THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY

V.KAVERIN

(Giải thưởng văn học Stalin 1946) Tái bản

Ngọc Kỳ và Trần Luân Kim dịch

NHÀ XUẤT BẢN HỘI NHÀ VĂN – 2004

Dịch theo bản Nga văn của Nhà xuất bản “Văn nghệ” Moskva 1964 và bản Trung văn của Nhà xuất bản “Nhân dân văn học” Bắc Kinh 1959.

Nguồn sách: Cải

OCR: 4DHN

Điều hành dự án: Rafa

Những người tham gia soát lỗi: bichdinh, langtu, Lichan, Deathshine, Antigone, Cải, AsuraZ, Rafa, Donquixote, Mystery2110, thichankem, Mot_sach09, Lemontree123, hhongxuan, Chi_Chi, minhtrang, hhanhh, Ban Tang Du Tử, hero229

Soát lỗi lần cuối: Caruri

Chế bản: 4DHN và Caruri

Ngày hoàn thành: Tháng 2 năm 2018

LỜI GIỚI THIỆU

Có những cuốn sách mà ngay từ thời còn nhỏ nó đã trở thành người bạn thân thiết của ta và sau đó nó cứ tồn tại trong suốt cả đời mình. Cuốn tiểu thuyết “THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY” của Veniamin Aleksandrovich Kaverin, một nhà văn, nhà báo nổi tiếng của Liên Xô là một cuốn sách như vậy. Không phải ngẫu nhiên mà từ Nhà xuất bản Văn học Thiếu nhi, đến Nhà xuất bản Đội Cận Vệ thanh niên, Nhà xuất bản Văn học, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia và hàng chục Nhà xuất bản khác ở Liên Xô đã in đi in lại cuốn tiểu thuyết này tới bốn, năm chục lần, mỗi lần hàng chục vạn bản[1].

Kaverin sinh năm 1902. Từ ngày còn theo học ở trường trung học, ông đã say mê văn học và bắt đầu làm thơ. Năm 1919 ông học ở trường Đại học Tổng hợp Moskva; năm 1920 chuyển sang học ở trường Đại học Tổng hợp Leningrad và đồng thời còn tham gia nghiên cứu tiếng Ả-rập trong Học viện Ngôn ngữ Phương Đông. Giữa lúc đó “Câu lạc bộ văn học” Leningrad tổ chức cuộc thi văn cho các cây bút thanh niên, Kaverin đã tham gia với cuốn tiểu thuyết đầu tay của mình, cuốn “Cây số thứ 11”. Truyện này đã được Maksim Gorky rất thích và khen ngợi. Từ đó trở đi Kaverin thường xuyên được sự chỉ đạo và giúp đỡ của nhà văn cách mạng vĩ đại đó.

Trong thời kỳ chiến tranh bảo vệ Tổ quốc vĩ đại, Kaverin đã công tác trên hạm đội Phương Bắc, đồng thời làm phóng viên cho tờ báo “Tin tức” và đã được tặng thưởng “Huy chương cờ đỏ”.

Thời kỳ đầu, phần lớn những tác phẩm của Kaverin là những cuốn tiểu thuyết ảo tưởng; sau đó ông chuyển sang đề tài bộ mặt tinh thần và quá trình trưởng thành của thanh niên trong thời đại Xô Viết. Tiểu thuyết của ông khá nhiều, có hơn tám quyển lớn và nhiều cuốn đã được dịch ra nhiều thứ tiếng nước ngoài.

“THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY” là cuốn tiểu thuyết dài nổi tiếng nhất của Kaverin. Tác phẩm kể lại câu chuyện về chiếc tàu thám hiểm “St. Maria” của nước Nga trước Cách mạng tháng Mười, về thuyền trưởng Tatarinov và đội thám hiểm do ông lãnh đạo đã bị mất tích ở vùng Bắc cực và về chuyện đại úy không quân Liên Xô Aleksandr Grigoriev sau ngày Cách mạng đã đi tìm đội thám hiểm đó. Câu chuyện kéo dài trong hơn ba mươi năm, qua những tình tiết phức tạp, tinh tế, tác giả đã biểu hiện vô cùng sắc nét ý chí kiên cường và tinh thần cao thượng của thanh niên Liên Xô. Sau khi xuất bản, cuốn tiểu thuyết đã lôi cuốn người đọc mãnh liệt. Năm 1946 “THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY” đã được tặng giải thưởng văn học Stalin. Hiện nay “THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY” vốn là một trong số tác phẩm được nhân dân và thanh thiếu niên Liên Xô yêu thích nhất.

Về giá trị của tác phẩm, nhà phê bình văn học V. Annenkov đã viết: “Grigoriev, nhân vật chính của “THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY” đã trở thành tấm gương cho nhiều người. Không phải ngẫu nhiên mà một thanh niên nước ngoài đã viết: ““THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY” đã đặt vào tay anh một vũ khí sắc bén. Vũ khí ấy là “Đấu tranh và tìm tòi, quyết đạt mục đích chứ không đầu hàng!””

Tính chất lãng mạn của lao động sáng tạo, của phát minh khoa học, tính chất lãng mạn của dũng cảm và chiến công là động cơ của tư tưởng và tình cảm trong những nhân vật tốt đẹp nhất của Kaverin”.

Theo nhà phê bình văn học G. Trefilova thì “THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY” đã liên tiếp góp phần đào tạo thế hệ thanh niên cùng thời đại với nhân vật của nó… “THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY” được tính trong số những cuốn sách văn học Xô Viết đặc biệt được yêu thích, đặc biệt được phổ biến rộng rãi trong quần chúng, những cuốn sách ấy xuất sắc ở điểm là mọi người đều mê.

Và theo ý kiến của Viện văn học thế giới mang tên Lenin thì “Cuốn tiểu thuyết “THUYỀN TRƯỞNG VÀ ĐẠI ÚY” của Kaverin đầy tinh thần dũng cảm, bền bỉ, dám nghĩ, dám làm. Nó đã trở thành một trong những cuốn sách được thanh thiếu niên Liên Xô yêu thích nhất”.

Tóm lại đây là một tác phẩm văn học lớn, một cuốn tiểu thuyết có nội dung giáo dục rất cao, có sức hấp dẫn mãnh liệt.

Hấp dẫn, không chỉ vì nó ly kỳ, dồn dập, cái gì cũng mới lạ, mà còn do nội dung tư tưởng, do số phận và cá tính của các nhân vật chính, do lời văn trong sáng, tươi mát và phong phú của nó.

Xin trân trọng giới thiệu với toàn thể các bạn nam nữ thanh niên và các em thiếu niên lớn tuổi.

Hà Nội, mùa xuân năm 1974

Ngọc Kỳ

Phần thứ nhất
THỜI THƠ ẤU

Chương 1
Lá thư. Đi câu tôm biếc

Tôi còn nhớ mãi cái sân rộng thênh thang nhưng bẩn thỉu và những căn nhà thấp bé có hàng rào bao bọc ấy. Cái sân ở ngay cạnh một con sông và cứ mùa xuân đến khi băng tuyết tan, nước rút đi là trên sân lại đầy những củi rác và vỏ sò, đôi khi còn có cả những vật rất hiếm thấy. Chẳng hạn như có lần chúng tôi vớ được một cái túi chật ních những bì thư. Sau đó nước sông lại đưa đến và nhẹ nhàng đẩy luôn chính cái người đưa thư ấy vào bờ. Anh ta nằm ngửa, hai tay giơ lên như muốn che nắng. Người này còn trẻ lắm, tóc vàng hoe, những chiếc khuy đồng trên áo vét kín cổ sáng lóng lánh – có lẽ trước khi đi đưa chuyến thư cuối cùng này anh ta vừa mới đánh khuy bằng phấn.

Người cảnh sát mang cái túi đi, vứt lại bó thư bên trong đã bị nước ngấm ướt sũng. Dì Dasha nhặt đem về nhà. Chắc là túi đựng thư còn mới, lại làm bằng da và nắp đậy rất khít nên những bức thư bên trong vẫn còn xem được. Mỗi buổi tối dì Dasha lại đọc lên một bức thư, có khi dì chỉ đọc cho mình tôi nghe, có khi cả xóm cùng nghe. Việc đó thú vị đến nỗi cả các bà già thường đến nhà ông Skovorodnikov chơi bài cũng bỏ đấy đến nhập bọn với chúng tôi. Trong số thư ấy có một bức được dì Dasha hay đọc nhất, đến nỗi sau này tôi đã thuộc lòng. Từ đó đến nay bao nhiêu năm tháng đã trôi qua mà tôi vẫn còn thuộc từ đầu đến cuối.

“Bà Maria Vasilievna kính mến!

Trước hết xin báo tin để bà rõ là ông Ivan Lvovich hãy còn sống và khỏe mạnh. Cách đây bốn tháng, theo lệnh của ông, tôi đã rời khỏi chiếc tàu buồm cùng mười ba người nữa trong đội thủy thủ. Tôi hy vọng chẳng bao lâu nữa sẽ được gặp bà, nên tôi sẽ không viết tỉ mỉ về chuyến đi gian nan này của chúng tôi trên những núi băng trôi về đất Franz Josef. Chúng tôi đã phải chịu đựng mọi nguy nan và gian khổ khôn lường. Tôi chỉ muốn nói với bà một điều là trong cả nhóm chỉ còn mình tôi đến được mũi Flora một cách an toàn (nếu không kể đến đôi chân cứng dại vì băng giá). Chiếc tàu “St. Phocas” thuộc đội thám hiểm của trung úy Sedov đã cứu tôi và đưa về Arkhangelsk. Tôi được sống sót nhưng có lẽ phải lấy làm tiếc về điều đó vì một ngày gần đây tôi sẽ phải cưa chân và sau đó thì chỉ còn biết trông chờ ở lòng nhân từ của Chúa. Tôi không biết sẽ sống ra sao khi không còn chân nào nữa. Dưới đây tôi xin báo để bà biết: chiếc tàu “St. Maria” bị nghẽn băng ở ngoài biển Kara và từ tháng Mười năm 1912 nó không ngừng di chuyển lên phía Bắc cùng với những tảng băng Bắc cực. Khi chúng tôi rời khỏi chiếc tàu buồm thì nó ở vĩ độ 82°55’. Nó nằm nguyên giữa biển băng hay nói cho đúng hơn thì từ mùa thu năm 1912 nó còn nằm nguyên ở đó cho đến khi chúng tôi đi khỏi. Rất có thể nó sẽ đi được trong năm nay, nhưng theo ý tôi thì có lẽ phải đến sang năm, khi nó trôi đến gần chỗ mà chiếc tàu “Fram” đã được giải thoát, nó mới có khả năng thoát ra khỏi biển băng ấy. Lương thực còn cho những người ở lại trên tàu đủ dùng đến tháng Mười hoặc tháng Mười một sang năm. Dù thế nào đi nữa cũng xin bà tin cho rằng chúng tôi rời khỏi tàu không phải vì nó ở vào tình thế tuyệt vọng. Tất nhiên tôi phải chấp hành lệnh của Thuyền trưởng, song cũng xin thú thật rằng lệnh đó của ông rất phù hợp với nguyện vọng riêng của tôi. Khi tôi cùng với mười ba thủy thủ rời khỏi tàu thì ông Ivan Lvovich có nhờ tôi chuyển một gói niêm phong cho Ngài Cục trưởng Cục Địa lý thủy văn hiện đã quá cố và một phong thư cho bà. Tôi không dám mạo hiểm gửi bưu điện những thứ ấy bởi vì hiện nay chỉ mình tôi còn sống, tôi phải thận trọng tất cả những gì làm bằng chứng cho hành vi chính trực của mình. Do đó xin bà phái người hoặc bà đích thân đến Arkhangelsk để nhận các thứ trên, bởi vì tôi còn phải nằm ở nhà thương này ít nhất cũng là ba tháng nữa. Tôi mong thư trả lời của bà.

Xin gửi bà lời chào kính trọng và luôn luôn sẵn sàng hầu bà.

Hoa tiêu tàu viễn hành I. Klimov”

Địa chỉ đề thư đã bị nước thấm nhòe nhưng vẫn còn có thể thấy được, địa chỉ ấy cũng viết bằng nét chữ cứng cáp, thẳng tắp trên chiếc phong bì giấy dày đã ngả màu vàng.

Đối với tôi, bức thư ấy cứ như một thứ kinh cầu nguyện – tối nào tôi cũng nhẩm đi nhẩm lại trong lúc chờ cha tôi đi làm về.

Cha tôi ở bến tàu về rất khuya. Giờ đây tàu thủy ra vào hàng ngày và không chở đay gai, bột mì như trước nữa mà toàn chở những hòm đạn và phụ tùng súng ống nặng trình trịch.

Cha tôi người đẫy đà, vạm vỡ, ria mép rậm, đầu đội chiếc mũ dạ con và mặc quần vải bạt. Mẹ tôi nói luôn mồm còn cha thì cứ lặng thinh ngồi ăn, thỉnh thoảng ho vài tiếng và vuốt bộ ria. Sau đó cha dắt các con – tôi và em gái tôi – lên giường đi ngủ. Từ người cha tỏa ra mùi bao tải, khi thì mùi táo, mùi bột mì, có khi lại là mùi hôi của dầu máy. Tôi còn nhớ cái mùi đó đã làm cho tôi phát ngán.

Có lẽ chính trong cái đêm bất hạnh ấy khi nằm cạnh cha tôi, lần đầu tiên tôi đã nhận xét một cách có ý thức về tất cả mọi vật chung quanh. Một căn phòng nhỏ hẹp với cái trần thấp lè tè dán giấy báo. Bên dưới cửa sổ có một khe hở lớn và qua đó gió từ ngoài sông lùa vào. Đó là ngôi nhà của chúng tôi. Một người đàn bà xinh đẹp, da ngăm đen để xõa tóc đang nằm ngủ trên hai chiếc bao tải nhét đầy rơm đặt dưới đất, đó là mẹ tôi. Đôi bàn chân trẻ con nhỏ bé thò ra ngoài cái chăn rách tả tơi, đó là chân em gái tôi. Một thằng bé gầy gò đen đủi, mặc chiếc quần rộng thùng thình, run rẩy bò từ trên giường xuống và rón rén đi ra sân – đó là tôi.

*

*  *

Địa điểm thích hợp đã được chọn sẵn. Dây dợ chuẩn bị đầy đủ rồi, đến cả củi khô cũng đã chất đống sẵn ở cạnh Prolom, chỉ còn thiếu có miếng thịt thiu nữa là có thể đi câu tôm biếc được thôi. Đáy con sông ở chỗ chúng tôi màu sắc sặc sỡ cho nên tôm ở đây cũng lắm màu nhiều vẻ. Con thì đen, con thì xanh màu lá cây, con thì vàng. Những loại tôm này cứ đốt lửa lên là chúng sẽ đến và dùng nhái con làm mồi mà câu cũng được. Nhưng con tôm biếc thì chỉ có thịt thiu mới câu được, về điểm này, tất cả bọn trẻ con đều khẳng định như vậy. Mãi hôm qua mới gặp may: tôi xoáy được của mẹ tôi một miếng thịt, đem ra phơi nắng suốt một ngày. Bây giờ nó đã thối rữa ra rồi, chẳng cần phải cầm cũng đã thấy rõ.

Tôi chạy thật nhanh dọc theo bờ sông đến Prolom. Ở đây đã chất sẵn củi để đốt lửa. Từ xa đã có thể nhìn thấy hai cái tháp: bờ bên này là tháp Pokrovskaya, còn bờ bên kia là tháp Spasskaya. Sau khi nổ ra chiến tranh, tháp Spasskaya được dùng làm kho chứa da của quân đội. Petya Skovorodnikov quả quyết rằng ngày xưa trong tháp Spasskaya có ma và chính mắt cậu ta đã nhìn thấy lũ ma bơi từ bờ bên kia sông sang bờ bên này của chúng tôi. Sau khi sang sông, lũ ma đánh đắm thuyền đi và kéo nhau vào sống ở trong tháp Pokrovskaya. Cậu ấy còn cam đoan rằng lũ ma rất thích hút thuốc lá và uống rượu. Đầu chúng nhọn hoắt và trong bọn chúng có nhiều đứa thọt chân bởi vì chúng rơi từ trên trời xuống. Lũ ma ở trong tháp Pokrovskaya ngày càng sinh sôi nảy nở và mỗi khi đẹp trời là chúng lại lẻn vào bờ ăn cắp thuốc lá của những người đánh cá buộc vào lưới để cúng thủy thần.

Tóm lại là khi tôi nhìn thấy một bóng đen gầy gò ở chỗ bức tường hổng trong lúc đang thổi lửa thì tôi cũng chẳng lấy gì làm ngạc nhiên cả.

– Nhóc con, mày làm gì ở đây? – Con ma hỏi tôi y như người vậy.

Nếu lúc đó tôi nói được tôi cũng không trả lời nó. Tôi cứ nhìn nó trừng trừng và run bắn người lên.

Đúng vào lúc đó mặt trăng ló ra khỏi đám mây nên có thể nhìn thấy người lính canh đang đi lại chung quanh kho chứa da của quân đội ở bờ sông bên kia, dáng to lớn, đẫy đà, lưng đeo khẩu súng trường chĩa nòng lên trời.

– Câu tôm à?

“Con ma” nhẹ nhàng nhảy xuống và đến ngồi bên đống lửa.

– Sao cứ câm như hến thế, thằng ngốc? – Nó hỏi lại, giọng cục cằn.

Không, đó không phải là ma! Đó chính là một người gầy còm hốc hác, đầu không mũ, gã cầm cái gậy con, luôn tay đập gậy vào chân mình. Tôi không nhìn kỹ mặt gã, nhưng tôi cũng nhận ra ngay là gã mặc có mỗi chiếc áo vét lên mình trần và dùng một chiếc khăn choàng thay cho áo sơ-mi.

– Sao, mày không muốn nói chuyện với tao à, thằng khốn? – Gã lấy gậy chọc chọc vào người tôi mấy cái. – Thế nào, trả lời đi! Trả lời đi! Không thì…

Không đứng dậy, gã nắm luôn lấy chân tôi kéo tới chỗ gã. Tôi ú ớ.

– À, thì ra mày vừa câm vừa điếc!

Gã bỏ tôi ra và cứ ngồi mãi, tay cầm gậy chọc vào đống than.

– Cái thành phố hay thật, – gã nói vẻ chán chường. – Nhà nào cũng có chó; bọn cảnh sát như bầy thú dữ. Một lũ ăn tôm khốn kiếp!

Gã bắt đầu chửi rủa.

Nếu tôi biết sau đó một tiếng đồng hồ việc gì sẽ xảy ra thì dù tôi không thể nói lại với người khác một lời nào, tôi cũng sẽ cố gắng nhớ lấy tất cả những lời gã nói. Gã chửi rủa mãi, thậm chí nghiến răng nghiến lợi lại mà nhổ một bãi nước bọt vào đống lửa. Sau đó gã im lặng ngửa đầu lên ngồi bó gối. Tôi liếc nhìn và nếu gã không đáng ghét như vậy thì có lẽ tôi cũng đã thương hại gã.

Bỗng gã đứng phắt dậy. Vài phút sau gã đã ở trên chiếc cầu phao – chiếc cầu này do quân lính mới bắc – sau đó thoáng thấy bóng gã bên bờ bên kia rồi mất hút.

Đống lửa của tôi tắt ngấm. Nhưng dù không có ánh lửa tôi vẫn thấy rõ là tôi đã câu được rất nhiều tôm, nhưng trong đó không có con tôm biếc nào cả. Toàn là những con tôm đen thông thường chẳng lấy gì làm to lắm. Đem những con tôm này đến bán ở quán rượu chỉ được một cô-pếch[2] một đôi.

Gió lạnh từ đâu phía sau thổi tới cứ lùa vào ống quần của tôi, tôi bắt đầu thấy lạnh cóng. Phải về thôi! Lần cuối cùng tôi quăng dây câu có sẵn mồi thịt thiu xuống nước thì thấy người lính gác ở bờ sông bên kia đang chạy xuống dốc. Tháp Spasskaya đứng sừng sững trên con sông. Từ tháp đến bờ sông là một cái dốc rải đá. Trăng sáng vằng vặc, trên dốc chẳng có một bóng người nào cả. Vậy mà không hiểu tại sao người lính gác lại vừa chạy vừa bỏ súng ra khỏi vai.

– Đứng lại!

Người lính không bắn mà chỉ lên đạn. Ngay lúc đó tôi nhìn thấy rõ người đang bị rượt theo trên cầu phao, sở dĩ tôi phải viết thận trọng như thế là vì cho đến giờ tôi cũng không dám khẳng định rằng đó chính là người trước đây một tiếng đồng hồ đã ngồi bên cạnh đống lửa của tôi. Song hình như giờ đây tôi vẫn còn nhìn thấy cái cảnh thế này: bờ sông tĩnh mịch, con đường sáng ánh trăng như rộng thêm ra chạy thẳng từ chỗ tôi đến những chiếc xà-lan đầu cầu phao và hai cái bóng đen dài của những người đang chạy trên cầu.

Người lính gác chạy nặng nề và có một lần phải đứng lại để thở. Song người chạy trước rõ ràng lại còn nhọc nhằn hơn, bởi vì có lúc bỗng nhiên gã ngồi thụp xuống bên thành cầu. Người lính gác chạy tới chỗ gã, thình lình kêu lên một tiếng rồi ngã vật ra đằng sau – có lẽ bị đánh bất ngờ từ dưới lên. Người lính nằm vắt trên thành cầu rồi từ từ tuột xuống. Lúc đó tên hung thủ đã biến mất sau bức tường pháo đài.

Không hiểu tại sao đêm hôm đó lại không có ai canh gác cầu phao: trong chòi gác trống không mà chung quanh cũng chẳng có người nào. Chỉ có mỗi mình người lính gác nằm nghiêng ở đó, hai tay vươn ra phía trước. Một miếng da to tướng văng ra bên cạnh. Lúc tôi sợ quá run bắn người lên đi đến gần thì thấy người lính ngáp một cách chậm chạp. Sau nhiều năm tôi mới biết rằng có nhiều người cũng ngáp trước khi chết. Đoạn người lính thở một hơi rõ dài, dường như khoan khoái, rồi tất cả lại trở nên tĩnh mịch.

Chẳng biết làm gì hơn, tôi cúi xuống nhìn rồi chạy đến chòi gác xem – lúc đó tôi mới biết trong chòi gác không có người, thế là tôi lại quay về chỗ người lính. Tôi không kêu lên được, không phải vì hồi ấy tôi bị câm mà chính là vì sợ quá. Đúng lúc ấy từ trên bờ có tiếng người nói, tôi cắm đầu chạy về chỗ câu tôm vừa rồi. Sau này tôi cũng chẳng bao giờ lại chạy nhanh đến thế, thở không ra hơi, đau tức cả ngực. Tôi cũng chẳng kịp lấy cỏ đậy giỏ tôm vì khi về đến nhà thì tôm rơi mất một nửa. Lúc đó còn chú ý gì đến tôm nữa!

Tôi lẳng lặng hé cửa, tim đập thình thịch. Trong gian phòng duy nhất của chúng tôi tối om om, mọi người đang ngủ ngon lành, chẳng ai biết tôi lén ra đi rồi lại trở về. Một phút sau tôi lại nằm lên chỗ cũ cạnh cha tôi. Nhưng mãi tôi vẫn không tài nào chợp mắt được. Trước mắt tôi lại hiện ra chiếc cầu phao dưới ánh trăng vằng vặc và hai cái bóng đen dài đang chạy.

Chương 2
Cha

Sáng hôm sau có hai chuyện làm cho tôi rất buồn.

Chuyện thứ nhất là mẹ tôi đã phát hiện thấy tôm và đã đem luộc hết. Thế là hai mươi cô-pếch của tôi coi như đi tong, hy vọng mua lưỡi câu và con cá mồi[3] mới cũng tiêu tan. Chuyện thứ hai là tôi đánh mất con dao nhíp. Thực ra thì con dao này là của cha tôi, vì lưỡi dao bị gãy nên cha mới cho tôi. Tôi đã đi tìm khắp trong nhà, ngoài sân mà chẳng thấy, tựa như nó đã chui tọt xuống đất mất tăm.

Tôi loay hoay như thế cho đến tận mười hai giờ là lúc tôi phải mang cơm trưa ra bến tàu cho cha tôi. Đem cơm trưa cho cha là nhiệm vụ của tôi và tôi rất tự hào về nhiệm vụ này.

Hiện nay bến tàu ở bờ sông bên kia, còn bờ bên này là con đường phố lớn hai bên trồng bồ đề. Cho đến nay những cây bồ đề này vẫn được cả thành phố chúng tôi yêu thích. Hôm đó, khi tôi xách cái túi đựng hộp canh đỗ và khoai tây mang đến cho cha tôi thì thấy trên đại lộ này có rất nhiều lán cho công nhân, dọc theo tường pháo đài có những bao tải và túi vải đựng bột mì chất cao từng đống; những tấm gỗ to rộng bắc từ xà-lan lên bờ, những người công nhân khuân vác luôn miệng hét: “Tránh ra này”! – Họ đẩy những chiếc xe gỗ chất đầy hàng chạy từ xà-lan xuống. Tôi còn nhớ nước sông ở bến tàu nổi váng ánh lên nhiều màu sặc sỡ, những cái cọc gỗ để buộc tàu đã bị mòn vẹt, mùi cá tanh, mùi hắc ín, mùi bao tải lẫn lộn với nhau nồng nặc.

Lúc tôi tới bến tàu, mọi người vẫn còn đang làm việc. Có một chiếc xe đẩy bị kẹt bánh giữa khe ván cầu, làm cho việc đi lại từ xà-lan lên bờ bị gián đoạn. Những người đằng sau chửi mắng ầm ĩ. Hai người đẩy xe nằm đè lên chiếc xà beng, ra sức đẩy chiếc xe bị kẹt bánh lên để đặt vào đường xe đi. Lúc đó cha tôi đủng đỉnh vòng qua người họ. Ông nói câu gì đó rồi cúi xuống… Tôi cứ nhớ mãi dáng điệu của cha lúc đó: khuôn mặt to tròn có ria rậm, đôi vai to rộng, cha nhấc chiếc xe đẩy chở đầy hàng rất nặng ấy lên một cách nhẹ nhàng. Sau này không bao giờ tôi còn được thấy cha tôi như thế nữa.

Cha vừa ăn cơm vừa nhìn tôi – “Thế nào, Sanya?” – Lúc đó trên bến tàu hiện ra viên cảnh sát trưởng béo phị và ba tên cảnh sát nữa. Một tên gọi “ông bác” đến – mọi người đều gọi bác trùm phường bốc vác ở đây như vậy – và nói với bác điều gì đó. “Ông bác” hốt hoảng kêu lên một tiếng; làm dấu thánh giá rồi cả mấy người cùng đến chỗ chúng tôi.

– Anh là Ivan Grigoriev? – Tên cảnh sát trưởng hỏi và đưa thanh kiếm ra sau lưng.

– Chính tôi.

– Bắt lấy hắn! – Tên cảnh sát trưởng hét lên, mặt tím bầm. – Hắn bị bắt!

Mọi người xôn xao. Cha tôi đứng dậy. Tất cả lặng im.

– Vì sao?

– Tội gì thì đến chỗ tao mày sẽ rõ! Bắt hắn đi!

Bọn cảnh sát đi đến chỗ cha tôi và túm lấy hai tay. Cha tôi khẽ lắc vai một cái – bọn chúng nhảy lùi lại mấy bước, một tên cảnh sát vội vàng rút kiếm.

– Bẩm quan lớn, thế này là thế nào ạ? – Cha hỏi. – Vì sao lại bắt tôi? Tôi chẳng phải là ai xa lạ, mọi người đều biết tôi.

– Không đâu, chú mày ạ, mọi người còn chưa biết hết về chú mày đâu, – tên cảnh sát trưởng bác lời. – Mày là quân ăn cướp. Giải hắn đi!

Bọn cảnh sát lại vây lấy cha tôi.

– Này thằng ngốc, đừng có ngoe nguẩy cái con cá mòi ấy, – cha khẽ nói qua kẽ răng với tên cảnh sát vừa rút kiếm ra. – Bẩm quan, tôi là người có nhà có cửa, tôi làm việc ở bến tàu này đã hai mươi năm nay. Tôi đã làm điều gì xấu xin ngài nói hết cả ra để cho mọi người đều biết, rốt cuộc tôi đã phạm tội gì mà bị bắt. Nếu không mọi người sẽ cho tôi là kẻ cướp thật!

– Hừ, mày còn giả vờ hả, làm như ông thánh ấy! – Tên cảnh sát trưởng hét lên. – Tao còn lạ gì chúng mày! Nào! Hừ!

Bọn cảnh sát có vẻ còn lưỡng lự.

– Nào!

– Thưa quan, hãy chờ cho một tí, tôi sẽ tự đi được, – cha nói. – Sanya… – Cha cúi xuống bảo tôi. – Sanya, chạy mau về nhà báo cho mẹ… À, tao quên mất, mày là…

Cha tôi muốn nói rằng tôi bị câm, nhưng Người lại im. Từ xưa đến nay chưa bao giờ cha nói đến tiếng này. Như thể cha tôi vẫn còn hy vọng rằng có một ngày nào đó tôi sẽ nói được. Ông nín lặng và nhìn chung quanh.

– Tôi sẽ dẫn nó về, ông Ivan ạ, – bác trùm phường nói. – Ông cứ yên tâm.

– Bác Misha, bác đi hộ nhé. À, còn… – Cha tôi rút ra ba rúp đưa cho bác trùm phường. – Nhờ bác chuyển cho nhà tôi. Thôi, xin từ biệt!

Mọi người đồng thanh chào lại cha tôi.

Ông xoa đầu tôi và nói:

– Đừng khóc, Sanya!

Thế mà tôi không biết là mình đang khóc.

Giờ đây tôi nhớ lại cảnh khi mẹ tôi biết tin cha tôi bị bắt mà rùng mình. Mẹ không khóc, nhưng khi bác trùm phường vừa đi khỏi, mẹ liền ngồi lên giường, nghiến chặt răng mà đập mạnh đầu vào tường. Tôi và em gái khóc rống lên mà mẹ tôi cũng không ngoái cổ lại. Bà lắp bắp nói gì đó và cứ đập đầu vào tường. Sau đó mẹ tôi đứng dậy, trùm khăn lên đầu rồi đi ra ngoài.

Dì Dasha lo liệu cho chúng tôi suốt ngày hôm đó. Chúng tôi đi ngủ. Thực ra chỉ có em gái tôi ngủ thôi, còn tôi nằm đấy, hai mắt mở thao láo và suy nghĩ… Trước hết là nghĩ về cha tôi, nhớ lại lúc ông chào từ biệt mọi người. Rồi tôi lại nghĩ đến tên cảnh sát trưởng béo phị, nghĩ đến thằng con trai nó mặc quần áo lính thủy. Tôi đã nhìn thấy thằng bé ấy ở trong vườn nhà tỉnh trưởng. Rồi tôi lại nghĩ đến chiếc xe đạp ba bánh của nó. Thằng bé này thường đi chiếc xe đạp ấy, – giá tôi mà có được chiếc xe đạp con ấy! – Cuối cùng khi mẹ tôi về thì tôi chẳng nghĩ gì nữa. Mẹ tôi bước vào nhà, người đen sạm, gầy tọp đi và dì Dasha chạy đến chỗ mẹ…

Không hiểu sao tự nhiên tôi lại cảm thấy hình như cha tôi đã bị cảnh sát chém chết. Tôi nằm yên bất động như vậy hồi lâu, đau đớn lặng người đi và chẳng nghe thấy gì nữa. Sau đó tôi mới rõ là cha còn sống, nhưng bọn cảnh sát không cho mẹ tôi vào gặp ông. Mẹ nhắc đi nhắc lại ba lần rằng cha bị bắt vì tội giết người, – ban đêm người lính gác bị giết trên chiếc cầu phao. – Bây giờ tôi mới đoán rằng cái đêm mà mẹ nói chính là đêm vừa qua, còn người lính gác là người lính gác ấy và cái cầu phao cũng chính là cái cầu phao mà người lính gác nằm duỗi hai tay ra. Tôi vùng bật dậy chạy bổ đến chỗ mẹ và hét ầm lên. Mẹ ôm chặt lấy tôi: có lẽ mẹ tưởng là tôi sợ quá. Nhưng đấy chính là tôi đang “nói” đấy…

Trời, giá mà lúc đó tôi không bị câm!

Tôi rất muốn nói lại toàn bộ câu chuyện. Tôi đã lén chạy ra câu tôm ở sông Peschinka như thế nào, đã nhìn thấy một con người bất chính tay cầm cây gậy từ chỗ lỗ hổng của bức tường quanh pháo đài đi ra và hắn đã nghiến răng nghiến lợi chửi bới như thế nào, sau đó hắn nhổ một bãi nước bọt như thế nào vào đống lửa rồi chuồn ra sao. Song đối với một đứa trẻ lên tám tuổi bập bẹ chỉ biết nói được đôi ba tiếng ú ớ thì việc kể lại những điều đó thật là một việc làm quá khó khăn.

– Bọn trẻ sợ hết hồn rồi! – Dì Dasha thở dài.

Khi đó tôi im tiếng và nhìn mẹ tôi, tưởng rằng bây giờ thì tất cả đã rõ ràng.

– Không, hình như nó muốn nói gì. Con có biết chuyện gì không, hở Sanya?

Ôi, giá như tôi không bị câm! Tôi bắt đầu thuật lại, dùng tay ra hiệu… Mẹ là người hiểu tôi hơn ai hết, thế mà lần này tôi lại hoàn toàn thất vọng vì thấy rằng chính mẹ cũng không hiểu được tí gì cả. Hiểu thế nào được! Sự việc xảy ra trên cầu phao làm sao mà giống được cái cảnh một thằng bé gầy còm đen đủi, trên mình chỉ mặc mỗi chiếc sơ-mi đang lồng lộn chạy quanh nhà, khi thì nằm lăn ra giường ý muốn nói rằng đêm ấy cha đã ngủ say như thế nào, khi lại nhảy lên ghế, giơ hai nắm tay lên trước mặt dì Dasha đang chẳng hiểu đầu đuôi ra sao.

Cuối cùng dì Dasha làm dấu thánh cho tôi.

– Tụi trẻ con đã đánh nó.

Tôi lắc đầu.

– Nó đang kể lại chuyện cha nó bị bắt đấy, – mẹ nói. – Kể lại chuyện bọn cảnh sát đã xông vào đánh cha nó. Có đúng không, Sanya?

Tôi không nhịn được nữa, gục đầu lên đùi mẹ khóc òa lên. Mẹ bế tôi lên giường, tôi nằm mãi, lắng nghe xem hai người nói những gì và suy nghĩ xem làm thế nào có thể nói lên được điều bí mật phi thường này của tôi.

Chương 3
Chạy chọt

Nếu sáng hôm sau mẹ tôi không ốm thì chắc chắn tôi sẽ tìm được cách trình bày cho ra sự việc này. Xưa nay mẹ tôi vốn là người thất thường, nhưng kỳ lạ như lần này thì tôi chưa bao giờ thấy.

Trước đây khi nào mẹ đột nhiên đứng cạnh cửa sổ hàng tiếng đồng hồ hoặc đang đêm mà mẹ nhảy từ trên giường xuống, mình mặc mỗi chiếc áo cánh ngồi cạnh bàn suốt đêm là cha phải đưa mẹ về nhà quê nghỉ mấy ngày và lúc mẹ trở lại là sức khỏe bình thường rồi. Giờ đây không có cha ở nhà, vả lại vị tất những chuyến đi như thế còn ích lợi gì cho mẹ tôi nữa.

Mẹ đứng ở cửa, tóc buông xõa, chân đi đất, dù có người đi bên cạnh mẹ tôi vào nhà, bà cũng chẳng ngoảnh lại. Mẹ tôi cứ nín thinh, thỉnh thoảng mới ngơ ngác nói dăm ba tiếng.

Hình như mẹ sợ tôi. Mỗi khi tôi “nói chuyện” là mẹ lại bịt chặt lấy tai, vẻ mặt đau đớn. Có khi mẹ lấy tay dụi mắt, day trán, hình như cố nhớ lại điều gì. Khi dì Dasha khuyên dỗ, mẹ quay mặt lại, lặng thinh gườm gườm nhìn dì bằng đôi mắt đen nháy đáng sợ làm cho dì Dasha phải kín đáo làm dấu thánh…

Phải đến hai tuần lễ mẹ mới hoàn hồn. Tuy còn ngơ ngác nhưng mẹ đã bắt đầu nói chuyện, đi ra khỏi nhà và đã làm việc. Giờ đây càng ngày mẹ càng hay nói đến chữ “phải chạy chọt”. Đầu tiên ông Skovorodnikov nói câu đó, rồi dì Dasha cũng nói. Sau đó thì mọi người trong cả xóm đều nói như vậy: phải “chạy chọt”. Tôi mơ màng cảm thấy cái từ này có liên quan gì đó với hiệu bán đồ chơi “Eureka” ở phố Sergievskaya có treo những bánh pháo[4] trên các cửa sổ.

Nhưng chẳng bao lâu tôi hiểu được nghĩa những chữ đó lại khác hẳn.

Hôm đó, mẹ dẫn chúng tôi – tôi và em gái – đi theo. Chúng tôi mang đơn kêu lên “tòa”. “Tòa” là một ngôi nhà lớn tối om ở đằng sau quảng trường Chợ, bên trong hàng rào sắt rất cao.

Tôi đã mấy lần nhìn thấy những viên chức sáng sáng đến làm ở tòa. Tôi không biết tại sao lại nảy ra ý nghĩ kỳ quặc thế này: tôi cứ cho rằng họ sẽ ở lại trong tòa, rồi sáng hôm sau lại có những viên chức khác đến làm việc, và ngày thứ ba lại có những viên chức mới nữa, cứ thế mà tái diễn hàng ngày.

Tôi và em gái ngồi mãi trên chiếc ghế sắt ở ngoài hành lang cao tít và tối mò. Những người tùy phái của tòa tay cầm công văn chạy đi chạy lại, ra vào sập cửa thình thình. Sau đó mẹ quay ra dắt tay em gái và chúng tôi tất cả chạy vào. Ba mẹ con vào một căn phòng ngăn đôi. Tuy tôi không nom thấy mẹ đang nói chuyện với ai và cúi rạp đầu xuống chào ai, nhưng tôi nghe thấy một giọng nói khô khan, lạnh nhạt của người nào đó. Thật đáng sợ là người đó nói đến những điều mà cả thế giới này chỉ mình tôi có thể giải đáp đến nơi đến chốn.

– Grigoriev Ivan… – Tiếng giở những trang giấy sột soạt. – Điều 1454 về tội hình. Giết người một cách có ý thức. Thế nào bà, bà còn muốn nói gì nữa?

– Bẩm quan lớn, – mẹ nói giọng lạc đi, căng thẳng, – nhà tôi không có tội, không bao giờ ông ấy giết người.

– Tòa sẽ xét xử.

Tôi đứng kiễng chân từ lâu, nghển cổ lên cao đến nỗi đầu muốn rơi ra, nhưng chỉ nhìn thấy qua bức vách gỗ một bàn tay có những ngón tay dài ngoẵng và gầy đét đang cầm kính đung đưa.

– Bẩm quan lớn, – mẹ lại nói, – con muốn đệ lên tòa một lá đơn. Cả xóm con đều đã ký vào đây.

– Đơn thì có thể đưa được, nhưng phải nộp một rúp tiền tem.

– Đã nộp rồi đấy ạ. Bẩm quan lớn, con dao họ tìm thấy không phải của ông ấy.

Con dao? Tôi cứ tưởng mình nghe nhầm.

– Về việc này thì đã có lời khai của bị cáo.

– Có lẽ ông ấy đã đánh rơi con dao ấy từ trước đó một tuần.

Tôi nhìn lên thấy môi mẹ tôi run run.

– Nếu thế thì người ta đã nhặt mất từ lâu rồi, thưa bà! Song le, tòa sẽ xét xử.

Từ lúc ấy tôi không còn nghe thấy gì nữa. Đến phút này tôi mới hiểu tại sao cha bị bắt. Không phải cha mà chính tôi đã đánh mất con dao ấy.

Con dao chuôi gỗ của thợ điện đã cũ. Con dao mà tôi đã tìm suốt cả buổi sáng sau vụ giết người. Con dao có thể rơi ở túi tôi ra khi tôi cúi xuống người lính gác ở trên cầu phao. Con dao mà thằng Petya Skovorodnikov đã dùng kính lúp để khắc tên tôi vào đó.

Giờ đây nhớ lại chuyện đó, tôi mới hiểu là dẫu tôi có kể ra được thì các viên chức nhà nước ngồi sau những cái vách gỗ cao trong tòa nhà lớn âm u ở tòa án Ensk[5] lúc đó cũng chẳng thể nào tin ở lời tôi nói. Nhưng khi đó tôi lại không biết như thế. Tôi càng nghĩ lòng càng nặng trĩu. Như vậy có nghĩa là vì lỗi của tôi mà cha bị bắt; vì lỗi của tôi mà hiện nay cả nhà tôi bị đói; vì lỗi của tôi mà mẹ phải bán chiếc áo bành-tô dạ mới mà mẹ đã ky cóp dành dụm suốt một năm trời mới mua được; vì lỗi của tôi mà mẹ phải đi đến tòa án, phải rạp đầu chào và nói chuyện giọng lạc hẳn đi với cái người mà tôi không thấy mặt có những ngón tay dài ngoẵng, gầy đét và đáng sợ cầm cái kính đung đưa…

Chưa bao giờ tôi lại cảm thấy đau khổ ghê gớm về tật câm của mình đến như thế.

Chương 4
Về nông thôn

Những cái bè cuối cùng đã trôi xuôi hết. Đêm đêm mỗi khi tỉnh dậy tôi không còn nom thấy ánh đèn thấp thoáng trong những căn nhà nhỏ từ từ di động trên mặt sông nữa. Dòng sông trống trải, trong xóm trống trải, trong nhà cũng trống trải.

Sáng sớm khi chúng tôi còn đang ngủ, mẹ đã đi giặt thuê cho nhà thương. Tôi thường đến nhà Skovorodnikov và nghe ông già làu bàu chửi rủa.

Ông cụ đeo chiếc kính gọng sắt, tóc bạc trắng và rối bù. Ông ngồi khâu giày trên chiếc ghế da thấp ở trong gian bếp tối tăm bé nhỏ. Khi thì ông khâu giày, khi lại đan lưới, hoặc đẽo gọt những con chim, con ngựa con bằng gỗ hoàn diệp liễu để đem bán. Ông mang cái nghề thủ công đó – người ta gọi nó là nghề “đẽo ngựa giống” – từ quê ông ở vùng sông Volga tới.

Ông rất mến tôi – có lẽ là vì tôi là đối tượng duy nhất tiếp chuyện ông mà không bao giờ phản đối lại ông điều gì cả. Ông rủa các bác sĩ, bọn quan chức và lũ nhà buôn. Nhưng bị ông rủa thậm tệ nhất là các cha cố.

– Phàm là người thì sẽ chết, nhưng người đó có dám vì thế mà than phiền Chúa không? Cha cố nói rằng không. Nhưng tao nói rằng dám! Thế nào gọi là than phiền?

Tôi không biết thế nào là than phiền.

– Than phiền tức là bất mãn. Nhưng thế nào là bất mãn? Tức là mong muốn đạt được nhiều hơn là người ta dành cho mình. Cha cố nói: Như vậy không được. Tại sao?

Tôi không hiểu tại sao cả.

– Bởi vì “Đất cho các con ăn và các con lại đi vào đất”.

Ông cười cay đắng.

– Nhưng đất thì cần cái gì? Đất chẳng cần nhiều hơn những gì người ta dành cho nó.

Tôi cứ suốt ngày ngồi chơi ở nhà ông. Cái gì ở đây tôi cũng thích. Cả những điều ông nói thật khó hiểu, cả tiếng cười đinh tai nhức óc đáng sợ của ông, làm cho tôi cứ phải đớ người ra mà nhìn ông.

Thế là đã mùa thu rồi. Thời gian gần đây lũ tôm cũng là một khoản thu nhập quan trọng trong kinh tế gia đình của chúng tôi, giờ đây chúng đã ẩn nấp vào hang cả rồi và những con nhái mồi câu của tôi không còn nhử chúng ra được nữa.

Chúng tôi bị đói và cuối cùng mẹ quyết định đưa tôi và em gái về quê.

Tôi không còn nhớ rõ lắm chuyến đi này chính vì cái tật cứ đớ người ra như tôi mới nói ở trên. Hồi bé tôi thường hay ngắm nghía, nghe ngóng và rất nhiều cái chẳng hiểu gì cả. Có những điều đơn giản nhất cũng làm tôi ngạc nhiên. Tôi cứ há hốc mồm ra mà tìm hiểu cái thế giới dần dần mở ra trước mắt tôi…

Giờ đây tôi đang chăm chú nhìn thằng bé đi soát vé ở trên tàu thủy. Cách đây hai tuần lễ người ta còn gọi nó là Minka và nó vẫn chơi khăng với thằng Petya Skovorodnikov trong sân khu nhà chúng tôi. Đương nhiên là nó không nhận ra tôi. Nó mặc chiếc áo xanh có bộ cúc áo lính thủy, trên mũ lưỡi trai của nó có thêu chữ “Neptune” – tên chiếc tàu thủy – nó đứng trên thang tàu, nhìn hành khách một cách dửng dưng. Thế là không còn cái gì khác làm tôi quan tâm nữa. Ngay cả vị thuyền trưởng thần bí – cũng là người lái con tàu, có thể nhìn thấy khuôn mặt đầy râu quai nón của ông ta ở gian buồng lái, ngay cả tiếng máy nổ ầm ầm cũng chẳng làm cho tôi chú ý. Thằng Minka đã thu hút tôi. Suốt dọc đường tôi không rời mắt khỏi hắn. “Neptune” là chiếc tàu thủy nổi tiếng mà tôi vẫn hằng ao ước đi một chuyến. Biết bao lần chúng tôi chờ đợi nó trong khi tắm trên sông để lao người vào những đợt sóng. Giờ đây mọi chuyện đó chấm hết cả rồi. Tôi cứ mê mẩn nhìn thằng Minka cho đến sẩm tối, khi người thuyền trưởng râu quai nón kiêm lái tàu ra lệnh qua ống loa giọng khàn khàn: “Dừng lại, chạy lùi!” Phía dưới đuôi tàu nước sông nổi sóng cuồn cuộn, một thủy thủ khéo léo bắt lấy sợi dây chão ném tới.

Tôi chưa bao giờ sống ở nông thôn, nhưng tôi biết rằng cha tôi có nhà riêng ở làng và cạnh nhà có một khu vườn! Nhưng khi tôi biết đó chỉ là một cái vườn bỏ hoang rậm cỏ ở giữa có mấy cây táo già cỗi thì tôi thất vọng.

Khi cha tôi thừa kế tài sản này, ông mới có mười tám tuổi. Nhưng cha tôi không sống ở làng nên từ đó nhà bỏ hoang. Tóm lại ngôi nhà là của cha tôi nên tôi cứ tưởng nó cũng phải giống như ông, nghĩa là cũng phải rộng và chắc đậm như cha tôi. Tôi đã lầm to!

Đây là một ngôi nhà bé tí tẹo đã bị xiêu vẹo từ bao giờ và cho đến nay cứ ở tình trạng chênh vênh như thế. Nóc ngôi nhà bị võng xuống, cửa sổ vỡ toang, khung cửa bị gãy. Cái lò kiểu Nga trông bề ngoài khi chưa đốt lửa thì có vẻ tốt. Mấy chiếc ghế dài ám khói đen sì nằm dọc tường. Trong một góc nhà có treo tượng thánh và trên những mảnh gỗ tạc mình thánh bị ám khói lờ mờ khuôn mặt nào đó.

Dù sao thì đây cũng là ngôi nhà của chúng tôi. Thế là chúng tôi mở các khăn gói ra, nhồi rơm làm đệm giường, lắp lại kính cửa và bắt đầu sống ở đây.

Nhưng mẹ chỉ ở với chúng tôi độ ba tuần rồi lại về thành phố. Người thay mẹ trông nom chúng tôi là bà Petrovna, cô bố tôi và là “bà trẻ” chúng tôi. Bà rất tốt bụng mặc dù bà có râu ria bạc trắng khó mà quen mắt được. Có điều là chính bà lại cần có người trông nom. Thật vậy, suốt cả mùa đông tôi và em gái tôi đã trông nom bà, xách nước, đốt lò cho bà. Cũng may là căn nhà gỗ nhỏ của bà – tốt hơn ngôi nhà chúng tôi chút ít – ở ngay gần đấy.

Mùa đông này tôi và em gái rất gắn bó với nhau. Nó chưa đầy tám tuổi. Cả nhà tôi đều có tóc đen và nước da ngăm đen, nhưng em gái tôi lại rất trắng, có mái tóc quen tết thành đuôi sam và cặp mắt xanh biếc, cả nhà tôi đều ít nói, nhất là mẹ tôi, song em gái tôi thì lại nói rất nhiều, nó cứ mở mắt là mở mồm. Tôi chưa bao giờ nom thấy em tôi khóc, song làm cho nó cười thì rất dễ. Cũng như tôi, tên tắt của nó là Sanya, tôi là Aleksandr, còn nó là Aleksandra. Trước đây dì Dasha đã dạy nó học hát, thế là tối nào nó cũng hát những bài hát rất dài, giọng the thé nhưng rất nghiêm chỉnh nên nghe nó hát không tài nào nín cười được.

Mới hơn bảy tuổi mà em tôi rất đảm đang việc nhà. Kể ra thì công việc trong nhà chúng tôi cũng rất giản đơn: trên gác xép thì góc bên này là khoai tây, góc kia để củ cải, cải bắp, hành và muối. Còn bánh mì thì lấy ở nhà bếp Petrovna.

Hai đứa trẻ chúng tôi sống như vậy trong một ngôi nhà gỗ nhỏ bé trống trải ở một làng quê hẻo lánh ngập tuyết. Sáng sáng chúng tôi dẫm lên tuyết làm thành một con đường nhỏ đến nhà bà Petrovna. Chỉ buổi tối là đáng sợ: sao mà im lặng thế, tưởng chừng như có thể nghe thấy cả tiếng tuyết rơi rất nhẹ, và trong cảnh tĩnh mịch ấy bỗng có tiếng rít lên trong ống khói.

Chương 5
Ông bác sĩ Ivan Ivanych. Tôi học nói

Một hôm chúng tôi vừa đi nằm và em tôi cũng vừa mới im mồm – bao giờ nó cũng ngủ đi ngay sau khi vừa nói dứt lời – thì cái tĩnh mịch thê lương lại ập đến, kế đó có tiếng gió rít trong ống khói rồi tôi bỗng nghe tiếng có ai gõ vào cửa sổ.

Đó là một người thân hình cao lớn, râu ria xồm xoàm, mình mặc chiếc áo bơ-lu-dông da, đầu đội mũ bịt tai, ông ta bị rét cóng đến nỗi khi tôi châm đèn và mở cửa cho ông vào thì ông không còn đủ sức để đóng cửa lại nữa. Tôi lấy tay che ánh đèn và nhìn thấy mũi ông bị cóng trắng bệch ra. Ông cúi lưng định tháo ba-lô ra nhưng bỗng ngồi thụp xuống sàn.

Lần đầu tiên người này xuất hiện trước mặt tôi là như vậy, giờ đây tôi có thể ngồi viết cuốn truyện này cũng là nhờ ơn người đó. Ông bị rét cóng đến gần chết, hầu như đã phải bò lê đến nhà tôi. Ông ngồi trên sàn, thở phì phò và cố nhét những ngón tay run rẩy vào mồm. Tôi bèn nhấc áo ông ra. Ông nói lắp bắp mấy câu gì rồi ngả nghiêng ra bất tỉnh nhân sự.

Có lần tôi đã thấy mẹ tôi bị ngất và dì Dasha thổi vào mồm mẹ tôi. Thế là lần này tôi cũng làm y như vậy. Vị khách của tôi nằm bên cạnh chiếc lò ấm và không rõ rốt cuộc cái gì đã trợ lực cho ông, mặc dù tôi ra sức hà hơi đến nỗi hoa cả mắt lên. Nhưng dù sao thì ông đã tỉnh lại, ngồi dậy và áp vào lò mà sưởi lửa. Mũi ông trở lại bình thường. Khi tôi rót cho ông một cốc nước nóng, ông đã cố nhếch mép cười.

– Chỉ có hai anh em ở đây với nhau thôi à?

Sanya vừa nói xong câu “Chỉ có hai chúng cháu” thì ông ấy đã ngủ mất rồi. Ông ta ngủ nhanh như vậy làm cho tôi không khỏi kinh hãi: hay là chết rồi? Nhưng hình như để trả lời điều thắc mắc của tôi, ông bắt đầu ngáy.

Đến hôm sau thì ông thật sự tỉnh táo. Lúc tôi thức dậy, ông đã ngồi trên bệ lò sưởi bên cạnh em gái và hai người đang nói chuyện với nhau. Em tôi đã biết tên ông là Ivan Ivanych, biết rằng ông bị lạc đường và không được nói chuyện về ông với bất cứ ai, nếu không thì ông ấy sẽ bị người ta bắt đi “xu-gun-đe”. Thật thà mà nói, cho đến nay cũng chưa biết ý nghĩa rõ ràng của câu nói này. Song tôi nhớ kỹ, hai anh em tôi hiểu ngay rằng vị khách của chúng tôi đang có nguy hiểm gì đe dọa. Chúng tôi không bàn với nhau nhưng cùng có quyết định chung là không đời nào nói một lời với bất cứ ai về ông ấy cả. Dĩ nhiên việc tôi không nói dễ hơn đối với bé Sanya nhiều.

Ivan Ivanych thường ngồi trên bệ lò, tay lót xuống dưới đùi lắng nghe bé Sanya nói huyên thuyên. Nó đã kể ra tất cả: chuyện cha bị bắt vào tù, chuyện chúng tôi đệ đơn kêu; mẹ đưa chúng tôi về quê rồi mẹ lại ra tỉnh; tôi bị câm; chuyện bà Petrovna sống ở ngôi nhà thứ hai tính từ cái giếng trở đi, bà cũng có râu, nhưng ít hơn một chút và đã bạc.

– Ồ, hai cháu thân yêu của ta, – ông Ivan Ivanych nói và nhẹ nhàng nhảy xuống khỏi bệ lò.

Ông có đôi mắt sáng, bộ râu đen nhánh và xén phẳng. Lúc đầu tôi lấy làm lạ là sao ông cứ động đậy, tay luôn luôn có những động tác thừa làm cho người ta cảm thấy như ông sắp giơ tay vòng qua đầu để sờ tai mình hay là gãi gan bàn chân. Song chẳng bao lâu tôi cũng quen đi. Trong khi nói chuyện, ông thường bất thình lình nắm trong tay một vật gì đó rồi lại làm trò tung hứng trên tay như là những nhà ảo thuật vậy.

Cũng trong ngày đầu tiên đó, ông đã biểu diễn cho chúng tôi xem nhiều trò thú vị: ông lấy những que diêm, vỏ cây và củ hành làm thành một con vật ngộ nghĩnh giống như con mèo, lấy ruột bánh mì làm thành chú chuột con. Con mèo con kêu meo meo đi bắt chuột giống y như mèo thật. Ông còn biểu diễn trò ảo thuật: ông nuốt cái đồng hồ đeo tay rồi móc nó ra từ trong tay áo. Ông còn dạy chúng tôi xiên khoai tây đem nướng. Tóm lại trong mấy ngày ông ở trong nhà chúng tôi, hai anh em tôi không thấy buồn.

– Các cháu này, ta là bác sĩ đấy, – có một lần ông nói như vậy. – Có cháu nào đau ốm gì không, ta sẽ chữa khỏi ngay.

Chúng tôi đều rất khỏe. Đứa con gái ông trưởng thôn bị ốm, nhưng không hiểu sao ông lại không chịu đến chữa.

– “Tình thế này ta vừa lo vừa sợ.

Tu sĩ kia đừng tố pháp đình…”

Ông đọc xong câu ca ấy rồi cười.

Ông là người đầu tiên đọc thơ cho tôi nghe. Ông thường ngồi xếp bằng trước lò sưởi, giương đôi lông mày lên mà nói thơ, thậm chí lại ngâm nga hay lẩm bẩm những gì đó.

Thoạt đầu có lẽ ông rất thích là tôi không thể hỏi ông điều gì cả, nhất là ban đêm. Mỗi khi có tiếng chân người đi bên ngoài cửa sổ làm ông tỉnh giấc và ông cứ nằm mãi, chống khuỷu tay nghe ngóng. Hoặc là khi ông trốn trên trần nhà ngồi đến lúc trời tối. Tôi còn nhớ hôm đó là ngày lễ Yegory[6] ông ấy đã ngồi như vậy suốt một ngày. Hay như khi ông từ chối không muốn đến làm quen với bà Petrovna.

Nhưng hai ba ngày trôi qua, ông lại quan tâm đến cái tật câm của tôi.

– Sao cháu không nói? Cháu không thích nói à?

Tôi im lặng nhìn ông.

– Nhưng bác bảo cháu là cháu cần phải nói. Cháu đã nghe được thì cháu phải nói được. Này anh bạn ạ, đây là một “ca” rất ít thấy. Câm nhưng nghe được tất. Hay là vừa câm vừa điếc?

Tôi lắc đầu.

– Đấy, nghĩa là cháu sẽ nói được.

Ông lấy trong ba-lô ra mấy thứ dụng cụ. Hôm đó tuy trời rất đẹp, có ánh nắng, thế mà ông vẫn than vãn là ít ánh sáng quá và khám ống tai tôi.

– Tai bình thường, – ông rất hài lòng nói thế. – Tai rất bình thường.

Ông đi đến một góc nhà và nói khẽ: “Đồ ngốc”.

– Nghe thấy không?

Tôi cười.

– Nghe rất rõ, như tai chó vậy. – Ông nháy mắt với bé Sanya đang há hốc mồm nhìn ông và tôi. – Nghe tốt lắm. Cháu thân yêu, thế sao cháu không nói?

Ông lấy hai ngón tay cầm lưỡi tôi kéo ra rõ dài làm cho tôi sợ quá thở khò khè.

– Họng tốt lắm! Hệt như cổ họng của Chaliapin[7]. Đúng thế!

Ông nhìn tôi một lát.

– Phải học cháu ạ, – ông nói rất nghiêm chỉnh. – Cháu có thể nói trong ý nghĩ của mình được câu gì không, nói trong óc ấy?

Ông gõ vào trán tôi.

– Nghĩa là nói trong đầu ấy, hiểu không?

Tôi ầm ừ, tỏ ra hiểu.

– Nào, thế nói ra tiếng đi? Nói được những gì thì nói ra hết đi. Nào, nói “có”.

Hầu như tôi không hiểu nói được gì cả. Nhưng dầu sao cũng cứ nói ra:

– Có.

– Hay lắm! Nói lại lần nữa nào!

Tôi nói lại một lần nữa.

– Bây giờ huýt sáo.

Tôi huýt sáo.

– Bây giờ nói “U”.

Tôi nói “U”.

– Chẳng qua chỉ là đồ lười thôi! Nào! Nào, theo nhé…

Ông không biết rằng xưa nay tôi vẫn nói mọi điều trong óc. Không nghi ngờ gì nữa, chính vì thế tôi mới có thể nhớ được những năm còn bé một cách rõ ràng như vậy. Nhưng từ chỗ nói không thành tiếng đến chỗ phát ra các âm “e”, “u”, “ư”, đến chỗ làm được những động tác không quen thuộc của môi, lưỡi, họng như thế này thì còn rất xa. Thậm chí những tiếng đơn giản nhất cũng tắc nghẽn trong cổ họng tôi. Tôi có thể nhắc lại theo ông một số âm cá biệt, chủ yếu là những mẫu âm. Nhưng còn ghép những âm đó lại rồi phát ra một cách trơn tru theo như ông dặn, chứ không phải là “sủa”, – đó mới thật là gay go.

Chỉ có ba tiếng “tai”, “mẹ”, “bếp” là tôi nói được ngay, tựa như có hồi nào đó tôi đã từng nói những tiếng này, bây giờ chỉ cần nhớ lại thôi. Sự thực cũng chính là như vậy. Mẹ thường nói là khi mới hai tuổi tôi đã bắt đầu học nói, nhưng sau bị một trận ốm gì đó, tôi bỗng nhiên không nói nữa.

Ông thầy dạy tôi nằm ngủ trên sàn, mình đắp chiếc áo ngắn, trước khi đi ngủ ông nhét một vật gì bằng sắt sáng loáng xuống dưới đệm rơm. Còn tôi cứ trằn trọc mãi, tôi dậy uống nước rồi ngồi trên giường nhìn ra cửa sổ băng đóng lại loang lổ. Tôi đang nghĩ xem bao giờ về nhà sẽ nói chuyện với mẹ tôi và dì Dasha như thế nào. Tôi nhớ lại những giây phút đầu tiên khi tôi hiểu rằng tôi đã bị câm không thể nói năng được: đó là một buổi tối, mẹ tưởng tôi đã ngủ say rồi, bà đứng thẳng người, mặt tái nhợt, hai bím tóc đen vắt trước ngực, cứ nhìn tôi mãi. Lúc đó lần đầu tiên trong đầu tôi nảy ra một ý nghĩ cay đắng luôn luôn day dứt tôi những năm trước đây: “Tôi hèn hơn mọi người và mẹ phải xấu hổ vì tôi”.

Tôi cứ nhắc đi nhắc lại những âm “e”, “u”, “ư” và một cảm giác sung sướng làm cho tôi không sao ngủ được cho đến tận gần sáng. Lúc bé Sanya đánh thức tôi dậy thì đã trưa rồi.

– Em đã sang bên bà về rồi mà anh vẫn còn ngủ, – em gái nói rất nhanh. – Con mèo con nhà bà đi mất rồi. Thế bác Ivan Ivanych đâu?

Chiếc đệm rơm vẫn nằm trên sàn, vẫn còn những vết hằn ở chỗ đầu, vai và chân. Nhưng còn ông Ivan Ivanych thì không thấy nữa. Chiếc ba-lô ông vẫn kê dưới đầu bây giờ cũng không còn.

– Bác Ivan Ivanych!

Chúng tôi leo lên trần nhà – chẳng có ai cả.

– Lạ chưa, lúc đi sang bên bà, bác ấy vẫn đang ngủ. Em còn nhìn bác ấy, thấy rõ là bác ấy đang ngủ, em nghĩ thế thì hãy sang bên bà tí đã. Sanya, anh xem kìa!

Trên bàn có cái ống màu đen, hai đầu loe ra: một đầu nông, hơi to, đầu kia nhỏ hơn và sâu hơn. Chúng tôi nhớ ra là bác Ivan Ivanych đã lấy nó trong ba-lô ra cùng với những dụng cụ khác để khám tai cho tôi.

– Bác ở đâu rồi? Bác Ivan Ivanych?…

Từ đó đã bao nhiêu năm qua. Tôi đã bay qua các biển Bering và Barents. Tôi đã từng ở Tây Ban Nha. Tôi đã nghiên cứu địa hình lưu vực giữa sông Lena và sông Yenisey. Lúc nào tôi cũng đem theo cái ống màu đen mà ông đã bỏ quên ở nhà chúng tôi hay cũng có thể là ông để lại để làm kỷ niệm. Đó không phải là mê tín mà là để nhớ ơn người đó. Chẳng bao lâu tôi được biết đó là một cái ống nghe, một dụng cụ rất thông thường để người thầy thuốc nghe tim, nghe phổi. Nhưng hồi đó tôi cảm thấy cái ống nghe này đầy vẻ bí hiểm và đáng yêu, cũng như chính bản thân ông Ivan Ivanych, cũng như tất cả những điều ông nói, những việc ông làm.

– Bác Ivan Ivanych!

Ông đã biến mất tăm, đã ra đi mà chẳng nói với ai!

Tôi buồn bã bước ra sân và đi xung quanh nhà. Dấu chân! Trên dấu chân của ông đã bị lớp tuyết mỏng phủ lên. Những dấu chân này không đi qua đường cái ở phía bên kia nhà mà đi thẳng ra cánh đồng. Dấu chân mỗi lúc càng thưa, đến bên bờ một cái đầm thì mất hút trên lối mòn mà các bà già vẫn đi giặt quần áo ở những hố băng.

Chương 6
Cha tôi chết. Tôi không muốn nói nữa

Tôi học nói suốt cả mùa đông. Sáng sớm vừa tỉnh dậy tôi đã đọc váng lên sáu tiếng mà ông Ivan Ivanych dặn tôi phải đọc hàng ngày: “gà”, “yên”, “hòm”, “bão”, “uống”, “Abram”. Thật khó biết bao! Em tôi nó nói những tiếng ấy hay biết chừng nào và khác hẳn tôi nói.

Song tôi có nghị lực. Ngày nào tôi cũng đọc mấy từ ấy hàng nghìn lần như đọc những câu thần chú có thể chữa cho tôi khỏi câm. Trong giấc mơ tôi cũng thấy chúng. Tôi tưởng tượng ra một ông Abram bí ẩn nào đó đem bỏ con gà mái vào trong hòm, hoặc là đội mũ từ trong nhà đi ra, vai vác cái yên ngựa. Bão tuyết, uống rượu!

Cái lưỡi tôi nó rất bướng bỉnh, đôi môi cũng chỉ hơi động đậy được. Mấy lần tôi định đánh bé Sanya vì nó vô tình cười tôi. Đêm đêm tôi thường thức giấc, buồn rầu và cảm thấy tôi sẽ không bao giờ biết nói nữa, vĩnh viễn là một kẻ tàn phế như có lần mẹ đã rủa tôi. Song cũng chính ở giây phút đó, tôi lại thử cố nói cái tiếng “tàn tật” này. Tôi còn nhớ, cuối cùng tôi cũng nói được, thế là tôi sung sướng ngủ thiếp đi. Ông Ivan Ivanych dặn tôi là khi tập nói không được ra hiệu bằng tay, như thế mới có thể sửa được cái thói quen của người câm đã ăn nhập vào người tôi. Tôi đút hai tay vào trong túi, đưa mắt nhìn một vật gì đó, như cái cửa sổ, cái lò sưởi, thùng nước và nói to lên tiếng đó từng âm tiết một. Không hiểu tại sao tôi không đọc được đúng trọng âm, cho đến tận bây giờ tôi cũng vẫn nhấn sai trọng âm.

Có một hôm, sau khi tỉnh giấc, tôi không đọc sáu tiếng thiêng liêng này, đó là một trong những ngày đau khổ nhất của đời tôi.

Hôm đó bà Petrovna đánh thức chúng tôi dậy sớm. Chỉ một việc đó tôi cũng đã lạ lắm rồi, bởi vì thông thường mọi sáng không phải bà sang gọi chúng tôi mà là chúng tôi sang bên bà đốt lò, đặt ấm nước cho bà. Bà chống gậy lọc cọc bước vào và làm dấu thánh, đoạn gọi bé gái dậy, bảo nó đốt đèn lên…

Nhiều năm sau khi đã trưởng thành, tôi nhìn thấy tranh vẽ mụ yêu tinh trong một cuốn sách nhi đồng, giống hệt như bà Petrovna: cũng có râu, lưng còng, chống hèo. Song bà Petrovna nếu có giống thế thì lại là một yêu tinh tốt bụng. Nhưng cái ngày hôm đó… Hôm đó bà ngồi trên ghế đẩu, thở rất khó nhọc, thậm chí tôi còn cảm thấy như những giọt nước mắt đang chảy ròng ròng xuống bộ râu của bà.

– Xuống đi, Sanya! – Bà nói. – Đến đây với bà!

Tôi đi đến.

– Cháu lớn rồi, Sanya. – Bà Petrovna xoa đầu tôi. – Hôm qua mẹ có thư đến nói rằng Ivan bị ốm.

Bà khóc.

– Bố ốm rất nặng ở trong tù. Đầu và chân bị phù. Mẹ cháu viết rằng không biết hiện nay bố có còn sống không.

Bé gái khóc òa lên.

– Làm sao được, đó là ý của Chúa, – bà Petrovna nói. – Ý Chúa, – bà dằn tiếng nhắc lại rồi lại ngước mắt nhìn tượng Chúa.

Bà chỉ nói là bố tôi bị ốm, nhưng buổi chiều khi đến nhà thờ thì tôi hiểu là ông đã chết rồi. Chiều hôm đó bà Petrovna đưa chúng tôi đến nhà thờ, nói là để chúng tôi đi “cầu phúc”.

Kể cũng lạ là tuy tôi đã sống ở làng ba tháng nay, nhưng ngoài mấy đứa trẻ cùng trượt tuyết với tôi ra, tôi hầu như chẳng quen ai cả. Tôi ngại mình bị câm nên chẳng đi đâu cả. Bây giờ đến nhà thờ tôi mới nhìn thấy rất nhiều người trong thôn – một đám đàn bà và cụ già cũng ăn mặc quần áo lam lũ, nét mặt rầu rĩ, chẳng nói chẳng rằng y như chúng tôi vậy. Họ đứng ở trong chỗ tối – chỉ ở phía trên chỗ ông cố đạo đang ê a đọc kinh là có thắp nến. Nhiều người thở dài và làm dấu thánh.

“Lạy Chúa từ bi!” – Ông cố đạo luôn mồm nói câu ấy. Miệng ông phả hơi nóng, tay ông cầm cái đỉnh rung rinh, một làn khói xanh từ trong ấy bốc lên. Tôi cảm thấy tất cả mọi người, cũng như tôi, không cầu khấn mà chỉ nhìn theo làn khói ấy, xem nó bay lên từng vệt, cuộn tròn lại rồi bốc lên cao, bay ra chỗ cửa sổ màu xanh đã bị đóng băng. Có lẽ lúc đó tôi đã quên không nghĩ đến cha tôi nữa. Bỗng nhiên bà Petrovna cáu kỉnh dúi vào lưng tôi một cái – cho đến giờ tôi cũng không hiểu vì sao bà lại làm thế – lúc ấy tôi mới nghĩ đến cha và hiểu rằng ông đã chết.

Vì cha tôi đã chết nên mọi người thở dài và làm dấu thánh. Vì cha đã chết nên tôi và em gái mới đứng tại đây, trong chỗ tối om ở nhà thờ này. Vì cha đã chết nên bà Petrovna cáu kỉnh dúi tôi. Vì cha chết cho nên chúng tôi mới đi “cầu phúc” ở đây.

Bà Petrovna dắt em gái tôi về nhà bà. Còn tôi trở về nhà tôi một mình và ngồi mãi không thắp đèn. Những con gián đen bà Petrovna đã cố ý đem đến nhà chúng tôi để lấy “điềm lành” bay vè vè trên chiếc lò sưởi lạnh lẽo. Tôi vừa ngồi ăn khoai tây vừa khóc.

Cha chết rồi, không bao giờ tôi còn được nhìn thấy cha nữa!

Người ta đang khiêng cha từ trong tòa ra, từ căn phòng mà tôi và mẹ đến đưa đơn ấy ra… Khi nhớ tới cái giọng nói lạnh lùng và cái bàn tay có những ngón dài ngoẵng, gầy đét đang đung đưa cái kính thì tôi ngừng ăn và nghiến chặt hai hàm răng. Cứ chờ đấy! Tao sẽ tính món nợ này! Thế nào cũng có ngày mày phải cúi rạp xuống chào tao và lúc đó tao cũng sẽ trả lời thế này: “Tòa án sẽ xét xử…” Người ta khiêng chiếc quan tài đi dọc hành lang, những nhân viên tùy phái của tòa án cầm công văn chạy đi chạy lại bên cạnh, không ai nhìn, không ai muốn nhìn xem người ta khiêng cha tôi ra nữa. Chỉ có dì Dasha đội chiếc khăn dài đen như một nữ tu sĩ đi ngược lại. Dì vừa đi vừa khóc và làm dấu thánh. Chúng tôi dừng lại, có ai đang đứng ở cạnh cửa, chiếc quan tài lắc lư trên tay mọi người rồi được đặt xuống đất… Mẹ tôi cúi xuống, tôi nhìn từ dưới lên thấy môi mẹ đang run.

Tôi nghe thấy tiếng mình nói và bừng tỉnh dậy. Chắc là tôi bị sốt, bởi vì tôi đã nói những câu lảm nhảm, tôi tự mắng mình và chẳng hiểu sao lại gắt cả mẹ, chuyện trò với ông Ivan Ivanych mặc dù tôi biết rất rõ là ông đã ra đi từ lâu và thậm chí đến dấu chân của ông cũng chỉ lưu lại trên cánh đồng được có hai ngày, sau đó liền bị tuyết phủ đi.

Nhưng tôi đã nói được – nói rất to và rõ! Tôi đã nói được, giờ đây tôi có thể kể lại sự việc xảy ra trên chiếc cầu phao đêm hôm nào, tôi sẽ chứng minh rằng cái con dao ấy là của tôi. Khi tôi cúi xuống nhìn người bị giết thì con dao ấy rơi ra. Muộn rồi! Tôi để lỡ một việc mà suốt đời không còn làm được nữa. Giờ đây chẳng còn gì có thể giúp ích cho cha tôi!

Hai tay ôm đầu, tôi nằm trong bóng tối. Trong nhà giá lạnh, hai chân tê cóng, nhưng tôi cứ nằm yên như thế cho đến sáng hôm sau. Tôi quyết định là sẽ không nói nữa. Nói để làm gì? Dẫu sao cha tôi cũng đã chết rồi. Còn tôi thì không bao giờ được nhìn thấy cha nữa.

Chương 7
Mẹ

Tôi không nhớ rõ lắm cảnh tượng của cuộc Cách mạng tháng Hai. Trước khi trở về thành phố tôi cũng không hiểu cả cái từ này. Nhưng tôi còn nhớ lúc đó tôi đã liên hệ sự xao động bí ẩn và các câu chuyện khó hiểu với người khách đến nhà chúng tôi đêm nọ và đã dạy tôi học nói.

Mỗi buổi tối khi tôi xiên khoai tây để nướng là tôi lại nhớ đến ông và đối với tôi càng ngày ông càng trở nên thần bí, càng thêm hấp dẫn. Tại sao ông lại biến mất đột ngột như vậy? Tại sao ông lại không muốn chữa bệnh cho Manka, con gái lão trưởng thôn và thậm chí không sang cả bên bà Petrovna nữa? Giờ đây ông đang ở đâu? Có quay lại nữa không? Đêm đêm mỗi khi tỉnh dậy là tôi lại chăm chú lắng nghe: có tiếng gõ ngoài cửa sổ không? Có phải ông không? Chẳng có ai gõ cửa, chỉ có tuyết nhẹ nhàng êm ả rơi xuống mái nhà, rồi thình lình có tiếng gió rít lên trong ống khói.

Chẳng ai hỏi chúng tôi về ông ấy. Nhưng không biết tại sao tôi lại tin rằng nếu bây giờ ông ấy về đây thì mọi sự sẽ khác hẳn, không giống như lần trước. Có lẽ ông sẽ không phải trốn lên trần nhà nữa! Có lẽ ông ấy sẽ không từ chối việc làm quen với bà Petrovna nữa!

Tôi không để ý thấy mùa xuân đi qua lúc nào, nhưng mùa hè đã bắt đầu bằng một ngày khi mẹ và hai anh em tôi ra bến tàu đợi từ sáng sớm tinh mơ, mãi sau chiếc tàu thủy “Neptune” mới rúc còi oai vệ lùi lại rồi cập bến.

Thằng Minka đội chiếc mũ lưỡi trai có hàng chữ vàng, mặc chiếc áo vét màu xanh đã nhàu nát cũng đứng trên bậc thang như lần trước, khinh khỉnh nhìn hành khách. Người thuyền trưởng kiêm bẻ lái râu quai nón nói khàn khàn trong ống loa: “Thôi! Chạy lên!” và “Thôi, lùi lại!” Boong tàu rung rinh một cách bí ẩn. Chúng tôi trở lại thành phố. Mẹ đón chúng tôi về. Mẹ gầy đi, nom như trẻ ra trong chiếc áo khoác mới và chiếc khăn hoa mới.

Suốt mùa đông vừa qua tôi vẫn thường nghĩ là mẹ sẽ ngạc nhiên thế nào khi nghe thấy tôi nói. Song mẹ chỉ ôm chặt lấy tôi mà cười. Qua một mùa đông, mẹ đã thay đổi khác hẳn. Lúc nào mẹ cũng suy nghĩ điều gì đó – tôi nhận ra ngay qua nét mặt sinh động của mẹ – khi thì mẹ trầm ngâm bực bội, lúc lại tươi cười. Bà Petrovna cho rằng mẹ bị ngớ ngẩn. Có một lần bà hỏi mẹ điều đó. Mẹ cười và nói rằng không phải. Có lần chúng tôi vào rừng tước vỏ cây cho bà Petrovna đan dép đem bán. Tôi còn nhớ mãi hình ảnh của mẹ tôi trong ngày hôm đó: mái tóc đen, thân hình chắc nịch, răng trắng muốt, quàng chiếc khăn hoa tết chữ thập trước ngực. Mẹ cúi xuống chặt những cây con một cách nhanh nhẹn, tước bỏ các cành con, cắn đầu gốc rồi tước phăng vỏ cây. Mẹ muốn dạy cho tôi cách làm như vậy, nhưng chẳng kết quả gì, tôi chỉ biết làm đứt tay chứ chẳng được tích sự gì.

Sau đó tôi nấp vào bụi cây, ngồi tư lự mãi mà nghe lũ chim thi nhau hót và ngắm nhìn mẹ tôi đang bước đi mỗi lúc một xa hơn. Bỗng mẹ tôi cất tiếng hát:

Cổng sau một lũ lái buôn

Cần tiền mua phấn em bán luôn ngựa này,

Mua son – bò bán liền tay

Mua thuốc nhuộm tóc – bán ngay chiếc thùng

Ánh nắng chiếu vào bụi cây, mẹ đứng lên, hai má đỏ ửng, mắt long lanh. Đúng là mẹ có chuyện gì thật!

Trước mặt chúng tôi ít khi mẹ nhắc tới cha. Song mỗi lần mẹ chuyện trò âu yếm với tôi là tôi biết rằng mẹ đang nghĩ đến cha. Bao giờ mẹ cũng rất yêu em gái…

Ngồi trên tàu thủy mẹ toàn nghĩ ngợi điều gì – mẹ nhướng mày lên, lắc đầu – có lẽ trong óc mẹ đang cãi cọ gì với ai. Tôi càng suy nghĩ lan man: tôi tưởng tượng mình đang đi dạo ngoài sân và bỗng nhiên nói bừa ra một câu, làm như xưa nay tôi vẫn biết nói vậy. Tôi mê mải nhìn dòng nước nên chợp ngủ đi và trong lúc mơ màng tôi giật thót mình lên: tôi mơ thấy mình lại bị câm.

– Mẹ ơi! – Tôi khẽ gọi.

Mẹ lặng im.

– Mẹ ơi! – Tôi sợ quá hét lên.

Lúc đó mẹ mới quay lại…

Khi trở về, tôi cảm thấy cái sân chung của xóm sao mà hoang tàn, thê thảm thế! Hàng năm nay chưa ai chịu thông cống cả, dưới thềm nhà nào cũng có nước bẩn đọng lại, rác rưởi nổi lềnh bềnh. Sau một mùa đông, những gian nhà xép chứa đồ càng xiêu vẹo hơn. Dãy hàng rào có những chỗ hổng to đến nỗi có thể ngồi trên xe ngựa mà đi qua được. Đằng sau nhà ông Skovorodnikov có một đống xương xẩu, chân móng, những mảnh da sống thối hoắc.

Ông già đang nấu hồ. Ông vẫn ngồi trên chiếc ghế da thấp như trước, thắt tạp dề, đeo kính. Cái bếp dầu đặt trên bệ lò, trên bếp có cái thùng sắt, từ chiếc thùng tỏa ra cái mùi thật nồng nặc làm tôi cứ buồn nôn suốt lúc ngồi ở đây.

– Mọi người cứ tưởng đây là thứ hồ thông thường, – ông nói sau khi tôi đã ngồi đấy nửa tiếng đồng hồ và tỏ ý muốn ra ngoài cho thoáng, – nhưng đây là một thứ hồ vạn năng. Cái gì nó cũng có thể dán được, cả sắt thép, cả kính, và nếu như có thằng ngu nào đó muốn dán gạch thì cả gạch cũng dán được. Tao đã phát minh ra đấy. Một loại keo da do Skovorodnikov đặc chế. Càng thối thì càng dính.

Ông ngước mắt nghi ngờ nhìn tôi qua phía trên gọng kính.

– Keo da do Skovorodnikov đặc chế, – ông nhắc lại lần nữa rồi thở dài. – Giá vay ai được bảy rúp để quảng cáo, thì sẽ có khối khách mua. Nông dân mua hồ dán gỗ ở ngoài chợ bốn mươi cô-pếch một phun[8]. Thế là thế nào? Là ăn cướp. Nào, mày nói chuyện gì đi!

Tôi nói. Ông gật đầu tán thưởng.

– Chà! Thật thương cho ông Ivan quá! – Ông nói.

Dì Dasha đi vắng, độ hai tuần sau dì mới về. Tôi đã làm cho dì vừa mừng vừa phát hoảng. Tối hôm ấy tôi và dì ngồi trong bếp. Dì hỏi tôi luôn mồm: nào là chúng tôi sống ở làng ra sao, – dì cứ hỏi rồi lại tự trả lời.

– Các cháu sống thế nào, tội nghiệp. Quanh ra quanh vào vẫn chỉ có hai đứa. Chắc buồn lắm đấy nhỉ. Ai nấu cơm cho các cháu ăn? Bà Petrovna hả? Đúng là bà Petrovna.

– Không, không phải bà Petrovna đâu, – tôi đột nhiên nói, – chúng cháu nấu lấy.

Không bao giờ tôi quên được nét mặt dì Dasha khi tôi nói những lời này. Dì há hốc mồm, lắc đầu lia lịa và nấc lên.

– Cũng chẳng buồn đâu, – tôi cười hô hô nói tiếp. – Chỉ có nhớ dì thôi, dì Dasha ạ. Thế sao dì không về thăm chúng cháu?

Dì ôm tôi vào lòng.

– Cháu yêu quý của dì, thế này là thế nào? Nói được rồi ư? Cháu yêu quý, cháu biết nói rồi! Thế mà cứ im mãi để giả vờ nữa chứ, hừ, cái thằng này! Nào, nói đi!

Thế là tôi kể cho dì nghe về người thầy thuốc bị rét cóng đến gõ cửa nhà tôi, chuyện chúng tôi đã giấu ông ấy ba ngày ba đêm trên trần nhà như thế nào, chuyện ông ấy dạy tôi phát âm mấy tiếng “e”, “u”, “ư” và bắt tôi phải nói chữ “cái tai” như thế nào.

– Sanya, cháu phải cầu nguyện cho ông ấy, – dì Dasha trịnh trọng nói. – Ông ấy tên là gì?

– Ivan Ivanych.

– Phải cầu nguyện cho ông ấy. Tối nào cũng phải cầu nguyện cho ông ấy.

Chương 8
Petya Skovorodnikov

Dì Dasha nói rằng từ sau khi biết nói, tôi thay đổi nhiều. Chính tự tôi cũng cảm thấy như vậy. Mùa hè năm ngoái tôi cứ tránh bạn bè, cảm giác nặng nề về sự tàn tật của mình làm tôi bị gò bó. Tôi rất rụt rè, suốt ngày cau có, rầu rĩ. Giờ đây có lẽ chẳng thể nào tin được là tôi đã như vậy nữa.

Sau hai ba tháng tôi đã đuổi kịp các bạn cùng lứa tuổi. Petya Skovorodnikov mười hai tuổi, rất thân với tôi. Đó là một thằng cao lêu nghêu, tóc vàng, đã nói là làm.

Những cuốn sách đầu tiên tôi nhìn thấy trong đời là ở nhà thằng Petya. Đó là “Tập truyện về hành động của những người đi săn trong chiến tranh cổ đại”, “Yury Miloslavsky” và “Sách dạy viết thư”. Ngoài bìa cuốn “Viết thư” có vẽ một chàng trai ria rậm mặc áo sơ-mi đỏ, tay cầm bút lông ngỗng, trên đầu có vẽ một cô gái trong khung hình bầu dục màu xanh.

Chúng tôi đã thân nhau khi cùng đọc cuốn “Viết thư” này. Trong những câu mở đầu thư: “Bạn thân yêu” hay “Ngài A.F. kính mến” có một vẻ gì thần bí. Tôi lại nhớ đến bức thư của người hoa tiêu tàu biển viễn hành. Và đó là lần đầu tiên tôi đọc ra bức thư ấy thành tiếng.

Chúng tôi ngồi trong vườn Nhà thờ. Từ đây có thể nom thấy những ngôi nhà và cái sân xóm chúng tôi ở bên kia sông, trông bé tí tẹo, bé hơn thực tế nhiều. Kia là dì Dasha nhỏ nhắn đang bước xuống thềm và ngồi đánh vảy cá. Tôi cảm thấy như nom thấy cả những cái vảy cá trắng bạc rơi xuống chân dì lấp lánh. Kia là Karlusha, một kẻ điên lang thang trong thành phố, lúc thì cau mày, lúc lại cười cợt đi ở bên kia bờ và dừng lại chỗ cổng nhà chúng tôi – chắc là hỏi chuyện dì Dasha.

Trong khi đọc lại bức thư, tôi cứ nhìn họ. Petya chăm chú lắng nghe.

– Tuyệt! – Hắn nói. – Trước kia mình cũng biết chuyện này nhưng quên đi mất. Thế sau ra sao?

– Chỉ có thế thôi.

– Thú vị thật, không biết sau đó, chiếc tàu buồm ra sao? Có khi đã kịp cứu ứng rồi. Cậu đọc truyện Nick Carter chưa?

– Chưa.

– Trong truyện cũng có một trường hợp như thế. Một tay triệu phú bị ném vào bể chứa nước. Hắn đã nghĩ ra và đóng vòi nước lại. Lúc người làm vườn đi tưới nước nghĩ bụng: tại sao nước không chảy? Thế là đến phút cuối cùng người ta kịp thời đến cứu. Nếu không thì hắn đã bị chết trong đó. Cậu thuộc làu ghê quá nhỉ. Học có lâu không?

– Mình không biết.

– Bây giờ mình đọc một đoạn gì đó, cậu nhắc lại được không?

Nó đọc:

Thư trả lời cự tuyệt.

Thưa S.N. tiên sinh.

Sự biểu lộ tình cảm của Ngài làm tôi vô cùng cảm kích. Song tôi không thể chấp nhận được vì nhiều nguyên nhân không tiện nói ở đây, chúng cũng không có liên quan đến Ngài.

Xin chúc đại an.

Chú thích: Thư trả lời cự tuyệt bao giờ cũng viết bằng những lời khái quát, đơn giản, không nên viết ý gì khác, ngoài sự lễ độ.

*

*  *

Tôi nhắc lại đúng nguyên văn bức thư trên cùng với câu chú thích. Petya khịt mũi có vẻ không tin.

– Khá đấy, – nó nói. – Thế còn đoạn này?

Nó lại đọc luôn một mạch:

“Thư gửi chàng hoặc gửi nàng.

Xin mở đầu thư này bằng lời của người xưa đã viết: “Em muốn quên hết những chuyện đã qua, song còn luyến tiếc quá khứ: trong đó là cả nguồn hạnh phúc đã từng hé ra trong giây lát, cả niềm vui và sầu muộn của em”. Anh biết câu ấy không? Em đã thấy ở anh những gì em yêu quý nhất (nên nói ra nó là cái gì). Không thể có ai tốt hơn, đáng yêu hơn, đáng quý hơn anh, anh thân thiết với em, như (viết tiếp là như cái gì). Em nhớ lại những giọt nước mắt đầu tiên và cái hôn đầu tiên của anh trên tay em. Đã hai ngày nay em sống thiếu anh (nên nói rõ là vui, buồn, bình yên hay nói về công việc gia đình).

Từ biệt.

Hôn anh.

*

*  *

Tôi nhắc lại cả bức thư này, chỉ hơi ngắc ngứ một chút.

– Giỏi! – Petya nói vẻ thán phục. – Trí nhớ cậu tuyệt lắm!

Có điều đáng tiếc là chúng tôi ít khi được chơi với nhau như thế này. Petya rất bận, nó “bán thuốc lá thuê cho người Trung Quốc”. Trong thành phố chúng tôi người ta gọi cái nghề vất vả này như vậy. Hồi đó những người Trung Quốc sống ở thôn Pokrovsky chuyên cuộn thuốc lá rồi thuê trẻ con đem bán. Ngay lúc này đây tôi còn nhớ rất rõ là một trong những người Trung Quốc đó tên là Lý. Ông là một người bé nhỏ, nước da vàng sẫm, trên mặt có nhiều nếp nhăn, nhưng lại rất tốt. Mọi người đều cho rằng tiền “chào mời” ông Lý này trả có hậu hơn những người Trung Quốc khác. Tiền “chào mời” – chính là tiền công của chúng tôi (sau này cả tôi cũng đi bán thuốc lá) bởi vì đúng là chúng tôi đi chào mời mọi người: “Xin mời Ngài hút thuốc!” Có điều là kẻ nào khờ khạo nhận thuốc mời thì cứ đếm tiền ra mà trả. Đó là tiền của chúng tôi. Mỗi hộp thuốc lá có hai trăm năm mươi điếu, các loại thuốc lá mang nhãn hiệu “Katyk”, “Aleksandr đệ tam”. Chúng tôi đem thuốc lá ra bán ở ga, trên xe lửa hoặc trên các đại lộ.

Đã sắp đến mùa thu năm 1917. Song nếu tôi nói rằng, tôi đã nhận biết, cảm thấy hoặc là hiểu được chút ít những ý nghĩa sâu xa của thời kỳ này đối với tôi, đối với cả nước, thậm chí đối với toàn thế giới nữa thì đó chỉ là nói khoác. Tôi chẳng nhìn thấy gì và chẳng hiểu gì cả. Thậm chí tôi còn quên cả những cảm xúc mơ hồ mà tôi thể nghiệm thấy ở nông thôn hồi mùa xuân. Tôi cứ sống hết ngày này qua ngày khác bán thuốc lá, bắt tôm hùm, các loại tôm vàng, tôm xanh, tôm xám, chỉ có loại tôm biếc là chẳng vớ được lần nào.

Song cuộc sống tự do của tôi sắp kết thúc rồi.

Chương 9
Một gạch, một gạch, gạch nữa, gạch thứ năm, thứ hai mươi, thứ một trăm

Có lẽ ngay từ khi chúng tôi chưa trở về thành phố hắn đã thường đến nhà tôi rồi. Mọi người trong xóm đều biết hắn. Ông Skovorodnikov và dì Dasha đã tỏ ra một thái độ mập mờ có phần giễu cợt đối với hắn. Nhưng bây giờ hầu như ngày nào hắn cũng đến, đôi khi hắn mang thứ gì đó đến, song thật thà mà nói, tôi không hề ăn của hắn một quả mận, một cái kẹo sữa nào.

Tóc hắn quăn, ria vểnh, mặt phị, khổ người khá cân đối. Cái giọng âm âm của hắn theo tôi chỉ làm cho người ta phát ngán. Hắn đang chữa những nốt trứng cá nổi rõ trên nước da đen của hắn. Nhưng dẫu hắn có những nốt trứng cá, mớ tóc quăn và giọng nói âm âm khó chịu ấy, rất tiếc là mẹ tôi đã thích hắn, nếu không thì hầu như ngày nào hắn cũng đến nhà tôi để làm gì? Thật vậy, mẹ tôi đã thích hắn. Trước mặt hắn, mẹ tôi đổi khác hẳn, cười đùa và cũng nói dài dòng văn tự như hắn.

Có một lần tôi nhìn thấy mẹ ngồi cười tủm tỉm một mình. Qua nét mặt tôi đoán ngay là mẹ đang nghĩ đến hắn. Một lần khác trong khi nói chuyện với dì Dasha về một người nào đó, mẹ nói: “Hết sức bất bình thường”. Đó là câu hắn thường nói.

Họ của hắn là Timoshkin, nhưng không hiểu sao, hắn lại bảo gọi hắn là Gaer[9] Kuly, – cho đến bây giờ tôi cũng không hiểu dụng ý của hắn. Tôi chỉ nhớ hắn rất thích nói với mẹ rằng: “Trong cuộc sống hắn là một vai hề đáng thương” và “Cuộc sống quăng quật hắn như củi rác”.

Lúc nói những câu này, hắn làm ra bộ mặt quan trọng, nhìn mẹ ra vẻ ưu tư một cách đần độn.

Và thế là lão Gaer này chiều nào cũng đến nhà tôi. Thường tối nào cũng diễn ra như thế này:

Chiếc đèn nhà bếp treo ở trên tường, bóng mái tóc rối bù trên đầu tôi che lấp cả quyển vở làm bài, lọ mực và cái bàn tay đang bất lực đưa đi trên mặt giấy, ngòi bút kêu soàn soạt.

Tôi ngồi ở bàn phồng mồm ra mà cố vẽ những nét gạch – một gạch, một gạch nữa, ba gạch, một trăm gạch, một nghìn gạch! Tôi đã viết không dưới một triệu nét gạch, bởi vì ông thầy của tôi đã quả quyết rằng, nếu nét bút chưa “thẳng cứng”[10] thì nhất định không thể học tiếp được. Hắn ngồi cạnh tôi và dạy tôi, đôi lúc hắn dạy tôi viết mà hắn còn dạy tôi cách sống nữa. Hắn tuôn ra hàng tràng luận điệu ngu xuẩn làm cho đầu óc tôi quay cuồng lên, thế là những nét chữ của tôi cứ lòng khòng lèo khoèo đủ các kiểu, chỉ tội là không thẳng, không được “thẳng cứng”.

– Mỗi người đều muốn kiếm được miếng béo bở, – hắn nói, – theo bản năng ai cũng phải nhằm mục đích ấy. Nhưng có thể gọi miếng béo bở như thế là một hiện tượng đảm bảo hay không thì lại là vấn đề khác.

Một gạch, một gạch, một gạch, năm gạch, hai mươi gạch, một trăm gạch…

– Ví dụ như tao đây chẳng hạn, ngay từ nhỏ tao đã lâm vào tình cảnh khó khăn và tao không hề được dựa dẫm tí nào vào sức lao động của mẹ tao. Trái lại, khi gia đình bị sa sút và bố tao bị bỏ tù vì tội ăn cắp ngựa thì chính tao là kẻ phải đi kiếm cơm chứ không phải ai khác.

Từng nét, từng nét, nét đậm, nét nhạt, xiên xẹo, cong queo, năm nét, hai mươi nét, một trăm nét…

– Đáng buồn là khi ở tù ra bố tao bắt đầu nghiện rượu. Uống càng nhiều thì tài sản càng sa sút. Rồi ông ấy chết, đương nhiên là chết rất nhanh, chẳng qua chỉ là lột da một con ngựa đã chết.

Tôi biết rất rõ tình hình xảy ra sau khi bố ông thầy của tôi chết đi: cái xác trương to gấp ba lần lúc còn sống, cho nên cỗ quan tài vừa mới bắt đầu đóng liền phải vội vàng đóng lại. Có một lần tôi còn nằm mê thấy cái chết ghê tởm ấy…

Một gạch, một gạch, một gạch… tiếng ngòi bút kêu sột soạt, một gạch, một vết mực…

– Ngôi nhà tao trở nên hoang vắng. Hồi đó tao mới mười một tuổi, nhưng không hề bi quan thất vọng, và cũng không ăn bám vào mẹ.

Ông thầy nhìn tôi. Hồi đó tôi mới lên mười nhưng tôi cũng không thể ngồi yên trên chiếc ghế đẩu được nữa.

– Tao đi ở cho một hiệu ăn, làm bồi bàn, nhưng không ăn bám vào tiền mẹ kiếm ra nữa.

Không nghi ngờ gì cả, chính vì cái kiểu ăn nói lạ lùng này của hắn đã gây cho mẹ tôi một ấn tượng mạnh mẽ. Nếu lão Gaer chỉ nói đơn giản thì mẹ đã đoán ra ngay chẳng qua hắn cũng chỉ là một kẻ bình thường, ngu ngốc, lười biếng và phũ phàng. Tuy vậy về cái tính phũ phàng của hắn thì chẳng bao lâu tự mẹ cũng đã biết.

Mẹ tôi cũng ngồi bên cạnh cái bàn ấy và say sưa nghe hắn. Mẹ đang vá áo sơ-mi – chiếc áo sơ-mi của cha tôi – và tôi hiểu rằng mẹ vá chiếc áo này cho ai mặc. Tôi linh cảm thấy một tai họa sẽ xảy ra nên ngước mắt nhìn khuôn mặt tái nhợt của mẹ, mái tóc đen nhánh có đường ngôi ở giữa, hai bàn tay mảnh khảnh của mẹ. Tôi lại quay về với những nét gạch của mình. Tôi rất muốn thêm vào dù chỉ một đường thật dài lên trên những dãy nét gạch này thì nó sẽ thành cái hàng rào tuyệt diệu. – Nhưng không được! Nét gạch cứ phải “thẳng cứng”.

– Song mẹ tao, – Gaer tiếp tục nói, – rõ ràng là thiên về phía của bố thí. Tao phải đối phó thế nào? Tao nhận thức thấy rằng như vậy đối với tiền đồ và sự phát triển của tao quả là bất lợi. Tao bèn nói với ông cậu là Nikita Zuev mà suốt đời tao không quên để cậu khuyên nhủ mẹ.

Tôi được nghe về người cậu suốt đời không quên này có tới hàng trăm lần. Trong trí tưởng tượng của tôi đó là một lão già béo ụt ịt, mặt cũng đầy trứng cá từ nhà quê đi xe trượt tuyết ra, lão bỏ chiếc áo khoác ngoài màu vàng, bước vào phòng, rũ tuyết bám trên người, làm dấu thánh trước tượng Chúa. Lão đánh cho mẹ Gaer một trận, còn thằng bé Gaer Kuly đứng bên cạnh thản nhiên nhìn mẹ hắn bị đánh.

Một gạch, lại một gạch… cái hàng rào đã được vẽ xong từ lâu và tuy tôi biết rất rõ là sẽ bị tai vạ đến nơi, song tôi vẫn vẽ rất nhanh lên phía trên cái hàng rào một ông mặt trời, mấy con chim và đám mây. Gaer vừa tiếp tục nói vừa liếc nhìn tôi, tôi vội vàng lấy ống tay áo che lấp ông mặt trời và những con chim đi. Song không kịp nữa rồi! Hắn cầm lấy quyển vở của tôi. Hắn trợn mắt. Tôi đứng dậy.

– Bà Aksinya Fedorovna, bây giờ xin bà hãy nhìn xem, cậu con giai quý của bà đang làm gì đây này.

Khi cha tôi còn sống, mẹ tôi không bao giờ đánh trẻ con, thế mà lần này mẹ lại túm lấy tai tôi mà đập đầu xuống bàn.

Rồi lại những buổi tối khác, vì bố dượng tương lai của tôi cũng có lúc đọc thơ, song thật khác lần tôi và Petya Skovorodnikov đọc với nhau trong vườn Nhà thờ. Lần nào Gaer cũng chỉ đọc mỗi một quyển sách: “Trích nhật ký của một người hào kiệt”. Ngoài bìa cuốn sách có in một đoạn thơ như thế này:

Nay đại trượng phu xả thân không tiếc

Phò Sa hoàng gìn giữ non sông

Đòn đau hai bận mình năm vết thương

Nhưng đã trị cho lũ giặc kinh hoàng.

Hắn đọc quyển sách này với vẻ mặt nạt nộ hung hãn, làm như mọi sự bất hạnh của vị hào kiệt anh dũng này đều tại tôi cả.

Việc học hành bị chấm dứt từ cái hôm Gaer Kuly dọn đến nhà tôi ở. Lễ cưới đã tổ chức tối hôm trước. Dì Dasha cáo ốm không đến dự. Tôi còn nhớ hôm cưới ấy mẹ tôi ăn mặc rất diêm dúa. Mẹ mặc chiếc áo măng-tô bằng nhung trắng – đó là quà tặng của chú rể, tóc chải y như một thiếu nữ, tết đuôi sam quấn trên đầu. Mẹ cũng chuyện trò, uống rượu, cười đùa, song thỉnh thoảng lại đưa tay xoa trán một cách lạ lùng. Gaer Kuly đứng lên phát biểu, hắn kể ra những công lao đối với cái gia đình khốn khó này “thế nào cũng đi đến chỗ tan vỡ vì người chủ gia đình trước đây đã để lại một cơ đồ tàn tạ”. Hắn còn nói cả đến việc đã mở mang cho tôi được “giáo dục phổ thông”. Rõ ràng là sự hiểu biết của hắn về cái danh từ này không ngoài những nét chữ “thẳng cứng”.

Vị tất mẹ tôi đã nghe thấy những lời hắn nói. Mẹ ngồi bên cạnh người chồng mới, mắt nhìn xuống đất, bỗng mẹ cau mày ngơ ngác nhìn về phía trước.

Ông Skovorodnikov sau khi đã uống say đi đến bên cạnh mẹ, vỗ vào vai và nói:

– Chà, Aksinya, bà đã đổi lấy cái thằng…

Mẹ tôi vội gượng cười.

Sau khi cưới độ hai tháng lão bố dượng của tôi làm việc ở văn phòng bến tàu. Và mặc dù rất đau lòng khi nhìn thấy hắn ta đi về ngồi vào chỗ mà cha tôi trước kia vẫn ngồi, dùng cái thìa, cái dĩa, cái đĩa trước kia cha tôi vẫn ăn cơm, tôi vẫn có thể sống được bằng cách lẩn tránh lão ta, giả câm giả điếc, hoặc là chờ lão ta đi ngủ rồi mới về. Nhưng chẳng bao lâu lão ta bị đuổi ra khỏi văn phòng bến tàu vì những việc ám muội nào đó và cuộc sống liền trở nên căng thẳng gay gắt. Trong cái đầu mít đặc của lão ta bỗng sinh ra một ý nghĩ bất hạnh là phải ra sức giáo dục chúng tôi – tôi và em gái. Từ đó trở đi tôi không còn lấy một phút tự do.

Giờ đây tôi đoán rằng chắc hồi còn trẻ lão đã từng đi làm đầy tớ cho người ta nên thấy những cái trò lạ lùng và nực cười mà nay lão ta bắt tôi và em gái phải làm.

Trước hết lão ta bắt chúng tôi cứ sáng sớm dậy là phải đến chào lão, mặc dù chúng tôi ngủ ngay dưới đất, cách giường lão có hai bước chân. Và chúng tôi đành phải đến. Song chẳng sức mạnh nào có thể ép tôi nói câu “Chào bố buổi sáng tốt lành” được. Buổi sáng chẳng tốt lành gì, mà bố cũng không phải là bố. Chúng tôi không được phép ngồi vào bàn ăn trước lão, và khi chưa được phép của lão thì không được đứng dậy. Ăn xong chúng tôi phải cám ơn lão mặc dù mẹ tôi vẫn phải đến giặt thuê cho nhà thương như trước, bữa cơm do tiền của mẹ tôi và của tôi kiếm ra, lại do em gái tôi thổi nấu. Tôi còn nhớ tôi đã điên tiết lên lúc em Sanya tội nghiệp theo lời dạy của lão, lần đầu tiên đứng lên khỏi bàn ăn phải gò gập người xuống chào và nói “Xin cám ơn ba”. Lúc đó tôi chỉ muốn ném ngay cả đĩa cháo đang ăn dở vào cái mặt béo phị của lão. Tôi đã không làm việc đó nên đến tận bây giờ vẫn còn ân hận…

Tôi căm thù lão biết nhường nào! Tôi căm ghét cả đến cái dáng đi, tiếng ngáy, bộ tóc, thậm chí đến cả đôi ủng của lão mà sáng nào lão cũng hì hục đánh bóng lộn. Ban đêm mỗi khi tỉnh dậy là tôi lại căm thù nhìn mãi cái mặt béo phị đang ngủ say tít ấy… Lão không thể ngờ rằng lão đang ở vào tình cảnh nguy hiểm biết bao. Nếu như không có dì Dasha thì chắc tôi đã giết chết lão ta.

Chương 10
Dì Dasha

Nếu như không có cái hình tượng vô cùng đáng yêu của dì Dasha hiện lên trước mắt thì có lẽ tôi cũng chẳng buồn nhớ lại quãng thời gian này làm gì. Dì Dasha là người đầu tiên tôi tôn trọng và kính yêu một cách có ý thức.

Tôi thường đến chơi nhà dì và cứ nín thinh chẳng nói lời nào mà dì cũng hiểu cả. Để an ủi tôi, dì hay kể cho tôi nghe chuyện cuộc đời dì. Tôi rất ngạc nhiên khi biết dì còn chưa đầy bốn chục tuổi! Thế mà tôi cứ tưởng dì đã đáng được gọi là bà nội rồi, nhất là buổi tối, khi dì đeo kính vào để đọc những bức thư của thiên hạ mà nước lũ đã trôi dạt vào sân nhà chúng tôi (đến lúc này dì vẫn cứ mang ra đọc). Dì góa chồng từ năm hai mươi lăm tuổi. Chồng dì hy sinh ngay từ những năm đầu của cuộc chiến tranh Nga – Nhật. Trên chiếc tủ phủ khăn đăng-ten có tấm ảnh của chồng dì đặt giữa hai lọ hoa bằng thủy tinh cuốn màu xanh. Đằng sau tấm ảnh có một bức thư mà tôi cũng đã thuộc lòng. Văn phòng dã chiến Trung đoàn bộ binh số hai mươi sáu thuộc miền Đông Sibir gửi giấy cho dì Dasha báo tin rằng chồng dì, binh nhì Fedor Aleksandrovich Fedorov được thưởng huân chương Nhà binh hạng ba và hạng tư về những chiến công xuất sắc, đã hy sinh một cách anh hùng trong cuộc chiến đấu với bọn Nhật. Anh hùng! Mãi về sau này hễ mỗi lần nhắc đến hai tiếng đó là tôi lại hình dung thấy một người đàn ông tóc cắt ngắn, râu ria dài rậm ngồi trong chiếc ghế mây trên nền những ngọn núi phủ tuyết.

Mỗi buổi tối dì Dasha đọc một bức thư. Đối với dì việc đó hình như đã thành thói quen. Thoạt đầu dì căn cứ vào phong bì và địa chỉ của bức thư mà đoán xem nội dung như thế nào. Song phần lớn các địa chỉ đề trên bì thư đã bị nước làm nhòe mất.

Sau đó dì đọc thư, đúng ra là “bình” lên từng cái thư, dì đọc chậm rãi, thở dài, gặp chỗ nào mờ quá không đọc nổi thì dì lại ậm ừ bực tức. Dì vui niềm vui của người trong thư, đau buồn nỗi cảm thương của họ, cũng có kẻ bị dì trách móc và cũng có người được dì khen. Tóm lại dì làm như những bức thư đó đều gửi cho mình. Dì đọc sách cũng y như vậy. Trong tập sách nhỏ phụ bản của tờ tạp chí “Tổ quốc” có đăng những chuyện về các vương công quý tộc. Đối với những chuyện riêng về gia đình hoặc việc yêu đương của những người này dì đều điểm ra y như đó là người hàng xóm láng giềng của mình vậy.

– Còn cái lão Nam tước! – Dì nói sôi nổi. – Tôi biết thừa là lão ta sẽ bỏ phu nhân de Sans-Sou[11]. Hễ mở mồm là “Mình thân yêu, thân yêu”. Thế mà cuối cùng thì thế đấy! Người đã tốt chưa!

Nhiều tối tôi lẩn tránh Gaer Kuly đến nhà dì chơi thì dì đã đọc gần xong tập thư, thường chỉ còn lại không đầy mười lăm chiếc. Trong đó có một bức thư tôi muốn dẫn ra đây. Dì Dasha không hiểu nội dung của bức thư này… Nhưng ngay hồi ấy tôi đã cảm thấy bức thư này có vẻ liên quan đến bức thư của viên hoa tiêu viễn dương.

Sau đây là bức thư đó (mấy dòng đầu dì Dasha không đọc ra được):

“… Anh chỉ tha thiết xin em một điều: đừng có tin ở con người ấy! Có thể mạnh dạn mà nói rằng tất cả mọi thất bại của bọn anh đều do hắn ta gây ra cả. Chỉ cần nói một việc như sau cũng đủ rõ: trong số sáu mươi con chó mà hắn mang đến Arkhangelsk bán cho bọn anh, phần lớn đã phải bắn chết ngay từ vùng “Đất mới” rồi. Bọn anh đã phải trả một giá quá đắt cho sự giúp đỡ thân tình của hắn như thế đấy. Không phải chỉ mình anh mà cả đội thám hiểm đều nguyền rủa hắn. Bọn anh biết rằng đi vào nơi nguy hiểm thì nhất định gặp hiểm nguy, song không ai ngờ lại bị một vố đau như vậy. Giờ đây chỉ còn mỗi một cách là gắng hết sức mình. Anh có thể kể cho em nghe rất nhiều về chuyến đi thám hiểm của bọn anh. Những chuyện ấy đủ để kể cho Katyushka nghe suốt cả mùa đông. Nhưng lạy Chúa, việc này đã phải trả một giá quá đắt! Anh không muốn khiến em nghĩ rằng hoàn cảnh bọn anh đã tuyệt vọng. Nhưng dù sao ở nhà cũng đừng nên mong ngóng quá…”

Dì Dasha đọc ngắc ngứ, thỉnh thoảng liếc nhìn tôi qua cặp kính ra vẻ răn bảo. Tôi nghe dì đọc. Lúc đó tôi không ngờ rằng sau này ít năm tôi sẽ phải đau khổ mà nhớ lại từng chữ trong thư.

Bức thư rất dài, có tới bảy tám trang, kể lại tỉ mỉ số phận của con tàu sau khi bị băng tuyết vây kín từ từ di chuyển lên phía bắc như thế nào. Điều làm cho tôi rất ngạc nhiên là ngay trong khoang tàu cũng bị đóng băng nên cứ sáng ra là họ phải lấy rìu ra đập.

Tôi có thể dùng lời lẽ của mình để kể lại câu chuyện anh thủy thủ Skachkov đi săn gấu ngã xuống vực bị chết, hay chuyện mọi người đã phải khổ công chăm sóc anh thợ máy Tiss bị ốm ra sao. Nhưng thuộc lòng từng chữ thì tôi chỉ có thể nhớ được khoảng mươi dòng nói trên.

Dì Dasha vẫn đang đọc, vừa đọc vừa thở dài. Hình như có một bức tranh mờ ảo hiện lên trước mắt tôi: những căn lều trắng dựng trên mặt tuyết trắng xóa, một đàn chó thở hồng hộc kéo chiếc xe tuyết nặng nề. Một người to lớn đi đôi ủng lông, đầu đội mũ lông, y như ông cố đạo mặc áo lễ bằng da lông đang tiến lại phía chiếc xe tuyết.

Một hôm tôi đến nhà dì Dasha thì thấy dì đang khóc. Dì ngồi khóc trước cái tủ có tấm ảnh chồng dì – người anh hùng trong cuộc chiến tranh Nga – Nhật. Nhìn thấy tôi, dì giật chiếc khăn ở trên đầu xuống.

– Đấy, người ta dám đối xử với tôi như thế đấy, quân khát máu, cái giống chỉ biết đi chửi người ta. – Vẻ giận dữ trong giọng nói của dì làm tôi kinh ngạc. – Lăng nhục đến như thế đấy! Cứ tưởng người ta là cô nhi quả phụ thì không có ai che chở cho nữa hay sao? Rồi sẽ có!

– Dì Dasha!

– Rồi sẽ có! – Dì nói lần nữa rồi lại khóc. – Tôi không thể chịu được nữa đâu. Tôi sẽ bỏ đi, thế là hết chuyện. Đừng hòng thấy mặt nữa!

Dì ngồi lên giường, tháo giày ra và ném xuống đất.

– Quỷ tha ma bắt mày đi! – Dì trịnh trọng nói. – Mà chính mày cũng là đồ ma quỷ, biết không! Xứng đôi vừa lứa thế nào được. Không đời nào có chuyện ấy!

Tôi hiểu ra là dì Dasha đang nhiếc móc ông Skovorodnikov nên hỏi dì xem ông ta đã làm gì. Song dì chỉ khoát tay chẳng buồn nói.

Ngay từ lúc đó tôi đã cảm thấy rằng, chính bản thân dì cũng chưa thật rõ là ông ta có làm nhục dì hay không. Dẫu sao thì ông ta cũng đã nói với dì điều gì rất đặc biệt nên buổi tối dì Dasha đã đội lên đầu chiếc khăn đen viền ren và đi đến nhà mụ thầy bói di-gan ở khu nhà bên cạnh.

Lúc trở về dì có vẻ trầm tư, lặng lẽ và không nhiếc móc ông Skovorodnikov nữa. Trái lại, tự nhiên dì bỗng lẩm bẩm: “Mà cũng không ham mê rượu chè!”

Thái độ kỳ lạ ấy kéo dài sang cả ngày hôm sau. Dì Dasha ngồi đan ở ngoài sân. Lúc đó ở ngoài ngõ xuất hiện một người lạ, mặt đỏ gay, mình mặc chiếc áo bành-tô bằng vải thô bẩn thỉu, chân đi đôi ủng da dày. Anh ta ngó qua một lượt rồi tiến đến chỗ ông Skovorodnikov đang đun xoong hồ vạn năng của ông ở trên thềm.

– Có phải ông muốn bán nhà không?

Ông Skovorodnikov nhìn anh ta, rồi nhìn sang dì Dasha.

– Vâng, – ông trả lời, – tôi muốn bán ngôi nhà này cùng với tất cả đồ đạc để đi nơi khác.

Dì Dasha xúc động lẩm bẩm gì trong miệng một lúc rồi đứng phắt dậy làm đổ cả cái ghế và cũng như hôm qua, dì giật cái khăn trên đầu xuống.

– Có cả đất chứ?

– Có cả đất, trong phạm vi cái hàng rào kia.

Tiếng lẩm bẩm của dì Dasha mỗi lúc càng to.

– Không bán! – Dì bỗng quát lên. – Cái nhà này không bán. Xin ông đi đi!

Ông Skovorodnikov láu lỉnh nheo một mắt lại.

– Ông là chủ ngôi nhà này? – Người mặc chiếc áo vải thô bỗng hỏi ngay.

– Vâng!

– Thế thì ông có bán hay không?

– Đấy, người ta nói là không bán mà, – ông Skovorodnikov đắc chí nói và cười ha hả.

Petya cũng có mặt ở đấy. Nó đứng ở cửa bếp và cười khẩy. Tôi chẳng hiểu tí gì cả. Nhưng chẳng bao lâu mọi sự đã rõ ràng.

Chương 11
Cuộc nói chuyện với Petya

Từ hồi còn ngồi vẽ những nét gạch “thẳng cứng” tôi đã có ý định chuồn. Không phải bỗng dưng mà tôi vẽ lên bên trên cái hàng rào ông mặt trời, mấy con chim và những đám mây! Sau đó tôi lại quên bẵng mất ý nghĩ này. Nhưng càng ngày mỗi khi trở về nhà tôi càng cảm thấy nặng nề hơn.

Tôi hầu như không gặp mẹ tôi lúc nào nữa. Buổi sáng mẹ tôi đi lúc tôi còn đang ngủ. Đôi khi ban đêm tỉnh dậy tôi nhìn thấy mẹ ngồi cạnh bàn. Vì quá mệt mỏi, sắc mặt mẹ tôi trắng bệch ra. Mẹ thong thả ăn bữa cơm tối. Ngay đến Gaer khi nhìn thấy đôi mắt thâm quầng của mẹ cũng phải nhụt bớt đi.

Tôi rất yêu em gái tôi. Nhưng thà tôi đừng thương em lại đỡ khổ tâm hơn. Tôi nhớ có lần tên Gaer khốn kiếp đã đánh em một trận chí chết chỉ vì nó đánh đổ một ly dầu ăn. Hắn đuổi em ra khỏi bàn ăn nhưng tôi đã lén đem cho em một ít khoai tây. Nó vừa ăn vừa khóc, bỗng nó sực nhớ ra không hiểu lúc bị đòn, những mảnh thủy tinh màu có bị rơi mất không. Khi thấy những mảnh thủy tinh thì nó cười và ăn nốt chỗ khoai tây rồi lại khóc.

Dạo ấy đã sắp đến mùa thu, tôi và Petya dạo chơi trong vườn Nhà thờ, chân đi đất hất tung những đám lá rơi. Petya nói khoác rằng dưới cái quả đồi mà chúng tôi đang ngồi có một con đường ngầm từ ngày xưa chạy từ vườn bên này xuyên qua đáy sông sang bờ bên kia và chính nó cũng đã có lần đi được một nửa đường ngầm rồi.

– Tớ đi suốt cả đêm, – Petya nói bừa, – bước đến đâu cũng dẫm phải xương người.

Từ quả đồi đất nhỏ này có thể nhìn thấy nhà thờ Pokrovsky quét vôi trắng lừng lững, trên bờ sông cao. Những bức tường thấp vây kín chung quanh. Đằng sau tường là bãi cỏ. Một làn gió nhẹ lướt qua làm cho bãi cỏ luôn thay đổi màu sắc lúc thì xanh nhạt, lúc lại vàng hoe y như mặt biển đổi màu.

Nhưng lúc đó tôi và Petya rất ít chú ý đến cảnh đẹp thiên nhiên. Chúng tôi nằm trên đỉnh đồi và mút cái thứ cỏ gì đắng ngắt mà Petya vẫn bảo là cỏ ngọt.

Tôi còn nhớ câu chuyện hôm ấy bắt đầu từ những con chuột: trong đường ngầm có chuột hay không? Petya nói là có. Chính mắt nó đã nom thấy và cũng như ong, có một con chuột chúa.

– Hễ cứ đến năm nhuận là chúng chết sạch, – nó nói thêm, – rồi con chuột chúa lại đẻ ra rất nhiều con. Con chuột chúa to bằng con thỏ cái ấy.

– Mày chỉ nói láo!

– Thề đấy! – Petya nói giọng phớt tỉnh.

Giữa chúng tôi như có một ước lệ với nhau là việc gì thì có thể nói láo, việc gì không được nói láo. Hồi đó tuy còn là trẻ con, song chúng tôi cũng đã biết tôn trọng nhau.

– Ở Turkestan không có chuột như ở đây, – Petya tư lự nói thêm. – Ở đó chỉ có chuột nhảy, trên thảo nguyên thì có chuột đồng. Những giống chuột ấy khác hẳn, bởi vì chúng chỉ ăn cỏ non thôi.

Nó thường nói đến Turkestan, theo lời nó, thì đây là một thành phố. Trong thành phố này lê, táo, cam mọc ngay trên đường phố. Mọi người có thể tùy ý muốn hái bao nhiêu thì hái, chẳng bị ai đuổi theo chửi bới như những lão gác các vườn quả ở đây. Người ta có thể trải thảm ngủ ngay trên bãi cỏ ngoài trời, bởi vì ở đó không có mùa đông, quanh năm chỉ mặc một chiếc áo choàng thôi cũng đủ, chẳng cần gì ủng da với áo bành-tô.

– Những người Thổ Nhĩ Kỳ sống ở đó. Người nào cũng đều có vũ khí. Những thanh kiếm cong mạ bạc, lưng giắt dao găm, trước ngực thì đeo dây đạn. Chúng mình đi đến đấy nhé!

Tôi cho rằng nó nói đùa. Song nó không đùa. Mặt nó hơi tái. Nó bỗng quay đi rồi đứng dậy hồi hộp nhìn sang phía bờ xa xa. Bên ấy ông lão đánh cá quen thuộc đang ngủ bên những chiếc cần câu cắm xuống khe đá sát ngay mặt nước. Chúng tôi im lặng.

– Thế còn bố cậu? Ông ấy có cho đi không?

– Tớ lại đi hỏi ông ấy à! Bây giờ ông ấy còn đầu óc nào nghĩ đến tớ nữa.

– Sao vậy?

– Vì ông ấy lấy vợ, – Petya khinh khỉnh nói.

Tôi rất đỗi ngạc nhiên.

– Lấy ai thế?

– Dì Dasha.

– Nói láo!

– Ông ấy bảo dì Dasha là nếu dì không bằng lòng thì ông ấy sẽ bán nhà rồi đi các làng hàn nồi rong. Lúc đầu dì Dasha làm ầm lên nhưng sau lại bằng lòng. Chắc là cũng thương yêu ông ấy rồi. – Petya lại khinh khỉnh nói và nhổ toẹt.

Tôi vẫn chưa tin. Dì Dasha! Lấy chồng! Dì lấy ông già Skovorodnikov ư? Lấy người mà dì đã nhiếc móc như thế?

– Thế thì việc gì đến cậu?

– Chẳng việc gì cả, – Petya nói vậy.

Nó nhăn mặt và nói sang chuyện khác. Mẹ nó chết cách đây hai năm, nó khóc thảm thiết rồi cứ thế bước ra khỏi nhà đi chẳng biết giời đất gì nữa. Sau đó người ta phải đi tìm mãi mới thấy. Tôi còn nhớ bọn trẻ con đã chế nó về cái chuyện ấy.

Chúng tôi chuyện trò thêm một lúc nữa rồi nằm ngửa người, dang tay ra nhìn lên trời. Petya quả quyết rằng nếu cứ nằm như vậy khoảng hai mươi phút mà không chớp mắt thì có thể nhìn thấy những ngôi sao và mặt trăng ngay giữa ban ngày. Thế là chúng tôi cứ nằm nhìn. Trời xanh trong vắt mênh mông. Đâu đó tít trên cao những đám mây trắng xô đuổi nhau. Mắt tôi đã căng mọng đầy nước, song tôi vẫn cố gượng không chớp mắt. Mãi cũng chẳng thấy mặt trăng đâu cả, còn những vì sao thì tôi đã hiểu ngay là thằng Petya nói láo.

Đâu đó vang lên tiếng động cơ. Lúc đầu tôi cứ tưởng đó là chiếc xe tải nhà binh chở hàng trên bến cảng (bến cảng ở ngay phía dưới chân tường pháo đài). Song tiếng động cơ càng ngày càng gần.

– Máy bay! – Petya nói.

Chiếc máy bay màu xám lấp lánh dưới ánh mặt trời y như một con cá tuyệt đẹp có cánh. Nó bay ngược chiều gió lao tới những đám mây đang trôi theo gió. Lần đầu tiên tôi phải kinh ngạc khi thấy chiếc máy bay nhẹ nhàng vượt qua những đám mây. Kìa nó đã bay qua nhà thờ Pokrovsky rồi. Cái bóng hình chữ thập cứ chạy theo nó mãi trên đồng cỏ bên kia sông. Chiếc máy bay đã biến mất từ lâu, song tôi có cảm giác như vẫn nhìn thấy hai chiếc cánh xám nhỏ xíu ở xa tít.

Chương 12
Gaer Kuly trong tiểu đoàn cảm tử

Petya có một người chú ruột sống ở Moskva, do đó mọi kế hoạch của chúng tôi đều trông cậy ở ông ấy. Ông chú làm việc ở Ngành đường sắt. Petya quả quyết rằng ông chú làm lái tàu, nhưng tôi nghĩ, chắc là thợ đốt lò. Bởi vì trước đây Petya vẫn bảo chú làm thợ đốt lò. Chú lái tàu kiêm đốt lò này cách đây năm năm làm việc trên tàu chạy đường Moskva – Tashkent. Tôi nói một cách chính xác là năm năm bởi vì đã năm năm nay không có thư từ gì của ông ấy cả. Nhưng Petya lại nói rằng điều đó chẳng đáng ngại gì bởi vì xưa nay chú ấy rất ít viết thư. Hiện nay chú vẫn làm việc trên tàu chạy tuyến đường ấy và bức thư cuối cùng của chú gửi từ Samara. Chúng tôi cùng đi xem bản đồ, quả nhiên Samara nằm giữa Moskva và Tashkent thật.

Tóm lại là chỉ cần tìm được ông chú này thôi. Petya biết địa chỉ của chú, mà nếu không biết địa chỉ thì cũng vẫn theo tên họ tìm được ra người. Còn như họ của ông chú là gì thì khỏi phải nghi ngờ gì nữa, tất nhiên cũng là họ Skovorodnikov, đúng như họ của Petya.

Chúng tôi hình dung phần thứ hai của cuộc hành trình như sau: chỉ cần ông chú cho chúng tôi lên toa đầu máy đi từ Moskva đến Tashkent là được. Song làm cách nào mà đến được Moskva?

Petya chẳng cần thuyết phục tôi. Nó chỉ lạnh lùng nghe tôi rụt rè phản đối, chẳng buồn trả lời tôi – đối với nó thì mọi sự đều đã rõ ràng. Còn tôi thì chỉ rõ có một điều: nếu không vì lão Gaer thì tôi chẳng đi đâu cả. Thế rồi bỗng nhiên hóa ra là lão ta lại đi ra, còn tôi thì ở lại.

Đó là một ngày đáng ghi nhớ. Lão ta mặc quần áo nhà binh, chân đi đôi ủng da mới, bóng nhoáng, mỗi bước đi lại kêu cọt kẹt, đầu đội chiếc mũ lưỡi trai lệch sang một bên, mớ tóc quăn lượn sóng thò ra ngoài mũ. Lão ta về nhà, đặt lên mặt bàn hai trăm rúp.

Vào thời kỳ đó thì đây là một khoản tiền ít ai có, và mẹ tôi bất giác dùng hai bàn tay đậy kín đống tiền lại như sợ bị người ta lấy mất.

Song điều làm cho tôi và Petya cũng như tất cả bọn trẻ con trong xóm ngạc nhiên lại không phải là món tiền ấy, mà là một cái khác. Đó là trên ống tay áo quân phục của lão ta có thêu một chiếc đầu lâu và hai cái xương bắt chéo. Lão bố dượng của tôi đã gia nhập tiểu đoàn cảm tử.

Hồi đó ở bất kỳ nơi nào có người hội họp hay chơi bời, nghĩa là hễ cứ có đám đông là bỗng nhiên xuất hiện một người đeo trống. Hắn ta đánh trống, thế là mọi người im bặt. Lúc đó có một người nữa, thông thường là một sĩ quan cũng ăn mặc giống như lão bố dượng tôi, trên tay áo cũng thêu chiếc đầu lâu với hai cái xương, đứng ra nói chuyện, nhân danh chính phủ lâm thời kêu gọi mọi người gia nhập tiểu đoàn cảm tử. Song mặc dù họ hứa hẹn rằng ai ghi tên gia nhập thì được lĩnh sáu mươi rúp mỗi tháng, chưa kể quân trang sĩ quan và phụ cấp, song chẳng có ai muốn chết cho chính phủ lâm thời cả. Chỉ có những tên vô lại như lão bố dượng tôi mới ghi tên gia nhập tiểu đoàn cảm tử ấy mà thôi.

Nhưng hôm đó, cái hôm mà lão ta mặc bộ quân phục mới với bộ mặt trang nghiêm đem hai trăm rúp về nhà thì chẳng còn ai cảm thấy lão là một tên vô lại nữa. Thậm chí đến dì Dasha xưa nay vẫn ghét cay ghét đắng lão thì hôm nay cũng chạy sang và gượng gạo cúi chào.

Buổi tối lão ta mời khách đến rồi phát biểu ý kiến:

– Tất cả những quy trình mà cấp trên hằng quy định, – lão ta nói, – đều là để hạn chế bọn dân nghèo tự do làm cách mạng, bởi vì trong đám dân nghèo này tuyệt đại bộ phận là bọn Do Thái. Bọn chúng cùng với bọn Bolshevik đang tiến hành những hoạt động phiêu lưu đê tiện và đương nhiên sẽ rất tai hại đối với mọi thành quả của chế độ hiện thời. Đối với chúng tôi, những người bảo vệ tự do, tấn thảm cảnh này được giải quyết rất giản đơn. Chúng tôi cầm lấy vũ khí và kẻ nào vì danh vị cá nhân làm tổn hại đến cách mạng và tự do thì kẻ đó sẽ khốn! Tự do vô cùng quý giá! Chúng ta quyết không bán rẻ tự do. Tình hình thời cuộc trước mắt nói chung là như thế đó!

Tối hôm đó mẹ tôi rất vui. Mẹ mặc chiếc áo nhung trắng cộc tay rất hợp với mẹ, tay cầm chai rượu nho đi rót cho các vị khách, cứ sau mỗi lần nâng cốc là mẹ lại rót thêm. Bạn của bố dượng tôi, một gã béo lùn, ăn nói có vẻ lịch thiệp và cũng là người trong tiểu đoàn cảm tử, đứng dậy kính cẩn đề nghị mọi người cạn chén chúc sức khỏe mẹ tôi. Lúc nghe bố dượng tôi phát biểu thì gã cười bò ra, nhưng bây giờ lại có vẻ nghiêm túc. Gã giơ cao cái cốc đầy rượu, chạm cốc với mẹ tôi rồi nói một câu cụt lủn: “U-ra!”

Mọi người hô theo “U-ra!” Mẹ tôi ngượng nghịu đỏ mặt lên, bước ra giữa phòng cúi rạp người xuống chào mọi người theo lối cũ.

– Thật là một giai nhân!… – Gã béo lùn nói.

Tiếp theo đó, ông Skovorodnikov đọc đáp từ. Ông đã uống say nên cứ dừng lại từng quãng khá lâu, nhưng lúc ấy mọi người vẫn im lặng lắng nghe.

– Mỗi người đều phải hiểu ý nghĩa của cái chết, – ông nói giọng nặng nề. – Nhất là những kẻ chỉ biết ăn hại. Đối với họ chỉ có một con đường là gia nhập tiểu đoàn của các ông thôi. Nhưng những người như tôi thì đừng có hòng đem mồi ra mà nhử. Tại sao? Bởi vì tôi không muốn chết vì cái tự do của các ông. Tự do của các ông là món hàng buôn bán. Cái tiểu đoàn của các ông cũng là món hàng buôn bán. Bán trước tính mạng của mình lấy hai trăm rúp. Xin phép các vị, thế nhỡ tôi không chết thì có phải trả tiền không?

Ông còn nói gì về những ngài bộ trưởng tư sản nữa rồi ngồi xuống. Lão bố dượng tôi nắm chặt hai quả đấm đi lại gần ông. Suýt nữa thì tối vui này kết thúc không được hay lắm… Nhưng gã béo lùn (trong lúc nghe lời đáp từ, gã cũng cười bò ra như lúc nãy) vội vàng đứng dậy chạy ra đứng giữa hai người. Trong lúc lão khuyên giải lão bố dượng tôi thì ông Skovorodnikov đi ra, chân cố ý nện mạnh gót ủng.

Song dù sao thì buổi liên hoan cũng đã kết thúc chẳng hay gì.

Chương 13
Buổi đưa đám mẹ

Chắc lúc ấy đã phải đến ba giờ sáng, tôi đã đi ngủ từ lâu, bỗng nhiên có tiếng kêu làm tôi tỉnh giấc. Khói thuốc lá vẫn đọng lại lơ lửng phía trên mặt bàn. Mọi người đã ra về cả từ lâu. Lão bố dượng tôi nằm trên sàn, dạng hai chân hai tay ra. Lại có tiếng kêu. Tôi nhận ra là tiếng dì Dasha nên bước lại bên cửa sổ. Có một người phụ nữ nằm ở ngoài sân và dì Dasha đang thổi phù phù vào mồm bà ta.

– Dì Dasha!

Hình như dì không nghe thấy tiếng tôi gọi nên dì lại đứng bật dậy, không hiểu sao lại chạy chung quanh ngôi nhà chúng tôi rồi gõ vào cửa sổ.

– Mang nước ra đây, anh Pyotr Ivanych! Chị Aksinya nằm ngoài sân đây này!

Tôi vội vàng mở cửa ra, dì bước vào nhà và lay gọi bố dượng tôi.

– Anh Pyotr Ivanych! Trời ơi, cái anh này!

Bố dượng tôi chỉ ậm ừ vài tiếng.

– Sanya, phải mang mẹ cháu vào đây. Có lẽ mẹ cháu vấp ngã bị thương ở ngoài sân đấy. Anh Pyotr Ivanych đâu rồi!

Lão bố dượng tôi ngồi dậy, mắt vẫn nhắm, nhưng rồi lại nằm xuống. Và thế là chúng tôi đành chịu, không gọi lão ta dậy được.

Tôi và dì Dasha loay hoay chăm sóc mẹ tôi suốt đêm, mãi đến gần sáng mẹ mới tỉnh lại. Tuy đây chỉ là một cơn ngất bình thường nhưng lúc ngã, đầu mẹ bị đập vào đá và rủi thay là mãi đến chiều hôm sau chúng tôi mới được bác sĩ cho biết điều đó. Bác sĩ dặn phải chườm nước đá. Nhưng mọi người đều cảm thấy rằng bỏ tiền ra đi mua nước đá là một điều kỳ lạ, nên dì Dasha quyết định lấy khăn mặt ướt đắp lên thay nước đá.

Tôi còn nhớ lúc đó bé Sanya vừa khóc vừa chạy ra sân nhúng khăn mặt vào thùng nước rồi quay vào, tay gạt nước mắt. Mẹ nằm im không nhúc nhích, mặt tái nhợt như mọi khi. Mẹ không hề hỏi đến lão bố dượng tôi một lần nào – ngay hôm sau lão ta đã về tiểu đoàn cảm tử của lão, nhưng mẹ lại không cho chúng tôi – tôi và em gái – rời khỏi mẹ một bước! Mẹ tôi buồn nôn luôn và cứ hay nheo mắt lại như đang cố ngắm nhìn một vật gì đó. Không hiểu sao dì Dasha lại rất lo lắng về cử chỉ đó của mẹ. Mẹ ốm mất ba tuần, rồi tưởng đã bắt đầu bình phục, nhưng không ngờ bỗng nhiên bệnh lại “ám”.

Có lần tôi tỉnh giấc lúc sắp sáng và thấy mẹ đang ngồi trên giường, chân để trần buông xuống đất.

– Mẹ!

Mẹ lại nheo mắt nhìn tôi, nhưng tôi bỗng hiểu rằng mẹ không trông thấy tôi nữa.

– Mẹ ơi! Mẹ!

Tôi muốn đặt mẹ nằm xuống, nhưng mẹ vẫn giữ cái vẻ trang nghiêm chăm chú mà gạt tay tôi ra…

Bắt đầu từ hôm đó, mẹ không ăn uống gì cả. Bác sĩ dặn phải bắt mẹ ăn trứng và bơ. Ý kiến đó của bác sĩ tất nhiên là rất tốt. Song chúng tôi không có tiền, vả lại trong phố chẳng có trứng mà cũng chẳng làm gì có bơ.

Dì Dasha vừa gắt mẹ vừa khóc. Còn mẹ thì cứ nằm đấy, hai cái bím tóc đen nhánh vắt chéo trước ngực, nét mặt ngơ ngác buồn rầu chẳng nói một lời nào. Chỉ có một lần khi dì Dasha bực quá bảo rằng dì biết tại sao mẹ lại không ăn, vì mẹ không muốn sống nữa nên mẹ mới không ăn. Lúc đó mẹ mới lẩm bẩm mấy tiếng gì ấy, cau mày lại rồi quay người đi.

Từ ngày bị ốm, mẹ rất thương yêu tôi, có lẽ không kém gì thương yêu em Sanya. Mẹ thường nhìn tôi rất lâu, rất chăm chú, hình như có vẻ ngỡ ngàng. Trước khi ốm không bao giờ mẹ khóc, thế mà giờ đây mẹ lại khóc suốt ngày và tôi hiểu tại sao mẹ lại khóc. Mẹ rất hối hận vì trước đây mẹ không thương yêu tôi, vì mẹ đã quên mất cha tôi, và cũng có thể mẹ muốn chúng tôi tha lỗi cho mẹ đã lấy lão Gaer, tha lỗi cho mẹ về tất cả những điều mà lão ta đã hành hạ chúng tôi. Song tôi thì cũng cứ như người mất hồn, tay chân đờ đẫn, chẳng làm gì và cũng chẳng nghĩ gì. Cuộc nói chuyện cuối cùng của tôi và mẹ tôi là thế này: cả tôi và mẹ chẳng ai nói lấy một lời, mẹ gọi tôi đến bên cạnh, nắm lấy tay tôi rồi lắc đầu và cố gắng sức mím đôi môi đang run… Tôi hiểu rằng mẹ muốn vĩnh biệt tôi, nhưng tôi thì lại cứ cúi đầu xuống đứng ngây ra như khúc gỗ, nhìn chăm chăm xuống sàn nhà.

Ngày hôm sau thì mẹ mất…

Lão bố dượng tôi mặc quân phục dã chiến, vai đeo súng trường, thắt lưng gài lựu đạn, đứng ở ngoài cửa mà khóc, nhưng chẳng hiểu tại sao mọi người chẳng ai để ý đến lão.

Tôi và em gái ngồi ngoài sân, bất cứ ai đến nhà tôi cũng dừng lại bên chúng tôi và đều nói những câu như nhau là “Các cháu thương mẹ lắm phải không?” hoặc “Thế là còn hai đứa mồ côi không cha không mẹ”. Lúc ấy người ta đang làm một cái nghi thức đáng sợ nào đó, kể cả việc các bà cụ hay đến nhà Skovorodnikov chơi bài – đang đóng chặt cửa làm gì trong nhà tôi, lát sau họ xách những thùng nước ra, váy vén lên và tay áo xắn cao như mới cọ nhà xong, cả việc dì Dasha chạy đi lấy cái “cành phan”. Tôi cho rằng chúng tôi phải ngồi ngoài sân chờ cái nghi thức ấy kết thúc. Thế là chúng tôi cứ ngồi chờ.

Rất nhiều năm sau khi tôi đọc câu sau đây của Balzac “Đau thương có thể làm cho năng lực quan sát nhạy bén hơn”, tôi liền hồi tưởng lại những ngày họ thay quần áo, làm lễ chiêu hồn và đưa đám mẹ tôi. Bất kỳ một câu nói, một cử chỉ của tôi hay của người khác tôi cũng đều ghi lại sâu sắc trong trí nhớ của tôi. Tôi hiểu tại sao ngày đầu tiên khi mẹ nằm ở trên bàn, hai tay bắt chéo ôm tượng thánh thì mọi người đều chỉ nói thì thào, rồi sau đó càng ngày tiếng càng to hơn và cuối cùng thì cứ nói như thường. Họ đã quen đi, cả ông Skovorodnikov, cả lão bố dượng tôi và cả dì Dasha đều đã quen đi với cái chết của mẹ. Tôi rất kinh ngạc khi thấy ngay bản thân tôi bỗng nhiên cũng đã nghĩ sang chuyện khác.

Chẳng lẽ tôi cũng đã quen đi rồi hay sao, chẳng lẽ tôi lại đang nghĩ đến hòn cái đáo có gắn chì mà thằng Petya cho tôi từ lâu lắm, nhưng vì mẹ chết nên tôi chưa định đem thử hòn cái đáo ấy! Thế là tôi liền hối hận ngay lập tức và buộc mình phải nghĩ đến mẹ.

Cả hôm đưa ma cũng vậy.

Bé Sanya bị nhức đầu nên người ta để nó ở nhà. Bố dượng tôi bị gọi về doanh trại từ sáng sớm nên không kịp về đưa đám. Chúng tôi chờ lão ta suốt hai tiếng đồng hồ vẫn không thấy mới đưa linh cữu đi. Chỉ có ông Skovorodnikov, dì Dasha và tôi.

Hai người đi bộ sau xe, dì Dasha nắm lấy một cái móc ở xe để khỏi bị tụt lại, còn tôi thì được ngồi lên xe.

Thật xấu hổ khi nhớ lại rằng tôi đã cảm thấy vinh hạnh khi những đứa trẻ con quen tôi dừng lại đưa mắt nhìn theo đám ma đi qua hoặc là có người đi nối vào theo chúng tôi mấy phút để hỏi xem ai chết. Song tôi đã tự trách mình ngay. Chúng tôi cứ đi xa mãi. Người xà ích với thái độ dửng dưng của người ngoài cuộc, đầu đội mũ kê-pi, mình mặc chiếc áo dài bẩn thỉu, giọng ngái ngủ thúc con ngựa gầy nhom. Lúc đó thật có trời biết được ý nghĩ của tôi lại bay đi tận đâu đâu rất xa cái quan tài có tấm vải trắng rách phủ chưa kín ấy.

Chân tường thành kia rồi. Những lỗ hổng trên tường thành đều được bịt kín bằng gỗ để những người không có vé không vào chơi trong vườn Mùa Hè được. Ngoài tôi và Petya ra không ai biết rằng chỉ cần xê dịch tấm ván sát tấm cuối cùng ra là chui vào vườn hoa được. Muốn nghe ca nhạc thì nghe, nếu muốn thì cũng có thể đến khu trồng hoa ngắt trộm hoa thập tự, chờ diễn kịch xong có thể bán cho khán giả năm cô-pếch một chùm.

Đã đến khu nhà của trường sĩ quan, có nhiều xe chở những tấm đệm giường đỗ trong sân, rất nhiều người không biết là sĩ quan hay học viên mặc áo ca-pốt màu sáng đang vội vàng khiêng những tấm đệm lên bịt kín cửa sổ tầng gác thứ hai. Kia là đồi Afonin mà trong thành phố người ta truyền tụng rằng đó là một cái nhà thờ bị lấp đi và cứ đến đêm lễ Phục sinh, vẫn văng vẳng có tiếng hát từ dưới đất vọng lên. Có người đi lại trên đỉnh đồi Afonin. Tôi chăm chú nhìn và thấy đó cũng là những người mặc áo ca-pốt màu sáng đang ẩn hiện giữa những đống cành cây.

Và bỗng nhiên tôi tỉnh hẳn. Tôi nhận ra vừa rồi lúc đi qua quảng trường Chợ nom thấy một người lính gác ở cửa Viện Tư pháp, trong vườn hoa phía sau hàng rào sắt có một số người mặc quần áo thường dân đang hấp tấp chạy đi chạy lại, một người đang kéo khẩu súng máy. Các hiệu buôn đều đóng cửa, phố xá vắng ngắt, đi hết cả dãy phố Sergievskaya chúng tôi cũng không gặp một người nào, Chuyện gì xảy ra vậy?

Người xà ích trong bộ quần áo bẩn thỉu luôn tay quất roi vào con ngựa để chạy cho mau. Dì Dasha và ông Skovorodnikov cố gắng lắm mới theo kịp xe. Chúng tôi đi ra bãi đất hoang Posadskaya, đó là tên gọi khoảng đất trống bẩn thỉu nằm giữa thành phố và khu chợ Posad, ở đấy có một cái dốc chạy xuống bờ sông và cái cầu Melnichy… Có tiếng gì vang lên ngắn gọn ở phía xa. Người xà ích hốt hoảng ngó quanh rồi do dự giơ cái roi ngựa lên. Dì Dasha đuổi kịp chúng tôi và gắt ầm lên:

– Bác này điên đấy à? Có phải là chở củi đâu mà đánh xe như thế!

– Họ bắn đấy! – Người xà ích sầm mặt nói.

Cái dốc bờ sông chạy xuống giữa hai vách đất cao nên chúng tôi đi trên con đường đó mấy phút mà chẳng nhìn thấy gì ở hai bên. Có tiếng súng nổ ở đâu đó, nhưng mỗi lúc một thưa. Đã nhìn thấy cái cầu Melnichy mà tôi đã từng câu cá ở đấy nhiều lần. Bỗng người xà ích nhổm hẳn lên vung cái roi ngựa… Con ngựa co chân vùng chạy, và xe chúng tôi phóng dọc theo bờ sông, bỏ lại ông Skovorodnikov và dì Dasha tụt xa ở phía sau.

Chắc là có những viên đạn bắn trúng xe, bởi vì những mảnh gỗ ở bánh xe bay ra tung tóe, một mảnh bắn trúng vào mặt tôi. Tay tôi nắm chặt một cái cột chạm trổ trên xe, nó xiêu đi, kêu răng rắc, chúng tôi bị lắc mạnh và rơi tuột xuống đường. Tôi nghe thấy tiếng ông Skovorodnikov đang la hét và tiếng dì Dasha kêu khóc chửi rủa ở phía sau.

Người xà ích kéo sụp mũ xuống hoa ngọn roi trên đầu, thúc ngựa chạy thẳng lên cầu, tựa như không nhìn thấy đầu cầu đã bị những đống xà ván gỗ, gạch ngói chắn ngang. Con ngựa bị tắc nghẽn quay sang phải, lách sang trái rồi đứng lại.

Một đám người từ đằng sau vật chướng ngại chạy ra; trong đó tôi nhận ra ông thợ sắp chữ mùa hè năm ngoái đã thuê một phòng của bà đoán số ở cạnh nhà chúng tôi. Tay ông cầm súng trường, một khẩu súng sáu giắt trên chiếc thắt lưng da nom rất lạ thắt ngoài chiếc áo bành-tô thường dân. Người nào cũng có vũ khí. Có người còn đeo cả kiếm.

Người xà ích xuống xe, phanh áo ra, nhét cái roi ngựa vào trong ủng rồi gắt ầm lên:

– Các người không nom thấy đây là đám ma à? Tí nữa thì bắn chết cả ngựa của người ta!

– Chúng tôi không bắn đâu, đó là anh bị bọn sĩ quan bắn đấy, – người thợ sắp chữ bác lại. – Thế anh không nhìn thấy những cái chướng ngại vật à, anh chàng ngốc?

– Tên anh là gì? – Người xà ích hỏi. – Anh sẽ chịu trách nhiệm! Ai sẽ trả tiền sửa chữa cái này? – Bác ta đi vòng quanh xe, lấy tay sờ những chỗ bị bắn gãy. – Các anh bắn gãy mất cả nan hoa bánh xe rồi!

– Đồ ngốc! – Người thợ sắp chữ lại nói. – Tôi đã nói với anh rằng không phải chúng tôi bắn. Chúng tôi bắn vào quan tài để làm gì? Đồ ngốc!

– Đám ma ai thế? Chú bé? – Một người đàn ông đứng tuổi đầu đội mũ da lông, trên mũ có sợi băng đỏ thay cho phù hiệu hỏi nhỏ tôi.

– Mẹ cháu, – tôi trả lời khó nhọc.

Ông này bỏ mũ xuống.

– Các đồng chí, khẽ chứ! – Ông nói. – Đây là đám tang. Cháu bé này đang đưa ma mẹ. Dầu sao thì thế này cũng không tốt.

Mọi người nhìn tôi. Chắc lúc ấy nom tôi cũng chẳng ra hồn người, bởi vì khi mọi việc đâu vào đấy và dì Dasha vừa gào vừa khóc đuổi kịp chúng tôi; chúng tôi chui qua cái cối xay đi lên cầu thì tôi phát hiện thấy trong túi áo có hai viên đường và một khoanh bánh khô bằng mì trắng.

Sau khi chôn cất xong, chúng tôi mệt mỏi lại đi dọc theo bờ sông Peschinka về nhà.

Bầu trời trên thành phố rực hồng – trại lính của trung đoàn Krasnoyarsk bị cháy. Đến cầu phao, ông Skovorodnikov gọi người lính gác ông quen lại và nói chuyện rất lâu. Họ nói những gì tôi không hiểu: một con đường nào đó bị ai phá hoại, binh đoàn kỵ binh tiến vào Petrograd, tiểu đoàn cảm tử chiếm nhà ga. Cái tên “Kerensky” được nhắc đến nhiều lần. Tôi đứng không vững nữa, còn dì Dasha thì vừa kêu lên ngạc nhiên vừa thở dài.

Lúc về đến nhà thì em tôi đã ngủ. Tôi chẳng cởi áo, ngồi lên giường ngay bên cạnh nó. Không hiểu tại sao đêm đó, cái đêm đầu tiên chúng tôi còn lại một mình ấy, dì Dasha lại không đến ngủ với chúng tôi. Dì mang cháo đến nhưng tôi không muốn ăn nên dì đặt cái đĩa lên cửa sổ. Để trên cửa sổ chứ không phải để trên cái bàn mà sáng nay mẹ tôi đã nằm. Đó là lúc sáng, còn bây giờ là nửa đêm. Sanya ngủ trên giường của mẹ, chính cái giường mà mẹ đã nằm trên đầu có vòng hoa nhỏ và tay cầm cành phan. Lúc đó tôi không biết cái giấy cuộn tròn thành hình ống ấy lại gọi là cành phan.

Tôi đứng dậy và đi đến cửa sổ. Ngoài sân trời đã tối, nhưng phía trên sông ánh lửa rực hồng, những luồng khói đen kèm theo lửa đỏ bay lên rồi tắt ngấm.

Trại lính vẫn còn đang cháy, nhưng ở tận phía bên kia đường sắt cách chỗ chúng tôi rất xa. Tôi nhớ lại mẹ tôi đã nắm tay tôi, mẹ lắc đầu và cố không khóc. Tại sao tôi lại không nói với mẹ câu nào? Lúc đó mẹ rất mong đợi ở tôi dù chỉ là một lời thôi.

Hình như bên ngoài trời nổi gió, cát sỏi dưới sông cứ dội lên bờ ào ào, trời đổ mưa. Tôi ngồi rất lâu chẳng nghĩ ngợi gì mà chỉ nhìn những giọt nước mưa nặng hạt chảy theo cửa kính, lúc đầu còn từ từ, sau cứ chảy nhanh dần lên.

Tôi mơ màng thấy có ai đó đẩy cửa đi vào buồng, cởi chiếc áo ca-pốt ướt ra ném xuống sàn. Tôi không nhận ra ngay rằng đó chẳng phải là trong giấc mơ. Lão bố dượng tôi đang cuống cuồng chạy khắp nhà, cởi chiếc áo lính ra. Lão ta nghiến răng, lôi chiếc áo qua đầu, song cái áo cứ vướng mãi ở lưng. Lão cởi trần chạy đến chiếc hòm đồ đạc của lão và lấy cái ba-lô ra.

– Chú Pyotr Ivanych!

Lão liếc nhanh nhìn tôi và chẳng trả lời gì. Người lão đầm đìa mồ hôi, mình đầy lông lá, lão hối hả lấy quần áo trong hòm ra nhét vào ba-lô. Lão cuộn cái chăn lại, lấy đầu gối đè lên rồi cột vào dây da. Hai môi lão động đậy nom rất thâm hiểm, lộ rõ hai hàm răng nghiến chặt vừa dài vừa to đúng như răng chó sói.

Lão mặc vào người ba cái áo, còn cái thứ tư nhét vào ba-lô.

Chắc hẳn lão đã quên rằng tôi không ngủ, nếu không thì lúc lão ta giật cái áo nhung cộc tay của mẹ tôi treo trên cái đinh xuống bỏ vào ba-lô, lão cũng thấy nhục chứ!

– Chú Pyotr Ivanych.

– Câm đi! – Lão ngẩng đầu lên quát. – Quỷ tha ma bắt cả đi!

Lão ta thay giày xong, mặc áo ca-pốt vào, bỗng lão nhìn thấy trên tay áo có cái phù hiệu đầu lâu và hai cái xương. Lão chửi một tiếng lại cởi áo rồi dùng răng xé cái phù hiệu đầu lâu và hai cái xương ra. Lão khoác ba-lô lên vai rồi ra đi, suốt mươi năm trời tôi không gặp lại con người ấy nữa. Lão ta chỉ còn để lại trên sàn nhà những dấu chân nhơ nhớp và một cái hộp thuốc lá bằng sắt nhãn hiệu “Katyk” lão vẫn đựng cúc gài tay áo và kim găm đủ màu.

Đến hôm sau thì mọi việc đã rõ ràng, ủy ban quân sự cách mạng tuyên bố thành lập chính quyền Xô Viết trong thành phố. Tiểu đoàn cảm tử và những kẻ tự nguyện gia nhập nó chống cự lại chính quyền Xô Viết đã bị đánh tan.

Chương 14
Bỏ trốn, tôi không ngủ. Tôi chỉ giả vờ ngủ

Không biết thằng Petya nghe ở đâu cái tin nói rằng hiện nay trên mọi tuyến đường sắt đi tàu đều không mất tiền. Chắc là cái tin đồn đi tàu điện không mất tiền truyền đến tai nó, được phóng đại lên như vậy.

– Người lớn thì phải có giấy thông hành, – nó nói dứt khoát như thế. – Còn chúng mình thì chẳng cần gì.

Nó không lầm lì nữa. Nó dỗ dành, nói khích tôi, trách tôi là nhát gan, khinh thị cười tôi. Bất kỳ trên trời đất xảy ra những sự kiện gì cũng chỉ làm cho nó càng thêm tin tưởng rằng chúng tôi không được trù trừ gì nữa, phải lập tức tẩu đến Turkestan. Skovorodnikov công khai tuyên bố rằng ông là Bolshevik và bắt dì Dasha phải bỏ bức tượng thánh đi. Petya liền giải thích cái sự kiện ấy có lợi cho nó và chứng minh rằng dẫu sao thì bây giờ trong xóm này cũng không ai còn có thể yên ổn mà sống được nữa.

– Các bà trong xóm sẽ xé xác ông ấy ra, – nó buồn bã nói. – Từ nay tao không chịu trách nhiệm về ông ấy nữa.

Ủy ban quân sự cách mạng ra lệnh phá những cái hầm chứa rượu, và đổ hết rượu xuống sông Peschinka. Xem ra sự kiện đó cũng có lợi cho kế hoạch của chúng tôi.

– Cá sẽ chết hết, – thằng Petya nói như người lớn. – Thế nào rồi người ta cũng sẽ nấu rượu lậu. Không được! Phải đi thôi!

Tôi không biết rằng rút cục liệu Petya có thuyết phục được tôi hay không nếu trong cuộc họp gia đình dì Dasha và ông Skovorodnikov không đưa ra quyết định cho tôi và em gái Sanya vào trại trẻ mồ côi. Dì Dasha là người khéo tay, dì may áo sơ-mi, làm chụp đèn, việc gì cũng thành thạo. Nhưng bây giờ thì ai cần đến những cái chụp đèn ấy của dì. Có lẽ khi dì Dasha lấy ông Skovorodnikov đã hy vọng rằng sẽ cải thiện được hoàn cảnh kinh tế khó khăn của mình. Nhưng hiện nay ông ấy lại say mê hoạt động chính trị, vứt bỏ cả thứ hồ dán vạn năng của ông, do đó chẳng còn lấy gì mà sống được nữa.

Dì vừa khóc vừa tuyên bố rằng dì sẽ đến trại thăm chúng tôi hàng ngày, rằng chỉ gửi chúng tôi vào đó hết mùa đông, đến mùa hè nhất định chúng tôi lại được về. Đến trại, chúng tôi sẽ được ăn, mặc, học hành. Chúng tôi sẽ được phát mỗi đứa một đôi giày da mới, hai chiếc áo sơ-mi, một cái áo bành-tô có liền cả mũ, bít tất và quần lót. Tôi còn nhớ lúc đó tôi đã hỏi dì:

– Quần lót là cái gì ạ?

Chúng tôi có biết bọn trẻ trong trại mồ côi. Mặt đứa nào cũng xanh bủng, mặc áo chẽn màu xám và cái quần nhàu nát cũng màu xám. Chúng nó bắn chim bằng súng cao su rất cừ, sau đó đem nướng chim ngay ở trong vườn của trại rồi chia nhau ăn. Đấy, người ta nuôi chúng nó ở trong trại như thế đấy. Tóm lại chúng nó đều là những tên “tiểu phạm nhân”, chúng tôi đã đánh nhau với chúng và thế là giờ đây chúng tôi cũng trở thành những tên tội phạm.

Ngay hôm đó tôi đến bảo thằng Petya là tôi đồng ý. Tiền thì chúng tôi không có nhiều – chỉ có mười rúp. Chúng tôi bán đôi giày da của mẹ tôi ở chợ giời được mười rúp nữa. Tổng cộng là hai mươi rúp. Chúng tôi hết sức thận trọng lấy cắp cái chăn ở nhà mang đi, và cũng lại phải rất thận trọng mang cái chăn ấy về như thế, bởi vì mặc dù chúng tôi đòi giá rất rẻ, chỉ có bốn rúp rưỡi, mà cũng chẳng ai thèm mua chăn cả. Trong khi chúng tôi tha cái chăn đi khắp chợ thì đã ăn quà mất đúng bốn rúp rưỡi. Như vậy tổng cộng số tiền còn mười lăm rúp rưỡi.

Thằng Petya còn định bán sổ sách cũ của nó đi nữa. Rất may là chẳng có ai mua. Sở dĩ tôi nói “rất may” là vì hiện nay những quyển sách này đều để ở chỗ trang trọng nhất trong tủ sách của tôi. Song có một cuốn hình như là cuốn “Yury Miloslavsky” đã bán được. Do đó tổng cộng có mười sáu rúp.

Chúng tôi cho rằng với số tiền này có thể đủ để đi đến chỗ ông chú. Ở đó sẽ mở đầu cuộc sống đầy hấp dẫn tuyệt vời trên đầu máy xe lửa. Tôi còn nhớ lúc ấy vấn đề làm cho chúng tôi quan tâm nhất và tranh cãi nhiều nhất, đó là vấn đề vũ khí. Thằng Petya có con dao Phần Lan. Nó gọi con dao đó là con dao găm. Chúng tôi khâu cho nó cái bao da cắt từ chiếc ủng cũ ra. Song lên đường mà chỉ có một thứ vũ khí lạnh như vậy thôi thì cũng chẳng thú vị gì. Kiếm đâu được khẩu súng lục bây giờ?

Có một hồi chúng tôi hy vọng rằng ủy ban quân sự cách mạng sẽ phân phát cho mỗi người một khẩu súng lục. Sau đó chúng tôi cho rằng người ta sẽ chẳng phát đâu nên rủ nhau ra chợ giời xem có anh chàng lính đào ngũ nào đó bán súng đi chăng.

Sau khi tìm kiếm rất lâu, chúng tôi đã vớ được cái thứ mà chúng tôi đang cần.

Đó là một khẩu súng ngắn năm nòng rất lớn có tay cầm bằng gỗ chạm trổ. Đúng là năm nòng đạn, tôi không nói sai. Năm nòng có thể cùng nạp đạn một lúc nhưng cứ bắn xong một phát thì phải dùng tay xoay đi một nấc. Thật chẳng còn nghi ngờ gì nữa, đây là một trong những khẩu súng ngắn nguyên thủy nhất trên trái đất này. Sau này tôi cũng nhìn thấy những khẩu súng như thế ở trong Viện Bảo tàng. Thế nhưng chúng tôi lại rất thích khẩu súng này. Chính là năm cái nòng đã chinh phục chúng tôi. Bắn từ cái súng này ra thì phải biết!… Người bán khẩu súng này không phải là một anh lính đào ngũ mà lại là một mụ già vợ tướng, điều đó càng làm cho chúng tôi kiêng nể. Tóm lại một câu là nếu trong khi chúng tôi đi lấy tiền mà mụ vợ tướng cùng với khẩu súng ngắn không biến đi đâu mất thì số tiền mười sáu rúp của chúng tôi chẳng còn được quá ba rúp rưỡi.

Giờ đây tôi mới thấy rằng dù sao thì khi ấy chúng tôi cũng còn gặp may. Nếu như chúng tôi mua vũ khí đó thật và lại mang nó ra mà bắn thử (chúng tôi cũng đã chuẩn bị thuốc súng) thì có lẽ cuộc hành trình của chúng tôi không phải là Ensk – Moskva – Tashkent nữa mà là cuộc hành trình từ nhà đi thẳng ra nghĩa địa Spasskoye rồi.

Thế là chúng tôi quyết định chỉ dùng tạm vũ khí lạnh.

Mọi việc còn lại chúng tôi đều chuẩn bị chu đáo: giày da còn bền, áo bành-tô lành lặn, áo của thằng Petya còn có cả cổ lông nữa, mỗi đứa hai cái quần.

Ngày hôm đó tôi vô cùng buồn bã, dì Dasha cứ an ủi tôi mấy lần. Dì Dasha tội nghiệp! Nếu dì biết rằng sở dĩ chúng tôi hoãn thời gian lên đường chẳng qua chỉ vì còn tính toán chờ bánh của dì đấy thôi! Ngày mai dì sẽ đưa tôi và bé Sanya vào trại mồ côi, do đó mà dì ngồi nướng bánh suốt một ngày và cứ luôn tay nhấc kính ra và hỉ mũi.

Dì bắt tôi phải trịnh trọng hứa rằng sẽ không ăn cắp, không hút thuốc lá, không nói tục, không lười biếng, không rượu chè, không chửi nhau, đánh nhau, nghĩa là nhiều điều khuyên răn hơn cả trong kinh thánh. Em tôi cũng rất buồn, dì tặng cho nó một cái dải buộc tóc rất cổ tuyệt đẹp.

Thật ra thì chúng tôi có thể cứ từ nhà ra khỏi cửa mà đi có trời tìm! Song Petya lại cho rằng như vậy không thú nên có bày ra một kế hoạch phức tạp rất ly kỳ làm tôi phải bái phục.

Thứ nhất là chúng tôi phải “thề máu” với nhau. Lời thề đó như sau:

“Nếu kẻ nào phản bội lời thề thiêng liêng này thì kẻ ấy sẽ không được tha thứ cho đến khi đếm được dưới biển có bao nhiêu hạt cát, rừng có bao nhiêu lá cây và trên trời có bao nhiêu hạt mưa rơi xuống. Muốn tiến lên thì lùi lại. Muốn sang trái thì sang phải. Kẻ nào phá bỏ lời thề thiêng liêng này thì sẽ bị sét đánh như tôi ném cái mũ của tôi xuống đất. Đấu tranh và tìm tòi, quyết đạt mục đích chứ không đầu hàng”.

Chúng tôi lần lượt đọc xong lời thề rồi bắt tay nhau, sau đó thì cầm cái mũ ném xuống đất. Chúng tôi đã tổ chức buổi lễ ăn thề đó tại vườn Nhà thờ trước ngày ra đi. Tôi đọc thuộc lòng những lời thề, còn thằng Petya phải cầm giấy đọc. Sau đó nó lấy kim băng đâm vào ngón tay rồi lấy máu viết lên giấy hai chữ “P.S.” tức là Pyotr[12] Skovorodnikov. Còn tôi phải khó nhọc lắm mới bôi lem nhem được hai chữ “A.G.” tức là Aleksandr Grigoriev.

Thứ hai là đến mười giờ tối tôi phải đi nằm và giả vờ ngủ. Thực ra thì chẳng ai chú ý gì cái việc tôi ngủ thật hay ngủ vờ. Đến ba giờ sáng thằng Petya phải đến chỗ cửa sổ huýt ba tiếng sáo. Đó là mật hiệu quy định mọi việc đều ổn, đường đi không trở ngại gì, có thể trốn đi được.

Cái trò ấy thật ra nguy hiểm hơn là trốn đi ban ngày, bởi vì ban ngày mọi việc mới thật yên ổn, đường đi mới thật dễ dàng và chẳng ai phát hiện ra là chúng tôi đi trốn cả. Đi ban đêm chúng tôi rất có thể bị đội tuần tra bắt giữ vì thành phố đang có lệnh giới nghiêm và ban đêm suốt dọc bờ sông người ta thả chó ra. Nhưng thằng Petya đã ra lệnh như vậy và tôi phải tuân theo. Cái đêm ấy đã đến. Đó là đêm cuối cùng tôi được ở trong ngôi nhà thân yêu của mình.

Dì Dasha ngồi cạnh bàn vá cho tôi chiếc áo sơ-mi. Tuy trại mồ côi cũng có phát quần áo, nhưng cứ mang thêm đi một cái để đề phòng. Trước mặt dì có một ngọn đèn dầu, bên trên che chiếc chao đèn màu xanh lam, đó là tặng phẩm của dì Dasha tặng trước khi mẹ tôi đi lấy chồng. Giờ đây ngay đến cả cái chao đèn này cũng lộ rõ cái vẻ bất an, hình như nó cũng cảm thấy khó chịu trong căn nhà trống trải của chúng tôi. Phía góc nhà tối om. Cái siêu nước treo trên bếp lò, thế nhưng cái bóng in lên tường lại không giống cái siêu mà lại giống như một cái mũ khổng lồ đặt ngược của ai đó. Một luồng không khí mát lạnh lọt qua kẽ hở dưới cửa sổ vào trong nhà thoảng mùi nước sông. Dì Dasha vừa khâu vừa nói chuyện. Dì thò tay lên bàn lấy một vật gì và cái vòng ánh sáng trên trần nhà bắt đầu lay động. Mười giờ đêm. Tôi giả vờ ngủ.

– Sanya! Mọi việc cháu phải nghe lời anh nhé, – dì Dasha nói với em gái tôi. – Cháu là con gái thì phải dựa vào anh. Từ xưa đến nay phụ nữ đều dựa vào sức mạnh của đàn ông. Anh cháu không bao giờ để cháu bị bắt nạt đâu.

Tôi rất đau lòng, song tôi cố gắng không nghĩ đến Sanya nữa. Tôi nghĩ đến khi chúng tôi tới Moskva! Chú thằng Petya ra đón chúng tôi ở ga. Trông chú rất giống ông Skovorodnikov nhưng trẻ hơn và vui tính hơn. Chiếc đầu tàu đỗ trên một đoạn đường rất xa. Một người đen thui thủi đang xúc than đổ vào lò, những chấm lửa phụt lên qua ống khói rồi tắt ngấm. Chúng tôi chạy vùn vụt lên phía trước, cây cối lấp loáng bên cạnh, những sợi dây điện thoại nhấp nhô. Giờ đây tôi và Petya lại đang xúc than đổ vào lò, nóng bừng bừng, khoái vô cùng, ngó ra ngoài thì gió thổi vù bên tai.

– Còn cháu, Sanya ạ, – dì Dasha bảo tôi và tôi nhìn thấy nước mắt dì chảy sau mắt kính và rơi xuống chiếc áo sơ-mi của tôi, – phải trông nom em đấy nhé. Các cháu sẽ ở các đội khác nhau nhưng dì sẽ đề nghị người ta cho cháu mỗi ngày đến thăm em một lần.

– Thôi được rồi, dì Dasha ạ.

– Trời, lạy Chúa tôi, nếu như chị Aksinya còn sống…

Dì vặn bấc đèn, xâu chỉ vào kim rồi thở dài và lại khâu.

Mười giờ ba mươi phút. Tôi vẫn chưa ngủ, tôi giả vờ đang ngủ. Tôi thấy những hàng cây đầy hoa trắng và dưới bóng cây, bên dưới những cành hoa ấy là những tấm thảm màu lam, màu xanh và màu da trời. Chúng tôi đã đến Turkestan. Những cây cam mọc ngay ngoài đường phố. Chúng tôi thò tay hái quả, lúc đầu rụt rè, sau cứ mạnh dạn dần. Không còn chỗ nào mà nhét được nữa. Thằng Petya lôi cái quần dự trữ ở trong ba-lô ra. Nó buộc túm hai ống quần lại rồi vứt cam vào ống quần. Một cụ già râu dài dẫn chúng tôi đến một ngôi nhà trắng nhỏ. Vũ khí treo đầy tường: nào dao găm, nào súng ngắn năm nòng, nào những thanh kiếm mạ bạc. “Tốt không?” Ông cụ hỏi chúng tôi rồi đề nghị mỗi đứa chúng tôi chọn một con dao găm, một khẩu súng ngắn và một thanh kiếm.

– Họ sẽ dạy các cháu học đọc, học viết, – tôi đang mơ màng thì nghe thấy tiếng dì Dasha nói, tôi nghĩ: Tại sao dì Dasha có thể ở đây được? – Chưa biết chừng rồi cháu sẽ làm nên nghiệp lớn. Lúc ấy cháu sẽ phải cám ơn dì.

Tôi không ngủ. Tôi chỉ giả vờ ngủ. Mười một giờ rưỡi, rồi mười hai giờ. Dì Dasha đứng dậy. Đây là lần cuối cùng, lần chót cùng tôi được nhìn nét mặt hiền từ của dì sáng ánh đèn chiếu từ dưới lên. Dì lấy tay che cái chao đèn rồi thổi tắt đèn và trong nhà tối sầm lại. Trong bóng tối dày đặc, dì làm dấu thánh cầu nguyện cho chúng tôi rồi nằm xuống. Đêm nay dì Dasha ngủ ở nhà chúng tôi.

Chỉ lúc nào không buồn ngủ thì mới giả vờ ngủ được. Tôi cố mở mắt ra. Mấy giờ rồi nhỉ? Còn lâu mới đến ba giờ. Từ dưới sông vẳng lên tiếng hát say lè nhè, sỏi đá dưới sông không ngừng xô lên bờ. Vẫn chưa hề nghe thấy ám hiệu gì cả, mà chỉ có tiếng tích tắc đều đều của cái đồng hồ quả lắc cùng tiếng thở dài và tiếng trằn trọc giở mình của dì Dasha.

Tôi ngồi dậy để khỏi ngủ đi mất, đầu gục xuống gối chân. Tôi giả vờ ngủ nhưng khi nghe thấy tiếng huýt sáo thì tôi không tài nào tỉnh dậy được nữa.

Về sau thằng Petya bảo tôi rằng nó đã phải huýt sáo đến khàn đặc cổ như giọng người hát rong thì tôi mới nghe thấy. Nhưng trong lúc tôi đi giày, mặc áo bành-tô và nhét những chiếc bánh vào túi, nó vẫn cứ huýt sáo liên hồi. Nó rất cáu kỉnh, tự nhiên bắt tôi phải dựng cổ áo bành-tô lên, thế là chúng tôi đi trốn.

Mọi việc trôi qua đều rất tuyệt, chẳng ai quấy rầy chúng tôi cả. Chúng tôi chẳng gặp chó mà cũng chẳng gặp người. Có điều là để đề phòng sự bất trắc xảy ra, chúng tôi đã phải đi vòng dọc theo tường thành xa thêm mất ba véc-xtơ[13]. Trên đường đi tôi hỏi dò thằng Petya xem nó có biết chắc rằng hiện nay tất cả các tuyến đường sắt đều cho đi tàu không mất tiền hay không. Nó trả lời là nó nắm rất vững, vạn nhất không được thì chúng tôi sẽ trốn ở dưới gầm ghế cho đến tận Moskva. Ngồi hai đêm là đã đến Moskva, tàu tốc hành bắt đầu chạy từ đây lúc năm giờ bốn mươi phút.

Chúng tôi đi vòng qua trạm gác, đến cách ga chừng nửa véc-xtơ thì nhảy qua hàng rào, nhưng chẳng có chuyến tàu nào vào lúc năm giờ bốn mươi phút cả. Những thanh ray đen ướt đẫm ánh lên ảm đạm. Ánh đèn vàng nhạt trên cột bẻ ghi cũng le lói buồn bã. Làm sao bây giờ? Chờ ở ga này cho đến sáng? Không được. Các đội tuần tra sẽ tóm cổ. Trở về nhà ư?

Giữa lúc đó một bác công nhân nối toa tàu râu ria xồm xoàm, khắp người đầy dầu mỡ, chui từ dưới gầm một đoàn tàu chở hàng ra đi trên những thanh tà vẹt về phía chúng tôi.

– Chào bác, – thằng Petya mạnh dạn hỏi, – đi về Moskva phía nào hả bác, bên phải hay bên trái?

Người công nhân nối toa xe nhìn nó từ đầu đến chân rồi quay sang nhìn tôi. Tôi sợ lạnh toát người, nghĩ bụng: “Thật xúi quẩy, bây giờ ông ấy sẽ đưa chúng mình đến sở chỉ huy mất”.

– Các ông nhóc ơi, từ đây đến Moskva năm trăm véc-xtơ.

– Bác ơi, bác chỉ cần cho biết đi về phía bên phải hay bên trái?

Người công nhân nối toa xe cười, nói:

– Bên trái.

– Xin cám ơn bác. Sanka, đi về phía bên trái!

Chương 15
Đấu tranh và tìm tòi, quyết đạt mục đích chứ không đầu hàng

Tất cả những cuộc lữ hành của các nhà du lịch tí hon mười một, mười hai tuổi đã từng trải qua, dù cho chúng có ngồi dưới gầm ghế trong toa xe lửa hàng tháng trời không rửa mặt chăng nữa thì nói chung cũng giống nhau cả. Bạn chỉ cần xem một vài quyển sách tả cuộc sống của những đứa trẻ lưu lạc thì bạn sẽ tin ngay điều đó. Vì thế tôi sẽ không tả lại tình hình chuyến đi của chúng tôi từ Ensk đến Moskva.

Chẳng bao lâu bảy điều khuyên răn của dì Dasha đã bị quên bẵng đi mất. Chúng tôi cãi nhau, đánh nhau, hút thuốc lá – đôi khi hít cả khói phân khô đốt cho ấm người. Chúng tôi còn bịa đặt ra những chuyện như là cô chúng tôi đi Orenburg mua muối, dọc đường để lạc chúng tôi. Có lúc chúng tôi lại nói là đi tản cư, lên Moskva ở với bà. Chúng tôi giả vờ là hai anh em ruột, điều này làm cho mọi người mủi lòng. Chúng tôi không biết hát nhưng trên nhiều chuyến xe lửa tôi đã đọc bức thư của viên hoa tiêu tàu viễn dương. Tôi nhớ có một lần đến ga Vyshny Volochok, có một người lính thủy tóc đã bạc, nhưng khuôn mặt lại rất trẻ bắt tôi phải đọc lại bức thư đó hai lần.

– Thật lạ lùng, – ông ta nhìn tôi với đôi mắt màu xám nghiêm nghị và nói. – Đội thám hiểm của trung úy Sedov à? Thật lạ lùng!

Nhưng dẫu sao chúng tôi cũng không phải như bọn trẻ lang thang. Chúng tôi không ngừng tiến lên y như thuyền trưởng Hatteras (thằng Petya kể cho tôi nghe câu chuyện về thuyền trưởng Hatteras tỉ mỉ mà chính Jules Verne[14] cũng không ngờ đến). Chúng tôi tiến lên không phải chỉ vì ở Turkestan có bánh mì mà ở đây không có. Chúng tôi tiến lên để phát hiện ra một nước mới – những thành phố đầy ánh nắng mặt trời, những vườn cây bao la. Chúng tôi đã thề với nhau như vậy.

Lời thề đó đã có tác dụng lớn biết bao đối với chúng tôi!

Một lần sắp đến thành phố Russa cổ thì chúng tôi đi nhầm đường và lạc trong rừng. Tôi lăn ra tuyết và nhắm mắt lại. Thằng Petya đem chuyện chó sói ra dọa tôi, mắng tôi, thậm chí còn đánh tôi nữa, song cũng chẳng ăn thua gì. Tôi không bước nổi một bước. Nó bèn giật mũ ra và ném xuống tuyết.

– Mày đã thề rồi cơ mà, Sanka, – nó nói, – đấu tranh và tìm tòi, quyết đạt mục đích chứ không đầu hàng. Thế nghĩa là giờ đây mày cam tâm làm một kẻ phản bội lời thề chứ gì? Chính mày đã nói rằng kẻ phản bội lời thề sẽ không bao giờ được dung thứ cơ mà.

Tôi khóc, nhưng đứng lên. Đến tận nửa đêm chúng tôi mới đến một làng cựu giáo, nhưng rồi cũng có một bà cụ cho chúng tôi vào ở nhờ, cho ăn cơm, thậm chí còn cho chúng tôi tắm rửa nữa.

Cứ thế, từ làng nọ sang làng kia, hết ga này đến ga khác và cuối cùng chúng tôi cũng đến được Moskva.

Trên đường đi chúng tôi hầu như bán hết, đổi hết và ăn hết tất cả những gì mang theo từ Ensk đi. Thậm chí đến cả cái bao dao găm mà thằng Petya khâu bằng da chiếc ủng cũ cũng đổi nốt, tôi còn nhớ là chỉ đổi được có hai miếng thịt đông.

Chỉ còn có tờ giấy viết lời thề mà bên dưới ký bằng máu những chữ “P.S.” và “A.G.” và cái địa chỉ của ông chú thằng Petya là không bị bán đi mà thôi.

Chú! Tôi và thằng Petya chuyện trò về ông chú ấy rất nhiều! Cuối cùng trong trí tưởng tượng của chúng tôi, ông ấy trở thành một vị thần lái xe: bộ râu bay phất phơ theo gió, luồng khói đặc phụt qua ống khói, hơi nước phì ra từ nồi hơi.

Và thế là cuối cùng đã đến Moskva! Vào một đêm tháng Hai băng giá, chúng tôi ngồi trong chuồng xí của toa xe để chờ qua một chặng ga cuối cùng rồi trèo qua cửa sổ chuồng xí chui ra ngoài, nhảy xuống đường ray. Trời tối đen như mực, chẳng nhìn thấy Moskva đâu cả, vả lại chúng tôi cũng chả thiết gì đến nó, vì đây chỉ là thành phố Moskva, còn ông chú thì ở xưởng sửa chữa toa xe thuộc đề-pô số bảy ở ga hàng hóa Moskva cơ. Chúng tôi lạc loanh quanh trên những thanh tà vẹt mất hai tiếng đồng hồ. Những đường ray lúc thì rẽ ra lúc thì nhập vào. Khi trời gần sáng chúng tôi mới thấy đề-pô số bảy. Đó là một tòa nhà ảm đạm có những cửa sổ hình bầu dục tối om, cửa ra vào rất cao cũng hình bầu dục, bên ngoài có mắc cái khóa. Ông chú không có nhà. Thậm chí cũng không có người nào để mà hỏi thăm nữa. Buổi sáng chúng tôi hỏi thăm ban phụ trách đề-pô thì được biết ông chú đã ra mặt trận rồi.

Thế là hết! Chúng tôi đi ra và ngồi trên đống than.

Xin vĩnh biệt những phố xá mọc đầy cam quýt. Vĩnh biệt những đêm ngủ ngoài trời! Vĩnh biệt con dao găm bên sườn và thanh kiếm cong mạ bạc.

Để vớt vát, thằng Petya quay lại chỗ ban phụ trách đề-pô số bảy hỏi xem có phải chú nó đã cưới vợ chưa? Không! Chú nó vẫn độc thân. Ông ấy vẫn sống trên cái toa xe mà sau này đi luôn trên toa xe ấy ra tiền tuyến.

Trời đã sáng hẳn. Giờ đây có thể nhìn thấy rất rõ thành phố Moskva: toàn nhà là nhà (tôi cứ tưởng những tòa nhà ấy đều là các ga). Những đống tuyết khổng lồ, chỉ lác đác vài ba chiếc tàu điện. Lại nhà và nhà.

Làm gì bây giờ?

Những ngày đen tối nhất bắt đầu. Trong thời gian đó còn thiếu việc gì mà chúng tôi không làm! Chúng tôi đi xếp hàng thuê. Lúc đó nhà nước có ban bố sắc lệnh “cưỡng bức lao động” cho nên những nhà tư sản thuê chúng tôi quét tuyết trên vỉa hè trước cửa nhà của họ. Chúng tôi đi dọn phân trong chuồng ngựa của rạp xiếc. Chúng tôi đã ngủ ở thềm cửa nhà người ta, ngoài nghĩa địa, trên trần nhà.

Bỗng nhiên tất cả đều đảo lộn hết.

Tôi còn nhớ lần đó chúng tôi đang đi trên phố Nhà thờ, trong óc chỉ mơ tưởng có một điều: tìm thấy ở đâu đó một đám lửa, lúc đó ngay cả ở trên cầu Kuznetsk người ta cũng hay đốt lửa lên. Nhưng chẳng thấy gì cả! Tuyết, bóng đêm và yên lặng! Một đêm lạnh lẽo. Nhìn khắp bốn phương nhà nào nhà ấy cửa đóng then cài. Chúng tôi lặng lẽ bước đi rét run cầm cập. Tôi chỉ sợ thằng Petya lại giật cái mũ ở trên đầu ra và ném xuống đất, nhưng đúng lúc đó có những tiếng lè nhè say rượu vọng ra từ cái khe bên dưới cánh cổng mà chúng tôi vừa đi qua. Thằng Petya vào trong sân, tôi ngồi lên cái bệ xây cạnh cổng. Rét quá, hai hàm răng đập vào nhau cầm cập. Tôi đút những ngón tay lạnh cóng vào mồm hả hơi cho ấm. Thằng Petya quay lại.

– Vào đây! – Nó mừng rỡ nói. – Người ta cho vào rồi!

Chương 16
Chuyến bay đầu tiên

Thú vị biết bao khi ngủ dưới một mái nhà! Hạnh phúc biết bao khi trời lạnh hai mươi độ dưới số không mà được ngồi bên cạnh lò sưởi, chẻ củi chất thêm lửa cho đến khi ống khói réo lên vù vù! Song thật tuyệt hơn cả là khi ngồi cân muối hoặc bột mì mà nghĩ rằng chúng tôi được người ta hứa là để trả công họ sẽ cho đi đến Turkestan. Lần này chúng tôi sa vào một ổ đầu cơ gồm toàn những kẻ thương tật. Trùm ổ là một người Ba Lan thọt chân, mặt đầy sẹo. Hắn nhận lời cho chúng tôi theo hắn đi Turkestan. Thì ra đó không phải là một thành phố mà là một nước, thủ đô là Tashkent, chính cái thủ đô Tashkent mà bọn đầu cơ này cứ hai ba tuần lễ lại đi một lần.

Chúng tôi bị bọn lưu manh này thuê về làm công việc đóng gói thực phẩm. Không có tiền công, chỉ được ăn ở. Nhưng chỉ thế thôi chúng tôi cũng đã mừng rồi.

Nếu không có mụ vợ lão trùm thọt chân thì cuộc sống của chúng tôi cũng không đến nỗi tồi! Mụ ấy làm chúng tôi chán ngấy.

Mụ to béo, hai mắt lồi ra, cái bụng béo bước đi cứ núng nính. Mụ thường chạy vào căn nhà xép chỗ chúng tôi đóng gói thực phẩm để xem mọi thứ có nguyên vẹn không.

– Ái chà chà! Sao chúng mày dám làm thế này!

Bất kể dám hay không dám, nhưng thật quả làm những việc này cũng không đơn giản. Ví dụ như khi cân mỡ lợn mà lại không cấu ra một miếng. Còn đường miếng thì cứ tự nó chui vào ống tay áo và túi áo… Nhưng chúng tôi cố nhịn. Chà, giá chúng tôi sớm biết rằng đằng nào thì chúng tôi cũng không hòng nhìn thấy Turkestan, giống như người ta không thể nhìn thấy đôi tai của mình, tôi chắc mụ phù thủy già kia đã phải thấy thiếu khối thứ.

Có một lần (chúng tôi làm ở cái ổ lưu manh này đã hơn hai tháng) mụ ta chạy vào phòng chúng tôi mà chỉ mặc mỗi chiếc váy lót. Tay mụ cầm cái khóa mọi khi vẫn dùng để khóa nhà kho ban đêm. Mụ trợn mắt lên và dừng lại ngoài cửa ngó quanh, mặt tái nhợt.

– Không được đập, không được gõ cửa, – mụ thì thào và lấy tay ôm đầu. – Không được kêu! Phải im!

Chúng tôi chưa kịp trấn tĩnh lại đã thấy mụ hổn hển, kéo chốt, khóa cửa lại rồi bỏ đi.

Việc đó thật là bất ngờ cho nên lúc đầu chúng tôi chẳng nói năng gì được. Sau đó Petya chửi đổng rồi nằm xuống sàn. Tôi cũng nằm xuống và nhìn ra ngoài qua một cái khe hẹp bên dưới cánh cửa. Lúc đầu mọi vật đều im lặng, ngoài sân trống không, trên mặt tuyết đã chớm tan có những vết chân vàng vàng đọng nước. Sau đó thì xuất hiện rất nhiều những ống chân lạ đi ủng đen: một đôi, hai đôi, ba đôi. Những cái chân đi qua sân về phía chái nhà. Hai đôi chân biến đi đâu mất, đôi chân thứ ba dừng lại trên thềm nhà. Bên cạnh chân là cái báng súng.

– Họ vây bắt! – Petya thì thào và nhỏm dậy.

Trong bóng tối, hắn va vào đầu tôi một cái làm tôi cắn phải lưỡi. Nhưng lúc này còn nghĩ gì đến cái lưỡi nữa.

– Phải chuồn thôi!…

Nếu lúc bấy giờ chúng tôi giắt theo người mấy sợi dây thì chưa biết chừng cuộc đời tôi đã hoàn toàn diễn biến theo con đường khác rồi. Trong kho có bao nhiêu dây. Nhưng sau khi chúng tôi trèo lên trần nhà kho rồi mới nhớ ra chuyện ấy. Nhà kho xây bằng đá, bên trên có trần gác, nóc chỉ có một mái, phía tường sau có một cái lỗ hổng tròn thông ra sân nhà bên cạnh.

Petya thò đầu ra ngoài lỗ hổng ngó chung quanh. Nó đã bị xước một bên má trong khi chúng tôi mò mẫm trong bóng tối để cậy tấm ván trên trần nhà và bây giờ nó cứ phải đưa mu bàn tay lên chùi máu luôn.

– Nhảy xuống chứ?

Nhưng nhảy từ trên cao năm sáu thước qua cái lỗ hổng không to lắm trên bức tường nhẵn thín không phải là chuyện dễ, họa chăng chỉ có cách lao đầu ra trước y như khi nhảy xuống nước.

Bây giờ phải thò hai chân ra trước, ngồi gập người lại rồi toài cả người ra mà rơi xuống. Petya đã làm như thế. Trong khi tôi còn đang nghĩ xem có nên trở lại lấy dây thừng không thì Petya đã ngồi trên cái lỗ hổng rồi. Nó không quay người lại được nữa mà chỉ nói:

– Không sao đâu Sanya ạ, mạnh dạn lên nào!

Thế là nó mất hút. Tôi rụng rời nhìn theo nó. Chẳng làm sao cả, chiếc hàng rào ở chỗ này gần sát ngay nhà kho, nó rất may là rơi ngay xuống một đống tuyết mềm ở bên kia hàng rào.

– Nhảy đi!

Tôi bò lên cái lỗ hổng và ngồi co đầu gối lên. Bây giờ nom rõ cả cái sân nhà hàng xóm – một em bé gái đang chơi chiếc xe trượt tuyết kiểu Phần Lan dọc theo ngôi nhà cổ kính có xây cột, một con quạ ngồi trên ống thoát nước. Cô bé dừng lại nhìn chúng tôi vẻ tò mò. Con quạ cũng nhìn chúng tôi, song nó lại quay đi chẳng thèm để ý, đoạn rúc đầu vào cánh.

– Nhảy đi!

Ngoài cô bé và con quạ ra, ở trong sân còn có một người mặc áo bành-tô da nữa. Ông ta đứng ở chỗ cạnh đầu hồi giữa nhà chúng tôi với cái sân nhà hàng xóm. Tôi nhìn thấy ông ta hút hết điếu thuốc lá, vứt đầu mẩu đi và thư thả đi về phía chúng tôi.

– Nhảy xuống đi! – Petya sốt ruột kêu lên.

Tôi đưa hai tay ra phía sau khe khẽ tụt xuống, thế là mọi vật xung quanh vụt chuyển động. Con quạ khoang vỗ cánh bay lên, cô bé sợ hãi lùi lại đằng sau mấy bước. Petya cắm đầu chạy ra cổng, người đàn ông mặc áo bành-tô da đuổi theo nó. Trong giây lát đó tôi đã hiểu cả. Nhưng muộn rồi, tôi rơi xuống như bay.

Đó chính là chuyến bay đầu tiên của tôi – rơi thẳng từ trên cao năm thước xuống mà không có dù. Tôi không thể nói rằng chuyến bay này đã thành công. Ngực tôi đập vào hàng rào, vừa nhổm dậy thì lại ngã. Cái quang cảnh cuối cùng mà tôi nom thấy là thằng Petya đã nhảy ra phố và nó sập cánh cổng lại ngay trước mũi cái người mặc áo bành-tô da.

Chương 17
Những con giống

Tất nhiên việc chúng tôi bỏ chạy trong khi chẳng có tội tình gì thì thật là ngu xuẩn. Bản thân chúng tôi chẳng đầu cơ trục lợi mà chỉ làm cho bọn đầu cơ thôi. Người ta sẽ chẳng làm gì chúng tôi cả, mà chỉ hỏi mấy câu rồi sẽ thả ra. Song giờ đây hối hận thì đã muộn. Người mặc áo bành-tô da nắm chặt tay tôi đưa đi, chắc là vào nhà giam. Tôi bị tóm, còn Petya đã chuồn được. Giờ đây tôi trơ trọi một mình. Trời đã về chiều, mặt trời xế bóng, đàn quạ đang đủng đỉnh bay trên những hàng cây dọc theo đại lộ Strastnoy. Tuy tôi không khóc nhưng nét mặt chắc là thảm bại lắm nên cái người mặc áo bành-tô da ngắm tôi một hồi rồi nới tay tôi ra: ông ta biết rằng tôi sẽ không chạy trốn được.

Ông ta dẫn tôi đến một gian nhà rộng rãi, sáng sủa trên tầng thứ sáu của một tòa nhà đồ sộ ở cổng Nikitsky. Đây là phòng thu nhận của Bộ Giáo dục nhân dân. Tôi đã ở đây ba ngày đáng ghi nhớ… Tim tôi se lại khi nhìn thấy ở trong gian phòng này những cái mặt đỏ quạch. Một bọn đang ngồi xổm sát phạt nhau trong ván bài quanh cái bếp lò bằng đất, bọn khác đang rút gỗ riềm trên những cái cửa sổ rất cao, rút được thanh nào là ném ngay vào lò thanh ấy, một số nữa nằm ngủ còn nhóm thứ tư thì đang lấy những cái khung cũ và những tấm tranh xếp bừa lại làm “nhà” ở một góc. Ban đêm trong phòng thu nhận này lạnh hơn ở ngoài đường, bọn chủ những ngôi “nhà” này liền đốt một cái bếp đèn dầu hỏa rồi thu nhận những kẻ muốn vào ngủ trong “nhà” – đứa thì trả vài điếu thuốc lá, đứa thì trả một mẩu bánh mì… Và giữa cái cảnh điêu tàn hoang dại này có những pho tượng thần Hy Lạp bằng thạch cao như Apollon, Diana, Hercules đặt trên các bệ cao lãnh đạm nhìn xuống bằng những con mắt trắng dại.

Chỉ có những khuôn mặt của những vị thần này là còn có vẻ mặt người. Lúc tang tảng sáng, tôi tỉnh dậy vì trời lạnh quá, hai hàm răng đánh nhau cầm cập, tôi rụt rè nhìn lén những vị thần. Có lẽ các vị ấy đang nghĩ: “Đồ ngu, mày là thằng ngu! Sao mày lại bỏ nhà mà đi? Mày cứ tưởng phải đến trại mồ côi là ghê lắm à? Đến mùa xuân thì có thể trở về, có thể giúp đỡ hai ông bà già và sẽ tìm được công việc! Còn bây giờ mày chỉ có một mình, mày có chết cũng chẳng ai nhớ đến. Chỉ có thằng Petya chạy khắp thành phố Moskva đi tìm mày và có dì Dasha thở dài não nuột mà thôi! Cậu em ạ, hay là xin lấy một bộ quần áo rồi chuồn mau về nhà!” Lúc đó ở trong Bộ Giáo dục nhân dân đang đổi quần áo, họ đốt hết quần áo cũ và phát quần dài, áo sơ-mi. Có rất nhiều đứa lêu lổng cố tình cho người ta bắt vào để nhân cơ hội này đổi bộ quần áo rách bươm của chúng lấy quần áo mới.

Suốt ba ngày trời tôi không nói một câu. Việc này đối với một đứa trẻ vừa mới học nói chưa được bao lâu thì chẳng có gì là khó cả. Vả lại nói với ai mới được chứ? Cứ mỗi lần người ta đưa thêm bọn trẻ lêu lổng vào trại là tôi lại bất giác nhìn xem trong đó có thằng Petya của tôi không. Không có. Không có càng tốt! Tôi cứ ngồi một bên và chẳng nói câu nào.

Vì đói, rét và buồn quá, tôi bèn nặn chơi. Trong cái xưởng hội họa và điêu khắc cũ này có rất nhiều đất sét để nặn tượng. Có lần tôi vào véo một cục đất sét dúng vào nước sôi rồi lấy tay nặn nghịch, tự nhiên lại thành một con cóc. Tôi khoét cho nó hai cái lỗ mũi to tướng và hai con mắt lồi ra. Sau đó tôi nặn thử một con thỏ. Tất nhiên là còn rất xấu. Nhưng đã có một cái gì thức tỉnh trong tâm hồn tôi khi tôi bất chợt nhìn thấy dáng cái đầu tách đôi trong một cục đất sét chẳng ra hình thù gì. Tôi cứ nhớ mãi cái giây phút ấy: lúc đó chẳng có ai nhìn thấy tôi nặn đất, một tên bợm già không biết run rủi làm sao lại rơi vào cái phòng thu nhận trẻ lêu lổng này đang kể chuyện bọn chúng đã “hoạt động từng cặp” ở ngoài ga thế nào. Tôi đứng riêng ra một chỗ bên cạnh cửa sổ và nín thở nhìn cục đất sét nhỏ có hai cái tai thỏ nhô lên. Không hiểu tại sao tôi lại xúc động đến thế…

Sau đó tôi nặn một con ngựa có bờm to chải mượt. “Những con giống!” Con ngựa của ông già Skovorodnikov cũng giống hệt như thế này! Đây cũng là những con giống, có điều là không phải đẽo bằng gỗ mà nặn bằng đất sét.

Tôi không biết tại sao, nhưng sự khám phá này làm tôi mừng rỡ. Tôi vui sướng ngủ thiếp đi. Tựa như tôi đang hy vọng rằng những “con giống” ấy sẽ cứu tôi. Chúng sẽ giúp tôi rời khỏi nơi này, giúp tôi tìm thấy Petya, giúp tôi về được đến nhà, còn Petya thì đến được Turkestan. Chúng sẽ giúp em gái tôi đang ở trại mồ côi, giúp đỡ ông chú của Petya ở ngoài mặt trận, giúp đỡ tất cả những kẻ lang thang ban đêm trên những con đường trong thành phố Moskva đói và lạnh này. Tôi đã cầu nguyện như vậy, nhưng không phải là cầu Chúa! Tôi cầu xin con cóc, con ngựa và con thỏ đang phơi ở trên cửa sổ che bằng một mảnh giấy báo.

Nếu là một đứa trẻ con khác, không phải là kẻ vô thần như tôi, có lẽ nó sẽ trở thành người sùng bái thần tượng và mãi mãi tin vào con cóc, con ngựa và con thỏ. Bởi vì chúng đã giúp đỡ tôi thật!

Ngày hôm sau có một tổ công tác của Bộ Giáo dục nhân dân đến phòng thu nhận, thế là từ đó trở đi cái phòng thu nhận này giải tán vĩnh viễn.

Những tên ăn cắp được đưa vào nhà giam, bọn lêu lổng được đưa vào các trại, còn những kẻ đi ăn xin thì đuổi về nhà. Trong gian phòng điêu khắc hội họa rộng thênh thang này chỉ còn lại những tượng thần Hy Lạp Apollon, Hercules và Diana.

– Còn cái gì đây? – Một ủy viên trong tổ công tác hỏi. Đó là một thanh niên đầu óc bù xù, râu không cạo. Mọi người chỉ gọi anh là Shura. – Bác Ivan Andreevich xem này, nặn tuyệt chưa!

Ivan Andreevich cũng đầu bù, râu không cạo, nhưng già rồi. Ông đeo cái kính kẹp mũi lên và bắt đầu nghiên cứu những con giống.

– Những thứ đồ chơi Nga điển hình của thị trấn Sergievsky, – ông nói. – Thú vị thật. Ai làm đấy? Chú này à?

– Tôi đấy!

– Tên là gì?

– Grigoriev Aleksandr.

– Có muốn học không?

Tôi nhìn ông và im lặng. Cuộc sống đói rét đầu đường xó chợ mấy tháng qua đã giày vò tôi cho nên lúc này mặt tôi bỗng mếu xệch đi, nước mắt nước mũi chảy ra giàn giụa.

– Nó muốn đấy, – vị ủy viên tên là Shura nói. – Chúng ta gửi nó đi đâu bây giờ, bác Ivan Andreevich?

– Theo tôi thì nên gửi nó cho Nikolai Antonych, – người kia trả lời và thận trọng đặt con thỏ của tôi lên bệ cửa sổ.

– Đúng đấy! Nikolai Antonych vốn có khuynh hướng nghệ thuật. Thế nào, Grigoriev Aleksandr, có muốn đến với bác Nikolai Antonych không?

– Cậu Shura, nó có biết ông ấy là ai đâu. Tốt nhất là hãy ghi lại, Grigoriev Aleksandr… Em bao nhiêu tuổi?

– Mười một.

Tôi tăng lên nửa năm.

– Mười một tuổi. Viết xong chưa? Gửi đến Tatarinov, cho vào Trường Công xã số Bốn.

Chương 18
Nikolai Antonych

Chị con gái đẫy đà ở Bộ Giáo dục nhân dân nom có phần giống dì Dasha để tôi đứng một mình trong căn phòng dài vốn là hành lang tranh tối tranh sáng rồi bỏ đi, dặn sẽ quay lại ngay. Đây là phòng treo mũ và áo ngoài. Những cái mắc áo trống không, trông giống như những anh chàng gầy gò có sừng mọc ở trên đầu, đặt trong những chiếc tủ để ngỏ. Dọc tường toàn cửa. Trong đó có một cái là cửa kính. Kể từ khi rời khỏi Ensk, đây là lần đầu tiên tôi nhìn thấy mình. Hình dáng như thế đấy! Một thằng bé mặt trắng bệch, cái đầu tròn cắt tóc ngắn, đang buồn bã nhìn tôi. Trông nó nhỏ bé quá, gầy còm hơn là tôi tưởng tượng rất nhiều. Cái mũi nhọn, mồm mím chặt. Người ta đã cọ mình tôi bằng đá kỳ ở nhà tắm của Bộ Giáo dục, thế mà trên người tôi vẫn còn những chỗ cáu ghét. Chiếc áo đồng phục dài rộng thùng thình có thể quấn thêm một vòng nữa quanh người tôi, hai ống quần dài trùm ra ngoài ủng da.

Chị con gái béo đã trở lại, thế là chúng tôi đến gặp Nikolai Antonych. Ông là một người đẫy đà nhưng nét mặt hơi xanh. Một ít tóc lơ thơ trên cái đầu hói chải lật về phía sau. Trong mồm có một chiếc răng vàng lấp lánh. Còn tôi, do cái thói quen ngu xuẩn, khi vừa nhìn thấy chiếc răng vàng này là tôi cứ nhìn chằm chằm vào đấy.

Chúng tôi phải chờ khá lâu: Nikolai Antonych đang bận. Ông đang nói chuyện với đám trẻ khoảng mười sáu tuổi vây quanh ông, tranh nhau nói những chuyện gì ấy. Ông nghe chúng nói và rung rung những ngón tay mẫm mạp, trông giống như những con sâu róm. Ông có vẻ khoan thai, từ tốn và trang trọng.

– Trật tự, các em, đừng nói nhao nhao cả lên như vậy, – Nikolai Antonych nói. – Nào, Igor, em nói trước đi.

Ông đứng dậy ôm lấy vai cậu bé đeo kính da ngăm đen, tóc quăn, hai má hồng hồng, trên má và dưới mũi cậu ta có những sợi lông tơ đen.

– Thưa thầy Nikolai Antonych! – Igor trịnh trọng nói, mặt đỏ lên. – Chúng tôi phản đối Trường trung học thực hành Lyadov. Chúng tôi quyết định tham gia Liên hợp xã thứ mười ba, đồng thời cũng tỏ lời phản đối nếu tiêu chuẩn thực phẩm không thay đổi mà thành viên cứ tăng lên thì còn gọi là công xã làm sao được? Thầy Korablyov nói rằng đó là một cuộc đấu tranh vì bát cháo… Còn chúng tôi thì cho rằng đây là vấn đề nguyên tắc. Nếu chúng tôi là công xã, thế thì chúng tôi phải tự quyết định xem có kết nạp xã viên mới nữa hay không? Chúng tôi không kết nạp Trường trung học thực hành Lyadov. Nếu cùng lắm thì chúng tôi sẽ kết nạp Trường nữ trung học Brzhozovskaya.

Cậu ta nói rất hăng, và chỉ khi mọi người cười ầm lên mới chịu ngừng lại trong giây lát.

– Tóm lại chúng tôi kiên quyết phản đối sự xúc phạm của thầy Korablyov và yêu cầu nêu vấn đề này ra trước Hội đồng nhà trường.

– Và sẽ chỉ là thiểu số thôi. – Nikolai Antonych bác lại và gật đầu với chúng tôi.

Chúng tôi tiến lại.

– Trẻ lêu lổng à?

– Không phải.

– Ở Bộ Giáo dục nhân dân gửi sang, – chị con gái béo giải thích rồi đặt giấy giới thiệu lên bàn.

– Em ở đâu đến, Grigoriev? – Nikolai Antonych đọc giấy giới thiệu và dõng dạc hỏi tôi.

– Từ Ensk.

– Thế làm sao lại đến đây, đến Moskva?

– Trên đường đi qua, – tôi đáp.

– Ra thế đấy, chú bé thân yêu! Vậy thì chú em định đi đâu?

Tôi hít một hơi đầy lồng ngực và chẳng nói năng gì nữa. Người ta đã từng hỏi tôi hàng trăm câu như thế này rồi. Em là ai? Em đi đâu?

– Thôi được, sau này chúng ta sẽ nói chuyện tiếp, – Nikolai Antonych viết mấy chữ vào đằng sau tờ giấy giới thiệu của Bộ Giáo dục nhân dân. – Chú em không chạy trốn chứ?

Tôi tin rằng tôi sẽ trốn. Nhưng tôi cũng cứ nói:

– Không.

Chúng tôi đi ra. Ra đến cửa tôi quay lại nhìn, Igor với vẻ mặt sốt ruột và khinh miệt chờ cho cuộc nói chuyện của chúng tôi kết thúc rồi liến thoắng nói ngay câu gì đó, nhưng Nikolai Antonych không nghe mà chỉ trầm ngâm nhìn theo tôi. Ông ấy đang nghĩ gì vậy? Chắc hẳn là ông ấy không thể ngờ rằng chính ngày hôm ấy số mệnh đã đến với ông trong hình ảnh một chú bé còi cọc, đầu có những mảng cáu ghét, chân lê đôi ủng to tướng, cái cổ khẳng khiu thò ra ngoài chiếc áo đồng phục.

Phần thứ hai
CÓ NHỮNG ĐIỀU ĐỂ SUY NGHĨ

Chương 1
Tôi nghe kể chuyện hoang đường

Tôi chỉ có mỗi một ý nghĩ là “chờ đến ngày đầu tiên trời ấm thì chuồn”. Khi mùa đông giá lạnh qua đi là tôi sẽ cao chạy xa bay, trại trẻ đừng hòng nhìn thấy bóng dáng tôi ở đây nữa. Nhưng cụ thể xảy ra khác hẳn. Tôi chẳng chuồn đi đâu. Việc học hành đã giữ chân tôi lại…

Hàng ngày cứ sáng ra là chúng tôi đến lò để lấy bánh mì rồi về học tập. Trong chúng tôi tuy có những cậu tính tuổi ra thì phải học lớp sáu rồi, nhưng chúng tôi vẫn được gọi là lớp một.

Một bà giáo già tên là Serafima Petrovna dạy chúng tôi. Mỗi lần đến lớp bà đều đeo cái túi du lịch ở trên vai. Thật thà mà nói, khó lòng nói được là bà ta dạy chúng tôi những gì nữa. Tôi còn nhớ có một bài giảng về con vịt, bà ấy gộp luôn ba môn vào đó: địa lý, vạn vật học và tiếng Nga. Ở bài vạn vật thì con vịt được đem ra nghiên cứu như một con vịt: cánh nó thế nào, bàn chân nó ra sao, nó bơi thế nào, vân vân… Đến bài địa lý thì con vịt được coi là một loài sinh vật trên trái đất để nghiên cứu; phải chỉ trên bản đồ xem nơi nào có vịt, nơi nào không. Sang bài Nga văn thì bà Serafima Petrovna dạy chúng tôi viết chữ “V-ị-t” và đọc tác phẩm nào đó viết về con vịt của Brehm. Nhân tiện bà còn nói cho chúng tôi biết chữ con vịt tiếng Đức nói thế nào, tiếng Pháp nói thế nào. Hình như kiểu này hồi đó được gọi là “phương pháp giáo dục tổng hợp”. Tóm lại tất cả đều là “nhân tiện”. Rất có thể bà Serafima Petrovna đã lẫn lộn gì đó trong phương pháp này. Bà đã già, thường lấy kim băng cài ở ngực một cái đồng hồ nhỏ vỏ bằng xà cừ, vì thế khi chúng tôi trả lời câu hỏi là lại xem xem mấy giờ rồi.

Nhưng buổi tối nào bà cũng đọc truyện cho chúng tôi nghe. Nhờ có bà mà lần đầu tiên tôi được nghe câu chuyện cổ tích về anh em Ivan và Alena.

Mặt trời mọc cao

Giếng nước thì xa

Cái nóng rầy rà

Mồ hôi nhễ nhại.

Nơi móng chân dê

Có đầy nước mát.

Câu chuyện “Ali Baba và bốn mươi tên cướp” đã làm tôi mê mẩn. “Xê-dam, mở cửa ra!” Sau đó nhiều năm tôi đọc bản dịch lại cuốn “Một nghìn một đêm lẻ” tôi rất buồn khi thấy không phải là Xê-dam. Mà phải đọc là “Xim Xim” và đó là một loại thực vật, hình như là cây gai thì phải. “Xê-dam” là một lời thần chú tuyệt vời. Khi tôi được biết đó chỉ là một loại cây gai thì tôi vô cùng thất vọng.

Có thể không nói ngoa rằng những câu chuyện hoang đường này đã làm cho tôi hết sức xúc động. Lúc đó tôi không còn muốn gì hơn là đọc được như bà Serafima Petrovna.

Nói tóm lại là tôi rất thích ở trại trẻ. Ở đây rất ấm áp, không bị gió dập mưa vùi, được ăn uống, lại được học hành. Không buồn tẻ hay ít nhất cũng không buồn tẻ lắm. Các bạn đối xử với tôi rất tốt, có lẽ vì tôi là người bé nhất.

Ngay những ngày đầu tiên mới đến đây tôi đã kết bạn với hai cậu nhỏ cho nên chúng tôi không bao giờ để thì giờ trôi qua một cách vô ích.

Một trong những người bạn mới của tôi tên là Romashka. Nó là một đứa trẻ gầy còm, đầu to, bộ tóc vàng như lông con mèo rừng, rối bù như mớ bòng bong. Mũi nó tẹt gí, đôi mắt nó tròn lạ thường, cằm vuông bè bè, quả là một khuôn mặt đáng sợ và chả có cảm tình chút nào. Tôi với nó thân nhau vì cùng chơi đoán ô chữ; tôi đoán ô chữ rất giỏi, nó phục tôi ở điểm này.

Một bạn khác tên là Valka Zhukov. Nó là một thằng lười nhưng lại lắm dự định. Lúc thì nó muốn đến vườn bách thú học nghề dạy sư tử, lúc lại muốn làm lính cứu hỏa. Đến lò bánh mì thì nó muốn làm thợ nướng bánh, lúc đi xem hát về nó lại nhất quyết làm diễn viên. Nói chung là nó luôn có những ý nghĩ táo bạo.

– Nếu như… – Nó đăm chiêu nói.

– … khoan thủng trái đất ra, và chui ra phía bên kia. – Romashka nói xỏ xiên.

– Thế, nếu như…

– … nuốt chửng một con chuột sống…

Valka rất thích chó. Tất cả lũ chó ở dọc đường Sadovo Triumphalnaya đều có vẻ kính nể nó.

Nhưng Valka rút cục vẫn chỉ là Valka, còn Romashka là Romashka, so với Petya thì cả hai thằng đều kém xa.

Phải xa Petya tôi buồn chán không sao nói ra cho hết.

Tôi đi tìm khắp những nơi mà trước kia tôi đã dạo qua, hỏi thăm những đứa lưu lạc xem có gặp nó không, thường xuyên đứng chực ở các trạm thu nhận và các trại trẻ. Nhưng chẳng tìm thấy nó đâu cả. Liệu nó có nấp vào trong một cái hòm nào đó của một toa xe lửa quốc tế để trốn đến Turkestan hay không? Hay nó đã rời khỏi cái thành phố Moskva đói rét đi bộ về nhà? Nào ai biết được!

Đến tận bây giờ, qua những buổi lang thang đi tìm thằng Petya tôi biết rõ và thấy thích thành phố Moskva, một thành phố bí ẩn, rộng lớn, tuyết phủ dày đặc, đã diễn ra nạn đói và chiến tranh. Trên các quảng trường có treo những tấm bản đồ, ở chỗ giữa Kursk và Kharkov gần Moskva có một đường chỉ đỏ cắm những lá cờ con. Ngoài chợ còn những dãy nhà ghép bằng gỗ thấp lè tè sơn lòe loẹt. Các họa sĩ phái vị lai vẽ lên tường những bức tranh kỳ quặc – những con người mặt xanh màu lá cây, các nhà thờ sập nóc. Trên bức tường rào cao ở phố Tverskaya cũng có những bức tranh tương tự như vậy. Trên kính cửa sổ các hiệu buôn có treo những tấm biểu ngữ của Thông tấn xã Nga:

Chúng mày ăn dứa

Chúng mày nhai chim

Đến ngày tận số

Bọn tư sản kia!

Đây là những vần thơ đầu tiên mà tôi đọc được.

Chương 2
Trường học

Ở đoạn trên hình như tôi đã nói là theo ý kiến của Bộ Giáo dục nhân dân thì nhà trẻ của chúng tôi được coi như một nơi ươm những mầm non có năng khiếu. Bộ Giáo dục nhân dân cho rằng chúng tôi có năng khiếu về âm nhạc, mỹ thuật và văn học… Do đó sau buổi học chúng tôi được tự do muốn làm gì thì làm. Người ta cho rằng như vậy là chúng tôi được tự do phát triển năng khiếu. Mà chúng tôi cũng đang phát triển thiên tài của mình thật. Có đứa chạy ra sông Moskva giúp lính cứu hỏa bắt cá trong những hố băng. Đứa thì ra chen lấn ngoài chợ Sukharevka[15] để xem có cái gì để hớ hênh không?

Còn tôi thì ngày càng hay ở lại nhà. Chúng tôi ở tầng bên dưới các lớp học. Do đó tất cả những diễn biến trong sinh hoạt nhà trường đều bày ra trước mắt tôi. Đó là một cuộc sống khó hiểu, bí ẩn và phức tạp. Tôi chen chúc trong đám học sinh lớn tuổi nghe họ nói chuyện. Tôi được tiếp xúc với những quan hệ mới, những tư tưởng mới và những con người mới. Tất cả những cái đó không giống với Moskva. Trong một thời gian rất dài tôi chẳng hiểu một tí gì cả, chỉ biết ngạc nhiên với tất cả mọi sự. Đến nay thì tôi đã nắm được về cái Trường trung học lao động số Bốn như sau:

Cách ít lâu Trường trung học Pestov vẫn ở tòa nhà lầu lớn màu đỏ ở đường Sadovo Triumphalnaya. Có một nhà nuôi trẻ nhỏ trực thuộc trường này. Đó chính là trại trẻ của chúng tôi. Mùa đông năm 1919 Trường trung học Pestov sáp nhập với Trường trung học thực hành Lyadov và đến mùa xuân thì lại hợp nhất với trường nữ trung học Brzhozovskaya.

Rất nhiều bạn đọc của tôi không đi học các trường trung học hồi trước cách mạng, do đó chắc các bạn đã quên mất tình trạng khinh rẻ lẫn nhau giữa học sinh các trường trung học và trường thực hành. Tôi không rõ căn nguyên sự thù hằn này từ đâu, nhưng hồi còn ở Ensk tôi có được nghe những lời đồn đại thú vị về những trận đánh nhau kịch liệt trên sân băng, học sinh trung học là những dũng sĩ cao quý và học sinh trường thực hành đê tiện dùng cả “nắm đấm chì” – một thứ trái với nguyên tắc về danh dự – để đánh nhau. Ngày nay ở Moskva tôi được chính mắt nhìn thấy tất cả những việc này.

Học sinh Trường trung học Pestov là những đứa phá phách quá quắt nhất Moskva, – chả trách những đứa học sinh bị các trường trung học khác đuổi ra thì được nhận vào trường này không cần phải thi. Trái lại học sinh Trường thực hành Lyadov, chủ yếu là những đứa con khuôn phép của các vị quan cao cấp, các kỹ sư, các nhà sư phạm. Do đó sự thù hằn ấy không những có tính chất nghề nghiệp mà còn có tính chất xã hội nữa. Sau khi Bộ Giáo dục nhân dân ra quyết định đặt Trường nữ trung học Brzhozovskaya vào giữa hai địch thủ kế truyền này thì sự thù hằn ấy lại càng tăng lên.

Có biết bao nhiêu cớ cãi nhau, để bày mưu lập kế và dèm pha. Có biết bao nhiêu lời phát biểu ở các hội nghị, bao nhiêu thư thanh minh, bao nhiêu xung đột ngấm ngầm và công khai. Nhà trẻ chúng tôi đứng ngoài cuộc: chẳng ai chú ý đến chúng tôi cả. Nhưng có thể dễ dàng đoán được xem ai là kẻ chúng tôi hâm mộ. Đó chính là những học sinh Trường trung học Pestov! Thậm chí đến việc đội mũ chúng tôi cũng cố bắt chước đội như họ – hơi lệch về phía bên phải.

Trường công xã số Bốn đã đào tạo ra rất nhiều người sau này trở nên những nhân vật nổi tiếng, được mọi người kính nể. Bản thân tôi cũng phải cám ơn cái công xã này rất nhiều. Nhưng khi đó vào cái năm một ngàn chín trăm hai mươi ấy thì mọi sự nát bét như cháo! Nhân chữ này tôi thấy phải nói thêm rằng món cháo ăn – có khi là cháo ngô, khi là cháo kê, ở một mức độ đáng kể, là quyền lợi thiết thân của cả học sinh Trường Lyadov và Trường Pestov. Cháo được đựng vào một cái nồi to, ủ rất kỹ trông như một bà cụ già, đặt lên xe trượt tuyết chở đến, và họ cứ thế khiêng luôn cả cái xe trượt tuyết ấy lên giảng đường lớn. Đại diện ban kinh tế của trường là “cô Varya” – mọi người đều gọi cô gái mập mạp, má đỏ hồng, tóc tết dày như vậy – tay cầm một cái muỗng to đi đi lại lại đằng sau cái quầy. Mọi người xếp thành hàng và không phân biệt là mặc đồng phục của trường nào, lớn hay bé và thành phần ra sao, mỗi người được một môi cháo ngon tuyệt trần còn nóng hổi.

Hàng ngày phát cháo vào giờ giải lao dài nhất. Song vì muốn lên lớp hay không cũng được cho nên có thể coi cả một ngày học là một cuộc giải lao dài.

Có lần tôi tình cờ lọt vào một cuộc họp của học sinh lớp năm. Họ đang thảo luận vấn đề có nên lên lớp hay không? Một học sinh trường Pestov đầu tóc rối bù đang phát biểu. Mọi người nhao nhao lên “Hoan hô, Kovychka!” Cậu ta đang lý luận rằng bất kể trong trường hợp nào cũng không đi học. Đi học là phải tự nguyện, còn điểm thì sẽ lấy theo biểu quyết của đa số.

– Hoan hô Kovychka!

– Đúng lắm!

– Và tóm lại là, các bạn ạ, vấn đề là ở chỗ các giáo viên. Đối với các giáo viên mà chỉ có một số rất ít đến học thôi thì làm thế nào? Tôi đề nghị ấn định mức là năm người. Nếu số học sinh lên lớp dưới năm người thì không phát khẩu phần ăn cho giáo viên ngày hôm ấy.

– Đúng!

– Đồ ngu!

– Đả đảo!

– Hoan hô!

Lời phát biểu đó chắc hẳn không phải nói về tất cả các giáo viên, mà chỉ nhằm có một người, bởi vì lúc đó mọi người đều nhìn ngang ngửa, thì thào bàn tán và hích tay nhau: ở ngoài cửa sổ có một người dong dỏng cao, tuổi chưa già lắm, bộ ria rậm, đang khoanh tay đứng nghe diễn giả vừa phát biểu.

– Ai thế? – Tôi hỏi cô Varya. Cô đang cầm cái môi ở tay đi lại ngoài hành lang chờ người ta đem cháo đến.

– Lão Ria đấy chú em ạ! – Cô Varya đáp.

– Tại sao lại gọi là lão Ria?

– Chao, chú mày không biết à?

Chẳng bao lâu tôi đã biết ở trong Trường số Bốn này người ta gọi ai là “lão Ria”.

Đó là giáo viên địa lý Korablyov mà cả trường ai cũng ghét. Bởi vì thứ nhất người ta không rõ ông ta là người ở đâu, không phải là giáo viên của trường Lyadov, không phải của trường Brzhozovskaya, cũng không phải là giáo viên của trường Pestov. Thứ hai, theo ý kiến mọi người thì ông ta là một tay đại ngốc, chẳng hiểu cái gì cả… Thứ ba, ngày nào ông ta cũng lên lớp và ngồi cho đến hết giờ, mặc dù trong lớp chỉ có ba người. Rõ ràng đó là nguyên nhân có tính chất quyết định khiến mọi người phẫn nộ…

– Thưa các bạn, bây giờ như thế này, – Kovychka nói tiếp, hắn đang nói rất hăng và đang định làm điệu bộ của một nhà hùng biện, lấy tay cài cúc áo, song trên áo bành-tô của hắn chẳng có chiếc cúc nào. – Trong hội đồng nhà trường, đại biểu cho lớp Năm chỉ có một mình tôi. Như vậy là không đúng. Một mình tôi rất khó có thể đấu tranh cho quyền lợi của cả lớp Năm này được. Người ta coi chúng ta là học sinh lớp dưới. Nhưng các bạn hãy thử xem, chủ tịch Hội học sinh trường số Một trăm bốn mươi bốn là ai? Là Mukhoverov. Cậu ấy là người của lớp nào? Lớp Năm! Tóm lại, như tình hình hiện nay thì ta yêu cầu mọi người hãy cứ thử chứng minh xem chúng ta có phải là những học sinh lớp dưới không rồi sẽ nói chuyện. Là một lớp trên, chúng ta phải có hai đại biểu. Một là tôi, ngoài ra tôi đề nghị bạn Firkovich nữa.

– Đề nghị bạn Gladilshchikov!

– Bạn Nedodaev!

– Galay.

Tôi nhìn ông Korablyov. Có lẽ vì mắt tôi trợn lên to quá, cho nên bỗng dưng ông cũng nhại lại cái điệu bộ ấy của tôi, chỉ thoáng qua thôi. Tôi cảm thấy hình như ông mỉm cười sau bộ ria. Nhưng Kovychka lại nói, thế là ông Korablyov với cặp mắt tinh nghịch nhìn đi chỗ khác và đặc biệt chú ý lắng nghe.

Chương 3
Bà cụ người ở Ensk

Tôi còn nhớ rõ ngày hôm ấy – trời hửng nắng, chốc chốc lại có một trận mưa xuân. Đó là hôm tôi gặp một bà già gầy nhom ở quảng trường Kudrinskaya. Bà mặc cái áo măng-tô nhung kiểu cũ màu xanh lá cây. Bà xách một cái tay nải đựng đủ thứ: khoai tây, chua me, hành, tay kia bà cầm một cái dù to tướng. Rõ ràng là cái tay nải ấy đối với bà rất nặng, song bà vẫn cố rảo bước, nét mặt đăm chiêu, luôn mồm lẩm bẩm. Tôi nghe thấy bà nói nửa phun nấm – năm trăm rúp; lơ bột – một trăm rưởi; củ cải đường – một trăm rưởi; một cốc sữa – một trăm rưởi; tiền đóng lễ cầu phúc – bảy trăm sáu mươi rúp; ba quả trứng – ba trăm rúp; tiền lễ xưng tội – năm trăm rúp. Đồng tiền lúc bấy giờ là như thế.

Cuối cùng bà cụ khẽ thở dài, rồi đặt cái tay nải xuống một phiến đá khô để nghỉ.

– Bà ơi, bà đưa cháu mang giúp cho, – tôi nói với bà cụ.

– Cút đi, đồ ăn hại! Tao biết chúng mày rồi! Tao bị mất ba lần ba quả chanh rồi đấy!

Bà cụ giơ tay dọa tôi rồi cầm lấy tay nải.

Tôi bỏ đi. Nhưng vì cùng đi về một hướng cho nên chỉ vài phút sau tôi và bà cụ lại đi cạnh nhau. Hẳn là bà cụ muốn tránh xa tôi, nhưng vì xách cái tay nải nặng như thế nên bà có muốn làm việc ấy cũng khó.

– Bà ơi, nếu bà cứ nghĩ rằng cháu muốn ăn cắp của bà thì tùy bà, – tôi nói, – nhưng cháu chỉ muốn giúp bà mà không tính công xá gì đâu, cháu xin thề như vậy. Cháu thấy bà vất vả mà thương.

Bà cụ nổi cáu lên. Một tay cụ ôm chặt cái tay nải, tay kia vung cái dù lên xua tôi như xua ong.

– Chính vì tao tin người, cho nên chúng nó mới lấy mất của tao quả chanh thứ ba rồi đấy. Tao biết bọn chúng mày rồi!

– Cái đó thì tùy bà. Bà bị tên lưu manh nó ăn cắp đấy, còn cháu ở trại trẻ cơ mà.

– Chính những đứa ở trại trẻ là những đứa ăn cắp.

Bà cụ nhìn tôi, và tôi cũng nhìn bà cụ. Cái mũi bà cụ hơi hếch lên trông có vẻ cương nghị lắm và cả con người bà cụ cũng có vẻ hiền từ nhưng kiên quyết. Có lẽ trông tôi cũng không đến nỗi đáng ghét, cho nên bà cụ bỗng thôi không xua dù nữa mà nghiêm nghị hỏi tôi.

– Mày là con nhà ai?

– Chẳng phải con nhà ai cả.

– Thế mày ở đâu đến? Mày là người Moskva à?

Tôi liền hiểu ngay rằng, nếu tôi trả lời tôi là người Moskva thì bà sẽ đuổi tôi đi ngay. Có lẽ bà cho rằng người Moskva đã lấy cắp chanh của bà.

– Không, cháu là người Ensk.

Thì ra bà cụ cũng ở Ensk đến. Cặp mắt bà cụ bỗng sáng lên, khuôn mặt càng trở lên hiền từ hơn.

– Mày nói dối, cái thằng lừa lọc, – bà cụ nói cáu kỉnh. – Có một đứa cũng bảo với tao rằng nó không phải là người Moskva. Nhưng đến lúc tao nhìn lại thì đã mất quả chanh rồi. Nếu mày đúng là người Ensk, vậy thì mày ở chỗ nào?

– Cháu ở ven sông Peschinka, đằng sau quảng trường Chợ.

– Hoàn toàn nói láo.

Bà cụ đã thấy là tôi không nói dối.

– Cái sông Peschinka thì có ít đâu. Rất có thể ở chỗ khác cũng có một con sông như thế. Tao không nhớ ra mày.

– Có lẽ bà ra đi từ lâu rồi, lúc đó cháu hãy còn bé tí.

– Không, không lâu đâu, tao mới ra đi gần đây thôi. Nào, mày xách với tao một bên quai túi, còn quai kia tao cầm. Không được giật đấy.

Chúng tôi xách cái tay nải, vừa đi vừa nói chuyện. Tôi kể cho bà nghe chuyện tôi và thằng Petya định trốn đến Turkestan, nhưng sau mắc kẹt lại Moskva. Bà cụ nghe rất thú vị.

– Thế đấy! Khôn khéo nhỉ! Đi bộ cơ à? Đi giỏi nhỉ! Khéo nghĩ thật!

Đến phố Triumphalnaya, tôi chỉ trường học của tôi cho bà cụ xem.

– Đúng là đồng hương, – bà cụ nói khó hiểu.

Bà cụ ở trong ngôi nhà gạch xinh xắn ở phố Tverskaya Yamskaya số Hai. Căn nhà này tôi rất quen thuộc.

– Thầy hiệu trưởng của cháu ở đây đấy, – tôi nói. – Có lẽ bà cũng biết, thầy Nikolai Antonych.

– Ra thế đấy! – Bà cụ trả lời. – Thế nào, thầy ấy có tốt không?

– Thầy ra thầy!

Tôi không hiểu tại sao bà cụ lại cười. Chúng tôi lên gác hai, và dừng lại trước một cái cửa sạch sẽ có bọc vải sơn. Trên cửa có một tấm biển con, trên tấm biển đó có viết họ tên nhà này bằng thứ chữ cầu kỳ nhưng tôi không kịp đọc hết.

Bà cụ lẩm bẩm câu gì, rồi rút ở trong túi áo ra chiếc chìa khóa. Tôi định đi về thì bà cụ giữ lại.

– Bà ơi, cháu mang giúp thôi, không lấy công đâu.

– Thì mày ngồi xuống đây một tí đã, tao cũng không tính tiền đâu.

Không biết tại sao bà cụ lại kiễng chân lên đi vào cái phòng nhỏ bên ngoài và cũng chẳng bật đèn, bà cụ cởi áo măng-tô ra. Bà cụ cởi áo măng-tô, tháo cái khăn quàng có tua, chiếc áo ấm cộc tay, rồi lại một cái khăn san nữa nhỏ hơn, rồi khăn vuông vân vân. Sau đó bà mở cái tủ ra rồi biến mất. Ngay lúc đó có một cô gái mở cửa nhà bếp và hiện ra trên ngưỡng cửa. Tôi đã sẵn sàng tin rằng bà cụ vừa biến thành cô gái này. Nhưng đúng lúc đó thì bà cụ cũng lại hiện ra. Thì ra bà cụ đứng vào trong tủ để treo khăn và cái áo cộc tay.

– Đây là Katerina Ivanovna, – bà cụ nói.

Katerina Ivanovna khoảng độ mười hai tuổi chứ không hơn tôi. Nhưng tôi sánh thế nào được! Tôi cũng muốn làm được như cô ta, đầu hơi ngửa ra sau một cách kiêu hãnh, đôi mắt đen sinh động nhìn thẳng vào mặt người khác. Cô tết tóc đuôi sam thành hai vòng, trước trán cũng cặp vòng lại, má đỏ hồng nhưng cô có vẻ rất nghiêm nghị, mũi cũng hếch lên bướng bỉnh như bà cô vậy. Nói tóm lại cô nom cũng xinh nhưng cũng hết sức kiêu kỳ, mới thoạt nhìn đã thấy ngay.

– Xin chúc mừng cháu, Katerina Ivanovna ạ, – bà cụ vẫn tiếp tục cởi bớt áo và nói. – Chúng nó lại ăn cắp mất chanh rồi.

– Cháu đã bảo là phải để vào trong túi áo măng-tô cơ mà, – Katerina Ivanovna nói vẻ trách móc.

– Ờ, chính vì để trong túi áo măng-tô nên chúng nó mới xoáy mất.

– Chắc bà lại vừa đi vừa tính toán chứ gì?

– Tao chẳng tính gì cả… Mày xem, đây có cậu bạn nhỏ đi cùng với tao về đây.

Cô gái nhìn tôi, làm như từ nãy đến giờ cô ta chưa trông thấy tôi.

– Cậu ấy mang hộ tao cái tay nải này đấy. Mẹ cháu thế nào?

– Cháu lấy nhiệt độ bây giờ, – cô gái nói và bình thản ngắm tôi.

– Chà, mày thế thì giỏi thật! – Bà cụ tíu tít lên. – Sao lại muộn thế? Bác sĩ dặn là phải lấy nhiệt độ lúc mười hai giờ cơ mà.

Bà cụ vội vàng đi ra, chỉ còn lại có tôi và cô gái. Chúng tôi im lặng khoảng vài ba phút. Sau đó cô chau mày lại, nghiêm nghị hỏi tôi:

– Cậu đã đọc “Elena Robinson” chưa?

– Chưa.

– Thế còn “Robinson phiêu lưu ký”?

– Cũng chưa.

– Tại sao?

Tí nữa thì tôi buột miệng nói ra rằng tôi vừa mới biết đọc được nửa năm nay, nhưng may sao tôi lại kìm lại kịp.

– Tôi không có những cuốn sách ấy.

– Cậu học lớp mấy?

– Chẳng học lớp nào cả.

– Cậu ấy đi du lịch đấy, – bà cụ đã trở lại và nói. – Ba mươi bảy độ hai. Cậu ấy đi bộ đến Turkestan. Mày đừng có làm cho cậu ấy giận, Katya ạ[16].

– Đi bộ thế nào?

– Vung chân vung tay lên mà đi chứ còn thế nào nữa.

Ở phòng ngoài có cái bàn con bên dưới cái gương. Katya kéo ghế lại cạnh bàn, ngồi xuống, chống tay lên cằm rồi nói:

– Nào, cậu kể đi!

Tôi không muốn kể cho cô ta nghe, cô bé ra vẻ kiêu kỳ quá. Nếu chúng tôi đã đến Turkestan thật, thì đó lại là chuyện khác. Vì thế tôi lấy giọng lễ độ nói:

– Có gì đâu, tôi không thích kể. Để khi khác.

Bà cụ đem miếng bánh mì phết mứt hoa quả ra bắt tôi ăn, nhưng tôi từ chối:

– Đã bảo không lấy công là không lấy mà.

Chính tôi cũng không biết tại sao mà tôi đâm ra bực mình. Tôi còn thấy khoái chí vì Katya đỏ mặt lên khi thấy tôi không kể chuyện mà lại bước ra cửa.

– Thôi được, cháu đừng cáu nữa, – bà cụ tiễn tôi ra cửa nói. – Cháu tên là gì?

– Grigoriev Aleksandr.

– Cháu về nhé, Aleksandr Grigoriev. Cám ơn cháu.

Tôi đứng lại rất lâu trên hành lang, cố đọc mãi cái tên họ trên tấm biển treo trước cửa. Kazarinov à, không phải là Kazarinov…

– N. A. Tatarinov, – bỗng nhiên tôi đọc được.

Thật là trớ trêu! Tatarinov Nikolai Antonych. Thầy giáo hiệu trưởng của chúng tôi. Đây là nhà của thầy.

Chương 4
Có những chuyện xảy ra làm tôi phải suy nghĩ

Mùa hè chúng tôi sống ở Rừng thông bạc, trong một ngôi nhà cổ kính bỏ không có những cầu thang hẹp. Trần nhà bằng gỗ chạm trổ. Những đoạn hành lang bị cắt ngang đột ngột giữa chừng. Trong nhà này chỗ nào cũng phát ra tiếng kêu cót két: cửa lớn ken két một kiểu, cửa sổ cọt kẹt kiểu khác. Có một căn buồng lớn bị đóng ván chặn cửa rất chặt. Nhưng ngay trong căn phòng này cũng luôn luôn có tiếng sột soạt, cọt kẹt, có khi bỗng nhiên lại có tiếng rè rè nhịp nhàng như có chiếc búa con bằng đồng hồ gõ trượt qua cái chuông trong chiếc đồng hồ quả lắc. Trên gác xép đã mọc nấm lên, ngổn ngang những cuốn sách nước ngoài mất bìa, nhiều trang rách tung.

Hồi trước cách mạng, ngôi nhà này thuộc về một bá tước phu nhân đã già người di-gan. Bá tước phu nhân lại là người di-gan! Thật là ly kỳ! Nghe đồn rằng trước khi chết bà ta đã chôn giấu của. Thằng Romashka đi tìm kho của này suốt cả mùa hè. Thân hình nó ốm yếu, cái đầu to kếch sù. Nó cầm cái gậy đi khắp các phòng vừa gõ vừa nghe. Ban đêm nó cũng đi gõ cho đến khi có ai trong bọn học sinh lớn đến nện cho nó một cái mới thôi. Mới mười ba tuổi nó đã quyết chí làm giàu. Cứ mỗi lần nói đến chuyện tiền tài là cái tai xám ngoét của nó lại đỏ bừng lên. Thật đúng là một kẻ đi tìm của bẩm sinh, vừa tham lam vừa mê tín.

Chung quanh ngôi nhà hóng mát đã bị sụp đổ mọc chi chít những bụi đinh hương tím. Có những bức tượng đặt dọc những con đường cây xanh. Những bức tượng này không giống các tượng thần Hy Lạp. Những tượng thần Hy Lạp nom lạnh lùng với những cặp mắt trắng dại. Còn tượng ở đây giống như những con người bình thường.

Có một bức tượng mặt để ria mép giống như thầy Korablyov, còn một tượng khác là một cô gái bình thường trạc mười tuổi. Cô ta mặc chiếc áo ngủ dài đến gót chân đang vươn vai và lấy cùi tay dụi mắt như vừa ngủ dậy.

Tôi cũng bắt chước nặn cô ta; song chẳng ra cái gì cả. Chỉ được hai vòng tóc tết và những vòng tóc trước trán như mớ tóc của Katerina Ivanovna, cô gái có cái mũi hếch lên kiêu kỳ. Có lẽ cái mũi cũng rất giống mũi cô ta. Nhưng dù sao thì nặn người cũng không dễ như nặn cóc và nặn thỏ.

Chỉ có lúc đầu hè khi chúng tôi vừa mới đến Rừng thông bạc là cuộc sống được tốt đẹp như thế. Sau đó thì kém đi, hầu như chúng tôi không được cung cấp lương thực nữa. Tất cả trại trẻ chuyển sang “tự cấp tự túc”. Chúng tôi mò tôm, bắt cá, khi nào có cuộc vui thì ra sân vận động bán hoa đinh hương, vớ được cái gì thì tha cái ấy về ăn. Tối đến chúng tôi thường đốt lửa ở ngoài vườn hoa rồi đem nướng những thứ ban ngày kiếm được.

Đại khái một buổi tối như thế này; mà tối nào thì cũng như tối nào cả.

Chúng tôi ngồi quanh đống lửa, đứa nào cũng mệt mỏi và cáu kỉnh. Cái cà-mèn, các chạc gỗ để treo cà-mèn cũng như chân tay mặt mũi chúng tôi đều đen nhẻm vì khói. Như những người da đỏ đang sắp ăn thịt viên thuyền trưởng Cook[17], chúng tôi lặng lẽ nhìn vào ngọn lửa. Những mẩu than hồng bỗng bùng lên rồi vụn ra, một đám khói đỏ sẫm như một cái mũ xoay tròn úp lên đống lửa.

Chúng tôi là một “công xã”. Tất cả trại trẻ chia ra làm mấy “công xã”. Đơn thương độc mã thì khó lòng mà “tự cấp”. Mỗi “công xã” có một chủ tịch của mình, một đống lửa riêng và lương thực dự trữ riêng – những thứ vì một lý do nào đó hôm nay chưa ăn thì để lại hôm sau.

Chủ tịch của chúng tôi là Stepka Ivanov mười lăm tuổi, mặt mày nhẵn nhụi, một thằng tham lam đểu cáng mà ai cũng sợ…

– Chơi đáo không? – Stepa uể oải nói.

Mọi người im lặng. Chẳng ai muốn đánh đáo cả. Thằng Stepa no nê rồi nên mới muốn chơi.

– Thôi được, Stepa. Nhưng tối rồi còn gì nữa, – thằng Romashka nói.

– Mày biết ở đâu tối nào? Đứng lên!

Chủ tịch “công xã” của chúng tôi thích chơi đáo nhất trên đời. Ai cũng biết là nó đánh đáo bịp.

Nhưng trừ tôi và Valka ra còn tất cả, đặc biệt là thằng Romashka, đều nịnh nó. Thằng Romashka còn cố tình thua nó để cho nó khỏi giận.

Không nên nghĩ rằng chúng tôi nướng những con chim ngon lành gì trên đống lửa của chúng tôi đâu. Trong cái cà-mèn mà phải nện nhau mới giành được ở nhà bếp ra, chỉ có một ít xúp. Đây là thứ xúp nấu với “những que xúc xích” chính cống y như trong câu chuyện cổ tích hồi mùa đông bà Serafima Petrovna đã đọc cho chúng tôi nghe. Có khác chăng là ở chỗ món xúp ở trong truyện thì nấu bằng đuôi chuột, xúp của chúng tôi thì vớ được cái gì nấu cái ấy – nhiều khi có cả đùi nhái.

Thế rồi bỗng cánh cửa nhà chúng tôi mở ra, một người béo lùn, đội mũ rộng vành bước ra ngoài hiên.

– Bác Petya, vào đây với chúng cháu!

– Vào đây, bác Petya!

Đó là bác nấu bếp của chúng tôi. Bác tên là Pyotr Andreevich Lopukhov. Bác bước đi lảo đảo – không phải vì uống nước lã – ư ử giọng mũi một đoạn trích trong nhạc kịch, bác đi một lượt qua các “công xã”. Đến cái nồi nào bác cũng nếm thử rồi nhổ toẹt và nói với vẻ ghê tởm:

– A, bả độc đây.

Bác là người yêu âm nhạc và ca hát, thuộc lòng tất cả mọi vở nhạc kịch. Đối với bác thì không có gì khoái hơn là bắt chước diễn lại một cảnh trong vở “Evgeny Onegin” hay là vở “Con đầm pích”, còn đối với chúng tôi thì không có gì khoái hơn là nghe bác hát và tỏ lòng khâm phục bác.

– Tuyệt! Chẳng kém gì Chaliapin cả! Bác Petya, sao bác không đi làm diễn viên?

– Tao sợ.

– Sợ cái gì hả bác Petya?

– Sợ sa chân.

Bác dừng lại bên đống lửa của chúng tôi, nếm thử, nhổ toẹt rồi kể chuyện thao thao bất tuyệt. Bác kể rằng ngày xửa ngày xưa cách đây khoảng một trăm năm, thậm chí đến hai trăm năm trước loài người ăn uống thế nào. Bác không những chỉ mê âm nhạc, mà bác còn là một nhà sử học, là một người sành sỏi các món ăn cổ, những món sốt thỏ và thịt thăn hươu.

– Món trứng ngự, – bác thì thào nói. – Lấy lòng đỏ mười tám quả trứng, trộn với bánh bích-quy rồi thêm vào hạnh nhân cay, kem sữa, đường trắng rồi lấy dầu rán lên. Đã được ăn chưa?

Chúng tôi đồng thanh đáp:

– Chưa ăn đâu!

– Ố ồ! Thế món táo đường nướng? Lấy quả táo đem gọt vỏ đi, moi hạt ra, nhét nho khô vào, đắp lên một lượt váng sữa, đặt lên bếp lò nướng rồi sau đó tẩm mật ong. Đã được ăn chưa?

– Chưa ạ!

– Ố ồ!

Nhưng trong tất cả các món thì bản thân ông bếp của chúng tôi lại chỉ thích nhất có một món gọi là “uống vốt-ca”. Bác là người phụ trách duy nhất của chúng tôi trong mùa hè 1921. Bà Serafima Petrovna bị rối trí và cũng chẳng có ai chú ý đến bà ta cả. Trong trại trẻ cũng còn một vài cô trông trẻ nữa. Các cô này rất xung khắc với bác bếp, không hiểu tại sao bác bếp phát lương khô cho chúng tôi lại không có lợi cho các cô ấy. Nói tóm lại là nếu không có bác bếp này thì chúng tôi đã bỏ đi mỗi đứa một nơi rồi.

Thế là bác đứng bên đống lửa của chúng tôi và kể chuyện người thời xưa ăn uống thế nào. Đôi khi bác tự cắt ngay câu chuyện để chen vào vài lời giải thích về mặt y tế.

– Không phải là ai ăn cá măng cũng bổ cả đâu. Nó làm dạ dày khó tiêu.

Hay là:

– Cá chép làm máu đặc lại. Loại cá này khỏe.

Bác đã nhấc cái cà-mèn của chúng tôi ra rồi ngửi cái hơi bốc lên. Có khi ngửi xong bác không nói “bả độc” mà lại nói là “mả người chết” rồi hắt nồi xúp của chúng tôi vào bụi cây. Lần này bác sẽ nói gì? Bác ngửi rồi ngước mắt nhìn lên trời, im lặng…

– Bả độc!

Bảy cái đầu cùng cúi xuống cái cà-mèn. Bảy cái thìa lần lượt sục vào cà-mèn xúp. Chúng tôi ăn.

Với kiểu ăn uống như vậy thì sang đến mùa thu làm sao mà chúng tôi khỏe ra được. Trừ thằng Stepa Ivanov giống như con đà điểu, ăn bất cứ cái gì cũng có thể tiêu hóa được, tất cả chúng tôi đều gầy đi, đau ốm và cảm thấy người rất yếu.

Dù sao thì đó cũng là một mùa hè tốt đẹp. Suốt đời tôi sẽ không bao giờ quên được, hoàn toàn không phải vì người ta cho chúng tôi ăn uống tồi quá. Tôi đã quá quen với chuyện đó rồi, cho đến lúc ấy tôi đã được ăn ngon bao giờ đâu. Không phải, tôi nhớ mãi mùa hè ấy vì một nguyên nhân khác. Đó là lần đầu tiên tôi thấy mình đáng được tôn trọng.

Sự kiện đó xảy ra vào cuối tháng Tám, chỉ ít lâu trước khi chúng tôi trở về thành phố, cũng đúng vào lúc chúng tôi nấu bữa ăn chiều bên đống lửa. Bỗng nhiên Stepa tuyên bố một cách ăn mới. Trước đó chúng tôi ăn theo thứ tự mỗi người múc một thìa. Stepa là chủ tịch, cho nên bắt đầu từ hắn rồi đến Romashka vân vân. Nhưng bây giờ tất cả cùng xô vào ăn ngay từ lúc xúp còn nóng, mạnh đứa nào đứa ấy ăn.

Chẳng ai thích cái trật tự mới này cả. Còn phải nói! Chơi với cái vị chủ tịch này thì chỉ có chết đói. Nó chỉ cần húp ba lần là hết sạch cà-mèn xúp.

– Thế không được! – Valka kiên quyết nói.

Chúng tôi nhao nhao lên tán thành. Stepa chậm rãi đứng dậy, phủi đầu gối rồi đấm thẳng vào mặt Valka. Nó đấm mạnh đến nỗi máu chảy ra đầy mặt và chắc là bắn cả vào mắt nên Valka quờ quạng hai tay như người mù.

– Nào, – Stepa uể oải nói, – thằng nào muốn ăn đòn nữa!

Tôi là người bé nhất trong “công xã”, và tất nhiên là nó chỉ dùng một tay cũng đánh gục được tôi, nhưng thế mà tôi đã đánh thằng Stepa. Stepa bỗng lảo đảo và ngã ngồi xuống. Tôi không biết đã đánh trúng vào chỗ nào, chỉ thấy nó cứ đờ mặt ra, ngồi thừ người trên mặt đất. Tất nhiên là nó tỉnh táo lại ngay và nhào vào người tôi, nhưng lúc này các bạn đã không để cho tôi bị bắt nạt. Stepa bị nện nhừ tử. Trong lúc nó còn nằm rống lên bên đống lửa, chúng tôi vội bầu ngay một chủ tịch mới. Đó là tôi. Đương nhiên là thằng Stepa không bầu. Nhưng có tham gia vào thì nó cũng chỉ là thiểu số, bởi vì mọi người đều nhất trí bầu tôi.

Tôi có thể nói trước ở đây rằng, tôi là một chủ tịch không tồi. Lúc đã qua thời kỳ đói khát, sang mùa đông chúng tôi được gia nhập Đội Thiếu niên Tiền phong, cái “công xã” của chúng tôi trở thành một phân đội khá nhất toàn trường. Phân đội “Chapaev” dũng cảm đầu tiên.

Kỳ lạ biết bao. Cuộc đấm nhau ấy lại trở thành hoạt động xã hội đầu tiên của tôi. Tôi nghe thấy các bạn bàn tán về tôi: “Yếu nhưng dũng cảm!” A ha, tôi là người dũng cảm! Mà nói chung, tôi là một người như thế nào? Thế là có những chuyện để suy nghĩ.

Chương 5
Trong tuyết có muối không?

Năm ấy trường chúng tôi chẳng có gì thay đổi cả. Học sinh cũ của trường Lyadov và trường Pestov vẫn cãi nhau như trước. Nồi cháo vẫn được ủ kín như một bà già ở trên cái xe trượt tuyết để chở đến như trước. Hàng ngày cứ đến mười giờ sáng là thầy Korablyov lại có mặt ở trường như mọi khi.

Ông ta vẫn mặc chiếc áo bành-tô mùa thu rất dài, đầu đội cái mũ rộng vành, vào đến trường ông còn đứng trước tấm gương ung dung chải bộ ria rồi mới đi vào lớp.

Ông ấy chẳng hỏi một ai, cũng chẳng cho bài về nhà làm. Ông chỉ kể chuyện hoặc đọc bài giảng. Thì ra ông là một nhà du lịch đã từng đi khắp thế giới. Ở Ấn Độ ông đã được thấy những pháp sư có ảo thuật. Người ta chôn họ xuống dưới đất đúng một năm trời, thế mà sau đó chui ra vẫn sống như thường, ở Trung Quốc ông ấy được ăn một món ăn rất tuyệt là món trứng muối, ở Ba Tư chính mắt ông đã được xem ngày lễ sáp huyết của đạo Hồi.

Mấy năm sau tôi mới được biết là ông ấy chưa đi đâu ra ngoài nước Nga cả. Mọi chuyện đều do ông bịa ra, song cũng rất thú vị.

Mặc dù có nhiều người hiện nay vẫn cho rằng ông ngốc nghếch, nhưng không thể nói rằng ông không biết tí gì…

Thầy hiệu trưởng Nikolai Antonych của chúng tôi vẫn là nhân vật số Một của Trường số Bốn như trước. Ông giải quyết mọi việc, can thiệp vào mọi thứ và tham dự tất cả những cuộc họp của chúng tôi. Những học sinh lớp trên thường hay đến nhà thầy để “xác minh quan hệ”. Chỉ cần mười phút là thầy có thể giải quyết được những vụ cãi cọ nhau giữa học sinh trường Lyadov với trường Pestov, ngay những kẻ ngang bướng nhất cũng răm rắp nghe lời không dám phản đối. Bất cứ học sinh nào từ lớp Một cho đến lớp cao nhất đều có thể đến nhà thầy chơi để trình bày công việc của mình. Trong trường chúng tôi thường được nghe những câu như thế này: “Tao sẽ mách thầy Nikolai Antonych”, “Thầy Nikolai Antonych dặn tao như thế!”, “Thầy Nikolai Antonych bảo tớ đến…” vân vân…

Cuối cùng cả tôi cũng đã có dịp nói những câu như vậy.

Từ ngày hôm trước tôi đã trở thành một học sinh, trại trẻ của chúng tôi “trải qua thực nghiệm đã bị phế bỏ”. Tôi được chuyển sang học lớp Ba. Tôi đang nghĩ xem nên làm gì trước sự kiện lớn này, có nên ra bờ sông Moskva hay lên núi Vorobyova chơi không, và cứ đi lang thang trong giảng đường lớn thì cửa phòng của các giáo viên hé mở và thầy Nikolai Antonych dùng một ngón tay vẫy tôi lại.

– Grigoriev, – thầy hơi nghĩ một tí rồi gọi tôi. (Thầy được mọi người ca tụng vì nhớ tên học sinh cả trường) – Em có biết chỗ ở của thầy không?

Tôi trả lời là có biết.

– Thế em có biết cái nhũ kế là cái gì không?

Tôi nói là tôi không biết.

– Đây là một dụng cụ dùng để đo xem trong sữa có nhiều nước lã không. Mọi người đều biết rằng, – thầy Nikolai Antonych giơ một ngón tay lên, – những người bán sữa thường hay pha thêm nước lã vào, đặt cái máy này vào trong sữa có pha nước lã là có thể biết được ngay bao nhiêu phần sữa, bao nhiêu phần nước. Em hiểu không?

– Em hiểu ạ.

– Thế thì em đi lấy nó về đây.

Thầy viết một mảnh giấy.

– Nhưng em phải cẩn thận kẻo vỡ. Nó bằng thủy tinh đấy.

– Em không đánh vỡ đâu, – tôi hăng hái đáp.

Thầy dặn tôi đưa lá thư cho cụ Nina Kapitonovna.

Tôi không ngờ đó lại chính là bà cụ người ở Ensk. Nhưng người ra mở cửa cho tôi không phải là bà cụ ấy mà là một thiếu phụ mà tôi chưa hề gặp, người mảnh dẻ, mặc chiếc áo váy màu đen.

– Em cần gì?

– Thầy Nikolai Antonych bảo cháu đến.

Thiếu phụ này hẳn là mẹ Katya và là con gái bà cụ ấy. Cả ba người cùng có cái mũi nom bướng bỉnh như nhau và những đôi mắt đen sinh động giống nhau. Có điều là đứa cháu và bà cụ trông tươi tỉnh hơn, còn bà mẹ Katya thì có vẻ ủ ê, phiền muộn.

– Nhũ kế à? – Bà đọc mảnh giấy và ngỡ ngàng hỏi. – À, phải rồi!

Bà đi vào trong bếp rồi đem cái nhũ kế ra. Tôi hết sức thất vọng. Chẳng qua nó chỉ giống như cái nhiệt kế, to hơn một chút.

– Em không đánh vỡ chứ?

– Bác nói gì cơ? – Tôi nói có vẻ coi thường. – Cháu mà lại đánh vỡ…

Tôi còn nhớ rõ là sau khi người mà tôi cho là mẹ Katya quay vào đóng cửa được độ hai phút thì trong óc tôi liền nảy ra ý nghĩ táo bạo, muốn thí nghiệm xem trong tuyết có muối không.

Tôi vừa xuống khỏi cầu thang thì đứng lại, tay nắm chặt cái nhũ kế ở trong túi. Khi trước thằng Petya vẫn nói rằng ở trong tuyết có muối. Cái nhũ kế có thể sẽ chỉ ra số muối đó, hoặc là thằng Petya nói khoác. Đó là một vấn đề phải kiểm tra.

Tôi chọn một chỗ cạnh hố nước rác đằng sau căn nhà xép. Trên đám tuyết người qua lại đã giẫm nhẵn có một cái nhà bé tí xếp bằng gạch, một sợi dây đen đen buộc trên những chiếc cọc gỗ nhỏ chạy từ trong nhà ấy ra phía sau nhà xép. Chắc là bọn trẻ con chơi trò bắc đường dây điện thoại. Tự nhiên tôi hà hơi vào cái nhũ kế, tim đập thình thình, tôi cắm nó xuống tuyết cạnh cái nhà bé tí. Các bạn có thể hình dung đầu óc tôi ra sao khi rút lên chẳng thấy nó có gì thay đổi, tôi lại cắm xuống, lần này cắm ngược đầu lại.

Có ai gần đó kêu lên một tiếng. Tôi quay lại.

– Chạy đi, nổ chết giờ! – Trong căn nhà xép có tiếng quát.

Việc đó xảy ra trong hai giây đồng hồ. Một cô gái mặc áo măng-tô phanh cúc hốt hoảng chạy bổ từ trong nhà xép ra chỗ tôi. “Katya”, – tôi nghĩ. Và để đề phòng bất trắc tôi thò tay định rút cái đo sữa lên. Nhưng Katya đã cầm tay tôi kéo đi. Tôi đẩy cô bé ra, vùng người lại, thế là cả hai đứa cùng ngã lăn ra tuyết. Oàng! Những mảnh gạch vỡ hất tung lên trời, phía sau tuyết bốc lên mù mịt trắng xóa, bụi tuyết rơi xuống đầy người chúng tôi.

Hồi đưa ma mẹ tôi, tôi đã ở giữa chỗ họ bắn nhau. Nhưng lần này còn sợ hơn nhiều. Bên cạnh hố nước rác vẫn có cái gì cứ nổ rền mãi. Mỗi lần tôi ngẩng đầu lên Katya lại hỏi: “Ghê quá! Hả?”

Cuối cùng tôi chồm dậy.

– Cái nhũ kế! – Tôi gào lên rồi chạy vụt đến bên hố nước bẩn. – Nó đâu rồi?

Chỗ tôi cắm cái nhũ kế xuống đã biến thành một cái hố sâu hoắm.

– Nổ vỡ rồi!

Katya vẫn ngồi trên tuyết, mặt tái đi, mắt long lanh.

– Ngốc ạ, đấy là hơi nổ, – cô ta khinh khỉnh nói. – Còn bây giờ thì tốt nhất là cậu nên đi thôi kẻo công an sẽ đến ngay bây giờ. Đã có lần họ đến rồi đấy. Họ có thể tóm cậu. Còn mình thì dẫu thế nào mình cũng chuồn được.

– Còn nhũ kế! – Tôi thất vọng nhắc lại, cảm thấy hai môi cứng ra và bắp thịt trên mặt cũng giần giật. – Thầy Nikolai Antonych bảo tôi đi lấy. Tôi cắm nó xuống tuyết. Nó đâu rồi?

Katya đứng lên. Ngoài sân trời lạnh buốt, cô không đội mũ, mái tóc đen rẽ ngôi giữa, cô ngậm một đầu đuôi sam trong mồm. Lúc đó tôi không để ý đến điều này mà sau này mới nhớ ra.

– Mình đã cứu cậu đấy, – cô ta nói, cái mũi phập phồng. – Nếu không thì cậu đã chết rồi thủng lưng ra. Cậu phải chịu ơn mình cứu sống. Cậu làm gì ở cạnh chỗ có hơi nổ của mình thế?

Tôi chẳng buồn trả lời, cổ họng tắc lại vì bực tức.

– Cậu phải biết rằng, – Katya trịnh trọng tiếp, – vừa rồi dù chỉ là chú mèo con ngồi vào chỗ ấy thì mình cũng cứu. Người hay vật cũng vậy thôi.

Tôi lẳng lặng bước ra khỏi sân. Nhưng đi đâu bây giờ? Về trường thì rõ là không được rồi.

Katya đuổi theo tôi đến cổng.

– Này, Nikolai Antonych à? – Cô ta hét lên. – Cậu đi đâu? Đi mách đấy à?

Tôi quay người lại. Chà, tôi đã giáng cho cô ta một cái thật sướng tay! Vì tất cả mọi tội – vì bị mất cái nhũ kế, vì cái mũi hếch, vì tôi không thể về trường được, vì cô ta đã cứu tôi, dẫu chẳng có ai yêu cầu…

Cô bé cũng chẳng vừa. Cô ta lùi lại một bước rồi đấm thẳng vào ức tôi. Tôi phải nắm lấy bím tóc ấn đầu cô ta xuống tuyết. Cô ta lại vùng lên.

– Cậu ngáng chân thế không đúng. Nếu cậu không ngáng chân thì vừa rồi mình đã cho cậu một trận, ở lớp, mình đánh tuốt cả bọn con trai. Cậu học lớp mấy? Hôm nọ cậu mang giúp bà mình cái túi đấy phải không? Lớp Ba à?

Tôi rầu rĩ đáp:

– Lớp Ba.

Cô ta nhìn tôi.

– Vỡ cái nhũ kế thì có nghĩa lý gì! – Cô ta nói vẻ khinh thường. – Nếu cậu muốn, mình sẽ nói là mình đánh vỡ. Mình sẽ chẳng làm sao đâu. Chờ một tí nhé. – Cô ta chạy đi, mấy phút sau quay lại, đầu đội mũ, nom dáng dấp trang trọng khác hẳn, hai bím tóc thắt nơ.

– Mình bảo bà cụ là cậu đến. Bà đang ngủ. Bà bảo sao cậu không vào trong nhà, cái nhũ kế vỡ càng tốt. Nếu không thì còn khổ vì lần nào cũng nhúng vào sữa. Đằng nào thì nó cũng chẳng đo đúng, chỉ là cái trò ông Nikolai Antonych bày vẽ ra thôi. Còn bà thì chỉ cần ngửi qua cũng biết ngay là sữa tốt hay sữa xấu.

Càng đến gần trường Katya càng ra vẻ quan trọng. Cô ta ngẩng cao đầu bước lên bậc thang, mắt nhíu lại như người lớn.

Thầy Nikolai Antonych đang ở trong phòng giáo viên, chỗ lúc nãy thầy nói chuyện với tôi.

Tôi khẽ bảo Katya:

– Cậu đừng nói gì, để mình nói.

Cô ta khinh khỉnh hừ một tiếng, một bên bím tóc thò ra ngoài mũ gấp cong lại.

Những điều bí ẩn mà tôi sẽ nói đến ở chương sau chính là bắt đầu từ cuộc nói chuyện này.

Câu chuyện như thế này:

Thầy Nikolai Antonych mà xưa nay chúng tôi vẫn coi là người có quyền vô hạn ở Trường học số Bốn, thầy Nikolai Antonych vẫn nghiêm nghị và độ lượng nay đã biến đi đằng nào mất khi Katya vừa bước vào cửa phòng. Một thầy Nikolai Antonych khác hẳn đang gượng gạo mỉm cười nói chuyện với cô ta. Thầy nhổm người qua bàn, mắt mở to như thể Katya đang kể những chuyện gì ghê gớm lắm. Thầy lại sợ Katya hay sao nhỉ?

– Bác Nikolai Antonych, bác sai cậu này đi lấy cái nhũ kế phải không? – Katya đưa mắt về phía tôi và hỏi.

– Ta sai đấy Katya ạ.

– Thế à. Nhưng Katya đánh vỡ rồi.

Nét mặt thầy Nikolai Antonych trở nên nghiêm khắc.

– Cô ấy nói dối đấy, – tôi buồn bã nói. – Bị nổ, vỡ rồi.

– Ta chẳng hiểu gì cả. Grigoriev, em hãy im! Katya. Kể lại xem đầu đuôi thế nào.

– Chẳng thế nào cả, – Katya kiêu hãnh ngửa đầu lên đáp. – Katya đánh vỡ cái nhũ kế, có thế thôi.

– Ờ, ờ, ờ. Nhưng hình như ta sai em này đi lấy cơ mà?

– Nhưng cậu ấy không mang đến được. Vì Katya đánh vỡ rồi.

– Nói dối, – tôi lại nói.

Katya lườm tôi.

– Thôi được, Katya, cứ cho là như vậy, – thầy Nikolai Antonych ôn tồn nói. – Nhưng người ta đã mang sữa đến trường mà ta thì giữ lại chưa cho ăn sáng. Ta định kiểm tra chất lượng sữa rồi căn cứ vào chất lượng ấy mà quyết định xem có tiếp tục mua ở những chỗ cũ nữa không. Nhưng thành ra ta đã uổng công chờ. Điều quan trọng nữa là một dụng cụ quý như thế bị vỡ, mà lại chẳng hiểu đầu đuôi ra sao. Grigoriev, em giải thích xem đầu đuôi thế nào.

– Buồn quá nhỉ! Katya về đây bác Nikolai Antonych ạ! – Katya nói.

Thầy Nikolai Antonych nhìn cô ta. Tôi không hiểu tại sao, nhưng lúc đó tôi cảm thấy như thầy rất ghét Katya.

– Thôi được, Katya về đi, – thầy âu yếm nói. – Để ta sẽ nói chuyện với em này.

– Nếu thế thì Katya ngồi đợi đã.

Cô ta ngồi xuống và sốt ruột nhấm cái đuôi sam suốt trong lúc chúng tôi nói chuyện. Nếu cô ta về thật thì chắc câu chuyện của chúng tôi đã không kết thúc một cách êm đềm như vậy. Cái tội đánh vỡ nhũ kế được tha bổng. Thậm chí thầy Nikolai Antonych còn nhắc đến chuyện tôi được gửi vào học ở trường của thầy như một nhà điêu khắc tương lai. Katya ngồi nghe lấy làm thú vị.

Từ hôm đó trở đi tôi chơi thân với cô ta. Cô thích tôi vì lúc đó tôi đã không để cô nhận là lỗi của cô, vì khi kể lại sự việc tôi đã tránh không nhắc gì đến cái hơi nổ của cô.

– Cậu sợ mình sẽ bị phạt phải không? – Cô hỏi khi chúng tôi bước ra khỏi trường.

– Ờ.

– Đời nào! Cậu đến nhà mình chơi nhé, bà vẫn bảo gọi cậu đấy.

Chương 6
Đến chơi nhà Katya

Sáng sớm vừa tỉnh dậy tôi đã nghĩ nên đi hay không đi. Có hai điều làm tôi băn khoăn: cái quần và vấn đề thầy Nikolai Antonych. Cái quần thật quả chẳng ra gì, không ra ngắn mà cũng chẳng ra dài. Hai đầu gối bị vá. Còn Nikolai Antonych thì đã rõ là thầy hiệu trưởng của chúng tôi, nghĩa là một nhân vật rất đáng ngại. Nhỡ thầy hỏi tôi tại sao lại đến, đến để làm gì thì tôi ăn nói thế nào? Nhưng dù sao thì sau buổi học tôi cũng đánh giày và nhúng ướt tóc, chải rẽ đường ngôi cẩn thận. Tôi đến chơi nhà Katya cơ mà!

Sao tôi cảm thấy mình lúng túng, ngượng ngập đến thế! Những sợi tóc quỷ quái cứ dựng ngược, phải vuốt nước bọt đè nó xuống. Bà cụ Nina Kapitonovna đang kể chuyện gì cho tôi và Katya nghe bỗng nghiêm giọng bảo tôi:

– Ngậm cái mồm lại!

Thì ra tôi mải nhìn bà, mồm cứ há hốc ra.

Katya chỉ cho tôi xem mọi thứ trong nhà. Một phòng của cô và bà mẹ, một phòng của thầy Nikolai Antonych. Còn phòng thứ ba là phòng ăn. Trong phòng của thầy Nikolai Antonych có bộ đồ văn phòng đặt trên bàn làm việc. Katya giải thích cho tôi, đó là theo đề tài “Cuộc đời dũng sĩ Ilya Muromets”[18]. Thật vậy, lọ mực là hình một cái mặt người có râu ria, đầu đội mũ sắt nhọn. Gạt tàn thuốc lá là hình hai cái bao tay kiểu cổ Nga bắt chéo nhau. Ngoài ra còn nhiều thứ khác nữa. Bên dưới cái mũ sắt nhọn là bình mực. Thầy Nikolai Antonych muốn chấm mực thì phải chọc ngòi bút vào giữa sọ dũng sĩ. Tôi thấy lạ lùng.

Ở giữa hai cửa sổ có kê một tủ sách. Tôi chưa bao giờ trông thấy chỗ nào có nhiều sách đến thế. Phía trên tủ sách treo tấm ảnh bán thân một người lính thủy trán rộng, cằm thon và đôi mắt xám sinh động.

Tôi nhận ra ở phòng ăn cũng có một tấm ảnh như thế, chỉ nhỏ hơn một chút… Và ở trong buồng Katya, ở ngay trên đầu chiếc giường con cũng có một tấm ảnh như vậy và lại nhỏ hơn nữa.

Katya ngước mắt nhìn tôi giải thích:

– Ba mình đấy!

Thế mà tôi cứ tưởng Nikolai Antonych là bố cô ta. Kể ra thì cũng chẳng có ai gọi bố đẻ bằng tên và họ như cô vẫn xưng hô với Nikolai Antonych. “Bố dượng”, tôi nghĩ vậy nhưng lại thấy ngay là không phải. Bản thân tôi đã từng hiểu thế nào là bố dượng rồi. Không, đây không có vẻ là bố dượng!

Sau đó Katya lại lấy cho tôi xem cái địa bàn hàng hải, một thứ rất hay. Đó là một cái giá đai bằng đồng giữ lấy cái hộp có thể chao đi chao lại được. Trong hộp có chiếc kim bên dưới mặt kính. Dù quay cái vòng tròn về phía nào hay lật ngược lên nữa thì cái kim có mỏ neo ở đầu vẫn lúc lắc được và cứ chỉ về hướng bắc.

– Cái địa bàn như thế này thì giông bão thế nào cũng chẳng mùi gì.

– Cậu lấy ở đâu ra thế?

– Ba mình cho.

– Ông ấy ở đâu?

Katya nhíu mày.

– Mình không biết.

“Li dị và bỏ bà mẹ cô ta rồi”, tôi khẳng định ngay. Những chuyện như thế tôi chẳng lạ gì.

Tôi nhận thấy ở trong nhà này treo rất nhiều tranh và theo con mắt của tôi thì đều là những bức tranh rất đẹp. Có một bức thật tuyệt, vẽ một con đường thênh thang chạy thẳng tắp trong vườn cây và những ngọn thông sáng nắng.

Katya nói như người lớn:

– Levitan[19] đấy.

Lúc đó tôi chưa biết Levitan là tên một họa sĩ nên cho rằng đó là tên địa phương vẽ trong tranh. Sau đó bà cụ gọi chúng tôi vào uống nước chè với đường hóa học. Bà nói:

– Grigoriev, ra cháu như thế đấy, đánh vỡ mất cái nhũ kế rồi.

Bà hỏi tôi mọi chuyện ở Ensk. Thậm chí hỏi cả đến cái nhà bưu điện.

– Thế còn cái nhà bưu điện?

Bà rất bực là tôi không biết gia đình Bubenchikov nào đó.

– Cái vườn bên cạnh nhà thờ Do Thái ấy mà lại chưa nghe nói đến bao giờ? Nhưng chắc là cháu đã ăn trộm táo ở đấy hàng trăm lượt rồi!

Bà thở dài.

– Nhà này đi khỏi đấy từ lâu lắm rồi. Bà chẳng muốn chuyển nhà đi tí nào. Mọi sự chỉ vì ông Nikolai Antonych. Ông ấy về và bảo, giờ đây có chờ đợi nữa hay không thì cũng thế thôi. Chỉ cần để lại địa chỉ, có ai cần tìm chúng ta thì sẽ tìm được ngay. Thế là bán hết đồ đạc đi, chỉ còn lại có thế này và dọn lên Moskva.

– Bà, – Katya nói giật giọng.

– Bà cái gì?

– Bà lại kể lể ra đấy à?

– Thôi, bà không nói nữa! Kể ra ở đây cũng tốt.

Tôi chẳng hiểu gì cả. Họ chờ đợi ai và tại sao giờ đây chờ hay không lại cũng thế thôi. Nhưng tất nhiên là tôi không thể hỏi thêm được và bà Nina Kapitonovna cũng nói sang chuyện khác.

Tôi đã đến chơi nhà thầy hiệu trưởng ở phố Tverskaya Yamskaya số Hai như vậy.

Lúc chia tay tôi được Katya cho mượn cuốn “Elena Robinson” và phải hứa là sẽ không làm gãy bìa, không làm bẩn sách.

Chương 7
Gia đình Tatarinov

Gia đình Tatarinov không thuê người giúp việc nên bà cụ Nina Kapitonovna rất vất vả, nhất là ở tuổi của bà. Tôi thường giúp bà nhóm lò, chẻ củi và rửa bát đĩa. Mối là kẻ thù đáng ghê sợ của bà. Nhiều khi tự dưng bà mang tất cả đồ đạc ra sân phơi, mà công việc đó không có tôi không xong. Tôi tha một ít gạch ở bãi đất trống gần nhà về chữa cái lò bị hở khói trong buồng ăn. Nói tóm lại thì tôi đã chẳng ăn không mấy bữa cá và kê mà bà cụ thết tôi. Thực ra tôi cũng chẳng cần đến những bữa ăn ấy. Tôi đến đây chơi rất thích. Tôi cảm thấy ngôi nhà này giống như cái hang thần của Ali Baba có nhiều châu báu, nhiều nguy hiểm và đầy bí ẩn. Đối với tôi thì bà cụ là của báu, bà Maria Vasilievna là điều bí ẩn và thầy Nikolai Antonych là những nguy hiểm và phiền phức.

Bà Maria Vasilievna là một quả phụ. Cũng có thể lại không phải là quả phụ, vì có một lần tôi nghe thấy bà cụ Nina Kapitonovna nói về bà một cách ngao ngán: “Chẳng ra góa chồng mà cũng chẳng ra có chồng”. Lạ lùng hơn nữa là bà rất đau khổ nhớ chồng. Lúc nào bà cũng mặc chiếc áo váy dài đen như một nữ tu sĩ. Bà học ở Trường đại học Y khoa. Lúc đó tôi cảm thấy việc này cũng lạ, bởi vì theo sự hiểu biết của tôi thì đàn bà đã có con không ai đi học nữa. Có khi bỗng dưng bà không nói năng gì với ai nữa, không đi đâu cả, chẳng đi học mà cũng chẳng đi làm – bà cũng đang đi làm – chỉ co chân lên ngồi trên chiếc ghế xô-pha mà hút thuốc. Những lúc ấy Katya bảo: “Mẹ đang buồn”, thế là mọi người trong nhà lại gắt gỏng lẫn nhau, mặt ai cũng rầu rĩ.

Chẳng bao lâu tôi được biết thầy Nikolai Antonych không phải là chồng bà, mà ông ấy cũng chưa có vợ, mặc dầu đã bốn mươi lăm tuổi.

Có lần tôi hỏi Katya:

– Ông ấy với cậu là thế nào?

– Chẳng thế nào cả.

Tất nhiên là cô ta nói dối bởi vì cô ta, mẹ cô ta và thầy Nikolai Antonych cùng có họ giống nhau. Ông ấy là bác Katya, có điều không phải bác ruột mà chỉ là bác họ.

Dầu sao thì cũng là bác họ, thế mà mọi người đối xử với ông không được tốt lắm. Càng ngạc nhiên hơn nữa vì trái lại ông đối xử với tất cả mọi người rất chu đáo, có phần hơi quá đáng nữa.

Bà cụ rất thích xem chiếu bóng, chưa bao giờ bà bỏ sót một phim nào. Thầy Nikolai Antonych thường dẫn cụ đi, thậm chí còn mua vé trước. Lúc ăn cơm chiều bà cụ say sưa kể lại nội dung cuốn phim (những lúc này bà giống hệt Katya). Còn Nikolai Antonych tuy cũng vừa đi xem phim với bà cụ về nhưng vẫn kiên nhẫn ngồi nghe.

Tuy vậy xem ra bà cụ cũng thương hại ông ta. Có lần tôi thấy ông bói bài xong cúi gục đầu xuống, ngón tay gõ xuống bàn tư lự suy nghĩ. Bà cụ nhìn ông thương hại.

Người đối xử với ông ta lạnh nhạt nhất là bà Maria Vasilievna. Nikolai Antonych chăm sóc bà đủ thứ. Ông thường đưa vé cho bà đi xem hát, còn mình ở lại nhà. Ông cũng mua hoa tặng bà luôn. Tôi đã được nghe ông tha thiết đề nghị bà giữ gìn thân thể, và thôi đừng đi làm nữa. Ông cũng quan tâm đến khách khứa của bà hết sức chu đáo. Hễ cứ có ai đến thăm bà Maria Vasilievna là ông ra tiếp ngay lập tức. Ông có thể ngồi nói chuyện với khách hàng tiếng đồng hồ rất vui vẻ, thoải mái, còn bà Maria Vasilievna thì ủ rũ chau mày ngồi trên ghế xô-pha hút thuốc.

Mỗi khi thầy Korablyov đến, ông lại càng tỏ ra đặc biệt ân cần. Không nghi ngờ gì nữa, ông cho rằng “bộ ria” chính là khách của ông, vì thế ông kéo ngay ông ta vào buồng mình hoặc đi sang phòng ăn và không cho nói đến công tác. Tóm lại khi nào thầy Korablyov đến là cả nhà liền vui vẻ lên ngay, đặc biệt bà Maria Vasilievna. Bà mặc chiếc áo váy mới, cổ trắng, tự tay bày bàn ăn, cứ tíu tít lên và trông bà càng đẹp ra. Thậm chí có lúc bà còn vui cười khi thấy ông Korablyov soi gương chải ria xong vào pha trò với bà cụ. Nikolai Antonych cũng cười nhưng sắc mặt trắng bệch ra. Ông ta có đặc điểm lạ lùng là hễ cứ cười thì mặt trắng bệch ra.

Ông ta không thích tôi, thế mà mãi tôi không đoán ra điều này. Lúc đầu ông chỉ tỏ ra ngạc nhiên khi gặp tôi ở nhà, sau đó ông cau mặt và cứ khịt mũi một cách khó chịu rồi bắt đầu lên lớp cho tôi:

– Vừa rồi em nói câu “Cám ơn” thế nào? – Có một lần ông nghe thấy tôi cám ơn bà cụ về một việc gì đó. – Em có biết thế nào gọi là “Cám ơn” không? Em phải nhớ rằng tùy theo việc, em có biết điều đó hay không, có hiểu rõ điều đó hay không để mà toàn bộ cuộc đời em sẽ đi theo hướng này hay hướng khác. Chúng ta sống trong xã hội loài người, một trong những động lực thúc đẩy xã hội này tiến lên là lòng biết ơn. Chắc em biết rằng trước đây tôi cũng có một người anh em. Trong suốt cuộc đời của nó, tôi đã giúp đỡ nhiều lần cả về mặt tinh thần lẫn vật chất, thế mà nó là kẻ vong ơn bội nghĩa. Kết quả thế nào? Số phận nó đã gặp phải tai họa thảm khốc.

Nghe ông ta nói những điều này, tôi bắt đầu cảm thấy rõ ràng những miếng vá trên đầu gối chiếc quần đang mặc. Đúng, chân tôi đang đi một đôi giày rất tồi, người tôi vừa nhỏ vừa bẩn thỉu, mặt lại tái xanh. Tôi là loại khác. Còn gia đình Tatarinov là loại khác. Họ giàu có. Còn tôi thì nghèo khổ. Họ là những người thông minh, có học thức… Còn tôi là một thằng ngốc.

Lại có những điều để suy nghĩ.

Nhân tiện xin nói thêm là không phải Nikolai Antonych chỉ nói chuyện với tôi về người anh em họ mà thôi. Đó là chuyện mà ông ta rất thích nói: ông nhấn mạnh rằng ông đã quan tâm đến người em từ khi người đó còn nhỏ sống ở bên bờ biển Azov ở Genichesk. Người em họ là con một gia đình dân chài nghèo. Nếu không có Nikolai Antonych thì anh ta vẫn chỉ là một anh dân chài nghèo xác xơ như bố, như ông, như cụ, như ông tổ tám đời nhà anh ta thôi. Nikolai Antonych “phát hiện thấy anh ta là một đứa trẻ thông minh và ham học” nên mang anh ta từ Genichesk đến Rostov trên sông Đông. Và đã chạy chọt để anh ta được nhận vào học nghề hàng hải. Mùa đông ông gửi cho anh ta “tiền trợ cấp”. Còn mùa hè thì ông giới thiệu cho anh ta làm thủy thủ trên các tàu chạy giữa Batum và Novorossiysk. Nhờ có ông can thiệp nên người em được vào hải quân và thi được chức cai. Sau đó Nikolai Antonych lại tốn khá nhiều công sức giúp anh ta được học trường hải quân. Khi người em tốt nghiệp trường hải quân cần đặt may bộ quân phục mới, ông cũng lại cho tiền. Tóm lại là ông đã giúp đỡ người em họ rất nhiều nên ông thích kể lại những chuyện này, đó cũng là điều dễ hiểu. Ông nói rất thong thả, rất cặn kẽ, hai người đàn bà kính cẩn ngồi nghe.

Không hiểu sao lúc đó tôi cho rằng họ phải ngồi nghe và cảm thấy họ nợ ông chưa trả được, nợ tất cả những gì ông giúp đỡ người em mà đúng là không trả lại được. Bởi vì người em họ mà Nikolai Antonych khi thì gọi là “quá cố”, lúc lại gọi là “biệt tăm” ấy chính là chồng bà Maria Vasilievna, và do đó cũng chính là bố của Katya vậy. Tất cả đồ đạc trong ngôi nhà này trước kia là của ông ấy, giờ đây thuộc về bà Maria Vasilievna và Katya. Cả những bức tranh mà theo lời bà cụ thì Viện bảo tàng “Tretyakov[20] trả rất nhiều tiền”, cả cái “tờ bảo hiểm” có thể lĩnh được tám nghìn rúp ở ngân hàng Paris.

Những công việc và những quan hệ phức tạp của người lớn này ít làm Katya để ý đến nhất. Cô có những việc của mình quan trọng hơn. Cô bé trao đổi thư từ với hai người bạn gái ở Ensk. Thư từ của cô vương vãi khắp nơi, ai muốn đọc thì đọc, cả khách đến chơi cũng đọc được. Thư cô ta gửi cho các bạn giống hệt thư các bạn viết cho cô. Ví dụ thư của một bạn gái kể chuyện nằm mơ thấy đánh mất cái túi xách tay, bỗng nhiên thấy Mishka Kuptsov (bạn có nhớ cậu ta không, mình đã có lần viết cho bạn về cậu ta rồi) đi ngược lại, trong tay cầm chính cái túi ấy. Thế là Katya viết thư cho bạn kể chuyện nằm mơ thấy cô cũng đánh mất cái gì đấy nhưng không phải cái túi xách tay mà là chiếc quản bút hay sợi nơ chẳng hạn và Shurka Golubentsov (bạn có nhớ không, mình đã kể cho bạn rồi) nhặt được và đem trả. Cô bạn viết là mới đi xem chiếu bóng, Katya cũng viết trả lời là mới đi xem phim, mặc dù cô chỉ ở nhà chẳng đi đâu cả. Sau này tôi đoán ra là các bạn của cô lớn tuổi hơn và cô bắt chước họ.

Song đối với các bạn cùng lớp thì cô rất đáo để. Cô đặc biệt điều khiển một cô bé tên là Kiren – gia đình nhà Tatarinov ai cũng gọi cô này như vậy. Katya cáu kỉnh vì Kiren không thích đọc sách.

– Kiren, cậu đã đọc “Dubrovsky”[21] chưa?

– Đọc rồi.

– Cậu nói dối!

– Mình mà nói dối thì cậu nhổ vào mặt mình.

– Vậy thì cậu hãy trả lời, tại sao Masha không lấy Dubrovsky?

– Có lấy đấy chứ.

– Xin đủ cậu!

– Thế mà mình đọc thấy có lấy đấy.

Khi tôi đem trả cuốn “Elena Robinson”, cô ta cũng truy tôi như vậy. Nhưng với tôi thì đâu phải như thế! Tôi có thể đọc thuộc lòng bất cứ từ đoạn nào. Cô ta vốn không ưa tỏ ra ngạc nhiên điều gì cả nên chỉ nói:

– Cậu học gạo như con vẹt ấy.

Có thể cho rằng cô ta tự coi mình là không kém gì Elena Robinson và tin rằng nếu gặp phải hoàn cảnh tuyệt vọng tương tự thì cô cũng sẽ dũng cảm như vậy. Nhưng theo tôi thì một người nếu chuẩn bị lao vào cái số phận phi thường như vậy không thể cứ hay ngắm nghía trước gương mãi, nhất là ngoài hoang đảo vốn không có gương.

Trong mùa đông mà tôi bắt đầu đến nhà Tatarinov, Katya đang say sưa với cái trò chơi chất nổ. Những ngón tay cô lúc nào cũng đen nhẻm và bị bỏng. Trên người cô cũng như Petya trước đây có một thời kỳ như thế, lúc nào cũng ám mùi thuốc súng và mùi vỏ đạn. Trong nếp gấp của những cuốn sách cô cho tôi mượn cũng đầy bột diêm vàng. Sau này đột nhiên Katya không chơi chất nổ nữa. Cô ta vùi đầu đọc cuốn “Những phát hiện mới của thế kỷ”.

Đó là một cuốn sách rất tuyệt, truyện ký về các nhà hàng hải và những nhà chinh phục tự nhiên nổi tiếng của thế kỷ thứ 15 và thế kỷ thứ 16 như Christopher Columbus[22], Ferdinand Cortés[23] v.v…

Cuốn sách này được viết với lòng chân thành thán phục những con người vĩ đại. Hình như giờ đây tôi vẫn còn trông thấy những chân dung hình bầu dục trên nền những chiếc tàu buồm ở xa xa.

Trong tấm hình Amerigo Vespucci[24] đang đứng trước quả địa cầu, tên ông đã được đặt cho châu Mỹ – America. Ông cầm chiếc com-pa đặt trên một quyển sách đang mở, râu rậm, vẻ tươi vui linh lợi. Vasco Núñez de Balboa[25] thì mặc áo giáp, đầu đội mũ trụ, có cắm một cái lông ngỗng, đứng dưới nước ngập đến đầu gối. Tôi có cảm tưởng như đó là một thằng bé Vaska người Nga nào đó đã chuồn đến được Thái Bình Dương. Tôi cũng rất mê quyển sách ấy. Nhưng Katya thì không phải chỉ có thế. Cô bị quyển sách ấy ám ảnh suốt ngày. Lúc nào cô cũng mơ màng, hình như có đôi lúc sực tỉnh chỉ là để kể lại cho mọi người rằng “Cortés lên đường với lời chúc tốt lành của dân Tlaxcalan và chỉ sau ít ngày là ông ta tới thủ đô đông đúc của những kẻ đạo hạnh”.

Sau khi đọc cuốn “Những phát hiện mới của thế kỷ” Katya đổi tên con mèo Vasena thành Iptakchuatl[26] là tên một dãy núi ở Mexico.

Cô còn định lấy tên một ngọn núi khác là Popocatepetl để đặt tên cho bà cụ Nina Kapitonovna nhưng không thành. Ngoài tiếng “bà” ra, gọi thế nào bà cụ Nina Kapitonovna cũng không thưa.

Tóm lại là nếu như Katya thật sự luyến tiếc điều gì, đương nhiên chỉ có thể là tiếc rằng cô không phải là người đã chiếm lĩnh Mexico, không phải là người đã phát hiện và chinh phục Peru. Song mọi việc vẫn còn đang ở phía trước. Tôi biết cô đang theo đuổi cái gì: cô muốn làm thuyền trưởng.

Chương 8
Đội kịch nhà trường

Tưởng chừng như trong mối quan hệ quen biết này tôi sẽ chỉ toàn gặp những điều tốt lành thôi. Thế mà chưa đầy nửa năm qua, tôi đã bị người ta đuổi ra…

Câu chuyện xảy ra bắt đầu từ cái đội kịch của trường học mà chuyện về đội kịch lại bắt đầu từ cái hôm thầy Korablyov lên lớp tuyên bố rằng mấy hôm nữa ở giảng đường lớn sẽ có diễn kịch.

Cái thời kỳ mà Kovychka đề nghị tẩy chay lão “Ria xồm” đáng ghét ở trong cuộc họp của lớp Năm đã qua từ lâu. Đôi chân dài của thầy địa lý, tính cẩn thận của ông và cả cái tính hay “chõ mũi vào việc của người khác” của ông cũng không làm cho ai bực mình nữa. Người ta bỏ qua cho ông bởi vì: một, ông đã nhìn thấy Phật sống ở Ấn Độ; hai, ông đã ăn trứng muối ở Trung Quốc. Giờ đây ông lại nghĩ ra một trò mới là đội kịch nhà trường.

Muốn có một đội kịch thì phải có đạo diễn, diễn viên, thiết kế mỹ thuật, đạo cụ, phục trang… Giờ đây bỗng phát hiện ra là tất cả các ngành này đều có người đang học tập ở trường chúng tôi.

Thậm chí còn có cả nhà thơ kiêm soạn kịch là Nastya Shchekacheva nữa.

Rất đáng tiếc là tôi không rõ tình tiết vở kịch “Thời gian đã đến” mở đầu cho đợt biểu diễn của đội kịch. Đại ý hình như có một nam tước phu nhân không có con nhận một đứa bé về nuôi, không biết nó là người Do Thái. Song người vú nuôi xấu bụng thì lại biết việc đó, muốn lợi dụng chuyện này để xoay tiền nên mụ ta dọa nếu không cho tiền thì mụ ta sẽ nói toáng lên cho mọi người đều biết cái chuyện nhục nhã này. Lúc ấy, người con nuôi đã lớn và đang định lấy vợ. Cái bi kịch bắt đầu từ đây.

Chỉ hơi lạ là Ivan Pavlovich (người ta gọi thầy Korablyov như vậy) lại phân công cho những học sinh mà mọi người đều cho là hư đốn không giáo dục được nữa đóng tất cả những vai tốt trong vở kịch. Người con nuôi trong vở “Thời gian đã đến” là một vai lương thiện, một nhân vật chính diện thì do Grishka Faber đóng. Trước kia hắn là một kẻ đáng lo ngại đối với các giáo viên, một kẻ đầu têu tất cả những trò lưu manh. Hắn đóng rất khá, chỉ phải cái mồm cứ gào lên to quá. Khán giả vỗ tay rất lâu, hắn phải ra chào đến mười một lần. Hắn đứng sau cánh gà, quần áo ướt đẫm mồ hôi y như chuột lột, sung sướng đến phát run lên, không dám tin ở tai mình nữa. Nhưng khán giả cứ gọi hắn ra để hoan hô hết lần này đến lần khác. Thế là hắn nổi tiếng. Sau này diễn viên nổi danh ấy bắt đầu tỏ vẻ quan trọng, nhưng không giở trò lưu manh nữa.

Tóm lại đội kịch đã có một ảnh hưởng không ngờ ở trong trường số Bốn. Như thầy Korablyov đã nói, bọn trẻ xưa nay đến trường “để ăn thì đúng hơn là để học” không ngờ giờ đây đã có “quan hệ lao động”.

Nhân tiện tôi cũng xin nói thêm mà không phải khoác lác lắm rằng đó là một đội kịch xuất sắc. Thậm chí chúng tôi còn lần lượt đi các trường khác để diễn nữa.

Ngày nào chúng tôi cũng đến nhà thầy Korablyov để xem các diễn viên của chúng tôi tập. Buổi tập nào mà có Grishka Faber tham gia thì đứng ngoài sân cũng đã nghe thấy, không cần phải vào trong nhà. Nói chung là rất thú. Lúc đầu tôi chỉ đi dán quảng cáo, trong đó có một cái tranh tôi vẽ một con vẹt xanh rất đạt, đến nỗi thầy Korablyov đã giữ lại làm kỷ niệm.

Ở Moskva người ta bắt đầu nói đến trường học số Bốn. Còn trong trường thì nói đến thầy giáo Korablyov. Ông ta vừa là tổng đạo diễn, đồng thời lại là tổng hóa trang, lại phụ trách đạo cụ kiêm dàn cảnh. Giờ đây những nữ sinh ở các lớp trên lại thấy là thầy Korablyov đẹp trai. Không phải đẹp mà là có duyên! Vậy thì sao? Quả thật là ông có duyên, đặc biệt là khi ông mặc bộ quần áo vét mới màu tro, dáng hơi gầy nhưng cân đối, miệng ngậm chiếc bót thuốc lá khá dài, lấy ngón tay vuốt ria và mỉm cười.

Tôi không biết các giáo viên khác có thích đội kịch của chúng tôi không. Thầy Nikolai Antonych thường ngồi trên hàng ghế đầu tiên mỗi khi trình diễn lần đầu và thầy cũng là người vỗ tay to nhất. Như thế là thầy cũng thích. Nhưng hình như thầy không hài lòng lắm khi thấy bây giờ trong trường cứ toàn nhắc đến tên Korablyov: “Tôi sẽ báo cáo thầy Ivan Pavlych”, “Thầy Ivan Pavlych bảo tôi đến” vân vân. Kể ra lúc nào cũng kể chuyện thầy Korablyov với Nikolai Antonych và bảo ông rằng thầy Korablyov chính ra là một người tốt là một điều chẳng nên.

Nikolai Antonych chăm chú lắng nghe, vừa cười vừa bật bật các ngón tay, mặt ông trắng bệch ra.

Thế rồi bỗng xảy ra một thảm kịch.

Chương 9
Thầy giáo Korablyov cầu hôn. Trách nhiệm của nhà giáo

Đó là một ngày chủ nhật. Nhà Tatarinov sắp có khách đến ăn cơm trưa. Katya đang vẽ lại bức tranh “Cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa người Tây Ban Nha và dân da đỏ” ở trong cuốn “Những phát hiện mới của thế kỷ”. Còn tôi thì bị cụ Nina Kapitonovna trưng dụng xuống làm bếp. Bà cụ có vẻ hồi hộp, luôn luôn lắng tai nghe và bảo tôi:

– Xuỵt, có tiếng chuông gọi cửa.

– Đó là ở ngoài phố đấy bà Nina Kapitonovna!

Nhưng bà cụ vẫn chăm chú lắng nghe.

Cuối cùng bà cụ lên phòng ăn và thế là đến lúc có chuông lại không được nghe thấy. Tôi ra mở cửa. Thầy Korablyov bước vào. Ông mặc chiếc áo bành-tô mỏng màu sáng, đầu đội mũ phớt cùng màu. Lần đầu tiên tôi trông thấy ông ăn mặc chỉnh tề như vậy.

Khi ông hỏi bà Maria Vasilievna có nhà không, giọng ông hơi run run. Tôi đáp: “Có”. Nhưng ông vẫn đứng mấy giây đồng hồ không cởi áo ngoài ra ngay. Sau đó ông vào gặp bà Maria Vasilievna. Tôi thấy bà cụ Nina Kapitonovna rón rén đi từ phòng ăn ra. Tại sao bà cụ lại phải rón rén, sao bà cụ lại hồi hộp và có vẻ bí ẩn như vậy?

Bắt đầu từ giờ phút đó chúng tôi không làm việc gì ra hồn được nữa. Bà cụ Nina Kapitonovna ngồi gọt khoai tây thì con dao cứ như tuột khỏi tay. Bà cụ chạy lên phòng ăn như để lấy một cái gì đó, nhưng lúc bà cụ quay lại thì hai tay vẫn chẳng cầm gì cả. Cứ mỗi lần xuống bếp, bà cụ lại nhặt một củ khoai tây để gọt, do đó giờ đây trong rổ có rất nhiều củ mới chỉ gọt một bên. Tôi không còn hiểu ra sao nữa. Có khi bà cụ nhặt một củ khoai gọt dở, cắt nhỏ ra, rồi đăm chiêu ném cả vào nồi xúp. Đúng là bà cụ đang bận tâm điều gì. Nhưng cái gì mới được chứ? Nhưng rồi tôi cũng biết ngay vì bà cụ không phải là người biết giữ bí mật.

Lúc đầu bà cụ lên nhà rồi quay lại chẳng nói chẳng rằng, chỉ lấy tay phác những cử chỉ khó hiểu đại khái có thể đoán thế này: “Lạy Chúa tôi, chuyện gì sẽ xảy ra đây?”

Về sau bà cứ lẩm bẩm một mình. Sau nữa bà thở dài và bắt đầu nói chuyện. Cái tin thật lạ lùng. Thì ra thầy Korablyov đến để cầu hôn với bà Maria Vasilievna. “Cầu hôn” là thế nào thì tất nhiên tôi đã biết. Ông muốn lấy bà này và đến để hỏi xem bà có đồng ý không?

Vậy rốt cuộc bà có đồng ý không? Giá không có tôi ở dưới nhà bếp chắc hẳn bà cụ Nina Kapitonovna cũng đem chuyện này ra thảo luận với những cái nồi, cái xoong của cụ. Bà cụ không thể nào im lặng được.

– Ông ta nói, anh sẽ trao tất cả, cả cuộc đời anh cho em, – không rõ lúc bà cụ ở phòng ăn xuống bếp lần thứ ba hay lần thứ tư đã nói lại như vậy. – Anh không hề tiếc một tí gì hết.

Tôi thận trọng nói:

– Thật thế à?

– Anh không tiếc gì hết, – cụ Nina Kapitonovna trịnh trọng nhắc lại. – Anh biết rõ cuộc sống của em, cuộc sống của em thật đau khổ, thấy em mà đau lòng.

Bà cụ vừa định nhặt củ khoai lên thì lại chạy ra ngoài. Lúc cụ trở vào thì nước mắt đầm đìa.

– Ông ta bảo từ trước đến nay vẫn muốn có gia đình, – bà cụ thuật lại. – Anh là một kẻ cô độc. Ngoài em ra anh chẳng cần đến ai nữa. Đã từ lâu anh cùng chia đau khổ với em. Đại loại cứ như thế.

“Đại loại cứ như thế” là câu cụ Nina Kapitonovna tự thêm vào. Khoảng mười phút sau bà cụ lại đi ra, lúc quay lại trông cụ rất băn khoăn.

– Anh đến mệt về những người đó, – bà cụ nhắc lại, mắt chớp chớp. – Họ quấy rầy, ngăn cản anh làm việc. Em biết là anh nói đến ai đấy. Hãy tin anh, đó là một con người đáng sợ.

Cụ Nina Kapitonovna thở dài rồi ngồi xuống.

– Không, bà ấy không thể nhận lời lấy ông ta. Bà ấy thì rầu rĩ mà ông ta thì cũng luống tuổi rồi.

Tôi chả biết nên trả lời bà cụ ra sao nên chỉ thận trọng nói:

– Thế hả bà?

– Hãy tin anh, đó là một con người đáng sợ, – cụ Nina Kapitonovna đăm chiêu nhắc lại. – Rất có thể! Lạy Chúa phù hộ cho! Rất có thể!

Tôi ngồi nghiêm chỉnh. Bữa cơm trưa bị bỏ đấy, những giọt nước trăng trắng lăn trên mặt bếp: nồi nước luộc khoai tây cứ sôi sùng sục mãi…

Bà cụ lại đi ra và lần này ở lại trên phòng ăn đến mười lăm phút. Lúc quay lại bà cụ lim dim đôi mắt, phủi tay nói:

– Không lấy, từ chối rồi. Lạy Chúa! Một người đàn ông tốt như thế!

Xem ra thì chính bà cụ cũng không biết nên vui hay nên buồn về việc bà Maria Vasilievna từ chối không lấy thầy Korablyov.

Tôi nói:

– Tiếc thật!

Cụ Nina Kapitonovna ngạc nhiên nhìn tôi:

– Chứ sao, cũng có thể đi bước nữa, – tôi nói thêm. – Bà ấy còn trẻ.

– Đừng nói bậy… – Cụ Nina Kapitonovna gắt lên.

Bỗng bà cụ làm ra vẻ trang trọng, đủng đỉnh đứng lên nhẹ nhàng ra khỏi bếp và gặp thầy Korablyov ở phòng treo áo. Mặt ông tái đi, bà Maria Vasilievna đứng bên cửa lặng lẽ nhìn ông mặc áo. Nhìn mắt bà thì biết là bà vừa mới khóc.

– Tội nghiệp, thật tội nghiệp! – Cụ Nina Kapitonovna lẩm bẩm như nói một mình.

Thầy Korablyov hôn tay bà cụ, còn bà cụ thì hôn lên trán ông. Do đó mà bà cụ phải kiễng chân lên còn ông thì phải cúi xuống.

– Ông Ivan Pavlovich, ông là bạn của tôi, cũng là bạn của chúng tôi, – cụ Nina Kapitonovna trịnh trọng nói. – Ông cần biết rằng bao giờ ông đến đây cũng đều như về nhà mình vậy. Ông là người bạn tốt nhất của Masha, tôi biết và Masha cũng biết như thế!

Thầy Korablyov lặng lẽ cúi đầu chào. Tôi rất thương hại ông. Tôi vẫn không hiểu được, tại sao bà Maria Vasilievna lại từ chối không lấy ông. Theo con mắt tôi thì hai ông bà rất xứng đôi.

Chắc hẳn bà cụ chờ bà Maria Vasilievna sẽ gọi cụ và kể lại xem ông Korablyov ngỏ lời ra sao và bà ấy đã từ chối thế nào. Nhưng bà Maria Vasilievna lại không gọi. Trái lại bà khóa trái cửa buồng và có thể nghe thấy tiếng chân bà đi đi lại lại.

Katya vẽ xong bức tranh “Cuộc gặp gỡ đầu tiên của người Tây Ban Nha và dân tộc da đỏ” muốn khoe với mẹ nhưng bà chỉ ở trong phòng nói vọng ra: “Chờ lát nữa con ạ!”

Nói tóm lại là từ lúc ông Korablyov ra về, trong nhà buồn hẳn đi và sau đó càng buồn hơn khi Nikolai Antonych vui vẻ trở về, báo rằng không phải có ba người khách như ông đã dự đoán mà có những sáu người sẽ đến thăm và ăn cơm trưa.

Dù muốn hay không, lúc này bà cụ Nina Kapitonovna cũng phải làm cho cẩn thận. Đến cả Katya cũng được mời xuống bếp cùng làm. Cô lấy miệng cốc xắn những miếng bột nhào thành những cái bánh tròn. Cô làm rất say sưa, mặt đỏ bừng lên, khắp người đều dính bột, cả trên mũi, cả trên tóc. Nhưng chẳng bao lâu cô đã chán, thế là cô quyết định không dùng cốc nữa mà đi lấy lọ mực cũ ra để xắn, cho thành hình ngôi sao chứ không phải những khoanh tròn nữa.

– Để cho đẹp, bà ạ, – cô ta khẩn khoản nói với cụ Nina Kapitonovna.

Sau đó cô lại ném những miếng hình ngôi sao vào một đống và nói là sẽ làm bánh nướng một mình. Tóm lại là cô chả giúp được gì mấy.

Sáu vị khách! Những ai vậy? Tôi ở trong bếp nhìn ra và đếm.

Người đầu tiên bước vào là ông trưởng phòng giáo vụ Ruzhichek, có biệt hiệu là ông “Faddey cao thượng”. Tôi không biết cái biệt hiệu ấy ở đâu mà ra, ai cũng biết ông ta cao thượng thế nào! Theo sau ông này là giáo viên Likho, người béo lùn, trán hói, có cái đầu dài nom rất buồn cười. Sau đó là một người nữa cũng là giáo viên. Rồi đến bà người Đức bước vào, bà cũng là người Pháp bởi vì bà dạy cả tiếng Đức và tiếng Pháp. Bà giáo Serafima của chúng tôi cũng đến. Bà vẫn đeo chiếc đồng hồ ở trước ngực. Người cuối cùng bước vào không ngờ lại là Vozchikov, học sinh lớp tám của chúng tôi. Vozchikov là học sinh điển hình của trường “Lyadov”. Hắn ăn mặc rất chỉnh tề, thậm chí còn thắt cả chiếc thắt lưng da khóa sắt, trên khóa có mấy chữ “TTHLM”. Những chữ này có nghĩa là Trường thực hành Lyadov Moskva. Hắn là đại biểu của học sinh các lớp trên trong hội đồng nhà trường.

Tóm lại là hầu như toàn thể hội đồng nhà trường có mặt ở đây cả. Mời gần hết Hội đồng nhà trường đến ăn cơm trưa thì thật là một điều kỳ quặc.

Tôi ngồi ở trong bếp nghe xem họ bàn tán những gì. Cửa để ngỏ. Đầu tiên Likho nói về vấn đề “thực phẩm”. Ông ta nói rằng sắp phát hành loại giấy bạc mới. Hôm nay một cân bơ giá mười bốn triệu rúp chứ ngày mai thì chỉ còn có hai mươi cô-pếch y như hồi trước chiến tranh vậy. Hôm nay phải trả người gác cửa mười triệu rúp chứ ngày mai thì chỉ mười cô-pếch. “Mà lão còn cúi đầu cám ơn rối rít nữa là khác”.

– Hừ, tôi thật dại, vừa đem bán mất cái khăn bàn được hai trăm ba mươi triệu rúp, – bà Serafima Petrovna thở dài nói.

Sau đó họ đàm luận về thầy Korablyov. Chà chà! Thì ra ông ta là một người bợ đỡ chính quyền Xô Viết. Ông ta cố sức làm việc để “mưu toan địa vị”. Bộ ria cũng đem nhuộm. Ông ta tổ chức ra cái đội kịch rất tai hại ấy chẳng qua cũng chỉ là để “gây thanh thế” mà thôi. Trước kia ông ta có vợ rồi nhưng đã làm cho vợ phải chết. Trong các cuộc họp ông ta nhỏ những “giọt nước mắt cá sấu”.

Tôi không hiểu “nước mắt cá sấu” là cái gì, nhưng khi nghe nói những câu này, trong đầu tôi bỗng hiện ra hình ảnh thầy Korablyov lúc ở trong phòng bà Maria Vasilievna đi ra: sắc mặt ông tái đi, bộ ria cụp xuống y như ria gián. Thế là tôi hiểu cả chuyện đội kịch, cả chuyện lấy vợ, cả chuyện “nước mắt cá sấu” (bất kể câu này nghĩa là thế nào) tất cả những chuyện họ nói đều là giả dối hết. Họ là kẻ thù của ông ấy. Đó chính là những người mà hôm nay ông vừa nói với bà Maria Vasilievna “Anh đến mệt vì những người này, họ quấy rầy, ngăn cản anh làm việc”.

Cho đến câu “nước mắt cá sấu” thì đó mới chỉ là chuyện phiếm thôi. Nhưng tôi nghe thấy tiếng Nikolai Antonych nói và hiểu rằng đó không phải là chuyện phiếm mà là một âm mưu. Họ muốn đuổi thầy Korablyov ra khỏi trường.

Nikolai Antonych bắt đầu từ xa xôi:

– Công tác sư phạm, trong số các nhân tố giáo dục ngoại cảnh, bao giờ cũng có đề ra nghệ thuật.

Sau đó ông ta xoay câu chuyện sang giáo viên Korablyov và trước hết “phải nhìn nhận tài năng của ông ta”. Nguyên nhân cái chết của vợ ông chẳng quan hệ gì đến chúng ta cả. Chúng ta chỉ quan tâm đến “biện pháp và tác động của nó đối với trẻ em”. Điều làm cho chúng ta lo lắng là Ivan Pavlych đưa trường học theo một phương hướng có hại. Do đó chúng ta phải hành động theo “bổn phận thiêng liêng của nhà giáo dục, theo bổn phận của những người công dân Xô Viết bình thường”.

Lúc đó bà cụ Nina Kapitonovna thu dọn những cái đĩa không lạch cạch làm tôi nghe không rõ Nikolai Antonych nói nghĩa vụ thiêng liêng của nhà giáo dục vạch ra cho ông ta làm gì. Sau khi cụ Nina Kapitonovna bưng món thứ hai lên phòng ăn, tôi nghe câu chuyện chung mới hiểu họ định làm gì.

Thứ nhất, trong cuộc họp hội đồng nhà trường sắp tới phải đề nghị giáo viên Korablyov “khi giảng bài địa lý chỉ hạn chế trong phạm vi chương trình”. Thứ hai, hoạt động của ông ta sẽ bị coi là “sự tha hóa các tư tưởng giáo dục lao động”. Thứ ba, giải tán đội kịch nhà trường. Còn điều thứ tư, thứ năm vân vân nữa. Như vậy nhất định Korablyov sẽ bực mình mà ra đi. Như lão Faddey “cao thượng” đã nói “trải chiếu ra mời đi”.

Đây đích thị là một kế hoạch bỉ ổi. Tôi rất lấy làm lạ là bà Nina Kapitonovna lại chịu nhịn được, không tham gia một câu nào. Nhưng chỉ một lúc sau thì tôi hiểu đầu đuôi. Bắt đầu từ khi mang món thứ hai lên là bà cụ bắt đầu thấy tiếc về việc bà Maria Vasilievna đã từ chối không lấy thầy Korablyov. Bà cụ chẳng nghĩ chuyện gì khác nữa, và cũng chẳng nghe thấy gì nữa. Bà cụ cứ lẩm bẩm gì đó rồi nhún vai, thậm chí có lần cụ còn nói toáng lên:

– Thế đấy! Bây giờ thì mẹ cũng có nghĩa lý gì!

Đúng là cụ đang giận bà Maria Vasilievna không hỏi ý kiến cụ trước khi cự tuyệt ông Korablyov.

Khách khứa ra về hết rồi mà tôi vẫn không biết nên làm gì nữa.

Thật là một điều quá xúi quẩy bởi vì thầy Korablyov lại đến xin cầu hôn vào đúng cái ngày này. Giá ông ta cứ ngồi nhà thì lại hóa hay. Nếu thế thì tôi có thể kể lại toàn bộ câu chuyện đã nghe được cho bà Maria Vasilievna biết. Nhưng bây giờ thì không tiện, thậm chí còn không thể nói được nữa: bà ấy không ra ăn cơm trưa, cứ ở trong buồng khóa trái cửa lại và không cho ai vào. Katya ngồi làm bài. Bỗng nhiên cụ Nina Kapitonovna nói rằng cụ rã rời cả chân tay, chỉ muốn ngủ, nói đoạn cụ liền đi nằm và ngủ ngay. Tôi thở dài chào tạm biệt và ra về.

Chương 10
Thư trả lời cự tuyệt

Người trực ban của trại trẻ tên là Yafet chân bị thọt đã đến hai lần để kiểm tra xem chúng tôi đang ngủ say hay là đang cãi nhau, xem mọi người đã đi nằm cả chưa.

Ngoài hành lang có thắp một ngọn đèn đêm. Lúc ngủ, mi mắt của Valya Zhukov cứ rung rung như mắt chó, không biết có phải nó nằm mơ thấy những con chó của nó không? Romashka ngáy khò khò. Chỉ có tôi là chưa ngủ, nằm nghĩ ngợi miên man.

Những ý nghĩ cứ nối tiếp nhau, ý nghĩ sau càng mạnh dạn hơn ý nghĩ trước. Tôi thấy như mình đang phát biểu trong một cuộc họp toàn thể của trường, tôi phản đối Nikolai Antonych và vạch trần trước toàn thể hội nghị cái kế hoạch đê tiện của họ định đuổi thầy Korablyov ra khỏi trường. Lúc lại thấy tôi đang viết thư cho thầy Korablyov… Tôi bắt đầu thảo bức thư và ngủ đi mất…

Rất kỳ lạ là tôi vừa mới tỉnh dậy (sớm hơn mọi người) đã lại tiếp tục thảo tiếp bức thư từ chỗ mà tối qua tôi đã bỏ dở. Lúc này mà có cuốn “Sách dạy viết thư” của thằng Petya thì rất được việc. Tôi bèn nhớ lại những mẫu thư mà chúng tôi đã đọc. “Thư trả lời cự tuyệt”: “Sự biểu lộ tình cảm của ngài làm tôi vô cùng cảm kích…” Không thích hợp! “Thư cảm ơn thịnh tình tiếp đãi” và “Thư đòi nợ” cũng không thích hợp. “Thư của người góa vợ gửi một thiếu nữ” tôi lại quên mất, vả lại bức thư này cũng không thích hợp vì tôi không phải là người góa vợ mà thầy Korablyov cũng chẳng phải là thiếu nữ.

Cuối cùng tôi cũng quyết định được.

Hãy còn sớm lắm, mới hơn bảy giờ, ngoài trời tối om như ban đêm. Tất nhiên là điều đó cũng chẳng cản trở được tôi. Anh thọt Yafet muốn giữ tôi lại, song tôi ngoắt ra được và chuồn bằng cửa sau.

Thầy Korablyov sống trong một căn nhà một tầng làm bằng gỗ có cửa sổ và hàng hiên ở ngõ Vorotnikovsky, giống như một cái đa-sa[27]. Không hiểu sao lúc ấy tôi lại chắc rằng ông ta không ngủ. Tất nhiên là một người vừa mới nhận “Sự trả lời cự tuyệt” của bà Maria Vasilievna hôm qua thì làm sao mà ngủ được. Quả nhiên là ông không ngủ thật. Trong phòng vẫn còn sáng ánh đèn, ông đứng ở cửa sổ chăm chú nhìn ra sân như thể ngoài sân đang xảy ra những chuyện gì phi thường. Ông mải nhìn đến nỗi tôi đứng ngay dưới cửa sổ giơ tay ra hiệu mãi ông cũng vẫn không biết.

– Thưa thầy Ivan Pavlych!

Nhưng thầy Ivan Pavlych lại nheo đôi mắt, lắc đầu và đi vào.

– Thầy Ivan Pavlych, thầy mở cửa ra, em đây!

Sau mấy phút ông quay lại, mình khoác chiếc áo bành-tô và đi ra hiên.

– Em đây mà, Grigoriev đây, – tôi sợ ông quên tôi nên nhắc lại. Ông nhìn tôi có vẻ lạ lùng. – Em đến tìm thầy để nói thầy nghe một câu chuyện. Người ta định giải tán đội kịch, còn thầy thì… – Hình như tôi chưa nói chữ “đuổi ra”. Mà cũng có thể tôi đã nói ra rồi, bởi vì lúc đó thấy ông bỗng tỉnh hẳn người ra.

– Vào đây! – Ông nói cụt ngủn.

Trong nhà ông lúc nào cũng sạch sẽ, sách vở xếp gọn gàng trên giá sách, khăn rải giường trắng tinh, gối có khăn phủ. Mọi thứ đều ngăn nắp. Hôm nay có lẽ chỉ riêng bản thân ông chủ của những vật này là không được ổn định lắm thôi. Lúc thì ông nheo mắt lại, lúc thì ông mở to mắt ra như mọi vật ở trước mắt ông đang trôi đi các phía. Không còn nghi ngờ gì nữa, đêm qua ông không ngủ. Trước đây chưa bao giờ tôi thấy ông mệt mỏi như vậy.

– A, Sanya, – ông ngờ ngợ nói. – Có việc gì đấy?

– Thưa thầy Ivan Pavlych! Em đã định viết thư cho thầy, – tôi sôi nổi đáp. – Tóm lại vấn đề là ở chỗ cái đội kịch nhà trường. Người ta nói rằng thầy đã có vợ và cô ấy đã bị thầy giày vò cho đến chết.

– Thong thả, – ông cười. – Ai nói rằng tôi đã hành hạ vợ tôi?

– Tất cả mọi người đều nói thế! “Nguyên nhân cái chết của vợ ông ta chẳng quan hệ gì đến chúng ta cả. Điều làm cho chúng ta công phẫn là “sự tha hóa về tư tưởng”…”

– Tôi chẳng hiểu gì cả, – thầy Korablyov nói nghiêm túc.

– Đúng, tha hóa, – tôi khẳng định lại một lần nữa.

Ngay từ hôm qua tôi đã nhẩm đi nhẩm lại mãi mấy chữ “tha hóa”, “gây thanh thế” và “bổn phận bình thường” nữa.

– Trong các hội nghị ông ta đã nhỏ những giọt “nước mắt cá sấu”, – tôi vội vàng nói tiếp. – “Ông ta đưa ra những cái trò nguy hại ấy, chẳng qua chỉ là để “gây thanh thế”. Đúng, “gây thanh thế”. “Ông ta bợ đỡ chính quyền Xô Viết”, chúng ta phải làm tròn “bổn phận bình thường” của chúng ta”.

Có thể là tôi đã lẫn lộn một số từ. Nhưng đối với tôi thì cứ nhắc lại những câu tôi đã thuộc lòng sau khi nghe được ngày hôm qua còn dễ hơn là kể lại bằng lời lẽ của mình. Dù sao thì thầy Korablyov cũng hiểu được những ý tôi muốn nói. Ông hiểu rất rõ. Con mắt ông bỗng vụt tắt ngay những nét mờ ảo vừa rồi, hai má bỗng đỏ lên, ông đi đi lại lại rất nhanh trong phòng.

– Vui nhỉ, – ông khẽ lẩm bẩm, mặc dù trông ông chẳng có vẻ gì là vui cả. – Nghĩa là các em không muốn giải tán đội kịch có phải không?

– Rất rõ ràng là mọi người đều không muốn.

– Và em đến đây cũng là vì đội kịch chứ gì?

Tôi im lặng một lát. Cũng có thể là vì đội kịch. Cũng có thể là vì nếu không có thầy Korablyov ở trường thì trường sẽ tẻ ngắt. Cũng có thể là vì tôi không thích việc họ đã cấu kết một cách đê tiện như vậy để đuổi ông này ra khỏi trường…

– Ồ, thật là những kẻ ngu ngốc chán nhất thế giới! – Thầy Korablyov nói một câu bất ngờ.

Ông bắt tay tôi thật chặt, sau đó lại trầm ngâm đi đi lại lại trong phòng. Ông cứ đi lại mãi rồi bước luôn ra ngoài, có lẽ là vào bếp xách ấm nước sôi ra pha trà rồi lấy ở tủ bên trong tường ra bộ cốc.

– Tôi đã định đi khỏi trường, nhưng giờ thì tôi quyết định ở lại, – ông tuyên bố. – Chúng ta sẽ đấu tranh. Đúng không, Sanya? Còn bây giờ thì uống cốc nước trà đã.

*

*  *

Tôi không biết cuối cùng hội đồng nhà trường có họp không, cuộc họp mà thầy Korablyov sẽ bị nghiêm khắc phê phán vì đã “tha hóa các tư tưởng giáo dục lao động”. Xem ra thì không có cuộc họp này vì ông ấy vẫn không sao cả. Mỗi buổi sáng ông “Ria” vẫn đứng trước gương chải chuốt bộ ria rồi đi lên lớp như thường…

Mấy ngày sau đội kịch tuyên bố diễn một vở kịch mới: “Nhà thông thái nào cũng thừa đất dụng võ”. Grishka Faber lại đóng vai nhà thông thái. Theo vai thì người đó hai mươi lăm tuổi, nhưng nó lại thích đóng thành một người đứng tuổi hói trán, có răng vàng. Lúc nào nó cũng gõ gõ ngón tay lên mặt bàn y như Nikolai Antonych, nói chung nếu nó đừng gào thét to quá thì có thể nói rằng vai nó đóng rất đạt.

Có hai anh tóc quăn và đen ở Khu Đoàn thanh niên cộng sản đến đề nghị tổ chức một Chi đoàn thanh niên cộng sản ở trường chúng tôi. Valya liền đứng tại chỗ hỏi ngay là các học sinh ở trại trẻ có thể xin gia nhập được không. Họ trả lời là được, nhưng phải từ mười bốn tuổi trở lên. Chính tôi cũng không biết là tôi bao nhiêu tuổi. Theo tôi tính thì gần tròn mười ba tuổi rồi. Nhưng dù sao tôi cũng cứ nói là tôi mười bốn tuổi. Song chẳng có ai tin tôi cả. Có lẽ lúc đó người tôi nhỏ bé quá.

Trong các giáo viên chỉ có thầy Korablyov và Nikolai Antonych tham gia cuộc họp này. Thầy Korablyov phát biểu khá trịnh trọng, thoạt đầu thầy nói qua mấy lời chúc mừng chi đoàn chúng tôi thành lập, sau đó thầy lên lớp chúng tôi một hồi về tội chúng tôi không chăm chỉ học hành và có nhiều hiện tượng học lưu manh. Nikolai Antonych cũng phát biểu ý kiến. Ông nói rất hay. Thoạt đầu ông hoan nghênh các đại biểu của Khu Đoàn thanh niên cộng sản, một lớp người trẻ tuổi, cuối cùng ông ngâm một bài thơ của Nekrasov, bài “Rừng xanh xào xạc”. Chỉ có một điều rất lạ là lúc nói chuyện bỗng dưng ông bẻ tay kêu răng rắc, cứ như là định vặn gãy những ngón tay ấy đi. Lúc đó nét mặt ông trông rất vui, thậm chí ông còn mỉm cười.

Cuộc họp tan, tôi gặp ông ngoài hành lang, tôi nói: “Chào thầy Nikolai Antonych!”. Nhưng không hiểu sao ông ấy không trả lời tôi.

Tóm lại là mọi việc đều tốt đẹp cả. Tôi không biết tại sao tôi đã chuẩn bị đến nhà Tatarinov rồi bỗng nhiên lại quyết định thôi không đi nữa. Tốt nhất là chờ đến mai gặp Katya ở ngoài phố và sẽ đưa cho Katya chiếc roi ngựa và ít đất sét là những thứ cô hỏi xin tôi. Nhưng chưa đầy nửa giờ sau thì tôi đã thay đổi ý định.

Bà cụ ra mở cửa cho tôi. Tôi vừa định bước vào nhà thì không hiểu tại sao bà cụ lại giữ dây xích khóa cửa, hình như bà cụ còn suy nghĩ xem có nên cho tôi vào không. Sau đó bà cụ buông cánh cửa ra rồi thì thào rất nhanh: “Đi vào bếp nhé”, đoạn bà khẽ đẩy vào lưng tôi.

Tôi do dự một lát vì ngạc nhiên. Vừa đúng lúc đó thì Nikolai Antonych đi ra phòng treo áo và nhìn thấy tôi. Ông ta bật đèn.

– A – a! – Ông nói giọng mũi. – Đã đến đấy à?

Ông nắm chặt vai tôi làm tôi đau điếng.

– Đồ vô ơn hớt lẻo, đồ khốn nạn, đồ mật thám! Từ nay về sau đừng có bén mảng đến đây nữa! Có nghe thấy không?

Ông ta căm tức nhệch cái môi ra, tôi nhìn thấy chiếc răng vàng lấp lánh trong mồm ông ta. Đó là vật cuối cùng tôi nom thấy ở gia đình Tatarinov. Nikolai Antonych một tay mở cửa, một tay ném tôi ra ngoài cầu thang như quăng con mèo con vậy.

Chương 11
Tôi ra đi

Trại trẻ trống rỗng. Trường học cũng vắng tanh. Hôm nay là chủ nhật, mọi người tản mát đi đâu hết. Chỉ có mình Romashka đang đi đi lại lại trong các gian phòng trống không và cứ tính toán gì đó, chắc là tính các tài sản tương lai của nó và người cấp dưỡng vừa chuẩn bị bữa ăn trưa vừa hát ở dưới bếp. Tôi kiếm một chỗ ấm áp đằng sau bếp lò ngồi suy nghĩ.

Đây đúng là do ông Korablyov gây nên. Tôi muốn giúp ông ta, thế mà ông ta lại “đền ơn” tôi một cách đê tiện như vậy. Ông ta đã đến nhà Nikolai Antonych và bán rẻ tôi.

Hóa ra họ nói rất đúng, cả Nikolai Antonych, cả cô gái tiếng Đức và tiếng Pháp, cả Likho người đã nói rằng trong các hội nghị Korablyov nhỏ những “giọt nước mắt cá sấu” đều là đúng cả. Ông ta là một kẻ đê tiện. Thế mà tôi lại còn thương hại ông ta vì thấy ông ta bị bà Maria Vasilievna cự tuyệt.

– Bác Petya, thế nào là “nước mắt cá sấu”?

Bác Petya vớt một miếng cải bắp nóng hổi trong nồi ra.

– Có lẽ là một loại nước chấm…

Không, không, đây không phải là nước chấm… Tôi đang định nói, đây không phải là nước chấm. Nhưng tôi thấy bác Petya đang cầm miếng cải bắp đã cắn thử để xem món canh đã chín chưa bỗng từ từ lượn tròn quanh người tôi. Mắt tôi hoa lên, tôi thở dài rồi đi về phòng ngủ.

Romashka đang ngồi bên cạnh cửa sổ trong buồng ngủ, mồm lẩm bẩm tính toán.

– Mười vạn bây giờ chỉ bằng một cô-pếch sau này thôi, – nó nói với tôi. – Nếu thu thập những đồng tiền cũ người ta đổi ra rồi đi đến nơi nào chưa biết việc đổi tiền, mua tất cả hàng hóa đem về bán lấy tiền mới. Mình đã tính rồi, một đồng rúp vàng có thể kiếm được bốn vạn lần hơn.

– Từ biệt Romashka nhé. Mình đi đây. – Tôi trả lời hắn.

– Đi đâu?

– Đi Turkestan, – tôi nói, mặc dù trước đây một phút tôi chưa hề nghĩ đến Turkestan.

– Nói láo!

Tôi lặng lẽ lột áo gối ra và nhét vào đấy tất cả các thứ tôi có. Chiếc áo sơ-mi, cái quần, tấm tranh áp-phích “Học sinh trường số Bốn diễn vở “Marat”[28] và cái ống nghe màu đen mà ông bác sĩ Ivan Ivanych đã để lại. Tất cả những con cóc, con thỏ tôi đều đập tan ra rồi ném vào thùng rác. Ngay đến cả bức tượng cô thiếu nữ có vòng tóc trước trán, có phần giống Katya cũng bị tôi ném vào đấy nốt.

Romashka nhìn tôi có vẻ thích thú. Nó vẫn lẩm bẩm tính toán nhưng không say sưa như lúc vừa rồi nữa.

– Nếu một rúp mà kiếm được bốn vạn, vậy thì một trăm rúp…

Xin vĩnh biệt trường học! Mình sẽ không bao giờ đi học nữa. Học để làm gì? Mình đã biết viết, biết đọc, biết tính toán. Thế là đủ rồi, như vậy cũng đã tốt chán. Sau khi mình ra đi cũng chẳng có ai thấy buồn đâu. Họa chăng chỉ có Valya nhớ đến một lần rồi cũng quên đi.

– Vậy thì một trăm rúp có thể kiếm được bốn mươi vạn, – Romashka lẩm bẩm nói. – Một trăm rúp là được bốn mươi vạn.

Nhưng tôi sẽ còn quay trở lại. Lúc đó tôi sẽ còn phải đến nhà bà cụ Nina Kapitonovna, ném tiền ra và nói: “Đây xin cụ cầm lấy tiền trả những bữa mà tôi đã ăn ở nhà cụ”. Còn Korablyov nữa, người ta sẽ tống cổ ông ta ra khỏi trường, ông ta chạy đến kêu ca với tôi và khẩn khoản xin tôi tha thứ cho. Đừng hòng!

Tôi bỗng nhớ đến cảnh ông đứng bên cửa sổ khi tôi đến nhà ông. Ông đứng nhìn chằm chằm ra sân buồn rũ và có vẻ hơi say. Thôi, đã chắc là ông nói ra đâu. Ông viện tôi ra để làm gì cơ chứ. Trái lại, chắc là ông không tỏ vẻ gì, giả vờ như không biết tí gì về cuộc bàn bạc bí mật ấy hết. Tôi đã rủa oan, không phải là ông đã nói ra. Vậy thì ai?

– À, Valya! – Tôi bỗng tự nhủ. – Chả là sau khi ở nhà Tatarinov về, tôi đã đem mọi chuyện ra nói với nó. Đúng là Valya rồi.

Song tôi nhớ lại thì lúc đó Valya chưa nghe hết đầu đuôi câu chuyện đã ngáy khò khò. Vả lại Valya quyết không thể làm những điều như thế được.

Có thể là Romashka chăng? Tôi nhìn nó. Mặt nó trắng bệch, hai tai đỏ gay, nó ngồi bên bậu cửa sổ lẩm bẩm nhấn lên nhấn xuống mãi không thôi. Tôi cảm thấy nó vẫn theo dõi tôi bằng con mắt tròn dẹt như mắt chim. Nhưng nó có biết gì đâu…

Giờ đây khi tôi đã khẳng định việc này không phải do thầy Korablyov gây ra thì hình như có thể lưu lại được. Nhưng đầu tôi nhức như búa bổ, tai váng lên, vả lại không biết tại sao tôi thấy một khi đã bảo Romashka là mình đi thì không thể ở lại được nữa. Trong lòng buồn bã, tôi ngoái nhìn lại khắp phòng lần cuối. Kia là cái bóng đèn màu trắng, mà mỗi khi tắt đèn rồi tôi vẫn thường nhìn vào rất lâu trong đêm tối. Kia là bức tường có những ô để quần áo. Kia là ô quần áo của tôi, bên cạnh là ô của Valya và những dãy giường…

Tôi thở dài, vớ lấy cái bọc, gật đầu với Romashka rồi ra đi. Có lẽ lúc đó tôi đang sốt rất nóng nên khi ra đường tôi mới cảm thấy bên ngoài lạnh một cách lạ lùng, vả lại lúc ra vòm cửa tôi đã cởi áo đồng phục ra mà mặc ngay áo bành-tô ra ngoài áo sơ-mi. Tôi quyết định đem bán cái áo đồng phục đi. Theo tôi tính toán thì chiếc áo ấy có thể bán được khoảng mười lăm triệu rúp.

Có lẽ vì tôi nhức đầu chóng mặt, người nóng hầm hập cho nên tôi không nhớ rõ là tôi đã làm những gì ở chợ giời, mặc dù tôi lang thang ở đó suốt một ngày. Tôi chỉ nhớ là tôi đứng bên một quầy hàng ngào ngạt mùi hành phi, tay cầm chiếc áo đồng phục, miệng khẽ nói:

– Ai mua đây…

Tôi còn nhớ là tôi rất ngạc nhiên không hiểu sao giọng nói của tôi lại yếu ớt đến như vậy. Tôi cũng nhớ đã để ý thấy trong đám người mua bán có một người đàn ông vóc to lớn mặc hai chiếc áo bành-tô bằng lông, một chiếc mặc hẳn vào người còn chiếc định bán thì choàng trên vai. Có điều rất lạ là tôi cứ mang chiếc áo của tôi đi đâu cũng đều chạm trán ông ta. Ông ta đứng đực ra đó, người cao lớn, râu ria xồm xoàm, mặc hai chiếc áo bành-tô, mặc cho mọi người sờ soạng, ngắm vuốt, nắn cổ áo, chẳng buồn nhìn ai, chỉ cau có nói giá tiền.

Tôi nhớ là sau khi lang thang ở chợ suốt ngày, cuối cùng tôi đã đổi cái áo sơ-mi lấy một chiếc bánh rán bột mì với cà rốt, nhưng tôi vừa cắn một miếng đã thấy chán.

Tôi kiếm một chỗ để sưởi cho ấm. Mặc dù người cũng không cảm thấy rét lắm nhưng những đầu ngón tay bị lạnh tím bầm lại. Tôi nhét chiếc bánh rán vào trong áo gối. Tôi nhớ lúc đó tôi cứ luôn nhìn xem chiếc bánh có bị vụn ra không. Có lẽ tôi cảm thấy mình ốm thật. Tôi rất thèm uống nước. Có tới mấy lần tôi quyết định là nếu qua nửa tiếng đồng hồ nữa mà không bán được chiếc áo đồng phục thì sẽ vào quán trà đổi lấy một cốc trà nóng. Nhưng ngay lúc đó tôi lại sợ bây giờ mới có người đến mua nên tôi lại quyết định đứng thêm nửa giờ nữa.

Tôi nhớ lúc đó tôi tự an ủi rằng người đàn ông cao lớn kia cũng không sao bán được cái áo bành-tô…

Nếu bốc một nắm tuyết mà ăn có lẽ lại hay, nhưng tuyết ở quãng chợ này bẩn quá, mà đi ra ngoài đường cái thì lại xa. Tuy vậy cuối cùng tôi vẫn cứ đi ra và đã ăn tuyết. Rất lạ là tôi thấy tuyết ấm. Hình như tôi bị nôn. Nhưng cũng có thể là không phải. Tôi chỉ nhớ tôi ngồi trên tuyết, có người nắm lấy vai tôi bởi vì tôi bị ngã. Cuối cùng họ buông tôi ra, tôi nằm xuống khoan khoái duỗi thẳng hai chân. Có tiếng người đang nói cạnh chỗ tôi nằm, nghe như là: “động kinh, bị động kinh…” Sau đó họ định lấy cái túi áo gối của tôi đi, tôi nghe thấy họ dỗ tôi: “Lạ chưa, đây là để đầu cho mày đấy chứ!” nhưng tôi cứ túm chặt lấy cái áo gối, nhất định không buông. Người đàn ông khoác hai chiếc áo bành-tô lững thững đi qua rồi đột nhiên ném một chiếc áo lên người tôi. Lúc đó là tôi đã mê sảng rồi. Tôi biết rất rõ là tôi đã mê sảng… Có người vẫn kéo cái túi áo gối của tôi. Tôi nghe thấy tiếng phụ nữ nói:

– Nó không buông cái túi ra đâu.

Tiếp đó là giọng đàn ông:

– Đặt cả cái túi lên cũng được.

Sau đó lại có tiếng một người đàn ông nữa:

– Đúng là bệnh cúm ác tính rồi[29].

Và mọi sự chìm hẳn đi…

*

*  *

Ngay đến bây giờ dù chỉ hơi sốt một tí thôi tôi cũng đã mê sảng rồi. Sốt đến ba mươi tám độ là tôi nói huyên thuyên, làm cho bạn bè và những người thân thuộc phát hoảng. Nhưng chưa bao giờ tôi lại mê sảng thú vị như lần tôi bị cúm ác tính này. Kìa tôi đang ở trong căn phòng rộng rãi sáng sủa và vẽ phong cảnh một thác nước. Dòng nước từ vách đá cheo leo đổ xuống lòng chảo đá hẹp. Hay quá! Dòng nước lấp lánh dưới ánh mặt trời, những tảng đá xanh tuyệt diệu.

Kìa tôi lại đang ngồi trên một cái xe tuyết đi đâu, mình khoác áo lông cừu. Trời tối dần song tôi vẫn trông thấy tuyết vun vút chạy lùa giữa hai thành ván trượt rộng bản, y như là chúng tôi đang ngồi một chỗ mà tuyết thì lao đi vun vút. Khi nhìn tấm da đắp chân thõng xuống bên xe vạch thành đường chạy dài trên tuyết thì mới thấy rõ là mình đang đi. Tôi cảm thấy thú quá, ấm quá, hình như chẳng còn thiết gì hơn nữa, chỉ cần cứ ngồi trên chiếc xe tuyết mà đi suốt đời.

Không hiểu sao tôi lại có cái ảo giác tuyệt vời như thế! Lúc đó tôi đã gần cái chết lắm rồi. Đã hai lần tôi bị coi là hết đường cứu chữa rồi nên họ cách ly với các bệnh khác bằng một tấm bình phong. Hiện tượng bầm da tím ngắt vốn là triệu chứng ở những kẻ sắp chết. Triệu chứng đó đã xuất hiện ở người tôi rõ ràng đến nỗi hầu như tất cả các bác sĩ, trừ một người thôi, đều lắc đầu thất vọng, và chỉ sáng sáng lại ngạc nhiên hỏi:

– Thế nào, vẫn còn sống à?

Tất cả những chuyện đó tôi được biết sau khi đã tỉnh…

Dù sao thì tôi cũng không chết. Trái lại tôi đã bình phục. Có một lần tôi mở mắt ra vẫn cứ tưởng là mình đang ở trại trẻ và định nhào từ trên giường xuống… Có một bàn tay giữ tôi lại. Một khuôn mặt ai đó tôi quên mất rồi nhưng rất quen thuộc cúi xuống người tôi. Không biết các bạn có tin hay không chứ đó chính là ông bác sĩ Ivan Ivanych.

– Bác sĩ, – tôi nói với ông và bật khóc vì sung sướng, vì yếu đuối. – Bác sĩ, bão tuyết đấy!

Ông nhìn thẳng vào mắt tôi, có lẽ ông cho rằng tôi vẫn còn đang mê sảng.

– Yên ngựa, cái hòm, bão tuyết, uống rượu, Abram, – tôi nói một mạch và cảm thấy nước mắt chảy xuống mồm. – Tôi đây bác sĩ ạ. Tôi là Sanya đây. Bác có nhớ không, bác có nhớ tôi ở một cái làng. Chúng tôi đã cho bác trốn. Bác đã dạy tôi học.

Ông lại nhìn thẳng vào mắt tôi lần nữa, rồi phồng mồm lên thổi ra phù phù.

– A ha! – Ông nói và cười vang lên. – Sao lại không nhớ? Thế em gái chú đâu? Sao lại nói được như thế này? Hồi đó chú chỉ biết nói có mỗi tiếng “tai” thôi cơ mà, và nói như sủa ấy. Học nói được rồi hả? Và lại còn trốn lên tận Moskva nữa? Rồi lại còn định chết nữa?

Tôi muốn nói rằng thực ra tôi không định chết tí nào, trái lại, nhưng bỗng ông lấy tay bịt mồm tôi lại, còn tay kia vội vàng rút mùi xoa lau mặt lau mũi cho tôi.

– Này chú em, nằm im nhé, – ông nói. – Chú chưa được nói năng gì hết. Hãy câm đi, chịu khó câm đi hai ngày. Có trời biết được chú đã chết đi sống lại mấy lần rồi. Giờ đây ra sao cũng chưa biết được đâu. Có khi chỉ nói quá vài câu là đi đứt đấy.

Chương 12
Một cuộc nói chuyện nghiêm túc

Có lẽ các bạn cho rằng tôi đã có lúc tỉnh lại thì tôi sẽ bắt đầu bình phục? Hoàn toàn không phải như vậy. Bệnh cúm Tây Ban Nha vừa khỏi thì tôi lại mắc bệnh viêm màng não. Lần này bác sĩ Ivan Ivanych cũng lại không đồng ý với ý kiến cho rằng tính mệnh tôi đã đi đứt.

Ông thường ngồi hàng tiếng đồng hồ bên giường bệnh của tôi để nghiên cứu những động tác kỳ quặc của đôi mắt và hai bàn tay tôi. Cuối cùng tôi lại hồi tỉnh. Mặc dù tôi còn nằm trợn ngược mắt lên mãi khá lâu, nhưng đã thoát chết.

“Thoát chết nhưng có thể bị ngớ ngẩn suốt đời”.

Tôi đã gặp vận may, không bị ngớ ngẩn. Ngược lại sau khi khỏi bệnh tôi còn cảm thấy mình thông minh hơn trước đây là khác. Đúng là có như thế thật, song chẳng dính dáng gì đến căn bệnh đã mắc cả.

Dù sao thì tôi cũng phải nằm ở nhà thương đến nửa năm trời. Trong thời gian này tôi được gặp Ivan Ivanych luôn, gần như cứ cách một ngày tôi lại được gặp ông một lần. Khi tôi bắt đầu bình phục thì hầu như ông không đến nhà thương nữa. Chẳng bao lâu sau ông đi khỏi thành phố Moskva. Ông đi đâu, làm gì, xin các bạn xem hồi sau sẽ rõ.

Có điều rất đáng ngạc nhiên là suốt từng ấy năm trời ông thay đổi rất ít. Ông ấy vẫn thích ngâm thơ như trước. Có lần sau khi nghe bệnh cho tôi xong, ông làu bàu đọc một đoạn thơ:

Nam tước von Grinvaldus

Vị anh hùng hào kiệt

Vẫn ngồi trên bệ đá

Với tư thế thuở xưa.

Có những sinh viên thường đến gian buồng bệnh của tôi. Lúc đó ông nhìn sinh viên bằng đôi mắt trong sáng, sinh động, rồi ông nắm tay áo một người, giảng giải, rồi bỏ tay ra, sau đó lại nắm tay áo người ấy[30]. Tôi và ông ấy cùng nhớ lại cái “thuở xa xưa”. Ông hết sức ngạc nhiên khi thấy tôi vẫn nhớ rằng ông đã lấy ruột bánh mì và những thứ khác nặn thành con mèo và con chuột, con mèo bắt chuột kêu meo meo y như mèo thật.

– Bác Ivan Ivanych, – tôi nói, – sau khi bác đi rồi, tôi và em gái vẫn xiên khoai nướng suốt cả mùa đông.

Ông cười vang lên rồi trầm ngâm suy nghĩ.

– Chú em ạ, đó là hồi ta bị đi đày, đã học được đấy.

Thì ra trước kia ông đã bị đi đày. Năm 1914 ông bị phát vãng vì là đảng viên Bolshevik, sau khi bị án đày chung thân. Tôi không biết ông bị phát vãng ở chỗ nào, còn nơi đi đày của ông thì xa lắm, tận gần biển Barents.

– Từ chỗ ấy, – ông cười nói, – ta chạy một mạch đến cái thôn nhà em đó. Trên đường đi tí nữa thì chết cóng.

Thì ra bây giờ tôi mới rõ tại sao hồi ấy đêm đêm ông không ngủ. Cái ống đen đen – ống nghe bệnh – thì ra ông để lại cho hai anh em tôi để làm kỷ niệm. Hết chuyện nọ sang chuyện kia, cuối cùng tôi đành phải kể lại đầu đuôi câu chuyện tại sao tôi lại trốn khỏi trại trẻ.

Ông rất chú ý nghe tôi nói và không hiểu sao ông cứ nhìn vào mồm tôi.

– Hay thật, – ông trầm ngâm nói. – Thật là chuyện hiếm có.

Tôi cứ tưởng ông nghĩ rằng bỏ trại trẻ ra đi là chuyện hiếm có. Tôi đang định thanh minh rằng chuyện này chẳng có gì là hiếm thì ông lại nói:

– Không phải vừa câm vừa điếc mà là câm nhưng không điếc. Stummheit ohne Taubheit[31]. Lúc bấy giờ đến gọi “mẹ” cũng không xong, thế mà bây giờ, xem kìa, rõ là một nhà hùng biện!

Ông đem chuyện tôi ra kể lại cho các bác sĩ khác nghe.

Tôi đã hơi thất vọng vì bác sĩ chẳng nói gì đến sự tình đã khiến tôi phải trốn khỏi trại trẻ mà thậm chí còn có vẻ như ông đã bỏ ngoài tai. Nhưng tôi đã nghĩ lầm, bởi vì sau này có một hôm trời rất đẹp, cửa gian buồng bệnh của chúng tôi mở toang, một chị y tá bước vào nói:

– Grigoriev có khách.

Thầy Korablyov bước vào.

– Chào em, Sanya!

– Chào thầy Ivan Pavlych!

Cả phòng đều tò mò nhìn chúng tôi. Có lẽ cũng vì nguyên nhân ấy nên lúc đầu ông ấy chỉ toàn nói về sức khỏe của tôi. Nhưng khi mọi người trong phòng trở lại với công việc của họ thì ông bắt đầu mắng tôi. Ôi, ông mắng tôi một trận nên thân! Ông nói tuột ra tất cả những điều tôi đã nghĩ về ông trước đây và bảo, nếu tôi cho ông ấy là một kẻ đê tiện thì lúc đó tôi phải đến gặp ông ấy mà nói thẳng ra: “Ivan Pavlych, ông là một kẻ đê tiện!” Tôi đã không làm như vậy, bởi vì tôi là một người cá nhân chủ nghĩa điển hình. Sau đó ông dịu giọng hơn khi tôi tiu nghỉu. Tôi hỏi ông:

– Thưa thầy Ivan Pavlych, cá nhân chủ nghĩa là thế nào ạ?

Tóm lại ông đã mắng tôi cho đến khi hết giờ đến thăm. Tuy vậy lúc chia tay, ông bắt tay tôi rõ chặt và bảo ông sẽ còn đến nữa.

– Bao giờ ạ?

– Mấy hôm nữa. Ta có câu chuyện rất nghiêm túc muốn nói với em. Còn giờ thì em suy nghĩ trước đi.

Rất tiếc là ông không bảo tôi phải suy nghĩ vấn đề gì nên tôi đành cứ nghĩ ngợi lung tung. Tôi nhớ lại Ensk, ông già Skovorodnikov, dì Dasha và quyết định là khi nào khỏe hẳn sẽ viết thư về Ensk ngay. Petya đã trở về chưa? Tôi nghĩ đến Petya luôn. Cửa sổ gian phòng bệnh của chúng tôi trông ra vườn hoa, do đó có thể nom thấy những ngọn cây bị gió thổi lắc lư. Ban đêm khi xào xạc, mường tượng thấy như Petya cũng đang nằm trên một chiếc giường bệnh sơn trắng ở một nơi nào đó như tôi đây, vừa suy nghĩ vừa lắng nghe tiếng lá cây xào xạc. Giờ đây nó ở đâu? Có thể là nó đã chán Turkestan và nó lại tẩu sang một nơi nào đó ở Peru rồi? Nhỡ thằng Petya ở Peru thật thì sao nhỉ? Nó đang đứng hiên ngang trên bãi biển Thái Bình Dương, mình mặc áo giáp, tay cầm kiếm y như Vasco Núñez de Balboa. Chả chắc gì. Có điều là trong thời gian tôi ở trong trại trẻ thì ai biết được nó đã đi những đâu?

Đến buổi được tiếp khách lần sau thì Valya Zhukov vào thăm tôi và kể chuyện con nhím của nó. Không biết nó bắt ở đâu được một con nhím và đã làm cho nó cả một cái nhà dưới gầm giường.

Mùa đông loài nhím đều ngủ, nhưng không hiểu sao con nhím này lại không ngủ. Tóm lại, đây là con nhím đặc biệt. Ngay đến việc nó gãi cũng làm cho cậu ta thích thú.

– Y như chó gãi ấy! – Valya vui sướng khoe. – Cái chân nó cũng gõ gõ xuống đất y như con chó ấy.

Tóm lại là suốt cả hai tiếng đồng hồ thằng Valya chỉ nói chuyện con nhím của nó và mãi đến lúc chia tay cậu ta mới sực nhớ ra là thầy Korablyov hỏi thăm tôi, nay mai thầy sẽ vào thăm.

Tôi liền hiểu ngay đó sẽ là một cuộc nói chuyện nghiêm chỉnh. Hay lắm! Tôi tin rằng thế nào tôi cũng bị thầy dồn cho một trận nữa. Quả nhiên tôi đoán không sai.

Câu chuyện bắt đầu từ lúc thầy Korablyov hỏi tôi sau này sẽ làm gì.

– Em không biết, – tôi trả lời. – Có lẽ em sẽ làm một họa sĩ.

Ông nhướn lông mày và phản đối:

– Không được đâu!

Thật tình mà nói thì tôi chưa hề suy nghĩ xem sau này tôi sẽ làm gì. Trong thâm tâm tôi muốn làm một nhân vật giống như Vasco Núñez de Balboa cơ. Nhưng vì thầy Ivan Pavlych lại khẳng định là tôi không làm nổi họa sĩ, nên tôi cũng thấy bực.

– Tại sao?

– Vì rất nhiều lẽ, – thầy Korablyov nói quả quyết. – Trước hết là vì ý chí em mềm yếu lắm.

Tôi giật mình. Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng ý chí mình mềm yếu.

– Đâu có thế, – tôi buồn rầu phản đối. – Ý chí em rất mạnh.

– Không đúng, rất mềm yếu. Một người không biết mình sau một giờ nữa sẽ làm gì thì ý chí ra sao? Nếu em có ý chí kiên cường thì em đã học giỏi. Nhưng em thì lại học kém.

– Thưa thầy Ivan Pavlych, – tôi hốt hoảng nói, – em chỉ có một điểm “kém” thôi mà.

– Phải, em học kém. Thực ra em có thể đạt mức giỏi cơ.

Ông chờ một lát xem tôi có nói gì không. Nhưng tôi nín lặng.

– Em chỉ giỏi tưởng tượng hơn là biết suy nghĩ.

Ông lại chờ một lát.

– Nói chung thì đã đến lúc em phải nghĩ xem mình là một người như thế nào và sống ở trên đời này để làm gì. Vừa rồi em nói em muốn làm một họa sĩ. Chú em ạ, muốn đạt mục đích ấy thì phải trở thành một con người khác cơ.

Chương 13
Tôi suy nghĩ

Nói mồm thì rất dễ: anh cần trở thành một con người khác hẳn. Nhưng phải làm như thế nào đây? Tôi không đồng ý rằng tôi học quá tồi. Chỉ có một điểm “kém” mà lại là môn toán, tại vì có một lần tôi đang đánh giày thì thầy Ruzhichek gọi tôi lên bảo:

– Em bôi giày bằng cái gì thế? Grigoriev? Trứng thối với dầu hỏa à?

Tôi giở giọng láo xược, thế là từ đó trở đi ông không bao giờ cho tôi điểm “kém” nữa. Nhưng dẫu sao tôi cũng thấy thầy Korablyov nói là đúng và tôi phải trở thành một con người khác hẳn.

Nếu quả là ý chí tôi mềm yếu thật thì sao? Phải kiểm tra xem sao. Cần quyết định làm một việc và nhất định làm bằng được. Để khởi đầu, tôi quyết định đọc thật kỹ cuốn “Bút ký của người đi săn”, năm ngoái tôi đã đọc quyển này và bỏ dở vì thấy chán quá.

Thật lạ lùng! Lần này tôi vừa mượn ở thư viện của nhà thương cuốn “Bút ký của người đi săn” đem về đọc được bốn năm trang đã thấy chán gấp ba năm ngoái. Lúc đó điều mong muốn cao nhất của tôi ở trên đời này là giá đừng có cái quyết định ấy thì hay biết bao nhiêu. Song tôi đã tự hứa với mình, thậm chí đã đọc thầm lời hứa ấy ở trong chăn, phải giữ trọn lời chứ.

Tôi đọc hết cuốn “Bút ký của người đi săn” thì quả quyết được rằng thầy Korablyov nói sai rồi. Ý chí của tôi rất kiên cường.

Tôi nghĩ, hay là kiểm nghiệm mình một lần nữa. Giả dụ như mỗi buổi sáng sau khi tập thể dục xong sẽ ra vòi tắm nước lạnh, hoặc là điểm tổng kết cả năm về môn toán phải được “năm”. Nhưng tất cả những cái đó tôi đều gác lại đến khi trở lại trường, còn giờ đây chỉ có việc cứ suy nghĩ.

“Em chỉ giỏi tưởng tượng hơn là biết suy nghĩ”. Tại sao ông ấy lại nói thế? Có lẽ vì tôi đã quá khoác lác về tài nặn tượng của mình? Như vậy thì bực mình thật. Katya mới là kẻ hay tưởng tượng thì có. Hay là thầy Korablyov đã hiểu từ này với nghĩa khác? Tôi quyết định sẽ hỏi lại nếu ông còn đến nữa… Nhưng ông không đến và mãi sau một vài năm tôi mới biết từ đó không phải chỉ có nghĩa là tưởng mình là ghê lắm.

“Anh là người thế nào và sống ở trên đời này để làm gì?” Tôi vừa đọc báo vừa suy nghĩ về vấn đề này. Sau khi vào nằm nhà thương tôi bắt đầu xem báo. Thật là thú vị. Giá đừng có nhiều từ ngoại quốc thì có phải hay bao nhiêu không. Trong những từ ấy tôi cũng đọc thấy từ “tha hóa” và “nước mắt cá sấu”.

Cuối cùng bác sĩ Ivan Ivanych khám bệnh cho tôi lần chót rồi ra viện. Đó là một ngày tuyệt đẹp. Chúng tôi chia tay nhau. Ông ghi cho tôi địa chỉ của ông và dặn tôi đến chơi.

– Nhớ là đừng đến sau ngày hai mươi đấy nhé, – ông vui vẻ nói. – Nếu không thì, chú em ạ, chú sẽ không gặp ta đâu…

Tôi xách cái bọc con đi ra khỏi nhà thương. Vừa đi khỏi được một phố tôi đã phải ngồi xuống nghỉ trên một bệ đá ven đường – người còn yếu thật. Nhưng trước mặt tôi, mọi vật đều rất đẹp. Thành phố Moskva lớn quá! Tôi đã quen mất nó rồi. Phố xá sao mà náo nhiệt. Tôi cảm thấy váng đầu chóng mặt, nhưng tôi biết là giờ đây tôi không thể ngã xuống được nữa. Tôi đã khỏe rồi, nhất định phải sống. Tôi đã khỏi bệnh. Vĩnh biệt nhà thương nhé! Chào cái trường học của ta!

Thật tình mà nói thì tôi hơi buồn khi thấy mọi người trong trường đón gặp tôi với vẻ thờ ơ. Chỉ có mỗi mình Romashka hỏi tôi:

– Khỏe rồi à?

Nó hỏi với thái độ hơi tiếc là tôi đã không chết.

Valya thì mừng rỡ, song lúc đó nó không còn bụng dạ nào nghĩ đến tôi, vì nó bị mất con nhím. Nó nghi cho Nikolai Antonych đã xui bác bếp ném con nhím xuống hố nước bẩn.

– Biết thế mình bán quách nó đi, – Valya rầu rĩ nói. – Có người trả mình hai mươi nhăm cô-pếch. Không bán thì ngốc thật.

Trong thời gian tôi nằm ở nhà thương đã phát hành tiền mới, tiền bằng vàng và bằng bạc.

Ở trại trẻ mọi việc vẫn như cũ, chỉ có cô giáo Serafima Petrovna lên dạy ở lớp trên, thế chân cô có một thầy giáo tên là Sutkin. Valya nói rằng ông ta là một người xu nịnh. Ông ta nịnh nọt Nikolai Antonych, nịnh nọt cô giáo tiếng Đức, bợ đỡ Ruzhichek và lấy lòng cả học sinh.

Ngược lại trong thời gian nửa năm trời này trong trường đã có nhiều biến đổi lớn. Thứ nhất là trường thu hẹp lại còn được nửa: một số học sinh lớp trên đã chuyển sang trường khác. Thứ hai là trường được quét vôi và sơn lại rất sáng sủa, không còn nhận ra được những căn phòng bẩn thỉu với những cửa sổ tối tăm và trần nhà đen kịt trước kia nữa. Thứ ba là mọi người đều chỉ nói đến Chi đoàn thanh niên cộng sản. Hiện nay cô Varya làm bí thư Chi đoàn. Chính cô là người của Ban kinh tế mà năm 1920 thường cầm cái môi to tướng trong tay đi đi lại lại ngoài hành lang. Chắc hẳn cô là một bí thư Chi đoàn rất tốt bởi vì khi tôi trở lại trường tôi thấy cái căn phòng nhỏ của Chi đoàn thanh niên đã trở thành một nơi sôi nổi nhất trong trường chúng tôi.

Tôi chưa phải là đoàn viên thanh niên cộng sản nhưng đến ngày thứ ba sau khi tôi ở nhà thương về đã được cô Varya giao cho nhiệm vụ vẽ bức tranh cổ động có một chiếc máy bay đang xuyên trong mây và bên dưới đề:

“Các bạn thanh niên, hãy gia nhập Hội những người bạn Không quân!”

Lúc đó những ngón tay tôi vẫn còn run, nhưng tôi cũng hăng hái bắt tay vào làm.

Nói tóm lại trong trường lúc này đã hấp dẫn gấp ngàn lần trước kia và tôi cũng lập tức tham gia ngay một lúc vào tất cả các tổ hoạt động và say mê với việc đọc báo tập thể, quên bẵng mất ông bác sĩ Ivan Ivanych, quên mất cả lời ông dặn là đến chơi nhà ông trước ngày hai mươi tháng Năm.

Chương 14
Đồng năm mươi cô-pếch bằng bạc

Đúng vào hôm mà cuối cùng tôi quyết định đến nhà ông bác sĩ thì ở trường chúng tôi ngay từ tờ mờ sáng đã xôn xao náo động ầm lên. Đã tìm thấy con nhím của Valya. Thì ra nó bò lên trần nhà, và không biết làm sao lại rơi vào cái thùng đựng cải bắp cũ.

Có lẽ nó nhớ ra rằng suốt cả mùa đông nó đã không ngủ, cũng có thể là vì nằm trong thùng suốt hai tuần lễ nên nó yếu đi, trông hình thù nó chả ra sao cả. Dù sao thì cũng phải cố bán nó ngay đi, vì chắc là nó sắp ngoẻo rồi. Khi người ta động vào mũi nó, nó cũng không giấu cái mõm nó đi, không cuộn tròn lại và xù lông ra nữa. Những sợi râu hung hung quanh mồm nó xệ xuống. Tóm lại con nhím này nguy kịch lắm rồi, chỉ còn cách đưa nó đến trường đại học mà thôi, ở trường đại học có một phòng thí nghiệm thường hay mua nhím. Valya lấy một cái quần cũ gói con nhím mang đi. Một giờ sau nó quay về rầu rĩ ngồi xuống giường.

– Họ sẽ mổ nó, – Valya bảo tôi rồi mím môi mếu xệch để khỏi bật ra tiếng khóc.

– Mổ thế nào?

– Rất đơn giản. Nghĩa là rạch bụng nó rồi moi tất cả các thứ ở trong đó ra. Thương thật.

Chúng tôi cãi nhau một lúc về chuyện có phải ruột gan con nhím nào cũng ở cùng một chỗ như nhau không.

– Thôi đủ rồi, mặc xác nó. Cậu sẽ mua một con khác. Họ trả cậu bao nhiêu?

Valya im lặng mở nắm tay ra. Vì con nhím đã gần tắt thở rồi nên người ta chỉ trả có hai mươi cô-pếch.

– Mình có ba mươi cô-pếch, – tôi nói. – Chúng ta góp nhau lại mua một cái cần câu rút đi.

Tôi cố ý nói đến cái cần câu rút để an ủi cậu ta. Cần câu rút là một loại cần câu có thể xếp ngắn lại được, dây câu cuộn vào một vòng bánh xe con, do đó có thể ném lưỡi câu có mồi ra cách bờ đến bốn mươi thước. Tôi trông thấy thứ này từ hồi còn ở Ensk. Lão cảnh sát trưởng ở Ensk đã câu cá bằng loại cần câu này.

Chúng tôi góp tiền lại, thậm chí còn đem những đồng tiền mười cô-pếch và năm cô-pếch ra đổi lấy một đồng năm mươi cô-pếch bằng bạc mới toanh. Tôi chưa hề trông thấy đồng năm mươi cô-pếch bằng bạc bao giờ, không hiểu sao loại tiền này rất ít khi thấy.

Câu chuyện con nhím của thằng Valya làm tôi mất bao nhiêu thì giờ. Khi tôi dứt ra để đến thăm ông bác sĩ thì trời đã sẩm tối. Nhà ông ấy ở phố Zhubovsky, cách chỗ chúng tôi rất xa. Mà đi tàu điện bây giờ phải mua vé chứ không như hồi năm 1920 nữa. Thế nhưng tôi đi đến tận nơi mà không mất tiền.

Trong căn nhà gác quét vôi trắng có hàng cột sâu tít trong khu vườn ở phố Zhubovsky, chỉ còn một cửa sổ còn sáng ánh đèn. Tôi cho rằng đó là ánh đèn ở phòng ông bác sĩ. Nhưng tôi đã lầm. Thì ra ông bác sĩ ở trên gác ba mà ánh đèn thì lại ở gác hai. Chỗ ông ở là phòng số tám. Đây rồi. Bên dưới số phòng có hàng chữ to viết bằng phấn trắng:

“Đây là nhà Pavlov chứ không phải nhà Levenson”.

Pavlov – đó chính là bác sĩ Ivan Ivanych.

Một người đàn bà tay bế con ra mở cửa cho tôi. Bà ấy cứ suỵt luôn mồm chỉ sợ tôi nói to tiếng. Bà hỏi tôi cần gì. Tôi nói. Bà ấy vẫn suỵt suỵt và bảo bác sĩ có nhà nhưng hình như đang ngủ.

– Hay là em cứ gõ cửa xem sao, – bà ấy thì thào. – Có khi chưa ngủ cũng nên.

– Tôi chưa ngủ! – Không biết ông bác sĩ từ đâu nói vọng ra. – Ai đấy?

– Có chú bé nào đây này.

– Cho chú ấy vào.

Lần đầu tiên tôi đến nhà ông bác sĩ và rất ngạc nhiên thấy nhà ông bề bộn ngổn ngang. Trên sàn nhà giữa những gói chè và thuốc lá lăn lóc mấy chiếc găng tay da và ủng lông rất đẹp và rất lạ. Khắp phòng toàn những va-li da và ba-lô để ngỏ. Và bác sĩ Ivan Ivanych đang đứng giữa đống đồ đạc ngổn ngang ấy, tay cầm cái chân máy ảnh.

– A, Sanya! – Ông vui vẻ nói. – Em đến đấy à? Thế nào, công việc ra sao? Vẫn sống chứ?

– Vẫn sống ạ.

– Tuyệt! Có ho không?

– Không ạ.

– Giỏi lắm! Chú em này, ta đã viết một bài báo nói về chú đấy.

Tôi cho là ông nói đùa.

– Một hiện tượng câm hiếm, – bác sĩ nói. – Em có thể tìm đọc tờ “Báo Y học” số mười bảy. Bệnh nhân G. chính là em đấy. Cứ coi như em đã nổi danh rồi. Tất nhiên mới chỉ nổi danh nghĩa một bệnh nhân mà thôi. Nhưng mọi sự còn ở phía trước kia mà.

Ông hát: “Tất cả còn ở phía trước! Tất cả còn đang ở phía trước!” Rồi bỗng nhiên ông chồm tới cái va-li to nhất, sập nắp va-li xuống rồi ngồi lên trên để ấn cái nắp xuống cho chặt.

Có lẽ bác sĩ chuẩn bị đi đâu khỏi Moskva. Tôi định hỏi xem ông đi đâu, nhưng tôi lại nghĩ trước hết phải tìm hiểu xem tại sao ngoài cửa ông ấy lại viết đây là nhà ông chứ không phải nhà Levenson.

– Bác Ivan Ivanych, sao ngoài cửa nhà bác lại viết đây là nhà bác chứ không phải là nhà Levenson?

Ông bác sĩ cười.

– Bỏi vì ta sống ở đây, – ông trả lời. – Còn Levenson ở ngôi nhà bên cạnh. Buồng nhà ông ấy số tám, buồng này cũng số tám. Nhưng lại vào chung một cổng. Chú có hiểu không?

– Hiểu ạ.

Hôm ấy bác sĩ nói chuyện rất nhiều. Tôi chưa bao giờ thấy ông vui vẻ như hôm đó. Bỗng ông nảy ra quyết định là phải tặng tôi một vật gì để làm kỷ niệm nên đưa cho tôi đôi găng tay bằng da tuy đã cũ nhưng còn tốt lắm, có nẹp gài ở cổ tay. Tôi toan từ chối, nhưng ông ấy chẳng nói dài dòng, cứ nhét đôi găng tay cho tôi rồi nói:

– Cầm lấy và im đi.

Đáng lẽ tôi phải cám ơn ông đã cho tôi đôi găng tay nhưng thay cho lời cám ơn tôi hỏi ông:

– Bác chuẩn bị đi đâu thế? Đi khỏi nơi đây à?

– Ta sắp đi, – bác sĩ trả lời. – Lên Cực bắc, ra ngoài vòng Bắc cực. Em đã nghe nói đến bao giờ chưa?

Tôi lờ mờ nhớ lại bức thư của người hoa tiêu tàu biển viễn dương.

– Em có nghe nói.

– Hay lắm. Chú em ạ. Ta có người vợ chưa cưới ở trên đó. Em có biết thế là thế nào không?

– Em biết.

– Nói khoác. Em biết nhưng chưa hiểu hết đâu.

Tôi bắt đầu quan sát những vật lạ mắt mà ông chuẩn bị mang theo. Những chiếc quần lông có vá đũng bằng da, những cái đế giày bằng sắt có dây da, vân vân. Bác sĩ vừa xếp sắp đồ đạc vừa nói chuyện luôn mồm. Có một chiếc va-li làm thế nào cũng không đóng lại được. Ông cầm lấy cái nắp trên rồi đổ tất cả đồ đạc ra giường. Một tấm ảnh to rơi xuống chân tôi. Đó là một tấm ảnh cũ đã ngả màu vàng và đã bị gấp mấy chỗ. Đằng sau tấm ảnh có dòng chữ nét tròn và to: “Toàn đội thủy thủ tàu ‘St. Maria’”. Tôi ngắm kỹ tấm ảnh và rất ngạc nhiên thấy có cả bố Katya cũng ở đấy. Đúng là ông ấy! Ông ngồi chính giữa, hai tay khoanh trước ngực, hệt như tấm ảnh treo ở phòng ăn gia đình nhà Tatarinov. Nhưng trên tấm ảnh này tôi không tìm thấy ông bác sĩ đâu cả, tôi bèn hỏi sao trong ảnh không có ông ấy.

– Chú em ạ, bởi vì tôi không cùng đi trên chiếc tàu buồm “St. Maria”, – bác sĩ thở phì phò, siết dây đai va-li và nói.

Ông cầm tấm ảnh ở tay rồi nghĩ xem nên cất vào đâu.

– Có một người cho làm kỷ niệm.

Tôi định hỏi xem người đó là ai, có phải là bố Katya không, nhưng ông đã nhét tấm ảnh vào trong quyển sách và bỏ quyển sách vào ba-lô.

– Thôi nhé, Sanya, – ông nói, – ta phải đi đây! Sau này em viết thư cho ta kể chuyện em làm được những việc gì, bản thân ra sao… Chú em ạ, phải nhớ rằng chú là một trường hợp rất thú vị đấy!

Tôi ghi lại địa chỉ của ông rồi chúng tôi chia tay.

Tôi cuốc bộ về nhà. Dọc đường tôi đi vòng đến phố Tverskaya để nghe truyền thanh. Đây là chiếc loa truyền thanh đầu tiên của Moskva. Nó thật là hay. Chỉ tội cái tiếng to quá làm tôi nhớ đến Grishka Faber trong vở bi kịch “Thời gian đã đến”.

Tôi về đến trại trẻ thì đã gần mười một giờ. Tôi hơi lo, sợ trại đóng cửa. Nhưng không. Cửa vẫn mở. Tất cả các cửa sổ đều sáng ánh đèn, có việc gì xảy ra vậy?

Tôi chạy vụt vào phòng ngủ như tên bắn. Phòng rỗng không! Giường nào cũng đều trải đệm cả, chắc mọi người đã chuẩn bị ngủ rồi!

– Bác Petya! – Tôi nhìn thấy bác bếp liền gọi ngay. Bác mặc bộ quần áo mới, tay cầm cái mũ dạ, đi từ trong bếp ra. – Có chuyện gì xảy ra thế?

– Người ta mời họp. – Bác bếp thì thào ra vẻ bí mật.

– Họp gì? Ở đâu?

– Họp đại hội toàn thể giáo viên, công nhân viên chức và học sinh, – bác bếp vẫn nói vẻ bí mật như lúc nãy.

Có lẽ bác ấy đã ngồi ngủ gật một lúc rồi nên nói mỗi câu lại díp mắt lại. Bác ấy toan giải thích cho tôi rằng một khi bác được mời đi họp thì cũng phải ăn mặc ra hồn nhưng tôi đã chạy lên trường.

Trong giảng đường lớn chật ních, giá có quả táo rơi cũng không có chỗ lọt, mà còn nhiều học sinh đứng ngoài cửa ra vào, ở dọc hành lang. Nhưng tôi vẫn luồn vào được và ngồi ngay hàng đầu. Song không phải là ngồi trên ghế mà ngồi bệt xuống đất.

Đó là một cuộc họp long trọng do cô Varya làm chủ tọa. Má cô đỏ hồng, cô ngồi trên bàn chủ tịch đoàn, tay cầm bút chì, cô luôn luôn hất mớ tóc xõa trước mặt ra đằng sau. Đây là lần đầu tiên cô làm chủ tịch một cuộc họp lớn nên cũng dễ hiểu tại sao cô lại xúc động đến thế. Những học sinh khác trong Chi đoàn thanh niên cộng sản ngồi hai bên cạnh cô, đang chăm chú ghi chép gì đó. Trên đầu họ, phía bên trên bàn chủ tịch đoàn, phía trên cả phòng họp có treo một bức tranh cổ động của tôi. Tôi vui sướng đến nghẹn ngào. Đây là bức tranh cổ động của tôi – một chiếc máy bay đang lượn trong mây và bên dưới có hàng chữ:

“Các bạn thanh niên, hãy gia nhập Hội những người bạn của Không quân”.

Nhưng đem treo bức tranh cổ động của tôi ở đây có tác dụng gì thì mãi tôi vẫn không hiểu nổi, vì những người lên phát biểu ý kiến chỉ toàn nói đến cái tối hậu thư nào đó. Nhưng thầy Korablyov đã lên phát biểu ý kiến và mọi sự trở nên rõ ràng.

– Các đồng chí! – Tiếng thầy không to nhưng rất rành rọt. – Chính phủ Xô Viết nhận được một tối hậu thư. Nói chung mọi người đều đã đánh giá rất đúng ý nghĩa của cái văn kiện này. Theo quan điểm của các bạn thì tác giả của những văn kiện ấy chính là những tên đế quốc điển hình. Điều đó hoàn toàn đúng. Song nếu cho rằng bản thân chúng không biết điều này hoặc giả cho rằng lần đầu tiên chúng được nghe những điều này ở các bạn thì là hoàn toàn sai. Không, chúng ta phải dùng những biện pháp khác để trả lời cho cái tối hậu thư ấy! Chúng ta phải tổ chức ở trong trường phân hội những người bạn của Không quân!

Mọi người vỗ tay nhiệt liệt, sau đó thầy Korablyov cứ nói xong một câu là mọi người lại vỗ tay. Cuối cùng ông còn chỉ lên bức tranh cổ động của tôi. Tôi kiêu hãnh cảm thấy toàn trường đều nhìn lên bức tranh chiếc máy bay đang bay lượn trong mây do tôi vẽ và đều đọc hàng chữ: “Các bạn thanh niên, hãy gia nhập Hội những người bạn của Không quân!”

Kế đó Nikolai Antonych lên phát biểu và ông nói cũng rất hay. Sau đó cô Varya tuyên bố tất cả Chi đoàn thanh niên cộng sản đều gia nhập “Hội những người bạn của Không quân”. Những ai muốn gia nhập Hội thì ngày mai từ mười giờ sáng đến mười giờ tối đến chỗ cô để ghi tên. Còn bây giờ cô đề nghị mở một cuộc lạc quyên ủng hộ Không quân Xô Viết. Số tiền thu được sẽ gửi cho tòa soạn báo “Sự thật”.

Chắc lúc đó tôi rất xúc động nên Valya nhìn tôi ngạc nhiên. Tôi móc túi lấy đồng năm mươi cô-pếch bằng bạc giơ cho nó xem. Nó hiểu. Nó đang định nói gì đó, chắc là chuyện cái cần câu rút. Nhưng nó lại ghìm được và chỉ gật đầu.

Tôi chạy lên sân khấu đưa đồng năm mươi cô-pếch cho cô Varya.

– Thầy Ivan Pavlych, – tôi nói với thầy Korablyov khi thầy đứng ngoài hành lang hút thuốc bằng cái bót dài. – Thầy cho em biết bao nhiêu tuổi mới được tuyển làm phi công ạ?

Ông nghiêm nghị nhìn tôi.

– Tôi không biết, Sanya ạ. Như em thì chắc người ta không nhận đâu…

Không nhận? Tôi nhớ đến lời thề mà tôi và Petya đã nguyện với nhau ở vườn Nhà thờ: “Đấu tranh và tìm tòi, quyết đạt mục đích chứ không đầu hàng!” Nhưng tôi chẳng nói ra. Có nói thì thầy Korablyov cũng chẳng hiểu được lời thề ấy.

Phần thứ ba
NHỮNG LÁ THƯ CŨ

Chương 1
Bốn năm

Tôi như đang xem một bộ phim câm cũ kỹ, trong óc tôi tưởng tượng ra một cái đồng hồ khổng lồ, có điều chiếc kim dài của cái đồng hồ này chỉ năm. Nó quay trọn một vòng thì tôi thấy mình đang ngồi học giờ giảng của thầy Korablyov, cùng ngồi một bàn với Romashka. Tôi đánh cuộc với Romashka, để cho hắn lấy con dao con cứa ngón tay tôi, tôi quyết không kêu đau, cũng không rụt tay lại. Đây là cuộc thử thách ý chí. Căn cứ vào “Các nguyên tắc phát triển ý chí” thì tôi phải luyện tập để “không bộc lộ tình cảm của mình”. Tối nào tôi cũng phải ôn lại các nguyên tắc ấy. Cuối cùng có một cơ hội tốt thế này, tôi kiểm nghiệm lại mình.

Mặc dù bài học hôm nay rất thú vị nói về phong tục tập quán của người Chukchi, song cả lớp chả có ai nghe thầy Korablyov giảng bài, mọi người đều chăm chú nhìn chúng tôi.

– Cứa đi, – tôi nói với Romashka.

Cái thằng khốn kiếp ấy cầm con dao lạnh lùng cứa vào ngón tay tôi một cái. Tôi không kêu nhưng bất giác rụt tay lại. Thế là tôi thua cuộc.

Có người bật kêu lên, thế là tiếng thì thào lan từ bàn này sang bàn khác. Máu tươi chảy ra. Tôi cố tình cười thật to, tỏ ra mình không đau tí nào cả. Bỗng nhiên thầy Korablyov đuổi tôi ra khỏi lớp. Tôi bước ra, tay đút vào túi quần.

– Em có thể ra hẳn không cần quay lại nữa.

Nhưng tôi vẫn quay lại. Bài học ấy thật là thú vị, tôi ngồi bệt xuống sàn bên cạnh cửa để nghe bài giảng…

Nguyên tắc phát biểu ý chí! Tôi đã vật lộn với những nguyên tắc ấy mất một năm. Tôi không những đã thí nghiệm việc “giấu kín tình cảm của mình” mà còn “không thèm để ý đến những ý kiến của những kẻ mà mình khinh thường”. Tôi không nhớ rõ trong hai điều này thì điều nào khó hơn. Có lẽ điều thứ nhất, bởi vì lúc đó tôi còn tình cảm hoặc ý nghĩ gì là lộ ngay ra trên mặt.

“Phải cố gắng ngủ ít đi bởi vì khi ngủ không có ý chí”, – đối với một người như tôi thì điều này cũng chẳng phải là vấn đề khó khăn. Tôi đã rèn luyện được “phải xác định kế hoạch hàng ngày ngay từ sáng sớm”. Suốt cả đời tôi đã tuân theo quy tắc này.

Còn về cái nguyên tắc chủ yếu “nhớ kỹ mục đích cuộc sống của mình” thì tôi chẳng cần phải thường xuyên ôn tập, bởi vì ngay từ những năm ấy mục đích sống của tôi đã rõ ràng rồi…

Chiếc kim dài lại quay đúng một vòng nữa. Đó là một buổi sớm tinh mơ vào một ngày mùa đông năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm. Tôi thức giấc sớm hơn mọi người, nhưng vẫn còn nằm trên giường mơ màng không biết còn ngủ hay đã dậy thật rồi. Như đang trong giấc mộng, trước mắt tôi hiện lên quê hương Ensk, bức tường thành pháo đài, chiếc cầu phao, những ngôi nhà trên bờ sông thoai thoải, Gaer Kuly, ông già Skovorodnikov, dì Dasha hay đọc những bức thư của người khác với một vẻ sành sỏi và tôi – vừa lùn vừa bé, đầu cắt tóc ngắn, mặc chiếc quần rộng thùng thình. Thôi đi, tôi mà lại thế à?

Tôi nằm và suy nghĩ nửa tỉnh nửa mê. Ensk cùng với những bức thư người lạ, Gaer, dì Dasha dần dần mờ đi. Tôi nghĩ đến những người trong gia đình Tatarinov. Đã hai năm tôi không đến nhà này. Nikolai Antonych vẫn còn căm tức tôi. Tên họ tôi làm gì có âm rít, thế mà mỗi lần ông ta gọi đều rít lên. Cụ Nina Kapitonovna vẫn quý tôi. Mới đây cụ nhờ thầy Korablyov chuyển lời “chào và thăm hỏi” tôi. Không biết bà Maria Vasilievna ra sao? Chắc vẫn ngồi trên đi-văng hút thuốc lá? Còn Katya nữa?

Tôi nhìn lên đồng hồ. Đã sắp bảy giờ. Phải dậy thôi, tôi đã tự hứa với mình là phải ra khỏi giường trước khi kẻng dậy. Tôi rón rén chạy sang phòng rửa mặt, đứng tập thể dục trước cửa sổ mở toang. Trời rất lạnh. Những bông tuyết nhỏ bay vào trong cửa sổ, xoáy tròn rồi rơi trên vai tôi và tan đi. Tôi rửa nửa người trên rồi đi đọc sách. Tôi đang đọc cuốn sách tuyệt vời nói về Nam cực của Amundsen[32]. Tôi đọc lần này đã là lần thứ tư.

Khi Nansen[33] hoàn thành chuyến đi biển nổi tiếng thì Amundsen mới có mười bảy tuổi, tác giả kể lại tâm tình của mình khi đón Nansen trở về; suốt ngày hôm đó ông đi giữa đám người đi đón hò hét “u-ra” qua các phố có cắm cờ. Những mạch máu hai bên thái dương đập mạnh, những mơ ước của tuổi thanh niên dậy lên như một cơn bão lốc trong tâm hồn ông.

Cơn giá lạnh thấm vào vai tôi, vào lưng, vào chân và thậm chí đến da bụng cũng nổi gai lên. Tôi tiếp tục đọc, chỉ sợ bỏ sót mất chữ nào. Từ trong bếp đã vọng ra tiếng xôn xao, các cô gái vừa nói chuyện vừa đi vào nhà ăn, tay cầm bát đĩa, nhưng tôi vẫn cứ đọc. Mặt tôi nóng bừng lên, mạch máu hai bên thái dương đập mạnh, nhưng tôi vẫn tiếp tục đọc với niềm xúc động và phấn chấn. Tôi biết rằng tôi sẽ nhớ mãi phút này…

Chiếc kim dài của cái đồng hồ lớn lại quay thêm một vòng nữa. Tôi thấy mình ở trong một căn phòng nhỏ rất quen thuộc. Suốt ba năm qua hầu như chiều nào tôi cũng có mặt ở đây. Theo sự phân công của Chi đoàn thanh niên cộng sản, lần đầu tiên tôi hướng dẫn tổ đọc báo tập thể. Lần đầu tiên thật là đáng sợ. Tôi biết “tình hình trước mắt”, “chính sách dân tộc”, “các vấn đề quốc tế”. Nhưng tôi còn biết rõ hơn những kỷ lục thế giới về bay cao, bay lâu và bay xa. Nhỡ có ai hỏi tôi về việc giảm giá thì sao? Tuy nhiên mọi việc rồi cũng xong. Có ai trong bọn con gái yêu cầu tôi kể cuộc đời của Lenin. Gì chứ, tiểu sử Lenin thì tôi biết rõ lắm.

Trong căn phòng của Chi đoàn thanh niên cộng sản mỗi lúc càng chật thêm. Thầy Korablyov đứng ở ngoài cửa chăm chú nghe tôi nói. Ông đưa mấy ngón tay vuốt bộ ria, hay quá, thế nghĩa là ông ấy rất hài lòng. Cảm giác vui sướng và tự hào ấy xâm chiếm lòng tôi. Tôi vừa nói vừa ngạc nhiên nghĩ: “Ồ, mình nói hay quá!”

Nếu không kể cái lần lật đổ sự lãnh đạo của Stepa Ivanov ở bên đống lửa thì đây là lần đầu tiên tôi có một hoạt động trước mặt mọi người. Xem ra tôi đã thành công. Ngày hôm sau giáo viên chính trị gọi tôi lên, đề nghị tôi nhắc lại tiểu sử Lenin và nói: “Nếu tôi có bị ốm thì Sanya Grigoriev sẽ thay tôi”.

Chiếc kim đồng hồ lại quay một vòng nữa. Và tôi đã mười bảy tuổi.

Toàn trường tập trung ở giảng đường lớn. Các thẩm phán của tòa án ngồi sau chiếc bàn đỏ to. Bên tay trái là ghế của trạng sư, bên phải là ghế của công tố uỷ viên, trước vành móng ngựa là một bị cáo.

– Bị cáo, tên anh là gì? – Chánh án hỏi.

– Evgeny.

– Họ gì?

– Onegin.

Đó là một ngày đáng ghi nhớ.

Chương 2
Phiên tòa xử Evgeny Onegin

Lúc đầu ở trong trường chẳng ai nghĩ đến cái trò này cả. Nhưng khi một diễn viên trong đội kịch của chúng tôi đề nghị dựng vở “Phiên tòa xử Evgeny Onegin” thành kịch nói rồi hóa trang lên diễn thì cả trường lại chỉ nói đến nó.

Grishka Faber được mời đóng vai chính. Cậu ta đã đi học ở trường nghiệp vụ sân khấu được một năm. Nhưng vì các kỷ niệm cũ nên thỉnh thoảng cậu ta vẫn về trường xem những vở kịch chúng tôi diễn lần đầu. Các nhân chứng do diễn viên của chúng tôi tự đóng. Không tìm đâu ra bộ quần áo cho chị vú nuôi của gia đình Larina, cho nên phải thuyết minh rằng quần áo của người vú nuôi ở thời đại Pushkin cũng giống như thời bây giờ. Vai trạng sư do Valya đóng. Vai công tố ủy viên do thầy giáo Sutkin của chúng tôi đóng. Chánh án là tôi…

Phạm nhân đeo tóc giả, mặc chiếc áo dài xanh, đi giày có nơ, bít tất cao đến tận đầu gối, ngồi trên ghế bị cáo, tay cầm cây bút chì gãy điềm nhiên cậy móng tay. Đôi khi hắn vênh váo, đồng thời cũng có vẻ thẫn thờ nhìn khán giả và các quan tòa. Chắc hắn cho rằng nếu ở vào tình trạng này thì Evgeny Onegin cũng sẽ làm như thế.

Cụ Larina cùng với mấy người con gái và chị vú nuôi ngồi ở trong phòng nhân chứng (phòng nghỉ cũ của các giáo viên). Trái lại những người này lại rất hồi hộp, đặc biệt là chị vú nuôi, so với lứa tuổi của mình thì rõ ràng là trẻ quá và đẹp quá. Người trạng sư cũng rất xúc động, không hiểu tại sao lúc nào ông ta cũng ôm kè kè cặp hồ sơ dày cộm. Vật chứng là hai khẩu súng lục kiểu cổ đặt trên mặt bàn trước mặt tôi. Ở sau lưng, tôi nghe rõ tiếng các đạo diễn thì thào nhắc hối hả…

– Ngươi có thừa nhận là người phạm tội không? – Tôi hỏi Grishka.

– Tội gì?

– Dùng hình thức đấu súng để giết người. – Người đạo diễn khẽ nhắc.

– Dùng hình thức đấu súng để giết người, – tôi nói xong thì nhìn vào lời luận tội và nói tiếp. – Giết Vladimir Lensky, một nhà thơ mười tám tuổi.

– Không bao giờ! – Grishka vênh váo trả lời. – Các ngài nên phân biệt đấu súng khác với giết người.

– Đã vậy thì chúng ta bắt đầu thẩm vấn các nhân chứng, – tôi tuyên bố. – Nữ công dân Larina, bà có thể chỉ dẫn được gì trong việc này?

Khi diễn tập thì đoạn này rất sinh động, nhưng đến bây giờ thì mọi người bất giác cảm thấy diễn không đạt. Chỉ có Grishka là như cá gặp nước, lúc thì hắn rút cái lược ra chải hai bên râu má, lúc lại chăm chăm nhìn các quan tòa với vẻ trách móc, lúc thì hắn ngửa mặt lên mỉm cười miệt thị. Khi nhân chứng là cụ Larina nói rằng Onegin ở nhà cụ được coi như người thân thích thì Grishka lấy một tay che mắt, một tay đặt lên ngực để tỏ ra rằng hắn rất đau khổ. Hắn đóng vai này rất cừ. Tôi thấy các nhân chứng là đàn bà, đặc biệt là Tatiana và Olga cứ dán mắt nhìn hắn. Về Tatiana còn khả dĩ, bởi vì theo truyện thì Tatiana có yêu hắn. Nhưng Olga thì hoàn toàn lạc mất vai của cô ta. Khán giả cũng chỉ toàn nhìn vào Grishka, chẳng ai chú ý đến chúng tôi cả.

Tôi bảo nữ nhân chứng Larina ngồi xuống và gọi đến tên Tatiana. Trời ơi, cô ta tuôn ra luôn một tràng! Cô ta chẳng giống nhân vật Tatiana của Pushkin tý nào, họa chăng chỉ được cái trùng tên là Tatiana và những món tóc quăn rủ xuống vai là còn tàm tạm. Khi tôi hỏi cô ta có cho rằng Onegin phạm tội giết người không thì cô ta trả lời quanh co rằng Onegin là một tên ích kỷ.

Tôi để cho viên trạng sư nói. Bắt đầu từ phút này trở đi tất cả đều đảo lộn tùng phèo lên hết. Thứ nhất là viên trạng sư nói lăng nhăng chẳng đâu vào đâu cả. Thứ hai là tôi nom thấy Katya.

Tất nhiên bốn năm qua cô đã thay đổi quá nhiều. Nhưng cái đuôi sam vắt đằng trước ngực thì vẫn cuộn lại và trên trán cũng vẫn những vòng tóc như trước. Cô ta vẫn nheo mắt ra vẻ người lớn như trước và cái mũi vẫn hếch lên. Có lẽ đến một trăm năm sau nữa tôi vẫn có thể nhận được ra cô bằng cái mũi này.

Cô chăm chú lắng nghe Valya cãi. Giao cho Valya đóng vai trạng sư thật là một sai lầm lớn, bởi vì trên trái đất này nó chỉ thích có môn động vật mà thôi. Nó mở đầu bằng lời khẳng định kỳ quặc rằng: trong thế giới động vật cũng có đấu tay đôi luôn, nhưng có ai bảo rằng chúng mưu sát nhau đâu. Rồi nó lại nói đến những con vật thuộc loài gặm nhấm và say sưa phát triển đề tài này đến nỗi không thể tưởng tượng được nó làm thế nào để trở lại vấn đề biện hộ cho Evgeny Onegin. Nhưng Katya nghe nó một cách thích thú. Theo kinh nghiệm mấy năm trước thì tôi biết rằng khi nào cô cắn tóc ở đầu đuôi sam là cô đang thích thú. Trong bọn con gái chỉ có mình cô là không hề chú ý gì đến Grishka.

Valya đột ngột kết thúc bài cãi và đến lượt công tố viên nói. Lúc này mới thật là tẻ ngắt. Viên công tố nói đúng một tiếng đồng hồ, chứng minh rằng Lensky tuy bị xã hội địa chủ quan liêu của nửa đầu thế kỷ thứ mười chín giết chết, nhưng Evgeny Onegin vẫn phải chịu toàn bộ trách nhiệm về vụ giết người này, “bởi vì bất cứ cuộc quyết đấu nào cũng đều là giết người cả, chẳng qua chỉ là có âm mưu trước mà thôi”.

Tóm lại viên công tố cho rằng cần xử phạt Evgeny Onegin mười năm tù và tịch thu toàn bộ tài sản.

Thật không ai ngờ lại có lời kết tội đến như vậy nên cả hội trường cười rộ lên. Grishka kiêu hãnh đứng bật dậy… Tôi cho phép hắn nói.

Người ta cho rằng diễn viên có thể cảm thấy được tâm trạng của khán giả. Chắc rằng lúc đó Grishka đã cảm thấy được, nên ngay câu đầu tiên hắn đã bắt đầu gào lên. Về sau hắn giải thích rằng làm như thế là để “cổ vũ hội trường”. Song hắn đã không “cổ vũ được hội trường”. Trong lời lẽ của hắn có một nhược điểm: không sao hiểu được là hắn đang nhân danh mình hay nhân danh Evgeny Onegin mà nói. Chẳng lẽ Onegin lại có thể nói được câu “Lensky có khuyết điểm tự cao tự đại” hay là “Ngay như bây giờ nếu cần đâm trúng tim Vladimir Lensky cũng không run tay”.

Tóm lại, khi hắn hoàn toàn tự mãn ngồi xuống lấy khăn tay lau trán thì mọi người thở phào nhẹ nhõm.

– Tòa ngừng xử để vào hội thẩm.

– Nhanh lên một tí, các cậu!

– Chán ngắt!

– Kéo dài quá đấy!

Những điều ấy đều rất đúng. Chẳng ai bảo ai, tất cả chúng tôi cùng quyết định kết thúc chớp nhoáng cuộc hội thẩm. Điều làm tôi kinh ngạc là đại đa số quan tòa đều đồng ý với viên công tố xử mười năm tù và tịch thu toàn bộ tài sản. Rất rõ ràng là cái án này chẳng có liên quan gì đến Evgeny Onegin cả. Mười năm tù là người ta muốn xử Grishka bởi vì ngoài hai nữ nhân chứng là Tatiana và Olga ra, tất cả đều đã chán hắn rồi. Nhưng tôi nói như vậy là không công bằng: dù sao thì Grishka cũng diễn rất khá, không có cậu ta thì vở kịch sẽ chán ngắt. Cuối cùng mọi người đều tán thành xử hắn năm năm tù.

– Nghiêm! Tòa ra xử!

Mọi người đứng dậy. Tôi đọc bản án.

– Không đúng!

– Phải tuyên bố vô tội!

– Đả đảo!

– Thôi được, các bạn, – tôi tiu nghỉu nói. – Tôi cũng cho rằng không đúng. Tôi cho rằng nên tuyên bố cho Evgeny Onegin vô tội và phải tỏ lời cám ơn bạn Grishka. Ai tán thành?

Mọi người cười vang và giơ tay tán thành.

– Nhất trí thông qua. Phiên tòa bế mạc.

Tôi hết sức bực mình. Đi nhận lấy cái việc này làm gì. Đáng lẽ phải biến đoạn kịch xử án này thành một trò cười. Nhưng làm thế nào? Tôi chắc mọi người đều thấy tôi vụng về và đần độn.

Với tâm trạng buồn bã đó tôi đi ra phòng gửi áo ngoài thì lại gặp Katya. Cô ấy vừa lấy áo măng-tô và đang chen ra chỗ thưa người ở gần lối ra.

– Chào bạn! – Cô nói và cười. – Cầm giúp mình cái áo khoác này một tí. Thế cũng gọi là tòa án!

Cô ta nói câu này với giọng tự nhiên cứ như mới tối hôm qua chúng tôi vẫn còn gặp nhau ấy.

– Chào cậu! – Tôi buồn rầu đáp.

Cô nhìn tôi ra vẻ rất thú vị.

– Xem bạn đã thay đổi thế nào rồi!

– Thế sao?

– Kiêu hãnh tợn. Này, lấy áo bành-tô rồi cùng đi.

– Đi đâu?

– Trời, lại còn hỏi đi đâu nữa! Đến đầu đường này thôi cũng được. Cậu chẳng lịch sự lắm nhỉ?

Tôi cứ thế không mặc áo choàng, cùng cô ta đi ra. Nhưng đến đầu cầu thang thì cô bắt tôi quay lại:

– Trời lạnh mà, gió cũng rất to…

Tôi chạy theo đến góc phố Tverskaya và vườn hoa Triumphalnaya thì đuổi kịp cô ta. Tôi đã nhớ mãi hình ảnh cô lúc này.

Cô đội cái mũ bịt tai màu tro nhưng không buộc dây xuống cằm. Trong lúc tôi về trường rồi quay lại thì những vòng tóc trên trán cô đã có một lớp sương. Gió thổi tung tà áo khoác của cô, cô đứng hơi nghiêng mình, tay đè lên giữ vạt áo. Người cô tầm thước rất cân đối. Có lẽ cũng rất đẹp nữa. Sở dĩ tôi nói “có lẽ” là vì lúc đó tôi không nghĩ đến điều này. Tất nhiên ở trong trường chúng tôi không có một đứa con gái nào lại dám ra lệnh cho tôi: “Lấy áo bành-tô rồi cùng đi!”

Nhưng đó lại chính là cô bé Katya mà tôi đã nắm lấy đuôi sam và gí mũi xuống tuyết. Dù sao đó cũng là Katya!

Katya ở chỗ chúng tôi có hai tiếng đồng hồ mà biết được mọi việc trong trường tôi. Cô rất thương tiếc Broytman, người giáo viên dạy vẽ mà ai cũng mến đã qua đời. Katya biết mọi người đều cười cô giáo tiếng Đức, già rồi mới cắt tóc ngắn và đánh môi son. Cô ấy nói với tôi về nội dung số báo tường mà chúng tôi sắp ra. Thì ra đây là số báo đặc biệt về phiên tòa xử Evgeny Onegin. Có một bức biếm họa đã được truyền tay nhau. Bức tranh vẽ cậu Valya đứng dưới hàng chữ “Trong giới động vật cũng có những trận quyết đấu” và đang can hai con chó cắn nhau. Grishka Faber thì tay cầm cái lược, đắm đuối nhìn hai nữ nhân chứng Tatiana và Olga.

– Này, tại sao mọi người gọi cậu là thuyền trưởng? Cậu muốn vào học trường Hàng hải phải không?

– Mình cũng chưa biết, – tôi nói, mặc dù cách đây rất lâu tôi đã biết là mình sẽ xin vào học trường Hàng không chứ không phải trường Hàng hải.

Tôi tiễn cô đến tận cổng ngôi nhà mà tôi rất quen thuộc. Cô mời vào.

– Không tiện.

– Tại sao? Việc cậu và Nikolai Antonych có quan hệ không tốt với nhau thì liên quan gì đến mình đâu. Bà mình nhắc đến cậu luôn. Đi vào nhé?

– Không, không tiện.

Katya lạnh lùng nhún vai.

– Thôi được, tùy cậu.

Tôi đuổi theo cô đến sân.

– Katya, cậu ngốc lắm, – tôi nói với cô. – Mình đã bảo là không tiện. Tốt nhất là chúng mình sẽ cùng đi chơi đâu, được không? Đến sân băng nhé?

Katya nhìn tôi, bỗng cô ta vênh mặt lên như hồi còn nhỏ cô thường làm.

– Để mình nghĩ xem sao, – cô nói vẻ quan trọng. – Khoảng bốn giờ chiều mai gọi dây nói cho mình. Phù, sao mà lạnh thế, đến răng cũng tê cứng lại.

Chương 3
Trên sân trượt băng

Từ những năm say sưa đọc Amundsen, trong óc tôi nảy ra một ý nghĩ hết sức đơn giản như thế này: nếu đáp máy bay thì Amundsen đến được Nam cực nhanh hơn rất nhiều. Hết ngày này qua ngày khác, ông ta chật vật nhích dần từng tí giữa vùng mênh mông tuyết trắng. Suốt hai tháng ròng, ông đi theo những con chó và cuối cùng những con chó ấy cũng ăn thịt nhau hết. Nếu ông đáp máy bay thì chỉ một ngày đêm là có thể đến được Nam cực. Ông ấy sẽ không có đủ bạn bè và những người thân thích để đặt tên cho những ngọn núi, những dải băng, những cao nguyên mà ông có thể phát hiện ra trong chuyến bay này.

Ngày nào tôi cũng ghi chép lại rất nhiều tài liệu trích từ các cuộc thám hiểm Bắc cực và Nam cực. Tôi cắt báo ra những đoạn tin nói về các chuyến bay đầu tiên lên Bắc cực trước đây rồi dán vào một quyển sổ kế toán cũ. Trên trang đầu của cuốn sổ này có viết tên chiếc tàu buồm của Amundsen “Tiến lên”. “Chiếc tàu buồm “Tiến lên” – ông nói – quả thật là cứ lao tới phía trước”. “Nansen viết về Amundsen”. Do đó “Tiến lên” đã trở thành phương châm của tôi hồi đó. Tôi tưởng rằng mình ngồi trên máy bay đi theo Scott, Shackleton, Robert Peary, tham gia tất cả mọi hành trình. Mà một khi trong tay tôi đã có máy bay thì cũng phải xem xét cấu tạo của nó.

Chiểu theo điều thứ ba trong bản quy tắc của tôi, – “đã quyết là làm”, – tôi đọc hết cuốn “Nguyên lý chế tạo máy bay”. Chà, thật là một cực hình! Những chỗ nào không hiểu thì tôi học thuộc lòng để làm vốn.

Ngày nào tôi cũng tháo lắp cái máy bay tưởng tượng của tôi. Tôi nghiên cứu cái động cơ máy nổ và cánh quạt của nó. Tôi trang bị cho nó những nghi khí tối tân nhất. Tôi thuộc lòng nó như năm đầu ngón tay của mình. Chỉ còn một điều chưa biết là làm thế nào để lái nó bay đi. Song chính vì vậy mà tôi muốn học cho được.

Tôi giữ bí mật quyết tâm này của tôi với tất cả mọi người. Ngay cả thầy Korablyov cũng không biết. Trong trường ai cũng cho rằng tôi hay thích nhiều thứ, còn tôi thì không muốn người ta nói đến ngành Hàng không của tôi là một “hứng thú mới”. Đây không phải là hứng thú. Tôi cho rằng tôi đã quyết định làm phi công từ hồi còn ở Ensk, từ hôm tôi và thằng Petya nằm ở vườn Nhà thờ, dang rộng hai tay ra và cố nhìn thấy trăng sao giữa ban ngày. Lúc đó có một chiếc máy bay màu xám giống hệt như con cá có cánh nhẹ nhàng lướt qua đám mây và biến mất ở phía bên kia sông Peschinka. Tất nhiên đó chỉ là tôi tưởng thế thôi. Dù sao thì cũng không phải vô cớ mà tôi đã ghi nhớ mãi chiếc máy bay ấy. Chắc hẳn lúc đó đúng là tôi đã bắt đầu suy nghĩ đến những chuyện mà bây giờ đang choán hết đầu óc tôi.

Thế là tôi giữ bí mật điều này với tất cả mọi người. Thế rồi bỗng nhiên có lần tôi đã tiết lộ ra. Tiết lộ với ai. Với Katya.

Hôm đó từ sáng sớm, chúng tôi đã hẹn nhau đi trượt băng. Nhưng có nhiều việc cứ làm cản trở chúng tôi. Lúc thì Katya hoãn lại, lúc thì tôi lại có việc. Cuối cùng chúng tôi cũng gặp nhau và cùng đi. Song cuộc trượt băng lúc đầu cũng chuệch choạc. Thứ nhất là vì sân băng đã bị tuyết phủ đầy, người ta đang quét dọn sân băng, cho nên đành phải ngồi chờ nửa tiếng đồng hồ ngoài trời băng giá. Thứ hai là vì chúng tôi vừa trượt được vòng đầu tiên thì gót giày trượt băng của Katya bật ra, đành phải dùng sợi dây da tôi mang theo dự phòng để buộc con dao băng lại mà trượt. Song điều xúi quẩy không phải chỉ có thế mà thôi. Cái quai giày của tôi cứ tuột ra. Đành phải trở vào phòng gửi quần áo, đưa cái dây quai da cho ông thợ sửa chữa cáu kỉnh, mặt đỏ bừng đang mài con dao băng lên hòn đá quay cáu bẩn rít lên ken két. Ông ta vừa chữa xong cái khuy cài thì lại đứt mất dây quai. Đây là cái quai da lợn, các bạn cứ thử đứng ngoài băng giá mà cài cái quai bằng da lợn xem! Cuối cùng mọi việc rồi cũng đâu vào đấy. Tuyết lại rơi. Chúng tôi nắm tay nhau trượt rất lâu thành những hình bán nguyệt rộng, lúc sang phải rồi lại sang trái. Trượt như thế gọi là những bước đi kiểu Hà Lan.

Mưa tuyết gây trở ngại cho những nhà trượt băng giỏi, nhưng kể cũng thú khi bỗng dưng trên sân băng lại có tuyết rơi. Những bông tuyết không bao giờ rơi đều xuống ngay mặt băng. Chúng còn quay tít, vì mọi người lượn tròn trên sân băng gây ra những luồng gió xoáy, những bông tuyết cứ lơ lửng mãi lúc cao lúc thấp, trước khi rơi xuống mặt băng óng ánh. Nom cảnh đó rất đẹp và tôi cảm thấy rằng trên trái đất này cái gì cũng đều hay. Tôi biết rằng cả Katya cũng cảm thấy thế, mặc dù đã bị cái quai da lợn cứng như thép cứa đứt chân. Cô cũng đang vui thích vì có tuyết rơi, vì tôi và cô đang trượt đi những đường rộng theo kiểu Hà Lan.

Sau đó tôi đứng bên cạnh sợi dây chão chăng riêng khu vực trượt băng tạo hình xem Katya đi những hình thành hai con số tám. Lúc đầu cô không tài nào trượt được. Cô ta phát cáu và đổ cho cái đế giày hỏng. Nhưng sau bỗng nhiên cô đi được, trượt được những hình rất đẹp, làm cho một ông béo phục phịch đang cố lái thành những đường tròn ở bên cạnh cũng phải reo lên và khen cô:

– Hay quá!

Tôi nghe thấy cô phàn nàn với người kia về cái đế giày bị long ra.

Quả là hay thật. Tôi bị rét cóng như một con chó bị nhúng nước. Tôi bèn vẫy tay gọi Katya và trượt hai vòng rộng để cho người ấm lại. Sau đó chúng tôi lại trượt những hình kiểu Hà Lan, cuối cùng chúng tôi ngồi xuống ngay cạnh dàn nhạc, Katya bỗng ngồi sát lại bên tôi, khuôn mặt đỏ bừng, nóng hổi với đôi mắt đen láy sinh động. Tôi tưởng cô muốn nói thầm gì bên tai tôi nên hỏi to:

– Cái gì?

Cô cười khanh khách.

– Chẳng có gì cả, chỉ thế thôi. Nóng quá.

– Katya, – tôi nói. – Cậu có biết không?… Nhưng cậu không nói với ai chứ?

– Không nói với ai cả.

– Mình sẽ xin vào học trường Hàng không.

Cô chớp chớp đôi mắt rồi lặng lẽ nhìn tôi.

– Cậu quyết định rồi à?

– Rồi.

– Dứt khoát chứ?

Tôi gật đầu.

Dàn nhạc bỗng lại nổi lên. Katya rũ tuyết trên chiếc áo ấm cộc tay, trên váy và nói gì tôi nghe không rõ.

– Mình chưa nghe thấy.

Cô kéo tay tôi, chúng tôi chạy sang mé bên kia sân băng, đến chỗ trượt băng của trẻ em. Ở đây tối và vắng lặng, trên sân băng đầy tuyết. Dọc theo cái dốc để trượt có hai hàng cây thông, chung quanh sân băng cũng có những cây thông con, tựa như chúng tôi đang ở trong rừng tại một nơi nào ngoài thành phố.

– Liệu người ta có nhận không?

– Vào Trường Hàng không ấy à?

– Ừ!

Đó là một câu hỏi tôi vẫn sợ. Sáng nào tôi cũng tập thể dục theo phương pháp Anokhin và chà xát nước lạnh theo phương pháp Müller. Tôi thường nắn những bắp thịt của mình và nghĩ: “Nhỡ người ta không nhận thì sao?” Tôi đã đi khám tai, mắt, tim, phổi. Bác sĩ của trường nói rằng tôi rất khỏe. Song nói là khỏe cũng có nhiều loại, mà ông ấy có biết tôi đang định vào học Trường Hàng không đâu. Nhỡ tôi lại yếu thần kinh thì sao? Hay chẳng may còn có vấn đề gì khác? Còn chiều cao nữa? Cái chiều cao chết tiệt! Trong suốt một năm vừa qua tôi chỉ cao thêm vẻn vẹn có một xăng-ti-mét rưỡi.

– Nhất định họ sẽ nhận, – tôi trả lời quả quyết.

Hình như Katya nhìn tôi tỏ vẻ thán phục…

Chúng tôi rời khỏi sân băng lúc đã tắt đèn rồi. Người coi sân băng đi đôi ủng dạ ở trên sân băng này nom rất lạ mắt, dáng đi trông cũng rất lề mề, mặc dầu vẫn bước bình thường. Ông ta thổi còi inh lên và cầm cái chổi đi về phía chúng tôi.

Chúng tôi tháo giày trượt băng trong phòng gửi áo ngoài lúc này đã vắng ngắt. Quầy hàng ăn đã đóng cửa. Nhưng Katya chạy đến chỗ bà bán hàng gọi “Cô ơi”, thế là bà ta mủi lòng bán cho chúng tôi mỗi đứa một cái bánh mì và một cốc nước chè nguội. Chúng tôi vừa ăn vừa nói chuyện.

– Cậu thật hạnh phúc, đã quyết định sẽ làm gì rồi! – Katya khẽ thở dài nói. – Còn mình vẫn chưa biết tương lai sẽ ra sao.

Sau khi tôi nói sẽ vào học trường Hàng không, chúng tôi chỉ toàn bàn những chuyện nghiêm túc, chủ yếu là về văn học. Cô ấy rất thích cuốn “Xi-măng” của Gladkov và cô đã cho tôi một trận vì tôi chưa đọc cuốn sách này. Nói chung Katya đọc sách nhiều hơn tôi, nhất là sách văn nghệ.

Sau đó chúng tôi nói đến tình yêu và nhất trí cho rằng yêu đương là chuyện vớ vẩn. Thoạt đầu tôi cũng chưa tin như vậy. Nhưng Katya cả quyết nói “Rõ ràng là chuyện vớ vẩn”, – và nêu ra một dẫn chứng trong cuốn sách của Gladkov. Thế là tôi cũng đồng ý. Chúng tôi đi theo những ngõ nhỏ tối om về nhà. những đường phố đầy vẻ bí ẩn và lặng lẽ tựa như đây không phải là ngõ Skatertnyi và ngõ Nozhovoy nữa mà là những đường phố khác thường của thế giới huyền bí trên mặt trăng.

Chương 4
Những thay đổi

Tôi và Katya không nói đến việc trong gia đình cô ấy. Tôi chỉ hỏi thăm bà Maria Vasilievna có khỏe không. Cô đáp:

– Cám ơn, vẫn bình thường.

– Còn cụ Nina Kapitonovna?

– Cám ơn, vẫn bình thường.

Cũng có thể là “bình thường” thật, nhưng tôi lại nghĩ là chẳng ra gì. Nếu không thì Katya đã chả phải nghĩ đến chuyện nếu để tiền lấy vé vào sân trượt băng thì thôi đi xe điện hay ngược lại. Nhưng vấn đề không phải là ở chỗ tiền tài mà thôi. Tôi nhớ rõ lắm, hồi còn ở Ensk, khi Kuly Gaer trở thành người chủ có toàn quyền trong nhà tôi và tôi cùng em gái tôi phải gọi ông ta bằng “bố” thì tôi thường chẳng muốn về nhà. Theo tôi thì Katya hiện nay cũng đang có tâm trạng đại loại như vậy. Đến lúc phải về nhà thì mặt cô ỉu xìu. Trong gia đình cũng chẳng êm thấm lắm. Chẳng bao lâu, tôi gặp bà Maria Vasilievna và lại càng thấy nhận xét của tôi là đúng.

Tôi gặp bà trong rạp hát, hôm xem vở kịch “Công chúa Turandot”. Katya mua được ba vé, một vé cho cụ Nina Kapitonovna. Nhưng không hiểu sao cụ Nina không đi nên chiếc vé thứ ba ấy để cho tôi.

Tôi vẫn thường đi xem kịch ở rạp hát. Nhưng đi xem với tập thể nhà trường là một chuyện, còn đi xem với bà Maria Vasilievna và Katya lại là chuyện khác. Tôi mượn thằng Valya chiếc áo sơ-mi cổ bẻ và mượn thằng Romashka chiếc cà-vạt. Thằng cha bần tiện ấy đòi cược tiền.

– Nhỡ cậu đánh mất thì sao?

Tôi đành cược một rúp.

Chúng tôi từng người cứ đến thẳng rạp hát. Katya suýt bị trễ. Khi bà soát vé đang đóng cửa cô mới chạy bổ tới.

– Mẹ đâu?

Bà mẹ đang ngồi trong rạp rồi. Khi chúng tôi mò mẫm trong bóng tối để tìm chỗ của mình và vấp phải chân ai đó thì bà gọi chúng tôi…

Trong trường tôi mọi người đã bàn tán nhiều về “Công chúa Turandot” và còn định dựng vở này nữa. Grishka Faber quả quyết rằng tất cả những vai nam trong kịch này đều như cố ý viết riêng cho hắn đóng, vì thế nên trong màn thứ nhất tôi không có thì giờ để nhìn kỹ bà Maria Vasilievna. Tôi chỉ nhận thấy bà vẫn rất đẹp như xưa hoặc là còn đẹp hơn so với hồi trước nữa. Bà đã thay đổi kiểu tóc nên lộ rõ vầng trán cao và trắng. Bà ngồi ngay ngắn, nhìn lên sân khấu không chớp mắt.

Nhưng đến giờ nghỉ, tôi ngắm kỹ bà và thấy buồn lòng. Bà ấy gầy đi và già đi. Đôi mắt bà trở nên to hơn và rất u buồn. Tôi nghĩ, nếu ai nhìn thấy bà lần đầu tiên sẽ phải phát sợ lên vì cái nhìn u buồn của bà.

Chúng tôi nói chuyện về vở “Công chúa Turandot”. Katya tuyên bố rằng cô không thích vở kịch này lắm. Tôi không biết là tôi có thích hay không nên cũng đồng ý với ý kiến của Katya. Nhưng bà Maria Vasilievna thì lại nói vở kịch này thật tuyệt.

– Cháu và Katya hãy còn trẻ nên chưa hiểu.

Bà hỏi thăm tôi về thầy Korablyov, ông ấy sống ra sao, và tôi cảm thấy như bà hơi đỏ mắt khi tôi nói:

– Hình như rất tốt.

Thực ra cuộc sống của thầy Korablyov không lấy gì làm tốt lắm. Hồi mới sang đông thầy ốm một trận kịch liệt. Tôi cho rằng dù cho thầy Korablyov có ốm nặng chắc thầy cũng sẽ trả lời bà là “rất tốt” như vậy. Tất nhiên thầy không quên rằng bà này đã từ chối không lấy thầy.

Rất có thể là giờ đây bà hơi hối hận về chuyện ấy, nếu không bà ấy đã chẳng hỏi cặn kẽ về ông như thế. Bà còn hỏi ông ấy dạy những lớp nào và thái độ mọi người trong trường đối với ông ấy ra sao.

Tôi trả lời gióng một.

– Hừ, Sanya, không thể nào nghe cháu nói được lấy hai chữ. Chỉ toàn những “vâng” và “không”, cứ như bị rụt mất lưỡi ấy, – bà ấy cáu kỉnh nói.

Bỗng tự nhiên bà ấy nói ngay đến Nikolai Antonych mà chẳng cần lời nào để lái câu chuyện. Thật kỳ lạ. Bà nói rằng bà coi Nikolai Antonych là người rất tốt. Tôi chẳng nói một lời.

Hết giờ nghỉ. Chúng tôi vào xem màn hai. Nhưng đèn giờ nghỉ lần thứ hai, bà lại nói chuyện về Nikolai Antonych. Tôi thấy Katya cau mày lại. Môi cô run lên, cô muốn nói câu gì nhưng kìm lại được.

Chúng tôi đi một vòng quanh phòng nghỉ. Bà Maria Vasilievna vẫn nói chuyện về Nikolai Antonych. Thật quá mức chịu đựng rồi. Nhưng việc này còn làm tôi kinh ngạc vì tôi vẫn còn nhớ thái độ của bà đối với ông ta trước đây.

Bây giờ thật khác hẳn! Thì ra ông ta là một người nhân đức và cao thượng hiếm có. Ông ta suốt đời quan tâm đến người em họ (lần đầu tiên tôi nghe thấy bà Maria Vasilievna gọi người chồng quá cố của mình là Vanya) trong lúc chính bản thân ông ta cũng đang có những khó khăn. Ông ta đã hy sinh toàn bộ tài sản của mình để trang bị cho người em tiến hành cuộc thám hiểm bất hạnh cuối cùng.

– Nikolai Antonych rất tin tưởng ở người em, – bà nói rất say sưa.

Tất cả những chuyện này tôi đều đã nghe chính mồm Nikolai Antonych nói ra rồi; và cũng bằng những lời lẽ y như thế. Trước kia bà Maria Vasilievna không lặp lại những lời ông ấy nói như thế. Ở đây đúng là có vấn đề. Hơn nữa, dẫu bà kể lại những chuyện này là tự nguyện, thậm chí còn rất nhiệt tình, song tôi vẫn cảm thấy hình như chính bà cũng muốn củng cố lòng tin rằng sự việc đúng là như thế. Nikolai Antonych là một con người phi thường và người chồng quá cố của bà phải mang ơn ông ta tất cả mọi việc.

Suốt cả màn ba tôi suy nghĩ về điểm này. Tôi quyết định thế nào cũng phải hỏi Katya về cha cô. Trong óc tôi bỗng hiện lên hình ảnh một nhà hàng hải có vầng trán rộng, quai cằm hơi nhọn và đôi mắt sáng linh lợi. Cuộc thám hiểm mà ông đã ra đi rồi không trở về được là cuộc thám hiểm như thế nào?

Sau khi tan kịch, chúng tôi đứng lại trong rạp tranh tối tranh sáng để chờ cho chỗ gửi áo vắng bớt rồi mới ra.

– Sanya, sao cháu chẳng đến chơi bao giờ cả? – Bà Maria Vasilievna hỏi.

Tôi ấp úng gì đó.

– Tôi nghĩ Nikolai Antonych đã quên cái chuyện vớ vẩn ấy từ lâu rồi, – bà Maria tiếp tục nói giọng nghiêm nghị. – Nếu cháu muốn, tôi sẽ nói với ông ấy.

Tôi hoàn toàn không muốn bà phải đi xin Nikolai Antonych cho phép tôi được đến nhà bà, chỉ suýt nữa là tôi nói với bà: “Xin cảm ơn, không cần thiết”.

Nhưng ngay lúc đó Katya đã nói rằng việc này không liên quan gì đến Nikolai Antonych, bởi vì tôi sẽ đến chơi với cô ấy chứ không phải là đến với ông ta.

– Không, không! – Bà Maria Vasilievna sợ hãi nói. – Sao lại như thế? Đến thăm cả mẹ, cả bà nữa.

Chương 5
Người cha của Katya

Đó là cuộc thám hiểm thế nào? Bố của Katya là người thế nào? Tôi chỉ biết có một điều, ông ấy là một nhà hàng hải và đã hy sinh. Ông có chết thật không? Từ trước đến giờ chưa khi nào Katya nói ba cô “đã mất”. Nói tóm lại, trừ Nikolai Antonych rất thích dùng cái từ này ra, những người trong gia đình Tatarinov thường rất ít khi nhắc đến ông. Gian phòng nào cũng treo ảnh ông, nhưng mọi người lại không hay nói về ông ấy.

Cuối cùng tôi phán đoán mãi cũng phát chán, hơn nữa có thể hỏi thẳng ngay Katya xem cha cô ở đâu, còn sống hay đã chết. Thế là tôi hỏi.

Và đây là những điều cô đã kể cho tôi nghe.

Hồi đó cô mới lên ba tuổi, nhưng cô nhớ rất rõ ngày hôm ba cô ra đi. Ba người rất cao lớn, mặc chiếc áo cổ đứng màu xanh lam, hai bàn tay rất to. Sáng sớm khi cô còn đang mơ màng trong giấc mộng, ba đi vào phòng, đến cạnh giường cô rồi cúi xuống, khẽ vuốt tóc cô, nói mấy câu gì đó, hình như là “Masha này, con xanh quá. Em hãy hứa là sẽ cho con ra ngoài trời chơi nhiều hơn, em nhé!” Katya hơi hé mắt ra và nhìn thấy mẹ đang khóc. Nhưng cô không đánh tiếng cho biết là mình đã dậy, cô thấy giả vờ ngủ rất thích. Sau đó cả nhà ngồi sau chiếc bàn dài ở trong gian phòng lớn sáng sủa, trên mặt bàn có những trái núi con con trắng toát. Đó là những cái khăn ăn xếp lại thế cho đẹp. Katya mải nhìn những cái khăn ăn nên không để ý là mẹ đã bỏ đi chỗ khác, còn bây giờ bà đang ngồi vào chỗ của mẹ. Bà cứ thở dài luôn mồm, thỉnh thoảng lại nói “Lạy Chúa”. Mẹ mặc chiếc váy dài có hai quả bông ở vai rất lạ, chưa hề thấy mẹ mặc bao giờ, mẹ đang ngồi bên cạnh ba và nháy mắt từ xa với Katya.

Chung quanh bàn ăn thật vui vẻ. Rất đông người. Ai nấy nói cười rất to. Nhưng kìa ba đứng lên với cốc rượu vang trong tay, tức thì mọi người đều im lặng. Katya không hiểu ba nói những gì, nhưng cô nhớ là sau khi ba nói xong, mọi người đều vỗ tay hét vang “u-ra!”, riêng bà lại lẩm bẩm “Lạy Chúa” và thở dài. Mọi người từ biệt ba và những thủy thủ khác. Lúc chia tay, ba bế Katya tung bổng lên cao rồi đỡ cô bằng đôi bàn tay to mộc mạc.

– Thôi nhé Mashenka[34], – ba nói với mẹ. Đoạn hai người hôn chặt môi nhau…

Đó là bữa cơm từ biệt và buổi tiễn đưa thuyền trưởng Tatarinov ở nhà ga xe lửa Ensk. Tháng Năm năm 1912 ba về Ensk từ biệt gia đình. Đến trung tuần tháng Sáu năm đó, ba từ Peterburg[35] khởi hành đi Vladivostok trên chiếc tàu buồm “St. Maria”.

Thời gian đầu mọi việc đều như cũ. Chỉ có trong cuộc sống xuất hiện một sự kiện hết sức mới mẻ. Đó là thư của ba gửi về. “Sắp có thư của ba đấy”. Quả nhiên thư đến thật. Có khi một hai tuần lễ không có thư, song rốt cuộc rồi cũng có. Lá thư cuối cùng gửi từ Yugorsky Shar đến. Đúng đó là bức thư cuối cùng, nhưng mẹ vẫn không tỏ ra lo lắng, mẹ còn nói rằng như thế cũng phải thôi, bởi vì chiếc tàu “St. Maria” sẽ đi qua những nơi không có bưu cục, thậm chí ngoài băng và tuyết ra sẽ chẳng còn gì nữa cả.

Như thế cũng phải thôi. Chính ba cũng viết rằng sẽ không có thư nữa. Nhưng dù sao thì đó cũng là chuyện rất buồn, và mẹ càng ngày càng trở nên lặng lẽ và buồn rầu.

“Thư của ba” – đó là một thứ hay tuyệt. Ví dụ như cứ hôm nào có thư của ba là bà lại nướng bánh. Còn bây giờ thay thế cho cái thứ tuyệt diệu vẫn mang niềm vui đến cho cả nhà, xuất hiện những lời dài và chán ngắt: “như thế cũng phải thôi” hoặc giả “cũng chưa thể có chuyện gì được”.

Những câu nói đó được lặp đi lặp lại hàng ngày, nhất là vào những buổi tối. Khi Katya đã đi nằm, mẹ và bà cứ nói chuyện mãi. Katya nằm nghe. Cô định nói ngay từ lâu rằng: “Chắc là chó sói ăn thịt ba rồi”. Song cô biết rằng nói thế mẹ sẽ phát cáu lên, nên cô không nói nữa.

Ba đang “trú đông”. Ở Ensk đã sang hè từ lâu rồi, thế mà ba vẫn còn “trú đông”. Lạ lùng quá. Nhưng Katya cũng chẳng nói gì cả. Có lần cô nghe thấy bà nói chuyện với người hàng xóm: “Cứ nói là đang trú đông, nhưng liệu còn sống không thì có trời biết được”.

Về sau mẹ viết vội một “lá đơn xin Hoàng thượng”. Lúc đó Katya đã lớn cho nên cô nhớ rất rõ nội dung lá đơn.

Vợ của thuyền trưởng Tatarinov thỉnh cầu trang bị một đội cứu sinh để đi cứu viện người chồng bất hạnh của bà. Bà nêu ra rằng “động cơ chủ yếu của việc thám hiểm thì không còn nghi ngờ gì nữa, chỉ vì niềm kiêu hãnh của toàn dân và vinh quang của Tổ quốc”. Bà hy vọng rằng “bệ hạ tối nhân từ” sẽ không để cho một nhà thám hiểm can trường luôn sẵn sàng xả thân vì “vinh quang dân tộc”… phải lâm vào cảnh tuyệt vọng, cô lập không được viện trợ…

Lúc đó Katya cứ tưởng “bệ hạ” là một cái gì giống như một đám rước thánh giá rất đông người, đi trước là giáo chủ đội mũ màu hồng tím. Hóa ra đó là Sa hoàng. Sa hoàng mãi vẫn không trả lời nên tối nào bà cũng rủa cho. Cuối cùng văn phòng nhà vua gửi đến một bức thư. Với lời lẽ lịch thiệp, văn phòng nhà vua khuyên mẹ nên xin Bộ trưởng Hàng hải. Nhưng cũng chẳng cần cầu xin Bộ trưởng Hàng hải nữa. Ông ta đã được báo cáo về việc này rồi và nói: “Đáng tiếc là thuyền trưởng Tatarinov không trở về. Nếu về thì ta sẽ đưa ra tòa ngay lập tức về tội đã coi thường tài sản quốc gia”.

Sau đó Nikolai Antonych đến Ensk và trong nhà xuất hiện câu nói mới “không còn hy vọng gì nữa”. Ông ta nói thầm câu này với bà. Nhưng không hiểu sao mọi người đều biết. Cả gia đình Bubenchikov có họ với bà, cả các bạn gái của Katya đều biết. Nghĩa là trừ mẹ ra còn mọi người đều biết hết.

Chẳng còn hy vọng gì nữa. Ba sẽ không bao giờ trở về, cũng không bao giờ còn nói những câu vui đùa, không bao giờ còn tranh cãi với bà rằng “trước khi ăn cơm uống một cốc vốt-ca rất có ích, mà dù không có ích thì cũng vô hại, nếu đã vô hại thì uống là thích”. Bà sẽ không bao giờ còn cười mẹ vì mẹ sửa soạn ăn mặc quá lâu khi cùng đi xem hát được nữa. Sáng ra sẽ không còn ai được nghe tiếng hát “Đời là gì? Chỉ là một trò chơi!” của ba khi ba mặc quần áo nữa.

Chẳng còn hy vọng gì! Ba đã ở lại một nơi xa tít tận miền Bắc cực, giữa băng tuyết, chẳng có một ai trong đội trở về.

Nikolai Antonych nói rằng đó là sai lầm của ba. Bởi vì đội thám hiểm được trang bị rất đầy đủ. Riêng cái khoản bột mì thôi cũng đã đem đi năm tấn, thịt hộp nước Áo có một nghìn sáu trăm tám mươi tám ki-lô-gam, giăm-bông hai mươi chiếc, viên canh Skorikov[36] bảy mươi ki-lô-gam. Lại còn bao nhiêu bánh khô, mì ống, cà phê! Cả một khoang lớn được ngăn đôi đổ đầy bánh khô nửa khoang. Thậm chí còn mang cả bốn mươi ki-lô-gam măng tây. Mứt, lạc. Tất cả những thứ đó đều mua bằng tiền của Nikolai Antonych. Ngoài ra còn chọn được sáu mươi con chó tinh khôn để phòng khi gặp nguy hiểm, chúng nó sẽ kéo xe tuyết trở về.

Tóm lại nếu ba có hy sinh thì không nghi ngờ gì nữa, chính là do sai lầm của ba thôi. Rất dễ dàng hình dung ra được cảnh như thế này, ví dụ như ở chỗ đáng lẽ phải chờ đợi thì ba lại hấp tấp ra đi. Theo ý kiến của Nikolai Antonych thì lúc nào ba cũng hấp tấp. Nhưng dẫu sao thì ba cũng đã ở lại Bắc cực, chẳng ai biết được ba có còn sống hay đã chết. Bởi vì trong số ba mươi người của đội thám hiểm chẳng có một người nào trở về. Nhưng ở trong gia đình này ba vẫn cứ được coi như người còn sống. Chưa biết chừng bất thình lình cánh cửa sẽ mở ra và ba đi vào nhà cũng nên. Trông ba vẫn giống như hôm cuối cùng ở ga xe lửa ở Ensk: mặc chiếc áo màu xanh lam có cái cổ cồn trắng toát không đóng cúc, kiểu cổ áo ấy giờ đây không ai dùng nữa. Ba vẫn vui tươi, hai bàn tay vẫn to rộng như trước.

Trong nhà có rất nhiều thứ gắn bó với ba. Mẹ hút thuốc, mọi người đều biết rằng chỉ sau khi không có tin tức gì của ba nữa, mẹ mới bắt đầu hút thuốc. Bà đuổi Katya ra phố chơi cũng chính vì lời dặn của ba là phải cho Katya chơi nhiều ở ngoài trời. Trong chiếc tủ kính hẹp có rất nhiều sách mang những cái tên kỳ dị mà không ai được đụng đến cũng là của ba.

Về sau họ chuyển lên Moskva ở nhà Nikolai Antonych thì mọi cái đều thay đổi hết. Giờ đây không còn ai hy vọng rằng cánh cửa bỗng xịch mở và ba bước vào một cách bất ngờ. Bởi vì đây là nhà của người khác mà chưa bao giờ ba đến đây.

Chương 6
Thay đổi càng nhiều

Nếu Katya không hứa cho tôi xem sách và bản đồ của người thuyền trưởng thì có lẽ tôi cũng không đến nhà Tatarinov. Tôi đã xem tuyến hành trình, thì ra đây chính là “luồng đông bắc” nổi tiếng mà người ta đã mò mẫm hơn ba trăm năm. Cuối cùng vào năm 1878 đội thám hiểm Nordenskiöld[37] của Thụy Điển đã vượt qua luồng này. Đương nhiên cuộc hành trình đó không đơn giản bởi vì mãi hai mươi lăm năm sau mới có một nhà thám hiểm khác tên là Vilkitsky đi lại luồng này, có điều khác nhau là ông ta đi ngược chiều lại. Tóm lại tất cả những điều này thật vô cùng thú vị, nên tôi cũng quyết định sẽ đi…

Trong nhà Tatarinov không còn có gì thay đổi, chỉ có đồ đạc giảm đi khá nhiều.

Bức tranh nổi tiếng của Levitan mà tôi đã có lúc thấy thích, vẽ con đường rộng thẳng tắp trong vườn và những cây thông sáng nắng nay không còn nữa. Tôi hỏi Katya bức tranh đó đâu rồi.

– Đem tặng rồi, – Katya trả lời gọn lỏn.

Tôi im lặng.

– Tặng Nikolai Antonych đấy! – Bỗng Katya nói thêm, giọng cay độc. – Ông ấy sùng bái Levitan mà.

Chắc là Nikolai Antonych không phải chỉ được tặng bức tranh của Levitan không thôi, bởi vì trong phòng ăn thấy trống trải thế nào ấy. Riêng cái địa bàn hàng hải thì vẫn đặt nguyên chỗ cũ và mũi kim vẫn chỉ về phương Bắc như xưa.

Trong nhà không có ai, cả bà Maria Vasilievna và cụ Nina Kapitonovna đều không có nhà.

Sau đó cụ về. Tôi nghe thấy cụ cởi áo ở phòng treo áo và phàn nàn với Katya rằng cái gì cũng lại đắt quá: bắp cải – mười sáu cô-pếch, thịt bò non – ba mươi cô-pếch, góp lễ – bốn mươi cô-pếch, trứng gà – một rúp hai mươi cô-pếch.

Tôi cười và đi ra phòng ngoài.

– Bà Nina Kapitonovna, thế còn chanh?

Cụ ngỡ ngàng quay lại.

– Bọn nhóc con không ăn cắp mất chanh à?

– Sanya! – Cụ Nina Kapitonovna nói và đập hai bàn tay vào nhau rồi xòe ra.

Cụ kéo tôi lại cửa sổ, ngắm nghía khắp phía và tỏ vẻ không hài lòng.

– Thấp quá, – cụ buồn rầu nói. – Không lớn lên được.

Cụ chạy vào bếp, đặt bình sữa lên bếp đèn cồn và sau mấy phút thì quay ra.

– Cháu vẫn nhớ đến chuyện mất chanh à, – cụ nói rồi cười. – Mà sao? Vẫn bị mất cắp đấy!

Bà cụ già quá rồi, lưng còng hơn và người càng gầy đi. Cái áo trấn thủ bằng nhung xanh mà tôi hằng quen thuộc thõng trên người cụ, đôi vai gầy gò nhô lên. Trông cụ vẫn có vẻ hoạt bát và luôn lo nghĩ đến mọi sự như trước, nay lại còn vui vẻ hơn nữa. Cụ thấy tôi thì mừng rỡ hơn là tôi tưởng nhiều.

– Người ta nói rằng nên ăn lúa mạch đen sống, – cụ nói chắc như vậy, – thì sẽ lớn nhanh. Ngày trước ở Ensk có một cha cố chỉ cao có thế này cũng ăn lúa mạch đen sống đấy.

– Thế có cao lên không? – Katya hỏi nghiêm túc.

– Không cao lên, nhưng giọng nói quyện hơn. Trước đó lão nói cứ the thé.

Cụ cười to và sực nhớ đến sữa.

– Thôi chết, sữa trào ra rồi!

Và chính cụ chạy ra bếp.

Tôi và Katya xem sách và bản đồ của người thuyền trưởng rất lâu. Ở đây có cuốn sách của Nansen “Trên đất nước băng tuyết và đêm tối”, cuốn “Hải đồ biển Kara” và những quyển khác. Tóm lại tuy sách không nhiều nhưng quyển nào cũng rất hay. Tôi rất muốn hỏi mượn về đọc, nhưng tôi hiểu rất rõ là không tiện. Chính vì vậy mà tôi rất ngạc nhiên khi Katya bỗng nói:

– Cậu có muốn lấy mấy cuốn mà đọc không?

– Cầm về được à?

– Được, – Katya trả lời, mắt không nhìn tôi.

Tôi chẳng mất thì giờ suy nghĩ xem tại sao chỉ có mình là được tín nhiệm như vậy, liền lập tức chọn sách. Tôi rất muốn cầm tất cả, nhưng làm thế sao được, nên tôi chỉ chọn độ năm quyển. Trong đó cũng có một cuốn sách nhỏ do chính thuyền trưởng viết: “Nguyên nhân thất bại của đội thám hiểm Greely”.

Tôi cố tình tránh mặt Nikolai Antonych, vì thế hôm nay tôi đến nhà Tatarinov vào lúc ông ta đang họp hội đồng sư phạm thường kỳ ở trường. Nhưng có lẽ cuộc họp lần này bị hoãn nên ông ấy lại về. Tôi và Katya mải chuyện trò nên không nghe thấy tiếng chuông, chợt có tiếng chân người và tiếng đằng hắng ở phòng bên. Katya chau mày đóng sập cửa lại.

Hầu như ngay phút đó cánh cửa lại mở ra. Nikolai Antonych xuất hiện trong khung cửa.

– Katyusha, bác đã nói hàng nghìn lần là không được sập cửa ầm lên thế, – ông ta nói. – Đã đến lúc phải bỏ các thói quen ấy đi rồi đấy.

Tất nhiên là ông ấy trông thấy tôi ngay lập tức. Song ông ấy không nói năng gì, chỉ hơi nheo mắt và gật đầu. Tôi cũng gật đầu.

– Chúng ta sống trong xã hội loài người, – Nikolai Antonych tiếp tục nói dịu giọng. – Và một trong những cái động lực thúc đẩy cái xã hội này tiến lên đó là tinh thần tôn trọng lẫn nhau. Chính cháu cũng biết đấy Katyusha ạ, bác không thể chịu được tiếng sập cửa mạnh. Bác chỉ có thể cho rằng cháu đã cố tình làm như vậy. Có điều bác không muốn nghĩ như thế. Thật vậy, bác không muốn… vân vân và vân vân…

Tôi hiểu ngay rằng ông ta đọc một bài tràng giang đại hải như thế chỉ cốt để chọc tức Katya. Nhưng tôi còn nhớ là trước đây ông ta không dám nói với cô như vậy.

Cuối cùng ông ta đi ra, nhưng chúng tôi cũng không còn hứng thú gì để xem sách của thuyền trưởng nữa. Vả lại lúc Nikolai Antonych nói, Katya vẫn đứng quay lưng vào bàn có những quyển sách ở trên. Ông ta không nhìn thấy gì cả. Tuy vậy tôi cũng hiểu rằng việc đó là thế nào: không nên để ông ta biết là cô đã đồng ý cho tôi mượn những quyển sách này.

Tóm lại tâm trạng vui vẻ của chúng tôi đã bị phá vỡ nên tôi bèn chuẩn bị ra về. Đáng tiếc là tôi lại không về ngay. Tôi đã chậm chân khi chia tay với Katya và Nikolai Antonych lại quay sang.

– Katyusha, có thể là cháu giận, – ông ta lại lên tiếng. – Như vậy là vô lý! Không còn nghi ngờ gì cả, cháu biết rõ là dù ở cương vị một người bình thường hoặc ở cương vị một nhà giáo dục bác đều mong muốn cho cháu điều tốt.

Ông ta liếc tôi một cái, cau mặt lại rồi nhăn mũi hít vào đến là khó chịu.

– Giả sử quan hệ giữa bác và cháu hoàn toàn chỉ là người dưng nước lã thì lại là chuyện khác. Nhưng cháu là con gái của người em thân mến đã quá cố của bác. Cháu là con gái của người mà bác đã hy sinh tất cả cho người ấy, không phải chỉ là hy sinh toàn bộ gia tài, mà có thể nói là bác đã hy sinh cả đời mình cho người ấy.

Tôi nghĩ, Nikolai Antonych cứ mỗi năm lại hy sinh của cải cho người em họ đã quá cố ngày càng nhiều hơn. Trước kia ông ta chỉ nói đã giúp đỡ về “tinh thần và vật chất”, thế mà giờ đây hóa ra là ông ta đã hy sinh cả cuộc đời mình cho người em.

– Cho nên, – Nikolai Antonych nói tiếp, – Katyusha, bác sẵn sàng nhắc lại với cháu hàng nghìn lần một điều. Sau một ngày lao động mệt nhọc, đáng lẽ bác có quyền được nghỉ ngơi, nhưng cháu thấy không, giờ đây vẫn phải nói chuyện với cháu, cố gắng nhắc cho cháu hiểu điều mà đứng về lứa tuổi cũng như trình độ phát triển thì cháu đã phải tự hiểu lấy từ lâu.

Katya lặng thinh.

Tôi thấy cô khó chịu lắm rồi. Song cô vốn có ý chí vững.

Ông ta chưa nói xong thì tôi chưa thể đi ra được. Hơn nữa đi như vậy thì đành bỏ sách lại. Cho nên tôi ngồi xuống. Tôi hoàn toàn không nghĩ đến chuyện chọc tức ông ta mà chỉ vì tôi đứng lâu đã mỏi. Nhưng ông ta lại nổi khùng lên.

– Katyusha, bác nhắc lại cho cháu nghe, – ông ta lại tiếp tục nói giọng đều đều và nhẹ nhàng, – một câu tục ngữ La Mã nhiều người biết “Hãy nói cho tôi biết, bạn của bạn là ai, tôi sẽ nói bạn là người thế nào”. Nếu cháu cho rằng có thể kết bạn với loại người mà trong óc không bao giờ nghĩ ra rằng khi mình muốn ngồi thì phải mời thầy giáo của mình ngồi trước đã, thế thì…

Nikolai Antonych xòe hai tay ra vẻ bất lực.

Tôi hơi bối rối, chính vì tôi đã làm như vậy nhưng hoàn toàn không nghĩ rằng làm thế để chọc tức ông ta. Nhưng lúc này thì Katya không nhịn được nữa.

– Tôi thích chơi với ai, đó là việc của tôi! – Katya trả lời nhanh và đỏ mặt lên.

Hẳn là cụ Nina Kapitonovna đã ở đâu gần đấy, rất có thể là cụ đã đứng ngay sau cánh cửa. Bởi vì Katya vừa nói xong câu này cụ liền vào ngay và tất tưởi nói chuyện nọ kia: sữa sôi rồi, Nikolai Antonych có muốn dùng cà-phê chăng, chứ không thì cụ vừa mới đi chợ về, còn lâu mới đến giờ ăn trưa. Xem ra đây không phải là lần đầu tiên cụ phải vào để chấm dứt những cuộc tranh cãi như thế này. Katya lầm lì cúi đầu xuống nghe. Nikolai Antonych thì nghe cụ ra vẻ lịch thiệp nhưng cũng có vẻ hạ cố…

Tôi chờ bà cụ cùng ông ta đi ra và chia tay với Katya. Tôi ra về lòng nặng trĩu. Tôi rất thương họ, cả bà Maria Vasilievna, cả bà cụ và Katya. Những sự thay đổi trong nhà Tatarinov làm tôi rất băn khoăn.

Chương 7
Các nhận xét bên lề sách. Những con chuột của Valya. Người quen cũ

Đó là năm cuối cùng ở trong trường học. Thực thà mà nói thì phải ngồi học, chứ không phải là đi trượt băng hay đến nhà người ta mà chơi. Được mấy môn như toán và địa lý tôi học khá. Nhưng cũng còn một số môn học khá dở như văn chẳng hạn.

Thầy giáo dạy văn của chúng tôi là Likho, một người đần độn mà cả trường đều gọi là Likho lừa. Lúc nào ông cũng đội cái mũ kiểu vùng Kuban. Thế là tôi liền vẽ lên bảng đen một cái mũ như thế này, bên trên có hình hai cái tai lừa. Likho không thích tôi vì những lẽ sau đây. Thứ nhất, có một lần ông ta đọc gì đó và nói “trừu tượng” thành ra “chìu tượng”. Tôi đứng lên sửa lại. Chúng tôi cãi nhau, tôi đề nghị đi hỏi Viện hàn lâm khoa học. Ông ta giận lắm.

Lẽ thứ hai là đa số học sinh khi làm luận thường hay chép ở sách và các bài báo hoặc đọc các bài bình luận rồi chép vào… Nhưng tôi không thích làm như thế. Tôi làm bài trước rồi mới đọc bài bình luận sau. Và như thế thì Likho lại không thích.

Ông ấy phê thế này: “Muốn tỏ ra độc đoán. Nhưng yếu lắm!” Hẳn ý ông ta muốn nói “độc đáo” chứ ai lại muốn độc đoán là cái gì? Tóm lại tôi sợ môn văn học năm nay sẽ bị điểm “kém”.

Để làm bài luận “tốt nghiệp” cuối cùng, Likho ra cho chúng tôi mấy đầu đề, trong đó có một đề tôi thích là “Nông dân trong nền văn học sau cách mạng tháng Mười”. Tôi hăm hở bắt tay vào viết theo đề này, nhưng chẳng mấy chốc đã chán, có lẽ nguyên do vì những cuốn sách Katya cho tôi mượn. Sau khi đọc những cuốn sách này tôi cảm thấy bài văn của tôi tẻ ngắt.

Nếu chỉ nói đó là những cuốn sách hay thì chưa đủ. Đó là sách của bố Katya, sách của một thuyền trưởng đi thám hiểm Bắc cực đã bị mất tích giữa vùng băng tuyết như Franklin, Andrée và nhiều người khác đã từng mất tích.[38]

Xưa nay chưa bao giờ tôi xem sách chậm rãi như thế. Hầu như trang sách nào cũng có những ghi chú, nhiều dòng được gạch dưới, rất nhiều dấu hỏi và chấm than ở lề sách. Có chỗ thuyền trưởng “hoàn toàn đồng ý”, có chỗ lại “hoàn toàn không tán thành”. Ông tranh luận với Nansen, điều đó làm tôi kinh ngạc. Ông chỉ trích Nansen rằng chỉ còn có bốn trăm cây số nữa thì đến tột cùng Bắc cực, thế mà lại quay về đất liền. Trên tấm bản đồ kèm trong sách của Nansen, điểm cực Bắc trong cuộc hành trình của Nansen có khoanh bằng chì đỏ. Rõ ràng là người thuyền trưởng rất quan tâm đến vấn đề này nên trong những cuốn sách khác ông đã nêu ra rất nhiều lần về cái điểm cực Bắc này trên các lề trắng. Có chỗ ông ghi dọc trang sách “bản thân lớp băng sẽ giải quyết vấn đề này”. Tôi lật trang khác thì bỗng thấy một tờ giấy đã úa vàng rơi ra khỏi sách. Trên tờ giấy này cũng viết chi chít cùng nét chữ ấy. Dưới đây là đoạn ghi trên trang giấy đó:

“… Loài người đã hết sức để tâm đến vấn đề này, mặc dù trước đây đại đa số các nhà thám hiểm chỉ còn thấy nơi đó là một nấm mồ tàn khốc, song việc giải quyết vấn đề này đã trở thành cuộc đua tranh hoàn toàn có tính chất dân tộc. Trong cuộc chạy đua ấy hầu như tất cả các nước văn minh đều có người tham gia, duy chỉ có người Nga là chưa thấy. Mà thực ra thì ngay từ thời kỳ Lomonosov, người Nga đã rất nhiệt tình với vấn đề thám hiểm Bắc cực và đến nay nhiệt tình ấy vẫn chưa nguôi. Amundsen vẫn hy vọng rằng bất kỳ như thế nào cũng phải để lại niềm vinh dự mở đường lên Bắc cực về cho người Na Uy. Nhưng năm nay chúng ta cũng sẽ đi và chứng minh cho toàn thế giới biết rằng cả người Nga cũng có thể lập nên công trạng đó”.

Hẳn đây là một đoạn trích trong bản báo cáo nào đó, bởi vì ở mặt sau có đề gửi “Tổng Cục Địa lý thủy văn” và ngày tháng ghi “Ngày mười bảy tháng Tư năm 1911”.

Thì ra ước vọng của bố Katya muốn đi sâu là như thế! Cũng như Nansen, ông muốn đi theo những tảng băng trôi lên miền Bắc càng xa càng tốt, rồi dùng xe tuyết do chó kéo để đi đến Bắc cực. Theo thói quen tôi liền làm ngay một con tính xem nếu ông ta đáp máy bay lên Bắc cực thì nhanh hơn được bao nhiêu lần.

Chỉ có một điều chưa rõ là: mùa hè năm 1912 chiếc tàu buồm “St. Maria” từ Peterburg đi Vladivostok. Sao ở đây lại nói đến Bắc cực?

Ngày hôm sau, trước bữa ăn sáng tôi chạy đến phòng thường trực gọi dây nói cho Katya:

– Katya, chẳng lẽ ba cậu đi Bắc cực à?

Hẳn cô không ngờ tới câu hỏi như vậy nên tôi chỉ nghe thấy tiếng cô ậm ừ ngái ngủ và ngạc nhiên. Sau đó cô mới nói:

– Không, không phải, vậy sao cơ?

– Chẳng sao cả, ông cụ định từ điểm cực Bắc của Nansen đã đi qua, dùng xe tuyết do chó kéo để đến Bắc cực. Chà! Cô ơi!

– Sao lại “Chà, cô ơi”?

– Những việc như thế của bố mình mà lại không biết. Hôm nay cậu có rỗi không?

– Mình đến vườn bách thú cùng với Kirka.

Hừ, đi chơi vườn bách thú! Đã lâu Valka cứ rủ tôi đến vườn bách thú xem những loài gặm nhấm của nó. Cho đến nay tôi vẫn chưa định xem thì cũng tệ thật!

Tôi hẹn sẽ gặp Katya ở lối vào.

Kirka chính là cô Kiren mà trước đây đã đọc “Dubrovsky” và cố cãi rằng “Masha đã lấy Dubrovsky”. Bây giờ cô ta đã trở thành một cô gái lớn có mái tóc tết đuôi sam vàng óng. Cô ta vẫn đứng ngây ra nhìn vào miệng Katya và lắng nghe từng câu từng chữ của Katya như trước. Chỉ có cái khác là thay cho lời cãi lại cô chỉ cười ha há, rất đột ngột, rất to làm cho mọi người phải giật mình. Còn Katya thì dùng cái động tác nhẫn nại quen thuộc của cô ta là bịt chặt lấy hai tai.

Tôi đã dặn Valka đón tôi ở cổng, nhưng không hiểu tại sao nó lại không có ở đấy. Nó đã khoe rằng có thể đưa chúng tôi vào xem không phải mua vé, nếu bây giờ lại đi mua vé thì thật ngốc.

Cuối cùng nó cũng đến. Nó đỏ mặt lên khi tôi giới thiệu với hai cô gái và ấp úng rằng chỉ sợ “các bạn không thích xem các loại gặm nhấm”. Katya lịch sự bác lại rằng, trái lại cô rất thích, nếu xét về loại gặm nhấm theo như bài cậu ta đã cãi để bênh vực cho Evgeny Onegin. Thế là chúng tôi trịnh trọng đi qua trước mặt người gác cổng mà Valka đã nói đến ba lần rằng nó là nhân viên làm việc ở trong phòng thực nghiệm động vật, còn những người này đến “gặp nó”.

Vườn bách thú hồi đó không giống như ngày nay. Nhiều gian đóng cửa, nhiều gian khác chỉ là những khoảng đất lộ thiên phủ đầy tuyết. Valka nói rằng ở những khoảng đất này nuôi những con chồn, chúng ở trong hang vân vân… Nhưng chúng tôi chẳng nhìn thấy con chồn nào cả và nói chung là chẳng có gì hết ngoài tuyết nên đành phải tin ở lời cậu ta vậy.

Nó chỉ sốt ruột muốn cho chúng tôi xem loài gặm nhấm của nó nên không để chúng tôi xem hổ, xem voi và những con vật thú vị khác mà lôi thẳng chúng tôi đi hết vườn bách thú đến một căn nhà bẩn thỉu. Loài gặm nhấm của thằng Valka nuôi ở trong căn nhà này. Tôi không biết mỗi đứa chúng tôi đã hiểu cái từ này như thế nào, nhưng sau khi xem xong thì ai nấy đều làm ra vẻ mình vẫn biết từ lâu rằng loài gặm nhấm chỉ là những con chuột bình thường.

Lũ chuột nhiều lắm, và như Valka hãnh diện tuyên bố thì con nào cũng mang bệnh truyền nhiễm. Nó nói trong số loài gặm nhấm do nó trông coi còn có cả dơi và nó vẫn dùng tay cho dơi ăn sâu bọ. Nói chung là cũng khá hay tuy căn nhà rất hôi thối, còn Valka thì cứ thao thao bất tuyệt.

Chúng tôi nghe hắn kể mà rất phục, nhất là Kiren. Sau đó cô ta bỗng rùng mình một cái và nói rằng cô rất ghét loài chuột.

– Đồ ngốc, – Katya khẽ nói với cô ta.

Kiren cười vang lên.

– Không, thật đấy, đến khiếp, – cô ta nói.

Valka cũng cười. Tôi thấy nó bực thay cho những con chuột của nó. Chúng tôi cám ơn nó rồi đi xem tiếp.

– Thật chán chết! Đi xem khỉ còn hơn. – Kiren đề nghị.

Và chúng tôi đi xem khỉ.

Ở đây mới thật là hôi hám! Ngay đến cái gian loài gặm nhấm của thằng Valka cũng không đến nỗi như thế. Kiren nói rằng cô ta sẽ nhịn thở.

– Này, thế người trông nom ở đấy thì người ta làm thế nào? – Katya hỏi.

Tất cả chúng tôi đều nhìn sang người coi chuồng thú đang đứng ngây ra bên cạnh cái buồng sắt nhưng có vẻ quan trọng lắm.

Đó chính là Gaer Kuly! Lúc đầu tôi còn nghi ngờ. Đã hơn mười năm nay tôi không gặp lão ta rồi còn gì. Nhưng lão ta bước lên và nói với cái giọng khê nồng đáng ghét:

– Con khỉ ma-ca-ca.

Đúng lão ta rồi!

Tôi nhìn lão chằm chằm, nhưng lão không nhận ra tôi. Lão già rồi, cái mũi nom như mỏ vịt. Bộ tóc quăn cũng không như trước mà nay lưa thưa, bẩn thỉu, bạc đi rồi. Từ hình ảnh lão Gaer Kuly hùng dũng xưa kia, nay chỉ còn lại lão già có bộ ria vểnh và những nốt trứng cá.

– Ở ngực và ở bụng loài động vật này, – Gaer tiếp tục nói bằng giọng đe dọa, dạy đời mà tôi vốn quen thuộc, – các bạn có thể nhìn những cái đầu vú của chúng, chính là bộ phận để phát triển bằng sữa của con chúng.

Đúng lão, đúng là lão ta! Tôi thấy buồn cười. Katya hỏi tôi cười cái gì. Tôi ghé sát vào tai cô thì thầm:

– Nhìn lão ta mà xem.

Katya nhìn.

– Cậu có biết ai đấy không?

– Ai cơ?

– Bố dượng mình đấy?

– Chỉ bậy!

– Thật đấy!

Cô nhướn mày lên tỏ vẻ nghi ngờ rồi lại chớp chớp mắt và tiếp tục nghe.

– Đến chuồng sau, các bạn sẽ trông thấy loài khỉ thuộc họ vượn trông rất giống người. Loài khỉ vượn này thường có những cơn buồn. Lúc đó nó lồng lộn lên ở trong chuồng như phát điên.

Con khỉ vượn tội nghiệp! Tôi sực nhớ hồi xưa đã bị những “cơn buồn” mỗi khi tên đê tiện này mở đầu những câu chuyện vô tận của hắn.

Tôi liếc nhìn Katya và Kiren. Nhất định các cô này sẽ cho tôi là bị bệnh thần kinh đây! Nhưng nếu tôi bỏ lỡ cơ hội ngày hôm nay thì chính tôi cũng sẽ không tự trọng mình được nữa.

– Nét gạch phải thẳng, – tôi khẽ nói.

Lão đưa mắt nhìn tôi, nhưng tôi giả bộ đang chăm chú nhìn con khỉ vượn.

– Đến chuồng sau, – Gaer tiếp tục giảng giải, – các bạn sẽ thấy con vượn không đuôi của vùng Gibraltar. Nó y như trẻ con. Trong mồm nó có một cái túi thịt thường dùng để dự trữ những thứ ngon trong thức ăn.

– Thôi, rõ rồi, – tôi nói. – Người nào cũng muốn kiếm được một miếng béo bở. Nhưng có thể gọi miếng béo bở đó là một hiện tượng đảm bảo hay không thì lại là vấn đề khác.

Chính tôi cũng không ngờ là tôi còn thuộc lòng cái câu lăng nhăng ấy như vậy. Kiren cười rú lên. Gaer không nói nữa và nhìn tôi một cách đần độn nhưng có vẻ nghi ngờ. Có lẽ một ký ức mờ mịt nào đó đã thoáng hiện lên trong cái đầu ngu độn của lão… Nhưng lão ta vẫn không nhận ra tôi. Nhận ra thế nào được!

– Chúng tôi cho chúng ăn no, – lão ta đã đổi sang cái giọng đều đều buồn bã và nói tiếp. – Ngày nào chúng cũng cứ ra công mà nhai. Con người không thể ăn nhiều như giống vật này được.

Lão cảm thấy lại nói miên man vội dừng lại.

– Các bạn hãy xem mông đít chúng kia, – lão nói tiếp, – các bạn sẽ thấy bộ phận đó của chúng đỏ lạ thường. Đó không phải là do thịt, mà là lớp vỏ cứng, giống như lớp da chai lại.

– Xin ông cho biết, – tôi hỏi rất nghiêm túc. – Có những loài khỉ biết nói không?

Kiren cười.

– Không thấy nói đến loài ấy, – Gaer ngập ngừng nói. Lão không biết là tôi nhạo báng hay nói thật.

– Tôi có nghe nói đến một con khỉ, lúc đầu nó làm ở bến tàu, – tôi nói tiếp, – về sau người ta đuổi nó đi, và con khỉ này bèn dạy trẻ con.

Gaer cười miễn cưỡng.

– Trẻ con nào?

– Con người khác. Nó lấy giá để giày đánh trẻ con, – tôi nói tiếp và cảm thấy tim đập rất mạnh vì những ký ức này, – đặc biệt là đánh đứa con gái, vì thằng con trai biết đâu có thể đánh lại nó.

Tôi càng nói càng to tiếng. Gaer há hốc miệng ra nghe. Bỗng lão ta sợ hãi ngậm mồm lại, chớp mắt lia lịa.

– Bọn trẻ con ăn bữa trưa xong là phải cám ơn con khỉ này… – Tôi lấy khuỷu tay hẩy Kiren đang sợ hãi nắm tay tôi. – Mặc dù con khỉ đê tiện ấy chẳng làm lụng gì cả mà chỉ sống dựa vào người khác và từ sáng đến tối chỉ ra công đánh đôi giày da chết tiệt của nó. Sau đó nó gia nhập tiểu đoàn cảm tử, do đó mà được lĩnh hai trăm rúp và bộ đồ lính mới. Con khỉ ấy lại còn đọc cả diễn văn nữa! – Hình như lúc đó tôi đã nghiến răng ken két. – Sau khi tiểu đoàn cảm tử này bị đánh tan thì con khỉ ấy chuồn khỏi thành phố và mang theo toàn bộ của cải trong nhà.

Chắc lúc đó tôi hét lên ghê quá nên Katya bỗng nhiên đứng chen vào giữa tôi và Gaer.

Gaer ấp úng gì đó rồi dựa lưng vào chuồng khỉ. Lão ta đã nhận ra tôi. Môi lão méo xệch đi.

– Sanya! – Katya nói như ra lệnh.

– Gượm đi! – Tôi gạt cô ra. – Thật là may mắn cho con khỉ đó vì nó đã chuồn mất. Nếu không thì tôi đã cho nó…

– Sanya!

Tôi còn nhớ điều làm cho tôi ngạc nhiên là bỗng nhiên lão ta kêu lên một tiếng rồi lấy hai tay ôm đầu. Tôi trấn tĩnh lại, cười gượng và nhìn sang Katya. Tôi thấy xấu hổ vì mình đã hét to quá.

– Đi thôi! – Cô nói cụt lủn.

Chúng tôi lẳng lặng đi trong vườn bách thú. Tôi thấy Kiren sợ hãi chớp mắt lia lịa và đi xa ra. Katya đang nói thầm gì bên tai cô.

– Thằng đê tiện! – Tôi nói lúng búng.

Mãi tôi không trấn tĩnh được.

– Hôm nay mình sẽ nhờ Valka đưa giấy báo cho ban phụ trách vườn bách thú. Tại sao họ lại thu nhận một con người đê tiện như thế? Hắn là một tên bạch vệ.

– Thú thực là giờ đây mình sợ cậu đấy, – Katya nói. – Hóa ra cậu có máu điên. Kìa môi cậu cũng trắng bệch ra kia kìa.

– Bởi vì mình muốn giết lão ta, – tôi nói. – Thôi được, mặc xác nó! Chúng mình nói sang chuyện khác đi. Các cậu có thích lũ vượn không?

Chương 8
Dạ hội

Trong trường tôi có một xưởng mộc. Mỗi buổi tối tôi đều đến đó làm việc. Đúng hồi đó chúng tôi nhận được một đơn hàng lớn đặt làm những dụng cụ học tập cho các trường nông thôn, nên có thể kiếm được kha khá.

“Nông dân trong nền văn học sau cách mạng tháng Mười” đã được viết xong. Tôi cáu tiết viết xong trong một đêm. Song tôi còn những món nợ khác, ví dụ như món Đức văn mà tôi không thích. Tóm lại là thời gian cuối học kỳ tôi và Katya chỉ ra sân băng có một lần mà cũng không trượt băng. Sân băng bị rách nát. Từ sáng có những đội khúc côn cầu tập ở đây. Chúng tôi chỉ uống nước trà ở quầy giải khát.

Katya hỏi tôi là đã viết giấy báo về lão bố dượng tôi chưa.

– Chưa, mình chưa viết. Nhưng Valka nói rằng dù sao thì lão ta cũng không còn ở đấy nữa.

– Thế thì lão ta đâu?

– Có ma quỷ biết được. Chuồn rồi!

Tôi thấy hình như Katya muốn hỏi tại sao tôi lại căm thù lão ta như vậy, nhưng tôi rất không muốn nhớ tới tên đê tiện ấy nữa nên lặng thinh. Cuối cùng cô ta cũng hỏi. Tôi đành phải kể lại rất vắn tắt về cuộc sống của chúng tôi ở Ensk, về cái chết của cha tôi ở trong tù và việc mẹ tôi đã lấy Gaer như thế nào. Katya rất ngạc nhiên là tôi còn có em gái.

– Tên em cậu là gì?

– Cũng là Sanya.

Cô ta càng ngạc nhiên hơn khi biết là từ khi rời khỏi Ensk đến nay, tôi không hề viết cho em gái một lá thư nào.

– Cô ấy bao nhiêu tuổi?

– Mười sáu.

Katya căm phẫn nhìn tôi.

– Đồ con lợn!

Việc đó quả là tệ thật. Tôi đã thề là nhất định sẽ viết thư về Ensk.

– Chờ tốt nghiệp rồi sẽ viết. Còn bây giờ biết viết cái gì. Mình cũng đã thử viết mấy lần. Chỉ toàn là anh còn sống, vẫn khỏe. Chẳng ra làm sao cả.

Đó là lần gặp mặt cuối cùng của chúng tôi trước kỳ nghỉ đông. Sau đó lại là bài học và bài học, lại đọc và đọc. Tôi dậy từ sáu giờ sáng rồi nghe đọc “Nguyên lý chế tạo máy bay”. Còn buổi tối thì làm ở xưởng mộc, có khi làm một mạch đến khuya.

Rốt cuộc, rồi cũng hết nửa năm học. Mười một ngày nghỉ! Việc đầu tiên tôi làm là gọi dây nói cho Katya và mời cô ta đến trường dự cuộc khiêu vũ hóa trang.

Trên tờ quảng cáo có viết rằng tính chất cuộc khiêu vũ này là bài trừ mê tín. Nhưng các học sinh chẳng ai chú ý đến cái ý định ấy. Chỉ có hai ba bộ quần áo hóa trang phù hợp với chủ đề bài trừ mê tín. Như Shura Kochnev mà mọi người đã có câu hát về cậu ta như sau:

Cứ mười hai giờ đêm đúng

Kochan từ phòng ngủ đi ra.

Hôm nay cậu ta cải trang thành một thầy dòng Ba Lan, trông rất đạt. Áo dài đen và chiếc mũ rộng vành rất hợp với khổ người cao lêu nghêu của cậu ta. Cậu ta đi đi lại lại điệu bộ hung ác, nhưng thấy cái gì cũng lại sợ hãi. Cậu ta đóng khéo nên rất buồn cười. Những cậu kia thì chỉ kéo lê chiếc áo lễ dài trên sàn cười hô hố.

Katya đến rất muộn, tôi đang định chạy đi gọi dây nói cho cô ta. Cô bị lạnh cóng, mặt ửng lên như một củ cải đỏ. Vừa bước vào phòng gửi áo, trong lúc tôi gửi hộ cô áo khoác và đôi ủng, cô chạy vội đến bên lò sưởi.

– Lạnh khiếp thật! – Cô nói và ghé má vào bên lò sưởi. – Đến hăm nhăm độ âm!

Cô mặc chiếc áo váy dài bằng nhung xanh cổ viền, ở đuôi sam có thắt cái nơ to màu xanh.

Cái nơ cùng chiếc áo váy màu xanh, cổ lại đeo chuỗi hạt san hô mảnh dẻ hợp với cô lạ lùng. Cô rất khỏe, chắc, đồng thời lại rất thanh tú và cân đối. Trong phòng lớn đã bắt đầu cuộc khiêu vũ, tôi cùng Katya vừa bước vào phòng thì lập tức những tay nhảy cừ nhất của trường tôi liền bỏ ngay bạn gái của mình chạy ùa đến với cô ta. Lần đầu tiên trong đời tôi đã hối hận vì mình không biết nhảy. Nhưng còn biết làm sao được. Tôi ra vẻ bất cần và đi vào phòng hóa trang ở hậu trường để xem các diễn viên. Trong đó họ đang chuẩn bị ra biểu diễn và bọn con gái đuổi tôi ra. Tôi trở lại phòng lớn. Vừa may lúc đó cũng vừa kết thúc một bài van-xơ. Tôi gọi Katya. Chúng tôi ngồi xuống tán chuyện.

– Ai đấy? – Bỗng dưng cô hốt hoảng hỏi tôi.

Tôi nhìn lên.

– Đâu?

– Kia kìa, tóc hung ấy.

Chả có gì lạ cả, đó chỉ là Romashka. Cậu ta ăn vận rất diện, cổ thắt chiếc ca-vát mà tôi đã từng phải cược tiền để mượn. Theo con mắt của tôi thì hôm nay trông cậu ta không đến nỗi nào, thế mà Katya cứ nhìn cậu ta với vẻ ghê sợ.

– Tại sao cậu không cảm thấy nhỉ? Hắn ta thật đáng sợ, – cô nói thế. – Cậu quen rồi nên không để ý thấy nữa. Trông hắn ta giống hệt như Uriah Heep[39].

– Giống ai cơ?

– Giống Uriah Heep.

Tôi làm ra vẻ mình cũng biết là Uriah Heep nên nói lấp lửng:

– À, à…

Nhưng Katya đâu phải là người dễ bị lừa.

– Ơ cái cậu này, đến Dickens cũng không đọc mà cứ được vơ là uyên bác đấy! – Cô ta nói.

– Ai bảo mình là uyên bác?

– Mọi người. Mình có nói chuyện với một cô ở trường cậu. Cô ta bảo: “Grigoriev là một nhân tài rạng rỡ”. Hừ, nhân tài như thế đấy! Không đọc Dickens!

Tôi giải thích cho cô rằng tôi đã đọc tác phẩm của Dickens rồi, duy chỉ có chưa đọc truyện nào về Uriah Heep thôi. Nhưng lúc đó dàn nhạc lại nổi lên và thầy giáo thể thao của chúng tôi mà mọi người đều chỉ gọi là thầy Gosha đến mời Katya nhảy. Tôi lại ngồi một mình. Lần này người ta để cho tôi vào phòng diễn viên và lại còn giao việc cho tôi làm: hóa trang cho một nữ sinh làm cố đạo Do Thái. Đó là một nhiệm vụ không dễ dàng. Tôi loay hoay giúp cô ta đúng nửa tiếng đồng hồ, khi tôi trở lại phòng lớn Katya vẫn còn đang nhảy, lần này cô nhảy với Valka.

Thật là một cảnh tượng khá nực cười. Mắt thằng Valka không rời khỏi chân nó, làm như đôi chân nó là cái gì hay lắm, có giời biết được. Còn Katya thì đẩy nó đi, cô bực mình vừa nhảy vừa phải dạy nó. Không hiểu sao tôi lại cảm thấy buồn.

Có người móc lên cúc áo tôi một con số làm trò chơi truyền tin. Tôi như một tội phạm ngồi đó buồn thiu với con số đeo trước ngực. Bỗng có ngay hai bức thư đưa đến, một bức thư viết: “Vờ vịt thế đủ rồi. Hãy nói thực xem cậu thích ai nhất? Thư trả lời giao cho số 140”. Chữ “thực” lại đi viết là “thục”. Còn bức thư thứ hai chả có đầu đuôi gì cả: “Grigoriev – một nhân tài rạng rỡ mà lại chưa đọc Dickens”. Tôi ngầm dọa Katya. Cô ta cười, thôi không nhảy với Valka nữa, đến ngồi bên cạnh tôi.

– Các cậu ở đây vui thật đấy, – cô nói, – chỉ phải cái nóng quá thôi. Thế nào, bây giờ cậu sẽ học nhảy không?

Tôi nói là sẽ không học, cùng Katya đi vào lớp học của tôi. Ở đây bày biện như là một cái phòng nghỉ trong nhà hát: ở bốn góc tường xếp những ghế bành dùng diễn vở bi kịch “Thời gian đã đến”, những bóng đèn bọc giấy xanh đỏ. Chúng tôi ngồi lên cái bàn học của tôi. Chiếc bàn cuối cùng ở dãy bên phải. Tôi không nhớ là lúc đó chúng tôi nói những chuyện gì, nhưng là những chuyện rất nghiêm túc, hình như nói về phim ảnh có tiếng nói thì phải. Katya tỏ vẻ chưa tin có thể làm được như vậy, còn tôi thì nêu ra để chứng minh cho cô bằng những số liệu về tốc độ so sánh giữa âm thanh và ánh sáng.

Trên đầu chúng tôi có một ngọn đèn xanh chiếu xuống nên người cô toàn màu xanh. Có lẽ chính vì thế mà tôi đã dám tỏ ra mạnh dạn. Đã từ lâu tôi rất muốn hôn cô một cái, ngay từ lúc cô mới đến, người lạnh cóng, hai má đỏ ửng lên phải ghé lại gần lò sưởi. Nhưng lúc đó không thể làm như thế được. Còn giờ đây, khi mà cô toàn một màu xanh thì điều đó có thể được. Tôi nói được nửa câu thì im bặt, nhắm mắt lại và hôn lên má cô.

Chao ôi, cô nổi cáu ghê quá!

– Thế là nghĩa làm sao? – Cô nghiêm giọng hỏi.

Tôi nín lặng. Tim tôi đập thình thình. Tôi lo rằng cô sẽ nói “Chúng ta không quen nhau” hoặc là những câu tương tự như vậy.

– Thật là tệ mạt! – Cô phẫn nộ nói.

– Không, không tệ mạt đâu, – tôi lúng túng chống chế.

Chúng tôi ngồi lặng im một lát rồi Katya đề nghị lấy cho cô cốc nước. Khi tôi đem nước đến thì cô lên lớp cho tôi cả một bài. Cô chứng minh như hai với hai thành bốn rằng tôi không yêu cô mà “chẳng qua chỉ tưởng là thế” và nếu vừa rồi không phải Katya mà là một cô gái khác thì tôi cũng đã hôn cô ấy.

– Cậu chẳng qua chỉ cố ép mình phải tin vào điều đó, – cô khẳng định, – còn trên thực tế thì chả có gì giống như thế!

Cô cũng cho rằng tôi không muốn làm cô giận – mà đúng là có như thế thật. Song dẫu sao tôi cũng không nên hành động như vậy, bởi vì tôi chỉ lừa dối mình chứ thực ra tôi chẳng có tình cảm gì…

– Chả có chút tình cảm yêu đương nào cả, – cô im lặng một lúc rồi nói tiếp. Tôi cảm thấy cô đỏ mặt lên.

Tôi nắm lấy tay cô để thay cho câu trả lời, đưa tay cô xoa lên má, lên mắt tôi. Cô không rụt tay lại và chúng tôi cứ ngồi như thế mấy phút lặng lẽ trên cái bàn học của tôi trong lớp học tranh tối tranh sáng. Chính ở cái lớp học này các thầy giáo đã từng truy bài tôi và tôi đã phải “bơi” trong những giờ học đó. Tôi đã từng đứng trước cái bảng đen kia để chứng minh các định lý. Và trong cái ngăn bàn này vẫn còn những mẩu giấy vò nhàu mà khi thi Valka mang vào để xem trộm. Thật lạ lùng, song cũng thích biết bao! Tôi thật không thể diễn đạt nổi trong giây phút ấy lòng tôi sảng khoái biết nhường nào!…

Sau đó tôi cảm thấy ở góc tường có ai đang thở dốc. Tôi quay lại và trông thấy Romashka. Không hiểu sao nó lại thở hồng hộc lên thế, nhưng dáng điệu nó thì thật quá đê tiện. Tất nhiên nó hiểu ngay là chúng tôi đã trông thấy. Nó lắp bắp gì đó rồi gượng cười và đi đến chỗ chúng tôi.

– Grigoriev, tại sao cậu không giới thiệu mình?

Tôi đứng dậy. Chắc là thái độ tôi lúc đó chẳng khách khí gì cho nên nó sợ hãi chớp mắt rồi lủi mất. Thật nực cười là nó đã hoảng ngay như vậy. Cả hai chúng tôi cùng cười phá lên. Katya nói nó không những chỉ giống Uriah Heep mà còn giống một con cú mèo, tóc hung, mũi khoằm và mắt tròn xoe. Cô đã đoán đúng: trong lớp thỉnh thoảng tôi cũng trêu Romashka, gọi nó là “cú mèo”. Chúng tôi lại ra phòng lớn.

Shura Kochnev gặp chúng tôi ở cửa và ra vẻ hoảng hốt một cách hài hước. Tôi giới thiệu cậu ta với Katya. Cậu ta bèn ban phước cho Katya làm như một vị cha cố thực thụ, thậm chí còn đưa bàn tay run run đặt lên môi cô nữa.

Cuộc khiêu vũ đã kết thúc. Tiếp theo là phần trình diễn các tiết mục văn nghệ. Đội kịch của chúng tôi diễn các đoạn trích trong vở “Quan thanh tra”.

Tôi và Katya ngồi ở hàng ghế thứ ba, nhưng chẳng nghe thấy gì cả. Ít nhất thì cũng là riêng tôi. Tôi cho là cả Katya cũng vậy.

Tôi ghé vào tai Katya nói thầm:

– Chúng mình sẽ nói chuyện tiếp. Đồng ý không?

Cô nghiêm nghị nhìn tôi và gật đầu.

Chương 9
Cuộc hẹn hò đầu tiên. Đêm không ngủ

Đối với tôi đây không phải là lần đầu tiên khi cuộc sống đang tiến lên theo một con đường có thể nói là thẳng tắp, bỗng dưng có một bước ngoặt lớn và rồi bắt đầu những đường bay lắt léo “Bochka” và “Immelmann”[40].

Đó là khi tôi mới là một thằng bé lên tám tuổi đánh rơi con dao nhíp bên cạnh người lính gác bị giết trên cầu phao. Đó là khi tôi ở phòng tiếp nhận trẻ của Bộ Giáo dục nhân dân do buồn quá ngồi nặn ra những con giống. Đó là khi tôi tình cờ chứng kiến cái “âm mưu” định làm hại thầy Korablyov và sau đó bị đuổi ra khỏi nhà Tatarinov. Và lần này cũng vậy, khi tôi lại bị đuổi ra mà là đuổi vĩnh viễn.

Bước ngoặt lần này bắt đầu như sau. Tôi và Katya hẹn gặp nhau ở trước cửa một hiệu thợ thiếc ở ngõ Oruzheynyi, nhưng cô không đến.

Vào cái ngày buồn phiền đó chẳng có việc gì trôi chảy cả. Tôi chuồn bỏ tiết học thứ sáu. Việc làm này thật ngu xuẩn, bởi vì thầy giáo Likho đã hẹn là sau giờ học sẽ trả bài tập làm văn ở nhà. Tôi muốn suy nghĩ kỹ câu chuyện sẽ nói với Katya.

Song đứng đó thì làm sao mà suy nghĩ được. Chỉ một lát thôi tôi đã rét cóng như con chó, chỉ ra công mà giậm chân và xoa tai, xoa mũi.

Thế mà lại rất thú vị! Bắt đầu từ ngày hôm qua mọi sự đều thay đổi lạ thường! Ví dụ như hôm qua tôi còn có thể nói: Katya là đồ ngốc! Nhưng hôm nay thì không được. Hôm qua tôi có thể mắng cô đến chậm, còn hôm nay thì không được. Nhưng cứ nghĩ rằng đó chính là cô bé Katya đã hỏi tôi đọc “Elena Robinson” chưa, chính cô bé Katya đã bị tôi bạt tai và đánh vỡ cái nhũ kế thì lại càng thấy thú vị. Có phải là cô thật không?

“Chính cô ta!” Tôi vui sướng nghĩ.

Song giờ đây cô không còn là cô như trước, mà tôi cũng không phải là tôi trước kia nữa.

Một tiếng đồng hồ trôi qua. Trong ngõ rất tĩnh mịch, chỉ có người thợ thiếc bé nhỏ, mũi to từ trong cửa hàng đi ra mấy lượt, nhìn tôi với vẻ sợ sệt, nghi ngờ. Tôi quay lưng về phía ông ta, nhưng việc đó chỉ càng làm cho ông ta nghi ngờ thêm. Tôi đi sang mé bên kia đường, song ông ta vẫn đứng ở giữa đám hơi nước mù mịt ở ngưỡng cửa y như hình tượng Chúa trên trần nhà thờ ở Ensk ấy! Tôi đành xuống dốc đường đi về phố Tverskaya…

Khi tôi trở về đến trường thì mọi người đã ăn cơm trưa xong. Tôi đến nhà bếp để sưởi liền được bác bếp mắng cho một trận kèm theo một đĩa khoai tây nóng. Tôi lặng lẽ ăn hết đĩa khoai rồi đi tìm Valka. Nhưng Valka lại ở ngoài vườn bách thú. Lão Likho đã đưa bài luận của tôi cho Romashka.

Tôi đang rối cả ruột nên không để ý thấy Romashka hết sức hồi hộp khi gặp tôi. Khi tôi bước vào thư viện mà tôi và nó vẫn quen chuẩn bị bài ở đó thì nó cứ lăng xăng đứng ngồi không yên. Mấy lần nó cười lên vô cớ và vội vã đem trả tôi bài tập làm văn.

– Con lừa Likho đúng là con lừa Likho, – hắn nói ấp úng. – Nếu mình như cậu thì mình phải kiện lại.

Tôi mở quyển tập làm văn ra xem, trang nào cũng thấy một gạch đỏ dài suốt trang giấy, và dưới cùng ghi: “Duy tâm. Kém quá!”

Tôi thản nhiên thốt ra: “Đồ ngu”, gấp mạnh vở lại rồi đi ra. Romashka chạy theo tôi. Lạ thật, không hiểu sao hôm nay nó lại cứ lăng xăng như vậy: cứ chạy lên trước và nhòm vào mặt tôi. Chắc nó thấy khoái vì bài tập làm văn của tôi bị phê là kém. Lúc đó trong óc tôi không thể nghĩ ra nguyên nhân chính xui nên hành vi này của nó.

– Cái con lừa Likho ấy, – nó cứ lải nhải mãi. – Shura Kochnev đã nói về ông ta rất đạt như thế này: “Đầu ông như cái sọ dừa, bên ngoài rất cứng nhưng bên trong thì lỏng toẹt”.

Nó cười khả ố rồi lại chạy vượt lên trước.

– Cút cha mày đi! – Tôi nghiến răng lại nói.

Cuối cùng nó phải đứng lại…

Các bạn đi xem văn nghệ tập thể vẫn chưa về mà tôi đã lên giường ngủ. Song có lẽ tôi không nên đi nằm sớm như thế. Tôi vừa mới nhắm mắt lại, trở mình một cái thế là cơn buồn ngủ đã biến đi đâu mất.

Đây là lần đầu tiên tôi mất ngủ. Tôi nằm yên và suy nghĩ. Nghĩ gì? Hình như tôi đã nghĩ đến tất cả mọi sự trên đời.

Tôi nghĩ đến thầy Korablyov – ngày mai tôi sẽ mang bài tập làm văn của tôi đến đề nghị thầy xem cho. Tôi nghĩ đến người thợ thiếc đã tưởng tôi là một thằng ăn cắp. Tôi nghĩ về cuốn sách của bố Katya, cuốn “Những nguyên nhân thất bại của đội thám hiểm Greely”.

Nhưng bất kỳ nghĩ cái gì rồi cuối cùng tôi cũng nghĩ đến Katya! Tôi bắt đầu ngủ chập chờn rồi bỗng nhiên tôi lại nghĩ đến cô ta một cách âu yếm đến nỗi người ngây ngất và tim bắt đầu đập chậm đi, nhịp đập vang to hơn. Tôi hình dung thấy cô còn rõ hơn cả khi cô ngồi ngay bên cạnh tôi. Tôi cảm thấy bàn tay đặt trên mắt tôi.

“Thôi được, yêu thì yêu chứ sao. Giờ thì hãy đi ngủ đã, anh bạn ạ”, – tôi thầm nhủ.

Giờ đây tuy tôi có hơi buồn ngủ, nhưng trong lòng đang lâng lâng, ngủ đi thì thật là tiếc. Mãi đến rạng sáng, khi bác Petya càu nhàu mắng con mèo Mahmet của chúng tôi ở dưới bếp, tôi mới chợp mắt được.

Chương 10
Những chuyện không hay

Cuộc hẹn hò thứ nhất và đêm mất ngủ đầu tiên – dù sao đó cũng thuộc về cuộc sống tốt đẹp trước kia. Nhưng đến ngày hôm sau thì bắt đầu có những chuyện không hay.

Ăn sáng xong, tôi gọi dây nói cho Katya. Thật đen đủi, người nhận dây nói lại là Nikolai Antonych.

– Ai hỏi Katya đấy?

– Người quen.

– Là ai mới được chứ?

Tôi im lặng.

– Thế nào?

Tôi đặt ống nói xuống…

Lúc mười một giờ tôi ngồi trong quán hàng rau. Từ đây có thể nhìn thấy toàn bộ phố Tverskaya Yamskaya. Lần này chẳng ai tưởng tôi là thằng ăn cắp cả. Tôi giả vờ gọi dây nói, mua mứt táo, thản nhiên đứng bên cạnh cửa. Tôi đang chờ bà cụ Nina Kapitonovna. Theo kinh nghiệm mấy năm trước, tôi biết giờ nào thì bà cụ ở chợ về. Cuối cùng bà cụ cũng tới: người gầy nhom, lưng còng. Bà cụ vẫn mặc chiếc áo măng-tô kiểu cũ bằng nhung xanh. Mặc dù trời giá rét bà cụ vẫn cầm cái dù. Bà cụ vẫn xách cái túi con mà không lúc nào bà rời nó ra.

– Chào bà Nina Kapitonovna!

Bà cụ nghiêm nghị nhìn tôi, chẳng nói chẳng rằng cứ bước đi tiếp. Tôi hết sức ngạc nhiên.

– Bà Nina Kapitonovna!

Bà cụ đặt cái túi xuống đất, đứng thẳng người lên, căm tức nhìn tôi.

– Thế này nhé, chú mày ạ, – bà cụ nghiêm khắc nói. – Do có tình thân cũ nên tao không giận mày. Nhưng đừng để tao nhìn thấy mày, nghe thấy mày nữa nhé.

Đầu cụ hơi rung lên.

– Mày đi đường mày, chúng tao đi đường chúng tao. Đừng có viết thư, đừng có gọi dây nói đến nữa! Đấy, tao có thể nói rằng tao thật không ngờ! Rõ ràng là tao đã lầm!

Bà cụ xách cái túi lên rồi – sầm! – cánh cửa sập vào ngay trước mũi tôi.

Tôi há hốc mồm đứng nhìn theo bà cụ. Trong chúng tôi ai đã hóa điên? Tôi hay bà cụ?…

Đó là cuộc nói chuyện không hay đầu tiên. Sau đó còn cuộc thứ hai và sau cuộc thứ hai còn cuộc thứ ba nữa.

Khi tôi trở về thì gặp lão Likho ở cổng. Đó thật không phải là lúc để tôi nói chuyện với ông ta về bài tập làm văn của tôi.

Tôi và ông ta cùng đi lên cầu thang, vẫn như mọi khi, ông ta ngẩng cao đầu, cái mũi đưa đi đưa lại một cách đần độn. Lúc đó tôi rất muốn đá cho ông ta một cái.

– Đồng chí Likho, tôi đã nhận được bài tập làm văn, – bỗng tự nhiên tôi nói. – Đồng chí có phê là “Duy tâm”. Đó không phải là lời phê, mà là một lời buộc tội, mà muốn buộc tội thì phải luận ra cái tội ấy đã chứ.

– Chúng ta sẽ nói chuyện sau.

– Không, phải bàn ngay bây giờ, – tôi chống lại. – Tôi là đoàn viên thanh niên cộng sản, thế mà đồng chí buộc tội tôi là duy tâm. Đồng chí chẳng hiểu cái gì cả.

– Cái gì? Thế là thế nào? – Ông ta hỏi và cau mày lại.

– Đồng chí không hiểu thế nào là chủ nghĩa duy tâm, – tôi nói tiếp, tôi rất vui sướng nhận thấy sau mỗi lời tôi nói, mặt ông ta lại càng thuỗn ra… – Chẳng qua là vì đồng chí không biết chụp cho tôi cái mũ gì cho nên viết mấy chữ “Duy tâm” vào đây. Chả trách mọi người bảo đồng chí là…

Tôi ngừng lại giây lát, cảm thấy mình sắp nói ra những điều thô bạo. Sau đó tôi cũng nói ra thật:

– Người ta nói rằng đầu ông như cái sọ dừa, bề ngoài thì cứng, bên trong thì lỏng toẹt.

Câu chuyện xảy ra thật bất ngờ, cả hai chúng tôi đều ngây người ra. Sau đó ông ta phổng mũi lên, hăm dọa một câu cộc lốc:

– Thế hử?

Rồi ông ta bước nhanh đi.

Đúng một tiếng đồng hồ sau cuộc nói chuyện này, tôi bị gọi đến chỗ thầy Korablyov. Đó là một dấu hiệu chẳng lành: thầy Korablyov rất ít khi gọi ai đến chỗ thầy.

Đã lâu lắm tôi không thấy thầy giận dữ như vậy. Thầy đi đi lại lại trong phòng, đầu cúi xuống và khi tôi bước vào, thầy lánh sang một bên tỏ vẻ ghê tởm.

– Hừ! – Cặp ria trên mép thầy bỗng rung lên một cách nghiêm khắc. – Có những tai tiếng hay ho về em! Nghe rất thú vị!

– Thưa thầy Ivan Pavlych, em xin trình bày tất cả với thầy ngay bây giờ, – tôi chống chế, cố gắng nói thật bình tĩnh. – Em không thích chép lại bài của các nhà phê bình văn học, đó là sự thực. Song đó chẳng có gì là duy tâm cả! Các bạn khác chỉ sao chép lại lời của các nhà phê bình thì ông ta thích. Trước hết ông ta hãy chứng minh em là kẻ duy tâm đã. Ông ta phải biết rằng đối với em đó là một điều sỉ nhục.

Tôi đưa quyển vở cho thầy Korablyov, nhưng thầy không thèm ngó tới.

– Em phải ra hội đồng giáo viên để trình bày về hành vi của mình.

– Xin vâng!… Thưa thầy Ivan Pavlych, – bỗng nhiên tôi nói, – đã lâu thầy không đến nhà Tatarinov chơi à?

– Mà sao?

– Cũng không sao cả.

Thầy Korablyov nhìn thẳng vào mắt tôi.

– Này chú em, – thầy nói rất bình tĩnh. – Tôi thấy không phải bỗng nhiên mà em nói láo xược với thầy Likho. Ngồi xuống và nói đi. Chỉ cốt đừng nói dối.

Dù với mẹ đẻ của tôi, tôi cũng không nói là tôi yêu Katya và nghĩ đến cô suốt cả một đêm. Không thể kể được. Song đã từ lâu tôi muốn nói với thầy Korablyov về những thay đổi trong nhà Tatarinov, những thay đổi làm tôi rất băn khoăn.

Ông vừa nghe tôi nói, vừa đi đi lại lại từ góc phòng này sang góc phòng kia. Thỉnh thoảng ông lại dừng lại, nhìn xung quanh, vẻ mặt buồn bã. Nói chung là câu chuyện của tôi hình như đã làm cho ông nghĩ ngợi. Có một lần thậm chí ông đưa tay lên ôm đầu nhưng rồi ông lại kịp nghĩ ra và giả vờ lấy tay xoa trán.

– Được, – ông nói khi tôi yêu cầu ông gọi dây nói đến nhà Tatarinov tìm hiểu xem có việc gì. – Tôi nhất định sẽ làm việc đó. Một giờ nữa em lại đây.

– Thưa thầy Ivan Pavlych, sau nửa giờ nữa em quay lại nhé!

Ông mỉm cười buồn bã và hiền hậu…

Tôi đi lăng quăng trong hội trường lớn nửa tiếng đồng hồ. Sàn gỗ trong hội trường lớn ghép bằng ván gỗ thông. Khi tôi đi từ cửa sổ đến cái cửa ra vào, những mảnh ván màu sẫm hình như sáng hẳn lên, còn những mảnh màu nhạt thì lại tối đi. Ánh nắng mặt trời chiếu sáng khắp phòng, những hạt bụi li ti thong thả cuộn tròn bên chiếc cửa sổ lớn. Tất cả đẹp đẽ biết bao mà cũng lại chẳng đẹp tí nào!

Khi tôi quay lại thì thầy Korablyov ngồi trên ghế đi-văng hút thuốc. Ông khoác trên vai chiếc áo da xanh cổ đứng ông thường mặc khi người thấy khó chịu và chiếc sơ-mi cổ mềm không cài cúc.

– Này, chú em, chú yêu cầu tôi gọi dây nói thật là dại, – ông nói. – Giờ đây tôi biết hết mọi điều bí mật của chú rồi.

– Bí mật gì ạ?

Ông nhìn tôi cứ như lần đầu tiên thấy tôi ấy.

– Có bí mật thì phải biết cách giữ, – ông nói tiếp. – Nhưng chú lại không biết giữ. Ví dụ như hôm nay chú theo đuổi một cô gái, thì ngày mai toàn trường đã biết cả rồi. Hơn nữa nếu chỉ có cả trường biết thôi thì cũng còn khá.

Hình như lúc đó trông tôi thộn lắm, nên thầy Korablyov mới mỉm cười, nhưng cũng chỉ hơi thấy thôi. Lúc đó ít nhất cũng có hai chục ý nghĩ thoáng hiện lên trong óc tôi: “Ai làm việc đó? Romashka! Tôi sẽ nện cho nó! Chính vì thế mà bà cụ đuổi tôi đi!”

– Thưa thầy Ivan Pavlych, em yêu cô ấy, – tôi nói dứt khoát. Ông chỉ xòe hai tay.

– Cứ cho cả trường bàn tán đến chuyện này em cũng chẳng sợ.

– Ừ, cả trường thì chú không sợ, – thầy Korablyov nói. – Nhưng bà Maria Vasilievna và cụ Nina Kapitonovna nói thì chú không thể mặc kệ được, đúng không?

– Không, cũng thế thôi! – Tôi nóng nảy phản đối.

– Thôi được, nhưng hình như chú bị người ta đuổi ra khỏi nhà phải không?

– Ra khỏi nhà ai? Đấy không phải là nhà cô ấy. Cô ấy chỉ mong chóng tốt nghiệp để đi khỏi cái nhà ấy.

– Thôi được, thôi được… Như vậy nghĩa là gì? Chú định cưới vợ?

Tôi đã hơi trấn tĩnh lại.

– Việc đó không có liên quan đến ai cả!

– Tất nhiên rồi, – thầy Korablyov vội nói. – Nhưng chú có hiểu không, tôi sợ rằng không đơn giản như chú nghĩ đâu! Còn phải hỏi Katya đã chứ. Rất có thể cô chưa hề có ý muốn lấy chồng thì sao. Và dù sao thì cũng phải chờ cô ở Ensk về đã.

– À, – tôi rất bình tĩnh nói. – Người ta đưa cô ấy về Ensk? Hay lắm!

Thầy Korablyov lại nhìn tôi, lần này ông không giấu vẻ hiếu kỳ.

– Katya có bà cô bị ốm, cô ta đi thăm bà ấy, – ông nói. – Cô ấy đi vài hôm, khi nào khai trường lại về. Do đó mà không nên lo lắm về việc ấy.

– Em chẳng lo lắm đâu thầy Ivan Pavlych ạ. Còn chuyện có liên quan đến Likho thì nếu thầy muốn em sẽ đến xin lỗi ông ta. Chỉ cốt ông ta cải chính lời phê rằng em là kẻ duy tâm.

Hình như chẳng có chuyện gì xảy ra cả. Hình như Katya không bị đưa về Ensk. Hình như tôi không định đập thằng Romashka, – chúng tôi bình tĩnh, ôn hòa nói chuyện về bài tập làm văn của tôi có đến mười lăm phút. Sau đó tôi từ giã ra về và nói nếu có thể được thì ngày mai tôi sẽ lại đến.

Chương 11
Tôi về Ensk

Đập cho thằng Romashka một trận! Tôi không một chút nghi ngờ gì nữa: chính nó đã gây ra. Không nó thì còn ai? Nó ngồi ở trong phòng nghỉ và đã trông thấy tôi hôn Katya.

Tôi căm thù nhìn cái giường và cái bàn đêm của nó. Tôi chờ nó nửa tiếng đồng hồ ở phòng ngủ rồi viết cho nó một mảnh giấy yêu cầu nó phải giải thích và tôi dọa nó rằng nếu không làm như vậy tôi sẽ gọi nó là thằng đểu trước mặt học sinh toàn trường. Rồi tôi lại xé bỏ tờ giấy, đoạn đi ra vườn bách thú tìm Valka. Tất nhiên là nó ở chỗ loài gặm nhấm của nó. Nó mặc chiếc áo choàng bẩn thỉu, chiếc bút chì giắt trên tai, nách cặp cuốn sổ tay lớn, đứng bên cạnh một cái lồng và đang cho dơi ăn. Nó cho dơi ăn sâu và có vẻ rất khoái chí.

Tôi gọi nó. Nó ngỡ ngàng quay đầu lại, cáu kỉnh hất tay một cái rồi nói:

– Chờ một tí!

– Valya! Ra đây một phút thôi!

– Thong thả, cậu làm mình đếm nhầm rồi. Tám, chín, mười…

Nó đang đếm những con sâu.

– Thật là những đứa háu ăn! Mười bảy, mười tám, hai mươi…

– Valya! – Tôi khẩn khoản gọi.

– Mình đuổi cậu ra bây giờ! – Valya nói nhanh.

Tôi căm tức nhìn lũ dơi. Chúng treo mình, đầu lộn xuống dưới đôi tai rất to, và những cái mặt rất lạ lùng giống hệt mặt người. Thật gớm ghiếc!

Chẳng còn cách nào khác, tôi đành phải chờ cho chúng ăn no.

Hết! Nhưng Valya vừa lấy ngón tay bẩn thỉu sờ lên mũi vừa ghi chép gì đó vào quyển sổ hàng nửa tiếng đồng hồ. Bây giờ mới thật là hết tội!

– Đồ khỉ gió! – Tôi nói với nó. – Cậu để hết tâm tư vào những con vật. Cậu có tiền không?

– Có hai mươi bảy rúp. – Valya hãnh diện trả lời.

– Đưa tất cả đây.

Điều đó thực là tàn nhẫn. Tôi biết Valya dành dụm tiền để mua những con rắn nào đó, Nhưng biết làm thế nào được? Tôi chỉ có mười bảy rúp mà giá vé thì lại đúng gấp đôi.

Valya hơi chớp mắt rồi sau nhìn tôi một cách nghiêm khắc và rút tiền ra.

– Mình phải đi đây.

– Đi đâu?

– Về Ensk.

– Làm gì?

– Chờ mình về sẽ nói. Còn bây giờ thì tạm cho cậu biết thằng Romashka là một thằng đểu. Cậu chơi với nó vì cậu không biết nó là một thằng đểu đến mức nào. Mà nếu cậu đã biết điều này từ trước rồi thì chính cậu cũng là một thằng đểu. Chỉ có thế thôi. Chào cậu.

Tôi đã bước một chân ra khỏi cửa thì Valya gọi tôi. Giọng nó thật lạ lùng làm cho tôi phải quay lại ngay tức khắc.

– Sanya, – nó nói lùng bùng. – Mình không chơi thân với nó nói chung…

Nó im lặng một rồi lại lấy tay day mũi.

– Đó là sai lầm của mình, – nó tuyên bố dứt khoát. – Đáng lẽ mình phải nói với cậu từ lâu. Cậu có nhớ câu chuyện với thầy Korablyov không?

– Chuyện ấy mà lại không nhớ thế nào được!

– Đấy chính là tại nó đấy!

– Nó làm sao?

– Nó đến gặp Nikolai Antonych và nói với ông ta tất cả.

– Nói láo!

Tôi vụt nhớ lại ngay buổi tối hôm ấy, khi ở nhà Tatarinov về, tôi đã kể lại cho Valya nghe về âm mưu họ định làm hại thầy Korablyov.

– Nhưng mình nói với cậu cơ mà.

– Đúng thế, nhưng thằng Romashka đã nghe trộm.

– Thế sao cậu lại im?

Valya cúi đầu xuống.

– Nó bắt mình thề, – Valya lúng búng. – Ngoài ra nó còn dọa là đến đêm nó sẽ đến nhìn thẳng vào mắt mình. Cậu có biết không, mình không thể chịu nổi khi ban đêm có người nhìn vào mặt. Bây giờ thì mình hiểu, đó chỉ là chuyện vớ vẩn. Việc này bắt đầu từ lần mình sực tỉnh dậy thấy nó đang nhìn mình.

– Cậu là một thằng ngốc, có thế thôi.

– Nó ghi vào sổ rồi đi tâu với Nikolai Antonych, – Valya buồn rầu nói tiếp. – Nó cố tình hành hạ mình. Sau khi tâu xong nó về nói lại với mình. Mình đã bịt tai rồi mà nó vẫn cứ nói.

Cách đây khoảng ba năm, trong trường vẫn bàn tán rằng thằng Romashka ngủ không nhắm mắt. Điều đó có thật. Có một lần chính tôi đã trông thấy nó ngủ, giữa hai vành mi lộ rõ một vạch tròng mắt đục lờ lờ đến sợ… Cái kiểu ngủ mà không ra ngủ như thế nom rất khó chịu. Romashka nói rằng nó không hề ngủ bao giờ cả. Rõ ràng là nó nói khoác – chỉ là mi mắt nó ngắn quá mà thôi. Thế mà cũng có nhiều đứa tin nó. Chúng nó tôn kính nó vì nó có thể “không ngủ” và cũng hơi sợ. Chắc hẳn cái bệnh sợ sệt của thằng Valya cũng là từ đấy mà ra. Valya đã nằm ngủ năm năm trời trên chiếc giường ngay cạnh giường thằng Romashka.

Tất cả những điều đó giờ hiện lên trong đầu óc tôi. “Thằng đần, – tôi nghĩ. – Thế mà cũng đòi là một nhà khoa học tự nhiên!”.

– Này, cái đồ giẻ rách! – Tôi nói. – Bây giờ mình không có thì giờ nói chuyện nhiều, nhưng theo mình thì cậu phải viết một bản báo cáo cho Chi đoàn thanh niên cộng sản về cái quyển sổ kia. Thực tình mà nói mình không ngờ là cậu lại để nó cưỡi cổ đến như thế. Cậu đã từng thề với nó bao nhiêu bận rồi?

– Mình chẳng biết nữa, – Valya ấp úng.

– Thử tính xem.

Nó buồn bã nhìn tôi…

Ở vườn bách thú ra, tôi đi vào ga để mua vé xe lửa, rồi từ ga trở về trường. Tôi có một hộp com-pa và bút vẽ kỹ thuật rất tốt, tôi quyết định mang theo để phòng khi bấn quá thì bán.

Và thế là lại thêm một việc nữa cộng vào các hành động ngu xuẩn của tôi mà sau đó tôi đã phải trả giá rất đắt.

Khi tôi bước vào phòng ngủ thì trong phòng đã có độ mươi người, trong đó có Tanya Velichko một nữ sinh cùng lớp.

Mọi người đều bận rộn, người thì đọc sách, kẻ nói chuyện.

Shura Kochnev đang bắt chước thầy giáo dạy toán mới của chúng tôi. Nó giơ hai tay lau lên cái bảng đen tưởng tượng rồi thong thả ngồi xuống đàng hoàng. Mọi người chung quanh cười vang lên. Tóm lại là chẳng có ai chú ý đến thằng Romashka đang quỳ bên chiếc giường của tôi và lục lọi cái hòm của tôi.

Hành vi đê tiện đó làm cho tôi sửng sốt. Tôi đã điên tiết nhưng vẫn bước đều chân đến chỗ nó và bình tĩnh hỏi nó:

– Tìm gì đấy Romashka?

Nó sợ hãi ngước mắt lên nhìn tôi. Tuy tôi đã rất cáu nhưng tôi vẫn nhận thấy lúc đó nó giống hệt một con cú mèo. Mặt nó trắng bệch ra. Hai tai to bè và đỏ lựng.

– Tìm thư của Katya phải không? – Tôi hỏi tiếp. – Muốn nộp những bức thư ấy cho Nikolai Antonych chứ gì? Đây này, cầm lấy.

Và tôi thuận chân đá luôn vào mặt nó.

Câu vừa rồi tôi nói rất khẽ nên không ai ngờ là tôi lại đá nó. Hình như tôi còn đá nó hai ba cái nữa. Nếu Tanya Velichko không có mặt ở đấy, có lẽ tôi đã đá nó vỡ mặt ra rồi. Lúc đó bọn con trai cứ đứng há hốc mồm ra mà nhìn. Chỉ có mình cô ta là dám xông vào giữa hai chúng tôi, túm chặt lấy tôi và đẩy mạnh ra, làm tôi phải ngồi bệt xuống giường.

– Cậu điên à?

Tôi nhìn mặt cô ta như nhìn qua một lớp sương mù và thấy cô đang nhìn tôi đầy vẻ ghê tởm. Tôi bỗng tỉnh người ra.

– Các bạn, tôi sẽ giải thích mọi chuyện cho các bạn nghe, – tôi rụt rè nói.

Nhưng tất cả đều im lặng. Romashka nằm trên sàn, đầu nó vật ra và cũng không nói năng gì. Trên má nó có một vệt tím bầm. Tôi xách chiếc hòm con đi ra…

Với tâm hồn nặng trĩu, tôi lang thang ở ngoài ga ba tiếng đồng hồ. Tôi đọc báo, xem bảng giờ tàu chạy, uống nước chè ở quầy điểm tâm của vé hạng ba mà lòng buồn rười rượi. Tôi muốn ăn một tí gì, nhưng uống nước chè chẳng ngon lành gì, miếng bánh mì cặp thịt cứ tắc nghẹn lại nuốt không trôi. Tôi thấy ghê trong miệng, cứ như mình đã nuốt những con sâu như lũ dơi của thằng Valka. Sau tấn kịch này tôi cảm thấy mình thật là kinh tởm. Chà! Biết thế đừng trở lại trường làm gì! Cái hộp đồ vẽ kỹ thuật này, mình cần nó đến thế à? Chả lẽ mình lại không xin dì Dasha được ít tiền để mua vé trở về hay sao?

Chương 12
Ngôi nhà thân thuộc

Chuyến đi qua những nơi mà thuở trước tôi cùng Petya Skovorodnikov đã từng lang thang trộm cắp, ăn xin để sống qua ngày đã để lại cho tôi một ấn tượng vô cùng phóng khoáng.

Lần đầu tiên trong đời tôi đi tàu hỏa có vé trong tay. Tôi có thể ngồi ở chỗ cạnh cửa sổ, có thể nói chuyện với người ngồi bên cạnh, nếu tôi biết hút thuốc thì tôi cũng có thể hút thuốc. Khi có người soát vé đến, tôi không còn phải chui xuống gầm ghế nữa, mà có thể tiếp tục câu chuyện một cách đàng hoàng, lấy tấm vé ra đưa cho họ. Cảm giác đó thật là đặc biệt, rất thoải mái, mặc dù trong toa chật như nêm. Cảm giác đó đã lôi cuốn tôi, và giờ đây tôi nghĩ đến Ensk, nghĩ đến đứa em gái, đến dì Dasha, đến việc tôi sẽ về đột ngột như tuyết ập xuống đầu họ, và họ sẽ không nhận ra tôi.

Tôi thiếp đi với ý nghĩ đó và ngủ rất lâu khiến cho những người ngồi bên cạnh phát hoảng – không biết tôi còn sống hay đã chết? Nhưng các bạn biết đấy, tôi nào có chết.

Được trở lại thành phố quê hương sau tám năm xa cách thật thú vị biết bao! Cái gì cũng quen thuộc mà cái gì cũng xa lạ. Chẳng lẽ đây là tòa thị chính cũ đó sao? Xưa kia tôi có cảm tưởng nó cao to ghê lắm. Chẳng lẽ đây lại là bức tường thành? Chẳng lẽ nó vẫn nhỏ bé và cong queo như vậy? Chẳng lẽ đây lại là đại lộ râm mát mang tên Lopukhin? Có điều cái đại lộ này cũng an ủi tôi đôi chút, đó là đằng sau hàng cây bồ đề, dọc con đường chính đã mọc lên những ngôi nhà mới đẹp đẽ. Những cây bồ đề đen đen như được vẽ trên cái phông trắng. Bóng cây bồ đề ngả xuống mặt tuyết trắng trông thật là đẹp mắt.

Tôi bước nhanh và cứ mỗi bước đi tôi lại nhận ra được cảnh vật cũ hoặc là ngạc nhiên với những đổi mới. Đây là trại trẻ mà dì Dasha định gửi tôi và em gái tôi vào đấy. Tòa nhà đã được sơn lại màu xanh lục, trên tường có một tấm bảng lớn bằng đá hoa khắc chữ vàng. Tôi đọc xong những hàng chữ ấy mà không dám tin ở mắt mình: “Năm 1824 Aleksandr Sergeevich Pushkin đã tạm trú ở đây”. Khỉ thật! Pushkin đã từng ở trong ngôi nhà này! Bọn trẻ ở trại hồi đó mà biết việc này thì thế nào cũng lại vênh mặt lên.

Đây là “tòa án”. Tôi và mẹ tôi đã đưa đơn đến đây. Bây giờ ở đây không còn có vẻ gì là tòa án nữa! Người ta đã lấy ra khỏi cửa sổ những cái chấn song sắt thấp và cổ kính. Cạnh cổng có treo tấm bảng đề: “Nhà văn hóa”.

Còn đây là bức tường pháo đài. Tim tôi đập rộn lên. Bờ sông lát đá hoa cương hiện ra trước mắt tôi. Tôi khó mà nhận ra nó chính là cái bờ sông dốc thoai thoải đáng thương ngày trước. Tôi càng ngạc nhiên hơn nữa vì nơi mà chúng tôi ở ngày trước, nay đã thành một cái vườn hoa nhỏ. Mấy bà giữ trẻ tay ôm những đứa bé quấn kín ngồi trên ghế đá trông như những pho tượng. Tôi thật không ngờ như vậy. Tôi đứng mãi trên bức tường thành nhìn xuống cái vườn hoa nhỏ, nhìn xuống bờ sông lát đá hoa cương và con đường râm mát chúng tôi thường chơi đánh khăng ở đó mà thầm sửng sốt. Trên mảnh đất trống ở sau những dãy nhà bán tạp hóa trước kia, nay bỗng mọc lên một tòa nhà nhiều tầng màu xám. Ngoài cổng có một người gác mặc áo to xù đi đi lại lại. Tôi đi lại chỗ ông ta, trỏ vào ngôi nhà hỏi xem đó là cơ quan gì.

– Đây là nhà máy điện Ensk, – ông ta trả lời trịnh trọng.

– Ông có biết gia đình ông Skovorodnikov ở đâu không?

– Chánh án à?

– Không.

– Thế thì tôi không biết. Chúng tôi ở đây chỉ có một ông Skovorodnikov làm chánh án thôi.

Tôi bước đi. Hay ông lão Skovorodnikov giờ đây đã làm chánh án? Tôi quay lại. Tôi lại nhìn tòa nhà cao, đẹp được xây dựng trên chỗ những ngôi nhà tồi tàn của chúng tôi xưa kia. Và tôi quả quyết rằng có thể như thế được lắm.

– Thế ông chánh án ấy người như thế nào? Người cao lớn có phải không?

– Rất cao lớn.

– Có để ria không?

– Không, không để ria, – hình như người gác nhà máy bực mình thay cho ông Skovorodnikov nên bác lại.

Hừ… không để ria. Thế thì ít có hy vọng.

– Ông chánh án ấy ở đâu hả ông?

– Ở phố Gogol, nhà Marcuse cũ.

Tôi biết đó là một trong những ngôi nhà tốt nhất ở thành phố này. Hai bên cửa có hai cái đầu sư tử đá. Tôi lại thấy bí. Nhưng chẳng còn cách nào khác, tôi đành phải đi lên phố Gogol, song cũng rất ít hy vọng là ông già Skovorodnikov đã cạo ria đi, trở thành chánh án và dọn đến ở ngôi nhà sang trọng như thế.

Nửa giờ sau tôi đã ở phố Gogol, trước cửa nhà Marcuse. Qua tám năm hai cái đầu sư tử đá cũng già đi, nhưng vẫn có vẻ gầm gừ hùng dũng như xưa. Tôi lưỡng lự đứng trước lối vào cửa rất rộng đang đóng kín. Có nên bấm chuông không? Hay đi hỏi công an xem phòng chỉ dẫn địa chỉ ở đâu.

Trên các cửa sổ có những tấm màn che bằng the mà dì Dasha xưa kia rất thích. Tôi bỗng quyết định ấn chuông.

Một cô gái khoảng mười sáu tuổi ra mở cửa cho tôi, cô mặc chiếc áo váy bằng len mịn màu xanh lam, tóc rẽ đầu ngôi giữa chải rất mượt, nước da ngăm ngăm đen. Chính cái nước da ấy làm tôi đâm bối rối.

– Có phải gia đình Skovorodnikov ở đây không?

– Phải.

– Vậy… bà Daria Gavrilovna có nhà không?

– Bà ấy sắp về. – Cô gái trả lời, mỉm cười và tò mò nhìn tôi. Cô ta cười giống hệt như Sanya. Nhưng Sanya trắng trẻo hơn nhiều, có hai cái đuôi sam tóc quăn, mắt xanh biếc cơ. Không phải, không phải là Sanya.

– Tôi chờ được không?

– Xin mời.

Tôi cởi áo bành-tô ở buồng treo áo. Cô ta dẫn tôi vào một căn phòng lớn sáng sủa, bày biện sạch sẽ và có thể nói là sang trọng nữa. Mới vào phòng đã trông thấy ngay một cái đàn pi-a-nô – cái này thật không giống nhà dì Dasha. Nhưng tấm ảnh ở giữa hai cái lọ hoa thủy tinh màu xanh, tấm ảnh của người anh hùng khi xưa ngồi trên chiếc ghế đan trên nền dãy núi tuyết thì lại rõ ràng như chính dì Dasha vậy.

Có thể nói lúc đó tôi ngắm nghía mọi thứ vừa vui thích vừa có vẻ ngớ ngẩn nên cô gái cứ tròn mắt nhìn tôi. Bỗng cô hơi cúi đầu xuống và nhướn cao lông mày lên, giống hệt như mẹ thuở trước. Tôi hiểu, đây vẫn đúng là Sanya.

– Sanya? – Tôi rụt rè thốt lên.

Cô ta giật mình.

– Vâng.

– Hượm đã, trước kia em rất trắng cơ mà, – tôi nói tiếp giọng run run. – Tại sao thế? Khi chúng mình về nông thôn em rất trắng. Thế mà bây giờ sao lại đen đi thế này.

Cô ta sửng sốt há hốc mồm ra.

– Ở nông thôn nào?

– Khi bố chết, – tôi nói và bật cười. – Ờ em quên rồi! Quên hết cả rồi! Đến anh đây em cũng không nhớ nữa.

Có lẽ vì vui sướng quá nên tôi hơi líu lưỡi. Tôi rất yêu em gái, đã mười năm xa cách rồi, mà nó lại giống mẹ tôi vô cùng.

– Sanya? – Cuối cùng cô ta cũng nói. – Trời ơi! Thế mà ở nhà cứ nghĩ rằng anh đã chết từ lâu.

Nó ôm ghì lấy tôi.

– Sanya, Sanya! Anh thật đấy ư? Thế mà dì Dasha không có nhà. Anh ngồi xuống đi, sao cứ đứng mãi. Anh từ đâu đến? Về bao giờ?

Chúng tôi ngồi xuống cạnh nhau, nhưng nó lại đứng dậy ngay và chạy ra phòng treo áo đem cái hòm con của tôi vào.

– Chờ tí đã nào! Em chạy đi đâu thế? Hãy nói cho anh nghe em sống thế nào, dì Dasha ra sao?

– Thế anh thế nào? Sao chẳng viết một lá thư nào cả? Cả nhà đi tìm kiếm anh. Lại nhắn tin cả trên các báo nữa.

– Anh không đọc báo, – tôi ân hận nói.

Đến tận bây giờ tôi mới nhận thức được đầy đủ hành vi đốn mạt của mình: tôi đã quên rằng mình còn một đứa em gái như vậy. Lại còn dì Dasha tốt không thể tả được nữa. Như Sanya vừa mới nói, thậm chí không thể báo ngay cho dì biết là tôi đã về, nếu không dì sẽ chết mất vì mừng quá.

– Cả Petya cũng đi tìm anh, – em tôi nói tiếp. – Mới đây anh ấy còn viết thư về Tashkent nữa. Anh ấy vẫn tưởng anh ở Tashkent.

– Petya?

– Vâng.

– Skovorodnikov?

– Thì còn ai nữa?

– Nó ở đâu?

– Ở Moskva, – Sanya nói.

Tôi sửng sốt.

– Lâu chưa?

– Thì từ khi các anh rủ nhau đi ấy.

Petya ở Moskva! Tôi kinh ngạc đớ người ra.

– Sanya, thì chính anh cũng sống ở Moskva đây.

– Thật à?

– Thật. Nó thế nào? Làm việc gì?

– Chẳng thế nào cả. Rất tốt. Năm nay anh ấy tốt nghiệp trường phổ thông.

– Hừ, khỉ thật! Chính anh cũng thế. Em có cái ảnh nào của nó không?

Tôi cảm thấy cô em hơi bối rối khi tôi hỏi đến ảnh của Petya. Nó nói “Để em đi lấy”, đi ra rồi trở lại rất nhanh, cứ như nó vừa rút tấm ảnh Petya ở ngay trong túi áo ra vậy.

– Này, trông cậu ta đẹp trai đấy chứ, – tôi nói và cười vang lên. – Vẫn tóc nâu à?

– Tóc nâu.

– Hừ, khỉ thật, hay quá! Thế còn ông cụ? Ông cụ ra sao? Chẳng lẽ lại thật à?

– Thật cái gì?

– Ông cụ làm chánh án à?

– Trời ơi! Ông ấy làm chánh án đã năm năm nay rồi.

Chúng tôi cứ hỏi nhau mọi chuyện, cắt lời nhau, rồi lại hỏi.

Sau đó Sanya chạy xuống bếp, tôi cũng đi theo nó và nói không có nó tôi rất buồn. Điều đó quả là thật, vắng nó tôi cảm thấy trống trải ngay lập tức.

Chúng tôi đem ấm xa-mô-va ra và dóm bếp lò. Sau đó có tiếng chuông rè rè ở ngoài phòng treo áo.

– Dì Dasha!

– Anh ở lại trong này, – Sanya nói thầm, – để em chuẩn bị tư tưởng cho dì ấy. Thật đấy, dì đang đau tim…

Em tôi chạy ra và tôi nghe thấy tiếng nói chuyện ở phòng bên.

– Dì Dasha ạ, xin dì đừng xúc động nhé. Cháu có một tin rất vui cho nên dì không được xúc động mà trái lại dì phải thật bình tĩnh cơ.

– Ừ, nói đi nào!

– Dì Dasha này, hôm nay dì định không nướng bánh nữa, nhưng bây giờ thì phải nướng thôi.

– Petya về phải không?

– Nói là Petya thì cũng được, nhưng chưa thật đúng. Dì Dasha à, dì không vui sướng mừng quá chứ?

– Không.

– Dì hứa nhé?

– Ừ thì hứa! Cái con bé này!

– Dì xem hôm nay ai đến nhà ta nào? – Và Sanya mở cánh cửa bếp.

Thật là tuyệt vời. Dì Dasha thoạt nhìn đã nhận ra tôi ngay.

– Sanya, – dì khẽ nói.

Dì ôm ghì lấy tôi. Sau đó ngồi xuống, nhắm nghiền đôi mắt. Tôi nắm lấy tay dì.

– Cháu yêu quý! Có đúng là cháu đây không?

– Cháu đây dì Dasha ạ!

– Dì không nằm mơ đấy chứ?

– Không phải đâu, dì Dasha ạ!

Nhưng hình như dì Dasha vẫn không tin ở tôi, bởi vì dì lại nhắm mắt lại, như đang ngủ thật.

– Cháu yêu quý! Cháu còn sống ư? Cháu đi những đâu? Cả nhà đã tìm cháu khắp thế gian này.

– Cháu biết, dì Dasha ạ. Đấy là lỗi tại cháu.

– Lỗi ư! Lạy Chúa! Người về rồi mà còn nói là lỗi lầm. Cháu yêu quý! Cháu lớn lắm rồi. Trông bảnh trai lắm rồi…

Đối với dì Dasha, tôi bao giờ cũng là một đứa trẻ xinh xắn…

Còn nhớ gì hơn, còn nói gì hơn về cuộc gặp gỡ không thể nào quên được này? Dì Dasha đang nói nửa chừng bỗng đứng lên, vẻ sợ hãi ghé vào tai Sanya nói thầm: “Chưa cho ăn gì à?” Tôi nom thấy trên bàn ăn bày la liệt đủ loại thức ăn, nhưng hai dì cháu lại nói đó chỉ là “nhấm nháp trước khi ăn trưa” làm tôi cười bò ra.

Từ giờ phút đó trở đi, có lẽ tôi chỉ toàn là ăn. Tôi vừa nói chuyện vừa ăn, về sau dì Dasha nói rằng người tôi bẩn quá cho nên tôi đành phải vào bồn nước mà tắm. Thế là hết một ngày.

Chiều tối, tôi đã tắm rửa sạch sẽ, ăn uống no nê và đang ngồi ở trong phòng ăn. Dì Dasha và em Sanya ngồi hai bên nhìn tôi đầy thương yêu khiến cho tôi thấy hổ thẹn. Thực tình là như vậy. Sau đó ông chánh án về.

Người gác nhà máy nọ đã không nói dối. Ông già quả đã cạo ria nhẵn nhụi. Trông ông trẻ ra đến chục tuổi, giờ đây khó mà có thể tưởng tượng được rằng ông đã nấu keo dán bán và đã gửi gấm ở loại keo ấy những hy vọng to lớn.

Ông đã biết tôi về – Sanya đã gọi dây nói báo cho ông biết.

– Này, anh chàng lêu lổng, – nói đoạn ông ta ôm lấy tôi. – Thế không sợ ta vặn cổ đi à? Chà, cái thằng hư!

Tôi còn biết dùng lời lẽ gì để biện hộ cho mình được? Tôi chỉ biết ậm ừ hối hận.

Đêm khuya. Trong phòng chỉ còn lại mình tôi và ông. Ông già muốn biết, sau khi rời khỏi Ensk tôi đã làm những gì, sống ra sao. Đúng như một ông chánh án, ông nghiêm nghị hỏi tôi về mọi chuyện ở trường học cũng như việc riêng.

Tôi nói rằng tôi muốn trở thành phi công. Ông trầm ngâm hồi lâu, đôi mắt có hàng lông mày vừa dài vừa rậm nhìn tôi chằm chằm.

– Lái máy bay quân sự à?

– Lái máy bay đi Bắc cực. Nếu cần thì lái máy bay chiến đấu cũng được.

Ông lại im lặng hồi lâu.

– Một công việc nguy hiểm nhưng rất hay, rất thú vị, – ông nói.

Chỉ có một việc tôi không nói với ông. Tôi không cho ông biết là mình về Ensk vì theo đuổi Katya. Dù sao tôi cũng không thể nói được ra lời với ông là nếu không vì Katya thì có lẽ còn lâu nữa tôi mới trở về thành phố quê hương, trở về ngôi nhà với những người thân của mình.

Chương 13
Những bức thư cũ

Có người hé mở cánh cửa vào phòng ăn và nói khẽ: “Hãy còn ngủ”. Lúc đó tôi liền tỉnh dậy. Bên kia tường tiếng cùi dìa chạm vào cốc nhè nhẹ. Tôi hiểu là Sanya sợ tôi tỉnh dậy nên đã ăn sáng ở trong bếp. Tôi quyết định dậy ngay lập tức và hình như cũng đã dậy rồi. Thế mà không hiểu sao sau bao lâu nữa tôi vẫn chưa dậy, vẫn ngủ và chỉ tự trách mình trong giấc mơ là tại sao vẫn chưa dậy.

Tóm lại là tôi ngủ một mạch đến tận mười một giờ. Sanya đã đi từ lâu rồi. Ông già cũng đã đi làm việc. Còn dì Dasha thì như dì nói với tôi là đã kịp “đặt lên bếp bữa trưa”.

Lúc uống trà, dì thấy tôi chẳng ăn tí gì thì cuống quýt lên.

– Họ nuôi các cháu như thế à, – dì Dasha phẫn uất nói. – Dân di-gan cho ngựa của họ ăn còn khá hơn, thế mà vẫn có con chết.

– Dì Dasha ạ, hôm qua cháu ăn no quá! Cháu nói thật đấy, đến bây giờ bụng vẫn còn anh ách. Dì Dasha à, hôm qua cháu lại đến tìm dì ở chỗ cũ. Nhà cửa dỡ đi cả rồi phải không?

– Dỡ đi rồi, – dì Dasha nói và thở dài.

Chúng tôi lại nói chuyện về hàng xóm láng giềng. Thì ra cái cậu Minka trước kia hay khêu gợi cho tôi nhiều ảo tưởng nhất, hiện nay đã trở thành thuyền trưởng tàu “Turgenev” tức là tàu “Neptune” cũ… Bác Misha, tổ trưởng tập đoàn công nhân vận tải đã chết hồi năm ngoái, còn con trai bác ấy giờ làm chủ tịch Ủy ban Xô Viết thành phố. Tôi kể cho dì Dasha nghe chuyện Gaer Kuly. Dì cứ kêu chà chà và sợ hãi.

– Dì Dasha, dì có biết gia đình Bubenchikov không?

Bubenchikov là họ hàng nhà cụ Nina Kapitonovna cho nên tôi tin chắc là Katya đã về nhà ấy.

– Cái nhà bị đuổi ra khỏi đạo chứ gì? Ai mà chả biết!

– Tại sao lại đuổi ra khỏi đạo?

– Cha cố đã đuổi họ ra, – dì Dasha nói. – Họ đuổi cha cố ra khỏi nhà, thế là cha cố đuổi họ ra khỏi đạo. Chuyện đó xảy ra lâu rồi, từ hồi trước cách mạng cơ. Hồi đó cháu còn bé lắm. Thế cháu hỏi để làm gì?

– Ở Moskva có người nhờ cháu chuyển lời hỏi thăm, – tôi nói dối.

Dì Dasha lắc đầu ngờ vực.

– Nếu chỉ hỏi thăm thì…

Tôi đã biết địa chỉ: một tòa nhà riêng ở bên cạnh nhà thờ Do Thái. Ngôi nhà thờ giờ đây không còn nữa, và nói chung trong thành phố cái gì cũng thay đổi nên đi tìm gia đình Bubenchikov cũng khá phức tạp. Cuối cùng tôi dừng lại trước một bức rào cao, cổng đóng kín mít. Trên tường treo một tấm biển nhỏ để “NHÀ M.G., L.G. VÀ O.G. BUBENCHIKOV. SỐ 8 LAPUTIN”.

Cổng có gài chốt nhưng tôi mở ra dễ dàng và bước vào một cái vườn rộng. Phía sau trong vườn có một ngôi nhà nhỏ kiểu cổ có cột gỗ và mặt trước đắp hình trang trí. Từ ngoài cổng vào đến nhà chỉ có một con đường nhỏ bình thường còn vết chân mới giẫm lên. Có một con dê đang đi lại trên đó. Tôi thậm chí đi theo con đường ấy vào nhà, lòng đầy khoan khoái.

Tất cả là như vậy và cũng chỉ đơn giản như vậy mà thôi. Tôi còn nhớ khi tôi bước chân vào vườn, tôi rất ngạc nhiên tại sao cái vườn lại đẹp như thế, tuyết phủ khắp vườn, ánh nắng chan hòa rực rỡ. Tôi bước vào đi theo con đường nhỏ đến chỗ con dê. Dê kêu be be. Bỗng mọi vật đều biến mất như trong truyện thần thoại. Cánh cửa ở đâu đó đóng lại đánh sầm một cái. Có tiếng người và tôi nhìn thấy một bà già tay cầm chiếc gậy từ trong nhà chạy ra. Hình như đó không phải là chiếc gậy mà là cái que thông lò.

– Mashenka! Mashenka! – Bà cụ kêu lên. – Người quen đây mà! Người nhà đấy!

Tôi rất phấn khởi khi nghe thấy người khác bảo mình là người nhà. Song vui mừng như vậy còn sớm quá. Ở trong nhà một bà già thứ hai đi ra và chạy đến chỗ tôi. Bà cụ cầm cái bàn chải có cán để chải thảm. Rõ ràng bà cụ định lấy bàn chải này đánh tôi.

– Mashenka! – Bà cụ thứ nhất gọi. – Người nhà đây này!

Nhưng có lẽ con dê không tin lời bà cụ, cho nên càng ngày nó càng kêu to hơn. Tôi định tự giới thiệu với cụ Bubenchikova và tôi đã chuẩn bị được câu đầu. Nhưng trong tình huống hiện nay tôi thấy không thể làm như thế được. Tôi đứng lại giây lát và để khỏi mất thể diện, tôi thong thả quay lại và đi ra phía cổng.

Bà cụ mặt sát khí đằng đằng lẩm bẩm cái gì đó, hằm hằm đi theo tôi mấy bước rồi mới quay về.

Thật là xúi quẩy! Ra đến đường cái, tôi thấy buồn cười quá, và có lẽ họ cũng nghe tiếng tôi cười. Kể cũng rất lạ, họ chẳng thèm hỏi xem tôi là ai và tôi cần gì. Có lẽ họ cho rằng tôi đi lạc vào vườn nhà họ. Một điều nữa cũng rất lạ là trong khi om sòm lên như thế, Katya cũng không ló mặt ra khỏi nhà. Tóm lại, thực đến kỳ quặc!

Dì Dasha rất ngạc nhiên, tại sao tôi lại quay về nhanh thế.

– Dì Dasha! Sanya đã về chưa ạ?

– Ba giờ nó mới về. Hôm nay nó học những sáu tiết.

Tôi xin dì Dasha tờ giấy và chiếc phong bì rồi ngồi vào bàn viết một bức thư. “Mình sẽ viết một bức thư cho Katya để cho Sanya mang đến. Có lẽ họ sẽ không đối xử với con bé thô bạo như vậy”.

Tôi viết được chữ “Katya” rồi ngồi suy nghĩ. Thông thường cứ những lúc như thế này là tôi lại nhớ đến quyển những bức thư mẫu của Petya: “Nay tìm thấy ở nương tử dịu hiền tất cả những đức hạnh bấy lâu tôi vẫn hằng khao khát, tôi thấy mình có nhiệm vụ phải làm vị hôn phu của nương tử để cho các con tôi có một bà mẹ hiền”.

Tôi bỗng cười rộ lên làm dì Dasha phải giật mình.

“Katya, – tôi viết, – mình định đến tìm cậu. Nhưng vì gặp phải con dê và hai bà cụ, mình không sao vượt qua được trở ngại ấy nên đành phải quay về. Như cậu biết, hiện nay mình ở Ensk và rất muốn gặp cậu. Cậu nhớ đến chỗ vườn Nhà thờ vào khoảng bốn giờ. Cậu thử đoán xem ai chuyển thư này cho cậu? – Em gái mình đấy.

A. Grigoriev”.

– Dì Dasha ơi, trước kia Petya có nhiều sách hay lắm, bây giờ ở đâu cả rồi? Sách báo nhà dì đâu cả rồi?

Sách của Petya nằm trên giá sách ở trong buồng Sanya. Xem ra của này không được coi trọng cho lắm nên mới xếp ở ngăn dưới cùng và để ở trong một đống bát nháo. Tôi rất buồn khi cầm trong tay cuốn “Một đêm khủng khiếp hay là Những cuộc phiên lưu kỳ thú của chàng Kozak sông Đông trên núi đồi Kavkaz”. Có ma quỷ biết tại sao lúc đó tôi lại là một đứa trẻ nhỏ bé và bất hạnh như thế nào.

Tôi đang ra sức lục lọi đống sách, cố tìm cho bằng được quyển thư mẫu, thì có một bọc gói bằng giấy báo cũ đã ngả màu vàng rơi xuống sàn. Đó chính là những bức thư đã cũ! Tôi nhận ra nó ngay lập tức. Đó chính là những bức thư ở trong một cái túi thư của bưu điện mà ngày trước, khi nước lũ dâng lên đã trôi vào sân nhà chúng tôi. Tôi nhớ lại những đêm đông dài đằng đẵng dì Dasha đã đọc những bức thư này. Đêm khuya ngồi đọc thư như thế thực là thú tuyệt!

Những bức thư của những người không quen biết! Ai mà biết được những người viết những bức thư này hiện nay ở đâu? Cứ lấy ngay cái thư ở trong cái phong bì dày cộp đã vàng khè này mà nói, có lẽ vẫn còn có người nào đó trằn trọc thâu đêm, mong ngóng bức thư này.

Tôi vô tình mở phong bì ra và đọc mấy dòng: “Bà Maria Vasilievna kính mến!

Trước hết xin báo tin để bà rõ là ông Ivan Lvovich hãy còn sống và khỏe mạnh. Cách đây bốn tháng, theo lệnh của ông, tôi đã rời khỏi chiếc tàu buồm cùng mười ba người nữa trong đội thủy thủ…”

Tôi đọc mà không dám tin ở mắt mình. Đấy chính là bức thư của viên hoa tiêu biển viễn hành. Tôi đã từng thuộc lòng bức thư này và đã đọc nó trên những chuyến xe lửa từ Ensk đến Moskva! Thế nhưng một điều khác hẳn làm cho tôi sửng sốt.

“Chiếc tàu” “St. Maria”, – tôi đọc tiếp, – bị nghẽn băng ở ngoài biển Kara và từ tháng Mười năm 1912 nó không ngừng di chuyển lên phía bắc cùng với những tảng băng Bắc cực”. Chiếc tàu “St. Maria”! Chiếc tàu của thuyền trưởng Tatarinov cũng mang tên như thế… Tôi lật lại lá thư và đọc lại từ đầu:

“Bà Maria Vasilievna kính mến!” – Bà Maria Vasilievna! – “Trước hết tôi xin báo tin để bà rõ là ông Ivan Lvovich…” – Ông Ivan Lvovich! Katya cũng tên là Katerina Ivanovna![41]

Dì Dasha cho rằng tôi mất trí, bởi vì bỗng dưng tôi hét lên một tiếng rồi hối hả lục lấy lục để cái chồng thư cũ.

Nhưng tôi thì hiểu rất rõ tôi đang làm gì; hồi ấy dì Dasha còn đọc cho tôi nghe một bức thư khác, trong đó kể về cuộc sống của họ trên băng, kể chuyện một thủy thủ bị ngã chết, kể chuyện họ đã chặt những tảng băng ở trong khoang tàu như thế nào?

– Dì Dasha ơi, tất cả thư từ đều ở đây cả chứ?

– Trời ơi, có chuyện gì thế?

– Chẳng có chuyện gì cả, dì Dasha ạ! Trong số này phải có một bức thư như thế này nữa cơ mà.

Tôi không nghe thấy tôi nói gì nữa. Bức thư ấy đây rồi:

“Mashenka yêu quý, thân thiết, yêu thương!

Kể từ ngày anh gửi cho em bức thư qua đoàn thám hiểm bưu điện Yugorsky Shar đến nay, thấm thoắt đã gần hai năm rồi. Hai năm qua có biết bao nhiêu thay đổi nhưng anh không tài nào kể hết cho em nghe được. Bọn anh đã bắt đầu đi được một cách thuận lợi theo đúng tuyến đường đã dự định trước. Nhưng từ tháng Mười năm 1912 bọn anh lại từ từ trôi theo tảng băng của Bắc cực lên phía Bắc. Như vậy thì dù muốn hay không, bọn anh cũng đành phải từ bỏ cái ý định ban đầu là đi dọc theo bờ biển Sibir để đến Vladivostok. Nhưng trong cái rủi nào mà chả có điều may! Hiện nay anh lại nảy ra một ý nghĩ khác hẳn. Mong rằng em sẽ không như một số bạn đồng hành của anh, xem ý nghĩ này của anh là “trẻ con” hay là “nông nổi”…

Tờ đầu tiên đến đây kết thúc. Tôi lật tiếp sang trang bên, nhưng mặt sau không tài nào đọc được ngoài mấy chữ chẳng có liên quan gì với nhau.

Tờ thứ hai bắt đầu từ chuyện miêu tả con tàu:

“… tiến vào một vùng khá sâu. Chiếc tàu “St. Maria” của bọn anh dừng lại giữa một biển băng bao la, tuyết càng ngày càng chất đầy hai bên mạn tàu. Những tràng hoa tuyết bám trên dây thừng chốc chốc lại rơi xuống kêu rào rào. Mashenka, em thấy không, vì khổ sở anh đã trở thành thi sĩ đấy. Tuy vậy ở chỗ anh cũng có một thi sĩ chính cống, đó là bác đầu bếp Kolpakov. Bác quả là một người không bao giờ biết nản chí! Suốt ngày bác ngâm nga bản trường ca của mình. Xin chép tặng em bốn câu để làm kỷ niệm:

Cờ Nga phất phới tung bay,

Con thuyền tuyệt mỹ hôm nay lên đường,

Cùng thuyền trưởng vượt trùng dương,

Bờ Sibir đó là đường ta đi.

Anh viết và đọc đi đọc lại bức thư dài vô tận này của mình rồi lại viết và nhận thấy anh đang tán gẫu với em, nhưng còn bao nhiêu điều quan trọng cần phải nói. Anh gửi Klimov mang về cho ông Cục trưởng Cục địa lý thủy văn một gói niêm phong. Đây là tài liệu anh ghi chép những quan sát của anh, những giấy tờ công văn và báo cáo. Trong báo cáo có nói rõ lịch sử chuyến đi của bọn anh. Để đề phòng bất trắc, anh cũng viết cho em biết những phát hiện mới nhất của bọn anh: ở phía bắc bán đảo Taymyr, trên bản đồ không có dấu hiệu nào nói là có đất đai gì. Thế mà ở vĩ độ 79°35’ giữa kinh tuyến 86 và 87 về phía đông Greenwich bọn anh đã phát hiện thấy một dải đất màu trắng bạc khá lớn nhô ra khỏi chân trời. Ngày mồng ba tháng Tư, cái dải đất dài ấy đổi sang màu trắng ngà mờ mờ. Sang ngày hôm sau bọn anh thấy một vài đám mây có hình dáng rất kỳ dị, y như những đám sương mù bao phủ những ngọn núi xa xa. Anh tin chắc đó chính là đất liền. Thật đáng tiếc, anh không thể dừng tàu trong hoàn cảnh cực kỳ gay go này để nghiên cứu nó. Nhưng tất cả còn đang ở phía trước. Tạm thời anh đã lấy tên em để đặt tên cho nó. Như vậy là trên bất cứ bản đồ địa lý nào em cũng có thể thấy một lời chào thân yêu nhất của… anh”.

Đến đây kết thúc mặt sau của tờ thứ hai. Tôi đặt tờ thứ hai xuống và lấy lên tờ thứ ba. Mấy dòng đầu bị nước làm mờ hết không đọc được. Sau đó là:

“Anh đau xót nghĩ rằng lẽ ra mọi việc có thể khác hẳn. Anh biết hắn sẽ biện bạch bào chữa, hắn biết làm cho em tin rằng mọi tội lỗi đều do anh gây ra. Anh chỉ tha thiết yêu cầu em một điều là đừng có tin con người ấy. Anh có thể mạnh dạn nói rằng mọi thất bại của bọn anh đều do hắn ta gây ra cả. Chỉ một việc sau đây cũng đủ để chứng minh: Ở Arkhangelsk hắn bán cho bọn anh sáu mươi con chó thì phần lớn đã phải bắn chết ngay từ vùng đất mới. Đấy, sự giúp đỡ thân tình của hắn phải trả giá đắt như thế đấy! Không phải chỉ có mình anh, mà tất cả đội thám hiểm đều chửi rủa hắn. Kỳ này bọn anh phải đương đầu với hiểm nguy, bọn anh biết nhất định sẽ gặp nguy hiểm. Song thật không ngờ lại bị một vố đau đến như vậy. Hiện nay chỉ còn cách làm tất cả những điều có thể làm được. Anh có thể kể cho em nghe rất nhiều về chuyến đi thám hiểm của bọn anh. Những chuyện ấy đủ kể cho Katyusha nghe suốt cả mùa đông. Nhưng lạy Chúa tôi, việc này đã phải trả một giá quá đắt! Anh không muốn khiến em nghĩ rằng tình cảnh của bọn anh là tuyệt vọng. Nhưng dù sao em cũng đừng chờ đợi cho lắm…”

Như một tia chớp bỗng lóe sáng một góc khu rừng rậm, làm cho cảnh vật tối om bỗng thay đổi hẳn, thậm chí khiến người ta nhìn thấy cả những cành lá trên cây mà một phút trước đây dù có trông thấy cũng không biết đó là dã thú hay là người khổng lồ, khi tôi đọc những dòng này cũng vậy, tôi đã hiểu rõ tất cả. Thậm chí tôi nhớ cả những tình tiết nhỏ nhặt nhất tưởng như vĩnh viễn bị quên đi.

Giờ đây tôi hiểu rõ những lời đạo đức giả về “cậu em đã quá cố” của lão Nikolai Antonych. Tôi hiểu rõ bộ mặt giả dối đầy ý nghĩa của lão ta: mỗi khi nói về cậu em họ của lão, bao giờ lão cũng cau mày nghiêm nghị, tưởng chừng như trong những việc xảy ra các anh cũng có một phần lỗi. Tôi hiểu rõ tất cả mức độ hèn hạ tệ hại của cái gã giả vờ làm như hắn kiêu hãnh về tinh thần cao thượng của mình. Tuy trong thư không chỉ rõ tên hắn ra, song nhất định là hắn. Tôi không mảy may nghi ngờ gì điều ấy!

Tôi xúc động quá đến khô cả cổ, tôi tự nói với mình nhưng lại nói rất to làm cho dì Dasha phải giật mình.

– Sanya, cháu làm sao thế?

– Không sao cả, dì ạ. Dì ơi, còn những thư cũ nữa của dì đâu?

– Tất cả ở đấy đấy!

– Không có lẽ! Dì có nhớ hồi nào dì đã đọc cho cháu nghe bức thư thế này không? Bức thư đó rất dài, tất cả những tám trang cơ.

– Dì không nhớ, cháu ạ!

Ngoài ra tôi không tìm thấy gì trong cái gói ấy nữa. Chỉ có ba trang trong số tám trang. Nhưng thế này cũng tốt rồi.

Trong mảnh giấy viết gửi cho Katya, tôi chữa chữ “đến vào lúc bốn giờ” thành chữ “đến vào lúc ba giờ”. Sau đó tôi lại chữa thành chữ “đến vào lúc hai giờ”. Nhưng chính lúc đó đã hai giờ rồi, cho nên tôi lại chữa lại là “ba giờ”.

Chương 14
Gặp nhau ở vườn Nhà thờ. Đừng có tin ở con người ấy

Hồi còn nhỏ tôi đã đến vườn Nhà thờ hàng ngàn lần. Nhưng hồi đó tôi chưa bao giờ nghĩ rằng vườn Nhà thờ lại đẹp đến thế! Nó nằm trên ngọn đồi cao, giữa hai nhánh sông Peschinka và Tikhaya hợp lại, xung quanh có bức tường bao bọc. Bức tường thành được gìn giữ rất tốt, nhưng ngọn tháp đã bé đi nhiều so với lần cuối cùng tôi và Petya đến đây để “trích máu ăn thề tình bạn”.

Tuyết dày đặc, nhưng tôi vẫn trèo lên tầng cao nhất của cái tháp cổ Martyn: phải ngắm xem cánh đồng cỏ Irinovsky, trường Nikolai, xưởng thuộc da đã biến đổi như thế nào. Tất cả dường như ở đâu vẫn đấy, chỉ có tuyết là bạt ngàn, tuyết chạy dài đến tận chân trời…

Cuối cùng Katya và Sanya đã đến. Tôi thấy Sanya khoác cái áo da lông màu vàng, trông như một bà cụ già, nó chỉ tay nói: “Đây, vườn Nhà thờ”, đoạn nó gật đầu với vẻ rất thần bí rồi quay về ngay lập tức. Tôi gọi to.

– Katya!

Katya giật mình, nhìn thấy tôi và cười…

Chúng tôi cứ trách nhau hàng tiếng đồng hồ: tôi trách cô ta tại sao không báo tin cho tôi biết là cô đi, còn cô thì trách tôi tại sao không chờ thư của cô mà đã đến. Sau đó chúng tôi sực nhận ra là chưa báo cho nhau cái tin quan trọng nhất. Thì ra Nikolai Antonych đã nói chuyện với Katya. Nhân danh “người em đã quá cố” ông ta cấm chỉ không cho Katya được gặp tôi. Ông ta nói tràng giang đại hải và đã khóc.

– Sanya, có lẽ cậu không tin mình, – Katya nghiêm nghị nói. – nhưng mình thề với cậu, chính mắt mình đã nhìn thấy ông ta khóc!

– Thế à, – tôi nói và đặt bàn tay lên ngực.

Bức thư của thuyền trưởng Tatarinov tôi xin của dì Dasha được gói trong tờ giấy dầu đang nằm trong túi áo ngực của tôi. Tôi nói dứt khoát:

– Katya, nghe mình nói nhé, mình muốn kể cho cậu nghe một câu chuyện. Đại khái là như thế này: cậu cứ tưởng tượng rằng cậu đang sống bên bờ sông và vào một ngày nào đó có một túi thư bưu điện trôi dạt vào bờ. Tất nhiên nó không phải từ trên trời rơi xuống mà do nước lũ trôi về. Anh nhân viên bưu điện chết đuối! Túi thư này rơi vào tay một người đàn bà rất thích đọc thư. Bên cạnh nhà người đàn bà ấy có một thằng bé lên tám rất thích nghe kể chuyện. Có một lần bà ta đã đọc cho thằng bé nghe một bức thư như sau: “Bà Maria Vasilievna kính mến…”

Katya giật nảy mình và nhìn tôi sửng sốt.

“… Trước hết xin báo tin để bà rõ là ông Ivan Lvovich hãy còn sống và khỏe mạnh, – tôi tiếp tục đọc nhanh. – Cách đây bốn tháng, theo lệnh của ông…”

Tôi đọc thuộc lòng một lèo hết bức thư của người hoa tiêu. Mặc dù có mấy lần Katya kinh hãi, níu tay áo tôi, tôi cũng không ngừng.

– Cậu thấy bức thư đó à? – Cô hỏi, mặt tái đi. – Bức thư viết về ba? – Cô lại hỏi tôi, hình như ở đấy còn có thể có cái gì đó đáng ngờ.

– Ừ! Nhưng như thế chưa phải đã hết!

Tôi đã kể cho cô ta nghe có một lần dì Dasha còn tìm thấy một bức thư khác, trong thư kể chuyện sinh hoạt trên tàu khi tàu bị nghẽn trong lớp băng và trôi dần lên phía Bắc.

– “Mashenka yêu quý, thân thiết, yêu thương…!” – Tôi lại đọc thuộc lòng và lại ngừng.

Trên lưng tôi như có kiến bò, cổ tôi tắc lại. Chẳng khác gì trong giấc mộng, trước mắt tôi bỗng hiện lên khuôn mặt u sầu, già sọm với đôi mắt buồn bã nhìn trộm của bà Maria Vasilievna. Khi ông ấy viết cho bà thư này thì bà cũng giống như Katya hiện nay, còn Katya hồi đó là một cô gái bé tí tẹo, ngày nào cũng chờ “thư của ba” gửi về. Cuối cùng chờ mãi cũng vô ích!

– Tất cả đây này! – Tôi nói xong liền rút trong túi áo ngực ra bức thư gói trong giấy dầu. – Ngồi đây mà đọc đi. Mình đi đây, khi nào cậu đọc xong mình sẽ quay lại.

Tất nhiên là tôi chẳng đi đâu cả. Tôi đứng ở dưới chân cái tháp cổ Martyn và nhìn Katya trong suốt thời gian cô ta đọc thư. Tôi rất thông cảm với Katya, khi tôi nghĩ đến cô, lòng tôi thấy ấm lên rạo rực. Nhưng khi nghĩ đến việc cô ta sẽ kinh hãi như thế nào khi đọc những bức thư này lòng tôi lại tê tái. Tôi đã nhìn thấy những động tác tự nhiên khi cô gạt những sợi tóc làm ảnh hưởng đến việc đọc và có lúc cô đã đứng lên, hình như làm như vậy thì sẽ lần ra được một chữ khó. Trước đây tôi không biết rằng nhận được một bức thư như thế người ta sẽ đau khổ hay vui sướng. Nhưng giờ đây nhìn Katya tôi liền hiểu ngay rằng đó là một điều cực kỳ đau khổ. Tôi hiểu rằng chưa bao giờ cô hết hy vọng! Mười ba năm trước, ba cô bị biệt tăm trên biển băng Bắc cực. Ở Bắc cực không có gì dễ chết hơn là đói và rét. Nhưng đối với cô thì chỉ đến bây giờ ba cô mới chết!

Khi tôi quay trở lại thấy mắt Katya đỏ ngầu lên, cô ngồi trên ghế đá, tay nắm lá thư đặt trên đầu gối. Tôi hỏi:

– Lạnh cóng rồi phải không? – Tôi không biết nên bắt đầu câu chuyện như thế nào.

– Có mấy chữ mình đọc chẳng ra… Đây chữ này: “Cầu xin em…”

– À, mấy chữ ấy à! Ở đây viết: “Cầu xin em, đừng có tin con người ấy…”

Tối hôm đó Katya đến chơi nhà tôi, nhưng chúng tôi không đả động gì đến chuyện những bức thư cũ, – chúng tôi đã giao hẹn trước với nhau như vậy. Chỉ có dì Dasha vô tình kể lại chuyện anh nhân viên bưu điện bị chết đuối. Thì ra không phải anh chết đuối ngẫu nhiên – dì Dasha giải thích như vậy, – anh nhảy xuống nước tự tử vì “thất tình”. Anh có yêu một cô gái, nhưng cô gái này lại đi lấy người khác. Dì Dasha nói tiếp vẻ hờn giận:

– Giá anh ta phân phát hết những bức thư này trước đã thì hơn!

Tối hôm đó Katya rất buồn. Mọi người đều chăm sóc cô, đặc biệt là Sanya quyến luyến cô ngay lập tức. Chỉ có các cô gái mới có thể làm như thế. Sau đó tôi và Sanya tiễn cô về đến tận chỗ con dê. Con dê vẫn đứng trên con đường nhỏ, nhưng lần này nó không kêu be be lên nữa mà chỉ cáu kỉnh lúc lắc bộ râu.

Chúng tôi về đến nhà, người lớn vẫn chưa ngủ. Ông chánh án chỉ hơi trách dì Dasha tại sao không gửi tiếp những bức thư này đi “mặc dù những bức thư đó phải lần mò mới ra địa chỉ”, còn đối với dì chỉ có một lời biện hộ, tưởng đây là chuyện cũ cách đây đã mười năm. Dì Dasha nói về Katya. Theo ý kiến dì thì số phận tôi đã được quyết định rồi.

– Khá lắm! Mê ly! – Dì thở dài nói. – Rất xinh, nét mặt hơi buồn một tí. Khỏe mạnh!

Tôi xin Sanya một tấm bản đồ Bắc cực và chỉ ra con đường mà thuyền trưởng Tatarinov phải đi từ Leningrad đến Vladivostok. Mãi đến lúc này tôi mới nhớ đến phát hiện mới của ông. Phía bắc bán đảo Taymyr có đất đai gì nhỉ?

– Hượm đã, – Sanya nói. – Đó chẳng phải là Bắc địa đó sao! Khỉ thật! Đó là Bắc địa do trung úy Vilkitsky phát hiện năm 1913. Chiều rộng của nó ở vĩ độ 79°35’ giữa kinh tuyến tám mươi sáu và tám mươi bảy. Kỳ lạ thật!

– Sai rồi, các bạn ơi! – Tôi nói và hình như lúc đó mặt tôi hơi tái đi nên dì Dasha sợ hãi nhìn tôi. – Tôi hiểu hết rồi! Lúc đầu đây là một cái dải dài màu trắng bạc, nhô ra từ phía chân trời, ngày mồng ba tháng Tư cái dải dài ấy biến thành một miếng đất mờ mờ. Ngày mồng ba tháng Tư.

– Sanya… – dì Dasha lo lắng định nói.

– Không đúng, các vị ạ! Ngày mồng ba tháng Tư! Còn cái Bắc địa mà Vilkitsky phát hiện ra là vào mùa thu, tôi không nhớ rõ là vào ngày tháng nào, nhưng đúng là vào mùa thu khoảng tháng Chín hay tháng Mười gì đó. Vào mùa thu, như vậy là sau những nửa năm! Vào mùa thu, như vậy có nghĩa là anh ta chẳng phát hiện được cái gì cả, bởi vì cái đó đã được phát hiện rồi.

– Sanya! – Ông chánh án cũng nói.

– Mảnh đất đã được phát hiện và đã được đặt tên là Maria Vasilievna, – tôi nói tiếp, gí chặt ngón tay lên chỗ Bắc địa, hình như sợ có ai nói điều gì sai lầm nữa về nó. – Để kỷ niệm Maria Vasilievna, lục địa này đã được đặt tên là Châu Maria hoặc đảo Maria gì đó đại loại như thế. Còn bây giờ xin mời các vị ngồi xuống, tôi xin giải thích cho các vị nghe!

Trải qua một ngày như vậy làm sao có thể ngủ ngon được! Tôi cứ uống nước luôn và lật đi lật lại tấm bản đồ. Trong phòng ăn có treo một số tranh phong cảnh Ensk, tôi cứ ngắm những bức tranh ấy mãi, lúc đó tôi chưa biết những bức tranh này là do Sanya vẽ. Tôi không biết là cô ấy đang học hội họa và đang ao ước được vào Viện Hàn lâm Mỹ thuật. Tôi lại nghiên cứu tấm bản đồ. Tôi nhớ ra là những hòn đảo ở miền Bắc này mãi gần đây mới được đặt tên là Bắc địa. Còn trước kia Vilkitsky gọi những hòn đảo ấy là “Châu Nikolai đệ nhị”.

Ba của Katya thật tội nghiệp! Ông ấy quả là bất hạnh! Chẳng có một quyển sách địa lý nào nhắc đến tên ông, trên thế giới này chẳng một ai biết đến những việc ông đã làm.

Tôi bắt đầu cảm thấy lạnh vì thông cảm và phấn khởi. Lúc đó đã là sáu giờ sáng, ngoài đường phố đã có tiếng chổi quét đường kêu soàn soạt, tôi bèn đi nằm. Song tôi không tài nào ngủ được. Từng đoạn trong bức thư của viên thuyền trưởng cứ giày vò tôi. Hình như tôi nghe thấy tiếng dì Dasha đọc thư. Hình như tôi nom thấy dì đeo kính vừa thở dài, vừa lắp bắp đọc thư. Trong trí tưởng tượng của tôi đã hiện lên một bức tranh như thế này, những chiếc lều trắng ở trên tuyết, một đàn chó kéo xe trượt tuyết, một người khổng lồ đi ủng da lông rất cao, đầu đội mũ lông cao. Tôi rất muốn rằng tôi gặp tất cả những cái đó, để tôi được ở trên chiếc tàu đó, trôi dần theo núi băng, từ từ tiến lên xông pha nguy hiểm, tôi chính là người thuyền trưởng đã viết bức thư vĩnh biệt vợ, – viết nhưng không thể viết xong. “Anh lấy tên em đặt cho hòn đảo này, như vậy trên bất cứ bản đồ địa lý nào em cũng sẽ tìm thấy lời chào thân yêu nhất của… anh”.

Câu này xem ra kết thúc như thế nào nhỉ?… Bỗng có một cái gì đó từ từ thoáng qua trong đầu óc tôi, rất chậm rãi, tựa hồ như miễn cưỡng và tôi ngồi phắt dậy trên giường, không dám tin ở mình và cảm thấy bây giờ hình như mình sắp hóa điên – sắp hóa điên bởi vì tôi đã nhớ ra:

“… lời chào hỏi thân thiết nhất của anh, Mongotimo Yastrebinyi Kogot[42] của em như đã có lần em gọi anh như vậy. Lạy Chúa! Đó là chuyện đã lâu lắm rồi! Nhưng anh không than phiền… Nhưng anh không than phiền”, – tôi tiếp tục nhớ lại, mồm lắp bắp, cứ sợ nhớ ra một chữ, một chữ nữa, rồi sau đó thì quên tiệt, không sao nhớ ra được nữa. “Anh không than phiền. Chúng ta nhất định sẽ lại gặp nhau, và mọi việc đều sẽ êm đẹp cả. Nhưng có một ý nghĩ, một ý nghĩ làm cho anh vô cùng khổ tâm!”

Tôi bỗng nhảy ra khỏi giường, châm đèn và chạy vội đến bên cái bàn có tấm bản đồ và bút chì.

“Thật là đau khổ, – Lúc đó tôi viết lên tấm bản đồ, – khi nhận thấy rằng lẽ ra mọi việc có thể sẽ khác hẳn. Bọn anh liên tiếp gặp phải những điều rủi ro mà điều rủi ro đầu tiên, đó là anh đã giao việc chuẩn bị vật chất của đội thám hiểm cho Nikolai. Đó là cái sai lầm mà bọn anh phải trả giá từng giờ từng phút.”

Nikolai ư? Đúng không? Đúng, chính Nikolai rồi!

Tôi ngừng lại bởi vì tôi đã vấp phải một chỗ quên. Nhưng sau đó, – những sự việc sau đó thì tôi lại nhớ rất rõ – đó là đoạn kể về anh thủy thủ Skachkov bị rơi xuống vực chết. Nhưng đó lại là chuyện khác hẳn. Đó là nội dung của bức thư chứ không phải là nguyên văn, trừ vài chữ rời rạc ra, còn nguyên văn bức thư như thế nào tôi chịu không sao nhớ ra được nữa.

Thế là tôi không ngủ, ông chánh án dậy vào lúc tám giờ sáng và giật mình khi thấy tôi chỉ mặc có một chiếc áo may-ô ngồi trước những tấm bản đồ Bắc cực. Trên tấm bản đồ này tôi đã có thể đọc được hết tất cả những chi tiết về vụ chiếc tàu buồm “St. Maria” bị đắm – chi ly đến mức nếu thuyền trưởng Tatarinov có trở về cũng phải ngạc nhiên…

Tối hôm trước chúng tôi đã hẹn với nhau là sẽ đi thăm Viện bảo tàng thành phố. Sanya muốn dẫn chúng tôi đi xem Viện bảo tàng này vì đó là niềm rất tự hào của thành phố Ensk. Viện bảo tàng đặt trong cung điện Pagankin, tòa nhà của tên chủ hiệu buôn hồi trước. Petya Skovorodnikov trước đây nói rằng tòa nhà này có đầy ắp những vàng, tên chủ hiệu Pagankin ở dưới hầm của cái nhà này và hễ ai vào đến nhà hầm là nó bóp cổ chết. Quả thật, cửa vào nhà hầm đóng kín, trên cánh cửa treo một ống khóa rất to, có lẽ khóa của thế kỷ thứ mười hai. Nhưng cửa sổ thì lại mở. Những người đánh xe ngựa thường ném củi vào trong nhà hầm qua cửa sổ này.

Trên tầng ba là phòng triển lãm tranh của họa sĩ Tuv, thầy giáo hội họa của Sanya và cô muốn dẫn chúng tôi đến xem những bức tranh này trước. Trong số những bức tranh này có bức chân dung của tác giả: người nhỏ bé, khoác chiếc áo nhung ngắn kiểu Tolstoy, niềm nở, tóc đen rất rậm, thỉnh thoảng điểm vài ba sợi tóc trắng lóng lánh. Tranh của ông kể cũng không tồi, nhưng hơi đơn điệu, chỉ toàn là cảnh Ensk, đêm và ngày, cảnh dưới ánh trăng và dưới ánh nắng mặt trời, thành phố Ensk cũ và mới. Song chúng tôi vẫn cứ tán dương những tác phẩm ấy bởi vì ông họa sĩ Tuv này thật ra cũng rất đáng yêu và vẻ mặt Sanya khi nhìn ông ta trông thật là tôn kính!

Hình như cô đoán được là tôi và Katya muốn nói chuyện riêng với nhau nên cô đã tìm một cái cớ vớ vẩn để đi và để chúng tôi ở lại một mình ở phòng triển lãm. Còn chúng tôi thì xuống tầng dưới, vào một gian phòng rất lớn, trong phòng có rất nhiều tượng các hiệp sĩ, hiệp sĩ nào cũng mặc áo giáp sắt, trước ngực lại có tấm thép chắn y như người ta mặc áo gi-lê ra ngoài áo sơ-mi vậy.

Rất dễ hiểu là lúc này tôi đang muốn kể cho Katya nghe những phát hiện của tôi hồi đêm. Nhưng bắt đầu câu chuyện như thế nào? Chính cô ta lại phải khơi mào trước.

– Sanya, – cô nói khi chúng tôi dừng lại trước bức tượng người chiến sĩ thời Stefan Batory, làm người ta nhớ đến thầy Korablyov, – mình nghĩ ra rồi, ông cụ viết “Đừng tin ở con người ấy” là nói về ai rồi.

– Nói đi!

– Mình khẳng định rằng đó không phải nói về Nikolai Antonych.

Chúng tôi im lặng. Cô vẫn không rời mắt khỏi bức tượng người chiến sĩ.

– Không, về ông ta đấy, – tôi bác lại. – Hơn nữa chính ba cậu đã phát hiện ra Bắc địa. Chính là ba cậu chứ không phải là Vilkitsky. Mình đã xác minh được điều đó.

Nhưng cái tin đã làm chấn động các nhà địa lý học trên toàn thế giới trong nhiều năm giờ đây lại chẳng gây ảnh hưởng gì đặc biệt đối với Katya cả.

– Thế tại sao cậu lại nghĩ rằng, – cô nói tiếp có vẻ khó nhọc, – đó chính là ông ta… là Nikolai Antonych? Trong thư chẳng có chỗ nào nói rõ như thế cả?

– Có khối chỗ nói rõ, – tôi cảm thấy mình đã bắt đầu nóng tiết. – Thứ nhất là về chỗ những con chó. Ai thường hay khoe khoang hàng nghìn lần là đã mua cho đội thám hiểm những con chó tốt nhất? Thứ hai…

Sanya đến, chúng tôi lại im lặng. Chúng tôi xem “Cuộc sống của giới quý tộc cổ Nga”, xem “Những cái nhà như chuồng gà của nông dân tỉnh Ensk dưới chế độ tư bản” mà chẳng hiểu gì cả. Sanya giải thích cho chúng tôi điều gì đó nhưng tôi không nghe thấy hay ít nhất thì Katya cũng không nghe được. Cô cứ nhìn tôi suốt, hình như muốn hỏi tôi: “Cậu tin thế chứ?”. Còn tôi thì trả lời nhưng không nói ra lời: “Mình tin chắc như vậy”.

Sau đó Sanya lại từ giã chúng tôi để về. Chúng tôi còn đi mãi trong gian phòng lớn thiếu ánh sáng của Viện bảo tàng thành phố Ensk.

– Còn điều thứ hai?

– Điều thứ hai là đêm qua mình nhớ ra một đoạn nữa của bức thư. Đó là…

Và tôi đã đọc cái đoạn đó, bắt đầu từ chữ: “Mongotimo Yastrebinyi Kogot”. Tôi đọc rất đĩnh đạc, hùng dũng như ngâm thơ, còn Katya thì trợn tròn mắt nghe tôi, nghiêm trang như một pho tượng. Bỗng mắt cô thoáng hiện vẻ lãnh đạm và tôi cảm thấy rằng cô không tin tôi.

– Cậu có tin mình không?

Mặt cô biến sắc, cô khe khẽ đáp:

– Tin.

Chúng tôi không nói gì thêm về chuyện ấy nữa. Tôi chỉ hỏi cô có một câu là có nhớ câu “Mongotimo Yastrebinyi Kogot” từ đâu ra không? Cô nói là cô không nhớ, hình như từ trong cuốn sách của Gustave Aimard[43] thì phải. Sau đó cô nói: “Mình không biết cái tin này đối với mẹ sẽ đáng sợ như thế nào.”

– Mọi cái đều kinh khủng hơn điều cậu tưởng rất nhiều, – cô nhận xét, buồn bã và hệt một người lớn tuổi. – Hiện nay mẹ sống đã khổ lắm rồi, những nỗi khổ sở phải chịu đựng thì không cần phải nói. Nhưng Nikolai Antonych…

Katya bỗng im bặt. Nhưng sau đó cô cũng giải thích cho tôi vì sao. Đây cũng là một phát hiện mới có lẽ còn bất ngờ hơn cả việc thuyền trưởng Tatarinov phát hiện ra Bắc địa. Thì ra Nikolai Antonych đã yêu bà Maria Vasilievna từ nhiều năm nay. Năm ngoái khi bà ốm, ông túc trực mấy ngày đêm liền không cởi quần áo, thậm chí còn mời riêng cả một chị y tá đến, mặc dù chẳng phải làm như vậy. Sau khi khỏi bệnh, ông trực tiếp đưa bà đến thành phố Sochi. Đáng lẽ đưa vào nhà an dưỡng thì rẻ hơn nhiều, nhưng ông lại để bà nằm ở khách sạn “Riviera”. Cụ Nina Kapitonovna nói “thật là rồ!” Mùa xuân ông đi Leningrad và mua cho bà Maria Vasilievna một áo khoác da có tay kiểu cánh bay rất đắt tiền. Không bao giờ ông đi ngủ trước nếu bà Maria Vasilievna không có nhà. Ông khuyên bà nên thôi học đại học bởi vì bà khó lòng vừa công tác lại vừa học. Nhưng câu chuyện đáng ngạc nhiên nhất lại xảy ra vào mùa đông năm nay: bỗng nhiên bà Maria Vasilievna tuyên bố rằng bà không muốn gặp ông ta nữa. Và thế là ông mất tích. Ông mặc quần áo rồi đi biệt hơn mười ngày liền không thấy về. Chẳng ai biết ông ở đâu cả. Có lẽ ông ở khách sạn. Lúc đó bà cụ Nina Kapitonovna đến can thiệp. Bà cụ nói rằng đó là “một thứ hình phạt kiểu giáo hội” và bà cụ thân dẫn ông ta về. Nhưng bà Maria Vasilievna vẫn không nói chuyện với ông suốt một tháng…

Nói rằng ông Nikolai Antonych phát điên vì tình, đó là một việc không thể có được! Nikolai Antonych với những ngón tay mập mạp, với cái răng vàng, lại già như thế! Nhưng nghe Katya kể, tôi hình dung những quan hệ phức tạp và đau lòng. Tôi tưởng tượng xem bà Maria Vasilievna đã sống những năm trời đằng đẵng ấy như thế nào. Bà xinh đẹp mà mới hai mươi tuổi đầu đã phải sống cô độc. “Không phải quả phụ mà cũng không phải là gái có chồng!” Bà bắt mình sống bằng cách kính trọng kỷ niệm của chồng. Tôi tưởng tượng xem bao năm trời nay Nikolai Antonych đã ve vãn chiều chuộng bà, lường gạt bà, ngọt ngào, kiên tâm, nhẫn nại như thế nào. Ông đã biết thuyết phục bà và không phải chỉ có một mình bà – tin rằng chỉ có mình ông là hiểu rõ và yêu quý chồng bà mà thôi. Katya đã nói đúng. Đối với bà Maria Vasilievna, bức thư này là một cái đòn đáng sợ. Hay cứ để cho bức thư này nằm trên cái giá sách con ở trong buồng của Sanya, giữa hai cuốn sách “Vua Chuông” và “Những cuộc phiêu lưu của chàng Kozak sông Đông trên núi đồi Kavkaz” là hơn?

Chương 15
Chúng tôi đi dạo. Tảo mộ. Gia đình Bubenchikov. Ngày biệt ly

Một tuần lễ ở Ensk trôi qua chẳng lấy gì làm thú vị lắm, thậm chí còn rất buồn nữa là khác. Nhưng tuần lễ đó đã để lại trong suốt đời tôi biết bao nhiêu ký ức kỳ diệu!

Hàng ngày tôi cùng Katya đi dạo, tôi đã chỉ cho cô xem những nơi mà xưa kia tôi hằng yêu thích và kể cho cô nghe về những ngày thơ ấu của tôi. Còn nhớ tôi đã đọc được ở một cuốn sách nào đó nói rằng những nhà khảo cổ học có thể khôi phục được lịch sử và phong tục tập quán của cả một dân tộc qua một tấm bia còn giữ lại được. Tôi cũng vậy – từ một ngóc ngách nào đó còn lại của thành phố Ensk cũ, tôi có thể hồi tưởng lại và kể cho Katya nghe về cuộc sống trước đây của chúng tôi.

Nhưng giờ đây chính bản thân tôi cũng phải đánh giá lại cái thành phố xinh đẹp này. Hồi còn nhỏ tôi không nhận thấy tất cả vẻ đẹp của những vườn trên đồi, của những con đường dốc, của hai bờ sông cao ngất bắt đầu tách ra từ chỗ “Lan can sắt” (hiện nay người ta vẫn dùng danh từ này để gọi chỗ hai con sông Peschinka và Tikhaya gặp nhau)…

Chỉ có một ngày tôi không gặp Katya. Hôm đó tôi đi đến nghĩa địa. Không hiểu tại sao tôi cảm thấy sau những năm qua ngôi mộ của mẹ tôi không còn vết tích gì nữa. Nhưng cuối cùng tôi cũng tìm thấy. Xung quanh mộ có những cành cây cắm thành hàng rào và trên cây chữ thập đã đổ nghiêng vẫn có thể đọc được hàng chữ “Cầu Chúa đừng quên linh hồn kẻ nô lệ của Người”. Bấy giờ là mùa đông, tất nhiên tất cả các ngôi mộ khác cũng bị tuyết phủ kín như nhau, nhưng dù sao cũng vẫn có thể thấy ngôi mộ này hoang vu, không người chăm sóc.

Tôi đâm buồn, thơ thẩn mãi trên con đường nhỏ và hồi tưởng lại về mẹ tôi. Giờ đây không biết mẹ tôi đã bao nhiêu tuổi? Bốn mươi. Mẹ tôi còn trẻ lắm. Lẽ ra giờ đây mẹ tôi cũng có thể sống hạnh phúc như dì Dasha, nghĩ đến đó lòng tôi đau thắt lại. Tôi nhớ lại đôi mắt mệt mỏi đờ đẫn của Người, nhớ lại hai bàn tay nứt nẻ vì đi giặt thuê, nhớ lại cái cảnh mẹ tôi mệt mỏi quá ngồi ăn cơm chiều mà không ăn được, mệt chẳng khác gì chết… Kể ra mẹ tôi rất thông minh! Chính cái tên khốn kiếp Gaer Kuly đã làm cho mẹ tôi mê hoặc và đã giết chết mẹ tôi!

Tôi quay lại chỗ phần mộ dường như để xin lỗi mẹ. Sau đó tôi đi tìm người canh nghĩa địa. Ông ta đang bổ củi ầm ầm ở trong cái nhà cạnh xiêu vẹo. Tôi nói với ông:

– Bác ơi, ở đây có ngôi mộ của bà Aksinya Grigorieva. Ngôi mộ ấy ở trên con đường nhỏ này, ngôi mộ thứ hai ở chỗ rẽ kia.

Ông ta làm ra vẻ như đã biết rõ ngôi mộ tôi nói là ngôi mộ nào.

– Bác có thể đắp lại giúp được không? Tôi xin trả tiền.

Người canh mộ đi đến con đường nhỏ xem rồi quay lại. Ông ta nói:

– Ngôi mộ này có người trông nom đấy. Hiện nay là mùa đông nên nhìn không thấy. Những ngôi mộ khác mới không có người trông nom cho nên nếu cây chữ thập không bị nhổ thì cũng hỏng cái nọ, cái kia. Còn ngôi mộ này thì có người chăm sóc.

Tôi đưa cho ông ta ba rúp rồi đi ra.

Trên đường về nhà, tôi nghĩ đến Gaer Kuly, đến mẹ tôi. Không hiểu sao mẹ tôi lại có thể yêu một con người như thế? Bất giác tôi lại nghĩ đến bà Maria Vasilievna và tôi quả quyết rằng cả đời tôi sẽ không bao giờ hiểu được tâm lý phụ nữ…

Ngày nào chúng tôi cũng gặp nhau, nhưng mãi cho đến khi trước hôm ra đi tôi mới có dịp hỏi Katya về mấy bà già trong gia đình Bubenchikov: có phải họ bị đuổi ra khỏi đạo không? Katya hết sức ngạc nhiên. Cô nói:

– Thật à? Mình cũng không biết. Nhưng rất có thể như thế, bởi vì các bà ấy đều là những người vô thần và theo chủ nghĩa hư vô. Cậu đã đọc “Cha và con” chưa?

– Đọc rồi.

– Thế cậu có nhớ trong đó có một anh hư vô chủ nghĩa Bazarov không?

– Nhớ.

– Đấy, các bà ấy cũng là những người hư vô chủ nghĩa như hắn đấy.

– Thôi được, thôi đủ rồi! Thế chuyện đó xảy ra vào hồi nào?

– Có gì đâu! Các bà ấy già cả rồi. Còn con dê thì cáu kỉnh. Họ uống sữa dê, họ cũng khuyên mình uống nhưng mình đã từ chối. Khi con dê đã cáu kỉnh thì sữa của nó cũng không tốt.

– Cậu chỉ lừa mình thôi, – tôi trầm ngâm một lát rồi nói.

– Không, mình nói thật đấy, – Katya vội chống chế.

Một con dê cáu kỉnh, ba người hư vô chủ nghĩa chăm sóc nó. Có trời biết chuyện oái oăm đó! Dù sao cũng là chuyện vớ vẩn.

Và thế là ngày cuối cùng chia tay đã đến! Từ sáu giờ sáng dì Dasha đã rán bánh ngọt. Tôi vừa tỉnh dậy đã ngửi thấy mùi nghệ tây thơm nức và mùi bột nhào vừa thơm vừa ngọt lự. Sau đó dì đi vào nhà ăn nơi tôi đang ngủ, trông dì rất buồn, mắt đeo kính, người dính đầy bột, tay cầm góc lá thư Petya gửi về.

– Phải gọi Sanya dậy thôi, – dì nghiêm nghị nói. – Có thư của Petya đây này.

Đúng là thư của Petya thật và cũng đúng như ông chánh án nói, thư ngắn nhưng rất “đâu vào đấy”. Trước hết nó giải thích tại sao lại không về nhà nghỉ đông, là bởi vì nó đi Leningrad tham quan. Thứ hai, nó rất ngạc nhiên về sự có mặt của tôi ở Ensk và do đó nó xin tỏ nỗi vui mừng thành thật. Thứ ba, nó mắng tôi một trận nên thân về tội đã không viết thư lại không đi tìm nó, tóm lại “tôi đã hành động như một kẻ vô tình”. Thứ tư, trong phong bì lại còn một bức thư nữa gửi cho Sanya làm cho cô ta cười ngượng nghịu và nói: “Thật là anh chàng ngốc, viết chung vào một thể không được hay sao”. Nhưng rõ ràng là nó không thể gộp hai thư vào làm một được bởi vì Sanya cầm lấy thư rồi chạy biến vào buồng mình đọc suốt ba tiếng đồng hồ, mãi cho đến khi tôi vào buồng, cô mới thôi. Tôi bảo Sanya phải xuống ngay bếp ngăn dì Dasha lại, vì dì đang định làm cho tôi cái bánh rán dài rộng hàng thước để mang đi ăn đường.

Có lẽ ở trong ngôi nhà số Tám ngõ Laputin cũng xảy ra cái cảnh tượng như thế, bởi vì Katya cũng không thể ra khỏi nhà vào ngày hôm đó được. Cứ như Katya sắp đi Bắc cực không bằng, không những người ta nấu cho cô bao nhiêu thức ăn, mà người ta còn trang bị cho cô rất nhiều quần áo: nào quần áo cưới kiểu cũ chưa dùng đến của ba vị hư vô chủ nghĩa, nào đăng-ten Thổ Nhĩ Kỳ, nào áo khoác len vai bồng, nào áo váy có lót nặng trình trịch.

Tuyệt nhất là chuyện Sanya rẽ vào nhà Bubenchikov một tí, lúc về bị lỡ bữa cơm trưa. Cô về có vẻ lúng túng và nói rằng ở đó rất thú vị. Cả ba bà già cùng ra sức may, may được một chiếc áo váy rất đẹp. Katya mặc rất vừa, còn cô mặc trông chả ra cái gì cả. Nhưng cái mũ thì cô đội rất hợp cho nên nhất định cô sẽ phải may một chiếc như thế.

– Tóm lại là cái gì chúng em cũng đều đã thử cả, – Sanya nói và bật cười. – Thậm chí đến chóng cả mặt.

Ông chánh án đi làm về ngồi ăn với tôi bữa cơm cuối cùng. Ông mang về một chai rượu nho, chúng tôi uống hết sạch, sau đó ông nói chuyện. Đó là một bài nói chuyện rất hay, so với bài nói chuyện trước đây trong bữa tiệc tiễn Gaer Kuly tham gia tiểu đoàn cảm tử thì hay hơn nhiều, ông ví tôi và Petya như những con chim ưng và tỏ hy vọng rằng chúng tôi nên luôn luôn trở về tổ cũ. Ông cũng rất muốn khoe khoang một chút vì mình đã đào tạo được những đứa trẻ như vậy, nhưng không thể nói thế được bởi vì chính đất nước đã đào tạo chúng tôi nên người, không để cho chúng tôi bị sa đọa. Ông nói như vậy. Dì Dasha nghe nói đến đây cảm động quá đến rơi lệ, hình như dì muốn nhắc lại chuyện cũ rằng dì vui lòng gánh vác trách nhiệm giáo dục chúng tôi, chứ không muốn ỷ lại vào sự giúp đỡ của người khác… Tôi đứng lên đáp lời ông chánh án. Tôi không nhớ là tôi đã nói những gì, nhưng cũng rất hay. Đại thể là tôi nói hiện nay chúng tôi cũng chưa làm được cái gì đáng để khoe khoang.

Bữa cơm hôm đó kéo rất dài, tí nữa thì chúng tôi bị nhỡ tàu. Chúng tôi thuê xe ngựa đi ra ga. Lần đầu tiên trong đời, tôi được đi một chuyến sang trọng như vậy: được ngồi xe ngựa, dưới chân lại có cái làn. Nếu ngày hôm đó dì Dasha không nhét bánh rán vào làn ngay trước mặt tôi thì tôi dám nói rằng bản thân tôi cũng không biết cái làn này ở đâu ra.

Khi chúng tôi ra đến ga thì Katya đã đứng trên bậc toa tàu và các bà cụ nhà Bubenchikov tranh nhau dặn dò cô ta: nào là đừng có bị cảm ở dọc đường, nào là đừng có để đồ đạc bị mất cắp, nào là đến các ga đừng có xuống tàu đi lại lang thang, nào là về đến nhà thì phải đánh điện ngay, nào là cho họ gửi lời hỏi thăm và phải viết thư luôn…

Tôi không biết các bà này có là những người theo chủ nghĩa hư vô hay không. Theo tôi, họ chẳng qua chỉ là mấy bà lão mặc áo khoác da chật lại có dây buộc, ở tay có bao tay vừa to vừa buồn cười, thế thôi.

Chỗ ngồi của tôi lại ở một toa khác, vì thế chúng tôi chỉ có thể chào Katya và các bà cụ Bubenchikov từ đằng xa. Katya vẫy chúng tôi, còn các bà cụ thì chỉ gật đầu, có vẻ kiểu cách.

Đã rung chuông lần thứ hai! Tôi ôm hôn em Sanya và dì Dasha. Ông chánh án đề nghị tôi đến thăm Petya và tôi đã hứa là sẽ đến chỗ Petya ngay ngày đầu tiên sau khi tới nơi. Tôi có mời Sanya lên Moskva chơi, cô ta hứa là đến kỳ nghỉ mùa xuân sẽ lên – thì ra cô ta đã hẹn hò trước với Petya rồi.

Hồi chuông thứ ba! Tôi lên tàu. Sanya viết mấy chữ gì đó trong không khí, tôi viết trả lời loằng ngoằng chữ “Được rồi!”. Dì Dasha bắt đầu khóc thút thít và cuối cùng tôi nhìn thấy Sanya rút khăn mùi xoa ở trong tay dì ra, cười, lau nước mắt cho dì… Tàu từ từ chuyển bánh. Ga Ensk thân yêu lùi dần về phía sau. Tàu chạy mỗi lúc một nhanh! Mấy cụ già theo chủ nghĩa hư vô lướt qua bên người tôi! Một phút sau, sân ga mất hút. Xin tạm biệt nhé, Ensk!

Khi đoàn tàu tiến ga thứ hai thì tôi đổi chỗ cho một ông già đáng kính. Ông ta đến chỗ ghế tầng dưới của tôi, còn tôi thì chuyển sang toa có Katya ngồi. Thứ nhất là ở đây sáng sủa hơn và thứ hai là ở đây có Katya.

Cô ở đây đã sắp xếp xong đâu đấy cả rồi: trên mặt chiếc bàn con có trải khăn bàn sạch sẽ, cửa sổ có rèm, cứ như cô ta sống ở cái toa này hàng trăm năm không bằng.

Cả hai chúng tôi đều vừa mới ăn xong, nhưng cũng muốn xem các cụ ấy nhét vào làn của chúng tôi những thứ gì.

Nói chung thì trong làn của Katya phong phú hơn làn của tôi nhiều. Trong đó có táo – thứ táo mùa đông tuyệt vời của vườn nhà! Chúng tôi mỗi đứa ăn một quả và mời ông bạn đồng hành, người nhỏ nhắn, râu không cạo, nước da tai tái và đeo kính xơi một quả. Anh ta cứ phỏng đoán mãi mối quan hệ giữa chúng tôi: anh em ư – không phải! Hay là vợ chồng – hơi sớm!

Đã hơn hai giờ, anh bạn không cạo râu ngủ ngáy suốt đêm, tay nắm chặt để dưới mũi. Tôi và Katya vẫn còn đứng nói chuyện ở ngoài hành lang. Chúng tôi lấy ngón tay viết lên mặt kính bị đóng băng – chữ đầu tiên là chữ đầu của họ, sau đó là những cái đầu.

– Y như trong cuốn “Anna Karenina” đã tả ấy.

Nhưng theo tôi thì ở đây chẳng có chút nào giống trong “Anna Karenina”, và nói chung thì cũng chẳng giống cái gì cả.

Katya đứng sát bên tôi và hình như cô đã trở thành một con người mới. Cô rẽ đầu ngôi giữa y như người lớn và dưới mái tóc đen đáng yêu ấy lộ ra hai cái tai “mới”. Khi cô cười thì những hàm răng cũng mới. Từ ngày tôi và cô quen biết nhau, chưa bao giờ thấy cô thoải mái và quay đầu kiêu hãnh như hôm nay, đúng là một cô gái đẹp thật sự. Cô đã trở thành một con người mới, một con người khác hẳn. Tôi cảm thấy tôi đang yêu cô say đắm, yêu hơn tất cả mọi thứ trên đời!

Bỗng những cột dây điện nhấp nhô bên ngoài cửa sổ hiện rõ và những cánh đồng đen kịt phủ đầy tuyết cũng dần dần hiện ra. Tôi không biết là tàu chạy theo tốc độ nào, có lẽ cũng không ngoài bốn mươi cây số một giờ, nhưng tôi cảm thấy chúng tôi đang lao rất nhanh như trong một truyện thần thoại nào đó, tất cả còn đang ở phía trước! Tôi không biết cái gì đang chờ tôi trong tương lai. Nhưng tôi biết chắc chắn một điều, mối tình của chúng tôi là vĩnh viễn. Katya sẽ mãi mãi là của tôi và tôi sẽ là của Katya suốt đời!

Chương 16
Cái gì đang chờ tôi ở Moskva

Các bạn hãy thử hình dung xem bạn cảm thấy gì khi bạn trở về ngôi nhà thân thuộc của mình mà bạn đã sống ở đó gần nửa đời người, bỗng dưng mọi người lại nhìn nhau với vẻ kinh ngạc, hình như bạn đã vào nhầm nhà. Sau khi tôi từ Ensk trở lại trường học, tôi đã được thể nghiệm cảm giác đó.

Người đầu tiên mà tôi gặp từ ngoài phòng treo áo là Romashka.

Sau khi nhìn thấy tôi, nó vểnh mặt lên rồi cười. Nó reo lên:

– Xin chào bạn đã về! Hắt xì! Chúc bạn sức khỏe!

Cái tên đểu cáng ấy có vẻ đắc chí.

Hôm đó là ngày cuối cùng trước khi khai giảng nên học sinh chẳng có ai ở nhà. Tôi đi xuống nhà bếp để chào bác bếp Petya. Thái độ của bác Petya đối với tôi cũng rất lạ.

– Có gì đâu, chú em ạ, chuyện như thế vẫn thường xảy ra, – bác bếp nói nhỏ.

– Bác Petya, có chuyện gì xảy ra thế?

Hình như không nghe thấy tôi hỏi, bác Petya ném một dúm muối vào nồi rồi đứng im đó. Bác đang ngửi cái hơi từ nồi bốc ra.

Thầy Korablyov thoáng qua ngoài hành lang, tôi chạy theo.

– Chào thầy Ivan Pavlych!

– A, anh đấy à? – Ông trả lời nghiêm nghị. – Anh đến chỗ tôi nhé. Tôi cần nói chuyện với anh.

Trên bàn làm việc của thầy Korablyov có bức chân dung một người phụ nữ trẻ, thoạt đầu tôi không nhận ra đó là Maria Vasilievna – một người tuyệt đẹp! Tôi đến gần và nhìn kỹ; trên cổ bà cũng đeo chuỗi hạt trân châu, đó chính là cái chuỗi hạt mà hôm Katya đến trường tôi tham gia vũ hội đã đeo. Tôi nhìn thấy chuỗi hạt mà phấn khởi, dường như Katya đang chào tôi…

Thầy Korablyov đến và chúng tôi nói chuyện.

– Thầy Ivan Pavlych, có chuyện gì vậy?

– Có chuyện như thế này, – thầy Korablyov chậm rãi trả lời, – người ta định đuổi anh ra khỏi trường.

– Vì sao?

– Anh chưa biết à?

– Thưa thầy chưa ạ.

Thầy Korablyov nghiêm nghị nhìn tôi.

– Tôi không thích như vậy.

– Thưa thầy em nói thực đấy!

– Vì anh đã tự động bỏ trường mười ngày, – thầy Korablyov vừa nói vừa đếm ngón tay. – Vì làm nhục thầy Likho. Vì đánh nhau.

– À, thì ra thế! Tuyệt thật! – Tôi rất bình tĩnh phản đối. – Nhưng trước khi đuổi, xin thầy hãy nghe em giải thích đã.

– Nói đi!

– Thầy Ivan Pavlych, – tôi bắt đầu trang nghiêm. – Thầy có muốn biết tại sao em đá vào mõm Romashka không?

– Không nên nói “mõm”, – thầy Korablyov nói.

– Thế thì không nói “mõm”. Em đá vào cái mặt chó của nó là bởi vì nó đểu. Thứ nhất, nó đã thóc mách chuyện em và Katya với gia đình Tatarinov. Thứ hai, nó đã nghe trộm những chuyện học sinh nói về Nikolai Antonych rồi bí mật báo cáo lại với ông ấy. Thứ ba, nó lục hòm của em mà không được em cho phép. Đó chẳng khác gì là một sự khám xét. Các bạn đã nhìn thấy em bắt được quả tang như vậy. Và đúng là em đã nện nó một trận. Em thừa nhận như thế là không đúng, đặc biệt là dùng chân đá. Nhưng em cũng là người, chứ có phải là đá đâu. Trái tim em không chịu đựng nổi. Bất kỳ người nào cũng đều làm như thế cả.

– Được. Sao chứ?

– Còn về việc thầy Likho thì thầy đã biết đấy. Trước hết xin thầy ấy chứng minh em là kẻ duy tâm. Thầy đã đọc bài luận của em chưa?

– Đọc rồi. Tồi lắm.

– Hừ, ừ thì cho là tồi, nhưng trong đó không ẩn náu cái gì là chủ nghĩa duy tâm cả, về điều này thì em xin bảo đảm.

– Ừ thì cho là như thế. Rồi sao nữa?

– Sau đó còn có gì nữa đâu? Thế là hết.

– Không, chưa hết. Anh có biết chúng tôi phải nhờ cảnh sát tìm hiểu công việc của anh không?

– Thầy Ivan Pavlych! Đó là sự thực. Kể ra em đã nói với bạn Valka. Thôi được, cho đi là việc này không đáng kể đến. Nhưng em rời khỏi trường trong thời kỳ nghỉ, còn đi đâu? Em về quê, nơi đã tám năm nay em chưa về, chẳng lẽ vì một việc như thế mà đuổi em ra khỏi trường?

Ngay từ lúc thầy Korablyov nói đến cảnh sát, tôi đã biết phen này không nổi trận “lôi đình” thì không trôi đâu. Quả nhiên tôi đã không lầm.

Hồi còn học lớp bốn, thầy Korablyov đã có lần quát tôi một trận. Hồi đó là vì Iska Grumant đi tắm vấp phải đá bị toạc chân, tôi liền chữa cho hắn bằng phương pháp tắm nắng, kết quả là hai ngón chân phải cưa đi. Trận “lôi đình” đó thật đáng sợ. Giờ đây ông ấy lại lặp lại. Ông ấy trợn mắt lên gọi tôi, nhưng tôi chỉ dịu dàng nói:

– Thầy Ivan Pavlych!

– Câm mồm đi!

Chính ông cũng lặng đi một lát, nhưng đó chỉ là để lấy hơi.

Như vậy tôi dần dần hiểu ra quả thật tôi có khuyết điểm. Nhưng chẳng lẽ đuổi tôi thật hay sao? Nếu vậy thì xin vĩnh biệt tất cả ở trên đời này. Vĩnh biệt Trường Hàng không! Vĩnh biệt cuộc sống!

Cuối cùng thầy Korablyov im lặng.

– Quả thật là xấu! – Ông nói.

– Thầy Ivan Pavlych, – tôi cảm thấy hơi run, hay nói cho đúng hơn thì giọng nói có run run, – em không muốn bác lại lời thầy, mặc dù về nhiều điểm thầy nói không đúng. Thôi thế nào cũng được. Nhưng thầy cũng không muốn để họ đuổi em ra khỏi trường chứ gì?

Thầy Korablyov im lặng.

– Thì cứ cho là như vậy.

– Nếu thế thì xin thầy cho biết em phải làm gì?

– Anh phải đến xin lỗi thầy Likho.

– Cũng được. Nhưng trước hết…

– Tôi đã nói với thầy ấy rồi! – Thầy Korablyov bực mình nói. – Thầy ấy đã gạch chữ “chủ nghĩa duy tâm” đi rồi. Nhưng còn điểm thì vẫn như cũ.

– Thì cứ cho là điểm số vẫn như cũ. Nhưng nhận xét bài luận của em là “quá kém” thì không đúng. Nói chung không có số điểm như vậy. Đã kém mà lại còn trừ nữa thì gọi là gì?

– Thứ hai, – thầy Korablyov nói tiếp, – anh phải đến xin lỗi Romashka.

– Không bao giờ!

– Nhưng chính anh đã nói: “Tôi thừa nhận như vậy là không đúng” cơ mà.

– Vâng, em có nói. Các thầy có thể đuổi em ra khỏi trường. Em không bao giờ phải xin lỗi nó.

– Hãy nghe tôi nói, anh Sanya, – thầy Korablyov nghiêm nghị nói, – tôi phải vất vả lắm mới xin các thầy đồng ý cho anh đến dự hội nghị Hội đồng nhà trường. Nhưng bây giờ thì tôi lại tiếc rằng tôi đã uổng công vô ích. Nếu anh ra hội nghị mà lại nói “Không bao giờ! Các thầy có thể đuổi tôi đi!” – có lẽ người ta sẽ đuổi anh mất, anh hoàn toàn có thể tin ở điều đó.

Ông nói những lời này với thái độ rất đặc biệt khiến cho tôi hiểu ngay rằng ông muốn ám chỉ ai. Nikolai Antonych, con người lịch thiệp, chín chắn, mặt béo phị bỗng thoáng hiện trong óc tôi. Thì ra chính lão ta đã tìm mọi cách để đuổi tôi ra khỏi trường!

– Tôi nghĩ rằng anh không có quyền vì lòng tự ái nhỏ nhặt mà để cho tương lai của mình bị nguy hại.

– Đây không phải là lòng tự ái nhỏ nhặt mà đây là danh dự, thầy ạ! – Tôi nóng nảy nói tiếp. – Thầy muốn gì? Thầy muốn em xoa dịu câu chuyện với Romashka, bởi vì câu chuyện đó có liên quan đến Nikolai Antonych, liên quan đến con người quyết định việc đuổi em ra khỏi trường hay không chứ gì? Thầy muốn em sẽ làm một việc đê tiện ấy như thế ư? Không bao giờ! Giờ đây em hiểu rằng tại sao ông ta lại kiên quyết đòi đuổi em. Ông ta muốn tống em đi để em đi đến một nơi nào đó và không còn được gặp Katya nữa. Vấn đề chẳng phải như thế đó sao? Em phải nói Romashka là một thằng đểu và chỉ có thằng đểu thì mới đi xin lỗi nó.

Thầy Korablyov tư lự. Ông nói:

– Khoan đã. Anh vừa nói, Romashka nghe trộm những chuyện học sinh nói về Nikolai Antonych, rồi sau đó đi báo cáo bí mật với ông ta. Nhưng em lấy gì chứng minh điều đó?

– Em có nhân chứng – thằng Valka.

– Valka nào?

– Zhukov. Nó nói với em rành rọt rằng “Thằng Romashka ghi vào sổ tay, rồi sau đó mật báo cho Nikolai Antonych biết họ đã nói gì về ông ta. Mình đã bịt tai lại, nhưng nó vẫn cứ kể”. Em xin nói lại với thầy đúng nguyên văn như thế.

– Hừ… Hay đấy, – thầy Korablyov sôi nổi nói. – Nhưng tại sao Valka lại im lặng? Hình như cậu ta là bạn của em?

– Thưa thầy, Romashka dọa nó. Thằng Valka rất sợ nó nhìn vào mặt lúc ban đêm. Về sau nó bắt Valka phải lấy danh dự thề rằng không đi nói chuyện lại với người khác. Tất nhiên Valka là một thằng ngốc nên nó lấy danh dự mà thề thật. Nhưng dù có lấy danh dự mà thề đi nữa nó cũng không thể im lặng mãi được. Có phải thế không ạ?

Thầy Korablyov đứng lên. Thầy đi đi lại lại, rút cái lược con ra chải râu rồi chải lông mày, chải lông mày xong lại chải râu. Thầy đang suy nghĩ. Tim tôi đập thình thịch, nhưng tôi không nói thêm một lời. Cứ để cho ông suy nghĩ! Thậm chí tôi còn phải thở rất khẽ – chỉ sợ thở mạnh sẽ làm trở ngại cho ông.

– Thôi được, hay như thế này vậy Sanya nhé, dù sao thì em cũng không biết lừa dối, – cuối cùng thầy Korablyov nói. – Thế thì ở Hội đồng nhà trường, em hãy nói lại tất cả những điều như em đã nói với tôi hôm nay. Nhưng với một điều kiện là…

– Điều kiện gì, thưa thầy?

– Đừng có xúc động. Ví dụ như em vừa mới nói, Nikolai Antonych muốn đuổi em vì em có quan hệ với Katya. Về chuyện này không nên nói ở Hội đồng.

– Thưa thầy, chả lẽ em lại không hiểu điều đó hay sao?

– Em hiểu, nhưng em rất dễ bị xúc động… Như thế nhé, Sanya. Chúng ta thỏa thuận với nhau như thế này. Nếu tôi đặt tay ở trên bàn như thế này, lòng bàn tay úp xuống thì em cứ yên tâm mà nói nhưng cũng phải luôn luôn nhìn vào tay tôi. Còn nếu tôi khe khẽ gõ tay xuống bàn có nghĩa là em đang xúc động đấy. Còn nếu không thì tức là không.

– Được ạ. Xin cám ơn thầy. Thế khi nào họp?

– Ba giờ chiều nay. Nhưng em sẽ được gọi chậm hơn.

Thầy nhờ tôi gọi Valka đến chỗ thầy. Chúng tôi chia tay.

Chương 17
Valka

Tôi cố gắng để khỏi bị xúc động và tôi cũng chuẩn bị đồ đạc sẵn sàng đề phòng vạn nhất có bị đuổi, tôi có thể ra đi ngay lập tức. Sau đó tôi đọc tờ báo tường – không có bài nào nói về tôi, như vậy có nghĩa là vấn đề này chưa đến tai Ban thường vụ Đoàn thanh niên cộng sản của trường. Hay là trong thời gian nghỉ Đoàn không họp một buổi nào?

Một ý nghĩ làm cho tôi hoảng sợ nhất: không những tôi bị đuổi ra khỏi trường mà còn bị khai trừ ra khỏi Đoàn nữa. Có thể như thế thật không? Về chuyện này các cậu ấy biết gì đâu? Tại sao tôi vào phòng ngủ, đánh cho thằng Romashka một trận rồi chẳng nói gì với ai hết đã đi Ensk? Tất nhiên như thế là tôi bôi nhọ danh hiệu đoàn viên của mình. Đáng lẽ lúc đó tôi phải giải thích về hành vi của mình. Ôi muộn mất rồi!

Suốt ngày tôi cứ buồn rầu suy nghĩ về việc đó. Văn phòng đoàn thanh niên cộng sản đóng cửa. Chỉ có mình chị Ninka Sheneman ở trong ban thường vụ có nhà thôi. Tôi không thích chị mà tôi cũng không muốn nói chuyện với chị về những chuyện như thế này. Theo tôi thì chị ấy là người hơi đần.

Tôi đang chờ Valka. Nhưng thời gian qua rồi mà cậu ta vẫn không thấy đến… Tất nhiên cậu ta đang ở vườn bách thú! Tôi để lại cho cậu ta một mảnh giấy trách móc – đề phòng chúng tôi đi đường không gặp nhau, tôi đáp xe đến phố Presnya.

Lần này tôi không tìm được cậu ta ngay.

– Valka đang ở chỗ nhà giáo sư, – một chú bé tuổi trạc mười lăm nói với tôi. Trông chú hơi giống Valka, cũng hiền lành và khuôn mặt cũng hơi ngớ ngẩn.

– Thế giáo sư ở đâu?

– Trên đường đi khám bệnh.

Tôi hỏi lại:

– Ở trong vườn, trên đường đi khám bệnh!

Trước đây tôi cho rằng chỉ có ở trong bệnh viện các giáo sư mới đi khám cho bệnh nhân. Nhưng chú bé kiên nhẫn giải thích cho tôi rằng không phải chỉ ở trong nhà thương mà cả ở trong vườn bách thú và trong trường hợp này thì giáo sư không đi thăm người bệnh mà đi khám bệnh cho súc vật.

– Tất nhiên là các loài động vật cũng có khi bị ốm, – chú ta nghĩ rồi nói thêm. – Tuy là có ít hơn người.

Đó là giáo sư R. nổi tiếng mà Valka nói với tôi suốt ngày. Tôi hiểu ngay là chính ông ấy, bởi vì ông ấy cũng giống Valka, có điều là giống Valka bố: cũng cái mũi bè, cặp kính to, mặc áo bành-tô da rất dài và đội chiếc mũ da rất cao.

Giáo sư đứng bên chuồng khỉ và xung quanh ông có rất nhiều người khoác áo choàng trắng ở ngoài áo bành-tô. Tất cả những người đó, ai cũng muốn được đứng gần giáo sư, ai cũng muốn được nói với giáo sư một câu gì. Nhưng ông chỉ nghe có một mình Valka, chính thằng Valka, thậm chí ông ta còn vạch đôi tai nhăn nheo to tướng ra khỏi cái mũ da để nghe nó nói nữa.

Tôi đứng lại cách khá xa. Tôi nhìn thấy rõ Valka rất phấn khởi, mắt chớp chớp. “Thằng cha cừ thật!”, – tôi thầm nghĩ nhưng chẳng biết tại sao.

Valka nói rất lâu, thế mà ông giáo sư cũng nghe tất cả và cũng chớp mắt và chăm chú hít thở bằng mũi. Có một lần ông mở mồm và muốn, hình như muốn bác lại điều gì, nhưng Valka kiên quyết, hằm hằm bước đến cạnh giáo sư, thế là giáo sư lại nghe theo và ngậm mồm lại.

Cuối cùng Valka nói xong, giáo sư lại ấn tai vào trong mũ và suy nghĩ. Bỗng dưng vì sự vui mừng gì đó, ông vỗ vai Valka nói, tiếng ông rất giống tiếng ngựa hí. Mọi người sôi nổi bàn tán rồi đi tiếp. Chỉ còn lại có mình Valka đứng trơ ra ngơ ngẩn, phấn khởi ra mặt. Lúc đó tôi mới gọi nó:

– Valya!

– A, cậu đấy à!

Chưa bao giờ tôi nhìn thấy nó hồi hộp đến thế. Thậm chí trong mắt nó còn đang có giọt nước mắt. Nó cười lúng túng.

– Cậu sao thế?

– Cái gì?

– Cậu khóc?

– Chỉ bậy! – Valka đáp.

Nó lấy cùi tay lau mắt và sung sướng thở một hơi dài.

– Valka, có chuyện gì xảy ra thể?

– Chẳng có gì đặc biệt. Thời gian gần đây mình nghiên cứu loài rắn. Mình đã chứng minh thành công một việc rất thú vị.

– Việc gì?

– Máu của loài rắn độc thay đổi theo lứa tuổi của nó.

Tôi nhìn Valka mà hết sức ngạc nhiên. Khóc vì sung sướng, vì phát hiện ra là máu của rắn độc thay đổi tùy theo lứa tuổi. Điều đó tôi không tài nào hiểu nổi.

– Xin chúc mừng, – tôi nói. – Mình có chuyện cần nói với cậu. Thế nào, có được không?

– Được.

Chúng tôi đi đến chỗ những con chuột.

– Cậu có biết người ta định đuổi mình ra khỏi trường không?

Hình như Valka có biết chuyện này, nhưng nó hoàn toàn quên mất bởi vì lúc đầu nó trợn tròn mắt lên, nhưng sau đó lại lấy tay vỗ trán và nói:

– A, ừ, mình biết!

– Việc này có bàn trong Ban thường vụ Đoàn không?

Lúc đó tôi hơi bị khản tiếng. Valka gật đầu.

– Quyết nghị là hãy chờ khi nào cậu về đã.

Tôi hơi yên tâm.

– Cậu đã viết báo cáo cho chi đoàn về thằng Romashka chưa?

Valka nhìn tránh đi chỗ khác.

– Cậu thấy đấy, – nó lắp bắp, – mình chưa viết mà chỉ nói với nó là nếu nó còn dính vào nữa thì lúc đó mình sẽ viết. Nó hứa là sẽ không làm như thế nữa.

– Thì ra như thế đấy! Như vậy có nghĩa là cậu không thèm đếm xỉa gì đến chuyện mình sẽ bị đuổi ra khỏi trường?

– Tại sao? – Valka sợ hãi hỏi.

– Tại vì chỉ có cậu là có thể chứng minh được rằng mình đánh nó không phải vì nguyên do cá nhân. Nhưng cậu là thằng nhát gan, mà hành vi hèn nhát ấy có thể trở thành hành vi đê tiện. Cậu sợ phải nói nói những điều để bênh vực mình!

Đối với Valya, nói như vậy thật là tàn nhẫn. Nhưng tôi rất giận nó. Tôi cho rằng thằng Romashka là điển hình độc hại của xã hội, ai cũng phải đấu tranh với những con người như vậy.

– Tối nay mình sẽ đưa, – Valka nói thấp giọng.

– Được, – tôi lạnh lùng đáp. – Có điều là cậu phải thấy, đây không phải mình yêu cầu cậu làm. Mình chỉ cho rằng là một đoàn viên thanh niên cộng sản, cậu phải làm đúng nghĩa vụ của mình. Còn bây giờ thì thầy Korablyov bảo cậu đến chỗ thầy ấy đấy.

– Khi nào?

– Ngay bây giờ.

Nó khẩn khoản đề nghị tôi chờ một lát, dù chỉ mười lăm phút thôi cũng được để nó cho con cốc hoa gì đó của nó ăn. Tôi không nghe, choàng áo bành-tô vào cho nó rồi kéo nó đi luôn đến chỗ thầy Korablyov…

Sau nửa tiếng đồng hồ, nó quay lại vẻ rất bực tức, nó lấy ngón tay day mũi, hít hít mãi. Thì ra thầy Korablyov hỏi nó có phải nó không thích người nhìn nó ban đêm thật không. Điều đó làm cho nó rất ngạc nhiên.

– Mình không hiểu vì sao mà thầy lại biết được! Cậu nói với thầy điều này phải không, đồ súc sinh?

– Không, không phải mình, – tôi nói dối.

– Cái chủ yếu là thầy hỏi mình: “Ngộ nhỡ người ta nhìn anh với một tình cảm yêu mến thì sao?”

– Thì sao?

– Mình nói rằng “Lúc đó thì em không biết…”

Lúc năm giờ rưỡi, người tùy phái của trường đến tìm tôi.

– Anh Grigoriev, mời anh đến họp Hội đồng nhà trường, – bác ta nói rất lịch sự.

Chương 18
Một chết một sống[44]

Đó là một cuộc hội nghị rất bình thường ở trong phòng giáo viên chật hẹp. Trên bàn có trải chiếc khăn nhung xanh đã cũ rách. Tôi cảm thấy mọi người đều nhìn tôi với vẻ bí ẩn, quan trọng thế nào ấy. Hôm nay bà giáo Serafima lại đi giày làm cho tôi mơ hồ tưởng như đây lại là một câu đố. Thầy Korablyov cười khi thấy tôi bước vào, và tôi nghĩ đó là sự “cố ý”.

– Này, Grigoriev, – Nikolai Antonych bắt đầu nói nhẹ nhàng, – tất nhiên là anh đã biết, tại sao chúng tôi gọi anh đến Hội đồng nhà trường này rồi. Anh đã làm cho chúng tôi rất đau lòng. Mà không phải chỉ có chúng tôi, có thể nói là toàn trường đau lòng nữa. Điều anh làm cho chúng tôi đau lòng, đó là hành vi man rợ của anh không xứng đáng với xã hội loài người. Chúng ta sống trong xã hội này thì phải đem hết sức lực và khả năng của mình ra để mà thúc đẩy nó tiến lên.

Tôi nói:

– Có vấn đề gì xin cứ nói thẳng ra.

– Ông Nikolai Antonych, xin cho phép tôi nói trước đôi lời, – thầy Korablyov sôi nổi nói. – Grigoriev, anh hãy nói xem, anh đã ở đâu chín ngày vừa qua kể từ sau ngày anh trốn khỏi trường học.

– Em không trốn mà là về Ensk, – tôi trả lời lạnh lùng. – Ở đó có em gái em mà đã gần mười năm trời em chưa gặp mặt. Điều này ông chánh án Skovorodnikov ở thành phố Ensk có thể xác nhận cho em vì em ở nhà ông, – số nhà 30 phố Gogol, nhà này trước là của Marcuse.

Nếu tôi nói thẳng là chín ngày qua tôi đã sống cùng với Katya Tatarinova, cô ta bị đưa về Ensk vì có người xấu bụng không muốn cho chúng tôi gặp nhau hay ít nhất thì cũng không được gặp nhau trong suốt kỳ nghỉ đông, – lúc đó có lẽ lời của tôi cũng không gây ảnh hưởng lớn đối với Nikolai Antonych đến thế. Ông ta tái mặt đi, mắt chớp liên hồi, ngả đầu về một bên rất dịu dàng.

– Tại sao anh không nói trước với người nào về chuyến đi của mình? – Thầy Korablyov hỏi.

Tôi trả lời rằng tôi thừa nhận mình có phạm sai lầm, vi phạm kỷ luật và hứa từ nay trở đi sẽ không tái phạm nữa.

– Tốt lắm, Grigoriev, – Nikolai Antonych nói. – Đó là câu trả lời rất tốt. Chỉ mong rằng anh sẽ giải thích những hành vi khác của anh sao cho mọi người cũng được thỏa mãn như thế.

Ông nhìn tôi âu yếm. Ông có sức tự chủ đến kinh ngạc.

– Bây giờ anh hãy nói xem giữa anh và giáo sư Ivan Vitalievich Likho đã xảy ra chuyện gì?

Cho đến bây giờ tôi cũng không thể hiểu được tại sao trong khi kể lại câu chuyện về quan hệ giữa tôi với ông Likho, tôi không nói một lời nào về “chủ nghĩa duy tâm” cả. Đại khái tôi cho rằng ông Likho đã rút lời phê bình ấy đi rồi thì chẳng còn gì đáng nói nữa. Đó là một sai lầm rất lớn. Đồng thời cũng không nên nhắc đến chuyện bài luận của tôi không cần sự “phê bình”. Điều đó khiến cho mọi người đều không thích. Thầy Korablyov chau mày và đặt tay lên bàn.

– Như thế có nghĩa là anh không thích phê bình? – Nikolai Antonych hỏi dịu dàng. – Anh đã nói với thầy Ivan Vitalievich những gì? Anh hãy nhắc lại xem.

Nhắc lại những lời tôi đã nói với ông Likho trước mặt Hội đồng nhà trường? Không thể được! Nếu ông Likho không phải là một người ngu thì chính ông ta cũng sẽ lái câu chuyện sang vấn đề khác. Thế mà ông ấy chỉ nhìn tôi với vẻ nghiêm trang.

– Nói tiếp đi! – Nikolai Antonych tuyên bố.

– Ông Nikolai Antonych, xin cho tôi nói một câu, – thầy Korablyov không đồng ý. – Những điều anh ta nói với thầy Ivan Vitalievich chúng ta đều biết cả rồi. Giờ đây chúng ta chỉ muốn biết Grigoriev giải thích như thế nào về hành vi của mình.

– Xin lỗi, xin lỗi, – Likho nói. – Tôi yêu cầu để cho anh ta nhắc lại một lượt. Ngay như ở trường Dostoevsky, bọn học sinh ở đấy chưa được giáo dục đầy đủ tôi cũng không nghe những lời bẩn thỉu như thế bao giờ.

Tôi im lặng. Nếu như tôi đoán được ý nghĩ của người khác thì lúc đó qua đôi mắt của thầy Korablyov tôi có thể đoán ra: “Sanya, anh hãy nói rằng anh rất bất bình về cái chữ “Duy tâm chủ nghĩa””. Nhưng tôi đã không biết.

– Thế nào! – Nikolai Antonych nhắc lại một cách khoan dung.

– Tôi không nhớ, – tôi lắp bắp.

Trả lời như thế thật là ngu xuẩn, bởi vì mọi người đều hiểu ngay rằng tôi nói dối. Likho khịt mũi một cái rồi nói:

– Hôm nay anh ấy có thể làm nhục tôi vì bị điểm kém thì ngày mai anh ấy có thể hại tôi. Thật là hành vi lưu manh.

Cũng như lần trước ở cầu thang, lúc này tôi muốn đá cho ông ta một cái, nhưng lúc này tôi lại kìm mình được. Tôi cắn chặt răng, đứng im và nhìn vào tay thầy Korablyov. Bàn tay nhấc lên, khe khẽ gõ xuống bàn rồi lại lặng lẽ, nhẹ nhàng đặt xuống chỗ cũ.

– Tất nhiên bài luận kém, – tôi nói, cố gắng giữ cho mình khỏi xúc động quá và căm phẫn suy nghĩ xem làm thế nào để có thể dứt ra khỏi cái tình trạng ngu xuẩn này. – Nhưng cũng không đến nỗi “quá kém”, bởi vì về căn bản làm gì có điểm nào như vậy. Nhưng em thừa nhận cái đó không quan trọng. Tóm lại nếu Hội đồng nhà trường quyết định là em phải xin lỗi thì em xin lỗi.

Rõ ràng là câu nói đó cũng ngu xuẩn nốt làm cho cả hội nghị nhốn nháo lên, hình như tôi nói câu gì lạ lùng lắm và thầy Korablyov nhìn tôi bực mình ra mặt.

– Thôi được, anh Grigoriev, – Nikolai Antonych gượng cười nói. – Như vậy là anh định nếu Hội đồng nhà trường căn cứ vào sự kiện này ra quyết nghị thì anh mới xin lỗi thầy giáo Ivan Vitalievich. Nói một cách khác thì anh vẫn không thừa nhận là mình phạm sai lầm. Thế thì có cách gì được! Chúng ta để lại việc này để tham khảo, còn bây giờ chúng ta sang vấn đề khác.

“Vì lòng tự ái nhỏ bé mà làm cho tương lai của mình bị nguy hại”, tôi lại nhớ đến câu nói ấy.

– Xin thầy thứ lỗi cho em, – tôi quay sang Likho và nói một cách ngượng nghịu.

Nhưng Nikolai Antonych đã bắt đầu nói và Likho làm ra vẻ như không nghe thấy gì.

– Hãy kể lại xem, anh Grigoriev, tại sao anh lại đánh Romashov một cách dã man như vậy, dùng chân đá vào mặt anh ấy, làm cho anh ấy bị trọng thương, rõ ràng là ảnh hưởng đến sức khỏe của người bạn Romashov của anh. Anh giải thích như thế nào về một hành vi xưa nay trong trường chúng ta chưa bao giờ thấy?

Tôi cảm thấy lúc đó tôi căm thù lão ta nhất vì lão ta nói quanh co, dài dòng. Nhưng bàn tay thầy Korablyov đã lại nhấc lên khỏi bàn và tôi ngăn được sự xúc động.

– Thứ nhất, tôi cho rằng Romashov không phải là đồng chí của tôi. Đồng chí như vậy, đối với tôi chỉ là một sự sỉ nhục! Thứ hai, tôi chỉ đá hắn có một cái. Và thứ ba, tạm thời không thấy có dấu hiệu gì chứng tỏ sức khỏe của hắn bị tổn hại.

Mọi người căm phẫn huyên náo hẳn lên. Chỉ có thầy Korablyov là hơi gật đầu.

– Hành vi của tôi có thể giải thích như sau, – tôi nói tiếp bình tĩnh hơn. – Tôi cho rằng Romashov là một tên đểu cáng. Bất cứ lúc nào tôi cũng có thể chứng minh được điều này. Đáng lẽ lúc đó không nên đánh hắn mà nên tổ chức tòa án và nên mời toàn trường tham dự.

Nikolai Antonych định ngăn tôi lại, nhưng tôi không để ý đến ông ta.

– Romashov là một tên đầu cơ điển hình. Hắn cứ mở mồm ra là nói đến tiền và trong đầu óc hắn cũng chỉ nghĩ có một việc: làm thế nào để có thể phát tài. Ai lúc nào cũng đi kiếm tiền bằng cách đặt cọc? Romashov. Ai đi mua son, phấn về bán cho con gái? Romashov. Hắn đi mua cả một hộp phấn rồi về bán lại từng lọ con để kiếm tiền. Đó là điển hình xấu xa của xã hội, nó làm ô uế danh dự của toàn trường chúng ta.

Tiếp đó tôi toàn nói cái kiểu như vậy, cứ như tôi chính là công tố viên phát biểu trước tòa án. Thỉnh thoảng lời nói của tôi hơi giống bài nói của Gaer Kuly. Nhưng lúc đó tôi cũng chẳng có thì giờ để nghĩ xem giống nhau ở chỗ nào.

– Nhưng không phải chỉ có thế mà thôi! Tôi khẳng định rằng về mặt tâm lý Romashov đã ảnh hưởng đến một số học sinh yếu đuối, từ đó mà nắm lấy số anh em này. Nếu cần lấy ví dụ thì đây – Valya Zhukov là một trong số đó. Romashov lợi dụng Valya bị suy nhược thần kinh đã nói nhảm nói nhí để dọa anh ta. Hắn đã làm gì với Valya? Trước hết hắn bắt anh ta phải thề rồi sau đó kể cho anh ta nghe những chuyện bí mật bỉ ổi của hắn. Tôi vô cùng kinh ngạc khi được biết việc này. Một đoàn viên thanh niên cộng sản lại đi thề rằng sẽ không kể lại với bất cứ ai. Kể lại chuyện gì? Về chuyện mà chính bản thân anh ta chưa nghe thấy! Cái đó gọi là gì? Nhưng như thế cũng vẫn chưa phải đã hết!

Thầy Korablyov đã gõ tay lên bàn từ lâu. Nhưng tôi không nghĩ đến chuyện mình có xúc động hay không nữa, tôi cảm thấy mình chẳng xúc động tí nào cả.

– Như thế chưa phải là hết! Tôi xin hỏi các đồng chí, – tôi nói to và quay về phía Nikolai Antonych, – nếu Romashov không có chỗ dựa thì liệu cái loại như hắn có thể tồn tại ở trong trường chúng ta được không? Không thể được! Và hắn có chỗ dựa! Chính theo tôi biết thì hắn cũng có một chỗ, đó là ông Nikolai Antonych!

Câu nói đó quả có lợi hại! Chính tôi cũng không ngờ là tôi lại có thể nói dũng cảm đến như vậy! Mọi người lặng thinh, cả Hội đồng nhà trường lặng ngắt và chờ đợi một cái gì đó xảy ra. Nikolai Antonych gượng cười, tái mặt đi. Nói chung mặt ông ta bao giờ cũng tái mỗi khi cười.

– Làm thế nào để chứng minh điều đó. Rất đơn giản. Xưa nay ông Nikolai Antonych vẫn thường “quan tâm” đến những dư luận trong trường ta nói về ông ấy. Tôi không hiểu ông ấy cần cái đó để làm gì! Có điều vì mục đích đó mà ông đã thuê Romashov thì đó là sự thực. Tôi nói: chính là thuê, bởi vì đối với Romashov không có cái gì là không phải trả tiền. Ông ấy đã thuê hắn, và Romashov đã phục tùng. Vì thế mà hắn đi nghe trộm những chuyện ở trong trường người ta nói về ông Nikolai Antonych rồi bí mật báo cáo với ông ấy. Sau này hắn bắt Zhukov phải thề và đã kể lại cho anh ta nghe những chuyện hắn đã bí mật báo cáo. Các vị có thể hỏi tôi: thế tại sao anh cũng câm như hến? Tôi chỉ biết việc này trước hôm tôi ra đi và lúc đó Zhukov đã hứa với tôi là sẽ viết giấy báo cáo cho Chi đoàn thanh niên cộng sản biết về việc này. Nhưng cho mãi đến hôm nay anh ta mới làm việc ấy.

Tôi im bặt. Thầy Korablyov nhấc tay khỏi bàn, quay sang nhìn Nikolai Antonych một cách khoái trá. Có điều là chỉ có mình ông là có vẻ thoải mái như thế mà thôi. Còn các vị giáo sư khác thì có vẻ lúng túng thế nào ấy.

– Anh đã giải thích xong chưa, Grigoriev? – Nikolai Antonych vẫn bình thản nói, cứ như chẳng có chuyện gì xảy ra cả.

– Vâng, hết rồi.

– Có lẽ còn vấn đề gì nữa chăng?

– Ông Nikolai Antonych, – thầy Korablyov nói rất khách sáo, – tôi đề nghị, chúng ta có thể để cho Grigoriev về được rồi đấy. Có lẽ giờ đây chúng ta nên gọi Zhukov hay Romashov đến?

Nikolai Antonych cởi cúc trên cổ áo gi-lê ra và đặt bàn tay lên ngực. Mặt ông ta càng tái hơn, mớ tóc chải hất ngược ra sau gáy bỗng xõa ra và rơi xuống trán. Ông ta ngửa người tựa lưng vào thành ghế và nhắm mắt lại. Mọi người chạy vội đến chỗ ông ta. Cuộc họp kết thúc như vậy.

Chương 19
Bạn cũ

Trong trường chỉ toàn bàn đến lời phát biểu của tôi ở cuộc họp Hội đồng nhà trường, do đó tôi đâm ra rất bận. Nếu nói tôi cảm thấy mình trở thành anh hùng sẽ là phóng đại. Nhưng dù sao thì các bạn gái ở mấy lớp lân cận cũng chạy đến xem mặt tôi và bình luận ầm ĩ về cái bề ngoài của tôi. Lần đầu tiên trong đời tôi được người ta thể tất cho cái vóc người nhỏ.

Thậm chí tôi cảm thấy hình như tôi hơi giống Charlie Chaplin[45]. Tanya Velichko, người rất được tôn trọng ở trường đến và nói rằng trong kỳ nghỉ đông cô luôn luôn phát biểu công kích tôi, nhưng bây giờ cô cũng cho rằng tôi đá vào mõm thằng Romashov là đúng.

– Nhưng trước đấy lẽ ra cậu phải chứng minh hắn là một điển hình xấu xa về xã hội, – cô nói rất có lý.

Tóm lại, tôi hết sức bất bình và kinh ngạc, khi tôi đang có tiếng tăm nhất trong trường thì Chi đoàn thanh niên cộng sản lại thi hành kỷ luật cảnh cáo tôi nghiêm khắc. Cuộc họp Hội đồng nhà trường không tiếp tục được vì Nikolai Antonych ốm, nhưng thầy Korablyov bảo tôi rằng tôi có thể bị đổi sang trường khác.

Đó là một việc không thú vị gì và điều chủ yếu là phần nào không công bằng! Tôi đồng ý với nghị quyết của Chi đoàn thanh niên cộng sản. Nhưng còn chuyện chuyển tôi sang trường khác. Vì sao? Vì rằng tôi đã chứng minh Romashov là thằng đểu ư? Vì tôi đã vạch trần Nikolai Antonych đã bao che cho hắn ư? Tôi ngồi trong thư viện lòng buồn rười rượi. Lúc đó ngoài cửa có người nào đó hỏi thầm nhưng vẫn cứ oang oang:

– Người nào?

Tôi nhìn thấy một người thanh niên cao lớn tóc nâu, nhìn tôi bằng con mắt dò hỏi.

Những người tóc nâu thường thích để tóc dài, nhưng bộ tóc của người thanh niên này lại bướng bỉnh thế nào đó giống như tóc của người nguyên thủy vẽ trong sách giáo khoa địa lý. Một điều thú vị là lúc đầu tôi chỉ nghĩ đến bộ tóc của anh ta và mãi về sau mới nhận ra đó là Petya – Petya Skovorodnikov bằng xương bằng thịt đang đứng cạnh cửa thư viện của chúng tôi và nhìn tôi có vẻ sửng sốt. Tôi đứng lên và chạy bổ đến chỗ cậu ta, làm đổ cả ghế.

– Petya!

Chúng tôi bắt tay nhau, sau đó nghĩ thế nào rồi mới ôm hôn nhau.

– Petya! Thế nào? Còn sống à, có khỏe không? Tại sao chúng mình chẳng gặp nhau lần nào cả?

– Cậu thật đáng trách, rõ ngốc! – Petya đáp. – Mình tìm cậu trên khắp cả thế gian. Vậy cậu chui vào đâu thế?

Nó rất giống trong bức ảnh mà tôi trông thấy của Sanya, chỉ khác là trong ảnh nó rẽ đầu ngôi tử tế. Tôi sung sướng quá! Đúng như được gặp lại người anh em ruột thịt của mình, tôi cảm thấy chẳng lúng túng tí nào cả.

– Petya! Khỉ thật, cậu cừ lắm, cậu đã tìm đến! Mình có thư của cậu đây! Đây này!

Tôi đưa thư cho nó.

– Cậu làm thế nào mà tìm được mình? Nhận được thư từ Ensk phải không!

– Ừ! Mình chờ cậu đã lâu rồi. Mình nghĩ: tên khốn kiếp này chẳng đến đâu. Thế nào, ở nhà các cụ ra sao?

– Các cụ đều khỏe cả, – tôi trả lời.

Nó cười.

– Mình cứ tưởng cậu sống ở Turkestan. Cậu làm thế nào? Rốt cuộc không đến được chứ gì?

– Thế còn cậu?

– Mình đến rồi, – Petya nói. – Nhưng mình không thích. Cậu biết không, ở đó nóng kinh khủng, lúc nào cũng chỉ thèm uống nước, mình đã bị giam trong nhà tù, mình buồn quá và chuồn về. Nếu là cậu có lẽ toi mạng ở đấy rồi.

Tôi dẫn nó đến phòng ngủ, các bạn học sinh vây chặt lấy chúng tôi và cứ nhìn thẳng vào miệng chúng tôi, – do đó chúng tôi bỗng cảm thấy, ở trong trường của chúng tôi đến một chỗ để nói chuyện cũng không có.

– Hãy đi ra ngoài đường vậy, – Petya đề nghị. – Thời tiết rất đẹp, tại sao không đi dạo một lát? Nếu không thì đi đến đằng mình vậy?

– Cậu ở một mình à?

Nó lấy ngón tay ra hiệu: một đôi.

– Lấy vợ rồi à?

Nó giơ nắm đấm như chuẩn bị định đánh tôi.

– Ở với bạn.

Chúng tôi mỗi đứa vớ một cái bánh rán to tướng tôi mang từ Ensk lên, vừa ăn vừa mặc áo rồi chạy xuống cầu thang, miệng đầy bánh vẫn nói chuyện. Đúng vào lúc đó thì xảy ra một sự gặp gỡ kỳ lạ.

Có một người phụ nữ mặc áo măng-tô da cổ trắng đang đứng trên thềm tầng một, cạnh phòng địa lý. Bà đứng cạnh lan can đang nhìn xuống dưới qua chấn song tay vịn cầu thang. Thoạt đầu cứ tưởng bà định nhảy qua cầu thang, – bà nhắm nghiền mắt, người lảo đảo bên cạnh lan can. Có lẽ chúng tôi đã làm cho bà giật mình, và bà lưỡng lự đi ra cửa. Đó chính là bà Maria Vasilievna. Tôi nhận ra bà ngay, mặc dù bề ngoài trông bà rất lạ. Nếu lúc đó chỉ có một mình tôi thì rất có thể bà đã nói chuyện với tôi. Nhưng tôi đi cùng với Petya, vả lại lúc đó chúng tôi đang ăn bánh nên bà chỉ lặng lẽ gật đầu, trả lời câu chào hỏi ngượng nghịu của tôi rồi bà quay đi…

So với lần gặp trước thì bà gầy đi rất nhiều, sắc mặt âm thầm lặng lẽ… Vừa nghĩ tôi vừa đi ra phố. Tôi đi dạo với Petya, lại hai đứa, lại mùa đông, ở Moskva, sau một thời gian dài xa cách.

Lạ lùng sao, cuộc đời của Petya giống tôi như hệt! Tôi nghe nó kể chuyện lòng đầy thương cảm, dường như nhớ lại một quyển sách cũ đã đọc từ thời thơ ấu và đã trải qua những đau khổ, lo âu. Nhưng lạ thay, hình như tôi cảm thấy hồi đó chúng tôi có kinh nghiệm hơn, già dặn hơn… Hình như chúng tôi đã là những ông cụ non vậy.

Ở Tashkent, Petya nổi danh là Diêm vương của loài vịt – tất nhiên không phải vịt trời mà là vịt nhà. Nó đuổi đàn vịt lên bờ rồi sau đó vặn cổ chúng và đem về quay trên đống lửa ở trong vườn của trại nhi đồng. Cuối cùng nó vì thế mà bị bắt và bị bỏ tù, ở đó nó suốt ngày được ăn mơ, bất kể bữa sáng, bữa trưa hoặc bữa tối. Cho nên sau đợt đó nó ghét mơ suốt đời. Về sau nó được thả ra, khi trở về Moskva nó lại bị vây bắt ở nhà ga Kazan. Nó vào trường chậm hơn tôi một năm và cho mãi đến năm ngoái nó mới đuổi kịp tôi vì nó học nhảy được một lớp.

– Thế cậu có nhớ: “P-phe! P-phe! Tại sao các cậu dám làm như thế không?”

– Đúng! Cậu có nhớ: “Nếu ai phản lại lời thề, người đó sẽ không bao giờ được tha thứ, trừ phi họ đếm được trong rừng có bao nhiêu cây, trên trời rơi xuống bao nhiêu…”

Tôi đọc lại lời thề một mạch từ đầu đến cuối.

– Hay lắm! – Petya phấn khởi nói. – Những lời thề rất hay! Đấu tranh và tìm tòi, quyết đạt mục đích chứ không đầu hàng. Cậu còn nhớ không?

– Thế cậu có nhớ chúng mình đã đi tìm ông chú cậu thế nào? – Tôi ngắt lời nó. – Vậy thì bây giờ ông ấy ở đâu? Cậu đã tìm thấy ông ấy chưa?

Thì ra ông chú đã bị bệnh thương hàn phát ban chết ở ngoài mặt trận rồi.

– Cậu có nhớ…

Chúng tôi cứ luôn luôn hỏi nhau “Cậu có nhớ…” như vậy. Không biết tại sao chúng tôi lại đi rất nhanh. Tuyết rơi quay tròn trên không trung, trên đại lộ có rất nhiều trẻ con chơi. Có một cô bảo mẫu nhìn chúng tôi và không nhịn được cười.

– Đứng lại! Việc gì chúng mình phải chạy như thế? – Petya hỏi, thế là chúng tôi đi chậm lại.

– Petya, mình có một đề nghị, – khi chúng tôi đã đi mỏi, và ngồi trong một quán hàng cà-phê ở phố Tverskaya, tôi nói.

– Nói đi!

– Bây giờ mình đi gọi dây nói, cậu ngồi đây uống cà-phê và im lặng nhé.

Nó cười.

– Rõ buồn cười! – Nó nói.

Tôi nhận thấy Petya rất thích nói câu “Rõ buồn cười” và “Ngốc như quỷ”.

Máy nói rất xa bàn chúng tôi ngồi, ở tận ngoài cửa ra vào, do đó tôi cố ý nói thật to.

– Katya, mình rất muốn giới thiệu với cậu. Đến đây nhé! Cậu đang làm gì đấy? Mình rất cần nói chuyện với cậu.

– Mình cũng thế. Nhưng nhà mình ốm hết cả rồi. Nếu không thì mình đã đến.

Cô nói giọng buồn buồn, và tôi bỗng muốn gặp cô ta ngay lập tức.

– Sao lại ốm hết cả được? Mình vừa mới gặp mẹ cậu cơ mà.

– Ở đâu?

– Bà đến chỗ thầy Korablyov.

– À, à… – Katya nói giọng rất lạ lùng. – Không, bà mình ốm.

– Thế bà làm sao?

– Ngã từ trên ghế đẩu xuống, – Katya bực bội nói. – Không biết bà trèo lên giá sách để làm gì, rồi ngã đánh huỵch một cái. Hiện giờ lưng vẫn còn đau. Bà cụ thật xúi quẩy. Nhưng không chịu nằm lấy một phút… Sanya, mình đã đưa những bức thư ấy cho mẹ rồi, – bỗng Katya nói thì thào, làm cho tôi phải áp thật chặt ống nghe vào tai. – Mình nói rằng cậu đã về Ensk với mình, rồi sau đó đưa thư.

– Kết quả thế nào? – Tôi cũng hỏi nhỏ.

– Sự tình rất xấu. Sau này mình sẽ nói với cậu. Rất xấu.

Cô im bặt và tôi nghe trong máy thấy tiếng thở dài của cô ta.

Sau khi nói xong tiếng tạm biệt, tôi quay về bàn với cảm giác rất có lỗi đối với cô. Trong lòng tôi rất buồn và hơi bồn chồn không yên. Hình như Petya nhìn thấy tôi là hiểu ra ngay. Nó cố ý nói sang chuyện khác; nó hỏi:

– Này, cậu đã hỏi ý kiến ông cụ mình về chuyện xin vào Trường Hàng không chưa?

– Trao đổi rồi.

– Thái độ ông cụ ra sao?

– Tán thành.

Petya im lặng. Nó ngồi duỗi đôi chân dài ngoẵng ra và tư lự lấy ngón tay xoa cằm mà theo lứa tuổi đáng lẽ nó phải mọc râu rồi.

– Mình cũng cần phải nói chuyện với ông cụ, – nó nghẹn ngào nói. – Cậu có biết không, năm ngoái mình đã định thi vào Học viện Mỹ thuật.

– Có thật không?

– Nhưng năm nay lại không muốn nữa.

– Tại sao?

– Nếu không có tài thì sao?

Tôi cười. Nhưng nó rất nghiêm, vẻ tư lự.

– Tóm lại, nếu thật như thế, nghĩa là nếu cậu vào Học viện Mỹ thuật thật thì mới là điều kỳ quặc. Mình bao giờ cũng cảm thấy cậu phải trở thành một nhà thám hiểm hay một viên thuyền trưởng!

– Tất nhiên việc đó rất thú vị, – Petya do dự nói. – Nhưng nếu mình có tài thì sao?

– Thế cậu đã cho ai xem những tác phẩm của mình chưa?

– Đã cho… xem rồi.

Nó kể tên một họa sĩ nổi tiếng.

– Ông ấy nói thế nào?

– Ông ấy bảo cũng được.

– Thế thì tốt! Nên học đi! Này ông bạn ơi, nếu ông có tài năng về mặt này mà còn đi xin vào cái trường Hàng không nào đó thì thật là đồ ngốc! Chưa biết chừng cậu giết chết ở mình một Repin[46] tương lai cũng nên.

– Làm gì có, không được.

– Nếu bỗng nhiên?

– Đồ ngốc như quỷ, cậu đang đùa mình đấy à, – Petya cáu sườn nói. – Đây là vấn đề nghiêm chỉnh đấy.

Chúng tôi trả tiền rồi đi ra. Chúng tôi lang thang trên đường phố Tverskaya hơn nửa tiếng đồng hồ, nói chuyện về đủ thứ, hết chuyện về Ensk sang chuyện Thượng Hải, rồi từ chuyện Thượng Hải sang chuyện Moskva, sang chuyện trường tôi và từ chuyện trường tôi sang chuyện trường Petya. Chúng tôi cố gắng chứng minh cho nhau biết rằng chúng tôi đang sống ở trên thế giới này không phải là bình thường mà là có mục tiêu nhất định.

Tại rạp chiếu bóng “Ars” đang chiếu bộ phim “Sự sụp đổ của triều đình Romanov”. Chúng tôi dừng lại xem ảnh. Tất cả những vai võ quan trông đều rất giống Sa hoàng. Sa hoàng ngồi trên chiếc xe ô-tô có mui to đến tức cười, hắn mỉm cười nhã nhặn.

– Hừ, khỉ thật, – Petya vừa thở dài, vừa nói, – tình hình xấu quá!

– Nào để mình nói thẳng cho cậu biết, xem cậu có tài hay không nào.

– Cậu hiểu được nhiều không?

– Tất nhiên là mình hiểu!

Thế là chúng tôi đi đến nhà nó.

Từ năm ngoái trở về trước Petya cũng như tôi sống ở trong trại trẻ. Về sau nó gặp vận may: nó kết bạn với một tay học sinh của Trường Chuyên khoa công nông, tay này có một gian nhà ở quảng trường Sobachy và thế là hai đứa dọn đến ở với nhau. Tên họ của tay học sinh trường công nông này là Kheyfets. Khi chúng tôi đến nhà này thì cậu ta đang ngủ.

– Xem đi, – Petya nói và nhấc cái đèn treo ở đầu giường xuống soi cho tôi xem một trong những bức tranh. Trên bốn bức tường bẩn ơi là bẩn treo đầy những tranh. Thoạt đầu tôi xem bằng mắt thường, về sau tôi phải lim dim mắt lại nhìn qua lỗ nắm tay.

Đây là bức tranh chân dung – tôi liền đoán ra ngay đó là ai: ông bạn Kheyfets của Petya. Vì bị chói ánh đèn nên đúng vào lúc đó thì cậu ta mở mắt ra thở dài, lấy tay che mặt rồi lại ngủ ngay lập tức. Đó là một bức tranh chân dung tuyệt vời: đôi mắt ngây thơ đăm chiêu, dưới cái trán bướng bỉnh có hàng lông mày thẳng tắp, nhỏ như sợi chỉ.

– Vẽ mực tàu à?

– Ừ, mực loãng gần như nước lã! – Petya buồn bã trả lời.

Bức chân dung vẽ bằng mực loãng, nhưng đen trắng rất rõ ràng làm cho người ta cảm thấy rất tự nhiên.

– Khá lắm! – Bất giác tôi tỏ ra khâm phục. – Nhưng còn cái gì nữa cho xem một thể nào!

Tất cả những bức còn lại toàn là vẽ em gái Sanya của tôi. Sanya ngồi thuyền, Sanya ở dưới bếp, Sanya mặc quần áo kiểu Ukraina và Sanya mặc cái áo măng-tô da màu vàng trông như bà cụ.

Bất giác tôi nhớ lại lúc tôi hỏi cô ta có cái ảnh nào của Petya không thì cô ta có vẻ thẹn thò và lấy ở đâu ra cái ảnh rất nhanh – đúng là cô ta ra cửa và rút tấm ảnh ở trong túi áo ra. Vậy thì đã sao! Đúng như ông chánh án đã nói: chúng nó rất đẹp đôi. Chả trách Sanya cũng chuẩn bị xin vào Học viện Mỹ thuật!

Phải đánh giá Petya cho công bằng – nó không cố tình vẽ Sanya đẹp hơn là Sanya thật. Nhưng nó lại vẽ khuôn mặt cô ta có những nét giống người Mông Cổ: đôi mắt lá răm, hai gò má rộng và cái nhìn kiểu phương Đông của người Tatar. Có thể đó là nguyên nhân mà trong một số bức tranh trông Sanya rất giống mẹ.

Có một số bức vẽ Sanya xấu hơn Kheyfets. Nhưng bức vẽ “Sanya bên bếp lò” thì thật tuyệt. Đặc biệt là cái bếp lò: hình như có cái gì đang sôi sùng sục trong nồi trên bếp lò, có những viên nhỏ trăng trắng đang nổi lên chìm xuống sùng sục.

– Này, ông bạn, thật chịu đấy!

– Cái gì?

– Có tài!

Petya thở dài.

– Họa sĩ gì! – Nó nói. – Xin thú thật với cậu là mình cũng chẳng thích vẽ. Trước kia thì thích, nhưng bây giờ thì hoàn toàn không.

– Đồ ngốc, đó là một việc kỳ quặc!

– Sao lại kỳ quặc? – Petya bực tức phản đối. – Cậu muốn trở thành phi công là vì cậu có hứng thú. Còn mình cảm thấy hội hoạ chẳng hứng thú gì cả.

– Khẽ chứ, cậu làm hắn tỉnh dậy bây giờ.

– Ừ, đánh thức nó dậy, – Petya nói và cáu kỉnh nhìn sang chàng học sinh trường công nông.

– Cậu đã trao đổi qua với hắn chưa?

– Hắn nói rằng mình là một thằng ốm.

Tôi cười vang lên.

– Mà cũng có một việc như thế này thật, – Petya nói. – Ví dụ như Chekhov. Ông ta vừa là bác sĩ lại là nhà văn.

– Có thì có đấy. Nếu mình ở vào hoàn cảnh của cậu, cậu đoán xem mình làm gì?

– Sao?

– Sẽ đi làm phi công, bay độ vài chục năm, rồi sau đó chuyển sang hội họa.

– Lúc đó thì đừng hòng, quên tiệt rồi còn đâu!

Tôi ngồi ở nhà Petya đến khuya, thế mà Kheyfets cũng không hề thức giấc. Chúng tôi định đánh thức nó, nhưng nó chỉ cười trong cơn mê y như một đứa trẻ, rồi lại trở mình quay sang phía khác.

Chương 20
Lẽ ra mọi việc có thể khác hẳn

Thời kỳ xa xưa ấy đã qua rồi. Hồi đó nếu chúng tôi trở về trường sau mười giờ đêm là rất lo, nên phải đi vòng sau lưng lão Yafet nghiêm khắc mặc chiếc bành-tô da to xù ngồi trên chiếc ghế đẩu ngay trước cửa ra vào và ngủ – nếu lão ngủ thật thì còn khá. Giờ đây tôi đã là học sinh tốt nghiệp và chúng tôi muốn đi về lúc nào tùy ý.

Nhưng hôm nay tôi về chưa phải là muộn – chưa đến mười hai giờ. Học sinh vẫn còn nói chuyện râm ran. Valya đang viết gì đó, nó ngồi xếp bằng tròn ở trên giường. Nhưng thấy tôi nó gọi:

– Sanya, thầy Ivan Pavlych bảo nếu cậu về trước mười hai giờ thì đến chỗ thầy đấy. Bây giờ mấy giờ rồi?

– Mười một giờ rưỡi.

– Đi nhanh lên!

Tôi khoác áo bành-tô chạy đến gặp thầy.

Đó là một cuộc nói chuyện không bình thường mà suốt đời tôi không bao giờ quên được, – tôi phải thật bình tĩnh viết lại nội dung cuộc nói chuyện này. Tôi không được xúc động, đặc biệt là lúc này, khi mà nhiều năm đã trôi qua. Rõ ràng là mọi việc lẽ ra có thể khác. Mọi việc lẽ ra có thể khác hẳn, giá tôi hiểu rõ đối với bà, mỗi lời nói của tôi có ý nghĩa to lớn như thế nào, giá tôi có thể dự đoán được trước việc gì sẽ xảy ra sau cuộc nói chuyện của chúng tôi… Nhưng những chữ “giá” ấy thật khôn cùng… Tôi cũng chẳng cần phải biện bạch, nhận lỗi làm gì. Và đây, tình hình cuộc nói chuyện ấy như thế này.

Khi tôi đến nhà thầy Korablyov thì bà Maria Vasilievna đã ở đấy. Bà đã ở đây suốt cả buổi tối. Nhưng không phải bà đến tìm ông mà là đến tìm tôi, chính là đến gặp tôi và ngay câu đầu tiên bà đã nói với tôi như vậy.

Bà ngồi rất thẳng, khuôn mặt lặng lẽ, chốc chốc lại đưa bàn tay xương xẩu lên vuốt tóc. Trên bàn có rượu vang và bánh bích-quy. Thầy Korablyov luôn tay rót rượu cho bà và cho mình. Nhưng bà chỉ hơi nhấp nháp nên cốc rượu từ đầu đến cuối vẫn không uống hết. Bà hút thuốc lá liên tục, tàn thuốc vung vãi khắp nơi, ngay trên đùi bà cũng có. Bà đeo chuỗi hạt trân châu quen thuộc ở cổ và mấy lần bà khẽ nhấc chuỗi hạt lên, dường như chuỗi hạt làm bà nghẹn cổ. Đấy, tình hình là như vậy.

– Người hoa tiêu viết rằng ông không dám mạo hiểm gửi bức thư này qua bưu điện, – bà nói. – Thế nhưng cả hai bức thư này lại nằm trong cùng một túi thư của bưu điện. Em giải thích vấn đề này như thế nào?

Tôi trả lời là tôi không biết và nếu người hoa tiêu còn sống thì nên đi hỏi chính ông ấy.

Bà Maria Vasilievna lắc đầu.

– Nếu ông ấy còn sống thì còn nói gì!

– Có lẽ những người thân của ông ấy biết chăng, – bỗng nhiên tôi lại hứng lên. – Ngoài ra, thưa bà, người hoa tiêu đã được đội thám hiểm của trung úy Sedov cứu thoát. Thế thì nhất định ông này biết. Tôi tin rằng thế nào người hoa tiêu cũng kể lại mọi chuyện cho ông này nghe.

– Ừ, có thể như thế, – bà Maria Vasilievna trả lời.

– Hơn nữa cái gói này là gửi cho Cục trưởng Cục Địa lý thủy văn. Nếu người hoa tiêu đã gửi thư bằng bưu điện thì gói ấy chắc cũng gửi bằng bưu điện. Vậy cần phải tìm hiểu xem.

Bà Maria Vasilievna lại nói:

– Ừ nhỉ!

Tôi im lặng. Chỉ có mình tôi nói, thầy Korablyov chưa lên tiếng một câu nào. Tôi không thể hiểu ông nhìn bà Maria Vasilievna với thái độ thế nào. Bỗng ông đứng dậy, khoanh hai tay trước ngực, khẽ rón rén đi đi lại lại trong phòng. Tối hôm đó trông ông rất lạ lùng, cứ như người mọc thêm cánh trông phơi phới. Người ta cảm thấy hình như bộ ria của ông bay tung trước gió. Tôi không thích thế. Nhưng tôi hiểu ông: ông rất phấn khởi vì Nikolai Antonych đã tỏ ra là một kẻ đê tiện như vậy, ông tự hào vì đã sớm dự đoán được điều đó, ông hơi sợ bà Maria Vasilievna, đồng thời ông cũng đau khổ bởi vì bà đau khổ. Nhưng chủ yếu là ông phấn khởi, và không hiểu tại sao tôi lại không thích thế.

– Em ở Ensk làm những gì? – Bỗng bà Maria Vasilievna hỏi tôi. – Em có người thân ở đó à?

Tôi trả lời là có người thân. Cô em gái.

– Tôi rất yêu thành phố Ensk, – bà Maria Vasilievna nói với thầy Korablyov. – Ở đó tuyệt lắm. Vườn hoa rất đẹp! Từ sau ngày rời khỏi Ensk đến giờ tôi chưa đi chơi vườn hoa.

Bỗng bà kể về thành phố Ensk. Không biết vì sao bà kể bà có ba bà dì đang sống ở đó, cả ba người đều không tin là có Chúa và lấy làm kiêu hãnh về việc đó, và có một bà đã tốt nghiệp khoa Triết trường đại học Heidelberg. Trước đây bà có bao giờ nói nhiều thế đâu. Sắc mặt bà xanh nhợt nhưng rất đẹp, mắt sáng long lanh, bà ngồi hút thuốc liên miên.

– Katya nói rằng em còn nhớ một câu gì đó ở trong bức thư này, – bà nói và quên bẵng ngay các bà dì và thành phố Ensk. – Song tôi không tài nào moi được ở nó xem câu đó là câu gì.

– Vâng, có nhớ được một số.

Tôi chờ xem bà có yêu cầu tôi nói ra những câu đó không, nhưng bà lặng thinh, hình như bà rất sợ phải nghe tôi nói những câu đó ra.

– Nào, Sanya, nói đi, – thầy Korablyov làm ra vẻ sảng khoái nói.

Tôi bèn nói:

– Bức thư đó kết thúc bằng câu: “Lời chào của… của em”. Có phải không ạ?

Bà Maria Vasilievna gật đầu.

– Và tiếp theo là như thế này: “… Mongotimo Yastrebinyi Kogot…”

– Mongotimo? – Thầy Korablyov ngạc nhiên hỏi lại.

– Vâng, Mongotimo, – tôi nhắc lại dứt khoát.

– Montigomo Yastrebinyi Kogot, – bà Maria Vasilievna chữa lại và lần đầu tiên giọng bà run run. – Hồi đó tôi có gọi anh ấy như thế.

Bà gọi thuyền trưởng Tatarinov “Montigomo Yastrebinyi Kogot”, bây giờ nghĩ lại có lẽ hơi buồn cười. Đặc biệt là tôi cảm thấy buồn cười bởi vì giờ đây tôi biết về công việc của ông nhiều hơn tất cả những người khác trên trái đất. Nhưng lúc đó thì lại chẳng cảm thấy buồn cười tí nào cả bởi vì bà bao giờ cũng giữ giọng nói bình tĩnh, nay bỗng nhiên lại run run.

Chính ra cái tên đó không phải là ở trong cuốn sách Gustave Aimard như tôi và Katya nghĩ, mà ở trong tác phẩm của Chekhov. Chekhov có một truyện ngắn trong đó có một chú bé tóc nâu lúc nào cũng cứ tự gọi mình là Montigomo Yastrebinyi Kogot.

– Đúng là Montigomo, – tôi nói. Nhưng tôi lại nhớ… Mongotimo… – “em trước đây gọi anh như vậy. Lạy Chúa! Đó là chuyện đã lâu lắm rồi! Nhưng anh không than phiền. Chúng ta nhất định sẽ lại gặp nhau, và lúc đó mọi việc sẽ êm đẹp cả. Nhưng có một ý nghĩ, một ý nghĩ làm cho anh vô cùng khổ tâm.” – Chữ “một ý nghĩ” nhắc đi nhắc lại hai lần, đây không phải là tôi nhắc lại mà trong thư đúng như thế – nhắc lại hai lần.

Bà Maria Vasilievna lại gật đầu.

– “Thật là đau khổ”, – tôi tiếp tục đọc, – “khi nhận thấy rằng lẽ ra mọi việc có thể khác hẳn. Bọn anh liên tiếp gặp phải những điều rủi ro – mà điều rủi ro đầu tiên đó là anh đã giao việc chuẩn bị vật chất của đội thám hiểm cho Nikolai. Đó là cái sai lầm mà bọn anh phải trả từng giờ từng phút”.

Có lẽ tôi không nên quá nhấn mạnh vào câu giao việc cho Nikolai. Bởi vì sắc mặt bà Maria Vasilievna vốn đã tái nhợt lúc này càng tái nhợt đi. Có thể nói không phải là tái nhợt nữa mà là trắng bệch ra. Bà ngồi trước mặt chúng tôi và cứ hút thuốc liên hồi. Sau đó bà nói những câu thật là kỳ quặc, và đột nhiên lần đầu tiên tôi nghĩ rằng bà hơi lẩm cẩm. Nhưng tôi không chú ý lắm tới việc này vì tôi cảm thấy tối nay thầy Korablyov cũng hơi điên đấy. Lẽ ra ông ta, chính ông ta, phải hiểu bà gặp phải việc gì. Nhưng lúc này ông đã hoàn toàn mất hết lý trí. Có lẽ ông tưởng chừng như ngày mai bà Maria Vasilievna sẽ lấy ông.

– Sau hội nghị này, Nikolai Antonych ốm, – bà nói với thầy Korablyov. – Tôi đề nghị gọi bác sĩ, nhưng ông ấy không muốn. Tôi không nói với ông ấy về những bức thư này. Ông lại càng buồn phiền. Tạm thời không nên nêu ra, có đúng không?

Bà đã bị gục, bị nỗi đau khổ hành hạ đến tuyệt vọng, nhưng tôi vẫn chẳng hiểu gì hết.

– Ồ, tại sao lại không nên, – tôi phản đối. – Thôi được. Vậy tôi sẽ tự làm. Tôi sẽ gửi bức thư sao lại. Hắn phải đọc chứ.

– Sanya! – Thầy Korablyov bỗng tỉnh ra và kêu lên.

– Không, thưa thầy, tôi sẽ nói, – tôi nói tiếp. – Bởi vì tất cả những cái đó làm cho tôi công phẫn. Vì ông ấy mà đội thám hiểm đã phải chết, sự thực là thế. Đây là sự thực lịch sử. Mọi người phải lên án cái tội ác rất nghiêm trọng này. Tôi cho rằng bà Maria Vasilievna, với tư cách vợ của thuyền trưởng Tatarinov, chính bà phải đi tố cáo ông ấy.

Nhưng giờ đây bà không là vợ mà là bà quả phụ của thuyền trưởng Tatarinov. Bà đã trở thành vợ của Nikolai Antonych rồi. Như vậy là bà sẽ phải đi tố cáo chính chồng mình. Nhưng nào tôi có hiểu được điều đó.

– Sanya! – Thầy Korablyov lại quát tôi.

Nhưng tôi đã thôi không nói nữa. Tôi chẳng còn có điều gì để nói thêm. Cuộc nói chuyện của chúng tôi vẫn tiếp tục, nhưng không nói thêm về việc đó nữa. Tôi chỉ nói rằng dải đất trong thư nhắc đến chính là Bắc địa và như thế đáng lẽ phải nói Bắc địa là do thuyền trưởng Tatarinov phát hiện ra. Song ở nơi đây, trong căn phòng này, vào giờ phút này mà đi nói “kinh độ” bao nhiêu, “vĩ độ” bao nhiêu thì những cái danh từ địa lý ấy chỉ tổ làm cho người ta chói tai. Thầy Korablyov vẫn đi đi lại lại trong phòng, còn bà Maria Vasilievna cứ hút thuốc suốt. Những mẩu thuốc lá đã chất thành đống trong cái gạt tàn ở trước mặt bà. Mẩu nào cũng bị nhuộm đỏ vì son ở môi bà thấm ra. Bà ngồi trầm tĩnh, bất động, thỉnh thoảng lại nâng chuỗi hạt trân châu ở cổ lên, tựa hồ như chuỗi hạt ấy nó làm cho bà khó thở. Giờ đây từ bà đến xứ Bắc địa, dải đất nằm giữa những kinh tuyến nào đấy sao mà xa lắc xa lơ như vậy!

Đấy, toàn bộ cuộc nói chuyện là như vậy. Lúc chào từ biệt ra về tôi còn định lẩm bẩm câu gì đó nhưng thầy Korablyov cau mày lại tiến thẳng đến chỗ tôi, thành ra bất giác tôi đã bước khỏi cửa.

Chương 21
Bà Maria Vasilievna

Tôi ngạc nhiên nhất là bà Maria Vasilievna không hề đả động đến Katya một tiếng nào. Tôi và Katya cùng ở Ensk chín ngày. Nhưng bà Maria Vasilievna không nói một câu nào về chuyện đó.

Đó là một sự im lặng đáng ngờ, làm cho tôi ban đêm trước khi ngủ, buổi sáng lúc đi tập thể dục, rồi giờ lên lớp môn xã hội học, đặc biệt là giờ văn học, lúc nào cũng chỉ nghĩ đến chuyện ấy.

Ở giờ văn học, đáng lẽ tôi phải tập trung suy nghĩ về Gogol và bộ sử thi “Những linh hồn chết” bất hủ của ông – lúc đó chúng tôi đang học tác phẩm này, mới đúng. Đáng lẽ tôi phải cảnh giác đặc biệt là vì sau cuộc họp Hội đồng nhà trường, ông Likho đang tìm mọi cách chứng minh cho toàn trường biết rằng nếu tôi không phải là kẻ duy tâm thì những điều tôi hiểu biết bất kỳ như thế nào cũng không thể vượt được cái điểm “quá kém”.

Nhưng lần này không hiểu tại sao tôi không chờ đợi rằng ông sẽ gọi đến tôi. Khi ông cất cao giọng gọi tên tôi, thậm chí tôi còn giật mình.

– Chúng ta nghe nói có một số nhà hùng biện dám cho phép mình xúc phạm đến những người có công, – ông nói. – Chúng ta hãy thử bàn xem họ có cái quyền đó hay không.

Và ông hỏi tôi đã đọc tác phẩm “Chiếc áo khoác” của Gogol chưa, tựa hồ như bằng cách đó có thể giải quyết được vấn đề vừa rồi.

Mặc dù chúng tôi đã đọc “Chiếc áo khoác” ngay từ hồi còn ở cấp I, ở đây cũng chẳng có gì đặc biệt. Nhưng đi hỏi “Chiếc áo khoác” trong khi giảng về “Những linh hồn chết” thì thật là một sự thô bạo. Song tôi cũng bình tĩnh trả lời ông ta:

– Em đọc rồi.

– Thế thì tốt! Thế anh hiểu như thế nào về câu danh ngôn sau đây của Dostoevsky: “Tất cả chúng ta đều từ “Chiếc áo khoác” của Gogol mà ra”?

Tôi giải thích rằng tuy Dostoevsky nói như vậy, nhưng trong thực tế “Chiếc áo khoác” không xuất hiện cái gì hết. Nhưng sau đó trong văn học và trong xã hội đã xuất hiện một phái khác hẳn. “Chiếc áo khoác” là sự thỏa hiệp đối với hiện thực, còn văn học – ví dụ như Lev Tolstoy lại là đấu tranh với hiện thực.

– Anh muốn tranh luận với Dostoevsky à? – Likho cười khinh bỉ, hỏi tôi.

Tôi trả lời “vâng ạ”, tôi tranh luận, nhưng tranh luận với Dostoevsky không có nghĩa là duy tâm.

Cả lớp cười ầm lên, mặt Likho đỏ gay. Xem ra thì ông ta muốn cho tôi ngay một “điểm xấu”. Ông ta cáu đến nỗi hai tay run lên, nhưng làm như vậy thì không tiện. Để giữ thể diện ông lại hỏi một câu khác:

– Anh hãy nói xem trong các nhân vật của Gogol, nhân vật nào được coi là điển hình “chỉ nói mà không làm”?

Tôi trả lời rằng tất cả các nhân vật của Gogol đều chỉ nói mà không làm, trừ nhân vật Taras Bulba là có thể làm được một số việc theo lý tưởng của mình. Nhưng cũng không nên kết tội Gogol bởi vì cuộc sống lúc đó là như vậy.

Likho lau mồ hôi và cho tôi một “điểm xấu”.

– Thưa thầy Ivan Vitalievich, tôi sẽ yêu cầu để Viện hàn lâm khoa học hỏi tôi, – tôi vừa ngồi xuống vừa nói. – Quan điểm văn học của thầy và tôi có khác nhau.

Ông ta vừa lẩm bẩm định nói gì thì có tiếng chuông.

Bọn trẻ đều cho rằng trong trường hợp này tôi hoàn toàn đúng và ông Likho không có quyền cho tôi “điểm xấu” vì tôi không đồng ý với Dostoevsky, hay vì tôi cho rằng tất cả những nhân vật trong tác phẩm của Gogol đều là những điển hình chỉ nói mà không làm. Valya còn nhận xét rằng ở Gogol còn có một nhân vật điển hình chính diện nữa – tên địa chủ Kostanzhoglo trong quyển hai của tác phẩm “Những linh hồn chết” mà Gogol đã đốt đi. Nhưng tôi phản đối, bảo rằng một khi Gogol đã tự đốt tác phẩm của mình thì kết quả là ở đây chẳng có gì để nói. Vả lại địa chủ không thể là nhân vật chính diện được. Đúng lúc đó thì tôi trông thấy Petya đến.

Thật là chuyện không ngờ – Petya lại đến trường tôi vào đúng giờ ra chơi!

– Petya, cậu làm gì đấy?

– Mình có tí việc, – Petya cười nói.

– Việc gì?

– Lắm việc lắm. Mình đang muốn nói chuyện với cậu.

– Về việc gì?

– Về việc Repin. Hôm qua cậu toàn nói chuyện vớ vẩn. Repin không thể không vẽ, còn nếu cậu đề nghị hắn xin vào Trường Hàng không, thì cậu có biết hắn sẽ đưa cậu đi đâu không?

Tôi trợn tròn mắt nhìn nó:

– Đấy, cậu như thế à!

– Như thế nào?

– Đúng là ốm rồi.

Mặt Petya sa sầm.

– Không, – nó cáu kỉnh nói. – Mình hỏi cậu nghiêm túc đấy.

– Mình cũng xin hỏi cậu nghiêm túc, tại sao cậu không ở trường?

– Hôm nay mình đi dạo ngoài phố, – Petya nói rất nhanh. – Mình cần suy nghĩ kỹ về việc này, mà ở trường thì không thể nào suy nghĩ gì được cả. Chúng nó quấy rầy.

Giờ ra chơi đã hết, nhưng nó bảo nó sẽ chờ tôi ở góc đỏ[47]. Hôm đó chúng tôi chỉ có bốn tiết học.

Và nó không đi đâu thật. Nó ngửa đầu ra thành ghế, đút hai tay vào túi và nhắm mắt.

– Cậu nói là sẽ trở thành phi công, – nó bảo. Sau một tiếng đồng hồ, khi tôi quay trở lại thì thấy nó vẫn ngồi ở tư thế ấy và vẫn ở chỗ ấy. – Nhưng có lẽ cậu chẳng có tí chút cơ sở nào để làm phi công cả thì sao? Cậu thử nhớ xem trong cả đời cậu có một hành động nào có thể chứng minh được rằng cậu có thể trở thành phi công được không?

Tôi nhớ đến lần tôi đã quyết định một cách chớp nhoáng và kiên quyết về Ensk để tìm Katya.

– Có.

– Ví dụ?

– Thì mình sẽ kể cho cậu nghe!

– Ừ thì cho là có. Nhưng sự lựa chọn của cậu có hợp lô-gích không hay là theo bản năng?

– Rõ ràng là rất lô-gích.

– Xuất phát từ lý trí hay từ ý thích? – Petya nói và mặt hơi đỏ.

– Không, từ ý thích.

– Nói dối. Ví dụ những đứa trẻ khác muốn trở thành phi công thì suốt ngày làm những mô hình máy bay, tàu lượn.

– Thì mình cũng thế. Mình còn biết cả lý thuyết nữa.

Đáng lẽ ra tôi còn có thể bác lại nó và nói rằng năm nào tôi cũng cố gắng tổ chức ở trường tôi một tiểu tổ tàu lượn. Nhưng những tổ này đã bị vỡ vì các bạn thích thú món diễn kịch hơn. Ngoài tôi và Valya ra, mọi người đều muốn làm diễn viên. Và cũng có nhiều người đã trở thành diễn viên thật, ví dụ như Grisha Faber chẳng hạn.

– Nhưng mình cho rằng, – sau một lúc im lặng, Petya nói, – cậu phải biết cái nghề gì mình đã chọn? Nên chọn cái nghề mà mình cảm thấy có thể phát huy được toàn bộ sức lực của mình. Câu này trong sách đã nói rồi, nhưng điều đó rất đúng. Mình không tin rằng làm họa sĩ mình có thể phát huy được toàn bộ tinh thần và sức lực của mình. Còn cậu, thế nghĩa là cậu tin?

– Mình tin.

– Thế thì đó là hạnh phúc của cậu.

Đã đến giờ ăn cơm trưa, nhưng cuộc nói chuyện này rất thú vị nên tôi quyết định tiễn Petya về tận nhà nó.

– Cậu phải biết theo mình thì cậu cũng không thể không vẽ được, – tôi nói lúc ra khỏi trường, chúng tôi đứng lại ở góc ngõ Vorotnikovsky. – Không tin cậu cứ thử một, hai năm xem, nhất định cậu sẽ lưu luyến và sẽ muốn ở đó mãi. Tóm lại, theo mình cậu nghĩ rằng cậu chẳng làm nên trò trống gì, nghĩ như thế lại tốt.

– Tại sao?

– Tại vì đó là một kiểu “hoài nghi”.

– “Hoài nghi” thế nào?

– Rất đơn giản. Những nhà nghệ thuật chân chính nhất định phải có sự hoài nghi. Hoặc là họ chưa thỏa mãn về điều này, hoặc là chưa hài lòng về điểm khác. Cậu đang hoài nghi thế là tốt, – tôi nói sôi nổi. – Không, Petya, vấn đề rất rõ: cậu phải xin vào Viện nghệ thuật.

Nó thở dài và lắc đầu. Nhưng hình như nó rất thú vị về cái ý nghĩ “hoài nghi” của tôi.

Chúng tôi vừa đi vừa nói chuyện ở ngõ Vorotnikovsky như vậy. Còn nhớ chúng tôi đã dừng lại trước cái chòi dán áp-phích, tôi vừa nghe Petya nói vừa đọc tờ quảng cáo tên một vở kịch, lúc đó có một cô gái từ trong góc ngõ chạy ra, vượt nhanh qua đường.

Cô không có mũ và mặc áo ngắn tay – mà trời thì lạnh như thế! Có lẽ cũng vì thế mà tôi không nhận ra cô ngay.

– Katya?

Cô quay lại nhưng không dừng lại mà chỉ vẫy tay. Tôi đuổi theo.

– Katya, tại sao cậu không mặc áo măng-tô? Có chuyện gì xảy ra vậy?

Cô định nói nhưng hai hàm răng cứ lập cập, cô phải ngậm miệng lại rồi sau đó mới nói được.

– Sanya, mình chạy đi tìm bác sĩ. Mẹ nguy lắm.

– Mẹ làm sao?

– Không biết. Hình như mẹ uống thuốc độc…

Thường có những phút cuộc sống bỗng thay đổi đột ngột về tốc độ – mọi cái đều bắt đầu bay, bay mãi, thay đổi rất nhanh, làm cho người ta không kịp quan sát nữa.

Từ lúc tôi nghe thấy câu “Hình như mẹ uống thuốc độc” thì mọi cái đều thay đổi nhanh chóng đến nỗi không kịp quan sát, vì thế câu đó cứ luôn luôn lặp đi lặp lại một cách đáng sợ ở đâu dưới đáy tim.

Petya chẳng hiểu gì nhưng cũng chẳng hỏi gì, cùng chúng tôi chạy đi mời bác sĩ ở ngõ Pimenovsky, nhưng sau lại sang nhà bác sĩ khác ở trên gác hai của cái rạp chiếu bóng cũ Khanzhonkov. Cả ba chúng tôi cùng vào một căn nhà rất yên tĩnh, sắp xếp rất gọn gàng, tất cả đồ đạc trong nhà đều có vải phủ và cả bà già đáng ghét hình như cũng phủ trong một tấm vải xanh.

Sau khi nghe chúng tôi trình bày, bà cụ lắc đầu nguây nguẩy rồi đi vào. Bà cụ còn thuận tay cất luôn cả những vật trên bàn, sợ bị chúng tôi ăn cắp mất.

Sau mấy phút ông bác sĩ ra – ông ta lùn, mặt hồng hào, tóc đã điểm hoa râm, mồm ngậm điếu xì gà.

– Có việc gì đấy, các bạn trẻ?

Trong khi ông mặc áo, chúng tôi đứng ở phòng ngoài không dám nhúc nhích. Bà cụ trong vải bọc cũng đứng ở đó và cứ nhìn chúng tôi chằm chằm, mặc dù ở phòng treo áo này chẳng có gì có thể lấy đi được cả. Sau đó bà cụ đem cái giẻ lau ra và lau những vết chân của chúng tôi, mặc dù chẳng có dấu vết chân nào mà chỉ có đôi giày cao su của thằng Petya rỏ ra vài giọt nước mà thôi. Katya tỏ ra rất sốt ruột khiến cho tôi mấy lần định nói chuyện với cô ta mà không dám nói, bác sĩ vẫn cứ lề mà lề mề. Về sau chúng tôi phải để Petya ở lại thúc bác sĩ mặc quần áo nhanh lên, còn tôi và Katya về trước.

Ra ngoài đường, tôi chẳng nói chẳng rằng choàng chiếc áo bành-tô của tôi cho Katya. Tóc cô rối tung lên, cô vừa đi vừa phải cài tóc. Nhưng một bên đuôi sam lại tung ra, cô ta cáu sườn nhét luôn vào trong áo bành-tô.

Xe cấp cứu đỗ ngay trước cửa nhà. Chúng tôi sợ hãi đứng dừng cả lại. Các y tá khiêng bà Maria Vasilievna trên cáng đi từ cầu thang ra.

Bà nằm trên cáng, mặt để hở, sắc mặt vẫn trắng bệch như tối hôm qua ở nhà thầy Korablyov, nhưng giờ đây trông giống hệt như mặt người tạc bằng ngà voi.

Tôi đứng nép vào thành cầu thang để nhường lối cho cáng đi, còn Katya bật lên một tiếng kêu thê thảm “Mẹ!” rồi đi theo bên cạnh cáng. Nhưng bà Maria Vasilievna không mở mắt ra, cũng không động đậy và tôi hiểu rằng bà nhất định sẽ chết.

Tôi vô cùng đau đớn đứng ở ngoài sân, nhìn theo cái cáng được đẩy vào trong xe cấp cứu. Bà cụ tay run run đắp mảnh vải phủ cho kín chân bà Maria Vasilievna. Các y tá cũng như mọi người miệng thở ra hơi, không biết họ lấy ở đâu ra một quyển sách và yêu cầu ông Nikolai Antonych ký tên. Ông Nikolai Antonych như người đang ốm, nhìn qua dưới cặp kính rồi ký tên vào quyển sách.

– Không phải chỗ này, – người y tá nói lỗ mãng và bực bội phẩy tay nhét quyển sách vào cái túi rất to trên áo choàng.

Katya chạy về nhà mặc áo măng-tô rồi quay lại, cô bỏ áo bành-tô của tôi ở bếp. Cô cũng ngồi lên xe cấp cứu. Lúc đó cửa xe đóng sập lại, bên trong có bà Maria Vasilievna mặt trắng bệch, nằm bất động trông rất đáng sợ. Chiếc xe khởi động như một chiếc xe ô-tô vận tải rất bình thường khác, phóng như bay đến phòng cấp cứu của bệnh viện.

Trong sân còn lại bà cụ và Nikolai Antonych. Họ đứng lặng đi một lát. Sau đó Nikolai Antonych quay lại và đi vào nhà trước nhất. Ông ta bước đi như một cái máy, hình như chỉ sợ ngã. Tôi chưa hề trông thấy ông ta như thế bao giờ.

Bà cụ đề nghị tôi ra gặp bác sĩ và nói rằng thôi không cần nữa. Tôi chạy đi và gặp bác sĩ cùng Petya ở quảng trường Triumphalnaya, chỗ quầy hàng thuốc lá. Bác sĩ mua một bao diêm.

– Chết rồi à? – Ông hỏi tôi.

Tôi trả lời là chưa chết, nhưng xe cấp cứu đã đưa đến bệnh viện và tôi có thể trả ông tiền nếu cần.

– Không cần, không cần, – ông bác sĩ kinh tởm nói.

Bà cụ ngồi trong bếp khóc. Khi chia tay Petya, tôi có hứa với nó là ngày mai sẽ đến và sẽ kể lại mọi chuyện. Tôi trở về phố Tverskaya Yamskaya. Nikolai Antonych không có nhà. Ông ta đến bệnh viện.

– Bà Nina Kapitonovna, – tôi hỏi, – bà có cần gì không?

Bà cụ sụt sùi khóc mãi. Còn tôi cứ đứng bên cạnh chờ. Cuối cùng bà cụ nhờ tôi giúp bà cụ mặc áo rồi chúng tôi đi tàu điện đến phòng cấp cứu.

Chương 22
Đêm

Ban đêm, trời tối đen như mực, mặc dù tôi nằm ngay trên giường của mình nhưng lại cảm thấy hình như tôi đang bay đến một nơi nào đó với tốc độ vùn vụt kêu vù vù bên mang tai. Tôi bỗng hiểu ngay rằng từ tối hôm qua, lúc còn ở nhà ông Korablyov, bà Maria Vasilievna đã quyết định tự tử.

Điều đó rõ ràng đã được quyết định, vì thế cho nên bà mới bình tĩnh, mới hút thuốc lá liên miên và mới nói những chuyện lạ lùng như vậy. Tư tưởng bà diễn biến khó hiểu, chúng tôi không hề biết tí gì. Tất cả những điều bà nói ra đều có liên quan đến quyết định mà bà đã chọn, Không phải là bà hỏi tôi mà là bà tự hỏi mình rồi sau đó bà lại tự trả lời.

Có lẽ bà nghĩ rằng tôi đã lầm và trong thư viết về một người nào khác. Có lẽ bà hy vọng rằng những câu tôi nhớ ra và Katya đã cố tình không nói lại với bà không đến nỗi kinh khủng như vậy. Có lẽ bà còn đang chờ đợi rằng Nikolai Antonych, người đã làm rất nhiều việc cho người chồng quá cố của bà, do đó mà bà chỉ có thể lấy ông ta được thôi và việc này không đến nỗi có tội lớn như thế hoặc là không đến nỗi đê tiện nhục nhã như vậy.

Thế còn tôi? Tôi đã làm gì?

Tôi cảm thấy nóng ran cả người rồi lại thấy lạnh, sau đó lại cảm thấy nóng. Tôi đạp chăn ra, bắt đầu thở rất mạnh để lấy lại bình tĩnh và suy nghĩ kỹ càng một cách lạnh lùng. Tôi lục lại trong ký ức buổi nói chuyện hôm ấy để phân tích thêm. Giờ đây tôi mới hiểu được ý nghĩa của cuộc nói chuyện này! Hình như mỗi lời nói lại từ từ diễn ra trước mắt tôi và tôi nhìn thấy nó theo một khía cạnh khác, một khía cạnh bí ẩn.

“Tôi rất yêu thành phố Ensk. Ở đó thật là tuyệt vời. Vườn hoa đẹp quá!” Trong giờ phút như vậy bà đã thích hồi tưởng lại một cách ngọt ngào thời thanh xuân của mình. Hình như bà muốn vĩnh biệt thành phố Ensk, giờ đây khi mọi cái đã được quyết định rồi.

“Montigomo Yastrebinyi Kogot, hồi đó tôi đã gọi anh ấy như thế”. Giọng bà run run, bởi vì không ai biết bà đã gọi ông ấy như vậy và đó cũng là một chứng cớ không thể bác bỏ được, chứng tỏ là tôi đã nhắc lại đúng những lời ấy.

“Tôi không nói với ông ta về những bức thư này. Ông ta lại càng buồn phiền. Tạm thời không nên nêu ra, có đúng không?” Những câu này hôm qua tôi nghe rất kỳ quặc, nhưng giờ đây ý nghĩa của nó đối với tôi lại rõ quá! Ông ta là chồng bà, – có thể là con người thân nhất trên thế gian này. Bà chẳng qua không muốn làm cho ông ta phải khổ tâm, – bà biết rằng rồi đây nỗi dằn vặt của ông còn lớn hơn nhiều.

Đã lâu lắm tôi quên không thở sâu, tôi cứ để chân trần ngồi trên giường mà suy nghĩ mãi. Bà định vĩnh biệt cả ông Korablyov – thì ra thế! Bởi vì ông cũng yêu bà và có lẽ còn yêu hơn bất cứ ai. Bà muốn vĩnh biệt cái cuộc sống, tuy hai người chưa bao giờ sống nhưng chắc hẳn bà đã hằng mơ tưởng đến. Xưa nay tôi vẫn nghĩ rằng bà luôn luôn mơ tưởng đến ông Korablyov.

Đáng lẽ phải đi ngủ từ lâu rồi, bởi vì ngày mai còn có một môn thi rất quan trọng, nhất là nghĩ đến những chuyện xảy ra trong ngày bất hạnh ấy thì chẳng thú vị gì cả.

Hình như tôi đã ngủ, nhưng chỉ được một phút. Bỗng có ai đó nói nhỏ bên cạnh tai tôi: “Bà ấy chết rồi!” Tôi mở mắt nhưng chẳng có ai. đương nhiên là không có ai; có lẽ chính tôi đã nói câu đó nhưng không nói thành tiếng mà là nói trong lòng.

Nhưng trái với ý muốn của tôi, tôi bắt đầu nhớ lại cái cảnh tôi và cụ Nina Kapitonovna đi đến phòng cấp cứu. Tôi cố gắng tìm cách để ngủ, nhưng tôi thật hết cách rồi cho nên đành phải nhớ lại vậy.

… Chúng tôi ngồi trên một cái ghế dài trắng lớn bên cạnh một cái buồng gì đó, lúc ấy tôi không ngờ là bà Maria Vasilievna lại nằm ngay trên cáng trong buồng bên cạnh, ngay sát nách chúng tôi.

Lúc đó có một chị y tá đi ra và hỏi:

– Các vị đến thăm bà Tatarinova à? Có thể vào không cần giấy vào cửa.

Chị vội vàng lấy áo choàng trắng mặc cho bà cụ và cài cúc lại.

Tim tôi lạnh toát, tôi hiểu ngay rằng đã không cần giấy ra vào nữa thì có nghĩa là bà ấy nguy kịch lắm rồi và tim tôi lại càng đập mạnh hơn bởi vì chị y tá đứng tuổi này đi đến chỗ một chị y tá khác trẻ hơn đang ghi tên các bệnh nhân vào sổ. Chị y tá này hỏi chị câu gì đó và chị trả lời:

– Sao, ở đâu! Phải khó nhọc lắm mới khiêng đến đây được đấy.

Sau đó chúng tôi ngồi chờ. Tôi nhìn ra cái cửa trắng và hình như nom thấy tất cả – Nikolai Antonych, bà cụ và Katya đang đứng xung quanh cái cáng trên đó bà Maria Vasilievna đang nằm. Sau đó có một người ở trong đi ra, cánh cửa hé mở một lát, tôi mới nhìn rõ thì ra hoàn toàn không phải như vậy, chẳng có cáng kiếc gì hết, chỉ có cái gì trăng trắng đầu đen đang nằm trên cái ghế đi-văng thấp và phía trước cái vật trắng đầu đen ấy có một người cũng mặc đồ trắng đang quỳ. Tôi còn nhìn thấy cả cánh tay trần thõng ra ngoài ghế đi-văng, sau đó cửa sập lại. Tiếp theo có một tiếng kêu thét khàn khàn và chị y tá đang vào sổ tên những bệnh nhân bỗng dừng lại, im lặng rồi lại tiếp tục vào sổ và giải thích. Tôi không biết là lúc đó tôi hiểu tất cả những việc xảy ra này như thế nào, nhưng tôi hiểu tiếng kêu vừa rồi là của Nikolai Antonych. Tiếng ông ấy lại the thé? The thé như tiếng trẻ con?

Chị y tá đứng tuổi đi ra, dáng điệu ra vẻ bận rộn nói chuyện với một người thanh niên đang vo tròn cái mũ trong tay. Chị nhìn tôi – bởi vì tôi cùng đến với cụ Nina Kapitonovna, – nhưng rồi lại quay sang chỗ khác ngay. Thế là tôi hiểu rằng bà Maria Vasilievna đã chết.

Về sau tôi nghe thấy chị y tá nói với một người: “Thật đáng tiếc, một bà rất đẹp”. Nhưng lúc đó tôi đã như người ngủ mê, cứ mơ mơ màng màng, cũng có thể người nói câu đó không phải là chị y tá mà là người khác nói trong lúc Katya và bà cụ đi từ trong phòng ra. Bà Maria Vasilievna đã chết ở trong căn phòng này.

Chương 23
Lại nội quy. Không phải ông ấy.

Đó là những ngày rất đau buồn, và tôi không muốn ghi lại tỉ mỉ về những ngày ấy, mặc dù tôi nhớ rất rõ từng buổi nói chuyện, từng cuộc gặp gỡ, thậm chí cả từng ý nghĩ. Những ngày đau thương đó như một cái bóng đen khổng lồ trùm lên cuộc sống của tôi.

Ngay sau khi chôn cất bà Maria Vasilievna xong, tôi liền vùi đầu vào công việc. Tôi cảm thấy khi tôi kiên quyết làm việc và học tập thì sẽ có một sức mạnh tự kìm chế mình, làm cho mình không nghĩ gì khác nữa. Nếu lúc này Petya lại hỏi tôi rằng trong cuộc đời tôi có hành vi nào có thể chứng minh là tôi có thể trở thành phi công được thì tôi lại trả lời nó là “có” và lần này thì càng có cơ sở chắc chắn.

Đó là việc không dễ dàng, nhất là khi nghĩ đến chuyện lúc đưa ma bà Maria Vasilievna, tôi đi đến cạnh Katya, cô ta đã quay đi không thèm nhìn tôi.

Cho đến tận giờ tôi không thể nhớ đến chuyện này mà không cảm động, – các bạn hãy thử xét đoán xem lúc đó tôi đã cảm thấy những gì, tôi đã xúc động và hồi hộp ra sao.

Việc ấy như sau… Không ngờ lại có nhiều người đến đưa đám bà Maria Vasilievna đến thế. Đó là những người cùng công tác với bà và cả những sinh viên đã cùng học với bà trong trường Đại học Y khoa. Hồi còn sống hình như lúc nào bà cũng đơn độc, thế mà hóa ra có rất nhiều người quen biết bà và yêu mến bà. Giữa đám người lạ này vừa chuyện trò nho nhỏ, vừa nhìn vào cánh cửa lớn nhưng quan tài mãi vẫn không thấy khiêng ra, có thầy Korablyov ở đó. Mắt thầy trông thật là đau khổ, râu ria mọc tua tủa trên khuôn mặt gầy nhom và già sọm đi.

Trước đây tôi vẫn thấy người thân bao giờ cũng đi ra cùng với quan tài, còn người ngoài thì đứng ở cửa và sau đó làm lễ liệm. Nhưng lần này lại không đúng thế, – có lẽ là bởi vì trong số những người thân không có ai khiêng linh cữu được.

Nikolai Antonych cúi đầu đứng bên cạnh. Cụ Nina Kapitonovna nắm lấy tay ông. Hình như bà cụ phải đỡ ông mặc dù ông đứng rất thẳng. Ba bà cụ trong gia đình Bubenchikov cũng có mặt. Giống như những tu sĩ, các cụ mặc áo váy dài đen kiểu cũ, vạt sau rất dài.

Katya đứng bên cạnh các cụ và đang đăm đăm nhìn ra cửa. Có lẽ cô tết tóc không chặt cho nên cái mũ thỉnh thoảng lại tụt xuống trán. Khi cô lúng túng sửa lại cái mũ, có thể thấy trong lòng cô vô cùng đau khổ. Nhưng dù đau khổ đến thế, mặt cô vẫn đỏ hồng hồng.

Mọi người đã chờ mất nửa tiếng đồng hồ mà quan tài vẫn chưa thấy khiêng ra. Tôi bèn quyết định đi đến chỗ cô.

Tôi không rõ, có thể tôi đến chỗ cô vào giờ phút ấy thì không thích hợp chăng. Nhưng tôi muốn nói chuyện với cô dù chỉ là một tiếng thôi cũng được.

– Katya!

Cô nhìn tôi một cái rồi quay đi…

Tôi suốt ngày vùi đầu vào sách vở. Tôi khôi phục lại thời gian biểu cũ của mình tức là dậy lúc sáu giờ, tắm nước lạnh, tập thể dục trước cửa sổ mở rồi làm việc theo thời khắc biểu. Bản “Quy tắc rèn luyện ý chí” tôi đặt ra trước đây, bây giờ lại được dùng đến, đặc biệt là điều “Phải giấu tình cảm của mình, ít nhất cũng không được bộc lộ tình cảm”. Mặc dù tình cảm tôi càng ngày càng buồn bã, nhưng tôi không bộc lộ ra ngoài. Cái bóng đen khổng lồ tôi nói trên kia hình như càng ngày càng đến gần tôi. Thoạt đầu tôi còn nhìn thấy nó ở xa xa, sau đó càng ngày càng gần.

Đó là nửa năm học cuối cùng của tôi ở trường. Tôi hy vọng các môn đều có thể đạt được điểm “trung bình”. Đó là việc không phải dễ, nhất là môn văn.

Có một lần ông Likho tuy vẫn lẩm bẩm, trù trừ, nhưng cuối cùng cũng cho tôi một điểm “trung bình”, về bài luận văn tốt nghiệp thì tôi không sợ, – chỉ cần phủi tay một cái là có thể viết xong bài luận văn mà còn hoàn toàn phù hợp với yêu cầu của đồ ngốc ấy. Tôi biết chỉ vì tự ái ông ta sẽ cho tôi điểm cao nhất.

Tôi đứng vào loại nhất lớp và chỉ có Valka là ở trên tôi. Nhưng vì nó có tài năng phi thường, hơn nữa nó lại thông minh hơn tôi rất nhiều.

Bóng đen cứ nhích lại gần. Ông Korablyov gặp tôi, nhìn tôi có vẻ miễn cưỡng, đúng là ông rất khổ tâm khi nhìn thấy tôi. Nikolai Antonych không đến trường. Mặc dù chẳng có ai nhắc đến chuyện xung đột giữa chúng tôi ở cuộc họp Hội đồng nhà trường, nhưng mọi người lúc nào cũng nhìn tôi bằng con mắt trách móc. Hình như tại cuộc họp Hội đồng nhà trường ông ta cảm thấy người khó chịu mà ngất và cái chết của bà Maria Vasilievna lần này đã hoàn toàn bào chữa cho ông ta.

Mọi người nhìn tôi với vẻ khó chịu. Chưa bao giờ tôi lại cô đơn như thế.

Nhưng tôi vẫn còn chưa biết một vố khác đang chờ tôi.

Có một lần – sau khi bà Maria Vasilievna chết được hai tuần – tôi đến nhà thầy Korablyov. Tôi muốn mời thầy cùng chúng tôi đi thăm Viện bảo tàng Địa chất (hồi đó tôi là phụ trách đội thiếu niên tiền phong, các em học sinh của tôi đề nghị tôi dẫn chúng đi tham quan Viện bảo tàng này). Hồi còn học ở cấp I tôi đã được đi với thầy Korablyov đến đây một lần, tôi nhớ đó là một chuyến đi rất thú vị.

Thầy rất xúc động khi ra gặp tôi và đề nghị tôi đổi sang ngày khác.

– Khi nào ạ?

– Tôi không biết. Sau sẽ hay.

Ở ngoài phòng áo có treo chiếc bành-tô da và cái mũ da, trên chiếc bàn con có cái khăn quàng len màu nâu. Cái khăn này trước đây bà cụ đã đan trước mặt tôi. Nikolai Antonych đang ở trong nhà thầy Korablyov.

Tôi đi ra và chán nản cầm quyển sách “Không quân thời quá khứ và tương lai” – tôi còn nhớ hồi đó tôi đã đọc cuốn sách này. Nhưng đọc không vào, không biết tâm thần bay đi đâu hết sạch, do đó cứ đến mỗi trang tôi lại phải nhắc mình một điều gì đó trong bản “Quy tắc rèn luyện ý chí”. Nikolai Antonych đến đây để làm gì? Đã hơn bốn năm nay ông ta có đến nhà ông Korablyov bao giờ đâu? Tại sao ông Korablyov lại xúc động như vậy?

Khi tôi quay trở lại nhà ông thì Nikolai Antonych không còn ở đấy nữa. Giờ đây tôi còn nhớ lúc đó trong lò đang cháy, ông Korablyov mặc cái áo nhung rất rộng có túi. Chiếc áo này chỉ khi nào ông say rượu hay người khó chịu mới đem ra mặc. Ông ngồi bên lò sưởi nhìn ngọn lửa. Khi tôi bước vào, ông ngẩng đầu lên nói:

– Anh làm gì thế, anh Sanya! Trời ơi, anh làm gì thế!

– Thưa thầy gì ạ?

– Trời ơi, anh làm cái gì thế! – Ông Korablyov tuyệt vọng nhắc đi nhắc lại. – Không phải là ông ấy, không phải ông ấy! Ông ấy có bằng chứng không thể chối cãi được. Không thể chối cãi được.

– Tôi không hiểu, thưa thầy. Thầy nói về ai thế?

Ông Korablyov đứng lên, sau đó ngồi xuống rồi lại đứng lên.

– Nikolai Antonych có đến đây. Ông ấy chứng minh với tôi rằng người mà thuyền trưởng viết trong thư không phải là ông ta. Đó là một Nikolai nào khác đấy, một tên doanh nghiệp von Vyshimirsky nào đó.

Tôi sửng sốt.

– Thưa thầy Ivan Pavlych! Đó là sự dối trá, ông ta nói láo hết!

– Không, đó là sự thực, – ông Korablyov nói. – Đây là một việc rất lớn, chúng ta chẳng biết gì về việc đó cả. Trong đó đề cập đến rất nhiều người, có nhà buôn, có người giao hàng, ngay từ khi mới bắt đầu, thuyền trưởng đã biết tất cả. Ông biết trang bị của đội thám hiểm rất tồi và ông đã viết thư báo cho Nikolai Antonych biết về việc này. Chính mắt tôi đã thấy những bức thư ấy.

Tôi nghe ông nói mà không tin ở tai mình nữa. Không hiểu tại sao trước đây tôi cứ cho rằng bức thư tôi tìm thấy ở Ensk là bức thư duy nhất. Do đó khi nghe nói thuyền trưởng còn có một số thư nữa đang được giữ lại làm tôi cảm thấy vô cùng sửng sốt.

– Trong việc này có rất nhiều sự rủi ro, – ông Korablyov nói tiếp. – Có một chủ thuyền nào đó đã rút hết tất cả các thuyền viên đi trước khi ra đến biển, phải mất bao nhiêu sức lực mới tìm được một cái máy vô tuyến điện, nhưng lại vì không tìm ra nhân viên điện báo nên buộc lòng phải vứt đi và còn một số việc khác nữa. Tại sao những cái đó lại là lỗi của Nikolai Antonych? Tất cả những cái đó đều rất rõ, trời ơi! Còn tôi… tôi đã phỏng đoán điều đó… Nhưng tôi…

Ông chưa nói hết thì bỗng tôi thấy ông khóc.

– Thưa thầy Ivan Pavlych, – tôi nói và cố gắng không nhìn vào bức tranh khó tin được ấy – ông Korablyov khóc. – Như vậy có nghĩa là ông ta không có lỗi, mà là một lão “von” nào đó gây ra. Đã thế thì tại sao Nikolai Antonych trước đây cứ khăng khăng nói rằng việc này do ông ta lãnh đạo? Xin thầy hãy hỏi ông ta xem đội thám hiểm đã mang theo bao nhiêu viên canh, bao nhiêu mì ống, bánh mì khô và cà-phê. Tại sao trước đây không bao giờ ông ấy nhắc đến cái ông “von” này.

Ông Korablyov dùng khăn mùi-soa lau mắt và ria. Ông lấy chai rượu vốt-ca trên ngăn tủ trong tường ra, tay run run rót nửa cốc rồi lại rót vào chai một ít. Ông uống một hớp hết cốc rượu rồi ngồi xuống.

– Thôi được, bây giờ thì thế nào cũng được, – ông phủi tay. – Tôi chỉ là một thằng mù, một thằng mù tịt! – Bỗng dưng ông lại nói một cách tuyệt vọng. – Tôi đã phải thuyết phục bà ấy, phải chứng minh rằng điều đó không thể được, không thể tin được dù cho có thật là Nikolai Antonych đi nữa thì cũng không nên kết tội cho một người về những thất bại của một công việc to lớn như vậy. Tôi có thể nói với bà ấy rằng cậu cứ khăng khăng cho là ông ta là vì cậu ghét ông ta.

Tôi im lặng nghe thầy Korablyov nói. Xưa nay tôi vẫn yêu thầy và vẫn quen tôn kính thầy, cho nên nhìn thấy điệu bộ thầy thảm hại như thế tôi rất buồn. Thầy khóc thút thít, tóc và ria rối tung lên.

– Tôi có thù ghét ông ấy hay không, – tôi bình tĩnh nói, – việc đó chẳng liên quan gì đến bản thân vấn đề cả. Tôi không rõ nói chung thầy nói câu này có ý nghĩa gì. Thầy nói tôi cố ý chứng minh, như vậy có nghĩa là tôi xuất phát từ động cơ cá nhân đê tiện hay sao?

Ông Korablyov im lặng.

– Thưa thầy!

Ông vẫn im lặng.

– Thưa thầy Ivan Pavlych! – Tôi kêu lên. – Thầy cho rằng tôi cố ý xông vào việc này là để báo thù Nikolai Antonych à? Tại sao thầy lại nói dù cho có thật là ông ta chứ không phải là một lão “von” nào cả thì cũng không nên kết tội một người về sự thất bại của một công việc to lớn như vậy. Thầy cho rằng đó là lỗi của tôi cả à? Thầy nói đi! Có đúng không? Thầy cho là như thế chứ gì?

Ông Korablyov im lặng. Trước mắt tôi bỗng tối đen, tôi nghe thấy tim tôi đập dữ dội và chậm chạp.

– Thưa thầy Ivan Pavlych, – tôi nói, giọng run run nhưng cương quyết. – Hiện nay dù cho có phải chết tôi cũng phải chứng thực là tôi đúng. Và tôi sẽ chứng minh điều đó… Hôm nay tôi sẽ đến gặp Nikolai Antonych và yêu cầu ông ta cho xem những tài liệu và thư từ đó. Ông ấy đã thuyết phục thầy rằng trong thư không phải viết về ông ấy mà về lão “von” nào đó. Vậy thì hãy để cho ông ta thuyết phục tôi.

– Tùy anh muốn làm thế nào thì làm, – ông Korablyov chán nản nói.

Tôi đi ra. Ông ấy không rời khỏi chỗ, vẫn ngồi bên cạnh lò sưởi, mệt mỏi và hoàn toàn tuyệt vọng, cả hai chúng tôi cùng tuyệt vọng nhưng ở tôi ngoài cái cảm giác ấy còn có một sự căm giận lạnh lùng, còn ông ở trạng thái mệt mỏi tuyệt vọng, già nua, hoàn toàn đơn độc trong căn phòng rỗng không, lạnh lẽo.

Chương 24
Lời vu khống

Nói thì rất dễ: tôi đi tìm ông ấy và đề nghị ông ấy cho xem những bức thư này. Nghĩ đến chuyện này mà tôi đau lòng. Trong thực tế ông ấy có thể sẽ nói chuyện với tôi! Ông ấy cũng có thể sẽ đuổi tôi ngay từ cầu thang và thế là hết. Tôi không thể đánh nhau với ông ấy được. Dù sao ông ấy cũng là một người ốm, một người đã có tuổi.

Thực ra tôi không muốn đi. Nhưng có ý nghĩ cứ đeo đuổi tôi. Tôi rất đau lòng khi nhớ đến bộ mặt lạnh lùng hôm đưa đám, cô ấy nghiêm khắc quay đi không thèm nhìn tôi. Giờ đây tôi mới rõ tại sao cô ấy lại làm như vậy: Nikolai Antonych đã làm cho cô ấy tin rằng tất cả mọi lỗi lầm đều là tại tôi.

Tôi hình dung cái cảnh ông ta nói chuyện với cô và tim cứ đập thình thình. Nhất định ông ấy sẽ nói như thế này: “A, trí nhớ của anh bạn của cô thật là tuyệt vời. Tại sao trước khi về Ensk hắn chẳng có lần nào nhớ ra những bức thư này?”

Kỳ thực, làm sao tôi có thể quên được những bức thư ấy? Tôi quên được những bức thư ngay từ hồi còn nhỏ đã làm cho tôi vô cùng xúc động sao? Tôi quên được những bức thư mà tôi đã đọc thuộc lòng trên những chuyến tàu giữa Ensk và Moskva? Quên được những bức thư hình như từ trên những ngôi sao xa tít rơi xuống thành phố nhỏ bé của chúng tôi?

Tôi chỉ có một cách giải thích – xin các bạn tự xét đoán xem điều giải thích đó có đúng hay không?

Khi Katya kể cho tôi nghe về cha mình, khi tôi ngắm ông cụ trong những tấm ảnh cũ: mặc áo vét cổ đứng có cầu vai đội mũ hải quân, phía trên đằng sau có cái chụp mũ trắng, khi tôi đọc những sách của ông cụ, tôi đều cảm thấy đây là những việc xảy ra cách đây đã lâu lắm rồi, ít nhất cũng xảy ra trước khi tôi đi khỏi Ensk nhiều năm. Nhưng những bức thư này lại là những việc xảy đến trong thời kỳ thơ ấu của tôi, như vậy có nghĩa là vào một thời kỳ khác. Chẳng hẳn qua tôi không nghĩ được rằng hai thời kỳ khác hẳn nhau này lại có thể nối tiếp nhau chặt chẽ như vậy. Ở đây không phải lỗi của trí nhớ mà là một loại lỗi lầm khác.

Tôi suy nghĩ về lão “von” có tới hàng nghìn lần. Thế thì thuyền trưởng Tatarinov viết câu “Tất cả đội thám hiểm đều chửi rủa hắn” là chỉ lão ta? Thế thì câu “Tất cả những thất bại của bọn anh đều do hắn” cũng là nói về lão ta? Nhưng ông Korablyov lại nói không nên kết tội một người về những thất bại của công việc to lớn như vậy. Ta thấy thuyền trưởng không hề nghĩ như vậy.

Thế thì câu “Đấy, sự giúp đỡ thân tình của hắn phải trả giá đắt như thế đấy” cũng là nói về lão ta ư? Nhưng thực thà mà nói, cái lão “von” nào đó vì cớ gì lại giúp đỡ thuyền trưởng Tatarinov như vậy? Chỉ có người anh em họ giàu có mới có thể giúp ông ấy như thế được. Không phải vô cớ mà tôi đã nghe Nikolai nói khá nhiều về sự giúp đỡ này.

Tóm lại khi tôi mặc cái áo chẽn sang trọng màu xanh đến nhà Tatarinov vào buổi tối và nói với một cô gái lạ ra mở cửa cho tôi là tôi cần gặp ông Nikolai Antonych thì tôi chưa có kế hoạch hành động gì cả.

Qua cánh cửa mở có thể nhìn thấy người ta đang uống trà ở trong phòng ăn. Cụ Nina Kapitonovna đang nói nhỏ câu gì đó, tôi thấy cụ quàng cái khăn san có kẻ sọc ngồi bên ấm trà…

Tôi không biết Nikolai Antonych đi ra cửa nhìn thấy tôi thì nghĩ gì. Nhưng ông ta rùng mình một cái và hơi lùi lại phía sau.

– Anh cần gì?

– Tôi cần nói chuyện với thầy.

Ông ta suy nghĩ một lát.

– Vào đi!

Tôi định vào phòng làm việc của ông, nhưng ông nói:

– Không, vào đây cơ.

Về sau tôi mới đoán ra đó là một sự cố ý: ông ta gọi tôi vào nhà ăn là để chỉnh tôi trước mặt mọi người.

Khi tôi theo ông ta bước vào phòng ăn, mọi người đều hơi sợ hãi. Tôi thật hoàn toàn không ngờ là lại gặp ba bà cụ nhà Bubenchikov ở đây, cả ba người cùng nhổm lên một lúc. Bà cụ đã từng đuổi tôi hồi ở Ensk đánh rơi cả thìa cà-phê xuống bàn. Katya vừa ở phòng bên bước vào phòng ăn và cũng đứng lặng đi ở ngưỡng cửa.

Tôi lắp bắp:

– Có lẽ ở đây không tiện?

– Không, ở đây rất tiện.

Đáng lẽ vừa vào đến cửa tôi đã phải chào hỏi mọi người, còn bây giờ thì đã không cần nữa. Nhưng dù sao tôi vẫn cứ cúi đầu chào. Chẳng ai đáp lại tôi, chỉ có cụ Nina Kapitonovna hơi khẽ gật đầu.

– Sao?

– Thầy nói với thầy Ivan Pavlych rằng thuyền trưởng Tatarinov có viết cho thầy về một ông “von Vyshimirsky” nào đó. Tôi cần phải biết vấn đề này, bởi vì nếu thế thì hóa ra tôi cố tình thuyết phục bà Maria Vasilievna tin tôi chỉ là để làm hại thầy. Ví dụ như thầy Korablyov đã nghĩ như vậy. Và còn những người khác nữa. Nói tóm lại, tôi đề nghị thầy cho tôi xem những bức thư mà thầy đã dùng để chứng minh rằng đội thám hiểm đã chết là do lỗi của ông von Vyshimirsky nào đó, còn cái chết của (tôi nuốt chữ này)… và tất cả những việc khác là lỗi của tôi.

Đó là một đoạn rất dài, nhưng vì tôi đã chuẩn bị trước nên nói rất lưu loát. Tôi chỉ nghẹn lời khi nói đến cái chết của bà Maria Vasilievna và sau đó đến chữ “và những người khác”, bởi vì tôi nghĩ đến Katya. Cô vẫn đứng ở ngoài bậc cửa, dướn người lên, nín thở.

Bây giờ, khi nói những câu này tôi mới nhận thấy Nikolai Antonych già sọm đi như thế nào. Ông giống như một con chim già có mỏ khoằm, hai má sâu hoắm, thậm chí đến cả chiếc răng vàng trước kia đã từng làm rạng rỡ cả khuôn mặt, nay cũng mờ đi.

Ông nghe tôi nói và thở rất to. Hình như ông ta không biết phải trả lời tôi như thế nào. Nhưng đúng vào lúc đó thì bà cụ Bubenchikova thứ hai hỏi ông ta với vẻ ngạc nhiên:

– Ai đấy?

Ông ta thở tiếp một hơi rồi mới nói.

– Ai đấy à? – Ông ta nhắc lại câu hỏi ấy qua kẽ răng. – Nó là thằng đểu, thằng vu khống mà tôi vẫn hằng ngày hằng giờ nói với các bà đấy.

– Thưa thầy Nikolai Antonych, nếu thầy muốn mắng…

– Nó chính là cái thằng đã giết chết bà ấy, – Nikolai Antonych nhắc lại một lần nữa. Mặt ông ta run lên và ông ta bắt đầu bẻ ngón tay. – Nó là thằng đã dùng lối vu khống kinh khủng nhất mà người ta có thể tưởng tượng để phỉ báng tôi. Nhưng tôi vẫn sống!

Chẳng ai nghĩ rằng ông ta đã chết. Tôi đang định nói với ông ta câu ấy thì ông ta lại gầm lên:

– Tôi hãy còn sống!

Cụ Nina Kapitonovna nắm tay ông ta. Ông hất tay ra.

– Lẽ ra tôi có thể tố cáo nó trước pháp luật để tòa xử nó về tất cả những điều… Về tất cả những điều nó đã làm để hãm hại đời tôi. Nhưng còn có một luật pháp khác, một tòa án khác và theo pháp luật này nhất định sẽ có một ngày nó sẽ hiểu những việc nó làm. Nó đã giết chết bà ấy, – Nikolai Antonych nói đến đây thì nước mắt đầm đìa. – Bà ấy chết vì nó. Hãy để cho nó sống, nếu nó có thể…

Cụ Nina Kapitonovna đẩy cái ghế ra và nắm lấy tay ông ta, hình như chỉ sợ ông ta ngã xuống ngay lập tức. Ông ta mơ hồ nhìn bà cụ. Trong giây phút ấy tôi đã nghi ngờ sự đúng đắn của mình. Nhưng chỉ có một phút ấy thôi.

– Vì ai cơ? Trời ơi, vì ai? – Nikolai Antonych nói tiếp. – Vì cái thằng ranh con này, nó vô liêm sỉ đến nỗi còn dám vác mặt đến cái nhà, ở đây bà ấy đã chết. Vì cái thằng ranh con có dòng máu nhơ bẩn này.

Tôi không biết ông ta nói những câu ấy là có ý gì? Tại sao dòng máu của ông ta lại sạch hơn của tôi? Nhưng cái đó cũng chẳng sao. Tôi im lặng nghe ông ta nói. Katya đứng bên cạnh tường vươn thẳng người.

– … Nó còn vác mặt đến cái nhà mà tôi đã ném nó ra như quẳng con rắn độc. Số phận tôi là thế đấy, trời ơi! Tôi đã hiến dâng cho bà ấy tất cả đời mình, tôi đã làm cho bà ấy tất cả những gì mà sức con người có thể làm được cho người mình yêu. Nhưng bà ấy đã chết vì cái con rắn đê tiện nhục nhã này, vì nó đã nói với bà ấy rằng tôi đã lừa dối bà ấy, rằng tôi đã giết chồng bà ấy, giết người em trai mình. Nhưng thực ra không phải là tôi.

Tôi hết sức ngạc nhiên vì ông ta đã nói được say sưa như vậy, nói đến quên hết cả mình. Tôi cảm thấy mặt tôi tái đi. Nhưng chẳng sao! Tôi biết cách trả lời ông ta.

– Thưa thầy, – tôi nói, cố gắng không xúc động nhưng cũng nhận thấy cái lưỡi không chịu nghe lời tôi. – Tôi sẽ không trả lời thầy những tính từ của thầy, bởi vì tôi biết tâm trạng thầy lúc này như thế nào. Đúng là thầy đã đuổi tôi ra, nhưng tôi lại đến và sẽ còn đến, chừng nào tôi còn chưa chứng minh được rằng chuyện bà Maria Vasilievna uống thuốc độc hoàn toàn không phải do lỗi của tôi. Nếu có người nào đó có lỗi thì dù sao cũng không phải là tôi mà là một người khác. Sự thực là thầy có giữ một số thư của cố thuyền trưởng Tatarinov, thầy dùng những bức thư này để làm cho thầy Korablyov tin, và nói chung làm cho mọi người tin là tôi đã vu khống thầy. Tôi đề nghị thầy cho tôi xem những bức thư đó, để cho mọi người có thể tin rằng tôi đúng là con rắn đê tiện như thầy vừa nói.

Những câu nói này gây nên tiếng ồn ào rất lớn. Ba bà cụ nhà Bubenchikov vẫn không rõ xảy ra chuyện gì, tranh nhau hét lên:

– Nó là ai?

Nhưng chẳng có ai giải thích cho các cụ ấy nghe tôi là ai nên các cụ càng quát to hơn. Cụ Nina Kapitonovna cũng quát tôi để tôi đi ra. Chỉ có Katya là không nói một lời. Cô đứng ở cạnh tường, lúc thì nhìn Nikolai Antonych, lúc thì nhìn tôi.

Bỗng tự nhiên mọi người đều im bặt… Nikolai Antonych đẩy bà cụ ra và đi về phòng mình. Sau một phút ông ta quay lại, trong tay cầm một đống thư. Không phải hai ba cái mà là cả một đống, bốn mươi cái. Tôi không cho rằng tất cả đây đều là thư của thuyền trưởng Tatarinov. Nói cho đúng thì đây là những bức thư khác nhau của những người khác nhau – những thư từ hoặc tài liệu có liên quan đến đội thám hiểm. Ông ta ném những bức thư ấy vào mặt tôi rồi nhổ vào mặt tôi một cái và ngã xuống chiếc ghế bành. Các cụ bà lao về phía ông ta.

Giả sử bãi nước bọt đó mà vào mặt tôi thật thì rất có thể tôi đã đánh ông ta, thậm chí có thể đánh chết ông ta – xưa nay chưa ai dám nhổ vào mặt tôi, tôi có thể bất chấp những quy tắc rèn luyện ý chí của mình. Nhưng ông ta không nhổ trúng, và thư cũng không ném tới.

Dĩ nhiên tôi không bao giờ lại đi nhặt những bức thư ấy, mặc dù có một tích tắc tôi đã toan nhặt một bức thư có gắn xi rất dày và đề chữ “St. Maria”. Nhưng tôi đã không nhặt chúng. Đây là lần cuối cùng tôi đến nhà này. Katya nghiến răng, tay ôm ngực đứng giữa chúng tôi, cạnh chiếc ghế bành ông ta đang nằm. Tôi nhìn cô, – nhìn thẳng vào mắt cô, bởi vì đây là lần cuối cùng tôi nhìn cô.

– Thôi được, – tôi nói. – Tôi sẽ không đọc những bức thư này nữa, những bức thư mà ông đã ném vào mặt tôi. Tôi sẽ làm cách khác. Tôi sẽ đi tìm đội thám hiểm, tôi không tin rằng đội thám hiểm mất tích không còn dấu vết gì, đến lúc đó chúng ta sẽ xem hai chúng ta ai là người đúng.

Tôi còn định chào từ biệt Katya và nói cho cô ta biết rằng tôi không bao giờ quên việc cô đã quay mặt đi không thèm nhìn tôi hôm đưa đám mẹ cô. Nhưng lúc đó Nikolai Antonych bỗng đứng lên khỏi ghế bành, thế là lại gây nên một cảnh ầm ĩ đáng sợ. Các bà cụ nhà Bubenchikov nhảy bổ vào tôi và cầm cái gì đó đánh vào lưng tôi rất đau. Tôi xua tay và đi ra.

Chương 25
Cuộc hẹn hò cuối cùng

Tôi chưa bao giờ đơn độc như thế. Tôi càng ra sức vùi đầu vào sách vở. Hình như tôi hoàn toàn mất hết sức suy nghĩ. Càng tốt. Chẳng nghĩ ngợi gì càng hay.

Tôi bỗng nghĩ đến chuyện có thể mình không được nhận vào Trường Hàng không vì điều kiện sức khỏe. Thế là tôi lao vào tập thể dục, tập nhảy các kiểu, tập đứng thăng bằng, tập uốn cầu vồng, trồng chuối ngược. Sáng nào tôi cũng xoa bóp bắp thịt, thử lại hàm răng. Điều làm cho tôi lo ngại nhất là cái chiều cao chết tiệt. Tôi cảm thấy hình như do những sự buồn phiền nhiều mà gần đây tôi lại đâm ra lùn đi.

Nhưng đến cuối tháng ba tôi vẫn chuẩn bị đầy đủ hồ sơ gửi cho Hội viện trợ xây dựng Ngành Hóa học hàng không Liên Xô. Kèm theo hồ sơ tôi có gửi một bản yêu cầu cho tôi được vào học Trường Lý luận hàng không ở Leningrad.

Có lẽ cũng chẳng cần phải giải thích lý do tại sao tôi lại muốn rời khỏi Moskva.

Petya cũng chuẩn bị đi Leningrad. Nó quyết định dứt khoát thi vào Học viện Mỹ thuật. Cô Sanya cũng có mục đích như vậy.

Khi tôi nặn những con ngựa của nam tước Clodt, những khái niệm của tôi về thành phố Leningrad là gắn liền với những con ngựa kỳ diệu này ở trên cầu. Tôi mường tượng rằng ở Leningrad cứ mỗi bước đi là có một bức tượng, mỗi bước đi là một tòa nhà bằng đá cẩm thạch. Petya khuyên tôi đọc cuốn “Người kỵ sĩ bằng đồng”, thế là tôi lại càng khao khát muốn đến cái thành phố tuyệt vời ấy. Nhưng tất nhiên người ta có thể giữ tôi ở lại Moskva mà cũng có thể đưa tôi về Sevastopol.

Trong dịp nghỉ xuân tôi và Petya đi về Ensk và chúng tôi vẫn lậu vé, bởi vì chúng tôi muốn chuẩn bị một ít tiền để sử dụng “sau khi ra trường”.

Nhưng chuyến đi này lại khác hẳn và trong nửa năm qua bản thân tôi cũng đã trở thành một con người khác. Nhìn thấy tôi dì Dasha phải kêu lên, ông chánh án thì tuyên bố rằng với cái bộ dạng này thì phải đưa ra tòa và ông còn nói “sẽ dùng mọi biện pháp để điều tra xem nguyên nhân tại sao “bị cáo” lại hoảng loạn về tinh thần như vậy”.

Nhưng “bị cáo” chẳng nói gì cho ông biết về nguyên nhân này. Bị cáo rất buồn, đi đi lại lại trong vườn Nhà thờ và trên hành lang có lan can sắt bên bờ sông. Cũng tại nơi này cách đây không lâu “bị cáo” đã chỉ cho “nguyên cáo” – một cô gái tóc tết đuôi sam, đội mũ nỉ nhung màu xám nhưng không buông cái bịt tai xuống, – xem chỗ đó.

Tôi chỉ nói cho mình Petya biết, nhưng cũng rất vắn tắt, về cuộc nói chuyện của tôi với thầy Korablyov và việc Nikolai Antonych đã tiếp tôi như thế nào. Nhưng Petya lại nhìn vấn đề này ở một góc độ thật là không ngờ. Nó nghe tôi kể xong bèn nói với vẻ cổ vũ:

– Hãy nghe mình nói này, ngộ nhỡ bỗng nhiên cậu tìm được thì sao?

– Tìm thấy cái gì?

– Đội thám hiểm.

“Bỗng nhiên tôi tìm được”, – tôi nghĩ thầm.

Hình như có những con kiến nhỏ bò trên mặt tôi, tôi cảm thấy vừa vui mừng, vừa sợ hãi. “Bỗng nhiên tôi tìm được”. Y như trong thời kỳ thơ ấu xa xôi, một bức tranh mờ ảo lại hiện lên trước mắt tôi: những lều trắng xóa dựng trên tuyết. Một người khổng lồ chân đi ủng da lông đi ngược chiều xe trượt tuyết, và tôi cũng đi ủng da lông, đội chiếc mũ da rất to, mồm ngậm tẩu đứng ở cửa lều.

Cần phải nói cử chỉ của Petya ở Ensk rất kỳ quặc. Lúc nào nó cũng cảm thấy phấn khởi. Chả trách bữa ăn trưa nào ông chánh án cũng nháy mắt ra hiệu cho tôi rồi lái câu chuyện sang vấn đề cái lợi của việc cưới sớm. Lúc đó Sanya thẹn đỏ mặt lên, còn Petya thì cứ thẫn thờ nghe nói chuyện và ăn lấy ăn để… Thấy điệu bộ nó như thế, tôi liên hệ, có lẽ những ngày nghỉ đông vừa qua tôi cũng như vậy: ăn rất nhiều và những điều người ta nói về mình thì hiểu ra rất chậm. Nhưng giờ đây tôi cảm thấy việc đó của họ cũng chẳng có gì là không bình thường.

Ở Ensk lúc nào tôi cũng nghĩ đến Katya. Trong đống sách của Sanya tôi tìm thấy cuốn “Ruồi Trâu”. Tôi đọc cuốn tiểu thuyết ưu tú ấy, phát hiện ra rằng cuộc đời của Ruồi Trâu rất giống với tôi. Cũng như Ruồi Trâu, giờ đây tôi cũng đang bị miệt thị, người yêu của anh ta đã rời bỏ anh ta và người yêu của tôi cũng đã rời bỏ tôi. Tôi tưởng tượng rằng sau mười bốn năm chúng tôi gặp lại nhau và lúc đó cô không nhận ra tôi nữa. Tôi cũng sẽ làm như Ruồi Trâu, chỉ vào tấm ảnh của mình và hỏi:

– Tôi có thể mạo muội xin hỏi đây là ai được không?

– Đây là tấm ảnh người bạn thời thơ ấu mà tôi đã có lần nói chuyện với anh.

– Người mà chị giết?

Cô ta rùng mình và nhận ra tôi. Thế là tôi ném ra trước mặt cô tất cả những chứng cớ chứng minh rằng tôi đã đúng, rồi cự tuyệt cô. Nhưng cuộc gặp gỡ như vậy ít hy vọng lắm! Trong thâm tâm tôi rất tin là tôi đúng. Nhưng đôi khi trong lòng cũng thấy lành lạnh, nhất là khi nghĩ đến cái ông “von” đáng nguyền rủa nào đó. Trước khi về Ensk không lâu, thầy Korablyov có nói với tôi rằng Nikolai Antonych đã cho ông xem thư thuyền trưởng Tatarinov ủy nhiệm cho Nikolai Ivanych von Vyshimirsky giải quyết công việc của đội thám hiểm.

– Anh sai rồi, – ông nói ngắn và tàn nhẫn…

Tôi trở lại Moskva một mình. Petya bị cảm nên ở lại Ensk thêm vài hôm nữa. Tôi có cảm giác rằng Petya đã cố tình bị cảm. Vì dù sao thì nó cũng rất hài lòng về trận ốm này.

Hồi ở Ensk tôi rất buồn. Tôi cho rằng hình như cứ về đến Moskva, cầm lấy sách vở là sẽ không còn thì giờ để mà buồn bực nữa. Thế mà vẫn buồn. Bực bội và âm thầm, tôi lang thang suốt ngày trong trường…

Chính trong những ngày này, tôi đã đánh nhau với con bé Martynova cùng lớp. Tôi đã đánh cho nó một cái bạt tai về tội ăn cắp. Nó đã lấy của Tanya Velichko cái bút máy, sau đó lại định đổ vấy cho Valka, – nhưng phần nào cũng là vì nó là trẻ con.

Ngày hôm sau tôi bị gọi lên văn phòng Chi đoàn Thanh niên Cộng sản và bị hỏi về chuyện xảy ra. Giữa chúng tôi và các học sinh gái có quan hệ đồng chí, thế mà lại đi đánh nhau với họ, nhất là lại ở năm cuối, việc đó dù sao cũng chẳng hay ho gì. Tôi nói Martynova là đứa đê tiện, còn nó là con gái hay gì chẳng đáng kể. Nếu tôi bạt tai một đứa con trai thì Chi đoàn có gọi tôi lên không?

Các bạn suy nghĩ và đồng ý là sẽ không.

Có một lần, tôi ở đâu đó về nhà, đến cổng trường, tôi thấy trên mặt bàn, chỗ nhân viên bưu điện trường để thư từ của tất cả chúng tôi, có một bức thư mật, gửi: “A. Grigoriev. Lớp Chín”.

Tôi bóc thư:

“Sanya, mình muốn nói chuyện với cậu. Nếu cậu không bận thì bảy giờ rưỡi hôm nay đến vườn hoa phố Triumphalnaya”.

Nghĩ lại mà thấy nực cười, tôi vừa xem xong bức thư, hình như mọi vật bỗng thay đổi hết. Khi tôi gặp Likho ở cầu thang, tôi chào hỏi tử tế, bữa ăn trưa, tôi cho Valka tất cả suất chè của tôi, thậm chí đến Martynova cũng không làm tôi thấy nó là đê tiện, không nên bạt tai nó, chưa kể nó lại là con gái.

Đã sáu giờ. Sáu giờ rưỡi. Bảy giờ… Đúng bảy giờ tôi đã có mặt ở vườn hoa. Bảy giờ mười lăm. Bảy giờ rưỡi. Trời tối dần. Nhưng đèn đường chưa bật. Đủ các loại ý nghĩ rất buồn cười cứ quay cuồng trong đầu óc tôi: “Nếu đèn đường không bật, tôi sẽ không nhận ra cô ta… Nếu có đèn sáng mà cô ta không đến… Không có đèn sáng, cô ta cũng không nhận ra tôi…”

Đèn đường bật sáng, trước mắt tôi là vườn hoa quen thuộc. Tôi và Petya đã từng dự định đến đây bán thuốc lá. Vào những ngày xuân tôi đã đến đây có tới hàng nghìn lần để học bài. Một vườn hoa ồn ào, chỉ có thanh niên mười bảy tuổi mới có thể học thuộc bài ở đây. Đây là một vườn hoa cũ kỹ. Tất cả trường chúng tôi và học sinh hai trường 143 và 28 thường đến đây để gặp nhau, – vườn hoa này hình như đang dần dần đổi mới, biến thành một rạp hát. Giờ đây chúng tôi sắp gặp nhau. Kìa cô đã đến!

Chúng tôi chào hỏi nhau rồi im lặng. Hôm đó là ngày mồng hai tháng Tư. Trời rất ấm. Nhưng bất thình lình lại mưa tuyết. Hình như ông trời cố tình để cho tôi suốt đời ghi nhớ lấy cái ngày hôm ấy.

– Katya! Mình rất vui vì cậu đã đến. Mình cũng muốn nói chuyện với cậu từ lâu. Hôm đó ở nhà cậu mình không thể nói được câu nào bởi vì Nikolai Antonych cứ hét toáng lên, chẳng còn giải thích được gì nữa. Tất nhiên, nếu cậu tin ông ta…

Tôi sợ phải nói hết câu này, bởi vì nếu cô tin ở lão ta thật thì tôi phải đi khỏi cái vườn hoa này. Tại đây chúng tôi đang ngồi nghiêm nghị, mặt trắng bệch, chuyện trò với nhau, không ai nhìn ai. Tại đây hình như ngoài hai chúng tôi ra không còn một ai nữa, mặc dù trên mỗi chiếc ghế dài đều có người ngồi và cả người coi vườn bé nhỏ, cáu kỉnh đi đi lại lại trên con đường hẹp.

– Ta đừng nói đến chuyện ấy nữa.

– Katya, mình không thể không nói chuyện ấy. Nói tóm lại, nếu cậu tin lão ta thì chúng mình sẽ không có gì để nói nữa.

Cô ta nhìn tôi, buồn bã và hoàn toàn như một người đứng tuổi, trông cô già dặn và thông minh hơn tôi nhiều.

– Lão nói rằng lỗi là do mình cả.

– Do cậu à?

– Lão nói rằng mình là người đầu tiên tin vào cái ý nghĩ trái tự nhiên này, cho rằng trong thư ba là nói về lão, – như vậy có nghĩa là tất cả là lỗi của mình.

Tôi nhớ có một lần, thầy Korablyov nói với bà Maria Vasilievna về lão như sau: “Em hãy nghe anh, đó là một con người đáng sợ”. Tôi nhớ lại trong thư thuyền trưởng đã viết về lão như sau: “Anh cầu xin em đừng tin ở con người ấy”. Và bây giờ con người ấy lại buộc Katya phải tin là tất cả mọi cái đều là lỗi tại cô ta, rằng chính cô ta đã giết mẹ, chính cô ta đã tước mất nguồn hạnh phúc duy nhất của lão trên trái đất này. Cho nên cô ta có tội với lão, và lão còn làm cho cô ta tin rằng chỉ có một mình lão biết, sau khi cô ta phạm tội lỗi này cô phải sắp xếp cuộc sống của mình như thế nào… Tôi nghĩ đến những điều đó mà cảm thấy lạnh toát cả người. Tất cả những cái đó đều diễn ra dần dần, ngày này qua ngày khác. Những câu dài dòng, quanh co làm cho người ta nghe thấy mà chóng mặt.

Tôi giãy giụa trong thất vọng và kinh hãi.

– Giờ đây lão còn có thể nói được mười lăm năm nữa, rằng cậu có lỗi, và cậu cuối cùng sẽ tin lão như bà Maria Vasilievna đã tin. Chả lẽ cậu không hiểu thế nào là nắm đằng chuôi? Nếu cậu nhận là có lỗi, lão sẽ có toàn quyền đối với cậu và cậu sẽ phải làm tất cả những cái gì mà lão muốn.

– Mình sẽ đi.

– Đi đâu?

– Mình còn chưa biết. Mình quyết định gửi hồ sơ xin vào Đội thăm dò Địa chất. Sau khi tốt nghiệp mình sẽ đi.

– Lúc đó thì cậu chẳng đi đâu được nữa. Bây giờ có lẽ cậu còn có thể đi được, chứ sau bốn năm… Mình bảo đảm với cậu là cậu sẽ chẳng đi đâu được hết… Lão sẽ làm cho cậu chán tai. Bà Maria Vasilievna chả đã tin lão là người từ thiện và cao thượng đó sao? Và điều chủ yếu nhất là bà đã chịu ơn lão về tất cả những sự quan tâm săn sóc. Tại sao lão lại quấn lấy cậu! Lão chẳng đã nói tất cả đều là lỗi tại mình đó sao.

– Lão nói cậu chỉ là một tên giết người.

– Được!

– Lão nói có đem cậu ra bắn chết, lão cũng chẳng làm sao.

– Được. Mọi người đều sai, trừ lão. Còn mình thì nói với cậu rằng lão ta là thằng đểu. Cứ nghĩ đến mà rùng mình, sao trên trái đất này lại có những con người như vậy.

– Thôi đừng nói đến chuyện đó nữa…

– Được. Thế bây giờ cậu nói xem: cậu tin những gì trong cái mớ nhảm nhí ấy?

Katya im lặng hồi lâu. Tôi lại ngồi xuống cạnh cô. Tôi rất sợ, nhưng tôi vẫn nắm lấy tay cô, cô không tránh ra, cũng không rụt tay lại.

– Mình tin rằng cậu không cố ý nói đó là Nikolai Antonych. Mặc dầu cậu đã nghĩ rằng đó chính là lão ta.

– Và bây giờ mình vẫn nghĩ như vậy.

– Nhưng cậu không nên khuyên mình phải tin, càng không nên khuyên mẹ.

– Nhưng đó là lão…

Katya nhích người ra xa một tí, định co tay lại.

– Thôi đừng nói đến chuyện đó nữa.

– Thôi được, không nói nữa. Thế nào cũng có một ngày mình sẽ chứng minh được đó là lão, dù cho vì việc này mình có phải phí cả đời người.

– Không phải lão đâu. Nếu cậu không muốn mình đi khỏi nơi đây, thì chúng ta sẽ không nói đến vấn đề này nữa.

– Thôi được, sẽ không nói nữa…

Và chúng tôi không nói đến chuyện này nữa thật. Cô ta hỏi tôi về những ngày nghỉ xuân, hỏi tôi đã sống ở Ensk như thế nào, sức khỏe của Sanya và các cụ nhà ra sao. Tôi chuyển tới cô lời thăm hỏi của Sanya và các cụ nhà. Nhưng tôi không hề nói tí gì về việc tôi rất buồn vì vắng cô trong những ngày ở Ensk, đặc biệt là những lúc tôi đi lủi thủi một mình ở những nơi hai chúng tôi đã cùng đi qua. Tôi không kể cho cô nghe Petya ăn rất nhiều và rất là phấn khởi, cũng không nói cho cô biết quan hệ của họ cũng chẳng có gì là phi thường. Tôi không biết giờ đây cô có yêu tôi nữa hay là không mà về điểm này thì không thể hỏi được, mặc dù lúc nào tôi cũng rất muốn hỏi. Hiện nay khi chúng tôi mặt tái đi, ngồi nghiêm túc nói chuyện với nhau, khi Katya giống mẹ như đúc thế này thì ngay đến cái chữ ấy cũng không được nói ra. Tôi chỉ hồi tưởng lại lần trước khi chúng tôi từ Ensk trở về và lấy ngón tay viết lên kính cửa sổ đóng băng như thế nào, bên ngoài cửa sổ toa xe bỗng hiện ra cánh đồng tối om, phủ đầy tuyết như thế nào. Từ đó đến nay tất cả đều đã thay đổi. Giờ đây chúng tôi không thể đối xử với nhau như trước kia được nữa. Nhưng tôi rất muốn biết hiện nay cô ta có yêu tôi không hay là sẽ không bao giờ yêu tôi nữa.

– Katya, – tôi đột nhiên nói. – Cậu còn yêu mình không?

Cô rùng mình và nhìn tôi sửng sốt. Sau đó cô đỏ mặt lên và ôm lấy tôi. Cô ôm lấy tôi và chúng tôi nhắm mắt lại hôn nhau, hay ít nhất cũng là tôi nhắm mắt, nhưng có lẽ cô cũng thế, bởi vì sau đó chúng tôi cùng đồng thời mở mắt ra. Chúng tôi hôn nhau trong vườn hoa ở phố Triumphalnaya ở giữa thành phố Moskva. Cả ba trường – trường tôi, trường số 143 và trường số 28 đều có thể nhìn thấy chúng tôi ở trong vườn hoa này. Nhưng đó là một cái hôn cay đắng. Đó là một cái hôn vĩnh biệt. Mặc dù lúc chia tay chúng tôi có hẹn nhau một cuộc gặp gỡ mới, nhưng tôi cảm thấy cái hôn này là cái hôn vĩnh biệt.

Đấy tại sao khi Katya ra về rồi, tôi ở lại trong vườn và đi đi lại lại mãi trên con đường nhỏ, lòng buồn rười rượi. Tôi ngồi xuống ghế dài này, đứng dậy đi rồi lại quay lại. Tôi bỏ mũ ra, đầu tôi nóng như lửa cháy, tim tôi đau thắt lại. Tôi không nỡ ra đi…

Khi tôi về đến nhà, trên mặt bàn bên cạnh giường tôi có một phong bì to tướng, trên phong bì có con dấu của Hội viện trợ xây dựng Ngành hóa học Hàng không quốc phòng Liên Xô. Trên phong bì cũng có hàng chữ họ, tên và tên đệm của tôi. Lần đầu tiên trong đời tôi được người ta gọi cả tên cùng tên đệm. Tay run run tôi xé phong bì. Hội viện trợ xây dựng Ngành hóa học Hàng không quốc phòng báo cho tôi biết rằng hồ sơ của tôi hợp lệ và đã được chấp nhận. Đến ngày mồng hai tháng Năm tôi phải có mặt ở ban y tế để dự kiểm tra vào Trường Hàng không.

Phần thứ tư
MIỀN BẠC

Chương 1
Trường Hàng không

Mùa hè năm 1928. Tay cầm cái bọc nhỏ, tôi xuất hiện trên đường phố Leningrad. Trong bọc có những “khoản trợ cấp ra trường”. Học sinh ở trại trẻ sau khi tốt nghiệp đều được lĩnh “khoản trợ cấp ra trường” gồm có: một cái thìa, một cái ca, hai bộ quần áo lót và “những đồ dùng cần thiết cho nơi ngủ đầu tiên”. Tôi và Petya sống ở nhà Sema Ginzburg, một học sinh cũ của trường tôi, hiện đang làm thợ nguội ở nhà máy điện. Bà mẹ Sema rất sợ tay quản lý nhà cửa, do đó mỗi buổi sáng tôi lại xách “tất cả đồ dùng cần thiết cho nơi ngủ đầu tiên” đi, đến tối lại đem về, làm ra vẻ như vừa mới đến. Chúng tôi ăn cơm ở nhà tập thể. Cứ vào ngày chẵn, chúng tôi mua món ăn thứ nhất hết mười lăm cô-pếch, vào ngày lẻ, mua món ăn thứ hai hết hai mươi cô-pếch. Chúng tôi thường đi dạo dọc theo bờ sông Neva mênh mông trong cái thành phố rộng lớn bao la. Petya cảm thấy ở Leningrad như ở nhà, nó kể cho tôi nghe truyện “Người kỵ sĩ bằng đồng”. Nhưng tâm tư tôi lại nghĩ đến vấn đề: “Không biết có thi được vào hay không?”

Phải qua ba ban kiểm tra: ban kiểm tra về thể lực, ban kiểm tra về tư cách, ban kiểm tra về học lực. Tim, phổi, tai, rồi lại tim! Tên tôi là gì? Đẻ ở đâu? Học ở đâu? Tại sao lại muốn trở thành phi công?

Có thật tôi đã mười chín tuổi không? Tôi có khai man, tăng tuổi không, nhìn bề ngoài hình như còn hơi trẻ! Tại sao người ký tên trong giấy giới thiệu của ủy ban quận cũng là Grigoriev, người đó là ai, là anh hay là người trùng họ?

Cuối cùng, ngày quyết định cũng đã đến! Tôi đứng trước Viện bảo tàng Hàng không; chúng tôi sẽ vào thi ở đây. Đó là một tòa nhà lớn trên đại lộ Roshalya, trước mặt có những con sư tử bằng đá. Petya nói rằng trong cuốn “Người kỵ sĩ bằng đồng” có viết về những con sư tử này và hình như Evgeny đã cưỡi con sư tử này mà thoát nạn thủy tai, nhưng cho đến giờ tôi cũng chẳng biết chuyện này có thực hay không. Giờ đây tôi cũng chẳng nghĩ đến Pushkin nữa. Những con sư tử nhìn tôi với điệu bộ như giờ đây chúng cũng đang hỏi: tên tôi là gì, tôi sinh ra ở đâu và tôi có đúng mười chín tuổi không?

Nhưng giờ phút đáng sợ thật sự là lúc tôi bước lên tầng hai, đi tìm trong cái bảng có khung kính lờ mờ danh sách những người được tuyển vào trường Hàng không.

Tôi đọc: “Vlasov, Voronov, Golomb, Gribkov, Denisyak…” Mắt tôi tối sầm lại: không có tên tôi. Tôi đọc lại một lượt nữa: “Vlasov, Voronov, Golomb, Gribkov, Denisyak”. Không có tôi! Tôi lấy sức thở một hơi thật dài để có thể bình tĩnh mà đọc cho hết bản danh sách: “Vlasov, Voronov, Golomb, Gribkov, Denisyak”. Tôi nhìn bản danh sách, trong đó hình như có tất cả mọi tên trên thế giới, chỉ trừ có tên tôi. Bất giác tôi cảm thấy đau khổ như khi người ta không muốn sống nữa.

Tôi trở về nhà dưới trời mưa như trút nước. “Vlasov, Voronov, Golomb…” sướng thật!

Khi tôi nhẩm những tên này thì trước mắt tôi hiện lên một ông Vasco Núñez de Balboa nào đó, người to lớn, vai rộng, mặt thô. Tất nhiên thôi! Tôi vào làm sao được! Cái chiều cao chết tiệt ấy!

Petya ra mở cửa cho tôi. Thấy tôi người ướt đẫm, mặt trắng bệch, nó giật mình:

– Cậu làm sao thế?

– Petya, mình không có tên trong danh sách.

– Nói láo!

Mẹ Sema chạy như bay xuống bếp và hỏi tôi có gặp ông quản lý không. Tôi im lặng. Tôi ngồi trên chiếc ghế ở trong bếp, còn Petya thì cúi đầu, buồn rầu đứng trước mặt tôi.

Sáng sớm hôm sau, hai chúng tôi lại đến Viện bảo tàng Hàng không và đã tìm thấy tên tôi trong danh sách. Thì ra nó ở cột khác, ở cột này cũng còn có mấy tên vần “G” nữa, và ngay họ Grigoriev cũng có hai người, một người là Ivan, một người là Aleksandr. Petya cho rằng hôm qua tôi không tìm ra vì hồi hộp quá.

Thời gian trôi như nước chảy và thế là tôi lại xuất hiện trong phòng đọc cũng của cái Viện bảo tàng Hàng không ấy mà tôi đã vào thi. Mười ba người đã qua các ban kiểm tra tư cách và thể lực được chọn ra đứng xếp thành hàng. Vị hiệu trưởng, người cao lớn, tóc nâu, tính tình vui vẻ đi đến và nói:

– Chú ý, các đồng chí học viên phi công!

Các đồng chí học viên phi công. Tôi là học viên phi công! Lưng tôi buồn buồn như có kiến bò, cứ như người bỏ tôi vào nước nóng rồi sau đó lại nhúng tôi vào nước lạnh. Tôi là học viên phi công! Tôi sẽ bay! Tôi không nghe rõ hiệu trưởng nói những gì nữa…

Thì giờ trôi như bay. Chúng tôi từ nhà máy đến thẳng giảng đường. Sema Ginzburg bố trí cho tôi làm phụ thợ nguội ở nhà máy điện.

Hàng ngày chúng tôi nghe giảng về cấu tạo về nguyên lý hàng không, về động cơ. Sau tám giờ làm việc ở nhà máy rất buồn ngủ, chúng tôi phải nghe về cấu tạo, về nguyên lý hàng không rồi sau đó về động cơ, chỉ có chốc chốc Misha Golomb, người cũng bé nhỏ như tôi, ngồi dựa vào lưng tôi ngủ ngáy khò khò. Càng về sau nó ngáy càng to, thế là tôi phải khẽ ấn đầu nó xuống mặt bàn…

Tuy nói là chúng tôi học ở Trường Hàng không, nhưng Trường Hàng không hồi đó so làm sao được với Trường Hàng không bây giờ! Chúng tôi vừa không có máy nổ, cũng chẳng có máy bay, không có thiết bị, cũng chẳng có tiền. Kể ra ở trong Viện bảo tàng Hàng không cũng có để vài cái máy bay cổ lỗ sĩ, mất mát đủ thứ. Nếu bạn thích thì cứ tưởng tượng mình như một phi công lái chiếc máy bay trinh sát “Havilland”, hay phi công của máy bay tiêm kích “Nieuport” đã bay lần cuối cùng trên các mặt trận trong nội chiến cũng được. Nhưng không thể nào học bay trên các “quan tài” rực chiến công này.

Chúng tôi đi nhặt nhạnh những máy phát động. Căn cứ vào một tờ ủy nhiệm đường hoàng của Hội viện trợ xây dựng Ngành Hóa học Hàng không quốc phòng, chúng tôi có toàn quyền lấy đi bất cứ bộ phận nào của máy bay ở trên tường bất kỳ nhà ai. Chúng tôi đi đến tất cả các “góc đỏ” ở trong thành phố Leningrad. Cũng có khi những bộ phận máy bay đó lại không treo ở trên tường của góc đỏ mà lại ở một chỗ nào khác trên mặt bàn của viên kế toán, một người yêu Ngành Hàng không ở trong Uỷ ban quản lý nhà đất. Chúng tôi đi thu nhặt những thứ đó rồi chuyển về sân bay. Đôi khi việc này rất thuận lợi, đôi khi cũng gây tai tiếng. Tôi và đồng chí kỹ thuật phải đến câu lạc bộ công nhân ngành may ba lần, phải giải thích rất lâu cho ông chủ nhiệm câu lạc bộ biết là cái máy phát động cũ để ở ngoài hành lang của họ chẳng có ý nghĩa tuyên truyền gì.

Khi những bộ phận cũ, nát, han gỉ ấy về đến tay chúng tôi, chúng tôi phải bỏ ra rất nhiều công sức. Chúng tôi lau đi chùi lại, đánh đi đánh lại. Nửa năm đầu, công tác của chúng tôi hình như chỉ có đánh, chùi và đi thu nhặt máy phát động. Bọn chúng tôi hầu hết làm công nhân nguội và lái xe, cho nên công việc này đối với tôi có khó khăn hơn những người khác. Nhưng tôi cố ý chọn lấy việc khó khăn nhất. Suốt đời tôi sẽ không bao giờ quên cái cánh trái của chiếc máy bay U-1 chúng tôi dùng để học bay. Đó là chỗ bẩn nhất trong máy bay. Dầu từ động cơ chảy ra cánh trái và tôi đã đánh cuộc với mọi người là tôi sẽ lau chỗ ấy hàng ngày cho đến khi nào tốt nghiệp mới thôi. Tôi nằm ngửa, thoạt đầu lấy mảnh gỗ quét sạch chỗ dầu bẩn, sau đó lấy bàn chải chải, sau nữa lấy giẻ lau, nước bẩn chảy xuống đầy người, mùi dầu hôi thật là khó chịu…

Rõ ràng là trông chúng tôi chẳng ra vẻ những người phi công tương lai chút nào cả, nhất là ban đêm khi chúng tôi từ sân bay về nhà, mọi người trên xe điện nhớn nhác tìm xem mùi đó ở đâu và nhìn chúng tôi với vẻ căm phẫn. Nhưng chúng tôi không vì thế mà bực mình. Misha nói:

– Không biết mùi gì ở đâu khó chịu quá? Phù!

Và nó cố ý bịt mũi.

Ngày làm việc của chúng tôi bắt đầu từ lúc chúng tôi thay phiên nhau cắt nghĩa cho Vanya Gribkov nghe thế nào là chân trời. Ở chỗ chúng tôi có Vanya Gribkov mà cả trường ai cũng phải giải thích cho nó thế nào là đường chân trời. Sau đó các huấn luyện viên đến và chúng tôi bắt đầu bay.

Người hướng dẫn tôi là hiệu trưởng của trường kiêm chủ nhiệm cơ vụ và chủ nhiệm sự vụ, cựu phi công trong thời kỳ nội chiến. Ông là một người rất to lớn, tính tình vui vẻ, biết nhiều chuyện kỳ lạ có thể kể hàng giờ không hết, hay nổi khùng nhưng lại rất vô tâm, rất dũng cảm nhưng lại mê tín. Ông hiểu nhiệm vụ hướng dẫn của mình rất giản đơn: tức là mắng tôi và càng lên cao ông càng mắng tợn. Cuối cùng ông không mắng nữa, đó là lần đầu tiên trong nửa năm qua! Đó là điều tuyệt diệu! Tôi bay được khoảng mười phút với tâm trạng tuyệt vời. Hôm nay ông không mắng tôi, vì sao, có lẽ vì tôi lái tuyệt quá! Mặc dầu tiếng động cơ máy bay ầm ầm, nhưng tôi lại cảm thấy hình như tôi đang bay trong yên tĩnh, đó là trạng thái không bình thường!

Nhưng bỗng tôi hiểu tại sao: thì ra dây điện thoại đứt, ống nghe treo lủng lẳng bên ngoài khoang máy bay. Tôi bắt lấy ống nghe và lập tức nghe thấy câu mắng cuối cùng:

– Đồ ăn hại! Tốt nhất anh đừng bay nữa mà nên đi làm trên xe vệ sinh thì hơn!

Khi mắng người thậm tệ nhất, ông thầy của tôi vẫn xưng hô rất lịch sự, một điều “anh” hai điều “anh”.

Khi tôi hồi tưởng lại năm đầu tiên sống ở Leningrad, thì một hình tượng khác lại xuất hiện trước mắt tôi, đó là đồng chí Ch., ngày nào cũng đến sân bay Korpusnyi. Ở đây ông có một việc hơi giản đơn tức là lái chiếc máy bay cũ kỹ, đã bị rơi nhiều lần, đưa hành khách đi chơi. Chúng tôi đều hiểu ông là một người như thế nào. Chúng tôi biết và yêu mến ông trước khi cả nước biết và yêu mến ông nhiều. Chúng tôi đều biết, khi tập bay ở Viện bảo tàng Hàng không, các phi công thường bàn tán về ai. Viện bảo tàng Hàng không hồi đó cũng na ná như câu lạc bộ của chúng ta ngày nay. Chúng tôi biết thầy hiệu trưởng đã bắt chước ai, khi ông nói hơi lắp, giọng trầm bình tĩnh:

– Thế nào, công việc ra sao? Bay được những đường lượn gấp chứ? Nhưng tuyệt đối không được nói dối! Hử!

Khi ông ta bay những hình kỳ diệu xong trở về sân bay, chúng tôi chạy ùa cả về phía ông. Chúng tôi, những học viên phi hành non trẻ như những cây cỏ vừa nhú khỏi mặt đất, thích những động tác bay điêu luyện đều phục ông sát đất. Còn ông không đeo kính chắn gió, ngồi trong buồng lái nhìn chúng tôi – ông quả là một phi công tuyệt vời, một con đại bàng.

Bất kỳ đi đâu tôi cũng mang theo cái ống nghe của bác sĩ Ivan Ivanych đã kỷ niệm cho tôi và tấm ảnh của vị phi công này. Ông tặng tôi tấm ảnh này không phải trong thời gian tôi học bay ở Leningrad mà là sau đó nhiều năm ở Moskva. Ông đã tự tay viết vào tấm ảnh những chữ “Nếu có thể – hãy làm người giỏi nhất”. Đó là lời thề của ông…

Thế là một năm đã trôi qua – một năm gian khổ nhưng tuyệt vời ở Leningrad. Năm đó thật là gian khổ, bởi vì công việc của chúng tôi vượt quá sức lực của chúng tôi. Mỗi tháng chúng tôi được lĩnh bốn mươi sáu rúp tiền học bổng. Đến bữa thì gặp đâu ăn đấy, có khi chẳng được ăn tí gì. Đáng lẽ học bay thì ba phần tư thời gian chúng tôi phải làm việc lau chùi và nhặt nhạnh những động cơ cũ. Nhưng đó cũng là một năm rất đẹp, bởi vì đó là năm chúng tôi có nhiều ước mơ, hình như đó là những đường nét vẽ lên cuộc đời tương lai của tôi. Đó là một năm tôi cảm thấy mình đã đem hết sức ra để làm những điều mà tôi mong muốn.

Mặc dù tôi chẳng còn lấy một phút rỗi rãi, nhưng tôi vẫn giữ một quyển đại loại như nhật ký – ghi lại những ý nghĩ và những ấn tượng. Rất đáng tiếc là tôi không giữ được tập ghi ấy. Nhưng tôi còn nhớ trên trang đầu tiên của quyển sổ, tôi đã chép lại đoạn trích của Clausewitz[48] như sau: “Nhảy một bước ngắn dễ hơn nhảy bước dài nhiều. Song muốn nhảy qua một con hào rộng, chúng ta không thể bắt đầu nhảy nửa bước xuống lòng hào”.

Đó là tư tưởng chủ đạo của tôi trong thời gian ở Leningrad – vĩnh viễn tiến lên, không nhảy nửa bước.

Thời gian trôi như nước chảy, chỉ mãi đến ngày cuối tháng Tám năm 1930 nó mới ngừng lại. Ngày hôm đó tôi ngồi bên một cái bàn rất lớn, rất đồ sộ. Đó là một cái bàn lớn ghép từ hàng chục cái bàn đủ các hình dáng cao thấp lại. Những cái cửa sổ rất to. Mái nhà bằng thủy tinh. Đó là phòng chụp ảnh của nhà nghệ sĩ nhiếp ảnh Berenstein. Sanya, cô em gái của tôi đã thuê của ông ta một buồng.

Chương 2
Đám cưới Sanya

Ngày nghỉ nào tôi cũng đến nhà Sanya chơi và tôi phải nói rằng – mặc dù nói về em mình thế này có lẽ thật là kỳ quặc – càng ngày tôi càng mến em tôi. Cô ấy rất vui vẻ, dịu dàng, đồng thời lại rất khéo tay.

Sau khi vào học ở Học viện Mỹ thuật, cô ấy tìm được một việc làm ở Nhà xuất bản Thiếu nhi. Căn buồng của cô ấy thuê rất đẹp và gia đình nhà nghệ sĩ nhiếp ảnh cũng chiều chuộng cô hết mực, tất nhiên vì cô cũng có làm cho gia đình nhà này một số việc. Cô thường quan tâm đến mọi công việc của tôi và của Petya và thay mặt chúng tôi viết thư về cho các cụ nhà rất đều đặn. Lúc đó công việc của cô ấy ở trường rất nhiều. Mặc dù nét vẽ của cô ấy không được khỏe khoắn và bạo tay như của Petya, nhưng những bức họa của cô cũng rất đẹp. Cô thích vẽ tranh nhỏ – ngày nay các nhà họa sĩ của chúng ta hầu như không vẽ kiểu này nữa. Những bức họa của cô rất hiếm, vẫn như thời kỳ còn nhỏ, cô rất thích nói chuyện, khi có vấn đề gì có liên quan đến cô hoặc cô thích thú thì cô nói liến thoắng như súng liên thanh, làm cho tôi nghe xong rồi mà chẳng hiểu đầu cua tai nheo ra sao cả. Tóm lại cô là một cô em tuyệt vời. Và giờ đây nó sắp lấy chồng.

Tất nhiên là chẳng khó đoán ra cô ta lấy ai, tuy rằng tối hôm đó trong số các bạn trẻ có mặt ở phòng chụp ảnh của nhà nghệ sĩ nhiếp ảnh, Petya ít giống chú rể nhất. Cậu ta lặng lẽ ngồi bên cạnh một chàng trai mũi nhọn, còn chàng trai này thì luôn luôn công kích cậu ta, cứ như muốn dùng cái mũi nhọn của hắn mà đâm cậu ta vậy. Tôi hỏi thầm Sanya, cậu mũi nhọn đó là ai, cô trả lời vẻ kính trọng:

– Izya.

Nhưng không hiểu sao tôi không thích cái anh chàng Izya ấy.

Tóm lại đây là một đám cưới kỳ quặc. Chỉ vì một con bò cái mà các vị khách tranh cãi nhau suốt cả buổi tối – có thật họa sĩ Filippov đã vẽ con bò cái mất hai năm rưỡi trời hay không. Hình như ông ta chia con bò cái ra làm nhiều mảnh nhỏ, sau đó vẽ riêng từng mảnh một. Tôi định nói rằng đó là một người bệnh hoạn, nhưng lúc đó Izya đã kịp thời xây dựng cả một lý thuyết về con bò cái đó, thậm chí còn ghép cho cái mớ lý thuyết đó chữ “chủ nghĩa”. Thế là chẳng có ai chú ý đến cô dâu chú rể cả.

Tôi đến dự lễ cưới của Sanya với cả tấm lòng trân trọng. Cô em ruột đi lấy chồng – dù sao đây cũng không phải là chuyện thường có! Sáng sớm chúng tôi nhận được bức điện dài của ông chánh án và dì Dasha gửi cho hai người, một gửi cô dâu chú rể, một gửi cho tôi. Tôi mất cả một tháng trời để lắp cho hai vợ chồng trẻ cái máy thu thanh nhỏ. Nhưng các nhà họa sĩ lại chẳng để ý gì đến nó. Suốt cả buổi tối họ chỉ cãi nhau hoài về con bò cái.

Nhưng xem ra cô dâu chú rể cũng rất vui, đặc biệt là Petya, cậu ta cứ luôn mồm nói “Thật buồn cười!” và nhìn ngang nhìn ngửa rất hài lòng. Còn Sanya thì rất bận, vì không đủ đĩa, chén nên khách phải ăn làm hai đợt.

Cô chỉ ngồi xuống được có một lát, mặt đỏ bừng, vẻ mệt mỏi, cô mặc chiếc áo váy có đăng-ten, không hiểu sao chiếc áo đó lại gợi cho tôi nhớ đến Ensk và dì Dasha. Tôi tranh thủ lúc đó đứng lên.

– Các bạn, chú ý, xin nâng cốc! – Izya nói và nhìn tôi với vẻ tò mò.

Mọi người im lặng.

– Các bạn, trước hết, tôi đề nghị cạn chén chúc mừng cô dâu – tôi nói. – Tuy cô là em gái tôi, nhưng vì các vị khách chẳng ai nghĩ đến chuyện dù sao cũng nên nâng cốc chúc mừng cô dâu, cho nên tôi đành phải chúc vậy.

Mọi người hét ầm lên “U-ra!” và đứng lên chạm cốc với Sanya.

– Thứ hai, tôi đề nghị cạn chén chúc mừng chú rể, – tôi nói tiếp, – mặc dù đáng lý ra cậu ta phải chúc tôi trước. Tại sao vậy? Tại vì chính tôi đã chứng minh cho cậu ta là cậu nên làm họa sĩ chứ không nên làm phi công. Có lẽ tôi đã để lộ bí mật của cậu ta, nhưng đó lại là sự thật, cậu ta đã muốn trở thành phi công. Có lần chúng tôi đã tranh luận với nhau về vấn đề này mất cả một ngày. Cậu ta đã khẳng định với tôi rằng cậu ta không thích vẽ. Cậu ta sợ rằng làm nhà họa sĩ cậu ta không phát huy được toàn bộ sức mạnh của tâm hồn mình.

Mọi người cười vang, tôi gõ cái thìa vào cốc.

– Tại sao lúc đó tôi lại quyết định cậu ta nên làm họa sĩ? Rất đơn giản: vì cậu ta đã cho tôi xem những bức họa của mình. Tôi có thể chứng thực rằng lúc đó chỉ có một đề tài làm cho cậu ta thích thú, – tôi chỉ vào Sanya.

– Xin lấy danh dự mà nói, anh ấy nói dối. – Petya lắp bắp.

– Đề tài này đã được cậu ấy biểu hiện bằng mọi hình thức: ngồi trên thuyền, bên bếp lò, ngồi trên ghế dài cạnh cổng lớn, ngồi trên ghế dài trong vườn hoa, mặc áo bành-tô, không mặc áo bành-tô, mặc áo cánh kiểu Ukraina và mặc áo choàng màu xanh. Lúc đó người ta dễ dàng dự đoán được rằng: thứ nhất, một lúc nào đó Petya sẽ trở thành nhà họa sĩ; thứ hai, một lúc nào đó chúng ta sẽ được tụ tập bên những chiếc bàn này và sẽ được cạn chén chúc mừng cô dâu, chú rể của chúng ta, do đó bây giờ tôi đề nghị chúng ta cạn chén.

Tôi chạm cốc với Sanya và Petya và uống hết cốc rượu của mình.

Sau đó mọi người nâng cốc chúc tôi, rồi nâng cốc chúc Izya, và như vậy quả là thất sách, bởi vì để đáp lại, Izya đã tương ra một tràng dài những lời hóm hỉnh mà chỉ có mình hắn ta cười để chống lại họa sĩ Filippov. Petya nghe hắn nói có vẻ hài lòng và luôn mồm nói “Thật buồn cười!”, nhưng sau đó mặt cậu ta bỗng tím lại và nói rằng Izya đúng là “anh hùng tầm thường điển hình của hiệp hội các nhà nghệ thuật cách mạng Nga”. Cậu ta suy nghĩ một lát rồi nói thêm: “Ngoài ra còn là một anh chàng tầm thường bất tài” nữa.

Nhưng Izya không tán thành nói hắn là một anh chàng tầm thường bất tài và tôi không biết làm thế nào để kết thúc được cuộc tranh cãi đó, nếu lúc đó không có giáo sư của Sanya tới. Ông là người rất được tôn kính, có bộ râu đen rất đẹp. Mọi người chạy bổ ra đón ông, thế là cuộc tranh cãi kết thúc.

Thật tình mà nói, lần đầu tiên trong đời tôi trông thấy một vị giáo sư chân chính. Tôi rất thích ông. Ông uống liền hai cốc và nói với tôi là ngay từ hồi chiến tranh 1914, lúc nào ông cũng muốn trở thành phi công. Ông ôm hôn Sanya hơi lâu. Đối với một giáo sư có bộ râu đẹp đáng kính như thế mà hôn như vậy kể cũng hơi lâu. Sau đó ông nằm xuống chiếc đi-văng và ngủ luôn.

Tóm lại, đám cưới của Sanya rất vui vẻ, nhưng trong thâm tâm tôi cảm thấy một nỗi buồn mà tôi không muốn thừa nhận. Tôi vẫn cảm thấy các nhà họa sĩ có cái gì hơi kỳ. Nhưng cái đó cũng rất dễ hiểu, bởi vì tôi có một lối sống khác với những sở thích khác. Và họ cũng như tôi, cũng nghĩ về tôi như thế. Tôi cảm thấy điều này trong khi tôi phát biểu ý kiến.

Nhưng còn có một nguyên nhân khác nữa làm cho tôi cảm thấy buồn. Sanya đã đoán ra nguyên nhân này. Lúc đó giáo sư đã tỉnh dậy và đang nói rất to rằng ông ta cấm không cho Sanya lấy chồng trước khi bảo vệ luận án tốt nghiệp. Mọi người đang vây quanh ông cười vang lên. Sanya khẽ vẫy tay gọi tôi và chúng tôi đi xuống bếp.

– Có người hỏi thăm anh… Anh có biết ai không?

Tôi hiểu ngay là ai, nhưng tôi bình tĩnh nói:

– Không biết.

– Katya đấy.

– Thật không? Cám ơn.

Sanya phật ý nhìn tôi. Cô ấy phật ý đến nỗi tái mặt đi và giận tôi, – tất nhiên cô ấy biết thừa là tôi giả vờ.

– Anh lúc nào cũng nói dối, – cô nói nhanh. – Cứ định làm Childe Harold[49] cơ! Không được nói dối em đâu, đặc biệt là ngày hôm nay, ngày cưới của em. Em sẽ viết thư cho chị ấy, viết rằng anh đòi em bức thư suốt ngày, nhưng em không đưa.

– Tôi chẳng đòi cô cái gì cả.

– Trong lòng anh đang đòi, – Sanya khẳng định, – nhưng bên ngoài thì giả vờ, ra vẻ không cần gì. Tóm lại, em có thể đưa cho anh bức thư này, có điều là trang cuối cùng anh không được xem, đồng ý không?

Cô ta dúi vào tay tôi bức thư rồi chạy. Tất nhiên là tôi đã đọc hết bức thư, và trang cuối cùng thì đọc những ba lần, bởi vì trong đó viết về tôi. Katya không hề nhờ chuyển lời hỏi thăm tôi mà chỉ hỏi sơ sơ về tình hình của tôi và khi nào thì tôi tốt nghiệp. Bề ngoài thì đây là một bức thư bình thường, nhưng thực tế đây là một bức thư rầu rĩ… Ví dụ, trong đó có đoạn viết:

“Giờ đây mới là bốn giờ, chỗ chúng mình đây trời đã tối, mình bỗng ngủ thiếp đi, khi tỉnh dậy thì không sao hiểu được là mình đã gặp những việc tốt lành như thế. Thì ra mình đã nằm mơ về Ensk, hình như các bà dì đang giúp mình mặc quần áo, chuẩn bị lên đường…”

Tôi đọc đi đọc lại đoạn này mấy lần. Trước mắt tôi lại hiện lên cái cảnh lúc chúng tôi rời khỏi Ensk mà suốt đời không bao giờ quên được. Tôi nhớ lại các bà dì đã chạy theo đoàn tàu đang chuyển bánh, dặn dò rất to như thế nào, sau đó tôi đã chuyển sang toa Katya ra sao và nhớ lại cái cảnh các cụ đã xếp các thứ vào những cái làn của chúng tôi. Chàng thanh niên người nhỏ nhắn ngồi cạnh cứ thắc mắc về mối quan hệ giữa chúng tôi, rồi cảnh Katya đứng bên cạnh tôi ở ngoài lối đi trên toa tàu. Cô đứng sát bên tôi, tôi nhìn cô và nói chuyện với cô. Giờ đây khi cô đang ở xa tít mù tắp thì những cảnh này sao mà khó hình dung thế.

Sanya đã quay lại mà tôi không biết.

– Đọc hết chưa?

– Sanya, em hãy viết cho cô ấy biết rằng công việc của anh rất tốt, rằng anh sẽ tốt nghiệp vào tháng Mười và sau đó… Anh cũng chưa biết sẽ đi đâu. Anh sẽ yêu cầu được đi Bắc cực.

– Bây giờ anh hãy ngồi xuống đây và hãy tự viết cho chị ấy tất cả những cái đó.

– Không, anh sẽ không viết.

– Nếu anh không viết xong thì em không cho anh đi đâu hết.

– Sanya!

– Em sẽ gọi Petya xuống ngay bây giờ, – Sanya nói giọng nghiêm khắc, – và sẽ gọi tất cả mọi người xuống, chúng em sẽ quỳ xuống để khuyên anh viết bức thư này, bởi vì chúng em cho rằng anh hành động cứng nhắc lắm.

– Sanya, cô cút đi! Cô say rồi. Này, tôi đi đây!

– Đi đâu! Anh điên à?

– Không, tôi đi đây. Khuya rồi, sáng mai tôi phải dậy sớm. Và nói chung…

Tôi không nói, “nói chung” cái gì, nhưng cô ta hiểu, lúc chia tay cô ta rất thông cảm hôn lên má tôi.

Chương 3
Tôi viết thư cho bác sĩ Ivan Ivanych

Tôi giận Katya bởi vì trước khi rời khỏi Moskva, tôi muốn từ biệt cô và đã viết thư cho cô, nhưng cô không trả lời và cũng không đến, mặc dù cô biết rằng chuyến này tôi sẽ đi rất lâu và cũng rất có thể sẽ không bao giờ gặp lại nhau nữa. Cố nhiên là tôi cũng không viết thư cho cô thêm nữa. Cũng rất có thể là Nikolai Antonych đã làm cho tôi tin rằng tôi “đã phỉ báng ông ta bằng những lời vu khống đáng sợ nhất mà loài người không có thể tưởng tượng được”, rằng tôi là “một tên nhãi ranh dòng máu bẩn thỉu”, rằng vì dòng máu bẩn thỉu ấy mà mẹ cô đã chết.

Thôi được, mọi việc còn đang ở phía trước! Khi tôi hồi tưởng lại đến cảnh này thì mắt hoa lên, đầu choáng váng.

Nhưng, giờ đây tôi có thể làm gì được ở trong cái thành phố Leningrad này, khi tôi phải làm việc từ tám giờ sáng đến năm giờ chiều ở trong nhà máy và từ năm giờ chiều đến một giờ đêm ở Trường Hàng không?

Mùa đông năm ấy, trước khi bay ở ngoài sân bay, chúng tôi lên lớp học tập ở trong phòng học của Viện bảo tàng Hàng không.

Có một lần tôi hỏi đồng chí giám đốc Viện bảo tàng, có biết tài liệu gì về thuyền trưởng Tatarinov hay không, ở trong thư viện có quyển sách nào nói về việc này không hay có quyển sách “Nguyên nhân thất bại của đội thám hiểm Greely” do ông viết không?

Tôi không hiểu tại sao, nhưng đồng chí giám đốc thư viện đã rất thích thú với vấn đề này. Nhân tiện cũng xin nói, ông là một trong những người sáng lập ra Trường Hàng không chúng tôi, vì thế mà các học viên phi hành thường đến gặp ông để trình bày tất cả những chuyện riêng tư.

– Thuyền trưởng Tatarinov? – Ông ngạc nhiên hỏi lại. – Ồ, chuyện đó thú vị đấy! Tại sao anh lại quan tâm đến vấn đề ấy?

Muốn trả lời vấn đề này, tôi phải kể lại tất cả những gì các bạn đã đọc ở những phần trên. Do đó tôi chỉ trả lời vắn tắt.

– Nói chung tôi thích đọc những sách về thám hiểm.

– Nhưng về cuộc thám hiểm lần này hầu như chẳng có gì rõ ràng cả. – Ông giám đốc Viện bảo tàng nói. – Nào, lại đây, chúng ta cùng vào thư viện xem.

Tất nhiên, nếu không có ông tôi không thể tìm được gì hết, bởi vì đó chỉ là những bài viết lẻ tẻ trên các báo chương, tạp chí còn sách thì chỉ có một quyển – một tập sách nhỏ vẻn vẹn có hai mươi nhăm trang, tên sách là “Người đàn bà trên biển”. Thì ra không phải Tatarinov chỉ viết một cuốn sách về đội thám hiểm Greely mà thôi.

Quyển sách này như thế nào? Tôi đọc đi đọc lại hai lần và khẳng định đây là một quyển sách rất hay, đặc biệt là nếu ta nhớ lại đây là một quyển sách do một sĩ quan hải quân viết. Và khi nào? Đó là năm 1910, dưới thời Sa hoàng.

Quyển sách này chứng minh rằng phụ nữ có thể làm thủy thủ được. Ông đã dẫn chứng một số sự việc trong đời sống ngư dân vùng biển Azov. Trong những tình thế hiểm nghèo, phụ nữ đã tỏ ra không những không kém gì nam giới mà còn dũng cảm hơn nữa là khác. Thuyền trưởng tin tưởng sâu sắc rằng trái hẳn những mê tín đã lưu truyền nếu “cho phụ nữ làm nghề hàng hải”[50] thì sẽ đem lại nhiều điều bất hạnh cho những thủy thủ bị buộc phải để gia đình lại trên bờ, sống cuộc đời phân ly mãi mãi. Ông tin rằng trong tương lai không xa, trên các tàu biển sẽ được thấy “thợ máy phụ nữ, hoa tiêu phụ nữ, nữ thuyền trưởng”.

Khi đọc quyển sách nhỏ này, tôi nhớ lại những ghi chú của thuyền trưởng về cuộc thám hiểm của Nansen và bản trích yếu báo cáo của ông về cuộc thám hiểm Bắc cực năm 1911. Lần đầu tiên tôi nhận thức được, ông không chỉ là một nhà hàng hải dũng cảm mà còn là một người có đầu óc hết sức trong sáng, nhìn cuộc sống một cách rộng rãi với quan điểm tiến bộ.

Nhưng có một số tác giả của các bài báo khác rõ ràng là có sự suy nghĩ khác. Ví dụ trên tờ báo “Peterburg” có một nhà báo nào đó đã viết bài chống lại cuộc thám hiểm này trên cơ sở Hội đồng bộ trưởng đã “phủ quyết đơn thỉnh cầu của thuyền trưởng Tatarinov về việc trích những khoản kinh phí cần thiết”. Bài báo ấy còn viết bằng những lời lẽ như sau: theo sự chứng minh của các cơ quan hữu trách thì không đủ cơ sở để thực hiện cuộc thám hiểm này, vả lại thuyền trưởng Tatarinov đã không suy nghĩ chu đáo về các dự định của đội thám hiểm. Hội đồng bộ trưởng cho rằng chính phủ cần thông qua đại biểu của Ngành Vận tải đường biển để bác bỏ kiến nghị này”.

Trên một tờ báo khác, tôi tìm được một tấm ảnh rất thú vị: một chiếc tàu biển màu trắng rất đẹp, gợi cho tôi nhớ đến chiếc tàu buồm của Tây Ban Nha vẽ trong cuốn “Những phát hiện mới của thế kỷ”. Đó chính là chiếc tàu buồm “St. Maria”. Xem ra chiếc tàu buồm này rất thanh tú, cân đối, có lẽ quá thanh tú cân đối để đi từ Peterburg đến Vladivostok dọc theo bờ biển Sibir.

Số tiếp theo của chính tờ báo đó lại đăng một tấm ảnh càng thú vị hơn: tấm ảnh chụp chung nhân viên toàn tàu. Đúng là rất khó nhận ra được gì trên tấm ảnh này, nhưng cách bố trí người và thuyền trưởng ngồi giữa, hai tay khoanh trước ngực – tất cả những cái đó đối với tôi rất quen thuộc. Tôi đã nom thấy tấm ảnh này ở đâu? Tất nhiên là ở nhà Tatarinov, ở trong số những tấm ảnh cũ Katya cho tôi xem. Nhưng tôi suy nghĩ tiếp.

Không, không phải ở nhà Tatarinov! Tấm ảnh này là của bác sĩ Ivan Ivanych – đấy, tôi đã trông thấy tấm ảnh này ở chỗ ấy!

Năm 1923, khi tôi ở nhà thương về, tôi đến để chào từ biệt ông. Ông đang chuẩn bị đi lên miền Bắc và khi ông xếp hành lý vào va-li thì chiếc ảnh này rơi ra ngoài. Tôi nhặt lên và đã ngắm nghía rất lâu rồi hỏi ông, tại sao bác sĩ không có mặt trong số toàn thể đội thủy thủ này, ông đã trả lời:

– Bởi vì tôi không đi trên chiếc tàu buồm “St. Maria” này, – sau đó ông cầm tấm ảnh ở tay tôi, nói tiếp: – Đây là của một người bạn để lại làm kỷ niệm…

Người đó là ai?

Một ý nghĩ đơn giản thoáng hiện qua trong óc tôi. Nhưng đồng thời đó cũng lại là một ý nghĩ kỳ lạ mà chỉ có chính bác sĩ Ivan Ivanych mới có thể chứng thực được nó có chính xác hay không. Tôi liền quyết định viết thư cho ông. Tuy ông rời Moskva đã gần bảy năm rồi, nhưng không hiểu sao tôi lại hoàn toàn tin tưởng rằng ông vẫn sống và khỏe mạnh và vẫn ngâm thơ của Kozma Prutkov, vẫn theo thói quen, vừa nói chuyện vừa vỗ lấy cái gì đó trên mặt bàn tung lên rồi đỡ lấy, rồi lại tung lên, đỡ lấy như người làm trò tung hứng.

Đây tôi đã viết cho ông như thế này:

“Bác Ivan Ivanych kính mến!

Bức thư này là của một “bệnh nhân thú vị” mà trước đây bác đã chữa cho viết gửi cho bác. Hồi ấy bác đã khẳng định người này bị bệnh “câm mà không điếc”. Bác có còn nhớ cháu không hay là quên rồi? Lúc ra đi lên miền Bắc, bác có đề nghị cháu viết thư cho bác kể chuyện cháu đã làm được những gì và sức khỏe cháu ra sao. Thế là giờ đây, bảy năm đã trôi qua, cuối cùng cháu đã thực hiện lời đã hứa. Cháu cảm thấy người rất khỏe. Hiện nay cháu đang học bay, cháu học ở Trường Hàng không của Hội viện trợ xây dựng Ngành Hóa học Hàng không quốc phòng. Cháu hy vọng sẽ có một ngày được cưỡi máy bay đến thăm bác. Ngoài ra, bức thư này, cháu còn một việc nữa muốn hỏi bác, đó là hồi còn ở Moskva cháu có đến thăm bác một lần, bác có cầm trong tay một tấm ảnh bưu thiếp chụp toàn đội thủy thủ trên chiếc tàu buồm “St. Maria”, thuyền trưởng là Tatarinov. Chiếc tàu buồm này rời khỏi Peterburg tháng Năm năm 1912, rồi bị mất tích ở ngoài biển Kara. Bác có nhớ không, hôm ấy bác nói rằng tấm ảnh này là của một người khác tặng bác để kỷ niệm. Nhưng là ai thì bác không nói. Cháu rất cần biết người đó là ai. Tất nhiên bác có quyền hỏi cháu: tại sao em lại quan tâm đến việc đó? Cháu xin trả lời đơn giản là cháu quan tâm đến tất cả những gì có liên quan đến thuyền trưởng Tatarinov, bởi vì cháu quen người nhà ông ấy, cháu muốn báo cho họ biết tình hình thực của ông ấy sống, chết ra sao. Đó là điều rất quan trọng đối với cháu.

Cháu sẽ rất cám ơn, nếu bác viết thư trả lời cháu. Thư cho cháu đề: Đại lộ Roshalya, 12. Viện bảo tàng Hàng không, Trường Hàng không thuộc Hội viện trợ xây dựng Ngành Hóa học Hàng không quốc phòng.

Kính thư,

Aleksandr Grigoriev

Tôi có hy vọng nhận được thư trả lời hay không? Rất có thể bác sĩ đã trở về Moskva từ lâu rồi chăng? Có thể ông đã chuyển đi xa hơn lên miền Bắc chăng? Hoặc giả ông ấy đã quên béng tôi đi rồi và giờ đây đọc bức thư này ông ấy chẳng nhớ tấm ảnh nào, Grigoriev nào nữa chăng?

Chương 4
Tôi nhận được thư trả lời

Một tháng, hai tháng rồi ba tháng trôi qua. Chúng tôi đã học hết phần lý thuyết và chuyển toàn bộ ra sân bay Korpusnyi.

Ngày hai nhăm tháng Chín năm 1930, đó là một “ngày trọng đại” trên sân bay. Cho đến nay khi chúng tôi vẫn nhớ lại ngày này với cái tên gọi như thế. Ngày hôm đó cũng như mọi ngày bình thường khác: bảy giờ sáng chúng tôi đã ngồi bên “đống phế liệu có thể lợi dụng được”, có người đã thử làm cho Misha Golomb “ngạc nhiên”, bởi vì cậu ta chẳng bao giờ ngạc nhiên về một cái gì hết. Còn Vanya Gribkov lại đang hỏi người nào đó, thế nào là đường chân trời.

– Kia kìa, nơi giữa trời và đất giáp nhau ấy. Đã hiểu chưa?

– Thế tại sao khi mình đang bay thì nó không giáp nhau nữa?

Cuối cùng Vanya cũng đã hiểu, thế nào là chân trời. Nhưng bao giờ nó cũng chỉ tìm chân trời ở một chỗ ấy mà thôi – ở trên vịnh phía sau “Putilovets”. Nó cũng chỉ bay về phía ấy, vừa cất cánh, nó liền “tiến gần” phía chân trời, nó cứ “tiến gần” một mạch như thế cho đến khi người ta chuyển nó sang lính cơ giới.

Chín giờ, thầy giáo đến, thế là xảy ra mấy việc: thứ nhất, thầy giáo dẫn đến một vị mặc áo cổ tà, đeo kính gọng mạ vàng, oai phong lẫm liệt, mọi người liền biết ngay đó là ông bí thư Khu ủy. Đồng chí bí thư nhìn những chiếc máy bay, rồi lại nhìn xưởng sửa chữa do chúng tôi làm bằng những cái hòm lớn đựng máy bay và nói:

– Này, anh bạn thân yêu. Trước hết chúng ta cần phải chỉnh đốn công tác bảo vệ một chút đã. Thật chẳng ra gì khi trên sân bay lúc nào cũng có người khả nghi lượn đi lượn lại.

– Đâu? – Ông thầy hỏi. – À, những người này ấy à? Đây là những học viên phi hành của tôi đấy.

Thứ hai, chúng tôi vừa tiễn khách đi xong thì ông thầy xạc chúng tôi một trận về tội chúng tôi đánh đổ dầu xăng. Mặt ông đỏ tía lên như hệt mái tóc của ông. Đây không phải là lần đầu tiên, cho nên chúng tôi nghĩ bụng cứ để cho ông ta hò hét một trận rồi cũng xong thôi.

Nhưng ông lại quỳ xuống và lấy ngón tay ngoáy những cái hố con ở bên cạnh những thùng dầu xăng. Trong hố chỉ có nước lã, nhưng ông lại nói đó là dầu xăng.

– Không, nước lã đấy, – Golomb cãi.

– Nhưng tôi bảo là dầu xăng!

– Nước lã!

– Dầu xăng!

– Ừ, thôi được, thì dầu xăng, – Golomb đồng ý.

Ông thầy lại chọc ngón tay vào một cái hố khác, ngửi rồi đứng lên. Ông cau mày, ngửi lại lượt nữa.

– Nước lã, – ông khẽ lẩm bẩm, thế là chúng tôi cười bò ra, ngồi xuống đất.

Thứ ba… về việc thứ ba, cần phải nói tỉ mỉ một chút.

Hôm đó tôi bay với ông thầy mấy lần. Ông ta cứ nhìn tôi chằm chằm, nhưng lại khác với ngày thường, ông không mắng tôi.

– Lại đây, – cuối cùng ông nói. – Bây giờ anh bay một mình.

Lúc đó có lẽ trông tôi hồi hộp lắm, nên ông mãi nhìn tôi đăm đăm đầy thiện ý. Sau đó ông kiểm tra các đồng hồ xem có làm việc bình thường hay không rồi cài khóa dây da ở cái khoang trên đang bỏ trống.

– Bay một vòng tròn bình thường. Sau khi rời khỏi mặt đất, lấy chiều cao. Không được lượn vòng ở dưới một trăm năm mươi mét. Lượn theo bốn đường vuông hình hộp rồi hạ cánh.

Tôi đưa máy bay ra tuyến đường bay và giơ một tay lên xin cho được cất cánh. Lúc đó tôi cảm thấy không phải tôi mà là một ai đó đang làm những việc này. Người cầm cờ hiệu giơ lá cờ màu trắng lên – có thể bay. Tôi dận ga, chiếc máy bay chạy dọc sân bay…

Đã từ lâu tôi quên mất cái cảm giác hờn dỗi thơ ngây khi lần đầu tiên tôi cất cánh lên không trung và hiểu thế nào là một chuyến bay. Hồi đó trong đầu óc tôi cứ tưởng tượng rằng khi tôi bay sẽ như một con chim, thế mà giờ đây ngồi trong khoang lái thì lại hoàn toàn cảm thấy y như ngồi trên mặt đất vậy. Ngồi vào chiếc ghế tôi chẳng còn thì giờ đâu mà nghĩ chuyện trên trời, dưới đất. Mãi đến khi tự bay lần thứ mười một gì đó, tôi mới nhận xét thấy hình trạng của mặt đất giống hệt như trong địa đồ, thấy chúng ta đang sống trong một thế giới hình học rất chính xác. Tôi rất thích những cái bóng đám mây đang lượn lờ trên mặt đất. Tóm lại tôi đã lĩnh hội được rằng thế giới đẹp lạ lùng…

Lần đầu tiên tôi bay một mình như thế đấy. Khoang buồng của huấn luyện viên rỗng không. Vòng lượn đầu tiên. Khoang buồng của huấn luyện viên trống rỗng, nhưng máy bay đang bay. Vòng lượn thứ hai. Tôi đang bay hoàn toàn độc lập với một cảm giác tuyệt vời hoàn toàn tự do. Vòng lượn thứ ba. Phải chuẩn bị hạ cánh. Vòng lượn thứ tư. Chú ý! Tôi bắt đầu giảm bớt ga. Mặt đất càng ngày càng gần. Kia nó đang ở ngay dưới máy bay. Tôi buông cần lái. Máy bay theo đà chạy. Dừng.

Có lẽ những động tác đó cũng không tồi cho nên đến cả ông thầy khó tính của chúng tôi cũng phải gật đầu tán thưởng, còn Misha Golomb đứng sau ông thì giơ ngón tay cái lên với tôi.

– Sanya, cậu cừ lắm, – nó nói khi chúng tôi ngồi trên gò hút thuốc, – mình nói thật đấy! Này, cậu có thư đây. Hôm nay mình vào Viện bảo tàng Hàng không, ông thường trực nói: “Có thư của Grigoriev. Anh có thể chuyển hộ được không?”

Ông đưa cho mình bức thư. Đó là bức thư của bác sĩ Ivan Ivanych.

“Sanya thân yêu! Rất mừng là cháu rất khỏe. Nhưng cháu nói bác đã chữa cho cháu khỏi bệnh “câm mà không điếc” là không đúng. Chú em ạ, chẳng có bệnh nào như thế đâu. Nói “người câm không điếc” thì đúng. Bác đang chờ cháu và máy bay của cháu tới, nếu không bọn bác chỉ có ngồi xe do chó kéo mà thôi. Còn câu chuyện tấm ảnh thì như thế này: tấm ảnh này do Ivan Dmitrievich Klimov, hoa tiêu tàu buồm “St. Maria” tặng bác. Năm 1914 người ta đưa ông ấy đến Arkhangelsk, hai chân đã bị băng giá làm tê liệt đi rồi, sau đó ông chết ở bệnh viện thành phố vì bệnh hoại huyết. Sau khi ông chết, người ta tìm thấy hai quyển vở ghi và một số thư. Số thư tương đối nhiều. Theo bác dự đoán có thể đến hai chục chiếc. Tất nhiên đó là những bức thư ông mang từ chiếc tàu buồm về, mặc dù có thể có vài lá thư ông viết trên dọc đường – đội thám hiểm của trung úy Sedov đã cứu ông trên đường đi. Sau khi ông chết, bệnh viện đã đem gửi những bức thư ấy theo từng địa chỉ trong thư. Nhưng hai quyển vở ghi và tấm ảnh thì bác giữ lại. Cháu đã quen người nhà của thuyền trưởng Tatarinov và có ý định cung cấp cho gia đình ấy biết “tình cảnh thật về cuộc sống và cái chết của ông ta (tất nhiên là của thuyền trưởng chứ không phải của người nhà thuyền trưởng)”, nhất định cháu sẽ rất thú vị về hai quyển vở ghi này. Đây là hai quyển vở nháp bình thường của học sinh, trong đó viết đặc chữ bút chì. Rất đáng tiếc là viết ngoáy quá. Nhiều lần bác đã thử đem ra đọc nhưng kết quả đã phải từ bỏ ý định ấy. Những điều bác biết, đại khái là như vậy. Đó là vào khoảng cuối năm 1914, lúc đó mới bắt đầu xảy ra chiến tranh nên đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov chẳng được ai quan tâm đến. Hiện nay bác vẫn còn giữ hai quyển vở ghi và tấm ảnh. Cháu lên đây, à quên, cháu bay lên đây, cháu hãy đọc nếu như cháu có đủ nhẫn nại. Địa chỉ của bác: Zapolyarye, phố Kirov, số nhà 24.

Mong thư của chú, chú bệnh nhân thú vị của tôi.

Bác sĩ Ivan Pavlov của cháu

… Tình hình cô em gái ra sao? Các cháu có còn dùng xiên gỗ để nướng khoai tây nữa không?”

Tôi cũng đã nghĩ như thế! Tấm ảnh do người hoa tiêu để lại. Chính bác sĩ đã được gặp người hoa tiêu; người đã ký tên: “Xin gửi bà lời chào kính trọng – Hoa tiêu tàu biển viễn hành – I. Klimov”. Chính con người đã làm cho tôi suốt đời cảm thấy kinh ngạc về những danh từ kỳ dị như “vĩ độ”, “tàu buồm”, “Fram” và những câu vô cùng khách sáo như “Trước hết xin báo tin để bà rõ…”, “tin rằng chẳng bao lâu nữa tôi sẽ được gặp bà…”. Chính người hoa tiêu mà qua thư ông tôi đã biết rằng chữ ếch-xpe-đi-xi-a – không phải chỉ có nghĩa là cái nhà hầm bẩn thỉu dưới nhà bưu điện, mà còn là cuộc viễn hành, là thuyền trưởng, là núi băng trôi nữa.

Tôi quyết định khi nào tốt nghiệp Trường Hàng không sẽ đến Zapolyarye ngay lập tức để đọc những quyển vở ghi chép ấy của ông. Bác sĩ đã “phải từ bỏ cái ý định này”. Chắc ông sẽ không từ bỏ, nếu ông còn hy vọng tìm được thấy trong đó dù chỉ là một lời khẳng định được sự đúng đắn của ông, nếu như ông bị nhổ vào mặt, nếu như Katya nghĩ rằng ông đã giết chết mẹ cô…

Hình như tôi đã nói ra lời, bởi vì Misha Golomb ngồi trên gò có vẻ ngạc nhiên.

– Misha, – tôi nói với nó. – Sau khi tốt nghiệp Trường Hàng không, cậu có đi lên miền Bắc không?

– Đi. Nhưng để làm gì?

– Có việc cần.

– Nếu cần thì đi!

– Thế thì quyết tâm nhé?

– Quyết tâm.

Thực ra quyết tâm như vậy còn quá sớm. Nhưng ba năm sau tôi cũng đến được miền Bắc thật.

Chương 5
Ba năm

Tuổi thiếu niên không kết thúc trong một ngày – và ngày đó cũng chẳng đánh dấu ở trên tờ lịch: “Hôm nay tuổi thiếu niên của tôi kết thúc”. Nó lặng lẽ trôi qua, thậm chí bạn còn không kịp từ biệt nó nữa. Vừa mới ngày nào bạn còn rất trẻ, rất xinh đẹp, thế mà kia – trên một chuyến xe điện có một đội viên thiếu niên tiền phong đã gọi bạn là “chú”, bạn vội vàng quay nhìn vào tấm kính cửa sổ lờ mờ trên xe điện và không khỏi ngạc nhiên nghĩ: “Ừ, là chú rồi”. Tuổi thiếu niên đã kết thúc, nhưng khi nào, ngày nào giờ nào? Không biết.

Tuổi trẻ của tôi kết thúc như thế. Nhưng có một ngày thế này, từ ngày hôm đó trở đi tôi hiểu rằng mình đã có một lối nhìn khác hẳn để nhìn những khát vọng của mình trước đây. Cái ngày hôm đó tôi nhớ rõ lắm…

Tôi được cử từ Leningrad đến Balashov. Vừa tốt nghiệp Trường Hàng không này tôi được cử đi học ngay ở một Trường Hàng không khác. Lần này tôi được học với một huấn luyện viên cừ và một chiếc máy bay ra trò.

Tôi không nhớ rõ trong đời tôi có thời kỳ nào tôi đã làm việc cần mẫn như thế không.

– Anh có biết anh đã bay như thế nào không? – Hồi còn ở Leningrad thầy hiệu trưởng nói với tôi như vậy. – Như cái hòm gỗ ấy. Mà ở miền Bắc thì cần phải có kỹ thuật lái hạng nhất.

Khi màn đêm vừa buông xuống tuyến đường bay tôi cũng bắt đầu học bay đêm. Lúc tôi bắt đầu lấy chiều cao, tôi cảm thấy hình như mình đang lò dò đi trong hành lang tối. Phía dưới, trên sân bay, tín hiệu hạ cánh hình chữ T sáng rực lên. Những bóng đèn đỏ vạch thành hai đường thẳng tắp, ngăn cách với cánh đồng đen ngòm. Trên những đoạn bẻ ghi đường sắt có tín hiệu lấp lánh. Ban đêm những đoạn đường tránh này sao ngay ngắn lạ kỳ, khác hẳn với ban ngày. Bầu trời đen kịt, không nhìn thấy mặt đất. Xa xa bỗng hiện lên ánh lửa, sau vài phút nữa, thì ra đây không phải là ánh lửa mà là một thành phố – có hàng ngàn ngọn đèn, đủ các màu sắc, đủ các hình dáng… Thật là một bức tranh kỳ lạ!

Tôi đã học được cách lái máy bay mò. Khi tất cả xung quanh bị sương mù trắng xóa bao phủ, bạn sẽ cảm thấy hình như bạn đã bay hàng triệu năm sang một thời kỳ địa chất khác. Hình như bạn không ngồi trên máy bay mà là lao đi vun vút trên một chiếc xe thời gian!

Tôi hiểu rằng người phi công cần phải biết đặc tính của không khí, mọi xu hướng và tính đồng bóng của nó cũng như người thủy thủ ưu tú hiểu biết thuộc tính của nước vậy…

Trước đây, vùng Bắc cực hình như còn là nơi xa vời, hình như đó chỉ là những núi băng chẳng ai cần đến. Nhưng mấy năm lại đây nó trở nên gần gũi với chúng ta và những chuyến bay vĩ đại đầu tiên đã được cả nước chú ý.

Mỗi người chúng tôi đều có lý tưởng riêng của người phi công. Chúng tôi cãi nhau không cùng, chứng minh rằng đồng chí A. bay giỏi hơn đồng chí L., nhưng đồng chí Ch. lại bay giỏi hơn cả hai đồng chí trên. Ben Eyelson, một đại tá quân đội Mỹ bị chết vì cánh tay trái anh ta đè dập tim. Thi hài anh ta được phủ quốc kỳ và được phi công S. chở bằng máy bay đưa về Mỹ. Không hiểu tại sao chuyến máy bay đó đã gây cho chúng tôi rất nhiều ảo tưởng. Không, thời kỳ đó vẫn còn là thời kỳ niên thiếu!

Ngày nào báo chí cũng đăng những bài viết về các đội thám hiểm Bắc cực – bằng đường biển và bằng đường hàng không. Tôi đọc những bài báo ấy mà thấy xúc động. Toàn bộ trái tim tôi đều đã bay lên miền Bắc.

Thế rồi một hôm, tôi phải bay một chuyến bay sát hạch rất khó khăn. Tôi đã ngồi vào máy bay rồi, nhưng nhìn thấy tờ báo ở trong tay huấn luyện viên. Tôi nhìn thấy một mẩu tin ở trên báo, thế là tôi không kìm được, liền bỏ mũ bay, bỏ kính chắn gió ra nhảy từ trên máy bay xuống.

“Nhiệt liệt chào mừng những người tham dự đội thám hiểm đã hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ xuyên qua Bắc Băng Dương” – đó là hàng chữ lớn in ở giữa trang nhất.

Tôi buộc lòng phải tuân theo lời huấn luyện viên đang nói với tôi với vẻ kinh ngạc, nhưng vẫn cố nhìn theo trang báo một lần nữa, tôi muốn sao nhìn một cái là đọc được hết cả bài báo. “Tuyến đường phía Bắc vĩ đại đã được mở”, đó là tên một bài báo. “Những người Sibir trên eo biển Bering” – là đầu đề một bài báo khác! “Xin kính chào những người chiến thắng” – tên bài báo thứ ba. Toàn là những tin về chuyến đi lịch sử của “những người Sibir”. Lần đầu tiên trong lịch sử hàng hải có một chiếc tàu buồm đi theo đường biển lên được Bắc cực. Tuyến đường biển này cũng là tuyến đường mà thuyền trưởng Tatarinov dự định dùng chiếc tàu buồm “St. Maria” để vượt qua.

– Anh làm sao thế? Anh ốm à?

– Không, thưa đồng chí huấn luyện viên!

– Độ cao một nghìn hai trăm mét. Lượn theo độ dốc lớn, hai vòng sang phải, hai vòng sang trái. Bốn lần lộn ngược.

– Rõ, thưa đồng chí huấn luyện viên!

Lúc đó tôi rất xúc động, đến nỗi tí nữa thì xin hoãn chuyến bay…

Suốt ngày hôm đó tôi toàn nghĩ đến Katya, đến bà Maria Vasilievna đã quá cố, đến thuyền trưởng, cuộc đời của ông đã gắn bó với tôi một cách kỳ lạ. Nhưng giờ đây tôi nghĩ về họ không giống như trước kia, giờ đây tôi đã bình tĩnh trước mọi sự việc xảy ra. Tất nhiên là tôi không quên một điều gì. Tôi không quên buổi nói chuyện cuối cùng với bà Maria Vasilievna, trong đó mỗi lời nói chứa đựng một điều bí ẩn, chứa đựng lời vĩnh biệt tuổi trẻ và cuộc đời. Tôi không quên một hôm khác tôi và bà cụ ngồi ở phòng cấp cứu như thế nào, cánh cửa mở ra, tôi nhìn thấy cái gì trăng trắng có cái đầu đen và cánh tay trần buông thõng ra ngoài ghế đi-văng. Tôi cũng không quên việc Katya quay đi không thèm nhìn tôi hôm đưa đám, và không quên những mơ ước của mình về cuộc gặp gỡ sau mấy năm để đưa cho cô xem những bằng chứng về sự đúng đắn của mình. Tôi không quên việc Nikolai Antonych đã nhổ vào mặt tôi như thế nào.

Bỗng tôi cảm thấy tất cả những cái đó như một vở kịch, trong đó vai chính lại xuất hiện vào hồi cuối, cho đến bây giờ, người ta chỉ toàn nói về ông ta. Mọi người đều đang nói về một người, ảnh của người đó đang treo trên tường – tấm ảnh một nhà hàng hải có trán rộng, cái cằm quắt, đôi mắt sâu hoắm.

Đúng, ông ấy quả là nhân vật chính của câu chuyện này. Nếu tuổi thơ của tôi có chiếm mất nhiều chỗ trong câu chuyện này thì đó chỉ là những ý nghĩ thú vị nhất nảy sinh ra trong đầu óc của con người khi anh ta mười tám tuổi. Ông – một nhà thám hiểm vĩ đại nhưng đã bị mai một. Lịch sử của ông vượt rất xa ra ngoài phạm vi những quan hệ cá nhân hoặc những quan hệ gia đình. Lịch sử của ông là mở ra tuyến đường biển vĩ đại lên miền Bắc. Ý nghĩ của ông là mở một con đường xuyên qua Bắc Băng Dương. Ông thuộc loại người đã giải quyết nhiệm vụ đặt ra cho loài người đã bốn trăm năm nay. Ông hoàn toàn có quyền đứng ngang hàng với họ.

Những ước mơ, những hy vọng, những mong muốn của tôi làm sao có thể so sánh được với điều đó. Tôi mong muốn gì? Tại sao tôi lại làm phi công? Tại sao tôi lại tranh thủ lên miền Bắc?

Đúng như trong vở kịch tưởng tượng của tôi, bỗng tất cả đều được xếp đặt đâu vào đấy và những ý nghĩ rất đơn giản về tương lai, về sự nghiệp của tôi hiện lên trong óc. Nhiều điều tôi hiểu biết được về cuộc sống gian khổ của người phi công Bắc cực bỗng chuyển sang hướng khác và tôi tưởng tượng đủ các loại tình huống: đêm bên ngoài vòng Bắc cực khá dài triền miên hàng nửa năm trời; mấy tuần lễ liền mệt mỏi chờ đợi thời tiết; bay cả trên những dãy núi tuyết trắng xóa trong khi đôi mắt miễn cưỡng tìm chỗ hạ cánh; bay trong bão tuyết, nhìn không rõ ngay cả cánh máy bay của mình; quay máy phát động một cách khổ sở trong thời tiết năm mươi độ dưới không. Tôi nhớ lại cái công thức của một phi công Bắc cực: “Thế nào gọi là bay lên miền Bắc? – Đó là bão tuyết hoành hành và hâm nước nóng lên”. Tôi nhớ lại những câu chuyện kinh khủng về bão tuyết Bắc cực, chỉ cần đi ra khỏi nhà độ hai thước đã có thể bị bão tuyết vùi mất xác.

Nhưng chẳng lẽ “người Sibir” lại sợ những khó khăn và nguy hiểm này? Không, thuyền phá băng của họ tuy đã bị mất bánh lái nhưng họ vẫn căng buồm đi đến được biển Bering.

Không, Petya đã nói đúng. Phải chọn cái nghề gì mà anh có thể phát huy được toàn bộ sức mạnh tâm hồn của anh. Tôi tranh thủ lên miền Bắc, hy vọng làm một phi công Bắc cực, bởi vì nghề này đòi hỏi ở tôi tinh thần nhẫn nại rất cao, lòng quả cảm và tình yêu đối với Tổ quốc, đối với sự nghiệp của mình rất lớn.

Nào ai biết, rất có thể, một ngày nào đó tôi cũng được người ta liệt vào trong số những người ngang hàng với thuyền trưởng Tatarinov cũng nên.

Tôi ghi nhớ kỹ trong lòng cái ngày nảy sinh ra ý nghĩ này, đó là ngày mồng ba tháng Mười năm 1932.

Trước khi tốt nghiệp Trường Hàng không Balashov một tháng, tôi làm đơn xin cử tôi lên miền Bắc. Nhưng nhà trường không cho tôi đi. Tôi ở lại làm huấn luyện viên ở trường Balashov đúng một năm. Tôi không dám nói mình là một huấn luyện viên giỏi. Tất nhiên tôi có thể dạy người ta bay, đồng thời, tôi không hề có ý muốn cứ động một tí là mắng người ta. Tôi rất hiểu những học viên của mình. Ví dụ tôi hiểu rất rõ tại sao học viên này ra khỏi máy bay là vội vàng hút thuốc, còn học viên khác khi hạ cánh lại tỏ ra rất phấn khởi. Nhưng tôi sinh ra không phải để làm huấn luyện viên, tôi rất buồn vì phải giảng giải cho người khác hàng trăm nghìn lần những điều mà tôi đã biết từ lâu.

Tháng Tám năm 1933, tôi được nghỉ phép và liền đi Moskva. Tôi được giấy đi tàu không mất tiền đến Ensk qua Leningrad. Tại Leningrad và tại Ensk đều có người chờ tôi. Nhưng tôi vẫn quyết định đi Moskva, mặc dù ở đó chẳng có ai chờ đợi gì tôi cả…

Tôi có việc ở Moskva. Thứ nhất, tôi phải đến Tổng cục đường Hàng không Bắc cực để trao đổi về việc điều tôi lên công tác ở miền Bắc. Thứ hai, tôi muốn gặp Valya Zhukov và thầy Korablyov. Nói chung là tôi có khối việc, tôi có thể tìm ngay cho mình được đủ lý do, tôi cần phải đi Moskva một chuyến…

Tất nhiên tôi hoàn toàn không có ý định gọi dây nói cho Katya, nhất là trong ba năm qua, tôi chỉ nhận được lời hỏi thăm của cô qua Sanya có một lần – mọi cái đều đã xong xuôi và quên đi từ lâu rồi. Mọi việc đã kết thúc và quên đi một thời gian dài như thế, đến nỗi khi tôi quyết định lại gọi dây nói cho cô, tôi đã chuẩn bị sẵn câu nói đầu tiên rất lịch sự mà vô vị. Nhưng không hiểu sao tay tôi cứ run run khi nhấc ống nghe máy điện thoại lên, và thật là không ngờ, tôi đã gọi nhầm phải số khác – gọi cho thầy Korablyov.

Tôi không gặp được ông, ông đang đi nghỉ phép. Giọng một người đàn bà lạ báo cho tôi rằng khi nào bắt đầu năm học ông mới về.

– Học sinh của thầy gửi thầy lời chào nhiệt liệt, – tôi nói. – Xin nhắc thầy là phi công Grigoriev đã gọi dây nói cho thầy.

Tôi đặt ống nghe xuống. Tôi đang ở trong khách sạn, cho nên phải xin tổng đài cho dây nói thành phố trước rồi mới quay số điện mình cần gọi. Tôi nhìn cái máy điện thoại buồn thiu và thôi không gọi nữa. Tôi cứ nghĩ hoài. Mình sẽ nói gì với cô ấy? Mình không thể nói chuyện với cô ấy như nói với người xa lạ được.

Tôi quyết định gọi dây nói đến Vườn bách thú cho Valya trước.

Nhưng Valya cũng không có ở Moskva. Người ta báo cho tôi một cách lịch sự rằng trợ lý Zhukov hiện nay đang ở miền Cực bắc, có lẽ phải sau nửa năm nữa mới trở về Moskva.

– Xin hỏi anh là ai đấy ạ?

– Đề nghị chuyển lời chào anh ấy, – tôi nói. – Tôi là phi công Grigoriev.

Ngoài ra tôi không còn ai ở Moskva để mà gọi dây nói nữa. Họa chăng có thể gọi cho ông thư ký nào đó của Cục Hàng không dân dụng nữa thôi. Nhưng lúc này tôi chẳng còn tâm tư nào mà đi tìm ông thư ký. Tôi nhấc ống nghe và nói:

– Cho tôi xin thành phố.

Thành phố trả lời, tôi quay số.

Cụ Nina Kapitonovna chạy đến máy nói, tôi nhận được ra ngay giọng nói hòa nhã, quyết đoán của cụ.

– Có thể cho nói chuyện với Katya được không ạ?

– Katya? – Cụ Nina Kapitonovna ngạc nhiên hỏi lại. – Nó không có nhà.

– Không có nhà?

– Không có ở nhà và không có ở trong thành phố. Thế ai hỏi nó đấy?

– Grigoriev, – tôi nói. – Bà có thể cho cháu biết địa chỉ của cô ấy được không?

Cụ Nina Kapitonovna im lặng. Rõ ràng bà cụ không nhận ra tôi. Thiếu gì Grigoriev ở trên đời này!

– Cháu nó đi thực tập. Địa chỉ: Thành phố Troitsk, Đội thăm dò địa chất của trường Đại học tổng hợp Moskva.

Tôi cám ơn rồi bỏ ống nghe xuống.

Tôi không thể ở một mình trong căn phòng buồn thiu này được nữa. Nhưng chờ đến hai giờ để gặp đồng chí thư ký Tổng cục đường Hàng không Bắc cực thì còn lâu quá. Tôi đi ra và đi lang thang trên đường phố Moskva.

Không bao giờ nên thơ thẩn một mình vào những nơi bạn đã đi qua cùng với người yêu. Cái vườn bình thường ở trung tâm Moskva hình như trở nên nơi buồn tẻ nhất thế giới. Một đường phố không lấy gì làm ồn ào cho lắm mà lại khá bẩn thỉu chẳng hiếm gì ở Moskva cũng có thể làm cho bạn buồn bã đến nỗi bạn bất giác cảm thấy mình già đi và thông minh hơn nhiều.

Hình như sau vài năm tôi đã thản nhiên nhìn lại thế giới nội tâm của mình và đánh giá lại tất cả sự nóng vội không cần thiết trong những việc liên quan đến cái vật thân yêu nhất trên trái đất là con tim – và trên một số vấn đề khác thì lại thiếu tự tin, ở đây có thể là vì hồi nhỏ tôi là một đứa trẻ câm, mà thế giới đối với tôi thì lại phức tạp quá không giải thích nổi. Giờ đây tôi cảm thấy hình như tôi vẫn còn tàn tích của tật câm này. Ví dụ như trong vấn đề tình yêu tôi không dám mạnh dạn bộc lộ hết tình cảm của mình, thậm chí đến những câu quan trọng nhất cũng không nói. Tôi cảm thấy tình yêu của tôi sở dĩ không thành công là bởi vì có rất nhiều hoàn cảnh oái oăm bao quanh nó về mọi mặt. Lần này tôi cũng lại ngớ người ra như thằng bé câm trước cái thế giới phức tạp thuở trước.

Không, tất cả đã thay đổi trong tâm hồn tôi, tôi cảm thấy điều đó! Tôi không còn là một đứa trẻ sôi nổi, sốt ruột muốn lập tức chứng minh ngay là mình đúng nữa. Giờ đây tôi hiểu rằng mình cần phải có tất cả – tính trầm tĩnh và lòng kiên nghị.

Với tâm trạng buồn thương và luyến tiếc đối với chính mình, tôi nghĩ đến những năm tháng của tuổi trẻ và mối tình học sinh của tôi. Tuổi niên thiếu đã kết thúc rồi và mối tình cũng không còn là mối tình xưa nữa. Nhưng vẫn như trước kia, tất cả vẫn còn đang ở phía trước. Tôi nhìn về phía trước với niềm hy vọng lớn hơn trước đây.

Tôi ở lại Moskva không lâu. Tổng cục hàng không Bắc cực và Tổng cục hàng không Dân dụng tiếp tôi rất niềm nở. Nhưng họ nói với tôi rằng, chừng nào Trường Hàng không Balashov chưa nhả ra thì đừng hòng nghĩ đến chuyện công tác ở miền Bắc.

Mãi nửa năm sau tôi mới được ủy nhiệm lên công tác ở miền Bắc và đó cũng là một trường hợp rất không ngờ. Ở Leningrad tôi có quen một phi công Bắc cực đã già, ông ta rất muốn trở về nội địa công tác, bởi vì tuổi tác của ông không thích hợp với những chuyến bay gian khổ miền Bắc nữa. Chúng tôi thay thế nhau. Ông về chỗ tôi làm việc, còn tôi được chỉ định làm phi công số Hai trên một tuyến đường dài miền Bắc.

Chương 6
Ở nhà bác sĩ

Muốn tìm ngôi nhà này chẳng lấy gì làm khó, bởi vì cả thành phố chỉ có một dãy nhà, còn tất cả những ngôi khác thì mới chỉ ở trong trí tưởng tượng của các nhà xây dựng Zapolyarye mà thôi.

Khi tôi đến gõ cửa nhà bác sĩ thì trời đã tối. Đúng lúc đó cửa sổ mở ra, một bóng người tư lự đi qua sau rèm cửa. Mãi chẳng có ai ra mở cửa cho tôi, tôi phải tự tay đẩy khẽ cánh cửa nặng nề và bước vào một căn phòng rộng rãi, sạch sẽ.

– Ông chủ có nhà không ạ?

Chẳng có ai đáp lại. Ở góc nhà có cái chổi. Tôi lấy chổi quét tuyết bám trên giày ống, tuyết bám lên đến tận đầu gối.

– Trong nhà có ai không?

Chẳng có ai cả. Chỉ có con mèo con màu hung từ dưới mắc áo sợ hãi nhìn tôi rồi lủi mất. Sau đó bác sĩ xuất hiện ở ngoài cửa.

Đứng về mặt y học mà nói, có lẽ chuyện này cũng khó tin. Nhưng trong mấy năm qua, không những ông không già đi mà còn trẻ ra rất nhiều và rất giống cái ông bác sĩ vui tính, cao cao, râu rậm đã dạy tôi và em gái tôi làm xiên gỗ để nướng khoai tây năm nào ở làng quê.

– Anh tìm tôi?

– Thưa bác sĩ, tôi muốn mời bác đi thăm một người ốm, – tôi nói nhanh. – Một người bệnh rất thú vị: người câm mà không điếc. Người đó nghe được tuốt, nhưng đến chữ “ma-ma” cũng không nói được.

Ông bác sĩ từ từ nâng cái kính lên trán.

– Xin lỗi…

– Tôi nói có một người bệnh rất thú vị, – tôi nghiêm chỉnh nói tiếp. – Người đó chỉ có thể phát âm được sáu tiếng: gà, yên ngựa, hòm, bão tuyết, uống, Abram. Bệnh nhân G. đã được đăng trên tạp chí.

Bác sĩ đi đến chỗ tôi, trông dáng điệu của ông hình như định kéo lưỡi tôi ra xem hoặc ngó vào tai tôi. Nhưng ông chỉ nói.

– Sanya!

Chúng tôi ôm nhau.

– Thế ra đã bay đến rồi à?

– Vâng, bay đến rồi.

– Cừ lắm! Phi công à? Ừ, giỏi lắm! Giỏi lắm!

Ông ôm vai tôi dặn vào phòng ăn. Ở đây có một cậu bé khoảng mười hai tuổi, trông giống bác sĩ như đúc. Chú bé chìa tay cho tôi và nói rõ âm “o”: “Volodya”.

Ở đây sáng hơn ở phòng ngoài, bác sĩ lại ngắm nhìn tôi tứ phía và lần này hình như không kìm nổi nữa, tí nữa thì ngó vào tai tôi thật.

– Ừ, cừ lắm, – ông nhắc lại đến lần thứ mười. – Còn em gái? Cô ấy đâu? Cũng biết bay chứ?

– Em cháu gửi bác lời chào thân ái, – tôi nói. – Cô ấy trở thành họa sĩ rồi, đã lấy chồng và sống ở Leningrad.

– Lấy chồng rồi? Vẫn tết đuôi sam chứ?

Tôi cười vang lên. Thì ra lúc bé Sanya đã tết đuôi sam.

– Ồ, tôi già rồi, – bác sĩ thở dài nói. – Ai ngờ chú bé trước kia vừa gầy vừa nhỏ, mặc chiếc quần rộng thùng thình, giờ đây đã trở thành phi công. Cô bé để tóc đuôi sam đã trở thành họa sĩ, đã lấy chồng và sống ở Leningrad.

– Thưa bác Ivan Ivanych, cháu nói thật đấy, bác chả thay đổi tí nào cả. Thật lạ lùng. Lại còn trẻ ra nữa.

Ông cười. Thấy tôi nói thế, ông rất phấn khởi. Còn tôi, suốt cả buổi tối hôm ấy tôi cứ nhắc đi nhắc lại mãi là ông trẻ ra hoặc là ít nhất ông cũng không thay đổi gì.

Chúng tôi ngồi uống trà. Lúc đó bà vợ vào. Bà Anna Stepanovna vừa cao lớn vừa to béo, mặc áo lông mà người dân tộc miền Bắc thích mặc, đi giày ống da lông. Tôi cảm thấy bà giống như một vị thần Bắc cực. Bà bỏ áo khoác lông ra, thay đổi giày ống, thế mà vẫn cao lớn. Thậm chí ông bác sĩ cao lêu nghêu như thế so với bà cũng chẳng cao hơn mấy. Khuôn mặt bà rất trẻ. Bà rất tương xứng với căn nhà gỗ sạch sẽ, với cái sàn nhà màu vàng và với những tấm thảm nông thôn. Bà có những nét cổ Nga, đồng thời lại có những nét của chính vùng Zapolyarye, mặc dù đây là một thành phố hoàn toàn mới, vừa xây dựng cách đây có năm sáu năm. Về sau tôi được biết bà là người vùng Bạch hải.

Chúng tôi nói chuyện về Zapolyarye. Bây giờ tôi mới biết lịch sử của cái thành phố kỳ lạ toàn bằng gỗ này: vỉa hè bằng gỗ, cầu gỗ, tóm lại mọi thứ đều làm bằng gỗ, thậm chí đến cả móng nhà cũng đóng bằng cọc gỗ.

– Cứ như đi ở trong nhà ấy, – bà Anna Stepanovna nói. – Toàn sàn là sàn. Đến đường cái quan cũng làm bằng gỗ.

Hình như bác sĩ là người đến Zapolyarye bằng chuyến tàu biển đầu tiên, chính mắt bác sĩ đã được chứng kiến việc xây dựng tất cả cái thành phố này.

– Ở đây năm 1928 vẫn còn là rừng rậm, – ông nói. – Ngay như chỗ chúng ta đang ngồi uống trà đây, trước kia người ta cũng bắn thỏ.

– Nhưng bây giờ thì được dựng một ngôi nhà, – bà Anna Stepanovna nói, – còn cái phố này thì cứ chuẩn bị xây mãi, chuẩn bị mãi mà chả thấy khởi công.

– Thế bà bảo rạp hát cũng tồi à?

– Rạp hát rất tốt.

– Năm ngoái, Nhà hát nghệ thuật Moskva có lên đây, – Volodya nói và đỏ mặt lên. – Chúng em tặng hoa hoan nghênh họ. Họ rất ngạc nhiên, không biết chúng em lấy đâu ra hoa. Thực ra chỗ chúng em đây cần bao nhiêu hoa có bấy nhiêu. – Mọi người nhìn chú, thế là chú lại càng đỏ mặt tợn.

– Volodya thích xem kịch, – Anna Stepanovna nói, – nó còn thích…

– Mẹ!

Bác sĩ cười.

– Mẹ, mẹ ra con hỏi một tí! – Volodya nói giọng đe dọa, nói xong chú đi ra.

Bà Anna Stepanovna cũng cười và đi ra theo chú.

– Nó đang làm thơ, – bác sĩ nói nhỏ. – Thật vậy, giờ đây hồi tưởng lại thật là thú vị, – ông nói tiếp. – Thật là tuyệt! Khi xây dựng xưởng gỗ đầu tiên, trên tờ báo, thay cho chỗ in ngày tháng, người ta in dòng chữ còn bao nhiêu ngày nữa thì xưởng gỗ đi vào sản xuất. Hai mươi ngày. Mười chín ngày. Cuối cùng chỉ còn có một ngày! Chuyến bay đầu tiên đến! Họ được hoan nghênh nhiệt liệt quá! Còn anh? – Tự nhiên ông bác sĩ nhớ ra, nói. – Anh thế nào? Anh chuẩn bị làm gì?

– Cháu chuẩn bị bay.

– Bay đi đâu?

– Cháu chưa biết. Kế hoạch thì rất lớn. Nhưng hiện nay tạm thời chở da lông thú đến Krasnoyarsk.

– Theo kế hoạch thì có tuyến đường bay mới chứ?

– Vâng… Thưa bác có ạ, – tôi nói khi đã ăn hết các thứ bày trên bàn, chúng tôi bắt đầu uống thứ rượu vang vàng tự chế rất hợp khẩu vị, – bác có nhớ những bức thư mà hồi cháu ở Leningrad trao đổi với bác không?

– Nhớ chứ.

– Bác có viết cho cháu một bức thư rất thú vị nói về người hoa tiêu ấy, – tôi nói tiếp, – và trước hết cháu muốn biết quyển vở ghi ấy có còn giữ được hay không?

– Còn giữ được.

– Hay lắm. Thế bây giờ bác nghe cháu nói nhé. Đây là một câu chuyện khá dài, nhưng cháu vẫn xin kể bác nghe. Mọi người đều biết, chẳng phải ai khác mà chính bác đã dạy cháu nói được. Cháu phải đền ơn bác.

Và tôi đã kể lại cho ông nghe tất cả, – bắt đầu từ những bức thư lạ mà hồi xưa dì Dasha đã đọc cho tôi nghe, về Katya tôi chỉ nói có vài lời, kiểu một bản tin. Nhưng không hiểu sao đến chỗ này bác sĩ lại cười và làm ra vẻ như chẳng chú ý gì cả.

– … Đó là một người bị mệt mỏi kiệt sức, – ông nói về người hoa tiêu. – Thực ra ông ta chết không phải vì bệnh hoại huyết mà là vì quá ư mệt mỏi. Ông ta đã phải dùng rất nhiều sức lực để trốn tránh thần chết, vì thế mà không còn sức để sống nữa. Ông ta đã để lại một ấn tượng như vậy.

– Bác có nói chuyện với ông ấy?

– Có.

– Về vấn đề gì ạ?

– Theo tôi, về một thành phố miền nam nào đó, – bác sĩ nói, – nếu không nói về Sukhumi thì nói về Baku. Đó là tư tưởng chủ đạo quán xuyến ông ta suốt cả thời gian ấy. Lúc đó mọi người đều đang bàn tán về chiến tranh, bởi vì chiến tranh vừa mới bắt đầu. Nhưng ông ta lại nói về Sukhumi – ở đó đẹp ra sao, ấm áp thế nào. Chắc hẳn ông ta là người vùng ấy.

– Thưa bác Ivan Ivanych, thế những quyển nhật ký ấy bác có để ở đây chứ? Ở ngay ngôi nhà này?

– Ở đây.

– Bác cho cháu xem.

Tôi luôn luôn nghĩ về những cuốn nhật ký này, cuối cùng hình thành trong tôi một cảm giác cho rằng đó là những quyển sổ dày, bìa cứng bọc vải đen. Bác sĩ đi ra, sau mấy phút ông quay lại đem ra hai quyển vở mỏng tang, trông giống như quyển từ điển ngoại ngữ của học sinh. Tôi tiện tay giở luôn một quyển ra xem, tự nhiên thấy vô cùng xúc động.

“Gửi Hoa tiêu Iv. Dm. Klimov.

Căn cứ theo ý nguyện của ông cùng các bạn sau đây, tôi đề nghị ông cùng với họ rời khỏi tàu để đi tìm đất liền có người ở…”

– Bác sĩ ạ, bút tích của ông ấy rất rõ ràng đây thôi! Cháu đọc chả thấy gì là khó cả.

– Không, những nét bút rất rõ ràng ấy là của tôi, – bác sĩ bác lại. – Cái đoạn anh đang đọc ấy tôi đã mò ra được rồi. Những chỗ nào tôi đã đọc được tôi đều viết lại và có cài tờ giấy vào đó… Nhưng còn những chỗ khác thì anh tự xem lấy!

Thế là ông giở ngay trang đầu của quyển vở ra.

Tôi cũng đã từng đọc những chữ rất khó đọc. Ví dụ như chữ của Valya Zhukov. Chữ nó viết đến nỗi các giáo viên cũng phải suy nghĩ mãi và cho rằng cậu này cố tình trêu ngươi như vậy. Nhưng còn chữ viết như thế này thì tôi mới trông thấy lần đầu. Đây chỉ là những cái lưỡi câu vẽ loằng ngoằng loạn xạ trên trang giấy.

Ngay mấy trang đầu đã bị dầu mỡ thấm ướt, phải cố gắng lắm mới nhìn rõ nét bút chì trên tờ giấy màu vàng trong suốt. Tiếp theo là cái gì như mớ bòng bong và những chữ tẩy xóa, dưới nữa là hình phác thảo một bản đồ, rồi lại đến một đám bát nháo mà không một nhà đoán chữ nào có thể mò được ra.

– Thôi được. – Tôi nói và gấp quyển vở lại. – Cháu sẽ đọc được quyển này.

Bác sĩ nhìn tôi hài lòng và nhiệt tình nói:

– Chúc anh thành công.

Tôi ngủ lại ở nhà bác sĩ, bởi vì trời đã tối ngay từ khi tôi ngồi nói chuyện trong nhà và bên ngoài đã bắt đầu có bão tuyết. Ở Zapolyarye, khi đã có bão tuyết thì không nên đi ra khỏi nhà. Bà Anna Stepanovna bố trí cho tôi ngủ trong buồng Volodya trên chiếc giường xếp có trải đệm. Trước khi ngủ tôi cứ ngắm mãi cậu Volodya. Cậu nằm nghiêng, hai tay chắp lại đặt dưới má. Trong giấc ngủ ngon lành, cậu bé quả là một bác sĩ tí hon thực sự, chỉ có điều là không có râu. Tôi ngồi xuống chiếc giường xếp, định cởi giày thì chiếc giường kêu răng rắc. Cậu bé mở đôi mắt xanh to tướng ra chớp chớp rồi lẩm bẩm câu gì đó nhưng không tỉnh dậy.

Chương 7
Tôi đọc nhật ký

Tôi không thể thừa nhận mình là người không có tính nhẫn nại. Song hình như chỉ có những bậc thiên tài nhẫn nại nhất mới có thể đọc hết được những quyển nhật ký này! Rõ ràng là chúng được viết vào những lúc nghỉ, dưới ngọn đèn thắp bằng mỡ những con hải cẩu nên ánh sáng lù mù với bàn tay mệt mỏi, tê cứng vì trời lạnh bốn mươi nhăm độ âm. Ở một vài chỗ có thể nhìn thấy nét bút ngoằng xuống khỏi chữ thành một vệt dài chẳng có ý nghĩa gì.

Nhưng tôi cần phải đọc hết những trang ấy!

Thế là tôi lại bắt tay vào làm cái công việc khổ não này. Mỗi buổi tối (hôm nào không phải bay thì tôi làm từ sáng sớm) tôi ngồi cạnh bàn, tay cầm cái kính lúp bắt đầu một cách căng thẳng, chậm chạp biến những cái lưỡi câu này thành văn tự của loài người, có chữ thì bi quan thất vọng, có chữ lại tràn đầy hy vọng. Thoạt đầu tôi tiến hành một cách mù quáng, ngồi xuống là đọc. Nhưng sau đó tôi nảy ra một ý nghĩ láu lỉnh hơn, tôi không đọc từng chữ một như trước, mà đọc luôn từng trang một.

Trong khi đọc những quyển nhật ký này, tôi nhận thấy có một số trang viết tương đối rõ ràng, ví dụ như bản mệnh lệnh mà bác sĩ đã chép lại chẳng hạn. Căn cứ vào những đoạn này, tôi chép lại tất cả những chữ cái từ “a” đến “z” rồi xếp thành một cái “bảng chữ cái của hoa tiêu” rồi bắt chước từng nét chữ đủ hình đủ vẻ của ông ấy mà viết ra. Dựa vào bảng chữ cái ấy, công việc tiến hành được nhanh hơn nhiều. Chỉ cần căn cứ vào bảng chữ cái này mà đoán cho thật đúng một hai chữ cái, thế là tất cả những chữ khác tự nhiên cũng sẽ ra.

Tôi ngồi dò cuốn nhật ký hết ngày nọ sang ngày kia như vậy.

NHẬT KÝ CỦA HOA TIÊU TÀU BIỂN VIỄN HÀNH IV. DM. KLIMOV

Thứ tư, ngày 27 tháng 5:

Khởi hành tương đối muộn, trong vòng sáu tiếng đồng hồ chỉ đi được có bốn véc-xtơ. Hôm nay ăn mừng ngày chúng tôi rời tàu được một tháng. Chúng tôi tính, sau khi rời khỏi tàu, chúng tôi mới đi được có một trăm véc-xtơ. Tất nhiên một tháng trời mà đi được có ngần ấy không lấy gì làm nhiều nhưng đường xấu quá, chúng tôi thật không ngờ. Chúng tôi long trọng ăn mừng ngày kỷ niệm tròn một tháng của chúng tôi: nấu một nồi xúp bằng rong khô và để cho xúp thêm ngọt thêm ngon, chúng tôi cho thêm vào hai hộp sữa đặc.

Thứ sáu, ngày 29 tháng 5:

Nếu chúng tôi đến được bờ biển thì những người này – tôi không muốn nêu tên tuổi họ ra – hãy vĩnh viễn ghi nhớ lấy cái ngày 29 tháng 5, cái ngày mà họ đã thoát khỏi tay thần chết, và hàng năm họ hãy kỷ niệm ngày hôm ấy. Nhưng nếu người được cứu thoát thì khẩu súng hai nòng và toàn bộ dụng cụ nấu ăn của chúng tôi đều rơi xuống nước hết. Vì thế mà ngày hôm qua chúng tôi đành phải ăn thịt sống và uống sữa pha với nước lã. Ôi, chỉ cầu trời làm sao tôi có thể lên bờ cùng bọn ngớ ngẩn này.

Chủ nhật, ngày 31 tháng 5:

Dưới đây là văn kiện chính thức, căn cứ vào văn kiện này thì tôi phải dẫn một đội thủy thủ lên đường.

“Gửi ông Hoa tiêu Iv. Dm. Klimov.

Căn cứ theo ý nguyện của ông và những người có tên sau đây, tôi đề nghị ông cùng với họ rời khỏi tàu đi tìm đất liền có người ở. Phải làm điều này từ ngày mồng mười tháng Tư năm nay bằng cách đi bộ trên băng, phải mang theo xe trượt tuyết chở thuyền da thú và lương thực đủ ăn trong hai tháng. Sau khi rời khỏi tàu phải đi về phía nam cho đến khi nào nhìn thấy đất liền mới thôi. Sau khi nhìn thấy đất liền thì có thể tùy theo tình hình khách quan mà hành động cho thích đáng, nhưng tốt nhất nên tranh thủ đến cho được con sông đào British ở giữa đảo Franz Josef. Đi dọc theo con sông đào này vì người ta biết rõ nó hơn cả đến mũi Flora. Ở đấy theo tôi có thể tìm cách kiếm được thực phẩm và chỗ ở. Sau đó nếu thời gian và điều kiện cho phép nên tìm đường đến Spitsbergen[51]. Sau khi đến Spitsbergen rồi, một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn đối với các bạn là đi tìm dân cư địa phương, những người chúng ta còn chưa biết họ sống ở đâu, nhưng tôi hy vọng rằng ông sẽ tìm được ở phía nam đảo này. Nếu ông không tìm được dân cư sống trên bờ thì cũng có thể tìm được một chiếc thuyền buôn. Một đội thủy thủ mười ba người tự nguyện cùng đi với ông.

Thuyền trưởng tàu “St. Maria”

Ivan Tatarinov”

Tại Bắc Băng Dương, ngày 10 tháng Tư năm 1914

Xin trời chứng giám, tôi ra đi thật vô cùng đau đớn sau khi để ông ở lại trong hoàn cảnh gian khổ, hầu như tuyệt vọng.

Thứ ba, ngày 2 tháng 6:

Trước khi rời khỏi tàu, anh thợ máy Kornev đã làm cho chúng tôi bốn cặp kính, nhưng những chiếc kính ấy cũng chẳng có tác dụng gì. Mắt kính làm bằng vỏ chai rượu “Hoa lan”. Ngồi trên chiếc xe tuyết đi trước là những “người mở mắt” gặp may, còn “những người mù” thì nhắm mắt lếch thếch theo sau, chỉ thỉnh thoảng mới hé mắt một tí để nom đường. Mắt bị nhức nhối vì ánh sáng gay gắt rất khó chịu. Tôi sẽ không bao giờ có thể quên được cảnh hành quân của chúng tôi: chúng tôi đi bước rất đều, nhưng tiến được một bước thì người nghiêng bên nọ, ngả bên kia, ngực đè xuống sợi dây da, một tay giữ chặt lấy mép thuyền bằng da thú. Chúng tôi nhắm tịt mắt lại mà tiến lên. Tay phải cầm gậy trượt tuyết, trượt lên phía trước rất chính xác như một cái máy, nghiêng người về bên phải rồi lại đi từ từ tụt lại phía sau. Tuyết dính ở đầu gậy kêu lạo xạo, nghe sao mà chán tai thế. Bạn miễn cưỡng phải nghe cái tiếng lạo xạo đó và hình như nghe rõ tiếng: “Còn xa lắm, xa – xa – lắm”. Hình như chúng tôi đi trong trạng thái mất hết cả tri giác, chân bước đi như cái máy, ngực đè lên sợi dây… Hôm nay tôi cảm thấy như mình đang đi dưới bóng những tòa nhà cao vào một ngày hè nóng nực ở bên bãi biển. Trong những tòa nhà này có chứa những hoa quả vùng châu Á. Cửa đóng kín mít. Có thể ngửi thấy mùi thơm ngào ngạt và ngọt lự của hoa quả tươi và quả khô. Mùi cam, mùi đào, táo khô và đinh hương làm người ta ngây ngất. Những nhà buôn Ba Tư đang tưới nước lên vỉa hè, nhựa đường chảy ra vì trời nóng. Tôi nghe thấy họ nói chuyện bình tĩnh. Trời ơi, sao mà thơm thế, sao mà sảng khoái, dịu dàng đến thế!… Lúc đó tôi bỗng bị vướng vào cái gậy trượt tuyết của mình, tinh thần bỗng tỉnh hẳn ra, tôi níu chặt lấy cái thuyền da thú và dừng bước. Thì ra trước mắt toàn là tuyết, tuyết và tuyết, mắt chỉ nhìn thấy có tuyết trắng xóa. Mặt trời vẫn gay gắt chói lọi như cũ, mắt vẫn bị đau nhức nhối như cũ.

Thứ năm, ngày 4 tháng 6:

Hôm nay, đi theo vết chân Dunaev, tôi để ý thấy anh ta thổ ra huyết. Kiểm tra hàm răng thì ra là bệnh hoại huyết. Mấy hôm nay anh ta cứ kêu ca về cái chân bướng bỉnh.

Thứ sáu, ngày 5 tháng 6:

Hình ảnh Ivan Lvovich không sao rời khỏi đầu óc tôi. Khi ông ra tiễn chúng tôi và nói mấy lời từ biệt, ông bỗng ngừng lại cắn chặt răng, nhìn chung quanh mỉm cười cay đắng. Ông vẫn còn đang ốm. Tôi bỏ ông lại vào lúc ông vừa ở giường bệnh dậy. Trời ơi, đó là một sai lầm kinh khủng nhất. Nhưng giờ đây không thể quay trở lại được nữa.

Thứ bảy, ngày 6 tháng 6:

Bắt đầu từ ngày mồng ba, Morev cứ quấn riết lấy tôi, nói rằng anh ta trông thấy trên đỉnh núi băng có một vùng như “bình nguyên”, tức là một dải băng rất bằng phẳng kéo dài rất xa xuống phía nam. “Chính mắt tôi trông thấy, ông hoa tiêu ạ! Bình nguyên trơn nhẵn đến nỗi móng con thú cũng không đứng nổi”. Sáng hôm nay anh ta không còn ở trong lều nữa. Anh ta ra đi không cần giày trượt tuyết, trên lớp tuyết mỏng và cứng có thể nom thấy dấu giày lông lờ mờ của anh. Chúng tôi đi tìm anh mất cả một ngày, nào gọi, nào huýt sáo, nào bắn súng. Nếu nghe thấy nhất định anh ta sẽ trả lời chúng tôi, bởi vì anh có mang theo khẩu súng trường tự động và mười hai viên đạn. Nhưng chẳng nghe thấy một tiếng nào cả.

Chủ nhật, ngày 7 tháng 6:

Chúng tôi dùng thuyền da, bàn trượt tuyết và gậy trượt tuyết nối thành một cái cán cờ cao khoảng năm xa-gien[52] rồi buộc vào đó hai lá cờ, cắm lên đỉnh đồi. Nếu còn sống, anh nhất định sẽ nhìn thấy tín hiệu của chúng tôi.

Thứ ba, ngày 9 tháng 6:

Lại lên đường. Còn lại đúng mười ba người – một con số bất hạnh. Bao giờ cuối cùng mới có thể đến được đất liền, dù cho đó là một nơi trơ trụi, lạnh lùng cũng được, chỉ cần nó là một nơi đất liền không di động, chỉ cần chúng tôi ở trên đó không phải lo lắng từng phút giây rằng nó đang đưa chúng tôi trôi lên miền Bắc!

Thứ tư, ngày 10 tháng 6:

Buổi tối hôm nay lại có một ảo giác trông thấy thành phố miền nam, bờ biển, quán cà phê đêm cùng những người đội mũ cỏ Panama màu trắng. Sukhumi chăng? Lại ngửi thấy mùi thơm ngon dịu dàng của hoa quả tươi, lại nảy ra những ý nghĩ đau khổ. “Tại sao mình lại tham gia chuyến đi trên biển băng giá rét khốc liệt này, trong khi đi về biển phía nam thú vị biết bao? Ở đó ấm áp. Chỉ cần mặc một áo sơ-mi thôi cũng được, thậm chí còn có thể đi chân không nữa. Có thể được ăn vô khối hoa quả: cam, nho và táo”. Kỳ lạ thật, tại sao không bao giờ mình đặc biệt thích hoa quả? Nhưng kẹo sô-cô-la – cũng là một món tốt, ăn cùng với bánh mì khô, như hiện nay chúng mình ăn bữa thứ ba (sau khi ngủ trưa) cũng rất tốt. Có điều là chúng mình nhận được ít quá. Mỗi cái phải chia ra làm nhiều phần nhỏ và mỗi lần chỉ được ăn có một miếng. Nếu có một đĩa bánh mì khô bày ở trước mặt, tay cầm cả cái kẹo sô-cô-la, muốn ăn bao nhiêu thì ăn thì hay biết chừng nào! Còn bao nhiêu véc-xtơ nữa mới đạt đến cái khả năng ấy, bao nhiêu giờ, bao nhiêu ngày, bao nhiêu tuần!

Thứ năm ngày 11 tháng 6:

Đường đi thật tồi. Tuyết rất dày. Dưới tuyết lại có rất nhiều nước. Thỉnh thoảng lại có hồ nước băng cản đường đi của chúng tôi. Hôm nay chúng tôi đi không được quá ba véc-xtơ. Suốt ngày chỉ thấy có sương mù và ánh sáng mờ mờ, thứ ánh sáng làm cho người ta rất nhức mắt. Giờ đây tôi đang nhìn vào quyển vở ghi như nhìn qua một lớp vải sa. Một dòng nước mắt nóng hổi chảy xuống má. Ngày mai sẽ là lễ Giáng sinh. Nếu hôm nay đã “ở đó”, ở một nơi nào đấy của miền nam thì hay biết bao! Còn ở đây, trên khối băng trôi gần vĩ tuyến 82° chỗ nào cũng bị núi băng và hố băng ngăn cách, thật chẳng thoải mái tí nào cả! Trước mắt là cả một khối băng cứ di chuyển từng phút. Cứ hố băng này bị lấp đi thì hố khác lại mở ra, chẳng khác gì những anh chàng khổng lồ đang chơi cờ trên một bàn cờ khổng lồ.

Chủ nhật, ngày 14 tháng 6:

Có một phát hiện mới, nhưng tôi không nói gì với các bạn đồng hành của tôi về việc đó: chúng tôi đang trôi bên cạnh đất liền. Hôm nay chúng tôi đã đến được vĩ độ của đảo Franz Josef và vẫn còn đang tiếp tục di chuyển về phía nam, nhưng chẳng nhìn thấy bóng dáng hòn đảo đâu cả. Chúng tôi đang trôi bên cạnh dải đất. Dù căn cứ vào chiếc đồng hồ thiên văn vô dụng của tôi, hay căn cứ vào hướng gió thổi hay căn cứ vào chiều nước chảy dưới chiếc dây thả xuống nước, tôi đều có thể nhìn thấy như vậy.

Thứ hai, ngày 15 tháng 6:

Tôi đã bỏ ông ta lại trong cảnh ốm đau tuyệt vọng. Chỉ có ông mới có thể giấu kín được tâm trạng này. Điều đó làm tôi hết niềm tin là mình có thể được cứu.

Thứ ba, ngày 16 tháng 6:

Hiện nay chúng tôi đã có hai người bị bệnh hoại huyết. Sotkin cũng ốm rồi. Lợi anh ta sưng lên, mọng máu. Cách chữa của tôi là cho họ mang bàn trượt tuyết đi tìm đường, buổi tối cho họ một viên ký ninh. Có lẽ cách chữa này tàn khốc quá, nhưng theo tôi, nếu một người chưa mất hết sức mạnh tinh thần, thì đây là cách chữa duy nhất. Tôi thấy người mắc bệnh hoại huyết nghiêm trọng nhất lại chính là Ivan Lvovich. Ông mắc bệnh này đã gần nửa năm nay. Chỉ có người nào có nghị lực phi thường mới làm cho mình bình phục được, tức là dứt khoát không chịu chết. Nhưng giờ đây con người có nghị lực ấy, có đầu óc rộng rãi ấy, có sự thông minh tuyệt vời ấy, con người có tinh thần sảng khoái ấy đang lâm vào cái chết không thể tránh khỏi.

Thứ năm, ngày 18 tháng 6:

Vĩ độ 81°. Lại trôi về phía nam rất nhanh. Thật là kỳ lạ.

Thứ sáu, ngày 19 tháng 6:

Khoảng bốn giờ. Ở về phía đông nam căn lều của chúng tôi, tôi trông thấy một cái gì đó. Đó là hai đám mây màu hồng hồng ở ngay sát chân trời. Hình dáng của nó mãi mãi không thay đổi cho đến tận khi bị sương mù che khuất. Có lẽ suốt đời chưa bao giờ chúng tôi bị những mảnh băng bám xung quanh nhiều như lần này. Rất nhiều chim hải âu trắng bay lượn, kêu hót. Ôi, những con hải âu kia! Ban đêm chúng thường không cho tôi ngủ yên. Chúng vây quanh những con hải báo chết bị vứt ở trên băng, tranh nhau moi ruột gan chúng. Bọn chúng như lũ ác quỷ quấy rầy chúng tôi, chúng điên cuồng kêu hét, y như chúng đang mắng mỏ chúng tôi. Tôi sẽ nhớ mãi mãi “tiếng kêu của chim hải âu trên tuyết trắng” này, nhớ mãi mãi những đêm trong lều vải này không sao ngủ được và cả cái ông mặt trời chiếu qua vải bạt của nhà lều mà không bao giờ lặn nữa.

Thứ bảy, ngày 20 tháng 6:

Sau một tuần lễ trong nhà lều, chúng tôi trôi theo băng về phía nam được đúng một độ.

Thứ hai, ngày 22 tháng 6:

Buổi chiều, theo thường lệ tôi trèo lên đỉnh một mỏm núi băng để nhìn chân trời. Lần này tôi nhìn thấy ở phía đông có một vật gì làm tôi rất hồi hộp, phải ngồi xuống đỉnh núi băng, vội vàng dụi mắt và lau ống nhòm. Đó là một dải sáng, giống như một nét bút ngay ngắn vẽ lên nền trời xanh biếc. Thoạt đầu tôi cho rằng đó là mặt trăng, nhưng không hiểu sao nửa vành trăng bên trái lại cứ mờ dần, còn nửa vành bên phải cứ càng ngày càng sáng ra. Đêm hôm đó tôi đem ống nhòm ra xem năm, sáu lần, mà lần nào cũng vẫn tìm thấy mảnh trăng này ở nguyên chỗ cũ.

Tôi rất ngạc nhiên, tại sao các bạn của tôi không ai nom thấy gì cả. Phải mất nhiều sức lắm tôi mới kìm được mình khỏi chạy vào trong lều, khỏi kêu ầm lên rằng: “Sao các bạn cứ như người rơm cả thế, sao các bạn cứ ngủ mãi thế? Chẳng lẽ các bạn không nhìn thấy chúng ta đang trôi vào đất liền hay sao?” Nhưng không hiểu sao tôi lại im. Nào ai biết, có thể đây lại là ảo ảnh chăng? Tôi chẳng đã từng tưởng tượng là mình nom thấy thành phố miền nam, thấy bờ biển, thấy mùa hè nóng bỏng và thấy bóng những tòa nhà cao đó sao!

*

*  *

(Quyển thứ nhất viết đến đây kết thúc. Quyển thứ hai bắt đầu ghi từ ngày 11 tháng 7).

*

*  *

Thứ bảy, ngày 11 tháng 7:

Bắn chết một con hải báo, lấy được hai bát ô-tô tiết. Dùng tiết này nấu với vịt le le được một món canh rất ngon. Khi chúng tôi pha trà hay nấu canh, nói chung chúng tôi không thích pha trò. Sáng hôm nay chúng tôi ăn hết một xô canh, uống hết một xô nước chè; bữa trưa ăn hết một xô canh, uống hết một xô nước chè; hiện nay là bữa tối, chúng tôi mỗi người ăn hơn một phun thịt và đang sốt ruột ngồi chờ xô nước chè của chúng tôi sôi. Cái xô của chúng tôi thì to, hình dáng nó giống cái nón. Thật ra nếu có một xô canh nữa cho anh em ăn thỏa thích chắc cũng chẳng có ai phản đối, nhưng chúng tôi ngượng, bởi vì phải “tiết kiệm”. Sức ăn của chúng tôi không phải chỉ ăn như chó sói mà còn ăn nhiều hơn chó sói nhiều; điều này cũng không bình thường đâu, đó là hiện tượng bệnh hoạn đấy.

Thế là chúng tôi đã ngồi trên một hòn đảo, dưới chân chúng tôi không phải là băng, thứ băng ám ảnh chúng tôi suốt hai năm qua, mà là đất rắn và rêu. Mọi việc đều ổn, nhưng có một ý nghĩ vẫn không cho tôi được yên lòng: tại sao thuyền trưởng không cùng đi với chúng tôi? Ông không muốn bỏ tàu, ông không thể quay về với “hai bàn tay trắng”. “Họ sẽ giết chết tôi, nếu tôi quay về với hai bàn tay trắng”. Sau đó còn một ý nghĩ nông nổi, trẻ con nữa là: “Nếu hoàn cảnh tuyệt vọng buộc tôi phải bỏ tàu thì tôi sẽ đến cái đất liền mà chúng tôi đã phát hiện ra”. Tôi cảm thấy thời gian gần đây cái đất liền này quấy rầy ông ấy khá nhiều. Chúng tôi phát hiện ra đất liền này vào tháng Tư năm 1913.

Thứ hai, ngày 13 tháng 7:

Tại hướng đông nam phía đông, biển không đóng băng cho tới tận chân trời. Ôi “St. Maria” thân yêu, giá người ở đấy thì tuyệt biết bao.

Thứ ba, ngày 14 tháng 7:

Hôm nay Sotkin và Korolkov đi đến mỏm tận cùng của hải đảo thì phát hiện ra một điều vô cùng tuyệt diệu. Ở một chỗ cách biển không xa họ trông thấy một đống đá nhỏ. Họ lấy làm lạ về hình dáng đống đá này sao lại ngay ngắn đến thế. Lúc đến gần, họ nom thấy cái vỏ chai ở cách đó không xa. Đó là vỏ chai bia của người Anh. Trên cổ chai có nút xoáy. Hai người liền bới đống đá ra xem, thấy ở dưới mấy tảng đá có một cái hộp bằng sắt. Trong hộp sắt có một lá cờ nước Anh được gói ghém rất cẩn thận. Bên dưới lá cờ cũng có một cái chai, như nãy. Có một mảnh giấy dán lên cái chai, trên mảnh giấy có viết tên, họ mấy người. Trong chai có một mảnh giấy viết bằng tiếng Anh. Tôi và Nils phải cố gắng mãi mới đọc được mảnh giấy này. Thì ra đây là đội thám hiểm Bắc cực người Anh dưới sự lãnh đạo của Jackson, rời khỏi mũi Flora vào tháng Tám năm 1897, đến được mũi Mary Harmsworth và để lại lá cờ cùng tờ giấy ở đây. Cuối cùng báo tin rằng chiếc tàu buồm “Windward” được bình an vô sự.

Thế là mọi ngờ vực của tôi không ngờ lại được giải quyết hết. Thì ra chúng tôi đang ở trên mũi biển Mary Harmsworth. Đây là đầu phía tây nam hòn đảo Aleksandra. Ngày mai chúng tôi có thể chuyển xuống bờ nam của đảo, sau đó tiến đến mũi Flora, đến lãnh thổ của Jackson nổi tiếng.

Thứ tư, ngày 15 tháng 7:

Chúng tôi nhổ trại. Trước mắt chúng tôi có hai con đường phải chọn: tất cả đi làm một nhóm, mang theo đồ đạc theo băng hà đi xuống, hay chia ra làm hai nhóm, một nhóm đi giày trượt tuyết tiến theo băng hà, còn nhóm khác độ năm người bơi theo băng hà bằng thuyền da thú. Chúng tôi chọn cách thứ hai để tiến.

Thứ 5, ngày 16 tháng 7:

Sáng sớm Maksim và Nils bơi thuyền da thú đến gần chỗ chúng tôi đóng. Nils bị dòng nước trôi đi rất xa, phải cử hai người đi vớt anh ta. Tôi nhìn qua ống nhòm thấy Nils đã nhấc mái chèo lên, bất lực ngồi nhìn cái thuyền da thú đến cứu. Nils ốm rất nặng, nếu không tôi không có cách nào giải thích về hành động này của anh ta. Nói chung gần đây anh ta có cái gì rất lạ lùng: đi đứng không vững, thường hay ngồi xuống ven đường. Bữa trưa hôm nay chúng tôi nấu hai con le le và một con chim cụt.

Thứ sáu, ngày 17 tháng 7:

Thời tiết thật là ác liệt. Chúng tôi tiếp tục ngồi ở mũi Grant chờ đội đi bộ tới. Ban đêm trời trở nên sáng sủa. Phía trước, mạn phía tây tây bắc, ở một nơi không xa lắm có thể nhìn thấy một hòn đảo lởm chởm đá ở phía sau khối băng dày. Chẳng lẽ đó lại là Northbrook, trên đó có mũi Flora? Giờ đây sắp đến lúc chứng minh được việc tôi vội vã tiến về phía mũi này là đúng hay sai. Hai mươi năm – đó là một thời gian dài. Rất có thể với thời gian đó, những vật kiến trúc của Jackson ở đó không còn lại dấu vết gì. Nhưng còn có cách nào khác nữa? Đi một vòng rộng nữa ư? Liệu những người bạn đường ốm yếu bất hạnh của tôi quần áo tả tơi, cáu ghét, chấy rận đầy người có thể kiên trì được nổi không?

Thứ bảy, ngày 18 tháng 7:

Ngày mai nếu thời tiết cho phép, chúng tôi lại tiếp tục lên đường. Tôi không thể chờ đợi thêm được nữa. Nils cố gắng miễn cưỡng đi. Korolkov có khá hơn một tí. Mặc dù Dunaev có phàn nàn về đôi chân của mình, nhưng ở anh ta tôi không thấy có biểu hiện gì về sự suy nhược tinh thần và thể lực đáng sợ như ở Nils và Korolkov. Cái gì có thể kìm chân những người bộ hành này lại? Tôi không biết, nhưng nếu ở lại đây thêm nữa thì nhất định chỉ có chết.

Thứ hai, ngày 20 tháng 7:

Đảo Ben. Bước ra khỏi cái thuyền da thú, chúng tôi biết rõ là Nils không thể đi được nữa; anh ta ngã lăn ra và cố gắng bò bằng cả chân lẫn tay. Chúng tôi làm một cái tựa như cái cáng, đặt Nils lên rồi lấy chiếc khăn duy nhất của chúng tôi đắp cho anh. Anh cứ định bò đi đâu ấy, nhưng về sau cũng chịu nằm yên. Nils là người Đan Mạch. Sau hai năm phục vụ trên tàu “St. Maria”, anh học nói tiếng Nga rất sõi. Nhưng bắt đầu từ hôm qua trở đi, anh quên hết tất cả tiếng Nga. Điều làm cho tôi kinh hãi nhất là đôi mắt ngây dại đáng sợ của anh – đôi mắt của một người đã mất hết lý trí. Chúng tôi nấu canh thịt và đem đến cho anh nửa bát. Anh ăn xong rồi nằm xuống. Mất một thủy thủ ưu tú rất thông minh và cần mẫn như vậy thật là tiếc. Mọi người nằm ngủ, còn tôi, tôi xách khẩu súng trường đến một ghềnh đá nhìn về mũi Flora.

Thứ ba, ngày 21 tháng 7:

Nils đã chết hồi đêm. Anh không kịp bỏ cái chăn chúng tôi đắp cho anh ra nữa. Nét mặt anh bình thản, chẳng có vẻ gì là đau đớn trước khi chết… Hai giờ sau chúng tôi khiêng người bạn yên nghỉ giấc ngàn thu này ra đặt lên xe trượt tuyết. Mặt đất đóng băng rắn như đá nên không đào được huyệt sâu. Chúng tôi chẳng có ai khóc nấm mồ cô đơn ở nơi xa vời này. Cái chết của người này chẳng làm cho chúng tôi ngạc nhiên cho lắm, hình như đó là một việc rất bình thường đã xảy ra. Tất nhiên đây không phải là thờ ơ, không có tình cảm. Đây chỉ là sự đờ đẫn không bình thường trước cái chết sẽ đến với mỗi người chúng tôi. Hình như chúng tôi cố tình nhìn xem giờ đây đến lượt “vị ứng cử” nào – có lẽ đến lượt Dunaev, chúng tôi thầm đoán: “Liệu anh có rời bỏ chúng tôi trước khi đến nơi không”. Một bạn đồng hành thậm chí còn trêu anh ấy một cách cay độc: “Thế nào, cậu còn ngồi đây làm gì hả con gà nhúng nước? Cậu muốn đi theo Nils hay sao? Đi, đi tìm gỗ trôi đi, hoạt động lên một tí!”. Sau khi Dunaev phục tùng đứng lên đi, có người còn gọi với theo anh: “Cậu đi lảo đảo thế à, đi nhanh lên!” Họ nói như vậy không phải là căm ghét Dunaev. Giờ đây mấy cây gỗ trôi có gì là quan trọng. Họ căm ghét bệnh tật đã cướp đi mất của chúng tôi người đồng chí, kêu gọi chúng tôi phải đấu tranh với cái chết đến cùng. Khi nào chân bị tê dại, muốn khuỵu xuống thì đó là đặc tính của bệnh. Sau đó lưỡi cứng ra. Bệnh nhân cố gắng thế nào cũng không phát ra thành tiếng, hình như bối rối rồi im bặt.

Thứ tư, ngày 22 tháng 7:

Ba giờ thì khởi hành đến mũi Flora. Lại nghĩ về Ivan Lvovich. Tôi chẳng còn nghi ngờ gì nữa, ông suy nghĩ rất nhiều về hòn đảo chúng tôi đã phát hiện ra. Trong thời gian gần đây ông cứ luôn luôn tự trách mình sao không cử một đội đến đó để nghiên cứu. Trong lời từ biệt ông cũng nhắc đến cái hòn đảo ấy. Không bao giờ tôi quên cái buổi vĩnh biệt ấy, không bao giờ tôi quên khuôn mặt trắng bệch kích động lòng người và cái nhìn xa thẳm ấy! Tất cả những cái đó chẳng còn tí chút gì giống với con người có bộ mặt hồng hào, sức sống sôi nổi, luôn luôn nghĩ ra những chuyện giai thoại khôi hài, toàn đội phải khâm phục; con người trước bất cứ khó khăn lớn nhất nào cũng có thể cười đùa được. Ông nói chuyện xong nhưng chẳng ai muốn bỏ đi. Ông đứng đấy, mắt nhắm lại, hình như đang chuẩn bị sức để nói mấy lời vĩnh biệt. Nhưng thay cho lời nói ra là một tiếng thở dài nhè nhẹ và ở đuôi con mắt có giọt nước mắt long lanh. Ông nói lúc đầu đứt đoạn nhưng càng về sau càng bình tĩnh: “Chúng ta cùng đau lòng phải tiễn biệt những người bạn đã cùng chung sống, làm việc và đấu tranh suốt hai năm qua. Nhưng chúng ta cần phải nhớ rằng, mặc dù nhiệm vụ căn bản của đội thám hiểm chưa được hoàn thành, nhưng chúng ta cũng đã làm được rất nhiều việc. Trong lịch sử thám hiểm Bắc cực, lao động của người Nga đã ghi những trang quan trọng – nước Nga có thể tự hào về điều đó. Chúng ta gánh vác một phần trách nhiệm trọng đại, tỏ ra những người thừa kế xứng đáng với các nhà thám hiểm Bắc cực của nước Nga. Nếu chúng ta có chết đi thì những phát hiện của chúng ta không thể mất đi theo chúng ta được. Các bạn của chúng ta hãy trở về báo tin rằng đội thám hiểm của chúng ta với lao động của mình đã tăng thêm cho nước Nga một lục địa rộng lớn mà chúng ta gọi là “Đảo Maria”. Ông im lặng một lát rồi ôm từng người chúng tôi và nói: “Tôi muốn nói với các bạn không phải “vĩnh biệt” mà là “tạm biệt””.

Thứ năm ngày 30 tháng 7:

Giờ đây chúng tôi chỉ còn lại có tám người: bốn người trên chiếc thuyền da thú, và bốn người đang ở nơi nào đó trên đảo Aleksandra.

Thứ bảy, ngày 1 tháng 8:

Hôm nay xảy ra một việc như sau: Khi chúng tôi đến cách mũi Flora khoảng hai ba dặm thì gió tây bắc nổi lên rất dữ dội, sức gió càng ngày càng mạnh, nửa giờ sau, gió thổi mạnh như từ trong ống thổi ra gây nên những đợt sóng rất ác liệt. Trong sương mù mịt, chiếc thuyền da thú số hai cùng Dunaev và Korolkov biến đi đâu mất. Nhận thấy không thể nào chống lại sóng to gió lớn như thế này được nữa, chúng tôi liền theo chiều gió lên một tảng băng lớn để vào bờ; chúng tôi bò lên núi băng, kéo cả cái thuyền da thú lên theo. Sau khi leo lên được núi băng, chúng tôi cắm một lá cờ lên đỉnh núi băng với hy vọng rằng nếu Dunaev có trông thấy anh sẽ đoán ra và cũng sẽ leo lên một tảng băng nào đó. Lúc đó trời rất lạnh. Chúng tôi mặc áo da lông vào, nằm ngược chiều nhau trên đỉnh núi băng. Chân Maksim thò vào áo da của tôi quặp chặt lấy lưng tôi, còn chân tôi thò vào trong áo của Maksim và quặp chặt lấy lưng anh. Chúng tôi nằm như vậy và ngủ yên lành được bảy tám tiếng đồng hồ. Một việc vô cùng khủng khiếp đã làm chúng tôi tỉnh giấc. Chúng tôi bị một tiếng động long trời lở đất làm tỉnh dậy và cảm thấy như mình đang chìm xuống như bay, chỉ một phút sau, cái chăn chui của hai người chúng tôi đã đầy nước, chúng tôi cố gắng một cách tuyệt vọng để giãy ra khỏi cái chăn chui phản bội này, chân chúng tôi đạp vào người nhau. Chúng tôi ở tình trạng những con mèo bị người ta dìm xuống nước để giết. Tôi không biết tôi giãy giụa như vậy được mấy giây đồng hồ, nhưng tôi cảm thấy lâu lắm, lâu một cách đáng sợ. Cùng với những ý nghĩ được cứu và sẽ chết, trong đầu óc tôi hiện lên bao nhiêu hình ảnh khác nhau trong chuyến đi này; cái chết của Morev, của Nils, của đội người đi bộ. Giờ đây đến lượt chúng tôi, và không bao giờ có ai biết được điều này. Đúng lúc đó chân tôi va phải chân Maksim, chúng tôi đẩy nhau ra khỏi được cái chăn chui, và lát sau chúng tôi đã đứng ướt sũng trên một tảng băng ngầm dưới nước, chúng tôi ra sức ném lên mặt băng nào ủng, nào mũ, chăn, găng tay, những vật này đang trôi lềnh bềnh trong nước xung quanh chúng tôi. Chiếc áo da lông sao mà nặng thế, hai đứa chúng tôi phải khiêng lên, còn chăn thì không vớt kịp, nó chìm mất. Bây giờ chúng tôi phải làm gì đây? Dù tôi có vắt óc suy nghĩ cũng vô ích. Cả hai chúng tôi đều bị lạnh cóng! Hình như để trả lời chúng tôi, chiếc thuyền da thú từ trên đỉnh núi băng bay xuống nước. Cũng có thể gió thổi xuống, mà cũng có thể là khối băng ở dưới chiếc thuyền cũng bị vỡ ra như khối băng ở dưới chỗ chúng tôi khi nãy. Bây giờ chúng tôi hiểu phải làm gì rồi! Chúng tôi vắt đôi bít tất chân và cái áo khoác ngắn kiệt nước rồi mặc vào người, còn tất cả những thứ khác đem bỏ lên thuyền, chúng tôi ngồi lên rồi ra sức chèo thuyền! Trời ơi, đúng là chúng tôi chèo thuyền chí chết! Tôi nghĩ, chỉ có như vậy mới cứu được chúng tôi. Sau sáu tiếng đồng hồ chúng tôi đến được mũi Flora…

*

*  *

Trong những đoạn hoa tiêu ghi ngay sau khi rời con tàu, tôi tìm thấy một bản đồ rất thú vị. Kiểu bản đồ này rất cũ, tôi cảm thấy nó rất giống tấm bản đồ đính kèm theo chuyến thám hiểm của Nansen trên chiếc tàu “Fram”.

Nhưng điều làm cho tôi kinh ngạc nhất là: đây là tấm bản đồ tuyến đường của chiếc tàu “St. Maria” đã đi từ tháng Mười năm 1912 đến tháng Tư năm 1914. Địa điểm của đợt trôi này lại đúng là nơi được gọi là đảo Peterman. Hiện nay ai mà chẳng biết cái đảo này không còn nữa? Nhưng có ai biết rằng sự thực đó lại do thuyền trưởng Tatarinov đi trên tàu “St. Maria” là người đầu tiên chứng minh?

Người thuyền trưởng mà chẳng có quyển sách địa lý nào nhắc đến ấy rốt cuộc đã làm những việc gì? Ông đã phát hiện ra Bắc địa, ông đã chứng minh rằng đảo Peterman thực tế không có. Ông đã hiệu chỉnh bản đồ Bắc cực – thế mà ông vẫn cho rằng đội thám hiểm của mình thất bại…

Nhưng điều quan trọng nhất: tôi đã đọc những cuốn nhật ký này theo bản sao của tôi đến năm sáu, bảy lượt rồi (thành ra việc đọc đối với tôi không khó khăn nữa) tôi rất chú ý đến đoạn ghi thái độ của thuyền trưởng đối với sự phát hiện của mình như thế nào:

“Những ngày gần đây ông luôn luôn tự trách mình đã không cử một đội đến dải đất này (tức Bắc địa) để nghiên cứu. Nếu chúng ta có phải chết đi, thì sự phát hiện của chúng ta cũng không thể mất đi theo chúng ta được. Các bạn của chúng ta hãy trở về báo tin rằng đội thám hiểm chúng ta với lao động của mình đã tăng thêm cho nước Nga một lục địa rộng lớn mà chúng ta gọi là “Đảo Maria””.

“Nếu hoàn cảnh tuyệt vọng buộc tôi phải bỏ tàu thì tôi sẽ đến cái dải đất mà chúng tôi đã phát hiện ra”.

Và người hoa tiêu đã cho ý nghĩ này là trẻ con và nông nổi.

Trẻ con và nông nổi! Trong bức thư cuối cùng của thuyền trưởng mà hồi nào đó dì Dasha đã đọc cho tôi nghe đã có hai tiếng này.

“Dù muốn hay không bọn anh cũng đành phải từ bỏ cái ý định ban đầu là đi dọc theo bờ biển Sibir để đến Vladivostok. Song chẳng có cái rủi nào lại không có điều may. Giờ đây trong đầu óc anh lại nảy ra một ý nghĩ khác hẳn. Anh mong rằng em sẽ không như những bạn đồng hành của anh, cho những ý nghĩ này của anh là trẻ con hay là nông nổi”.

Trang này viết đến hai chữ ấy thì kết thúc, và trang sau thì không còn nữa. Bây giờ tôi đã hiểu ý nghĩ này là gì: ông muốn rời khỏi tàu và đi đến hòn đảo này. – Cuộc thám hiểm trước đây là mục đích chính của đời ông đã thất bại. Ông không thể quay về với “hai bàn tay trắng”. Ông tha thiết muốn đến cái dải đất mà mình phát hiện ra, cho nên tôi rất hiểu, nếu nói vết tích đội thám hiểm của ông còn lưu lại ở một nơi nào đó thì phải đến cái dải đất này mà tìm! Nhưng có lẽ điều đó chỉ rõ đối với tôi? Có lẽ sở dĩ tôi có thể hiểu được rõ như vậy, là bởi vì tôi có quen một người đàn bà mà tên của bà đã được đặt cho cái dải đất ấy và tôi cũng được thấy bà đã chết như thế nào. Tôi rất muốn tìm bằng được vết tích của đội thám hiểm này để càng chứng minh cho Katya biết rằng tôi yêu cô và mãi mãi yêu cô.

Một đêm khuya vào tháng Ba năm 1935, tôi chép lại trang cuối cùng của cuốn nhật ký này, trang cuối cùng mà tôi có thể đọc được.

Trong ngôi nhà hai tầng đồ sộ của Ban chấp hành khu mà tôi ở hồi đó, tất cả mọi người đều đã ngủ say từ lâu, chỉ có ánh sáng trong cửa sổ buồng tôi chiếu ra một cái cây nhỏ mảnh khảnh phủ đầy tuyết ở ven đường. Đầu và mắt tôi đều nhức nhối. Tôi mặc quần áo và đi ra ngoài.

Đường phố tĩnh mịch, trời giá lạnh nhưng không tồi lắm. Trời đầy sao và ở phía tây vẫn còn thấy chút ánh sáng Bắc cực yếu ớt. Cảm giác trìu mến mà tôi đã thể nghiệm hồi ở sân bay Balashov trước kia lại hiện lên trong đầu óc tôi.

Hình như trong rạp hát đèn bỗng bật sáng, tôi nhìn thấy những người ngồi cạnh mình chính là những người tôi vừa nom thấy trên sân khấu. Chẳng lẽ đó lại là sự thật? Hình như một phút trước đây vẫn không thể nói được rằng những người này sống thật không hay chỉ là một trò chơi bị mờ dần và biến mất dưới ánh sáng của tư tưởng thực tế; nhưng đèn bật sáng, thế là biến mất hết. Trái lại, với sự sáng rõ lạ kỳ và tràn đầy sức sống tôi nhìn thấy xung quanh tôi toàn những người sợ sệt và ốm đau, tuyệt vọng, tràn đầy ảo giác và hy vọng. Khi họ đã rời khỏi con tàu, con tàu đang đỗ cách bờ biển một trăm bảy mươi ki-lô-mét, nhưng họ phải đi gần hai nghìn ki-lô-mét theo biển băng mênh mông bởi vì họ đã bị trôi qua cạnh đất liền. Tuy thuyền trưởng không có trong đám người này, nhưng cuốn nhật ký làm rung động lòng người ấy lại luôn luôn nhắc đến ông, chỗ nào cũng có lời ông nói, tràn đầy tình yêu mến đối với ông và sự lo ngại của mọi người đối với cuộc sống của ông! Những lời từ biệt được viết bằng bút chì, nét bút chì ấn sâu xuống giấy, cho nên đây là đoạn dễ đọc nhất trong toàn bộ cuốn nhật ký. “Nhưng thay cho lời nói là một tiếng thở dài nhè nhẹ và ở đuôi con mắt có giọt nước mắt long lanh…”

Liệu đến một lúc nào đó, tôi có tìm biết được cái gì đã xảy đến với con người ấy, con người hình như đã giao cho tôi nhiệm vụ phải kể lại toàn bộ cuộc sống và cái chết của ông? Ông có bỏ tàu lại để đi nghiên cứu cái dải đất mà ông phát hiện ra không? Hay ông đã hy sinh vì đói cùng với những người bạn của mình? Còn con tàu bị đóng băng giữa biển đang ở bên bờ Yamal mấy năm qua cùng với đoàn thủy thủ đã chết có đi theo con đường của Nansen đến Greenland không? Hay là đã bị băng làm cho vỡ tan vào một đêm đại hàn, có bão tuyết mà chẳng có trăng sao, cũng không có ánh sáng Bắc cực. Cột buồm bị gãy đánh rắc một cái, đổ sụp xuống làm vỡ tan thành tàu, giết chết mọi người, còn thân tàu vỡ tan ra kêu răng rắc và hai giờ sau bão tuyết đã kéo tuyết phủ kín nơi xảy ra tai nạn.

Hoặc trên một hòn đảo nhỏ không người nào đó trên Bắc cực còn có những người của chiếc tàu “St. Maria” đang sống? Những người này có thể kể lại số phận của con tàu, kể lại vận mệnh của thuyền trưởng. Trước kia chẳng phải đã có sáu thủy thủ Nga sống mấy năm trời trên một góc hoang vu của hòn đảo Spitsbergen đó sao? Họ giết gấu và hải báo, lấy thịt chúng để ăn, lấy da lông chúng để mặc, dùng da thú để trải làm đệm trong nhà hầm họ làm bằng băng và tuyết.

Không, làm gì có chuyện như vậy! Từ khi cái ý nghĩ cho rằng rời bỏ tàu để đến đảo Maria là “trẻ con”, là “nông nổi”, được phát biểu đến nay đã được hai mươi năm rồi. Họ có đến cái đảo ấy không? Họ có đến được không?

Chương 8
Gia đình bác sĩ

Tôi dò cuốn nhật ký này suốt cả mùa đông, nhưng cuộc sống của tôi ở Zapolyarye vẫn đâu vào đấy. Tôi chở dụng cụ đến Krasnoyarsk cho xưởng gỗ đúng thời hạn và cuối cùng tôi đã rút ngắn được thời gian bay trên tuyến đường này xuống còn tám giờ rưỡi. Tôi chở đội khảo sát đến Norilsk, chở các giáo viên, bác sĩ, các cán bộ công tác của Đảng đến những khu dân tộc Nenets hẻo lánh. Tôi đã cùng với đồng chí phi công M. – một đồng chí phi công nổi tiếng – bay đến Dikson. Tôi đã từng bay dọc theo con sông Yenisey – Kureyka và sông Tunguska hạ.

Nhưng hễ cứ về đến Zapolyarye là tôi lại đến ngay nhà bác sĩ, tất nhiên là sau khi cắt tóc, tắm rửa xong rồi mới đến.

Tôi rất quyến luyến bác sĩ và gia đình bác sĩ và hình như họ cũng mến tôi. Nói ra thật nực cười, thái độ của bác sĩ đối với tôi y như đối với một tác phẩm của ông, thậm chí có khi ông nheo một mắt lại, hình như ông hoàn toàn không tin rằng tôi lại chính là cái thằng bé tóc đen gầy còm ốm yếu, mặc chiếc quần rộng thùng thình, hồi nào chỉ lắp bắp được mấy tiếng: “gà, yên ngựa, hòm”. Tất nhiên giờ đây tôi không còn cảm thấy ông có vẻ thần bí như hồi tôi còn bé ở làng quê nữa. Nhưng ngay cả lúc này cũng không ai có thể nói được rằng phút sau ông sẽ làm gì. Ví dụ, ông có thể đang ngồi nói chuyện với anh, bỗng tự nhiên ông ném cái ghế của ông sang cho anh và nhất định anh phải bắt lấy ghế và ném trả lại ông. Sau mấy phút chơi thể thao như thế, bác sĩ làm như chẳng có gì xảy ra, lại ngồi xuống chiếc ghế ấy và câu chuyện lại tiếp tục. Ông có rất nhiều bạn người dân tộc Nenets. Ông thích đọc những tác phẩm của Kozma Prutkov.

Họ thường đến nhà ông chơi, da ngăm ngăm, tóc đen, khuôn mặt to, mặc áo bành-tô da lông hươu có đính hạt cườm. Họ ngồi xuống và nói chuyện miên man, còn những con hươu xám buộc ở xe trượt tuyết rất cao trợn tròn đôi mắt buồn rầu, đứng chờ rất lâu ở ngưỡng cửa.

Bác sĩ nói bằng tiếng Nenets, còn người Nenets thường đến tìm ông để bàn công việc – đôi khi là những công việc rất quan trọng. Họ sống trong chế độ xã hội chủ nghĩa mới toanh nên không phải tất cả mọi việc họ đều hiểu rõ. Họ chưa tin tưởng lắm vào cái ông chủ tịch Vaska nào đó. Ông này được ủy ban Xô Viết công nhận là chuyên gia chính về các vấn đề nông trang tập thể. Ví dụ, có một lần họ đến để hỏi xem ý kiến bác sĩ thì nên xử một tên ăn cướp như thế nào: để họ tự giết chết tên này hay giải lên giao cho chính phủ? Một lần khác họ đến để tìm hiểu xem ý kiến của bác sĩ đối với loại bếp đèn cồn hơi đốt như thế nào, dùng loại bếp này trong gia đình có thích hợp hay không?

Bác sĩ đã phải giải thích rất lâu là tên ăn cướp thì phải giải lên giao cho chính phủ, bếp đèn cồn dùng trong gia đình rất thích hợp, còn những người Nenets thì im lặng ngồi nghe ông nói với thái độ nghiêm túc ngây thơ. Sau đó ít lâu tôi có dịp nói rất dài với người Nenets về chiếc đèn cồn, nhưng chuyện này xin kể sau.

Dù sao thì đây cũng là một tình bạn bền vững. Bác sĩ có kể cho tôi nghe rằng mối tình bạn này được bắt đầu từ sau ngày thành lập “trạm tẩy giun sán” ở thôn Khabarovo. Đây là một thành công thực sự trong ngành y học. Bác sĩ được mọi người gọi là “ông thầy tẩy giun”, do đó tên tuổi ông lan truyền khắp vùng đồng rêu…

Trong nhà ông có rất nhiều động vật: mèo Filka, rùa, nhím, cú mèo. Con cú mèo sống dưới gầm bàn ăn, khi nào mọi người ngồi vào ăn trưa là cú mèo kêu “ai, ai, ai”. Cậu Volodya cai quản tất cả bọn này và cả hai con chó tên là Buska và Toga nữa. Volodya dạy hai con chó kéo xe. Người Nenets tặng cậu một chiếc xe rất đẹp trang hoàng bằng da voi Bắc cực. Tôi rất mến Volodya vì cậu ta không khoe khoang những bài thơ của mình. Đó là bí mật của cậu. Suốt cả mùa đông, chỉ có một lần tôi nghe thấy cậu ngâm thơ. Thoạt đầu cậu ta lẩm bẩm đọc rất lâu, cậu không biết rằng tôi đang ở buồng bên cạnh và đã nghe được tất cả. Sau đó cậu đọc to, có điệu bộ:

Cholkar tan học về nhà

Trăng cười trong mắt anh ta hiền lành.

Xuống xe, anh vẫy tay nhanh

Vui tươi, rộn rịp theo anh vào lều.

Sau đó cậu lại bắt đầu lẩm bẩm.

Tôi kể cho cậu nghe chuyện thuyền trưởng Tatarinov và giải thích cho cậu hiểu cuốn nhật ký của Klimov đã chết là quan trọng như thế nào đối với việc này. Và thế là cứ mỗi lần tôi đến nhà bác sĩ tôi lại mang theo những trang nhật ký mới dò ra được và Volodya lại ngồi nghe chúng tôi nói chuyện. Nét mặt cậu xúc động đến nỗi bác sĩ phải ra hiệu bằng mắt cho tôi, âu yếm ôm vai cậu. Rõ ràng không phải cậu ta chỉ làm một bài thơ về câu chuyện này và cuộc đời của thuyền trưởng Tatarinov không phải chỉ được kể lại bằng văn xuôi.

Bác sĩ rất thích những đoạn người hoa tiêu viết về bệnh tật, thoạt đầu thì chân bị tê dại, sau đó nói không ra tiếng rồi chết một cách đột ngột vô cớ. Thế là Volodya liên tưởng đến Evans, người bạn đường của thuyền trưởng Scott cũng chết về bệnh này.

– Scott viết rằng, những người khỏe mạnh nhất cũng chết về bệnh này, – cậu ta nói, đỏ mặt lên. – Ông ta tưởng đây là một loại bệnh thần kinh gì đó.

Nhưng điều làm cho cậu hết sức kinh ngạc là giả thuyết của tôi: chiếc tàu buồm mang theo đoàn thủy thủ đã chết này có thể còn đậu trong băng tuyết ở gần một hòn đảo hoang vu nào đó. Cậu vừa định hỏi câu gì nhưng lại thôi mà cứ há mồm ra như trẻ con, xúc động đến nỗi mặt, má, thậm chí đến cả cổ cũng nổi da gà lên…

Tất nhiên bà Anna Stepanovna là nhân vật chủ chốt trong nhà này. Tất cả mọi người đều phải nghe bà. Thậm chí đến con cú mèo chẳng chịu nghe lời ai cả, hễ cứ thấy bác sĩ là tỏ thái độ trách móc kêu “ai, ai, ai” cũng phải nghe lời bà. Chả trách những người Nenets nói với bác sĩ rằng “Có được bà vợ cao lớn thế kia tốt biết chừng nào!”. Bà biết làm cho mọi người phải tôn kính. Không phải chỉ trong gia đình, mà trong toàn thành phố ai cũng đều nghe lời bà.

Bà sinh ra trong một gia đình hàng hải nổi tiếng, cha, chú và mấy người anh em đều làm thuyền trưởng các tàu trên sông hoặc trên biển. Thỉnh thoảng vào mùa Kara – ở Zapolyarye người ta gọi tháng Tám và tháng Chín là thế, khi tàu phá băng của chúng ta dẫn những tàu thủy của Liên Xô và của nước ngoài qua biển Kara, anh em và chú của bà rẽ vào chơi. Trông họ rất giống bà, cũng cao lớn, chắc nịch, mặt to, mũi to và người nào cũng râu xồm.

Đối với câu chuyện thuyền trưởng Tatarinov, bà Anna Stepanovna lại nhìn ở một góc độ thật không ngờ.

– Đàn bà thật là bất hạnh! – Bà nói, mặc dù trong câu chuyện chẳng có lời nào nói đến phụ nữ. – Chờ hết năm này đến năm khác, nhưng có lẽ ông ấy đã chết từ lâu rồi, đến vết tích cũng chẳng còn lại gì nữa, thế mà họ vẫn cứ chờ. Mọi người đều hy vọng rằng: có thể ông sẽ trở về! Và những đêm không ngủ! Còn con trẻ! Nói gì với trẻ con bây giờ? Và những tình cảm này là vô hy vọng đến nỗi thà chính mình chết đi còn hơn! Thôi, các ông đừng nói với tôi nữa, – bà Anna Stepanovna ra sức nói, – những việc đó chính mắt tôi đã nhìn thấy rồi. Còn nếu một người như thế mà trở về được thì thật là một anh hùng, còn gì nữa. Nhưng còn bà ta – tất nhiên bà ta cũng là nữ anh hùng!

Chương 9
“Hình như chúng mình đã gặp nhau…”

Volodya đánh xe trượt tuyết đến đón tôi vào lúc bảy giờ sáng. Trong lúc còn đang mơ màng, tôi nghe thấy cậu mắng hai con chó kéo xe là Buska và Toga ở phía dưới. Tối hôm qua tôi có hẹn cậu sẽ đi thăm nông trường chăn nuôi và cậu bỗng đề nghị đi xe trượt tuyết do chó kéo.

– Chúng nó chỉ không biết rẽ thôi, – cậu nói nghiêm trang, – còn kéo rất tốt. Đến chỗ rẽ em phải xuống xe và tự vòng lấy.

Lúc đầu tôi phản đối, nói tốt nhất nên đi giày trượt tuyết. Nhưng Volodya giận vì những con chó của mình nên tôi đành phải đồng ý.

– Đến mẹ còn phải công nhận, – cậu ta nói nghiêm trang, – chạy đường thẳng, chúng nó kéo rất tuyệt.

Như một người Nenets chính cống, cậu hăng hái quát “Hây-xư” khi chúng tôi đã ngồi lên xe, thế là hai con chó lồng lên chạy. Ôi giời, những bông tuyết cứ đập thẳng vào mặt, mắt đau nhói và thở không ra hơi! Chiếc xe lao lên gò tuyết, tôi vội nắm lấy Volodya, nhưng cậu ngạc nhiên quay lại nhìn. Tôi đành phải buông cậu ra và bắt đầu bồng bềnh trên mấy sợi dây da mà tôi cho là buộc rất lỏng.

Tôi nghĩ bụng tốt nhất nên chạy chậm một chút, – nhưng sao được! Làm gì còn thì giờ mà nghĩ! Volodya giơ roi dọa hai con chó, thế là chúng lao đi càng ngày càng nhanh. Tất nhiên tôi có thể quát Volodya, bảo cậu ta hãm lũ chó lại. Nhưng làm như vậy chỉ tổ làm cho cậu coi thường tôi mãi mãi. Hay tôi cứ gọi cậu ta một tiếng – cái xe tuyết chết tiệt này nhảy trên tuyết dữ quá! Nhưng lúc đó Volodya lại quay lại nhìn tôi, sắc mặt cậu đỏ gay, phấn khởi, cái tai mũ bướng bỉnh lật sang một bên, thế là tôi quyết định nằm sấp xuống, phục tùng cậu ta.

“Họ”! Bỗng lũ chó đứng dừng phắt lại như đóng đinh và chính tôi cũng không biết làm thế nào ngồi yên được trên xe. Chẳng có gì đặc biệt cả! Hình như đã đến chỗ rẽ sang đường đi Protoca, nên Volodya dừng xe lại để đổi hướng.

Tôi không nhớ rõ trên đường đi tôi đã thề bao nhiêu lần là sẽ không bao giờ ngồi xe trượt tuyết do chó kéo nữa. Có lẽ đến hòn đảo nông trường chăn nuôi có bao nhiêu chỗ rẽ thì tôi đã thề bấy nhiêu lần. Nhưng Volodya lại rất phấn khởi.

– Này, tuyệt đấy chứ?

Tôi đành phải thừa nhận là “tuyệt”.

Và cuối cùng đến Protoca! Chúng tôi lách qua những lùm cây, từ trên bờ trượt xuống phóng như bay trên các mô tuyết nhấp nhô. Giờ đây cuối cùng tôi thấy rõ ràng lũ chó của Volodya kéo xe tuyết trên đường thẳng đúng là rất tuyệt. Lúc nào chúng cũng biết chọn đường thích hợp, biết tránh những ổ gà và những tảng băng mấp mô. Còn Volodya thì hò hét, mắng mỏ lũ chó đến khản cả cổ. May mắn sao bờ sông bên kia rất dốc cho nên lũ chó tự nhiên cũng chạy chậm lại.

Nhưng đi qua Protoca rồi, lũ chó lại tăng tốc độ, bắt đầu sủa váng lên. Có chuyện gì vậy? Hình như để đáp lại, từ đằng sau những lùm cây vang lên nhiều tiếng sủa khác nhau, lúc đầu còn ở xa, sau càng nghe càng gần. Đó là những tiếng sủa kéo dài, man rợ và loạn xạ cả lên. Nghe tiếng sủa ấy người ta không khỏi cảm thấy đau nhói trong tim.

– Volodya, ở đâu ra nhiều chó thế?

– Không phải chó! Cáo đấy!

– Tại sao chúng biết sủa?

– Chúng cũng giống như chó! – Volodya quay lại nói to. – Chúng cũng biết sủa!

Tất nhiên là tôi đã có dịp thấy những con cáo màu nâu xám rồi. Nhưng Volodya giải thích là trong nông trường này nuôi những con cáo màu đen và màu bạc, đây là một loại cáo khác hẳn. Trên thế giới không đâu có những con cáo như thế. Người ta cho rằng nếu ở cuối đuôi mà màu trắng thì đẹp. Nhưng ở đây, trong nông trường này lại đang cố gắng gây một loại cáo không có một cái lông trắng nào.

Tóm lại cậu quả đã làm cho tôi thích thú. Tôi rất lấy làm bực mình vì sau đó mười lăm phút, chúng tôi đến cổng nông trường chăn nuôi, và người bảo vệ đeo súng trường bảo là nông trường đóng cửa không cho vào tham quan.

– Thế thì mở cửa cho ai?

– Cho những người làm công tác nghiên cứu khoa học, – người bảo vệ trả lời giọng oai vệ.

Tí nữa thì tôi nói rằng chúng tôi đến cũng là để nghiên cứu khoa học, nhưng ngay lúc đó tôi nhìn sang Volodya và kịp ngậm miệng lại.

– Thế có thể gặp được giám đốc nông trường không?

– Giám đốc đi công tác vắng.

– Ai thay ông ấy?

– Chuyên viên khoa học cao cấp, – người bảo vệ nói, làm ra vẻ như chính ông ta là chuyên viên khoa học cao cấp.

– Hay lắm, thế thì chúng tôi xin gặp ông ấy!

Tôi để Volodya đứng ở ngoài cổng, còn mình đi vào tìm chuyên viên khoa học cao cấp.

Rõ ràng là trong nông trường này chẳng có mấy người, bởi vì trên cái sân rộng mênh mông phủ đầy tuyết chỉ có một con đường nhỏ dẫn đến ngôi nhà mà người bảo vệ chỉ cho tôi. Từ xa nhìn ngôi nhà này tôi sực nhớ lại cái phòng thí nghiệm màu xanh bẩn thỉu ở trong vườn bách thú ở Moskva. Ở đấy Valya Zhukov đã cho chúng tôi xem những con chuột của nó. Có điều phòng thực nghiệm kia to hơn ngôi nhà này một chút. Cái cảm giác tương tự ấy sao mà mãnh liệt thế, thậm chí tôi còn cảm thấy như đã ngửi thấy mùi chuột hôi hám. Tôi phủi tuyết bám trên đôi ủng da lông rồi đẩy cửa bước vào một căn phòng to rộng nhưng thấp. Căn phòng này thông với một căn phòng nữa còn rộng hơn. Trong căn phòng rộng kia có một người đang ngồi bên bàn làm việc. Tôi cảm thấy như người này chính là Valya, mặc dù giây phút đầu tiên vẫn còn bị tuyết làm cho lóa mắt, tôi chưa thể nhận ra ngay được, hơn nữa khi nhìn thấy tôi anh ta đứng dậy, lưng quay ra cửa sổ. Tôi cảm thấy người này nhìn tôi hệt như Valya nhìn, cũng có điệu bộ hiền từ và hơi ngớ ngẩn như thế, hình như trên má người này cũng có những sợi lông tơ đen như của Valya, có điều là rậm hơn và đen hơn thôi. Tôi cảm thấy anh ta sẽ hỏi tôi ngay cũng với cái giọng như Valya:

– Đồng chí cần gì ạ?

– Valya! – tôi nói. – Có đúng cậu không, Valka?

– Gì cơ? – Anh ta lúng túng hỏi và cũng ngả đầu sang một bên.

– Valya, của khỉ! – Tôi nói và cảm thấy tim mình đập rất mạnh. – Cậu làm sao thế! Cậu không nhận ra mình thật ư?

Anh ta cười do dự và chìa tay cho tôi.

– Không, làm gì có, – anh ta nói, giọng lạc đi. – Hình như chúng mình đã gặp nhau.

– Hình như! Chúng mình như đã gặp nhau!

Tôi nắm lấy tay anh và kéo ra chỗ cửa sổ.

– Nào, nhìn đi! Đồ con bò!

Anh ta nhìn và cười lưỡng lự.

– Rõ khỉ, chẳng lẽ cậu không nhận ra thật hay sao? – Tôi ngạc nhiên nói. – Thế này là thế nào? Chẳng lẽ mình lầm à?

Anh ta chớp chớp mắt. Sau đó, vẻ mặt nghi ngờ đã biến mất, lúc này thì đúng là Valya, đúng là Valya bằng xương bằng thịt, quyết không thể lẫn với bất cứ người nào trên đời này được. Vả lại có lẽ giờ đây tôi cũng đã là tôi hơn cho nên cuối cùng cậu ta đã nhận ra tôi.

– Sanya! – Cậu ta hét lên, thở không ra hơi. – Cậu đấy à?

Chúng tôi ôm hôn nhau và cứ ôm nhau như thế đi ra ngoài, ra đến cửa cậu ta lại hôn tôi cái nữa.

– Thì ra là cậu à? Khỉ thật! Cậu cừ lắm! Cậu đến đây bao giờ?

– Mình không đến mà đang ở đây.

– Ở đây?

– Rất đơn giản. Mình ở đây đã được nửa năm.

– Thong thả, thế là thế nào? – Valya lắp bắp. – Đúng rồi, mình rất ít khi ra thành phố, nếu không mình đã gặp cậu. Hừ… Nửa năm rồi! Đúng nửa năm rồi sao?

Valya dẫn tôi sang một phòng khác, căn phòng này chẳng khác gì căn phòng chúng tôi vừa mới đứng. Khác chăng là trong phòng này có kê một cái giường và trên tường có treo một khẩu súng săn. Nhưng đó là phòng làm việc, còn đây là phòng ngủ. Gần đó còn có một phòng thực nghiệm. Điều này cũng dễ đoán ra vì từ trong phòng đã ngửi thấy mùi hôi. Cái mùi hôi động vật hòa hợp với Valya, với đôi mắt lờ đờ, với mái tóc bù xù, với những lông tơ trên má cậu ta làm cho tôi không khỏi bật cười. Trên người Valya lúc nào cũng có cái mùi gì đó.

Cậu ta sống trong căn nhà to lớn này gồm ba phòng với một cái bếp. Cậu ta đã trở thành chuyên viên khoa học cao cấp và theo chế độ thì cậu ta được ở căn nhà rộng lớn trống trải này. Cậu ta chẳng biết làm gì cho hết.

Tôi bỗng sực nhớ còn để Volodya đứng chờ ở ngoài cổng. Valya cử chuyên viên khoa học sơ cấp ra đón Volodya. Người chuyên viên này hơn Valya khoảng ba chục tuổi, đó là một người đàn ông để râu, mũi rất to và hơi thô. Nhưng rõ ràng là ông ta đã gây cho Volodya một ấn tượng rất tốt, cho nên chỉ sau nửa tiếng đồng hồ hai người đã chuyện trò rất thân mật. Volodya nói chú Pavel Petrovich – tên người đàn ông – hứa là sẽ cho xem cái bếp của con cáo.

– Cũng có cơm cho cáo, – ông Pavel Petrovich nói.

– Hôm nay chúng ta có những gì?

– Cà chua và cháo bột trân châu[53].

– Dẫn chú ấy đi xem “Rừng nhiệt đới”, – Valya nói. Volodya đỏ mặt lên, sau khi nghe nói thế, hình như cậu ta nín thở. Tất nhiên thôi! “Rừng nhiệt đới” kia mà!

– Chú Pavel Petrovich, đưa cháu đi xem “Rừng nhiệt đới” trước đã có được không ạ? – Cậu ta lắp bắp đề nghị.

– Không, trước hết phải xuống bếp đã, nếu không chúng ta sẽ lỡ mất bữa ăn sáng.

Họ đi ra. Tôi và Valya ở lại. Cậu ta bận rộn thết tôi một bữa, pha trà và mang thức ăn điểm tâm ở dưới bếp lên.

– Những thứ này do nhà ăn tập thể của chúng mình đấy! Cũng không tồi, đúng không nào?

Thức ăn điểm tâm cũng có mùi súc vật. Tôi nếm một miếng rồi bắt chước đầu bếp Petya ở trại trẻ chúng tôi nói.

– A! Có độc!

Valya cười sung sướng.

– Hiện nay chúng nó ở đâu cả? Tanka Velichko ở đâu? Grishka Faber? Thầy Ivan Pavlych ở đâu? Thầy thế nào?

– Thầy Ivan Pavlych chẳng sao cả, – Valya nói. – Mình có đến nhà thầy. Thầy có hỏi thăm cậu.

– Sao?

– Mình nói là mình không biết.

– Thế à, tất nhiên là cậu không biết! Thế ai gọi dây nói cho cậu ở Moskva? Họ có báo cho cậu không?

– Có báo. Nhưng người ta bảo mình rằng, một phi công gọi. Lúc đó mình không biết cậu là phi công.

– Cậu toàn nói dối! Thế cậu làm thế nào để đến đây?

– Mình ấy à, cậu có biết không, mình nghĩ ra một cái rất có ý nghĩa, – Valya nói, – dùng thứ này có thể làm cho nó lớn rất nhanh.

– Cho ai?

– Cáo.

Tôi cười.

– Lại máu thay đổi theo lứa tuổi chứ gì?

– Cái gì?

– Máu rắn độc thay đổi tùy theo lứa tuổi, – tôi trịnh trọng nhắc lại. – Đây cũng là cái trò do cậu nghĩ ra chứ gì. Khỉ thật, nhưng gặp cậu mình rất phấn khởi!

Tôi quả là có phấn khởi thật, phấn khởi từ đáy lòng! Tôi và Valya bao giờ cũng yêu nhau, nhưng hồi đó chúng tôi chưa biết là sau nhiều năm, khi cuộc sống cũ hình như đã bị quên một nửa, bỗng bất ngờ chúng tôi lại được gặp nhau, thì thực là thú vị quá!

Chúng tôi nói chuyện về thầy Korablyov, nhưng lúc đó Valya sực nhớ ra là nó phải đi cho cáo con uống thuốc gì đó.

– Cậu dặn người khác đi có được không?

– Không được, cậu có hiểu không, việc này mình phải tự tay làm, tự mình cho nó uống, – Valya nói vẻ lo lắng. – Đây là bệnh còi xương. Cậu chờ mình một tí nhé. Mình sẽ về ngay.

Tôi không muốn rời khỏi nó, thế là hai chúng tôi cùng đi.

Chương 10
Chúc ngủ ngon

Trời đã bắt đầu tối, Volodya mới từ “Rừng nhiệt đới” về. Thì ra danh từ này là chỉ một khu rừng rậm do nông trường chăn nuôi dành ra để cho các loài thú được sống tự do ở đây. Volodya ngạc nhiên nhất là những ngôi nhà nhỏ để nuôi cáo.

– Tuyệt thật! – Volodya nói, cố gắng không để lộ ra là mình đang phấn khởi. – Nói chung chúng sống hoàn toàn như người. Chúng ăn sáng rồi nghỉ ngơi, rồi chơi đùa, một vài con lớn thì đi thăm hỏi nhau.

Valya khuyên tôi nên ngủ lại ở chỗ nó, tôi gọi điện thoại về cho bác sĩ, để cho Volodya về trước một mình…

Zapolyarye là một thành phố ồn ào. Việc giao thông trong thành phố cố nhiên không tấp nập lắm, chỉ thỉnh thoảng mới có vài chiếc xe ô-tô, xe hươu kéo, xe ngựa và xe chó kéo cùng chen nhau đi lại trên đường phố. Những chiếc cưa máy ở trong xưởng gỗ làm ầm ĩ, suốt ngày đêm bên tai bạn lúc nào cũng có tiếng rít ngày càng mạnh lên. Và cuối cùng bạn chẳng thèm để ý đến nó nữa. Nhưng trong đầu óc bạn vẫn văng vẳng có tiếng cưa máy ở đâu đó xa xa.

Còn ở đây, trong nông trường chăn nuôi này rất tĩnh mịch. Chúng tôi đi dạo trong rừng và gặp bác Pavel Petrovich. Bác đang căng lưới bẫy chim đa đa. Chúng tôi nói chuyện với bác rất lâu về rừng, về mùa Kara, về thời tiết.

– Anh Valentin Nikolaevich, thế nào, đêm nay đem Don Carlos đến chỗ anh nhé? – Bác hỏi. Một người đàn ông đã đứng tuổi, có cái mũi to đáng kính như thế lại đi gọi Valya là Valentin Nikolaevich[54] và nói chuyện với cậu ta một cách kính cẩn y như nói với một chuyên viên khoa học cao cấp thực thụ là rất buồn cười và cũng làm cho tôi rất thú vị. Don Carlos là tên một con cáo con, chú ta rất sợ rét.

Sau đó chúng tôi trở về phòng Valya, mỗi người uống một cốc rượu con. Nó nói với tôi, đúng là nửa năm nay hầu như nó không ra khỏi nông trường chăn nuôi. Nó đang có một công tác rất thú vị: nó đang mổ dạ dày những con hắc điêu thử để nghiên cứu xem chúng ăn những thứ gì. Có mấy cái dạ dày hắc điêu thử là của nó, ngoài ra còn khoảng hai trăm cái khác là do tấm lòng tốt của khu rừng cấm cung cấp cho nó sử dụng. Nó phát hiện ra một việc rất thú vị như sau: khi chế tạo những túi lông loại nhỏ, phải thương hại lũ chuột kim hoa, bởi vì hắc điêu thử chủ yếu ăn thịt chuột kim hoa.

Tôi im lặng nghe nó nói. Chỉ có hai chúng tôi ở trong căn nhà trống trải này. Gian buồng này cũng trống trải. Một gian buồng mênh mông, không đủ tiện nghi của một người đơn độc.

– Ừ, thú vị thật, – tôi nói sau khi Valya nói xong. – Như thế có nghĩa là hắc điêu thử ăn thịt chuột kim hoa. Tuyệt thật! Thế còn cậu, cậu có biết cậu cần cái gì nhất không? Cậu có biết nhu cầu bức thiết nhất của cậu là gì không? Lấy vợ!

Valya chớp mắt rồi cười.

– Tại sao cậu nghĩ thế? – Nó do dự hỏi.

– Tại vì cậu đang sống như con chó. Và cậu có biết, cậu cần có một người vợ như thế nào không? Phải là một người đàn bà biết mang bánh mì cặp thịt đến phòng thực nghiệm cho cậu ăn và đừng có đòi hỏi cậu quan tâm nhiều đến cô ấy.

– Ừ, cậu nói rằng, – Valya lắp bắp. – Có gì đâu! Rồi đây mình sẽ lấy vợ. Mình chỉ cần bảo vệ xong luận án, sau đó mình hoàn toàn tự do. Và mình cũng sắp trở về Moskva đấy. Còn cậu?

– Mình cái gì?

– Tại sao cậu không lấy vợ?

Tôi im lặng.

– Ồ, mình thuộc loại đặc biệt. Mình có một cuộc đời riêng. Cậu nghĩ xem, những người như mình: hôm nay ở đây, còn ngày mai sẽ ở tít tận trời nam biển bắc đâu đâu ấy. Mình không được lấy vợ.

– Không, cậu cũng cần phải lấy vợ, – Valya bác lại. – Cậu nghe đây, – cậu ta bỗng phấn khởi nói, – cậu có nhớ cái lần cậu đến vườn bách thú tìm mình, Katya đến với một cô bạn nữa không? Cô ấy tên là gì? Cái cô người cao cao, có bím tóc ấy mà.

Nét mặt cậu ta lúc đó sao mà hiền lành, ngây thơ. Tôi nhìn không nhịn được cười.

– Sao lại không nhớ! Kiren! Rất đẹp, có đúng không nào?

– Rất đẹp, – Valya nói. – Rất đẹp!

Valya định nhường giường của nó cho tôi ngủ, nhưng tôi không cho nó làm như thế, tôi ngủ trên sàn. Giường bao nhiêu cũng có, nhưng tôi bao giờ cũng thích ngủ trên sàn. Cái đệm cỏ cao kêu lạo xạo, tôi reo lên “ô hồ”, – Valya lo lắng, tưởng tôi khó nằm. Thực ra, tôi nằm rất dễ chịu. Từ dưới nhìn lên có thể nhìn thấy bầu trời yên tĩnh, hình như trên đó cũng toàn là rừng và đầy những tuyết. Nằm nhìn trời mà nói chuyện thì thật tuyệt. Chẳng muốn ngủ tí nào cả.

Chẳng có chuyện gì là chúng tôi không bàn đến! Thậm chí chúng tôi còn nhớ lại cả con nhím mà Valya đã bán cho Trường đại học Tổng hợp được hai mươi cô-pếch. Sau đó lại quay lại chuyện thầy Korablyov.

– Cậu có biết không, – tự nhiên Valya nói, – tất nhiên, có thể là mình sai, mình cảm thấy hình như thầy ấy yêu bà Maria Vasilievna. Cậu thấy thế nào?

– Có thể.

– Bởi vì việc đó rất kỳ quặc. Có một lần mình đến chỗ thầy, mình thấy ở trên bàn có tấm ảnh của bà. Mình đến hỏi thầy một việc gì đấy, mà hôm sau mình định đến nhà Tatarinov, thế là thầy nói chuyện ngay về bà ấy. Sau đó thầy im lặng, nhưng nét mặt thầy thế nào ấy… Mình đoán ở đây có cái gì không ổn.

– Valya, xin đủ cậu đi! – Tôi bực bội nói. – Thật tình mà nói, mình không hiểu cậu sống ở đâu! Ông ta có yêu bà ấy thật! Ông ta không thể sống không có bà ấy! Toàn bộ câu chuyện chẳng đã xảy ra ngay trước mắt cậu đó sao! Ồ, hồi đó cậu còn mải nghiên cứu rắn độc, điều đó cũng dễ hiểu thôi.

– Cậu bảo sao? Thầy là người đáng thương!

– Đúng, ông ta là một người thật đáng thương!

Chúng tôi im lặng. Sau đó tôi hỏi:

– Cậu có thường đến nhà Tatarinov?

– Không thường xuyên lắm. Mình đến tất cả ba lần.

– Thế họ sống thế nào?

Valya chống người trên khuỷu tay. Hình như nó muốn nhìn tôi trong bóng tối, mặc dù tôi nói câu ấy rất bình tĩnh.

– Chẳng sao cả. Hiện nay Nikolai Antonych là giáo sư.

– Thế đấy! Ông ta dạy môn gì?

– Giáo dục học, – Valya nói. – Cậu hãy tin mình nói, ông ấy là một giáo sư rất được tôn kính… và nói chung…

– Nói chung cái gì?

– Theo mình, trong chuyện này cậu đã lầm.

– Thật đúng như thế sao?

– Ừ, ừ, – Valya nói một cách khẳng định. – Trong việc này cậu đã lầm! Ví dụ, cậu hãy xem ông ấy đối xử với học trò của mình như thế nào. Ông ấy sẵn sàng vì học sinh của mình mà nhảy xuống nước hoặc lao vào lửa. Thằng Romashov nói với mình rằng, năm ngoái…

– Romashov? Thằng cha ấy ở đâu ra thế?

– Sao lại ở đâu ra? Chính nó dẫn mình đến nhà Tatarinov mà.

– Nghĩa là, nó cũng thường đến nhà Tatarinov?

– Nó ấy à? Nó là trợ lý của Nikolai Antonych. Ngày nào nó chẳng ở đấy. Nói chung, nó là người gần gũi nhất trong gia đình này.

– Hượm đã, cậu bảo sao? Mình không hiểu, Romashka như thế à?

– Ừ phải, – Valya nói. – Nhưng cậu có hiểu không, hiện nay không ai gọi nó như thế nữa. Và theo mình thì nó chuẩn bị lấy Katya.

Hình như có cái gì đâm trúng trái tim tôi, tôi ngồi phắt dậy. Valya cũng ngồi lên giường, mắt ngơ ngác nhìn tôi.

– Sao thế? – Nó hỏi. – À, ừ, khỉ thật! Mình quên khuấy đi mất!

Nó lẩm bẩm rồi cuống quýt nhìn quanh và tụt xuống khỏi giường. Nó nói tiếp:

– Không phải chuẩn bị…

– Không nên thế, tốt nhất cậu nên nói hết đi, – tôi nói rất bình tĩnh.

– Sao lại “nói hết”? – Valya nói lắp bắp. – Mình chẳng giấu cậu điều gì cả. Chẳng qua mình chỉ nghĩ thế thôi, nhưng mình suy nghĩ cũng chẳng ít đâu! Đôi khi còn những ý nghĩ nảy ra trong đầu óc mình mà chính bản thân mình cũng thấy ngạc nhiên.

– Valya!

– Mình thật không biết! – Valya nói vẻ tuyệt vọng. – Cậu níu lấy mình làm gì? Chẳng qua đây chỉ là cảm giác, nhưng cũng có khi có ma biết được mình cảm thấy cái gì. Cậu có thể không tin mình – cũng được.

– Cậu cảm thấy thằng Romashov muốn cưới Katya à?

– Không! Khỉ thật! Mình nói với cậu là không! Chẳng có chuyện gì như thế cả! Hiện nay nó ăn mặc có sang trọng hơn, thế thôi.

– Valya!

– Mình xin thề với cậu là mình không biết tí gì hơn nữa.

– Nó có nói với cậu không?

– Ừ, có nói! Ví dụ như nó kể rằng, nó bắt đầu gom góp tiền từ năm mười ba tuổi, thế mà hiện nay không ngờ chỉ trong vòng nửa năm đã tiêu hết sạch, chuyện đó, theo cậu cũng có liên quan, có phải không?

Tôi không nghe thấy Valya nói thêm gì nữa. Tôi nằm xuống sàn, nhìn lên trời. Tôi cảm thấy tôi đang nằm dưới cái hố sâu kinh khủng, cả thế giới đang nói chuyện ồn ào trên đầu tôi, còn tôi nằm một mình, chẳng có ai nói với tôi một lời nào. Bầu trời vẫn tối đen như mực, sao vẫn sáng, không biết từ đâu chiếu đến một tia ánh sáng yếu ớt, xa xăm. Tôi nghĩ, chúng tôi đã nói chuyện thâu đêm, bỗng chúng tôi thỏa thuận với nhau!

– Chúc cậu ngủ ngon!

– Chúc cậu ngủ ngon, – tôi máy móc trả lời.

Giá tôi cùng trở về với Volodya thì hay quá! Có cái gì đó tắc nghẽn trong cổ họng tôi. Tôi rất muốn đứng dậy đi ra ngoài, nhưng tôi vẫn nằm, chỉ xoay người lại, nằm sấp hai tay chống cằm. À, thì ra như thế! Việc này khó mà tin được, nhưng không thể nào quên nó được dù chỉ trong một phút. Chỉ có thằng Romashka là khó tin, bởi vì tôi không thể hình dung được tình hình nó ở bên cạnh Katya. Nhưng tại sao tôi có thể cho rằng cho đến nay cô ta vẫn còn nhớ tôi? Đã bao nhiêu năm nay chúng tôi không gặp nhau!

Tôi nằm đó và suy nghĩ miên man, suy nghĩ về tất cả nhưng lại không nghĩ đến việc này. Tôi nhớ lại chuyện Valya không thích người ta nhìn nó ban đêm, có một lần thầy Korablyov nói đùa với nó, hỏi nó: “Thế nếu có người nhìn với con mắt yêu đương thì sao?” Sau đó hình như tôi lại nghĩ đến Katya. Tôi bỗng nhớ lại một cách da diết – không phải nghĩ đến cô ta mà là nghĩ đến tâm trạng diệu kỳ mỗi khi gặp cô tôi thường cảm thấy. Trong những giây phút ấy, mong muốn lớn nhất trên đời của tôi là ngủ ngay được một giấc. Nhưng không những tôi không thể nhắm được mắt, mà thậm chí còn không thể rời mắt khỏi bầu trời, mắt cứ nhìn bầu trời sáng dần, tuy rất chậm nhưng dù sao cũng đã bắt đầu sáng.

Valya ngủ say, nếu tôi đi ra có lẽ cậu ta sẽ tỉnh dậy. Nhưng tôi không muốn nói chuyện thêm với cậu ta nữa, do đó tôi cứ nằm và nằm sấp, sau đó nằm ngửa, về sau lại nằm sấp, hai tay chống cằm.

Sau đó – đại khái đã vào khoảng bảy giờ sáng – có tiếng chuông điện thoại reo. Valya vùng dậy, vẫn còn đang ngái ngủ, chạy sang buồng bên, quấn chăn trên người.

– Tôi nghe đây! Tê-lê-phôn gọi cậu đấy, – sau một phút nó quay lại và nói.

– Gọi mình?

Tôi khoác áo bành-tô và đi đến chỗ máy nói.

– Sanya đấy à? Tôi là bác sĩ đây. Anh biến đi đâu thế? Tôi gọi từ Ban chấp hành khu đây. Bây giờ anh nói chuyện với người khác nhé.

– Vâng, cháu nghe đây, – tôi nói.

– Đồng chí Grigoriev, – giọng người khác nói. Đó là đại biểu toàn quyền của nhân dân ủy viên hội Bộ nội vụ đóng ở Zapolyarye. – Có việc khẩn cấp. Đề nghị đồng chí cùng với bác sĩ Pavlov bay ngay đến thôn Vanokan. Đồng chí có biết Ledkov không?

Ai chẳng biết ông ấy! Ông ấy là ủy viên ban chấp hành khu, một trong những người được kính trọng nhất ở miền Bắc. Ai cũng biết ông ta.

– Ông ấy bị thương, cần phải cấp cứu. Khi nào đồng chí có thể cất cánh?

– Sau một tiếng đồng hồ, – tôi trả lời. – Bác sĩ, còn bác?

Tôi không nghe thấy bác sĩ trả lời.

– Dụng cụ đều chuẩn bị đầy đủ cả rồi chứ? Hay lắm, sau một tiếng đồng hồ nữa cháu sẽ chờ bác ở sân bay.

Chương 11
Bay

Sáng ngày mồng năm tháng Ba, chúng tôi cất cánh từ sân bay Zapolyarye nhằm hướng đông bắc. Đi trên máy bay gồm có: bác sĩ với vẻ rất sốt ruột, ông đeo kính đen, trông thay đổi lạ lùng; anh thợ máy Luri của tôi – bất cứ ở Zapolyarye hay ở một nơi nào khác, anh chỉ cần ở lại ba, bốn ngày là trở thành một trong những người được hoan nghênh nhất; và sau cùng là tôi.

Đây là chuyến bay thứ mười lăm của tôi ở miền Bắc, nhưng là lần đầu tiên tôi bay đến cái nơi chưa bao giờ được nhìn thấy máy bay. Thôn Vanokan là một vùng hẻo lánh nhất trên dòng sông Pyasina. Nhưng bác sĩ đã từng đến Pyasina và nói rằng tìm Vanokan không khó.

Ủy viên Ban chấp hành khu bị thương. Việc này xảy ra trong khi đi săn, mà cũng có thể không phải là trong khi đi săn. Tóm lại vị đại biểu toàn quyền của nhân dân ủy viên hội Bộ nội vụ yêu cầu chúng tôi, tức là tôi và bác sĩ, xác minh sự kiện này xảy ra trong trường hợp nào. Đến Vanokan, chúng tôi phải bay vào khoảng ba giờ sáng, tức là lúc trời vừa sáng. Để đề phòng những bất trắc có thể xảy ra, chúng tôi đã đem theo: lương thực đủ cho ba người ăn trong ba mươi ngày, bếp đèn cồn, lều bạt, súng bắn pháo hiệu và đạn pháo hiệu, súng trường và đạn, xẻng, rìu. Về tình hình thời tiết tôi chỉ biết có một điều là ở Zapolyarye thời tiết rất đẹp. Nhưng thời tiết trên tuyến đường bay thế nào thì tôi không biết. Còn công tác “thăm dò” thời tiết thì giờ đây chẳng có thời gian mà cũng chẳng có ai để mà thăm dò nữa.

Như thế là mọi việc đâu vào đấy cả, chúng tôi cất cánh từ Zapolyarye, bay theo hướng đông bắc. Mọi việc đâu vào đấy cả và tôi không còn nghĩ ngợi gì đến những chuyện đêm qua Valya kể cho tôi nghe nữa. Bên dưới đã trông thấy dòng sông Yenisey – một dải màu trắng rộng mênh mông kẹp giữa hai bờ sông trắng xóa. Dọc hai bờ sông là rừng trùng trùng điệp điệp, lúc ngay cạnh bờ sông, lúc chạy xa khỏi bờ. Sau một đêm mất ngủ, giờ đây tôi thấy hơi nhức đầu, thỉnh thoảng lại thấy tiếng o o ở trong tai, nhưng chỉ ở trong tai mà thôi, còn động cơ máy bay làm việc vẫn rất tốt.

Về sau chúng tôi rời khỏi con sông, bắt đầu bay đến đồng rêu, một vùng bằng phẳng, mênh mông, tuyết trắng xóa, không có chấm đen, chẳng có cái gì hấp dẫn đôi mắt…

Tại sao tôi lại tin rằng không thể xảy ra việc như thế được? Đáng lẽ tôi phải viết thư cho cô ấy, nhờ Sanya chuyển lời hỏi thăm mới phải. Nhưng chừng nào tôi chưa chứng minh được là tôi không có lỗi lầm gì đối với cô ấy, thì tôi chưa chịu nhượng bộ cô một điều gì. Nhưng cũng đừng bao giờ quá tin chắc rằng người ta yêu anh. Đừng quá tin chắc rằng bất kỳ như thế nào người ta cũng yêu anh, thậm chí có chờ đợi năm năm hay mười năm nữa người ta vẫn yêu anh, không có gì thay đổi.

Bất cứ nhìn đâu đâu cũng chỉ toàn thấy tuyết là tuyết. Phía trước có những đám mây, tôi lên cao và lao vào đám mây ấy: bay mò vẫn còn hơn là bay trên cái nền mênh mông bát ngát, thê lương, trắng xóa, chẳng nhìn thấy gì thật ở đằng xa.

Tuy tôi đối với thằng Romashka chẳng có sự thù hằn đặc biệt, nhưng nếu nó có mặt ở đây lúc này, có lẽ tôi vẫn nện cho nó một trận. Tôi không cảm thấy căm thù nó, bởi vì không thể có chuyện đó được. Một thằng đầu tóc bù xù như tổ quạ, tai đỏ như gấc, ngay từ năm mười ba tuổi đã nghĩ đến chuyện gom góp tiền để làm giàu, lúc nào cũng tính toán số tiền của mình, lại có thể sống cạnh Katya! Điều đó cũng vô nghĩa lý như chuyện nó muốn biến thành một con người hoàn toàn khác hẳn – chứ không phải là nó nữa – một con người cũng xinh đẹp, chính trực như Katya!

Chúng tôi bay qua lớp mây này lại chui vào lớp mây khác đang có tuyết rơi. Phía dưới ở đâu đây bắt đầu lấp lánh ánh mặt trời, nhưng mây đen lại che mất mặt trời làm cho chúng tôi không nhìn thấy nữa.

Chân tôi bị tê cóng. Tôi rất ân hận vì mình không đi đôi giày bay rộng rãi mà lại đi đôi giày chật bó chân này.

Như thế là tôi đã quyết định, tôi sẽ về Moskva. Có điều là phải báo trước cho cô ấy biết về chuyến đi này. Tôi phải viết cho cô ta một bức thư, viết thế nào đó để cô ta đọc xong sẽ không bao giờ quên được.

Chúng tôi bay ra khỏi những lớp mây đen, và bao giờ cũng thế, mỗi khi bay ra khỏi đám mây, người ta cảm thấy mặt trời đặc biệt chói chang, – vậy mà trước sau tôi vẫn không thể quyết định được là nên mở đầu bức thư như thế nào, chỉ viết “Katya” không thôi hay là viết “Katya thân yêu”.

“Đã lâu lắm chúng mình không viết thư cho nhau. Katya, khi cậu nhìn thấy chữ ký này, chắc cậu ngạc nhiên lắm. Cậu sống thế nào? Mình lâu lắm không viết thư cho cậu, vì mình nghĩ rằng cậu vẫn còn giận mình. Tất nhiên là cậu đúng. Chúng ta lâu lắm không gặp nhau, đó là lỗi tại mình. Đáng lẽ ở Ensk về, mình phải rẽ vào Moskva thăm cậu, mà không nên lang thang chung quanh nhà cậu như hồi mình còn mười tám tuổi…”

Tôi lại quên bẵng chuyện bức thư. Đáng lẽ hồi đó tôi phải dứt khoát lôi cô ấy đi, bởi vì tôi hiểu rất rõ, cô ấy không nên ở lại trong cái gia đình bất hạnh và giả tạo này cùng cái lão quân tử giả hiệu đáng sợ là Nikolai Antonych mà cô ấy tín nhiệm.

Trước mặt là núi! Những ngọn núi cao vọt lên trên những đám mây, lấp lánh ánh mặt trời, ngọn thì trọc lốc, ngọn phủ đầy tuyết trắng lóa cả mắt. Tôi nhìn vào gương, thấy Luri giơ tay như vẫy chào dãy núi và nói gì với bác sĩ. Bác sĩ lãnh đạm gật đầu. Trông dáng điệu ông thật buồn cười, giống như một con vật gì tròn trĩnh ngộ nghĩnh.

Qua ánh sáng mù mờ có thể nhìn thấy những khe núi – những khe núi chạy dài trông rất đẹp, nếu chẳng may phải hạ cánh xuống đây thì chỉ có chết. Vô tình tôi nghĩ đến chuyện đó, nhưng sau lại nghĩ đến chuyện viết thư, tôi cứ nghĩ mãi cho đến khi tôi buộc phải làm việc khác, khẩn cấp hơn mới thôi.

Hình như trời chưa nổi gió khi những đám mây to lớn có tuyết đầu tiên rời khỏi đỉnh núi và quay tít bốc lên ngày càng cao.

Bất thình lình, tấm gương mà vừa rồi tôi nhìn thấy Luri và bác sĩ trong đó đã mờ đi, phủ một lượt băng và sau khoảng mười phút nữa thì không tài nào tưởng tượng được rằng trên đầu chúng tôi vừa rồi lại có mặt trời và bầu trời. Giờ đây không còn nhìn thấy mặt đất, mặt trời và cả bầu trời nữa. Tất cả đều đã thay đổi. Gió đang đuổi kịp chúng tôi, thoạt đầu thì từ bên trái ập tới, sau đó từ trước mặt bổ về, bị dồn ngay về một phía. Ở đây cũng có sương mù và có tuyết, tuyết nhỏ và rắn như đá quật vào mặt rất rát và bám ngay vào những đường chỉ khâu và những khe hở trên quần áo. Tiếp đó trời bắt đầu tối, khi tôi nhìn lại lên tấm gương: chẳng còn nhìn thấy gì trong đó nữa. Chẳng nhìn thấy một tí gì ở xung quanh và nhiều lúc tôi đã phải lái máy bay mò trong đêm tối mù mịt. Gió từ bốn phía đổ lại, vừa gió, vừa tuyết hình thành từng lớp tường tuyết thật sự. Hình như tôi cứ đâm bừa vào những bức tường bằng gió, bằng tuyết ấy, lúc thì vượt được qua, lúc phải né tránh chúng, rồi tôi lại xuyên qua. Cũng có khi bị tụt xuống một khoảng cách khá xa bên dưới chúng. Bất thình lình máy bay tụt xuống một, hai trăm thước, đó thật là điều kinh khủng vô cùng. Tôi không biết những ngọn núi ở đây cao thấp thế nào, tại sao không thấy ghi trên bản đồ của tôi. Tất cả điều tôi có thể làm được là quay ngoặt một trăm tám mươi độ để bay về sông Yenisey. Tôi nhìn thấy bờ sông, bay cao dọc theo bờ sông, như vậy chúng tôi có thể thoát được cơn bão tuyết, nếu bất đắc dĩ lắm thì chúng tôi bay trở về Zapolyarye.

Quay ngoặt! Nói thì thật là dễ khi tôi đạp bàn lái bên trái, không hiểu sao máy bay lại rùng lên một cái và thế là chúng tôi lại bị xô về một phía. Nhưng tôi vẫn tiếp tục quặt tay lái. Hình như tôi có nói với máy bay mấy câu gì đó. Chính lúc ấy tôi cảm thấy động cơ máy bay có cái gì không ổn. Điều bất hạnh nữa là phía dưới lại là những khe núi mà lúc nãy tôi đã rất cảnh giác và đã tụt lại phía đằng sau chúng tôi rất xa. Chúng thoáng hiện lên rồi biến mất, sau đó lại hiện lên dài dằng dặc, khiến người ta cảm thấy hoàn toàn vô hy vọng, – nếu rơi xuống đây không ai có thể tìm được chúng tôi và vĩnh viễn không có ai biết được việc này đã xảy ra như thế nào. Phải mau mau rời khỏi những khe núi này ngay, tôi bay đi, mặc dù máy bay như bị treo trong không khí, cơn bão tuyết chết tiệt ấy hình như vẫn cố tình trêu chúng tôi, nhưng có lúc lại bay như thường. Cuối cùng tôi cũng bay ra khỏi những khe núi, nhưng động cơ máy bay vẫn có cái gì không ổn, cho nên buộc lòng phải hạ cánh. Cần phải hạ cánh thật chậm, phải luôn luôn chú ý những đồng hồ chỉ độ nghiêng đường vòng. Không được nghiêng ngả, phải luôn luôn chú ý đến mặt đất ở phía dưới, bởi vì tuy mặt đất ở dưới, nhưng không biết nó ở chỗ nào, và hình dáng nó ra sao. Có cái gì gõ nhịp trong đầu tôi y như cái đồng hồ. Tôi nói rất to với bản thân mình và với máy bay. Nhưng tôi không sợ. Tôi nhớ trong nháy mắt tôi thấy nóng ran khi một mảng gì to tướng bay cạnh máy bay, tôi vội vàng tránh nó và suýt nữa thì cánh máy bay chạm đất.

Chương 12
Bão tuyết

Tôi không định kể về ba ngày đêm chúng tôi ở Đồng rêu, một nơi cách bờ sông Pyasina không xa lắm. Đây là một kỷ niệm đau khổ nhất trong đời tôi và điều chính, đây là một kỷ niệm tẻ ngắt. Giờ này cũng giống như giờ sau, giờ sau lại giống như giờ sau nữa, và chỉ có những phút đầu tiên là không bị lặp lại, bởi vì lúc đó chúng tôi phải tìm mọi cách để cố định máy bay một chỗ, bằng không thì bão tuyết sẽ cuốn đi mất.

Xin các bạn hãy thử làm việc này ở Đồng rêu chẳng có cây cối gì ngoài trời gió bão mạnh đến cấp Mười mà xem! Không tắt động cơ máy bay, tôi đặt đuôi máy bay về hướng gió. Có lẽ chúng tôi có thể chôn máy bay xuống, nhưng cái xẻng vừa chạm đến tuyết là gió lại cuốn đi hết rồi. Máy bay vẫn tiếp tục lúc lắc rất mạnh, phải mau mau nghĩ cách gì cho ổn hơn, nếu không gió mỗi lúc một mạnh, chỉ sau nửa tiếng đồng hồ nữa là chậm mất. Lúc đó chúng tôi chỉ làm một việc đơn giản như sau (đề nghị các nhà phi hành Bắc cực cùng tham khảo) chúng tôi đem dây ra buộc vào cánh máy bay, sau đó đem bàn trượt tuyết, va-li da, những hòm đựng đồ đạc, thậm chí cả cái phễu – tóm lại là tất cả những cái gì có thể để cho tuyết nhanh chóng tích lại thành đống thì buộc ở một bên đầu dây. Chỉ mười lăm phút sau đã có một đống tuyết đọng lại chung quanh đống đồ đạc này. Còn những chỗ khác ở dưới thân máy bay, tuyết vẫn bị gió cuốn đi không ngừng.

Giờ đây, ngoài việc chờ đợi ra chúng tôi chẳng còn việc gì khác nữa. Chờ đợi là một việc chẳng thích thú gì nhưng đó lại là công việc duy nhất của chúng tôi. Chờ, chờ và chờ. Nhưng chờ bao lâu nữa, nào ai biết!

Như trên kia tôi đã nói, chúng tôi có mang theo tất cả những thứ cần thiết để dùng nếu bắt buộc phải hạ cánh. Nhưng làm gì bây giờ, chẳng hạn, dựng lều ư, làm sao làm được khi mà anh chỉ bò ra khỏi máy bay cũng khó khăn, khổ sở lắm rồi, nên chỉ có thể mỗi ngày bò ra một lần và cũng bởi vì mỗi ngày chỉ cần phải chui ra khỏi máy bay một lần thôi.

Chưa cởi được sợi dây ở túi ra thì tay đã lạnh cóng rồi, cho nên muốn cởi phải chia làm ba đợt. Gió mạnh đến nỗi không bước đi được nữa. Do đó chúng tôi phải sáng tạo ra một cách đi đặc biệt là cúi người bốn mươi nhăm độ ngược chiều gió.

Ngày đầu tiên trôi qua là như thế đấy. Trong người giảm mất một ít ca-lo. Đã thế lại muốn ngủ nhiều hơn chút nữa. Để cho khỏi ngủ say quá, tôi đã nghĩ ra đủ trò tiêu khiển, những trò này chiếm nhiều thời gian. Có điều những biện pháp này cũng chẳng có tác dụng gì mấy. Ví dụ tôi đã thử đốt bếp đèn cồn, ra lệnh cho Luri thắp chiếc đèn hàn. Công việc gian nan quá chừng! Thật khó mà đốt đèn cồn khi mỗi một phút bạn đều cảm thấy da thịt mình từ đầu đến chân hình như đều hở ra ngoài, khi mà trong tận cùng lỗ tai bạn cũng thấy lạnh, hình như cả màng tai bạn bị đóng giá, khi phút chốc tuyết bám đầy mặt bạn và biến mặt bạn thành cái mặt nạ bằng băng, Luri muốn pha trò, nhưng trời lạnh năm mươi độ dưới không độ thì lời bông đùa cũng phải đóng băng. Cậu ta chẳng còn cách nào khác, đành phải chế giễu cái tài năng của mình pha trò trong mọi hoàn cảnh và mọi lúc.

Đêm đầu tiên trôi qua như thế đấy. Lại mất thêm một ít ca-lo nữa. Lại muốn ngủ nhiều hơn chút nữa. Tuyết vẫn quét qua cạnh người chúng tôi. Cuối cùng chúng tôi bắt đầu cảm thấy hình như có bao nhiêu tuyết trên mặt đất này đều bay qua cạnh chúng tôi cả…

Trong những ngày ở bờ sông Pyasina, tôi càng hiểu thêm về bác sĩ Ivan Ivanych.

Cảm thấy mình hoàn toàn bất lực, nhận thấy mình hoàn toàn không có khả năng vượt ra khỏi cảnh tuyệt vọng này – đó là điều đau khổ nhất! Giá tôi đừng khỏe mạnh, lực lưỡng như thế này có lẽ tâm hồn tôi còn nhẹ nhõm được đôi chút. Cảm tưởng này quyện với một cảm tưởng không vui khác: tôi đã không hoàn thành nhiệm vụ được trao. Lại còn thêm cảm tưởng thứ ba chẳng có liên quan đến ai cả, cảm tưởng lòng tự tôn bị làm nhục và bị xúc phạm – tâm trạng tôi lúc ấy như thế. Trong tâm trạng ấy, ăn cũng không thấy ngon và thực tình mà nói, thà rằng chết cóng đi cũng không kinh khủng như vậy.

Tất cả tình hình đó bác sĩ đều hiểu, đều thấy! Cả đời tôi chưa bao giờ được trông nom tỉ mỉ đến thế. Ông có từng phương thuốc cho mỗi cảm giác của tôi và hình như còn có cả phương thuốc cho cả loại cảm giác chẳng có liên quan gì đến ai của tôi nữa.

Ngày thứ ba. Tôi rất buồn ngủ. Ca-lo càng ngày càng giảm. Cái áo da lông càng ngày càng ẩm ướt. Một thứ lạnh thần kinh nào đó sẽ truyền ngay đến tận xương tủy, khi anh nghĩ rằng thứ nước này có thể đóng băng lại.

Chúng tôi buộc phải luôn tay gạt những hạt băng ở trong áo khoác da lông ra, như vậy có lẽ lại còn tốt, bởi vì chỉ ngồi xuống và suy nghĩ vơ vẩn, nghĩ những chuyện không cùng thì cũng buồn tẻ quá. Sau đó số ca-lo trong người càng giảm đi – cũng chẳng có cách nào thoát, gió lạnh cứ thổi dần ca-lo đi – thế là tôi lấy đôi găng tay bay xỏ vào chân và đi đôi giày bay ra ngoài. Điều chủ yếu là phải kiên trì không được ngủ. Điều chủ yếu nhất là không được để cho người thợ máy trên máy bay ngủ, cậu ta là người yếu nhất trong chúng tôi, mặc dù bề ngoài có vẻ là khỏe nhất. Bác sĩ luôn luôn đập vào người cậu ta làm cho cậu tỉnh táo. Về sau cả bác sĩ cũng bắt đầu ngủ gật, và tôi đã buộc lòng phải luôn luôn lay bác dậy, tuy có hơi khách khí một tí, nhưng lay thật sự làm cho bác tỉnh táo.

– Sanya, chẳng việc gì đâu, tôi có định ngủ đâu, – bác lắp bắp và cố gắng mở mắt.

Nhưng tôi lại không muốn ngủ nữa. Tuyết rít bên tai và thỉnh thoảng khi được một phút yên yên thì hình như sự yên tĩnh vận động còn to hơn cả tiếng gầm rít rùng rợn quằn quại, vu vơ. Hình như ở đâu xa tít, những nhân viên vô tuyến điện ở Dikson, ở Zapolyarye đang nói chuyện về chúng tôi.

– Họ đang ở đâu? Có bay qua vùng X không?

– Họ không bay qua.

Ngồi xuống và đợi chờ xem bao giờ đợt bão tuyết này kết thúc thì rất chán. Cuối cùng tôi nhớ ra là tôi có một quyển sách. Tôi quấn cái áo lông cao hơn đầu gối một tí rồi chui cả đầu, cả tay vào trong đó. Căn “nhà nhỏ” này đúng là chật chội thật, nhưng nếu tay trái cầm đèn pin giơ cao quá mang tai, tay phải cầm sách thì vẫn có thể xem sách được! Tôi có một cái đèn bấm chạy bằng nam châm. Muốn đèn sáng thì phải nắm trong tay bóp liên tục. Nhưng ngón tay không thể làm việc liên tục mãi được, mà hễ rời tay ra là tất cả lại trở nên lạnh lẽo, tất cả lại trở lại tình trạng cũ và tôi lại bắt đầu cảm thấy tuyết luồn qua những kẽ hở trên máy bay thổi vào người tôi.

Ít năm sau, đọc hết cuốn “Bắc cực mến khách” của Stefansson, tôi mới hiểu ra rằng ít ngủ như thế là một sai lầm. Nhưng hồi đó tôi là một phi công Bắc cực chưa có kinh nghiệm, cho nên mới nghĩ rằng trong tình huống như vậy, ngủ cũng chẳng khác gì chết.

Có lẽ cuối cùng tôi cũng ngủ say, hoặc là có một ảo giác trong lúc ngủ không say. Tôi cảm thấy mình đang ở trong một cái hòm rất hẹp, ở một nơi rất sâu dưới đất, bởi vì tôi nghe thấy rất rõ bên trên có tiếng ồn ào của phố xá, tiếng chuông và tiếng ầm ầm của xe điện. Những cái đó không đáng sợ lắm nhưng tôi cảm thấy rất đau khổ, bởi vì lúc này mình lại nằm ở đây một mình, chân tay không sao cử động được mà đáng lẽ ra phải bay ngay đi đâu đó không được có một phút rỗi rãi. Sau đó không hiểu sao hình như tôi lại có mặt ở trên phố, đứng trước cửa sổ một hiệu buôn đèn sáng choang và trông thấy Katya đang đi đi lại lại trong đó, chân bước đều, bình thản, nhưng không nhìn tôi. Đúng là cô ta, không còn nghi ngờ gì nữa. Mặc dù tôi hơi sợ, rất có thể sau đó sẽ không phải là cô ta hoặc là có người nào đó đến làm cản trở việc tôi nói chuyện với cô ta. Thế là tôi chạy bổ vào hiệu buôn – nhưng tất cả bỗng trống rỗng, tối om và trên cửa kính có hàng chữ “Đóng cửa”.

Tôi mở mắt – rồi lại nhắm mắt: những cảnh tôi vừa nhìn thấy sao mà hạnh phúc vậy. Bão tuyết đã dịu. Tuyết nằm lặng lẽ trên mặt đất, không còn làm cho chúng tôi chói mắt nữa. Trên tuyết là mặt trời và bầu trời, bầu trời bao la. Chỉ có thể nhìn thấy bầu trời như vậy ngoài biển cả và ở vùng Đồng rêu này mà thôi. Trên nền tuyết và trời ấy có một người đang đứng cách chiếc máy bay khoảng hai trăm bước. Tay ông ta cầm một cái gậy dài dùng để đuổi hươu, đằng sau ông ta có mấy con hươu mắc vào xe trượt tuyết. Phía xa xa là hai ngọn núi tuyết nhỏ và dốc nổi bật lên rất rõ nhưng không gãy gọn cho lắm. Không còn nghi ngờ gì nữa, đây là nhà lều của người Nenets. Đó chính là cái vật đen đen đã làm tôi sợ toát mồ hôi lúc hạ cánh. Giờ đây những chiếc nhà lều ấy đã bị tuyết phủ kín. Chỉ còn cái hình nón có cái miệng ở phía trên là lộ ra ngoài đen trùi trũi. Chung quanh lều còn có nhiều người nữa, người lớn trẻ con đều có cả. Họ đứng ngây ra bất động, nhìn chằm chằm vào chiếc máy bay của chúng tôi.

Chương 13
Bếp đèn cồn là cái gì

Từ xưa đến nay tôi chưa bao giờ nghĩ rằng hơ đôi chân lạnh cóng vào lửa lại là một điều hạnh phúc. Mà đây quả là một hạnh phúc thật sự, không gì có thể so sánh được! Anh sẽ cảm thấy hơi ấm dâng lên người anh càng ngày càng cao và cuối cùng nó sưởi ấm trái tim anh lúc nào không biết.

Ngoài ra tôi không cảm thấy gì nữa, cũng chẳng nghĩ ngợi gì nữa. Bác sĩ lẩm bẩm gì đó sau lưng tôi, nhưng tôi không nghe bác nói, bác khuyên tôi uống cái rượu bác bảo người ta dùng để xoa chân cho tôi.

Hơi khói của các lùm cây vùng Đồng rêu bao quanh bếp lò, giống như khói của những cành thông tươi đốt cháy, tôi rất ghét loại khói làm nhức mũi ấy, nhưng chỉ cần ấm là được. Tôi cảm thấy ấm, đó là việc hầu như không thể tin được.

Những người Nenets ngồi vắt chân chữ ngũ xung quanh đống lửa nhìn chúng tôi. Mặt người nào cũng rất nghiêm trang. Bác sĩ đang giải thích cái gì đó cho họ nghe bằng tiếng Nenets. Họ chăm chú lắng nghe bác nói và có vẻ rất hiểu nên cứ gật đầu lia lịa. Về sau mới biết, thì ra họ chẳng hiểu tí gì, bác sĩ bực bội hoa tay, rồi bắt đầu bắt chước một người bị thương và chiếc máy bay, bay đến cấp cứu cho người ấy. Tình cảnh đó lẽ ra sẽ rất buồn cười, giá tôi không ngủ sớm một phút. Lúc thì bác ôm bụng nằm xuống, lúc bác lại giơ hai tay lên nhảy bổ về phía trước. Bỗng dưng bác quay lại chỗ tôi nói:

– Hay quá! Họ hiểu tất cả đấy. Thậm chí họ còn hiểu Ledkov bị thương ở đâu. Đây là một vụ mưu sát. Chúng nó đã bắn ông.

Bác lại nói bằng tiếng Nenets. Trong lúc mơ màng tôi nghe thấy bác hỏi họ có biết ai đã bắn chết Ledkov không.

– Họ nói: kẻ bắn đã chạy về nhà rồi. Hắn về nhà suy nghĩ. Suy nghĩ một ngày, hai ngày, nhưng nhất định hắn sẽ quay lại.

Giờ đây thì không thể không ngủ. Mọi vật bỗng hiện cả lên ngay trước mắt tôi, tôi cảm thấy buồn cười rằng mình vui mừng là cuối cùng mình đã ngủ say…

Khi tôi tỉnh dậy, trời đã sáng bạch. Tấm da trên lều bị ai bẻ ra một miếng, từ cái lỗ tam giác sáng chói mắt này có thể nhìn ra ngoài thấy bác sĩ đang đứng, còn những người Nenets thì ngồi xổm chung quanh ông. Xa một chút nữa thấy rõ một chiếc máy bay. Tất cả những cái đó kết hợp lại khiến cho tôi nhớ đến một đoạn phim quen thuộc, thậm chí tôi đã phải sợ nó sẽ thoáng hiện lên rồi biến mất. Nhưng đây không phải là phim ảnh. Đó là bác sĩ đang hỏi những người Nenets xem Vanokan ở đâu.

– Ở đằng kia à? – Ông gắt lên và chỉ tay về phương nam.

– Ở đằng kia à? – Ông chỉ tay về phía đông.

– Ừ!

Về sau người Nenets nhất trí chỉ tay về phía đông nam. Bác sĩ vẽ trên tuyết một cái bản đồ bờ biển Bắc Băng Dương rất lớn. Nhưng cũng vô ích, bởi vì người Nenets xem bản đồ cũng như là tác phẩm nghệ thuật. Trong bọn họ có một người thanh niên còn rất trẻ, để tỏ ra là người cũng biết vẽ, cậu liền vẽ luôn một con hươu ở bên cạnh tấm bản đồ…

Việc cần phải làm trước hết là đẩy máy bay ra khỏi tuyết. Nếu không có người Nenets giúp đỡ chúng tôi thì chúng tôi không bao giờ có thể làm được việc này. Từ thuở bé đến giờ tôi chưa hề trông thấy thứ tuyết chẳng giống gì tuyết cả như thế này! Chúng tôi phải dùng búa, rìu để chặt, dùng dao để cắt. Nhưng rốt cuộc mảnh tuyết cuối cùng cũng được cắt ra ném sang một bên, thế là cái công sự mà tôi giới thiệu với các nhà phi hành Bắc cực đã hoàn toàn tan vỡ. Tất cả nồi, siêu đều được đem ra đun nước để khởi động máy nổ. Cậu chàng Nenets trẻ tuổi, chính cái cậu đã vẽ con hươu bên cạnh tấm bản đồ trên mặt tuyết giờ đây được mời ra làm hoa tiêu cho chúng tôi, dẫn đường cho chúng tôi đến Vanokan. Cậu ta đang từ biệt người vợ khóc lóc thảm thiết. Chị vợ rất trẻ này cũng mặc quần da lông hươu, chỉ khác nam giới ở chỗ trên bím tóc có sợi dây vải nhiều màu sắc hơn một chút, đó cũng lại là việc rất thú vị. Mặt trời ló ra khỏi những đám mây cao – dấu hiệu thời tiết sẽ đẹp, – tôi nói với bác sĩ đang tra thuốc đau mắt cho một người nào đó, rằng “xong việc rồi”. Đúng lúc đó thì Luri đi đến chỗ tôi và nói, chúng tôi không thể bay được nữa.

Một chiếc càng máy bay bị gãy. Rõ ràng là lúc hạ cánh, tôi tránh cái nhà lều hiện ra bất thình lình và nó đã làm gãy cái càng ấy. Những người Nenets đã đào ở dưới tuyết lên cho chúng tôi cái càng này, thế mà trước đây tôi và Luri không phát hiện ra.

Từ hôm cất cánh bay ở Zapolyarye đến nay đã trọn bốn ngày đêm. Dứt khoát là người ta đang đi tìm chúng tôi và cuối cùng người ta có thể tìm thấy chúng tôi mặc dù bão tuyết đã thổi chúng tôi bay chệch đường bay dự định. Nhưng ai dám nói rằng người ta nhất định sẽ tìm thấy chúng tôi? Chưa biết chừng, bây giờ bay đến Vanokan thì đã muộn mất rồi, hoặc giả bay đến chỉ là để chở xác về?

Đây là “trận chiến đấu đầu tiên” của tôi ở miền Bắc. Tôi bỗng phát sợ vì tôi chẳng làm được gì cả và trở về với hai bàn tay trắng. Hoặc là – điều này còn đáng sợ hơn – người ta sẽ tìm thấy tôi đang bất lực như con chó con ở Đồng rêu bên cạnh chiếc máy bay cũng vô dụng nốt. Làm gì đây?

Tôi gọi bác sĩ và đề nghị ông tập hợp những người Nenets lại.

Đây là một cuộc họp lớn không thể quên được trong cái nhà lều chung quanh đống lửa, hay nói cho đúng hơn thì chung quanh đống khói, đang tỏa ra từ một ống tròn trên đầu chúng tôi. Thực không thể hiểu được, tại sao có thể chứa được nhiều người như thế này trong một căn nhà lều! Để chào mừng chúng tôi, người Nenets đã giết một con hươu. Họ ăn thịt sống, ngậm miếng thịt ở trong mồm, lấy tay kéo rồi cắn đứt miếng thịt một cách rất điêu luyện. Sau đó họ không cần dao mà cắt được cái mũi con hươu.

Tôi không kinh tởm, nhưng dù sao tôi cũng cố gắng không nhìn cách họ nhúng miếng thịt sống vào bát tiết rồi bỏ vào mồm một cách ngon lành…

– Sự việc rất xấu, – tôi bắt đầu nói như vậy, – chúng tôi phải đi cứu một người bị thương, một người rất được kính trọng, thế mà phải ngồi ở đây đã bốn ngày đêm và không thể giúp gì được cho ông ta. Bác Ivan Ivanych, bác dịch đi!

Bác sĩ dịch xong.

– Nhưng sự việc càng xấu hơn nữa vì đã mất nhiều thời gian rồi mà chúng tôi vẫn còn cách Vanokan quá xa, thậm chí cũng không biết rõ phải bay về hướng nào, lên phía bắc hay là xuống phía nam, bay sang phía đông hay là về phía tây.

Bác sĩ dịch xong.

– Nhưng sự việc càng xấu hơn nữa vì máy bay của chúng tôi bị hỏng. Nó đã bị hỏng, nếu không có sự giúp đỡ của các vị thì chúng tôi không tài nào có thể chữa được.

Những người Nenets nói nhao nhao lên, nhưng bác sĩ giơ tay, họ liền im lặng. Ngay từ lúc trời còn sáng tôi đã nhận thấy họ rất kính trọng bác sĩ.

– Nếu không có các cụ, các ông, các bà và các bạn thì chúng tôi rất nguy, – tôi nói tiếp. – Nếu không có các vị thì chúng tôi đã bị chết cóng. Nếu không có các vị thì chúng tôi không tài nào lôi được chiếc máy bay ra khỏi tuyết. Bác dịch đi, bác Ivan Ivanych!

Bác sĩ dịch xong.

– Và còn một đề nghị nữa. Chúng tôi cần một cây gỗ. Chúng tôi không cần cây gỗ to, nhưng cần phải thật chắc, dài độ một mét. Có thế chúng tôi mới chữa được máy bay và mới bay tiếp được để giúp đỡ con người đáng kính.

Tôi cố gắng nói kiểu na ná như trong óc đã dịch sẵn từ tiếng Nenets sang tiếng Nga.

– Tất nhiên, tôi hiểu rằng, gỗ là thứ rất hiếm và rất quý ở đây. Tôi rất muốn trả các vị rất nhiều tiền vì một khúc gỗ dài khoảng một mét này. Nhưng hiện nay tôi không có tiền. Vì vậy tôi xin biếu các vị cái bếp đèn cồn.

Luri – việc này chúng tôi đã hẹn trước với nhau – lôi chiếc bếp đèn cồn ở trong áo khoác da lông ra và giơ cao lên đầu.

– Tất nhiên, các vị cũng biết bếp đèn cồn là cái gì. Đây là một cái máy có thể đun nước, nấu thịt và đun nước trà. Muốn đốt một đống lửa thì cần bao nhiêu thời gian? Nửa tiếng đồng hồ… Nhưng với cái bếp đèn cồn, các vị có thể đốt trong một phút là cháy ngay. Các vị có thể nướng bánh trên bếp này, và nói tóm lại đây là một vật rất tuyệt, làm được rất nhiều việc trong gia đình.

Luri rót dầu hỏa vào bếp đèn cồn, đánh diêm châm, ngọn lửa liền phụt lên, tí nữa thì tới đỉnh lều. Song cái bếp đèn cồn chết tiệt này như cố tình không muốn cháy và chúng tôi phải làm ra vẻ cần phải như thế để nó khỏi cháy ngay. Song cái trò này cũng không phải dễ làm, bởi vì vừa rồi tôi đã nói là đốt bếp đèn cồn chẳng khó khăn gì.

– Xin các vị cho chúng tôi một khúc gỗ dài khoảng một mét, chúng tôi sẽ đổi tặng các vị cái bếp đèn cồn này.

Tôi hơi sợ những người Nenets lại giận vì món quà nhỏ nhặt quá, nhưng họ không giận. Họ im lặng, nhìn cái bếp đèn cồn một cách nghiêm trang. Luri ra sức bơm đèn, cái đèn xì bị đốt rất nóng. Ngọn lửa đỏ rực đảo đi đảo lại. Thực tình mà nói, trong khoảnh khắc đó, ở cái nơi Đồng rêu xa xôi vắng vẻ này, trong căn lều của người Nenets, tôi cảm thấy bỗng nhiên cái bếp đèn cồn ấy trở thành một vật kỳ diệu, sinh động, nóng bỏng, ồn ào! Mọi người im lặng nhìn cái bếp đèn cồn với lòng kính trọng chân thành.

Sau đó có một cụ già mồm ngậm tẩu thuốc rất dài, đầu quấn khăn vuông của phụ nữ, tuy vậy cũng không hề ảnh hưởng gì đến việc cụ giữ thái độ tôn nghiêm lạ thường, đứng dậy và nói gì đó bằng tiếng Nenets, tôi cảm thấy cụ nói một câu rất dài. Tuy lúc nói cụ quay về phía bác sĩ, nhưng lại là để trả lời tôi. Bác Ivan Ivanych đã dịch lời của cụ ra như sau:

– Có ba biện pháp để đối phó với khói: bịt lỗ ống khói phía có gió thổi và ngọn lửa sẽ càng mạnh lên. Có thể bỏ miếng da thú chắn làm cửa đi. Cũng có thể khoét một cái lỗ phía trên cửa để cho khói bay ra. Nhưng để tiếp khách, chúng tôi ở đây chỉ có một biện pháp: biếu họ tất cả những gì mà khách muốn… Bây giờ chúng ta sẽ ăn thịt hươu rồi đi ngủ. Sau đó chúng tôi sẽ đem cho anh tất cả gỗ chúng tôi có thể tìm được ở trong lều của chúng tôi. Còn cái bếp đèn cồn quý hóa ấy thì tùy anh, thích làm thế nào thì làm.

Chương 14
Cái câu liêm cũ bằng đồng thau

Vừa ăn hết toàn bộ thịt sống cùng đầu, tai, mắt một con hươu xong, người Nenets liền đem tất cả những đồ đạc bằng gỗ ra cho chúng tôi. Những cái đĩa bằng gỗ, những cái cọc để treo nồi, một bộ phận của khung cửa, một tấm ván để treo nồi, một bộ phận của khung cửi, một tấm ván hai đầu có lỗ tròn, gậy trượt tuyết và bàn trượt tuyết.

– Dùng không vừa à?

Họ ngạc nhiên.

– Nhưng gỗ rất bền đấy, dùng hàng trăm năm không hỏng đâu.

Thậm chí họ mang cả cái lưng ghế ra, có giời biết cái lưng ghế ấy lọt vào cái vùng Đồng rêu rộng lớn này thế nào. Anh chàng hoa tiêu tương lai của chúng tôi mang cả tượng thánh – một tượng thánh thật sự trùm vải màu sắc sặc sỡ có cái đầu nhọn hoắt và cái đinh đóng ở chỗ rốn.

– Không dùng được à? Nhưng đó là những gỗ rất bền đấy, dùng hàng trăm năm không hỏng đâu.

Phải thừa nhận rằng khi tôi nhìn thấy người Nenets rất nghiêm nghị nói với người vợ đang khóc thật đáng thương câu gì đó rồi mang cái hòm có đóng đai sắt thì ra rõ ràng đây là vật trang sức duy nhất trong căn lều này, lúc đó tôi cảm thấy thật hổ thẹn về cái bếp đèn cồn của mình. Anh ta khoái trá đi đến trước mặt tôi, đặt hòm gỗ lên trên tuyết.

– Lấy cái hòm gỗ này đi, – bác sĩ dịch lại. – Bốn tấm ván rất bền. Tôi là đoàn viên thanh niên cộng sản, tôi không cần gì cả. Tôi cần gì cái bếp đèn cồn của anh.

Tôi không biết, rất có thể bác sĩ không dịch thật đúng câu cuối cùng. Nhưng dù sao đây cũng là cử chỉ rất cảm động, cho nên tôi đã bắt tay người đoàn viên thanh niên cộng sản với tất cả tấm lòng.

Không biết các bạn đã từng có cảm giác như thế này hay chưa, khi trong óc bạn đang chỉ có một ý nghĩ, thậm chí bạn rất lấy làm lạ tại sao trên đời lại còn có những mong muốn và những ý nghĩ khác nữa, bỗng nhiên những mong muốn và những ý nghĩ khác nhảy xổ vào cuộc sống của bạn như vũ bão, khiến cho bạn trong khoảnh khắc quên phắt ngay cái mà vừa mới đây bạn còn hết lòng theo đuổi.

Khi tôi nhìn thấy một cái câu liêm cũ bằng đồng thau nằm chỏng gọng trên mặt tuyết, giữa những cây cọc dùng để dựng lều, lúc đó cảm giác của tôi đúng là như vậy.

Tất nhiên mọi việc đều không bình thường, kể từ phút tôi bắt đầu bài giảng về cái bếp đèn cồn của mình và những người Nenets nghe tôi một cách chăm chú, nghiêm túc và giữa chúng tôi, như trong một giấc mộng, là một cột khói rất thẳng, hệt như được tạo nên bằng những dải màu xám rất dài.

Những đồ đạc bằng gỗ trong gia đình như thế này lại nằm ngổn ngang trên mặt tuyết xung quanh chiếc máy bay trông đến kỳ quặc. Một điều nữa làm cho tôi cũng cảm thấy kỳ lạ là có một ông cụ Nenets sáu mươi tuổi, mồm ngậm tẩu thuốc nói như ra lệnh cho một bà cụ già đem cho chúng tôi một khúc xương chó biển.

Nhưng kỳ lạ nhất vẫn là cái câu liêm này. Có lẽ trên cả thế giới này không có cái gì lạ lùng hơn nó.

Đúng lúc đó thì Luri thò đầu từ trong ca-bin ra và gọi tôi, và tôi đã thẫn thờ đáp lại như từ một nơi rất xa, từ cái thế giới xa tít mà cái câu liêm này đột nhiên đã đưa tôi tới đó.

Cái câu liêm này là loại như thế nào? Kỳ thực cũng chẳng có gì đặc biệt cả! Một cái câu liêm cũ bằng đồng thau. Nhưng trên miếng đồng thau cũ kỹ đã gỉ xanh lên rồi có khắc hàng chữ rất rõ “Tàu buồm “St. Maria””.

Tôi nhìn xung quanh: Luri vẫn từ trong ca-bin nhìn ra, không còn nghi ngờ gì nữa, anh ta đúng là Luri có bộ râu rậm mà ngày nào tôi cũng trêu anh ta về bộ râu này. Anh ta để râu là để bắt chước một nhà phi hành bắc cực tên là F. đã từng nổi tiếng nhưng bộ râu ấy không tương xứng tí nào với gương mặt trẻ trung, hoạt bát của anh.

Bác sĩ Ivan Ivanych bị rất nhiều người Nenets vây xung quanh đang đứng cạnh cái lều ở đầu kia.

Mọi thứ vẫn ở nguyên chỗ cũ – đúng như một phút trước không sai. Nhưng trước mặt tôi là chiếc câu liêm có khắc dòng chữ “Tàu buồm “St. Maria””.

– Luri, – tôi rất bình tĩnh gọi, – lại đây.

– Dùng được à? – Luri từ trong ca-bin hét lên.

Cậu ta nhảy xuống, đi đến chỗ tôi và nhìn cái câu liêm có vẻ thắc mắc.

– Đọc đi!

Luri đọc.

– Của một cái tàu buồm nào đó, – cậu ta nói. – Của chiếc tàu buồm “St. Maria”.

– Không thể như thế được! Không thể như thế được, Luri ạ!

Tôi nhấc chiếc câu liêm lên, cầm nó trong tay như ôm một đứa trẻ, còn Luri có lẽ nghĩ rằng tôi điên, bởi vì cậu ta nói lắp bắp cái gì đó rồi ba chân bốn cẳng chạy đến chỗ bác sĩ. Bác sĩ đi đến lo lắng ôm đầu tôi, tay run run và nhìn mãi vào mắt tôi.

– Các đồng chí, các đồng chí khỉ lắm! – Tôi giận dữ nói. – Các đồng chí tưởng tôi điên à? Chẳng phải thế đâu! Bác sĩ, đây là chiếc câu liêm ở trên chiếc tàu buồm “St. Maria”!

Bác sĩ bỏ kính ra và bắt đầu ngắm nghía cái câu liêm.

– Rõ ràng là những người Nenets đã tìm được cái câu liêm này ở trên Bắc địa, – tôi xúc động nói tiếp. – Nếu không thì nhất định phải ở trên một vùng nào đó trên bờ biển ngoài Bắc địa. Bác sĩ, bác có hiểu, thế này nghĩa là thế nào không?

Những người Nenets từ lâu đã đến đứng vây quanh tôi, dường như người nào cũng như đã hàng nghìn lần thấy tôi xúc động hò hét và chỉ cho bác sĩ xem chiếc câu liêm.

Bác sĩ hỏi cái câu liêm này của ai. Một cụ già Nenets bước ra, mặt cụ ngây ngô, những nếp nhăn rất sâu giống như một bức tượng gỗ, cụ nói những câu gì bằng tiếng Nenets.

– Bác sĩ, cụ ấy nói gì thế? Cái câu liêm của cụ ấy lấy ở đâu ra?

Bác sĩ hỏi bằng tiếng Nenets:

– Cái câu liêm này của cụ lấy ở đâu ra?

Cụ già trả lời; bác sĩ dịch lại:

– Cụ ấy bảo – bắt được.

– Bắt được ở đâu?

– Ở trên một chiếc thuyền.

– Trên chiếc thuyền như thế nào? Cụ thấy chiếc thuyền đó ở đâu?

– Trên bờ.

– Trên bờ nào?

– Taymyr.

– Bác ơi, Taymyr! – Tôi nói như gào lên, làm cho ông lại phải lo lắng nhìn tôi. – Taymyr! Đó là một bờ biển rất gần Bắc địa! Thế cái thuyền đâu?

– Cái thuyền không còn nữa, – bác sĩ dịch tiếp. – Chỉ còn những mảnh ván thuyền.

– Mảnh như thế nào?

– Mảnh ván của chiếc thuyền.

– Xin cho xem!

Luri gọi bác sĩ ra một chỗ và thì thầm gì đó với bác sĩ trong khi cụ già đi tìm mảnh ván thuyền. Hình như Luri vẫn chưa yên tâm, vẫn cho tôi là bị thần kinh thất thường.

Cụ già Nenets đi tìm mất mấy phút rồi mang ra một miếng vải thô không thấm nước. Rõ ràng là chiếc thuyền con cụ tìm thấy ở Taymyr được làm bằng vải thô không thấm nước.

– Cái này không bán đâu, – bác sĩ dịch lại.

– Bác Ivan Ivanych, xin bác hỏi hộ xem trên thuyền có cái gì nữa không? Nếu có thì có những gì, những thứ ấy ở đâu cả rồi?

– Còn có những vật khác nữa, – bác sĩ dịch lại. – Tôi không biết những thứ ấy ở đâu cả. Lâu lắm rồi. Có lẽ đã mười năm rồi. Có một lần tôi đi săn, nhìn thấy một cái xe trượt tuyết. Trên xe trượt tuyết có một cái thuyền con, trong cái thuyền con có một số đồ đạc. Có một khẩu súng săn rất tồi, không thể bắn được nữa, không có đạn. Bàn trượt cũng rất tồi. Còn có cả một người.

– Một người à?

– Chờ một lát, có lẽ tôi nói nhỡ miệng, – bác sĩ vội vàng nói tiếp và hỏi lại câu gì đó bằng tiếng Nenets.

– Phải, có một người, – ông cụ nhắc lại. – Tất nhiên là người chết, gấu đã ăn mất mặt. Cũng nằm ở trong thuyền. Hết.

– Sao lại hết?

– Ngoài ra không còn gì nữa.

– Bác Ivan Ivanych, bác hỏi cụ xem cụ ấy có lục soát người này không, và có cái gì ở trong túi không: có thể là giấy tờ tài liệu gì đó?

– Có.

– Những thứ ấy đâu?

– Những thứ ấy đâu? – Bác sĩ hỏi.

Cụ Nenets im lặng nhún vai. Hình như cụ cho rằng chính câu hỏi này ngu ngốc lắm.

– Chẳng lẽ trong tất cả những đồ đạc ấy chỉ còn lại có một cái câu liêm? Dù sao người ấy cũng phải mặc quần áo gì chứ? Vậy những quần áo đó đâu?

– Quần áo không có.

– Sao lại không có?

– Rất đơn giản thôi, – bác sĩ bực mình nói. – Hay là anh cho rằng ông cụ phải nhìn xa mười năm sau, chỗ anh và chiếc máy bay của anh sẽ rơi xuống đầu ông cụ, nên cụ phải giữ những quần áo ấy lại cho anh? Mười năm! Thậm chí có thể người ấy đã chết trước đấy mười năm nữa!

– Bác Ivan Ivanych thân yêu, xin bác đừng giận. Tất cả đã rõ ràng! Chỉ cần ghi lại câu chuyện này – ghi lại tất cả và bác chú thích thêm là chính bác đã trực tiếp nghe kể câu chuyện này. Xin bác hỏi xem cụ ấy tên là gì.

– Tên cụ là gì ạ? – Bác sĩ hỏi bằng tiếng Nenets.

– Vylka Ivan.

– Cụ bao nhiêu tuổi?

– Một trăm tuổi, – cụ người Nenets trả lời.

Chúng tôi im lặng. Còn Luri cứ ôm bụng mà cười.

– Bao nhiêu? – Bác sĩ hỏi lại.

– Một trăm tuổi, – cụ Nenets nhắc lại.

Bác sĩ ngơ ngác nhìn xung quanh.

– Có ma quỷ biết, tiếng một trăm nói bằng tiếng Nenets như thế nào, – ông lẩm bẩm. – Có thể tôi đã nhầm?

– Một trăm tuổi, – cụ Ivan Vylka nhắc lại thẳng bằng tiếng Nga chính cống.

Trong khi chúng tôi ghi lại câu chuyện cụ kể ra ở trong căn nhà lều, cụ cứ nhắc đi nhắc lại mãi là mình một trăm tuổi. Rất có thể, cụ ít tuổi hơn hay ít nhất thì bề ngoài trông cũng có vẻ trẻ hơn. Nhưng càng ngắm nghía tỉ mỉ khuôn mặt như khắc bằng gỗ và cái nhìn đờ đẫn của cụ tôi càng tin cụ quả đã rất già. Một trăm tuổi – đó là niềm tự hào của cụ. Cho nên cụ mới nhắc đi nhắc lại nhiều lần câu đó cho đến khi chúng tôi ghi vào biên bản câu “Cụ Ivan Vylka, người thợ săn một trăm tuổi” cụ mới thôi.

Chương 15
Vanokan

Thật tình mà nói, cho đến bây giờ tôi vẫn không biết những người Nenets đã kiếm ở đâu ra khúc gỗ để cho chúng tôi làm càng máy bay. Ban đêm họ mang giày trượt tuyết đi đến một khu du mục nào đó ở gần đấy và khi trời sáng chúng tôi chui ra khỏi cái lều, ở đấy tôi đã nằm một đêm thấp thỏm nhất trong tất cả đời tôi, chúng tôi đã thấy khúc gỗ cây bá hương này nằm ngay cạnh lối ra vào.

Quả thật đó là một đêm chẳng vui vẻ tí nào cả. Chỉ có bác sĩ Ivan Ivanych ngủ được ở bên cạnh đống lửa. Hai cái tai mũ dài vểnh lên trên đầu, thò ra ngoài cái áo khoác da lông giống như tai thỏ trông rất buồn cười. Luri cứ trằn trọc và ho mãi. Tôi không ngủ. Một chị người Nenets ngồi bên cạnh cái nôi. Tôi nghe rất lâu chị ta hát một bài hát đơn điệu, hững hờ nhưng đồng thời lại có vẻ say mê, vẫn những từ ấy cứ lặp đi lặp lại từng phút một và cuối cùng tôi cảm thấy cả bài hát của chị chỉ gồm khoảng vài từ mà thôi. Đứa trẻ đã ngủ từ lâu mà chị vẫn hát. Thỉnh thoảng khuôn mặt tròn trĩnh của chị lại sáng lên khi những cành liễu tươi bốc cháy và khi đó tôi nom thấy chị vừa nhắm mắt vừa hát. Chị hát như thế này – sáng ra bác sĩ đã dịch lại bài hát đó cho tôi nghe:

Đang độ mùa đông,

Nhìn ra tứ phía,

Con yêu của tôi,

Khắp trời trắng xóa,

Con yêu của tôi.

Tôi nhìn ra hồ,

Chỉ thấy nước đá

Lấp lánh màu xanh

Con yêu của tôi.

Đồng rêu tuyệt vời,

Khắp trời trắng xóa,

Con yêu của tôi.

Tai con xinh thế,

Con yêu của tôi.

Mắt con xinh thế,

Con yêu của tôi.

Mũi con xinh thế,

Con yêu của tôi.

Nhìn ra ngoài trời,

Trời mây trắng xóa.

Đồng rêu tuyệt vời.

Cái cảm giác mà tôi đã thể nghiệm khi nói chuyện với Katya, nay lại đến với tôi. Nó mãnh liệt đến nỗi tôi cứ muốn vùng dậy đi ra khỏi nhà lều, để khỏi phải nghe cái bài hát sầu não mà chị con gái người Nenets vừa hát vừa nhắm mắt. Nhưng tôi không dậy. Chị ta hát chậm dần, khẽ dần và rồi im bặt, ngủ thiếp đi. Trừ tôi ra còn cả thế giới đều đang ngủ. Chỉ có mình tôi nằm trong bóng tối và cảm thấy trái tim mình đang than vãn nỗi cô đơn và lạnh lẽo. Nếu mọi việc đều đã kết thúc rồi, nếu giữa chúng tôi đã không có và sẽ không thể có bất kỳ mối quan hệ nào, mà chỉ như người dưng nước lã thì cái vật tìm thấy này để làm gì? Tôi cố gắng kìm chế mình, nhưng không tài nào kìm chế nổi. Tôi cứ phải cố mãi, cố mãi cho đến khi cuối cùng ngủ thiếp đi.

Đến khoảng trưa thì chúng tôi chữa được cái càng máy bay. Chúng tôi đem khoan mấy lỗ ở khúc gỗ tròn rồi lắp vào máy bay thay càng. Để cho chắc chắn hơn, chúng tôi lấy dây buộc thêm vào. Hiện nay máy bay như bị nạn, trông rất đáng thương. Tôi và Luri bước xa ra mấy bước, đánh giá công việc này một cách lạnh lùng.

– Thế nào?

Luri hoa tay có vẻ khó chịu.

Chẳng sao cả, cứ cho là mọi việc đều tốt đẹp đi. Phải đun ít nước nóng để phát động máy nổ.

Chúng tôi bỏ tuyết vào những chiếc bi-đông rồi đặt bi-đông lên bếp đèn cồn. Thật là một việc khổ sở! Cái bếp đèn cồn của chúng tôi cháy tồi quá, cái “máy quý hóa” mà mỗi gia chủ không thể thiếu được này tồi quá.

Nhưng rồi tất cả cũng đâu vào đấy, động cơ đã nóng. Có thể khởi động được rồi. Những người Nenets kéo sợi dây khởi động[55].

– Chú ý!

– Sẵn sàng.

– Hai, ba nào – kéo!

Sợi dây tuột ra, những người Nenets ngã lăn ra tuyết.

Làm lại:

– Chú ý!

– Sẵn sàng!

– Hai, ba nào – kéo!

Phải làm đi làm lại đến bốn lần. Cái máy nổ rung lên kêu bành bạch quay được khoảng hai chục vòng rồi lại tắt. Nhưng cuối cùng cũng khởi động được. Giờ chia tay đã đến! Những người Nenets vây chặt lấy chiếc máy bay. Tôi đi bắt tay từng người, cám ơn họ đã giúp đỡ, chúc họ săn bắn được nhiều kết quả… Họ cười rất hả hê. Còn vị hoa tiêu của chúng tôi cười ngượng nghịu, chui vào máy bay. Tôi không biết lúc chia tay, anh ta đã nói những gì với vợ, nhưng chị đứng bên cạnh máy bay phấn khởi lắm. Chị mặc cái áo khoác da lông to có viền nỉ nhiều màu, ở dưới thắt cái thắt lưng to bản, đội cái mũ gió bằng lông rộng vành làm cho gương mặt chị sáng sủa hẳn lên.

Cái mũ gió này phải cao đến nửa thước, bên trên cắm những vật gì nho nhỏ, bên dưới mũ là khuôn mặt nhỏ nhắn tròn trĩnh, đó là tất cả những gì tôi nhìn thấy lúc chia tay.

Theo thói quen, tôi giơ tay như xin phép những người Nenets cho tôi được cất cánh.

– Xin chào tạm biệt, các đồng chí nhé!

Chúng tôi cất cánh…

Tôi không định kể lại chúng tôi đã bay đến Vanokan như thế nào, khả năng quan sát địa hình của người hoa tiêu của chúng tôi khiến tôi phải khâm phục như thế nào. Anh ta nhìn xuống bình nguyên phủ tuyết trắng xóa một màu mà thành thạo cứ như người ta xem bản đồ vậy. Khi bay trên không phận một đội du mục, anh ta đề nghị tôi dừng lại một lát, nhưng anh đã rất buồn khi biết máy bay không thể dừng lại được.

Tôi không định kể lại chúng tôi đã hạ cánh xuống Vanokan như thế nào. Những phi công lái máy bay thí nghiệm đều rất quen thuộc với cảm giác đặc biệt có tính chất nghề nghiệp này, một cảm giác pha trộn gồm tính mạo hiểm, tinh thần trách nhiệm, cộng với sự phấn chấn. Cuối cùng chúng tôi đã bay trên một chiếc máy bay có cấu trúc mới với cái càng bằng gỗ – quả là một tin mới lạ đối với giới chế tạo máy bay! Hình như tôi đã đặt toàn bộ trọng lượng máy bay lên cái bánh còn tốt, cho nên khi máy bay còn chưa dừng lại hẳn, Luri đã nhảy ra khỏi máy bay và giơ ngón tay cái lên với tôi.

Tôi không định kể lại ở Vanokan, người ta đã đón tiếp chúng tôi như thế nào. Có ba nhà cùng đặt bếp nấu nước trà, còn nhà thứ tư thì có một em bé rơi ra khỏi cái nôi làm cho bác sĩ phải đến chữa bệnh ngay lập tức. Tôi không định kể lại họ đã thết đãi chúng tôi bằng món cá hồi và bánh ga-tô như thế nào, tôi đã tổ chức một tiểu tổ mô hình máy bay ra sao, và đã cho các em thiếu nhi đội thiếu niên nhi đồng ngồi lên máy bay như thế nào. Nhân dân Vanokan đã khẳng định với tôi rằng, đúng ngày và giờ chúng tôi bay đến, trên không phận của thôn đã có hai chiếc máy bay nữa cũng bay qua. Về sau tôi đã đoán đúng, thì ra đó chính là máy bay của tôi, bởi vì trước khi hạ cánh tôi đã lượn ba vòng.

Nhưng có một việc tôi không thể không kể lại ở đây, đó là việc bác sĩ Ivan Ivanych ở Vanokan.

Chúng tôi tìm được Ledkov trong tình trạng rất xấu. Không phải tôi chỉ gặp ông có một lần ở các hội nghị mà có một lần tôi còn đưa ông từ Krasnoyarsk về Igarka. Thêm vào đó kiến thức văn nghệ của ông đã làm cho tôi phải khâm phục. Thì ra ông đã tốt nghiệp Trường đại học Sư phạm ở Leningrad và nói chung ông là một người có văn hóa, có giáo dục. Trước năm hai mươi ba tuổi ông đã từng là mục đồng ở Đồng rêu. Chả trách người Nenets nói về ông đều tỏ vẻ tự hào và yêu mến.

Nhưng con người tuyệt vời, thông minh, nhà hoạt động chính trị xuất sắc ấy hiện nay đang nằm ở đây, bị một tên chó má nào đó bắn bị thương. Lúc tôi vừa bước vào cửa, tôi không nhận được ra ông, bởi vì ông thay đổi ghê quá.

Thậm chí không thể nói được là ông đang nằm nữa. Ông ngồi ở trên giường, nghiến răng lại vì đau đớn. Và nỗi đau đớn nhấc ông lên: ông đứng dậy, tay nắm lấy thành giường, rồi nhảy tót lên một chiếc ghế. Nhìn nỗi đau đớn giày vò một con người cao lớn, khỏe mạnh như thế thật là đáng sợ. Thỉnh thoảng nỗi đau đớn dịu đi vài phút, lúc đó trông mặt ông mới ra hồn người. Sau đó lại tái diễn như thế! Ông cắn chặt môi trên, đôi mắt – đôi mắt khủng khiếp của người tráng sĩ không còn đủ sức để kìm chế mình được nữa – cũng khác hẳn đi. Thế rồi ông đứng phắt lên trên cái chân còn lành mạnh và lấy đà quăng mình lên giường. Nhưng ngay ở trên giường ông cũng luôn luôn vật vã thân mình. Không biết có phải vì viên đạn bắn trúng một hệ thần kinh nào đó hay là vết thương mưng mủ đau quá không chịu nổi. Nhưng cả đời tôi, tôi chưa bao giờ trông thấy cảnh nào kinh khủng hơn. Trông ông thật đáng thương khi ông quằn quại ở trên giường, đau đớn cố gắng ngồi dậy thì ai nấy đều bất giác cau mày lại, Bỗng nhiên ông lại đem toàn lực ra nhảy phắt một cái lên chiếc ghế.

Nhìn thấy những người bệnh như thế thường làm cho người ta mất hết lý trí. Nhưng bác Ivan Ivanych lại không như thế mà trái lại, bác bỗng trở nên trẻ ra, bác dẩu môi ra và trở thành giống như một người bác sĩ quân y trẻ tuổi mà ai cũng sợ. Bác liền đuổi ngay tất cả mọi người ra khỏi buồng người bệnh, cả đến vị chủ tịch ban chấp hành khu bác cũng không từ. Vị này không hiểu sao cứ nhất định đòi tham gia vào việc chẩn đoán bệnh cho Ledkov. Khi bà y sĩ địa phương, một bà già gầy gò đeo kính, vội vàng đến trước mặt bác, bác hỏi bà một cách khách sáo:

– Bà đã tham gia việc cưa ống chân lần nào chưa?

Với động tác khéo léo, tự nhiên bác sắp xếp lại toàn bộ đồ đạc trong phòng trong một phút. Bác đưa chiếc bàn thừa ra ngoài, khiêng cái bàn dùng để chuẩn bị mổ vào giữa phòng dưới chiếc đèn treo.

Bác ra lệnh tập trung đèn toàn thôn lại, nhưng “không ngọn đèn nào được bốc khói”. Bác treo đèn rải trên bốn bức tường. Thế là căn phòng này lập tức sáng rực lên như xưa nay ở Vanokan chưa hề thấy.

Bác vừa mới nhướn lông mày lên thì bà y sĩ gầy gò đã chạy đi lấy chiếc khăn mặt mà bác cho là không được sạch cho lắm. Tôi nghe ở dưới bếp bà ta cũng nói giọng gay gắt nhưng cũng lịch thiệp như bác sĩ:

– Các bạn nhỏ ôi, các bạn muốn đưa tôi vào quan tài đấy phỏng?

Nhưng chẳng có ai muốn đưa bà vào quan tài cả. Mọi người đều ba chân bốn cẳng chạy đi chạy lại và đều gọi bác sĩ là “nó”.

Bác sĩ lấy bàn chải, rửa tay bằng xà phòng có tới nửa tiếng đồng hồ. Bác căn dặn người này, người khác rất lịch thiệp. Sau đó bác không lau khô tay, cứ thế đi vào phòng người bệnh, bác dừng chân, dạng chân, xòe tay ra, liếc nhìn chung quanh có vẻ bình phẩm. Sau đó cánh cửa đóng lại. Cả phòng sáng như tuyết, người bệnh nằm trên cái bàn trắng như tuyết và những người mặc áo choàng trắng như tuyết – cái cảnh tượng kỳ diệu đối với Vanokan liền biến mất.

Đấy, bác sĩ Ivan Ivanych của chúng tôi ở Vanokan xử sự như thế đấy. Sau bốn mươi phút bác từ trong phòng mổ đi ra. Quá trình mổ chắc chắn là tốt đẹp, cho nên bác vừa cởi áo choàng vừa nói mấy câu tiếng Latin với tôi, và sau đó trích dẫn mấy câu của Kozma Prutkov:

– “Nếu bạn muốn là một người hạnh phúc thì xin cứ việc!”

Từ mờ sáng chúng tôi cất cánh từ Vanokan và sau ba giờ ba mươi phút chúng tôi đã hạ cánh ở Zapolyarye không gặp trở ngại gì.

Về trường hợp này, tức là về cuộc mổ xuất sắc mà bác sĩ đã thành công trong điều kiện khó khăn như vậy, và nói chung về chuyến bay của chúng tôi, sau này báo “Tin tức” có đăng một bài bút ký. Bài báo kết thúc bằng câu “Sức khỏe của bệnh nhân đang được khôi phục nhanh chóng”. Thật vậy, bệnh nhân bình phục rất nhanh.

Tôi và Luri cũng nhận được thư khen, còn bác sĩ thì được bằng khen của khu dân tộc Nenets.

Chiếc câu liêm cũ bằng đồng thau hiện đang treo trên tường trong phòng tôi bên cạnh tấm bản đồ lớn. Trên bản đồ đó có đánh dấu tuyến đường bị trôi của chiếc tàu buồm “St. Maria”.

Đầu tháng sáu tôi về Moskva. Thật tiếc là tôi có rất ít thì giờ: tôi chỉ được nghỉ có mười ngày. Trong mười ngày đó tôi không những phải làm công việc của cá nhân mà còn phải làm những công việc riêng và chung của vị thuyền trưởng kia nữa.

Trên dọc đường tôi suy nghĩ rất nhiều, nghĩ về mình, nghĩ về quan hệ giữa tôi và Katya, rồi câu chuyện của cha cô lại hiện lên trên tất cả những ý nghĩ này, hình như nó đòi hỏi phải đặc biệt chú ý và tôn kính. Dù muốn hay không tôi vẫn gặp ông trong mỗi bước ngoặt của cuộc đời mình. Cuối cùng từ những mảnh trong câu chuyện của ông mà tôi đã thu thập được, tôi có thể ghép thành một bức tranh hoàn chỉnh. Chiếc câu liêm cũ bằng đồng thau chính là bằng chứng của nét vẽ cuối cùng đầy tính lô-gích trong bức tranh này. Trong đó vấn đề phức tạp nhất cũng đã được giải quyết vì có được vật này.

Thực ra sau khi đọc xong cuốn nhật ký của người hoa tiêu tôi tự hỏi: “Liệu sau này mình có biết điều gì đã xảy ra đến với thuyền trưởng Tatarinov không? Ông có bỏ tàu để đi nghiên cứu dải đất mà ông đã phát hiện ra không? Hay đã cùng chết đói với những người của mình trên chiếc tàu buồm bị băng trôi giạt năm này qua năm khác đến bên bờ Greenland?”

– Đúng, – bây giờ tôi có thể trả lời được. – Ông đã bỏ tàu. Tạm thời chúng tôi còn chưa biết việc này xảy ra trong hoàn cảnh như thế nào – vì một bộ phận thủy thủ đã hy sinh hay vì tàu bị băng xô vỡ? Nhưng ông đã thực hiện cái ý nghĩ “trẻ con”, “nông nổi” của mình.

Tôi tự hỏi: “Ông có đến được Bắc địa không?”

– Phải, – bây giờ tôi có thể trả lời được. – Ông đã đến gần Bắc địa. Nếu không cái xe trượt tuyết và cái thuyền con bằng vải thô không thấm nước làm sao có thể xuất hiện ở vùng bờ biển này để cho cụ thợ săn Ivan Vylka nhặt được?

Tôi đã từng tự hỏi: “Nên đi đâu để tìm vết tích của đội thám hiểm này? Có nên đi tìm hay không?”

– Đúng, – bây giờ tôi có thể trả lời được. – Nên đi tìm những vết tích của họ, bởi khi phân tích một cách lô-gích có thể khẳng định một cách chính xác – có sai cũng không sai quá nửa độ – vị trí của khu vực cần tìm. Còn ý nghĩa khoa học của công tác này thì không phải nghi ngờ gì nữa.

Đây là một cuộc đối thoại như ở tòa án, toàn là những câu hỏi và trả lời. Nhưng đằng sau những lời khô khan, lạnh lùng này hình như tôi cảm thấy còn có những lời khác hẳn, tôi đã nhìn thấy Katya mà tôi hằng mong nhớ.

– Cậu quên mình rồi à? Có đúng không?

– Không, – cô trả lời. – Nhưng cuộc đời tuổi mười bảy, mười tám của chúng ta đã kết thúc rồi và cậu đã đi đâu mất, cho nên mình cứ tưởng tình yêu của chúng mình cũng đã kết thúc cùng với quãng tuổi đời ấy.

– Cuộc sống chẳng kết thúc cái gì cả, – tôi nói với cô. – Giờ đây mình biết về ba cậu nhiều hơn cậu, nhiều hơn tất cả mọi người trên trái đất. Cậu xem đây, mình mang về cho cậu những gì đây: đây là toàn bộ cuộc sống của ba. Mình đã đi thu thập những sự tích về cuộc đời của ba và chứng minh đây là một cuộc đời của một con người vĩ đại. Cậu có biết tại sao mình lại làm những việc ấy không? Tại vì mình yêu cậu đấy.

Thế là cô hỏi:

– Như vậy có nghĩa là cậu không quên mình? Có đúng thế không?

Thế là tôi đáp:

– Dù cho cậu không yêu mình nữa, mình cũng không quên cậu.

Đây là cuộc đối thoại kỳ diệu do tôi nghĩ ra trên đường đi. Tuy vậy cũng không thể nói nó hoàn toàn không giống buổi nói chuyện thật sự giữa tôi và Katya sau đó ít lâu. Buổi nói chuyện đó vừa giống lại vừa không giống – cũng như một giấc mơ vừa giống lại vừa không giống với cuộc sống hiện thực.

Phần thứ năm
VÌ LƯƠNG TÂM

Chương 1
Gặp Katya

Mười ngày để phá một đám cưới và tổ chức một đám cưới khác, thời gian đó không phải là nhiều. Huống hồ ở Moskva tôi lại có nhiều công việc khác nữa: tôi chuẩn bị đọc một bản báo cáo ở Hội địa lý học “Về một đội thám hiểm Bắc cực bị lãng quên”, nhưng lúc đó tôi vẫn chưa viết xong bản báo cáo ấy. Ngoài ra tôi còn phải đến Tổng cục đường Hàng không Bắc cực để đặt vấn đề đi tìm chiếc tàu buồm “St. Maria”.

Valya đã chuẩn bị một số việc: ví dụ như nó đã trao đổi với Hội Địa lý học về bản báo cáo của tôi. Nhưng còn việc viết báo cáo, tất nhiên là nó không thể làm được.

Tôi định ở lại nhà thầy Korablyov, nhưng sau tôi nghĩ lại và đến ở khách sạn, chính cái khách sạn mà hai năm trước đây, khi tôi từ Balashov về đã ở đó. Đó là một sai lầm, bởi vì tôi không thích ở khách sạn, mặc dù điều này đối với một người đang lang thang, như vậy là kỳ quặc, ở khách sạn, tâm trạng tôi bao giờ cũng buồn bã.

Tôi gọi dây nói cho Katya. Cô đến chỗ máy nói.

– Tôi nghe đây.

– Tôi là Sanya.

Cô im lặng. Sau đó cô hỏi giọng rất bình thường:

– Sanya?

– Đúng, tôi là Sanya đây.

Cô lại im lặng.

– Ở Moskva có lâu không?

– Không, chỉ vài ngày thôi, – tôi trả lời, cũng cố gắng nói giọng bình thường, tựa hồ như không cảm thấy mình đang trông thấy cô vẫn đội cái mũ bịt tai nhưng không buộc dây, vẫn mặc cái áo bành-tô bị tuyết ngấm ướt mà cô đã mặc hôm chúng tôi gặp nhau lần cuối cùng ở phố Triumphalnaya ấy.

– Nghỉ phép à?

– Vừa nghỉ phép vừa đi công tác.

Tôi phải cố gắng lắm mới không bật ra câu hỏi: “Mình nghe nói cậu thường gặp Romashov luôn phải không?”. Tôi đã cố gắng kìm được nên không hỏi.

– Thế Sanya thế nào? – Đột nhiên cô hỏi về em gái tôi. – Mình và Sanya vẫn thư từ cho nhau, nhưng sau đó bị gián đoạn.

Chúng tôi nói chuyện về Sanya. Katya nói rằng cách đây mấy hôm có một đoàn kịch ở Leningrad đến Moskva, trình diễn vở “Người Mẹ” của Maksim Gorky, và trong tờ chương trình có viết: “Họa sĩ: P. Skovorodnikov”.

– Thật à?

– Trang trí rất đẹp. Rất mạnh dạn nhưng đồng thời cũng giản dị.

Tôi cảm thấy cô cố tình không gọi tôi bằng tên, chỉ có một lần gọi như thế thôi, nhưng giọng rất bé, hình như cô không muốn cho người nhà biết cô đang nói chuyện với ai. Chẳng lần nào cô gọi tôi là “cậu” cả. Chúng tôi nói hết chuyện này đến chuyện khác giọng rất bình thường cho đến lúc tôi bỗng cảm thấy sợ hãi: tất cả sắp kết thúc mất rồi, tức là chúng tôi nói chuyện với giọng bình thường như thế này rồi sẽ chia tay, thậm chí tôi không còn cớ gì để mà lại gọi dây nói cho cô nữa.

– Katya, chúng mình cần gặp nhau một buổi. Khi nào cậu có thể cho gặp được?

Tôi nói: “Khi nào cậu có thể?” Như thế là rõ, nếu tôi gọi “chị” thì thật là ngu xuẩn.

– Rất may tối nay mình rất rỗi.

– Chín giờ nhé?

Tôi chờ xem cô có bảo tôi đến nhà cô không, nhưng cô không bảo gì. Chúng tôi hẹn gặp nhau ở đâu?

– Có lẽ đến vườn hoa phố Triumphalnaya nhé?

– Hiện nay không còn vườn hoa ấy nữa, – Katya lạnh lùng nói.

Chúng tôi hẹn gặp nhau giữa những hàng cột ở Nhà hát lớn.

Toàn bộ nội dung cuộc nói chuyện của chúng tôi bằng điện thoại là như vậy, chẳng có gì đáng nhớ lại từng lời tôi đã nói suốt cái ngày dài đằng đẵng ở Moskva.

Trước hết tôi đến Cục Hàng không dân dụng, sau đó đến Học viện Động vật thăm Valya. Hình như lúc đó tôi lơ đễnh lắm nên Valya phải nhắc đi nhắc lại mấy lần rằng ngày mai là ngày kỷ niệm hai mươi nhăm năm dạy học của thầy giáo Korablyov, nhà trường sẽ tổ chức cuộc họp mặt chúc mừng thầy.

Cuối cùng cũng đến chín giờ tối, tôi đi đến Nhà hát lớn…

Katya vẫn là Katya như trước, cô vẫn quấn hai cái đuôi sam ở trên đầu, vẫn có mớ tóc quăn trước trán mà lúc nào tôi cũng nhớ mỗi khi nghĩ đến cô. Cô có xanh hơn một chút và người cao hơn. Tất nhiên bây giờ cô không còn là cô gái như hồi nào đã hôn tôi ở vườn hoa phố Triumphalnaya. Giờ đây cô có cái nhìn nhẫn nhục và giọng nói cũng nhẫn nhục. Nhưng dù sao cô cũng vẫn là Katya, lớn lên chẳng có chút nào giống bà Maria Vasilievna, mà không hiểu tại sao tôi rất sợ nếu cô giống mẹ. Trái lại tất cả những đặc điểm của Katya trước đây, nay càng rõ nét hơn, và giờ đây cô càng đúng là Katya hơn trước. Cô mặc chiếc áo sơ-mi lụa cộc tay màu trắng, trước ngực có đính một cái nơ màu xanh điểm những hạt đậu trắng. Trong khi nói chuyện, tôi nhìn lên mặt cô, cô liền trở nên nghiêm nghị.

Lần nói chuyện này gây cho tôi một cảm giác hình như chúng tôi ở hai buồng khác nhau, nói chuyện với nhau qua một bức tường và chỉ thỉnh thoảng Katya mới nhìn qua khe cửa hé mở để xem tôi có phải là tôi không. Chúng tôi lang thang ở Moskva suốt cái ngày buồn bã ấy. Tôi cứ nói thao thao bất tuyệt, – tôi không nhớ có bao giờ tôi lại nói nhiều như thế hay không. Nhưng tất cả những điều đó lại hoàn toàn không phải điều tôi muốn nói với cô. Tôi đã kể cho cô nghe, tôi đã lập được “bảng chữ cái của người hoa tiêu” như thế nào và muốn đọc hết được cuốn “nhật ký” là cả một công việc gian khổ. Tôi đã kể cho cô nghe, tôi đã tìm được cái câu liêm cũ bằng đồng thau có khắc chữ “Tàu buồm St. Maria” như thế nào.

Nhưng tôi không hề nói một câu nào về việc tôi đã làm tất cả những việc đó để làm gì! Không nói một câu nào hết. Hình như câu chuyện cũ đã chết từ lâu rồi, mà trong đó không có tình yêu và cái chết của bà Maria Vasilievna, sự ghen tuông của Romashka, toàn bộ bầu máu nóng sục sôi trong tôi và Katya.

Ở Moskva đang xây dựng đường tàu điện ngầm và ở những nơi quen thuộc nhất đã có những hàng cọc chắn nên bắt buộc phải đi dọc theo những hàng rào đó trên những tấm ván gồ ghề và rồi lại phải quay lại, bởi vì ở đầu bên kia đã có một cái hố lớn. Hôm qua vẫn chưa có những hố này, thế mà giờ đây đã nghe thấy tiếng người ở dưới và tiếng làm việc ồn ào ở dưới đường hầm.

Cuộc nói chuyện của chúng tôi cũng na ná như vậy, chúng tôi cũng đi vòng qua những nơi quen thuộc nhất, những nơi quen thuộc từ thời thơ ấu và thời còn đi học, chúng tôi phải đi vòng quanh và phải quay trở lại vì đến đâu cũng gặp những hàng rào chắn ngang, đặc biệt là những lúc chúng tôi đi gần đến chỗ nguy hiểm gọi là chỗ “Nikolai Antonych” là chúng tôi bị chặn đứng.

Tôi hỏi Katya có nhận được những bức thư của tôi không – một bức thư tôi gửi từ Leningrad, một bức tôi gửi từ Balashov. Khi cô nói là không, tôi lại nói bóng nói gió là liệu những bức thư đó có rơi vào tay người nào khác không.

– Trong nhà mình chẳng có người lạ nào cả, – Katya nói gắt.

Chúng tôi quay lại quảng trường Nhà hát. Trời đã về khuya, nhưng trong các quầy vẫn còn bán hoa. Sau khi ở Zapolyarye về, tôi cảm thấy là lạ khi nhìn thấy ở đây lắm thứ như thế – nào người, xe cộ, nhà cửa và không biết bao nhiêu là đèn điện đang đung đưa ở những góc khác nhau.

Chúng tôi ngồi trên chiếc ghế dài. Katya nghe tôi nói, một tay chống đầu. Lúc đó tôi nhớ ra là cô vẫn có thói quen thích ngồi ngay ngắn để nghe cho thoải mái. Giờ đây tôi mới hiểu trong cô đã có điều thay đổi, đó là đôi mắt. Đôi mắt cô có vẻ buồn buồn.

Đây là giây phút êm đềm duy nhất. Sau đó tôi hỏi cô có còn nhớ buổi nói chuyện cuối cùng của chúng ta ở vườn hoa phố Triumphalnaya không, cô không nói gì. Đó là câu trả lời đáng sợ nhất đối với tôi. Đó là dự báo sẽ trả lời: “Chúng ta sẽ không nói về chuyện ấy nữa”.

Nếu tôi được nhìn kỹ vào mắt cô, có lẽ tôi có thể hiểu được nhiều điều hơn. Nhưng trong suốt thời gian đó cô cứ quay mặt đi, nên tôi cũng không định tìm cách nhìn nữa.

Tôi chỉ cảm thấy càng ngày cô càng lạnh nhạt hơn. Cô chỉ gật đầu khi tôi nói:

– Mình sẽ mãi mãi quan tâm đến cậu về mọi mặt.

Khi tôi mời cô đến nghe buổi báo cáo của tôi thì cô cám ơn tôi một cách lịch sự.

– Cám ơn, mình nhất định sẽ đến.

– Mình sẽ rất vui.

Chúng tôi im lặng.

– Sanya ạ, mình muốn nói với cậu rằng, thái độ này của cậu làm cho mình rất cảm động. Mình cứ tưởng cậu đã quên việc này từ lâu rồi.

– Cậu thấy đấy, quên sao được!

– Nếu mình kể lại cho Nikolai Antonych nghe những chuyện chúng mình đã nói với nhau, cậu sẽ không phản đối chứ?

– Trái lại! Nikolai Antonych sẽ rất phấn khởi nếu được biết những phát hiện này của mình. Bởi vì những phát hiện này có liên quan hết sức mật thiết với lão, còn mật thiết hơn là lão tưởng tượng rất nhiều.

Thực ra những phát hiện này chẳng có quan hệ mật thiết đối với lão ta đến thế và tôi cũng chẳng có cơ sở gì để nói bóng gió như vậy. Nhưng lúc đó tôi rất bực.

Katya nhìn tôi chằm chằm và có vẻ suy nghĩ. Hình như cô còn muốn hỏi tôi điều gì, nhưng còn do dự. Chúng tôi chia tay nhau. Tôi ra về, lòng nặng trĩu, bực bội và mệt mỏi và về khách sạn chưa bao giờ trong đời tôi lại đau đầu đến như vậy.

Chương 2
Lễ kỷ niệm của thầy Korablyov

Tổ chức lễ kỷ niệm của một giáo viên trung học vào những ngày nghỉ, quả là một ý nghĩ kỳ quặc, bởi vì lúc đó học sinh đều về cả và nhà trường cũng đã đóng cửa. Thậm chí tôi còn nói với Valya là, theo tôi sẽ không có ai đến dự.

Thực tế lại hoàn toàn không phải như vậy! Trường chật ních người. Anh em học sinh còn lấy cành thông và cành bạch dương về trang hoàng cầu thang. Một đống cành cây đặt trên sàn phòng treo mũ áo và con số “25” rất lớn đung đưa trước cửa ra vào căn phòng dự định làm phòng tổ chức lễ kỷ niệm. Các nữ sinh ôm những bó hoa đi đâu đó, vẻ mặt nào cũng nghiêm trang, chăm chú. Do không khí tấp nập, phấn khởi ấy, và chủ yếu là do cảm giác tôi được về trường cũ, tôi bỗng cảm thấy lòng vui rạo rực.

Song các bạn không để cho tôi say sưa với những kỷ niệm của mình được lâu. Khi tôi mặc quần áo đồng phục vào, các bạn liền vây chặt lấy tôi. A ha, phi công đã đến! Tôi không còn kịp trả lời những câu hỏi của các bạn nữa.

Sau đó có một nữ sinh lớp trên, cô này làm cho tôi nhớ đến cô Varya “Ban kinh tế” của chúng tôi, cũng béo, cũng hồng hào như thế, đi đến chỗ tôi và đỏ mặt lên nói rằng thầy Ivan Pavlych đang chờ tôi.

Ông đang ngồi trong phòng giáo viên, già đi, hơi còng, tóc bạc – tóc đã bạc rồi! Giờ đây ông đang giống người nào? Giống Mark Twain! Tất nhiên ông già đi, nhưng tôi cảm thấy ông khỏe chắc hơn khi tôi gặp ông lần cuối cùng. Râu ông tuy cũng đã bạc trắng, nhưng lại rậm hơn và lại vểnh lên trông rất có sinh khí và bên trên cái cổ áo mềm và rộng là cái cổ hồng hào khỏe khoắn.

– Chào thầy ạ, xin chúc mừng thầy! – Tôi nói, chúng tôi ôm hôn nhau rất lâu. – Xin chúc mừng thầy, – tôi nói trong lúc hôn, – mong rằng những học sinh của thầy cũng sẽ biết ơn thầy như em.

– Cám ơn, Sanechka[56]!

Ông lại ôm tôi rất chặt một lần nữa. Ông xúc động vô cùng, môi ông run run.

Sau đó một tiếng đồng hồ, ông ngồi trên bục sân khấu ở trong chính cái phòng mà trước kia chúng tôi đã mở phiên tòa xử Evgeny Onegin. Còn chúng tôi với danh nghĩa là khách danh dự ngồi trên bàn chủ tịch ở bên phải và bên trái người được kỷ niệm. Chúng tôi bao gồm: Valya, nhân ngày lễ trọng thể này, cậu ta đã thắt chiếc cà-vạt màu xanh tươi; kỹ sư xây dựng Tanya Velichko, giờ đây cô ta đã trở thành một thiếu phụ cao lớn đẫy đà làm người ta khó có thể tin rằng đó lại chính là cô Tanya gầy còm, có tính nguyên tắc rất cao thuở trước; và một vài học sinh nữa của thầy Ivan Pavlych mà hồi chúng tôi còn học, họ chỉ là những học sinh lớp dưới, bé tí tẹo, thậm chí hồi đó chúng tôi còn không coi họ ra gì. Trong thế hệ học sinh này có rất nhiều học sinh trường quân chính, và tôi rất hài lòng được biết có ba người là đội viên thuộc trung đội Thiếu niên tiền phong của tôi hồi đó.

Sau đó có một vị rất chi là hào hoa trang nhã, đi đôi giày ống màu trắng, mặc áo gi-lê sợi thô, đó là Grishka Faber, diễn viên của nhà hát Moskva. Quả thật anh chàng này không hề thay đổi tí nào. Cậu ta làm ra vẻ như mọi việc xảy ra trong hội trường này đều có liên quan đến cậu ta cả. Cậu ta trang trọng hôn lên má chủ nhân rồi ngồi xuống, bắt chân lên nhau. Cậu ta chiếm một chỗ rất rộng trên hàng ghế chủ tịch khiến cho người ta cảm thấy rằng buổi lễ này là để kỷ niệm cậu ta chứ không phải lễ kỷ niệm của thầy Korablyov. Với dáng điệu mơ mơ màng màng, cậu ta nhìn những người dự họp rồi lấy lược ra chải đầu. Tôi viết cho cậu ta một mảnh giấy: “Grishka, thằng đểu, cậu có khỏe không!”. Nó đọc xong, nhìn tôi cười khách khí và vẫy tay chào.

Đó là một buổi dạ hội rất tuyệt, sở dĩ nó rất tốt là bởi vì người nào phát biểu cũng rất thật. Không có một người nào nói những lời giả dối. Rõ ràng là nói những điều thành thật về thầy Korablyov không có gì là khó. Vả lại ông đối với học trò của mình xưa nay cũng chỉ yêu cầu họ trở thành người trung thực, ngoài ra không có yêu cầu gì khác.

Tôi cũng chỉ muốn, sau hai mươi nhăm năm công tác, người ta cũng sẽ nói về tôi như người ta đã nói về thầy Korablyov trong buổi liên hoan này thôi.

Bố mẹ học trò, công nhân xưởng đồ dùng gia đình, Ủy ban Xô Viết khu, Sở giáo dục thành phố đều tặng những lẵng hoa, lẵng sau to hơn lẵng trước. Và đây chủ tịch tuyên bố: “Bây giờ xin mời Grigory Ivanovich Faber, thay mặt cho các diễn viên đã tốt nghiệp ở trường ta lên phát biểu ý kiến”. Tiếp đó hai chàng trai lực lưỡng khiêng ra một lẵng hoa khiến mọi người phải kinh ngạc, cả hội trường nhốn nháo hẳn lên.

Grishka đứng dậy. Cũng như mọi khi, cậu ta nói rất hay, chỉ có điều là hơi gào lên quá và tôi lấy làm lạ là sao ở nhà hát người ta không dạy cho nó nói nhẹ nhàng đi một tí. Nó gọi thầy Ivan Pavlych là “ông thầy của cuộc sống nghệ thuật” và nhấn mạnh rằng điều đó có tác dụng rất lớn đối với cá nhân nó. Sau đó nó lại ôm thầy Korablyov một lần nữa rồi ngồi xuống rất chi là thỏa mãn.

Trên sân khấu càng ngày càng có nhiều hoa, thầy Ivan Pavlych ngồi đó, mặt đỏ bừng, luôn tay vuốt bộ râu. Hình như ông ngượng vì cảm thấy mình hạnh phúc quá. Khi người ta ca ngợi ông thì đôi mắt ông trở nên buồn.

Sau đó có một trung úy lên phát biểu. Hồi tôi còn ở trường, anh này học lớp năm. Anh nói, vừa rồi đồng chí Faber đã thay mặt cho các diễn viên, vậy anh cũng mạo muội thay mặt cho các học viên và cán bộ chỉ huy trường hồng quân công nông trước đây cũng học ở trường này ra đứng lên chúc mừng.

– Thưa thầy Ivan Pavlych thân yêu, – tôi nói khi chủ tịch cho phép tôi phát biểu, – bây giờ xin cho phép tôi thay mặt những phi công lên phát biểu vài lời, bởi vì trong không phận nhà nước Xô Viết vĩ đại của chúng ta cũng có rất nhiều học trò của thầy đang bay, chắc chắn rằng tất cả bọn họ đều sẽ tán thành mỗi lời tôi nói. Người ta thường nói, nhà văn là kỹ sư tâm hồn của nhân loại. Nhưng thầy cũng là kỹ sư tâm hồn của nhân loại. Ví dụ có một lần, tôi tỉnh dậy từ sớm và thấy anh bạn tôi đang chăm chú nhìn lên trần nhà, thậm chí tôi hỏi cũng không trả lời. Tôi nhìn theo hướng nhìn của anh ta và thấy trên trần nhà có vẽ một vòng tròn đen bé bằng đồng năm mươi cô-pếch. Ngày hôm sau cũng lại như vậy. Sáng nào anh bạn láng giềng của tôi cũng nhìn cái vòng tròn đen như vậy suốt hai tháng liền. Các bạn thử nghĩ xem anh ta làm như vậy để làm gì? Tất nhiên là bản thân anh ta có thể trả lời được câu hỏi này, bởi vì hiện nay anh ta đang ngồi bên cạnh tôi trong gian phòng này, – Valya cười ngượng nghịu, sau đó là chủ tịch đoàn và toàn thể hội trường đều cười vang. – Thôi được, tôi xin trả lời thay cho anh ta: anh luyện sức nhìn. Nhãn quang của ai đã làm cho anh ta bái phục như vậy? Đó là nhãn quang kỳ diệu của thầy Korablyov Ivan Pavlych. Thưa thầy Ivan Pavlych thân yêu! Giờ đây tôi xin thú thật với thầy rằng, chúng tôi không chịu được cái nhìn của thầy. Đôi khi định làm liều một cái gì đó hay định nói dối điều gì đó, nhưng gặp thầy hoặc là chỉ nghĩ đến thầy thôi, thế là cũng buộc phải nói ra sự thực. Tôi cho rằng đây cũng là điều quan trọng nhất mà trường ta nên dạy bảo cho chúng tôi.

Tôi dứt lời và đi đến ôm hôn thầy Ivan Pavlych. Valya cũng đứng bên kia ôm hôn thầy, thế là chúng tôi cộc đầu vào nhau.

Trước đó tiếng vỗ tay rất thưa thớt, nhưng khi thấy chúng tôi cộc đầu vào nhau thì tiếng vỗ tay bỗng vang lên như sấm.

Sau tôi đến Tanya Velichko phát biểu, nhưng tôi không nghe được gì bởi vì lúc đó Nikolai Antonych đến.

Ông ta bước vào hội trường – người mập mạp, dáng điệu uy nghi, mặc cái quần rộng thùng thình, hơi cúi về phía trước, lách qua hàng người đi về phía chủ tịch đoàn. Tôi nhìn thấy bà Serafima già nua, đáng thương, chính cái bà trước kia đã dùng phương pháp dạy học tổng hợp để dạy chúng tôi bài “con vịt” đang chạy trước mở đường cho ông, nhưng ông cũng không thèm nhìn bà, cũng chẳng buồn cười mà chỉ đi thẳng.

Từ cái tấn kịch tồi tệ trong đó ông ta quát tháo, bẻ ngón tay và nhổ vào mặt tôi lần trước, tôi không hề gặp lại ông ta lần nào nữa. Giờ đây tôi thấy ông ta so với hồi ấy thay đổi đến kinh khủng. Có một người nào đó đi sau ông ta, cũng khá đẫy đà, cũng hơi khom lưng về phía trước nhưng không mỉm cười.

Nếu lúc đó Valya không nói thầm bên tai tôi thì rõ ràng là không tài nào đoán được ra người đó là ai. Valya bảo: “Chính thằng Romashka đấy”. Thế nào, Romashka à? Thằng Romashka mà lại chải chuốt, bệ vệ, có cái mặt to béo, trắng trẻo và lịch thiệp thế kia, lại có bộ com-lê màu tro sang trọng thế kia? Thế bộ tóc vàng hoe, rối bù như tổ quạ của nó đâu? Thế đôi mắt tròn xoe kỳ quặc, đôi mắt cú mèo, đôi mắt ngủ không nhắm lại được của nó đâu?

Tất cả đều chải chuốt, chỉnh tề, mềm mại đến cực điểm, thậm chí đến cái cằm vuông bạnh của nó, giờ đây cũng không thấy vuông lắm nữa mà lại có vẻ đầy đặn và tao nhã. Nếu thằng Romashka có mong muốn nặn lại bộ mặt mới, có lẽ nó cũng không thể nặn được đẹp hơn thế nữa. Nếu một người chưa hiểu nó mà gặp nó lần đầu, bây giờ thậm chí có thể gây nên ấn tượng tốt nữa kia.

Nikolai Antonych đi thẳng đến bàn chủ tịch, nó cũng đi theo ông ta và tất cả những gì Nikolai Antonych đã làm, thằng Romashka đều làm theo. Nikolai Antonych miễn cưỡng, nhưng nói chung cũng nhiệt tình chúc mừng thầy Korablyov, không hôn mà chỉ chìa tay ra bắt tay thầy Korablyov. Thằng Romashka cũng chỉ bắt tay thầy Korablyov. Nikolai Antonych nhìn đoàn chủ tịch một lượt, trước hết lão chào vị giám đốc sở Giáo dục nhân dân thành phố. Theo sau, thằng Romashka cũng đến chào ông. Nhưng có điều rất lạ kỳ là động tác của thằng Romashka lại kiên quyết, mạnh mẽ hơn.

Nikolai Antonych không để ý đến tôi, cũng có nghĩa là lão ta làm ra vẻ như tôi không có ở đây. Nhưng thằng Romashka thì đi đến chỗ tôi, dừng lại và xòe hai tay ra có vẻ như rất ngạc nhiên – có phải là tôi thật không? Hình như chưa bao giờ tôi lấy chân đá vào cái mặt chó đểu của nó cả.

– Chào cậu, Romashka! – Tôi thờ ơ nói.

Nó hơi trù trừ, nhưng tôi lại làm ra vẻ như chúng tôi là những người bạn cũ đã lâu năm, cho nên phải gọi nhau một cách thân mật là “Sanka và Romashka”. Nó ngồi xuống cạnh tôi và bắt đầu nói gì đó, nhưng tôi hết sức khinh bỉ quay đi, ra vẻ như đang nghe Tanya nói.

Tôi cũng chẳng nghe Tanya! Những mạch máu trong tôi đều đang sôi lên, tôi phải đem hết nghị lực ngoan cường ra để cố giữ cho được vẻ bình tĩnh ban đầu.

Phần nghi thức của buổi lễ đã kết thúc. Khách khứa được mời vào bàn ăn. Thằng Romashka đuổi kịp tôi ngoài hành lang.

– Lễ kỷ niệm của thầy Ivan Pavlych tổ chức rất hay có phải không?

Giọng nó trở nên mềm mại, tròn trạnh.

– Ừ, rất hay.

– Thật ra rất tiếc là chúng ta ít gặp nhau quá. Dù sao cũng là bạn cũ cả. Cậu làm việc ở đâu?

– Ở Cục Hàng không dân dụng.

– Cái đó mình biết, – nó nói và cười. – Không, “ở đâu” là ý khác cơ, nghĩa là ở vùng nào.

– Ở vùng Cực Bắc.

– Đúng rồi! Khỉ thật! Mình quên bẵng đi mất! Katya đã từng nói với mình rồi! Ở Zapolyarye!

Katya! Katya đã từng nói với nó. Người tôi bỗng nóng bừng, nhưng tôi vẫn trả lời nó rất bình tĩnh:

– Ừ, ở Zapolyarye.

Nó lặng im. Sau đó nó hỏi thận trọng:

– Ở lại có lâu không… đến đằng mình chứ?

– Mình chưa biết, – tôi cũng trả lời thận trọng. – Cái đó còn tùy thuộc ở nhiều hoàn cảnh.

Tôi rất mừng là tôi đã trả lời bình tĩnh và thận trọng như vậy và từ phút đó trở đi tôi không còn hồi hộp nữa. Tôi trở nên lạnh lùng, khách khí và ranh mãnh như con rắn.

– Katya nói rằng cậu chuẩn bị đọc báo cáo. Hình như ở Câu lạc bộ Bác học phải không?

– Không, ở Hội Địa lý học.

Romashka nhìn tôi vẻ hài lòng – như nó đã thỏa mãn vì tôi chuẩn bị đọc báo cáo ở Hội Địa lý học chứ không phải ở Câu lạc lộ Bác học. Sự thực cũng đúng là như vậy, nhưng lúc đó tôi chẳng biết gì cả.

– Báo cáo về vấn đề gì?

– Cậu đến nghe sẽ rõ, – tôi thờ ơ trả lời. – Cái đó cậu sẽ thấy thú vị đấy.

Nó lại có vẻ trù trừ, lần này thì rất rõ.

– Ừ, – nó nói, – cần phải ghi lại, nếu không lại lỡ mất cơ hội. – Nói đoạn nó giở sổ tay ra ghi mấy chữ rất chân phương. – Tên bản báo cáo là gì?

– Một đội thám hiểm Bắc cực bị lãng quên.

– Thong thả! Đó là nói về đội thám hiểm của Ivan Lvovich?

– Về đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov, – tôi bác lại thẳng thừng.

Nhưng nó để ngoài tai lời đính chính của tôi.

– Theo những tài liệu mới?

Một quỷ kế ngu xuẩn, quen thuộc thoáng hiện lên trong ánh mắt nó và tôi lập tức đoán ra đó là chuyện gì.

“À, thằng đểu, – tôi lạnh lùng suy nghĩ, – mày lại được Nikolai Antonych phái đến đây. Nó cử mày đến để thăm dò xem tao có chuẩn bị chứng minh sự hy sinh của đội thám hiểm hoàn toàn là do sai lầm của nó chứ không phải của lão von Vyshimirsky nào cả hay không chứ gì.”

– Ừ, hoàn toàn mới.

Romashka nhìn tôi chăm chú. Trong giây phút đó nó lại hiện nguyên hình thằng Romashka cũ. Nó đang tính toán xem nếu tôi để lộ đó là những tài liệu gì, thì nó sẽ kiếm được bao nhiêu lợi nhuận.

– Về đội thám hiểm này, – nó nói, – thầy Nikolai Antonych cũng có những tài liệu. Thầy có rất nhiều thư từ, trong đó có rất nhiều thứ rất thú vị, thầy có cho mình xem một lần. Cậu nên tìm thầy mà xem.

“À, hiểu rồi, – tôi lại nghĩ. – Nikolai Antonych lại xui mày đến dụ dỗ tao, để thương lượng về việc này. Lão ấy đang sợ mình. Lão muốn để cho mình đi trước một bước. Đâu có chuyện như vậy!”

– Chẳng cần, – tôi lãnh đạm trả lời. – Thực ra ông ấy biết rất ít. Nói ra cũng hơi kỳ, nhưng về vấn đề ông ấy tham gia vào công việc của đội thám hiểm, mình còn biết nhiều hơn bản thân ông ấy rất nhiều.

Đó là một cú rất thích đáng, thằng Romashka mặc dù hiện nay đã tiến bộ nhiều nhưng dù sao vẫn cứ là thằng ngu xuẩn, bỗng nhiên nó há hốc mồm ra nhìn tôi, rõ ràng là rất lúng túng.

“Katya, Katya”, – tôi nghĩ và cảm thấy tim như thắt lại vì cả mình lẫn Katya đều bị xúc phạm.

– Ừ, ừ, – Romashka kéo dài giọng. – Sự việc như vậy.

– Đúng, sự việc như vậy đấy.

Chúng tôi đi đến bàn ăn, cuộc nói chuyện chấm dứt. Tôi miễn cưỡng ngồi cho đến hết buổi dạ hội – chỉ vì để không làm phật ý thầy Ivan Pavlych. Tâm trạng tôi thật buồn, tôi rất muốn uống thật nhiều rượu, nhưng tôi lại chỉ uống có một cốc, để mừng ngày kỷ niệm.

Lần này thằng Romashka đứng lên chúc rượu. Nó đứng lên và trịnh trọng chờ rất lâu, chờ cho đến khi cả bàn đều im lặng. Có một câu nó nói rất trôi chảy, thế là vẻ đắc chí hiện ngay lên nét mặt. Nó nói “tình bạn đã gắn bó tất cả học sinh của chủ nhân thân yêu của chúng ta”. Lúc đó nó quay sang phía tôi và giơ cốc rượu lên, tỏ ý cũng cạn chén vì tôi nữa. Tôi cũng hơi nâng cái cốc lên một cách lịch sự. Có lẽ lúc đó nét mặt tôi không được tươi tỉnh lắm nên thầy Ivan Pavlych chăm chú nhìn nó, rồi quay sang nhìn tôi rồi ông đặt ngay tay lên bàn và mắt nhìn vào tay để ra hiệu, nhưng lúc đó tôi không hiểu việc đó có ý nghĩa gì. Bàn tay nhấc lên, khẽ gõ xuống bàn, rồi lại lặng lẽ đặt xuống. Đó chính là ám hiệu của chúng tôi trước đây. Không được xúc động! Cả hai chúng tôi cùng cười và tôi cảm thấy lòng cũng vui vui.

Chương 3
Vô đề

Hôm đó tôi đã hẹn gặp một cán bộ của báo “Sự thật”: tôi muốn kể cho ông nghe về những phát hiện của mình. Ông ấy phải hoãn hai lần, lần nào cũng nói là rất bận, nhưng cuối cùng ông ấy gọi dây nói đến và tôi đi đến tòa báo “Sự thật”.

Đó là một bác người cao cao, làm việc rất nhiệt tình, đeo kính cận thị, mắt hơi lác, làm cho người ta cảm thấy như lúc nào bác cũng nhìn đi chỗ khác và suy nghĩ việc gì riêng của mình. Bác nói rằng bác có hiểu đôi chút về các phi công. Hình như bác thật sự thích thú câu chuyện của tôi, cho nên ngay từ câu thứ hai bác đã ghi chép vào sổ tay. Bác bảo tôi vẽ lại bức tranh về cách cố định chiếc máy bay trên tuyết trong thời gian bị bão tuyết và nói rằng tôi cần phải viết một bài báo về việc này và gửi cho tờ tạp chí “Hàng không dân dụng”. Ngay lúc đó bác gọi dây nói cho tòa báo “Hàng không dân dụng” và thỏa thuận khi nào tôi sẽ gửi những tài liệu ấy và gửi cho ai. Tôi cảm thấy bác hiểu rất rõ ý nghĩa của đội thám hiểm của tàu “St. Maria” và nói rằng hiện nay tất cả mọi người đều cảm thấy vô cùng hứng thú đối với Bắc cực, cho nên đây là một đề tài rất cần thiết và rất hợp thời.

– Nhưng đã có một bài báo viết về vấn đề này rồi, – bác nói. – Hình như ở trên báo “Bắc cực Xô Viết” thì phải.

– Ở báo “Bắc cực Xô Viết”?

– Phải, đăng năm ngoái.

Đây là một sự kiện rất mới! Một bài báo viết về đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov đăng trên tờ “Bắc cực Xô Viết” năm ngoái?

– Tôi không đọc bài báo này, – tôi nói. – Nhưng dù sao thì tác giả của bài báo này cũng không biết những điều mà tôi đang biết. Tôi đã dò được quyển nhật ký của người hoa tiêu – một thành viên duy nhất của đội thám hiểm đến được đất liền.

Lúc này tôi mới biết, trước mặt tôi là một nhà báo chân chính. Mắt bác bỗng sáng bừng lên, bác ghi rất nhanh, thậm chí đến gãy cả bút chì. Rõ ràng đây là một sự kiện lớn gây ấn tượng mạnh mẽ. Chính bác cũng nói thế này:

– Đúng, đây là một sự kiện gây ấn tượng mạnh!

Sau đó bác khóa cửa buồng làm việc của bác lại để dẫn tôi đến gặp “thủ trưởng”, như bác đã nói với tôi khi đi qua hành lang.

Ở chỗ “thủ trưởng” tôi kể lại vắn tắt câu chuyện của tôi, và chúng tôi ước định với nhau:

a) Ngày mai tôi sẽ mang quyển nhật ký đến tòa soạn.

b) Tòa báo sẽ cử một cán bộ đến nghe bản báo cáo của tôi.

c) Tôi sẽ viết một bài báo về những phát hiện của mình, đến lúc đó “Chúng tôi sẽ xem, nên đăng bài ấy ở đâu”.

Lẽ ra tôi phải bàn với tòa báo “Sự thật” về vấn đề đi tìm đội thám hiểm, nhưng không hiểu tại sao lúc đó tôi lại cho rằng vấn đề đặc biệt này không có liên quan đến giới báo chí. Thật là đáng tiếc, nếu không các đồng chí phóng viên lúc đó đã có thể giới thiệu tôi nên đến gặp ai ở Tổng cục đường Hàng không Bắc cực, hoặc giả đã có thể gọi ngay dây nói giúp tôi rồi.

Tôi ngồi ở phòng khách hai tiếng đồng hồ – chỉ để chờ được gặp một trong những vị thư ký của Tổng cục. Cuối cùng tôi cũng chờ được. Người ta dẫn tôi vào phòng làm việc và tôi lại ngồi ở đây nửa tiếng đồng hồ nữa. Người thư ký không có thì giờ nào rỗi nữa, nào thủy binh, phi công, vô tuyến điện viên, kỹ sư, thợ mộc, kỹ sư canh nông, các nhà họa sĩ nối đuôi nhau ra vào phòng làm việc của đồng chí ấy, và lúc nào đồng chí ấy cũng phải làm ra vẻ mình rất thành thạo về ngành Hàng không, về Nông nghiệp, về Hội họa và Vô tuyến điện. Cuối cùng đồng chí ấy tiếp tôi.

– Thật là một câu chuyện rất thú vị về mặt lịch sử, – đồng chí nói, khi tôi kết thúc câu chuyện của mình. – Song hiện nay chúng tôi đang có những nhiệm vụ hiện thực hơn.

Tôi biện bạch rằng, tôi cũng rất hiểu, nhiệm vụ của Tổng cục tuyến đường hàng không Bắc cực không phải là đi tìm đội thám hiểm đã mất tích. Nhưng vì năm nay có một chi đội thám hiểm Bắc cực sẽ khởi hành đi lên Bắc địa, cho nên có thể giao cho họ một nhiệm vụ phụ không lớn lắm là điều tra khu vực thuyền trưởng Tatarinov bị nạn.

– Tatarinov, Tatarinov… – Người thư ký nhớ lại và nói. – Ông ấy đã viết về vấn đề này?

Tôi nói rằng ông ấy không thể viết về vấn đề này được, bởi vì đội thám hiểm này rời khỏi Peterburg cách đây đã gần hai mươi năm và những tin tức cuối cùng nhận được là vào năm 1914.

– Thôi được, vậy thì Tatarinov nào đã viết về vấn đề này?

– Tatarinov là thuyền trưởng, – tôi nhẫn nại giải thích. – Ông ra đi vào mùa thu năm 1912 trên chiếc tàu buồm “St. Maria” với mục đích là định đi qua tuyến đường biển phía Bắc tức là chính tuyến đường của Tổng cục đường hàng không Bắc cực của chúng ta hiện nay. Công cuộc thám hiểm tuy không thành công, nhưng thuyền trưởng Tatarinov lại hoàn thành một cách thuận tiện một phát hiện quan trọng về mặt địa lý học. Ví dụ hiện nay có đầy đủ căn cứ để khẳng định rằng Bắc địa là do ông phát hiện ra chứ không phải do Vilkitsky.

– Phải, rất đúng, – người thư ký trả lời. – Đã có một bài báo viết về cuộc thám hiểm này, chính tôi đã đọc bài báo đó.

– Bài báo của ai?

– Theo tôi thì cũng của Tatarinov. Đội thám hiểm của Tatarinov, bài báo của Tatarinov. Vậy thì anh đề nghị gì?

Tôi nhắc lại đề nghị của tôi.

– Thôi được, anh hãy viết một bản báo cáo, – người thư ký nói với cái giọng hình như ông cảm thấy rất tiếc là tôi buộc lòng phải viết bản báo cáo này và sau đó nó lại nằm ở trong ngăn kéo của ông…

Tôi đi ra.

Không thể có sự trùng lặp như thế được! Tôi đi đến một hiệu sách ở phố Gorky, giở xem tất cả những số tạp chí “Bắc cực Xô Viết” xuất bản năm ngoái. Nhan đề bài báo là: “Về một đội thám hiểm đã bị lãng quên” – đầu đề bản báo cáo của tôi cũng chẳng như thế đó sau! – Và ở dưới ký tên “N. Tatarinov”. Thì ra chính Nikolai Antonych đã viết bài báo này!

Đây là một bài báo rất dài, viết dưới dạng hồi ký, đồng thời cũng có tính chất khoa học. Bài báo bắt đầu bằng câu chuyện, chiếc tàu buồm “St. Maria” đậu ở chân cầu Nikolaevsky ở Peterburg vào mùa hè năm 1912. “Nước sơn trắng trên tường và trần khoang tàu còn tươi mới. Những đồ dùng bằng gỗ hồng trên tàu được đánh bóng, sáng loáng như những tấm gương, trên các lối đi trong khoang tàu để trải thảm. Buồng kho và khoang hàng hóa chật ních những thực phẩm dự trữ đủ các loại. Trong đó thật chả thiếu thứ gì! Nào quả khô, kẹo, sô-cô-la, nào hộp nước quả đủ các loại, dứa, những hòm đựng hộp mật hoa quả, bánh bích-quy, bột nhào lòng trắng trứng và nước quả cùng rất nhiều thứ khác nữa, cho đến những thứ tối cần thiết như thịt hộp và từng đống bột mì và tấm.”

Đọc thấy Nikolai Antonych bắt đầu viết từ vấn đề thực phẩm mà cảm thấy nực cười, – đối với tôi đó chỉ là những tang vật thừa. Nhưng về sau ông ta viết có thông minh hơn một chút. Ông ta vạch ra rằng đội thám hiểm này được nhiều người trang bị cho. Ông ta ám chỉ một cách khiêm tốn rằng ông ta là người đầu tiên nảy ra ý nghĩ “đi theo dấu chân của Nordenskiöld”. Ông ta giận dữ vạch ra rằng các báo chí phản động và Bộ Hải quân đã cản trở ông rất nhiều. Ông ta trích dẫn lời phê trong bản báo cáo của bộ trưởng Bộ Hải quân về chiếc tàu buồm “St. Maria” bị mất tích như sau: “Rất tiếc là thuyền trưởng Tatarinov đã không trở về. Nếu không, vì tội coi thường những tài sản của nhà nước như thế, tôi sẽ đưa ông ta ra tòa ngay lập tức”.

Ông càng cay đắng viết, vì bị ốm nên ông buộc lòng phải chia tay người em họ, thế là có một tên chủ xưởng ở Arkhangelsk đã lừa dối người em họ của ông, bán cho người em ông những con chó rất tồi, chưa được huấn luyện gì cả, chẳng khác gì những con chó mà bọn trẻ con bán ở đầu phố “hai mươi cô-pếch một đôi”, do đó mà ảnh hưởng đến toàn bộ việc tổ chức công tác. Ông ta không nêu tên họ chủ xưởng này – như vậy chẳng đã rõ lắm rồi sao! Ông ta chỉ gọi một người trong bọn đó là V. Nikolai Antonych, kết tội lão V. này vì lão vớ được một món lời to trong việc bán thịt, mà món thịt này đội thám hiểm chưa đi đến Yugorsky Shar đã phải đổ tất cả xuống biển.

Trong cả bài báo, đoạn này viết dại nhất. Thậm chí Nikolai Antonych còn trích dẫn cả Amundsen: “Sự thành bại của bất kỳ đội thám hiểm nào cũng hoàn toàn phụ thuộc vào sự trang bị của nó” và ông ta đã lấy đội thám hiểm của “người em đã quá cố” của ông ta ra để chứng minh một cách xuất sắc sự đúng đắn của tư tưởng này. Ông ta trích một số đoạn trong những bức thư của “người em đã quá cố” đã chỉ trích một cách cay đắng bọn thương nhân đã lợi dụng cơ hội tàu của ông đỗ lại ở Arkhangelsk được ít thời gian và vội khởi hành ngay để làm những chuyện xấu xa ấy.

Còn chính cuộc thám hiểm ấy thì Nikolai Antonych hầu như không viết tí gì. Ông ta chỉ nhắc đến chuyện ở Yugorsky Shar tàu “St. Maria” có gặp mấy chiếc tàu buôn đang thả neo nằm chờ băng tan ở phía nam biển Kara thì sẽ đi tiếp. Theo lời một trong những người thuyền trưởng ấy thì sáng sớm ngày mười bảy tháng Chín, tàu “St. Maria” đã dũng cảm tiến vào biển Kara và biến mất sau đường chân trời, sau cả một biển băng liên miên. “Nhiệm vụ mà thuyền trưởng I. L. Tatarinov đặt ra cho mình, – Nikolai Antonych viết tiếp – đã không thực hiện được. Nhưng ông đã có một phát hiện tuyệt vời. Đó là sự phát hiện ra Bắc địa mà thuyền trưởng Tatarinov đặt tên là “Đảo Maria”.”

Tôi đã mua số báo “Bắc cực Xô Viết” này, bởi vì trong những bài báo này còn dẫn chứng những bài báo khác của cùng tác giả cũng về vấn đề này. Sau đó tôi trở về khách sạn.

Không thể nói rằng tôi trở về khách sạn với tâm trạng vui vẻ. Không hiểu sao tôi cảm thấy những điều giả dối này đã được đăng lên báo và lại đăng lâu quá mất rồi – hơn một năm – như vậy có nghĩa là mọi việc đều kết thúc rồi! Bây giờ có bác lại cũng đã muộn và cũng chẳng có ai nghe tôi bác lại chuyện đó. Ông ta đã báo trước cho mọi người. Những điều ông ta viết tuy là giả dối, nhưng trong những điều giả dối ấy lại có những sự thực. Ông ta là người đầu tiên chỉ ra tầm quan trọng của đội thám hiểm tàu “St. Maria”. Ông ta là người đầu tiên chỉ ra rằng Bắc địa đã được thuyền trưởng Tatarinov phát hiện ra trước khi Vilkitsky trông thấy đảo này nửa năm. Tất nhiên ông ta lấy những tin này trong bức thư của thuyền trưởng mà tôi đưa cho Katya. Ông ta đã vượt lên trước tôi trong mọi vấn đề.

Tôi vừa huýt sáo vừa đi đi lại lại mãi trong căn phòng của tôi.

Thật tình mà nói, lúc đó tôi chỉ có một ý nghĩ duy nhất là muốn ra ngay ga mua vé từ Moskva đi Krasnoyarsk, rồi từ đó đáp máy bay đi Zapolyarye. Nhưng tôi không đi ra ga, – trái lại tôi đã ngồi xuống viết bản báo cáo. Tôi đã viết bản báo cáo suốt cả ngày, và khi đã làm việc suốt cả ngày thì những ý nghĩ không vui cứ đến rồi lại đi, chẳng còn cách nào hơn nữa, bởi vì trong óc cũng không còn chỗ nữa.

Chương 4
Rất nhiều tin mới

Khi tôi bước vào, thầy Ivan Pavlych đang ngồi xổm nhóm lò. Một bức tranh quen thuộc quá – thầy Ivan Pavlych mặc bộ quân phục cũ đã xù lông đang ngồi nhóm lò. Thậm chí tôi còn cảm thấy hình như không có những năm qua, hình như tôi vẫn là một cậu học trò nhỏ và như ông ấy lại sắp “nổi trận lôi đình” như hồi học lớp chín, tôi đi về Ensk để tìm Katya vậy. Nhưng ông đã quay lại. “Ông ấy già đi nhiều quá”, – tôi nghĩ và trong nháy mắt mọi việc lại đâu trở về đấy.

– Cũng đến đấy à! – Thầy Korablyov bực bội nói. – Tại sao anh không rẽ vào nhà tôi chơi?

– Xin cám ơn thầy Ivan Pavlych!

– Anh chẳng đã viết thư là sẽ rẽ vào nhà tôi đó sao?

– Tôi sợ gây thêm phiền phức cho thầy.

Ông nhìn tôi, thậm chí còn nhắm một mắt lại để quan sát tôi cho thật tỉ mỉ. Đó là con mắt của người chủ – như đang nhìn công việc của mình. Có lẽ dầu sao cũng thú vị bởi vì ông đã chải ria một cách phấn khởi và mời tôi ngồi xuống.

– Hôm qua tôi chưa nhìn anh được kỹ, – ông nói, – không có thì giờ.

Ông bày bàn ăn, ông lấy ở tủ trong tường ra một chai rượu, cắt bánh mì, rồi lấy thịt bò ướp lạnh ngoài cửa sổ vào và cũng thái ra. Ông vẫn sống độc thân như cũ, nhưng trong căn phòng cũ trước kia rất ẩm thấp, nay đã đủ tiện nghi hơn và hình như không ẩm thấp như trước nữa. Điều làm cho tôi không phấn khởi là trong khi tôi còn đang nói chuyện thì ông đã uống hết chai rượu rồi mà chẳng ăn tí gì cả. Việc đó làm cho tôi hơi buồn…

Tôi nói hiện nay tôi chỉ có thể kể lại cho ông nghe những chuyện quan trọng nhất. Nhưng trải qua bao nhiêu năm trời, nay được gặp lại người thân, liệu anh có nhớ được cái gì là cái chủ yếu nhất hay không? Thầy Ivan Pavlych hỏi tôi về miền Bắc, về việc lái máy bay và rất không hài lòng về việc tôi trả lời vắn tắt quá.

– Thưa thầy Ivan Pavlych, tôi kể gì về chuyện này được? Chính vì tôi bay còn ít quá. À, có một lần tí nữa thì tôi chết cóng! Thầy có nhớ ông bác sĩ đã chữa cho tôi khi tôi trốn trường đi không? Hồi đó thầy cũng đến nhà thương thăm tôi ấy mà.

– Có nhớ.

– Ông ấy cũng đang sống ở Zapolyarye. Tôi tìm thấy ông ấy, và đây là ngôi nhà duy nhất tôi thường đến. Thưa thầy Ivan Pavlych, tôi cảm thấy hình như suốt đời tôi toàn sống dựa vào gia đình người khác. Hồi còn nhỏ, tôi sống trong gia đình Skovorodnikov, – thầy có nhớ không, tôi đã kể thầy nghe rồi. Sau đó đến gia đình Tatarinov. Và bây giờ thì gia đình bác sĩ.

– Chú em ạ, cũng đã đến lúc lập gia đình được rồi đấy, – thầy Korablyov nói rất nghiêm.

– Thưa thầy không ạ!

– Sao lại thế?

– Về vấn đề này tôi không gặp thuận lợi.

Thầy Korablyov im lặng. Ông rót rượu cho mình, chúng tôi nâng cốc, uống một hơi cạn. Ông lại rót rượu. Sau đó ông cởi áo quân phục ra – chuẩn bị một cuộc nói chuyện dài.

– Sanya, anh hãy nghe tôi, anh có nhớ anh đã nói gì với tôi khi anh đi khỏi Moskva không? Anh nói rằng: “Bây giờ dù có chết cũng phải chứng minh rằng tôi đúng”. Vậy thế nào? Đã chứng minh được chưa?

Đó là một câu hỏi thật bất ngờ nên tôi không trả lời được ngay. Tất nhiên tôi nhớ cuộc nói chuyện của chúng tôi. Tôi còn nhớ, thầy Korablyov hét lên: “Anh làm gì thế, Sanya! Trời ơi, anh làm gì thế!”. Ông đã vừa khóc vừa nói rằng mọi cái đều do lỗi lầm của tôi, bởi vì tôi đã khẳng định rằng trong thư thuyền trưởng nói về Nikolai Antonych, nhưng thực ra là nói về cái lão von Vyshimirsky nào đó.

Nếu ở địa vị thầy Korablyov thì tôi đã chẳng nhắc đến cuộc nói chuyện này làm gì! Nhưng xem chừng ông ấy lại rất muốn tôi nhớ lại được cuộc nói chuyện ấy. Ông nghiêm khắc nhìn tôi và hình như ông đã thầm hài lòng về điều gì đó.

– Tôi không biết có ai cần tôi phải chứng thực điều gì không, – tôi buồn rầu bác lại. – Tôi không thấy có người nào cần tôi làm như vậy.

– Sanya, như vậy là anh sai rồi, – thầy Korablyov nói. – Việc đó rất cần – cả anh, cả tôi và còn cả một người khác nữa. Huống hồ anh rõ ràng là đúng.

Tôi trợn tròn mắt nhìn ông. Cuộc nói chuyện của chúng tôi đã qua năm năm rồi. Giờ đây tôi biết về đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov nhiều hơn tất cả mọi người trên trái đất. Tôi đã tìm được quyển nhật ký của người hoa tiêu và đã đọc được quyển nhật ký ấy – đó là một công việc khó khăn trong đời tôi. Tôi lại may mắn được gặp cụ Nenets già, một người cuối cùng đã chính mắt nhìn thấy chiếc xe trượt tuyết của đội thám hiểm. Cái xác chết ở trên chiếc xe trượt tuyết này rất có thể chính là thuyền trưởng. Nhưng tôi đã không tìm được bằng chứng gì để chứng minh rằng trong vấn đề này tôi đã đúng.

Nhưng hiện nay khi tôi trở về Moskva rẽ vào thăm người thầy giáo cũ mà tôi cho rằng thầy đã quên câu chuyện này từ lâu, thì thầy lại nói với tôi: “Quả thật là anh đã đúng!”

– Thưa thầy Ivan Pavlych, – tôi bắt đầu nói giọng không được cương quyết lắm, – thầy cũng chẳng cần phải xác nhận những cái đó, nếu thầy không…

Tôi muốn nói: “Không còn những bằng chứng xác đáng”, nhưng ông đã ngăn lời tôi lại. Hình như có ai bấm chuông điện. Thầy Korablyov lo lắng cắn môi, nhìn bốn phía rồi nắm vai tôi nói:

– Thế này nhé, Sanya… Bây giờ tôi phải nói chuyện với một người. Anh hãy cứ ngồi ở đây nhé.

Ông dẫn tôi sang buồng bên cạnh. Căn buồng này trông giống như một cái tủ lớn nhét đầy sách. Ngoài cửa có treo một bức rèm màu xanh thủng lỗ chỗ.

– Lắng nghe nhé – việc đó có lợi cho anh ấy.

Tôi còn quên chưa nói, buổi tối nay, ngay từ đầu thầy Ivan Pavlych đã làm cho tôi cảm thấy là lạ. Mấy lần ông khe khẽ huýt sáo. Hai tay ôm đầu, ông đi đi lại lại. Cuối cùng ông nhai cả cuống quả lê ông dùng làm tăm xỉa răng. Giờ đây, ông đặt tôi ngồi vào “tủ” rồi vội vàng dọn những cái chai rượu vốt-ca trên mặt bàn, sau đó lấy cái gì ở trong ngăn bàn giấy ra ăn một tí rồi lại há mồm ra thở. Sau đó mới đi ra mở cửa.

Các bạn thử nghĩ xem, ông ấy đã đi cùng ai vào phòng treo mũ áo? Cùng cụ Nina Kapitonovna! Đó chính là cụ Nina Kapitonovna lưng còng, càng gầy hơn, có nhiều vết nhăn của người già chung quanh mắt hơn, vẫn còn mặc chiếc áo nhung không có tay cụ thường mặc.

Cụ nói gì đó nhưng tôi không nghe thấy, tôi chỉ chú ý xem thầy Ivan Pavlych ân cần mời khách như thế nào. Ông đang định rót nước trà mời cụ, nhưng cụ ngăn lại nói:

– Tôi không uống. Tôi vừa mới uống rồi. Nào, tình hình ra sao?

– Dạ, cũng không được khỏe lắm, cụ Nina Kapitonovna ạ, – thầy Korablyov nói. – Đau lưng lắm.

– Thật thế sao? Già rồi à! Lại nghĩ ngợi lắm chứ gì! Đau lưng cứ xoa ít Bombange là khỏi ngay thôi.

– Thế nào? Cụ bảo sao? Bombange?

– Phải, Bombange, đó là một loại dầu xoa. Thế ông có uống rượu vốt-ca không?

– Thật thà mà nói, tôi không uống, cụ Nina Kapitonovna ạ. Tôi hoàn toàn cai rượu rồi. Thỉnh thoảng làm một cốc con trước khi ăn trưa thôi. Nhưng bác sĩ cũng khuyên như thế cơ mà.

– Không đúng, ông vẫn còn uống. Hồi tôi còn trẻ tôi sống ở nông thôn. Bố tôi là một người Kozak. Nhiều khi ở ngoài về, chân đứng không vững mà còn nói: “Không sao, chính trước mỗi bữa ăn trưa uống một cốc rượu con mới chết”.

Thầy Korablyov cười. Cụ Nina Kapitonovna nhìn và cũng cười theo.

Sau đó cụ kể chuyện một bá tước phu nhân nào đó nghiện rượu, bà ta “sáng dậy vừa bảnh mắt ra đã uống một cốc rượu vốt-ca! Sau đó mới ra khỏi phòng. Bà ta chẳng quàng khăn, mặt bủng da chì. Đi dạo chán rồi quay về lại uống. Buổi sáng bà ta còn bình thường, đến bữa ăn trưa là bà ta đi không vững nữa. Còn buổi tối thì khách đầy nhà. Bà ta mặc rất đẹp, ngồi trước đàn dương cầm và hát. Bà ta là người tốt bụng. Ai có việc gì cũng đến tìm bà. Động một tí là đến nhà bà bá tước đi! Thật là một con người đẹp! Chỉ phải cái nghiện rượu!”

Hình như thầy Korablyov không thích ví dụ này lắm, vì thế nên ông cố lái câu chuyện sang đề tài khác. Ông hỏi Katya có khỏe không.

Cụ Nina Kapitonovna khẽ phủi tay.

– Tôi cãi nhau với nó suốt ngày. Nó tự ái khiếp lắm. Việc này chưa thành công đã làm sang việc khác. Vì thế mà lúc nào nó cũng vội vội vàng vàng, không bình thường.

– Không bình thường?

– Không bình thường. Và kiêu hãnh. Và cứ lầm lì suốt ngày, – cụ Nina Kapitonovna nói. – Tôi gặp những người lầm lì như thế đủ lắm rồi. Tôi rất không thích cái tính nó cứ lầm lì suốt ngày. Tôi thật không hiểu tại sao người ta lại không nói chuyện. Có gì buồn phiền, cứ nói ra. Nhưng nó – nó không nói.

– Thế cụ đã hỏi cô ấy chưa, cụ Nina Kapitonovna.

– Nó sẽ không nói. Chính tôi đây cũng là người như vậy. Không bao giờ tôi nói ra những chuyện ấy.

– Có một lần tôi gặp cô ấy, tôi cảm thấy chẳng có chuyện gì cả, – thầy Korablyov nói. – Cô ấy đi xem hát, chỉ có một mình, thật vậy, và chính vì thế mà tôi rất ngạc nhiên. Song cô ấy rất vui vẻ. Cô còn nói Trường đại học Địa chất đã trả lời sẽ cấp cho cô một phòng ở.

– Người ta đã nhận lời. Nhưng nó không dọn đến.

– Tại sao?

– Nó thương người ấy.

– Thương à? – Thầy Korablyov hỏi lại.

– Nó thương. Vì nó nhớ đến mẹ nó, mẹ nó cũng thương… Người ấy cũng vậy, không rời khỏi con bé được một bước, ông thấy đấy, hễ cứ về đến nhà là: “Katya đâu? Có gọi dây nói về không?”

Tôi hiểu ngay, “người ấy” là ai: Nikolai Antonych.

– Vì thế mà con bé không chịu dọn đi. Và hình như nó vẫn chờ một người nào đó.

Cụ Nina Kapitonovna chuyển sang ngồi trên chiếc ghế bành khác, càng gần hơn.

– Có một lần, tôi được xem thư của nó, – bà cụ thì thào và ngó nhìn xung quanh, cứ như sợ Katya có thể nom thấy cụ. – Hình như hồi con Katya về Ensk trong những ngày nghỉ, chúng nó thân nhau lắm thì phải. Anh ta có một đứa em gái. Cô này viết thư nói: “Mỗi lần anh ấy viết thư về đều yêu cầu mình báo cho anh ấy biết: “Katya ở đâu? Cô ấy thế nào? Anh có thể hy sinh tất cả, chỉ cần được nhìn thấy cô ấy”. Anh ấy không thể sống thiếu cậu được đâu, mình không hiểu cuộc cãi nhau vô cớ này của các cậu”.

– Xin lỗi, cụ Nina Kapitonovna, tôi không hiểu. Em gái ai?

– Còn của ai nữa. Chính là của cái thằng học trò của ông ấy.

Thầy Korablyov bất giác quay nhìn về phía tôi. Qua những lỗ thủng của bức rèm cửa, tôi nhìn ra vừa đúng bắt gặp cái nhìn của ông. Em gái tôi? Sanya?

– Có lẽ việc đó cũng thường xảy ra, nhưng trên thực tế là như thế này, – thầy Korablyov nói, – có lẽ không sống nổi thật. Rất đơn giản thôi.

– “Lần nào cũng yêu cầu, – cụ Nina Kapitonovna nhắc lại với điệu bộ. – Và không thể sống thiếu cậu được”. Thế đấy! Còn con bé thiếu nó mới thật là không sống nổi.

Thầy Korablyov lại nhìn về phía tôi.

Tôi cảm thấy hình như ông đang cười dưới bộ ria.

– Thì ra thế đấy. Thế cô ấy không lấy người khác được sao?

– Nó không có ý định như thế. Nó không chọn người như vậy. – Bà cụ nói là “chọn”. – Con bé không muốn lấy thằng Romashov. Tôi cũng không muốn nó lấy thằng ấy. Một ông cố đạo.

– Sao lại cố đạo?

– Nó là cố đạo. Nó là thằng da bò. Bất cứ nói cái gì nó cũng cứ phải thêm thắt vào. Tôi rất ghét cái loại người ấy. Lại còn lừa dối nữa.

– Đủ rồi đấy, cụ Nina Kapitonovna ạ. Cụ làm sao thế?

– Quân lừa đảo. Nó lấy của tôi bốn mươi rúp, nó làm như tôi phải biếu nó không bằng, nó chẳng trả tôi gì cả. Tất nhiên tôi không thèm nhắc. Cứ suốt ngày chạy ngược chạy xuôi. Lạy trời! Giá tôi không già…

Bà cụ cay đắng phủi tay.

Bây giờ các bạn thử tưởng tượng xem, sau khi nghe những câu chuyện ấy cảm giác của tôi như thế nào! Tôi nhìn bà cụ qua những lỗ thủng của bức rèm cửa. Cái lỗ thủng đó y như một cái ống kính, tất cả những gì xảy ra giữa tôi và Katya đều hiện lên trong ống kính này càng ngày càng rõ nét cứ như nằm đúng vào tiêu điểm vậy. Mọi cái của quá khứ cứ dần dần tiến gần lại và đều trở về nguyên dạng của nó. Tất cả những cái đó sao mà nhiều thế, sao mà nhiều cái tốt đẹp thế, đến nỗi tim tôi đập rất dữ và tôi hiểu rằng tôi đang xúc động. Chỉ có một điều tôi hoàn toàn không hiểu gì cả, đó là tôi không bao giờ “Lần nào cũng yêu cầu cô em gái” và không bao giờ tôi viết cho cô ấy câu “Nếu thiếu Katya thì tôi không sống nổi”.

– Sanya đã bịa ra câu này, nhất định là như vậy, – tôi tự giải thích cho mình. – Cô này vẫn đánh lừa Katya. Song, tất cả những điều đó lại là sự thật.

Cụ Nina Kapitonovna còn kể thêm được những gì đó, nhưng tôi không nghe thêm được gì nữa. Tôi quên bẵng đi mất, nên đã đi đi lại lại trong “cái tủ” của mình, cho đến khi nghe thấy tiếng ho nghiêm nghị của thầy Korablyov, tôi mới tỉnh người ra.

Tôi cứ ngồi trong “cái tủ” như vậy cho đến khi cụ Nina Kapitonovna ra về. Tôi không hiểu cụ đến để làm gì – có lẽ chỉ để cho khuây khỏa. Lúc chia tay, thầy Korablyov đã hôn tay cụ, còn cụ thì hôn lên trán ông – trước đây bao giờ họ cũng chia tay nhau như vậy.

Tôi đang mải suy nghĩ nên không nghe thấy ông đã quay về phòng treo áo lúc nào, bỗng nhiên tôi nhìn qua khe hai tấm rèm cửa thấy cái mũi và bộ ria của ông.

– Còn sống không?

– Còn sống, thầy Ivan Pavlych ạ.

– Anh muốn nói gì?

– Tôi muốn nói rằng, tôi là một thằng đại ngốc, không còn hy vọng gì nữa, – tôi trả lời, tay ôm đầu. – Tôi đã nói với cô ấy như thế nào! Ồ, tôi đã nói như thế nào với cô ấy! Tại sao tôi chẳng hiểu gì cả! Tại sao tôi chẳng nói gì với cô ấy, còn cô ấy thì vẫn cứ chờ! Cô ấy sẽ cảm thấy thế nào, thầy Ivan Pavlych! Giờ đây cô ấy sẽ nghĩ về tôi như thế nào!

– Chẳng sao cả, cô ấy sẽ nghĩ lại.

– Không, không bao giờ! Thầy có biết tôi đã nói gì với cô ấy không! “Mình sẽ mãi mãi quan tâm đến cậu về mọi mặt”.

Thầy Korablyov cười.

– Thưa thầy Ivan Pavlych!

– Anh chả đã viết, thiếu cô ấy anh không sống nổi đó sao.

– Không viết như vậy! – Tôi thất vọng bác lại. – Đó là em gái tôi bịa ra. Nhưng đó lại là sự thật! Thưa thầy Ivan Pavlych! Đó là sự thật hoàn toàn. Tôi không thể sống thiếu cô ấy, và giữa chúng tôi đã xảy ra cuộc cãi nhau vô cớ, vì tôi cho rằng đã từ lâu cô ấy không yêu tôi nữa. Nhưng bây giờ tôi phải làm gì? Phải làm gì?

– Sanya, thế này nhé, đến chín giờ tôi có một cuộc gặp mặt nữa ở một rạp hát, – thầy Korablyov nói. – Vậy anh sẽ…

– Thôi được, tôi sẽ đi ngay bây giờ. Tôi sẽ đi tìm Katya ngay bây giờ, có được không?

– Cô ấy sẽ đuổi anh ra ngay lập tức và cô ấy đuổi cũng hoàn toàn đúng.

– Thì cứ để cho cô ấy đuổi, thầy Ivan Pavlych ạ! – Tôi nói và bỗng ôm hôn ông. – Có ma quỷ biết, tôi không hiểu giờ đây tôi phải làm gì! Thầy nghĩ nên như thế nào?

– Bây giờ tôi cần thay quần áo, – thầy Korablyov nói và đi vào “cái tủ”, – còn về anh, tôi cho rằng anh phải mau mau tỉnh lại.

Tôi trông thấy ông cởi chiếc áo quân phục ra, dựng cổ áo sơ-mi lên rồi thắt cà-vạt.

– Thầy Ivan Pavlych! – Tôi bỗng gào lên. – Thầy chờ một lát! Tôi quên bẵng đi mất! Khi chúng tôi cãi nhau về vấn đề trong thư của thuyền trưởng nói về ai, thầy bảo rằng tôi nói đúng có phải không?

– Phải.

– Thưa thầy Ivan Pavlych!

Thầy Korablyov tóc chải mượt, đi từ “trong tủ” ra. Ông mặc bộ com-lê mới màu tro, trông điệu bộ rất trẻ trung, rất oai nghiêm.

– Bây giờ chúng ta cùng đi đến rạp hát, – ông nói nghiêm trang, – rồi anh sẽ hiểu tất cả. Anh sẽ có nhiệm vụ như thế này: ngồi chờ và im lặng. Chịu khó nghe. Có hiểu không?

– Tôi chẳng hiểu gì cả. Thôi đi đi.

Chương 5
Trong rạp hát

Nhà hát kịch nói Moskva! Nếu theo sự suy luận của Grisha Faber, người ta có thể cho rằng đây là một rạp hát to lớn, hiện đại, tất cả các diễn viên ở đây đều đi ủng dài màu trắng rất đẹp, giọng nói rất hay, tiếng vang rất lớn. Nghĩa là giống như nhà hát nghệ thuật Moskva vậy. Nào ngờ đây chỉ là một nhà hát bé tẹo ở trong ngõ gì đó ở phố Sretenka.

Trong tủ kính nơi cửa ra vào đèn điện sáng trưng giới thiệu cho mọi người biết đang diễn vở “Đường chó sói”. Trong bản phân vai tôi tìm thấy ngay tên Grisha, nó đóng vai bác sĩ: “Bác sĩ G. Faber”. Không hiểu sao vai này lại để ở dưới cùng.

Grisha gặp chúng tôi ở phòng ngoài. Trông nó vẫn lộng lẫy như xưa. Nó liền mời chúng tôi vào phòng hóa trang của nó.

– Chờ khi nào màn hai bắt đầu, tôi gọi ông ấy đến, – nó nói với thầy Korablyov có vẻ thần bí.

“Ông ấy” là ai? Tôi nhìn thầy Korablyov, nhưng lúc đó ông đang cuộn lại điếu thuốc lá rất dài và làm ra vẻ không để ý gì đến cái nhìn của tôi.

Trong phòng hóa trang của Grisha có ba diễn viên nữa đang ngồi ở đấy, không hiểu sao trông họ có vẻ như đang ngồi trong buồng của mình vậy. Nhưng khi Grisha mời chúng tôi vào thì họ bèn khách khí đi ra, lúc đó Grisha mới xin lỗi về chỗ của nó. Nó nói:

– Hiện nay phòng hóa trang của tôi đang sửa chữa.

Chúng tôi nói chuyện về đội kịch của trường, nhớ lại vở bi kịch “Thời gian đã đến”. Trong vở kịch này, Grisha đóng vai người Do Thái. Tôi nói, theo tôi thì nó đóng vai này rất đạt. Grisha cười và thôi không lên mặt nữa.

– Sanka, mình không hiểu, lúc đó cậu rất thích hội họa cơ mà. Tại sao bỗng dưng cậu lại bay lên trời như thế? Đến rạp hát với chúng mình đi, khỉ thật! Chúng mình sẽ bồi dưỡng cho cậu trở thành một nhà nghệ thuật. Thế nào không tốt sao?

Tôi nói là đồng ý. Và sau đó Grisha lại xin lỗi một lần nữa – nó sắp phải ra sân khấu, người hóa trang đang chờ nó, nói đoạn nó đi ra. Hai chúng tôi ở lại.

– Thầy Ivan Pavlych! Thầy thân yêu, thầy hãy giải thích cho tôi, rốt cuộc thế này là thế nào? Thầy đưa tôi đến đây để làm gì? “Ông ấy là ai?” Thầy muốn giới thiệu tôi với ai?

– Anh sẽ không làm điều gì ngu xuẩn chứ?

– Thưa thầy Ivan Pavlych!

– Anh đã làm một điều ngu xuẩn, – thầy Korablyov nói. – Thậm chí những hai điều. Thứ nhất, anh không đến chỗ tôi. Còn thứ hai, anh đã nói với Katya: “Mình sẽ mãi mãi quan tâm đến cậu về mọi mặt”.

– Thưa thầy Ivan Pavlych, nhưng lúc đó tôi chẳng biết gì cả! Thầy chỉ viết có mấy chữ “đến chỗ tôi”. Tôi không ngờ sự việc lại quan trọng đến như vậy. Xin thầy cho biết, chúng mình ngồi đây chờ ai? Người đó là ai? Tại sao thầy muốn tôi gặp người ấy?

– Thôi được, – thầy Korablyov nói. – Nhưng anh phải nhớ đến điều chúng ta đã ước hẹn với nhau: ngồi yên và không được nói một câu nào. Người đó là von Vyshimirsky.

Các bạn đã biết, lúc đó chúng tôi đang ngồi trong buồng hóa trang của Grisha trong Nhà hát kịch nói Moskva. Nhưng lúc đó tôi cảm thấy tất cả những việc ấy không xảy ra ở trong phòng hóa trang mà xảy ra ở trên sân khấu, bởi vì thầy Ivan Pavlych vừa nói dứt lời thì von Vyshimirsky đã bước vào phòng, ông cúi người xuống, sợ cộc đầu vào khung cửa thấp.

Lúc đó tôi hiểu ngay đó là ông ta, mặc dù trước đó trong óc tôi chưa bao giờ nghĩ rằng trên thế gian này lại có con người như thế. Tôi vẫn cho rằng Nikolai Antonych bịa ra cái tên von Vyshimirsky để đổ mọi lời chỉ trích của tôi lên đầu người đó. Trước kia đó chỉ là một cái tên, nhưng hiện nay bỗng trở thành hiện thực, biến thành một ông già gầy đét, cao kều, lưng còng, có bộ ria bạc. Hiện nay chúng tôi mới rõ, ông ta chỉ là Vyshimirsky, chứ chẳng có “von viếc” gì cả. Ông là người coi mũ, áo ở rạp hát. Tóc phía trước đã đốm bạc, da cằm có những vết nhăn rất dài.

Thầy Korablyov chào ông ta, ông ta nhẹ nhàng, thậm chí còn rất kính cẩn chìa tay ra.

– À, thì ra đồng chí Korablyov, tôi cứ tưởng ai đang đợi tôi, – ông ta nói, – mà không phải chỉ có một mình, lại mang cả công tử đi nữa. Có phải lệnh lang không? – Ông ta hỏi rất nhanh rồi thoáng cái nhìn sang tôi, rồi lại nhìn thầy Korablyov, sau đó lại nhìn tôi, rồi lại nhìn sang thầy Korablyov.

– Không, đây không phải là con trai tôi, mà là học trò cũ của tôi. Bây giờ anh ấy đã là phi công. Anh ấy muốn làm quen với bác.

– Phi công lại muốn làm quen với tôi, – ông ta cười gượng, nói. – Tôi có điều gì thú vị đối với người phi công?

– Điều bác làm cho anh ta cảm thấy hứng thú là ở chỗ này, – thầy Korablyov nói, – bác có biết không, anh ta đang viết về lịch sử đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov. Còn bác, như mọi người đã biết, bác đã tích cực tham gia vào công tác của đội thám hiểm này.

Hình như điều nhận xét đó không làm cho Vyshimirsky thích lắm. Ông ta lại nhìn tôi một cách rất nhanh. Trong cái mơ hồ, già nua của ông ta có một cái gì thoáng hiện lên rất nhanh, sự sợ hãi hay sự nghi ngờ? Tôi không biết.

Nhưng ông ta nghiêm chỉnh ngay và nói thao thao bất tuyệt. Mỗi câu ông ta lại gọi thầy Ivan Pavlych là “đồng chí Korablyov” và tự khoe khoang đến nỗi không ai chịu nổi. Ông ta nói đó là đội thám hiểm vĩ đại, có ý nghĩa lịch sử, rằng ông ta đã làm nhiều, rất nhiều “để cho mọi việc đều được hoàn hảo”. Lúc đó ông ta không ngồi yên được lấy một phút, chốc lại đứng dậy, tay luôn luôn làm các cử động, vân vê ria mép bên trái, nhìn xuống chân vân vân.

– Nhưng đó là việc lâu lắm rồi, – cuối cùng ông ta nói có vẻ ngạc nhiên.

– Không, cũng không lâu quá đâu, – thầy Korablyov bác lại. – Trước cách mạng không lâu.

– Phải, trước cách mạng không lâu. Tôi hồi đó không làm việc ở tổ hợp tác thương binh. Nhưng đó chỉ là tạm thời, chỉ là phục vụ. Bởi vì tôi có công lao lớn. Hồi đó chúng tôi làm việc rất nhiều. Đó là những công việc quan trọng.

Tôi định hỏi ông ta những công việc ấy cụ thể là những việc gì, nhưng thầy Korablyov nhìn tôi với cái vẻ bình thường, hình như chẳng tỏ ra ý gì cả, thế là tôi ngoan ngoãn ngậm mồm lại.

– Bác Nikolai Antonych, bác đã kể cho tôi nghe về đội thám hiểm này, – thầy Korablyov nói. – Tôi còn nhớ bác còn giữ cả những giấy tờ và thư từ gì đó. Tôi đề nghị với bác một điều: bác hãy kể lại câu chuyện của bác cho anh chàng trẻ tuổi này nghe. Bác cứ gọi anh ta là Sanya, thế thôi. Bác hãy hẹn ngày, giờ khi nào có thể đến gặp bác được và ghi cho anh ta địa chỉ.

– Xin mời. Tôi sẽ rất sung sướng! Tôi xin mời các vị đến nhà tôi, mặc dù tôi phải xin lỗi trước là nhà cửa chẳng ra sao. Trước kia tôi cũng có nhà riêng, có những mười một buồng, tôi không giấu giếm gì điều đó, trái lại tôi cũng đã viết vào phiếu điều tra, bởi vì tôi đã cống hiến rất nhiều cho nhân dân. Chính vì thế mà tôi đã làm đơn xin tiền trợ cấp dưỡng lão. Tôi nghĩ chắc người ta sẽ phê chuẩn bởi vì tôi đã có rất nhiều công lao. Cuộc thám hiểm này – chỉ là một giọt nước trong biển cả. Tôi cũng đã từng xây dựng cầu qua sông Volga.

Ông ta cứ thế nói thao thao bất tuyệt. Trên đầu ông ta mọc một mớ tóc trắng xám rất nhọn, trông ông ta giống một con chim già đã dày dạn phong sương!

Sau đó đèn điện trong phòng hóa trang của Grisha bỗng vụt tắt, – đã hết một màn kịch! Và cái ảo ảnh của thế kỷ trước này cũng biến mất đột ngột y như nó đã xuất hiện.

Toàn bộ cuộc nói chuyện chỉ kéo dài có năm phút, nhưng tôi cảm thấy cứ như nằm mơ, nó kéo dài rất lâu. Thầy Korablyov nhìn tôi cười, hình như trông tôi có vẻ ngu đần lắm.

– Thưa thầy Ivan Pavlych!

– Cái gì?

– Ông ấy đấy à?

– Đúng ông ấy.

– Có thể như thế được không?

– Được lắm.

– Chính người này?

– Chính người này.

– Ông ấy đã kể những gì với thầy? Ông ấy biết Nikolai Antonych? Ông ấy đến nhà ông này rồi?

– Không, chính vì ông ấy không muốn đến.

– Tại sao?

– Tại vì ông ấy căm thù Nikolai Antonych.

– Vì lẽ gì?

– Vì nhiều chuyện.

– Vậy rốt cuộc ông ấy nói với thầy những gì? Rốt cuộc cái thư ủy nhiệm mang tên von Vyshimirsky ấy lấy ở đâu ra? Thầy có nhớ thầy đã nói chuyện với tôi về bức thư ủy nhiệm ấy không?

– Ờ, ờ! Tất cả vấn đề là ở chỗ này đây! – Thầy Korablyov nói. – Ở bức thư ủy nhiệm ấy đấy! Khi tôi hỏi đến bức thư ủy nhiệm thì ông ta giận dữ phát run người lên.

– Thưa thầy Ivan Pavlych, xin thầy hãy kể lại cho tôi nghe toàn bộ câu chuyện này đi! Thầy tưởng rằng đến phút cuối cùng thầy mới cho tôi biết người đó là Vyshimirsky, như vậy là tốt lắm hay sao? Tôi cuống cả lên và có lẽ ông ấy cho tôi là thằng ngốc mất.

– Trái lại, ông ấy rất thích anh, – thầy Korablyov nói nghiêm túc. – Ông ta có một cô con gái đã lớn, vì thế ông ta nhìn tất cả các chàng trai đều bằng một quan điểm: có xứng đáng là chồng chưa cưới của con gái ông không? Không còn nghi ngờ gì nữa, anh là người hoàn toàn xứng đáng: trẻ, đẹp trai, lại là phi công.

– Thầy Ivan Pavlych, – tôi nói giọng trách móc, – tôi không hiểu, tôi xin nói thật đấy… Thầy đã thay đổi nhiều quá, rất nhiều! Thầy biết rằng tất cả những cái đó đối với tôi rất quan trọng, thế mà thầy còn đùa tôi.

– Thôi được, Sanya, đừng cáu kỉnh nữa, tôi sẽ nói tất cả. Nhưng bây giờ phải chuồn khỏi đây cho mau, nếu không Grisha sẽ tóm được và sẽ bắt chúng ta phải xem kịch ở nhà hát kịch nói Moskva…

Nhưng chúng tôi không chuồn kịp. Đèn đã bật sáng. Grisha hấp tấp chạy vào buồng hóa trang. Nó đeo bộ râu màu hung, cái mũi dài màu trắng và phải nói rằng nó giống vai hề trong rạp xiếc hơn là vai bác sĩ, nhưng là vai hề có vẻ mặt dũng cảm và lương thiện. Tôi và thầy Ivan Pavlych không nhận ra hắn ngay và rất buồn là câu cuối cùng “giữ lại xem kịch ở Nhà hát kịch nói Moskva”, rõ ràng là đã đến tai hắn. Nhưng rõ ràng là Grisha không nhận ra trong câu nói này có ý gì làm người ta không vui, mà trái lại, nó lại hiểu đâu đó như chúng tôi đang tha thiết mong muốn được đến ngay rạp để xem kịch và xem cái vai bác sĩ do nó đóng. Nó nói:

– Việc đã thế này, tôi đi tìm cho các vị chỗ ngồi ngay bây giờ.

Nó dẫn chúng tôi đi theo con đường riêng của các diễn viên.

Trên đường đi tôi hỏi nó, tại sao người ta lại hóa trang cho nó vai bác sĩ kỳ quái đến như vậy. Không ngờ nó lại trả lời vẻ rất quan trọng:

– Đây là một dụng ý sâu xa đấy.

Tôi chẳng còn biết bác lại nó thế nào nữa.

Hình như thầy Ivan Pavlych không đánh giá cao tài năng của Grisha. Nhưng tôi lại thích nó thật sự. Tôi thấy nó là một đứa có tài. Trong vở kịch này nó chỉ đóng một vai rất nhỏ, nhưng theo tôi thì nó đóng rất xuất sắc. Lúc nó rời khỏi bệnh nhân đi ra, nó trầm ngâm một lát, nó đứng lại phía trước sân khấu rất lâu. Đó là lối “chơi đòn cân não” và để cho khán giả phỏng đoán xem nó sẽ nói những gì. Rất đáng tiếc là vai nó đóng chỉ cho phép nó nói những câu hoàn toàn không tương xứng với nét mặt và điệu bộ dũng cảm của nó. Nó diễn lúc kê đơn thuốc trông rất đạt và khi nó nhận tiền, bàn tay nó không tự nhiên, đúng là một bác sĩ thật sự. Giá nó đừng nói to quá thì hay hơn. Nói chung nó đóng vai này rất khá, tôi nói với thầy Ivan Pavlych một cách nghiêm túc rằng rồi đây nó có thể trở thành một diễn viên giỏi.

Khi nó nhận tiền rồi đi ra, nó vấp phải cái ghế cũng rất tự nhiên. Sau đó tôi và thầy Ivan Pavlych không xem tiếp màn sau nữa.

Tôi vẫn cứ muốn nói chuyện về Vyshimirsky nhưng trong lô có tiếng suỵt suỵt làm cho tôi phải ngậm miệng lại, tôi chỉ mới kịp hỏi có một câu:

– Làm sao thầy tìm được ông ấy?

Thầy Ivan Pavlych vừa kịp trả lời:

– Rất đơn giản: con trai ông ấy học ở trường chúng ta.

Chương 6
Lại có nhiều điều mới

Từ trước đến nay tôi vẫn chẳng hiểu tí gì về giấy vay nợ – khi tôi mới bắt đầu học thì bản thân chữ này cũng không có. “Văn tự vay tiền” là gì? “Hối phiếu” là gì? “Đơn bảo hiểm” là gì? Chính là “Đơn bảo hiểm” chứ không phải chữ “Bắc cực”, chữ Bắc cực thì mọi người đều đã biết. “Sổ nợ” là gì? Không phải giọng cao mà là “sổ nợ”[57].

Khi tôi đọc sách gặp phải những từ này, không hiểu sao tôi cứ nhớ đến cái “phòng hậu thẩm” ở Ensk – đến những chiếc ghế dài bằng sắt trong hành lang nhá nhem tối to rộng, lão nhân viên tòa án không ai trông thấy đang ngồi đằng sau hàng lan can gỗ mà mẹ cứ phải van nài mãi. Đó là cuộc sống đã qua, cuộc sống đã bị lãng quên từ lâu rồi, nay nó lại dần dần hiện ra trước mắt từ khi Vyshimirsky kể cho tôi nghe câu chuyện bất hạnh của mình.

Chúng tôi ngồi trong căn nhà hầm bé nhỏ có cửa sổ. Ở đây lúc nào cũng có thể trông thấy cái chổi và đôi chân. Có lẽ người quét sân đang đứng đó. Trong căn phòng này cái gì cũng cũ kỹ, cái chân ghế đã phải lấy dây buộc. Tôi vừa tì tay lên cái bàn ăn đã phải rụt ngay lại vì tấm ván ở đầu bàn ăn chỉ chực đổ. Chỗ nào cũng có những miếng vải bọc rất bẩn – trên cửa sổ thì vải bọc này treo thay rèm cửa, trên ghế đi-văng thì trải miếng vải bọc rách, quần áo treo trên tường cũng che bằng thứ vải này. Những cái mới ở trong gian phòng này chỉ có cái bảng con, lõi cuộn chỉ và vòng dây thép của thằng con trai Vyshimirsky – một thằng bé mười hai tuổi, mặt tròn, da bánh mật – nó vứt những thứ này ở trong góc tường sau bàn học của nó. Chính thằng bé này cũng hoàn toàn mới mẻ và rất xa lạ đối với cái thế giới mà giờ đây tôi đang nhớ lại lờ mờ trong khi nghe ông Vyshimirsky kể chuyện về những sổ nợ và hối phiếu của ông ấy.

Đây là một câu chuyện rối rắm rất dài, trong đó có rất nhiều điều vô lý. Lão già coi tất cả những việc lão đã làm từ xưa đến nay đều là công lao, bởi vì “tất cả những việc này đều là vì nhân dân, vì nhân dân”. Lão đặc biệt nhấn mạnh việc lão đã từng làm thư ký cho đại giáo chủ Isidor, lão tuyên bố là lão biết rất rõ đời sống của tầng lớp cha cố, thậm chí lão còn đặc biệt nghiên cứu nó để mong nó sẽ “có lợi cho nhân dân”. Lão luôn luôn sẵn sàng vạch mặt tên đại giáo chủ này.

Lão còn coi một chức vụ khác của lão, tức là phục vụ cho tên thượng tướng hải quân Khekert nào đó cũng là công lao. Tên thượng tướng hải quân này có một “thằng con trai bị bệnh thần kinh”, Vyshimirsky phải dẫn nó đến các khách sạn để cho người ta khỏi đoán nó bị bệnh thần kinh, bởi vì “họ che giấu việc này”…

Đến lúc lão kể chuyện về Nikolai Antonych thì tôi liền vểnh tai lên nghe. Trước đây tôi vẫn cho rằng Nikolai Antonych là một nhà giáo dục. Một nhà giáo dục điển hình! Bởi vì ở trong nhà ông ta bao giờ cũng dạy người, bao giờ cũng giải thích, cũng dẫn chứng những ví dụ nọ kia.

– Chẳng phải thế đâu, – Vyshimirsky căm giận, cau mày bác lại. – Đó là bước đường cùng, bất đắc dĩ phải làm đó thôi. Trước kia hắn ta là tay buôn bán. Một mặt hắn làm ở Sở Giao dịch, mặt khác vẫn buôn bán. Hắn là một tay giàu có vừa làm ở Sở Giao dịch, vừa buôn bán.

Đây là một tin mới thứ nhất. Sau đó còn có tin thứ hai. Tôi hỏi, đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov có quan hệ gì với Sở Giao dịch? Tại sao Nikolai Antonych lại nắm công việc của đội thám hiểm? Chẳng lẽ ở đây cũng có lời hay sao?

– Nếu đội thám hiểm bị tan vỡ thì hắn lại càng thích, – Vyshimirsky nói. – Hắn mong muốn như vậy, rất mong muốn như vậy. Kết quả đúng như vậy thật!

– Tôi không hiểu.

– Hắn đã yêu bà vợ của thuyền trưởng. Hồi đó đã có rất nhiều dư luận về việc này. Người ta đã nói nhiều, rất nhiều. Đây là cả một câu chuyện dài. Nhưng thuyền trưởng chẳng hề nghi ngờ gì cả. Ông ta là một người rất tốt, nhưng rất mộc mạc. Thật là một người rất tốt, rất nhiệt tình và có tài!

Tôi sửng sốt.

– Yêu bà Maria Vasilievna? Ngay từ những năm đó?

– Phải, phải, phải, – Vyshimirsky vội vàng nhắc đi nhắc lại. - Trong này có những lý do cá nhân. Anh có hiểu không – cá nhân. Lý do cá nhân, cá nhân, cá nhân. Hắn ta muốn đưa thuyền trưởng sang thế giới bên kia, cho nên có thể hy sinh được tất cả gia tài. Kết quả hắn đã đưa đi được.

Nhưng tình yêu rốt cuộc vẫn là tình yêu mà buôn bán vẫn là buôn bán. Nikolai Antonych chẳng hy sinh tí tài sản nào của hắn cả. Trái lại, tài sản của hắn đã tăng gấp đôi. Ví dụ hắn đã mua những quần áo mục cho đội thám hiểm. Hắn đã mua thứ sô-cô-la người ta vứt đi vì bị ngấm dầu hỏa. Tất cả những thứ này đều là của ăn đút lót của bọn con buôn.

– Đó là sự phá hoại, đó là sự phá hoại! – Vyshimirsky nói. – Kế hoạch! Một kế hoạch phá hoại!

Nhưng trước kia Vyshimirsky đối với cái kế hoạch này rõ ràng là có thái độ khác bây giờ, bởi vì lão có tham gia vào kế hoạch này và được Nikolai Antonych cử đi Arkhangelsk để gặp đội thám hiểm và cung cấp cho đội thám hiểm.

Chính lúc đó đã xuất hiện bức thư ủy nhiệm mà Nikolai Antonych đã đưa cho thầy Korablyov xem. Cùng với bức thư ủy nhiệm này, Vyshimirsky đã nhận được một số tiền – vừa hối phiếu, vừa tiền mặt…

Sau đó lão già cáu kỉnh khịt khịt mũi, lão rút trong ngăn kéo ra mấy tờ hối phiếu. Nói chung hối phiếu là một tờ giấy biên lai bảo đảm theo thời hạn quy định phải trả lại số tiền đó. Nhưng tờ biên lai đó phải viết trên giấy của Nhà nước, rất bền, có bóng chìm trông rất hoa mỹ, làm cho người ta rất tin tưởng. Vyshimirsky giải thích cho tôi, những hối phiếu này hồi ấy có thể lưu thông thay tiền mặt được. Nhưng cái đó hoàn toàn không phải là tiền, bởi vì “người phát hành phiếu” có thể bất thình lình tuyên bố họ hết tiền.

Trong đó có thể có rất nhiều trò lừa bịp. Vyshimirsky tố cáo Nikolai Antonych là vì lão mắc một trong những trò lừa bịp ấy.

Lão tố cáo Nikolai Antonych bởi vì Nikolai Antonych đã gửi cho một số hối phiếu cùng thư ủy nhiệm cho lão, nhưng những hối phiếu này đều “vô hiệu lực”, nghĩa là Nikolai Antonych đã biết trước rằng “người phát hành phiếu” đã phá sản, không thể trả tiền mặt được nữa. Nhưng Vyshimirsky không biết điều đó nên đã nhận hối phiếu coi như tiền mặt bởi vì “người phát hành phiếu” là những nhà buôn các ngành các nghề khác nhau, hồi đó có một số rất có tiếng tăm. Mãi sau khi tàu nhổ neo rồi, còn lại một khoản nợ là bốn mươi tám nghìn rúp, lúc đó lão mới biết là bị mắc lừa. Lúc đó tất nhiên chẳng có ai chịu nhận cái thứ hối phiếu “vô giá trị” ấy để trả món nợ này.

Thế là Vyshimirsky buộc phải bỏ tiền túi ra trả món nợ này. Sau này lão còn phải trả món nợ này một lần nữa bởi vì Nikolai Antonych đã đưa lão ra tòa án, đã xử lão phải truy hoàn toàn bộ số tiền mà Nikolai Antonych đã giao cho lão khi đi Arkhangelsk.

Tất nhiên tôi kể lại câu chuyện này một cách rất vắn tắt thế thôi, chứ lão già kể cho tôi nghe những hai tiếng đồng hồ và cứ đứng lên ngồi xuống hoài.

– Tôi đã kiện lên đến tận tòa án tối cao, – cuối cùng lão nói vẻ dọa nạt. – Nhưng người ta bác đơn kiện.

Lão bị bác đơn kiện, thế là công việc kết thúc vì tài sản của lão đã bán sạch rồi. Ngôi nhà – lão có một ngôi nhà – cũng đã bán đi rồi và lão phải dọn sang ở một căn phòng khác, nhỏ hơn. Vợ lão vì đau khổ mà chết, chỉ còn lại mấy đứa trẻ thơ. Về sau lão lại sang một căn phòng khác càng nhỏ hơn, chỉ còn lại có một buồng mà lão hiện đang ở một cách miễn cưỡng. Tất nhiên “đây chỉ là tạm thời”, bởi vì “chính phủ sắp coi trọng công lao của lão đã cống hiến cho nhân dân”. Nhưng hiện nay lão buộc lòng phải sống ở đây. Lão có một cô con gái đã trưởng thành, cô ta biết những hai thứ tiếng nước ngoài, chính vì căn phòng này mà cô ta chưa đi lấy chồng được: phu quân không có lối ra vào. Chờ khi nào được phát tiền trợ cấp dưỡng lão, lúc ấy lão sẽ dọn đi nơi khác.

– Đi đâu cũng được, dù là vào trại thương binh cũng được, – lão cay đắng phủi tay nói.

Rõ ràng là cô con gái đã luống tuổi này muốn ở một mình để dễ lấy chồng.

– Bác Nikolai Ivanych, – tôi nói với lão. – Bác cho tôi hỏi một câu nhé: bác bảo rằng ông ấy gửi giấy ủy nhiệm này đến Arkhangelsk cho bác, tại sao nó lại rơi vào tay ông ấy?

Vyshimirsky đứng lên. Lão có cái mũi rất to và những mớ tóc đã điểm bạc đều rung lên vì căm giận.

– Tôi đã ném tờ giấy ủy nhiệm ấy vào mặt hắn, – lão nói. – Hắn đi rót nước, nhưng tôi không thèm uống. Tôi đi ra đến ngoài phố thì ngất đi. Đấy còn nói gì nữa!

Lão lại cay đắng phủi tay một lần nữa.

Tôi nghe lão kể mà lòng nặng trĩu. Trong câu chuyện này có một cái gì nhơ bẩn giống như tất cả những cái chung quanh đây, vì thế mà tôi cứ muốn đi rửa tay. Tôi cho rằng cuộc nói chuyện lần này sẽ là một bằng chứng mới để chứng minh sự đúng đắn của tôi, nó mới mẻ và kỳ lạ cũng như sự xuất hiện đột ngột của người này. Kết quả đúng là như vậy. Nhưng tôi cảm thấy rất khó chịu vì trong những bằng chứng mới này có lẫn những vết tích nhơ bẩn.

Sau đó lão lại nói về chuyện dưỡng lão “nhất định người ta sẽ cho tôi tiền trợ cấp dưỡng lão, bởi vì tôi đã có bốn mươi nhăm năm công tác”. Đã có một người trẻ tuổi đến nhà lão và lấy đi tất cả giấy tờ. Nikolai Antonych cũng rất thích anh chàng này, nhưng sau đó không thấy đến lần nào nữa.

– Nó hứa sẽ chạy chọt, chạy chọt, – Vyshimirsky nói, – nhưng sau đó chẳng thấy đến.

– Nikolai Antonych cũng thích?

– Phải, phải, phải! Hắn thích lắm, sao lại không!

– Người đó là ai?

Vyshimirsky xòe hai bàn tay ra.

– Nó đã đến mấy lần. Con gái tôi nó biết, chúng nó đã uống trà và nói chuyện ở đây. Nó biết, nó biết!

Một nụ cười yếu ớt chạy trên khuôn mặt lão, đại khái kiểu quen biết này gắn liền với những hy vọng nào đó.

– Phải, thật là tò mò, – tôi nói. – Hắn lấy hết giấy tờ đi rồi?

– Vâng, để làm trợ cấp dưỡng lão, để làm trợ cấp dưỡng lão. Để anh ấy chạy cho mà.

– Có hỏi về Nikolai Antonych?

– Đúng, đúng. Còn hỏi tôi có biết người nào khác… Rất có thể còn có người nào đó biết việc anh ta làm… công việc của con chim này… Tôi giới thiệu anh ta đến một người.

– Thú vị thật. Vậy anh chàng trẻ tuổi ấy là ai?

– Một con người oai nghiêm, – Vyshimirsky nói. – Hứa sẽ chạy chọt hộ. Anh ta nói tất cả những cái đó cần để làm thủ tục xin trợ cấp dưỡng lão, chính là vì cá nhân chứ không phải vì cái gì khác!

Tôi hỏi tên anh là gì, nhưng ông già không thể nhớ ra được nữa. Ông lão nói:

– Hình như tên “sa” gì ấy.

Sau đó cô con gái lớn chạy vào. Đúng là cô ta đã đến lúc cần lấy chồng thật. Song đó không phải là việc dễ, ở đây tuyệt đối không phải vì “phu quân không có cửa ra vào”, vấn đề là ở chỗ cô gái có cái mũi to quá, cô thở bằng mũi một cách rất hung hăng khác thường. Tôi không biết có bị bệnh ngạt mũi mãn tính hay vì một tập quán xấu làm cho cô phải luôn luôn làm như vậy. Nhưng khi tôi nhìn thấy cô quay về phía ông bố hít hít rất mạnh bằng mũi, tôi hiểu ngay tại sao ông lão muốn vào trại thương binh ngay lập tức.

Tôi chào cô rất lịch sự, cô chạy đi đâu đó và lúc quay lại thì khác hẳn: lúc nãy cô mặc bộ quần áo Ả-rập, còn bây giờ cô đã mặc chiếc váy áo thường.

Chúng tôi chuyện trò với nhau: thoạt đầu nói về thầy Korablyov – đó là người duy nhất chúng tôi cùng biết, – sau đó đến người học trò của ông, cậu bé vẫn đùa nghịch những cuộn chỉ của mình ở trong góc nhà, chẳng thèm để ý gì đến chúng tôi. Nếu không có những động tác mũi của cô, có lẽ cuộc nói chuyện của chúng tôi cũng thú vị. Cô nói rằng cô không thích xem phim bởi vì trong phim người nào cũng “trắng bệch như người chết”, nhưng lúc đó ông già lại đưa vấn đề tiền dưỡng lão của ông vào.

– Nyutochka, tên cái anh chàng ấy là gì nhỉ? – Lão sợ hãi hỏi.

– Cái anh chàng nào?

– Cái anh chàng hứa chạy hộ khoản trợ cấp dưỡng lão ấy.

Nyutochka chau mày. Môi cô run run, lập tức trên mặt cô hiện lên nhiều tình cảm. Trong đó thái độ chính là căm phẫn.

– Con không nhớ, hình như Romashov thì phải, – cô ta lơ đãng trả lời.

Chương 7
“Nhà tôi có khách”

Romashka! Thằng Romashka đã đến nhà họ! Nó đã hứa chạy tiền dưỡng lão cho ông già. Nó đã ve vãn cô Nyuta có cái mũi to! Cuối cùng nó lấy hết giấy tờ và trốn biệt. Thậm chí ông già cũng không nhớ rõ là những giấy tờ gì. Thoạt đầu tôi nghĩ đó là một Romashka nào khác, một người trùng tên. Không, Chính là nó. Tôi tả lại nó một cách tỉ mỉ, Nyuta nói bằng giọng căm thù.

– Chính nó!

Nó đã ve vãn cô ta, điều đó đã quá rõ. Nhưng sau lại thôi, nếu không cô ta đã chẳng chửi nó cay độc như hiện nay cô đang chửi. Nó đến với ông già để thăm dò về chuyện Nikolai Antonych. Nó thu thập những tài liệu. Để làm gì? Nó lấy những tài liệu giấy tờ của Vyshimirsky đi để làm gì? Qua những tài liệu này, ít nhất cũng rút ra được một kết luận trước cách mạng, Nikolai Antonych không phải là một nhà sư phạm, mà là một tên đầu cơ bẩn thỉu ở Sở Giao dịch.

Tôi ở nhà Vyshimirsky ra về mà đầu thấy choáng váng, ở đây chỉ có thể có hai ý đồ: hoặc là thủ tiêu tất cả những tang chứng của quá khứ, hoặc là nắm Nikolai Antonych.

Nắm lão ta ư? Để làm gì? Romashov chẳng đã là người học trò trung thành nhất, đáng tin cậy nhất của ông ta đó sao! Ngay từ hồi còn học tiểu học nó đã như thế, đi nghe trộm những cuộc nói chuyện của học sinh về Nikolai Antonych, để rồi đi báo cáo lại cho ông ấy. Đó là việc được giao, Nikolai Antonych đã trao cho nó nhiệm vụ tìm hiểu tất cả những gì Vyshimirsky biết về ông ta. Ông ta ngầm cử Romashov đến để lấy đi tất cả những giấy tờ có hại cho một nhà sư phạm Xô Viết như ông ta.

Tôi rẽ vào hiệu cà phê ăn kem. Sau đó uống cái gì đó. Tôi cảm thấy rất nóng, và tôi cứ suy nghĩ miên man. Sau khi tốt nghiệp, tôi và Romashka xa cách nhau đã nhiều năm rồi. Hồi đó nó quả là một con vật đê tiện, lạnh lùng. Nhưng đối với Nikolai Antonych nó lại rất chân thành, hay là tôi chỉ tưởng như thế thôi? Giờ đây tôi không biết nó. Rất có thể nó đã thay đổi rồi? Rất có thể nó giấu Nikolai Antonych, vì nó yêu mến ông ta nên muốn thủ tiêu những giấy tờ xem ra có thể làm tổn hại đến tên tuổi đẹp đẽ của ông thầy và người bạn của nó.

Đó chỉ là điều nhảm nhí, chỉ cần nhớ lại cái mặt trắng bệch và đôi mắt tròn không tự nhiên của thằng Romashka là có thể nhận thức về nó một cách đúng đắn.

Tôi ăn một cây kem nữa. Khi tôi hỏi mua chiếc kem thứ ba thì cô bán hàng cười. Có lẽ cô lấy làm thú vị thấy tôi ăn nhiều kem như thế, cho nên cô đã đến trước gương sửa lại mái tóc.

Không, không bao giờ nó làm một việc gì do sự gắn bó với người này. Ở đây phải có một mục đích bí mật gì, tôi tin chắc như vậy. Tôi chỉ không đoán ra mục đích ấy là gì, bởi vì tôi chỉ có thể phán đoán theo quan hệ cũ giữa Nikolai Antonych và Romashka, còn quan hệ mới của họ tôi biết rất ít.

Đây có thể chỉ là một mục đích rất đơn giản liên quan đến vấn đề đề bạt chức vụ gì đó. Vì Nikolai Antonych là giáo sư, Romashka là trợ lý của ông ta. Cũng có thể là vì tiền, bởi vì ngay từ hồi còn học ở trường, hễ nói đến tiền là nó đỏ tai lên, việc đó cũng không phải là vô cớ. Hay vì vấn đề công xá, chuyện đó có trời biết!

Tôi gọi dây nói cho Valya, tôi muốn bàn với nó một số việc, vì mấy năm gần đây nó có đến nhà Tatarinov mấy lần. Nhưng nó lại đi vắng, Cũng như mọi khi, lúc cần đến nó thì nó lại đi chơi đâu mất.

“Không, không phải vì tiền công, cũng không phải vì địa vị – tôi tiếp tục suy nghĩ. – Muốn đạt được mục đích này, nó hoàn toàn có thể dùng biện pháp khác đơn giản hơn, chỉ cần nhìn vào con người nó là có thể đoán được việc này”.

Đã đến lúc phải về nhà, nhưng hoàng hôn vừa buông xuống, đây là buổi hoàng hôn rất Moskva, nó không giống tí nào với buổi hoàng hôn của tôi ở Zapolyarye. Chính vì thế mà tôi rất muốn đi bộ, mặc dù khách sạn còn cách rất xa.

Tôi lững thững bước đi, đầu tiên tôi đi ra phố Gorky, sau đó rẽ vào ngõ Vorotnikovsky. Những nơi quen thuộc quá! Khách sạn lùi lại một bên, tôi vẫn đi theo ngõ Vorotnikovsky, sau đó rẽ sang phố Sadovo Triumphalnaya, đi qua trường cũ của tôi. Còn từ Sadovo Triumphalnaya đến Tverskaya Yamskaya thứ hai, rõ ràng là rất gần. Tôi đã đi qua phố đó và chỉ vài phút sau tôi đã dừng lại trước cái cổng một ngôi nhà quen thuộc. Tôi nhìn vào trong cổng và thấy cái sân nho nhỏ quen thuộc. Hồi nào tôi đã từng bổ củi giúp bà cụ ở đây. Kia là cầu thang, tôi đã từng trượt từ trên đó xuống, kia là cửa ra vào bọc vải sơn đen và tấm biển con bằng đồng, trên đó viết kiểu chữ hoa tên họ: “N.A. Tatarinov”…

– Katya, mình đến tìm cậu, cậu không đuổi mình ra chứ?

Sau này Katya nói rằng, khi cô trông thấy tôi, cô biết ngay tôi “thay đổi rất nhiều so với hôm mồng Ba ở Nhà hát lớn”. Nhưng có một điều cô không thể biết được: tại sao tôi lại đến với cô một cách bất ngờ thế này và “thay đổi rất nhiều” như thế. Cả buổi tối tôi không rời mắt khỏi Nikolai Antonych và Romashka.

Tất nhiên nói thế có phóng đại lên một chút, nhưng quả thật tôi nhìn họ chằm chằm. Tối hôm đó đầu óc tôi căng thẳng, chẳng khác gì hôm vào thi. Người ta vừa bắt đầu nói tôi đã cứ muốn đoán ra và hiểu ngay lập tức.

Tôi quên nói một điều, lúc ngồi ở quán cà phê tôi đã mua một bó hoa tươi. Tôi đi đến nhà Tatarinov với bó hoa trong tay. Tôi rất ngượng. Từ ngày tôi và Petya đi hái trộm hoa lan tím ở vườn Nhà thờ ở Ensk, chờ sau khi tan rạp bán cho những người đi xem hát năm cô-pếch một bó, đến nay chưa bao giờ tôi cầm hoa đi ngoài phố. Giờ đây tôi đến nhà họ và phải trao cho Katya bó hoa tươi này… Nhưng không hiểu sao tôi lại đặt bó hoa lên bàn bên cạnh cái mũ.

Có lẽ tôi đã quá xúc động, cho nên sau khi nói được vài câu, tiếng tôi đã oang oang lên khiến cho Katya phải nhìn thẳng ngay vào mặt tôi.

Chúng tôi đi sang phòng của cô, nhưng lúc đó cụ Nina Kapitonovna từ trong phòng ăn đi ra. Tôi cúi chào. Bà cụ nhìn tôi vẻ kinh ngạc và cũng gật đầu chào lại rất lịch sự.

– Bà ơi, cháu là Sanya Grigoriev đây. Bà không nhận ra cháu à?

– Sanya! Trời ơi! Có thật không?

Cụ giật mình ngắm nhìn tôi. Vì cửa phòng ăn mở nên tôi nhìn thấy Nikolai Antonych đang ngồi trong chiếc ghế bành, tay cầm tờ báo. Ông ta có nhà!

– Chào bà, bà Nina Kapitonovna thân yêu! – Tôi nói. – Bà còn nhớ cháu không? Có lẽ bà quên cháu từ lâu rồi phải không?

– Hừ! Quên rồi! Tôi chẳng quên tí nào cả, – bà cụ trả lời.

Chúng tôi đang hôn nhau thì Nikolai Antonych từ trong phòng ăn đi ra và dừng lại ở cửa.

Đó là phút chúng tôi đánh giá lại nhau. Ông ta có thể không nhìn thấy tôi cũng như ông ta đã không nhìn thấy tôi tại buổi lễ kỷ niệm của thầy Korablyov. Ông ta có thể nhấn mạnh rằng chúng tôi không quen nhau. Và cuối cùng ông ta có thể chỉ ra cửa và đuổi tôi đi, mặc dù làm thế quá mạo hiểm, ông ta chẳng làm cách thứ nhất chẳng làm cách thứ hai, cũng chẳng làm cách thứ ba.

– A, con đại bàng trẻ, – ông ta niềm nở nói. – Cuối cùng cũng bay đến chỗ chúng tôi à? Đáng lẽ phải đến từ lâu rồi đấy.

Ông sảng khoái chìa tay cho tôi.

– Chào ông, Nikolai Antonych!

Katya nhìn chúng tôi ngạc nhiên. Cụ bà thì chớp mắt lia lịa. Còn tôi lại rất phấn khởi, giờ đây tôi có thể nói chuyện thoải mái.

– Phải… Chẳng còn gì đáng nói nữa, thật tuyệt, – Nikolai Antonych nghiêm nghị nhìn tôi. – Trước kia còn là một đứa trẻ con, thế mà bây giờ đã là phi công Bắc cực rồi. Lại chọn cái nghề như thế! Cừ lắm!

– Nghề bình thường thôi ông Nikolai Antonych ạ, – tôi đáp. – Cũng như mọi nghề khác.

– Cũng thế à? Thế còn tinh thần tự chủ? Còn tinh thần dũng cảm khi nguy hiểm. Rồi còn kỷ luật, không phải chỉ trong lúc làm việc mà phải có kỷ luật trong lòng, như người ta thường nói là kỷ luật tự giác!

Nghe những lời nói giả dối rỗng tuếch của ông ta, theo trí nhớ cũ tôi cảm thấy lộn mửa, nhưng tôi vẫn chăm chú nghe, nghe một cách rất lễ phép. Tôi cảm thấy ông ta già đi rất nhiều so với hôm dự lễ kỷ niệm của thầy Korablyov, sắc mặt ông ta cũng đầy vẻ mệt mỏi. Khi chúng tôi đi vào phòng ăn, ông ta ôm vai Katya và cô ấy hơi né tránh.

Trong phòng ăn còn có một bà cô Bubenchikov đang ngồi, nhưng tôi không nhớ rõ đó chính là bà đã cầm cái cán bàn chải ra định đánh tôi hay đó là bà đã mắng con dê. Nhưng dù sao bây giờ bà cụ cũng đón tiếp tôi rất ân cần.

– Đấy, chúng tôi đang chờ anh đấy! – Nikolai Antonych nói khi cụ Nina Kapitonovna săn đón tiếp tôi, rót nước trà cho tôi và đem đến cho tôi tất cả những món ăn có trên bàn. – Chúng tôi đang chờ anh kể chuyện Bắc cực đấy. Hãy kể chuyện lái máy bay mò, chuyện những vùng quanh năm băng tuyết, chuyện rừng tuyết núi băng bồng bềnh trôi!

– Mọi việc đều rất tốt, ông Nikolai Antonych ạ, – tôi rất phấn khởi nói. – Núi băng vẫn là núi băng, rừng tuyết vẫn là rừng tuyết.

Nikolai Antonych cười.

– Có một lần tôi gặp một người bạn cũ, hiện nay ông có công tác trong đoàn đại biểu thương mại của ta ở La Mã, – ông nói. – Tôi hỏi ông ta: “Này, La Mã thế nào?”. Ông ta đáp: “Chẳng sao cả! La Mã vẫn là La Mã”. Câu đó rất giống với câu anh vừa nói, có phải không?

Ông ta nói giọng rất khách sáo. Katya buông mắt nhìn xuống, nghe chúng tôi nói chuyện, cần phải tìm cách duy trì cuộc nói chuyện này, thế là tôi đã kể chuyện người Nenets thật, kể lại phong cảnh Bắc cực, thuận mồm tôi kể cả chuyện tôi và bác sĩ đã bay đến Vanokan như thế nào. Cụ Nina Kapitonovna luôn luôn quan tâm hỏi tôi bay có cao không, việc đó làm cho tôi nhớ đến bức thư của dì Dasha tôi nhận được hồi còn học ở Trường Hàng không Balashov. Trong thư nói: “Nếu số phận đã không cho cháu được đi lại trên mặt đất như người thường thì Sanechka ạ, dì cầu xin cháu hãy bay thâm thấp xuống một chút”.

Tôi kể lại rằng Misha Golomb đã xoáy của tôi bức thư này, thế là từ đó trở đi, hễ tôi cứ đội mũ bay vào là cả sân bay lại vang lên tiếng gọi tôi:

– Sanya, bay thấp xuống một tí nhé!

Cũng chính anh chàng Misha này đã tổ chức ở trong Trường Hàng không tờ tạp chí hài hước lấy tên là “Bay thấp”. Trong tạp chí này có một mục đặc biệt “Kỹ thuật bay trên hình vẽ”, trong đó có bài thơ như sau:

Có độ cao

Mới dễ lao,

Bằng mái nhà

Sẽ lao đao

Sanya hỡi

Chớ có liều,

Dì khuyên cháu

Bay thấp nhiều

Có lẽ tôi kể lại chuyện này rất hay nên mọi người đều cười vang, cười rất to, nhất là Nikolai Antonych. Ông ta cứ cười suốt! Do đó mặt trắng bệch ra, – bao giờ ông ta cười mặt cũng trắng bệch ra.

Katya hầu như không ngồi yên ở bàn, cô cứ đứng dậy luôn và xuống nhà bếp mãi không lên. Tôi cảm thấy cô đi ra chỉ là để cho một mình thì dễ suy nghĩ, bởi vì khi cô quay lại thì nét mặt cô như vậy. Có một lúc cô quay lên, đi đến chỗ tủ buýp-phê để làm gì đó, tay cầm cái đĩa đan bằng mây, nhưng xem chừng cô lại quên không biết đến tủ để làm gì. Tôi nhìn thẳng vào mắt cô, cô cũng nhìn lại tôi bằng con mắt lo lắng, băn khoăn.

Hình như Nikolai Antonych có nhìn thấy chúng tôi trao đổi bằng mắt với nhau. Một bóng đen hiện trên khuôn mặt ông, thế là ông bắt đầu nói chậm rãi hơn, tròn trĩnh hơn.

Về sau Romashka đến. Cụ Nina Kapitonovna ra mở cửa cho nó. Tôi nghe thấy tiếng cụ nói ở phòng ngoài, giọng cay độc:

– Trong nhà tôi có khách đấy!

Nó đi đi lại lại ở phòng ngoài rất lâu, có lẽ để sửa sang lại quần áo, sau đó bước vào phòng, khi nhìn thấy tôi, nó làm ra vẻ chẳng ngạc nhiên tí nào.

– À, thì ra vị khách này! – Nó cười gượng và nói. – Thật vui mừng, thật vui mừng! Hết sức vui mừng! Hết sức vui mừng!

Thoáng nhìn cũng biết ngay là nó có vui mừng thật hay không. Còn tôi thì quả là có vui mừng thật! Ngay từ lúc nó mới bước vào, tôi đã theo dõi mỗi cử chỉ của nó. Mắt tôi không rời khỏi nó. Nó là con người như thế nào? Nó đã trở thành người như thế nào? Quan hệ của nó với Nikolai Antonych, với Katya ra sao? Kìa nó đang đi đến chỗ cô, nói chuyện với cô, mỗi cử chỉ, mỗi lời nói của nó đều là những câu đố nhỏ đối với tôi, nhưng tôi đã đoán ra ngay. Càng ngày tôi càng thấy căng thẳng, tôi chăm chú theo dõi nó và suy nghĩ về nó.

Giờ đây, khi tôi trông thấy họ đứng bên nhau – nó và Katya – tôi cảm thấy rất buồn cười: so với cô, trông nó sao nhỏ nhen, xấu xí và vô nghĩa thế. Nó nói lải nhải với Katya một cách rất tự tin, tôi nghĩ bụng: “Chú này quá tự tin đây”. Nó nói đùa gì đó với cụ Nina Kapitonovna, nhưng chẳng có ai cười, tôi lại nghĩ bụng: “Ngay Nikolai Antonych cũng không cười”.

Nhưng họ đã nói ngay sang chuyện ngành nghề, về vấn đề bảo vệ luận án gì đó mà Nikolai Antonych cho là tồi, nhưng Romashka thì lại bảo là rất hay.

Tất nhiên họ cố ý làm như vậy để nhấn mạnh rằng sự có mặt của tôi, đối với họ chẳng đáng chú ý. Nhưng tôi lại thích thú, bởi vì giờ đây tôi có thể ngồi im, nhìn họ, nghe và suy nghĩ.

“Không, – tôi nghĩ, – đây không phải là thằng Romashka trước kia, thằng Romashka vẫn lấy làm vinh dự được phục tùng tuyệt đối những mệnh lệnh của Nikolai Antonych. Nó nói với ông ta với thái độ coi thường, gần như vô lễ, còn Nikolai Antonych thì lại chau mày, trả lời nó một cách mệt mỏi. Đó là mối quan hệ phức tạp làm cho Nikolai Antonych rất không thích. Tôi đã đúng. Đó không phải là công việc được giao. Nó lấy những giấy tờ của Vyshimirsky không phải để thủ tiêu đi… Nó làm việc này là để bán những giấy tờ ấy cho Nikolai Antonych, đấy cái giống nó là như vậy. Có lẽ nó đã thu được khoản tiền lớn. Cũng có thể vẫn chưa bán mà còn đang mặc cả”.

Katya hỏi tôi câu gì đó, tôi trả lời cô. Romashka vừa nghe Nikolai Antonych vừa nhìn chúng tôi và lo lắng. Bỗng một ý nghĩ từ từ hiện lên giữa những ý nghĩ khác và hình như dừng lại một bên để chờ tôi đi đến gần ý nghĩ ấy. Đó là một ý nghĩ hết sức lạ lùng, nhưng đối với mọi người đã quen biết Romashov từ thuở bé lại là một ý nghĩ rất hiện thực. Nhưng giờ đây tôi không thể dừng lại ở ý nghĩ này, bởi vì nó rất đáng sợ, tốt nhất là giờ đây đừng có nghĩ về việc đó nữa. Hình như tôi chỉ nhìn nó từ xa.

Sau đó Nikolai Antonych và Romashka vào phòng làm việc làm gì đó. Chúng tôi ngồi lại với các bà già. Một bà chẳng nghe thấy gì cả, còn bà nữa thì làm ra vẻ chẳng nghe thấy gì hết.

– Katya, – tôi nói nhỏ. – Thầy Ivan Pavlych mời cậu bảy giờ tối mai đến chỗ thầy ấy. Cậu có đi không?

Cô im lặng gật đầu.

– Mình đến đây không sao chứ? Mình rất muốn gặp cậu.

Cô im lặng gật đầu.

– Mong cậu hãy quên tối ngày mồng Ba đi nhé. Tóm lại tất cả đều không phải như thế và không xảy ra như vậy, thôi cứ coi như chúng ta chưa gặp nhau.

Cô im lặng nhìn tôi và chẳng hiểu gì cả.

Chương 8
Trung thành với vật kỷ niệm

Vậy đó là ý nghĩ gì? Tôi suy nghĩ về nó suốt cả một buổi tối và ngủ đi lúc nào không biết. Sáng ra tỉnh dậy cảm thấy hình như không ngủ, vẫn đang suy nghĩ.

Suốt cả ngày hôm đó đều như vậy. Với ý nghĩ ấy trong đầu, tôi đi đến Tổng cục đường Hàng không Bắc cực, đến Hội Địa lý học, đến Bộ biên tập tạp chí Bắc cực. Thỉnh thoảng có quên đi, nhưng hình như tôi để nó đứng ở ngoài cổng, chờ khi tôi ra lại gặp nó cứ như gặp người quen cũ vậy.

Khoảng sáu giờ tôi đến nhà thầy Korablyov, người mệt mỏi, buồn bã. Lúc tôi đến, ông đang làm việc, đang chấm bài. Hai chồng vở dày cộm xếp trên bàn cạnh ông, ông đeo kính ngồi đọc, tay cầm bút sắt luôn luôn thẳng tay gạch những chữ sai. Tôi không biết đó là những bài tập gì; lúc đó đang là mùa nghỉ, trường đang đóng cửa. Nhưng ngay trong mùa nghỉ ông cũng tìm được việc làm.

– Chào thầy Ivan Pavlych, thầy cứ làm việc đi, tôi ngồi chờ một lát. Có được không? Tôi mệt quá.

Chúng tôi ngồi một lát trong sự tĩnh mịch hoàn toàn. Chỉ có tiếng ngòi bút kêu xoàn xoạt và tiếng rì rầm cáu kỉnh của thầy Korablyov là phá tan sự tĩnh mịch ấy. Trước kia tôi không thấy ông càu nhàu trong khi làm việc như thế.

– Thế nào, Sanya, công việc ra sao?

– Thưa thầy, tôi muốn hỏi thầy một câu.

– Cái gì?

– Thầy có biết gần đây Romashov đến nhà Vyshimirsky không?

– Biết.

– Thầy có biết tại sao nó đến nhà ấy không?

– Biết.

– Thưa thầy, – tôi nói giọng trách móc. – Thực tình mà nói, tôi lại chưa hiểu thầy. Thầy biết rõ chuyện như vậy, nhưng lại không nói với tôi một điều gì.

Thầy Korablyov nghiêm nghị nhìn tôi. Ông rất nghiêm nghị như thế có lẽ vì đang chờ Katya nên hơi hồi hộp, nhưng lại không muốn cho tôi thấy.

– Sanya, tôi còn nhiều điều chưa nói cho anh biết, bởi vì hiện nay, mặc dù anh đã là phi công, nhưng chưa biết chừng bỗng dưng anh lại lấy chân đá vào mặt người khác thì sao.

– Việc đó xảy ra bao giờ thế! Thưa thầy, vấn đề là hiện nay trong óc tôi đang có một ý nghĩ. Tất nhiên, rất có thể tôi sai. Giá như tôi nghĩ sai thì đó lại là chuyện hay.

– Thấy chưa, anh lại xúc động rồi, – thầy Korablyov nói.

– Tôi không xúc động, thầy ạ. Thầy chưa nghĩ đến sao? Romashov có thể yêu cầu ông ta, có thể nói rằng nó sẽ im lặng, nếu Nikolai Antonych giúp nó cưới Katya được không?

Thầy Korablyov không trả lời gì.

– Thưa thầy Ivan Pavlych, – tôi gào lên.

– Anh lại xúc động rồi.

– Tôi không xúc động. Nhưng tôi không hiểu được một điều: Katya làm sao có thể cho phép nó nghĩ được về chuyện ấy? Dù sao đó cũng là Katya!

Thầy Korablyov trầm ngâm suy nghĩ, đi đi lại lại trong phòng. Ông bỏ kính ra, mặt ông trông buồn xỉu. Tôi để ý thấy ông ấy nhìn tấm ảnh bà Maria Vasilievna mấy lần, chính tấm ảnh bà đeo chuỗi hạt trân châu ở cổ, tấm ảnh ấy hiện nay vẫn đặt trên mặt bàn của ông như cũ.

– Phải, Katya, – ông chậm rãi nói. – Anh hoàn toàn không biết gì về cô ấy.

Đây lại là một tin mới. Tôi không biết gì về Katya!

– Anh không biết cô ấy đã sống những năm vừa qua như thế nào. Còn tôi thì tôi biết, bởi vì… tôi quan tâm, – thầy Korablyov nói nhanh. – Hơn nữa hình như chẳng có ai đặc biệt quan tâm đến cô ta cả.

Ông ấy đang nói tôi.

– Sau khi mẹ chết, cô ấy rất đau khổ. – Ông nói tiếp. – Thế mà bên cạnh cô ấy có một con người cũng đau khổ như cô ấy, và có thể còn hơn thế nữa. Anh có biết, tôi nói về ai đó không.

Ông đang nói về Nikolai Antonych.

– Một con người rất từng trải, rất nham hiểm. – Thầy Korablyov nói tiếp. – Một con người đáng sợ. Nhưng đúng là suốt đời ông ta yêu mẹ cô ấy, suốt đời – đây không phải là một khoảng thời gian ngắn. Do đó cái chết của bà đã làm cho quan hệ của họ thêm gần nhau – vấn đề là ở chỗ ấy.

Ông bắt đầu hút thuốc, những ngón tay ông hơi run run khi ông bật que diêm, sau đó khe khẽ đặt que diêm vào cái gạt tàn thuốc lá.

– Lúc đó Romashov xuất hiện. – Ông vẫn nói tiếp. – Tôi cần phải nói tiếp. Tôi cần phải nói để anh biết rằng, hiện nay đến nó anh cũng không hiểu nốt. Đây cũng là một Nikolai Antonych, chẳng qua chỉ là một loại hình khác mà thôi. Thứ nhất, nó có nghị lực. Thứ hai, nó chẳng cần đạo đức gì hết, chẳng tốt, cũng chẳng xấu. Thứ ba, nó có tài ở bước quyết định, nói một cách khác, nó là thằng làm việc thật sự. Cái thằng cha làm việc thực sự ấy biết rất rõ nó cần những gì. Rồi một hôm nó đến nhà ông thầy nó, mà cũng là bạn của nó và nói với ông ta: “Thầy Nikolai Antonych, xin thầy hãy nghĩ lại đi, hình như thằng Grigoriev đã hoàn toàn đúng. Đúng là thầy đã ăn cắp của đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov. Ngoài ra, còn một số việc thầy chưa nhắc đến trong bản điều tra…” Cụ Nina Kapitonovna đã nghe được câu chuyện này. Cụ chẳng hiểu gì cả nên chạy đến tìm tôi. Nhưng tôi thì tôi hiểu.

– Thì ra thế đấy, – tôi nói. – Thú vị thật.

Chúng tôi im lặng.

– Vậy sau đó thì sao nữa? – Thầy Korablyov nói tiếp. – Có thể căn cứ vào kết quả mà phán đoán. Anh cũng biết Nikolai Antonych – ông ta hành động không vội vã: có thể lúc đầu chỉ là nói đùa. Nhưng rồi câu chuyện đứng đắn hơn, thường xuyên hơn.

– Thưa thầy Ivan Pavlych, nhưng ông ta dầu sao cũng chưa thuyết phục được cô ấy, có đúng thế không?

– Sanya, Sanya, anh thật là con người kỳ quặc! Nếu ông ta thuyết phục được cô ấy rồi, chẳng lẽ tôi lại còn kể cho anh nghe tất cả những điều đó hay sao? Nhưng ai biết được! Rất có thể đến một ngày nào đó ông ta đạt được mục đích, cũng như ông ta đã…

Tôi hiểu thấy muốn nói: “Cũng như ông ta đã đạt được kết quả là bà Maria Vasilievna đã trở thành vợ ông ta”.

Tôi không biết nên ở lại hay nên ra về, – đã bảy giờ rồi, Katya có thể đến bấm chuông. Tôi chỉ cảm thấy khó mà dứt ra được. Tôi im lặng nhìn ông hút thuốc, cái đầu bạc gục xuống, cái chân dài duỗi ra. Tôi nghĩ ông đã yêu bà Maria Vasilievna say đắm như thế nào, số ông vất vả như thế nào và ông đã trung thành với những kỷ niệm của bà như thế nào, – đấy vì sao trong những năm gần đây ông quan tâm theo dõi cuộc sống của Katya là như thế đấy.

Sau đó ông bỗng nhớ ra và bảo tôi nên về thì hơn.

– Không có anh tôi nói chuyện với cô ấy tiện hơn.

Ông tiễn tôi về, chúng tôi hẹn nhau đến mai lại gặp.

Tôi ra đến ngoài phố, trời vẫn còn sáng rõ, mặt trời chưa lặn, những tia nắng cuối cùng phản chiếu trên kính cửa sổ nhà bên kia phố Sadovaya.

Tôi đứng bên cạnh cổng và nhìn dọc dãy phố. Katya sẽ phải đi qua phố này. Hình như tôi chờ đã lâu lắm rồi, bởi vì những cửa sổ trên phố đã lần lượt tối dần từ bên trái sang bên phải. Sau đó tôi nhìn thấy cô – thì ra cô không đi từ phố kia đến mà cô ở trong ngõ Oruzheynyi ra và đang đứng trên vỉa hè chờ cho xe cộ đi hết để sang đường. Không hiểu sao tôi thấy sờ sợ khi nhìn thấy cô đi qua đường vẻ trầm ngâm. Cô vẫn mặc cái áo váy như hôm nào cô mặc đến Nhà hát lớn, trông cô rất buồn. Giờ đây cô đã đi đến gần tôi, nhưng cô vẫn đi, đầu cúi xuống, không nhìn thấy tôi. Nhưng tôi cũng không muốn để cô nom thấy mình. Tôi thầm chúc cô tinh thần sảng khoái và mọi điều tốt lành nhất mà lúc này đây tôi có thể chúc cô được và đưa mắt tiễn cô cho đến khi cô đi đến tận cổng. Cô đi khuất vào trong cổng, nhưng tôi vẫn đi theo cô trong tưởng tượng – tôi nhìn thấy thầy Ivan Pavlych đã gặp cô như thế nào, ông xúc động và cố gắng tỏ ra rất bình tĩnh, và ông đã chậm rãi nhét điếu thuốc lá vào bót dài trước khi bắt đầu nói chuyện…

Giờ đây các cửa sổ đã tối om nhanh chóng. Chỉ còn hai cửa sổ cuối cùng ở căn nhà tận cùng kia là còn ánh sáng đỏ quạch. Ngôi nhà này đi qua ngõ Oruzheynyi. Hồi tôi còn học, tiểu ban văn nghệ của Xô Viết thành phố Moskva đóng ở ngôi nhà này.

Lúc đó đã tám giờ mà tôi vẫn chưa muốn về nhà. Tôi ngồi rất lâu trong vườn một ngôi nhà nào đó. Từ khu vườn này có thể nhìn thấy cổng trường chúng tôi. Tôi đã vào trong sân mấy lần để xem căn phòng của thầy Korablyov có bật đèn hay không. Nhưng họ nói chuyện trong ánh sáng mập mờ – thầy Ivan Pavlych nói còn Katya chỉ nghe và im lặng.

Nhìn vào những cửa sổ tối om kia, trước mắt tôi lại hiện lên một cảnh nói chuyện khác. Thầy Korablyov cũng khoanh tay trước ngực, đứng ngồi không yên, chốc chốc lại đứng lên đi đi lại lại trong phòng. Bà Maria Vasilievna ngồi thẳng người, nét mặt thản nhiên, thỉnh thoảng lại đưa bàn tay gầy gò lên sửa mái tóc đã được chải chuốt kỹ: “Montigomo Yastrebinyi Kogot, hồi đó tôi gọi ông ấy như vậy”. Bà ngồi trước mặt chúng tôi, hút thuốc lá liên tục, tàn thuốc lá rơi khắp nơi, cả trên đùi bà cũng có. Sắc mặt bà không còn trắng bệch nữa mà là tái mét đi. Bà ngồi đó trầm tĩnh, bất động, chỉ thỉnh thoảng khẽ đưa tay nâng chuỗi hạt trân châu đeo ở cổ, tựa hồ như chuỗi hạt làm bà nghẹt thở. Bà đang sợ sự thật bởi vì không có sức chịu đựng nổi. Còn Katya thì không sợ sự thật, nếu cô biết được sự thật thì mọi việc sẽ rất tốt.

… Đèn đã sáng từ lâu. Tôi nhìn thấy cái bóng dài dài đen đen của thầy Korablyov in trên tấm rèm cửa sổ. Sau đó Katya xuất hiện bên cạnh ông, nhưng rồi lại đi ngay mất, hình như cô chỉ nói có một câu dài.

Hiện nay ngoài đường phố đã tối hẳn. Như vậy lại càng hay, bởi vì tôi cứ ngồi mãi trong cái vườn con này và luôn luôn dán mắt vào nhìn cửa sổ kể cũng không tiện lắm.

Bỗng nhiên Katya đi từ trong cổng ra có một mình và đủng đỉnh đi về phố Sadovaya.

Không nghi ngờ gì nữa, cô đang đi về nhà. Nhưng rõ ràng là cô không vội về nhà, cô đang suy nghĩ điều gì đó trước khi về đến nhà. Cô vừa đi vừa suy nghĩ. Tôi đi theo sau cô. Hình như chỉ có hai chúng tôi đi trong cái thành phố rộng lớn – hoàn toàn chỉ có hai người – Katya và sau cô là tôi, nhưng cô không nhìn thấy tôi. Tàu điện rầm rầm đinh tai nhức óc tiến về phía quảng trường, ô-tô rú máy dừng lại trước đèn đỏ. Tôi cảm thấy trong cái cảnh ồn ào náo nhiệt này khó mà nghĩ ngợi điều gì, càng không thể nghĩ cho chín vấn đề tôi đang cần nghĩ! Không thể nghĩ ra được vấn đề gì cần thiết cho tôi, cho Katya, cho thuyền trưởng, nếu ông còn sống, cho bà Maria Vasilievna, nếu bà còn sống, cho tất cả những người đang sống và đã chết.

Chương 9
Tất cả đã được quyết định, cô ấy dọn đi

Trong căn phòng ở khách sạn, đèn đã sáng tỏ từ lâu, nhưng tôi quên không tắt đèn cho nên trông tôi ở trong gương hơi xanh xao. Tôi cảm thấy rất lạnh, sau lưng cảm thấy như nổi da gà. Tôi nhấc ống nghe điện thoại. Mãi chẳng thấy trả lời. Cuối cùng có tiếng trả lời, tôi biết ngay là tiếng Katya.

– Katya. Mình đây. Sớm thế này, không can gì chứ?

Cô nói không hề gì, mặc dù vừa mới tám giờ thôi.

– Không làm mất giấc ngủ chứ?

– Không.

Tôi không ngủ đêm đó và tin rằng cô cũng không ngủ lấy một phút.

– Katya, mình có thể đến được không?

Cô im lặng một lát.

– Đến đi.

Một cô gái hoàn toàn không quen biết, người mập mạp, tóc vàng tết bím quấn quanh đầu ra mở cửa cho tôi và đỏ mặt lên khi tôi hỏi:

– Katya có nhà không?

– Có nhà.

Tôi lao vào và chính mình cũng không biết là đi đâu, tóm lại là đi tìm Katya, nhưng cô gái này đóng sập cửa ngay trước mũi tôi và nói đùa:

– Sao thế, đồng chí chỉ huy! Đừng có vội thế.

Rồi cô cười sằng sặc, cười đến đinh tai nhức óc, cười một cách rất bất ngờ, lúc đó không thể không nhận ra cô được nữa.

– Kiren!

Katya từ phòng ăn đi ra đúng lúc chúng tôi bước qua những cái va-li, nhảy bổ vào nhau, tí nữa thì ôm chầm lấy nhau, nhưng Kiren ngượng quá lùi ngay lại cho nên tôi đành phải bắt tay cô thôi.

– Kiren, có đúng cậu đấy không? Ở đâu về thế?

– Chính mình đây. – Kiren nói, cười khanh khách. – Có điều, xin đừng có gọi mình là Kiren nữa. Bây giờ mình không còn là một con ngốc như xưa nữa.

Chúng tôi lại thân ái nắm tay nhau lắc mạnh… Hình như cô ta ngủ ở nhà Katya cho nên cô ta mặc áo ngủ của Katya. Khi chúng tôi thu dọn đồ đạc, cái áo này bị đứt mấy cái cúc liền. Ở phòng ngoài có hai cái va-li mở nắp, rồi ở trong phòng ăn cũng có. Chúng tôi xếp vào va-li quần áo, sách vở, dụng cụ gì đó, tóm lại tất cả những thứ gì Katya có ở trong ngôi nhà này. Cô ấy đi. Đi đâu? Tôi không hỏi. Cô ấy ra đi. Tất cả đã quyết định rồi. Cô ấy ra đi.

Tôi không hỏi, bởi vì tôi đã biết từng câu trong cuộc nói chuyện với thầy Korablyov và từng câu cô ấy nói với Nikolai Antonych khi cô ấy về nhà. Nikolai Antonych không có mặt trong thành phố, hình như ông ta đi đâu lên tỉnh, lên Volokolamsk. Nhưng dù sao thì cũng vậy, nếu sau khi ở chỗ thầy Korablyov về mà cô tìm được Nikolai Antonych, tôi biết từng lời cô sẽ nói với ông ta.

Cử chỉ của cô thật cương quyết, sắc mặt xanh xao, cô đi đi lại lại, nói chuyện tiếng rất to, sắp xếp mọi đồ đạc. Nhưng đây là sự trấn tĩnh của con người sau khi đã bị kích thích, tôi cảm thấy giờ đây không nên nói gì về điều đó. Tôi chỉ bắt tay cô thật chặt và hôn lên tay cô. Cô lặng lẽ siết chặt những ngón tay tôi để trả lời.

Nhưng người hoang mang nhất là bà cụ. Lúc gặp tôi cụ rất nghiêm trang, chỉ gật đầu và kiêu hãnh đi qua bên cạnh tôi. Sau đó cụ đột nhiên quay lại, với vẻ căm thù, cụ nhét vào va-li cái áo cánh.

– Như thế cũng rất tốt. Còn cách nào nữa? Cần phải như thế.

Cụ ngồi trong nhà ăn rất lâu, chẳng làm gì cả, chỉ phê bình chúng tôi xếp va-li. Sau đó cụ bỗng đi ra, hình như chẳng có việc gì, cụ chạy xuống bếp mắng chị giúp việc, vì chị ta mua cái gì đó ít quá.

– Tôi đã bảo nó có tới hàng nghìn lần: hễ thấy gan thì mua, về nhà nó bảo tôi rằng, nó thấy khuỷu sau ngon, nó mua. “Như thế đấy. Vắng mặt bà, tôi không biết có nên mua hay không”. Ai mà biết được? Chẳng dứt khoát gì cả. Tôi không chịu được những người như thế.

– Bà ơi, chẳng cần gì cả, – Katya nói.

– Chẳng cần? Sao lại như thế được? Cầm lấy.

Về sau cô không chú ý tới những đồ dùng sinh hoạt nữa, cô bắt đầu thở dài, và lén đến tủ buýp-phê uống mấy giọt nước nguyệt quế anh đào. Chốc chốc cô lại chạy ra chỗ vắng người và thầm nhủ không được xúc động. Nhưng những lời thầm nhủ ấy chẳng có tác dụng với cô được bao lâu – cô lại phải chạy đến cái tủ, lại len lén uống thuốc nước nguyệt quế anh đào…

Sắp xếp đồ đạc cho Katya chẳng mất mấy thời gian. Cô có rất ít đồ đạc, mặc dù cô đi khỏi nhà, ngôi nhà mà hình như cô đã sống gần cả đời mình. Tất cả mọi cái ở đây đều là của Nikolai Antonych. Nhưng những cái của riêng mình, cô cũng không để lại một tí gì, cô không muốn để lại bất cứ một thứ gì có thể gợi cho cô nhớ lại mình đã từng sống ở căn nhà này.

Cô đem đi khỏi nơi đây tất cả – cả thời thơ ấu, cả những thư từ, cả những bức họa đầu tiên của cô, những bức tranh này bà Maria Vasilievna đã giữ lại được, cả cuốn “Elena Robinson” và cuốn “Những phát hiện mới của thế kỷ” mà tôi đã mượn của cô hồi học lớp ba.

Hồi ở lớp chín, tôi đã mượn cô những cuốn sách khác và khi chúng tôi xếp đến những cuốn sách này, cô gọi tôi đến và hơi khép cửa lại.

– Sanya, mình muốn tặng cậu những cuốn sách này, – cô nói giọng hơi run run. – Những cuốn sách này của ba, mình bao giờ cũng rất quý nó. Nhưng bây giờ mình muốn tặng nó cho cậu. Ở đây có sách của Nansen, có nhiều sổ tay hàng hải và cả sách do ba viết.

Sau đó cô dẫn tôi vào phòng làm việc của Nikolai Antonych và lấy bức chân dung của thuyền trưởng treo trên tường xuống, đó là chân dung một nhà hàng hải trán rộng, hàm răng chặt và đôi mắt sinh động long lanh.

– Mình không muốn để lại cho lão, – cô cương quyết nói, tôi mang tấm ảnh sang phòng ăn và thận trọng đặt vào trong một cái gói để giữa gối và chăn.

Đó là vật duy nhất của Nikolai Antonych mà Katya mang đi theo. Nếu có thể được cô đã đem cả cái kỷ niệm về thuyền trưởng khỏi cái nhà bẩn thỉu này.

Tôi không biết cái la bàn hàng hải bé tí xíu thuộc về ai, cái la bàn trước đây đã làm tôi sửng sốt. Tôi liền nhét nó vào va-li mà không cho Katya biết. Dù sao nó cũng thuộc về thuyền trưởng.

Thế là hết. Sau khi chúng tôi thu dọn hết đồ đạc, lấy áo bành-tô và chào cụ Nina Kapitonovna ở phòng ngoài thì nơi đây trở thành một nơi trống rỗng nhất trên trái đất. Cụ Nina Kapitonovna ở lại không đi, nhưng cũng không lâu, chờ khi nào Katya dọn sang phòng do trường đại học phân cho cô thì cụ cũng sẽ đi.

– Không lâu đâu, – bà cụ trịnh trọng nói, khóc và hôn Katya.

Kira bị trượt chân ở cầu thang, cô ngồi lên chiếc va-li để khỏi trượt xuống và cười khanh khách. Katya nổi cáu nói: “Kira, ngốc lắm”. Tôi đi sau họ, hình như tôi trông thấy Nikolai Antonych đang đi trên cầu thang này, bấm chuông và im lặng nghe xem bà cụ nói gì với ông. Bàn tay run run, ông ta sờ cái đầu hói và đi về phòng làm việc, đôi chân bước đi một cách máy móc, hình như chỉ sợ ngã. Trong ngôi nhà trống trải này chỉ có một mình ông ta.

Nhưng ông ta cũng đoán biết rằng, Katya sẽ không bao giờ trở về đây nữa.

Chương 10
Tại ngõ Sivtsev Vrazhek

Trước kia đây chỉ là một ngõ cong queo, bình thường nhất ở Moskva, cũng giống như cái quảng trường Sobachy mà Petya đã ở hồi nào. Nhưng khi Katya dọn đến ở ngõ Sivtsev Vrazhek thì từ đó trở đi nó lại thay đổi lạ thường. Chính vì nó trở thành cái ngõ mà Katya ở cho nên nó không còn giống bất cứ một ngõ nào khác ở Moskva. Ngay như tên ngõ, trước đây cứ nhắc đến là tôi buồn cười, giờ đây cũng trở nên có ý nghĩa sâu xa và hình như tất cả đều có liên quan đến Katya, đều có cái “vẻ Katya”…

Ngày nào tôi cũng đến ngõ Sivtsev Vrazhek. Hôm ấy Katya và Kira chưa về nhà, bà mẹ Kira tiếp tôi và nói chuyện với tôi. Đó là một bà mẹ tuyệt diệu, một diễn viên ngâm thơ. Bà thường ngâm những tác phẩm cổ điển ở các câu lạc bộ ở Moskva. Bà người nhỏ bé, tóc đã điểm hoa râm và giàu tính lãng mạn, chẳng giống Kira một tí nào. Bà nói về việc gì cũng rất nhiệt tình, khiến cho người ta hễ gặp là biết ngay bà rất yêu văn học. Điều này cũng chẳng giống Kira tí nào, nhất là khi nhớ lại hồi xưa Kira phải vất vả lắm mới đọc xong “Dubrovsky”, mà vẫn còn yên trí rằng rốt cuộc “Masha đã lấy Dubrovsky”.

Có khi chúng tôi đã nói chuyện với bà mẹ này đến hai tiếng đồng hồ, nhưng đáng tiếc là chỉ toàn nói về bà Varvara Robinovich nào đó. Bà này cũng là một diễn viên kể chuyện, nhưng rất nổi tiếng. Lúc đầu bà mẹ Kira định đến xin học bà này, nhưng sau bà lại bỏ ý định ấy, bởi vì bà Varvara lúc tiếp bà cứ “vênh mặt” lên.

Sau đó Katya về. Thầy Ivan Pavlych đã nói đúng, tôi chưa hiểu cô. Sở dĩ như vậy không phải vì tôi không hiểu nhiều sự kiện trong cuộc sống của cô, – ví dụ như năm ngoái đội địa chất của cô (cô là đội trưởng một đội thăm dò địa chất) tìm thấy ở miền nam Ural một cái mỏ rất giàu trữ lượng vàng, hay là việc những tấm ảnh của cô đã chiếm giải nhất trong cuộc triển lãm ảnh nghiệp dư, mà chính là tôi không hiểu tinh thần cương quyết, tính thẳng thắn, thái độ công bằng và thông minh của cô đối với cuộc đời, – nghĩa là tất cả những cái mà thầy Korablyov gọi một cách thán phục là “tâm hồn nghiêm túc, đĩnh đạc”. Tôi cảm thấy cô già dặn hơn tôi rất nhiều – đặc biệt khi cô nói chuyện về nghệ thuật, những năm gần đây tôi đã lạc hậu về mặt này rất xa. Nhưng cũng có khi bỗng nhiên cô lại trở lại như Katya cũ, cô Katya say mê với thuốc nổ và hết sức xúc động vì “Ferdinand Cortés mang theo những lời chúc mừng tốt đẹp của người Tlaxcalan lên đường và chỉ vài ngày sau đã tới Honolulu”. Tôi sực nhớ đến Ferdinand Cortés, khi tôi xem bức ảnh Katya cưỡi ngựa, mặc quần dài và đi đôi giày ống dài của nam giới, vai đeo khẩu súng các-bin, đầu đội mũ rộng vành. Cô đã trở thành một nhà thăm dò địa chất! Nếu thuyền trưởng trông thấy tấm ảnh này, nhất định ông sẽ rất hài lòng.

Mấy ngày đã trôi qua như vậy, chúng tôi vẫn chưa nói gì đến chuyện xảy ra sau lần gặp nhau hôm trước, mặc dù sự việc đã rất nhiều. Nếu nói về những chuyện này, hình như có thể nói suốt đời được. Hình như chúng tôi cảm thấy trước hết nên nhớ lại nhau một cách kỹ càng đã. Không có một lời nào về Nikolai Antonych, về Romashov, về việc tôi đã có lời đối với cô. Nhưng việc đó không phải dễ dàng, bởi vì hầu như tối nào bà cụ cũng đến ngõ Sivtsev Vrazhek.

Thoạt đầu bà đến rất trang trọng, rất khách khí. Bà mặc cái váy áo chiết li và toàn kể lại những chuyện cũ – lúc đó Nikolai Antonych chưa về. Bà kể chuyện về người bạn gái của bà. Bà này đi lấy một ông chồng “cố đạo đã cắt tóc ngắn”, ông cố đạo này đã phát tài. Về sau có một hôm ông ta lên bục giảng và nói: “Hỡi các công dân, giờ đây tôi tin tưởng chắc chắn rằng không có Chúa”. Tôi không hiểu bà cụ kể lại câu chuyện này là có ý gì – có lẽ bà cụ đã phát hiện ra giữa lão cha cố này và Nikolai Antonych có chỗ nào đó giống nhau.

Rồi một hôm bà cụ chạy đến hoang mang và thì thầm nhưng lại rất to: “Về rồi!”

Nói xong cụ liền đóng ngay cửa, ở trong đó với Katya. Lúc ra về cụ hầm hầm nói:

– Sống với người đời cũng cần phải có chiến thuật.

Katya không trả lời, chỉ im lặng, trầm ngâm rồi hôn cụ lúc chia tay.

Ngày hôm sau bà cụ đến, tay cầm cái dù, khóc đỏ mắt lên, vẻ mệt mỏi, cụ ngồi ở phòng ngoài.

– Ốm rồi, – cụ nói. – Tao đã đi gọi đốc-tờ cho ông ấy. Nhưng ông ấy lại đuổi người ta đi. Ông ấy nói: “Tôi đã cống hiến cả đời mình cho cô ấy và cô ấy đền ơn tôi như thế đấy”.

Bà cụ hạ giọng:

– Ông ấy nói “Đây là người cuối cùng giúp cho tôi sống. Bây giờ thì hết”. Toàn là những câu đại loại như vậy.

Rõ ràng là tất cả chưa phải đã hết, bởi vì sau đó Nikolai Antonych đã khỏe lại, tuy bệnh tim trầm trọng quả có bắt lão phải nằm trên giường mấy ngày. Lão gọi Katya đến. Nhưng cô không đến. Tôi nghe cô nói với cụ Nina Kapitonovna:

– Bà ạ, ông ấy ốm đau hay khỏe mạnh, sống hay chết, cháu đều không muốn gặp. Bà hiểu chứ?

– Hiểu rồi, – cụ Nina Kapitonovna đáp. – Bố nó ngày xưa cũng thế đấy, – trước khi ra về bà cụ nói với bà mẹ Kira như vậy. - Làm sao mà uốn nắn được nó – ừ ừ. Có ném nó xuống dưới bánh xe lửa cũng vô ích! Thật là kẻ cuồng tín!

Nhưng Nikolai Antonych đã khỏe hẳn và bà cụ cũng phấn khởi. Giờ đây mỗi ngày bà cụ đến hai lần – do đó chúng tôi thường xuyên được biết những tin tức mới nhất về Nikolai Antonych và về Romashov. Nhưng có một lần Katya cũng nhắc đến Romashov.

– Nó đến chỗ mình làm việc, – cô nói vắn tắt, – nhưng mình nhờ người ta nói hộ là mình không có thì giờ và sẽ không bao giờ có thì giờ.

– … Họ đang viết thư, – có một lần bà cụ báo tin. – Toàn là nói về phi công G., phi công G. Có lẽ lần này lại mật báo gì đó. Thằng cha cố đạo non ấy bực phát điên lên. Còn Nikolai Antonych thì im lặng. Người ông ta phù sũng lên, ngồi im không nói một lời. Choàng cái khăn của tao ngồi đó…

Valya có đến Sivtsev Vrazhek mấy lần. Lúc đó mọi người đều bỏ công việc của mình đấy, ngừng nói chuyện để xem cậu ta ve vãn Kira. Cậu ta đang ve vãn Kira rất đúng quy cách và rất tự tin rằng không ai nghi ngờ việc này được.

Cậu ta lấy hoa tươi cắm vào lọ đem tặng Kira – bao giờ cũng chỉ có mấy loại hoa, căn phòng của cô biến thành một cái vườn ươm nhỏ những loại hoa hồng trà và hoa thảo anh. Cậu ta nhìn tôi và Katya, lúc đó trông cậu ta như nửa tỉnh nửa mê. Chỉ khi cậu ta nhìn Kira và đôi khi nhìn bà mẹ Kira, cậu mới là người tỉnh táo. Cậu cũng tặng bà mẹ Kira tặng phẩm, ví dụ như có lần cậu tặng bà cuốn “Nhà kể chuyện” in năm 1917.

Có khi cậu phấn khởi lên, cậu kể chuyện vui về đời sống của loài chuột hoặc loài dơi.

Muốn làm cho Kira cười chẳng có khó khăn gì…

Những buổi tối ở ngõ Sivtsev Vrazhek trôi qua như vậy. Đó là những buổi tối cuối cùng trước khi tôi trở lại miền Bắc.

Tôi có rất nhiều công việc bận rộn: không thể nói rằng đề nghị của tôi tổ chức việc đi tìm đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov đã được hoan nghênh nhiệt liệt, hay là tôi làm không nổi?

Tôi đã viết một bài báo: bài gửi cho tạp chí “Hàng không dân dụng”, tôi nói về phương pháp cố định máy bay trong bão tuyết; bài gửi cho báo “Sự thật” viết về những cuốn nhật ký của người hoa tiêu, và một bản báo cáo gửi cho Tổng cục đường Hàng không Bắc cực. Mấy ngày sau, đúng vào hôm trước ngày tôi lên đường, tôi phải đến báo cáo ở Đại hội thường kỳ của Hội Địa lý học về vấn đề tình hình trôi giạt của chiếc tàu buồm “St. Maria”. Đây là bản báo cáo tổng hợp chủ yếu nhất.

Có một lần, tôi về đến khách sạn đã quá mười hai giờ đêm, lòng rất phấn khởi. Tôi đến gặp ông thường trực để lấy chìa khóa, ông ta bảo:

– Anh có thư.

Ông ta đưa cho tôi bức thư và tờ báo.

Bức thư rất ngắn: thư ký Hội Địa lý học báo tin cho tôi, vì tôi không viết báo cáo thành văn bản gửi đến đúng thời hạn cho nên buổi báo cáo không thể tiến hành được. Tôi vừa cầm tờ báo vào tay thì tự nó đã mở ra theo vết gấp. Đầu đề bài báo là “Để bảo vệ một nhà bác học”. Tôi bắt đầu đọc bài báo ấy, và những dòng chữ hòa thành một khối trước mắt tôi.

Chương 11
Một ngày bận rộn

Những điều đã viết trong bài báo này như sau:

1. Ở Moskva có một vị giáo sư, một nhà sư phạm và nhà hoạt động xã hội nổi tiếng tên là N.A. Tatarinov, tác giả của hàng loạt bài viết về lịch sử chinh phục và khai phá Bắc cực.

2. Có một phi công tên là G. hiện đang chạy đến các cơ quan nghiệp vụ Bắc cực, dùng mọi thủ đoạn để bôi nhọ nhà bác học tôn kính này, quả quyết rằng giáo sư Tatarinov cướp đoạt (!) cuộc thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov, người em họ của mình.

3. Tên phi công G. này còn dự định đọc một bản báo cáo, rõ ràng hắn cho rằng việc vu khống này của hắn là một thành tựu lớn về mặt khoa học.

4. Ban phụ trách Tổng cục tuyến đường Hàng không Bắc cực phải đặc biệt chú ý đến con người này, bởi vì hành vi của hắn đã bôi nhọ danh dự gia đình các nhà công tác Bắc cực Xô Viết.

Bài báo được ký tên “I. Krylov” và tôi lấy làm ngạc nhiên, tại sao Bộ biên tập tòa báo lại có lòng tốt dùng tên của một người vĩ đại để ký cho một bài báo như thế này. Tôi không nghi ngờ gì cả, chính Nikolai Antonych đã viết bài báo này, đó cũng chính là “bức thư” mà bà cụ đã nói ra. Tờ báo đã được gửi bằng đường dây bưu điện đến cho tôi.

“Khỉ thật, nếu như không phải lão ta? – Lúc đó đã ba giờ sáng, tôi cứ đi đi lại lại hoài và suy nghĩ. – Đây là bức thư của Hội Địa lý học gửi đến – cũng không nghi ngờ gì nữa, đây cũng là của lão. Vả lại thầy Korablyov cũng là hội viên của Hội này, ông còn trách tôi là tôi đã nói cho thằng Romashov biết về bản báo cáo của mình. Bài báo này cũng là do lão viết! Lão đang hoảng. Katya đi rồi và lão hoảng.

Tôi hình dung lão ta ngồi choàng cái khăn của bà cụ và im lặng, còn thằng Romashka đang nói những câu thô bỉ với lão. Điều này rất có thể xảy ra!

“… Điều họ ít muốn nhất là Tổng cục đường Hàng không Bắc cực gọi tôi lên và yêu cầu tôi giải thích! Mà hiện nay tôi lại đang muốn đạt được điều này…” Tôi nằm trên giường suy nghĩ về việc này. “Hành vi của hắn đã làm nhục…” Hành vi như thế nào? Tôi chưa hề nói với ai về lão. Họ hy vọng rằng tôi sẽ phải lùi, sẽ sợ…

Rất có thể, nếu không có bài báo này, tôi đã đi khỏi Moskva mà chẳng làm việc gì cho Thuyền trưởng cả. Nhưng bài báo đã thúc tôi. Giờ đây tôi phải hành động và càng nhanh càng tốt.

Không nên nghĩ rằng lúc đó tôi cũng bình tĩnh như bây giờ hồi tưởng lại những sự việc này. Mấy lần tôi phát hiện mình có những ý nghĩ khá dã man, những ý nghĩ ấy Cục Điều tra hình sự hiểu rõ ràng nhất. Nhưng chỉ cần nhớ đến Katya và những lời cô nói: “Ốm đau hay khỏe mạnh, sống hay chết, cháu đều không muốn gặp” – thế là mọi việc lại đâu vào đấy. Ngay bản thân tôi, tôi cũng rất lấy làm ngạc nhiên sao mình có thể nói năng và hành động bình tĩnh như vậy trong cái ngày bận rộn này.

Ngay từ sáng sớm tôi đã đặt xong kế hoạch – rất đơn giản, nhưng qua bản kế hoạch này cũng thấy rõ là tôi rất ngán việc phải đi gặp các văn thư, thư ký.

1. Đến báo “Sự thật”. Dù sao tôi cũng cứ phải đến tòa báo “Sự thật”, bởi vì trước khi đi tôi phải nộp một bài báo tôi hứa viết.

2. Đến ông Ch.

Ý nghĩ này – đến ông Ch., đến ông Ch. nổi tiếng, trước kia là anh hùng của Trường Hàng không Leningrad, sau đó trở thành anh hùng toàn Liên bang, cả nước đều biết và đều yêu mến ông – tôi đã nghĩ từ hồi đêm, nhưng lúc đó tôi thấy ý nghĩ đó táo bạo quá. Gọi dây nói cho ông có tiện không? Liệu ông có còn nhớ tôi không? Hồi tôi còn là học viên phi công, chúng tôi đã chia tay nhau rồi!

Nhưng giờ đây tôi đã quyết định – có sao đâu, dù cho ông không nhớ tôi, chắc ông cũng không từ chối việc gặp tôi.

Tôi không biết ai đến nghe điện thoại, có lẽ bà vợ.

– Tôi là phi công Grigoriev.

– Vâng.

– Tôi rất muốn được gặp đồng chí Ch., – tôi gọi ông bằng tên và tên đệm. – Tôi từ Zapolyarye về và do đó mà rất cần…

– Thế thì mời anh đến.

– Khi nào ạ?

– Tốt nhất là hôm nay, mười giờ thì ông ấy ở sân bay về…

Tôi đã đến tòa báo “Sự thật”, lần đó tôi phải chờ vị phóng viên của tôi đến hai tiếng đồng hồ. Cuối cùng ông ta ra.

– A, phi công G. đấy à? – Ông nói rất niềm nở. – Có phải anh đã làm nhục người khác không?

– Đúng hắn đấy.

– Tại sao lại như thế?

– Xin cho tôi được giải thích, – tôi bình tĩnh nói.

Đó là cuộc nói chuyện rất nghiêm túc ở trong phòng làm việc của biên tập viên phụ trách. Trong khi nói chuyện, tôi lần lượt đặt lên bàn những văn kiện sau đây:

a) Bức thư cuối cùng của thuyền trưởng (bản sao).

b) Bức thư của người hoa tiêu bắt đầu bằng câu: “Trước hết tôi xin báo tin để bà biết, ông Ivan Lvovich hãy còn sống và khỏe mạnh” (bản sao).

c) Những cuốn nhật ký của người hoa tiêu.

d) Bài ghi câu chuyện của người thợ săn Ivan Vylka, có chữ ký xác nhận của bác sĩ Ivan Ivanych.

e) Bài ghi câu chuyện của Vyshimirsky, có chữ ký xác nhận của thầy giáo Korablyov.

g) Tấm ảnh chụp cái câu liêm bằng đồng thau trên có khắc chữ “Tàu “St. Maria””.

Buổi nói chuyện này hình như rất có kết quả, bởi vì có một đồng chí trông rất nghiêm nghị bắt tay tôi rất chặt, còn một đồng chí khác nói rằng trong số báo “Sự thật” gần đây nhất sẽ đăng bài của tôi về tình hình của chiếc tàu “St. Maria”.

Từ tòa báo “Sự thật” đến nhà đồng chí Ch. ít nhất cũng đến sáu ki-lô-mét, nhưng đi được nửa đường tôi mới nhớ ra là có thể đi xe điện được. Tôi bay nhảy như điên và nghĩ giờ đây nên kể lại như thế nào cho ông ấy nghe về cuộc nói chuyện của tôi ở tòa báo “Sự thật”.

Và đây tôi đã bước lên cầu thang, trên chiếc cầu thang sạch sẽ của một ngôi nhà mới, tôi dừng lại trước cửa và lau mặt – nóng quá – và cố gắng bắt óc từ từ nghĩ về một điều gì đó – đó là biện pháp tốt nhất để ngăn sự xúc động.

Cửa mở. Tôi xưng tên và nghe thấy tiếng trầm trầm ở phòng bên cạnh, tiếng “o” của ông rất nặng.

– Ai hỏi tôi đấy?

Thế là người mà chúng tôi quý mến từ thời thơ ấu và cứ mỗi năm trôi qua, chúng tôi lại càng quý mến hơn, người mà chúng tôi chưa được nhìn tận mắt, mới chỉ được nghe về những chuyến bay thiên tài của ông càng ngày càng được mọi người yêu mến, chính người đó đã ra đón tôi và chìa bàn tay chắc nịch cho tôi bắt.

– Xin chào đồng chí Ch., – tôi nói và gọi ông bằng tên và tên đệm, – có lẽ đồng chí không còn nhớ tôi. Tôi là Grigoriev. Chúng ta đã gặp nhau ở Leningrad, hồi đó tôi còn là học viên phi công.

Ông im lặng. Sau đó ông rất phấn khởi nói:

– Sao lại không nhớ! Thật là một con đại bàng! Tôi nhớ!

Chúng tôi đi vào phòng làm việc của ông. Tôi bắt đầu kể chuyện, tôi càng cảm động hơn bởi vì hình như ông còn nhớ tôi đã…

Chính trong cuộc gặp mặt này, ông Ch. đã tặng tôi một tấm ảnh có ghi hàng chữ: “Nếu đã làm người – phải làm người giỏi nhất”. Ông nói tôi thuộc loại người “có vé tàu đi xa”. Sau khi nghe tôi kể xong, ông nói ngày mai ông sẽ gọi dây nói cho Tổng cục trưởng Tổng cục tuyến đường Hàng không Bắc cực để nói về vấn đề dự án của tôi.

Chương 12
Romashka

Mười hai giờ đêm tôi chia tay đồng chí Ch. về nhà. Đối với một người khách như vậy là quá khuya. Thế mà vẫn có một người khách đang chờ tôi, thật ra đó là một vị khách không mời mà đến, nhưng dù sao cũng là khách.

Người thường trực nói với tôi:

– Có người tìm anh.

Romashka đứng dậy ra gặp tôi.

Cần phải nói rằng, lần này không phải chỉ chuẩn bị tinh thần đến gặp tôi mà nó còn chuẩn bị cả thân thể nữa, bởi vì chưa bao giờ tôi nom thấy nó ăn mặc sang như vậy. Nó mặc cái áo bành-tô màu thép xanh rất rộng, đầu đội mũ mềm, không phải nó đội mà là đặt trên cái đầu to quá khổ của nó… Từ người nó tỏa ra mùi nước hoa nhè nhẹ.

– À, Romashka, – tôi vui vẻ nói. – Chào cậu, Cú mèo!

Hình như nó giật mình về câu chào hỏi ấy.

– À, ừ, Cú mèo – nó cười nói. – Mình quên bẵng đi mất, họ đã gọi mình như thế hồi ở trường. Nhưng thật kỳ lạ, cậu còn nhớ những cái biệt hiệu hồi còn đi học ấy!

Nó cũng cố gắng nói cho có vẻ tự nhiên.

– Mình ấy à, anh bạn ạ, mình nhớ hết. Cậu đến tìm mình?

– Nếu như cậu không bận.

– Không bận gì cả, – tôi nói. – Hoàn toàn rỗi rãi.

Lúc lên thang máy, nó cứ chăm chú nhìn tôi suốt: xem ra nó đang đoán xem tôi có say rượu hay không, nếu tôi say rượu nó có thể lợi dụng được gì trong việc này. Nhưng tôi không say – tôi chỉ uống có một cốc rượu vang để chúc sức khỏe người phi công vĩ đại và người bạn già của tôi thôi…

– Cậu ở đây à, – nó nói khi tôi mời nó ngồi xuống chiếc ghế bành một cách lịch sự. – Buồng tốt lắm.

– Không sao.

Tôi chờ xem nó hỏi gì, tưởng nó sẽ hỏi tôi phải trả bao nhiêu tiền thuê buồng. Nhưng nó không hỏi.

– Nói chung đây là một khách sạn tốt, – nó nói, – không kém gì “Metropole”.

– Có lẽ.

Nó hy vọng tôi sẽ bắt đầu câu chuyện trước. Nhưng tôi ngồi bắt chân chữ ngũ, hút thuốc lá và chăm chú nghiên cứu kỹ “Bản nội quy đối với khách trọ”, đặt dưới tấm kính trên bàn làm việc. Lúc đó nó thở dài một cách khoan khoái rồi bắt đầu nói.

– Sanya này, chúng mình cần bàn với nhau về rất nhiều vấn đề, – nó nghiêm nghị nói. – Hình như chúng ta đều là những người rất có văn hóa để thảo luận và giải quyết mọi vấn đề một cách hòa bình. Có phải thế không?

Rõ ràng là nó chưa quên, có lần tôi đã giải quyết “tất cả mọi vấn đề” bằng phương pháp không hòa bình lắm. Nhưng càng nói giọng nó càng trở nên cứng rắn hơn.

– Mình không biết những nguyên nhân trực tiếp nào đã khiến cho Katya thình lình bỏ nhà ra đi. Nhưng mình có quyền hỏi: những nguyên nhân này có liên quan gì đến sự xuất hiện của cậu ở đây không?

– Về vấn đề này, cậu hãy đi hỏi Katya ấy, – tôi bình tĩnh trả lời.

Nó im lặng. Tai nó đỏ lên, mắt nó bỗng trở nên điên dại, trán căng ra. Tôi nhìn nó thấy thú vị.

– Nhưng theo mình biết, – nó lại bắt đầu nén giọng nói, – cô ấy cùng đi với cậu.

– Hoàn toàn đúng. Thậm chí mình còn giúp cô ấy sắp xếp đồ đạc.

– Thế à, – nó nói giọng khàn khàn. Một mắt nó gần như nhắm lại, còn mắt kia xếch lên – trông thật đến kinh. Lần đầu tiên tôi nom thấy nó như vậy.

– Thế à, – nó lại nhắc lại.

– Ừ, như thế đấy.

– Phải.

Chúng tôi im lặng.

– Này, – nó lại bắt đầu nói. – Lần trước tại buổi lễ kỷ niệm của thầy Korablyov, chúng mình nói chuyện với nhau nhưng chưa nói hết. Mình phải nói với cậu rằng, trên những nét chung mình có biết ít nhiều về câu chuyện đội thám hiểm của tàu “St. Maria”. Cũng như cậu, mình cũng rất quan tâm đến đội thám hiểm này, có điều quan điểm của mình có lẽ hơi khác quan điểm của cậu.

Tôi không trả lời gì. Tôi thừa biết quan điểm này của nó.

– Ngoài ra hình như cậu rất muốn biết ông Nikolai Antonych đã đóng vai trò gì trong cuộc thám hiểm này. Hay ít nhất mình cũng có thể phán đoán được qua cuộc nói chuyện này.

Không phải chỉ có thể phán đoán qua câu chuyện của chúng tôi. Nhưng tôi không bác lại nó. Tôi vẫn chưa hiểu, hiện nay nó ngả về phía nào.

– Mình nghĩ, về vấn đề này mình có thể giúp cậu được nhiều.

– Thật không?

– Thật.

Nó bỗng nhảy bổ đến chỗ tôi. Theo bản năng tôi nhảy lên nấp vào đằng sau ghế bành.

– Cậu nghe mình đây, cậu nghe mình nói đây, – nó lắp bắp, – mình biết những điều đó của lão! Mình biết cái trò ấy! Mình có tang chứng đây, nếu biết cách làm thì lão ta sẽ lôi thôi. Cậu cho rằng lão là người như thế nào?

Nó đã nhắc lại câu này đến ba lần, xích lại sát người tôi, đến nỗi tôi phải nắm lấy vai nó, khẽ đẩy nó lùi lại phía sau. Nhưng nó lại không nhận thấy như vậy.

– Những trò mà chính lão ta đã quên rồi, – Romashov nói tiếp, – thì lại có giấy trắng mực đen.

Tất nhiên nó nói về những giấy tờ mà nó lấy được của Vyshimirsky.

– Mình biết, vì sao các ngài cãi nhau. Cậu nói rằng lão ta ăn cắp của đội thám hiểm, và lão ta đã đuổi cậu ra. Nhưng điều đó là sự thật. Cậu đã đúng.

Lần thứ hai tôi nghe thấy nó thừa nhận như vậy, nhưng hiện nay nó không làm cho tôi hài lòng lắm. Tôi chỉ làm ra vẻ ngạc nhiên nói:

– Cậu làm sao thế?

– Chính lão ta! – Romashka nhắc lại với vẻ say mê đê tiện. – Mình sẽ giúp cậu. Mình sẽ đưa cho cậu tất cả, tất cả bằng chứng. Rồi lão ta sẽ phải ba chân bốn cẳng chạy khỏi nơi đây.

Đáng lẽ cần phải im lặng, nhưng tôi không kìm được nên đã hỏi:

– Cậu cần bao nhiêu tiền?

Nó nghĩ lại, và nói:

– Tùy ý cậu, thế nào cũng được. Nhưng mình chỉ đề nghị cậu có một điều: đề nghị cậu đi khỏi nơi đây.

– Đi một mình?

– Ừ.

– Hay thật. Nghĩa là nói một cách khác là cậu đề nghị mình từ bỏ cô ấy?

– Mình yêu cô ấy, – nó nói gần như ngạo mạn.

– À, cậu yêu cô ấy! Điều đó thú vị thật. Cậu còn mong chúng mình từ nay về sau không trao đổi thư từ gì với nhau nữa, có đúng thế không?

Nó im lặng.

– Cậu chờ một lát, mình quay lại ngay, – tôi nói và đi ra.

Bà quản lý tầng góc đang ngồi bên cạnh cái bàn con ở phòng ngoài; tôi đề nghị bà cho tôi gọi dây nói. Trong khi nói chuyện, tôi luôn luôn nhìn sang hành lang, xem Romashka có đi ra không. Nhưng nó không đi ra – có lẽ nó không ngờ tôi đang gọi dây nói cho một người nào đó.

– Ông Nikolai Antonych? Tôi là Grigoriev đây. – Ông ta hỏi lại. Có lẽ ông ấy tưởng nghe lầm. – Ông Nikolai Antonych, – tôi nói lịch sự, – xin lỗi, khuya khoắt thế này tôi còn làm phiền ông. Có một vấn đề tôi rất cần gặp ông.

Ông ta im lặng.

– Thế thì mời anh đến nhà tôi, – cuối cùng ông ta nói.

– Ông Nikolai Antonych! Lần này chúng ta không nên nói ai đến thăm ai. Ông hãy tin tôi, đây là việc rất quan trọng, không phải quan trọng đối với tôi, mà là đối với ông.

Ông ta im lặng và tôi nghe thấy tiếng ông ta thở.

– Khi nào? Hôm nay tôi không đi được.

– Không, chính là hôm nay. Ngay bây giờ. Ông Nikolai Antonych, – tôi nói to, – ông hãy tin tôi, dù chỉ một lần này trong đời thôi cũng được. Ông hãy đến ngay đi. – Tôi bỏ máy xuống.

Ông ta không hỏi tôi ở buồng số mấy. Nhân tiện cũng xin nói một điều, qua việc này cũng có thể chứng minh thêm được một bước, tờ báo có đăng bài “Để bảo vệ một nhà bác học” chính là do lão ta gửi cho tôi. Nhưng giờ đây tôi cũng chẳng cần để ý đến việc vặt ấy nữa. Tôi quay lại chỗ Romashka.

Tôi không nhớ rõ có bao giờ tôi lại nói dối và tháo vát như hai mươi phút trước khi Nikolai Antonych đến, như thế hay không. Tôi giả vờ tỏ ra rằng trước kia tôi hoàn toàn không thích Nikolai Antonych, cố ý thăm dò xem đó là những giấy tờ gì và nói bằng giọng mũi một cách ranh mãnh rằng tôi không thể đi đâu không có Katya đi cùng. Đúng lúc đó có tiếng gõ cửa, tôi nói to:

– Mời vào!

Nikolai Antonych đi vào, không chào hỏi, dừng lại bên cạnh cửa.

– Xin chào ông Nikolai Antonych, – tôi nói.

Tôi không nhìn Romashka, sau đó tôi nhìn nó: nó ngồi ở tận góc ghế, rụt đầu xuống hai vai, lo lắng nghe ngóng, đúng là con cú mèo, nhưng còn đáng sợ hơn cả cú mèo.

– Đây, ông Nikolai Antonych, – tôi nói tiếp rất bình tĩnh, – không còn nghi ngờ gì nữa, ông chắc biết vị công dân này. Đây là Romashov, người học trò yêu quý và người trợ lý của ông, và nếu tôi không lầm thì chỉ kém mấy phút nữa các người sẽ trở thành những người thân thích của nhau. Mục đích tôi mời ông đến là để chuyển tới ông một cách khái quát nội dung cuộc nói chuyện của chúng tôi.

Nikolai Antonych vẫn đứng bên cạnh cửa – đứng rất thẳng, thẳng một cách lạ lùng, mình mặc áo bành-tô, tay cầm mũ. Sau đó ông đánh rơi cả mũ.

– Vị Romashov này, – tôi nói tiếp, – đến chỗ tôi cách đây một giờ rưỡi, có đề nghị những điểm như sau: anh ta đề nghị tôi sử dụng những chứng từ để chứng minh, thứ nhất ông đã cướp đoạt của cải của đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov. Thứ hai, trước kia ông còn những hành vi khác mà ông chưa nhắc đến trong bản kiểm tra.

Đó chính là lúc ông ta đánh rơi cái mũ khỏi tay.

– Tôi có ấn tượng như thế này, – tôi tiếp tục nói, – món hàng này hắn bán không phải lần đầu. Tôi không biết, có thể là tôi lầm.

– Thầy Nikolai Antonych! – Romashka bỗng hét lên. – Đó toàn là nói láo. Đừng có tin nó. Nó nói láo.

Tôi chờ một lát, chờ cho nó ngừng hò hét rồi mới nói.

– Tất nhiên, bây giờ việc này không còn giá trị nữa, – tôi nói tiếp, – bây giờ việc này chỉ là mối quan hệ của các vị. Nhưng ông có ý thức…

Tôi cảm thấy từ lâu, trên mặt mình đang có một dòng máu đang nhảy nhót, nhưng tôi không thích cái đó, bởi vì tôi đã thầm hứa với mình là nói chuyện với họ phải hết sức bình tĩnh.

– Nhưng ông đã có ý thức muốn cho con người này trở thành người chồng của Katya. Ông đã khuyên nhủ cô ấy – tất nhiên là từ tư tưởng đê tiện – bởi vì ông đã sợ hắn. Nhưng giờ đây hắn đã đến chỗ tôi và nói: “Lão ta sẽ vắt chân lên cổ mà chạy khỏi nơi đây”.

Hình như bỗng tỉnh người ra, Nikolai Antonych bước lên một bước và nhìn chằm chằm vào Romashka. Ông ta nhìn nó lâu, rất lâu đến nỗi tôi cảm thấy khó mà chịu đựng nổi cảnh im lặng căng thẳng này.

– Thầy Nikolai Antonych. – Romashov lại lắp bắp nói khẽ.

Nikolai Antonych vẫn cứ nhìn. Nhưng sau ông ta cũng nói khiến tôi rất đỗi ngạc nhiên là giọng ông ta rất đau khổ, rất bi ai.

– Anh mời tôi đến đây để làm gì? – Ông ta hỏi. – Tôi đang ốm, nói cũng khó khăn. Anh muốn để tôi tin rằng nó là một thằng đê tiện. Đối với tôi, đây không phải là điều gì mới mẻ, Anh lại muốn giết tôi, nhưng anh không có đủ sức để làm hơn những gì anh đã làm và cũng không sửa chữa được nữa đâu. – Ông ta thở dốc. Quả thật tôi thấy ông ta nói rất khó khăn.

– Hãy để cho lương tâm cô ta phán xử, – ông ta tiếp tục nói khẽ, nhưng với thái độ hung ác, khác thường, – vì cô ấy tin ở những lời vu khống đê tiện, bức hại cả đời tôi, ra đi mà chẳng nói với tôi một lời.

Tôi im lặng. Romashka tay run run rót cốc nước đem ra cho ông ta.

– Thầy Nikolai Antonych, – nó nói lắp bắp, – thầy không nên xúc động.

Nhưng Nikolai Antonych gạt tay nó ra một cái rất mạnh; nước sóng hết cả xuống thảm.

– Tôi không nhận, – ông nói và bỗng dưng bỏ kính ra, bóp chặt trong tay. – Tôi không nhận những lời chê trách cũng không tiếp nhận lòng thương hại. Đây là công việc của cô ấy. Đấy là số phận riêng của cô ấy. Tôi chỉ cần mong cho cô ấy một điều duy nhất là hạnh phúc. Nhưng còn sự tưởng nhớ của tôi đối với em tôi thì tôi không trao cho ai hết, – ông nói giọng khàn khàn, cái mặt cau có, phù sũng với đôi môi dày. – Tôi đành cam chịu sự giày vò này dù cho đến chết cũng được, bởi vì đã từ lâu tôi không cần cuộc sống này nữa rồi. Nhưng đã không có chuyện như vậy thì tôi kiên quyết phủ nhận những lời buộc tội đáng sợ, nhục nhã này. Nếu cho rằng một nhân chứng không đủ, anh có thể mang hàng nghìn nhân chứng giả tạo nữa đến cũng không sao, dù sao cũng không có ai có thể tin được rằng chính tôi đã giết con người đó cùng với những tư tưởng vĩ đại, cùng với tâm hồn vĩ đại của ông ta.

Tôi định nhắc Nikolai Antonych rằng xưa nay ông vẫn đánh giá cao người em trai của ông như vậy, nhưng ông không cho tôi nói.

– Tôi chỉ thừa nhận có một nhân chứng, – ông ta nói tiếp, – đó chính là bản thân ông ta, ông Ivan. Chỉ có mình ông ấy có thể kết tội được tôi, và nếu như tôi có tội, thì chỉ có mình ông ấy có cái quyền này.

Nikolai Antonych khóc. Ngón tay ông bị mảnh kính cứa làm toạc ra, ông rút mãi cái khăn tay. Romashka nhảy bổ đến giúp ông nhưng Nikolai Antonych lại gạt tay nó ra.

– Ngay đến người chết cũng phải lên tiếng, – ông nói và thở dốc một cách yếu ớt, thò tay xuống nhặt cái mũ.

– Ông Nikolai Antonych, – tôi nói rất bình tĩnh, – ông đừng nghĩ rằng tôi định hy sinh cả tính mạng để chứng minh cho toàn nhân loại biết về sai lầm của ông. Đối với tôi, việc này đã rõ từ lâu rồi, còn bây giờ thì không phải chỉ mình tôi rõ. Tôi mời ông đến không phải để nói chuyện này. Chẳng qua tôi cho rằng mình có trách nhiệm phải vạch cái bộ mặt thật của tên đểu cáng này ra trước mặt ông thế thôi. Tôi không cần nó phải báo cáo với tôi về những công việc của ông, hơn nữa tất cả những việc này tôi đã biết từ lâu rồi, ông có còn muốn nói với nó điều gì nữa không?

Nikolai Antonych im lặng.

– Thôi, thế thì hãy cút đi! – Tôi nói với thằng Romashka.

Nó nhảy bổ đến trước mặt Nikolai Antonych và thì thào gì đó với ông ta. Nhưng Nikolai Antonych cứ đứng đực ra như người mất hồn, mắt nhìn thẳng về phía trước. Mãi đến lúc này tôi mới nhận thấy những ngày qua ông ta già đi nhiều thật, trông ông ta ỉu xìu và thật đáng thương… Nhưng tôi không thương, – mới chỉ như thế này chưa đủ.

– Cút đi! – Tôi lại nói với Romashka.

Nó không ra, vẫn thì thào. Sau đó nó dìu tay Nikolai Antonych dẫn ông ta ra cửa. Đó thật là điều không ngờ, bởi vì tôi chỉ muốn đuổi thằng Romashka chứ không phải đuổi Nikolai Antonych mà chính tôi đã mời đến. Tôi còn muốn hỏi ông ta xem ai viết bài báo “Để bảo vệ một nhà bác học”. I. Krylov có phải là con cháu của nhà ngụ ngôn nổi tiếng hay không? Nhưng đã chậm – họ đã đi ra.

Xem ra hình như tôi vẫn chưa làm cho quan hệ giữa họ bị tan vỡ. Họ dìu nhau đi chầm chậm trong hành lang dài, Nikolai Antonych chỉ dừng lại một phút để vuốt lại mái tóc. Đầu ông ta không còn tóc, ông ta sửng sốt đau đớn nhìn thấy mấy sợi tóc tơ giữa những ngón tay mình. Romashka đỡ tay ông ta, phủi áo bành-tô cho ông ta, rồi họ lại chậm rãi bước tiếp cho đến khi khuất vào lối rẽ.

Một ngày trước hôm ra đi, đồng chí Ch. gọi điện thoại cho tôi báo là ông đã nói chuyện với Tổng cục trưởng Tổng cục đường Hàng không Bắc cực, và chính ông đã đọc bản báo cáo của tôi cho ông ấy nghe. Ông ấy trả lời rất tốt. Năm nay cử đội thám hiểm đi thì muộn rồi, nhưng sang năm chắc chắn sẽ có. Bản đề án nêu ra rất có sức thuyết phục, đổi đôi chút cho cụ thể hơn. Phần lịch sử rất có ý nghĩa. Họ sẽ cho gọi tôi lên gặp, thông tri sẽ gửi sau.

Suốt cả ngày hôm đó tôi lang thang ở các cửa hiệu: tôi muốn tặng cái gì đó cho Katya, chúng tôi lại chia tay nhau rồi. Đó là một việc không dễ dàng, tặng bộ đồ trà ư? Nhưng cô không có ấm pha trà. Hay áo dài? Nhưng xưa nay tôi có phân biệt được thế nào là kếp và lụa đâu. Hay máy ảnh? Đúng là cô rất cần máy ảnh thật, nhưng tôi làm sao có đủ tiền mua máy ảnh Leica.

Chẳng còn nghi ngờ gì nữa, nếu tôi không gặp Valya ở Arbat, có lẽ tôi chẳng mua được gì hết. Nó đứng cạnh cửa sổ một hiệu sách và đang suy nghĩ điều gì – nếu là trước đây thì tôi đã khẳng định không sai nó đang nghĩ về loài động vật. Nhưng hiện nay nó cũng đang có một đối tượng buộc nó phải suy nghĩ.

– Valya, – tôi gọi. – Này, cậu có tiền không?

– Có.

– Có bao nhiêu?

– Năm trăm rúp.

– Cho mình vay tất.

Nó cười.

– Thế nào, cậu lại định đi Ensk tìm Katya à?

Chúng tôi đi đến gian hàng bán máy ảnh và mua chiếc máy ảnh Leica…

Đối với mọi người thì tôi đi lúc một giờ đêm, nhưng với Katya mãi đến sáng chúng tôi mới chia tay. Lúc thì tôi đến nhà cô, lúc thì cô đến cơ quan làm việc. Lần này chúng tôi xa nhau không lâu lắm: đến tháng Tám cô sẽ lên Zapolyarye với tôi, nhưng tôi lại mong cấp trên gọi tôi về sớm hơn, có lẽ vào tháng Bảy. Nhưng dù sao tôi cũng hơi sợ – làm sao đừng có xa nhau lâu nữa…

Valya mang ra ga tờ báo “Sự thật” có bài của tôi. Bài báo đã đăng toàn bộ những vấn đề tôi viết ra. Chỉ có một chỗ sửa chữa đôi chút về văn chương. Toàn văn rút gọn lại gần một nửa. Nhưng phần trích nhật ký thì đăng tất cả: “Tôi mãi mãi sẽ không quên lần từ biệt ấy, sẽ không bao giờ quên gương mặt xanh xao nhưng phấn chấn và cái nhìn xa vời ấy. Tất cả những cái đó chẳng còn giống chút nào với con người trước kia có bộ mặt hồng hào, tràn đầy sức sống, lúc nào cũng có thể nghĩ được ra những chuyện khôi hài và giai thoại, thần tượng của toàn đội chúng tôi, con người lúc nào cũng cười đùa trước mọi khó khăn gian khổ nhất. Ông nói xong rồi mà chẳng ai muốn rời đi. Ông đứng đấy, mắt nhắm lại, hình như ông đang chuẩn bị tinh thần để nói ra lời từ biệt. Nhưng thay cho lời từ biệt là một tiếng thở dài yếu ớt và ở đuôi mắt có những giọt lệ long lanh…”

Tôi và Katya đọc đoạn này trên lối đi trong toa tàu, tôi cảm thấy những sợi tóc của cô chạm vào mặt tôi. Tôi còn cảm thấy cô đang cố gắng nuốt những giọt nước mắt để nó khỏi chảy ra ngoài.

Phần thứ sáu
TUỔI XUÂN ĐANG TIẾP TỤC

(LỜI KỂ CỦA KATYA TATARINOVA)

Chương 1
“Cô chưa hiểu cậu ta đâu”

Ivan Pavlych đã thận trọng bước ra khỏi toa tàu mà Valya vẫn còn nán lại nhờ Sanya chuyển lời hỏi thăm bác Pavel Petrovich nào đó ở nông trường chăn nuôi quốc doanh: “Chà, khỉ thật! Và cả bác sĩ nữa! Tí nữa thì quên mất” – mãi cho tới khi Kira quay lại khoác tay cậu ta lôi đi mới thôi. Chúng tôi còn lại hai người. Ôi, tôi thật chẳng muốn để Sanya ra đi chút nào!

Nom Sanya lúc này đẹp vô cùng. Tôi muốn khắc sâu vào lòng chẳng những đôi mắt tôi đang nhìn, mà còn tất cả: anh đứng đó đầu không đội mũ, trông như trẻ hẳn ra, ngay đến tôi cũng phải nghĩ, lúc này mà anh cưới vợ thì hãy còn sớm quá. Khi anh mặc lễ phục, người có vẻ cao lên, nhưng dù sao anh vẫn thuộc cỡ người nhỏ bé. Có lẽ chính vì thế mà đôi khi anh cứ vô tình kiễng chân lên. Lúc này đây, khi tôi quay lại nhìn cũng thấy anh đang kiễng chân lên như thế. Lúc nào anh cũng gọn gàng, chu đáo. Nhưng cái mớ tóc cứ dựng ngược lên ở trên chỏm, nom anh rất kỳ, đặc biệt là lúc anh cười. Sau một hồi thắm thiết ôm nhau, lúc tôi quay lại nhìn anh lần cuối cùng ở bậc lên xuống, anh cười giống hệt chàng Sanya đáng yêu, cương nghị và đen thui hồi tôi mới bắt đầu yêu anh.

Người trên sân ga rất đông, song hầu như tôi chẳng nhìn thấy ai cả và suýt nữa thì bị ngã khi tôi từ trên bậc toa tàu bước xuống. Ôi, tôi thật chẳng muốn để anh ra đi chút nào!

Tàu bắt đầu chuyển bánh, anh cầm mũ vẫy rối rít. Tôi vừa chạy theo toa tàu, vừa luôn miệng đáp lời anh: “Vâng, vâng”.

– Viết thư cho anh nhé?

– Vâng, vâng!

– Ngày nào cũng viết nhé?

– Vâng!

– Lên thăm anh nhé?

– Vâng, vâng!

– Em yêu anh nhé?

Anh hỏi câu này rất khẽ, nhưng từ đôi môi của anh, tôi đã đoán ra.

– Vâng, vâng!

Tiễn anh đi rồi, chúng tôi bước ra khỏi ga đưa chân bác Ivan Pavlych. Trên đường về bác chỉ nói đến mỗi Sanya.

– Cái chủ yếu là đừng có hiểu cậu ta là người quá phức tạp, – bác nói. – Cô lại là người hay tự ái, cho nên trong thời kỳ đầu, hai cô cậu rất dễ va chạm nhau. Katya này, nói chung hầu như cô chưa hiểu cậu ta lắm đâu.

– Sao bác lại nói thế ạ?

– Cô có biết đặc điểm chính của cậu ta là cái gì không? Cậu ta sẽ mãi mãi là một người trẻ trung, bởi vì đây là một con người sôi nổi, nhiệt tình, một con người có lý tưởng.

Bác nghiêm nghị nhìn tôi và nhắc lại:

– Một con người có lý tưởng… Còn cô thì kiêu căng… Nhưng thôi, cô chớ nên bận tâm đến điều đó làm gì.

Tôi cười.

– Có gì mà đáng cười. Tất nhiên là kiêu từ bé, nhưng hồi đó hoàn toàn khác. Sanya là người nóng tính. Nói tóm lại, Katya ạ, cô hãy suy nghĩ về cậu ta đi.

Tôi đáp lại bác là tôi đã nghĩ về Sanya quá nhiều rồi, vả lại anh ta cũng chẳng phải là nhân vật gì vĩ đại đến nỗi khiến người ta phải suốt ngày nghĩ đến.

Nhưng ngay tối hôm đó tôi đã làm như thế: vừa ngồi xuống ghế là đã nghĩ về Sanya. Mọi người đều đi vắng hết. Valya và Kira rủ nhau đi xem phim. Bà Aleksandra Dmitrievna đi đến câu lạc bộ gì đó để kể chuyện “Yêu say đắm cái mồm loe” phỏng theo Gorky. Chuyện này do bà tự soạn nên bà rất lấy làm tự hào. Còn tôi, tôi cứ ngồi mãi, vẽ tiếp tấm bản đồ của mình, nhưng rồi cũng quẳng đấy mà suy nghĩ miên man.

Phải, bác Ivan Pavlych đã nói đúng, quả là tôi chưa hiểu hết Sanya. Lúc nào tôi cũng cứ hình dung anh là một cậu bé mặc áo cánh. Cậu bé đã từng đợi tôi trong vườn hoa giữa phố Triumphalnaya, luôn chân đi đi lại lại với vẻ rất sốt ruột, cho mãi tới khi đèn phố bật sáng và tôi đột ngột quyết định băng qua quảng trường để đi lại phía cậu. Cậu bé mà tôi đã ôm hôn, mặc dù ở đó các bạn học sinh cùng trường tôi, cũng như học sinh của hai trường trung học số 143 và số 28 có thể nhìn thấy chúng tôi hôn nhau như thế nào! Cậu bé ấy ngày nay chỉ còn sống trong trí tưởng tượng của tôi, nó hoàn toàn không giống Sanya ngày nay, cũng tựa như cái hôn đầu tiên của chúng tôi khác xa với những cái hôn bây giờ vậy.

Song tôi không hề nhìn anh bằng con mắt quá phức tạp! Chẳng qua tôi nhìn thấy ở anh ngoài thế giới hoàn chỉnh và khác lạ mà tôi chưa hề hiểu biết tí gì. Đó là thế giới nằm trong phạm vi nghề nghiệp của anh. Thế giới của những tuyến đường đơn điệu và đầy hiểm nguy trên Bắc cực, thế giới của những cuộc gặp gỡ bất ngờ với những phi công quen thuộc ở trong Câu lạc bộ phi công, thế giới của những tình cảm sôi động khi nhìn thấy một loại máy bay mới được ra đời. Không có cái thế giới ấy, chừng như anh không thể sống nổi lấy một tuần lễ! Nhưng với tôi, trong thế giới ấy, hiện nay tôi tạm thời chưa tìm thấy cho mình một chỗ đứng nào. Có lần anh kể cho tôi nghe về một chuyến bay nguy hiểm, tôi thấy mình có một cảm giác lạ lùng – cứ như tôi đang nghe anh kể về một người nào ấy. Tôi không thể nào hình dung nổi cảnh anh bị bão tuyết tấn công, khi hạ cánh phải kỳ diệu lắm mới có thể thoát chết, và sau đó anh lại ngồi trong máy bay suốt ba ngày ba đêm liền, cố gắng không ngủ và dần dần bị lạnh cóng. Đây là một câu nói khá ngớ ngẩn, song tôi đã lỡ mồm nói ra:

– Thế anh không có cách nào để những trường hợp như thế không xảy ra nữa được ư?

Trên nét mặt anh chợt lộ vẻ bối rối, anh nói giọng nửa đùa nửa thật:

– Được, từ nay về sau anh sẽ không để những chuyện như thế xảy ra nữa!

… Cố nhiên là anh hoàn toàn có thể trực tiếp kể cho tôi nghe nội dung câu chuyện trao đổi giữa anh với Vyshimirsky. Thế nhưng anh lại nhờ bác Ivan Pavlych nói lại với tôi. Anh cảm thấy rằng vấn đề không phải ở cá nhân anh đúng hay sai. Đây không phải là vấn đề chân lý của cá nhân, mà là một vấn đề khác hẳn. Tôi sẽ nghe bác Ivan Pavlych nói về cái chân lý ấy, vì bác là người đã từng yêu mẹ tôi và mãi tới bây giờ bác vẫn sống một cuộc sống độc thân đầy bất hạnh. Tôi biết tối hôm đó Sanya sẽ chờ tôi trên phố, vì vậy khi trông thấy anh đứng trước cửa công viên cạnh góc đường Vorotnikovsky và Sadovaya, tôi không ngạc nhiên chút nào. Nhưng anh cũng không ra đón tôi, mặc dù tôi biết anh đi theo sau tôi cho đến tận nhà. Anh hiểu rằng lúc này tôi cần được yên tĩnh một mình. Trong giây phút ấy tôi ở ngay bên cạnh anh, nhưng lại xa nhau một cách kinh khủng, bởi vì hình như anh đã đúng, còn tôi thì sai và tôi đã bực mình là tôi lại biết việc đó qua bác Korablyov…

Trong thời gian Sanya ở Moskva, chúng tôi chỉ ở gần nhau có một buổi tối. Khi đến chỗ tôi, anh có vẻ rất mệt mỏi. Lúc ấy bà Aleksandra Dmitrievna đang định kể cho chúng tôi nghe những khó khăn trước lúc ra biểu diễn trước công chúng và những yêu cầu về mặt thể hiện tình cảm để đạt tới hiệu quả diễn xuất cao; song vừa trông thấy Sanya đến, bà liền đi luôn.

Mặt trời đã ngả về tây, ánh nắng tràn ngập cái ngõ Sivtsev Vrazhek chật hẹp, tuồng như ông mặt trời cố thu hết ánh nắng ở các nơi về và quyết định lưu lại vĩnh viễn trên dãy phố quanh co này. Tôi rót chè cho Sanya uống – anh thích uống nước chè đặc – mắt nhìn anh không rời xem anh ăn và uống, cuối cùng anh một mực bắt tôi ngồi xuống bên cạnh, cùng uống trà với anh.

Chợt anh nhớ tới một chuyến đi trượt băng trước kia của hai chúng tôi và bịa chuyện rằng có một lần trên sân băng anh đã hôn lên má tôi. Anh còn nói lần ấy “mặt em cứng như đanh, lông tua tủa và lạnh như tiền”. Trong lúc anh nói những điều ấy thì tôi lại mải nghĩ đến cảnh anh luận tội Evgeny Onegin. Khi nói anh vẫn âm thầm nhìn tôi, và sau đó trong lời kết luận anh gọi Grishka Faber là thằng “tốt mã”.

– Em còn nhớ câu “Grigoriev là một nhân tài kiệt xuất, đến nỗi ngay cả tác phẩm của Dickens cũng chưa đọc” không?

– Sao lại không, thế về sau anh đã đọc chưa?

– Chưa. – Sanya nói giọng buồn buồn. – Bận quá không sao tranh thủ được. Anh vừa đọc xong quyển “Trinh nữ Orléans” của Voltaire. Không hiểu vì lẽ gì thư viện ở Zapolyarye lại có rất nhiều tác phẩm của Voltaire.

Trong ánh hoàng hôn đôi mắt anh càng đen lay láy. Trong giây lát tôi có cảm giác như tất cả đều chìm lặn, chỉ còn lại đôi mắt ấy. Tôi định nói rằng ở Zapolyarye mà lại có nhiều Voltaire thì cũng thật là lạ, nhưng chưa kịp nói ra thì hai đứa đã ôm nhau hôn liên hồi kỳ trận rồi. Giữa lúc đó, chuông điện thoại réo ầm lên. Tôi chạy ra cầm lấy ống nghe, nói chuyện với cô giáo cũ có đến nửa tiếng đồng hồ. Bà vẫn gọi tôi là “Cô bé” và muốn biết tất cả mọi việc về tôi, ngay cả đến việc buổi trưa tôi ăn cơm ở đâu, tôi đã mua được chiếc chụp đèn xinh xắn của công ty “Miur” chưa, vân vân. Khi tôi quay lại thì Sanya đã ngủ say. Tôi cất tiếng gọi anh, nhưng sau đó liền thôi ngay vì không nỡ làm mất giấc ngủ của anh. Tôi ngồi xuống cạnh anh và ngắm nhìn anh rất gần, rất kỹ.

Tối hôm ấy Sanya trao cho tôi quyển nhật ký của người hoa tiêu và tất cả những giấy tờ và ảnh. Quyển nhật ký đặt trong một chiếc cặp đặc biệt có khóa cẩn thận. Sau khi Sanya đi rồi, tôi đem mớ giấy tờ nhàu nát ra ngắm nghía nhìn một lúc rất lâu, tờ nào cũng thấy dày đặc những dòng chữ ngoằn ngoèo. Có lúc, những dòng chữ ấy như bị đuối sức, bàn tay của người viết như không còn tự chủ được nữa, tuy vẫn viết đấy nhưng tâm trí đã đi đằng nào mất rồi. Phải kiên trì biết bao, phải có nghị lực biết nhường nào mới có thể đọc được hết quyển nhật ký này!

Chiếc câu liêm cũ bằng đồng thau có khắc chữ “tàu St. Maria” đang để ở thành phố Zapolyarye, nhưng Sanya đã mang tấm ảnh của nó về đây. Có lẽ không có chiếc câu liêm nào trên thế giới được chụp rõ như thế này!

Tất cả những thứ này tựa như muôn vàn mảnh vụn của một bộ sử lớn, nó phân tán rải rác khắp nơi trên thế giới, và giờ đây Sanya nhặt nhạnh chúng lại để viết nên hoặc là còn đang viết tiếp bộ sử ấy. Còn tôi thì sao? Tôi chẳng làm nên trò trống gì cả. Nếu không có Sanya, tôi cũng chẳng biết gì về cha mình nữa. Tôi chỉ còn nhớ cái cảnh chia tay ở ga tàu hỏa Ensk thôi. Lúc ấy ông bế tôi trong tay và tung lên cao lần cuối cùng rồi đỡ bằng đôi tay khổng lồ nhân đức của mình. Ngoài ra tôi không còn nhớ gì nữa.

Tôi đã hứa ngày nào cũng viết thư cho Sanya. Nhưng thực ra nếu ngày nào cũng viết thì chẳng có gì để viết cả. Tôi vẫn ở nhờ nhà Kira. Lúc này học tập và công tác đều rất bận, mà ở đấy thì lại chẳng thuận tiện chút nào, bởi vì những hòm xiểng đựng những mẫu quặng đều phải để ở phòng ngoài. Khi vẽ bản đồ thì chỉ có cách là trải giấy lên trên mặt chiếc đàn dương cầm mà vẽ…

Mùa hè năm ấy, lần đầu tiên tôi không đi chơi xa, vì cần phải chỉnh lý gấp tài liệu nên Cục địa chất Bashkir, nơi tôi đang làm việc, cho phép tôi nghỉ hè ngay tại Moskva.

Ngày nào bà tôi cũng đến thăm tôi. Tóm lại mọi việc đều rất tốt đẹp… Dạo này Valya và Kira đột nhiên có vẻ lạnh lùng, nghiêm nghị khác thường, lúc nào cũng ngồi ở “nhà bếp” rì rầm trò chuyện. Ngoài chỗ đó ra không còn chỗ nào yên tĩnh để họ có thể nói chuyện riêng với nhau được. Ngôi nhà này vốn là một nhà bếp cũ rộng lớn được chia thành hai buồng: buồng “bếp chung” và buồng “bếp riêng”. Valya cùng Kira ngồi ở bên kia bức phên tức là buồng “bếp riêng”, vì thế bà Aleksandra Dmitrievna đành phải làm cơm tối ở buồng “bếp chung”.

Về sau không thấy Valya đem tặng hoa nữa. Có lẽ cậu ta không còn tiền. Nhưng bỗng một hôm, cậu ta mang đến một con chuột cống lông trắng tinh. Kira thấy chuột hãi quá, nhảy vội lên bàn kêu thất thanh, khiến Valya rất lấy làm khoái trá. Cậu ta cố gắng giải thích cho Kira hiểu rằng đó là loại chuột cống bị bệnh bạch hóa rất khó tìm thấy trong bộ sưu tập. Song Kira vẫn không hết sợ, miệng vẫn kêu thất thanh và không dám nhảy xuống. Cuối cùng Valya đành phải lấy khăn tay ra gói con chuột lại rồi đem để trên chiếc bàn đặt ở phòng ngoài. Nửa đêm bà Aleksandra Dmitrievna từ nhà hát trở về, thấy con chuột trên bàn cũng kêu toáng lên. Thế là Valya đành phải mang món quà đặc biệt ấy ra khỏi nhà.

Đêm đến, sau những câu chuyện tâm sự kéo dài, tôi và Kira cứ phải thay nhau nhắc “Thôi, ngủ đi” và thế là Kira ngủ ngay. Trong giấc mơ đẹp đẽ, nét mặt cô nàng lộ rõ vẻ hứng thú đầy hạnh phúc. Lúc này chỉ còn lại một mình, tôi suy nghĩ miên man. Tôi nghĩ đến mối tình thơ đẹp, trọn vẹn của hai người. Đó là thời kỳ tốt đẹp nhất trong đời. Cuộc sống của họ khác xa chúng tôi! Họ lúc nào cũng sống bên nhau, ngày nào cũng trông thấy nhau. Còn chúng tôi thì cách biệt nhau hàng vạn dặm!

Tôi ngỡ như mình đang từ trong toa tàu hỏa nhìn qua cửa sổ ra ngoài, những cánh đồng và rừng thẳm, rồi lại những cánh đồng, sau đó đến những cánh rừng nguyên thủy và những dải sông miền bắc lạnh lẽo, những bình nguyên rồi lại bình nguyên phủ tuyết dày đặc, thật là cả một không gian vô tận nằm giữa, ngăn cách chúng tôi.

“Tất nhiên, rồi thế nào chúng tôi cũng sẽ được gặp nhau, – tôi tự tin như vậy. – Tôi sẽ lên với anh ấy, và tất cả sẽ lại tốt đẹp. Hai năm nay tôi chưa nghỉ phép. Tôi sẽ xin nghỉ phép để lên với anh ấy. Hoặc là anh ấy sẽ lại về. Rất có thể trong tháng Bảy anh ấy đã về…”

Nhưng đầu óc tôi vẫn nặng trĩu những ý nghĩ rối bời…

Tấm bản đồ này làm tôi vất vả, vì trên những bản đồ tương tự vẽ trước đây có nhiều chỗ sai. Bây giờ đành phải vẽ lại từ đầu. Trong những ngày đầu sau khi Sanya ra đi, công việc càng bề bộn, tôi càng phải gắng sức cáng đáng cho xong. Cho dù trong những đêm này có bị dằn vặt, khổ tâm đến thế nào chăng nữa, tôi vẫn cảm thấy một cách mơ hồ rằng, tất cả mọi nỗi đau khổ, cô đơn và bất hạnh đều sẽ lùi vào dĩ vãng. Trước mắt giờ đây chỉ có những điều mới lạ đầy lý thú. Nghĩ thế, lòng tôi rộn lên, cảm thấy trong người nhẹ nhõm khoan khoái vô cùng, và hình như trong đó cũng có pha chút ít sợ hãi.

Chương 2
Trên quảng trường Sobachy

Trong ngày cuối cùng trước khi lên đường ra đi, Sanya đến Tổng cục đường hàng không Bắc cực và tòa soạn báo “Sự thật”. Ở đâu anh cũng lưu lại số điện thoại riêng của tôi. Khi anh nói cho tôi biết việc ấy, tôi phát hoảng lên.

– Sao anh lại làm thế? Nếu họ gọi điện hỏi em là ai thì em biết trả lời thế nào?

– Em cứ trả lời rằng tôi là Katerina Ivanovna Tatarinova Grigorieva, – Sanya nói giọng nghiêm trang.

Tôi ngỡ rằng anh đùa. Nhưng sau khi anh đi chưa được ba ngày đã có người gọi điện đến hỏi Katerina Ivanovna Tatarinova Grigorieva thật.

– Vâng, tôi đây!

– Chúng tôi ở tòa báo “Sự thật”.

Một nhà báo tôi thường gặp trên tờ “Sự thật” nói rằng bài báo của Sanya đã gây một tiếng vang khá lớn, thậm chí cả Viện nghiên cứu Bắc cực cũng cử người đến tìm hiểu bài báo và tác giả của nó.

– Chị hãy chúc mừng thành công của chồng chị đi!

Tôi muốn cải chính rằng anh ấy chưa phải là chồng của tôi. Nhưng không hiểu sao cuối cùng tôi lại chẳng nói được lời nào.

– Nghe nói chị là con gái của thuyền trưởng Tatarinov phải không?

– Đúng thế ạ.

– Chị còn giữ được những tài liệu về cuộc đời và hoạt động của ba chị không?

Tôi trả lời rằng có, nhưng rất tiếc là nếu chưa được sự đồng ý của Aleksandr Ivanovich – lần đầu tiên trong đời tôi gọi Sanya bằng tên cúng cơm và tên đệm – thì tôi không thể sử dụng những tài liệu ấy được.

– Thế thì chúng tôi sẽ viết thư cho anh ấy vậy…

Tạp chí “Hàng không dân dụng” cũng gọi điện thoại cho tôi, hỏi số tạp chí có đăng bài “Làm thế nào để ổn định máy bay trong khi có bão tuyết?” của Sanya sẽ gửi về đâu cho tác giả – tôi chưa hề biết việc anh ấy viết bài báo này. Tôi nói địa chỉ cho tạp chí và yêu cầu gửi đến hai quyển, một quyển tôi sẽ giữ lại xem, còn quyển kia gửi cho Sanya. Về sau báo “Văn học” cũng gọi điện thoại hỏi tôi: Grigoriev là ai, có phải là một nhà văn không?

Song quan trọng nhất vẫn là cuộc nói chuyện với đồng chí Ch. Tôi không biết Sanya đã nói với ông ấy những gì về tôi, nhưng qua dây nói, ông ấy bắt chuyện với tôi rất thân mật và tựa hồ như đôi bạn cũ vậy.

– Đã lĩnh tiền tử tuất chưa?

Tôi không hiểu.

– Tiền tử tuất của ba cô ấy mà!

– Chưa ạ.

– Cần phải viết một cái đơn!

Sau đó ông ta cười, bảo rằng ở Tổng cục đường hàng không Bắc cực người ta đang phát hoảng lên vì chính bố tôi là người đã phát hiện ra vùng đất Bắc địa, thế mà ở đó người ta lại ghi là do người khác phát hiện.

– Nói tóm lại là tôi có cảm giác như bị nhầm lẫn… Tôi không thích những cuộc nói chuyện như thế.

– Tôi tưởng công việc của đội thám hiểm đã được quyết định rồi!

– Chính ra là đã quyết định đâu vào đấy cả rồi, nhưng bây giờ thình lình lại bảo là chưa quyết định xong. Tôi có nói với họ rằng cái chính là hãy để anh ấy đi cùng với con tàu “Pakhtusov”. Nhưng họ trả lời là ở đó đã có người lái rồi. Thôi thì có rồi cũng được, chả lo. Sanya của chị vốn là con người có ý chí và bản lĩnh.

Khi nói đến mấy chữ “Sanya của chị”, giọng ông ta trầm hẳn xuống, nhưng lại đặc biệt rõ ràng.

– Thôi nhé, tôi vẫn ở nguyên chỗ cũ. Khi nào rảnh mời chị đến chỗ chúng tôi chơi nhé.

Tôi đáp rằng tôi sẽ rất vui sướng được đến thăm ông và rồi chúng tôi chào nhau tạm biệt.

Hầu như ngày nào tôi cũng nhận được một bức thư của Romashov gửi đến, có khi đến hai bức. Trên phong bì có ghi dòng chữ “Đội thăm dò địa chất số 2, Cục địa chất Bashkir”, tựa như công văn gửi cho một cơ quan nào vậy. Mà thực ra cũng đúng là như thế, mấy năm ấy bản thân tôi cũng giống như một cơ quan, nếu không thì tôi chẳng có lý do gì để lưu lại Moskva làm việc cả. Nhưng dùng địa chỉ công tác của tôi để gửi thư rõ ràng là một việc rất nực cười, vậy mà ngày nào anh ta cũng lặp đi lặp lại cái trò cười ấy!

Lúc đầu tôi còn bóc ra xem, nhưng về sau cứ để nguyên như thế gửi trả, sau nữa thì chẳng xem mà cũng chẳng gửi trả nữa. Không hiểu cớ sao tôi rất sợ phải đốt những bức thư ấy, nên dần dà chúng bị vứt bừa bãi khắp nơi trong nhà. Có lúc vô tình chạm phải chúng, tôi vội vàng giật phắt tay lại.

Khi gặp tác giả những bức thư ấy, tôi cũng có một cảm giác hệt như thế. Trước kia, lúc nào anh ta cũng kêu om lên là bận, nhưng bây giờ, lần nào tôi bước chân ra khỏi nhà cũng bắt gặp anh ta trên đường phố. Đến nỗi tôi không thể hiểu nổi là anh ta lấy đâu ra lắm thì giờ như vậy. Trong các cửa hàng và rạp hát tôi cũng thường gặp anh ta. Những lúc ấy thật là khó chịu vì anh ta cứ chào, còn tôi cứ lờ đi. Anh ta có vẻ muốn tiến đến gần, còn tôi thì chỉ chực lẩn đi cho nhanh.

Có lần anh ta đến gặp Valya kể lể khóc lóc rất thương tâm; nhưng khi Valya đem chuyện tuyệt giao giữa mối tình của những con khỉ đen ra kể để trêu anh ta, thì anh ta nổi khùng lên, chửi rủa ầm ĩ.

Nói tóm lại anh ta đã chiếm một vị trí khá lớn trong cuộc sống của tôi. Nhất là về sau này, tôi như bị sa vào tình trạng ốm dở, mỗi khi tôi nhắm mắt lại là hình ảnh anh ta lập tức hiện ra trước mắt. Anh ta đóng bộ lễ phục màu tro mới tinh tươm, đầu đội chiếc mũ dạ rất nghiêm chỉnh. Có một lần anh ta nói với tôi rằng anh ta đội chiếc mũ ấy là dành riêng cho tôi.

Đương nhiên việc đến nhà Romashov để lấy những tài liệu do Vyshimirsky giao cho anh ta trước đây, đối với tôi là một ý nghĩ kỳ lạ. Đó là một ý nghĩ tàn nhẫn, đến với anh ta sau khi đem trả lại cho anh ta tất cả thư từ và hoa mà anh ta đã có lòng tặng tôi. Song bây giờ càng nghĩ tôi càng lấy làm thú vị về một chuyến đi như thế. Tôi tưởng tượng mình sẽ mở cửa bước vào tòa nhà anh ta ở như thế nào, rồi anh ta sẽ cuống quýt lên, chẳng nói được lời nào, chỉ biết trố mắt nhìn tôi; và sau đó mặt anh ta sẽ tái đi, anh ta sẽ lật đật chạy theo dọc hành lang, mở cửa phòng của mình ra như thế nào… Còn tôi sẽ lạnh lùng nói:

– Misha, tôi có chút việc muốn phiền anh.

Điều hết sức lý thú là mọi việc đã diễn ra trong thực tế đúng hệt như tôi tưởng tượng.

Lúc ấy anh ta đang mặc bộ quần áo ngủ ấm áp, màu xanh nhạt. Hình như anh ta vừa từ trong nhà tắm ra nên tóc chưa kịp chải, rủ từng mớ tóc ướt vàng hoe xuống trán. Mặt anh ta tái mét, người ngẩn ra im lặng, mãi khi tôi cởi chiếc áo khoác ngoài ra, anh ta mới sực tỉnh, chạy vội lại phía tôi:

– Katya!

– Misha, tôi có chút việc muốn phiền anh, – tôi vẫn giữ cái giọng lạnh lùng ban đầu. – Anh mặc quần áo và chải tóc đi. Tôi sẽ chờ anh ở đâu?

– Vâng, đúng là nên như thế, mời…

Anh ta chạy dọc hành lang và mở rộng cửa phòng của anh ta ra. Anh ta nói:

– Xin chờ ở đây. Tha lỗi nhé…

– Sao lại thế, xin anh tha lỗi cho tôi thì có.

Năm ngoái ba người chúng tôi đến thăm anh ta: Nikolai Antonych, bà tôi và tôi. Suốt cả buổi tối đến chơi, bà tôi luôn tìm cách nhắc khéo rằng anh ta vay của bà tôi bốn chục rúp đến bây giờ vẫn chưa trả.

Lần ấy tôi đã rất ưa căn phòng của anh ta. Lần này, khi bước vào, tôi càng cảm thấy nó xinh xắn vô cùng. Đấy là một căn phòng được trang trí lịch sự, gây cho người ta cảm giác nhẹ nhõm: tường quét vôi ve, cửa và tủ trong tường sơn màu xanh nhạt. Các thứ dụng cụ trong nhà đều trang nhã, đẹp đẽ. Nói tóm lại mọi thứ đều được bày biện đúng chỗ, nom rất thuận mắt. Qua cửa sổ có thể nhìn thấy toàn bộ quảng trường Sobachy. Đó là một nơi tôi yêu thích ở Moskva. Không hiểu vì sao từ thuở bé tôi đã rất gắn bó với cái quảng trường này. Từ đó tôi yêu lây cả tấm bia kỷ niệm những con chó đã hy sinh trên quảng trường cùng những con đường đổ về đó.

– Anh Misha, – khi anh ta bước vào phòng với cái đầu chải bóng mượt, bộ quần áo mới màu xanh tôi chưa thấy bao giờ và mùi nước hoa thơm gắt, tôi lên tiếng. – Hôm nay tôi đến đây để đáp lại tất cả những bức thư anh gửi cho tôi. Sao anh lại dám viết bậy bạ rằng nếu không lấy anh thì suốt đời tôi sẽ phải hối hận! Thật là đồ trẻ con, anh có biết rằng, ngày nào anh cũng viết cho tôi nhưng tôi không buồn nhìn tới những bức thư ấy không. Chính anh cũng biết rõ rằng, từ xưa đến nay chưa bao giờ tôi có ý định lấy anh, vì vậy hoàn toàn không có căn cứ để viết rằng tôi đánh lừa anh.

Sắc mặt anh ta thay đổi thật ghê gớm. Khi mới bước vào phòng, anh ta có vẻ rất phấn chấn, nôn nóng, để lộ một niềm hy vọng sôi nổi, nhưng chưa dám tự tin hoàn toàn. Còn giờ đây, theo từng lời, từng câu tôi nói ra, niềm hy vọng đó đương tắt dần và người anh ta rũ xuống như cái xác không hồn. Anh ta quay đi, mắt nhìn dán xuống sàn.

– Nếu muốn nói rõ tại sao trước kia tôi cho phép anh nói đến chuyện ấy thì phải mất rất nhiều thời gian. Trong đó có rất nhiều lý do. Nhưng anh cũng là một con người thông minh! Anh vẫn biết rõ rằng tôi không hề yêu anh!

– Nhưng sống với cậu ấy em sẽ không có hạnh phúc!

– Tại sao anh lại gọi tôi là “em”? – Tôi hỏi giọng lãnh đạm. – Tôi sẽ đi ngay bây giờ.

– Nhưng sống với cậu ấy em sẽ không có hạnh phúc, – Romashov lắp lại.

Hai đầu gối anh ta run lên, mấy lần nhắm mắt lại một cách kỳ lạ. Tôi bỗng nhớ có lần Sanya nói rằng anh ta ngủ mở mắt.

– Tôi sẽ giết chết các người và giết chết cả tôi! – Cuối cùng anh ta lắp bắp.

– Nếu quả thực anh tự giết mình thì đấy là việc tốt thôi, – tôi nói, giọng hết sức bình tĩnh. – Tôi không định tranh cãi với anh đâu. Song có điều tôi muốn hỏi anh, anh có quyền gì nói ra những lời đó? Anh đã giở đủ mọi thứ trò ma quái, làm như trong thời đại của chúng ta có thể dùng trò gian giảo ngu xuẩn ấy mà lấy được vợ! Anh là con người đã mất hết phẩm đức, nếu không hằng ngày anh đã không lẵng nhẵng bám theo tôi từng bước như một con chó. Anh hãy im mồm mà nghe tôi nói, bởi vì tôi đã biết tỏng tất cả những gì anh định nói rồi. Bây giờ tôi hỏi anh: anh đã lấy những tài liệu gì ở nhà Vyshimirsky?

– Tài liệu gì kia?

– Misha, đừng có giả vờ như thế. Anh thừa biết là tôi đang nói vấn đề gì. Đấy là những giấy tờ anh dùng để dọa dẫm Nikolai Antonych rằng trước kia ông ta là con buôn, sau này anh lại dùng những giấy tờ ấy để gây sức ép với Sanya, buộc anh ấy phải rời bỏ tôi và đi khỏi nơi này. Hãy đưa ngay các thứ giấy tờ ấy ra đây, có nghe rõ không? Đưa ngay ra đây!

Anh ta nhiều lần nhắm mắt lại và thở dài. Sau đó anh ta định quỳ xuống. Nhưng tôi đã nói rất to:

– Misha, tôi đố anh! Anh có nghe tôi nói gì không?

Anh ta cố ghìm mình, hai hàm răng nghiến chặt, vẻ tuyệt vọng cùng cực hiện trên nét mặt anh ta khiến tôi động lòng.

Chẳng phải vì tôi thương xót gì anh ta đâu! Nhưng tôi có cảm giác, hình như tôi cũng có sai vì đã làm cho anh ta đau khổ như thế, thậm chí không nói lên được câu nào nữa. Nếu anh ta mắng cho tôi một trận có lẽ tôi lại khoái hơn. Song anh ta lại cứ im thin thít, chẳng mở miệng nói được câu nào.

– Misha, – tôi nói tiếp và bắt đầu xúc động, – anh nên biết rằng tất cả những giấy tờ ấy bây giờ đối với anh hoàn toàn không cần thiết nữa. Dẫu sao sự việc cũng đã qua rồi, không có cách nào thay đổi được. Có điều là tôi cảm thấy rất hổ thẹn, khi tất cả các báo chí đều nói đến bố tôi thì tôi hầu như chẳng biết một tí gì về bố tôi cả. Những tài liệu ấy rất cần cho tôi, cho chính tôi chứ không phải cho một ai khác!

Khi tôi nói đến mấy chữ “tài liệu ấy rất cần cho tôi”, không biết anh ta nghĩ những gì mà mắt anh ta long lên. Anh ta ngửng phắt đầu, đi lại nhẹ nhàng trong phòng. Có lẽ anh ta đã nghĩ đến Sanya.

– Tôi chẳng đưa cái gì hết, – anh ta nói giọng bướng bỉnh.

– Không, anh phải đưa! Nếu anh không đưa tôi sẽ cho rằng tất cả những lời anh viết trong thư cho tôi trước đây đều là những lời giả dối.

Đột nhiên anh ta chạy ra khỏi phòng, để lại một mình tôi. Lúc này chung quanh im ắng khác thường, chỉ có tiếng trẻ con nô đùa và một đôi lần tiếng còi ô tô từ dưới đường phố vọng lên. Mãi hồi lâu anh ta vẫn không quay lại khiến tôi rất sốt ruột. Giả thử anh ta liều lĩnh giở trò gì đó thật thì làm thế nào? Tôi chợt rùng mình và liền bước ra hành lang nghe ngóng. Không có gì khác thường cả – chỉ có tiếng nước máy chảy róc rách ở đâu đó.

– Misha!

Cánh cửa buồng tắm hé mở, tôi nhìn vào và thấy anh ta đang đứng cúi lom khom xuống bể nước tắm. Ngay lúc ấy tôi không hiểu anh ta đang làm gì, trong phòng tắm tranh tối tranh sáng, anh ta không bật đèn.

– Tôi ra ngay bây giờ, – anh ta nói rất mạch lạc, không quay đầu lại.

Anh ta đứng, người cúi gập, thò đầu vào vòi nước. Nước chảy xuống mặt, xuống vai, và bộ cánh mới bị ướt đầm đìa.

– Anh làm cái gì thế? Anh điên đấy à!

– Cô đi ra đi, tôi sẽ ra ngay bây giờ! – Anh ta nhắc lại, giọng cáu kỉnh.

Mấy phút sau, anh ta quay lại thật. Anh ta mặc áo không có cổ, mắt đỏ ngầu, mang ra bốn quyển vở học sinh màu xanh.

– Giấy tờ đây, – anh ta nói, – tôi không còn giữ tí gì nữa đâu đấy. Cầm lấy.

Có thể đây là một trò lừa dối nữa. Bởi vì tôi giở một quyển vở ra xem, hình như trong đó có chữ in – đúng là một trang xé trong sách ra, – nhưng lúc này không còn gì có thể nói với anh ta được nữa. Tôi đành phải cảm ơn anh ta một cách khách sáo:

– Cảm ơn, Misha!

Tôi trở về nhà và để ra mấy tiếng đồng hồ, thậm chí cả một buổi chiều dài đằng đẵng để đọc những quyển vở màu xanh và ép mình phải quên đi cái bộ mặt ghê tởm ấy, quên đi cái dáng điệu rũ rượi, tả tơi như con chim bị đạn ấy, khi anh ta bước vào phòng với bộ quần áo ướt sũng.

Chương 3
Chúc cuộc hành trình thành công và hạnh phúc!

Trước mặt tôi có bốn quyển vở học sinh màu xanh rất dày và cũ kỹ. Đó là loại vở thường thấy hồi trước cách mạng, bởi vì trên bìa in đầy những dòng chữ quảng cáo cho hãng “Friedrich Kahn”. Trên trang đầu tiên của quyển vở thứ nhất có viết dòng chữ “Ghi chép của kẻ mục kích” bằng một thứ chữ kiểu cách và có ghi ngày tháng của năm 1916. Đấy chính là một quyển hồi ký! Nhưng ở những trang tiếp theo thì lại chỉ thấy dán toàn những mẩu báo cũ được cắt ra, trong đó có những tên báo mà chưa bao giờ tôi được nghe đến như “Công báo sở giao dịch”, “Báo Dân chúng”, “Báo Kopeyka”. Các mẩu báo ấy được dán dọc theo trang giấy. Nhưng cũng có đôi chỗ dán ngang như ở chỗ dán bài “Đội thám hiểm Tatarinov. Hãy mua bưu ảnh!

1. Lời cầu trước khi xuất phát.

2. Chiếc tàu buồm “St. Maria” tại vũng tàu”.

Tôi xem xong quyển thứ nhất rất nhanh, sau đó xem tiếp quyển thứ hai, rồi quyển thứ ba. Chẳng có “giấy tờ” gì như tôi đã hiểu cái từ này trong buổi nói chuyện với bác Ivan Pavlych. Chỉ có những bài và những mẩu tin về đội thám hiểm đi từ Peterburg dọc theo bờ biển Sibir lên Vladivostok.

Những bài báo này là những cái gì? Tôi bắt đầu đọc những bài báo ấy và không sao dứt ra được nữa. Toàn bộ cuộc sống trước kia như bày cả ra trước mắt tôi. Tôi đọc với một tâm trạng đau khổ uất ức và tiếc thương da diết. Sở dĩ tôi tiếc thương vì chiếc tàu buồm “St. Maria” đã bị nạn ngay từ trước khi rời khỏi bến. Đấy là điều tôi tin chắc sau khi đọc những bài báo này. Còn đau khổ uất ức chính là vì bây giờ tôi mới biết những kẻ vô lương ấy đã lừa gạt, hãm hại bố tôi như thế nào. Cái tính nhẹ dạ dễ tin người và tâm hồn ngay thẳng của ông đã hại ông như thế đấy.

Dưới đây là tình cảnh xuất phát của chiếc tàu buồm “St. Maria” do một “kẻ được mục kích” viết lại:

“Trên cột buồm của con tàu sắp ra khơi giăng dãy cờ đượm vẻ buồn ảm đạm. Giờ nhổ neo đến gần. Sau khi làm lễ cầu nguyện lần cuối cùng cho các thuyền viên và hành khách, sau khi nói những lời chúc tụng cuối cùng, chiếc tàu buồm “St. Maria” từ từ rời khỏi bến. Bờ biển xa khuất dần, nhà cửa và đám người đi tiễn nhòe đi, nhập vào thành một khối kéo dài. Giờ phút này sao mà trang nghiêm long trọng thế! Đây là giờ phút chia lìa với đất liền, với quê hương thân thuộc. Nhưng chúng tôi lại cảm thấy buồn lòng và xấu hổ trước cuộc tiễn đưa lạnh nhạt và trước những bộ mặt ngạo nghễ khinh đời ấy. Chiều tà buông xuống. Chiếc tàu “St. Maria” dừng lại ở cửa sông Dvina. Những người đi tiễn đã uống cạn những cốc rượu sâm banh để chúc đội thám hiểm thành công… Lại một lần nữa diễn lại cảnh bắt chặt tay nhau và cảnh ôm nhau thắm thiết. Họ sắp phải trở lại thuyền “Thiên Nga” để trở về thành phố. Kìa những người đàn bà đang đứng trên thành chiếc tàu thủy nhỏ vẫy tay không ngớt. Họ lau nước mắt rồi lại vẫy tay. Từ trên chiếc tàu mỗi lúc một xa dần vẳng lại tiếng chó sủa cáu kỉnh. Chiếc tàu bé dần và cuối cùng biến thành một chấm nhỏ trên đường chân trời lúc nhá nhem tối… Ôi những con người dũng cảm, những gì đang chờ đón các bạn ở phía trước?”

Chiếc tàu buồm ra đi làm cuộc viễn hành như thế đấy. Từ tháp đèn hải đăng Arkhangelsk phát ra những tín hiệu tiễn biệt con tàu: “Chúc cuộc hành trình thành công và hạnh phúc!” Nhưng lạy Chúa, giữa lúc ấy ở trên bờ đã xảy ra những gì! Giữa các con buôn cung cấp vật tư cho chiếc tàu buồm đã nổ ra cuộc tranh cãi bỉ ổi, những cuộc kiện cáo và những cuộc bán đấu giá phần vật tư và lương thực thực phẩm bị buộc phải để lại trên bờ. Tất cả những cái đó đã phải đem bán đấu giá. Và còn biết bao lời trách móc, đặc biệt là đối với bố tôi. Chiếc tàu khởi hành chưa được một tuần lễ, người ta đã kết tội bố tôi rằng không làm hợp đồng bảo hiểm cho bản thân và những người cùng đi, rằng ông đã xuất phát chậm mất ba tuần lễ so với yêu cầu của những chuyến đi Bắc cực, rằng ông không chờ nhân viên vô tuyến điện đã vội vã nhổ neo. Họ kết tội ông là người hấp tấp, nông cạn, không biết cách lựa chọn thuyền viên, trong số thuyền viên của ông “không có một người nào biết sử dụng buồm”. Chúng chế giễu ông và khẳng định rằng trong “chuyến đi mạo hiểm ngu xuẩn này, cũng như trong một giọt nước, phản ánh cái cuộc sống đần độn, phô trương của thời đại chúng ta”.

Sau khi chiếc tàu buồm “St. Maria” ra đi được ít hôm, trên biển Kara nổi lên một trận bão rất lớn. Thế là ngay lập tức khắp nơi nhao lên những lời đồn đại rằng đoàn thám hiểm đã gặp tai nạn ở ven bờ vùng “Đất mới”. Đọc xong những bài báo “Sai lầm của ai?”, “Số phận của tàu St. Maria”, “Tìm Tatarinov ở đâu?” đã gợi lại cho tôi những ấn tượng khủng khiếp đầu tiên của thời niên thiếu. Hồi ấy ở Ensk, mẹ tôi mặc chiếc áo váy màu đen mới tinh rất đẹp, tay cầm tờ báo, hốt hoảng chạy bổ vào gian phòng nhỏ bé của tôi. Mẹ chẳng thèm nhìn tôi, mặc dù tôi đang nói với mẹ và nhảy từ trên giường xuống, chân đi đất, mình mặc mỗi chiếc áo cánh chạy tới chỗ mẹ. Sàn nhà giá lạnh, nhưng mẹ không bảo tôi lên giường, cũng chẳng bế tôi. Bà cứ cầm tờ báo trong tay đứng sững bên cửa sổ. Tôi cũng cố kiễng chân nhìn ra ngoài cửa sổ theo bà, nhưng tôi không nhìn thấy gì khác, ngoài mảnh vườn trồng hoa nhỏ bé của chúng tôi. Khắp cả mảnh vườn như bị phủ kín bởi một lớp lá phong vàng úa ướt đẫm. Đàng xa kia là mấy rãnh nước và lối đi mòn ướt át. Những giọt nước mưa cuối cùng vẫn lộp bộp rơi xuống mặt đất. “Mẹ ơi, mẹ nhìn cái gì thế?” Mẹ im lặng, tôi hỏi lại lần nữa và rất muốn được mẹ bế. Sự im lặng kéo dài của mẹ làm tôi rất khiếp sợ. “Mẹ ơi!” Tôi khóc gào lên, lúc này mẹ mới quay lại, cúi xuống định bế tôi lên. Nhưng không biết vì sao mẹ không bế nữa mà ngồi bệt xuống sàn rồi ngã vật ra. Mẹ nằm lặng đi, người rất thẳng, mình mặc chiếc áo váy màu đen mới tinh rất đẹp. Bỗng một nỗi lo sợ khủng khiếp và không rõ ràng vây chặt lấy tôi. Tôi gào lên nhưng lại chỉ nghe thấy tiếng gào sợ hãi của mình thôi. Tôi có cảm giác như mình đang đấm đá một cái gì. Rồi tôi nghe tiếng nói sợ hãi của mẹ, tôi lại gào lên và không sao ngừng được nữa. Sau đó tôi ngủ thiếp đi và trong cơn mơ tôi nghe thấy văng vẳng tiếng mẹ và bà tôi nói chuyện với nhau. Mẹ nói:

– Con bé nó sợ con đấy.

Tôi im lặng và giả vờ đang ngủ bởi vì dù sao đó cũng là mẹ, cũng bởi vì mẹ đang nói và đang khóc, như mẹ…

Chỉ đến bây giờ, khi đọc lại những bài báo này, tôi mới vỡ lẽ, tại sao lúc ấy mẹ tôi lại như thế.

Nhưng hình như đó chỉ là những tin đồn nhảm. Qua đội thám hiểm “Bưu điện” ở Yugorsky Shar, thuyền trưởng Tatarinov đã gửi về “Lời chào mừng nhiệt liệt và những lời chúc tốt lành nhất tới tất cả những người đã ủng hộ và đồng tình với sự nghiệp của đội thám hiểm”.

Bức thư này được in lại bằng cách chụp lại bản viết tay của ba tôi lên mặt báo và trên đó còn có một tấm ảnh của ba tôi mà tôi chưa thấy bao giờ. Ba mặc bộ quân phục hải quân. Trên áo cổ đứng có đeo lon màu nhũ trắng: một sĩ quan duyên dáng với bộ ria vểnh ngược trông rất cổ lỗ sĩ.

Không phải ngẫu nhiên mà ba gửi “những lời chúc tốt lành tới tất cả những người đã ủng hộ”. Ba hy vọng rằng “Hội đồng nghiên cứu của các nước về miền Bắc cực nước Nga” sẽ dùng món tiền quyên góp được đó vào việc cứu trợ cho các gia đình thuyền viên, về việc này, ba đã viết rõ trong bản báo cáo của mình gửi về qua đội thám hiểm Yugorsky và đã được đăng trên tờ báo “Thời Mới” như sau:

“Tôi tin chắc rằng Hội đồng sẽ không bao giờ để cho gia đình của những người hy sinh thân mình vì sự nghiệp chung của dân tộc phải sống cảnh long đong vất vả”.

Niềm hy vọng đó đã trở thành vô ích! Cũng trên tờ báo ấy, ngày hai bảy tháng Sáu, tôi đọc được bản báo cáo về một cuộc họp của Hội đồng: “Theo lời của vị thư ký Hội đồng là N. A. Tatarinov, thì kết quả cuộc quyên góp mới này hoàn toàn không đáng kể. Đã dùng nhiều hình thức khác nhau và cả nhiều biện pháp khác như tổ chức những trò giải trí vân vân cũng không thu được những món tiền lời như dự định. Vì vậy kế hoạch tổ chức trò chơi để thu một nghìn rúp trợ giúp các gia đình thuyền viên của Hội đồng không thể thực hiện được nữa”.

Khi đọc đến những chữ “tổ chức trò chơi để thu tiền” này tôi cảm thấy buồn cười và mỉa mai hết chỗ nói… Làm như mẹ con tôi đã sống như những người rất nghèo khổ, sống nhờ vào của bố thí thu góp bằng con đường cứu tế ấy!

Song những ý nghĩ ấy cũng chỉ lướt qua trong đầu óc tôi. Nó không bắt tôi phải đặc biệt nghiền ngẫm mối hận mà có lẽ nó cũng lớn bằng tuổi tôi. Trên các tờ báo cũ này còn có một giọng điệu khác khiến tôi chú ý và làm cho tôi vô cùng kinh ngạc: một số người đồng thanh đoán rằng việc chiếc tàu buồm “St. Maria” bị nạn là một việc không thể tránh khỏi. Có những kẻ cầm bút chì trong tay tính đi tính lại nhiều lần và đoán chắc rằng nó sẽ không thể đi đến vùng “Đất mới” được. Một số kẻ khác cho rằng con tàu thế nào cũng sẽ bị lớp băng đầu tiên vây hãm và chỉ sau đó ít lâu sẽ bị tiêu diệt trong khi đi dọc theo vùng đảo Franz Josef và trở thành “tù binh của Bắc Băng Dương”.

Chỉ có một nhà thơ nào đó viết một bài thơ đăng trên báo ở Arkhangelsk là có thể nhận xét ông ta có quan điểm hoàn toàn khác. Bài thơ nhan đề “Tặng I. L. Tatarinov”:

Anh cừ lắm! Giữ được số phận mình!

Nghị lực của anh và những rủi ro

Đã cắt đứt vành Bắc cực

Và những khối băng vững chắc đã phải cúi đầu…

Trước đây tôi cũng đã biết khá nhiều. Trong bức thư Sanya tìm thấy ở Ensk, ba có viết rằng “Trong sáu mươi con chó thì phần lớn đã phải bắn chết ngay từ vùng “Đất mới””. Trong bản ghi chép mà Sanya ghi lại lời Vyshimirsky có nói về những bộ quần áo mục, về những thanh kẹo sô-cô-la bị ngấm dầu hỏa. Trên tờ báo “Arkhangelsk” tôi đọc được bức thư của một tên nhà buôn E. V. Demidov. Lão ta viết rằng: “Việc buôn thịt muối và quần áo may sẵn không phải là nghiệp chính của lão ta. Hồi đó lão ta chỉ là một người mở hiệu cầm đồ. Lão ta không thể cáng đáng nổi những việc buôn bán lớn như thế – tất nhiên đó là việc theo dõi từng miếng thịt và từng con cá xếp lên tàu. Lúc nào cũng nhận được những bức điện như thế này của thuyền trưởng Tatarinov: “Xin ngừng việc mua vào vì hiện giờ không có tiền”. Hoặc là: “Hãy bán lại những vật phẩm đã mua lỡ – tiền hết”, vân vân và vân vân. Đã không có tiền sao còn đi trang bị cho đội thám hiểm vậy?… Nếu quả thực trong việc làm gấp gáp này có xảy ra vấn đề gì thì chớ có đi tìm kẻ phạm sai lầm trong đám người đi buôn, mà hãy đi tìm nó trong những người thuộc tầng lớp trên”…

Thế mà trước đây tôi chẳng biết chút gì, cả Sanya cũng vậy. Tôi cũng không hiểu tại sao mẹ tôi không bao giờ nói đến chuyện ấy cả. Ba ngày trước khi tàu “St. Maria” nhổ neo, người ta phát hiện có vết nứt nguy hiểm và nhiều vết búa ở phần sâu dưới nước của hai sườn tàu. Những vết nứt ấy đã được đo đạc và chụp ảnh cẩn thận, vết to nhất có bề rộng mười hai đi-um[58] và bề dài hai phút[59] bốn đi-um. Còn những vết khác thì bé hơn.

Nguyên nhân những vết nứt ấy rất phức tạp. Song dẫu sao nó vẫn khiến cho người ta nghĩ đến cái việc là nếu chẳng may chiếc tàu bị nạn thì người chủ mới của nó có thể nhận được một món tiền bảo hiểm rất khả quan.

Đương nhiên, bây giờ không cần phải có nhiều bằng cứ mới để chứng minh rằng ba tôi đã bị nạn và vĩnh viễn không bao giờ trở về nữa. Thực ra thì ông không thể không gặp nạn. Ba đã bị đẩy vào con đường chết không tránh khỏi và ba đã hy sinh.

Chương 4
Chúng ta hãy cạn cốc vì Sanya

Như tôi đã nói, mùa hè năm ấy tôi có rất nhiều công việc phải làm. Cô sinh viên năm thứ ba được phân công giúp việc cho tôi là một người quá chậm chạp, ngù ngờ. Tôi chẳng những phải làm thay tất cả mọi việc cho cô mà còn phải an ủi cô nữa, bởi vì chính cô cũng hết sức buồn phiền về cái nỗi chậm chạp, ngù ngờ của mình. Bản thân tôi cũng có nhiều vấn đề không thể hiểu nổi cho nên cứ hai ba ngày tôi lại phải chạy đến bà giáo sư già của tôi để hỏi. Bà này bao giờ cũng gọi tôi là “cô bé” và lúc nào cũng lo lắng cho tôi, bảo tôi gầy quá. Quả thực dạo này tôi gầy sút đi nhiều và xanh xao hơn: bởi vì hình như chưa bao giờ tôi lại phải suy nghĩ và xúc động như những ngày này. Đọc một bài báo tôi cũng bị xúc động; chậm nhận được thư của Sanya tôi cũng xúc động; khi bà giận tôi, tôi cũng xúc động, thậm chí bà không đến chơi tôi cũng xúc động. Ngoài ra, chuyện của Valya và Kira cũng khiến tôi băn khoăn mãi…

Cuộc sống của họ vẫn rất tốt đẹp. Hai người vẫn thường ngồi trong “buồng bếp” khe khẽ nói chuyện với nhau như thường lệ, sau đó cùng uống trà với một vẻ nghiêm trang, đầy hạnh phúc và hơi thộn. Nhưng có một lần, cuộc nói chuyện thầm thì giữa hai người bỗng dừng lại nửa chừng, sau đó là một hồi im lặng rồi họ bắt đầu lớn tiếng cãi nhau. Tôi sợ quá và cũng gắt lên. Nhưng ngay lúc đó Valya đi ra, mặt đỏ gay và chui vào trong cái tủ làm ở trong tường. Có lẽ anh ta tưởng lầm đó là cái cửa ra vào. Tôi đưa cho anh ta cái mũ và rụt rè hỏi xem chuyện gì đã xảy ra. Anh ta trả lời:

– Hỏi bà bạn của chị xem đã xảy ra chuyện gì.

Tôi không còn nhớ rõ lần cuối cùng trông thấy Kira khóc là vào khi nào. Hình như hồi ở lớp năm, cô ta khóc vì bị “điểm kém” về môn vẽ kỹ thuật. Giờ đây cô ta lại khóc và khóc sướt mướt, hai tay lau nước mắt y như một đứa trẻ con.

– Kira, có chuyện gì xảy ra thế?

– Chẳng có chuyện gì xảy ra cả. Chúng mình quyết định đi đăng ký, nhưng anh ấy không chịu dọn nhà. Chỉ có thế thôi.

– Vì mình ở đây nên chật quá chứ gì?

– Chẳng vì cái gì cả. Anh ấy bảo tớ phải tự suy nghĩ và đoán lấy. Nhưng thực tình mà nói, tớ chẳng đoán được gì cả. Anh ấy muốn tớ dọn đến ở nhà anh ấy. Nhưng tớ thì lại không muốn. Đến ở nhà anh ấy thì cái gì cũng phải lo sắm sửa. Vậy bao giờ tớ mới sắm sửa được hết? Còn ở đây, nói chung cái gì cũng sẵn – nào bát đĩa, nào khăn giải bàn, nào chăn màn đều có đủ.

– Lại còn có mẹ nữa.

– Đúng thế, lại có cả mẹ nữa.

Chúng tôi nói chuyện với nhau suốt cả buổi tối. Đến đêm khi Kira đến chỗ tôi nói rằng cô ta đã đoán ra rồi – có gì đâu, chỉ là do anh chàng không yêu cô ta nữa. Tôi đã phải chứng minh cho cô ta rất lâu rằng Valya vẫn rất yêu cô ta, nếu không yêu sao anh chàng lại tỏ ra xúc động đến như thế. Tôi nói mãi đến bảy giờ sáng ngày hôm sau. Không biết có phải là cuối cùng tôi đã thuyết phục được Kira rồi hay không, nhưng bất ngờ nghe cô ta thốt lên rằng: cô ta biết rất rõ, cô là người không tốt, còn Valya là một thanh niên hoàn hảo. Cô ta còn nói là sẽ viết thư cho Valya để nói rằng cô không xứng đáng với anh ấy. Anh ấy không yêu cô cũng là phải thôi, vì cô quá ngu muội.

– Có điều là trước khi gửi thư đi, cậu phải đưa cho mình xem đã, đồng ý không? – Tôi nói giọng ngái ngủ, và cảnh cuối cùng tôi nom thấy trước khi ngủ là cảnh Kira mặc áo lót, ngồi bên bàn viết lia lịa…

Sáng hôm sau, tôi và Kira đem bức thư nhảm nhí mà Kira đã viết ra đọc rồi lại xé đi. Sau đó tôi đến nhà Valya. Anh ta đang làm việc ở Vườn bách thú. Tôi bỗng nhớ lại có lần chúng tôi và Sanya đến chỗ anh và anh đã giới thiệu cho chúng tôi xem những loài gặm nhấm của anh như thế nào. Giờ đây, những ngôi nhà cũ không còn nữa, thay vào là cả một dãy nhà trắng xóa rực rỡ có nhiều hàng cột. Còn Valya cũng không cần phải cam đoan với người gác cổng rằng anh là nhân viên phòng thực nghiệm sinh vật nữa. Nhưng trong dãy nhà trắng toát đẹp đẽ này vẫn xông lên mùi hôi của chuột. Còn Valya cũng vẫn như thế, khác chăng là anh đã khoác áo choàng trắng và để râu tua tủa. Tôi thật nực cười, vì hồi đêm Kira có kể cho tôi nghe rằng Valya thôi không cạo râu nữa.

Anh mời tôi ngồi rồi cũng buồn bã ngồi xuống bên cạnh.

– Valya, trước hết cần nói ngay rằng hôm nay tôi đến đây là do sáng kiến riêng của tôi. Anh đừng có nghĩ rằng tôi đến là do Kira xui khiến, – tôi nói giọng cáu kỉnh.

Anh nói giọng run run: “Thế à?” khiến cho tôi không khỏi có chút thương thương. Nhưng tôi vẫn nói giọng nghiêm trang.

– Nếu anh có những lý do nghiêm túc để ở nhà mình, mặc dù anh dọn đến ngõ Sivtsev Vrazhek sẽ tiện lợi hơn gấp nghìn lần, anh cũng cần phải nói và giải thích cho Kira rõ, chứ đừng có yêu cầu cô ta phải tự đoán ra.

Anh ta im lặng.

– Chị có biết không, vấn đề là… tôi không thể dọn đến ngõ Sivtsev Vrazhek ở được, mặc dù tôi cũng đồng ý rằng ở đó rất tốt. Ở đó có thể vừa có phòng làm việc, vừa có phòng ngủ, đặc biệt là nếu bỏ tấm phên ngăn đi thì cái nhà kho hiện nay có thể làm thành cái phòng thí nghiệm nhỏ được. Nhưng điều đó không thể được.

– Tại sao?

– Tại vì… Này, thế bà ta không nói với chị à? – Đột nhiên anh ta hỏi, giọng thất vọng.

– Ai cơ?

– Bà mẹ của Kira ấy.

Tôi cười rũ người ra.

– Chị cảm thấy buồn cười cũng phải thôi, – Valya nói. – Tất nhiên là chị cảm thấy buồn cười. Nhưng tôi thì không thể. Tôi đã cảm thấy rất khó chịu. Có một lần bà ta cứ hỏi đi hỏi lại tôi rằng: “Sao trông mặt anh tái xanh tái xám thế kia?” Câu hỏi ấy suýt nữa làm tôi nổi khùng lên… Và lúc nào bà ta cũng lảm nhảm nhắc đến cái tên Varvara Robinovich nào đó, hình như bà ta thế nào ấy… Không, chẳng bao giờ tôi chịu dọn đến đó ở đâu.

– Té ra là như thế đấy, hả Valya, – tôi nói giọng trang nghiêm. – Tôi thật không thể biết được trong hai người, anh hay là bà ta là người có lỗi. Nhưng có điều rõ ràng là anh đã cư xử với Kira rất vô lý. Cả đêm qua Kira không hề ngủ được chút nào, nó nằm khóc mãi cho đến sáng. Bất luận thế nào anh cũng phải thu xếp đến gặp và nói rõ mọi sự cho Kira rõ.

Vẻ đau khổ hiện lên trên nét mặt Valya, anh chàng luôn chân đi đi lại lại trong phòng.

– Tôi không đi đâu!

– Valya!

Anh ta im lặng một cách bướng bỉnh. “Chà, không ngờ cái anh chàng này mà cũng cứng cỏi thế!” – Tôi thầm nghĩ, trong lòng có chút thán phục.

– Thế thì từ nay về sau anh đừng có đến tìm tôi nữa đấy! – Tôi nói giọng bực tức và đứng dậy định ra về, nhưng anh ta cứ một mực giữ lại. Và chúng tôi lại nói chuyện với nhau thêm hai tiếng đồng hồ nữa, bàn cách làm thế nào để bà mẹ của Kira không lắm lời nữa…

Kể lại nguyên xi câu chuyện này cho Kira nghe là điều bất tiện, nhưng dù sao tôi cũng đã nói cho Kira nghe đầu đuôi câu chuyện đã xảy ra. Kira tỏ ra hết sức ngạc nhiên, sau đó có kể cho tôi biết rằng ngày nào bà mẹ của cô ta cũng kêu Valya, trách anh ta ba hoa lắm lời. Có một lần sau khi chàng con rể tương lai vừa ra khỏi nhà, bà nằm nhoài ra giường, đắp chiếc khăn ướt lên trán và tuyên bố là không thể tiếp tục nghe cái giọng huyên thuyên bát nháo của anh ta nữa. Bà còn tuyên bố Kira là một con điên, nếu đi lấy những người như anh ta, vì lúc nào anh ta cũng thao thao bất tuyệt như cái máy phóng thanh, không còn để chỗ hở cho người khác nói xen vào.

Loáng một cái, Kira đã mặc xong quần áo và chạy phóng đi tìm Valya, mặc dầu tôi đã cố ý nhấn mạnh rằng nếu ở địa vị ấy, nhất định không bao giờ tôi chịu hạ mình đi tìm Valya trước. Và ngay tối hôm đó hai người đã lại ngồi trong nhà bếp thầm thì trò chuyện với nhau rồi. Cả hai đều nhất trí là bằng bất cứ giá nào cũng sẽ đến ở thử tại ngõ Sivtsev Vrazhek.

Buổi tối hôm ấy vô cùng đẹp. Đó là một buổi tối đẹp nhất trong những ngày tôi xa cách Sanya. Hôm trước tôi nhận được một bức thư của anh ấy gửi về – một bức thư vừa dài vừa hay vô kể. Qua thư, anh cho tôi biết anh đã đọc được rất nhiều sách và vừa bắt đầu học tiếng Anh. Chợt tôi nhớ lại cái bộ mặt ngơ ngác ngạc nhiên đến buồn cười của anh, khi anh đột ngột biết tôi đọc sách tiếng Anh đã khá thạo. Và sau đó có một lần anh nghe mọi người nói đến nhạc sĩ Shostakovich mà anh chưa hề biết đến tên bao giờ, khiến anh ngượng đến đỏ chín cả mặt. Nói tóm lại, đấy là bức thư tuyệt diệu đã đem đến cho tôi một niềm vui hân hoan và một nguồn an ủi bất tận.

Tôi và bà Aleksandra Dmitrievna bí mật chuẩn bị một bữa cơm tối khá thịnh soạn, có cả rượu nho để thết đôi “uyên ương” đang say đắm kia. Tuy món xà lách với tôm hùm mà Valya rất thích ăn bị chúng tôi nhỡ tay cho quá nhiều muối – tôi đã cho rồi, sau đó bà Dmitrievna lại cho nữa – nhưng cuối cùng món ấy cũng hết nhẵn. Thì ra từ tối hôm trước, chẳng những Valya bỏ không cạo râu mà còn bỏ cả cơm, chẳng ăn uống gì.

Chúng tôi cùng nâng cốc chúc mừng sức khỏe của Sanya và sau đó chúc cho mọi sự nghiệp của anh thành công tốt đẹp.

– Cạn cốc vì sự nghiệp vĩ đại của Sanya! – Valya nói. – Tôi tin rằng trong cuộc đời anh ấy, anh ấy sẽ có những sự nghiệp vĩ đại.

Sau đó Valya kể rằng năm 1925, khi anh ta làm việc trong Hội đồng những nhà khoa học tự nhiên trẻ tuổi, trực thuộc Ban chấp hành thành đoàn thanh niên cộng sản thành phố Moskva, có một lần anh đã khuyên Sanya đi du ngoạn đến Serebryanyi Bor và Sanya đã bỏ ra rất nhiều thì giờ để suy nghĩ xem chuyến đi ấy sẽ thú vị như thế nào. Rồi chợt Sanya thốt lên hai câu danh ngôn khiến cho mọi người phải sửng sốt trước cái tài nhớ dai của anh ấy:

Phấn đấu, hãy phấn đấu đi, khi niềm hy vọng còn chưa bị tiêu vong.

Trong cuộc sống còn có cái gì kỳ diệu hơn việc phấn đấu đi lên?

Và anh ấy nói rằng đi bắt chuột đồng không phải là lĩnh vực của anh ấy.

Bà Aleksandra Dmitrievna tỏ ý muốn nói một đôi câu. Tôi và Kira đều lo là bà sẽ nói về bà Varvara Robinovich. Nhưng may sao lần ấy bà chỉ ngâm cho chúng tôi nghe mấy câu thơ và nói rằng bà cũng có một sức nhớ đặc biệt đối với thơ ca.

Chúng tôi cứ ngồi nói chuyện như thế và uống rượu cho đến tận mười hai giờ đêm. Bỗng có người bấm chuông ở ngoài cửa, lúc ấy Aleksandra Dmitrievna đương diễn trò nhại tiếng của người khác. Bà liền ngừng lại và cho biết bác công nhân đổ rác đã đến. Tôi liền chạy vào bếp xách thùng rác và nước bẩn ra mở cửa. Nhưng không ngờ, người vào nhà lại không phải là bác công nhân đổ rác mà là Romashka. Khi tôi vội vã mở cửa bước ra, anh chàng lặng lẽ nhảy giật lùi mấy bước rất nhanh và bỏ mũ xuống.

– Tôi có một việc rất gấp có liên quan đến chị, vì vậy mặc dù trời đã khuya, tôi vẫn quyết định đến đây…

Anh ta nói giọng hết sức nghiêm trang, nên tôi cũng tin ngay rằng có một việc rất gấp thực và việc ấy có liên quan trực tiếp đến tôi. Tôi tin như thế là bởi vì thấy anh ta rất điềm tĩnh.

– Được, anh cứ nói đi!

Hai chúng tôi cứ thế, mặt đối mặt đứng nhìn nhau; anh ta khép nép cầm mũ ở tay, còn tôi thì xách thùng rác và nước bẩn. Sau đó tôi chợt nhận thấy làm như thế không tốt, nên liền đem giấu thùng rác vào phía sau cánh cửa.

– Tôi e nói ở đây không tiện, – anh ta nói rất lễ phép. – Hình như chị đang có khách?

– Không đâu.

– Có thể nói ngay ở đây, ở chỗ cầu thang này được không? Hay là chúng ta ra ngoài kia, ngoài đường phố. Tôi cần phải báo ngay cho chị biết…

– Anh chờ một phút, – tôi nói nhanh.

Bà Aleksandra Dmitrievna đang réo gọi tôi. Tôi cài chốt cửa lại rồi đi về phía bà.

– Ai ngoài đó thế?

– Bác Aleksandra Dmitrievna ạ, cháu đi một lát sẽ về ngay, – tôi nói vội. – Nếu không thấy về, thôi thì thế này vậy… khoảng mười lăm phút nữa bác bảo Valya xuống đường phố tìm cháu. Cháu sẽ ở ngoài đó.

Bà ta còn đương nói gì, nhưng tôi đã lao ra ngoài và đóng sầm cửa lại.

Tối hôm đó trời hơi lạnh mà tôi chỉ mặc có mỗi chiếc váy liền áo nên khi cùng bước xuống cầu thang, Romashka nói: “Chị cẩn thận kẻo bị cảm lạnh đấy”. Hình như anh chàng muốn đưa áo choàng cho tôi khoác, áo đã cởi cầm tay nhưng không dám đưa.

Mãi khi hai người cùng ngồi xuống, anh chàng mới đánh bạo đặt chiếc áo xuống ghế cạnh tôi. Thật ra thì tôi không cảm thấy lạnh mấy. Vì uống nhiều rượu cho nên mặt tôi nóng phừng phừng và trong dạ cũng rất bồn chồn. Tôi có cảm giác anh ta đến lần này không phải là chuyện đơn giản chút nào.

Đường phố vắng tanh, im ắng khác thường. Từ chỗ bức tượng Gogol đến cuối dãy hàng rào sắt chỉ có mấy cụ già chống gậy ngồi trên những chiếc ghế dài – mỗi cụ ngồi một ghế. Phía sau dãy hàng rào, người ta đang mở rộng bến xe “Cung Xô Viết”.

– Katya, tôi có câu chuyện muốn nói với chị, – Romashka nói đắn đo từng chữ một. – Tôi biết rằng việc thành lập đội thám hiểm đối với chị là việc rất quan trọng, đồng thời đối với…

Anh ta ngần ngừ một chút rồi nói luôn:

– Đồng thời đối với Sanya cũng vậy. Thực ra thì tôi không cho vấn đề này quan trọng đến thế, nghĩa là nó cũng chẳng làm thay đổi gì ghê gớm đối với cuộc sống. Đối với ông bố dượng của chị thì chắc chắn là ông ta rất sợ chuyện này. Nhưng câu chuyện có liên quan đến chị nên tôi cũng không thể nào bỏ lơ đi được.

Anh ta nói bằng một giọng hết sức tự nhiên.

– Tôi đến cốt để báo trước chị biết.

– Báo tin gì cơ?

– Đội thám hiểm sẽ không thành lập nữa.

– Không đúng! Chính bác Ch. đã báo cho tôi biết qua điện thoại cơ mà.

– Vừa mới quyết định lại xong. Họ cho là không cần thiết phải cử một đội thám hiểm ra đi như thế. – Romashka nói, giọng rất điềm tĩnh.

– Ai quyết định như vậy? Anh nghe tin ấy ở đâu?

Anh chàng quay đi, rồi lại nhìn tôi mỉm cười.

– Tôi không biết nên nói như thế nào. Lần này không khéo tôi lại trở thành một kẻ như chị vẫn gán cho tôi là tên đê tiện mất.

– Anh muốn nói thế nào cũng được.

Tôi cứ lo anh ta đứng dậy đi mất. Bởi vì anh ta rất bình tĩnh và hết sức tự tin, thật không còn giống cái anh chàng Romashov trước đây chút nào nữa. Nhưng anh ta không bỏ đi.

– Nikolai Antonovich nói với tôi rằng ông tổng cục phó Tổng cục đường hàng không Bắc cực có báo cáo về việc thành lập đội thám hiểm, nhưng bản thân ông ta thì lại phản đối chủ trương ấy. Ông cho rằng việc đi tìm kiếm người thuyền trưởng đã mất tích hơn hai mươi năm nay không phải là nhiệm vụ của Tổng cục đường hàng không Bắc cực. Nhưng, theo tôi thì… – Romashov hít một hơi dài, có lẽ anh ta cảm thấy nóng ngột ngạt nên bỏ mũ ra đặt lên đầu gối rồi nói tiếp, – đấy không phải là ý kiến của bản thân ông ta.

– Thế thì là ý kiến của ai?

– Của chính Nikolai Antonovich, – Romashov nói vội. – Ông ta có phần ăn cánh với vị tổng cục phó kia, được tổng cục phó coi là một chuyên gia lớn về mặt nghiên cứu lịch sử Bắc cực. Vả lại việc tìm kiếm thuyền trưởng Tatarinov mà không bàn bạc với ông ấy thì còn biết bàn bạc với ai nữa! Đội thám hiểm trước kia là do ông ấy đích thân phụ trách trang bị, về sau ông ta có viết một số bài báo về đội thám hiểm ấy. Ông ta còn là ủy viên của Hội địa lý học, và lại là một ủy viên khá có uy tín.

Tôi xúc động vô cùng. Trong khoảnh khắc này tôi không có đủ thì giờ để suy nghĩ kỹ xem tại sao Nikolai Antonovich lại cứ cố tìm mọi cách để ngăn trở việc tìm kiếm, và cũng không đủ thì giờ để tìm ra nguyên nhân tại sao Romashov lại một lần nữa bán rẻ ông ta. Tôi cảm thấy bị xúc phạm, chẳng những vì cha tôi, mà còn vì Sanya nữa.

– Ông ta tên là gì?

– Ai kia?

– Cái người cho rằng không cần thiết phải đi tìm vị thuyền trưởng bị mất tích ấy.

Romashov nói tên họ của người ấy ra.

– Đương nhiên là tôi không có ý định đi tìm gặp để cãi lý với ông Nikolai Antonovich, – tôi nói tiếp, cảm thấy hai lỗ mũi căng lên vì tức giận. Tôi cố giữ vẻ bình tĩnh bên ngoài, nhưng thực ra tôi không làm được như thế. – Nhưng thế nào tôi cũng sẽ đến văn phòng của Tổng cục đường hàng không Bắc cực để nói rõ sự việc cho mọi người biết về ông ta. Lần trước Sanya không kịp tính nợ với ông ta, không biết có phải vì anh ấy thương hại ông ta không… Nhưng mà anh nói thật đấy chứ? – Tôi bỗng ngước nhìn Romashov, hỏi đột ngột. Trong lòng lúc ấy nghĩ rằng kẻ nói ra tin này vẫn chính là anh ta. Vì yêu tôi, có thể anh ta cố tìm mọi cách để làm hại Sanya!

– Không nói thật thì tôi bịa chuyện để làm gì? – Romashov thong thả nói. – Rồi chị sẽ biết rõ. Thế nào rồi họ cũng sẽ báo cho chị biết tin ấy. Theo tôi, chị cũng nên đi gặp mọi người nói cho rõ vấn đề. Nhưng chị chớ nên để lộ đã nghe tin này từ đâu, sẽ phiền ra, – ngừng một thoáng rồi anh ta lại nói tiếp. – Nếu để Nikolai Antonovich biết việc này thì ông ta sẽ cho là tôi nói xấu ông ta…

Nói xấu Nikolai Antonovich là vì tôi – đấy là thâm ý của anh ta khi nói câu này. Anh ta nhìn tôi, chờ tôi nói.

– Tôi không nhờ anh nói xấu bất cứ ai cả, nhưng lần này (tôi suýt nói: “lần đầu tiên trong đời anh”) anh đã làm một việc đúng với lương tâm và anh đã thực sự giúp đỡ tôi, tôi cho rằng việc làm ấy không có gì là đáng xấu hổ cả. Tôi không biết thái độ hiện nay của anh đối với Nikolai Antonovich thế nào.

– Khinh bỉ.

– Thôi được, đó là chuyện của các anh, – tôi đứng phắt dậy, vì cảm thấy khó chịu trong lòng. – Dầu sao cũng nên cảm ơn anh, anh Romashov ạ. Chào anh…

Tôi gặp cả ba người: bà Aleksandra Dmitrievna, Kira và Valya ở cạnh ngõ Sivtsev Vrazhek. Lúc ấy cả ba người đều đang hốt hoảng chạy đi tìm. Bà Aleksandra Dmitrievna vừa chạy vừa nói: “Trời ơi, tôi nào có ngờ thế này, cô ta chỉ bảo là nếu sau mười phút nữa mà không thấy trở về…”

Đoàn tàu điện dừng lại giữa chúng tôi. Chờ khi đoàn tàu đã chạy đi rồi, cả ba người lại kéo nhau chạy hồng hộc sang con đường cái lớn.

– Đứng lại!

– À, chị ấy đây rồi! Bác Aleksandra Dmitrievna ơi! Chị ấy đây rồi! Katya, chị làm sao thế?

– Uống hết rượu nho chưa? – Tôi hỏi giọng trang nghiêm. – Nếu uống hết rồi thì mua nữa… Tôi rất muốn cạn chén để chúc mừng Sanya.

Chương 5
Ở đây có viết dòng chữ “Tàu St. Maria”

Hồi ấy ông tổng cục trưởng Tổng cục đường hàng không Bắc cực là một nhà nghiên cứu Bắc cực nổi tiếng. Trên tất cả các tấm bản đồ Bắc cực của nước Nga đều dễ dàng tìm thấy tên ông. Hình như muốn được gặp ông cũng không phải là chuyện đơn giản. Nhưng đồng chí Ch. đã gọi điện trước cho ông cho nên tôi được ông tiếp ngay ngày hôm đó. Tất nhiên là tôi cũng phải ngồi chờ một lúc. Nhưng như thế lại càng thú vị, vì trong phòng đợi có khá nhiều thủy thủ và phi công vừa mới từ thành phố Zapolyarye về. Có một người nét mặt hao hao giống Sanya. Tôi bất giác nhìn ngắm anh ta hồi lâu và cố lắng tai nghe xem anh ta nói những gì. Nhưng anh chàng lại hiểu lầm ý tôi nên cố làm ra vẻ nghiêm trang điềm đạm, miệng mỉm cười duyên dáng. Mãi sau, mọi người đều đi hết, chỉ còn lại mỗi mình tôi…

Tôi còn nhớ rất rõ cuộc nói chuyện hôm ấy giữa tôi với ông tổng cục trưởng Tổng cục đường hàng không Bắc cực, vì ngay tối hôm ấy tôi đã viết thư cho Sanya, thuật lại đầy đủ từng câu từng lời của ông cho Sanya biết.

Thoạt tiên tôi có phần xúc động và cảm thấy mình đen đủi, nhưng khi nghe ông hỏi tôi bằng một giọng nhẹ nhàng, lịch thiệp: “Bác có thể giúp cháu được gì bây giờ nào?” – Thế là bao nhiêu sự xúc động của tôi đều biến mất. Sau đó tôi lại cảm thấy xúc động, nhưng là một thứ xúc động hoàn toàn khác trước, xúc động bởi niềm vui sướng đột ngột; nó có thể làm cho ta quên hẳn bản thân mình đi mà cảm thấy sự mát dịu dễ chịu vô cùng trong tâm hồn.

– Có một phi công tên là Grigoriev trình lên bác một bản kế hoạch tìm kiếm đội thám hiểm bị mất tích, – tôi bắt đầu nói. – Nghe nói một đội thám hiểm mới đã được thành lập. Nhưng hôm qua…

Ông chăm chú lắng nghe tôi nói. Trông ông giống hệt như hàng trăm hàng nghìn bức ảnh của ông đã đăng trên các báo và tạp chí. Chợt tôi nảy ra một cảm giác kỳ lạ rằng tuồng như không phải tôi đang ngồi nói chuyện với chính ông, mà là đang nói chuyện với bức ảnh của ông vậy.

– Không, – khi nghe tôi hỏi có phải chính ông cũng cho rằng việc tìm kiếm vị thuyền trưởng mất tích là một việc làm vô ích không, thì ông trả lời dứt khoát. – Song, sau khi nghiên cứu tất cả hai luồng ý kiến “ủng hộ” và “phản đối” việc làm này thì chúng tôi thấy rằng công việc tìm kiếm theo kế hoạch cũ chắc chắn sẽ bị thất bại. Vì một là, địa điểm mà bản kế hoạch nêu ra, trong những năm gần đây đều đã ít nhiều được nghiên cứu, nhưng cho đến nay vẫn chưa hề tìm thấy dấu vết của đội thám hiểm tàu “St. Maria”. Hai là từ Bắc địa đến cửa sông Pyasina cách nhau có đến hơn một nghìn ki-lô-mét, nếu tổ chức tìm kiếm trong một khoảng xa như thế thì sẽ gặp rất nhiều khó khăn. Điểm cuối cùng cũng là điểm quan trọng nhất, là bác không tin tưởng vào lời đề nghị chỉ tiến hành tìm kiếm đội thám hiểm đã mất tích của bố cháu trên khu vực này.

– Còn nghi ngờ gì nữa ạ? Chính là đoàn thám hiểm đã mất tích trong khu vực này! – Tôi nói giọng quả quyết.

– Tại sao?

– Tại vì… – Bỗng nhiên tôi quên mất tất cả mọi chứng cứ mà trước nay tôi vẫn thuộc lòng, hơn nữa vừa rồi lúc ngồi ngoài phòng đợi tôi còn nhẩm lại một lượt nữa và đã đếm chúng bằng đầu ngón tay. – Vì…

Ông nhìn tôi chờ đợi. Đôi mắt ông sáng rực, bộ râu đen nhánh. Ông lặng lẽ nhìn tôi chờ tôi nói. Đấy là những giây khắc vô cùng đáng sợ.

– Một là có thể khẳng định điều ấy qua cuốn nhật ký của người hoa tiêu, – tôi nói giọng hơi run run. – Bác có nhớ ông ấy ghi lại lời bố cháu nói trước kia: “Nếu hoàn cảnh bắt buộc phải rời bỏ tàu, thì tôi sẽ đổ bộ lên hòn đảo mà chúng ta đã phát hiện”. Hai là… – tôi mở túi xách tay rút tấm ảnh Sanya để lại đưa cho ông. – Bác xem đây… đằng sau có ghi rõ là hình ảnh của chiếc tàu “St. Maria”. Chiếc câu liêm này được tìm thấy ở Taymyr.

– Thì cứ cho là như vậy đi. Nhưng tại sao lại không thể cho rằng chiếc câu liêm này là của toán người do người hoa tiêu cầm đầu rời khỏi tàu trước đó hai tháng?

– Vì ông hoa tiêu… Bản đồ của bác đâu? – Mặc dù phía trên bàn có treo một tấm bản đồ Bắc cực rất lớn và hai mắt tôi luôn nhìn chằm chằm vào nó; nhưng có lẽ vì quá xúc động, tôi lại không nhìn thấy nó. – Ông ta đi theo hướng trôi của núi băng và hướng đó ngược lại với hướng đi của con tàu. Lập luận như thế được chứ ạ? – Tôi cầm chiếc que và đứng trên mặt ghế vì đứng dưới sàn nhà tôi không thể nào với tới eo biển Flora được. – Bác hãy theo dõi hướng đi của ông ta nhé. Ông ta đã cùng với đội thám hiểm của trung úy Sedov về tới Arkhangelsk. Chúng ta tiếp tục theo dõi, – tôi nói tiếp, cảm thấy toàn thân lạnh toát và mặt tái đi, nhưng tái vì quá xúc động. – Như bác vừa nói, từ Bắc địa đến cửa sông Pyasina, tất cả mọi nơi đều đã được nghiên cứu mà cho đến nay vẫn chưa có ai bắt gặp được dấu vết của đội thám hiểm, dù là một trường hợp ngẫu nhiên đi nữa. Nhưng còn trường hợp Rusanov thì sao? Từ ngày tìm thấy những thiết bị còn lại của ông ta đến khi tìm thấy ông ta phải mất đến bao nhiêu năm. Và đã tìm thấy ông ta ở một nơi như thế nào? Chẳng phải là ở nơi mà tàu bè thường qua lại, khách thập phương thường đi đến đấy ư? Còn hài cốt của người thủy thủ của Amundsen nữa, chẳng phải người ta đã tìm thấy ở Dikson, nơi chỉ cách trạm thám hiểm có ba ki-lô-mét đó ư? Không phải như thế, vấn đề không phải là những nơi đó đều đã được chú ý nghiên cứu, mà vấn đề là ở chỗ từ trước tới nay chưa hề có ai đi tìm bố cháu cả. Tuyến hành trình của bố cháu như sau: từ vĩ độ bảy mươi chín độ ba mươi nhăm phút giữa vĩ tuyến tám mươi sáu và tám mươi bảy tiến thẳng ra đảo Russky rồi ra quần đảo Nordenskiöld. Sau đó có lẽ bị phiêu dạt một thời gian dài, rồi từ eo biển Sterlegov đi vào cửa sông Pyasina. Ở đây có một cụ già người Nenets đã tìm thấy một chiếc thuyền bằng da thú đặt trên xe trượt tuyết. Sau đó con tàu thám hiểm lại chạy về hướng sông Yenisey, vì sông Yenisey là nơi độc nhất có hy vọng gặp được người cứu giúp.

Tôi nhảy xuống khỏi ghế. Ông già rê rê bộ râu, nhìn tôi đầy vẻ lý thú.

– Cháu cầm chắc là như thế chứ?

– Vâng ạ. Không thể có một tình huống khác ạ. Cháu không biết cuối cùng anh Grigoriev đã nêu lên những đề nghị gì? Tàu phá băng “Pakhtusov” đi đến Bắc địa là để tiến hành nghiên cứu khoa học. Đó là đoàn thám hiểm về địa lý thủy văn, có phải không ạ?

– Đúng.

– Thế thì tốt quá. Dọc đường đi nó có thể xây dựng vài ba địa điểm làm nơi đặt chân cho các đội thăm dò sau này. Anh Grigoriev cho rằng chỉ cần tổ chức hai đội, mỗi đội ba người. Còn cháu thì cháu nghĩ rằng phải có đến ba đội. Đội thứ ba có thể thay bằng một chiếc xuồng máy. Các đội này làm việc dọc theo vùng biển ở ngoài các hòn đảo. Còn tàu “Pakhtusov” sẽ làm việc ở một nơi gần đấy, như vậy các đội sẽ giữ được liên lạc thường xuyên với nhau.

Nói đến đây tôi nín bặt vì ông Tổng cục trưởng chợt vừa cười vừa đứng dậy, đến ngồi bên cạnh tôi.

– Khá lắm. Cháu rõ đúng là con gái của thuyền trưởng Tatarinov, – ông nói giọng vui vẻ. – Cháu là nhà địa lý học phải không?

– Không, cháu là nhà địa chất.

– Năm thứ mấy rồi?

Tôi trả lời rằng tôi đã tốt nghiệp đại học và đã công tác tại Cục địa chất ở Bashkir được hai năm.

– Cháu có anh chị em không?

– Không ạ, cháu chỉ có một mình.

– Thế mẹ cháu?

– Mẹ cháu mất rồi.

Ông im lặng hồi lâu đầy vẻ cảm thông. Sau đó ông liền trở lại với phương án của Sanya.

– Tất nhiên là toàn bộ công việc này không đơn giản chút nào, – ông trầm ngâm nói. – Nhưng không phải là không thể tiến hành được… Một chiếc xuồng máy, tất nhiên không phải là vấn đề lớn lao gì. Nhưng trước khi quyết định việc này cần phải gặp Grigoriev đã. Hiện giờ anh ấy ở đâu.

– Anh ấy đang ở thành phố Zapolyarye ạ.

Tim tôi đập rộn lên, và không hiểu vì sao tôi lại nhắc lại một lần nữa:

– Ở thành phố Zapolyarye.

Ông quay sang nhìn tôi, vẻ đầy ý vị.

– Chúng ta sẽ mời anh ấy về ngay đây đi, mời về ngay, – ông nhắc lại với giọng hân hoan như con trẻ. Chỉ qua mấy câu nói và thái độ của ông, tôi đã vỡ nhẽ rằng đồng chí Ch. đã để lộ cho ông biết quan hệ giữa tôi với Sanya rồi. – Cháu nghĩ thế nào. Việc này cần đến sự có mặt của anh ta chứ?

– Vâng, cần ạ, – tôi đánh bạo trả lời.

– Thế này nhé. Hôm nay được làm quen với cháu, bác rất vui mừng, – ông đứng lên, nói giọng nghiêm trang. – Dầu rằng sau này đội thám hiểm có thành lập hay không cũng vậy; hôm nay cháu đến đây trình bày rất sôi nổi, rất nhiệt tình là việc rất có ích, rất tốt.

Chương 6
Ở nhà bà

Như tôi đã kể, tối nào bà tôi cũng đến thăm tôi. Lần nào đến bà cũng giữ một vẻ quan trọng đặc biệt và lần nào bà cũng hãnh diện bắt chuyện rất chặt với bà mẹ của Kira. Bà rất bình tĩnh về chuyện tôi đã rời bỏ “căn phòng đẹp nhất” của mình để đến ở “nhà người khác”. Và bà còn tỏ ý lo sợ một bà tên là Dora Abramovna, vì đã hai lần, bà ấy “mò đến đánh hơi căn phòng của tôi”.

– Bà tuổi cao sức yếu rồi, – có một lần bà nói với tôi, nước mắt lưng tròng, – nhưng chưa bao giờ bà phải sống cảnh cô đơn buồn vắng như thế này cả.

Nhưng bỗng có một hôm bà không đến chỗ tôi. Sáng hôm sau bà gọi điện thoại báo cho tôi biết tim bà làm sao ấy. Khi nghe tôi hỏi Nikolai Antonovich có nhà không thì bà nổi cáu ầm lên:

– Sao mày hỏi ngu thế? – Bà hét tướng lên. – Nó còn đi đâu nữa mà không có nhà? Có phải ai cũng như mày, chỉ toàn đi ăn nhờ ở vạ nhà người ta đâu.

Một chặp sau dịu lại, bà bảo rằng Nikolai Antonovich đã đi vắng rồi. Thế là tôi phải vội vã thu xếp các thứ để về thăm bà ngay.

Bà nằm thượt trên ghế đi-văng, mình đắp chiếc áo khoác màu xanh đã cũ của bà. Một lọ thuốc nước đặt trên chiếc bàn con cạnh đi-văng. Đó là thứ thuốc duy nhất mà bà chịu dùng và khi tôi hỏi thăm tình hình sức khỏe của bà thì bà chỉ khoát tay.

– Cô ấy là người hễ gặp chuyện rắc rối là co rụt lại ngay, – bà nói về người giúp việc cũ, giọng bực tức. – Bây giờ mới biết trước kia cô ta đã từng đi tu. Cô ta là một người rất ngoan đạo. Tao bèn hỏi cô ta “Thế sao cô còn đi làm việc làm gì?” và rồi tao cho cô ta thôi việc ngay.

Bà đuổi chị giúp việc thật là một việc làm rất không hay. Vì dẫu chị là một người ngoan đạo, chị vẫn là một người rất tốt. Và trước đây thậm chí bà còn rất thích chị ấy chỉ vì chị ấy đã từng sống cuộc đời đi tu.

– Bà ơi, sao bà lại làm như vậy? – Tôi hỏi. – Thế là cuối cùng bà ốm và chỉ có mỗi một mình! Cháu phải đưa bà sang ở bên cháu thôi.

– Tao không đi đâu cả! Thật là càng ngày càng chẳng ra làm sao cả!

Bà dứt khoát không chịu lên giường nằm lại và tự khẳng định rằng bà không mắc bệnh tim, chỉ vì chiều hôm qua không nấu thức ăn, chỉ ăn tạm một ít cải củ với thịt mỡ nên bị say đó thôi.

– Nếu bà không đi nằm, cháu sẽ đi ngay bây giờ!

– Ồ, mày lại dọa tao rồi!

Nhưng rồi bà cũng chịu nằm lên giường và chỉ một lát đã ngủ say…

Trong căn phòng của mẹ không biết tại sao hễ mở cửa sổ ra là gió lại lộng lên. Để cho mát tôi mở cả cánh cửa thông ra hành lang. Xong đâu đấy, tôi bước vào căn phòng riêng của mình. Tuy tôi có cảm giác rất khó chịu khi bước vào căn phòng trống trải này, song dẫu sao nó vẫn là nơi mà tôi đã sống qua bao nhiêu năm trời! Sau ngày tôi ra đi, căn phòng trở nên đẹp đẽ dễ trông hơn nhiều. Trên nệm giường được trải một tấm khăn ren cũ của bà, rèm che cửa sổ được giặt trắng tinh, thậm chí còn được hồ bột nữa. Trên trang quyển từ điển đại bách khoa toàn thư tôi đang đọc dở trước ngày ra đi giờ vẫn nguyên chỗ cũ. Rõ ràng là mọi thứ ở đây đang chờ tôi trở về…

Tôi tìm thấy một quyển nhật ký trong đống sách vở cũ xếp trên khung cửa sổ. Trong đó có chép một số câu trong những quyển sách tôi hằng yêu thích: “Trái tim con người vốn là một thứ kỳ lạ, trái tim người đàn bà càng kỳ lạ hơn. Lermontov”.

Toàn là những câu bay bướm mà buồn cười. Tôi đọc được từ đầu đến cuối một lượt. Tôi mơ màng như đang trong giấc mộng thấy mình đến chơi nhà cô bạn thân. Cô ta hình dung mọi việc trên đời đều vô cùng tốt đẹp, cả thế giới hiện ra dưới mắt cô với cảnh tượng hết sức huy hoàng tráng lệ.

“Cuộc đời là sân khấu, mà mỗi con người là một diễn viên”.

Khi tôi cầm quyển nhật ký từ trong phòng bước ra, tôi có cảm giác như có người nào đó đang vội vã đi lướt qua hành lang.

Tất nhiên ngay lúc ấy tôi không hề nghĩ rằng người đó chính là người bà đang ốm của tôi. Song rõ ràng là có người vừa đi lướt qua ngoài hành lang và người ấy choàng chiếc áo khoác màu xanh. Nhưng ai chạy, lại khoác chính cái áo khoác màu xanh. Sau đó tôi biết đích xác rằng chính là bà tôi vì khi tôi quay trở lại phòng, tuy bà đã lại nằm lên giường như cũ, nhưng là cái dáng vừa mới nằm xuống, thậm chí còn chưa kịp kéo áo đắp kín người.

Thật là buồn cười, bà còn cố nhắm nghiền hai mắt làm ra bộ đương ngủ say và không hề nghĩ đến chuyện chạy ra hành lang. Tất nhiên đó là bà bí mật thăm dò tôi, xem tôi có thay đổi ý định, có chịu dọn về ở nhà không?

– Bác sĩ đã đến chưa hở bà? – Chờ khi bà mở mắt ra và giả vờ ngáp dài, tôi liền hỏi.

– Bác sĩ không hề đến. Bà nào có đi mời bác sĩ. Bà biết chắc rằng căn bệnh của bà là do củ cải gây nên.

– Nhưng bà gọi điện thoại bảo cháu là tim bà bị làm sao cơ mà.

– Tim làm sao cũng là do củ cải gây nên thôi.

– Không thể như thế được! Cháu đi mời bác sĩ ngay đây.

Thế là bà nổi cáu ngay lên. Bà tuyên bố rằng nếu tôi cứ mời bác sĩ đến thì bà sẽ lập tức thay quần áo và đến nhà chị láng giềng tên là Maria Nikitichna.

Nếu muốn mời bác sĩ thì chắc chắn là sẽ phải cãi nhau với bà một trận ra trò, nên tôi thôi không giữ ý định của mình nữa; hơn nữa bà cũng có vẻ mỗi lúc một tỉnh táo hơn. Cuối cùng bà đã cảm thấy dễ chịu hoàn toàn, vì lúc ấy bà đột nhiên ngửi thấy mùi lạ, liền hét lên: “Bị cháy rồi!” Bà vùng dậy, ba chân bốn cẳng chạy bổ xuống bếp.

Những chiếc bánh nướng nhân thịt đặt trong lò hơi bị cháy khét, tỏa ra mùi thơm ngào ngạt. Bà nói ngay rằng nếu tôi không ở lại ăn bánh thì bệnh của bà sẽ càng nặng lên.

Tất cả các mưu kế này là do bà bày ra, đặc biệt là việc bà làm món bánh nướng nhân thịt mà tôi hằng ưa thích, bà không hề tiếc mỡ để làm món đó. Món bánh nướng ấy cần được khẳng định rằng, món ăn ở nhà mình hơn hẳn món ăn ở nhà “người khác”. Nhưng sau khi ăn mấy miếng, tôi ôm hôn bà và chỉ nói một câu là bánh rất ngon thôi.

Về việc Nikolai Antonovich, thoạt đầu không ai nhắc đến. Nhưng về sau bà làm ra vẻ đắn đo suy nghĩ khiến tôi đoán ngay rằng câu chuyện sắp sửa mở đầu. Bà bắt đầu bằng những lời rất xa xôi, bóng gió.

– Tao vừa nhận được thư của Olechka và Lara, – bà nghiêm giọng nói. – Họ khuyên tao chớ cố quản việc nhà. Mà thực, dạo này tao hay mệt lắm, không thể quản nổi nữa.

Olechka và Lara là hai bà dì đã có tuổi của tôi. Đó chính là hai bà già họ Bubenchikov đang sống ở Ensk.

– Nhưng không quản việc nhà làm sao được, cả hai người đều chẳng hiểu tao chút nào cả. Con bé giúp việc ấy nó sống theo sự xếp đặt tỉ mỉ của cha cố, – giọng bà có vẻ hào hứng. – Nó chỉ nhìn thấy có Chúa, ngoài ra chẳng nhìn thấy ai nữa. Cha cố viết thư cho nó nói: “Hãy im lặng, chịu đựng và khóc lóc!” và nó đã làm đúng như thế. Nó đóng mấy cây đinh vào trong tủ áo, treo ảnh thánh lên và rì rầm khấn: “Con xin nghe lời Chúa!” Tao là chúa ghét hạng người như thế.

– Bà đã đuổi người ta đi rồi còn nói gì nữa.

Bà ngồi lặng im một lúc lâu.

– Nhà tao bây giờ khảng tảng quá lắm, – bà thở dài nói. – Mày bỏ nhà đi ở chỗ khác. Còn thằng ấy thì thế nào? Nó bây giờ cũng trở thành thằng bây bửa, chẳng thiết gì. Ăn uống thì bữa có bữa không, có ăn cũng được, không cũng chẳng sao.

Hai chữ “thằng ấy” mà bà vừa nói đến là chỉ Nikolai Antonovich.

– Lúc nào nó cũng viết, viết không biết chán. – bà tiếp tục nói.

– Không hiểu làm sao nó viết suốt ngày suốt đêm. Sáng ngủ dậy vừa uống xong cốc nước chè là quấn ngay cái khăn quàng của tao rồi bám vào bàn viết luôn. Có lần nó nói: “Bà Nina Kapitonovna ạ, viết lách sẽ là nghề lao động suốt đời của tôi. Quyết định này sai hay đúng hãy để cho bạn bè và kẻ thù của tôi phán đoán”. Bây giờ nó gầy đi nhiều rồi, tâm thần có vẻ không ổn định, – bà nói lầm bầm, – mấy hôm gần đây cứ đội mũ trong khi ăn. Chắc thế nào nó cũng lên cơn điên mất.

Giữa lúc ấy chợt có tiếng mở cửa, một bóng người bước vào và dừng lại ở phòng treo áo. Tôi quay nhìn bà, bà giật mình nhìn đi nơi khác. Thế là tôi biết ngay Nikolai Antonovich đã về.

– Bà ạ, cháu đi đây.

– Không, chưa đi được đâu. Cháu đã ăn hết bánh nướng đâu nào.

Nikolai Antonovich gõ nhẹ lên cửa buồng và không đợi trả lời đã đẩy nhẹ cửa, bước vào.

Tôi quay lại, khẽ gật đầu chào. Không biết tại sao lúc ấy tôi cảm thấy rất vui lòng là mình đã có thể gật đầu chào một cách mạnh dạn và phớt lờ như thế.

– Công tác ra sao, Katyusha?

– Cám ơn, cũng bình thường.

Kể cũng lạ, ông ta bây giờ đối với tôi chỉ còn là một con người xa lạ với sắc mặt trắng bệch, hai cánh tay ngắn cũn cỡn, những ngón tay mũm mĩm lúc nào cũng động đậy, lúc thì sờ lên cổ áo, lúc lại sờ lên túi áo gi-lê, cứ như muốn giấu đi vậy. Ông ta có vẻ giống như một diễn viên gầy yếu. Sự quen biết giữa tôi và ông giờ đây xa xôi như chuyện xảy ra hàng trăm năm về trước. Giờ đây cho dù sắc mặt ông ta có nhợt nhạt như thế nào, cổ ông ta có gầy khẳng đến đâu, và tay ông ta có run rẩy mấy đi nữa khi đưa ra để xê dịch chiếc ghế tựa, tôi vẫn không mảy may cảm thấy động lòng.

Những phút ngỡ ngàng ban đầu đã đi qua. Ông ta hỏi đùa tôi về việc vẽ bản đồ, có còn vẽ nhầm dãy núi Zilmerdagskaya với Ashinskaya nữa không. Hồi còn học ở trường đại học Tổng hợp đã có lần tôi vẽ nhầm như thế. Sau đó tôi liền đứng dậy ra về.

– Thôi, cháu về bà ạ.

– Tôi có thể ra khỏi đây, – Nikolai Antonovich nói khẽ.

Ông ta ngồi trong chiếc ghế bành, người co rúm lại, mắt chăm chú nhìn tôi vẻ chân thành. Từ sau ngày mẹ tôi chết, những khi ngồi nói chuyện lâu với nhau, ông ta đều ngồi theo cái dáng ấy. Song đối với tôi giờ đây những hình ảnh ấy cũng đã trở thành xa xôi.

– Nếu cháu vội đi thì lần sau bà sẽ nói chuyện vậy.

– Bà ạ, nói thực là có người đang chờ cháu, – tôi nói vội khi bà đưa tay níu lấy tay áo tôi.

– Không, chẳng có ai chờ cháu cả. Sao lại có thể như thế được? Dầu sao Antonovich cũng là bác cháu kia mà.

– Thôi, bà Nina Kapitonovna ạ, – Nikolai Antonovich nói vẻ hiền từ. – Tôi là bác nó hay không thì cũng thế thôi. Katyusha, thế ra cô dứt khoát không muốn nghe tôi nói chuyện phải không?

– Không.

– Thật là mù quáng, – bà giận dữ nói.

Tôi bật cười.

– Tôi không thể nói chuyện được với cô về bất cứ chuyện gì. Tôi thật đau lòng khi cô ra đi, thậm chí cũng không buồn chào tôi lấy một tiếng, – Nikolai Antonovich nói giọng vội vã, tuy vẫn giữ được vẻ hiền từ. – Thật tôi chẳng có cách nào nói chuyện với cô. Cô và Sanya đã quá tin vào một lão già vừa từ trong nhà thương điên ra mà mụ mẫm hết cả.

Ông liếc nhìn tôi qua phía trên cặp kính. Một lão già vừa từ trong nhà thương điên ra! Lại bịa chuyện nữa rồi. Cũng có thể là ông nói đúng, nhưng những chuyện đó đối với tôi giờ đây chẳng có nghĩa gì. Chỉ có một ý nghĩ nhẹ nhàng nhói vào lòng tôi, đó là việc người ta lại nói động đến Sanya.

– Lạy Chúa, tôi thật chẳng còn nghĩ ngợi được gì nữa. Nếu bảo rằng tôi đã giở mọi thủ đoạn để làm cho chú ấy khuynh gia bại sản, bảo rằng tôi cố ý không trang bị tốt cho đội thám hiểm, thì cô thử nghĩ xem để vì cái gì cơ chứ, có phải là để giết hại Ivan chăng?

Nikolai Antonovich bật lên tiếng cười một cách chân thành.

– Vì ghen! Lạy Chúa! Tôi yêu mẹ cô, vì ghen nên tôi phải hại Ivan!

Ông ta lại cười rộ lên, nhưng rồi đột nhiên ông ta bỏ kính ra và lau nước mắt.

– Đúng, tôi đã từng yêu chị ấy, – ông nói qua tiếng khóc. – Có Chúa biết, lẽ ra mọi việc đều có thể khác hẳn. Nếu quả thật là tôi đã sai lầm thì ngoài chị ấy ra còn có ai trừng phạt tôi nữa? Tôi đã phải chịu một sự trừng phạt mà từ xưa đến nay không thể nào nghĩ tới nổi.

Tôi ngồi nghe ông ta nói như qua một cơn mộng. Tôi có cảm giác như cái cảnh này đã có một lần nào đó xảy ra trong đời tôi rồi. Cũng cái đỉnh đầu hói đó, cũng những lời trần tình ai oán như thế, và cũng cùng cái cảm giác khó chịu khi phải nghe tiếng khóc trầm trầm của một người đàn ông đã có tuổi.

– Thế nào? – Bà tôi giận dữ hỏi.

– Bánh ngon lắm, bà cho cháu một cái nữa đi, – tôi vui vẻ nói. – Ông Nikolai Antonovich, ông nói nữa đi.

– Katya, Katya!

– Mọi người đều biết đấy, – tôi nói và cảm thấy hình như mình đang phấn khởi vì giận dữ. – Tôi không còn là trẻ con nữa, năm nay tôi đã hai mươi bốn tuổi đầu. Tôi có thể làm mọi việc theo ý nguyện của mình. Tôi không muốn tiếp tục ở đây nữa, các người có biết không? Tôi sắp lấy chồng rồi. Rất có thể rồi tôi sẽ cùng chồng tôi ra ở ngoài Bắc cực, vì anh ấy là phi công Bắc cực, ở đây anh ấy chẳng có việc gì để làm. Còn về ông Nikolai Antonovich thì tôi đã trông thấy ông khóc nhiều lần rồi, và như thế cũng đã đủ lắm rồi. Tôi chỉ có thể nói rằng, nếu quả là ông không có sai trái gì thì chắc là ông cũng chẳng tốn công để đi làm cái việc xấu xa ấy làm gì. Ví như ông không cần phải đến Tổng cục đường hàng không Bắc cực để chạy vạy tìm cách ngăn trở đội thám hiểm của Sanya làm gì.

Có lẽ lúc này thái độ của tôi đã thay đổi hẳn, không còn vui vẻ như trước nữa, nên bà tôi mới nhìn tôi bằng cặp mắt hoảng hốt như thế, và bà đã lén làm dấu thánh. Nikolai Antonovich ngồi lặng im, những đường gân trên cổ nổi rõ lên và giật rất dữ.

– Xin hãy để cho tôi được yên tĩnh, – tôi nói nhanh như người phát cuồng. – Xin mãi mãi đừng có quấy rầy tôi!

Chương 7
Mùa đông

Tháng mười một, tôi được phân phối một căn buồng trong một ngôi nhà ở vùng ngoại ô trên bờ sông Moskva. Mặc cho Valya và Kira đều đồng thanh nói rằng cuộc sống gia đình của họ rất cần đến sự có mặt của tôi; mặc cho bà Aleksandra Dmitrievna kéo tôi sang một bên nói rằng trước nay tôi luôn luôn có tác dụng như một lá chắn rất tốt che chở cho bà tránh khỏi móng vuốt của Valya, nếu bây giờ tôi đi thì bà cũng sẽ đi khỏi nhà này để khỏi bị Valya làm cho điêu đứng; cuối cùng tôi vẫn nhất quyết ra đi.

Căn phòng của tôi nằm trong một tòa nhà gác mới xây. Tòa nhà năm tầng ấy nằm thoi loi trên bờ sông rộng và trống trải. Nó chẳng lấy gì làm đẹp lắm. Công nhân xây nhà vừa mới ra đi, họ còn đang dọn dẹp các thứ vôi vữa bày bừa bộn trong sân nhà, thu cất những thùng đựng sơn và những cái máng gỗ để la liệt trên cầu thang.

Trước đây đi tàu điện ra ngoại ô phải mất hẳn một tiếng đồng hồ, nhưng bây giờ đi tàu điện ngầm, chỉ cần mười phút là đến nơi. Trước kia vùng ven thành phố rất buồn tẻ nhưng giờ đây nó náo nhiệt chẳng khác gì nội thành. Tòa nhà to lớn của chúng tôi nằm song song với tòa nhà xây dựng khá cầu kỳ với những cột chống thon nhỏ, với hàng lan can có chạm trổ hình mỹ thuật kia càng nổi bật lên.

Chẳng những cả tòa nhà mà riêng căn phòng tôi ở, tôi cũng không dám tự khoe. Căn phòng ấy chỉ có một ưu điểm là ngảnh mặt về phía sông Moskva có cảnh sắc vô cùng đẹp đẽ. Ngay cả mùa đông, dòng sông Moskva cũng rất đẹp, nhất là những phút hoàng hôn. Những tia mặt trời yếu ớt đã nhạt màu từ nơi xa xôi rọi đến. Phía sau những đống tuyết gồ ghề hiện ra những vùng tối trong trẻo hình bầu dục. Cảnh tượng đó khiến tôi liên tưởng đến một thành phố cảng nho nhỏ ngoài Bắc cực, mà trên đường phố lát gỗ không ngớt chạy qua chạy lại những cỗ xe trượt tuyết do hươu kéo. “Nhưng bên cạnh đó, cùng chạy thi với hươu kéo xe”, – Sanya viết trong thư gửi cho tôi, “trên đường phố bây giờ có rất nhiều xe chở gỗ, xe tải loại lớn, xe ngựa và xe chó kéo. Và như vậy, hầu như toàn bộ lịch sử của nhân loại, từ chế độ thị tộc đến nền văn minh của chế độ xã hội chủ nghĩa đều đang bày ra trước mắt bọn anh. Hiện nay bọn anh đang xây dựng một thành phố mới, khắp nơi ngổn ngang xe cải tiến, gỗ xẻ xếp ngập phố. Nhà ga của sân bay đã được chuyển vào một tòa nhà ba tầng hoa lệ mới xây dựng xong. Mỗi khi mặt trời ngả về tây, bọn anh lại tập trung ở đây đọc tác phẩm của Voltaire. Thật là thú vị, nhà văn “hiện đại” này được dân chúng ở đây hết sức hâm mộ, nhiều tờ báo tường trích dẫn các danh ngôn trong các tác phẩm của ông để trang hoàng cho báo. Anh nghĩ về em nhiều quá, đến nỗi có lúc anh lấy làm lạ là tại sao còn có thì giờ để làm những việc khác! Như vậy có lẽ là những việc khác, với chừng mực nhất định cũng lại là em… Đặc biệt trong lúc này, mỗi khi nghĩ đến chuyện gì hoặc hát lên mấy câu ca yêu thích thì trong óc anh lại hiện ra hình ảnh của em…”

Mùa đông năm ấy tình hình kinh tế của tôi hết sức khó khăn, vì Cục địa chất Bashkir gửi tiền lương từ Ufa đến luôn luôn bị chậm trễ. Có lúc bắt buộc tôi phải đánh điện đến để hỏi. Ngoài việc đó ra, tôi không có nơi ăn cố định mà tự nấu thì tôi lại lười. Nói chung lại, hồi ấy tôi như trở thành người rừng, có một lần tôi lấy chiếc váy liền áo kiểu lễ phục may bằng lụa ở trong va-li ra để mặc đi dự lễ, nhưng khi xem kỹ chiếc váy thì thất vọng đến phát khóc lên.

Lần đầu tiên trong mùa đông ấy tôi chuẩn bị đi nhà hát Vakhtangov để xem buổi biểu diễn ra mắt vở “Hài kịch người dơi”. Chiếc váy “có đuôi tôm” ấy bây giờ không còn hợp thời trang nữa, có đến hàng thế kỷ nay nó đã bị mọi người lãng quên rồi. Sau đó tôi và Kira đem nó ra cắt ngắn và chữa lại; nhưng cái hứng thú đi xem hát đã tan biến mất.

Đó là mùa đông mà tôi đã phải sống qua bằng những ngày cô đơn lạnh lẽo, cô đơn đến nỗi hầu như chỉ có một mình Romashov là khách đến chơi. Giờ đây thật khó tưởng tượng được rằng đây chính là anh chàng Romashov đã từng tuyên bố sẽ giết chết tôi và giết luôn cả anh ta. Lần nào đến anh ta cũng rất lễ phép, điềm tĩnh, bao giờ cũng diện rất đẹp, có thể nói là hào hoa nữa. Anh ta nói chuyện với tôi bằng một giọng đều đều như cái giọng anh ta vẫn dùng để giảng bài ở trường đại học của anh ta…

Một lần anh ta đến với một vẻ mệt mỏi và đói mèm. Tôi hỏi anh ta:

– Misha, anh muốn uống nước chè không?

Anh ta lạnh lùng cám ơn và từ chối. Rõ ràng là anh ta có ý muốn biểu lộ rằng ngoài quan hệ công việc ra, anh ta không hề định đặt một thứ quan hệ nào khác đối với tôi. Cái công việc vừa nói ở trên là chỉ đội thám hiểm và tất cả những gì có liên quan đến đội thám hiểm.

Tại sao anh ta bận tâm đến công việc của đội thám hiểm như vậy? Rõ ràng là việc ấy có quan hệ trực tiếp đến tôi nên “anh ta không thể làm ngơ được”. Song trong đó cũng có chút ít kiêu căng, dường như anh ta muốn mượn cơ hội này để tỏ cho tôi biết rằng anh ta không chút nào oán hận khi bị tôi cự tuyệt. Và cũng rõ ràng là anh ta đang có một mưu đồ – vẫn cái mưu đồ cũ ấy – là dùng những ngón bịp bợm tinh vi để cuối cùng có thể kết hôn cùng tôi. Trong con người của anh ta, trong thái độ của anh ta, trên bộ mặt có đôi tai vểnh chưa hoàn toàn phát triển của anh ta chứa đựng một cái gì đó vừa tinh vi vừa phức tạp, có lúc còn ánh lên một sắc thái đáng sợ. Chả trách đã có lần bác Ivan Pavlych nhận xét rằng anh ta là một con người vô cùng phức tạp, hoặc ít ra cũng là một con người tính tình thay đổi bất thường.

Song chuyện tính tình của anh ta thì chẳng có liên quan gì đến tôi. Tất nhiên là tôi cũng không viết thư cho Sanya biết việc anh ta thường đến thăm tôi. Nếu biết việc ấy, chắc chắn là Sanya sẽ tức điên lên, hơn nữa không biết bởi cớ gì gần đây thư tôi viết cho anh cứ bằng một giọng khô khan và lạnh lùng…

Việc rắc rối thình lình xảy ra. Tổng cục đường hàng không Bắc cực tỏ ý không yên tâm trong việc ủy thác cho Sanya nhiệm vụ tìm kiếm lần này. Tuy anh đã ra công tác được nhiều năm, nhưng dẫu sao vẫn còn rất trẻ, và thời gian anh công tác ở Bắc cực vẫn chưa được là bao. Mọi người tuy đều biết rằng anh là một tay lái ưu tú đáng tin cậy, song liệu anh có đủ sức gánh vác nổi cái nhiệm vụ phức tạp đòi hỏi có trình độ tổ chức nhất định đó không? Nói tóm lại, anh là một con người như thế nào? Tôi chợt nhớ có lần có một tờ tạp chí đã từng chỉ trích anh là vu khống cho người khác, hình như là vu khống cho người anh họ của thuyền trưởng, nhà hoạt động Bắc cực nổi tiếng Nikolai Antonovich Tatarinov.

Thế là tôi viết thư yêu cầu tạp chí đính chính lại, tôi nói với họ rằng việc tổ chức một đội tìm kiếm sáu người chẳng phải là chuyện quá ư ghê gớm, phức tạp đến nỗi không làm được. Tôi yêu cầu không giao nhiệm vụ tìm kiếm thuyền trưởng Tatarinov cho một người nào khác ngoài người mà ngay từ nhỏ đã nuôi ước vọng ấy.

Romashov biết hết những chuyện ấy. Tóm lại hắn đang suy nghĩ những gì, đang hy vọng những gì? Tôi chưa hỏi hắn và hắn cũng chưa thổ lộ bao giờ. Nhưng rồi sẽ có ngày tôi đoán được ra rất nhiều việc.

Nếu đội thám hiểm được thành lập thì tôi sẽ không chút do dự cùng ra Bắc địa với Sanya. Tôi viết thư cho ông Tổng cục trưởng Tổng cục đường hàng không Bắc cực, cho ông biết ý định ấy của tôi và tỏ ý sẵn sàng nhận nhiệm vụ thăm dò địa chất ở đấy. Tôi đã được cán bộ chuyên trách trả lời rất nhanh chóng, nhưng đáng tiếc là kết quả hoàn toàn không giống như dự kiến của tôi. Họ đề nghị tôi đến công tác tại một trạm nào đó (do tôi tự lựa chọn) ở Bắc cực và hẹn tôi đến trao đổi tại trụ sở của Tổng cục đường hàng không Bắc cực.

Hôm ấy tôi về đến nhà rất muộn. Lần nào về “nội thành” cũng đều như thế, mãi khi bước lên cầu thang tôi mới sực nhớ ra là chưa cài cửa. Đúng vào lúc ấy có ai cứ luôn chân đi đi lại lại trong căn buồng của tôi. Mới đầu tôi ngỡ là kẻ trộm. Nhưng kết quả thì không phải là kẻ trộm mà là Romashov. Tôi vừa bước vào cửa thì hắn đứng im lại và tôi lập tức thấy ngay cái dáng căng thẳng của hắn.

– Tôi đã đọc bức thư này, – hắn nói mà chẳng chào hỏi tôi gì cả. – Chị định tham gia vào đội thám hiểm, ra là như thế đấy!

Tôi ngước nhìn hắn và bất giác nhớ đến thời gian ở trường, mọi người đều gọi đùa hắn là “cú mèo”. Đôi mắt tròn và hơi lồi của hắn, trông lúc này sao mà giống con cú mèo đến thế. Nhưng là một con cú mèo rất lớn, nó kêu lên “ra là như thế đấy!” rồi thở một cách khó nhọc.

– Tại sao anh lại xem trộm thư của người khác? – Tôi hỏi, giọng khá là nhã nhặn. – Không nên như thế đâu, Misha ạ.

– Chị giấu tôi… Chị tìm con đường đi riêng mà không cho tôi biết.

– Misha, anh mụ mẫm đầu óc rồi hay sao? Chẳng lẽ những việc ấy tôi phải xin ý kiến anh nữa hay sao?

Đột nhiên hắn phát ra một thứ âm thanh quái gở, không ra tiếng cười cũng không ra tiếng khóc.

– Nếu chị bằng lòng thì tôi sẽ gánh vác việc này cho chị, – hắn cao giọng nói. – Thôi, thế thì chị cứ đi đi.

Tôi im lặng. Tôi cũng chẳng hiểu vì sao lúc này tôi không nỡ làm khổ hắn hơn nữa.

– Sao chị lại im lặng mãi thế?

– Vì tôi không muốn trả lời những câu hỏi vớ vẩn của anh.

– Katya, Katya!

– Anh hãy nghe tôi nói, – tôi trấn tĩnh lại nói. – Anh có biết anh cần cái gì không? Cần được nghỉ. Anh bị mệt rồi. Anh căn cứ vào đâu mà nói rằng tôi sẽ ở lại Moskva?

– Đúng thế, chị sẽ phải ở lại Moskva.

Tôi muốn cười, nhưng hắn đã tiến tới sát bên tôi, sắc mặt thay đổi khác thường, tuồng như chỉ một giây nữa là hắn sẽ đánh tôi.

– Thôi, thế này vậy, – tôi vẫn nói giọng rất bình tĩnh, nhưng cũng không được như ý muốn của tôi nữa. – Mũ và áo bành-tô của anh để ở đâu?

– Katya! – Hắn lại rền rĩ, giọng tuyệt vọng.

– Katya cái gì? Tôi biết anh muốn gì rồi. Nếu ở lại tôi sẽ xem anh dám làm gì tôi? Hình như anh bị mất trí rồi, song việc đó chẳng có quan hệ gì đến tôi. Thế nào?

Hắn chẳng nói chẳng rằng, mặc áo bành-tô, đội mũ rồi bước ra ngoài.

Mùa xuân năm 1936, công việc của đội thám hiểm cuối cùng rồi cũng được định đoạt. Giáo sư V., nhà nghiên cứu Bắc cực nổi tiếng viết báo khẳng định rằng, căn cứ vào nhật ký của người hoa tiêu Klimov mà phán đoán “nếu tìm được tài liệu của đội thám hiểm Tatarinov thì sẽ có ý nghĩa đối với cả công tác nghiên cứu Bắc cực hiện đại nữa”. Quan niệm của ông thật là quá táo bạo. Nhiều người hầu như bị bất ngờ khi tiếp thu quan điểm ấy. Tình hình mới này thúc đẩy mọi người thừa nhận sự đúng đắn trong phương án của Sanya. Sau khi nghiên cứu bản đồ hành trình của con tàu “St. Maria” từ tháng Mười năm 1912 đến tháng Tư năm 1914, giáo sư V. đi đến một suy luận cho rằng ở vùng vĩ độ 78°02’, và kinh độ 64° phải có một hòn đảo chưa bị con người phát hiện. Kết quả cái hòn đảo mà giáo sư V. đã tìm ra trong phòng làm việc, đến năm 1935 đã được thực sự phát hiện trong một cuộc hành trình khó khăn, cố nhiên nó không phải là hòn đảo to tát gì, nó chỉ là một hòn đảo nhỏ trong số quần đảo hoang vắng của Bắc cực. Song dẫu sao trên tấm bản đồ Bắc cực của đất nước Xô Viết lại đánh dấu thêm một “điểm trắng” nữa. Có được như vậy cũng chính là nhờ có bản đồ hành trình của con tàu “St. Maria”.

Tôi không biết rõ những luận cứ mới này có giúp ích gì cho phương án của Sanya không. Song có giúp ích hay không cũng chẳng hệ trọng gì. Thế là rút cục kế hoạch hành trình của đội tìm kiếm trực thuộc đội thám hiểm nghiên cứu Bắc cực đã được ghi vào chương trình của năm sau. Đến mùa xuân Sanya sẽ phải có mặt ở Leningrad, vì vậy chúng tôi hẹn sẽ gặp nhau ở Leningrad, thành phố tôi chưa hề đặt chân tới đó bao giờ.

Chương 8
Thành phố Lenin

Sáng sớm ngày 10 tháng Năm năm 1936 tôi đáp tàu hỏa đến Leningrad. Chỉ ngày mai thôi là tôi đã được gặp mặt Sanya ở đây rồi! Đầu óc tôi suy nghĩ miên man, tôi hình dung ra hết việc này đến việc khác. Hình như tôi ngồi trên một toa xe đã cũ, suốt dọc đường nó rung lên dữ dội. Nhưng cả đêm hôm ấy tôi ngủ rất ngon, rất say. Và khi thức giấc trở dậy, tôi lại bắt đầu mơ tưởng miên man. Tôi cảm thấy rất rõ rệt vị ngọt ngào đặc biệt của những dòng suy nghĩ ấy. Tiếng bánh xe đều đều đơn điệu cùng tiếng ngáy của người bạn đường nằm bên cạnh như vẳng lại từ nơi xa nghìn dặm. Tôi tỉ mẩn sắp xếp lại tất cả mọi việc trong cuộc sống của mình, bất kể là việc có khả năng làm được hay không, thành một chuỗi dài lý tưởng. Tôi cảm thấy như tất cả mọi việc lạ đời, kể cả việc nếu bố tôi còn sống, chúng tôi nhất định sẽ tìm ra và đưa được ông về nhà! Tất nhiên đó là những ý nghĩ mông muội, không thể nào có được. Song lúc này lòng tôi vô cùng thanh thản, dễ chịu nên tôi cũng tự cho mình được phép tưởng tượng mênh mang như thế. Hình như tôi đã tự ra lệnh cho mình là phải tìm cho ra ông. Ông tuồng như đang đứng kia, mái tóc bạc phơ, thân thể gầy yếu, bây giờ hãy để cho ông được ngủ, được thực sự yên tĩnh, nếu không ông rất có thể sẽ phát điên lên vì bị kích động quá mạnh trong niềm vui sướng…

Toa xe lắc lư, vang lên những âm thanh đều đều như một khúc nhạc tiết tấu đều đặn, thanh âm vang lừng, song kéo dài không bao giờ dứt. Tôi lắng tai nghe, cố ý chờ đợi, xem đoạn sau sẽ có những gì, nhưng khúc nhạc đó lại trở lại đoạn đầu như những lần trước. Bây giờ suy nghĩ gì nữa đây, tự ra lệnh cho mình làm cái gì nữa đây? Tôi tưởng tượng đến quang cảnh khi chúng tôi thành công trở về, mọi người chào đón chúng tôi như đã từng chào đón các phi công anh hùng hồi năm 1934. Những người anh hùng được dân chúng hâm mộ yêu thích ấy ngồi ô-tô phủ đầy hoa tươi tiến vào thành phố, cả Moskva như biến thành màu trắng với những hoa, những truyền đơn và màu áo tinh khiết của phụ nữ đi đón chào anh hùng. Những ý nghĩ trên đây của tôi thực ra không phải vì bản thân mà là vì Sanya và bố tôi. Chỉ có lúc này, những phút sống giữa mộng tưởng trong toa tàu hẹp, với khúc nhạc quen thuộc, đơn điệu từ bánh sắt phát ra, tôi mới có thể tự thả mình trong hoang tưởng xa xôi và không thể nào thực hiện được.

Đoàn “tàu nhanh đặc biệt” đến Leningrad lúc mười giờ hai mươi phút. Các bạn đường của tôi đều đã ra đầu toa hút thuốc lá và có lẽ họ đang chờ tôi mặc quần áo ra cùng. Nhưng tôi vẫn nằm im không động đậy. Tôi như đang sợ phải xa rời và không biết đến bao giờ mới có thể trở lại những phút giây suy tưởng đầy say mê ấm áp thơ ngây này.

Chúng tôi hẹn trước với nhau là em gái của Sanya (để phân biệt với tên của Sanya, trong các thư tôi đều gọi cô em là Sasha)[60] sẽ ra ga đón tôi. “Nếu hôm ấy em bị mệt, – cô ta viết trong thư gửi cho tôi, – thì Petya sẽ ra đón chị”. Nhiều lần viết thư cho tôi cô đều nhắc đến chuyện yếu mệt, nhưng trong bức thư nào cô cũng viết với một giọng hết sức vui vẻ, lại còn kèm theo một số tranh ảnh, nên tôi không để ý mấy đến tình hình sức khỏe của cô ta. Song từ trong thâm tâm, tôi cũng có đôi chút nghi ngờ về việc này. Trong một bức thư nọ, có một tấm tranh vẽ Petya một tay cầm quyển sách, còn tay kia thì ôm một đứa bé, có điều lạ là Petya và đứa bé hết sức giống nhau.

Mọi người đều đã mặc xong áo ngoài, đội mũ và đứng lên khỏi ghế. Người khách ngồi bên cạnh giúp tôi lấy chiếc va-li từ trên giá xuống. Chiếc va-li khá nặng vì tôi mang theo đủ thứ, cả đến những tảng đá mẫu rất thú vị. Hình như tôi cũng cảm thấy rằng còn lâu nữa tôi mới có dịp trở về lại Moskva. Lòng tôi hết sức xúc động. Leningrad kia rồi! Tôi bắt đầu đưa mắt tìm kiếm người nhà Skovorodnikov. Nhưng mãi khi các bậc tam cấp của sân ga đã lùi lại phía sau, tôi vẫn không tìm thấy ai cả. Tôi ân hận là trong điện báo quên không nói cho họ biết số toa tàu của tôi.

Người công nhân khuân vác đã xách va-li của tôi ra khỏi tàu. Tôi đứng bên cạnh anh ta, chờ mãi đến lúc trên sân ga đã vắng bóng người mà vẫn không thấy bóng dáng người nhà Skovorodnikov đâu cả.

– Hay là anh ấy đang chờ ở cửa ra vào, – người công nhân khuân vác nói.

Chúng tôi cùng đi đến chỗ cửa ra vào và lại chờ trọn nửa tiếng đồng hồ nữa. Cuối cùng tôi khẳng định rằng họ đã thất hứa. Sao lại có thể như thế này được nhỉ? Mời bạn đến mà rồi chẳng đi đón. Hơn nữa họ cũng biết rằng tôi đến Leningrad lần này là lần đầu.

Tôi lưỡng lự một lúc, suy tính xem có nên đến nghỉ ở khách sạn không. Song trong lòng vẫn không yên. Việc đã xảy ra như thế này thì tôi phải đến tận nhà Skovorodnikov xem sao đã chứ.

Thực ra thì tôi cũng chưa quen thuộc nhà ấy lắm. Trước đây đã lâu tôi quen Sasha ở Ensk, sau đó hình như chỉ gặp mặt nhau được ba bốn lần thôi. Nhưng chúng tôi viết thư cho nhau rất đều, nhất là những ngày sau khi mẹ tôi chết. Sống những ngày đau buồn cô đơn ở Moskva, tôi đã viết khá nhiều cho Sasha và cũng nhận được không ít thư của cô. Cô ta viết cho tôi rất tỉ mỉ tình hình của Sanya và luôn luôn có ý vun vào. Ngay cả thời gian ở Balashov và sau đó trong thời gian ở Zapolyarye, Sanya đã từng lãng quên tôi, cô ta vẫn một mực cam đoan với tôi rằng anh ấy vẫn yêu tôi như cũ.

Sasha là bạn cũ của tôi, tôi cầm chắc là cuộc gặp gỡ sắp xảy ra sẽ rất thắm thiết. Thắm thiết là bởi vì không những cô là bạn của tôi mà còn là vì cô là em gái của Sanya.

Tôi cũng ít khi gặp mặt Petya. Trong thời gian ở Ensk, anh ta còn là một cậu thiếu niên kỳ dị, đầu tóc lúc nào cũng rối bù, người cao lêu nghêu. Anh ta thường đến nhà người khác một cách đột ngột, không hẹn trước. Và sau đó ra đi cũng đột ngột như thế. Anh ta theo một đoàn kịch nói Leningrad đến Moskva mấy lần, lần nào cũng tìm đến thăm tôi. Anh ta tuy có to lớn hơn chút ít, song tựu trung vẫn là một con người lúc nào cũng hấp tấp, đầu tóc vẫn rối bù và luôn luôn làm những việc bất ngờ.

Trong một bức thư trước đây, Sasha có kể tỉ mỉ đoạn đường đi từ ga tàu hỏa về nhà cô ấy ở phố Karl Liebknecht, thậm chí còn kèm theo một bản sơ đồ hướng dẫn đường đi. Song tôi đã quên biến tất cả. Tôi đến đại lộ Nevsky, hỏi thăm một người Leningrad chính cống, đeo kính kẹp mũi và có vẻ rất lịch sự:

– Ông làm ơn cho biết đến đại lộ Nevsky đi đường nào ạ?

Đây là một việc rất đáng xấu hổ, tôi giấu kín chẳng cho ai biết cả.

Sau đó tôi nhảy lên tàu điện và điều duy nhất có thể nhận ra lúc này là đường phố ở đây vắng vẻ hơn nhiều so với Moskva. Tôi xuống tàu điện, xách va-li đi từng bước một trên một dãy phố cũng hết sức vắng vẻ. À, đây chẳng phải là nhà số 79, nhà của nghệ sĩ nhiếp ảnh Berenstein đó sao?

Đúng là ở đây rồi.

Tôi đứng trên bậc tam cấp của tầng thứ ba, nắn bóp những ngón tay bị chiếc va-li nặng trịch kia làm cho tê dại. Bỗng lúc ấy cánh cửa ở phía dưới kêu lên một tiếng rồi mở ra, tiếp đó một người đàn ông cao gầy, mặc áo mưa, tay cầm mũ lướt qua người tôi, nhảy phóng lên thang gác.

– Có phải anh Petya đó không?

Có lẽ lúc ấy anh ta không ngờ có tôi ở đây nên chỉ dừng lại một chút, nhìn lướt qua người tôi nhưng không nhận ra là ai nên lại định lao tiếp lên cầu thang. Nhưng một ký ức mơ hồ cuối cùng đã đủ sức giữ chân anh ta lại.

– Không nhận ra à?

– Ô kìa, tôi nhận ra rồi! Katya, tôi vừa từ bệnh viện chạy về đây, – anh ta nói giọng đầy lo âu. – Sasha phải vào bệnh viện từ tối hôm qua rồi.

– Anh nói cái gì thế?

– Đúng thế, cô ấy đã vào viện rồi. Bây giờ chị hãy đến nhà chúng tôi đi. Vì việc ấy mà chúng tôi không ra ga đón chị được.

– Sasha bị bệnh gì thế?

– Chẳng lẽ cô ấy không viết thư nói rõ với chị ư?

– Không.

– Thôi, ta đi đi. Tôi sẽ kể hết cho chị nghe…

*

*  *

Rõ ràng là người trong gia đình nghệ sĩ nhiếp ảnh Berenstein rất quan tâm đến chuyện của Sasha và Petya, nên khi gặp Petya ở trước cửa nhà, mọi người đều châu lại lo lắng hỏi:

– Thế nào rồi?

Petya đáp rằng anh ta chẳng biết tí gì cả và người ta không cho anh ta vào. Vừa đúng lúc ấy thì lại có một người đàn bà thon nhỏ, ăn mặc rất sang trọng từ ngoài chạy vào, người này cũng hỏi bằng một giọng đầy lo lắng:

– Thế nào rồi?

Petya lại lặp lại một lần nữa rằng anh ta chẳng biết tí gì hết và người ta không cho anh ta vào.

Sasha dở dạ đẻ. Đó là lý do cô ta vào bệnh viện.

– Petya, việc gì mà anh cuống lên thế? Tôi tin là mọi việc sẽ đâu vào đấy cả.

Trong căn phòng của anh ta, lúc này chỉ có hai chúng tôi: Anh ngồi trên chiếc ghế bành ngay trước mặt tôi, cổ dài ra, đôi vai gầy rũ xuống, mặt ngó ra đầy vẻ lo lắng. Khi nghe tôi nói mọi việc rồi đâu vào đấy cả, anh ta cắn chặt môi, vẻ đầy đau khổ.

– Chị chưa biết… Cô ấy bị ốm liểng xiểng, bị cảm cúm nặng, lại thêm chứng ho. Cô ấy cũng nói là mọi việc rồi sẽ đâu vào đấy cả.

Bỗng anh ta đứng phắt dậy.

– Tôi cần phải đến nhà Gabrichevsky đây. Tôi có gọi điện cho ông ấy, nhưng ông ấy trả lời rằng ông ấy đến không tiện lắm vì Sasha nằm ở bệnh viện khác mà ông ấy làm việc ở một bệnh viện khác. Hiện nay Sasha nằm ở bệnh viện Shreder.

Bây giờ tôi mới biết rằng thường ngày Gabrichevsky là bác sĩ theo dõi chữa bệnh cho Sasha.

– Không, hãy đến thăm Sasha trước đã. Anh cứ nghĩ xem, bệnh cảm cúm thì rồi sẽ qua đi thôi mà!

Anh ta nhìn tôi phân vân.

– Thế nào, cần phải bình tĩnh, anh Petya ạ! – Tôi nói vẻ hờn giận.

Suốt dọc đường đi, tôi không ngớt lời khuyên giải, cuối cùng anh ta cũng nghe ra. Khi tôi cố ý vẽ ra một cảnh tượng vui vẻ – Sasha sinh nở mẹ tròn con vuông, bế đứa con gái hoặc con trai trở về nhà… Petya bất ngờ cười lên khanh khách.

– Chắc là anh mong được chú con trai chứ gì?

– Chỉ cần đẻ nhanh nhanh ra thôi, còn nó ra cái gì cũng được!

Tôi không biết bệnh viện này ra sao. Petya nói là rất tốt. Nhưng tôi cảm thấy rất lạ là tại sao một cái bệnh viện mà ngay đến phòng tiếp đón cũng không có. Mọi người đều đứng dồn cục trước cửa cầu thang đã bị chắn lại bởi một cây gỗ dài. Có một vài người bố trẻ tuổi cũng đang băn khoăn lo lắng như Petya ngồi thành hàng dài trên ghế băng, hoặc sốt ruột đi đi lại lại không ngớt chạm vào nhau… Petya cũng định ngồi xuống ghế, nhưng liền bị tôi cầm tay kéo lên gác. Một cô y tá rất dễ thương bày cho chúng tôi rằng chờ khi nào giáo sư bác sĩ khám xong buồng thứ nhất, đang trên đường sang buồng thứ hai thì hãy đến gặp hỏi thăm ông ấy.

Rốt cuộc chúng tôi đã “chộp” được vị giáo sư bác sĩ ấy. Khi Petya luống cuống chạy đâm sầm đến trước mặt, ông ta chỉ nheo mắt cười dễ dãi.

Ông đưa chúng tôi vào phòng làm việc của ông. Nói của đáng tội, chúng tôi hỏi chuyện dây dưa ông mất đến nửa tiếng đồng hồ, và qua cuộc nói chuyện tôi cảm thấy rất mến ông ta. Ông có đôi mắt hiền lành, xanh thẳm như màu da trời. Ông nắm chặt tay Petya, giải thích cặn kẽ cho anh ta hiểu trong trường hợp nào đáng lo lắng và trong trường hợp nào không nên hốt hoảng. Ông có vẻ rất dễ gây cảm tình với người khác. Tất cả những lời ông nói tuy không hoàn toàn làm cho người ta yên tâm, song chẳng hiểu vì sao những lời nói ấy làm chúng tôi rất thỏa mãn. Nói chung lại, bác sĩ tin tưởng rằng mọi việc sẽ trôi qua êm thấm. Khi nhắc đến Sasha, ông nói rằng cô ấy là một cô gái dũng cảm mà ông rất ít được gặp.

Chúng tôi trở về nhà, trong lòng rất lấy làm khoan khoái. Lúc này Petya mới nhớ ra là tôi vừa xuống tàu hỏa, chưa kịp uống một ngụm nước chè. Tiếng cửa kẹt mở, tôi nghe có tiếng người nói ngoài hành lang:

– Thôi anh Petya, nước trong ấm còn nóng đấy.

Nhưng anh ta không cầm ấm nước nóng về. Anh kéo ngăn kéo bàn ra, lấy tiền rồi chạy phóng ra ngoài, mặc dù tôi đã nhắc đi nhắc lại rằng tôi ăn ở trên tàu rồi, bây giờ không còn thiết ăn gì nữa.

Đây đúng là căn phòng của các nhà nghệ sĩ. Ấn tượng đầu tiên của người mới đến là như vậy. Thậm chí còn có thể đoán biết rằng ở đây có hai nghệ sĩ, họ ở khá chật, mỗi người một góc.

Chiếc bàn đặt bên cửa sổ là chiếc bàn vẽ được chữa lại, tuy đơn giản, nhưng sạch sẽ dễ coi, và rõ ràng đó là bàn của Sasha. Một chiếc bàn khác rất bẩn và bừa bộn, trên đó có bày một chiếc mô hình, vứt la liệt những bút chì bút mực, giấy má. Không nghi ngờ gì nữa, đó là bàn của Petya.

Từ nhiều mặt có thể thấy rằng cuộc sống của họ hoàn toàn khác xa cuộc sống của tôi. Đột nhiên tôi cảm thấy cuộc sống vừa qua của tôi ở Moskva, nhất là những ngày sau này quá ư đơn điệu tẻ nhạt. Nhưng họ là nghệ sĩ, là những người có tài năng. Còn tôi là kẻ chẳng có tài cán gì. Tất nhiên là những ý nghĩ này của tôi chỉ tổ đem lại phiền muộn và chỉ mất thì giờ một cách vô ích. Bỗng Petya trở về.

Anh ta tỏ ý xin lỗi là căn phòng quá bừa bộn, không ngờ Sasha phải đi nằm viện đột ngột như thế. Tôi đâm ngượng, tự nghĩ vừa rồi không tranh thủ dọn dẹp qua hộ anh ta.

– Tôi đói lắm rồi, đói không thể tả được! – Petya nói.

Thế là chúng tôi ngồi xuống, vừa ăn điểm tâm, uống nước chè, vừa nói chuyện về Sasha.

Tôi quên chưa kể rằng trước khi ra khỏi bệnh viện, chúng tôi có nhờ một cô hộ lý cứ cách một tiếng đồng hồ gọi điện thoại đến cho chúng tôi một lần, nói rõ tình hình sức khỏe của Sasha. Để trả ơn, Petya đã đưa cho cô ta tất cả số tiền anh có trong người, làm cho cô ta phát hoảng lên và gạt trả lại. Bây giờ là hai giờ chiều, cô ta gọi điện thoại đến, báo rằng mọi việc đều yên ổn cả.

– Yên ổn ư? – Petya gào lên hỏi.

– Vâng, yên ổn cả.

– Cô ấy cảm thấy thế nào?

– Bình thường.

Một tiếng đồng hồ sau, cô hộ lý lại gọi điện thoại đến và lại cho biết là mọi việc vẫn yên ổn.

– Có rên khẽ đôi tiếng, – cô ta ngừng lại suy nghĩ giây lát rồi nói thêm.

Tôi nghe thấy tiếng giận dữ của người vừa rồi bảo Petya dùng ấm nước chè nóng:

– Anh Petya, anh đừng có loạn trí. Rên là thế nào anh có biết không? Anh hãy thử nghĩ xem. Chẳng lẽ bản thân anh chưa từng rên lần nào hay sao!

Cả ngày hôm ấy trôi qua bằng những chuyện vặt vãnh như vậy. Đến tối, tôi rụt rè tỏ ý nếu được đi ra ngoài xem thành phố Leningrad thì hay quá. Nhưng khi trông thấy bộ mặt nhăn nhó thiểu não của Petya, tôi đành phải thôi không đi nữa.

– Chúng ta nói chuyện cho đỡ buồn đi.

Thế là anh ta mang tác phẩm gần đây nhất – phác thảo bức tượng Pushkin nhân dịp kỷ niệm một trăm năm ngày sinh nhà đại thi hào đưa cho tôi xem. Trên bản phác thảo, Pushkin đương dấn bước trên bờ sông Neva, gió cuộn vạt áo khoác lên cao, nét mặt ông đầy vẻ kiên nghị và hào hứng. Tâm tư ông như đang chìm đắm trong những suy tưởng miên man ngọt ngào, để lộ ra một tia sung sướng hiếm có.

– Chị có thích không?

– Rất thích. Tôi chưa hiểu vì sao anh chọn nghề điêu khắc.

Anh bắt đầu giải thích cho tôi nghe lý do anh chọn nghề điêu khắc. Sau đó đột nhiên anh ta chuyển đề tài câu chuyện, nói cả đến cuộc thi cờ vua có Lasker và Capablanca[61] tham gia ở Moskva. Cuối cùng anh đề cập tới tình hình thời sự quốc tế. Miệng nói nhưng tai anh ta vẫn dỏng lên để nghe xem có tiếng chuông điện thoại reo không. Bất cứ nói chuyện gì, cả khi nói về cuộc chiến tranh giữa Ý và Abyssinia, anh ta cũng không ngớt nhắc đến cái tên Sasha, Sasha…

Vào lúc tám giờ, không hiểu vì sao cô hộ lý không gọi điện thoại đến, vì thế chúng tôi phải vội vã chạy đến bệnh viện. Gặp người y tá trước đây đã bày cho chúng tôi đón gặp giáo sư bác sĩ điều trị, chị ta cho biết mọi việc đều rất tốt đẹp. Còn việc tại sao cô hộ lý không gọi điện đến thì chị ta giải thích rằng cô ấy sợ quấy rầy chúng tôi nhiều quá trong lúc không có tình hình gì đặc biệt.

Sau khi trở về nhà, Petya giới thiệu tôi với gia đình nhà nghệ sĩ nhiếp ảnh. Tôi nói chuyện với bà vợ thấp lùn, hòa nhã, tóc pha bạc của nhà nghệ sĩ cùng bà em vợ cũng bé lùn, hòa nhã và có mái tóc pha bạc của ông ta. Vì một lý do nào đó, ông chủ thường sống riêng ở Moskva, nhưng hai bà đã đem ảnh chụp của ông ra cho tôi xem. Ông ta là một người đàn ông chắc khỏe và nghiêm nghị. Ông ta mặc chiếc áo khoác ngắn màu thanh thiên, nếu gọi ông ta là nhà nghệ thuật có lẽ còn đúng hơn gọi là nhà nhiếp ảnh.

Đến hơn một giờ khuya, mọi người bảo tôi lên giường của Sasha ngủ. Petya nói rằng anh ta chưa buồn ngủ và cầm một quyển sách đến ngồi bên máy điện thoại. Từ chập tối đến giờ, cô hộ lý gọi điện đến rất đúng giờ. Có điều là lần nào trước khi nói cô ta cũng xin lỗi là đã vô phép quấy rầy. Tôi nằm nghe Petya nói chuyện với cô ta một lần rồi ngủ thiếp đi. Tôi ngủ hình như được một lúc thì đột nhiên có tiếng gõ cửa buồng rất vội vã. Tôi hốt hoảng vùng dậy, không biết mình đang ở đâu và có việc gì xảy ra. Trên hành lang có ánh sáng và từ một góc nào đó có tiếng nói phát ra. Hình như có mấy người đang tranh nhau nói. Lúc này tôi mới hoàn toàn tỉnh ngủ và nhìn thấy Petya chạy phóng vào buồng như một bóng ma, anh ta vừa chạy vừa huơ tay như múa…

Sau đó Petya tựa bụng vào bàn, cố vươn người qua phía bên kia để lấy một cái gì đó đang treo trên tường.

– Petya, anh định đi đâu bây giờ? Có việc gì xảy ra thế?

– Con trai! – Anh ta hầu như hét lên. – Con trai!

Té ra anh ta cố lấy tấm ảnh lồng trong chiếc khung nặng nề đang treo trên tường.

– Còn Sasha? Sasha ra sao? Anh loạn trí à? Anh lấy tấm ảnh ấy xuống để làm gì?

– Tôi đã hứa với bà Rozaliya Naumovna là nếu mọi việc đều bình yên vô sự thì tôi sẽ tặng bà ấy tấm ảnh này.

Anh ta rời khỏi bàn, đến hôn khẽ tôi, xúc động đến trào cả nước mắt.

Chương 9
Gặp gỡ

Sự việc xảy ra còn tốt đẹp gần trăm nghìn lần so với điều mong đợi. Sáng sớm hôm sau, chúng tôi gửi vào cho Sasha nào thư, nào hoa quả và một lẵng hoa to nhất có thể tìm thấy được ở cửa hàng bán hoa. Khi chúng tôi đưa các thứ ấy vào bệnh viện, các nhân viên phục vụ kinh ngạc kêu lên: “Ái chà!” và chị y tá trực cũng phải nói: “Ái chà!”

Mọi việc đều trôi qua rất yên ổn, duy có vị giáo sư mà hôm qua tôi đã đem lòng yên mến có vẻ không hài lòng lắm. Song điều đó cũng chỉ nằm trong cảm giác của tôi mà thôi. Không hiểu tại sao họ chưa cho chuyển Sasha vào buồng nghỉ. Nhưng cuối cùng việc đó cũng đã được thực hiện ngay trước mặt chúng tôi. Chúng tôi nhờ cô hộ lý trước đây gọi điện cho chúng tôi theo sát trông nom giúp Sasha. Cô hộ lý này về sau có chuyển ra cho chúng tôi một mảnh giấy của Sasha viết như sau:

“Anh Petya thân yêu, thằng bé giống anh quá chừng, cái mũi cũng to bự hệt như thế. Em đã chẳng bảo mọi việc sẽ tốt lành cả đó sao? Chị Katya thân yêu, em xin hôn chị nhiều lần. Cám ơn anh và chị Katya đã đem đến lẵng hoa đẹp tuyệt vời. Không cần phải đem vào nhiều thứ quá như thế. Cho em gửi lời hỏi thăm gia đình ông bà Berenstein. Sasha của anh và của chị Katya”.

Đọc xong mảnh giấy tôi muốn khóc òa lên. Và hình như tôi đã khóc thật. Giữa lúc ấy ở phòng khách có người hỏi thăm mấy giờ. Thì ra chỉ còn kém 15 phút nữa là đến 10 giờ.

Thế là tôi chào Petya rồi một mình đi ra ga xe lửa, vì đúng 10 giờ 40 phút tàu hỏa từ Murmansk sẽ về đến đây.

Tôi chợt nhớ lại rằng trước đây mỗi khi gặp lại Sanya sau một thời gian dài cách biệt, tôi có cái cảm giác thất vọng rất kỳ quặc. Tôi đã tưởng tượng đến hàng trăm lần về cuộc gặp gỡ sắp tới đây giữa hai đứa và đã cảm thấy trước vị ngọt ngào đặc biệt của nó. Lần trước ở Moskva, Sanya từ Bắc cực trở về, chúng tôi gặp mặt nhau trước cửa Nhà hát lớn, tôi cũng có một cảm giác y hệt như thế này. Trong lần gặp gỡ ấy tôi mường tượng sẽ xảy ra một việc phi thường, sẽ có một sự thay đổi kinh thiên động địa. Vậy mà trong thực tế chẳng có điều gì xảy ra cả ngoài nỗi luyến tiếc của hai đứa.

Bây giờ, trong lúc đi ra ga, tôi bỗng sợ hãi cái cảm giác ấy. Xung quanh tôi có rất nhiều người. Có người cũng đi đón khách như tôi. Có người làm nhiệm vụ phục vụ trên sân ga. Một ông già soát vé có bộ ria bẩn thỉu đốm bạc đang nhăn nhó quở trách một nhân viên phục vụ trên đoàn tàu.

Song tôi biết chắc rằng cái cảm giác ấy rồi sẽ tiêu tan ngay, vì cuộc gặp gỡ lần này của chúng tôi hoàn toàn khác trước…

Đoàn tàu tiến vào sân ga, cả sân ga nhộn nhạo hẳn lên. Người đi đón khá đông, tôi cố ý đứng tách riêng ra một mình để anh ấy dễ nhận ra. Bề ngoài tôi có vẻ rất bình tĩnh, song trong bụng thì nóng như lửa đốt, cảm thấy cái gì cũng chậm chạp: đoàn tàu chậm chạp bò vào sân ga, những hành khách đầu tiên chậm chạp bước xuống bậc cửa toa tàu rồi chậm chạp đi lại phía tôi. Hết toán người này đến toán người khác đi lướt qua trước mặt tôi, mà sao mãi không thấy bóng Sanya đâu cả. Hành khách vẫn còn rải rác đi ra, nhưng vì không có anh, tôi chán nản vô cùng. Rõ ràng là anh không về rồi.

– Katya!

Tôi quay phắt người lại, Sanya đang đứng bên cạnh toa tàu thứ nhất. Tôi vội vàng chạy lại phía anh, trong lòng dạt dào niềm xúc động và hạnh phúc.

Chúng tôi cùng chậm rãi đi dọc theo bậc tam cấp sân ga và luôn luôn dừng chân lại để được nhìn nhau thật nhiều. Tôi không còn nhớ rõ trong phút gặp mặt đầu tiên, chúng tôi đã nói với nhau những gì. Sau đó Sanya bắt đầu hỏi tôi liên hồi kỳ trận, tôi chưa nghe rõ câu hỏi đã vội vã đáp lời. Về sau tôi nói đến Sasha, và chúng tôi lại dừng lại nhìn nhau. Lần này chúng tôi đứng lại ở chỗ không thuận tiện chút nào nên bị khách qua đường xô lấn dạt ra hai bên. Chúng tôi nói với nhau rất nhiều về Sasha.

– Còn Petya thế nào? Chắc là anh chàng làm náo động cả thành phố Leningrad lên chứ gì? Thật hệt như một người loạn trí! Đã lâu lắm anh không được gặp chúng nó.

Sanya bảo rằng anh ở khách sạn tiện hơn, nên chúng tôi liền tìm đến khách sạn “Astoria”, rồi từ đó gọi điện thoại cho Petya. Thoạt đầu chúng tôi gọi về nhà riêng, không gặp, chúng tôi lại gọi đến bệnh viện. Mọi người ở bệnh viện đều đã biết anh ta và cho biết rằng anh ta đang đi ra ngoài mua bánh bích-quy.

– Cái gì ạ?

– Đi mua bánh bích-quy rồi.

– Đi mua bánh bích-quy rồi, – tôi nhắc lại và gác ống nghe lên máy.

Sanya cười rộ lên.

– Chắc là anh chàng chợt nhớ ra Sasha thích ăn bánh bích-quy, – anh giải thích. – Sasha vốn rất thích ăn bánh bích-quy. Ồ, thú vị thật! Anh chàng ấy là chúa hay dùng chữ “đồ quỷ ngốc” và “thật buồn cười”. Em đang nghĩ gì đấy?

Tôi đang nhìn anh vì tôi rất thích anh, rất yêu anh, thực tình là tôi quá yêu anh, yêu một cách kinh khủng. Chúng tôi đã cách xa nhau ròng rã suốt một năm trời, nhưng thực là lạ, giờ đây, tôi lại cảm thấy gần gũi anh gấp trăm ngàn lần so với những ngày còn xa cách nhau. Chẳng hiểu vì sao tôi lại cảm thấy trong một năm qua anh cao lớn hẳn lên, ngực nở ra và vai cũng rộng ra. Dáng vẻ bên ngoài của anh đã được xác định. Bộ mặt, đặc biệt là cằm và đường viền trên môi đã trở nên đậm vẻ kiên quyết và đầy sức mạnh. Anh không còn là một đứa trẻ nữa và bây giờ không thể nói rằng anh cưới vợ là còn sớm nữa. Tuy anh đã cố ý chải tóc rất mượt, nhưng vẫn như trước kia, mấy mớ tóc cứ dựng đứng lên nom rất ngộ.

– Anh hầu như quên mất vẻ đẹp tuyệt trần của em rồi, – anh nói. – Rất lạ, nhưng không biết bởi cớ gì, trong những ngày ở ngoài kia, anh cứ có cảm giác thiếu thốn thế nào ấy.

– Thế còn ở đây?

Anh hôn tôi và chúng tôi lại gọi điện thoại cho Petya.

Lần này anh chàng có mặt ở nhà. Khi nghe tôi nói Sanya đang đứng cạnh tôi và sắp sửa nói chuyện trực tiếp với anh, anh chàng reo ầm lên trong ống nói, cả Sanya và Petya thi nhau gào lên: “Ê, đồ quỷ ngốc, thế nào? A ha!” Sau đó Sanya hỏi Petya đã mua được bánh bích-quy chưa và cười sặc lên. Anh đưa tay ra hiệu cho tôi biết rằng anh chàng chẳng mua được gì cả. Cuối cùng hai người hẹn nhau để Sanya vào bệnh viện, may ra thì sẽ được gặp Sasha.

– Còn em thì sao?

Anh lại ôm chặt lấy tôi.

– Anh đi đâu mà lại có thể không có em bên cạnh? – Anh nói.

Anh lại hỏi tôi, giọng hết sức khẽ khàng, giống như hôm tôi tiễn anh đi ở ga tàu hỏa dạo nào.

– Em có yêu anh không?

– Có, có.

Tất nhiên là bệnh viện vẫn chưa cho phép chúng tôi gặp Sasha. Chúng tôi liền gửi một mẩu giấy vào cho cô ấy và sau đó nhận được thư trả lời ngay. Trong thư Sasha yêu cầu chúng tôi “quản thúc” Petya, đừng để anh ta chạy ra chạy vào bệnh viện suốt cả ngày, khiến ai cũng phải bàn tán đến. Cô ta còn tỏ ý muốn được cùng đi bách bộ với chúng tôi. Cuối cùng cô hỏi chúng tôi đã ăn cơm chưa, nếu chưa thì hãy kéo chồng cô cùng đi ăn một thể, vì “nếu không có ai nhắc nhở, anh ấy có thể nhịn suốt hai ngày hai đêm liền”.

Bữa cơm hôm ấy không thành. Sanya cần phải đến Viện nghiên cứu Bắc cực, tôi đi theo tiễn anh. Chẳng những vì tôi thích đi theo tiễn anh, mà còn vì chúng tôi cũng cần có một cơ hội để tâm sự với nhau về những việc đã thúc đẩy chúng tôi đến Leningrad để gặp mặt nhau. Những bức thư sau cùng tôi gửi đi anh chưa nhận được, nên anh không biết tin tàu “Pakhtusov” sẽ đi qua Matochkin Shar, sau đó sẽ đi vòng qua Bắc địa tiến thẳng ra đảo Lyakhovsky. Quyết định này vừa mới đưa ra.

– Như thế càng tốt. Chúng ta sẽ có nhiều thời gian chuẩn bị hơn. – Sanya nói. – Vấn đề khiến anh lo lắng nhất là ít thời gian quá.

Chúng tôi lại bàn đến việc chọn người vào đội thám hiểm. Sanya cho biết anh đã giới thiệu một nhân viên điện đài ở Dikson cùng bản thân bác sĩ Ivan Ivanovich và Luri, thợ sửa chữa máy bay của anh. Trước đây trong các bức thư từ thành phố Zapolyarye gửi về cho tôi, anh cũng thường nhắc đến cái tên Luri này.

– Có một nhân viên điện đài rất tốt. Em có biết anh ấy là ai không?

– Em không biết.

– Korzinkin đấy, – Sanya trịnh trọng nói. – Chính là anh ấy đấy.

Tôi công nhận lần đầu tiên nghe đến cái tên này, thế là Sanya giải thích rằng Korzinkin là một trong số hai người Nga cùng Amundsen đặt bước chân lên Nam cực và Amundsen có nói đến anh ấy trong các quyển sách của mình.

– Thế là hay quá rồi, phải không em? Người thứ năm là anh. Còn người thứ sáu sẽ là em. Anh giới thiệu em tham gia đoàn với tư cách là “con gái” của vị thuyền trưởng.

– Thật thế ư? Em tưởng em có đủ quyền tham gia đoàn không kể có phải là con gái của thuyền trưởng Tatarinov hay không. Sao anh lại có thể gọi chức nghiệp của em là “con gái của thuyền trưởng” được?

Sanya có vẻ hơi ngượng.

– Thế thì sao? – Anh lầm bầm. – Điều đó có gì là kỳ lạ đâu. Việc này anh xử lý không được cao tay lắm, phải không?

– Rất dở.

– Nhưng nếu không đặt vấn đề như thế thì anh có vẻ thiên lệch nhiều quá đối với vợ. Thực là khó xử.

– Anh Sanya, chưa bao giờ em cầu xin anh chạy chọt cho đâu, – tôi bình tĩnh nói. – Anh cứ mở miệng là lại nói “con gái thuyền trưởng”, “vợ tôi”! Rồi còn cháu của cô bác nọ cháu của ông bà kia nữa. Anh chớ quên rằng em là một người làm công tác địa chất, vì vậy em đã đề nghị ông Tổng cục trưởng Tổng cục đường hàng không Bắc cực đưa em vào đoàn thám hiểm với tư cách là nhà địa chất chứ không phải là vợ của chàng Sanya nào đó. Hơn nữa hiện nay em chưa phải là vợ của anh. Nếu sau này anh còn nói cái giọng ấy nữa thì em sẽ đi lấy người khác đấy. Anh quên rằng, chúng ta chưa hề đăng ký kết hôn hay sao?

Sanya chớp chớp hai mắt, gượng cười một cách ngượng nghịu, sau đó anh lấy mũ xuống, xoa tay lên gáy. Lúc này tôi bỗng cảm thấy thương anh vô cùng.

– Katya, em thứ lỗi cho anh, – anh nói giọng lúng búng. – Anh nói thật đấy.

Tuy lúc này hai chúng tôi đã đứng giữa sân của trụ sở Viện nghiên cứu Bắc cực, nhưng tôi vẫn cố hôn nhanh anh một cái rồi nói:

– Chúc anh thuận buồm xuôi gió!

Anh hẹn trước sáu giờ sẽ gọi điện thoại cho tôi và nếu còn kịp sẽ đến nhà Petya một chuyến.

Chương 10
Đêm

Anh về đến nhà không phải là sáu giờ mà đã gần mười một giờ. Nơi anh đến không phải là nhà Petya mà là khách sạn “Astoria”. Anh yêu cầu chúng tôi đến khách sạn ngay để cùng ăn cơm tối với anh vì anh không ăn cơm trưa nên bây giờ đói lắm, mà ăn một mình thì rất chán.

Nhưng Petya đã mệt nhoài sau một ngày căng thẳng. Hơn nữa vì muốn để cho người tỉnh táo, anh chàng đi uống một ít vốt-ca, bây giờ đang nằm trượt trên ghế đi-văng, đôi mắt lờ đờ nửa thức nửa ngủ, lại thêm chiếc mũi khoặm to tướng cùng hai chân hai tay dài ngoằng, trông anh chàng giống hệt như chàng Petrushka[62].

… Tôi nhớ hết cả ngày giờ mỗi lần gặp Sanya, và chẳng những ngày giờ của các lần gặp mặt mà cả đến ngày giờ gửi và nhận thư anh, tôi cũng nhớ rất rõ. Cuộc gặp gỡ trong vườn hoa bên đường phố Triumphalnaya ấy là ngày mồng hai tháng Tư. Cuộc gặp gỡ trước cửa Nhà hát lớn ấy là vào ngày mười ba tháng Sáu. Lần này sau khi từ Viện nghiên cứu Bắc cực trở về, Sanya liền gọi điện cho tôi và buổi tối tôi đến gặp anh ấy tôi sẽ ghi nhớ suốt đời, đó là buổi tối ngày hai mươi mốt tháng Năm.

Chúng tôi quen biết nhau từ thuở ấu thơ, vì vậy tôi luôn luôn có cảm giác rằng tôi hiểu anh còn rõ hơn cả anh hiểu bản thân anh. Song buổi tối hôm nay anh bỗng trở nên khó hiểu khác thường. Đến nỗi ngay trong bữa ăn tối tôi đã phải nói thẳng với anh điều đó.

Toàn bộ phương án tìm kiếm đã được thông qua. Tại Viện nghiên cứu người ta bàn tán sôi nổi về bản phương án đó và nói với anh những lời đẹp đẽ. Điều đó rõ ràng là không phải không có căn cứ. Anh đã được gặp giáo sư V., người đã dựa vào tuyến hành trình của con tàu “St. Maria” mà tìm ra được một hòn đảo. Anh được giáo sư tiếp chuyện rất nhiệt tình. Trước kia anh đã từng trú ngụ ở thành phố Leningrad mỹ lệ này, và trong thời kỳ học tập ở Trường Hàng không, anh đã gắn bó sâu sắc với thành phố to lớn này. Giờ đây sau một thời gian sống yên tĩnh ở Bắc cực, anh lại trở về Leningrad! Mọi việc đều rất thuận buồm xuôi gió.

Nét mặt anh, trong mỗi cử chỉ của anh, thậm chí cả trong lúc anh đang ăn, anh cũng để lộ niềm hạnh phúc cao độ. Đôi mắt anh ngời sáng, động tác dứt khoát tự nhiên. Nếu như trước đây tôi chưa hề yêu anh, thì ngay trong bữa tối hôm nay tôi cũng sẽ mãi mãi yêu anh.

Chúng tôi ăn mãi không xong, về sau tôi nói rằng tôi chưa được đi xem phố xá của Leningrad thì anh có vẻ hoạt bát hẳn lên. Anh tuyên bố một cách hào hứng rằng anh sẽ “đích thân dẫn tôi đi thưởng ngoạn thành phố, sẽ chứng minh cho tôi biết thành phố này là thành phố như thế nào”. Và thế là chúng tôi cùng ra đi.

Lúc này đã quá hai giờ sáng. Lẽ ra lúc này là lúc trời tối nhất, nhưng khi chúng tôi bước ra khỏi khách sạn “Astoria” thì trời lại rất sáng, tôi cố ý đứng lại giữa đường phố Gogol và giở tờ báo ra đọc.

Một đêm trắng tuyệt diệu! Thế nhưng Sanya lại cho rằng đêm trắng chẳng có gì đặc biệt, sở dĩ đêm trắng ở Leningrad đầy hấp dẫn và đẹp là bởi vì nó không kéo dài quá nửa năm.

Chúng tôi đi qua trước cửa Bộ Tổng tham mưu, một quảng trường rộng lớn, hùng vĩ của thành phố hiện ra trước mắt chúng tôi. Quảng trường này không thật là rộng lắm, nhưng lại phẳng phiu trống trải, không mông mênh như một số quảng trường ở Moskva. Nhưng rất bực là tôi không biết quảng trường này là quảng trường gì, Sanya đành phải giảng cho tôi nghe một bài học ngắn về lịch sử nước Nga ngày mồng bảy tháng Mười một năm một nghìn chín trăm mười bảy.

Sau đó chúng tôi đi dọc theo phố Khalturin. Tôi đọc được tên dãy phố này qua ánh đèn từ một căn nhà hắt ra. Rồi chúng tôi dừng lại khá lâu trước những bức tượng đồ sộ đắp hình người dùng vai đỡ khung cửa lớn của Viện bảo tàng Ermitazh[63]. Không biết lúc ấy Sanya nghĩ gì, riêng tôi thì dạt dào một thứ tình cảm chân thành như đối với những người còn sống vậy – Họ lộ rõ vẻ mệt nhọc nhưng tư thế lại rất đẹp.

Sau đó, chúng tôi đi ra bờ sông, ở đây mới thực sự được nhìn thấy đêm trắng. Bầu trời không sáng tỏ cũng chẳng mịt mù, không phải lúc bình minh mà cũng chẳng là buổi hoàng hôn. Trên nóc tòa lâu đài của Trường đại học Quân y hiện ra những quầng màu xanh thẫm, màu xanh lơ, màu vàng, màu hồng da cam… tựa như toàn bộ các loại màu sắc trên trái đất đều tập trung lại ở đây. Nhưng trên bầu trời của thành phố ở phía nào đó đã có mặt trời. Còn trên pháo đài Petropavlovskaya lại tỏa ra một màu chì mờ đục. Màu sắc không gian ở hai nơi khác xa nhau một trời một vực, đến nỗi khiến cho người ta khó mà tin rằng chúng đều ở trong một vùng trời. Chúng tôi đưa mắt chăm chú nhìn về phía pháo đài và bầu trời phía ấy rồi lại quay nhìn về Trường đại học Quân y và khoảng trời trên đó. Tôi có cảm giác như tầm mắt của mình vừa vượt qua biên giới của quốc gia này để sang một quốc gia khác, từ một đất nước tĩnh lặng, nặng màu xám đục sang một đất nước lộng lẫy, huy hoàng vô cùng.

Tôi mặc ít nên cảm thấy hơi thấm lạnh. Sanya mở rộng chiếc áo mưa choàng qua vai tôi, thế là hai đứa cùng co rụt ở trong đó, lặng lẽ ôm nhau ngồi rất lâu.

Chúng tôi ngồi trên một chiếc ghế đá hình bán nguyệt đặt sát bờ nước bên dòng sông Neva, nghe rõ tiếng sóng nước đập vào bờ đá.

Tôi thực không thể nào nói được hết nỗi niềm hạnh phúc và những cảm giác dễ chịu trong buổi tối hôm ấy. Thế là cuối cùng chúng tôi đã ở bên nhau và sẽ không bao giờ chia lìa nữa. Giờ đây không còn cần phải cãi vã, tranh luận nhau để tỏ rõ lòng mình cho nhau hiểu nữa. Tôi cầm lấy bàn tay anh và đặt lên bàn tay chắc khỏe, to rộng, đáng yêu ấy những chiếc hôn thắm thiết. Và anh cũng hôn lên bàn tay tôi.

Tôi không nhớ rõ đêm hôm ấy chúng tôi đã đi qua những nơi nào, chỉ còn nhớ rằng chúng tôi rất lưu luyến, không muốn rời xa bờ sông Neva. Hai đỉnh tháp, một cao một thấp màu thiên thanh luôn luôn hiện ra sừng sững trước mặt chúng tôi. Chúng tôi hướng về phía nó đi mãi nhưng mãi vẫn không đến, như một ảo ảnh không bao giờ bắt gặp được vậy.

Các bác công nhân vệ sinh đã bắt đầu quét đường phố. Vừng mặt trời to tướng, vàng rực treo lơ lửng trên bầu trời phía nhà thờ Vyborgskaya, mỗi lúc một lên cao hơn. Tuy chúng tôi vẫn còn lưu luyến với trời đêm hôm nay, nhưng đêm trắng đã tàn dần. Chợt Sanya đột ngột quyết định phải gọi điện thoại ngay cho Petya.

– Chúng ta sẽ hỏi cậu ấy xem tối hôm qua cậu ấy sống như thế nào, – Sanya nói giọng vui vẻ và cười vang.

Nhưng tôi khuyên anh không nên gọi, vì điện thoại của Petya đặt ở phòng ngoài, sẽ làm mất giấc ngủ của cả nhà bác nghệ sĩ nhiếp ảnh Berenstein.

– Gia đình ấy rất tốt, trời chưa sáng mà đã đánh thức cả nhà người ta dậy là điều không nên đâu!

Chúng tôi dẫn nhau đến nhà thờ, và ở đó Sanya gọi một chiếc xe tắc-xi. Khi ngồi trong xe tắc-xi, chúng tôi chợt cảm thấy rất thoải mái, thế là Sanya đề nghị tôi hãy ra đảo chơi một lúc rồi trở về nhà Petya. Song sáng nay anh còn có nhiều việc phải hoàn thành nên tôi muốn anh về sớm và tranh thủ ngủ được phút nào hay phút ấy.

Chúng tôi trở về khách sạn “Astoria” và nổi lửa đun cà-phê. Hầu như lúc nào Sanya cũng không rời bộ phin pha cà-phê và cái bếp đèn cồn. Anh bắt đầu nghiện cà-phê từ ngày lên Bắc cực.

– Đời sống đẹp đến như thế này, cũng thực đáng sợ, em nhỉ? – Anh nói rồi ôm chặt tôi vào lòng. – Sao tim em đập dữ dội đến thế! Mà tim của anh… em sờ xem.

Anh cầm tay tôi đặt vào chỗ trái tim anh.

– Chúng ta hồi hộp quá, thực là buồn cười, em nhỉ?

Hình như bản thân anh cũng không biết anh nói những gì. Vì quá xúc động, giọng anh lạc hẳn đi…

Mãi đến gần một giờ chiều, chúng tôi mới đến thăm Petya. Bà chủ nhà đã có tuổi, vóc người bé nhỏ, lịch thiệp ra mở cửa và cho biết Petya không có ở nhà.

– Anh ấy vào bệnh viện rồi.

– Đi sớm thế kia ạ?

– Phải.

Trên nét mặt bà lộ vẻ lúng túng.

– Có xảy ra việc gì không ạ?

– Không, không. Chẳng có chuyện gì đâu. Anh ấy gọi điện thoại vào bệnh viện, trong ấy người ta trả lời chị Aleksandra Ivanovna hơi khó ở.

Chương 11
Cô em

Mãi đến bây giờ, mỗi khi nhớ lại những ngày ấy là trong tôi lại tràn ngập một thứ tình cảm đau đớn đầy bất lực và nặng nề. Ngày nào chúng tôi cũng đến bệnh viện Shreder ba lần và lần nào cũng đứng rất lâu trước bảng theo dõi nhiệt độ có che một lớp mi-ca: “Skovorodnikova – 37; 37,3; 38,2; 39,9”. Song bệnh của Sasha không giống như bệnh viêm phổi mà tôi đã từng bị khi còn học ở trường. Qua ngày thứ chín, nhiệt độ của Sasha bắt đầu giảm xuống… Theo lời giáo sư nói thì Sasha bị bệnh “cúm biến chứng”. Có mấy hôm thân nhiệt của cô ấy tương đối ổn định, những ngày ấy chúng tôi vui như mở hội và bắt đầu bàn tới chuyện chuẩn bị đón Sasha về nhà. Bà Rozaliya Naumovna, vợ của nhà nhiếp ảnh, nói rằng bà cũng đã từng bị viêm phổi, nhưng bệnh này nếu đem so sánh với bệnh viêm màng phổi có mủ mà chị của bà là bà Berta đã mắc phải thì chẳng thấm vào đâu. Petya có lúc hứng khởi nói về nghề điêu khắc của mình. Có một lần tôi đã thuyết phục được để anh chàng dẫn tôi đi xem Viện bảo tàng Ermitazh. Nhưng đến sáng ngày hôm sau, chúng tôi lại buồn bã đứng trước tấm bảng theo dõi nhiệt độ đọc đi đọc lại mãi mà vẫn không thể nào tin nổi… Tôi bắt gặp có một lúc Petya nhắm nghiền hai mắt lại, rồi lại mở to ra, tuồng như làm như thế là có thể nhìn thấy những kết quả khác hẳn mà anh ta mong chờ, như hồi còn bé anh vẫn thường làm. Nhưng những gì mà anh nhìn thấy vẫn không hề thay đổi, vẫn là những con số mà chúng tôi rất không muốn đọc: “Skovorodnikova – 38,1: Skovorodnikova – 39,3; Skovorodnikova – 40”.

Có đến ba ngày liền nhiệt độ của Sasha vẫn ở mức 40 độ, sau đó hạ xuống một cách dữ dội rồi lại lên cao… Lần này cao đến 40°5. Tôi khẳng định rằng đấy không phải là bệnh viêm phổi, nên vội vã đến nhà riêng tìm giáo sư mà không nói cho Sanya biết. Nhưng ông tỏ ý rất tin tưởng vào kết quả chẩn đoán. Tiếng bệnh lý của phổi rất rõ, không phải chỉ có ở một số chỗ mà ở nhiều chỗ, cả hai bên phổi đều có. Ông còn cho biết rằng loại bệnh này không nằm trong phạm vi điều trị của ông, Sasha đã được đưa sang khoa Nội để theo dõi điều trị.

– Rút cục lại là thế nào ạ?

– Cô ấy bị cúm biến chứng vào phổi nên bệnh tình có phức tạp thêm.

Tôi biết rằng hằng ngày ông đi lại thăm bệnh cho Sasha có đến hàng trăm lần. Tóm lại là các thầy thuốc trong bệnh viện đều rất tận tâm đối với Sasha. Nhưng tôi vẫn hỏi thêm ông rằng có cần mời một bác sĩ nội khoa nữa đến giúp sức bệnh viện không?

– Hay là mời bác sĩ Gabrichevsky?

– Được, để tôi gọi điện thẳng đến ông ấy xem.

Nhưng sau khi được bác sĩ Gabrichevsky theo dõi điều trị, nhiệt độ của Sasha vẫn không chịu thuyên giảm.

Trong những ngày này hầu như tôi không được trông thấy Sanya. Chỉ thỉnh thoảng anh mới gọi điện cho tôi một lần vào ban đêm và tôi có đến Viện nghiên cứu về việc trang bị cho đội tìm kiếm Bắc cực để tìm anh. Anh ngồi trước chiếc bàn vuông. Trên bàn chất đầy vũ khí, máy chụp ảnh, găng tay, bít tất bằng da có lông. Một người đàn ông mặc áo khoác bằng da, râu ria đầy mặt, có vẻ nghiêm nghị đang cầm khẩu súng hai nòng trên bàn, miệng càu nhàu không ngớt rằng nòng súng không lắp khớp vào báng súng.

– Cô ấy thế nào rồi? Em có trông thấy cô ấy không? Các bác sĩ nói thế nào?

Chốc chốc lại có tiếng chuông điện thoại réo. Anh cầm ống nghe lên một lát rồi ném lên bàn.

– Vẫn một giọng ấy.

– Nhiệt độ bao nhiêu?

– Sáng sớm hôm nay là bốn mươi độ hai.

– Khỉ thật, chẳng lẽ không còn cách nào nữa hay sao?

Mấy hôm nay trông anh gầy sút hẳn đi. Anh có vẻ mệt mỏi, dễ cáu bẳn. Tóm lại, anh chẳng còn giống anh chút nào, nhất là với ngày đầu khi hai chúng tôi gặp nhau.

– Trông em gầy xọp đi, em không ngủ được à? – Anh cất tiếng hỏi. – Anh thật không biết rồi mọi việc sẽ ra sao?

– Không có gì nguy hiểm trực tiếp đâu anh ạ.

– Cái gì?

– Bác sĩ Gabrichevsky nói rằng không có gì nguy hiểm trực tiếp đâu.

– Thôi mặc kệ họ! – Sanya hét lên. – Bệnh chỉ có thế mà cũng không trị được! Cô ấy vốn là người khỏe mạnh, có bệnh gì đâu!

Tôi nói cho anh biết rằng bắt đầu từ hôm nay tôi sẽ phải xa anh một thời gian, vì mọi người đã bằng lòng để tôi được vào bệnh viện chăm sóc Sasha. Ngay tối hôm nay tôi sẽ dọn vào bệnh viện. Anh nắm chặt tay tôi và nhìn tôi đầy biết ơn. Sau đó anh tiễn tôi ra cửa và chúng tôi chia tay nhau…

Sasha nằm trên giường bệnh, mắt nhìn chăm chăm lên trần nhà, chốc chốc lại liếm lưỡi vào đôi môi khô bỏng. Cô không nhận ra tôi ngay, có lẽ vì tôi mặc áo bơ-lu và mang khẩu trang che kín cả mặt. Nhưng tôi biết là cô đã nhận ra tôi là một người mới đến.

Rõ ràng là đã rất lâu rồi cô không ngủ. Mọi việc đối với cô đều rối cả lên, buổi sáng buổi tối cũng không phân biệt rõ. Đối với cô hầu như thời gian là vô nghĩa.

Bộ mặt rám hồng kiểu người Tatar của cô trước kia giờ đây trở nên trắng nhợt, đôi mắt thụt sâu vào trong. Mắt cô trước đây vốn hơi lé, rất hợp với cô, nó làm cho cô có cái nhìn tự nhiên đáng yêu. Nhưng bây giờ không biết vì sao, đặc biệt là vào buổi tối, ánh mắt nhìn nghiêng của cô khiến tôi rất sợ. Cô ngồi thẳng lưng trên giường, sắc mặt luôn luôn thay đổi, hai chiếc đuôi sam lủng lẳng trước ngực, chẳng hề mở miệng nói một lời nào. Tôi hết sức khuyên bảo mà vẫn không tài nào làm cho cô nằm xuống được. Một lần Sanya cũng có mặt ở đấy, dáng vẻ của Sasha khiến anh nhớ tới mẹ và thế là anh cứ ngẩn ngơ mãi.

Hầu như chưa bao giờ tôi làm hộ lý chăm sóc người bệnh, nhất là đối với những người bị bệnh trầm trọng như Sasha. Nhưng bây giờ tôi đã học được cách rồi. Công việc này thực là khó nhọc vì hầu như chẳng lúc nào Sasha ngủ được, mà nếu có ngủ thì cũng chỉ rất ngắn ngủi rồi tỉnh giấc ngay. Đồng thời lại phải thường xuyên theo dõi nhịp thở của cô.

Cũng có được mấy ngày, sức sống tràn trề bỗng trở lại với Sasha. Tôi còn nhớ có một ngày như thế, đó là ngày thứ tư sau khi tôi dọn vào ở hẳn trong bệnh viện. Tối hôm ấy cô ngủ rất say và sáng hôm sau, vừa tờ mờ đã đòi ăn. Tôi cho cô ăn một quả trứng gà và uống một cốc sữa. Khi tôi đắp chăn thật kỹ cho cô để tránh gió, đột nhiên cô hỏi:

– Katya, chị ở bên cạnh em mãi thế này ư? Tối chị ngủ ở đây ư?

Hình như lúc ấy da mặt tôi giật lên mấy cái, cô ngạc nhiên nhìn tôi.

– Chị làm sao thế? Em ốm nặng lắm phải không? Có đúng thế không?

– Sashenka, bây giờ chúng ta sẽ mở cửa sổ ra cho thoáng, cô hãy chịu khó nằm im, đừng nói, đồng ý không? Mấy hôm trước cô mệt nhiều, nhưng hôm nay khá rồi. Mọi việc rồi sẽ qua cả thôi.

Cô nghe lời tôi, không nói nữa. Chỉ đến khi tôi xoa kem thơm lên mặt và tay cô thì cô cầm chặt lấy tay tôi hồi lâu. Sau đó một lúc cháu bé được đưa đến, chúng tôi chăm chú nhìn cháu bú sữa. Cháu mở to đôi mắt, bú ngon lành.

– Giống anh ấy quá phải không chị? – Sasha hỏi qua khẩu trang.

Cô tỏ vẻ rất vui mừng thấy con rất giống Petya. Tuy mới ra đời có hơn mười ngày mà cháu đã có một vẻ mặt riêng khiến ai cũng nhận ra. Nhưng tôi thì lại thấy cháu giống hệt Sanya, giống Sanya của tôi chứ không giống mẹ cháu. Cái nết ăn của cháu đã có vẻ giống bác nó ở chỗ quả quyết và bất chấp tất cả.

– Anh Petya thế nào hả chị? Chắc là anh ấy lo lắng lắm phải không? Hôm nay em nằm chiêm bao thấy anh ấy đến đây, ngồi ngay trong phòng này này. Nhưng mọi người lại đem anh ấy giấu đi không cho em nhìn thấy. Rõ ràng là em đã trông thấy anh ấy mà Maria Petrovna cứ bảo là anh ấy không hề đến đây.

Maria Petrovna là cô hộ lý mà tôi đã nói ở trên.

– Anh ấy ngồi ngay ở cái chỗ hiện giờ chị đang ngồi đấy, ngồi im chứ không nói gì cả. Anh ấy chẳng làm sao nói chuyện được với em, vì mọi người đã cố ý đem giấu anh ấy đi, để em không nhìn thấy được. Trời ơi, nhưng em quên mất, chị hầu như chưa quen biết anh ấy kia mà!

– Tôi cảm thấy tôi đã quen Petya từ hàng trăm năm nay rồi.

– Còn anh Sanya thì sao? Chừng nào thì anh chị đi?

– Khoảng hai tuần lễ nữa. Con tàu “Pakhtusov” của chúng tôi đang sửa chữa. Đến cuối tháng Sáu này mới có thể ra ụ được.

– Ụ là cái gì hở chị?

– Mình cũng chẳng biết nữa.

Sasha cười vang lên.

– Anh chị hạnh phúc thật! Đáng yêu thật!

Chúng tôi chuyện trò đến một tiếng đồng hồ, thuận miệng chúng tôi bàn cả đến bức tượng “Pushkin” của Petya. Sasha cũng nói rằng cô cảm thấy đó là một tác phẩm rất khá.

– Tinh lực của anh ấy bị phân tán nhiều quá, – cô nói giọng buồn buồn. – Hiện nay anh ấy chuyển sang điêu khắc, thoạt đầu em không tán thành đâu. Nhưng về mặt hội họa anh ấy cũng chẳng tập trung được sức lực.

Sasha hồi tưởng lại những ngày chúng tôi quen nhau ở Ensk. Lần ấy tôi đến nhà cô chơi. Dì Dasha nhận xét về tôi như sau: “Chà, dễ thương, xinh đẹp và khỏe mạnh. Có điều là trông hơi buồn buồn”.

– Bây giờ dì Dasha ở đâu nhỉ? – Tôi hỏi. – Tại sao không thấy dì ấy đến thăm thằng cháu trai đầu tiên nhỉ? Đấy là một chuyện lớn chứ chơi à?

– Chẳng lẽ chị không biết dì đang bị ốm nặng ư? Tim của dì ấy tồi lắm, trước đây ít lâu bác sĩ có khuyên dì ấy nghỉ ngơi khoảng nửa năm. Em và Petya thường về Ensk. Hầu như mùa hè nào chúng em cũng đi một chuyến như thế cả.

Cô nói còn có vẻ mệt nhọc lắm, trong khi đang nói thường phải ngừng lại để thở. Nhưng dù sao, tình trạng sức khỏe của cô cũng đã khá hơn nhiều so với mấy hôm trước đây.

– Còn ông chánh án ở đâu?

– Ông chánh án nào?

– Chị kìa, ông chánh án nhà em ấy mà.

Sasha cho tôi hay, ông chánh án Skovorodnikov – bố của Petya vừa được thưởng huân chương “Quang vinh”.

– Ensk là nơi rất đẹp, phải không chị? – Cô nói sau một hồi im lặng. – Ở Ensk, anh chị có về đấy không?

– Tất nhiên là có chứ!

Chờ khi bác sĩ đã khám hết lượt, Petya liền gọi tôi ra. Tôi chạy phóng ra ngoài, báo cho anh ta biết tình hình sức khỏe của Sasha đã khá lên nhiều. Giữa lúc ấy tại phòng đón tiếp xảy ra một chuyện: có một thanh niên mặc áo cổ bẻ xiên đầu đội mũ lưỡi trai đang cùng Petya đứng chờ bác sĩ khám xong cho các người bệnh. Vì sáng nào anh ta cũng vào bệnh viện cùng một giờ với chúng tôi, nên tôi quen mặt anh ta. Tôi biết người mà anh đến thăm là Alekseeva, nhiệt độ của chị này cũng rất cao. Trong toàn bộ bản thông báo nhiệt độ của các người bệnh trong phòng chỉ có cô này và Sasha là cao hơn cả. Khi tôi tìm gặp được Petya và hai người đang đứng trong phòng đón tiếp thì đột nhiên có một cô y tá đi ra, nói vội với anh ta:

– Có phải anh đến thăm chị Alekseeva không? Thôi đi đi, đi đi!

Và cũng ngay lúc ấy chúng tôi nghe cái giọng hạ thấp hẳn xuống của cô nói với người trực ban ở phòng gửi áo:

– Đem áo bơ-lu đến đây nhanh lên… Có thể anh ấy còn kịp gặp mặt…

Thực đáng sợ, người thanh niên vội vã mặc áo bơ-lu, cố kiềm chế mình để mặc cho nhanh, nhưng mãi vẫn không xỏ được tay vào áo. Cuối cùng một chị hộ lý đã phải giật phắt lấy chiếc áo, choàng lên vai anh như khoác áo bành-tô.

Chúng tôi vẫn tiếp tục nói chuyện, nhưng bắt đầu từ đó Petya chẳng còn tâm địa nào mà nghe tôi nói nữa. Mặt anh chàng bỗng tái nhợt đi khiến tôi giật mình cầm lấy tay anh.

– Anh làm sao thế?

– Không sao, không sao cả.

Tôi để anh ngồi xuống rồi chạy đi tìm nước sôi. Nhưng anh đã bị ngất mất rồi.

Ngày hôm đó tôi gặp ông giáo sư khoa Nội và nói chuyện với ông. Ông cho biết sẽ không dùng thuốc trợ tim loại mạnh nữa và nói thêm: “Chúng ta cho Sasha uống nhiều thuốc quá rồi”. Khi sắp sửa bước đi, ông nói rằng gần đây ông thấy có một loại thuốc mới chữa bệnh viêm phổi rất tốt, đó là thuốc sulfidine, một thứ thuốc vừa mới được các nhà bác học phát hiện ra.

Đến tối bệnh trạng của Sasha có phần nặng hơn nhưng tôi không lo lắm, vì chiều tối cô ấy vẫn thường khó chịu hơn. Tôi cầm một quyển sách đứng tựa vào chiếc bàn kê ở đầu giường để đọc. Tôi lấy khăn quàng che ánh sáng đèn cho khỏi chói mắt người bệnh. Trước đấy mấy hôm Sanya gửi vào cho tôi mấy quyển sách, đến nay tôi vẫn còn nhớ rõ đó là quyển “Bắc cực hiếu khách” của Stefansson. Đã có quyết định cuối cùng về việc tôi tham gia vào đội thám hiểm, tôi sẽ tham gia với tư cách là một nhà địa chất. Giáo sư V. được chỉ định lãnh đạo các mặt nghiên cứu khoa học của cuộc thám hiểm. Chỉ vài hôm nữa tôi sẽ phải gặp ông ta. Dĩ nhiên là tôi không giấu giếm rằng hiện tại kiến thức của tôi về Bắc cực còn rất nông cạn. Toàn bộ những sách vở Sanya gửi vào cho tôi đều là những tài liệu cơ bản, rõ ràng là phải đọc thật kỹ từ đầu đến cuối mới được.

Khoảng hơn hai giờ sáng, tôi đứng dậy để xem Sasha ngủ thế nào, tôi thấy cô ấy đang nằm yên, hai mắt mở trừng trừng.

– Sasha, cô làm sao thế?

Sasha im lặng một lúc.

– Chị Katya, em chết mất, – cô thì thào.

– Sasha, cô sắp khỏi rồi đấy. Hôm nay khá lắm rồi.

– Thực ra thì cái chết cũng chả có gì đáng sợ, chỉ có điều là mỗi khi nghĩ đến cháu bé, em cảm thấy khủng khiếp quá.

Nước mắt giàn giụa trong hố mắt cô. Cô cố quay đầu đi chùi nước mắt vào gối.

– Không biết sau này cháu có được vào đại học không nhỉ?

– Sasha, chớ có nghĩ lẩn thẩn như thế, vào đại học nào?

Tôi lau nước mắt cho cô rồi hôn lên trán cô. Trán cô nóng như một lò than đỏ.

– Đến khi cháu vào đại học thì em không thể nào nhận ra cháu nữa, nó sẽ thay đổi nhiều lắm… Sao Petya vẫn không vào thăm em chị nhỉ? Sao người ta không để cho anh ấy vào nhỉ? Họ có quyền gì ngăn cấm anh ấy? Ai cũng cho rằng em không được phép nhìn thấy anh ấy ư? Anh ấy kia kìa, kia kìa!

Cô định vùng ngồi dậy, nhưng tôi đã kịp ngăn lại. Giữa lúc ấy cô hộ lý trực ban vào và tôi cho Sasha thở ô-xy…

Từ buổi tối hôm ấy, việc đáng sợ nhất bắt đầu xảy ra.

Cứ cách một tiếng đồng hồ lại phải tiêm cho cô một mũi thuốc hồi sinh. Thời gian cô tự thở không tiếp ô-xy mỗi lúc một ngắn đi, nhiệt độ hạ dần xuống, cả thuốc hồi sinh, thuốc trợ tim loại mạnh cũng đều bất lực trước nhịp đập mỗi lúc một yếu đi của trái tim cô. Cô nằm thẳng người, các đầu ngón tay tím lại, sắc mặt vàng bệch như màu sáp. Mặc dù thế, các bác sĩ vẫn ra sức cứu chữa tấm thân đáng thương đã phải chịu đựng bao nỗi giày vò đau đớn của cô.

Tôi không rõ tình trạng này kéo dài trong bao lâu, hình như lâu lắm thì phải, vì cho mãi đến tối ngày hôm sau công việc cấp cứu vẫn còn tiếp diễn. Một bác sĩ lạ tôi chưa gặp mặt bao giờ nhẹ nhàng từ trong phòng bệnh đi ra hành lang và tiến lại phía chúng tôi. Chúng tôi: Sanya, Petya và tôi đang đứng chờ tin tức giữa hành lang bệnh viện. Không hiểu bởi cớ gì trước đây ít lâu họ xua tất cả chúng tôi ra khỏi phòng bệnh. Người bác sĩ ấy thoáng dừng lại ở cửa phòng rồi chậm rãi đi tới trước mặt chúng tôi.

Chương 12
Vĩnh biệt

Bạn sẽ biết rất nhiều về một con người khi người đó chết. Trong buổi lễ truy điệu ở Viện hàn lâm mỹ thuật, khi nghe những lời bàn của mọi người, tôi nghĩ bụng, những lời nói tốt đẹp của người đời đối với Sasha khi cô còn sống e rằng không bằng một nửa khi cô đã chết.

Linh cữu đặt trên bục cao, xung quanh có rất nhiều hoa, đến nỗi bộ mặt trắng bệch của cô gần như bị lút vào giữa rừng hoa không nhìn thấy nữa. Không hiểu tại sao ai cũng gọi Sasha là “bạn”, họ gọi cô là “một nhà nghệ thuật ưu tú”, là “một người Xô Viết tuyệt vời” và “thần chết đáng nguyền rủa đã bất thình lình cướp đi cuộc sống của bạn” vân vân… Những lời văn điếu ấy thực quá cách xa với bộ mặt đau đớn kia của người xấu số!

Tôi cảm thấy trong người rất mệt, phải cố gắng lắm mới đứng nổi cho đến khi buổi lễ kết thúc. Sau một thời gian đem hết sức lực, tâm can của mình làm việc căng thẳng từng giờ từng phút để mong cứu sống người thân của mình mà không thành; giờ đây tôi cảm thấy trống rỗng, chẳng có việc gì đáng làm nữa. Giờ đây tôi là người vô sự, tôi bàng hoàng đứng bên cạnh quan tài. Sanya đứng cạnh tôi, nhưng không hiểu vì sao cứ một lúc tôi nhìn rõ anh, nhưng lúc sau lại chẳng nhìn thấy gì cả. Còn anh thì cứ nhìn người em gái không chớp mắt, sắc mặt của anh tái đi giận dữ, tuồng như cái chết của cô ấy làm anh giận dữ vậy.

Sanya tham gia vào tất cả mọi việc: đóng quan tài, thuê ô-tô, lo liệu các việc trong nhà, đến sở công an làm thủ tục, ra nghĩa trang và cuối cùng là tiễn tôi về khách sạn “Astoria”. Xong đâu đấy anh trở lại với Petya suốt đêm. Giờ đây anh đứng bên cạnh tôi, chăm chăm nhìn cô em gái như thể để bù vào những năm tháng cách biệt về sau. Tôi hỏi anh về Petya, anh lặng im không đáp lời, mà chỉ đưa tay trỏ một người đang đứng cạnh quan tài.

Petya còn giữ được vẻ bình tĩnh, song bộ mặt hốc hác khô rộc hẳn đi của anh khiến tôi vô cùng kinh ngạc. Anh ta có vẻ hình như đang cố dằn mình để chờ cái phút kết thúc các thủ tục của buổi lễ đau khổ này, và sau đó Sasha sẽ lại trở lại đoàn tụ với anh và mọi việc rồi sẽ lại tốt đẹp như thường. Ông già Skovorodnikov đã đến đây ngày hôm trước để dự lễ an táng. Ông đứng sau lưng Petya, hai dòng nước mắt chảy như xối qua má xuống bộ râu điểm bạc xén rất kỹ của ông, về sau mắt tôi mờ đi nên không nhìn thấy buổi lễ đã kết thúc như thế nào nữa.

Hai hoặc ba ngày gì đó sau khi Sasha được chôn cất xong, trước khi trở về Ensk, ông Skovorodnikov đã đặc biệt đến khách sạn “Astoria” để chia tay chúng tôi. Lúc ấy trong phòng của Sanya đương có khách nào đó, hình như vị đại diện được cử đi Arkhangelsk để chuẩn bị trang bị, nên chúng tôi phải vào phòng ngủ nói chuyện. Trong phòng này có rất nhiều áo bông, găng tay và những thứ cần thiết của đội thám hiểm sau này làm việc. Đó là những thứ chuyển từ Viện nghiên cứu Bắc cực đến.

Tôi mời ông ngồi lên giường và mời ông uống cà phê.

– Anh chị chuẩn bị đi rồi ư? – Ông hỏi.

– Vâng, chúng cháu cũng sắp đi rồi ạ.

Chúng tôi im lặng hồi lâu.

– Xin lỗi, tôi chưa được quen cô lắm, – ông cụ lại nói. – Nhưng tôi đã nghe nói về cô rất nhiều. Lâu nay tôi vẫn coi Sanya như là con đẻ, tôi rất mừng được biết hai anh chị rất thương yêu nhau. Dĩ nhiên là lúc này việc của Sasha làm cho mọi người đều đau buồn… Nếu không thì chúng ta đã có thể vui vẻ chúc mừng nhau… Nhưng cái chết đối với người ta là chuyện thường tình, không sao tránh khỏi…

Ông thở dài rồi nói tiếp:

– Không ai tránh khỏi cái chết trong đời mình!… Petya có nói với tôi rằng cô rất quan tâm đến Sasha, tôi xin hết lòng cám ơn cô.

Tôi hỏi thăm tình hình sức khỏe bà Dasha.

– Vấn đề chính là ở chỗ đó, sức khỏe của bà nhà tôi không được tốt lắm. Bác sĩ không cho bà ấy rời khỏi giường nằm. Hơi thở lúc nào cũng hộc tốc nặng nề. Nếu sức khỏe của bà ấy khá thì tôi đã bế ngay cháu bé về nhà nuôi rồi. Còn Petya, nếu anh ấy chịu về nhà ăn nghỉ ít lâu cho lại sức thì càng tốt. Bây giờ tôi thật không tưởng tượng nổi sẽ về nói với bà lão nhà tôi thế nào đây. Nếu bà ấy biết chuyện Sasha thì chắc chắn là bà ấy không thể sống nổi. Bà ấy gửi gắm cả cuộc đời cho hai vợ chồng thằng Petya.

Ông mân mê trong tay chiếc bật lửa làm bằng vỏ đạn đồng đã cũ, có lẽ đó là vật kỷ niệm còn lại từ thời kỳ nội chiến. Tôi biết ông cụ đang suy nghĩ những gì. Sau khi đưa đám ma trở về phố Petrogradskaya, bản thân tôi cũng đã từng có ý nghĩ như thế.

… Mặt bàn trắng chưa được đánh véc-ni, giờ đây trở nên trống trải vô cùng. Mấy cây bút vẽ nhỏ và một bức tranh phong cảnh cổ chưa được lên màu của Sasha bỏ lại để chỏng chơ trên mặt bàn. Bây giờ không có ai cần đến chúng nữa.

“Thực ra cái chết cũng chẳng có gì đáng sợ, có điều là khi nghĩ đến cháu bé, em cảm thấy khủng khiếp quá”. Lời nói hồi nào của Sasha như có ý ủy thác cho tôi cuộc sống của đứa bé. Giá như lúc hấp hối mà còn tỉnh táo thì chắc là cô ấy đã nói hẳn với tôi những lời ấy rồi.

Chương 13
Petya con

Chúng tôi quyết định trung tuần tháng sau sẽ ra đi. Thời gian tôi được ở với cháu bé chỉ còn vẻn vẹn có hai tuần lễ nữa thôi. Nhưng hai tuần lễ, thời gian đó không phải là quá ngắn ngủi đối với một đứa trẻ mới ra đời được có nửa tháng. Bây giờ nghĩ lại tôi vẫn thấy buồn cười lúc tôi cùng với Petya vào bệnh viện bế cháu về nhà, chẳng những tôi không dám bế cháu mà chỉ khẽ chạm vào một chút tôi cũng đã sợ rồi. Khi cô y tá giảng giải cách nuôi trẻ và sau đó nâng cao cháu lên, tôi sợ quá bất giác kêu lên. Cô ta dùng một cánh tay giữ chặt đứa bé trên cao, khiến nó khóc thét lên, nhưng giọng cô ta vẫn hết sức bình tĩnh:

– Để cho nở phổi.

Bình sữa phải luộc bằng nước sôi, cứ cách ba tiếng đồng hồ lại cho ăn một lần và cách một ngày tắm một lần… bao nhiêu thể lệ quy tắc cô ta nêu ra khiến tôi đau cả đầu… Cuối cùng bất kể việc ấy đáng sợ như thế nào, tôi vẫn phải quấn kỹ cháu bé và bế lên tay. Động tác của tôi có lẽ quá thận trọng, nên cô y tá cười nói:

– Mạnh dạn lên, mạnh dạn lên!

Tôi bận bịu suốt ngày đêm; lúc phải thay tã, lúc phải cho ăn sữa, lúc lại phải tắm. Một ngày hai bận vào bệnh viện lấy sữa người… Nói tóm lại, bao nhiêu chuyện phiền phức, bận rộn đã đến với tôi.

Mọi việc vẫn tiến hành bình thường không có gì thay đổi. Cục địa chất Bashkir gửi công lệnh đến cho tôi, cho phép tôi công tác tại Viện nghiên cứu Bắc cực một năm. Giáo sư V. cũng gọi tôi đến, chúng tôi thảo luận khá tỉ mỉ nhiệm vụ công tác địa chất của đội thám hiểm, vì lúc ấy tôi chưa nắm được chút nào tình hình địa chất ở vùng Bắc cực, nên có phần lúng túng trong một số vấn đề.

Tôi đã đọc xong quyển “Bắc cực hiếu khách”. Tôi đọc trong hoàn cảnh rất khó khăn: thì giờ rất hiếm và lúc nào cũng buồn ngủ. Còn nhớ, hồi ấy tôi không thể nào hiểu được tại sao lại nói Bắc cực hiếu khách. Theo tôi, thì Bắc cực chẳng lấy gì làm hiếu khách lắm.

Mỗi lần tôi cầm đến sách là cháu bé lại khóc oa oa.

Tuồng như cháu cũng dự cảm rằng tôi sắp xa lìa cháu.

Đã đến lúc phải nghĩ đến chuyện sắp xếp việc nuôi nấng cháu bé sau khi tôi ra đi. Tôi đã bàn việc này nhiều lần với Petya, nhưng lần nào anh ta cũng chỉ cúi đầu lặng nghe tôi nói chứ chẳng hé răng nói một lời nào. Anh ta có vẻ rất khó xử và hầu như không còn đủ minh mẫn trước cái tang lớn vừa qua.

– Tìm bảo mẫu làm gì? – Có một lần Petya đã thốt ra như thế. Ngay lúc ấy tôi chợt hiểu rõ, anh ta sẽ rất đau lòng khi xuất hiện một người lạ trong căn phòng này.

Mặc cho tôi khuyên bảo thế nào, anh ta vẫn không chịu ăn một tí gì cả. Không hiểu anh ta vứt mũ ở đâu, chắc là đã đánh mất ở ngoài đường phố, nhưng lúc nào về nhà cũng lục lọi tìm kiếm. Anh ta chẳng chịu nhìn đến con, thái độ ấy khiến tôi hết sức kinh ngạc. Nhưng có một lần, khi trời sắp sáng, trong lúc tôi đương cố kìm chế giấc ngủ để đánh vật với quyển sách thì đột nhiên có những tràng tiếng nói lạ tai từ phòng bên vẳng lại làm cho tôi tỉnh táo hẳn lên. Tôi nghe có tiếng ai nói: “Bé yêu quý, bé dễ thương!…”

Petya chỉ mặc độc chiếc quần đùi, ngực để trần, cơ thể gầy rạc đến phát khiếp, đang đứng trước chiếc giường con. Anh ta mở to hai mắt, mệt mỏi nhìn con đang ngủ say.

Anh ta giật thót người, khi nghe tôi hỏi:

– Petya, anh làm gì thế?

Anh ta vội vã rời khỏi giường con. Trong hố mắt của anh ta giàn giụa nước mắt, đôi môi run lên như bị cóng lạnh…

Hầu như ngày nào Sanya cũng đến đây. Chỉ cần thoáng nhìn qua anh, tôi cũng có thể biết được ngay công tác của anh có thuận lợi không và anh có mãn nguyện hay không. Trước tiên chúng tôi nói chuyện với nhau, sau đó anh đi ra hành lang hút thuốc. Để anh đỡ buồn tôi cũng theo ra cùng anh.

Một lần, bé khóc, tôi bế cháu lên khỏi giường vừa đi lại trong phòng vừa ru hát khe khẽ thì tôi chợt nghe anh nói:

– Trông em…

– Làm sao?

– Không, không sao cả đâu. Giống hệt như một bà mẹ thực sự vậy.

Tôi cũng không rõ vì sao khi nghe câu nói này hai má tôi lại đỏ bừng lên. Anh cười vang và ôm cả tôi lẫn cháu bé mà hôn…

– Anh thực chẳng biết làm thế nào nữa, – có một lần anh nói với vẻ suy nghĩ đặc biệt. – Mặc dù anh đã chạy ngược chạy xuôi rất nhiều mà số tiền được duyệt chi vẫn không nhiều. Tiền ít thì rồi thời gian cũng sẽ ít.

– Tiền thì có liên quan gì đến thời gian hả anh?

– Có mua áo ấm bằng lông súc vật hay không cũng phải đắn đo suy nghĩ hàng mấy tiếng đồng hồ. Việc gì cũng phải thông qua phòng tài vụ kế toán. Thực phiền toái!

Hễ gặp chuyện bực mình là anh cắn chặt môi lại, động tác đó đã trở thành thói quen. Bây giờ đây anh cũng lại cắn chặt môi, hai mắt đen đầy nộ khí.

– Em có thể giúp được anh không? – Ngập ngừng một chút rồi anh nói. – Anh biết em rất bận. Nhưng nếu em giúp anh sắp xếp lại các vật tư mang theo cũng là tốt rồi. Nói thực là anh lo có khi chưa kịp xuất phát đã bị lôi vào tù rồi cũng nên.

Ngay hôm sau, tôi căn dặn bà Rozaliya Naumovna đến hàng nghìn điều cần chú ý, viết ra giấy những việc phải làm trong từng giờ: lúc nào cho bé ăn sữa, lúc nào đi lấy sữa vân vân, rồi vội vàng đến khách sạn “Astoria” tìm Sanya. Tôi lưu lại chỗ anh một ngày một đêm, vì không có tôi rõ ràng là anh không đủ sức đối phó với công việc, thậm chí muốn đi ra khỏi phòng một lúc lâu cũng không được vì trung bình cứ cách năm phút lại có người gọi điện thoại đến.

Chương 14
Người khách trong đêm khuya

Trong một lần nói chuyện với tôi, đồng chí Ch. có một câu thành ngữ “Ốm miền Bắc”, mãi đến bây giờ, khi phụ trách công tác trang bị cho đội thám hiểm giúp Sanya tôi mới hiểu hết hàm ý của câu nói đó. Ngày nào cũng có những người mắc cái căn bệnh nan y ấy đến tìm gặp Sanya. Ông P. là một trong số những người như thế. Ông là một họa sĩ già, là bạn và đồng thời là đồng hành của Sedov. Sau khi báo “Sự thật” đăng bài của Sanya, ông liền hưởng ứng nhiệt liệt và có viết một bài hồi ký kể lại cảnh tượng gặp gỡ với người hoa tiêu tên là Klimov ở mũi Flora khi con tàu “St. Phocas” quay trở về đại lục.

Trong đám khách hay tìm đến, có một số chàng trai trẻ chưa từng có chút kinh nghiệm nào. Họ đến yêu cầu Sanya bố trí cho họ hoặc làm thợ lò, hoặc làm chân xúc than trên tàu “Pakhtusov”, nghĩa là việc gì cũng được.

Trong số những người tìm đến cũng có những kẻ hám danh vụ lợi, họ muốn đi tìm danh vọng và quang vinh qua chuyến đi mạo hiểm. Cũng có những người không nuôi ảo vọng cá nhân, nhưng trong đầu óc họ Bắc cực luôn luôn hiện lên như một thiên đường hoang ảo kỳ lạ.

Giờ đây khi mọi thứ đều đã thay đổi, khi niềm phấn khích và những mối lo toan của ngày qua đã trở nên xa mờ không còn đáng kể nữa, thậm chí còn khiến cho người ta cảm thấy nực cười. Tôi nhớ lại những người khách ban đầu ấy và không sao tránh khỏi không nghĩ đến một người chỉ xuất hiện có một lần. Anh ta hiện ra như một ảo ảnh trong giấc mơ, lóe lên rồi tắt biến ngay, thậm chí sau một thời gian rất dài mà tôi vẫn không biết được tên anh ta và cũng không biết Sanya đã làm quen với anh ta ở đâu. Nhưng trong giây khắc ấy, trong đầu óc tôi chợt hiện lên cảnh tượng của ngày mai, một ngày mai không xa nữa. Tôi như nắm chắc những việc của mấy năm về sau. Trái tim tôi co lại và run lên…

Không chờ Sanya về được, tôi nằm co chân trên chiếc ghế bành và ngủ thiếp đi. Đến khuya tôi thức dậy chợt thấy có một người lạ trong phòng, anh ta là một lính thủy, không biết mang cấp hàm gì. Sanya khom người bên bàn chăm chú vẽ một đóa hoa, còn người khách lạ thì luôn chân đi đi lại lại trong phòng. Anh ta có vẻ đầy sức sống, động tác nhanh nhẹn, tóc cắt theo kiểu Kozak và có một đôi mắt đen đầy vẻ giễu cợt.

Hai người đang thảo luận với nhau một vấn đề rất quan trọng, tôi vội vàng khép hai mắt lại, giả vờ ngủ. Như thế rất khoái – vừa được nghe câu chuyện của người khác, vừa gà gật ngủ hoặc giả vờ ngủ để tránh những thủ tục phiền phức như giới thiệu, chải đầu, thay quần áo.

– Việc tìm kiếm thuyền trưởng Tatarinov với nhiệm vụ cơ bản của Tổng cục đường hàng không Bắc cực hoàn toàn không dính líu gì với nhau. Vấn đề này đã rõ ràng lắm rồi. Chỉ cần nhớ lại một chút cuộc tìm kiếm Franklin trước đây thì biết, đó đúng là chuyện hoang đường. Nhưng nói chung lại thì việc tìm người là cần thiết và kết hợp vào đó có thể điều chỉnh lại bản đồ. Nhưng tôi muốn nói đến một vấn đề khác kia.

“Một vấn đề khác” – chắc chắn đó là vấn đề chiến tranh, chiến tranh trên bờ biển Barents và biển Kara ở Bắc cực. Tôi lắng nghe anh ta nói – câu chuyện này mới mẻ đây.

Anh ta cầm trong tay một cây bút chì tính toán số lượng khoáng sản trên bán đảo Kolsky – việc này có liên quan đến nghề nghiệp của tôi. Người khách đến trong đêm khuya ấy liệt toàn bộ số khoáng sản trong thời bình vào danh sách những “nguyên liệu chiến lược” khi chiến tranh xảy ra. Từ trong thâm tâm tôi có ý phản đối anh ta, vì tôi tin rằng chiến tranh sẽ không xảy ra.

– Anh hãy tin rằng, – người lính thủy sôi nổi nói, – thuyền trưởng Tatarinov hiểu rõ ý nghĩa quân sự là cơ sở của mỗi đội thám hiểm Bắc cực khi nó ra đi.

“Tất nhiên là ông hiểu rõ như thế”, – tôi liền nghĩ bụng và vẫn giả vờ ngủ say. Ở trong trạng thái này vừa có thể tự do suy nghĩ, vừa có thể nói lên ý nghĩ của mình. – “Nhưng chiến tranh thì nhất định sẽ không xảy ra đâu!”

– … Đã từ lâu đáng lẽ phải xây dựng một số căn cứ quân sự có tính chất phòng ngự theo con đường vận hành của đoàn tàu hàng của chúng ta… Ví dụ như ở vùng Đất mới, khi nhìn thấy những dãy pháo tầm xa đặt nối tiếp nhau, tôi phấn chấn vô cùng…

“Thôi đi!” – Tiếng nói phản đối trong tôi lại vang lên. – “Đặt súng để đánh nhau với ai? Với gấu trắng hay sao?”

Nhưng anh ta vẫn nói say sưa không dứt. Trong giây lát cơ hồ như tôi đã từ cái căn phòng yên tĩnh này của khách sạn – cũng tức là cái căn phòng mà tôi đang co chân nằm khoanh tròn trong ghế bành và Sanya dùng một góc khăn bàn che ánh sáng đèn để khỏi chói vào mắt tôi đây chuyển sang một thành phố khác, xa lạ và bị tàn phá tan hoang bởi lửa đạn của chiến tranh. Cái yên lặng ở đây thật khủng khiếp, nó như căng người ta ra. Mọi người nói chuyện với nhau bằng một giọng khẽ khàng, rón rén như chờ đợi một cái gì nghiêm trọng sắp xảy ra. Mọi người đều mò mẫm trong bóng tối, lần theo bậc cầu thang ẩm ướt xuống gian nhà hầm. Nhưng tôi thì tôi không đi. Tôi đứng lại trên tam cấp của một ngôi nhà gỗ tối tăm không một bóng người, trên đầu tôi là bầu trời mênh mang thần bí. Sanya ở đâu nhỉ? Trong bầu trời đầy sao và đáng sợ kia, hiện ra một chiếc máy bay ì ạch bay tới, từng giây từng phút, băng tuyết càng dày thêm trên đôi cánh mỏi mệt của nó. Một cảnh tượng khủng khiếp sắp sửa xảy ra không thể nào tránh khỏi. Tiếng động cơ lịm dần, chiếc máy bay bắt đầu chao đảo và không còn bắt được liên lạc với mặt đất nữa rồi…

– Đúng, đó là một câu chuyện đã cũ, – người lính thủy bỗng hét lên làm tôi sực tỉnh. Tôi khoan khoái hít một hơi dài vì đã trút bỏ được cơn ác mộng. Một ngày gần đây hai chúng tôi sẽ cùng đi Bắc cực, hiện giờ chẳng phải anh ấy đang đứng trước mặt tôi và rất khỏe mạnh đó sao? Ôi anh Sanya, Sanya mà tôi yêu quý, Sanya thông minh, đáng yêu và đã mệt lử ra rồi vì đã làm việc quá sức kia, từ giờ phút này tôi không bao giờ xa cách anh nữa.

– Nhưng khốn nỗi là những người trong Tổng cục đường hàng không Bắc cực không tha thiết với lịch sử. Những thằng cha ấy mà chịu đọc một chút các quyển từ điển đại bách khoa toàn thư của Liên Xô thì cũng đã là khá rồi. Trong đó có một đoạn trích dẫn khá thú vị của Mendeleev. Tôi có chép ra đây, cậu lắng nghe nhé, thật là một danh ngôn tuyệt vời!

Thế là anh chàng lính thủy bắt đầu đọc câu danh ngôn của Mendeleev, giọng ngây thơ như một em bé. Những câu ấy tôi đã từng được xem trong số bút tích còn để lại của bố tôi “Nếu chúng ta dùng một phần mười số tổn thất ở vịnh Tsushima để khai phá Bắc cực, thì có lẽ hạm đội của chúng ta sẽ có thể đi từ biển Nemetskoye[64] và vịnh Tsushima đến Vladivostok…”

Có lần Sanya nói với tôi rằng dì Dasha rất ưa hỏi anh câu như thế này:

“Thế nào, Sanya, cuộc hành trình trong cuộc đời của cháu ra sao rồi?”.

Trong lúc co chân nằm giả vờ ngủ trong chiếc ghế bành, kín đáo theo dõi người khách lạ ban đêm đầy sức sống, phát âm chưa rõ và để bộ tóc kiểu Kozak rất ngộ nghĩnh ấy, làm sao tôi có thể tưởng tượng được rằng mấy năm về sau “cuộc hành trình trong cuộc đời” của tôi đã đưa Sanya đến nhà anh ta? Nếu như có ai đó bảo với tôi rằng sau này sẽ có ngày trong tuổi già nua anh ta phải chịu muôn vàn khổ ải và da diết nhớ mong tôi, thì từ trong thâm tâm, tôi sẽ cười to lên phản đối.

Song tốt nhất là chúng ta hãy khoan lục lọi đến những chuyện của tương lai. Giá như chúng ta dự đoán trước được hết “cuộc hành trình trong đời” về sau này thì thực cuộc sống chẳng có ý nghĩa gì nữa.

Chương 15
Tuổi xuân đang được kéo dài thêm

Cuối cùng chúng tôi cũng tìm được một bà bảo mẫu rất tốt. Bà ấy được người khác giới thiệu, là một người béo khỏe, sạch sẽ và đã quá tuổi bốn mươi, cả nhà Berenstein vui vẻ nói với tôi rằng: “Bà này không phải là bảo mẫu mà là một giáo sư đại học”. Bà ta vừa đến nhà là lập tức chị công nhân quét sân mang theo vào một chiếc hòm cũ rất lớn. Bà mở hòm lấy ra một chiếc tạp dề trắng tinh, một chiếc mũ trắng và một tấm ảnh lâu đời. Trên tấm ảnh hiện lên lờ mờ hình ảnh của bố mẹ bà bảo mẫu và bộ mặt ngây ngô của một cô bé lên bảy, đó chính là bà ta.

Bà quấn tạp dề, đội mũ và treo bức ảnh vào chỗ trước kia treo bức tranh mà Petya đã tặng cho bà chủ nhà Rozaliya Naumovna để kỷ niệm ngày sinh của con trai anh. Ngay từ giờ phút ấy mọi người đều hiểu rõ ai là chủ nhân thực sự của căn phòng này. Bà nói với tôi rằng theo yêu cầu của khoa học, trẻ con cần có dụng cụ ăn uống và các thứ dụng cụ khác riêng biệt (cố gắng dùng dụng cụ màu trắng) và nên có bác sĩ cố định theo dõi. Nhưng riêng bà thì nhờ trời, không có dụng cụ màu trắng, cũng không có bác sĩ riêng, bà vẫn nuôi trẻ con lớn như thổi, cả nhà Berenstein đều nghe bà nói với lòng khâm phục cao độ và có vẻ nể sợ. Song tôi thì tôi không thể. Bà ta là một người lương thiện, chân thành. Bà ta chắc mẩm rằng nghề của bà quan trọng hơn tất cả các nghề khác trên trái đất.

Chúng tôi quyết định đến mùa thu sẽ quay lại chốn này, đem Petya con và bà bảo mẫu tên là Daria Timofeevna lên Moskva. Riêng vấn đề của Petya bố thì có phức tạp hơn. Một hôm Sanya kéo anh ta vào buồng riêng, xua tôi ra ngoài đoạn khóa trái cửa lại, hai người nói chuyện với nhau suốt buổi tối hôm ấy. Không biết hai người đã nói những gì với nhau mà mãi tới hơn một giờ khuya, khi tôi trở về thì thấy mắt hai người đều đỏ hoe – có lẽ vì khói thuốc. Cả căn phòng đầy những khói thuốc, trong lúc đó các cửa sổ đều đóng kín mít một cách hết sức vô lý.

– Cậu bắt buộc phải sống… – Khi vừa bước vào cửa, tôi chợt nghe giọng nói rủ rỉ của Sanya. – Cậu bây giờ đã có con rồi. Cậu phải quên đi và bình tĩnh mà suy nghĩ.

Petya thở dài.

– Tôi sẽ cố gắng, – anh ta nói. – Chẳng có gì đâu. Tôi biết là mọi việc rồi sẽ qua đi cả, anh chớ có quá lo lắng. Anh nói đúng, việc đã xảy ra rồi thì không có cách nào cứu vãn nổi…

… Một số đội viên chủ yếu trong đội thám hiểm chưa được trang bị đầy đủ nên ngày xuất phát phải kéo dài. Riêng chúng tôi thì đã chuẩn bị xong xuôi mọi thứ và đã đóng gói gửi trước đến Arkhangelsk. Thế là đột nhiên tôi có được mấy ngày rỗi rãi. Tại sao lại chỉ nói tôi thôi, vì trong những ngày đó, Sanya vẫn phải chạy đến làm việc ở Viện nghiên cứu Bắc cực suốt từ sáng đến tối mịt. Thế là tôi quyết định dùng những ngày ăn không ngồi rồi ấy vào việc đi dạo xem thành phố mang tên Lenin, dù chỉ là cưỡi ngựa xem hoa.

Khi tôi nhìn thấy một đám trẻ em leo trèo đùa nghịch dưới chân bức tượng Người kỵ sĩ bằng đồng xanh và ngồi lên mình những con rắn, tôi liền nghĩ, nếu tôi sinh ra ở thành phố Leningrad này thì cuộc đời thơ ấu của tôi sẽ khác hẳn với bọn chúng. Tôi sẽ có một cuộc đời thơ ấu mang đầy màu sắc của biển cả, nặng tình với bờ biển Baltic. Rồi tôi chợt ân hận là không mang theo quyển “Những phát hiện trong vòng một thế kỷ” ra đây đọc. Ở đây mà đọc quyển sách ấy thì không còn gì thú bằng!

Tôi vào thăm nhà ở của Pushkin, tìm đến ngôi nhà nhỏ xây theo kiểu Phần Lan của Đại đế Pyotr, sau đó đảo qua khu Công viên Mùa Hè.

Có rất nhiều chiến hạm thả neo bên bờ sông Neva. Tôi bắt gặp những toán lính thủy từ các chiến hạm kéo lên bờ cạnh trụ sở của Nghị viện. Một người lính tín hiệu đứng trên bức thành cao dùng cờ đuôi nheo đánh “moóc”. Trên tháp đài chiến hạm, qua bầu không khí dịu mát, qua lớp ánh sáng huy hoàng của mặt trời cùng lớp hơi mù bốc lên từ mặt sông Neva, một người lính thủy khác cũng đang dùng cờ “nói chuyện” với người lính trên bờ. Tất cả những cảnh tượng ấy sao mà êm đềm, dễ chịu quá, khiến hai mắt tôi chứa chan lệ vui.

Quả là trong những ngày ở Leningrad tôi cứ rưng rưng muốn khóc. Nỗi buồn đau cùng niềm hoan lạc cứ dấy lên cùng một lúc trong tâm hồn tôi. Tôi đếm bước trên đường phố mỹ miều và rộng thênh thang này như một người say, như một người mê mẩn tâm thần. Và tôi cố rời xa cái ý nghĩ những ngày chứa chan hạnh phúc và cũng đầy thương đau ở Leningrad này rồi sẽ bị chấm dứt.

Dĩ nhiên là Sanya tìm thấy những diễn biến trong tâm hồn của tôi. Một hôm vì chuyện cô gái đưa cơm cho anh mà tôi bị một vố đau. Song tuồng như anh có vẻ thích thú trước những biểu hiện thất thường trong cuộc sống của tôi là đằng khác.

Trong đầu óc tôi bỗng thường nảy ra những ý nghĩ rất dễ sợ. Lắm khi tôi vừa bước chân ra đường phố, tôi lại vội vàng quay về. Mỗi khi bước lên bậc thềm khách sạn “Astoria”, tôi lại ra sức suy đoán lúc này Sanya có nhà không, mặc dù lúc ấy chỉ cần hỏi người gác cửa là có thể biết ngay.

Rõ ràng đó là những việc lẩn thẩn chẳng đâu vào đâu, thế mà tôi vẫn không làm sao khắc phục được. Việc gì tôi cũng mong muốn có một kết quả toàn vẹn, và rõ ràng là nếu chỉ dựa vào nguyện vọng thiết tha sôi nổi chủ quan của tôi thôi, mà không có một sức mạnh siêu tự nhiên, một sức mạnh thần kỳ nào đấy giúp sức thì không thể nào thực hiện được.

… Suốt đời tôi sẽ không bao giờ quên được cái đêm hôm ấy – đêm cuối cùng trước khi ra đi ấy. Ngay tối hôm ấy tôi dạo một lượt qua phố Petrogradskaya. Petya con vừa được tắm rửa xong đang ngủ say, bà bảo mẫu đội mũ trắng, mặc áo tạp dề lộng lẫy ngồi trên hòm đang đan len.

– Chúng ta đang nuôi lớn một vị bá tước, – bà đáp lại những lời dặn dò cuối cùng của tôi bằng một giọng tự phụ ra mặt.

Tôi chợt thấy lo, một bà bảo mẫu kiểu cách như thế này liệu có chu toàn trong bao nhiêu công việc vô danh nhưng vô cùng cần thiết để nuôi sống đứa bé không? Nhưng nhìn sang đứa bé tôi lại yên tâm ngay. Cháu nằm đó, hết sức sạch sẽ trắng trẻo, mọi thứ xung quanh cháu cũng toát ra một thứ ánh sáng của sự sạch sẽ và tươm tất.

Petya bố cùng gia đình bác Berenstein chuẩn bị tiễn chúng tôi ra ga tàu hỏa.

Khi tôi từ ngoài phố trở về, Sanya đã tranh thủ đánh một giấc say sưa. Trên nền thảm, tiền rơi vung vãi. Tôi cúi xuống nhặt rồi đọc lướt qua mảnh giấy ghi công việc dài dằng dặc phải làm trong ngày hôm sau của Sanya.

Lúc này đã quá nửa đêm, nhưng trong phòng ánh đèn còn sáng trưng, thì ra Sanya quên không bỏ rèm cửa xuống. Tôi cởi áo ngoài, rửa mặt rồi thay quần áo ngủ. Không hiểu sao hai má tôi cứ nóng ran lên và chẳng thấy buồn ngủ chút nào. Tôi mong Sanya thức giấc dậy quá chừng.

Chuông điện thoại reo vang. Tôi cầm lấy ống nghe:

– Anh ấy đang ngủ.

– Ngủ lâu chưa?

– Vừa mới ngủ thôi.

– Thôi, không cần gọi anh ấy dậy đâu.

Tất nhiên là tôi không gọi anh ấy dậy. Qua tiếng nói ở đầu dây bên kia, tôi nhận ra là tiếng giáo sư V. Chắc là có việc rất cần, nếu không thì ông không gọi điện vào lúc đêm hôm như thế này. Sanya nằm ngủ rất say ngay trên ghế đi-văng, quần áo cứ để nguyên như thế. Hình như trong giấc mơ anh gặp điều gì không lành, một nét căng thẳng lướt qua mặt anh, đôi môi mím rất chặt.

Ôi, sao mà tôi mong anh thức dậy đến thế! Tôi đi đi lại lại trong phòng, hai tay áp vào đôi má nóng bừng. Đây không phải là căn phòng của chúng tôi, ngày mai sẽ có những người khác đến ở. Căn phòng này cũng giống như trăm ngàn căn phòng khác, đều có bày những chiếc đi-văng lót vải màu xanh da trời, treo những tấm rèm che cửa sổ viền đăng-ten, có một chiếc bàn con, trên mặt bàn đặt một tấm kính dày. Song dẫu sao, đây vẫn là căn phòng đầu tiên chúng tôi ở. Tôi sẽ mãi mãi ghi nhớ lấy nó.

Ở gian phòng bên cạnh có ai đó đang kéo vi-ô-lông. Anh ta đã kéo một hồi khá lâu, song mãi đến bây giờ tôi mới chú ý đến tiếng đàn ấy. Anh ta là một nghệ sĩ chơi vi-ô-lông nổi tiếng, cơ thể gầy yếu và có mớ tóc màu đỏ nhạt. Lúc ở phòng ngoài người ta có nói với tôi về anh và anh ở ngay phòng bên cạnh phòng của chúng tôi.

Những bản nhạc anh chơi hoàn toàn xa lạ với lòng tôi lúc ấy. Lời nói của anh qua tiếng nhạc không đem lại cho tôi niềm hạnh phúc làm vợ Sanya. Lời nhạc của anh như đang kể lại cuộc gặp mặt đầu tiên trong thời niên thiếu của chúng tôi. Hồ như anh ta đã từng trông thấy chúng tôi trong cuộc vũ hội khi còn học ở trường tiểu học số bốn. Cũng chính ngày hôm đó Sanya hôn tôi cái hôn đầu tiên…

“Tuổi xuân được kéo dài thêm”, – anh chàng tóc hung chơi bản nhạc tôi không thích lắm. – “Khổ tận cam lai, xa biệt lâu ngày ắt sẽ lại gặp nhau. Em có nhớ không, em đã thầm ra lệnh, rồi em sẽ tìm thấy anh. Kìa anh đang đứng kia kìa. Tóc anh hoa râm, người anh vươn thẳng, anh đến phát điên lên vì đầy xúc động và chứa chan hạnh phúc. Ngày mai sẽ phải lên đường, mọi việc sẽ đều như ý em định đoạt. Mọi việc đều rất tốt lành, bởi vì những câu chuyện thần thoại mà chúng ta tin mê vẫn còn tồn tại trên trái đất này”.

Tôi nằm xuống thảm ngay trên mặt sàn, vừa nghe mạch đập bên thái dương vừa khóc và tự trách mình sao lại quá mềm yếu để chảy ra những giọt nước mắt này. Đã rất lâu rồi tôi không hề khóc và lúc nào cũng cố làm ra vẻ cứng rắn không biết khóc là gì…

Theo lời dặn của Sanya, tôi gọi anh dậy vào lúc bảy giờ sáng và nói cho anh biết rằng đêm qua giáo sư V. có gọi điện thoại cho anh.

– Anh có giận em không?

– Giận gì?

Anh vẫn ngồi trên đi-văng, hai mắt vui vẻ nhìn tôi, lúc bằng con mắt bên phải, lúc lại bằng con mắt bên trái.

– Vì em không đánh thức anh dậy.

– Anh giận lắm, – nói xong anh cười ngay. – Em có vẻ trẻ tệ. Hôm qua giáo sư V. có hỏi anh rằng em bao nhiêu tuổi, anh trả lời là em đã mười tám tuổi.

Anh hôn nhẹ lên mặt tôi rồi chạy nhanh vào buồng tắm, sau đó anh chạy ra, mình mặc có chiếc quần đùi và làm mấy động tác thể dục. Anh cũng bắt tôi tập thể dục buổi sáng, tôi tập được mấy hôm rồi bỏ bẵng đi. Còn anh thì vẫn tập rất đều đặn, mỗi ngày hai lần vào buổi sáng và buổi tối.

Người còn ướt đẫm, anh vừa dùng khăn tắm lau ngực vừa đi đến bên máy điện thoại và cầm lấy ống nói. Mặc dù tôi đã nói rằng gọi dây nói cho giáo sư V. lúc này còn sớm quá, nhưng anh vẫn không nghe. Lúc ấy hình như tôi đang lúi húi thắp bếp đèn cồn để pha cà-phê. Sanya gọi giáo sư V. bằng cả cái tên ghép của bố ông ta. Bỗng anh hỏi giật giọng: “Cái gì ạ?” khiến tôi giật mình phải quay lại nhìn. Chiếc khăn tắm trên vai anh rơi xuống sàn anh cũng không để ý tới, và mặt tái hẳn đi.

– Vâng, tôi sẽ thi hành ngay, – nói xong anh gác ống nghe lên máy.

– Có việc gì thế anh?

– À không, thực là tai quái, – Sanya nhặt chiếc khăn tắm lên, chậm rãi nói. – Tối hôm qua giáo sư V. nhận được điện báo, thế là công việc của đội thám hiểm lại bị thay đổi. Cấp trên ra lệnh cho anh phải lập tức trở về Cục hàng không dân dụng Moskva để nhận nhiệm vụ mới.

Chương 16
“Anh trông thấy em bế con trong tay”

Đã có lần Sanya tâm sự rằng cuộc sống của anh cứ luôn luôn thế này: thoạt tiên mọi việc đều rất trôi chảy, nhưng rồi sau đó bất thần xảy ra những chuyện bất ngờ làm đổ sụp tất cả. Riêng lần này có thể nói là đã lọt vào đường xoắn trôn ốc.

Giờ đây khi mà những niềm vui và nỗi buồn của chúng ta trước chiến tranh đã bị bao mối tình cảm mới che lấp và những mối tình cảm mới đó còn da diết, quyết liệt gấp trăm ngàn lần những niềm vui, nỗi buồn đã qua kia thì việc hồi nhớ lại cái sự kiện thất bại đã gây ấn tượng kỳ lạ đối với Sanya trước đây ít lâu thực đáng buồn cười. Ấn tượng đó thậm chí đã làm thay đổi ít nhiều cách nhìn của Sanya đối với cuộc sống.

– Katya, thế là sụp đổ cả rồi! – Sau khi từ nhà giáo sư V. trở về, anh nói giọng quyết liệt. – Thôi, không Bắc cực, không đội thám hiểm, không tàu “St. Maria” gì nữa cả. Anh không muốn nghe đến những cái tên ấy nữa! Tất cả những cái đó đều là chuyện huyền hoặc, trẻ con, đáng lẽ chúng ta phải quên sạch nó đi từ lâu rồi mới phải.

Và tôi đã hứa với anh rằng hai chúng ta sẽ cùng quên các câu chuyện “huyền hoặc trẻ con” ấy đi, mặc dù tôi tin chắc rằng sẽ không bao giờ Sanya có thể quên được nó. Tôi nuôi một hy vọng mong manh rằng trong thời gian trở lại Moskva, Sanya có thể sẽ làm cho cấp trên thay đổi quyết định. Nhưng khi nhận được điện báo của anh thì tôi hoàn toàn thất vọng, vì nó không được phát đi từ Moskva, mà lại từ trên đường anh đi đến Saratov. Nhiệm vụ mới anh vừa được giao càng khẳng định sự sụp đổ tan tành của kế hoạch thám hiểm. Anh được điều đến công tác tại ngành Hàng không nông nghiệp, một ngành được gọi là đặc biệt trong công tác hàng không. Bây giờ thì ngoài việc gieo hạt giống và phun thuốc trừ sâu từ trên máy bay xuống, anh sẽ chẳng làm gì nữa. “Thế càng tốt, họ bảo làm gì anh sẽ làm việc ấy”, – trong bức thư đầu tiên gửi từ một nông trang tập thể về, anh viết như thế đấy. Để được nông trang tập thể sắp xếp công tác, Sanya đã phải nằm chờ ở đấy hơn một tuần lễ. Hãy quên lãng đi những hoang tưởng của quá khứ, quả là những điều chúng ta mơ ước trước đây chỉ là những hoang tưởng không hơn không kém! Nhưng đồng chí Ch. đã nói rất chí lý – đã làm người thì phải làm người giỏi nhất. Em đừng lầm tưởng rằng anh đã chịu thua. Tất cả còn đang ở phía trước”.

“Chúng ta biết ơn giai đoạn lịch sử đã qua”, – trong một bức thư khác, anh viết. – “Ít ra nó cũng giúp chúng ta tìm thấy đối phương và xây dựng được mối quan hệ tình cảm. Anh tin rằng, trong một tương lai không xa, các kế hoạch cá nhân của những năm này sẽ trở thành một sự kiện quan trọng không những chỉ riêng đối với chúng ta thôi”.

Anh viết thư cho tôi tuyền bằng một giọng khách sáo văn vẻ như thế. Và dần dần anh đã làm quen với cái nhiệm vụ vinh quang của “người trồng ngũ cốc” và làm “kẻ thù không đội trời chung của muôn loài sâu bọ”. Rõ ràng là anh đã yêu mến công tác mới của mình. Vì sau đó chẳng bao lâu tôi có nhận được một bức thư với giọng điệu hoàn toàn khác hẳn của anh.

“Bà xã thân yêu”, – anh viết trong thư. – “Em hãy tưởng tượng rằng trên trái đất này có một giống tên là màu xanh Paris[65]. Cần phải bay trên cao để phun thuốc xuống mặt hồ mười một cân thuốc một cây số. Em hãy thử tưởng tượng xem, muốn làm được việc này cần phải có một kỹ thuật bay cao cường như thế nào không. Những mảnh hồ bé tí tẹo lại phân bố rải rác giữa rừng cây, trông cứ giống như đúc cả một lượt. Phải mở hết cửa dầu cho máy bay bay nhanh đến những cái hồ nước đó, đoạn lao chúc xuống rồi lại cất lên thật nhanh. Như thế chẳng thú vị lắm sao? Cũng lạ, hễ mỗi lần anh bay trên những cái hồ như thế, hoặc bay ở tầm thấp đặc biệt để gieo hạt lúa mì là trong đầu óc anh lại dấy lên bao nhiêu ý nghĩ khác hẳn chứ không chỉ riêng công việc của nghề nông. Bây giờ mỗi ngày anh cất và hạ cánh đến một trăm hai mươi nhăm lượt. Nếu màu xanh Paris trên máy bay của anh thay bằng một thứ hàng thú vị khác thì việc cất và hạ cánh hằng ngày của anh sẽ trở thành cuộc tập luyện hết sức bổ ích. Mọi việc đều hướng về phía tốt đẹp, giờ đây anh chẳng cảm thấy ân hận một chút nào. Ôm em. Anh nhìn thấy em bế con trong tay, vừa đi vừa hát khe khẽ, tóc em không tết kỹ bị sổ tung ra, em đến trước mặt anh rồi quỳ xuống để anh quấn lại tóc cho em…”

Cái cảnh mà Sanya tưởng tượng ra đó không phải là hoàn toàn không có căn cứ. Suốt cả ngày tôi để thời gian vào việc chăm sóc Petya con. Hầu như bé thay đổi từng ngày. Quan sát quá trình bé nhận ra tôi, nhận ra bà Rozaliya Naumovna và bà bảo mẫu, quan sát trong đôi mắt thơ ngây không gợn một nét suy tư nào nhưng thỉnh thoảng lại hiện lên vẻ ngạc nhiên và chăm chú đặc biệt là một việc làm không có gì thú vị bằng. Nói ra thì có người sẽ không tin song đây là sự thật; tuy chưa đầy tháng song bé đã biết cười. Bé thích nhìn lên, hễ đèn tắt là bé khóc thét lên. Mới đầu, nhìn thấy bàn tay nhỏ của mình, bé hãi sợ, nhưng về sau bé ngắm nghía mãi cũng bàn tay ấy, và không còn sợ nữa. Những đứa bé đầy tháng khác mặt mũi đều nhăn nheo khó coi, nhưng mặt bé thì lại sởn sơ đầy vẻ vui thích, tựa như vì được ra đời mà vui thích vậy. Tôi cảm thấy bây giờ bé càng giống Sanya. Vừa mới đẻ ra tóc bé đen nhánh và chỉ có ở chỏm đầu, nhưng bây giờ thì đã mọc kín cả gáy. Bé càng lớn càng hết sức dễ thương.

Sự việc diễn biến cứ khác hẳn những điều mong mỏi trong lòng! Tôi đến Leningrad ở hai ba tuần lễ nay là để được gặp mặt và sống bên cạnh Sanya, dầu cho anh ấy có đi đâu tôi cũng quyết không rời xa, thế mà bây giờ anh ấy đã lìa xa tôi hàng nghìn dặm. Và tôi có một gia đình mới hoàn toàn bất ngờ, đó là Petya con, Petya bố và bà bảo mẫu, cả ba người đều cần có người chăm sóc lo liệu mọi thứ, và ai cũng tin rằng trách nhiệm ấy sẽ do tôi đảm nhiệm.

Tuy tôi đã bàn với Sanya hãy quên chuyện nghiên cứu thám hiểm Bắc cực đi, nhưng bản thân thì lại cứ nghiên cứu tiếp tình hình địa chất Bắc cực. Vì tình hình kinh tế rất gay go, nên tôi phải nhận một số việc rất vô vị của Viện nghiên cứu địa chất.

Nếu là thời gian trước đây thì rất có thể tôi sẽ khổ tâm, sẽ tự oán trách dằn vặt mình và suy nghĩ miên man. Nhưng bây giờ tôi lại trở nên hết sức bình thản. Lòng tự tôn, niềm tự hào và nỗi oán hận bởi không đạt được ý nguyện đã bị tôi chôn vùi cùng với những câu chuyện “huyền hoặc trẻ con” trên kia. “Anh yêu quý của em, chúng ta có cách nào hơn bây giờ!” – Tôi viết thư trả lời Sanya, nhân nhận được bức thư của anh tự trách mình là đã kéo tôi đến Leningrad rồi bỏ rơi tôi ở đó, lại còn đặt lên vai tôi mọi gánh nặng gia đình… – “Đúng như chú chánh án đã nói, đừng có “com-măng” gì trong cuộc sống cả”.

Những thư tôi viết cho anh đều rất dài. Tôi kể về bà bảo mẫu nuôi trẻ rất khoa học, kể về sự đổi thay nhanh chóng của Petya con, về việc Petya bố đột nhiên lao vào công việc như điên như dại, về công tác thiết kế kỷ niệm Pushkin được tiến hành tốt đẹp như thế nào.

Nhưng có một việc tôi không hề nhắc đến. Ấy là có một lần trong khi tôi đang mua hàng trong hiệu “Gastronom”[66] trên đại lộ hai mươi nhăm tháng Mười, thì chợt nhìn thấy một hình bóng quen thuộc ở bên ngoài kính cửa sổ. Anh ta mặc áo bành-tô màu tro và đội chiếc mũ mềm tôi hằng ưa thích. Chiếc mũ chụp lên cái đầu to vuông của anh ta trông chẳng tự nhiên chút nào…

Lúc ấy trời đã tối mờ mờ, tôi có thể nhìn nhầm chăng. Nhưng không, người ấy đích xác là Romashov. Anh ta có vẻ rất bình tĩnh, sắc mặt trắng bệch, người hơi ngả về phía trước. Anh ta chậm rãi đi lướt qua tủ kính bày hàng và chẳng mấy chốc mất hút vào trong đám đông.

Phần thứ bảy
PHÂN LY

Chương 1
Năm năm

Tôi không còn nhớ rõ đã đọc bài thơ ấy ở đâu, bài thơ so sánh năm tháng như chiếc đèn lồng treo trên “sợi dây thời gian”.

Có những chiếc đèn cháy rất sáng, tỏa ánh huy hoàng ra khắp chung quanh, nhưng cũng còn những chiếc đèn chỉ leo lét hun khói trong bóng tối.

Chúng tôi đã sống qua ở Krym và ở Viễn Đông. Tôi là vợ một phi công nên có rất nhiều bạn mới. Chị em cũng toàn là vợ của các phi công ở Krym và ở Viễn Đông. Mỗi khi trong đơn vị có máy bay mới, tôi cũng hồi hộp chẳng khác gì chị em. Và mỗi lần Sanya ra đi, đến giờ mà chưa trở về thì cũng như chị em, tôi luôn tay gọi điện thoại đến Ban tham mưu, khiến cho nhân viên trực ban đến phát bẳn lên. Tôi cũng như tất cả chị em đều nghĩ rằng sẽ không bao giờ mình có thể quen với nghề nghiệp của chồng. Nhưng rồi sau đó cũng như tất cả chị em, tôi quen dần với nghề nghiệp của Sanya. Song tôi vẫn không rời bỏ công việc địa chất của tôi (điều này hầu như không thể nào tồn tại được).

Tuy bà giáo già của tôi cho đến bây giờ vẫn còn gọi tôi là “bé con”, nói một cách vũ đoán rằng “nếu tôi chưa lấy chồng thì thế nào tôi cũng đoạt được bằng tiến sĩ từ lâu rồi”. Nhưng đến cuối mùa thu năm 1937, khi tôi mang bảng thành tích của tôi từ Viễn Đông về Moskva thì bà đành phải rút lui ý kiến cũ. Công tác của chúng tôi lúc này là khảo sát từ tính bằng máy bay. Từ trên máy bay chúng tôi đi tìm mỏ sắt.

Bây giờ bác Ivan Pavlych không thể nói rằng: “Cô không hiểu cậu ấy” nữa rồi. Từ nơi sâu kín của tâm tư Sanya, tôi nhìn thấy ánh sao rọi sáng thời niên thiếu của anh. Nó gần giống như một ngôi nhà bỏ hoang, không người trông coi, một luồng ánh sáng thần bí từ trong đó rọi qua cửa sổ ra ngoài.

– Anh Sanya, bây giờ thì em đã hiểu anh là một con người như thế nào rồi.

Chúng tôi ngồi trên toa tàu liên vận đi từ Vladivostok đến Moskva. Đây là việc khó tưởng tượng được, song đúng sự thực là chúng tôi đã ở chung với nhau trong một toa tàu những mười ngày mười đêm liền. Chúng tôi cùng ăn sáng, ăn trưa và ăn tối với nhau bên một bàn ăn. Ban ngày lúc nào chúng tôi cũng có thể nhìn thấy nhau. Nhiều phụ nữ không cảm thấy kỳ lạ trước một hạnh phúc tràn trề như thế.

– Anh là người như thế nào nhỉ?

– Anh là một nhà đi du lịch.

– Đúng thế, từ Vladivostok đi Irkutsk, cất cánh từ sân bay Primorsky chỉ mất bảy giờ bốn mươi tư phút.

– Cái đó chẳng có nghĩa lý gì. Dù sao người ta cũng không nhả anh ra đâu. Chẳng gì anh cũng là một nhà du lịch chính cống, kể cả mặt tài năng lẫn mặt yêu thích. Chỉ có nhà du hành mới có thể hỏi cá mấy tuổi trong khi đang ăn cá.

Anh bật cười.

– Chỉ có nhà du hành như anh mới ngượng ngùng khi được người ta tặng hoa. Chỉ có nhà du hành như anh mới sợ giấy tờ hành chính. Chỉ có nhà du hành như anh mới lúc nào cũng huýt sáo mồm và buổi sáng nào cũng đem bài thể dục gồm hai mươi bốn động tác ra hành hạ vợ.

– Còn thiếu môn tắm nước lạnh đấy.

– Đúng thế. Chỉ có nhà du hành mới trẻ lâu.

– Nhưng anh đã già rồi.

– Anh có biết không, em luôn luôn cảm thấy rằng mỗi người đều có đặc điểm tuổi tác riêng. Có người vừa đẻ ra đã như người bốn mươi. Nhưng lại cũng có người suốt đời lúc nào cũng như chàng thanh niên mười chín tuổi. Đồng chí Ch. là người thuộc loại ấy. Và anh cũng vậy. Nói chung lại thì hầu hết các phi công đều như vậy. Đặc biệt là những phi công thích bay qua trùng dương.

– Em ghép anh vào loại phi công thích bay qua đại dương phải không?

– Đúng thế. Sau khi vượt qua biển cả trở về, anh không bỏ rơi em chứ?

– Không bao giờ. Nhưng anh chắc là khi bay đến giữa đường anh đã bị người ta triệu về.

Tôi im lặng. “Anh đã bị người ta triệu về” – anh đã nói đến một khía cạnh khác hẳn. Rõ ràng là anh muốn ám chỉ đến việc anh đã tốn rất nhiều công sức thu thập các tin tức về bố tôi rải rác từ Ensk đến Taymyr. Nhưng giữa chừng lại bị lọt vào tay người khác. Ở Hội địa lý học và ở Viện nghiên cứu Bắc cực đều có treo ảnh thuyền trưởng Tatarinov. Nhiều nhà thơ viết bài ca ngợi ông, trong đó số lớn viết chẳng hay lắm. Trong từ điển Đại bách khoa toàn thư của Liên Xô có đăng bài bình luận về cuộc đời hoạt động của ông, bên dưới ký tên tắt bằng những chữ đầu là N.T. Cuộc thám hiểm của ông được ghi vào lịch sử khai phá Bắc cực của người Nga cùng với những cuộc thám hiểm của Sedov, Rusanov, Tolya v.v…

Tiếng tăm của ông càng lừng lẫy thì người anh họ của ông, một người đã hy sinh toàn bộ tài sản của mình để tổ chức cuộc thám hiểm cho con tàu “St. Maria”, lại càng hăng hái đem hết sức lực còn lại để nghiên cứu sâu hơn nữa sự nghiệp vĩ đại của con người đáng kính ấy, và qua đó tên tuổi của ông cũng được nhiều người nhắc đến.

Với địa vị của mình, thành tích của Nikolai Antonovich rất được trọng thị. Quyển sách “Trên mặt băng” hầu như năm nào cũng được tái bản một lần để thỏa mãn đòi hỏi của các độc giả tí hon và cả người lớn nữa. Các báo chí không ngớt đưa tin về cuộc “Hội nghị học thuật” do ông ta chủ trì. Ông thường xuyên phát biểu ở “Hội nghị học thuật”. Qua các bài phát biểu đó, tôi tìm thấy dấu vết những cuộc tranh luận đã qua. Các cuộc tranh luận đó đã bị đình lại khi có một người đàn bà mặt mày nhợt nhạt bị khiêng đặt lên mặt bàn đá lạnh buốt và sau đó bị mãi mãi khiêng ra khỏi ngôi nhà. Không, cuộc tranh luận đó chưa hề được kết thúc! Vị học giả đáng kính kia đã từng nhấn mạnh trong cuốn sách của mình rằng kẻ chịu trách nhiệm về cái chết của thuyền trưởng Tatarinov là các “chủ xưởng”, và một phần do một người tên là von Vyshimirsky nào đó. Vị học giả đáng kính ấy đã từng dùng một số chứng cứ, mưu đồ quật lại một cậu học sinh đã phát giác ra điều bí mật của ông ta. Bây giờ ông ta bày các thứ chứng cứ ấy ra không phải là không có mục đích gì.

Hiện nay cậu học sinh kia giữ thái độ im lặng, nhưng tất cả đều còn đang ở phía trước.

Sanya lặng im chẳng nói năng gì, anh làm việc suốt ngày đêm không mệt mỏi. Anh đang phun thuốc trừ sâu ở khu vực sông Volga. Anh đang vận chuyển bưu kiện trên tuyến đường Irkutsk đi Vladivostok và thực sự cảm thấy hạnh phúc khi có thể tranh thủ vận chuyển báo chí ở Moskva đến Vladivostok trong hai ngày hai đêm. Anh đã giành được danh hiệu phi công cấp hai. Anh đã nhiều lần đưa đơn xin ra Bắc cực, nhưng lần nào cũng được trả lời là anh cần phải tiếp tục làm “phu xe trên không”. Lần này người ta lại điều động anh về tuyến Simferopol và Moskva. Bản thân anh chẳng có phản ứng gì, nhưng riêng tôi thì tôi hết sức bất bình trước quyết định đó. Tuồng như có một bóng đen thần bí luôn luôn chắn ngang trên con đường đi tới của Sanya. Tôi không biết. Mà anh cũng không biết.

Anh cặm cụi làm việc. Mọi người đều khen anh công tác rất tốt. Chỉ có riêng tôi mới biết được rằng anh rất mệt nhọc trên những tuyến bay giống hệt nhau, như hàng nghìn anh em…

Tôi mặc chiếc váy liền áo trắng tinh, cùng đứng sánh vai với Sanya trên boong một con tàu sơn trắng, sáng màu tinh khiết. Chuyến này Sanya được đi phép. Tôi cảm thấy vô cùng hạnh phúc bởi chuyến đi phép này và bởi cái quyết định đột ngột đi Sevastopol của chúng tôi. Còn sau đó sẽ đi đâu nữa, chính chúng tôi cũng chưa biết đến.

– Con tàu của Amundsen được đặt tên là “Tiến lên”. Ông ta đặt cái tên ấy cho con tàu cũng là để tự nhắc nhở mình “tiến lên”… Đó là lời bình luận của Nansen đối với Amundsen… Đó là phương châm của anh hồi anh mười bốn tuổi. Hay quá có phải không? Thế mà bây giờ thì vừa tiến lên vừa quay lại. Lúc thì Moskva, lúc thì Simferopol.

… Chiếc đèn lồng khi tỏ khi mờ, dưới quầng sáng chao đảo của nó, khi là niềm hoan lạc, lúc là nỗi buồn đau. Thời gian cứ lao về phía trước không quay lại, chỉ có một buổi tối, đúng cái buổi tối Sanya kể về cuộc đời mình (không phải kể cho tôi nghe) thời gian mới dừng lại đôi chút. Cuộc nói chuyện quan trọng này được tiến hành trong vườn hoa của câu lạc bộ phi công ở một làng Tatar. Vườn hoa nằm trên một sườn dốc, con đường nhỏ giữa vườn hoa chạy xuyên qua đám hoa sặc sỡ đang độ nở rộ, đổ thẳng xuống bờ biển. Đá cuội kêu lên sào sạo dưới bước chân thận trọng của các phi công. Một cơn gió nhẹ chợt thoảng qua, mang theo hương hoa và vị ngọt ngào của hoa quả từ vườn hoa Ay Vasilya, ở đây đang có một cuộc hội nghị công khai của Đảng, nói là công khai, một phần vì cuộc hội nghị đó được tiến hành trên quảng trường trước thềm nhà hát dưới bầu trời sập tối của phương nam.

Sanya phát biểu rất bình tĩnh, liên tục. Nhưng lần nào cũng vậy, hễ sắp sửa kết thúc là anh lại đột nhiên ngừng bặt lại. Chỉ có tôi mới hiểu hết ý nghĩa của động tác đặc biệt ấy. Anh đang xúc động. Chẳng phải thế đó sao!

Tôi nghe Sanya kể, trước mắt hiện lên một thời niên thiếu đã bị lãng quên. Tựa như chiếu phim, khi giọng một người nào đó nói thong thả rành rọt về mình thì trên màn ảnh hiện lên cảnh mây bay và một dòng sông trông tựa như một dải mây mù nằm trải xa xa trên cánh đồng bát ngát. Đó là cảnh êm đềm của một buổi sáng. Thời niên thiếu còn sống trong ký ức của tôi không phải là mây mù mà là cả một nguồn hạnh phúc.

Tôi chợt nhớ đến người đoàn viên thanh niên cộng sản vừa đen vừa gầy có mớ tóc cứ dựng đứng lên đang kết án Evgeny Onegin ở trường học số bốn. Lần đầu tiên anh ta nói với tôi ở trên sân trượt băng rằng anh sẽ đi học trường Hàng không. Tôi bắt gặp cảnh anh ta xúc động bàng hoàng như khi anh ta đọc lại những bức thư cũ trước kia trong vườn hoa Nhà thờ ở thành phố Ensk. Bất kể là ở Moskva, ở Bắc cực hoặc sau khi trở lại Moskva, lúc nào anh ta cũng chuẩn bị để bảo vệ sự đúng đắn của mình trước toàn thế giới.

Nhưng hồi tưởng như thế đủ rồi! Hãy nghe xem người ta nói về anh như thế nào.

Nhà trường đã đào tạo ra anh. Xã hội Xô Viết đã giáo dục anh nên người. Đấy người ta nói về anh như vậy đó. Đặc điểm của anh là tích cực học tập, tác phong đúng mức. Là một phi công ngay từ năm 1934 anh đã hoàn thành nhiều chuyến bay gian khổ ở Bắc cực và đã được khu dân tộc tự trị Nenets khen thưởng. Về sau anh đã tiến một bước rất dài trên con đường nắm vững kỹ thuật lái, kể cả kỹ thuật lái ban đêm. Tất nhiên anh cũng còn có nhược điểm, ví dụ như nôn nóng, dễ nổi khùng, thiếu kiên nhẫn. Nhưng khi trả lời câu hỏi: “Đồng chí Grigoriev có đạt được tiêu chuẩn đảng viên chưa” thì chúng tôi đều đáp: “Đạt rồi, đạt tốt rồi!”

… Mùa đông năm 1937, Sanya được điều động đến Leningrad. Chúng tôi sống nhờ nhà ông bà Berenstein. Tôi cảm thấy mọi việc đều khá tốt lành, chỉ có điều là trong đêm khuya, lúc nào thức dậy, tôi cũng thấy Sanya trằn trọc không ngủ, nằm đây nhưng hai mắt mở thao láo. Tuần nào chúng tôi cũng đến rạp chiếu phim tài liệu thời sự ở trên đại lộ Nevsky để xem phim thời sự về cuộc chiến tranh ở Tây Ban Nha. Đây là cảnh những thanh niên tay cầm súng trường, mặc áo kẻ ô vuông đi lại lẩn quất, giữa cảnh đổ nát của khu vực trường đại học Tổng hợp ở Madrid. Kia họ đã vùng đứng lên đi tấn công. Đây là cảnh trung đoàn số Năm xếp hàng lĩnh súng. Đây là cảnh các cháu bé rút ra khỏi khu vực bị bao vây của Madrid, các bà mẹ chạy theo sau đoàn xe ô-tô khóc lóc thảm thiết, còn các cháu thì vẫy tay chào lại. Những cảnh đó có thật không? Đúng là có thật như thế! Mong rằng những cảnh đau thương ấy sẽ không bao giờ diễn lại ở một nơi nào khác nữa.

Hai tuần sau, tôi và Sanya đứng trong phòng treo áo chật chội của gia đình Berenstein, giữa đống áo khoác da lông và mũ cũ, chúng tôi đứng lặng im. Đây là những phút cuối cùng của một lần từ biệt mới! Lần này anh ra đi với bộ quần áo thường. Chiếc áo bành-tô rộng vai và chiếc mũ mềm làm thay đổi hẳn hình dạng của anh.

– Sanya, có phải anh đây không? Hay không phải là anh?

Anh cười nói:

– Cứ coi như không phải là anh. Em đang khóc đấy à?

– Không. Anh yêu quý, anh thân yêu, anh phải giữ gìn sức khỏe đấy.

Anh nói “Nhất định anh sẽ trở về” cùng bao lời đẹp đẽ linh tinh khác. Tôi không nhớ rõ tôi đã nói với anh những gì lúc đó, chỉ biết tôi có nhắc đi nhắc lại là anh chớ coi thường tác dụng của dù vì anh rất ít khi mang dù theo chuyến bay.

Anh đi đâu? Tôi chẳng biết gì cả. Anh thì anh nói là đi về Viễn đông. Nhưng tại sao anh lại ăn mặc thường phục? Và tại sao khi tôi hỏi một số chi tiết trong chuyến đi này anh không trả lời? Tại sao đêm khuya người ta gọi điện thoại từ Moskva về cho anh, anh chỉ trả lời cộc lốc “có” hoặc “không” thôi? Tại sao sau đó anh đi đi lại lại trong phòng rất lâu? Tại sao anh hút thuốc liên miên và có vẻ vô cùng xúc động, lại vô cùng vui sướng? Tại sao có lúc anh lại tỏ ra rất mãn nguyện? Anh mãn nguyện cái gì? Tôi không biết và cũng không nên biết. Tại sao tôi không thể tiễn anh ra ga? Chẳng phải anh đi Viễn đông đó sao?

– Như thế rất không tiện, – anh trả lời trước yêu cầu đi tiễn của tôi. – Anh không phải chỉ đi có một mình. Cũng rất có thể là anh chưa đi xa đâu. Nếu không có gì trở ngại, khi đến ga anh sẽ gọi điện thoại cho em.

Từ ga xe lửa anh đã gọi điện thoại về cho tôi, bảo là mười phút sau tàu sẽ chạy. Anh dặn tôi chớ có lo lắng, mọi việc rồi sẽ tốt đẹp cả. Ngày hôm sau anh gửi cho tôi một bức thư và hứa sau này sẽ không coi thường tác dụng của dù nữa…

Tôi thường xuyên nhận được thư có đóng dấu bưu điện Moskva. Từ những bức thư đó, tôi đoán Sanya cũng nhận được thư tôi rất đều đặn. Một số người tôi chưa hề quen biết thường gọi điện thoại đến hỏi thăm tình hình sức khỏe của tôi. Trên chiếc bàn nhỏ tôi dùng để đọc sách ban đêm trải rộng một tấm bản đồ có đính nhiều lá cờ nhỏ. Đất nước Tây Ban Nha xa xôi và thần bí đột nhiên trở nên hết sức thân thiết, gần gũi như dãy phố tôi đã từng sống qua hồi niên thiếu.

Một ngày tháng Ba dầm dề mưa xuân, hầu như toàn bộ máy bay của nước Cộng hòa, như người ta nói “tất cả những cái gì có cánh” đều xuất kích để oanh tạc quân phiến loạn, hòng cắt đứt mối liên lạc giữa Valencia với Madrid. Cuộc chiến đấu đã giành được thắng lợi dưới chân đồi Guadalajara. Sanya của tôi cũng có mặt ở đấy ư?

Tháng Bảy, quân đội của nước Cộng hòa đánh lui quân phiến loạn ra khỏi Brunet. Sanya của tôi có mặt ở đấy không? Basconia đã bị cắt đứt, phải lái những chiếc máy bay dân dụng cũ kỹ vượt qua mây mù, qua các khe núi để đến tiếp tế cho Bilbao. Sanya của tôi có mặt ở đó không?

“Thời gian phục vụ bị kéo dài”, – anh viết trong thư gửi cho tôi. – “Chưa chừng sẽ có việc bất ngờ đến với anh. Em hãy nhớ lấy một điều là em hoàn toàn tự do, không bị ràng buộc bởi một nghĩa vụ nào hết”.

Tôi mua được một quyển tự điển Nga – Tây Ban Nha in năm 1836 trong một hiệu sách cũ nằm trên phố Volodarsky. Vì quyển tự điển này đã rách nát, bìa bị long cả ra, nên tôi phải đưa đến cho thợ đóng sách đóng lại. Tối nào tôi cũng cậy cục học từng câu Tây Ban Nha rất dài: “Phải, em là người tự do, em không có nghĩa vụ gì với anh hết. Nếu anh không trở về được thì em nguyện sẽ chết cùng” hoặc là “Anh thân yêu, sao anh lại viết những bức thư đau lòng như vậy”.

Tôi lẩm rẩm đọc các câu tiếng Tây Ban Nha, có lẽ trong đêm tối, những câu đó nghe rất kỳ quái nên “bà bảo mẫu khoa học” ngỡ tôi nói mê, phải vội vàng trở dậy làm dấu thánh cho tôi.

Một việc hầu như không thể có được đã đột ngột xảy ra. Việc đó hết sức bình thường, nó làm cho vạn vật – thời tiết, cơ thể sống, công việc đều trở nên tốt đẹp gấp trăm ngàn lần…

Nửa đêm hôm ấy bỗng có điện thoại từ Moskva gọi về báo tin Sanya sẽ trở về nhà. Bà Rozaliya Naumovna mừng quýnh lên, vội vàng chạy vào đánh thức tôi dậy. Tôi lật đật đến bên máy nói. Mấy hôm sau, quả nhiên anh đã hiện ra trước mặt tôi. Trông anh có vẻ gầy và đen hơn trước và hình như có cái gì đó giống người Tây Ban Nha. Tôi tự tay gắn tấm huân chương Cờ đỏ lên ngực áo anh.

… Mùa thu, hai chúng tôi cùng trở về thành phố Ensk. Năm nào Petya cũng đưa con và bà bảo mẫu về Ensk nghỉ mát.

Trong các bức thư gửi đến, lần nào dì Dasha cũng mời chúng tôi về chơi Ensk. Bây giờ chúng tôi đã thực sự ra đi. Buổi sáng quyết định xong, buổi tối tôi đã ngồi ở trong toa tàu trách móc Sanya vì chỉ còn năm phút nữa tàu chạy mà anh cứ mải miết đi mua bánh làm tôi sốt cả ruột. Tàu chuyển bánh, anh mới chạy theo nhảy lên, miệng vừa cười vừa thở hồng hộc.

– Loại bánh ngọt này ngon lắm, ở Ensk không có đâu!

– Muốn bao nhiêu có bấy nhiêu!

– Kẹo ngon thế này mà không mua thì phí lắm!

Quả là ở Ensk không có loại kẹo ngon như thế này, ngay cả hộp đựng cũng làm rất cầu kỳ, mới nhìn qua đố biết mở bằng cách nào. Trên chiếc huy hiệu nhỏ màu đỏ có ghi hàng chữ vàng “Chúc bạn mạnh khỏe, sống hạnh phúc!”

Chúng tôi ngồi rất lâu trong toa có giường nằm tranh tối tranh sáng mà chẳng chịu bật đèn sáng.

Hồi nào đã diễn ra một sự kiện tương tự như thế này nhỉ? Ấy là cái lần hai chúng tôi cố làm ra vẻ như người lớn đi từ Ensk trở về Moskva. Mấy bà hư vô chủ nghĩa dùng sợi dây rất mảnh buộc đôi găng tay vừa to vừa lạ mắt đi tiễn chúng tôi. Một chàng trai để râu ria xồm xoàm ra sức đoán quan hệ giữa chúng tôi: Anh em ư? Chẳng giống! Vợ chồng ư? Còn trẻ quá! Còn những quả táo mùa đông vừa đỏ vừa chắc kia nữa! Tại sao chỉ thời niên thiếu mới có thể được ăn những quả táo ngon như thế nhỉ?

– Chính hôm ấy là ngày anh bắt đầu yêu em.

– Không đúng. Anh còn nhớ cái hôm chúng ta từ sân trượt băng đi ra, anh mời em ăn hạt hướng dương, em từ chối, anh đành phải đem cho một em bé gái. Chính hôm đó mới là hôm anh bắt đầu yêu em.

– Chính lúc ấy là lúc em bắt đầu yêu anh.

– Không phải. Em biết chính anh bắt đầu yêu em vào lúc ấy. Nếu không thì anh chẳng đem hạt hướng dương cho người khác.

Anh nghĩ ngợi có vẻ rất nghiêm túc.

– Thế thì, em bắt đầu từ lúc nào?

– Em không biết… Tất cả mọi lúc.

Chúng tôi cùng đứng trên lối đi của toa tàu, và cũng như lần ấy, cùng đưa mắt nhìn dãy cột điện nối nhau lao vút về phía sau. Mọi sự vật đều biến dời đổi thay, duy có niềm hạnh phúc là vẫn y nguyên như xưa. Một ông già rậm râu phục vụ trên tàu đưa mắt nhìn chúng tôi – hay là nhìn tôi chăng? – Rồi ông thở dài, lẩm bẩm rằng ông cũng có một người con gái đẹp…

Thành phố Ensk. Trời còn sớm quá. Tàu điện chưa chạy nên chúng tôi đành phải cuốc bộ khắp thành phố. Một người rất lịch sự xách hộ chúng tôi đồ đạc. Chúng tôi tự giới thiệu chính quê hương chúng tôi là Ensk, nhưng hình như anh ta không buồn nghe mà cứ nói thao thao bất tuyệt. Hầu như ai anh ta cũng quen biết. Anh ta biết tất cả những người trong gia đình Bubenchikov đã quá cố, biết dì Dasha, biết ông chánh án, đặc biệt là ông chánh án bởi vì chính anh ta đã đến gặp ông rất nhiều lần.

– Ở đâu?

– Ở tòa án quận Lenin.

Trên quảng trường, bên cạnh một chiếc xe mà những người nông dân của nông trang tập thể đem bán táo và cải bắp, dì Dasha già nua, gầy gò cầm trên tay một cái bắp cải lớn và đang suy tính xem có nên mua hay không.

Sanya lên tiếng gọi dì. Dì đưa mắt nhìn chúng tôi qua cặp kính trắng với vẻ trang nghiêm đặc biệt của người già. Đột nhiên không kìm chế được nữa, dì buông tay làm rơi cây cải bắp xuống đất.

– Sanechka! Các cháu thân yêu của dì! Sao lại thế này? Các cháu đi chợ đấy à?

– Không đâu dì ạ. Chúng cháu đang đi về nhà đây. Dì Dasha, đây là nhà cháu đây ạ.

Anh kéo tôi tới trước mặt dì Dasha. Thế là mọi việc buôn bán của chợ Ensk đều bị dừng lại. Ngay cả đến con ngựa ở góc chợ cũng rút mõm ra khỏi giỏ cỏ, thú vị nhìn tôi và dì Dasha hôn nhau…

Đây là ngôi nhà của gia đình Marcuse trên đại lộ Gogol. Hai bên cửa ra vào đều có tượng sư tử. Bữa ăn sáng được tổ chức theo khẩu vị của dì Dasha. Sau một bữa ăn như thế mà nghĩ đến bữa ăn trưa và bữa ăn chiều có thể có trên thế giới là một việc đáng sợ. Chúng tôi đã nói chuyện với ông chánh án một lần qua dây nói. Lúc ấy ông đang dự một cuộc họp ở quận. Nghe giọng nói yếu ớt xa xôi của ông, tưởng như ông đang ở tận bên kia trái đất. Petya con thế là đã được ba tuổi, lẽ nào những cuộc bàn cãi, những vấn đề chủ yếu như có nên cho bé ngậm vú cao su hay không và nên ru bé ngủ trên tay hay trên giường đã thành chuyện xa xưa và trôi vào quá khứ rồi ư?

Chúng tôi tìm gặp được Petya cha ngay trong vườn hoa Nhà thờ, ở nơi mà trước đây Sanya và Petya đã từng nằm chờ xem mặt trăng và các vì sao giữa ban ngày, ở đây hai người đã cùng đọc quyển “Những bức thư mẫu”. Và cũng ở nơi đây hai người đã từng “trích máu ăn thề” với nhau.

Petya ngồi xếp hai chân như một người Thổ Nhĩ Kỳ chính cống, trên đùi để một quyển an-bom rất to. Anh ta đang vẽ cảnh Reshetki, tức là chỗ mà hai con sông Peschinka và Tikhaya gặp nhau, và nhà thờ Pokrovsky, sạch sẽ, trang nghiêm in hình lên bầu trời xanh mênh mông tràn ngập ánh nắng. Đằng sau nhà thờ, ở bờ sông bên kia là những cánh đồng nối tiếp nhau.

– Xin lỗi, ông có trông thấy người thợ vẽ không?

Anh ta quay đầu lại và sửng sốt nhìn chúng tôi.

– Có một anh thợ vẽ đi qua đây, – Sanya nói tiếp. – Anh ta mặc áo vét, mặt có nốt ruồi…

Petya lập tức nhảy chồm lên. Anh ta vừa gầy vừa cao, các cử chỉ đều hết sức vụng về.

– Trời ơi, đến rồi ư? Cả chị Katya nữa kia à? Ôi, hay quá! Tôi mừng lắm! Này Sanya, hãy kể chuyện đi, rốt cuộc anh từ đâu đến?

– Mình từ nơi ấy đến.

Chúng tôi ngồi bên cạnh tượng đài Martyn chừng hai tiếng đồng hồ, sau đó đi ra phía bờ sông rồi cứ dọc theo các vườn hoa, đi khắp thành phố. Thành phố trở nên xinh xắn vô cùng giữa những ngày thu. Lá cây phong trong vườn Bách thảo đỏ rực. Bên dưới vách đá, từng hàng cây ăn quả bị quét vôi trắng xóa ở dưới gốc để chống sâu, đóng thành từng hàng thẳng tắp. Đi dọc theo lối mòn mát mẻ đã bị nhiều người lãng quên này cũng là một điều thú vị.

– Hồi nào chúng mình thường chui vào khu vườn này hái trộm táo. Cậu dọa mình là cây súng của bác gác vườn bắn ra toàn muối hạt.

– Không phải dọa, mà đúng như thế thật. Quả là thú vị, lúc ấy chúng mình là những đứa trẻ như thế nào, chẳng hạn như cậu, cậu có nhớ không? Mình thì mình quên tiệt cả rồi.

– Hồi ấy cậu là một ông oắt con thật là đặc biệt. Cậu có nhớ, có lần cậu đã phịa ra câu chuyện là loài chuột cũng có một con chuột chúa không? Còn cái câu chuyện về nước Thổ Nhĩ Kỳ thì đúng là một câu chuyện hoang đường. Ngay hồi ấy cậu đã có vẻ là một nhà họa sĩ, ít ra thì cũng có thể gọi là một người làm nghệ thuật.

– Nhưng mình thì lại cảm thấy rằng chính cậu sẽ trở thành nhà nghệ thuật. Chẳng phải cậu đã nặn những con giống rất đẹp đó sao? Tại sao nửa chừng cậu lại quăng đi thế?

Tôi nhìn Sanya, trong bụng phân vân không biết có nên vạch cái bí mật anh đang giấu kín ra không, nhưng như đã biết được ý nghĩ của tôi, anh lừ mắt đe dọa, thế là tôi đành lặng im. Cho đến bây giờ, những lúc rỗi rãi anh vẫn say mê nặn tượng – tất nhiên là nặn để chơi vui thôi.

Mãi đến tối mịt ông chánh án mới trở về nhà. Tất nhiên đến giờ ấy thì chúng tôi đã đi nghỉ rồi. Đột nhiên từ bên ngoài vọng vào tiếng động cơ của ô-tô con, sau đó là tiếng bước chân của ông già thong thả nện ngoài hành lang. Ông đội chiếc mũ màu trắng, không vành, dính đầy bụi bẩn và ôm trên tay hai chiếc cặp da.

– Này, những khách nào đến thế kia? Chờ tôi đi rửa mặt cái đã rồi sẽ vào hôn các vị sau nhé.

Sau đó ông vào nhà bếp rửa ráy rất lâu. Dì Dasha kêu lên là ông làm nước tung tóe ướt cả sàn nhà, nhưng ông cứ rửa rất hăng, miệng không ngớt nói: “Khoái quá, dễ chịu quá!” Cuối cùng ông đã rửa xong, đầu tóc chải mượt, chân trần đi dép lê, mặc áo ngủ kiểu Tolstoy đi ra khỏi nhà bếp. Ông lôi hai chúng tôi ra cửa ngắm nghía mãi, trước hết là ngắm tôi, sau đó tới lượt Sanya rồi lại chăm chú ngắm tấm huân chương.

– Khá lắm, – ông hài lòng nói. – Bốn sao à?

– Vâng, bốn sao ạ.

– Nghĩa là đã được thăng đến đại úy rồi?

– Vâng, đại úy ạ.

Ông bắt chặt tay Sanya.

Chúng tôi sống một đêm rất đẹp đẽ ở Ensk. Chúng tôi rất hiếm có cơ hội đoàn tụ cả nhà nhưng chúng tôi đối với nhau vô cùng thân thiết. Bây giờ khi cả nhà đã được đoàn tụ, ai cũng lấy làm ngạc nhiên là tại sao mỗi người lại có thể ở một thành phố cách xa nhau đến như thế.

Chúng tôi ngồi vây quanh bàn, nói với nhau tất cả những chuyện trên trời dưới biển cho mãi đến tận khuya. Chúng tôi cùng nhắc đến Sasha, bình phẩm một cách thoải mái tùy tiện về cô, tựa như cô ấy vẫn còn sống giữa chúng tôi vậy. Bé Petya càng ngày càng lớn, càng giống mẹ như đúc: cũng đôi mắt kiểu người Mông Cổ ấy, cũng những mớ tóc đen mềm và rất dày ở hai bên thái dương ấy và mỗi khi bé cúi xuống, hai hàng mi cũng hiện ra dài và mảnh như thế…

Sanya bắt đầu kể về câu chuyện ở Tây Ban Nha. Một cảm giác kỳ lạ, hầu như đã bị lãng quên bao vây lấy tôi. Tôi nghe anh kể về anh mà tưởng như nghe sự tích của một người nào khác. Một lần anh cất cánh bay đi trinh sát, chợt gặp năm chiếc Junkers[67], anh liền lao vào phía chúng mà không chút ngập ngừng. Lẽ nào con người đó lại là anh thực ư? Khi anh lọt vào giữa lũ Junkers kia, anh bắn tới tấp vì khoảng cách từ anh tới chúng đã quá ngắn. Lẽ nào con người đó cũng là anh thực ư? Áo kháng áp của anh đã bị bốc lửa, anh lấy găng tay che lấy mặt và lái chiếc máy bay đã bị thương hạ cánh an toàn. Sau đó một tiếng đồng hồ anh lại lái một chiếc khác đi làm nhiệm vụ. Lẽ nào con người đó là anh thực ư?

Ông chánh án ngồi nghe anh kể rất chăm chú. Phía dưới đôi lông mày điểm bạc, hai mắt ông sáng lên với một vẻ hết sức hài lòng. Ông cầm cốc đứng lên và bắt đầu diễn thuyết – khi còn ngồi trên tàu hỏa, Sanya đã bảo với tôi rằng thế nào ông chánh án cũng diễn thuyết.

– Sanya, chú không định tâng bốc cháu, mặc dù công tích của cháu rất đáng được đề cao. Cháu đã từng nói với chú rằng cháu thích làm một người lái máy bay giỏi. Lúc ấy chú có hỏi cháu: “Làm người lái máy bay quân sự phải không?” Thì cháu trả lời: “Cháu sẽ làm phi công lái máy bay Bắc cực. Và khi cần cũng có thể lái máy bay chiến đấu”. Đấy, bây giờ chẳng phải cháu đã trở thành một phi công toàn diện rồi đó sao. Cháu hãy ngồi ngay trước mặt chú đây để chú nhớ lại chuỗi ngày đã qua với một niềm tự hào chính đáng của gia đình chúng ta. Chú hoàn toàn có quyền được coi cháu như con trai của chú. Nhưng mỗi khi trông thấy mặt cháu, trong đầu óc chú lại nảy ra những ý nghĩ khác nữa. Chú muốn nói đến cái lý tưởng cao cả của cháu khi cháu tự đặt cho mình nhiệm vụ đi tìm đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov. Chính cái lý tưởng này đã sưởi ấm thời niên thiếu của cháu. Cháu đã tự đặt cho mình một nhiệm vụ cao cả là tác động vào lịch sử và sửa đổi nó theo khả năng của mình. Làm như vậy là rất đúng, chính vì vậy mà chúng ta mới là những người cách mạng Bolshevik. Bởi chú hiểu rõ cháu từ khi cháu còn bé xíu nên chú vững tin rằng không sớm thì muộn thế nào cháu cũng sẽ hoàn thành được nhiệm vụ to lớn ấy.

Khi chúng tôi chạm cốc, Sanya nói một câu bằng tiếng Tây Ban Nha:

– Salud[68]!… “Cuộc du hành vào cuộc sống” coi như chỉ mới được bắt đầu, – anh nói. – Bây giờ mới biết hôm qua chiến hạm đã rời khỏi căn cứ. Tháp đèn ở phương xa hãy còn nhìn thấy rõ nó vừa đánh tín hiệu gửi lời chúc chiến hạm ra đi “Thuận buồm xuôi gió!” Trước kia tuy chúng cháu còn ít tuổi và bé bỏng nhưng đều dũng cảm. Chúng cháu đã từng bình thản bước trên những con đường tăm tối và tĩnh mịch của cái thành phố này. Vũ khí của hai chúng cháu chỉ là một con dao con kiểu Phần Lan, tức là con dao mà Petya đã khâu cái bao dao bằng miếng da của chiếc ủng cũ ấy. Song chúng cháu có những thứ vũ khí bên trong tốt hơn nhiều. Chúng cháu tiến bước, bởi vì chúng cháu đã thề cùng nhau: “Đấu tranh và tìm tòi, quyết đạt mục đích chứ không đầu hàng!”. Chúng cháu tiến bước bởi vì con đường chúng cháu đi còn chưa kết thúc.

Sanya nâng cao cốc, ngửa cổ uống một hơi hết sạch rồi ném mạnh chiếc cốc vào tường. Một tiếng “choang” vang lên, những mảng thủy tinh văng ra tứ phía…

Năm 1939 chúng tôi sống ở Moskva. Chúng tôi thường đến chơi nhà Valya và Kira ở ngõ Sivtsev Vrazhek. Căn nhà Sivtsev Vrazhek bây giờ đã trở nên chật chội.

Một em bé gái béo trắng tết tóc đuôi sam đang nằm ngủ ở gian “bếp chung”. Bé cũng có chiếc mũi to và thô cứng như của Kira – mẹ bé. Trong gian nhà kho mà trước đây đã có dạo Valya dùng làm phòng rửa ảnh, bây giờ đang phơi đầy quần áo trẻ con. Ở gian “bếp riêng” tí nữa thì Sanya ngồi lên một cái bọc lớn, trong đó có chú bé con có mái tóc đen rủ xuống trán. Một bộ mặt nhỏ xíu khá nghiêm trang và bệ vệ lộ ra ngoài. Xem chừng chỉ cần đeo vào cho chú bé một chiếc kính gọng đồi mồi là lập tức bé có thể đứng dậy đi nghe bài giảng về phương pháp lai giống cáo đen nâu xám.

Cháu gái đã có thể ngâm thơ “thể hiện tình cảm”. Từ các cử chỉ và tư thái của cháu, ta cũng có thể thấy được kết quả giáo dục tận tâm của bà mẹ Kira. Cách giáo dục của bà về nguyên tắc, hoàn toàn ngược lại với lối giáo dục mang nặng tính chất chủ quan tự phụ của bà Varvara Robinovich.

Những khi ở trong ngôi nhà đáng yêu ở ngõ Sivtsev Vrazhek, giữa các bạn nhỏ dễ thương ấy, hai kẻ lưu lạc và du hành chúng tôi đã suy nghĩ những gì?

Tất nhiên là chúng tôi nghĩ đến hoàn cảnh không nhà cửa, chỉ chuyên đi sống nhờ của mình, ngay đến một gian phòng chật hẹp, chen chúc như của Valya và Kira đây cũng không có.

Vì vậy, chúng tôi quyết định phải tìm cho được một chỗ ở trong thành phố Leningrad này…

Ngọn đèn lồng lúc tỏ lúc mờ, dưới quầng sáng chao đảo của nó, lúc sung sướng, khi khổ đau.

Một ngày mùa đông trong trẻo, chúng tôi đứng trước một tảng đá hoa to tướng dưới chân tường điện Kreml[69], trên tảng đá hoa đó khắc tên một người chúng tôi hằng yêu mến. Sanya nhớ lại một lần gặp ông ấy. Trên suốt đường đi anh suy nghĩ miên man và cố ghìm nỗi xúc động ở trong lòng. Khi đi tới chỗ trước kia anh đã có lần gặp ông, chợt anh nói bật ra như nói trong điện thoại:

– Đồng chí Ch. đấy phải không? Tôi là Grigoriev đây.

Tên ông được lấy đặt cho một thành phố lớn, trong đó có hàng trăm đường phố, nhà hát, vườn hoa đẹp đẽ. Việc làm ấy đã qua một năm rồi. Song tôi và Sanya cứ cảm thấy lạ lùng thế nào ấy, lẽ nào mãi mãi chúng tôi không bao giờ còn được nghe giọng nói trầm lắng quen thuộc của ông nữa sao?

Năm 1941, chúng tôi dọn đến Leningrad. Nếu có thể được, mong rằng đây là chuyến di chuyển cuối cùng. Chúng tôi thuê một biệt thự có ba phòng. Trong vườn nhà có giếng riêng. Ngoài ra còn có một ông già chủ nhà còn khá tráng kiện. Ông lão tự xưng là một xạ thủ cũ của nước Nga cổ xưa. Thế là Petya liền mời ông lão ra ngồi để vẽ. Năm nay hai bố con Petya và bà bảo mẫu không về Ensk. Tất cả chúng tôi đều đến ở trong khu nhà mới này. Chúng tôi thường kéo nhau ra hồ bơi lội, dùng ấm xa-mô-va chính cống đúc bằng đồng để đun nước chè. Có một số phụ nữ không cảm thấy hết cái tuyệt diệu của cuộc sống yên tĩnh và đầy hạnh phúc như thế, thật tôi rất lấy làm lạ.

Thứ bảy nào chúng tôi cũng đi đón Sanya. Cả nhà đều ra ga xe lửa chờ anh, trong đó cháu Petya là người nóng ruột chờ gặp bác Sanya nhất. Lần này cháu hy vọng sẽ được bác cho một chiếc thiết giáp làm bằng tôn hẳn hoi. Hy vọng của cháu đã đạt được. Sanya cầm trên tay một chiếc chiến xa xinh xắn nhảy xuống sân ga khi con tàu chạy chậm qua trước mặt chúng tôi. Nhưng không hiểu vì sao anh vẫn cứ đi theo con tàu mãi. Đoàn tàu dừng lại, anh chìa tay ra đón một bà cụ gầy bé từ trên toa tàu bước xuống. Bà cụ có vẻ sợ sệt nhưng phong thái khá ung dung. Bà cụ cầm trong tay một chiếc ô, tay kia xách một chiếc túi du lịch nhỏ bằng vải bạt. Tôi thật không tin ở mắt mình nữa. Bà cụ ấy chính là bà tôi. Bà mặc chiếc áo vét bằng vải tuýt-xo, đầu đội chiếc mũ cói sặc sỡ. Sanya cẩn thận và lễ phép đỡ bà, không để cho dòng người huyên náo đang cuồn cuộn chảy trên sân ga va phải…

Chương 2
Bà kể chuyện gì

Cần phải nói rõ một điểm là gần đây một số nét trong tính tình của bà làm tôi rất khó hiểu. Trước kia bà luôn mồm chế giễu những người đi bói bài tây, thế mà bà giờ lại rất thích đi bói, thậm chí trong túi của bà còn có một bộ bài tây nữa.

Có khi bà kêu nhà không có việc gì làm buồn quá, nhưng chỉ sau đó một lát, trong lúc nói chuyện vui chơi thì bà lại cứ nằng nặc đòi về để “làm việc nhà”.

– Thôi, phải về đây, – bà sợ hãi nói. – Không thể ở lại được nữa đâu. Dứt khoát là phải về thôi!

Bà vốn rất thích xem phim, nhưng bây giờ tôi mời bà đi xem thì bà lại tỏ ra kinh ngạc.

– Việc đến rạp chiếu bóng, – bà nói giọng uể oải, – là hoàn toàn phụ thuộc vào chất lượng của phim.

“Hoàn toàn phụ thuộc vào chất lượng của phim” – trước kia có bao giờ bà tôi nói súc tích như thế đâu.

Tôi chợt đoán biết hết tâm trạng của bà. Tại sao tự dưng bà thích xem bói bài tây? Tại sao bà đột ngột đòi trở về? Những câu nói dài dòng có góc cạnh kia là từ đâu ra? Thủ phạm của tất cả các thứ đó là Nikolai Antonovich. Chính ông ta là người chi phối những hoạt động tư tưởng của bà tôi.

Đó là phạm vi thế lực của ông ta, là ảnh hưởng kinh người mà ông ta có thể gây nên!

Tôi đã nhiều lần khuyên bà hãy ở lại với chúng tôi một thời gian nữa, ít nhất là thời gian tôi và Sanya lưu lại ở Moskva. Nhưng dầu có nói thế nào đi nữa, bà cũng vẫn không để lọt vào tai.

– Tao vừa đi vắng là ông ấy đến tìm ngay, – bà nói giọng thần bí. – Không được đâu, xem ra thì số mệnh nó như vậy rồi.

– Ông ấy tìm bà để làm gì? Bà nhầm đấy thôi! Ông ấy sẽ không đi tìm bà đâu!

Bà ngồi lặng im chẳng nói chẳng rằng.

– Không, ông ấy tìm đấy chứ! Đây là việc rất quan trọng đối với ông ấy.

– Vì sao thế ạ?

– Vì tao ở nhờ nhà ông ấy. Tao phải làm theo ý thích của ông ấy, chứ không phải làm theo ý thích của chúng mày. Đừng có sốt ruột, hãy bình tĩnh mà nghe, tối nào ông ấy cũng đọc sách cho tao nghe đấy.

Vậy là tối nào Nikolai Antonovich cũng đem sách của mình ra đọc cho bà nghe…

Khi chúng tôi quyết định xây dựng cơ sở gia đình ở Leningrad, tôi nghĩ là sẽ mời bà về ở chung với chúng tôi. Nhưng sau mỗi lần gặp bà, tôi lại càng vỡ lẽ rằng điều đó khó có thể thực hiện được. Số lần bà la chửi Nikolai Antonovich mỗi ngày một giảm đi, mà cái tâm lý sợ hãi, sùng tín mỗi khi nhắc tới tên ông ta thì lại ngày càng rõ rệt. Rõ ràng là bà chắc mẩm rằng ông ta có một sức mạnh hết sức phi thường.

– Tao vừa mới nghĩ đến, thế mà ông ta đã hiểu ngay, – có một lần bà nói như thế. – Mấy hôm trước tao định làm thức ăn điểm tâm, thì ông ta nói: “Xin chớ có dùng bột mì, không tiêu đâu!”

Thế mà giờ đây đột nhiên bà xuất hiện trên sân ga Leningrad, một tay cầm ô, một tay xách túi vải bạt, và hăm hở đi lại phía chúng tôi. Có việc gì xảy ra chăng?

Trên dọc đường đi, bà hỏi chúng tôi rằng ở chỗ chúng tôi có phải đăng ký tạm trú không.

– Có thể không phải đăng ký đâu ạ, – tôi trả lời. – Nhưng tại sao bà lại quan tâm đến chuyện ấy?

– Chẳng có gì đâu! Có phải đăng ký cũng được chứ chẳng sao, – bà khoát tay nói. – Bây giờ tao chẳng cần gì sất.

Tôi đã viết thư kể lại hàng nghìn lần cho bà nghe về tình hình hai bố con Petya và về cái chết của Sasha. Hồi tôi còn là một thiếu nữ và ngụ ở phố Tverskaya Yamskaya số hai, Petya có đến nhà tôi, bà tôi có biết mặt anh ta. Nhưng bây giờ bà vẫn hỏi chuyện anh ta rất khách sáo, tuồng như mới gặp anh ta lần đầu vậy. Bà lơ đãng hôn cháu Petya, còn đối với bà bảo mẫu, bà chỉ phát biểu mỗi một câu lạnh lùng là bà ta có bộ mặt trông rất dữ.

Bà bị phật ý, điều đó đã rõ ràng, nhưng vì cớ gì phật ý thì còn là điều bí mật.

Chúng tôi thuê hai phòng có cả gác xép ở trên tầng thượng. Căn gác hình như đặc biệt làm riêng cho bà, nó cũng bé nhỏ như cơ thể bà tôi. Trước hết bà đi kiểm tra xem cửa sổ có chốt cài không và cửa chính có khóa được không.

– Thôi bà ơi, cháu không thích như thế đâu, – tôi nói giọng kiên quyết. – Đây cháu đóng cửa lại, thế là chẳng ai nghe trộm nữa đâu. Thôi bà nói nhanh đi, có việc gì xảy ra không ạ?

Bà im lặng một lúc lâu.

– Rồi tao sẽ nói, mày đừng có giục!

… Bà ngủ một giấc, dậy rửa mặt, thay chiếc váy liền áo vai bồng, mang đôi giày dài mũi bước đến bên bàn. Khi ăn mặc thích hợp, bà cũng có vẻ trẻ ra đôi chút…

– Nikolai Antonovich đã tìm được một bà quản gia, – bà nói chẳng cần mào đầu. – Nhưng ông ấy bảo rằng bà ta là thư ký chứ không phải quản gia. Bà ấy sẽ giúp đỡ được nhiều việc. Thế mà cái bà thư ký ấy đem giày bẩn đặt lên bếp lò. Đấy, bà ta bắt đầu giúp đỡ rồi đấy!

Người đặt đôi giày bẩn lên bếp lò ấy tên là Alevtina Sergeevna. Câu chuyện thật là thú vị. Chúng tôi ngồi trong vườn hoa, bà kể với vẻ đầy hãnh diện, nhưng kết cục chẳng ai hiểu ra thế nào cả. Tôi nhận thấy Petya rất muốn tìm cách vẽ bà, tôi liền ngăn anh ta lại. Tôi cũng tìm cách hăm dọa Sanya vì anh đã để tiếng cười bật ra ngoài. Chỉ có một mình cháu Petya là nằm lắng nghe một cách nghiêm túc.

– Nếu quả thực bà ta là thư ký thì tại sao bà ta lại đặt giày bẩn lên bếp lò, nơi tao làm cơm? Không bao giờ tao cho phép ai được làm như thế. Nếu như hôm nay tao nhóm lò thì sao?

– Kết quả thế nào ạ?

– Tao đi nhóm lò thật.

– Thế rồi sao nữa ạ?

– Đôi giày bị cháy, – bà nói giọng đầy tự hào. – Từ đó bà ta không dám đặt giày lên bếp lò nữa.

Chúng tôi bất giác cùng bật lên tiếng cười.

Nói tóm lại là bà quản gia bị mất không một đôi giày và sự kiện đó khiến Nikolai Antonovich phải mời bà ra chỗ riêng để nói chuyện một cách rất nghiêm túc.

– “Tôi thế này, tôi thế kia!” – Bà cụ phồng mồm lên nhại lại Nikolai Antonovich nói về mình. – Nếu quả thực ông là người tài giỏi thì hãy để cho người khác nói chứ đừng có bô bô lên như thế.

Nikolai Antonovich được phân phối một ô nhà trong dãy nhà mới ở phố Gorky, và người bà xấu số đáng thương của tôi được tùy ý lựa chọn một phòng trong ô nhà hoa lệ đó. Ông ta đã chạy khắp Moskva suốt một tháng trời để mua sắm đồ đạc trong nhà. Theo cách nghĩ của Nikolai Antonovich thì ô nhà ở phố Tverskaya Yamskaya số hai ấy nên để làm “Viện bảo tàng thuyền trưởng Tatarinov”. Rõ ràng là ông ta quyết định như thế cũng chẳng ngượng ngùng gì vì thuyền trưởng Tatarinov chưa hề bước chân qua cửa gian nhà này bao giờ.

– Tao chào ông ấy và nói: “Xin cám ơn ông, tôi chưa quen ở nhà người khác!”

Chính sau cuộc nói chuyện ấy, bà mới nảy ra ý rời xa Nikolai Antonovich và dọn đến ở với chúng tôi. Nhưng bà sợ xảy ra chuyện lôi thôi nên không dám công khai thu dọn đồ đạc mà trước hết là cố hòa giải với ông ta, thậm chí còn cố gần gũi lấy lòng bà quản gia. Bà tự đặt ra một kế hoạch hành động trong đó phản ánh rất rõ trạng thái tâm lý vô cùng phức tạp của bà. Kế hoạch đó đặt rất nhiều hy vọng vào thời cơ Nikolai Antonovich đi nghỉ ở trại an dưỡng của các nhà bác học ở Bolshevo. Trong hai mươi năm nay, đây là lần đầu tiên bà xa nhà, một tay cầm ô, một tay xách túi vải bạt, rón rén rời khỏi Moskva.

… Sanya bao giờ cũng ngủ dậy vào lúc bảy giờ sáng. Chúng tôi thường đi tắm trước khi ăn sáng. Sáng hôm nay cũng theo đúng thói quen ấy. Buổi sáng sớm hôm nay cũng giống hệt như bất cứ một buổi sáng chủ nhật nào khác ở đây.

Tất nhiên là chẳng có gì đặc biệt. Nhưng tại sao tôi lại ghi nhớ rõ ràng đến thế nhỉ? Tựa như việc vừa xảy ra hôm qua thôi. Sanya và tôi cầm tay nhau trượt từ trên dốc núi xuống, anh nghiêng người để giữ lấy thăng bằng rồi lướt qua cạnh một cây bạch dương mọc bên bờ sông, còn tôi thì cởi giày cầm tay chạy theo. Tôi có cảm giác như lớp cát dưới chân bị rẽ ra thành một cái rãnh cạn. Không hiểu sao những cảnh tượng của ngày qua ấy hiện lên trong trí nhớ của tôi rõ ràng đến như thế? Tại sao đến bây giờ tôi vẫn có thể nhắc lại từng câu nói một mà hồi ấy chúng tôi đã từng nói với nhau? Tại sao mãi đến nay tôi vẫn còn cảm giác được cái đẹp mê hồn của cảnh sắc buổi chiều mỗi khi ánh dương rọi chiếu xuống mặt hồ. Tại sao tôi có thể nhớ lại tất cả mọi chi tiết nhỏ nhặt đã xảy ra trong buổi sáng hôm ấy với một tình cảm mặn nồng đến như thế? Khi Sanya tắm xong, hai tay bó gối ngồi sóng đôi với tôi, nước vẫn chảy ròng ròng từ trên đầu anh xuống mặt, xuống vai và bộ ngực đỏ hồng lên vì nắng của anh. Tất cả những cái đó tôi đều còn nhớ rất rõ ràng. Tại sao tôi vẫn cứ nhớ rõ mồn một những lời bàn giữa Sanya với một chú bé đang xắn quần thả lưới tự đan về cách câu tôm biếc – bằng cách đốt lửa hay là bằng thịt thiu?

Vì sau ba bốn tiếng đồng hồ, tất cả những thứ đó – những phút bơi lội vui vẻ của hai chúng tôi, những tia ánh sáng mờ ảo trên mặt hồ, hình ảnh bờ sông in lộn ngược trên mặt hồ, chú bé với tấm lưới và hàng trăm hàng nghìn những tư tưởng, tình cảm, ý nghĩ, ấn tượng khác – tất cả những thứ đó đều bay vút lên chín tầng mây, hồ như nhìn qua lỗ kính ống nhòm đặt lộn ngược, tất cả đều bé nhỏ, mong manh và xa tít mù tắp…

Chương 3
“Phải nhớ đấy, em phải tin tưởng”

Khi tôi vào thành phố thì không tìm thấy Sanya đâu nữa. Tôi xuống tàu điện ở phố Neva, tôi dừng lại trước cửa hiệu “Gastronom”, đọc bản thông báo đầu tiên của Bộ tổng chỉ huy dán trên cái cửa sổ lớn ở đấy. Nếu có thể bắt thời gian dừng lại thì tôi sẽ bắt dừng lại ở khoảnh khắc này. Tôi dán sát mắt vào kính cửa sổ đọc một mạch hết tờ thông báo chiến sự, khi quay lại bất ngờ bắt gặp một bộ mặt nghiêm nghị, căng thẳng đang nhìn tôi. Một cảm giác kỳ lạ bao trùm lấy tôi: hồ như việc tôi đọc bản thông báo chiến sự lần này xảy ra trong một cuộc sống khác trước không ai biết được. Trong cái cuộc sống thần bí không có người biết này chính là buổi tối hôm đó, một buổi tối ấm áp đầu tiên của một mùa hè, là cái bóng người trắng bệch kia lẫn vào dòng người đang cuốn đi trên hè phố và mặt trời chưa lặn hẳn, nhưng mảnh trăng non đã gác trên đỉnh tòa nhà lầu của Bộ Hải quân. Trong cuộc sống này, những lời nói đầu tiên được viết bằng những chữ đậm kéo dài suốt chiều ngang cửa sổ. Có rất nhiều người nối tiếp nhau tới tìm đọc những dòng chữ ấy. Dù rằng người ta hết sức ngăn chặn không để sự việc xảy ra như thế, nhưng việc đã xảy ra rồi và không chút đổi thay.

Bà Rozaliya Naumovna trao cho tôi mảnh giấy Sanya viết để lại. Cứ cách một lúc tôi lại móc từ trong túi xách tay ra xem lại một lượt. Anh ấy đã xé một tờ giấy màu xanh da trời trong sổ công tác ra và viết rất vội vàng:

“Em Pira Poleykin thân yêu! Hãy cho anh ôm hôn em. Nhớ rằng, em phải tin tưởng”.

Khi chúng tôi sống ở Krym, chúng tôi có nuôi một con chó đặt tên là Pirat[70]. Lần nào tôi đi tưới nước cho hoa nó cũng chạy theo sau, Sanya vừa cười vừa gọi gộp cả tôi và con chó là “Pira Poleykin”… “Nhớ rằng, em phải tin tưởng”, – đó là những lời của anh. Có lần tôi đã nói với anh rằng tôi tin tưởng ở cuộc đời của anh. Lúc đó anh hết sức vui vẻ, thỏa mãn. Chúng tôi không kịp từ biệt nhau. Đúng lúc mười một giờ, anh ra đi. Khi tôi phóng vào đến thành phố thì anh đã đi mất rồi. Trong mảnh giấy viết để lại, anh không hề nói đến một chữ từ biệt, song điều đó hoàn toàn không quan trọng.

Không hiểu do cái gì xúi giục, tối hôm đó tôi quay trở về tòa biệt thự để ngủ. Hầu như tôi chẳng chợp mắt được phút nào, nhưng sau đó hình như tôi có thiếp đi được một lúc vì tôi có giật mình tỉnh dậy một lần và cảm thấy bàng hoàng cả người, tim lồng lên không sao kìm lại nổi: “Bọn phát-xít đã gây ra chiến tranh rồi!”

Tôi trở dậy và đánh thức bà bảo mẫu.

– Thu dọn đồ đạc đi thôi. Sáng mai chúng ta phải đi khỏi nơi đây, bà ạ.

– Bảy ngày thứ sáu trong một tuần[71], – bà bảo mẫu vừa ngáp vừa nói giọng bực tức.

Bà ta mặc chiếc áo ngủ màu trắng, ngái ngủ ngồi trên giường, miệng không ngớt lầm bầm trách móc. Tôi cứ đi đi lại lại trong phòng suy nghĩ, mặc kệ bà ta lảm nhảm. Lúc sau tôi mở tung cửa sổ ra, vườn cây ngoài kia im ắng khác thường.

Bà tôi nghe tiếng nói chuyện liền gọi tôi lại.

– Katya, có việc gì thế? – Bà hỏi giọng nghiêm nghị.

– Bà ạ, vợ chồng chúng cháu chẳng kịp chia tay nhau! Sao lại có thể như thế được nhỉ? Ngay cả việc chia tay nhau mà cũng không có thì giờ.

Bà nhìn tôi, hôn lên trán tôi rồi kín đáo làm dấu thánh. “Không chào nhau cũng chẳng sao cháu ạ. Thằng Sanya nó cũng sắp về rồi đấy thôi”, – bà nói. Tôi cảm thấy mình đang khóc, tôi cảm thấy từ nay về sau bản thân không thể, không thể… nhưng không thể cái gì, ngay chính tôi cũng không rõ.

Petya đi tàu đêm đã trở về tới nhà. Anh có vẻ rất mệt mỏi, có vẻ đang chứa đựng một bầu tâm sự, nhưng ý chí thì lại rất kiên định. Đó là điều khác hẳn với con người bình thường của anh.

Lần đầu tiên tôi nghe anh đích thân nói rằng cần phải đưa con ra khỏi Leningrad. Tòa biệt thự của chúng tôi đẹp đẽ quá. Tôi và bà bảo mẫu đã trồng rất nhiều hoa trong vườn. Nhiều cây hoa đã nứt mầm trổ lá. Thế mà bây giờ phải xa lìa tất cả. Tôi cảm thấy vô cùng luyến tiếc. Suốt cả tháng sáu rất lạnh, nhưng mấy hôm nay chợt ấm hẳn lên.

Thật không thể tưởng tượng được nếu phải nhét bé Petya lên toa tàu hỏa nóng nực, chật chội, bẩn thỉu để đi đến một nơi xa lạ chưa hề biết đến bao giờ!

Petya cho biết là Hội họa sĩ quyết định đưa các cháu đến tỉnh Yaroslavskaya. Anh đã ghi tên cho bé Petya và bà Nina Kapitonovna đi. Vấn đề bà bảo mẫu khá phức tạp, đành phải để sau này suy nghĩ tìm cách giải quyết.

Anh thu dọn đồ đạc rất nhanh chóng rồi chạy ra ngoài gọi một cỗ xe ngựa chở hàng, sau đó anh chạy phóng lên gác tìm bà Nina, vì bà đã nói trước rằng bà không muốn đến tỉnh Yaroslavskaya. Tôi không được biết bà và Petya đã nói những gì với nhau, cũng không rõ bởi cớ gì mà bà không thích vùng Yaroslavskaya đến như thế. Nhưng chỉ sau đó nửa tiếng đồng hồ cả bà lẫn Petya đều bước xuống cầu thang và cả hai người đều có vẻ rất bằng lòng. Bà đi khâu ngay chiếc túi đựng đồ đạc, đồng thời phê bình gay gắt những động tác chậm chạp của bà bảo mẫu khoa học.

Ngoài tôi ra, mọi người đều bận bịu thu dọn, ngay đến cả bé Petya cũng vội vã nhét đồ chơi vào cái hộp gỗ riêng của cháu.

Người tôi mệt mỏi rã rời, tôi ngồi giữa căn nhà đang bị bới tung cả lên. Mãi về sau Petya mới bước lại cạnh tôi nói giọng dịu dàng:

– Katya, chị mệt lắm phải không?

… Chúng tôi về đến Leningrad, Petya dẫn tôi đến Hội họa sĩ, giới thiệu với một người nào đó rằng việc gì tôi cũng làm được. Thế là tôi lập tức được giao làm những danh sách dài vô tận. Về những công việc này tôi không định kể nhiều.

Lệnh sơ tán quy định không để các bà mẹ và bảo mẫu đi theo các cháu. Vì vậy việc chính là vật lộn với sự phản ứng của các bà ấy. Vừa mới gạt tên họ ra khỏi danh sách ấy, thế mà chỉ một lát sau không biết bằng cách nào họ đã lại ghi được tên của mình vào danh sách đi theo con rồi.

Tôi làm việc này không được tốt lắm. Một bà họa sĩ người thấp bé giận dữ giật lấy bảng danh sách trong tay tôi. Có thể đoán rằng từ đó về sau sẽ không có một bà mẹ hoặc một bà bảo mẫu nào có thể được bà ta thông cảm chiếu cố. Bà bảo mẫu của chúng tôi bị gạt tên ra khỏi danh sách từ đợt đầu tiên.

Muốn đến được Yaroslavskaya còn cần phải tìm đến thương lượng ở cơ quan Xô Viết thành phố”. Chẳng hạn như việc muốn đi xe khách chứ không đi xe hàng cùng với hàng nghìn hàng vạn việc bất ngờ khác, đều cần phải có ý kiến giải quyết của Xô Viết thành phố. Tất cả mọi chuyện xảy ra trong những ngày vừa qua đều hết sức lạ lẫm, từ trước đến nay tôi chưa hề gặp.

Chúng tôi tìm đến cơ quan Xô Viết thành phố, rồi sau đó kéo đến nhà ông hiệu trưởng Học viện Mỹ thuật, nhờ ông ta gọi điện thoại thuyết phục Xô Viết thành phố. Chúng tôi nhận thức ăn và đồ dùng cần thiết trên dọc đường đi sau này, đồng thời đính các mảnh vải có ghi số hiệu vào tay áo. Thế là vô cớ tôi đã trở thành một người cái gì cũng biết và ai cần gì cũng tìm tới hỏi.

Lúc đầu quy định ngày tàu chạy là ngày mồng năm tháng Bảy, về sau đổi lại là ngày mồng sáu. Bây giờ nhìn lại tâm trạng nôn nóng trước những giờ phút khẩn cấp hồi ấy, những tình trạng lộn xộn hấp tấp thu xếp hành lý, những nỗi đau khổ khi phải lìa xa con cái… mà cảm thấy hết sức lạ lùng.

… Giờ tàu chạy bị xê dịch. Các cháu phải đứng chờ trong phòng đợi rất lâu. Chúng đứng giữa những hàng người lớn. Bố trí đứng như thế để bố mẹ chúng không thể gây khó khăn cho việc lên tàu được. Song các hàng được xếp ngay ngắn đã bị rối loạn. Các bà mẹ mệt mỏi đã len được đến sát con mình. Trời rất bức, đám trẻ con nhao lên đòi uống nước. Chúng tôi chỉ biết khuyên nhủ, bảo các cháu cố gắng chịu đựng chút nữa. Bụi đất và sự nóng bức của tháng Bảy tuồng như cũng phải chịu đựng nỗi đau khổ trước giờ xa biệt của con người.

Dòng người đã bắt đầu nhích động. Đầu tiên là các em học sinh lớn tuổi, sau đó đến học sinh nhỏ và sau cùng đến các em bé sáu, bảy tuổi. Chúng cầm chắc tay nhau cùng bước đi. Nhìn thấy cảnh những đứa trẻ bé bỏng đã phải mang vác đồ đạc ra đi, nhiều người không sao cầm lòng được. Chúng sẽ được đưa đến một nơi nào đó, nhưng đó là nơi nào? Trong những giây phút còn ở nhà, hễ trông thấy chiếc ba-lô sắp sửa lên đường của Petya là tôi lại buồn vô kể. Mỗi người đều nối theo sau con trẻ của mình. Tôi cũng đi theo sau cháu Petya. Cháu nó đi sóng đôi với một bé gái béo múp và trông rất sạch sẽ tươm tất. Tôi bị cuốn vào dòng người, và khi đến lượt mình cũng phải dừng lại cạnh cửa ra vào như mọi người – bố mẹ đi tiễn không được phép lọt qua cửa ra vào. Và rồi cũng như tất cả mọi người, để khỏi bật ra tiếng khóc, tôi phải cắn chặt môi, đưa mắt tiễn cháu bước đi. Sau đó tôi chạy đến trạm hàng hóa để trông coi hành lý, không để cho đồ đạc của trẻ con lẫn vào của người lớn.

Đúng bốn giờ tàu sẽ xuất phát. Giờ giấc tàu chạy được quy định rất chính xác. Mãi đến phút cuối cùng Petya mới hộc tốc chạy ra ga. Về sau tôi được biết anh phải cùng đi với ông hiệu trưởng đến cung điện Smolnyi. Một người không quen biết bế cháu đưa qua cửa sổ cho anh. Anh bế lấy con, áp sát cái đầu nhỏ có mái tóc đen nhánh của nó vào mặt mình và đứng im hồi lâu. Bà tôi trông thấy cảnh tượng ấy không thể nào cầm lòng được. Biết bà quá xúc động, Petya liền vội vã hôn con rồi đưa trả vào toa tàu…

Mãi đến nay, mỗi khi nhớ lại cảnh bọn trẻ ra đi hôm ấy, lòng tôi vẫn còn thắt lại. Trong những năm chiến tranh sau đó, nỗi gian nan vất vả thực là vô cùng. Biết bao nhiêu ấn tượng mãnh liệt, kỳ lạ làm tôi không bao giờ quên lãng. Song những cảnh chia tay các cháu bé vẫn chiếm giữ một vị trí nổi bật trong trái tim tôi…

Chương 4
“Nhất định chúng tôi sẽ gặp lại nhau, nhưng không phải trong ngày một ngày hai”

Những người công tác ở Sở tàng trữ vật phẩm nghệ thuật quý cho biết rằng đoàn tàu đã đến Yaroslavskaya an toàn, nhiều người mang hoa tươi ra đón các cháu. Thế mà mãi tôi vẫn không nhận được điện báo của bà gửi đến để báo tin. Hơn nữa các cháu còn phải từ Yaroslavl đến một nơi gọi là làng Gniloy Yar nữa. Không hiểu sao tôi cứ mường tượng rằng bọn trẻ trú ngụ trong cái làng có tên không lấy gì làm đẹp đẽ ấy sẽ sống chẳng ra gì. Tôi nhận được một bức thư hết sức bi quan của Kira. Cô ta cũng đã đưa con và bà mẹ đi sơ tán ở một nơi nào đó rồi. Valya vẫn ở tại Moskva. Đây là lần phân tán đầu tiên của cặp vợ chồng ấy. Có một điều khiến tôi ngạc nhiên hết sức là cô ta không hề sợ bom của bọn phát-xít dội xuống Sivtsev Vrazhek, mà lại đi sợ một cô gái có tên là Zhenya Kolpakchi, vì cô này đang cố ý tấn công Valya. Kira đáng thương đã viết bức thư này trong lúc đang khóc nức nở vì cả bức thư đều bị ướt nhòe nhoẹt. Tôi thương cô ta tự trong đáy lòng.

Điều đáng lo nhất là tình hình của Sanya và những cơn ác mộng mà tôi gặp phải. Tôi nằm mê thấy tôi giận anh ấy, vì sao kia chứ? Anh có vẻ rất mệt mỏi, mặt mày tái nhợt, ngồi cúi đầu nghe tôi nói…

Bà Rozaliya Naumovna lập một trạm điều trị ngay trong văn phòng của rạp chiếu bóng Elit trước kia. Bà cho rằng tôi là người “có kinh nghiệm chăm sóc người bệnh rất phong phú”, nên tổ tự vệ gồm có ba người của Xô Viết quận liền đến đề nghị tôi ra làm y tá.

– Đồng chí Tatarinova Grigorieva, đồng chí nên biết rằng, – vị ủy viên của tổ tự vệ ba người, một bác sĩ hiền lành, tóc đã hoa râm nói với tôi giọng bí mật. – Nếu đồng chí từ chối làm y tá thì chúng tôi sẽ phân công đồng chí đi đào công sự…

Đi đào công sự hay làm việc trong các “chiến hào”, theo kiểu người Leningrad thường nói, cố nhiên là gian khổ hơn làm y tá nhiều. Nhưng tôi vẫn khước từ nhã ý của ông ta, không nhận làm y tá.

Cứ tối đến là chúng tôi xuất phát đến Rogatka Trung đào hào chống xe tăng. Đất ở đây toàn là đất sét nên rất cứng. Trước hết phải dùng cuốc chim làm cho lỏng đất, sau đó mới dùng xẻng xúc. Tôi được xếp vào đội lao động của một nhà xuất bản ở Leningrad. Mọi người đều gọi đùa đó là đội lao động cao cấp “đào mồ chôn Hitler”. Đội lao động này hầu như toàn là phụ nữ: cô đánh máy, cô sửa bông, cô làm biên tập. Điều làm tôi ngạc nhiên là hầu hết các đội viên đều ăn mặc rất tươm tất. Tôi tò mò hỏi một cô biên tập khá xinh đẹp có làn da bánh mật tại sao mọi người lại mặc loại váy liền áo đẹp đẽ như thế để đi đào chiến hào.

Cô ta cười đáp, vì không ai có quần áo xấu hơn. Đời sống của số người này nằm trong thế giới của những người làm công tác biểu diễn, văn học và nghệ thuật. Tất cả số người này đều làm cho tôi rất có cảm tình. Giờ đây tất cả các cô gái xinh đẹp và có kiến thức kia đều cầm lấy cuốc chim, xẻng, ra sức đào xúc khối đất màu nâu rắn như đá, thỉnh thoảng mới nói dăm ba câu liên quan tới nghệ thuật. Họ đang cố gắng hoàn thành công việc theo đúng quy định.

Tôi được ghép vào đội cùng với cô biên tập có nước da bánh mật. Cô ta nói rằng ngày hôm qua chồng cô cùng người anh và đứa em trai đã ra mặt trận. Cô rất lo cho đứa em vì cậu ta rất yếu và còn non nớt quá, thật đúng là còn trẻ con. Chồng cô cũng hết sức khuyên nhủ chú ấy khoan đi, nhưng không sao khuyên nổi. Tôi kể cho cô ta nghe về tình hình của Sanya. Chúng tôi lặng lẽ đào xúc một lúc lâu. Hai chúng tôi đặt chiếc cáng xuống chỗ sâu nhất của chiến hào, các cô gái khác xúc đất vào đấy, chúng tôi lại khiêng chiếc cáng lên, để đất xuống chân dốc. Tôi không nói cho cô ta biết rằng từ ngày nổ ra chiến tranh đến nay, tôi chưa hề nhận được bức thư nào của Sanya. Hôm qua tôi có gọi điện thoại cho mẹ một phi công cùng đại đội với Sanya. Bà bảo là bà vừa nhận được một bức thư từ Rybinsk gửi tới. Hay là Sanya cũng có mặt ở Rybinsk? Chắc là ở đó đang tổ chức các đại đội bay. Nếu giả thuyết này là đúng thì tôi hoàn toàn có thể nêu tên một thành phố khác nữa trong lãnh thổ Liên Xô. Tôi không được quyền biết rõ anh ở đâu và tình hình của anh ra sao. Nếu anh đã hy sinh thì tôi cũng không biết rõ anh hy sinh vào lúc nào và anh đã hy sinh ra sao. Có thể nói lúc anh hy sinh là lúc tôi đang xem hát, hoặc lúc tôi đang ngủ, hoặc lúc tôi đang trò chuyện với ai đó. Cũng giống như bây giờ đây, đội trưởng yêu cầu chúng tôi phải làm việc hết sức, giữa lúc trong lòng đang nghĩ tới những chuyện khác, cô gái biên tập có nước da bánh mật chợt nhìn tôi và hai đứa cùng cười. Đây là một đề nghị rất hay – chúng ta cần phải suy nghĩ đến một việc gì đó.

Màn đêm loãng dần. Trong vừng ánh sáng màu chì lờ mờ, bất động giữa trời và đất của buổi ban mai, đột nhiên tỏa ra hơi thở mới mẻ của phút rạng đông. Những cơn gió lướt qua đồng ruộng, lay động đám cây che khuất các khẩu cao xạ như cùng tỏa ra một thứ mùi vị mới, khác hẳn đêm qua. Trên bầu trời của thành phố phía xa xa, hàng loạt quả khí cầu phòng không màu trắng được thả lên, trông như những con cá khổng lồ lẩn khuất trong ánh nắng mặt trời le lói của buổi sáng.

Làm mãi cho tới khi trời sáng, mọi người đều mệt nhoài, mặt mày tái nhợt, một cô gái mệt quá bị ốm, nhưng đội lao động của chúng tôi vẫn giành được năng suất cao nhất, vẫn kết thúc “bài học” của mình sớm hơn tất cả những đội khác. Tôi khát nước quá, một cô bạn mới dẫn tôi đi xếp hàng mua nước cờ-vát[72]. Quầy bán nước dựng lên cạnh một nhà thờ cũ đã bị bỏ hoang. Trong lúc chúng tôi đã xếp hàng chờ mua thì cô biên tập da bánh mật lại đến đề nghị tôi leo lên gác chuông nhà thờ.

Đây là một đề nghị dại dột, tôi đang mệt mỏi vô cùng tận, thế nhưng tôi lại đi nhận lời không cân nhắc.

Tôi đi dọc theo chiến hào, đến chỗ có dán tờ báo tường thì tìm ra đoạn của mình. Ở đây hiện nay đã có những người mới đến. Chẳng lẽ chúng tôi chỉ mới đào được một đoạn ngắn như thế này thôi ư? Chiến hào nối tiếp đoạn này với đoạn khác, kéo dài ra vô tận. Các cô các bà đứng trong chiến hào sâu ba mét để đào đất. Một bờ hào dựng đứng, còn bờ kia thì thoai thoải. Có người dùng cuốc kéo đất ra ngoài, có người dùng xe cải tiến để chở đất đi đổ ra xa. Nếu trước đây một tháng có ai đó nói với các cô gái rằng rồi đây họ sẽ phải rời bỏ gia đình, gác công tác sang một bên, đêm đêm kéo nhau ra ngoại ô, đến bên cánh đồng vắng để đào đất chữa hầm hào, đồn lũy… thì e rằng trong bọn họ chẳng có ai chịu nghe. Nhưng bây giờ họ đã thực sự đến đây lao động và chính mắt họ đã trông thấy con hào sâu rộng bao quanh thành phố như một cái dây lưng khổng lồ chỉ đứt đoạn ở những nơi có đường sắt đi qua, đến nay đã sắp hoàn thành.

Tôi thực không biết thuật lại như thế nào tâm tình của mình khi nhìn thấy cánh đồng bị xẻ nát này. Cánh đồng bị rất nhiều đường hầm lớn hình bán nguyệt chia cắt ra. Ánh mặt trời ảm đạm của Leningrad lười biếng chiếu xuống mặt đất. Tôi cảm thấy vô cùng hãi sợ vì dường như đang đứng trước một cơn bão tố không sao tránh được. Bên cạnh đó đồng thời trỗi dậy trong lòng tôi một thứ tình cảm dũng cảm, trẻ trung và lạc quan.

Buổi trưa tôi về đến nhà. Vừa bước vào cửa đã gặp ngay bà Rozaliya Naumovna. Bà vui vẻ kể lại rằng vừa rồi chính mắt bà trông thấy một tên gián điệp bị bắt trên đại lộ Nevsky.

– Một thằng béo mầm với bộ râu khá dài. Đúng là một thằng đặc vụ điển hình! – Bà vừa nói vừa nhổ nước bọt phù phù. – May mà Berta chưa ở chung với tôi, nếu không thì bà ấy cũng đến phát điên lên vì sợ mất.

Bà Berta là một phụ nữ rất nhút nhát.

Chúng tôi dừng lại giữa cầu thang gác thứ hai, bởi vì bà Rozaliya Naumovna bắt đầu miêu tả lại quá trình xảy ra câu chuyện này. Giữa lúc ấy có một anh bộ đội từ trên gác đi xuống, gót giày đóng đế sắt làm vang lên những tiếng kêu ồn ĩ. Khi còn cách chúng tôi một quãng, anh ta cúi người nhìn xuống dưới cầu thang, tôi chợt nhận ra anh ta là Luri.

Luri là bạn cũ của Sanya, làm nghề hoa tiêu máy bay. Trước đây hai người đã từng làm việc chung với nhau ở miền Bắc, về sau lại tách ra. Sanya lúc nào cũng nói rằng nếu không có Luri thì anh sẽ cảm thấy rất buồn. “Shurka đến đây thì hay biết bao nhiêu!” – Trong thư gửi từ Tây Ban Nha về cho tôi anh đã viết như thế. Trước đây, Luri thường xuyên đến chơi nhà tôi, anh là người rất hoạt bát vui tươi, bộ râu để dài nom giống như một người nước ngoài.

– Chị Katerina Ivanovna! – Anh ta hớn hở đưa tay lên tai chào tôi. – Tôi gõ cửa có đến nửa ngày, sau đó bấm chuông, cuối cùng không có cách nào khác, tôi đành nhét bức thư vào thùng thư.

– Thư của anh Sanya có phải không?

– Chính thế!

Luri cũng cúi chào bà Rozaliya Naumovna rất nhiệt tình.

Anh tỏ ý rất tiếc là chỉ có mười lăm phút ở lại. Khi có mặt anh tôi không đọc kỹ thư Sanya mà chỉ nhìn lướt qua, những dòng cuối cùng của bức thư viết: “Nhất định chúng ta sẽ gặp lại nhau, nhưng không phải chỉ ngày một ngày hai”.

– Anh từ đâu đến đây thế? Anh ở trong quân đội à? Anh ở Leningrad phải không? Sanya bây giờ ở đâu, anh có biết không?

Luri đã gia nhập bộ đội và đóng quân ở Leningrad. Anh trả lời hai vấn đề trên khá thoải mái. Tôi vẫn một mực hỏi dồn:

– Sanya ở đâu?

Anh suy nghĩ một lúc rồi trả lời cho qua chuyện.

– Anh ấy ở lại trung đoàn.

– Hình như anh không muốn cho tôi biết Sanya đang ở đâu, phải không ạ? Thôi thì xin anh cho biết anh ấy có được khỏe không?

– Khoản ấy thì không chê vào đâu được, – anh ta cười nói.

Mặc dù Luri nhắc đi nhắc lại nhiều lần rằng anh không có thời gian, chỉ có thể ở lại mười lăm phút, nhưng bà Rozaliya Naumovna vẫn kiên quyết đi đun cà phê. Lúc này chỉ còn lại anh với tôi, tôi mới moi được một ít tin tức từ miệng anh ta. Thì ra tại một nơi nào đó tôi không được biết, đang tổ chức một đoàn không quân đặc biệt. Các phi công được tuyển vào đoàn này là các phi công dân dụng đã bay từ một nghìn năm trăm đến hai nghìn giờ. Hiện nay họ đang được huấn luyện lái một loại máy bay mới.

Khi nghe đến mấy chữ “Trung đoàn phi công đặc biệt”, người tôi lạnh toát. Song tôi không hỏi rõ nhiệm vụ của đoàn phi công đặc biệt ấy, vì biết rằng dẫu có hỏi, Luri cũng sẽ không trả lời. Tôi chỉ hỏi một câu rằng Sanya có phải học tập lâu lắm không? Luri lại suy nghĩ một lúc mới trả lời là không lâu. Trong giọng nói của anh, lộ rõ vẻ ngần ngại.

Tôi viết vội mấy chữ gửi cho Sanya. Khi Luri vừa bước ra cửa thì gặp lúc bà Rozaliya Naumovna đi vào. Anh đành phải hứa rằng “nếu sau này có thể” thì sẽ rẽ vào chơi. Chúng tôi dừng lại bên cửa đến mấy phút và khi chia tay nhau chúng tôi đã ôm nhau hôn thắm thiết…

Sanya viết bức thư này rất lâm ly. Mặc dù bức thư lâm ly như vậy nhưng cũng chỉ có mình tôi là đoán được ra điều đó.

Sanya hỏi thăm hai bố con Petya, dặn chúng tôi đưa ngay cháu ra khỏi thành phố Leningrad.

“Sơ tán về Ensk với ông bà thì tốt biết bao nhiêu!” Viết đến đây anh lại tỏ ý lo lắng thay cho ông chú Chánh án và dì Dasha. Từ một câu viết có vẻ rất thận trọng của anh có thể hiểu được rằng, tuy Ensk cách khá xa mặt trận nhưng đã bị máy bay giặc đến oanh tạc. Nói chung thì Sanya biết trước là tình hình không được tốt lắm nên mới viết câu: “Nhất định chúng ta sẽ gặp lại nhau, nhưng không phải chỉ trong ngày một ngày hai”.

Đúng thế, sẽ không thể nhanh chóng được. Những ngày gian khổ đã bắt đầu đến. Tôi đi đi lại lại luôn chân trong phòng ngủ. Khi tôi bước ra phía cửa sổ, có một nửa tấm ván lót hình ô vuông bị che tối. Khi tôi quay trở lại, nửa kia lại bị tối. Tôi cố chỉ giẫm lên trên những ô vuông bị che tối này mà bước.

Trung đoàn phi công đặc biệt – “Việc này có ý nghĩa gì nhỉ? Có đáng sợ không nhỉ?” Tôi miên man suy nghĩ trong bụng như thế. Thế nhưng khi tôi nói to ý nghĩ ấy lên, thì trong lòng rất đau đớn. “Chẳng phải lần trước anh ấy đi Tây Ban Nha, cuối cùng cũng an toàn trở về đây sao. Dù thế nào cũng phải viết nhiều thư, bảo anh ấy biết rằng mình vẫn rất tin yêu anh ấy”.

Đến lúc này tôi mới cảm thấy mệt mỏi quá chừng. Tôi nằm xuống và khép hai mắt lại, lập tức bao nhiêu hình ảnh hiện lên: các cô gái khiêng những chiếc cáng đất sét rắn như đá, nặng trịch; hàng đoàn xe cải tiến chạy chậm rãi trên ván lót, ánh mặt trời le lói trên khung cửa sổ sơn màu nâu sẫm.

Về sau, không biết từ đâu rọi đến những luồng ánh sáng ấm áp, tiếp nối theo đêm trắng. Tất cả mọi vật đều dần dần biến thành màu bạc. Lúc này tôi cảm thấy mình buồn ngủ vô cùng. Mọi thứ đều tốt, đều hay, chỉ có điều khổ là phải nghe những tiếng hát kéo dài liên miên từ căn phòng bên cạnh lọt sang…

– Katya, báo động!

Bà Rozaliya Naumovna lắc mạnh vai tôi.

– Dậy nhanh lên, báo động rồi!

… Cuối tháng Bảy, tôi chợt gặp chị Varya Trofimova trên đại lộ Nevsky. Chồng chị cũng là phi công trong trung đoàn đặc biệt và là Anh hùng Liên Xô. Sanya cũng đang ở trong trung đoàn này. Trước đây tôi đã từng cùng đi với chị Varya này đến Saratov để thăm chồng. Còn nhớ, hồi ấy khi biết chị là một bác sĩ nha khoa, tôi hết sức ngạc nhiên.

Chị là một người đàn bà kiên cường, dáng người cao lớn, sắc mặt đỏ hồng, bước đi vững chắc. Mỗi khi chị cười rộ lên lại lộ ra hai hàm răng đều đặn, đẹp đẽ, khiến tôi bất giác nhớ đến Kira.

– Grisha của mình đang oanh tạc Berlin đấy, Katya có đọc báo không? – Chị thở dài nói.

Chúng tôi nói chuyện với nhau khá lâu, chị khuyên tôi hãy xin vào công tác tại bệnh viện thực hành Răng Hàm Mặt thuộc Học viện Quân y.

Thấy tôi suy nghĩ, chị Varya liền nói: “Trước hết hãy xét xem công tác này như thế nào đã”, nếu không thì sẽ như một bà trước đây cũng được chị giới thiệu “chỉ làm việc được vài ngày là bỏ đi vì bà ấy không thích các mùi vị ở trong bệnh viện”.

Varya rất ghét “các hạng bà”, ngay trong chuyến đi Saratov cùng với chị trước đây, tôi đã nhận ra đặc điểm ấy của chị.

Quả là cái mùi vị của bệnh viện rất khó chịu. Khi tôi vừa bước vào dãy hành lang hai bên toàn là những phòng bệnh nhân, tôi liền cảm thấy ngay điều đó. Cái mùi ấy khiến tôi lập tức buồn nôn. Trong lúc chị Varya giới thiệu tôi với các chị y tá, với bác sĩ phòng điện quang, với bà vợ của bác sĩ trưởng cùng những người khác thì tôi chỉ chực nôn thốc ra.

Ở đây toàn là những bệnh nhân bị thương ở mặt. Sau khi tôi đến một lúc liền thấy đưa đến một thanh niên bị mìn làm cho nát cả mặt.

Sau hai ba ngày đầu làm việc, tôi học được cách chăm sóc loại bệnh nhân này. Cần phải luôn luôn củng cố lòng tin cho họ, khuyên họ chớ suy nghĩ buồn phiền. Dầu có vết sẹo thì cũng chẳng có gì là ghê gớm, chỉ cần chịu đựng một thời gian vết sẹo sẽ mất dần. Sau này tôi chuyển sang công tác tại một bệnh viện ngoại khoa dã chiến. Ở đây không tồn tại cái tâm lý u uất trên kia mà mọi người chỉ lo lắng một điều là sẽ bị tàn phế…

Có khi chúng tôi phải dùng câu “sau này sẽ mất hết vết tích” để an ủi họ. Từ trước tôi chưa bao giờ nghĩ rằng có người sẽ phải làm mũi mới, hoặc phải ghép da lên mặt. Có những thương binh lúc đến bệnh viện bị băng bó trông rất dễ sợ, nhưng sau hai ba tháng điều trị, khi anh ta xuất viện trở về đơn vị, những vết thương tưởng chừng sẽ làm anh ta đau khổ suốt đời đã biến mất.

Trong thời gian công tác tại bệnh viện Răng Hàm Mặt, nhất là trong thời gian đầu, tôi gặp rất nhiều khó khăn. Nhưng chính vì công tác trong điều kiện khó khăn như thế, nói mỗi câu mỗi chữ đều phải đắn đo suy nghĩ, nên tôi lại cảm thấy rất thích thú.

Đơn vị của Petya đóng trên phố Đại học bờ sông. Sau khi tiễn con đi rồi, anh liền ghi tên tham gia vào đội tự vệ thành. Hễ lúc nào rỗi rãi là tôi chạy lại thăm Petya. Chúng tôi hoặc ngồi trên đống gỗ tròn cạnh tường nhà hoặc đi bách bộ từ Học viện Ngôn ngữ đến chân tượng mặt người thân sư tử. Tất cả những kỷ niệm có tính chất văn hóa đều đã được đưa đi giấu hoặc được vùi dưới nhiều lớp bao cát. Thế mà không biết vì sao những tượng mặt người thân sư tử quý giá này lại vẫn còn trơ trơ ở đây như hồi còn hòa bình trước ngày hai hai tháng Sáu năm 1941. Chúng nằm phục trên bờ sông Neva nhìn thế sự xoay vần. Chúng mở to hai mắt, giương móng vuốt ra ngoài. Khi nhìn kỹ pho tượng, sắc mặt Petya phút chốc bỗng trở nên hết sức dịu dàng, tuồng như mải theo đuổi những suy tư riêng.

– Nặn được một chiếc vuốt như thế này có chết cũng không tiếc, – có một lần Petya nói với tôi như thế, sau đó anh ta thao thao bất tuyệt giải thích cho tôi hiểu rằng tại sao nói chiếc vuốt này là một tuyệt tác.

Tôi và Rozaliya Naumovna đem tất cả quần áo lót của Petya ra khâu lại, nhưng anh chẳng lấy cái nào cả, mặc dù những quần áo lót mà anh lĩnh ở tiểu đoàn xấu hơn rất nhiều. Xem ra anh ta rất mong muốn được sớm trở thành một chiến sĩ thực thụ.

Chương 5
Anh em

Ngày hôm qua tôi đến thăm Petya, anh ta chẳng nói năng gì cả, rõ ràng là anh ta đã nhận được lệnh hồi đêm. Tôi đang trực ban. Rozaliya Naumovna gọi tôi ra khỏi phòng báo cho biết là Petya vừa gọi điện thoại về nhà, nhắn tôi phải đến ngay trước buổi trưa. Giờ trực ban của tôi phải đến buổi trưa mới hết, nhưng tôi đã xin được phép và chị Varya Trofimova đã trực giúp thay tôi. Chưa đến mười giờ tôi đã có mặt ở trước cửa Học viện Ngôn ngữ. Một chiến sĩ quen biết trong tiểu đoàn của Petya thoáng hiện ra ở cửa sổ, tôi gọi anh lại.

– Chị muốn gặp Skovorodnikov phải không? Tôi sẽ giúp chị ngay…

Petya lật đật từ trong cổng đi ra. Chúng tôi chào hỏi nhau rồi cùng đi dọc theo phố bờ sông đến bức tượng mặt người thân sư tử.

– Chị Katya, hôm nay chúng tôi đi rồi, – anh nói. Tôi rất phấn khởi khi biết tin này.

Anh im lặng một lúc lâu. Anh đang xúc động.

– Thực chẳng ai ngờ tới. Đáng lẽ trong những ngày này chúng tôi sẽ phải tổ chức một cuộc hành quân luyện tập, nhưng xem chừng tình hình bây giờ đã thay đổi rồi.

Tôi gật đầu. Trong những ngày gần đây có nhiều thương binh không ngừng được đưa từ Luga đến, vì thế không khó đoán ra rằng tình hình có nhiều thay đổi.

– Tôi đã viết xong thư gửi đi các nơi. – Petya tiếp tục nói và bắt đầu lục sắc-cốt. – Tôi muốn nhờ chị… Riêng lá thư này đừng gửi đi.

Anh ta lấy trong sắc-cốt ra một phong bì không dán và không ghi chữ ở ngoài đưa cho tôi.

– Lá thư này tôi để lại cho cháu Petya. Nhờ chị sau này đưa cho cháu, nếu như tôi…

Anh định nói đến hai chữ “hy sinh”, đôi môi anh đã làm động tác để thốt ra hai chữ ấy, nhưng đột nhiên anh lại nở một nụ cười rất ngây thơ.

– Tất nhiên là không phải nhờ chị đưa ngay bây giờ mà phải chờ đến khoảng mười năm sau.

– Với Sanya không bao giờ anh ấy viết loại thư như thế này.

– Vì anh ấy đã có con đâu.

Hình như các cơ trên mặt tôi thoáng bị co lại. Petya giật mình lo lắng, ngỡ câu nói của mình đã làm tôi đau lòng. Chúng tôi cùng dừng bước, Petya nắm chặt lấy bàn tay tôi.

– Hiện nay anh Sanya thế nào? Anh ấy ở đâu?

– Tôi không biết tin tức gì cả.

– Tôi có gửi thư cho anh ấy qua trạm quân bưu dã chiến, nhưng mãi vẫn không nhận được thư trả lời. Nhưng dẫu sao anh ấy cũng sống rất đàng hoàng, chẳng có gì đáng lo ngại cả.

– Sao anh lại khẳng định như thế?

Anh ta im lặng.

– Tôi tin tưởng như vậy. Sẽ chẳng có gì xảy ra đâu. Chị có nhớ câu anh ấy nói: “Ở trên trời thì tôi không lo, nhưng khi ở dưới mặt đất tôi không dám chắc như thế” không?

Quả là Sanya có nói một câu như thế thực. Nhưng đó là việc xảy ra đã lâu, nay lại là thời chiến, câu ấy đã trở nên không có ý nghĩa thực tế nữa.

– Còn lá thư này tôi gửi cho ông cụ nhà tôi, – Petya rút ra lá thứ thứ hai. – Nhờ chị chuyển giúp, nếu như ông cụ còn sống. Đấy chị xem tôi chỉ toàn viết một loại thư như thế, thực là không có cách nào gửi đi được qua đường bưu điện, – anh ta nói thêm, giọng cay đắng. – Tôi cũng đã thương lượng xong, người ta đã nhận đưa những tác phẩm của tôi vào Viện bảo tàng Nga.

Tôi vỗ hai tay vào nhau tỏ ý sốt ruột.

– Không, đấy chỉ là phòng xa thôi, – Petya vội vàng thanh minh, – không phải vì có thể bị hy sinh, mà nói chung nên phòng trước. Cả Kostochkin, cả Lifshits, cả Nazarov cũng đều làm như thế hết.

Những người Petya nhắc đến tên đều là họa sĩ.

– Việc gì rồi cũng có thể xảy ra… Nhưng chưa chắc là bản thân tôi phải chịu những biến cố đó, cái đó có trời mà biết được, – anh ta nói vẻ sốt ruột. – Hay là chị cho rằng kẻ thù chỉ oanh tạc Moskva, còn Leningrad thì sẽ không đụng đến?

Tôi chưa bao giờ suy nghĩ như thế. Nhưng tôi nghĩ rằng anh ta sắp xếp mọi việc của bản thân như thế thì tự trong thâm tâm chắc là anh ta chẳng hy vọng có ngày trở về.

– Hình như chúng ta còn cho rằng mình là một việc, mà chiến tranh là một việc khác, – giọng anh ta nặng nề vẻ suy tư. – Nhưng trong thực tế…

Cuối cùng anh ta cởi đồng hồ trao cho tôi. Đến hành động này thì tôi phát cáu lên. Tôi mắng anh ta một trận nên thân, mắng đến nỗi anh ta phải bật cười và cất đồng hồ vào túi.

– Chị kỳ lắm, tôi vừa mới được lĩnh một chiếc đồng hồ có kim chỉ nam mới tinh, – anh ta nói. – Này chị Katya, chị có biết tôi bây giờ là cấp gì không? Đường đường là một thiếu úy rồi đấy, chị chớ có trêu vào.

Anh ta nhập ngũ mới vẻn vẹn có một tháng, tôi thực không hiểu nổi anh ta đã được thăng cấp thiếu úy lúc nào. Nhưng theo lời anh ta kể thì trong thời gian học ở viện, anh ta đã được huấn luyện sĩ quan dự bị trong một thời gian ngắn.

Chúng tôi đến bên bức tượng mặt người thân sư tử và rồi như thường lệ, cả hai cùng dừng lại cạnh dãy lan can sắt bị gãy mất mấy thanh ngang. Petya ngước nhìn bức tượng và thở dài. Có phải anh ta muốn nhìn để từ biệt bức tượng không? Anh ta vốn người đã cao to, bây giờ đứng thẳng, đầu ngẩng lên nên càng lồ lộ một thân hình to lớn. Sau này có một lần tiểu đoàn trưởng của anh nói với tôi rằng “Petya rất coi thường cái chết”. Đúng là cái hôm chia tay Petya trước bức tượng mặt người thân sư tử ấy, tôi đã cảm thấy rõ rệt niềm kiêu hãnh cùng sự khinh thường cái chết của anh.

Mặc dầu Petya biết rõ rằng lâu nay tôi coi sóc cháu như con đẻ của mình, nhưng trong giờ phút này cũng nên chính thức nói với anh đôi lời về vấn đề này. Trong phút chia tay, cần phải nói hết toàn bộ những ý nghĩ của mình, tôi cũng biết là phải làm như thế, nhưng chẳng hiểu sao lúc đó tôi chẳng nói được gì với anh ta cả. Mãi sau này khi đã trở về đến nhà tôi mới cảm thấy ân hận vô cùng.

Petya lại cầm lấy tay tôi và hôn nhẹ lên đó… Chúng tôi ôm nhau và giọng anh khe khẽ vang lên:

– Chị…

Tôi tiễn anh đến trước cửa Học viện Ngôn ngữ. Tuy qua một đêm không ngủ, tôi thấy trong người rất mệt, nhưng tôi vẫn cố đi về phố Petrogradskaya.

Hôm ấy trời rất oi bức. Lớp nhựa đường mới rải trên đoạn đường gần Rostralnaya Kolonna[73] đã bị chảy ra và hễ giẫm lên là bị lún xuống. Từ trên một chiếc xà-lan chở hàng đậu gần cầu Birzhevoy thoảng đưa lại mùi hắc ín nhẹ nhõm. Dòng sông Neva mênh mông hùng vĩ dường như không phải cuộn chảy mà là đương náo nức ca khúc khải hoàn tiến lên. Chính ngay đoạn sông đẹp đẽ nhất đã tách ra thành hai nhánh Neva cũng đẹp đẽ và hùng vĩ như đoạn sông chính. Nghĩ cũng thực là lạ, ngay trong lúc này, ở một nơi cách đây mấy trăm cây số lại có thể có một lũ lính Đức, mồ hôi mồ kê nhễ nhại đương cố dùng sức mạnh dã man của chúng để tiến về phía có những ngôi nhà nguy nga đồ sộ đây của chúng ta, tiến về phía có dòng sông Neva đang chìm đắm trong bầu không khí tưng bừng như ngày hội của mùa hè và những vườn hoa xanh tươi mới được sửa sang lại ở giữa trung tâm thành phố giữa cầu Birzhevoy và Dvortsovyi.

Nhưng giờ đây xung quanh hãy còn tạm thời yên tĩnh, chìm lắng, một toán trẻ con nô đùa thoải mái trong vườn hoa. Một ông già gác cửa cầm chiếc dây xích trên tay, vừa đi vừa thỉnh thoảng cúi xuống nhặt những mảnh giấy vụn bị các em vứt tung trên con đường hẻm đi vào vườn hoa.

Chương 6
Bây giờ chúng ta đều bình đẳng

Cũng như trước kia tôi đã nhớ tất cả những lần gặp mặt Sanya, giờ đây hình như tôi cũng nhớ mãi từng ngày tháng tôi nhận được thư của anh gửi đến. Tỉ dụ như nếu không tính mảnh giấy nhỏ anh viết để lại gọi tôi là “Pira Poleykin”, thì bức thư thứ hai tôi nhận được của anh là vào ngày mồng bảy tháng Tám. Một thời gian dài về sau tôi thường nằm chiêm bao thấy ngày hôm ấy và không hiểu bởi cớ gì toàn thấy những cảnh rùng rợn lo âu, đến nỗi tôi đâm ra cáu bẳn với ngay bản thân mình.

Tôi không ngủ lại bệnh viện mà hôm nào cũng về nhà. Vì nhà có một mình nên sáng nào tôi cũng dậy sớm và đi gọi bà Rozaliya Naumovna. Tôi gặp bà ở giữa sân, có ba chú bé đang đứng trước mặt bà và bà đang dạy chúng cách pha chất màu.

– Đậm quá hoặc loãng quá cũng đều không tốt, – bà nói. – Tấm bảng đâu rồi? Vorobyov, không được nghịch kìa. Hãy thử vẽ lên bảng xem nào. Cứ lần lượt từng đứa một.

Theo quán tính bà nói với tôi cùng bằng cái giọng nghề nghiệp như vậy:

– Việc sơn màu lên các bộ phận phía trên của các vật kiến trúc là một phương pháp phòng hỏa tốt. Nó sẽ trở thành những nguyên liệu chịu lửa. Tôi đang dạy các em cách sơn.

– Chị Rozaliya Naumovna, – tôi rụt rè hỏi. – Chị chưa về nhà ngay bây giờ à? Lát nữa sẽ có người gọi điện thoại cho tôi đấy.

Tôi đang chờ điện thoại từ Viện bảo tàng Nga gọi đến. Tác phẩm của Petya đã gói kỹ mà chẳng hiểu vì sao mãi vẫn không thấy họ cử người đến nhận.

– Một tiếng đồng hồ nữa tôi sẽ về. Bây giờ tôi phải dẫn các cháu lên gác, chia việc cho chúng xong tôi mới rảnh được. Katya, cô xem đấy, tôi có vất vả không nào! – Bà khoát tay nói giọng hấp tấp. – Cô có thư đấy, một bức. Tay tôi bây giờ đầy cả nước màu. Cô lấy hộ tôi vậy.

Tôi thọc tay vào túi áo bà lấy ra một phong thư của Sanya vừa gửi tới.

Như mọi lần, thoạt tiên tôi đọc lướt qua một lượt từ đầu đến cuối bức thư, để nhanh chóng xem Sanya có bị chuyện gì không, rồi sau đó thong thả xem lại, đọc kỹ từng chữ một.

“Em còn nhớ Grisha Trofimov không?” – Trong những dòng ở cuối thư, anh viết. – “Cậu ấy đã từng cùng anh phun màu xanh Paris xuống mặt hồ. Hôm qua bọn anh đã làm lễ an táng cậu ấy”.

Khi tôi đến Saratov, Grisha Trofimov đã đi không còn ở đó nữa, nên tôi không nhớ rõ anh, càng không biết hiện nay anh ấy cùng phục vụ trong cùng một đoàn với Sanya. Nhưng hình ảnh của Varya bất hạnh liền hiện lên trong ký ức của tôi. Bức thư trong tay tôi tuột khỏi tay rơi xuống đất.

… Đã đến giờ phải đến bệnh viện, nhưng tôi cứ lê bước đi về nhà, hoàn toàn quên rằng đã giao chìa khóa cửa cho bà Rozaliya Naumovna. Tôi gặp bà “bảo mẫu khoa học” ngay trên cầu thang, bà ta lập tức túm lấy tôi kêu khổ là mãi vẫn không tìm được việc làm. Vì “lương thực thiếu” nên không ai chịu nhận bà vào làm cả. Tôi nghe bà nói, nghĩ bụng: “Varya ơi, chị thật đáng thương!”

Trên đường đi đến bệnh viện, tôi lấy thư ra đọc lại một lần nữa. Đột nhiên tôi nhớ ra rằng từ trước đến nay chưa bao giờ Sanya viết cho tôi những bức thư loại như thế này. Còn nhớ có một lần ở Krym, khi về mặt anh tái nhợt và có vẻ mệt mỏi. Anh nói vì phải chịu nóng suốt ngày nên đầu rất đau. Ngày hôm sau chị vợ của một phi công hoa tiêu bảo với tôi rằng máy bay của họ bị cháy trong không trung và hai người đã cố lái để hạ cánh an toàn chiếc máy bay chở đầy bom ấy. Tôi liền chạy đi hỏi Sanya, anh cười đáp:

– Em nằm mê đấy à?

Sanya rất yêu tôi. Anh cố hết sức tránh không để tôi phải gánh lấy cái gánh nặng nguy hiểm trong nghề nghiệp của mình một cách có ý thức. Nay anh đột nhiên nói đến sự hy sinh của bạn anh một cách tỉ mỉ và bình tĩnh đến như thế, ngay đến cả ngôi mộ của Trofimov cũng được anh tả rất kỹ. Sanya mà cũng đi làm cái việc như thế!

“Bọn anh đem xếp những quả đạn pháo không nổ vào giữa, chung quanh chất đầy những cánh bom trông tựa như một đóa hoa làm bằng sắt”.

Tôi không biết nghĩ như thế có quá phức tạp không, đã có lần bác Ivan Pavlych nói rằng tôi đánh giá Sanya quá phức tạp, nói như thế không phải là không có cơ sở. Trong bức thư này không thấy nói rõ, nhưng sau khi đọc xong thì tôi hiểu ý anh muốn nói là: “Bây giờ chúng ta bình đẳng rồi”. “Em phải chuẩn bị để đón hết mọi thứ, từ nay về sau anh sẽ không giấu giếm em bất cứ việc gì”.

Tủ treo áo bơ-lu để ở khoa “Răng Hàm Mặt”, tôi mặc vội chiếc áo rồi vượt qua khoảng sân trống để vào nhà bệnh viện. Chưa bước vào tới phòng của mình, tôi liền nghe thấy tiếng nói của Varya.

– Nếu bệnh nhân không biết thì chúng ta phải làm thôi, – chị ta nói giọng giận dữ.

Chị đang gắt một cô y tá vì cô ấy chưa rửa mồm cho bệnh nhân bằng nước ô-xy già. Giọng nói của chị vẫn kiên quyết và bình thản như ngày hôm qua, hôm kia. Chị vẫn kiên cường, cương trực và có pha mấy phần nam giới. Chị vừa phân phối công việc vừa bước ra ngoài. Tôi nháy mắt chào chị. Chị vẫn là Varya xưa nay của chúng tôi. Chị còn là người rất vô tư, đối với chị, việc gì cũng chưa xảy ra cả!

Tôi đi qua phòng làm việc của Varya, mắt không dám ngẩng ngước lên, tựa như tôi có tội với chị vậy. Tôi đã phạm sai lầm gì đối với chị, bản thân tôi cũng không biết nữa.

Ngày hôm ấy đi qua rất chậm. Thương binh được liên tiếp đưa đến, cuối cùng trong các phòng bệnh nhân hết cả chỗ nằm. Y tá trưởng cử tôi đi xin ý kiến bác sĩ trưởng xem có xếp thêm một số giường ở ngoài hành lang được không.

Tôi gõ cửa buồng làm việc, lúc đầu gõ nhẹ, sau gõ mạnh dần. Không có ai trả lời. Tôi đẩy hé cửa, nhìn thấy Varya ở trong phòng.

Bác sĩ trưởng không có nhà, hình như chị ấy cũng đang tìm bác sĩ. Chị đứng lom khom phía trước cửa sổ, lấy ngón tay lau đi lau lại rất mạnh và đều đều vào tấm kính. Chị không quay người lại, có lẽ chị không nghe bước chân của tôi đi vào và cũng không nhìn thấy tôi đứng ở ngay cửa. Chị bước dọc theo cửa sổ và mấy lần chị va mạnh đầu vào tường.

Đây là lần đầu tiên tôi nhìn thấy có người húc đầu vào tường như thế. Chị không đập trán vào tường mà đập hai bên đầu vào tường, có lẽ để cho đau hơn. Chị không khóc, trên bộ mặt đờ đẫn của chị lộ rõ vẻ nghiêm túc đặc biệt. Đầu chị rung lên và đột nhiên hai vai rũ xuống, mặt chị áp sát vào tường…

Thế là chị đã biết tin rồi. Trong cái ngày mệt mỏi và đầy đau buồn này, vì nhân viên công tác không đủ, một số trường hợp phẫu thuật chưa gấp lắm bắt buộc phải hoãn lại. Trong lúc mọi người vô cùng lo lắng vì không có chỗ cho bệnh nhân nằm thì Varya vẫn làm việc rất hăng hái như chẳng có việc gì xảy ra cả. Chị dạy một người bị thụt lưỡi ở buồng số Một nói chuyện. Chính giữa lúc này chị đã biết được tin. Bởi chuyện khoai tây chưa được gọt sạch và ống nước bị tắc mà bác cấp dưỡng bị chị phê bình rất găng. Lúc này chị đã biết tin rồi, tất cả các phòng bệnh đều có thể nghe rõ giọng nói cáu giận nhưng rất tự tin của chị. Nhưng không có một người nào trên thế giới này có thể đoán biết được rằng chị đã biết được tin gì.

Chương 7
Gửi “Ekaterina Ivanovna Tatarinova Grigorieva”

Số lần tôi ngủ lại bệnh viện càng về sau càng nhiều, có khi ở lại một mạch đến hai ba ngày liền và sau cùng tôi ở lại hẳn đấy, chỉ về nhà khi nào bà Rozaliya Naumovna yêu cầu tôi phải về mà thôi.

– Cô không ở nhà, tôi buồn không thể nào chịu được, Katya ạ, – bà nói.

“Buồn không thể chịu được”, câu nói này có nghĩa là bà không biết cách đối phó với bà Berta như thế nào. Vì bà này càng ngày càng tỏ ra nhát gan, càng ít muốn nói năng trò chuyện. Bà không đi làm, suốt ngày nằm trên chiếc ghế đi-văng trong nhà và hầu như là đã tuyệt thực hoàn toàn.

Hoàn cảnh của bà ta rất gay go nên tôi có khuyên bà Rozaliya Naumovna hãy đưa bà ta ra ngay khỏi Leningrad. Nhưng Rozaliya Naumovna không yên tâm để bà đi một mình và cũng không muốn chính mình đi theo.

… Trong phòng yên tĩnh khác thường. Ánh mặt trời chiếu xuyên qua khe cánh cửa sổ hé mở. Từng luồng ánh sáng rọi chiếu lên các thứ đồ đạc trong nhà và sàn nhà. Tôi ngồi len vào sát bà Berta và bắt đầu suy nghĩ, sau đó bừng tỉnh dậy từ sau những suy nghĩ đau buồn, chúng như muốn kéo tôi ra khỏi căn buồng này. Trong buồng bày biện khá nhiều dụng cụ gia đình, một bà già người gầy yếu mặc bộ quần áo ngủ sạch sẽ đương chăm chú cắt giấy lau bát đĩa, đây là việc mà gần đây bà rất thích làm.

– Bà cứ như thế này mãi khéo không sẽ bị bệnh thần kinh mất.

Tôi buột miệng nói câu này ra, bà Berta liền đặt thếp giấy lau bát đĩa trên tay xuống, ngơ ngác nhìn tôi.

– Katya, có người đang chờ cô đấy, – bà ngừng lại một lúc rồi nói.

– Ai thế ạ?

– Nào tôi có biết!

Tôi vội vàng chạy về phòng riêng của mình. Một ông già lạ mặt đang nằm ngủ ngay trong phòng, hai tay đặt trên bụng.

Tôi nhón gót chân bước trở ra, quay ra chỗ bà Berta.

– Ông ấy bảo bà là quen cháu không ạ?

– Rozaliya Naumovna có nói chuyện với ông ấy chứ tôi không biết. Có việc gì vậy?

– Không có gì đâu ạ, chỉ có điều là từ thuở bé đến giờ đây là lần đầu tiên cháu trông thấy ông già này.

– Cô nói cái gì vậy? – Bà Berta hoảng hốt kêu lên. – Ông ấy nói rằng là người quen của cô kia mà!

Tôi khuyên bà yên tâm. Song thực sự là từ xưa đến nay tôi không có một người quen nào có dáng cao lớn, rậm râu và đeo kính kẹp mũi như thế kia. Tôi cảm thấy nực cười. Làm sao lại có thể có một việc lạ lùng như thế này được nhỉ? Quân phục và mặt nạ của ông khách được treo trên lưng ghế. Ông ta có vẻ là một lính thủy.

Cuối cùng ông khách đã tỉnh giấc. Ông ta vừa ngáp dài vừa ngồi bật dậy, ông ta mò mẫm xung quanh để tìm chiếc kính cận. Tôi ho lên một tiếng khiến ông giật nảy người.

– Chị là Ekaterina Ivanovna có phải không?

– Vâng ạ.

– Chị Katya này, – ông ta nói giọng từ tốn. – Thực chẳng còn hiểu ra làm sao nữa, tôi vừa vào đến nơi là ngủ say.

Tôi mở to hai mắt nhìn ông ta.

– Cố nhiên là cô rất khó nhận ra tôi. Nhưng đối với Sanya của cô là chỗ quen thuộc cũ… Trời, đã bao nhiêu năm rồi nhỉ?

Ông ta lẩm bẩm tính.

– Hai mươi nhăm năm rồi còn gì. Trời, hai mươi nhăm năm ròng, không hơn không kém.

– Bác Ivan Ivanych có phải không ạ?

– Chính tôi đây.

Đó chính là bác sĩ Ivan Ivanych. Tôi đã nghe Sanya nhắc đến tên bác có đến hàng nghìn lần. Bác là người dạy Sanya nói những tiếng đầu tiên rất buồn cười: “Abram, gà, hòm”. Bác đã từng cùng Sanya đáp máy bay đến Vanokan, giữa đường gặp bão tuyết kéo dài ròng rã ba ngày ba đêm. Hai người không có cách nào khác ngoài cách ngồi chờ chết, nếu không nhờ nghị lực đặc biệt kiên cường của bác sĩ thì chắc chắn tai nạn đã xảy ra rồi. Tôi có cảm giác rằng mỗi khi kể về bác sĩ, giọng nói và cử chỉ của anh đều trở nên rất ngây thơ, bé bỏng. Anh có vẻ như kể một mẩu chuyện thần thoại lạ lùng. Quả thật, nom ông rất giống bác sĩ Aybolit, có một bộ mặt đỏ hồng đầy vết nhăn, một chiếc mũi to cùng chiếc kính kẹp mũi, một đôi tay thô dài và khi ông nói, có vẻ như muốn ném một vật gì đó vào mặt người nghe.

– Cháu đang vắt óc để nhớ lại xem bác là ai. Xin bác sĩ cho biết là bác từ đâu đến, có phải từ xa không?

– Không, không xa lắm đâu. Tôi ở vĩ độ 69.

– Bác ở trong hải quân phải không?

– Tôi là người lính thủy Hồng hải, vừa xinh đẹp vừa trẻ trung[74], – bác sĩ nói. – Tôi sẽ kể cho cô nghe tất cả ngay bây giờ. Hãy cho tôi một cốc nước chè đã chứ!

Ông ta ghé bộ mặt đầy râu lại hôn lên mặt tôi. Tôi chạy đi đun nước chè rồi trở lại nói với ông rằng cho đến bây giờ Sanya vẫn đem theo mình chiếc ống nghe bằng gỗ mà hồi xưa ông đã bỏ quên trong một ngôi nhà nhỏ hầu như đã bị tuyết lấp kín ở một làng quê hẻo lánh ở Ensk.

Ông cười vang lên. Mấy phút sau chúng tôi ngồi cạnh nhau và bắt đầu nói chuyện, thân mật như đã từng quen biết nhau cách đây hàng nghìn năm. Sự thực cũng đúng như thế, tuy không lâu đến hàng nghìn năm song cũng đã từ lâu lắm, tôi như đã quen biết ông ngay sau lần đầu tiên Sanya nói về ông.

Việc bác sĩ ra phục vụ ở hạm đội là việc mới xảy ra đây, từ sau ngày nổ ra chiến tranh. Đó là ý nguyện của bác sĩ. Mặc cho khu tự trị của dân tộc Nenets không đồng ý, một cán bộ tên là Ledkov nói chuyện với ông suốt một buổi tối, khuyên ông hãy lưu lại vì tuổi già. Nhưng ông vẫn nhất quyết giữ ý kiến của mình. Con trai bác sĩ tên là Volodya hiện đang tham gia chiến đấu trong các đơn vị ở mặt trận Leningrad. Bác sĩ cho rằng cần phải trực tiếp tham gia chiến đấu chứ không nên ngồi lại ở một nơi cách mặt trận hàng mười vạn tám ngàn dặm. Sau đó ít lâu ông được điều đến công tác tại các đơn vị tàu ngầm ở thành phố Bắc cực. Đây là thành phố Polyarnoye chứ không phải là thành phố Zapolyarye. Đấy là một thành phố quân sự ở eo biển Kolsky cách Zapolyarye hai nghìn cây số. Các phi công hải quân ở thành phố Polyarnoye nói với ông rằng Sanya phục vụ trong đơn vị không quân bay đường dài, thường bay đến Königsberg, và còn nghe nói rằng một trung đoàn của đơn vị này sẽ được bay lên phương bắc.

– Tại sao lại bay đến Königsberg ạ? Cháu chẳng hay biết gì cả.

– Đấy cô xem, – bác sĩ nói, giọng không hài lòng. – Nếu cô không biết thì còn ai biết nữa?

– Biết từ nguồn tin nào ạ? Viết thư cho cháu, không bao giờ Sanya cho biết những tin ấy.

– Thôi cứ cho là như thế, – bác sĩ đồng tình. – Nhưng dẫu sao cũng cần phải biết, cần phải biết.

Tôi bưng nước chè lên, ông uống một hơi cạn cốc rồi nói: “Khá lắm!”

– Hiện nay ở ngoài mặt trận rất gian khổ, – ông nói. – Tôi có gặp Volodya, anh ta cũng nói là rất gian khổ. Ngay ở vùng ngoại vi Leningrad của chúng ta đây, tình hình cũng khá căng thẳng. Xin lỗi, tôi có mang đến cho cô một bức thư đây.

– Thưa bác, của ai thế ạ?

– Của một người bạn cũ, – bác sĩ nói giọng đầy vẻ bí mật, vừa loay hoay tìm chiếc mặt nạ, trong lúc chiếc mặt nạ treo ngay trước mặt ông. – Anh ta ở cùng một đơn vị với Volodya. Chính anh ta cho tôi biết cô đang ở Leningrad. Khi tôi sắp đi anh ta có nhờ cầm theo một bức thư.

Trên phong bì bức thư viết: “Gửi Ekaterina Ivanovna Tatarinova Grigorieva” cùng với địa chỉ tỉ mỉ. Đề phòng khi bác sĩ không tìm gặp được tôi ở nhà, trên phong bì còn ghi cả địa chỉ của bệnh viện, nét bút rõ ràng, sắc nhọn và có phần là lạ. Tôi hồi hộp đọc kỹ phong bì. Không, đây là của người quen. Đó là bức thư của Romashov.

– Thế nào? – Bác sĩ hỏi, giọng trịnh trọng. – Đã nhận được ra chưa đấy?

– Nhận ra rồi ạ, – tôi quẳng bức thư ra bàn. – Bác quen anh này à?

– Chúng tôi mới quen nhau ở chỗ Volodya. Anh ấy là một con người rất tốt. Anh ta đang phụ trách công tác hành chính kinh tế. Volodya nói rằng đơn vị không có anh ấy thì chẳng khác nào cụt mất tay. Một con người rất đáng yêu. Rất tiếc là phải xa nhau.

Tôi đối đáp mấy câu cho qua chuyện.

– Đúng, anh ta thật đáng yêu, – bác sĩ nói tiếp. – Quả là có lúc anh ta uống rượu chút ít.

– Cũng lạ. Không biết anh ấy làm sao biết được địa chỉ của cháu? Sao anh ấy biết hiện nay cháu đang ở Leningrad?

– Sao lại thế? Lẽ nào anh ấy chưa đến đây bao giờ sao?

Tôi lặng im.

– Ừ…, – bác sĩ nhìn tôi chăm chăm qua phía trên của cặp kính kẹp mũi rồi nói tiếp: – tôi tưởng anh ấy là bạn của cô. Anh ấy kể cho tôi nghe cả quá trình sống trước đây của cô, nhất là những năm gần đây. Những điều này tôi lại biết rất ít.

– Bác sĩ ạ, anh ta là một con người rất đáng sợ.

– Ra là như vậy đấy!

– Thôi cứ mặc xác anh ta. Bác uống nước chè nữa không?

Bác sĩ lại uống hết một cốc nữa, cũng uống từng hớp một. Sau đó bác sĩ rút ra từng thỏi sô-cô-la và ca-cao mời tôi ăn.

– Thực là lạ, – ông trầm ngâm nói. – Thế nào, cô không định đọc bức thư này hay sao?

– Không, cháu sẽ đọc.

Tôi bóc phong thư.

“Katya, mong Katya hãy rời khỏi Leningrad ngay, – anh ta viết chữ rất to, rất ngoáy. – Tôi cầu xin Katya. Lúc này một phút cũng không được chần chừ. Tôi không thể nói hết những điều tôi biết được với Katya. Cầu mong tình yêu của tôi che chở được Katya thân yêu của tôi! Ấy Katya xem, tôi lại ăn nói lung tung rồi. Nếu không vì cảnh sống cô đơn hiện nay của Katya ở Leningrad làm cho đau lòng thì tôi không sao dám viết bức thư này. Đến Tikhvin có thể đi ô-tô. Nhưng nếu tàu hỏa còn chạy thì nên đi tàu hỏa hơn. Ôi lạy Chúa, không biết rồi tôi có còn dịp gặp lại Katya nữa không. Katya thân yêu, Katya là niềm hạnh phúc, là sức sống của tôi…”

Chương 8
Đây là thành tích của bác sĩ

Buổi tối nào chúng tôi cũng tụ họp tại phố Petrogradskaya. Có một lần tôi mời chị Varya Trofimova đến dự. Trong cuộc họp này, lần đầu tiên chị nói chuyện với bác sĩ về chồng chị. Bác sĩ hỏi một số câu đơn giản, chị trả lời từng câu một. Lúc này có thể thấy rõ rằng cái chết của chồng chị là quá ư lớn lao đối với chị và việc che giấu nỗi đau khổ lớn lao ấy là điều hết sức khó khăn. Ngày hôm sau chị đem tất cả thư và ảnh của chồng đến. Chúng tôi nhớ lại chuyến đi đến Saratov mà không cầm được nước mắt. Chuyện ấy như đã lùi vào dĩ vãng xa xăm, từ cái hồi chúng tôi còn là những cô gái ngây thơ. Khi tôi tiễn chị ra về, đôi mắt chị đã ráo hoảnh, trong lòng dường như đã thanh thản chút ít.

Đó là thành tích của bác sĩ.

Trong tuần lễ ông ở lại nhà chúng tôi, tình hình ở mặt trận Leningrad trở nên căng thẳng. Bọn Đức đưa đến nhiều lính mới, bắt đầu từ mờ sáng đã phải xuống hầm trú ẩn vì có báo động. Dạo này tôi ngủ rất kém, lúc nào cũng canh cánh lo cho Sanya. Một lần tôi vừa nằm xuống giường chưa kịp thay quần áo thì bác sĩ gõ cửa rồi bước vào. Ông nhét một con gấu trắng bé tí vào tay tôi.

– Đây là tác phẩm của Pankov, – ông nói. – Pankov là một người làm đồ mỹ nghệ nổi tiếng của dân tộc Nenets. Cô hãy giữ lấy làm kỷ niệm. Con gấu trắng này là của bác sĩ Ivan Ivanych tặng cô, nó sẽ nói với cô rằng Sanya sẽ trở về.

Đương nhiên đó chỉ là những lời nói không có căn cứ. Song lúc này, giữa lúc trong lòng đang rối bời, tôi cầm lấy con gấu và cảm thấy đó là những lời an ủi sâu sắc. Thỉnh thoảng tôi lại lấy nó từ trong xắc ra xem và thật tình mà nói tôi cũng thấy người vui vẻ, nhẹ nhõm hơn nhiều.

Sáng nào cũng nghe bác sĩ hát hoặc ngâm mấy câu thơ quen thuộc, có lẽ đó là sáng tác của ông. Sau đó ông đi tắm rất lâu. Ông nói rằng giữa cuộc oanh tạc của giặc Đức với cuộc đi tắm của ông như có một mối liên quan thần bí, hễ ông vừa vào nhà tắm là y như còi báo động phòng không lại rú lên. Những trường hợp như thế đã xảy ra khá nhiều lần. Khi ông đến ăn sáng, bộ râu nom rất dễ có cảm tình của ông vẫn còn ướt sũng. Việc đầu tiên của ông là ném cho tôi chiếc ghế, thế là tôi bắt buộc phải bắt lấy chân ghế và ném trả lại cho ông. Ông là người rất hài hước. Ông thích làm cho người khác ngạc nhiên.

Thật vậy, tuần lễ ông bác sĩ ở lại nhà chúng tôi thực đẹp vô cùng, nó tựa như trong một đêm giông tố mịt mù, chợt nghe thấy một giọng nói hiền hòa cất lên.

Nhưng phút chia tay đã đến. Ông thu dọn các thứ vào ba-lô. Ông buộc chặt số sách vừa mua được ở Leningrad.

Tôi tiễn ông đi…

Tưởng như chưa bao giờ người trên phố Nevsky lại đông đến như thế. Các bà đẩy những chiếc xe con, trên đó chất đầy những túi, những hòm xiểng, chậu giặt quần áo… luôn luôn quay đầu lại nhìn đàn con mệt mỏi, bẩn thỉu đang lẽo đẽo chạy theo sau. Những cụ già da rám nắng, từ nông thôn lên đi len vào giữa dòng người đông đúc. Họ là những người ở thị trấn Kolpintsy, ở làng “Nhi đồng”… Dân ngoại ô đang ồ ạt chen chúc nhau kéo vào thành phố.

Chúng tôi đi liền hai tiếng đồng hồ mới ra đến ga xe lửa đi Moskva. Tôi không để bác sĩ xách hành lý đi qua quảng trường. Tôi xách một số hành lý của ông đi dọc theo phố Nevsky cũ và dừng lại ở góc phố để đổi tay. Ivan Ivanych vượt lên phía trước. Đằng trước sân ga không một bóng người, tôi cảm thấy hết sức lạ lùng.

“Có lẽ lên tàu ở ga Ligovka”, – tôi suy nghĩ và thốt lên.

Thực là lạ. Đến bây giờ tôi vẫn còn nhớ rất rõ cái giờ phút xảy ra lúc ấy: trong phút chốc, ánh mặt trời rọi chiếu chan hòa xuống quảng trường Khởi Nghĩa, ông bác sĩ với dáng hình cao lớn, mặc quân phục hải quân, đang dấn từng bước một lên bậc tam cấp. Cái bóng đen, gãy khúc do các bậc tam cấp tạo nên theo bước chân của ông cũng lên cao dần. Phía cửa nhà ga đằng kia tịnh không một bóng người, gây một nỗi xao xuyến trong lòng người…

Cánh cửa nhà ga đóng im ỉm. Bác sĩ gõ cửa. Một bà béo phì đầu đội mũ cát-két của ngành đường sắt thò đầu ra ngoài, không biết nói với ông những gì. Ông đứng im một hồi lâu rồi uể oải bước lại phía tôi. Nét mặt ông rất nghiêm nghị.

– Này, Katya, hãy mang hành lý lại đằng này, – ông nói to. – Đành về thôi. Đoạn đường sắt cuối cùng đã bị cắt đứt rồi. Tàu hỏa không chạy được nữa…

Mấy hôm sau, bác sĩ đáp máy bay ra đi.

Chương 9
Rút lui

Người tài xế của chúng tôi lần đầu tiên lái xe trên đoạn đường này của mặt trận. Chúng tôi phải dừng lại nhiều lần ở những chỗ đường rẽ để xem bản đồ. Chúng tôi đã đi được hơn một tiếng đồng hồ. Điều khiến tôi ngạc nhiên là quân Đức hãy còn cách khá xa Leningrad. Đằng sau Oranienbaum, đoạn giữa Gostilitsy và Koporyu là một đoạn nhô hẳn ra ngoài, hải quân dùng hỏa lực của pháo tầm xa để khống chế đoạn này.

Chúng tôi cho ô-tô chạy về hướng sư đoàn tự vệ thành, tôi hết sức để ý tìm kiếm Petya vì anh ấy có mặt ngay trong sư đoàn này, thậm chí tôi còn biết cả tên của đồng chí chính ủy trung đoàn.

… Một chiếc ô-tô lớn kéo một khẩu pháo bị hỏng chạy ngược về phía chúng tôi. Hàng đoàn ô-tô nối đuôi nhau chạy trên con đường lớn, trống trải và đầy bụi. Cô cứu thương tên là Panya dáng người thấp bé nhưng chắc nịch, đôi má bầu bĩnh như trẻ con, nói với tôi trên một đoạn đường ở phía trước hai bên đang bắn nhau dữ dội. Cô gái quấn chiếc đuôi sam lên đầu. Mỗi khi ô-tô bị xóc mạnh cô đều cười phá lên.

Chúng tôi đã vượt qua khu vực bị bắn phá, thỉnh thoảng một vài quả đạn đại bác của bọn Đức bắn tới nổ ở phía sau ô-tô. Tôi mở cửa sau ra nhìn, thấy những cột khói và bụi đất đang bốc lên cao. Chúng tôi mở hết tốc lực lao vào làng. Người lái xe phanh xe lại, ngoái đầu ra ngoài nhìn cái chắn bùn bị mảnh đạn làm hư hỏng, chửi um lên. Tôi cùng với Panya lợi dụng thời cơ này chạy đi tìm tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn cứu thương.

Đây là một làng rất bình thường, cảnh vật xung quanh cũng hết sức bình dị: những dãy hàng rào kết bằng cành liễu, những hàng cây vừa nảy lộc, những chiếc lò xây ở góc sân, những nhà kho chứa ngũ cốc dùng dây thừng buộc cửa… Bên trong luôn luôn gây một cảm giác yên tĩnh và sặc mùi cỏ khô. Bộ tư lệnh sư đoàn đóng ngay ở đây, cách tiền duyên khoảng hai ba cây số. Một chị cứu thương mặc quần dài, đeo súng lục kiểu Nagant, chỉ dãy rừng thưa ở phía bên kia cánh đồng cỏ nói với tôi: “Chúng nó ở đằng ấy đấy, ngay trong khu rừng thưa kia”. Đằng sau cánh rừng thưa là cánh rừng bạch dương loang loáng ánh mặt trời.

Lệnh trên quy định trời vừa tối là bắt đầu chuyển thương binh. Vì vậy hễ có giờ rảnh là tôi tranh thủ đi tìm Petya ngay. Tôi hỏi thăm khắp lượt các thương binh, hộ lý, liên lạc của chính ủy sư đoàn. Người ta nói với tôi rằng anh liên lạc này quen tất cả các sĩ quan. Vị chính ủy của trung đoàn Petya, chính người mà tôi đã biết tên, hôm qua đã hy sinh mất rồi. Bộ chính trị mặt trận vừa cho tôi biết tin này.

– Skornyakov cũng hy sinh rồi, – một sĩ quan chính trị cấp tá của bộ chính trị có thân hình to khỏe nói với tôi.

Tôi tìm được vị sĩ quan này trong lúc ông ta đang ăn cơm trưa. Có lẽ vì thấy mặt tôi tái đi vì quá sợ hãi, ông phải ngừng ăn món xúp, nhìn ra xung quanh rồi hỏi một sĩ quan đang trùm áo khoác nằm trên chiếc ghế dài.

– Ruben, Skornyakov hy sinh rồi à?

Người sĩ quan trùm áo khoác trả lời là đã hy sinh rồi.

– Skovorodnikov, – tôi nói chữa lại, giọng lạc đi. – Sao lại Skornyakov? Thiếu úy Skovorodnikov!

– Skovorodnikov à? Tôi không quen một người nào như thế cả. Chị ăn cơm chưa?

– Cám ơn, ăn rồi ạ.

Khi tôi từ trụ sở Ban chính trị đi ra, hai chân run lập cập.

Một chiếc máy bay quần đảo trên bầu trời làng. Các cô cứu thương từ sân sau vội vàng chạy ra, hét thất thanh: “Marusya ơi, có máy bay đấy!” Đạn bắn xuống đường phố mỗi lúc một dày. Bây giờ có thể thấy rõ rằng giặc Đức không phải chỉ đánh vào trận địa pháo binh mà đánh cả vào làng mạc. Bộ đội của chúng ta đang rút lui. Khắp các thôn xóm tràn ngập những người mặc quân phục dính đầy bùn đất, sau đó một lúc lại kéo đi hết. Một em bé có đôi lông mày xếch, môi mím chặt, mũi cao chạy vào trụ sở của tiểu đoàn cứu thương, xin nước uống. Panya đưa nước cho em uống, tôi nhìn em uống nước bằng một thứ tình cảm hết sức mãnh liệt, thuần khiết và mặn mà. Cái yết hầu của em cứ lên lên xuống xuống, em vừa uống vừa đưa mắt nhìn ra đoạn đường bộ đội đang rút lui với ánh mắt giận dữ.

Chúng tôi xuất phát vào lúc chín giờ. Cả tiểu đoàn cứu thương cũng cùng rút với chúng tôi. Những cánh rừng bạch dương mới đây còn xanh tốt, óng ánh dưới ánh mặt trời, giờ đây đang bốc cháy. Những cột khói đen sẫm bị gió cuốn đang xô phủ về phía chúng tôi. Như thế càng hay, chúng tôi lợi dụng màn khói vượt qua cổng làng đang bắn nhau một cách dễ dàng. Bây giờ người ngồi trên xe chật ních nên chạy có vẻ đằm hơn trước, nhưng mỗi khi gặp ổ gà, ô-tô xóc mạnh là lại vang lên những tiếng rên khe khẽ. Tôi và Panya lo chăm sóc thương binh, sợ đầu họ bị chạm vào thùng xe, nên hai người mệt nhoài.

Hôm ấy là ngày mồng tám tháng Chín, ngày giặc Đức chuẩn bị mở cuộc tấn công quyết liệt. Chúng cho máy bay mở đợt oanh tạc đầu tiên xuống Leningrad. Những ngọn lửa hung dữ cứ như muốn trùm xuống ô-tô. Ô-tô của chúng tôi tiến ra đại lộ Quốc Tế, nhìn lại thấy hình như cả thành phố bị chìm trong biển lửa. Các thương binh bàn luận xôn xao. Qua ánh phản chiếu hồng rực, tôi nhìn thấy một anh lính thủy vai rộng, đầu quấn băng trắng xóa đang mệt nhọc bước tới.

Chương 10
Cuộc sống đương đi lên

Những tấm lá chắn bằng gỗ trước cửa sổ những cửa hàng đã cũ nát, có nhiều vết nứt, lớp sơn đã tróc gần hết. Trong các hầm hào của công viên và vườn hoa đều mọc đầy cỏ dại. Do báo động liên miên, cửa sổ các nhà vừa mở ra đã phải đóng lại ngay, nên hầu hết các nhà đều đóng kín cửa suốt ngày, không có lấy một chút ánh sáng mặt trời. Một số “chiến hào” mà hồi tháng Bảy tôi đã có dịp đi qua, giờ đây đã biến thành những điểm hỏa lực tạm thời khá kiên cố và vững mạnh. Các điểm hỏa lực này được xây dựng bằng khung sắt chế tạo sẵn từ nhà máy đưa ra.

Hình như trong suốt cả đời mình, chưa bao giờ tôi làm việc căng thẳng như mùa thu năm ấy ở Leningrad. Tôi vừa theo học lớp hàm thụ của Hội chữ thập đỏ Nga, vừa phải thường xuyên đi ra mặt trận. Vì tôi đã nhiều lần vượt qua bom đạn ác liệt để cứu thương binh nên được khen thưởng.

Đã lâu tôi chẳng nhận được thư từ gì, đành thỉnh thoảng lấy con gấu trắng bằng đá ra để tự an ủi. Không nhận được thư Sanya, tôi đành phải đi làm một việc hết sức vô ích là tìm tên Sanya trong danh sách những phi công được tuyên dương công trạng qua các cuộc ném bom Berlin, Königsberg, Ploiești.

Tôi làm việc với một tốc độ phi thường, như đoàn tàu hỏa lao nhanh về phía trước, bất chấp cả đèn tín hiệu, đến những ngọn gió rét buốt của đêm thu cũng phải né tránh sang một bên.

Một ngày như thế cuối cùng đã đến, đoàn tàu ầm ầm lướt qua, để lại một mình tôi nằm dưới vệ đường, vừa cô đơn, vừa mệt mỏi vô vàn.

Không hiểu vì sao từ nhỏ tôi đã ngượng khi phải kể lại những cảnh xảy ra trong giấc chiêm bao. Tôi chừng như đã gửi gắm tất cả những điều bí ẩn trong lòng cho chính mình. Nếu tôi đem những chuyện mà trên thế giới này chỉ có một mình tôi biết kể ra thì khác nào tôi đã làm lộ hết những bí mật của mình. Nhưng tôi sẽ xin kể giấc chiêm bao này.

Sau giờ trực ban tôi lưu lại bệnh viện và chợp mắt được chừng mười phút, nằm mê thấy mình ngồi trước cửa sổ học tiếng Tây Ban Nha. Hồi còn ở Krym, vì tôi bỏ dở lớp học ngoại ngữ mà đã từng bị Sanya giận dỗi, nên bây giờ tôi lại tiếp tục học tiếng Tây Ban Nha. Chẳng lẽ bên ngoài cửa sổ kia là Krym ư? Ngoài đó còn giống như ở thiên đường, những cành mận trĩu quả, những quả đào trơn bóng, vàng hườm, óng ánh như sắp sửa bị ánh mặt trời làm cho chảy ra, khắp nơi rực rỡ màu hoa: cây thuốc lá, cây hoa thập tự, cây hoa hồng. Thực sự là nơi trăm hoa đua nở. Giữa lúc im ắng, tịch mịch bỗng vang lên một tiếng nổ đinh tai, tiếng cánh quạt chạy ào ạt, thực là khủng khiếp. Tôi quăng sách, nhảy qua bàn, vượt qua cửa sổ, chạy thẳng ra vườn hoa. Có việc gì thế nhỉ? Không biết là diều hâu hay là quạ, chỉ thấy một con chim rất lớn có mỏ quặp đang đỗ trên cành cây tiêu huyền[75], dang đôi cánh nhọn. Con chim lớn này quắp trong cái mỏ nhọn hoắt của nó một con chim ưng non. Con chim ưng bị quắp chặt không thể kêu được nữa, chỉ còn biết dùng đôi mắt như mắt người nhìn tôi cầu cứu. Tôi cảm thấy trái tim tôi thắt lại, tôi gào thét và muốn tìm một cây gậy, nhưng con chim diều hâu đã thong thả rời khỏi cành bay từ từ lên cao.

– Như thế đấy, bác Lukerya Ilinichna ạ, bác hãy giải thích cơn mê này xem, – tôi nói với một bà giúp việc đã có tuổi và thường làm cho tôi nhớ tới dì Dasha.

– Chồng cô sắp về rồi đấy.

– Tại sao thế ạ? Chẳng phải con chim đã bay mất rồi sao? Mà nó còn quắp cả con chim ưng non bay đi nữa.

Bà có vẻ suy nghĩ.

– Nói gì thì nói, anh ấy cũng sắp về rồi đấy.

Cả ngày hôm đó tôi không tài nào thoát ra khỏi ảnh hưởng của giấc chiêm bao đáng sợ và hoang đường ấy. Buổi tối tôi hẹn chị Varya đến ngủ với tôi.

Như mọi ngày, bắt đầu từ bảy giờ rưỡi là có báo động phòng không. Khi báo động lần thứ nhất, mặc dù bà Rozaliya Naumovna gọi điện thoại đến lấy danh nghĩa là đội bảo vệ ra lệnh cho chúng tôi xuống hầm, nhưng chúng tôi vẫn ngồi nguyên trong nhà. Lần báo động thứ hai chúng tôi vẫn ngồi trong nhà. Tôi vốn không chịu được không khí ẩm ướt và ngột ngạt trong hầm.

Lần báo động thứ ba bắt đầu. Bom rơi khá gần. Nhà cửa bị rung lên dữ dội, cứ như bước lên rồi lại lùi lại. Nồi niêu trong chạn bếp đều rơi lông lốc xuống sàn nhà. Varya mặc cho tôi phản đối, vẫn cố lôi tuột tôi xuống. Nhiều phụ nữ đứng ở cửa hầm tối mịt, bàn tán xôn xao. Tôi nhận ra tiếng nói quen thuộc của bà vợ bác quét sân người Tatar, tên bà là Gyul Izhberdeeva nhưng không hiểu vì lẽ gì tất cả mọi người trong nhà đều gọi bà là Masha.

– Nhà số chín bị trúng bom rồi, – bà nói. – Tan tành hết cả rồi! Ông quản lý đương phân công người đi đào bới!…

“Nhà số chín!” đó là ngôi nhà mà cửa hàng thực phẩm đang bán ở đấy.

– Mọi người hãy cầm lấy cuốc xẻng, đi mau! Tất cả đều phải đi! Ai không có thì vào kho lĩnh ngay. Nhanh lên các bà ơi! Nhanh lên…!

Trong bóng tối, bà cầm chiếc xẻng gõ toáng lên. Bà ấn cho tôi một chiếc, sau đó đưa cho Varya một chiếc khác. Trước đây khi khoa Thần kinh trong bệnh viện của trường Đại học Quân y bị đánh phá, tôi đã được huy động đi đào bới một lần. Toán phụ nữ đứng trước cửa hầm bàn tán một lúc rồi kéo nhau đi, chúng tôi liền đi theo họ.

Đêm hôm nay trời rất đẹp, như người Leningrad nói là đêm trong trẻo rất “thích hợp cho các cuộc oanh kích từ trên không”. Vừng trăng tròn vành vạnh như một quả bóng phòng không màu vàng treo lơ lửng trên bầu trời thành phố. Nước bắt đầu đóng băng, không khí trong lành, dễ chịu vô cùng. Lúc này mà được đi tản bộ, được cùng bạn thân ngồi tâm sự bên bờ sông, cùng choàng một chiếc áo mưa và nghe tiếng sóng vỗ vào bờ đá dưới chân thì còn gì thích thú bằng!

Nhưng chúng tôi lại phải vác cuốc, xẻng, lặng lẽ tiến về phía những ngôi nhà bị đổ nát mà đào bới cứu người bị sập.

Ngôi nhà “số chín” bị xẻ ra làm đôi. Quả bom đã xuyên suốt ngôi nhà đồ sộ năm tầng. Trong bóng tối, ngay trong đống vôi gạch tan hoang, hiện ra một góc sân kiểu Leningrad với những bóng gãy khúc rất lạ kỳ. Ngôi nhà đổ về phía trước, làm tắc cả đường. Trong đống gạch vụn và dụng cụ gia đình ngổn ngang, hiện lên một mảnh ván bị vỡ ra của chiếc đàn dương cầm. Có thể nhìn thấy chiếc tủ đựng thức ăn chỏng chơ trên gác ba cùng chiếc áo ba-đờ-xuy và chiếc mũ đàn bà còn treo trên tường.

Ở đây cũng vắng lặng như khu bệnh viện bị bom hôm nọ. Mọi người lặng lẽ và bình tĩnh tiến đến gần ngôi nhà bị bom. Chợt một người phụ nữ kêu rú lên một tiếng, rồi ngã xỉu xuống. Mấy người khiêng chị ra ngoài và sự yên lặng lại trở lại như trước. Một ông già bị tử thương nằm sõng soài bên đường. Ông mặc chiếc áo trắng dính đầy vôi bụi. Chiếc áo ba-đờ-xuy văng lên vỉa hè. Mọi người khi đi qua bên cạnh xác ông đều cúi xuống nhìn mặt rồi đi tránh sang một bên.

Căn nhà hầm sũng nước. Trước hết phải nghĩ cách tát nước ra ngoài. Đồng chí trung sĩ công an, người gầy gò và khéo léo chịu trách nhiệm phân phối công tác cứu sập cử tôi và Varya đi bơm nước.

Mặt đất dưới chân chúng tôi rung lên rồi lại im lặng. Trên đầu chúng tôi, pháo tín hiệu màu vàng nối tiếp nhau bay lên. Những luồng ánh sáng cực mạnh của đèn phòng không đan chéo nhau trên bầu trời, lúc co lại, lúc vươn dài ra. Tôi nhận ra một chiếc máy bay nhỏ xíu qua điểm giao nhau của hai luồng ánh sáng ấy.

Pháo cao xạ bắt đầu lên tiếng. Lúc đầu còn xa. Sau cứ gần lại dần. Tựa như có một người khổng lồ bước qua khu phố, cứ mỗi phút lại bắn lên không trung hàng ngàn phát súng lục. Tôi vừa đào bới vừa ngước đầu lên nhìn bầu trời và không khỏi ngạc nhiên trước một cảnh tượng đầy sự so sánh: một bên là cảnh rọi chiếu loạn xạ của ánh đèn pha, một bên là cảnh ánh trăng chan hòa tràn ngập khắp mọi nơi. Tiếng súng máy nổ giòn từng tràng ngắn, pháo tín hiệu đủ màu sắc bay nhằng nhịt trong không trung. Bức tranh chiến tranh này vừa sợ lại vừa thanh lịch làm sao!

Chiếc xe cứu thương đỗ bên cạnh sợi dây đội cảnh sát căng để ngăn cách khu nhà bị đánh phá. Mọi công tác cấp cứu được tiến hành khẩn trương. Tiếng ồn ào huyên náo, tiếng nói chuyện râm ran vọng lên từ dưới căn nhà hầm. Những người từ dưới căn nhà hầm đi ra mặt mày trắng nhợt, ướt sũng đến tận thắt lưng. Xem ra thì số người bị hy sinh không nhiều lắm.

Mặt chị Varya đỏ hồng, trông đẹp hẳn ra. Chị bận bịu tíu tít, vừa lục lọi tìm từ trong đống gạch vụn ra những mảnh chăn gối, sắp xếp cho những người bị thương được lần lượt đưa đến trạm điều trị, tiến hành hô hấp nhân tạo cho một số người, đồng thời giao việc cho các cô cứu thương. Hai bác sĩ được xe chữ thập đỏ đưa đến phục tùng từng mệnh lệnh của chị, chạy đi chạy lại luôn chân.

Chị vén cao váy, đi xuống nhà hầm cõng một người bị ướt sũng ra ngoài. Một anh cảnh sát người bé nhỏ vội vàng chạy lại giúp chị. Mấy cô cứu thương mang cáng lại ngay.

– Đặt lên cáng! – Chị ra lệnh.

Đấy là một chiến sĩ hồng quân, hoặc một sĩ quan gì đó. Anh ta mặc bộ quân phục bị nước ngấm ướt làm cho đen sẫm, đầu không đội mũ. Mọi người khiêng anh đặt lên cáng. Đầu anh gục xuống ngực. Varya nâng cằm anh lên, cái đầu lại ngửa ra sau, có vẻ lỏng lẻo như con búp-bê. Trên bộ mặt có vầng trán bị những mớ tóc vàng hoe che kín của anh, tôi chợt nhận ra một nét gì đó khá quen thuộc. Trong mấy phút đồng hồ, tôi vừa làm việc vừa cố nhớ lại con người này là ai.

– Tốt rồi, anh ấy sống rồi! – Varya khẽ nói, cáu kỉnh.

Chị vạch mồm anh ta ra rồi đút ngón tay vào. Cái đầu của anh ta khẽ động đậy trên tay chị rồi thình lình ho lên một tiếng, sau đó là tiếng thở khò khè, mệt nhọc.

– A, lại cắn vào tay người ta nữa kia à, ghê thật! – Varya lại nói, nhưng lần này như reo lên.

Cần máy bơm bật lên bật xuống đều đặn, tôi cố gắng theo dõi những động tác cấp cứu của Varya. Bây giờ người sĩ quan đã ngồi dậy được. Anh ta nhắm nghiền hai mắt và thở rất khó khăn. Mặt anh ta trắng bệch dưới ánh trăng. Chiếc mũi tẹt và chiếc cằm vuông như dùng phấn vẽ nên kia nhắc tôi nhớ đến một nét mặt quen thuộc mà tôi đã từng nhìn thấy hàng trăm nghìn lần. Bây giờ tôi thật không dám tin vào mắt mình nữa, tôi không nhận ra…

Cho đến nay tôi vẫn chưa rõ tại sao lúc đó tôi không để cho mọi người đưa Romashov, chính người sĩ quan ấy là Romashov, vào bệnh viện. Anh ta vẫn mặc bộ quân phục ngồi trên mặt đất. Anh ta ngước mắt lên, ánh mắt lộ rõ vẻ ngơ ngác, bần thần nhìn chúng tôi, rồi kêu lên giọng khản đặc: “Katya”. Nói ra cũng lạ, khi thấy anh ta nói được, tôi bất giác mừng rỡ vô cùng. Khi nhận ra tôi đang đứng trước mặt, tay cầm chiếc bình khí cho anh ta thở, anh ta không chút lộ vẻ ngạc nhiên. Nhưng khi tôi cầm tay anh ta để bắt mạch thì anh ta cắn chặt răng, người rung lên và cố gọi to một lần nữa: “Katya! Katya!”

Trời sắp sáng chúng tôi mới về đến nhà. Chúng tôi lảo đảo bước đi. Tuy chúng tôi không bị bom vùi xuống hầm nước song cũng mệt chẳng kém Romashov. Chúng tôi đi trước, Masha cùng một cô gái khác cáng Romashka đi theo sau. Anh ta cứ lo bị rơi mất ba-lô, đến nỗi Masha phải phát cáu lên ấn chiếc ba-lô vào trước mặt anh và nói:

– Anh nên nghĩ đến Chúa nhiều hơn nghĩ đến chiếc ba-lô này. Thế mà không biết ngượng. Anh hãy tụng kinh cám ơn Chúa đã cứu sống anh đi!

Chúng tôi đi mãi mới về đến nhà. Cà-phê lúc này là thứ được hoan nghênh nhất. Mấy đứa chúng tôi người bẩn thỉu như quỷ, đầu tóc rối bù, sau khi giao Romashov cho bà Rozaliya Naumovna, chúng tôi liền cùng một lúc nằm vật xuống chiếc giường trống trong nhà bếp.

– Mình thực sự không thể hiểu nổi lão ta là một người như thế nào? – Varya nói.

– Lão ta là một con người tồi tệ nhất trên thế giới này, – tôi trả lời giọng mệt mỏi.

– Đồ ngu, thế sao còn đưa hắn ta về đây mà nuôi?

– Người quen cũ, biết làm thế nào được.

Tôi uống cà-phê đến phát nóng người lên, phải cởi chiếc áo liền váy ra, trong đầu lộn xộn những ý nghĩ không đầu không đũa. Cuối cùng trước mắt tôi hiện lên một bộ mặt trắng nhợt, trong giấc mơ, tôi cố khoát tay gạt nó đi.

Chương 11
Bữa ăn tối. “Không phải nói về tôi đâu”

Rozaliya Naumovna kê giường của Romashov vào trong nhà ăn. Khi chúng tôi đi ra khỏi nhà thì anh ta vẫn còn đang ngủ say. Chiếc chăn bị tụt sang một bên. Anh ta mặc bộ quần lót sạch sẽ. Varya đi qua, cúi xuống kéo chăn đắp lại cho anh ta bằng một động tác quen thuộc. Anh ta cắn chặt răng, thở phì phò, hai mắt mở trừng trừng để lộ hai lòng mắt trắng dã. Giờ đây cái gã Romashov này không thể nào lẫn lộn với bất cứ một Romashov nào khác trên trái đất!

– Có thực hắn ta tồi tệ nhất trên đời này không? – Varya hỏi khẽ.

– Đúng thế.

– Nhưng mình thấy hắn ta có gì đâu.

– Chị sắp điên rồi đấy!

– Thật thà mà nói, mình thấy lão ta cũng chẳng có gì. Cô có biết tại sao lão ta lại ngủ như thế không? Chỉ vì cái mặt của lão ta ngắn quá đấy thôi.

Tại sao tôi lại cứ nghĩ rằng hễ tối đến là Romashov nên tan biến đi như một ảo ảnh? Nhưng trong thực tế thì anh ta vẫn cứ tồn tại như thường. Tôi gọi điện thoại về nhà, người nghe điện thoại không phải là bà Rozaliya Naumovna mà lại là anh ta.

– Katya, tôi rất cần nói chuyện với cô, – anh ta nói bằng một giọng tôn kính và chắc nịch. – Lúc nào cô sẽ về nhà? Nếu cô không về thì tôi xin đến chỗ cô, được chứ?

– Anh đến đây.

– Tôi e rằng ở bệnh viện không tiện lắm.

– Thế thì thôi vậy. Nhưng phải đến mấy hôm nữa tôi mới về nhà được.

Anh ta im lặng một lúc lâu.

– Tôi biết là cô chẳng muốn gặp mặt tôi chút nào. Nhưng việc xảy ra đã lâu rồi… Nguyên nhân cô không muốn gặp tôi…

– Không, chưa lâu lắm đâu…

– Cô muốn nói việc tôi nhờ bác sĩ Ivan Pavlov đưa giúp bức thư đến phải không? – Anh ta sôi nổi hỏi. – Cô nhận được bức thư ấy rồi à?

Tôi không trả lời.

– Hãy tha lỗi cho tôi.

Lại một hồi im lặng.

– Chúng ta gặp nhau ở đây không phải ngẫu nhiên đâu. Tôi đến đây là chỉ cốt để tìm cô thôi. Khi đi qua nhà hầm, vì nghe có người thét lên rằng trong đó có các em nhỏ nên tôi lao vào và bị nạn. Nhưng cái đó chẳng có quan hệ gì. Tôi cần được gặp cô vì việc tôi muốn nói có liên quan đến cô.

– Việc gì?

– Một việc rất quan trọng. Tôi muốn nói lại với cô toàn bộ tình hình.

Tim tôi rộn lên, tựa như tôi không biết ai đang nói chuyện với tôi vậy.

– Anh nói đi.

Lần này anh ta im lặng rất lâu, đến nỗi tý nữa thì tôi đặt ống nghe xuống.

– Thôi, không cần nói nữa. Tôi sẽ đi đây. Sau này cô chẳng bao giờ trông thấy tôi nữa đâu. Tôi thề như vậy đấy.

Anh ta còn lẩm bẩm mấy câu gì nữa mà tôi không nghe rõ. Tôi mường tượng thấy anh ta đứng đó, hai hàm răng nghiến chặt, mắt nhắm nghiền, tay cầm ống nói mà thở hổn hển. Nhưng những lời nói đầy vẻ kiên quyết vừa rồi của anh ta khiến tôi tin; nên tôi báo cho anh ta biết rằng tôi sẽ về ngay rồi đặt ống nói lên máy.

Tôi dùng chìa khóa riêng mở cửa nhà, đi thẳng đến phòng ăn, tôi nhìn thấy trên bàn có phó-mát và bơ. Thực khó có thể tin được rằng có thể có phó-mát và bơ thật sự, phó-mát Hà Lan, đỏ rực, chính cống và bơ cũng chính cống vào lúc này. Thậm chí còn có cả kem[76] để trong một cái đĩa tráng men to. Một chiếc bánh mì rất hiếm thấy, không sản xuất ở Leningrad được cắt ra thành nhiều miếng. Khi tôi bước vào, Romashov đang dùng dao nhà bếp để mở đồ hộp. Trong cái ba-lô để trên mặt bàn còn thò ra một chai…

Bà Rozaliya Naumovna từ trong buồng ngủ đi ra, đầu tóc rối bù nhưng nét mặt tràn ngập hân hoan.

– Katya, chị xem thế nào, – bà hỏi khẽ. – Tôi đi gọi bà Berta nhé?

– Tôi không biết.

– Ôi lạy Chúa, cô giận rồi sao? Chẳng qua là tôi muốn hỏi…

– Misha, – tôi nói lớn, – bà Rozaliya Naumovna muốn nhờ tôi hỏi là có được mời bà chị của bà ấy đến cùng ăn không?

– Sao lại không? Bà ấy ở đâu để tôi đi mời cho.

– E bà ấy sẽ sợ anh đấy.

Anh ta cười gượng.

– Cứ mời đi, cứ mời đi.

Bữa cơm tối hôm ấy thực là vui. Bà Rozaliya Naumovna đáng thương khi quệt bơ vào bánh mì hai tay cứ run bắn lên. Bà ngồi ăn với vẻ nghiêm trang và sùng kính như tín đồ tôn giáo. Bà Berta, chị của bà Rozaliya Naumovna với tấm thân thấp bé, tóc bạc trắng, mũi nhọn, ánh mắt dịu dàng, mỗi khi ăn một tiếng bánh mì lại lầm rầm khấn mấy câu. Romashov ngồi dằm xé thức ăn liền tay, vừa ăn vừa uống rượu.

Lúc này tôi mới ngắm nghía anh ta kỹ một chút!

Đã có đến mấy năm chúng tôi không gặp nhau. Trước kia anh ta khá béo tốt. Trên bộ mặt và trong dáng đứng của anh ta đương bắt đầu hình thành những nét đặc biệt của kẻ phát phì. Cũng giống như tất cả bọn người ăn chơi, trơ tráo, lúc nào anh ta cũng mặc những bộ quần áo hết sức sặc sỡ, khác kiểu.

Bây giờ anh ta gầy tọp đi, hai lưỡng quyền nhô hẳn lên. Anh ta mặc áo sĩ quan có đính quân hàm mang hai gạch đỏ, bên ngoài thắt thắt lưng da. Chẳng lẽ anh ta đã lên đến chức thiếu tá rồi ư? Trong đôi mắt luôn luôn mở to của anh ta như có một cái gì khác lạ, phải chăng đó là một sự mệt mỏi?

– Tôi thay đổi nhiều lắm rồi phải không? – Anh ta thấy tôi ngắm nghía mãi, bèn hỏi. – Chiến tranh đã làm tôi thay đổi nhiều. Tâm hồn, cơ thể… tất tần tật!

Nếu đích thực mọi thứ trong con người anh ta đã thay đổi thì chắc chắn là anh ta đã không đến đây để thanh minh với tôi nữa.

– Misha, anh lấy những thứ ngon lành này ở đâu ra thế? Ăn trộm à?

Rõ ràng là anh ta không nghe rõ câu hỏi cuối cùng của tôi.

– Xin mời, xin mời! Tôi còn có thể kiếm được nữa. Ở đây cái gì cũng có thể kiếm được. Chỉ vì các vị không biết cửa mà vào đấy thôi.

– Thật thế ư?

– Cố nhiên rồi. Chỉ cần có người là được.

Tôi không hiểu hết ý nghĩa những lời anh ta nói, nhưng tôi bất giác đặt vội miếng bánh vừa quết bơ xuống đĩa.

– Anh đến Leningrad lâu chưa?

– Hôm nay là ngày thứ ba, ở Moskva tôi được điều đến công tác trong một cửa hàng ăn của quân nhân. Thoạt tiên tôi ở mặt trận phía nam. Có một lần bị bọn Đức vây chặt, may mà phá được vòng vây chạy thoát ra ngoài.

Đấy là sự thực mà tôi rất ghê sợ. Tôi ngồi nghe anh ta kể với cái cảm giác đã quên lãng từ lâu là bao giờ anh ta cũng phục tùng mọi đòi hỏi của tôi.

– Chúng tôi rút về hướng Kiev. Lúc ấy chúng tôi không được biết là Kiev đã bị vỡ tung mặt trận rồi, – anh ta nói. – Chúng tôi nghĩ bụng, có quỷ mới biết được là bọn Đức ở đâu, nào ngờ chúng nằm ngay bên cạnh vùng Khristinovka. Chúng tôi đã chạm trán với bọn chúng ở một nơi cách mặt trận chừng hai trăm ki-lô-mét. Thực là thảm hại, – anh ta dừng lại cười rồi nói thêm. – Nhưng thôi, những chuyện ấy để sau bữa ăn hẵng kể. Bây giờ tôi muốn báo cho cô biết rằng tôi có gặp Nikolai Antonovich ở Moskva. Thực lạ, ông ta chẳng đi đâu cả.

– Thực ư? – Tôi hỏi giọng lơ đãng.

Rồi chúng tôi im lặng một lúc.

– Misha, hình như anh có câu chuyện gì định nói với tôi phải không? Xin mời anh vào phòng tôi vậy.

Anh ta đứng lên, vặn lưng, ngáp dài một cái rồi sửa lại chiếc thắt lưng da.

– Được, thì đi. Cho phép tôi mang rượu theo chứ?

– Tùy anh.

– Loại nào nhỉ?

– Tùy anh. Tôi không uống.

Anh ta cầm chai rượu và chiếc cốc để trên bàn, xin phép bà Rozaliya Naumovna rồi đi theo sau tôi. Chúng tôi cùng ngồi xuống. Tôi ngồi vào đi-văng, còn anh ta ngồi bên cạnh bàn. Đấy là chiếc bàn riêng của Sasha trước kia. Trên bàn còn đặt một chiếc cốc cao chân, trong đó có cắm chiếc bút vẽ của cô ấy. Từ trước tới nay không ai chạm đến.

– Câu chuyện này nói ra thì dài lắm…

Anh ta có vẻ rất xúc động. Tôi thì lại hết sức bình tĩnh.

– Dài lắm đấy. Cô có hút thuốc không?

– Không.

– Nhiều bà nhiều cô trong thời kỳ chiến tranh này đều đâm ra nghiện thuốc lá cả.

– Đúng thế. Ở bệnh viện người ta đang chờ tôi đấy. Tôi dành cho anh hai chục phút để nói.

– Được, – Romashov chậm rãi nói. – Cô biết đấy, tôi rời khỏi mặt trận Leningrad hồi tháng Tám. Thực ra lúc ấy tôi chưa muốn đi vì còn muốn gặp mặt cô một lần nữa. Nhưng mệnh lệnh là mệnh lệnh!

Sanya thường hay dùng câu này nên khi nghe câu ấy phát ra từ mồm Romashov, tôi cảm thấy khó chịu.

– Tôi không định kể tỉ mỉ tôi đã đến mặt trận phía nam như thế nào. Chúng tôi chịu trách nhiệm bảo vệ vùng Kiev, nhưng sau ở đó bị vỡ mặt trận.

Anh ta dùng hai chữ “chúng tôi”.

– Tại Khristinovka, tôi gặp một đoàn cứu thương của quân đội đi qua Kiev, liền xin đi nhờ đến Uman. Đoàn tàu gồm mấy toa thông thường có thiết bị sưởi ấm, nhiều thương binh phải nằm trên sàn tàu, trong đó có nhiều thương binh nặng. Đoàn tàu chạy liền trong hai, ba, bốn rồi năm ngày giữa bụi, khói và hơi nóng không sao chịu nổi.

Tiếng bà Berta rì rầm tụng kinh ở phòng bên cạnh vọng sang.

Romashov khó chịu, đứng dậy đóng cửa phòng lại.

– Trước khi lên tàu hai ngày tôi bị một vết thương ở bên trong. Vết thương nhẹ thôi, chỉ thỉnh thoảng mới cảm thấy đau nhói ở phía trái cơ thể. Cả vùng thịt ấy đã biến thành một màu nâu xám xịt, – Romashov gượng cười nói tiếp. – Đến bây giờ nó cũng vẫn như thế thôi.

Tối hôm nọ, chị Varya thay quần áo cho Romashov, chị có nói rằng hông bên trái của anh ta bị thương. Có lẽ đó là vết thương mà anh ta gọi là đã biến thành một màu nâu xám xịt.

– Tôi buộc phải ra tay gánh vác những công việc có tính chất sự vụ trên đoàn tàu chở thương binh ấy. Trước hết phải lo cho tốt khâu ăn uống. Tôi có thể nói một cách tự hào rằng, trong suốt tuần lễ ấy – chúng tôi đi mất tất cả là hai tuần lễ – không có một người nào bị chết vì đói. Nhưng câu chuyện hôm nay không phải để nói về tôi.

– Thế anh định nói ai?

– Cùng đi với chúng tôi có hai cô gái, họ là sinh viên trường Đại học Sư phạm ở Stanislav. Hai cô mang cơm, thay băng cho các thương binh và làm tất cả mọi việc có thể làm được. Một lần, một trong hai cô rủ tôi đến thăm một phi công bị thương đang nằm ở toa trước.

Romashov rót rượu vào cốc.

– Tôi hỏi cô gái có xảy ra việc gì không – “Anh định nói chuyện với anh ấy chứ?” – “Nói chuyện gì bây giờ nhỉ?” – “Anh ấy muốn tự sát, lúc nào cũng khóc”. Thế là chúng tôi tìm đến chỗ người phi công nọ. Anh ta đang ngồi gục đầu xuống ngực, chân băng qua loa. Các cô gái ngồi vây quanh anh ta.

Romashov ngừng lại một lúc.

– Katya, cô không uống một chút à? – Anh ta hỏi giọng khản đặc. – Tôi uống một mình mãi, nếu say thì làm thế nào?

– Thì tôi sẽ tống anh ra khỏi nhà ngay. Thôi hãy kể nốt câu chuyện của anh đi.

Anh ta uống từng ngụm hết cốc rượu rồi đứng dậy đi một vòng rồi lại ngồi xuống. Tôi cũng tợp vài hớp, trong bụng nghĩ: phi công trên thế giới này nhiều biết bao nhiêu mà kể!

Chương 12
Tôi tin tưởng

Sau đây là câu chuyện do Romashov kể lại:

Khi hai người gặp nhau, mặt và chân Sanya đầy vết thương, những vết thương ở trên mặt đã bắt đầu lên da non, về cái tin anh bị thương thì Romashov đã biết trước đó ít lâu, do một hôm anh tình cờ đọc được một mẩu tin trên tờ báo nội bộ “Chim ưng đỏ”. Mẩu tin chỉ nói chung chung nên anh ta không rõ Sanya bị thương trong trường hợp cụ thể nào. Anh ta nói rằng có mang số báo ấy theo định đưa cho tôi xem. Nếu không xảy ra sự kiện đổ nhà vừa rồi thì chắc chắn là tờ báo ấy sẽ đến tay tôi. Nhưng không sao, Romashov đã gần như thuộc lòng bản tin đó: “Đại úy Grigoriev sau khi hoàn thành nhiệm vụ chiến đấu, trên đường bay trở về bị bốn máy bay tiêm kích của địch đuổi theo. Grigoriev bắn rơi một chiếc, ba chiếc còn lại hốt hoảng bỏ chạy. Tuy bị thương, Grigoriev vẫn cố gắng lái máy bay về. Tại một nơi cách mặt trận không xa, anh lại bị hai chiếc Junkers khác của địch bất thần tiến công. Grigoriev đã lái chiếc máy bay bị bốc cháy của mình đâm trúng một chiếc Junkers của địch. Toàn thể phi công Đoàn N. sẽ mãi mãi ghi nhớ những con chim ưng quang vinh của mình là: đại úy, đảng viên đảng cộng sản Grigoriev, phi công hoa tiêu Luri, báo vụ viên kiêm xạ kích Karpenko, và xạ thủ trên máy bay Ershov, đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng cho Tổ quốc!”.

Có thể toàn văn bản tin đó không được nhớ chính xác, lời lẽ có thể bị sai lạc; nhưng Romashov cương quyết bảo đảm rằng nội dung mà anh ta đã diễn đạt là hoàn toàn chính xác. Anh ta cất tờ báo này cùng với một số tài liệu quan trọng khác vào trong chiếc cặp đựng bản đồ. Cả chiếc cặp ấy bị rơi xuống nước trong căn nhà hầm khi anh ta bị tai nạn. Toàn bộ báo chí và giấy tờ trong đó đều bị ướt và dính chặt vào nhau. Sau này chúng đã biến đâu mất hết cả trong khi anh ta đem ra phơi. Nhưng điều đó chẳng có gì quan trọng.

Thế là Sanya coi như đã bị báo tử. Nhưng trong thực tế thì vẫn còn sống, tuy mặt và chân đều đầy vết thương… Và vết thương ở trên mặt nhẹ thôi, chỉ có chân mới bị nặng, khó có thể đi lại được.

– Sanya làm thế nào lên tàu quân sự được?

– Tôi không rõ, – Romashov nói. – Chúng tôi không nói với nhau chuyện ấy.

– Vì sao vậy?

– Bởi vì một giờ sau khi chúng tôi gặp nhau, ở một nơi cách Khristinovka hai mươi cây số, xe tăng của bọn Đức đã tấn công bắn vào đoàn tàu chở chúng tôi. – Anh ta nói là “đã bắn” vào đoàn tàu.

Đây là một việc rất bất ngờ, vì ngay trong hậu phương của ta đã thấy xuất hiện xe tăng của bọn Đức. Phát đạn đầu tiên từ xe tăng của bọn chúng bắn ra làm hỏng đầu máy, thế là cả đoàn tàu nằm chết gí tại chỗ. Các thương binh nhảy xuống tàu tháo chạy tán loạn, bọn Đức dùng súng phóng lựu bắn xả vào đám thương binh.

Romashov lao ngay về phía Sanya. Phải vượt qua lưới lửa của giặc xông vào đoàn tàu lúc này là việc rất khó khăn, nhưng Romashov đã xông vào và cứu được Sanya ra ngoài. Hai người nằm nấp sau bánh xe. Những người bị thương nặng kêu gào trên toa tàu: “Các đồng chí ơi, cứu chúng tôi với!”. Lúc này bọn Đức đã tiến đến gần và bắn rất rát. Thấy không thể nấp ở đây được nữa, Sanya nói: “Cậu chạy đi! Tớ có súng lục đây rồi, tớ nhất định không để chúng bắt sống được đâu!” Nhưng Romashov vẫn không bỏ Sanya. Anh ta tìm cách cõng Sanya vượt qua rãnh nước ra ngoài. Về sau nhờ một trung úy trẻ tuổi giúp sức, hai người đưa Sanya vượt qua vùng đầm lầy. Cuối cùng Romashov và Sanya nghỉ lại trong một cánh rừng bạch dương ẩm ướt.

Thực là gay go. Một toán quân đổ bộ khá đông của bọn Đức đương chiếm giữ một ga tàu hỏa gần đây. Bốn xung quanh đang diễn ra những cuộc chiến đấu ác liệt. Bất cứ lúc nào bọn Đức cũng có thể xuất hiện trong cánh rừng bạch dương này, vì đấy là nơi duy nhất ở vùng này có thể dùng làm căn cứ phòng ngự, cần phải nhanh chóng rời khỏi đây. Nhưng lúc ấy vết thương trên mặt Sanya lại tấy lên, thân nhiệt tăng lên rất cao. Anh ấy luôn miệng nói với Romashov: “Hãy bỏ tớ lại đây, không thì cậu cũng sẽ bị vạ lây đấy!” Có một lần anh ấy nói rằng: “Tình hình của mình, mình rất lo cho cậu!” Khi anh ấy bỏ chân xuống, máu từ vết thương chảy ra đầm đìa khiến anh đau suýt ngất đi. Romashov kiếm cho anh một chiếc gậy bằng một cành cây thẳng.

Nhưng Sanya vẫn không thể nào đi được. Thế là Romashov đành phải đi về phía trước, mà lại đi lùi về phía đoàn tàu hỏa khi nãy để tìm lại cô gái đã từng giúp làm cứu thương trên tàu. Nhưng từ phía bên kia đầm lầy bọn Đức cứ nhằm thẳng về phía Romashov mà bắn tới khiến anh ta không tài nào tiến lên được nữa. Cuối cùng đành phải quay trở lại chỗ Sanya.

– Khi tôi trở về đến chỗ cũ thì một tiếng đồng hồ đã trôi qua hoặc lâu hơn chút ít gì đó, – Romashov nói. – Lúc ấy không thấy Sanya đâu nữa. Rừng cây bạch dương ở quãng này rất thấp, tôi chạy đi khắp nơi tìm kiếm. Tuy sợ động, nhưng cuối cùng tôi cũng phải gọi lớn lên mấy tiếng, mà vẫn không nghe một lời đáp lại. Suốt cả đêm hôm ấy, tôi mải miết đi tìm Sanya, về sau mệt quá nằm lăn xuống một nơi nào đó ngủ thiếp luôn. Sáng sớm hôm sau, tôi tìm được địa điểm chúng tôi chia tay nhau hôm trước. Mặt cỏ ở chỗ ấy bị giẫm bét be và chiếc gậy tôi lấy cho Sanya thì dựng dưới gốc một cây bạch dương…

Về sau Romashov bị lọt vào giữa vòng vây của bọn Đức. Nhưng anh ta lại gặp được một tiểu đội lính thủy thuộc hạm đội Dneprovskaya và cùng họ đột phá vòng vây. Từ đó anh ta hoàn toàn không biết tin tức gì về Sanya nữa…

Đã có đến hàng trăm nghìn lần tôi tưởng tượng đến cái phút biết được tin này. Có thể chỉ là một bức thư thông thường không dán tem, tôi sẽ bóc ra xem và rồi tôi sẽ ngất đi. Cũng có thể là Varya, người đã từng được tôi an ủi nhiều lần sẽ đi lại phía tôi và chị bắt đầu nói, mới đầu rất thận trọng, rào trước đón sau mãi, sau đó mới hỏi: “Giả dụ anh ấy hy sinh thật rồi thì cậu làm thế nào?” Tôi đã hình dung qua tất cả các cảnh tượng ấy. Song chưa bao giờ lại nghĩ rằng tin ấy sẽ do Romashov trực tiếp báo cho tôi hay.

Rõ ràng đấy là những lời bịa đặt xấu xa, do anh ta tự nghĩ ra hoặc đọc trên báo chí nào đó. Đúng hơn là anh ta tự bịa ra. Bởi vì trong mỗi lời nói của anh ta tôi đều nhận thấy rõ những tính toán riêng tây. Thực đau buồn, cái trò quỷ quái quen thuộc mà anh ta vẫn thường giở ra, lần này lại rơi trúng vào đầu tôi! Tại sao anh ta lại mò đến Leningrad để hại tôi kia chứ? Thực đau buồn!

– Misha, – tôi nói giọng hết sức điềm tĩnh. – Anh viết thư cho tôi nói rằng “em là cuộc sống và nguồn hạnh phúc của anh”, có thật đúng là như thế không?

Anh ta im lặng nhìn tôi. Mặt anh ta vốn trắng bợt mà hai tai lại đỏ rần. Giờ đây khi nghe tôi hỏi “có thật đúng như thế không?” hai tai anh ta càng đỏ tía lên.

– Thế thì tại sao anh cứ tìm đủ cách để quấy rầy tôi? Thú thực rằng cũng có lúc tôi cảm thấy thương hại anh. Không có người phụ nữ nào lại hoàn toàn dửng dưng không chút xúc động trước một người đàn ông tha thiết yêu mình trong một thời gian dài. Song tại sao anh lại có thể thiếu tự trọng đến mức không hiểu rõ rằng, giả dụ Sanya có hy sinh rồi chăng nữa – nhưng mong sự thật không phải là như thế – thì tôi vẫn luôn luôn căm ghét anh. Misha, anh hãy thú nhận những lời nói bịa đặt kia đi, và hãy xin lỗi tôi ngay; nếu không tôi sẽ đuổi anh ra khỏi nơi đây như đuổi một tên khốn kiếp. Anh hãy nhắc lại những việc anh vừa nói xảy ra vào lúc nào?

– Hồi tháng Chín.

– Tháng Chín ư? Đấy anh xem, mãi đến ngày mồng mười tháng Mười tôi còn nhận được thư của anh ấy. Trong bức thư ấy, Sanya cho biết rằng anh ấy rất khỏe mạnh và nếu được cấp trên cho phép, anh ấy sẽ bay đến Leningrad chơi vài ngày kia mà. Misha, anh giải thích việc này như thế nào?

Tôi không hiểu sức mạnh nào đã thúc đẩy tôi bịa ra câu chuyện ấy giữa lúc trong dạ rối bời. Ngày mồng mười tháng Mười ấy, thực ra tôi chẳng nhận được bức thư nào cả. Đã ba tháng nay tôi không hề nhận được thư từ chữ nghĩa gì của Sanya gửi đến.

Romashov khẽ cười gằn.

– Cô không tin lời tôi cũng tốt thôi, – anh ta lên tiếng. – Tôi sợ là sợ một tình huống khác đã xảy ra. Nhưng cầu mong cho mọi việc đều tốt đẹp cả.

– Như thế có nghĩa là, tất cả những lời anh vừa nói đều là bịa đặt cả?

– Đúng thế, – Romashov đáp. – Đúng là bịa đặt cả đấy.

Lẽ ra đứng trước mặt tôi anh ta phải nài nỉ, phải thanh minh, phải làm ra bộ giận dỗi, hai môi run bắn lên và chẳng thốt lên lời nào như cái lần ở trên quảng trường Sobachy kia mới phải. Nhưng bây giờ anh ta chỉ lạnh lùng đáp:

“Đúng thế, đó toàn là những lời bịa đặt cả!”

Trái tim tôi như bóp mạnh lại rồi như bị rơi hẫng xuống, trở nên trống rỗng.

Hình như anh ta nhận ra điều đó, liền đứng lên, mạnh dạn cầm lấy bàn tay tôi. Tôi rút mạnh bàn tay ra khỏi tay anh ta.

– Nếu muốn đánh lừa cô thì tôi chỉ cần đưa cho cô xem tờ báo có in tin Sanya hy sinh là xong. Nhưng tôi đã kể cho cô nghe rất tỉ mỉ về cái việc mà trên thế giới này không ai ngoài tôi có thể biết được. Thực là nực cười, – anh ta nói giọng ngạo nghễ, – cô làm như tôi là kẻ hành động theo những tính toán cá nhân ti tiện, tìm cách tranh thủ tình cảm của cô bằng những tin tức đau buồn không bằng! Nhưng đúng là tôi không thể giấu giếm sự thực đối với cô được.

Tôi vẫn ngồi im, nghiêm trang, ngay ngắn như cũ, song tất cả mọi thứ ở xung quanh – cái bàn con bên trên có đặt chiếc cốc có chân cắm bút vẽ của Sasha, và người đàn ông mặc quân phục tóc hung, ngồi bên cạnh bàn mà tôi đã quên mất tên – tất cả đều như đang từ từ rời khỏi tôi. Tôi im lặng chẳng nói câu nào và cảm thấy chẳng thiết một thứ gì hết. Rồi không biết bởi cớ gì người đàn ông mặc quân phục kia bỗng đứng lên, vội vàng biến mất, sau đó lại dẫn đến một bà già tóc trắng, dáng thấp bé và đoan trang. Vừa trông thấy tôi, bà già hốt hoảng kêu lên:

– Kìa Katya! Ôi lạy Chúa! Nước đâu, đem nước vào đây? Cháu làm sao thế hả Katya?

Chương 13
Nguồn hy vọng

– Varenka. mình bị làm sao thế này? Mình ốm ư?

– Cậu chẳng bị ốm đau gì cả, vẫn khỏe như vâm đấy thôi!

Chị xua tay khi có tiếng bước chân lộp cộp đi vào và một giọng hỏi khẽ khàng:

– Tỉnh rồi hả?

– Anh ta là ai thế nhỉ?

– Vẫn cái lão tóc nâu của cậu đó thôi, – Varya nói, giọng giận dữ.

Tôi lại im lặng hồi lâu.

– Varenka, chị có biết tin tức gì không?

– Lạy Chúa, vẫn chưa có chuyện gì xảy ra cả. Ừ, có bị thương nhưng vết thương xoàng thôi mà. Nằm yên, cô bạn yêu quý của tôi, – chị ấy ngồi nhích lại gần tôi, ôm chặt lấy tôi. – Sao cậu lại cả tin thế? Cậu buồn lắm phải không? Hay là anh ta vô ý nói nhầm chăng?

– Không, anh ta nói rất thận trọng đấy. Nhưng mọi việc rồi sẽ qua đi thôi.

– Tất nhiên là sẽ qua đi cả. Mà chẳng phải đã qua rồi đó sao. Cậu có uống cà-phê không?

Tôi lại im lặng một lúc lâu.

– Varenka này!

– Có việc gì thế, Katya?

– Tôi vẫn nuôi hy vọng, chị ạ.

– Cố nhiên, sao lại không nuôi hy vọng được. Cần phải hy vọng chứ? Mình đã nói với cậu, cậu hãy nhớ lấy lời mình là lúc nào cũng cần phải nuôi hy vọng. Sanya của cậu chẳng làm sao cả đâu, không chóng thì chầy, nhất định anh ta cũng sẽ trở về thôi.

Ở Leningrad rất khó tìm ra số báo “Chim ưng đỏ” có đưa tin về Sanya ấy. Lúc đầu tôi dốc sức đi tìm và được một phóng viên quân sự cho biết đơn vị bộ đội phát hành ra tờ báo ấy. Nhưng về sau tôi không tìm nữa vì Petya viết thư báo cho biết rằng anh ấy đã đọc được một mẩu tin nói về Sanya rồi. Petya viết trong thư: “Tôi suy nghĩ miên man, cuối cùng lại nghĩ đến chị. Sanya hy sinh rất anh dũng, rất vẻ vang! Đối với tôi, anh ấy là người thân thiết nhất trên đời này, từ thuở nhỏ đã quấn quýt bên nhau. Trong tâm hồn của anh ấy như có một thứ gì làm phát ra những âm thanh vang dội, và mỗi lần nghe thấy âm thanh ấy, tôi lại cảm thấy như cuộc đời đẹp đẽ, đáng yêu thêm. Đó là thời niên thiếu, là lý tưởng của chúng tôi. Sanya đã luôn luôn ghi nhớ lời thề với chúng ta. Giờ đây sao mà tôi muốn gặp chị đến thế, để chia sẻ cùng chị một phần nỗi đau buồn!”

Trong thư trả lời cho Petya, tôi thuật lại rất kỹ những lời của Romashov nói với tôi, và cuối thư tôi không quên viết thêm rằng tôi vẫn nuôi hy vọng…

Dạo này tôi ít về nhà hơn. Chẳng bao lâu nữa tôi sẽ tốt nghiệp lớp y tế do Hội chữ thập đỏ Nga mở và sẽ vào công tác ở một bệnh viện nào đó. Từ nay trở đi tôi sẽ trở thành một “y tá chuyên nghiệp” chứ không là một “người công tác xã hội” nữa. Những khó khăn do đói kém gây nên đối với tôi không kéo dài lắm, nhưng đối với chị Varya thì dai dẳng. Những khó khăn đó đến với tôi trong những ngày gian nan ở Leningrad, thực ra còn khiến tôi cảm thấy dễ chịu đôi phần ở Leningrad trong những ngày này, dầu ở đâu, cũng rất có thể bị trúng đạn từ trên trời trút xuống. Lớp tuyết đầu mùa đã phủ kín mặt đường phố, nhưng cửa sổ các văn phòng vẫn mở toang, vì từ những ngày còn nắng ấm, dân Leningrad đã phải đi sơ tán và từ đó chưa được trở về nhà lần nào.

Sở dĩ tôi cảm thấy dễ chịu là vì đồng thời với việc bản thân phải khắc phục những khó khăn do kẻ thù phong tỏa thành phố gây nên, tôi còn phải chống cự với nỗi đau buồn riêng trong lòng. Cũng lạ, Romashov hiểu khá rõ nỗi niềm ấy của tôi. Chính vì thế mà anh ta thôi không mở mồm khuyên tôi rời khỏi Leningrad.

Romashov lại tìm cách kể lại một lượt nữa câu chuyện cũ của anh ta. Đến lúc này tôi lại biết thêm nhiều chi tiết mới mà trong lần kể thứ nhất anh ta không hề nhắc tới. Anh ta đã cùng với đồng chí trung úy khiêng Sanya qua đám lầy bằng cách cầm chéo hai tay nhau thành hình chữ thập, để Sanya ngồi lên trên và bám lấy cổ hai người. Trong số hai cô gái trên tàu, có một cô cũng có tên là Katya nên Sanya rất thích, lúc nào anh cũng gọi tên cô ta ra: “Katya, Katya ơi!” Khi Sanya nói rằng: “Mình nghĩ rằng, mình rất lo cho cậu!” thì Romashov chỉ trả lời bằng tiếng cười và quả là có buồn cười thật, bất cứ lúc nào bọn Đức cũng có thể xuất hiện trong khu rừng này.

Đấy là sự thực, anh ta nói dối đế làm gì? Nếu anh ta muốn đánh lừa tôi thì anh ta chỉ cần đưa tờ báo cho tôi xem là đủ rồi. Trên mặt báo rõ ràng là có đăng tin Sanya hy sinh. Anh ta nói như vậy cũng hợp tình hợp lý thôi. “Nhưng dẫu sao anh ta vẫn là Romashov, – tôi tự nhủ. – Vẫn là cái gã Romashov có đôi mắt không bao giờ chịu chớp và là kẻ mà Sanya đã từng gọi là con cú mèo!”

“Nhưng chiến tranh cũng có khả năng làm thay đổi con người – tôi tự cãi lại mình. – Anh ta đã nhìn thấy cái chết, có thể từ trong thâm tâm anh ta đã biết hổ thẹn đối với chuỗi ngày sống bằng lừa đảo, ti tiện trước kia. Anh ta đã làm những việc có thể làm đối với Sanya. Anh ta đã làm được một việc mà người khác rất khó tin rằng anh ta có thể làm”.

Một lần tôi ngỏ ý với anh ta muốn gặp mặt Petya.

– Được thôi, – anh ta nói và mấy ngày sau anh ta báo cho tôi biết: – ngày mai Petya sẽ đến.

Tuy anh ta cố ý nhấn mạnh với tôi rằng anh ta đã nhờ ông hiệu trưởng học viện Mỹ thuật gọi Petya đến, nhưng tôi cho rằng đây chỉ là chuyện trùng hợp ngẫu nhiên thôi. Mấy ngày sau, quả nhiên Petya đến thật.

Đã ba tháng rưỡi nay tôi không gặp mặt Petya. Khi tôi tiễn anh ấy đi, tôi hết sức lo lắng trước vẻ thẫn thờ và nỗi bận rộn của kẻ phải lao đầu vào công việc căng thẳng như anh ấy. Bởi vì những đặc điểm ấy rất không có lợi cho anh trong trường hợp ở chiến trường. Thế mà bây giờ Petya bước vào với một vẻ khác hẳn, anh ta đã trở nên hết sức khỏe khoắn, da cháy nắng, lưng ưỡn thẳng chứ không khòm xuống như trước nữa, hai mắt long lanh nhìn thẳng đầy sức sống.

Chúng tôi ôm chầm lấy nhau.

– Katya, bây giờ tôi cũng nghĩ rằng sẽ có ngày Sanya trở về! – Anh nói ngay câu đầu tiên. – Trong lúc mọi người đều tưởng rằng anh ấy đã hy sinh thì anh ấy lại đang hồi phục sức khỏe. Bây giờ mọi việc đã qua rồi. Anh ấy vẫn sống, đây cũng là một thứ dự báo đối với tình hình chiến trường của chúng ta. Mọi người trong quân đội chúng ta đều đã biết tin Sanya vẫn còn sống. Nếu không thì từ lâu người ta đã gửi giấy báo tử đến cho chị rồi! Sự việc đã rõ ràng quá rồi.

Thực ra thì sự việc chưa rõ ràng lắm đâu, nhưng tôi vẫn muốn nghe Petya nói vì tôi không đủ sức cưỡng lại điều tôi muốn tin…

Ngày hôm sau Petya lại đến chỗ tôi rất sớm. Sáu giờ đã có mặt. Chúng tôi cũng chờ Romashov đến tận trưa. Petya nói, còn tôi thì chỉ nghe và cảm thấy anh ta không phải là Petya nữa, mà là một chú bé màu da đỏ hồng đang vừa nói vừa ngúng nguẩy cái đầu. Anh ta mặc chiếc áo va-rơi bằng da. Những ngón tay ố vàng của anh ta vê vê điếu thuốc lá to sụ. Anh kể về tình hình của bản thân, về cả một giai đoạn có nhiều thay đổi đã qua. Một nhà họa sĩ, một con người nghệ sĩ như anh, những ngày đầu ra chiến trường, cái mà anh nhìn thấy không phải là chiến tranh mà là bức tranh chiến tranh. Bản thân anh là một việc, còn chiến tranh lại là một việc khác. Tình hình ấy cứ kéo dài hết tuần này đến tuần khác. Và anh giết tên Đức đầu tiên.

– Sao lại có cái việc ấy nhỉ? Tôi, họa sĩ Skovorodnikov lại đi giết người ư? Nhưng kẻ bị tôi giết kia không có quyền được tự xưng là người nữa. Tôi giết hắn ta để bảo vệ quyền làm người của tất cả những con người chân chính – Nhân dân.

Thế là anh ta trở thành một “nguyên tử của chiến tranh”. Anh không còn nhìn chiến tranh bằng con mắt của một nhà mỹ thuật nữa. Bây giờ anh là một chiến sĩ, những việc có thể làm được anh đều làm, tranh thủ trở thành một chiến sĩ thực thụ. – Trong thế giới cũ tôi có việc gì đáng làm đâu? – Anh nói giọng khảng khái sau một thoáng chần chừ.

Chúng tôi không chờ Romashov nữa. Xem chừng Petya muốn ngồi một mình trong “thế giới cũ” của anh, nên tôi để anh ngồi đó, đi ra ngoài trước. Khi ra đến cửa, quay đầu lại tôi nhìn thấy anh rút ra một bức tranh trong cuộn tranh sơn dầu của anh và dùng đôi bàn tay đột nhiên run lẩy bẩy và trở nên thô kệch trải rộng nó ra.

Tôi đến bệnh viện gọi điện thoại cho Romashov.

– Petya đến rồi à? – Anh ta reo lên. – Đấy cô xem, thế mà cứ nghi ngờ mãi!

– Vâng, anh ấy đã đến rồi. Mời anh tối đến chơi, Petya muốn gặp anh.

– Tối ư? Rất tiếc là tôi không thể đến được! Có một việc rất gấp đang chờ tôi.

– Không, thế nào anh cũng phải đến!

– Thực sự là tôi không thể nào đến được.

– Nhất định phải đến! Misha, anh nghe rõ chứ?

Tôi gác ống nghe lên.

Buổi tối hôm ấy anh ta đến thật. Chúng tôi đang ngồi trong phòng ăn, anh ta vừa bước vào, liền chìa tay ra và đi thẳng về phía Petya.

– Hay lắm, hay lắm, – anh ta nói. – Rất vui mừng. Thú thực là cần phải thừa nhận rằng tôi cũng không ngờ việc này có thể thành công được. Nhưng nhờ anh vốn là người nổi tiếng. Nếu anh là một kẻ vô danh nào đó thì chẳng có cách nào gọi anh đến đây được đâu.

– Hết sức cám ơn đồng chí, đồng chí thiếu tá! – Petya nói giọng khách sáo.

– Thôi đi, thiếu tá với thiếu tung gì! Tôi chẳng qua chỉ là một viên sĩ quan quân nhu loại hai thôi. Tôi cũng không định leo cao hơn nữa đâu, làm đến cấp thiếu tá là đủ rồi.

Petya ngước nhìn anh ta rồi nhìn vào góc nhà. Rõ ràng là Romashov nghĩ rằng làm cho mọi người không coi anh như một thiếu tá là một việc dại dột.

– Tình hình trên mặt trận thế nào, có nghe được tin tức gì mới không? Vừa có người nói với tôi rằng chúng ta đã chiếm lại được Ligovo rồi phải không?

– Theo tôi biết thì chưa đâu, – Petya trả lời.

– Chưa à? Thế mà vừa rồi tôi lại nghĩ: chuyến này sắp được ngồi tàu liên vận đi thẳng tuột về Moskva rồi. Nhưng bây giờ thế là còn phải chờ đợi nữa có phải không?

Ở Leningrad không có ai dùng chữ “đi thẳng tuột” để nói chuyện này. Tôi cảm thấy rất khó chịu. Nhưng hầu như Petya chẳng cảm thấy gì cả.

Chúng tôi im lặng một lúc lâu.

– Vấn đề đầu tiên, và duy nhất là vấn đề về Sanya. – Romashov nói.

Tại sao anh ta có vẻ ma quái, kỳ quặc đến thế? Tại sao khi cười, lúc thì anh ta tỏ ra rụt rè, nhưng sau đó lại tỏ ra quá ư suồng sã, kiêu ngạo? Tại sao anh ta cứ lải nhải kể những câu chuyện về các đội viên đội phòng độc mặc quần áo ngụy trang, đào khoai tây dưới tầm pháo của địch? Tôi không sao biết được.

Tất cả những việc đó chẳng có liên quan gì đến tôi cả, vì lúc này tôi chỉ nghĩ đến Sanya…

– Chỉ có một con đường thôi, – cuối cùng Romashov nói bằng một giọng đắc ý và có vẻ bí mật. – Vấn đề là cả vùng Kiev bây giờ đều nằm trong tay du kích. Rõ ràng là du kích có liên lạc thường xuyên với bộ chỉ huy mặt trận, cần phải hiểu rõ mối quan hệ này, nghĩa là cần phải cử một người đi thu thập tất cả mọi tin tức về Sanya.

Petya gác chéo chân, chống tay lên cằm, đưa mắt nhìn anh ta.

– Làm việc này chúng ta sẽ gặp hai khó khăn, – Romashov nói tiếp. – Thứ nhất: chúng ta đang ở giữa Leningrad. Thứ hai: muốn tìm kiếm Sanya hoặc thu thập tin tức về anh ấy thì phải do một cấp lãnh đạo cao thì mới ra lệnh được. Muốn làm được việc này không phải dễ dàng. Nhưng chẳng có việc gì trên đời mà khó đến nỗi không thể làm được. Đằng chỗ tôi ở, tức là chỗ bộ tư lệnh du kích Leningrad đóng có một số người tôi quen. Tôi sẽ nhận lãnh phần việc này, – mặt anh ta bỗng tái nhợt đi và anh ta nói thêm, – đương nhiên với điều kiện là không có những khó khăn khách quan cản trở…

“Những khó khăn khách quan” lúc nào mà chẳng có, bản thân cuộc sống cũng là một loại “khó khăn khách quan” đấy thôi. Từ lâu, bên kia hồ Ladoga đã được gọi là “đại lục”[77], ngay cả liên lạc bằng điện báo thông thường cũng gặp khó khăn.

– Petya, sao anh chẳng nói năng gì cả thế?

– Tôi đang mải nghe, – Petya như choàng dậy trong giấc mơ. – Đúng là như thế. Rất khó có thể nói rằng sẽ tập hợp được tin tức gì, nhất là trong tình hình này. Nhưng dứt khoát là phải bắt đầu tiến hành thôi, về mặt này, đồng chí Romashov nói rất đúng. Katya ạ, nếu ở địa vị chị thì tôi sẽ viết ngay một bức thư gửi cho đơn vị của Sanya.

– Chị Katya thân yêu, – sau khi Romashov đi rồi, Petya nói với tôi. – Tôi nói với chị thế nào cho phải bây giờ nhỉ? Thực ra tôi vô cùng khinh ghét hắn ta, nhưng cái đó cũng chẳng để làm gì cả, có phải không chị? Trong con người hắn ta có một cái gì rất nguội lạnh, mờ ám và kinh tởm. Tất cả những cái đó lộ ra rất rõ trong từng lời nói, cử chỉ của hắn ta. Ngay lúc ấy sao mà tôi muốn vẽ hắn ta đến thế, cái đầu cứ vuông chằn chặn như một quả dưa bị bẹt ấy! Song đó chỉ là những cái vặt vãnh, rất vặt vãnh! Theo tôi cái quan trọng nhất ở hắn là hắn có thể làm được việc.

– Đúng thế.

– Và hắn ta luôn luôn quấn lấy chị.

– Cái đó cũng rõ rồi.

– Chị có thể cùng hắn đến bộ tư lệnh đội du kích không?

– Tất nhiên là được.

– Thế thì chị hãy đi một chuyến đi. Nhưng đồng thời cũng phải viết thư nữa, và phải thường xuyên nghe ngóng, cái đó quan trọng lắm đấy. Làm như vậy chị cũng sẽ cảm thấy trong lòng nhẹ nhõm hơn. Trông chị bây giờ gầy lắm, và có phần hốc hác nữa đấy, – anh cầm lấy tay tôi nói. – Tội nghiệp quá, chắc lại chẳng ngủ được chút nào phải không?

– Không, tôi vẫn ngủ đấy chứ.

– Nhất định Sanya sẽ trở về. Nhất định sẽ như thế thôi, – tôi nhắm nghiền hai mắt và cố giữ đôi môi đang run bắn lên để nghe Petya nói. – Mọi việc rồi sẽ tốt đẹp hết, vì tình yêu của chị đối với Sanya sâu nặng lắm, bất cứ nỗi đau khổ nào đứng trước mối tình ấy cũng phải cúi đầu lùi bước. Hầu như ngoài chị và Sanya ra, không còn ai có thể yêu nhau mãnh liệt, gan góc, thủy chung như thế. Nếu có người yêu chị tới mức đó thì người ấy sẽ không bao giờ chết! Chị không được hủy hoại sức khỏe, không ai cho phép chị được làm như thế đâu. Trước hết là tôi. Và còn Sanya nữa chứ. Chẳng lẽ chị cũng cho là anh ấy đã chết thật rồi sao?

Tôi nghe Petya nói, trong lòng cũng cảm thấy dễ chịu đôi phần. Một hồi ức mơ hồ, xa xôi chợt hiện ra trong óc tôi: Sanya mặc quần áo ngủ nhìn tôi với dáng vẻ hết sức mệt mỏi. Lúc này tuy đã khuya nhưng trong phòng rất sáng. Tiếng hát của một chàng trai ở phòng bên vọng sang. Tôi nằm trên sàn, lắng nghe, nghe mãi, hai tay ôm chặt thái dương. Lời bài hát đó như sau: “Những ngày khổ ải sẽ qua, ngày vui sẽ đến, hết biệt ly là ngày gặp mặt. Mọi việc sẽ tốt đẹp như ý ta mong chờ. Vì những câu chuyện thần tiên mà chúng ta tin tưởng vẫn còn tồn tại trên trái đất này…”

Có thể đi tàu điện tới mặt trận. Sư đoàn của Petya hiện nay đang đóng ở Slavyansk. Anh yêu cầu tôi đừng đi tiễn vì đi lại lúc này rất nguy hiểm. Hơn nữa không có giấy thông hành rất dễ bị giữ lại ở Rybatsky. Nhưng tôi vẫn nhất quyết tiễn anh về.

– Không sao, chỉ có anh mới sợ bị bắt giữ, chứ tôi thì quen cả đến tư lệnh bảo vệ thành phố kia.

Tàu điện chật ních người và ồn ào như chợ vỡ. Nhưng tôi vẫn tranh thủ đọc cho hết bức thư của bà tôi vừa gửi đến. Gần đây Petya cũng nhận được một lúc bốn bức thư và mười hai tấm bưu ảnh. Tình hình Leningrad trong những ngày gần đây là như thế đấy: có đến hai ba tuần lễ không ai nhận được một chữ nào từ “đất liền” gửi ra. nhưng rồi đùng một cái nhận được những một đống thư. Vừa rồi lúc còn ở nhà, tôi chỉ đọc tấm bưu ảnh. Trên tấm bưu ảnh ấy bé Petya viết thêm vào phía dưới một dòng bằng những nét chữ ngoằn ngoèo to tướng: “Bố ơi, bà và con nuôi được một con thỏ đấy”. Cái dáng điệu hết sức đáng yêu của bé khi bé ngồi viết thư: đầu nghiêng nghiêng, lông mày chau lại giống hệt như mẹ bé lại hiện lên rõ mồn một trong ký ức tôi. Lúc này bé đang sống trong vùng an toàn. Được ăn no, khỏe mạnh, cả bà cũng vậy. Trong những ngày cực kỳ gian khổ này còn có thể mong mỏi được gì hơn thế nữa?

– Có phải như thế không Petya?

– Đúng là như thế đấy, – anh nói giọng buồn buồn. – Chị không biết chứ, tôi nhớ cháu đến cháy cả ruột gan

Tàu điện đã chạy qua phố Rybatsky. Có người cho biết rằng đến ga cuối cùng hành khách sẽ bị kiểm tra giấy tờ rất gắt gao. Petya tỏ ý lo lắng cho tôi, Thế là tôi quyết định quay về.

– Thôi, chúc anh mạnh khỏe luôn nhé, Petya thân yêu!

– Nhất định là tôi sẽ khỏe mạnh luôn rồi, – anh cười nói vui vẻ. Bé Petya cũng thường trả lời như thế.

Chúng tôi đưa cao tay vẫy chào nhau giữa những người lạ mặt đi trên tàu. Đến lúc này tôi chợt ân hận vô cùng vì từ lúc gặp nhau tôi chưa hề hỏi thăm chút nào về hình hình riêng của Petya. “Nhưng đây không phải là lần gặp cuối cùng, sẽ còn nhiều dịp gặp anh ấy nữa”. Tôi tự an ủi như vậy. Đơn vị của anh ấy đóng gần quá, chỉ cần xin phép bệnh viện nghỉ một buổi là có thể đến thăm được rồi!

Nhưng tôi nào có biết rằng, sau đó phải qua biết bao nhiêu ngày gian nan khổ ải chúng tôi mới lại được gặp nhau.

Chương 14
Hết nguồn hy vọng

Bà Berta chết đúng vào cái ngày thành phố bị oanh tạc dồn dập nhất giữa tháng Mười hai. Trong thời kỳ này, các cuộc oanh tạc thường mở màn từ lúc mờ sáng hoặc nói một cách chính xác hơn là liên miên suốt cả ngày đêm. Bà ấy chết không phải vì đói đâu. Bà Rozaliya Naumovna đáng thương đã nhiều lần nhắc đi nhắc lại như thế.

Bà nhất quyết mai táng người chị xấu số ấy vào một ngày đã chọn. Nhưng đó là điều không thể nào thực hiện được. Vì thế bà đành phải mời một người đàn ông Do Thái gầy còm, mặt lúc nào cũng nhăn nhó đến đọc kinh thánh suốt một đêm. Người chết được choàng tấm áo liệm làm bằng hai chiếc chăn đơn không khâu dính vào nhau theo đúng như lễ nghi cũ và được nằm ngay trên sàn nhà. Bom nổ ì ầm rất gần. Đến tối hôm đó cả dãy phố Maksim Gorky đều không có mảnh cửa kính nào còn nguyên vẹn nữa. Chớp lửa và ánh tuyết rọi sáng đường phố, tạo nên một cảnh tượng khủng khiếp. Nhưng người Do Thái nọ vẫn điềm tĩnh ngồi đọc kinh và sau đó ông ta đã ngủ thiếp đi một cách bình thản. Trời vừa sáng, tôi bước vào gian buồng ấy, thấy ông ta gối đầu lên sách kinh và ngủ ngon lành.

Không biết Romashov xoay đâu ra được quan tài. Lúc này là vào tháng Mười hai, còn có thể kiếm ra quan tài được.

Anh ta vui vẻ chạy lên chạy xuống cầu thang, đi ra sân sau hàng chục lần, lúc thầm thì nói chuyện với người quản gia, lúc vỗ vỗ vào vai bà Rozaliya Naumovna, sau đó lại nổi khùng lên với bà ta vì bà ta nhất quyết cho người chết khoác theo hai chiếc chăn đơn.

– Hãy đổi hai chiếc chăn đơn ấy đi, – anh ta hét lên. – Bà ấy không cần những cái của tốt ấy đâu!

Tôi xua anh ta đi và nói với bà Rozaliya Naumovna rằng mọi việc sẽ được tiến hành theo như ý muốn của bà.

Tờ mờ sáng, những bông tuyết cứng và nhỏ nhảy múa loạn xạ rồi rơi xuống mặt đất một cách vội vàng. Romashov cùng mấy người nâng chiếc quan tài lên, khó nhọc khiêng lách qua cầu thang đi ra sân sau, đoạn đặt lên trên một chiếc xe trượt tuyết chờ sẵn. Tôi vốn định cho mỗi người một ít tiền, nhưng Romashov nói rằng anh ta đã giao kèo với họ sẽ trả công bằng bánh mì.

– Nào, bây giờ mỗi người lĩnh trước một miếng bánh mì nhé? – Romashov nói giọng vui vẻ.

Họ không nhìn anh ta, nhưng đều gật đầu đồng ý.

– Katya, cô có lên gác không? – Anh ta nói tiếp luôn. – Cô chịu khó lấy hộ gói bánh mì trong túi áo khoác của tôi xuống đây với.

Tôi không rõ tại sao anh ta lại cất bánh mì vào trong túi áo khoác, có lẽ vì sợ Rozaliya Naumovna hoặc người đàn ông Do Thái kia trông thấy chăng? Chiếc áo khoác ấy anh ta mắc ở phòng trước cửa gác hai.

Tôi leo lên gác và còn nhớ là lúc ấy tôi còn dừng lại một lúc để suy nghĩ xem mình có nên mặc thêm áo ấm không? Từ tối hôm qua tôi cảm thấy trong người hơi lạnh. Có lẽ tôi không nên theo ra nghĩa trang, từ đây đến đó xa tới bảy cây số. Nhưng tôi lại chần chừ không quyết được vì sợ rằng nếu tôi không đi theo thì rất có thể bà Rozaliya Naumovna sẽ bị ngã ngất dọc đường.

Trong túi chiếc áo khoác của Romashov có một chiếc bánh mì gói bằng giấy. Khi thò tay vào túi áo để lấy bánh mì ra, tay tôi chạm phải một vật gì mềm mềm nữa. Cái vật mềm ấy rơi xuống đất. Tại nơi đó rất tối nên tôi phải đi ra phía đầu cầu thang mở cửa sổ ra mới có thể tìm thấy được. Đây là một chiếc bao da đựng tẩu thuốc lá, một trong những vật phẩm trước đây chúng tôi gửi ra mặt trận biếu các chiến sĩ. Tôi do dự một chút rồi mở chiếc bao da ấy ra. Trong đó có một tấm ảnh và mấy chiếc nhẫn đeo tay. Tôi liền lấy làm khó chịu mà nghĩ rằng “Không biết lão ấy lại xoáy ở đâu ra thế này”. Tấm ảnh đã cũ lắm rồi, bị nhàu hết cả, những dòng chữ ghi ở mặt sau đã bay màu nên rất khó nhận ra. Tôi vốn định cất tấm ảnh ấy vào lại bao da, nhưng một thứ cảm giác kỳ lạ đã ngăn tôi lại. Tôi nhớ mang máng như đã nhìn thấy tấm ảnh này ở đâu rồi thì phải. Phía đầu cầu thang sáng hơn, tôi bước ra đó và dò đọc từng chữ một: “Nếu đã là người…”. Như có một tia chớp sáng ngời chói lên trong tim tôi. Tôi đọc nốt dòng chữ trên tấm ảnh: “Nếu đã là người phải là người giỏi nhất”.

Tôi không rõ sau đó như thế nào. Hình như tôi kêu lên một tiếng thất thanh rồi ngồi bệt xuống đầu cầu thang, đưa tay mò tìm tấm ảnh vừa bị rơi xuống sàn. Tôi nhìn tấm ảnh qua màn nước mắt, nhận ra bộ mặt giống phụ nữ của đồng chí Ch. Đồng chí đang đội chiếc mũ bay của phi công, bên dưới đôi lông mày rậm là một đôi mắt hiền lành dễ mến. Đấy là tấm ảnh mà lúc nào Sanya cũng mang theo người. Mặc dù tôi đã nhiều lần nói với anh rằng không nên cất ảnh ở trong túi, vì như thế rất dễ bị hỏng, mà nên đặt bên dưới kính lót bàn. Nhưng anh vẫn cất tấm ảnh này vào ví da cùng với những giấy tờ khác, và luôn luôn mang theo người.

Tôi lao bổ về gian phòng trước như một người loạn trí, giật lấy chiếc áo khoác của Romashov từ trên mắc áo xuống, ném ra đầu cầu thang rồi vạch hết các túi ra tìm xem còn có thứ gì nữa không. Thế là Sanya đã chết thật rồi, chết vì có kẻ làm hại anh. Lúc ấy tôi không rõ mình lục tìm cái gì nữa. Romashov đã giết chết anh ấy rồi! Trong một túi áo khác thấy có một ít tiền, tôi cuộn chúng lại thành một cuộn rồi vứt xuống chân cầu thang. Hắn đã giết anh ấy và đoạt lấy tấm ảnh này! Tôi không khóc. Hắn đã ăn cắp các thứ giấy tờ, tài liệu và tấm ảnh, cuỗm cả huân chương của anh ấy để không ai có thể nhận ra cái xác chết lẻ loi ở trong rừng. Trong tâm trí tôi chợt vang lên câu nói của ai đó: “Trong túi da của Sanya còn đựng nhiều tài liệu rất quan trọng khác nữa” và tôi tưởng chừng như có người nào đó đã thắp lên ngọn nến sau từng lời nói của Romashov, làm cho nó sáng rõ lên.

Tấm ảnh này Sanya thường để trong túi da. Một số tài liệu khác và số báo “Chim ưng đỏ” anh cũng để trong chiếc túi da ấy, nhưng tất cả các thứ tài liệu kia đều đã bị ướt và mất hết rồi. Trước kia có lần Romashov than phiền rằng: “Báo chí bị ướt nát ra cả”. Nhưng tấm ảnh này vẫn được anh giữ gìn cẩn thận, chắc là anh đã dùng giấy không thấm nước bọc ngoài và cất cẩn thận vào túi áo…

Bên dưới cầu thang vọng lên tiếng bà Rozaliya Naumovna gọi tôi. Tôi giấu tấm ảnh vào người, bỏ chiếc bao da vào túi áo khoác của Romashov, móc trả nó lên chỗ cũ, đoạn bước xuống cầu thang đưa bánh mì cho Romashov.

Hắn hỏi tôi:

– Cô làm sao thế? Trong người khó chịu à?

Tôi đáp lại:

– Không, tôi vẫn khỏe như thường.

Mọi thứ đều như tiêu tan không còn tồn tại nữa. Dòng người tiến bước chậm rãi trên dãy phố trống trải, thinh lặng không một tiếng động kia như đang diễn ra trong một giấc mộng, dần dần dãy phố ấy cũng tan biến mất trước mắt tôi. Toa tàu điện bị phủ đầy tuyết nằm giữa đường phố, nóc toa giống hệt như những mái nhà ở nông thôn. Toa tàu ấy dần dần rồi cũng tan biến mất! Một người thân hình bé nhỏ như trẻ con, quấn vải khắp mình mẩy nằm ườn trên xe trượt tuyết, chiếc xe bé nhỏ bỗng bắt đầu di động. Đến lúc này tôi mới sực nhớ ra là Romashov có bảo rằng không nên dùng quan tài nữa vì xe nhỏ quá không thể đặt lên được.

– Không sợ lỗ đâu, sau này chúng ta sẽ bán cho người khác, – hắn nói.

Hình như bà Rozaliya Naumovna cũng đang phát khùng lên vì bà một mực đòi phải đặt người chết vào trong quan tài. Tôi vừa nghĩ đến những chuyện đó lại lập tức quên biến ngay. Con đường hẻm chạy dọc theo phố Pushkarskaya rất chật chội, hai người đi cũng khó lách nổi. Một cô gái khá phốp pháp phải giẫm vào đống tuyết bên đường để nhường chỗ cho chúng tôi đi qua. Lại gặp một người đàn ông đeo lủng lẳng trên lưng một gói hành lý buộc bằng dây thừng. Tôi nhìn họ rồi lập tức quên biến họ ngay. Cái gì tôi cũng nhìn thấy, dãy phố yên tĩnh bị tuyết phủ kín, cái xác chết quấn vải đặt trên xe trượt tuyết; bên kia đường một người đàn bà đi theo đưa đám ma, bà ta đi được mấy bước lại dừng lại một chút, chập sau bị rớt lại đằng sau. Cả thành phố bị phủ một màu trắng chìm ngập trong băng tuyết hiện ra lung linh trước mắt tôi, tựa như một cái bóng khổng lồ lướt qua mặt kính một cách lặng lẽ và không hề để lại dấu vết gì.

Tôi còn nhìn thấy một cảnh tượng đau lòng khác: Sanya nằm xoài hai chân, mặt úp xuống đất, vết thương ở chân đầm đìa máu, và hung thủ đang đứng ngay bên cạnh anh. Trong khu rừng bạch dương ướt át này chỉ có Sanya và Romashov!

Chương 15
Cầu mong mối tình của em cứu sống được anh

Nghĩa trang Do Thái ở xa quá, không có cách nào hơn, nên bà Rozaliya Naumovna đành phải bằng lòng chôn cất người chị xấu số vào nghĩa trang công cộng Smolensk. Người đàn ông Do Thái có bộ mặt đăm chiêu được mời đến đọc kinh kia, sau khi nhận được sáu trăm gam bánh mì trả công liền đồng ý đi theo thi hài “khách hàng” của mình, như lão ta thường nói, tới nghĩa trang chính giáo.

Những ngày tháng Mười hai rất chóng tối, việc an táng bận rộn suốt từ sáng đến tối, đến bây giờ tôi cũng không còn nhớ rõ cảnh tượng ngày hôm ấy ra sao nữa. Trước mắt tôi giờ đây như đang mở ra một phim câm. Một thứ cảm giác xa mờ như trong mơ cứ lúc hiện ra, lúc lẩn khuất trên lớp tuyết của đảo Vasilievsky.

Chúng tôi bước đi, chẳng có cảm giác gì cả ngoài nỗi buốt lạnh, mệt mỏi cùng với cái xác đã bị khô cứng kia. Cứ hai đứa trẻ một thay phiên nhau kéo cái xác lên dốc. Khi xuống dốc, cái xác cứ lăn lông lốc rất nhanh, tuồng như nó muốn nhanh chóng giải phóng chúng tôi khỏi cái việc phiền phức mà bản thân nó không hề muốn gây ra này vậy.

Những sợi dây thép buộc trên cái xác ánh lên dưới ánh nắng mặt trời. Không hiểu sao, khi nhìn thấy thứ ánh sáng này, tôi chợt nhớ đến cảnh sắc ở Krym cùng với màu xanh của biển cả. Chúng tôi đã từng sống ở Krym êm đẹp đến chừng nào! Hôm nào Sanya cũng ngủ dậy từ năm giờ sáng. Nếu biết trước hôm ấy anh phải bay cao thì tôi dọn cho anh một bữa ăn sáng thật ngon. Chúng tôi mua một chiếc hoa sen tắm hiệu “tiêu chuẩn”, tôi chuẩn bị hết mọi thứ, Sanya tắm xong, mặc bộ quần áo ngủ màu vàng vào là có thể ngồi ngay vào bàn ăn. Có một lần, chúng tôi cùng đến Sevastopol chơi. Hôm ấy gió biển rất lộng, trời đất tối sầm, các phi công thường được nghỉ ngơi vào những ngày thời tiết xấu. Tôi rất buồn chán, nhưng Sanya lại bảo: “Em cứ yên trí, anh sẽ làm thay đổi thời tiết cho em”. Quả nhiên chiếc xuồng máy của chúng tôi vừa rời khỏi bờ thì trời bỗng quang quẻ hẳn ra.

Tôi mặc chiếc váy liền áo màu trắng, cùng đứng trên một boong tàu sạch sẽ, đẹp đẽ với anh. Tôi vừa nói vừa cười, cố gắng làm cho mình đẹp thêm lên; vì tôi biết rằng anh thích người khác ngợi khen sắc đẹp của tôi. Những phút ấy sao mà tôi cảm thấy sung sướng, thư thái đến thế! Cho dù anh nhìn về hướng nào: hướng tay vịn bằng đồng trên buồng thuyền trưởng, hướng những con sóng bị gió thổi nghiêng ra sau, hay hướng những cánh chim hải âu bị ướt đẫm nước biển kia – anh đều bắt gặp những tia sáng rạng rỡ của ánh mặt trời.

Tôi thu người lại, mặt lạnh cóng, hai tay phải luôn luôn đỡ lấy Rozaliya Naumovna đang khó nhọc tiến từng bước một theo sau chiếc xe trượt tuyết. Chiếc xe lúc cách xa chúng tôi, nhưng có lúc vì bọn trẻ mải dừng lại hút thuốc nên rất gần chúng tôi. Tôi cũng đang cùng một tâm trạng với bà, rất thương tiếc người xấu số đã qua đời. Hình như Romashov cũng đồng một tình cảm như vậy, nên khi đuổi theo kịp chúng tôi, anh ta nói:

– Katya, cô đi theo đến đây làm gì? Cô sẽ bị ốm mất. Cô hãy quay về đi thôi.

Tôi ngước lên nhìn anh ta, con người này mà cũng có thể nói lên những lời âu yếm kia ư? Anh ta mặc chiếc áo da ngắn màu trắng, ngang lưng buộc chiếc thắt lưng da có đeo lủng lẳng khẩu súng lục. Đấy là một con người sống hẳn hoi. Tôi há mồm để thở. Đấy là một cơ thể lành lặn, khỏe mạnh. Tôi cúi xuống vốc một nắm tuyết cho vào mồm. Sợi dây thép buộc xác chết vẫn cứ ánh lên những tia làm lóa cả mắt, khiến tôi không thể không luôn luôn nhìn tới nó.

Đã đến nghĩa trang. Chúng tôi phải chờ đợi khá lâu trong một căn phòng chật hẹp bẩn thỉu. Bốn bức tường của căn phòng có nhiều kẽ hở được bịt kín bằng dăm bào đã đóng đầy băng. Một bà nhân viên quản lý nghĩa trang ngồi bên bếp lò, hơ đôi chân béo múp quấn đầy giẻ rách bên ngọn lửa. Romashov hình như bị phật ý cái gì đó, đang nổi cáu với bà ta. Một lúc sau có người báo cho chúng tôi biết rằng huyệt đã đào xong. Mấy đứa trẻ cầm cuốc xẻng đứng bên đống đất phủ đầy tuyết. Chúng nó không hề muốn đem chôn bà Berta xuống sâu như thế. Romashov sai chúng đi khiêng cái xác lại. Người đàn ông Do Thái cao lêu nghêu, có bộ mặt lúc nào cũng nhăn nhó lại lẽo đẽo đi theo sau xe trượt tuyết, luôn mồm ra lệnh phải dừng lại để lão đọc kinh cầu nguyện. Romashov buộc dây vào cái xác, nâng lên một cách nhẹ nhàng rồi đạp ngã chiếc xe trượt tuyết sang một bên. Bây giờ bà Berta đã hoàn toàn nằm trên mấy đầu dây. Bà Rozaliya Naumovna hôn từ biệt lần cuối cùng người chị xấu số của mình. Lão Do Thái vẫn đọc kinh, lúc trầm trầm buồn thảm, lúc lại cất hẳn giọng lên khiến ai cũng phải để ý đến.

Chúng tôi quay về phòng đợi để sưởi ấm. chữ “chúng tôi” ở đây là để chỉ tôi và Romashov. Anh ta vỗ vỗ vào túi áo, ra hiệu ngầm cho tôi, chờ khi mọi người ra hết ngoài cổng, chúng tôi liền bước vào phòng.

– Ta uống chút gì chứ?

Ôi trái tim tôi bắt đầu cháy bùng lên, nó đập dồn dập như trống dồn, từng đợt máu nóng hổi dồn về tứ chi! Tôi cảm thấy trong người nóng bức khó chịu vô cùng, phải mở khuy áo và lấy khăn choàng trên đầu xuống. Tôi lê đôi chân nhẹ lâng, bàng hoàng đi đi lại lại trong phòng.

– Cô uống thêm một cốc nữa chứ?

Người đàn bà to béo kia nhìn tôi thèm thuồng, tôi bảo Romashov rót cho bà ta một cốc. Khi rót rượu cho bà ấy, chắc Romashov nghĩ trong bụng: “Mẹ kiếp, lại cấu xé của ông rồi!” Anh ta có vẻ rất phấn chấn, mặt tái đi, tai đỏ dừ, chiếc mũ che tai hất ra sau gáy. Tôi cũng rất vui, tôi cầm một tấm bia màu đen để trên bàn đưa cho Romashov và nói đùa:

– Cái này là để dành cho anh đấy.

Anh ta cười hềnh hệch.

– Bây giờ cô mới trở lại như Katya trước kia!

– Nhưng vẫn không phải là của anh đâu.

Anh ta chồm đến trước mặt tôi, kéo ghì lấy hai tay tôi. Cằm anh ta rung lên, miệng há ra để lộ hai hàm răng bé nhỏ như răng trẻ con. Kể cũng lạ, từ trước đến nay chưa bao giờ tôi phát hiện được răng anh ta nhọn sắc và nhỏ đến như thế.

– Không, của anh chứ! – Giọng anh ta gần như lạc đi.

Tôi rút tay ra khỏi tay anh ta. Lúc này tôi chợt nhìn thấy trên khung cửa sổ có một chiếc búa, chắc là dùng để đóng tấm biển có viết chữ lên mặt kia. Tôi thong thả cầm chiếc búa thép lên, nó tuy không lớn lắm nhưng khá nặng…

Nếu đánh trúng vào thái dương thì chuyến ấy Romashov đã bị chết vì tay tôi rồi. Nhưng anh ta đã kịp lùi lại một bước nên bị xướt da thôi. Người đàn bà to béo kia hãi quá, vừa kêu toáng lên, vừa lao ra phía cửa phòng. Romashov đuổi theo, kéo bà ta lại và đóng kín cửa lại. Xong anh ta đi lại phía tôi.

– Hãy buông thả tôi ra! – Tôi hét lên giọng giận dữ. – Anh là kẻ giết người, anh đã sát hại Sanya!

Hắn ta im lặng, không nói một lời nào. Chỗ bị thương máu chảy đầm đìa. Hắn lấy tay chùi rồi vẩy xuống sàn nhà, nhưng máu vẫn cứ túa ra giàn giụa, chảy giọt xuống vai, xuống ngực áo. Cả chiếc áo da ngắn đều ướt đẫm máu.

– Phải cầm máu lại ngay, – hắn ta lẩm nhẩm, mắt không nhìn tôi. – Katya, cô có đi kiếm được một chiếc khăn tay sạch nào không?

– Thôi được, cứ coi như tôi đã giết chết anh ấy đi, vậy thì tại sao tôi vẫn giữ tấm ảnh này lại? Chúng tôi vốn định đem chôn luôn cả các thứ tài liệu của Sanya đi, vì lúc ấy Sanya cầm trong tay số tài liệu này. Nhưng tấm ảnh thì hình như đã bị rơi mất. Tôi sợ cô không tin lời tôi nói, nên tôi không dám nói cho cô biết là tôi đã tìm được tấm ảnh ấy. Cô thật chẳng hiểu chút gì là chiến tranh cả! Tôi lại có thể giết chết một người của mình ư? Thật là một ý nghĩ điên loạn! Mặc dầu anh ấy là người như thế nào và có quan hệ gì với tôi đi nữa. Giết chết một người bị thương ư? Katya! Đấy là những lời không ai có thể tin được!

“Không ai có thể tin được”, Romashov lặp đi lặp lại câu này đến mấy lượt. Hắn sợ tôi đem điều nghi ngờ của mình tố giác với tòa án quân sự hoặc viện kiểm sát. Hắn trút ra toàn bộ tiền và bánh mì mang theo cho người đàn bà quản lý nghĩa trang. Tôi nghe tiếng hắn bảo bà ta: “Không được phép để lộ với ai câu nào đấy nhé”. Sau đó hắn không đi nhà thương. Bà Rozaliya Naumovna đã giúp hắn dán thuốc cao vào cái vết thương khá to ấy ở trên thái dương.

– Đúng là tôi không ưa Sanya, đó là sự thực mà tôi cũng chẳng giấu giếm làm gì. – Romashov nói tiếp. – Nhưng từ khi phát hiện ra anh ấy trên toa tàu chở thương binh, trông thấy vết thương trên chân anh ấy, trông thấy khẩu súng lục rơi ra bên đầu anh ấy thì tôi không nghĩ gì đến anh ấy nữa mà nghĩ ngay đến cô. Sau khi nhận ra tôi, anh ấy mừng vô cùng. Cái đó không phải là không có nguyên nhân. Chính vì anh ấy biết rằng tôi sẽ là cứu tinh của anh ấy. Trong khi tôi đi tìm người đến khiêng anh ấy thì anh ấy đã tự biến đi đâu mất. Cái đó không thể là lỗi ở tôi được!

Romashov đi đảo qua đảo lại trong căn phòng hẹp, vừa bước vừa nói liên hồi… Anh ta đưa tay ôm đầu, lúc này cái bóng luôn luôn đi theo anh ta ở trên tường cũng dừng lại và dài ra giống một con quái vật có hai cái mũi rất to. Tôi mường tượng nhớ đến những ngày xa xăm của thời thơ ấu, như nghe văng vẳng tiếng nói của mẹ tôi hồi nào: “Con xem kìa, một con bò già đấy”. Tôi nằm trên chiếc giường con. mẹ tôi ngồi bên cạnh, đưa tay tới phía trước bức tường, bà cười, tôi không nhìn cái bóng kỳ dị trên tường mà cứ nhìn vào tay bà. “Kìa, một con sơn dương râu dài…” Hai mắt tôi ướt đẫm, nhưng tôi không lau nước mắt, vì lúc này rút tay từ trong đống chăn ra và áo ấm ra sẽ rất lạnh.

– Quả thực là do số mệnh xui khiến đã đem tai bay vạ gió đến cho tôi. Tôi mà giết anh ấy ư? Mỗi ngày người ta khiêng ra khỏi toa tàu vài ba xác chết. Nếu như ngày hôm sau có người trông thấy xác một phi công bắn vào đầu tự sát, mà người phi công đó đã từng bị tuyên bố là mất tích ở một nơi nào đấy thì sẽ không có ai ngạc nhiên cả. Dù sao tôi cũng không thể là người giết anh ấy được, – Romashov nói như gào lên. – Cái ý nghĩ mong Sanya chết để giành lấy hạnh phúc của anh ta là một ý nghĩ đê tiện, không thể tha thứ được. Vì vậy tôi đã quyết tâm vì cô mà ra sức cứu sống anh ấy. Thế mà bây giờ cô lại dám đổ tội cho tôi giết chết anh ta. Không hề! – Romashov nói giọng trịnh trọng. – Xin lấy cái thiêng liêng nhất trong đời tôi: mối tình của tôi đối với cô mà thề đấy! Nếu Sanya đã hy sinh rồi thật thì về bất cứ phương diện nào, tôi cũng không có gì sai trái cả.

Anh ta muốn cài cúc áo da lại, nhưng các ngón tay cứ run lẩy bẩy, không sao cài được.

Nếu tôi có thể, nếu tôi còn dám tin lời anh ta nói một lần nữa thì hay biết bao nhiêu! Nhưng tôi vẫn lạnh lùng nhìn bộ mặt khô khan, nhìn đôi mắt lõm sâu một cách không tự nhiên, nhìn những món tóc vàng rối bời rũ trước trán, nhìn lớp kem xoa dày trên mặt làm cho hai bên má bị võng xuống mà mặt da thì lại căng ra khó coi kia của anh ta.

– Cút đi!

– Cô đang bị mệt, cô hãy để tôi ở lại đây với cô.

– Cút ngay đi!

Tôi không biết trước kia có bao giờ hắn khóc chưa. Bây giờ hắn gục mặt xuống giường không chịu đứng lên, toàn thân rung lên dữ dội, và hắn nấc lên, nước mắt giàn giụa. “Sanya chắc còn sống” đột nhiên tôi nghĩ như vậy. Một cảm giác hạnh phúc làm cho trái tim tôi đập rộn lên, rồi như dừng hẳn lại. “Cái thằng cha quỳ trước mặt mình đây không còn là người nữa rồi mà hắn đã trở thành một con quỷ dữ, không, không thể được, không thể bày trò giả mạo để đánh lừa ta được”.

– Cút ra ngoài ngay đi!

Tôi không biết đuổi hắn đi đâu nữa. Hắn ở trong nhà chúng tôi đã gần một tháng nay rồi. Cũng chẳng hiểu vì sao những ngày trước bà Rozaliya Naumovna đã hăng hái đi đăng ký hộ khẩu cho hắn. Lúc này đang nửa đêm, lại là lúc đang thiết quân luật. Nhưng hắn ta vẫn phải ra đi và trong nhà chỉ còn lại mỗi mình tôi.

Tiếng còi báo động rú lên. Sau đó cửa kính bị tiếng nổ làm rung dữ dội, ngọn đèn dầu vàng lợt để trên bàn cũng run rẩy muốn tắt. Không biết trong cánh rừng bạch dương ướt đẫm kia đang xảy ra chuyện gì?

Tôi nằm co rụt trong mấy lớp chăn và áo khoác nên không nghe tiếng còi báo an. Báo an xong, lại báo động tiếp theo ngay. Tiếng còi rền vang nhức nhối. “Tin hay không tin hắn ta nhỉ?”

Đêm đông, trong một thành phố đói rét, trong một căn phòng lạnh lẽo, dưới ngọn đèn dầu leo lét, phải luôn luôn vật lộn với bóng tối từ các góc nhà cứ chực xô ra. Trái tim tôi đang nguyện cầu, nguyện cho mối tình của tôi cứu vớt được anh, cầu cho niềm hy vọng của tôi nuôi dưỡng bảo vệ được anh. Hãy để cho mối tình của em bay đến bên anh, ngắm nhìn đôi mắt của anh, thổi sự sống vào đôi môi khô cứng của anh! Em sẽ áp bộ mặt nóng bỏng của em vào vết thương đầy máu của anh. Nói để anh biết: em đây, Katya của anh đây! Cho dù anh ở chân trời góc biển, em cũng sẽ tìm đến bên anh. Cho dù anh có gặp bao điều không may, em cũng sẽ sát cánh cùng anh. Bất kể người nào đã từng giúp đỡ anh, cho anh uống nước, cho anh ăn cơm thì người đó cũng chính là em, là Katya của anh đó. Nếu thần chết vồ xuống đầu anh, anh không còn đủ sức vật lộn với nó nữa, nếu lúc ấy trong trái tim anh, cho dù chỉ còn phảng phất một chút sức lực – thì đó cũng chính là em. Nhất định em sẽ cứu sống anh.

Chương 16
Xin chào – Leningrad

Tháng Giêng năm 1942, tôi được đưa ra khỏi Leningrad. Cơ thể tôi bị suy nhược quá thể nên bác sĩ không cho phép đi tàu hỏa. Vì vậy chị Varya đã tìm đủ mọi cách để tôi được đi máy bay.

Trước ngày tôi lên đường một hôm, Quân y viện phân loại gọi điện thoại cho tôi, cho biết trung úy Skovorodnikov bị thương phải vào điều trị và nhờ họ gọi điện hỏi thăm tôi.

– Cô là chị của trung úy phải không?

– Vâng, – giọng tôi run lên. – Vết thương cậu ấy có nặng không?

– Xoàng thôi. Anh ấy mong được gặp cô lắm đấy.

Tôi định đi thăm cậu ấy, nhưng Varya cản lại không cho đi. Nếu không thì tôi cũng bị chết dọc đường rồi. Sức sống trên cơ thể tôi dường như chỉ còn thoi thóp, mà bệnh viện thì lại ở xa lắc, tận ngoài đảo Vasilievsky, tưởng chừng như ở tận đầu bên kia trái đất vậy! Varya hy vọng rằng trung úy Petya sẽ được chuyển sang điều trị ở Học viện Quân y, tất nhiên không phải về khoa Răng Hàm Mặt, vì vết thương của cậu ấy ở ngực và ở tay trái, mà là về khoa Ngoại. Nhưng được cái khoa này ở rất gần Varya. Chị ấy có hứa với tôi là hằng ngày sẽ đến thăm Petya, chăm sóc thường xuyên sức khỏe cậu ấy. Rõ ràng là lúc ấy Varya cũng không ngờ rằng lời hứa đó, về sau có tầm quan trọng biết chừng nào, chẳng những đối với Petya mà còn đối với bản thân chị ấy nữa.

Tôi mơ hồ nhớ ra một công trình kiến trúc bằng gỗ, hình ảnh của nó xa mờ như trong giấc mơ. Có phải là kho chứa máy móc không nhỉ? Tôi cũng như rất nhiều người khác, lặng lẽ ngồi chen chúc nhau trên sàn cái công trình kiến trúc này. Sau đó chúng tôi được dẫn vượt qua một khoảng đất ngập tuyết trắng xóa, lại qua một đường truông hẹp đến một nơi nào đó. Hai bên đường đầy những hố bom sâu hoắm. Rải rác khắp đó đây, hiện lên những mảnh xác máy bay bị tan nát. Dọc bên đường còn có những bức thành thấp màu đỏ chưa bị tuyết phủ kín, ngay lúc ấy tôi không đoán ra được rằng đó chính là thịt bò ướp từ các nơi vừa được máy bay chở tới cho Leningrad. Cuối cùng, chúng tôi lần theo bậc thang leo lên máy bay. Trong ruột máy bay trống không, lạnh buốt, hai bên sườn đặt hai dãy ghế dài. Một khẩu súng máy đã bỏ áo bọc đặt chắc trên giá thép.

Mọi thứ diễn ra là như vậy. Một phi công người thấp bé, mặt hằm hằm tức giận, mang giày bay bước vào khoang máy. Tiếng máy nổ dội lên. Cánh đồng rộng, không bao giờ quan tâm đến thế sự loang loáng lướt qua dưới cánh máy bay. Lúc này tôi đã tỉnh lại. Thôi xin chào Leningrad!

Hiện giờ tôi đang bay trên mặt hồ Ladoga. Chỉ vài ngày nữa, đoàn ô-tô đầu tiên sẽ chở dân Leningrad tản cư ra ngoài, đi về phía “đại lục”, rồi sau đó sẽ chở bánh mì và bột mì trở về Leningrad. Dọc vùng này có rất nhiều biển chỉ đường, có tấm biển đề là “con đường sống”. Mọi người đang làm việc hết mình ở trong tuyết.

Tôi bay bên trên tấm bản đồ chiến tranh vĩ đại. Người ngồi trước vòng lái bây giờ không phải là người phi công nhỏ bé hằm hằm giận dữ khi nãy nữa, mà là một “vị thần thời gian”.

Lúc nào thời gian cũng nhìn về phía trước, và trước mắt nó đang mở ra một bức tranh hùng vĩ, rộng lớn vô cùng. Từng đoàn tàu chở phụ tùng đã bị tháo tung ra của các nhà máy nối tiếp nhau chạy về phía đông. Mặc dù tuyết chưa hề tan, nhưng ánh mặt trời mùa đông đã bắt đầu có lúc le lói. Trên những thảo nguyên không một bóng người ấy, nơi xưa kia chỉ thấy loáng thoáng đôi chiếc xe trượt do ngựa kéo chạy qua hết ngôi lều này đến ngôi lều khác; nơi những người Kazakh chăn súc vật đã từng gảy đàn tung-bu-la, nay đã mọc lên những ngôi nhà cao lớn và mỗi ngày một được cao thêm. Đất nước của chúng ta bị kẻ thù đẩy lùi lại một bước, nay đang lấy hơi chuẩn bị lao mạnh về phía trước…

Khi được đưa vào phòng “Bệnh nhân Leningrad” ở Yaroslavl thì tôi thực sự chỉ còn thoi thóp, ở đây có một số người rất thư sinh, họ luôn cố hãm mình lại, không nghĩ đến chuyện ăn uống. Các bác sĩ khuyên họ chớ nên thắt lưng buộc bụng quá và dẫn họ vào kho để xem lương thực thực phẩm còn rất nhiều như thế nào.

Bà tôi tìm được tôi ngay trong bệnh viện. Bà đến đứng ở cửa phòng bệnh nhân lưỡng lự nhìn vào, bà nhìn tôi nhưng không nhận ra tôi nữa. Tôi cảm thấy buồn cười liền vẫy bà vào, trong lòng vừa vui vừa buồn thấm thía…

Tiến lên, hãy tiến lên! Hết ngày lại đêm. Hết đêm lại ngày!

Và rồi ngày đêm như nhập lại làm một, đến nỗi mặt trời không biết nên mọc lên vào lúc nào và ở đâu.

Một tên lính Đức nằm gục trong tuyết, để ló ra ngoài đôi chân cứng đờ. Tay hắn vốc đầy đất, miệng hắn ngậm đầy đất, chừng như vì tham lam ăn nhiều quá mà hắn bị tắt thở vậy.

Một người lính Nga vùng dậy, lao về đằng trước xung phong, trong tay anh lăm lăm quả lựu đạn, giữa lúc ấy một viên đạn đã xuyên qua tim anh. Anh tựa người vào một gốc tùng và sau đó bị chết cóng trong rét buốt khủng khiếp. Anh kiêu hãnh ngẩng cao đầu, lộ rõ vẻ hăng hái quên mình do lòng hăng say chiến đấu tạo nên. Anh đứng đó như một bức tượng đắp bằng tuyết trắng.

Ấy là mùa đông năm 1941.

Nhưng đây cũng là một mùa đông đáng ghi nhớ. Trên đất nước của Liên bang Xô Viết rộng lớn, sức mạnh mới bắt đầu trỗi dậy, như một luồng gió thổi vào phòng điều dưỡng “Leningrad”. Trái tim mọi người lại ngùn ngụt sức sống, khiến cho ta phải tự oán giận mình, oán giận cái cơ thể yếu nhược chẳng làm gì được của mình. Những tình cảm đó giày vò và khích động tâm hồn chúng tôi rất nhiều…

Đến tháng Ba tôi được ra viện. Bà tôi dẫn tôi ra ga tàu hỏa. Dọc hai bên đường, tuyết tan chảy thành rãnh ánh lên dưới ánh nắng mặt trời. Bầu không khí trong lành mới mẻ, dòng người và xe cộ chảy trên đường phố… Tất cả những cái đó làm cho tôi choáng ngợp lảo đảo. Chúng tôi đi về làng Gniloy Yar.

Trước đây tôi cứ nghĩ rằng trẻ con sống trong cái làng không tên tuổi và bất tiện này chắc hẳn là không lấy gì làm tốt lắm. Nhưng bây giờ đến đây tôi mới hay rằng ý nghĩ ấy là không có căn cứ chút nào. Các cháu sống ở đây rất thoải mái. Bé Petya lớn hẳn lên và trông chắc nịch đáo để, giống hệt như con nhà nông vậy. Đỉnh mũi cháu bị bóc một lớp da vì nắng hun. Trên đôi chân đen sạm của cháu đã mọc lên một lớp lông tơ màu vàng óng.

Khi tôi hôn cháu trước mặt các cháu khác, cháu đã biết ngượng. Cháu đang mải mê chơi tem. Và cháu đã biết coi khinh bạn Vitka Kotelkov vì bạn hay khóc và động một tí là đòi “mách” mẹ. Cháu thường xuyên liên lạc với bố bằng thư và trong bức thư nào bố cũng thay mặt cho một người nào đó gọi là dì Varya hỏi thăm và chúc sức khỏe cháu.

– Dì ấy nhiều tuổi lắm phải không ạ?

– Không, còn trẻ thôi.

– Thế dì ấy hỏi thăm cháu để làm gì ạ? Có phải là để làm quen với cháu không ạ?

– Chắc là như thế đấy…

Nghĩa trang của làng nằm trên sườn đồi cao. Những ngày trời trong, từ xa có thể nhìn thấy các giá chữ thập và ngôi sao vàng ở trên đó. Chúng tôi dạo chơi trên vạt cỏ nằm giữa nghĩa trang với đường đi. Đằng sau vạt cỏ ấy là những cánh đồng cỏ mênh mông một màu xanh chỗ đậm chỗ nhạt.

– Khi chết, mẹ cháu cũng còn rất trẻ phải không ạ?

– Phải, mẹ cháu còn trẻ lắm.

Cháu lại bứt đọt cỏ, một con rùa bò qua rãnh nước rồi biến mất. Cháu đang nghĩ gì nhỉ?

– Bác Sanya có giống mẹ cháu không ạ?

– Giống như đúc ấy.

Cháu nhìn tôi vẻ rụt rè, cháu mân mê bàn tay tôi rồi hôn lên đấy. Tôi òa khóc, nước mắt chảy xuống đỉnh mũi bị bóc da vì nắng hun của cháu. Hai bác cháu ôm nhau ngồi im lặng hồi lâu trên đám cỏ dại. Thần chết độc ác, tàn bạo đã cướp mất sinh mạng của Sasha như đang trố mắt ngồi quanh đâu đây.

Tiến lên, hãy tiến lên! Chớ có quay đầu lại, cũng đừng luyến tiếc quá khứ mà chùn bước!…

Ấy là mùa hè năm 1942. Trại trẻ của Sở bảo tàng nghệ thuật chuyển về tỉnh Novosibirsk. Tôi trở về thành phố Moskva buồn lặng, trên các nóc nhà đều có đặt pháo cao xạ và giữa các quảng trường lại vẽ đầy những nóc nhà giả.

Qua một năm chiến tranh, đường tàu điện ngầm vẫn hết sức sạch sẽ, mới mẻ và không có chút gì thay đổi. Trên đại lộ Gogol, vẫn thấy các toán trẻ em đi dạo chơi cùng các bà bảo mẫu. Trong ngõ Sivtsev Vrazhek, có hai ngôi nhà vừa được sửa chữa, từ trên tầng cao có thể nhìn xuống thấy những ngôi nhà chung quanh đã mục nát, song đó vẫn là cái ngõ hẹp quanh co quen thuộc từ lâu đời của tôi. Chiếc cầu thang bẩn thỉu quen thuộc hiện ra trước mắt tôi. Dòng chữ viết trên tấm biển bằng đồng: “Giáo sư Valentin Nikolaevich Zhukov”. A ha! Giáo sư, anh ấy trở thành giáo sư rồi! Một tin hoàn toàn mới mẻ đây. Tôi ấn nút chuông rồi gõ cửa. Cánh cửa mở ra. Một sĩ quan có râu, đeo kính hiện ra trước khung cửa.

Tôi nhận ra anh ngay. Không phải anh ta thì còn ai mà cứ nhìn tôi bằng cái vẻ rụt rè khách sáo thế kia? Tôi hỏi anh:

– Giáo sư Valentin Nikolaevich Zhukov ở đây phải không ạ?

Không phải anh ấy thì còn ai mà cứ nghiêng nghiêng cái đầu và chớp mắt lia lịa thế kia? Không phải anh ấy thì còn ai mà lại dám hét ầm lên, chạy bổ về phía tôi, vụng về hôn lên tai tôi và giẫm vào chân làm tôi đau điếng cả người như thế?

– Katya, ôi Katya! Mừng quá đi mất, thật không ngờ chị lại đến tìm tôi!

Anh đỡ lấy va-li của tôi, hai chúng tôi cùng đi vào “nhà bếp chung” trước kia đã từng là phòng làm việc, phòng ăn kiêm phòng nuôi trẻ. Trời đất! Căn nhà bếp có đầy đủ tiện nghi đến thế kia mà nay đã trở nên thế này! Trên bàn đang để một chiếc làn, trong đó đựng một bát cháo, sàn nhà lâu nay không được lau, cửa sổ lõng thõng những mảnh giấy xanh rách nát.

Valya bắt chặt tay tôi.

– Tôi biết cả rồi, biết hết cả rồi, – các thớ thịt trên mặt anh khẽ động đậy, đôi mắt sau lần kính trắng khẽ nheo lại. – Sanya thân yêu… nhưng dù sao vẫn còn hy vọng. Bác Ivan Pavlych có đọc thư của chị cho tôi nghe. Tôi có nói chuyện với một đồng chí thượng tá, đồng chí ấy cũng cho biết rằng có rất nhiều binh sĩ của ta bị thất lạc nay đã trở về.

Tôi đáp: “Vâng, có rất nhiều binh sĩ như thế” và anh ôm chầm lấy tôi.

– Tôi sẽ không để cho chị đi đâu cả, – anh nói giọng quả quyết. – Ở đây có phòng trống. Chị ở lại đây sẽ cảm thấy dễ chịu ngay. Nghe bác Ivan Pavlych nói chị sẽ về nên tôi đã chuẩn bị sẵn rồi. Bây giờ phải lau sàn nhà một chút nhỉ, – anh hỏi giọng lưỡng lự.

Tôi không nén được cười. Anh ngồi trên giường cũng bật cười theo.

– Thôi, bây giờ không có thì giờ đâu. Tôi sẽ không thường xuyên ở đây đâu, phải dành nhiều thời gian ra mặt trận chứ. Mùa đông mà được ở đây thì thực là tuyệt lắm. Ở Sở nghiên cứu lạnh quá nên tôi phải chuyển các vật thí nghiệm về đây.

Cố nhiên là Valya không thể chuyển hết tất cả các con vật hiện có về nhà, mà chỉ chuyển một số giống quý. Cũng lạ, những giống chuột bạch hiếm có của nước ngoài trước nay không chịu sinh đẻ, nhưng sau khi được chuyển về nhà Valya ít lâu thì chúng liền sinh con đẻ cái. Thế mới biết môi trường sống ảnh hưởng đến chúng như thế nào! Các thứ dụng cụ gia đình đều bị Valya đốt phá, vứt đi hết. Thực ra làm như thế cũng tốt thôi, nếu không để Kira trông thấy những thứ của quý ấy bị hư hỏng, gãy nát, cô ấy sẽ giận lắm.

– Nhưng trong số đồ dùng cần thiết, tôi chỉ đốt có mỗi chiếc bàn trong nhà ăn thôi, – Valya nói giọng đắn đo. – Nếu có thể nói rằng những thứ chủ yếu đã được giữ lại cả. Đấy chị xem, chiếc ghế này, chiếc tủ con được Kira yêu thích nhất kia, và cả cái chốt cửa kia nữa…

Đến mùa xuân các con vật thí nghiệm lại được chuyển trở về Sở nghiên cứu. Lúc này Valya được phong hàm đại úy và về công tác tại Tổng cục quân y. Tôi hỏi anh rằng ở mặt trận có ai cần đến anh và đàn vật thí nghiệm của anh không. Anh trả lời một cách nghiêm túc:

– Đấy là bí mật quân sự.

Nói tóm lại cái gì cũng tốt đẹp cả. Chỉ có một việc duy nhất không được như ý là hồi mùa đông năm ngoái anh đã dùng điện vượt quá “mức nguy hiểm”, bị công ty quản lý điện cử người đến cắt điện, nên mãi đến bây giờ vẫn cứ phải chịu tối.

Nhưng có điều may là lúc này ngày rất dài, ban đêm Valya làm việc nhờ một chiếc đèn cồn.

– Có thể nấu nước bằng chiếc đèn cồn này được không nhỉ?

Valya ngơ ngác nhìn tôi.

– Trời ơi, thế mà tôi quên biến đi mất. Chị đi đường xa, mà tôi quên pha nước chè cho chị uống.

– Không, tôi cần rất nhiều nước ấm cơ, – tôi nói, – cần nhiều kia, anh có thùng không?

Khi tôi cởi giày, vén váy bắt đầu cầm bao tải lau sàn nhà thì Valya cứ ngồi đờ người ra và thở rất ghê.

Anh ta lấy tay vuốt vuốt sống mũi, ngạc nhiên nhìn tôi dồn hàng đống vỏ khoai tây từ dưới gầm giường ra, nhìn tôi xé những mảnh giấy xanh rách nát lòng thòng bên cửa sổ, rồi lại nhìn tôi dồn tất cả chúng lại thành một đống tướng gồm có cả vụn bánh mì đã bị thiu thối ngay giữa nhà.

Tôi vén váy, đứng chân không trên bàn, dùng vải ướt lau mạng nhện trên tường. Giữa lúc đó, có tiếng gõ cửa. Valya vội xách thùng nước bẩn đầy ắp chạy ra buồng trước.

Tôi nghe tiếng anh nói khẽ với một người nào đó: “Khá lắm, chị ấy biết tự kiềm chế nên mọi việc đều ổn cả”. Những lời sau đó tôi không nghe rõ nữa.

Một bóng người cao lớn lướt qua trước cửa. Ông lấy mũ xuống, rút bao tay ra rồi bước đến trước gương, lấy lược chải bộ ria đã bạc. Người khách ấy từ cửa ngoài bước vào, rồi ông dừng lại sững sờ nhìn tôi.

– Ôi, bác Ivan Pavlych!

Lâu nay tôi vẫn thường xuyên gửi thư cho bác, nên việc bác đến nhà Valya để gặp tôi là việc có chủ định. Song riêng tôi thì tôi vẫn cảm thấy hết sức đột ngột. Cuộc gặp gỡ như diễn ra trong giấc chiêm bao vậy. Hai bác cháu ôm chầm lấy nhau, nghẹn ngào. Hai mắt rưng rưng, bác đưa tay vào túi rút khăn tay.

– Sao không đến thẳng chỗ bác? – Giọng bác có phần giận dỗi. Bác cầm khăn không ngớt lau nước mắt và lau râu.

– Bác Ivan Pavlych ạ, cháu định hôm nay đến đằng bác đây ạ.

Tôi đứng sau cánh cửa tủ thay áo. Chúng tôi nói chuyện với nhau liên hồi kỳ trận. Tôi kể về chuyện tôi đáp máy bay đến đây, về bệnh tình của tôi, về tình hình Leningrad bị phong tỏa, về cuộc tiến công của quân đội chúng ta ở ngoại ô Moskva… Bây giờ tôi mới chợt nhận ra bác Ivan Pavlych đã già đi nhiều. Trên vầng trán rộng của bác nổi lên rất nhiều nếp nhăn và trên mặt có nhiều nốt đồi mồi mà những người có tuổi thường có. Song bác vẫn giữ được một vẻ ngoài hết sức đường hoàng nhanh nhẹn.

Lần cuối cùng hai bác cháu gặp nhau là vào năm 1940. Nhưng sao tôi cảm thấy ngày ấy xa xôi đến thế! Hôm ấy, tôi và Sanya đột nhiên rất nhớ bác. Thế là hai đứa liền mang trứng và rượu tìm đến ngôi nhà độc thân lạnh lẽo của bác. Hôm ấy bác rất vui, bác phấn chấn uống rượu nho và cùng Sanya say sưa nhắc tới Grisha Faber cùng với vở bi kịch “Thời gian đã đến”. Trong vở kịch này, Grisha Faber đóng vai chính, đứa con nuôi của một người Do Thái. Chúng tôi ngồi quanh lò sưởi đến tận khuya. Đấy là một thời đã qua, khác hẳn với bây giờ.

– Trông bác già lắm phải không? – Thấy tôi cứ nhìn bác chăm chăm, bác liền hỏi.

– Ai cũng già hơn trước cả, bác Ivan Pavlych ạ, bác trông cháu thế nào?

Bác im lặng một lúc lâu chẳng nói chẳng rằng. Mãi sau bác mới nói, giọng buồn buồn:

– Cháu ấy à, Katya, cháu càng lớn lên càng giống hệt mẹ cháu…

Lúc này trời đã tối. Valya thắp chiếc đèn cồn của anh lên nhưng liền bị chúng tôi thổi tắt ngay. Ánh hoàng hôn chan màu sáng mát dịu từ ngoài ngõ vào nhà. Được ngồi trước cửa sổ mở toang, không che màn phòng không mà nhìn ra ngoài vào lúc này thì không còn gì thú vị bằng! Ngoài ngõ vẫn còn sáng nhờ nhờ, nhưng trong nhà Valya thì đã tối hẳn. Tôi không còn nhìn rõ bác Ivan Pavlych nữa mà chỉ trông thấy chòm râu bạc của bác. Tôi cũng không nhìn rõ Valya nữa mà chỉ trông thấy ánh kính đeo mắt loang loáng luôn luôn động đậy của anh. Trong giây phút im lặng này, tôi cảm thấy rất mãnh liệt rằng mình đang sống giữa những con người chân chính, trung thực và sống chết có nhau. Tôi tự nhủ: “Thời kỳ gian khổ nhất chắc đã qua rồi, nếu không sao những người này thương yêu mình đến thế? Nếu không, sao họ lại có thể mãi mãi sống bên cạnh mình, làm cho cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn?”

Phần thứ tám
ĐẤU TRANH VÀ TÌM TÒI

(LỜI KỂ CỦA Sanya Grigoriev)

Chương 1
Buổi sáng

Katya đang ngồi bên cạnh bà Nina Kapitonovna ở ngoài ban công. Trong giấc chiêm bao tôi nghe rõ tiếng nói chuyện khe khẽ của hai người, vì cả hai đều sợ làm tôi tỉnh giấc. Cảnh tượng tối hôm qua lại hiện ra rất rõ trước mắt tôi.

Vì bà Nina Kapitonovna đến lần đầu tiên nên chúng tôi phải chuyển bàn ăn ra vườn hoa. Chúng tôi đã đợi bà mãi và cuối cùng bà cũng đến. Bà mặc chiếc váy liền áo mới vai bồng kiểu năm 1908, chân mang giày da loại có khuy cài và mũi giày rất dài, trông bà có vẻ rất trang trọng.

Bà kể câu chuyện bà quản gia của ông Nikolai Antonovich đem giày bẩn để lên lò sưởi nghe rất vui. Sau đó là chuyện ông Nikolai Antonovich được phân phối một căn nhà mới gồm có bốn căn phòng có đầy đủ thiết bị sưởi ấm và bếp hơi đốt ở phố Gorky. Sau khi nhận được giấy phân phối, ông ta liền đánh ô-tô riêng đến xem nhà. Lúc ấy trông nét mặt ông ta rạng rỡ vô cùng. Bà nhại theo giọng của ông Nikolai Antonovich: “Này bà Nina Kapitonovna, bà hãy tùy ý chọn lấy một phòng mà ở”. Sau đó bà trở lại giọng bình thường của mình, trả lời một cách kiêu hãnh: “Xin cám ơn ông Nikolai Antonovich, bây giờ tôi chỉ nghĩ đến chuyện xuống mồ thôi, còn những của lạ của người lạ ấy tôi chẳng cần gì cả”.

Tôi hình dung một ông già ngồi trong một căn phòng đẹp đẽ mới xây dựng ở Moskva, trong đó có đèn điện, có không khí trong lành, có cả thiết bị sưởi ấm và bếp hơi đốt cho ông tha hồ sử dụng, nhưng ông ta lại đi viết những điều trái ngược, tức là tất cả những điều trắng ông ấy nói là đen, tất cả những cái đen ông ấy biến thành trắng tuốt.

Sáu giờ mười lăm phút, đã đến lúc dậy rồi. Nhưng cứ nằm im, nhắm mắt lại mà nghe tiếng bước chân của Katya nhè nhẹ vang lên trên sàn ngôi nhà cũ kỹ này thì thực dễ chịu vô cùng. Nàng dừng lại bên cửa phòng giây lâu, hình như để xem tôi đã thức giấc chưa, sau đó có lẽ lại đắn đo không nỡ gọi tôi dậy. Nàng lại đi vào nhà ăn, nói với “bà bảo mẫu khoa học” rằng hôm nay không cần đi chợ vì đến mười giờ tôi đã phải đi xa rồi.

Người vợ thân yêu của tôi! Nhiều năm ròng xa cách nhau tôi đã quen coi nàng như người trong mộng; bây giờ mặc dù đã có nàng bên cạnh, tôi vẫn đến với nàng bằng những tưởng tượng trong óc: nàng mặc chiếc áo dài bằng lụa, đầu vừa chải xong, hay nói cho đúng hơn, vừa dùng tay vuốt qua loa rồi dùng kẹp găm lại. Đây là lần đầu tiên tôi nhìn thấy nàng với dáng dấp này, cái dáng mà tôi rất ưa thích, vì thế buổi sáng hôm ấy tôi hết sức phấn chấn. Chúng tôi thường phải sống xa nhau và sau mỗi lần như thế, mọi thứ tuồng như lại phải quay lại từ đầu.

Sáu giờ ba mươi phút. Nàng đi nhón gót chân vào phòng và nhẹ nhàng cúi xuống hôn tôi.

– Anh ngủ có đến một trăm năm rồi đấy. Anh có muốn đi bơi không?

– Có đẹp không?

Ý tôi muốn hỏi thời tiết thế nào.

– Trời đẹp lắm!

– Thế thì đi!

– Ra sông chứ?

Phía dưới dốc núi một quãng không xa có một dòng sông nhỏ chảy qua, nhưng chúng tôi lại thích bơi ở hồ hơn, nên tuy đã muộn, hai chúng tôi vẫn dẫn nhau ra hồ.

Hôm nay mà chỉ nói thời tiết tốt thôi thì chưa đủ, có thể nói rằng suốt cả mùa hè không có buổi sáng nào đẹp như sáng hôm nay. Ánh mặt trời như cố sức nhanh chóng biến vạn vật trở nên xán lạn, đẹp đẽ hơn lên. Hãy xem kìa, cảnh vật bên bờ hồ trước mặt đã trở nên hết sức hấp dẫn, bây giờ bên phía bờ hồ chúng tôi đứng cũng bắt đầu rạng lên những tia sáng rực rỡ. Đám sương mù mờ trắng dồn lại trong dãy tùng non đương hốt hoảng tan biến đi.

Chủ nhật tuần trước tôi đã cùng Petya bắc chiếc cầu nhỏ qua con suối đi ra hồ. Chiếc cầu bây giờ chỉ còn lại mỗi một cây thông bắc qua. Tôi chạy qua thân cây thông, còn Katya thì lội suối vượt qua. Ôi, chỉ một giây phút ấy thôi mà hình ảnh của nàng đã in rất đậm vào trí nhớ của tôi! Nàng khẽ kéo váy lên cao, đưa chân thận trọng vừa dò lòng suối vừa lội qua, chiếc khăn mặt vắt trên vai rơi xuống, nàng nhanh nhẹn chụp lấy trước khi nó rơi tới mặt nước…

Chúng tôi trèo lên dốc núi rồi đi vòng ra phía nghĩa trang cũ của những người Thụy Điển, đằng sau đó là giáp với mặt hồ cuộn sóng. Bờ hồ cây cỏ mọc xanh rờn. Một chú bé đi chân đất rét run đang kéo lưới bắt tôm. Lạ thật, sao lại bắt tôm vào lúc tám giờ sáng thế này nhỉ?

Tôi kéo chú bé cùng với chiếc lưới từ dưới nước lên, giảng cho chú nghe một bài thường thức về khoa bắt tôm, đặc biệt là loại tôm biếc. Muốn bắt được loại tôm này thì nhất định phải dùng thịt thiu. Katya nghe tôi nói cứ cười rũ ra. Tôm ở đây bé lắm, chẳng bù ở Ensk, tôm to đáo để.

Ánh mặt trời rọi qua cành liễu, hong khô mặt cát và làm chúng nóng lên. Bên dưới tán liễu là một vùng bóng râm mát dịu, nhưng cách đó mấy thước, mặt nước đang sáng lên ánh mặt trời chói chang. Như mọi lần, tôi và Katya cứ hướng theo hướng mặt trời mà bơi, rồi gập hai tay ra sau gáy, nằm ngửa trên mặt nước mà “sưởi” nắng.

Tại sao tôi lại kể câu chuyện của chúng tôi bắt đầu từ buổi sáng như hôm nay nhỉ? Thực ra nó chẳng có gì khác với những buổi sáng chủ nhật khác! Có lẽ vì cuộc sống cũ kết thúc vào ngay hôm nay chăng? Một cuộc sống khác, hoàn toàn mới mẻ đã bước vào thay thế nó và chi phối toàn bộ tư tưởng, tình cảm cùng ấn tượng của cả tôi lẫn Katya…

Cuộc sống khác ấy là chiến tranh. Nếu lịch sử của thuyền trưởng Tatarinov cùng chiếc tàu thám hiểm “St. Maria” của ông không chút gì dính dáng đến những thử thách hết sức ly kỳ của tôi trong chiến tranh thì tôi sẽ không viết những dòng chữ sau đây làm gì.

Chương 2
Cậu ấy

Tôi chăm chú theo dõi tình hình xảy ra trong những ngày và những tuần đầu của cuộc chiến tranh, trong lòng vô cùng bứt rứt bởi không có cách nào thuật lại cho tất cả mọi người nghe những gì mà tôi đã trông thấy.

Tôi nhìn thấy một ngôi nhà rất rộng lớn, nhưng tối tăm ở nông thôn, một chiếc bàn được chiếu sáng bởi một ngọn nến sắp tàn, một khung cửa sổ được che bằng mảnh áo đi mưa của lính. Cửa ngôi nhà mở ra, một quân nhân mặc quân phục mùa hè bước vào, anh ta cời thêm bếp lò rồi ngồi vào ăn một cách hấp tấp. Đó là Grisha Trofimov. Một người khác từ giường đứng lên, đến ngồi cùng với anh trước bàn, đó là Luri. Tôi nghe những câu trao đổi khe khẽ của hai người, trong lòng xao xuyến vô vàn.

– Đến Ladoga chưa?

Grisha vừa ăn vừa lặng lẽ gật đầu.

– Này, thế nào?

– Chẳng thế nào cả.

– Còn ở Zvanka thì sao?

Grisha cứ tiếp tục ăn, không đáp lời. Anh đã từng đến Zvanka.

Hai người quê ở Leningrad ngẩng mặt nhìn nhau. Đấy là cái đêm đầu tiên sau khi Leningrad bị bao vây.

Tôi lại trông thấy trên nóc buồng lái của chiếc máy bay của tôi nhô ra ngoài một cái cột cờ, và trên đó có một lá cờ đang tung bay. Chúng tôi đã dùng cách đó để làm yên lòng những người hoảng sợ đương nghĩ rằng mình bị bao vây quá chặt.

Rồi tôi nhìn thấy ngôi mộ đầu tiên. Chúng tôi lấy mảnh đuôi đạn pháo trang trí cho ngôi mộ đẹp lên. Sau mỗi lần bay chiến đấu trở về, chúng tôi đều cố bay thật thấp lướt qua trên ngôi mộ ấy.

Hồ nước lại hiện ra trước mắt tôi. Cuộc sống trước đây như ném xuống mặt hồ buổi sáng mù sương hình ảnh cuối cùng của mình. Bây giờ nhìn mặt hồ ảm đạm quá. Mặt nước cao ngang bờ tỏa ra một màu sáng đục, những cuộn khói đặc sánh từ trong cánh rừng bị bọn Đức đốt cháy tỏa ra, bay là là trên mặt hồ.

Buổi tối, chúng tôi từ trong hầm trú ẩn ở sườn núi đi ra. Mấy chiếc xuồng máy đang dừng lại dưới gốc liễu. Chúng tôi lao đi vun vút trên mặt nước, trong tiếng máy nổ gầm gào và tiếng nước sôi réo. Mấy chiếc máy bay từ phía bên kia cánh rừng chợt hiện ra và bay về phía chúng tôi.

Tôi đã chứng kiến rất nhiều sự kiện. Song tất cả những thứ mà tôi nhìn thấy đều như xảy ra ở trên bản đồ, ngày ngày chúng trải ra dưới cánh bay của tôi – những nét vẽ màu đen đậm biểu thị hướng tấn công của bọn Đức, đang ngày một mở rộng thêm ra.

Ngày nào cũng có phi công mới được bổ sung đến đơn vị, và số phi công dân dụng ngày càng nhiều lên. Tôi có gặp một số phi công trước kia cùng công tác ở Phương Bắc hoặc ở Viễn Đông. Họ là những phi công có nhiều kinh nghiệm, nhiều người được phong là phi công cấp Một, cấp Hai. Trong đó có ba người đã từng bay trên một triệu ki-lô-mét. Thực là thú vị khi thấy những người như thế cũng được vào quân đội. Hầu như lúc nào chúng tôi cũng bàn tán về đề tài này. Tôi, Luri và đồng chí phụ trách máy hễ gặp nhau bất kể ở đâu, trong nhà ăn hay nhà ngủ sĩ quan đều chỉ bàn tán đến mỗi một chuyện ấy. Sở dĩ chúng tôi chỉ bàn đến mỗi chuyện ấy vì giữa anh em chúng tôi có giao ước ngầm với nhau là sẽ không bàn đến “những chuyện khác”. “Những chuyện khác” ấy đã có báo chí nói thay cho chúng tôi rồi.

Giữa tháng Tám, tôi cùng với tổ tiếp vận trên không được điều đến công tác trong một đơn vị không quân ở mặt trận phía nam.

Đêm hôm ấy trời tối đen như mực, đúng như lời Luri nói là loại đêm đặc biệt chỉ có ở thành phố “Ramenskoye”. Mưa bụi biến thành lớp mù dày đặc phủ lên mặt nước. Dù có cố mở to mắt ra cũng chẳng nhìn thấy gì ở trước mặt. Nếu đồng chí phụ trách máy không rọi đèn pin thì tôi không tài nào nhìn thấy chiếc xuồng máy.

Đồng chí đại tá gọi tôi đến, chúng tôi đứng im lặng bên nhau một lúc lâu. Trong bóng tối tôi lờ mò nhận ra cái mũi khoằm và bộ mặt cương nghị, còn rất trẻ của ông. Thực ra lúc đó chẳng có gì cần nói với nhau, nhưng ông vẫn hỏi tôi có mang đạn pháo sáng theo không. Tôi trả lời có. Ông hỏi pháo sáng là để lấy lòng tôi, lần trước trong một cuộc họp thảo luận kỷ luật bay, tôi có phát biểu rằng ban đêm dùng pháo sáng sẽ oanh tạc chính xác hơn nhiều.

Hình như hôm nay tư tưởng Luri không được ổn định. Nếu không thì anh ta đã chẳng tìm làn sóng bắt bằng được cái đài Romania ảo não ấy làm gì. Tôi chợt nhớ đến bộ mặt ngớ ra ngạc nhiên của anh ta khi tôi đánh thức anh ta dậy. Lúc ấy anh ta có vẻ rất mệt mỏi, thường ngày anh ta hay nhắc đến một câu trong cuốn “Đôi cánh của bạn”: “Nếu đã mệt mỏi thì tốt nhất là bạn hãy nghỉ ngơi đã, sau đó hẵng hay…” Hôm nay anh ta ngồi dậy nhưng không nhắc tới câu ấy nữa.

Ánh đèn phòng không bên bờ hồ phóng một luồng ánh sáng qua đầu chúng tôi, chiếu vào góc tường tối mịt. Cũng chưa phải là hoàn toàn xúi quẩy. Chúng tôi bay trong tuyết, hoa tuyết bắt đầu chui vào cửa chắn.

Lúc này Luri đã tìm được đài “Constanta” rồi. Thật có quỷ mới biết được cái đài “Constanta” ấy truyền đi những tin gì! Chỉ trong giây lát, vừa khi tôi huýt sáo mồm, nghĩ đến những chuyện riêng tư trong lòng, bốn bên đã hiện lên những dãy núi cao xám xịt. Sau đó một loáng, trong những phút tiếp theo tôi lại nghĩ đến những chuyện riêng tư và huýt sáo mồm thì máy bay đã đến chỗ phải bay vòng qua đầu núi. Nhưng không thể bay qua bên dưới đám mây được, vì bay trong mưa tuyết, máy bay sẽ bị đóng băng. Lại huýt sáo mồm và nghĩ chuyện riêng: “Katya, vậy mà em còn giận anh, trách anh sao trong thư không nói rõ tình hình các chuyến bay”.

Vừa may đám mây đã tan mất ở cái chỗ mà nếu còn, nó sẽ gây nguy hiểm. Nhưng thực ra thì không phải nó tan mất, mà nó đã tách ra thành hai nửa. Phía trước mặt chúng tôi giờ đây mở ra một quãng hành lang rộng lớn, trên quãng hành lang đó chói lên một màu sáng rực rỡ. Cái bóng của chúng tôi rơi xuống lưng đám mây phía dưới và chiếu lên đám mây phía trên. Tôi hơi ngạc nhiên, và hình như cũng không kịp ngạc nhiên nữa, khi tôi nhận ra cái bóng thứ hai kia không phải là của máy bay chúng tôi, mà là bóng của một chiếc Junkers bay cao hơn chúng tôi. Nếu chúng chỉ có một chiếc thì chẳng sao. Nhưng đằng sau nó đã hiện ra chiếc thứ hai, rồi chiếc thứ ba.

Lúc này, theo bất cứ điều lệnh nào, chúng tôi cũng chỉ nên nhanh chóng tránh xa chúng nó. Nhưng những đám mây dày màu xanh sẫm đã lùi xa ở phía sau. Chúng tôi không có chỗ nào có thể lẩn tránh được. Tiếng súng từ phía bên kia nổ ran lên, tôi có cảm giác như cánh máy bay bị ném đá, và sau đó cả khoang lái cũng bị rung lên.

Đây là một cuộc chiến đấu rất bình thường, chẳng có gì đặc sắc và nó kết thúc rất nhanh, nên tôi không định kể tỉ mỉ làm gì nữa. Trong nháy mắt sau đó chúng tôi đã bắn rơi một chiếc Junkers khi nó bay vòng lại. Hai chiếc còn lại vọt lên cao, cố bám đuôi chúng tôi. Đương nhiên đó là một ý đồ thông minh, song không phải dễ thực hiện, vì chúng tôi không phải là kẻ non gan, chịu để cho chúng bám đuôi. Lần thứ nhất không được, chúng lao vào lần thứ hai. Lần này suýt nữa chúng bị tan xác dưới đường đạn của chúng tôi. Nói tóm lại, chúng tôi đã đem hết sức ra đánh trả lại chúng. Cuối cùng bọn chúng bị bỏ xa lại phía sau. Và thế là tôi cho máy bay bay theo đường thẳng đến mục tiêu, mặt trận cách đây không xa nữa.

Nói rằng cho máy bay bay theo đường thẳng, mới nghe tưởng là việc đơn giản, nhưng thật ra là rất khó khăn vì máy bay của chúng tôi lúc này đã bị bắn gãy một phần tư cánh bên trái, két dầu bị đạn chọc thủng, chân và mặt tôi đều có vết đạn, máu chảy đầm đìa ra mắt.

… Tôi cảm thấy toàn thân mềm nhũn đi. Lúc này tôi chợt nhớ đến những giấc mộng hồi còn bé, tôi thấy mình bị người khác đâm chém, dìm xuống nước cho đến chết, nhưng khi tỉnh lại, biết mình vẫn còn sống, tôi sung sướng vô cùng.

“Nhưng lần này, – ý nghĩ của tôi hết sức bình tĩnh. – Lần này thì chắc chắn là tôi sẽ không thể tỉnh trở lại được nữa rồi.”

Có thể tôi đã bị ngất, nhưng không lâu lắm, vì trước khi tỉnh dậy, tôi đã bắt đầu nói và chính tiếng nói ấy đã làm cho tôi tỉnh dậy. Tôi gào lên, ra lệnh cho tổ phục vụ máy bay nhảy dù. Đồng chí báo vụ viên và tay súng máy đã nhảy ra khỏi máy bay. Còn Luri thì đáp lại bằng một giọng không hài lòng “Được rồi, được rồi!” làm như bị tôi ép đi bách bộ đến một nơi vô vị không bằng.

… Cái gay go nhất là vật lộn với sương mù dày dặc, nó làm cho anh không mở được mắt ra, nó làm cho anh mệt mỏi rã rời. Lúc này tôi mới rõ – tuy chưa phải rõ hoàn toàn – cái điều quan trọng nhất, cũng là cái điều cần phải lập tức thay đổi ngay. Thời gian trôi chậm quá, như phải qua hàng nghìn năm. Tôi phải bỏ ra rất nhiều sức lực để lái máy bay bay tiếp, lại phải qua một nghìn năm nữa. Tôi lại nhìn thấy bên dưới chúng tôi có hai chiếc Junkers khác đang bay thẳng lại như hai con trâu nước bơi trong biển mây. Chuyện này thì quả thực là đi đời nhà ma rồi. Nhưng sau đó tôi biết ngay rằng chúng chưa vội kết thúc chúng tôi.

Luri đã nhảy ra khỏi máy bay. Chúng liền vây lại bắn. Liệu cậu ấy có bị bắn chết không? Sau đó chúng quay đầu lại, cặp hai bên tôi và cùng bay song song.

… Lũ giặc Đức có những bộ mặt không biết giống hề hay giống quỷ sứ. Nhìn mặt chúng nó rất khó đoán ra chúng già hay trẻ. Nhưng tất cả những cái đó giờ đây đối với tôi chẳng có quan hệ gì. Kẻ đang bay bên cạnh tôi kia không phải là một tên lính bình thường mà là một kẻ giết người, một tên tội phạm. Hắn nhoi đến phía trước mặt tôi, nghiêng cánh lướt qua một bên rồi lại áp đến gần, hắn thong thả, ung dung ngắm nhìn tôi, say sưa với chiến thắng đã nắm chắc trong tay.

Tôi không biết giải thích như thế nào cho rõ, chỉ biết rằng trong khoảnh khắc ấy dường như tôi đã nhìn thấy rõ hình dạng của bản thân mình cũng như của thằng giặc ấy. Mặt đầy máu, hai tay gần như tê dại, tôi ngồi trên chiếc máy bay bị thương đang lao xuống thấp. Thằng Đức đẩy chiếc kính bay lên trán, nhìn tôi với một vẻ hết sức lạnh lùng và đắc thắng. Tôi quên rằng Luri đã nhảy dù và có thể cậu ấy đã bị lũ giặc sát hại. Tôi nói lên mấy câu gì đó với Luri. Một chiếc máy bay của bọn Đức sắp bay qua phía dưới tôi, dấu hiệu chữ thập ngoặc màu vàng sơn trên cánh loáng qua bên trái tôi. Tôi ấn mạnh cần lái, chiếc máy bay rung lên và lao thẳng vào cái dấu hiệu chữ thập ngoặc ấy.

Chẳng hiểu máy bay của tôi đã đâm trúng vào chỗ nào, hình như là buồng lái của thằng Đức, khiến hắn không kịp ấn nút nhảy dù. Tôi đã giết được hắn. Thật sung sướng vô cùng!

Một cảm giác vô cùng hào hứng chế ngự tôi. Tôi cần phải sống! Mặc dù vừa rồi thằng giặc Đức đẩy kính bay lên trán nhìn tôi với một vẻ hết sức lạnh lùng và đắc thắng và cầm chắc sẽ giết chết tôi; nhưng cuối cùng tôi đã chiến thắng nó. Tôi cần phải sống! Trước khi nhìn thấy thằng Đức này, tôi đã nghĩ rằng chuyến này chắc phải hy sinh, vì tôi bị thương nặng và tôi biết chúng nó sẽ bắt được tôi. Nhưng bây giờ thì khác hẳn rồi! Tôi cần phải sống! Tôi đã nhìn thấy mặt đất, nhìn thấy đồng ruộng và con đường bốc bụi trắng. Đã gần mặt đất lắm rồi.

Quần áo bay và giày của tôi đã bị cháy nhưng tôi không thấy nóng. Nói ra thì rất lạ, khó có thể tin được. Nhưng sự thực là như vậy, chẳng hiểu vì sao lúc ấy tôi lại có thể bình tĩnh xoay chuyển được tình thế ở cái độ cao rất gần mặt đất như thế. Tôi cởi chiếc nịt da ra – Đó là việc cuối cùng mà tôi có thể làm được trong ngày, trong tuần, trong tháng ấy. Tạm thời tôi chỉ xin kể đến đây, cũng chẳng nên đi quá xa làm gì!

Chương 3
Chúng tôi làm tất cả những gì có thể làm được

Tôi khát quá, suốt dọc đường người ta đưa tôi vào trong làng, tôi cứ đòi uống nước và hỏi thăm tin tức về Luri. Vào đến làng, người ta đem đến cho tôi một xô nước. Tôi vục đầu vào xô nước, chẳng nói chẳng rằng, uống lấy uống để. Tôi chẳng hiểu vì cớ gì, các bà các chị đang vây quanh tôi bỗng khóc nấc lên. Tôi chẳng nhìn thấy gì, cũng chẳng nghe thấy gì cả. Mặt tôi bị cháy, tóc dính bết lại, một chân bị gãy, trên lưng có hai vết thương miệng rất rộng và sâu. Trông tôi lúc này có lẽ đáng sợ lắm.

… Trong lòng tôi chợt nảy ra một cảm giác hạnh phúc, nó mỗi lúc một lớn lên, một da diết. Tôi nằm trên đồng cỏ ở giữa sân, cạnh nhà kho của một ngôi nhà nông dân. Tôi cảm thấy niềm hạnh phúc ấy như truyền đến từ tiếng cỏ khô kêu sột soạt, từ mùi thơm của cỏ và từ mặt đất, kẻ bảo vệ không để tôi bị quân thù giết chết. Tôi được một chú ngựa trắng già kéo về đây, bây giờ nó được buộc bên hàng rào gần chỗ tôi nằm. Vừa trông thấy nó, dòng nước mắt hạnh phúc của tôi liền trào ra. Chúng tôi đã làm tất cả những gì có thể làm được. Tôi không có gì lo lắng cho đồng chí báo vụ viên và đồng chí xạ thủ trên không. Tôi chỉ có một yêu cầu là trước khi họ tìm được đến đây, chớ đưa tôi đi nơi khác. “Luri cũng còn sống, – tôi sung sướng nghĩ, – trận đánh hôm nay ta thắng đẹp thế, cậu ấy không thể không sống được. Cậu ấy vẫn còn sống, mình sắp được gặp cậu ấy rồi”.

Và tôi đã gặp Luri thật. Khi cậu ấy được đưa đến, con ngựa trắng cứ hí toáng lên và đá lung tung. Một bà cụ có vẻ rất nghiêm nghị – không biết vì sao trong số những người có mặt ở đấy tôi chỉ nhớ mỗi mình bà – bà đến bên con ngựa và lặng lẽ tát mạnh vào mõm nó.

Nét mặt Luri rất bình thản. Trên mặt cậu ấy cũng rất trơn tru, chỉ có một vết xước nhỏ, có lẽ bị dây dù gây nên. Hai mắt cậu ấy mở to. Thoạt đầu tôi không hiểu vì sao khi đặt cậu ấy xuống đất, mọi người lấy mũ của cậu ta ra. Bà cụ vừa rồi đến ngồi bên cạnh cậu ấy và đặt lại hai tay cho thẳng…

Sau đó tôi được đưa lên một chiếc xe rộng, chở đến trạm cứu thương. Một người đàn bà không có vẻ là phụ nữ nông thôn đến cầm tay tôi bắt mạch, chị ta luôn miệng dặn tôi:

– Phải cẩn thận, phải cẩn thận đấy!

Tôi cảm thấy bức bối, trong bụng nghĩ: “Sao lại phải cẩn thận nhỉ? Chẳng lẽ mình sắp chết rồi ư?” Hình như tôi đã nói ra điều đó nên chị ta vừa mỉm cười vừa nói với tôi:

– Anh sống rồi!

Chiếc xe bị xóc dữ dội, tôi gối đầu lên đùi một người nào đấy. Tôi nhìn thấy Luri, cậu ấy đang nằm trên bậc thềm, hai tay cứng đờ vắt chéo trên bụng. Tôi muốn vùng dậy chạy đến với cậu ấy, nhưng bị mọi người giữ lại.

Mặt đất lúc hiện ra dưới cánh bên trái, lúc loang loáng dưới cánh bên phải. Trước mặt tôi đang tụ tập một đám đông người. Tôi đi tìm Katya của tôi trong đám đông ấy. Tôi gọi nàng. Nhưng từ trong đám đông ồn ào náo nhiệt ấy bước ra không phải là nàng, không phải là Katya yêu dấu đã từng làm nghiêm khi được tôi ôm vào lòng. Mà là hắn. Hắn quay đầu lại như một con chim lạ, hắn đẩy kính bay lên trán, nhìn tôi bằng đôi mắt lạnh lùng và đắc thắng.

– Này, thế nào, – tôi nói với thằng giặc Đức. – Ai thua nào? Mày xem đây, tao vẫn còn sống đây này. Rồi đây tao sẽ bay trên khắp các cánh rừng, trên biển cả, trên thảo nguyên, trên toàn trái đất! Còn mày thì đã đi đời nhà ma rồi! Tao đã chiến thắng mày rồi!

Chương 4
“Cậu đấy à, Cú mèo”

Chúng tôi nằm trên toa tàu hàng có lò sưởi bằng than. Chỉ có hai toa tàu ở trên là toa hành khách. Một vị bác sĩ nhỏ nhắn, mặt mũi sáng sủa khôi ngô nhưng có vẻ rất mệt mỏi, sau lần khám đầu tiên liền ra lệnh chuyển tôi tới toa đầu. Từ việc ấy tôi biết rằng tình trạng của tôi rất tồi tệ. Đầu, ngực, chân, tay của tôi đều quấn băng và lúc nào cũng phải nằm bất động như một con búp bê mẫm mạp, trắng toát. Mấy cô y tá chăm sóc chúng tôi dừng nói chuyện với nhau ở đầu toa: “Đến toa thương binh nặng mà lấy”. Như vậy là tôi đã bị liệt vào loại thương binh nặng rồi. Nhưng không biết từ đâu, từ trong óc hay từ trong tim, có một thứ gì đó đương hoạt động, tôi có cảm giác đó chính là hoạt động của sự sống. Nó đang bận rộn, tuy rất yếu ớt, song vẫn luôn luôn muốn sáng tạo ra một cái gì đó.

Tôi đã làm quen với những người xung quanh. Trong đó cũng có một cậu lái máy bay. Cậu ta còn trẻ lắm, trẻ hơn tôi nhiều. Tôi không muốn kể tỉ mỉ trường hợp bị thương của mình. Song cậu ta cứ nài nỉ mãi. Nhiều lần tôi nghe láng máng những lời kể của cậu ta qua những cơn mê ngắn:

– Em vừa thôi công kích thì nhìn thấy một tốp máy bay tiếp dầu của chúng. “Phải diệt bọn này mới được!” Em nghĩ bụng và liều nhắm đúng mục tiêu, ấn nút điện. “Được rồi”. Em lại nghĩ bụng “Mình không vọt lên cao thì sẽ bị thằng khác đến cắn trộm đây”. Em vừa kéo cần vọt lên thì cảm thấy có một thứ gì rất nặng đập vào người. Khi đạp lái, em cảm thấy bị hẫng như không có chân nữa. Em lại nghĩ ngay: “Chà, chân mình bị gãy mất rồi!” Nhưng em không dám nhìn xuống vì em rất sợ…

Máy bay cậu ấy lái là loại “Hải âu” và cậu ấy bị thương ở vùng trời huyện Borushan. Lúc đầu tôi ngỡ cậu ấy bị nặng hơn tôi. Sau mới biết tôi bị nặng hơn cậu ấy nhiều.

Người nằm bên cạnh tôi tên là Simakov. Tôi vừa nghe anh ta nói, vừa trông ra ngoài cửa toa tàu, nhìn những cánh đồng cỏ mùa thu, những ngôi nhà đất quét vôi trắng cùng những đám hướng dương trĩu bông bên cạnh đường sắt. Mọi việc trong toa tàu dường như rất nền nếp: cứ đến giờ là các cô y tá lại xách thùng canh rau ra, treo giữa toa. Chiếc thùng lắc lư, lắc lư chứng tỏ là đoàn tàu đang chạy. Mặc dù đoàn tàu của chúng tôi phải luôn luôn dừng lại để nhường đường cho các đoàn tàu chở vũ khí ra mặt trận, nhưng tuy chậm nó vẫn đang tiến về phía trước.

Nhưng cũng có những cảnh tượng khác hẳn. Đoàn tàu của chúng tôi không đơn thuần chỉ chở thương binh, mà đằng sau còn kéo theo nhiều toa trần chở máy móc. Nhà bếp trên tàu bị hỏng nên phải chờ đến ga mới mua được sữa và khoai. Đồng chí bác sĩ người thấp bé phải gào thét luôn mồm để giữ trật tự. Anh ta đang rút súng lục để dọa một người nào đấy. Trên toa tàu chở khách, các bà tản cư chen lấn nhau đứng chật ních ở cửa lên xuống và lối đi, tay ôm chặt gói đồ đạc của mình.

Đoàn tàu của chúng tôi đỗ lại ở một ga khá lớn, đường sắt chằng chịt.

… Hàng đàn ruồi từ ngoài cửa sổ bay ùa vào. Khi tôi tỉnh dậy vì nóng nực và ngột ngạt thì thấy chúng bâu đen đặc vào chiếc băng của tôi, xua đuổi thế nào chúng cũng không chịu bay xa. Lúc này là vào giữa trưa. Từ cửa sổ toa tàu nhìn ra thấy trước mặt là những đám lúa mạch vuông vắn.

… Mới mấy ngày trước đây, tôi còn có thể từ trên máy bay quan sát những cảnh tượng rộng lớn mà những người chỉ tham gia chiến đấu ở dưới đất không thể nào nhìn thấy hết được. Lúc ấy tôi nghĩ như vậy. Lúc ấy cảnh rút lui của chúng ta, dưới con mắt của tôi, như những công thức đại số được khai triển. Còn bây giờ những công thức ấy đã biến thành vật có sức sống, trở thành hiện thực.

Giờ đây tôi không còn được nhìn thấy cuộc rút lui của chúng ta từ trên độ cao sáu nghìn mét nữa. Ngay bây giờ tôi cũng đang rút lui. Tôi cảm thấy trong người rất khó chịu, vì vết thương tấy lên, vì khát, vì nóng bức, vì những ý nghĩ buồn phiền, vì đàn ruồi lì lợm cứ lao vào chỗ có vết thương.

Chiều. Hình như lúc này đoàn tàu đã bắt đầu lăn bánh vì chiếc thùng đựng canh rau lại lắc lư rất nhịp nhàng. Ánh chiều chiếu từng tia chênh chếch vào cửa sổ toa tàu, qua ánh sáng hồng hồng của nó, có thể nhìn thấy những làn bụi bốc lên ở chung quanh. Có tiếng ai đó rên, tuy khẽ thôi, nhưng nghe rất xao xuyến. Tôi thử gọi người nằm bên cạnh. Không, không phải anh ta rên. Hình như tôi đã từng nghe tiếng rên này ở đâu rồi thì phải?

Đột nhiên trước mặt tôi hiện ra rất nhiều bàn học và tôi nhìn thấy rất nhiều bộ mặt đang cười của trẻ em. Đây là một bài học rất lý thú, giảng về phong tục tập quán của người Chukchi. Nhưng cái cậu bé tóc đỏ có đôi mắt cách nhau rất xa ấy cứ lấy chiếc dao con cứa vào đầu ngón tay tôi thì tôi còn lòng dạ nào mà nghe giảng nữa!

– Romashka! – Tôi hét lên.

Anh ta giật mình và im bặt, tất nhiên vì ngạc nhiên.

– Cậu đấy ư, Cú mèo?

Anh ta nằm lăn lóc trong đám thương binh nằm dưới sàn, đầu bị che lấp dưới những cánh tay quấn đầy băng.

– Có việc gì thế? – Anh ta nhìn tôi nhưng chưa nhận ra tôi, nên hỏi giọng thận trọng.

Tôi cảm thấy anh ta tuy vẫn “sống vì riêng mình” như dì Dasha nói, nhưng bây giờ anh ta có vẻ đã khá hơn trước. Ít nhất thì anh ta cũng đã hết cái thói kênh kiệu kiểu cách rất buồn cười. Bây giờ mặt anh ta có phần hốc hác, xanh xao, hai tai lúc nào cũng đỏ rần như một thứ đồ chơi và con mắt bên trái luôn luôn lén lút liếc nhìn người này người khác.

– Không nhận ra mình nữa à?

– Không.

– Thế thì hãy nhớ lại đi.

Anh ta vốn là người không biết che giấu tình cảm của mình, lần này cũng vậy. Nhìn các cử chỉ của anh ta, tôi hiểu hết tình cảm của anh ta lúc này. Thoạt tiên anh ta lúng túng rồi kinh ngạc, sau đó thì sợ hãi đến nỗi hai hàm răng va vào nhau lập cập, và cuối cùng, bị chìm trong men tuyệt vọng.

– Xin lỗi, chẳng phải anh đã bị chết rồi sao? – Anh ta nói lúng búng trong miệng.

Chương 5
Mối hận cũ

Trong những bài hát Nga cổ xưa thường nói đến vận mệnh. Tôi vốn không phải là người tin vào vận mệnh, song khi đọc những dòng tin nói về cái chết của tôi, đăng trên báo “Chim ưng đỏ”, trong đầu tôi cũng chợt bật ra cái chữ ấy. Mãi đến nay tôi vẫn còn thuộc mẩu tin ấy:

“Sau khi hoàn thành nhiệm vụ chiến đấu, trên đường lái máy bay trở về, đại úy Grigoriev đã bị bốn máy bay tiêm kích của địch đuổi theo. Trong cuộc chiến đấu quyết liệt không cân sức này, đại úy Grigoriev đã hạ được một máy bay địch, ba chiếc còn lại hoảng sợ bay mất. Máy bay của đại úy tuy bị thương nặng, song vẫn cố gắng bay tiếp. Nhưng khi bay đến gần mặt trận, đại úy lại bị hai chiếc Junkers của địch công kích. Đại úy Grigoriev đã lái chiếc máy bay bị thương bốc cháy của mình đâm vào một chiếc Junkers của địch. Toàn thể phi công đoàn N. sẽ mãi mãi ghi nhớ những con chim ưng dũng cảm đã chiến đấu đến phút cuối cùng cho Tổ quốc: đại úy đảng viên cộng sản Grigoriev, phi công hoa tiêu Luri, đồng chí vô tuyến điện viên Karpenko và đồng chí xạ thủ trên không Ershov”.

Mãi đến mùa hè năm 1943 tôi mới được biết rằng sau khi tôi được chuyển đi khỏi làng P. thì có một phóng viên quân sự đến đấy. Người phóng viên nọ đã gặp hỏi chuyện các nông trang viên mục kích cuộc không chiến, sau đó anh ta chụp ảnh xác máy bay bị rơi. Mọi người nói với anh ta rằng tôi coi như đã chết.

Tại sao mẩu tin ấy lại làm cho tôi cảm thấy như bị lăng nhục? Vì tôi thoát chết lần này là một chuyện kỳ lạ, hay vì lần đầu tiên trong đời tôi được đọc bản cáo phó của chính mình? Ý nghĩ của tôi không còn tập trung được nữa. Đột nhiên hình ảnh Katya xuất hiện trước mắt tôi. Nhưng không phải là Katya thường ngủ dậy sớm, đi đi lại lại trong phòng và lúc nào nét mặt cũng đăm chiêu nhớ đến tôi, mà là một Katya khác hẳn, tâm thần bất an, dung nhan Katya mệt mỏi. Sau khi đọc xong mẩu tin này, nàng ném tờ báo lên bàn và có vẻ tĩnh lặng như không có gì xảy ra. Nhưng sau đó nàng như có điều gì sốt ruột, muốn tìm một việc gì làm cho khuây khỏa, nàng tết lại đuôi sam rồi chợt bỏ ra, đột nhiên ngã lăn xuống sàn nhà…

– Cũng phải thôi, – tôi lẩm bẩm. – Đây là việc có thể xảy ra.

Tôi vò tờ báo lại thành cục rồi ném ra ngoài cửa sổ. Romashov ngạc nhiên kêu lên một tiếng. Lúc này tàu hỏa đương dừng lại. Trong lúc nói chuyện với tôi, anh ta luôn luôn nhìn ra ngoài cửa sổ. Sau đó anh ta đi nhặt tờ báo đã bị nhàu nát ấy vào. Bây giờ chính mắt nhìn thấy tôi còn sống, anh ta lại muốn xem mẩu tin báo tôi đã chết, như vậy anh ta cũng cảm thấy thỏa dạ đôi phần.

– Vậy là cậu vẫn còn sống! Sanya thân mến, tôi thực không dám tin ở mắt mình nữa!

Anh ta còn dám ngang nhiên dùng cái chữ “thân mến” đối với tôi.

– Có quỷ mới biết được là tôi sung sướng như thế nào! – Anh ta nói. – Vì rất có thể cô ấy cũng đã đọc mẩu tin này rồi.

Tôi đáp: “Phải, rất có thể” và bắt đầu hỏi thăm anh ta về tin tức Moskva. Trong câu chuyện, Romashov cho biết rằng anh ta rời Moskva chưa đầy một tháng.

Trong khi nói chuyện với anh ta, không những tôi phải tỏ ra hết sức hòa nhã mà từ đầu còn phải nói cho anh ta biết rằng quan hệ giữa hai người vẫn như trước, không có gì thay đổi. Và có lẽ đó là thái độ đúng đắn nhất của tôi lúc này. Song con người là một sinh vật kỳ dị – câu nói này không còn mới mẻ gì nữa. Tôi nhìn bộ mặt căng thẳng, mất tự nhiên của anh ta, trong lòng không có gì khác ngoài cảm giác khó chịu và khinh bỉ. Tôi nghĩ rằng trước kia anh ta ti tiện như thế nào thì bây giờ anh ta vẫn ti tiện như thế ấy, chẳng thay đổi chút nào. Song cái cảm giác mà lúc này anh ta đem lại cho tôi là anh ta là một người quen thuộc từ lâu, một kẻ ti tiện “của mình”.

Anh ta cũng rõ điều đó, và rõ tất cả. Anh ta nhắc đến thầy Korablyov, hỏi tôi rằng có biết thầy đã sáu mươi ba tuổi mà vẫn ghi tên tham gia tự vệ thành, và báo “Moskva buổi chiều” đã đăng bài kể chuyện này không. Anh ta còn nói đến Nikolai Antonovich bằng cái giọng mỉa mai, rằng ông ấy đã được phân phối nhà mới và được cấp bằng tiến sĩ. Tiến sĩ gì? Tiến sĩ địa lý mà không cần bảo vệ luận án. Mà theo ý kiến của Romashov thì như vậy không thể được.

– Anh có biết ai đã làm cho ông ta đạt được danh vọng như thế không? Chính anh đấy!

– Tôi ấy ư?

– Chính thế. Họ của ông ta là Tatarinov. Chính anh đã làm cho cái họ ấy lừng danh.

Anh ta muốn ám chỉ rằng việc tôi nghiên cứu đoàn thám hiểm của tàu “St. Maria” trước đây đã làm cho mọi người chú ý đến thuyền trưởng Tatarinov, và Nikolai Antonovich đã được thơm lây vì họ của ông ta trùng với họ của thuyền trưởng. Khả năng diễn đạt của Romashov quả là không tồi, anh ta đã nói cái vấn đề ra hết sức ngắn gọn và rõ ràng.

Nhưng tôi không muốn nói chuyện này với anh ta. Sau khi biết được điều đó, anh ta liền lái sang chuyện khác.

– Anh có biết tôi đã gặp ai ở mặt trận Leningrad không? – Anh ta nói. – Tôi đã gặp trung úy Pavlov!

– Trung úy Pavlov là ai nhỉ?

– Chán anh quá, trung úy bảo rằng từ thuở bé anh ta đã quen anh. Anh ta người cao to, lực lưỡng.

Tôi thực sự không ngờ người trung úy cao to, lực lưỡng ấy lại chính là cậu Volodya, có đôi mắt xanh, đã từng chở tôi đi bằng xe trượt tuyết do chó kéo.

– Ôi lạy Chúa tôi, có cả bố anh ta cũng đến, ông cụ là một bác sĩ già!

– Bác Ivan Ivanych!

Được biết bác Ivan Ivanych khỏe mạnh và hiện nay vẫn còn phục vụ trong hải quân, tuy tin này do Romashov nói, tôi vẫn cảm thấy rất mừng.

Romashov nhắc đi nhắc lại nhiều lần rằng anh ta đã đến mặt trận Leningrad. Katya trong thời gian đó cũng ở Leningrad. Tôi thật chẳng yên lòng chút nào. Nhưng bằng bất cứ giá nào tôi cũng nhất định không hỏi thăm tin tức Katya qua anh ta.

Tóm lại lúc này, khi đã quen với hiện tượng tôi còn sống, Romashov cố làm nổi bật mình lên. Anh ta có vẻ hãnh diện khi gặp tôi trên đoàn tàu chở thương binh, làm như mình là người có nhiều thành tích đặc biệt.

Hồi chiến tranh mới nổ ra, anh ta giữ chức phó giám đốc hành chính Viện Nghiên cứu khoa học Leningrad. Chính ra thì anh ta có thể hoãn dịch, nhưng cũng như tất cả các cán bộ Viện nghiên cứu, anh ta đã ghi tên sung vào đội tự vệ thành phố. Anh ta bị thương ở vùng ngoại ô Leningrad nhưng vẫn không chịu rời khỏi đội ngũ. Một người chỉ huy cũ của anh ta nay đã trở thành thủ trưởng quân sự cao cấp điều anh ta về Moskva. Anh ta được cất nhắc giữ một chức vụ mới, nhưng chưa kịp nhậm chức thì đoàn tàu hỏa chở anh ta bị nổ tung. Anh ta bị thương văng lên tận đầu cột điện, cho nên bây giờ anh ta luôn luôn cảm thấy cả nửa người bên trái “đau nhức không thể nào chịu nổi”.

– Vừa rồi tôi hét tướng lên trong lúc ngủ là bị nằm mê đấy, – anh ta giải thích. – Các bác sĩ đều bó tay, chẳng biết đối phó với bệnh của tôi như thế nào.

– Này, cậu hãy thú thực đi, – tôi nghiêm giọng nói. – Những lời cậu nói vừa rồi, cái nào là đúng sự thật, và cái nào là bịa đặt ra?

– Sự thật cả đấy thôi!

– Không đúng!

– Tôi xin cam đoan! Thời kỳ chúng ta chống đối nhau đã qua lâu rồi.

Hắn lại dám dùng đến hai chữ “chúng ta”.

– Người anh em ạ, bây giờ mọi việc đều đã kết thúc cả rồi. Tôi có cuộc sống của tôi và anh có cuộc sống của anh. Lúc này chúng ta không có ý đồ tranh giành với nhau nữa. Nói ra thì anh không tin. Nhưng xin cứ nói thẳng, mỗi khi nghĩ lại chuyện xung đột giữa hai đứa chúng mình, tôi thực lấy làm ngạc nhiên. Việc đó nhỏ bé quá so với những sự kiện long trời lở đất đang diễn ra trước mắt chúng ta.

– Cái đó dĩ nhiên rồi.

– Vậy thì chúng ta hãy coi chuyện cũ đã kết thúc.

Anh ta nhìn tôi bằng đôi mắt dò hỏi, rõ ràng là anh ta không dám tin rằng cuối cùng tôi có bằng lòng bỏ qua “cái chuyện cũ” kia không.

Nhưng tôi đã bằng lòng. Trong những ngày như thế này, tôi làm sao có thể chỉ khư khư ôm lấy mối hiềm thù riêng của mình? Tôi đau lòng nghĩ đến cái bóng đen to lớn đang tiến đến gần, che phủ đất nước ta. Giờ đây cái bóng đen đó đương đuổi theo chúng tôi, ập xuống đoàn tàu đã rã rời. Một thương binh què chân như tôi, đứng trước cái bóng đen ấy sẽ đối phó ra sao? Tôi thường nhớ đến cái cảnh tượng quen thuộc ở bệnh viện trước đây: Ngày này nối tiếp ngày khác trôi qua, đơn điệu, buồn tẻ vô cùng, tuồng như không bao giờ có chỗ kết thúc. Ngày ngày các cô y tá mang dép đế mềm mang hoa vào phòng đặt lên chiếc bàn cạnh giường tôi nằm. Lúc ấy tôi thực chẳng muốn nhìn thấy hoa, chẳng muốn sống trong cảnh tĩnh lặng đơn điệu của bệnh viện và chẳng muốn nghe những bước chân cố đặt thật nhẹ ấy chút nào.

Trong lòng tôi nảy ra một ý nghĩ khủng khiếp mà tôi không thể tưởng tượng được. Ý nghĩ đó là: “Rồi đây tôi sẽ không còn được tiếp tục bay nữa”, cả người tôi run lên. Tôi phải há hốc mồm ra để thở. Ý nghĩ của tôi bay xa, xa quá, đến nỗi tưởng chừng sẽ không bao giờ nó còn có thể quay trở về được nữa.

Chương 6
Những cô gái từ Stanislav đến

Tôi chợt thấy có hai cô gái trong đám đông mà trước đây tôi chưa hề thấy mặt. Đấy là hai cô sinh viên của trường Đại học Sư phạm Stanislav. Cả hai cô đều có dáng chắc nịch, màu da bánh mật, lông mi cong, giọng nói êm ái, tuy nhìn bề ngoài hai cô có vẻ bộc tuệch non nớt. Nhưng thực ra là hai cô gái đảm đang hiếm thấy. Hai cô vừa nhập bọn với chúng tôi đã gây được cảm tình với tất cả mọi người. Hai cô tìm cách lấy nước về và phân phát cho từng người một. Có lẽ cả Thượng đế cũng không thể biết được rằng hai cô đã kiếm ở đâu ra một giỏ lê, ngửi mùi thơm thoang thoảng từ những quả lê chín tỏa ra, sao mà cảm thấy dễ chịu quá! Những quả lê tươi rói!

Tôi hoàn toàn không biết một chút gì về lai lịch của hai cô, ngoài cái tên Katya của một trong hai cô đó. Nhưng tại sao tôi lại chỉ nhắc đến hai cô gái trong số hàng trăm hàng nghìn người tôi đã gặp trong những ngày ấy nhỉ?

Vì rằng… có lẽ tôi phải nói dông dài, từ đầu câu chuyện.

Tôi nằm bên cửa sổ toa tàu. Các cảnh vật bên ngoài không ngớt rời xa tôi, lùi về phía sau. Khi đoàn tàu của chúng tôi đã chạy quá một quãng, tôi mới chợt nhìn thấy ba chiếc xe tăng ở bên đường. Đó là ba chiếc xe tăng hạng trung không có gì đặc biệt. Người lính lái xe mở rộng của, nhô đầu ra ngoài nhìn chúng tôi. Vì những người lính ấy không đội mũ nên chúng tôi ngỡ rằng họ là bộ đội của ta. Một lát sau, cửa xe tăng sập đóng và ngay trong cái giây khắc cuối cùng khi cửa xe tăng sập đóng, thật không ngờ, lũ giặc dã man đã xả súng bắn ráo riết vào đoàn tàu cứu thương chở gần một nghìn thương binh.

Toa tàu rung lên dữ dội, tôi bị văng lên, chân bị thương chạm vào thành tàu đau điếng người. Một cậu còn trẻ chống nạng hốt hoảng, chạy nhốn nháo trong toa tàu, bị mấy người gạt ngã xuống cạnh tôi. Tôi nhìn qua cửa sổ thấy một số thương binh nhảy bừa ra khỏi tàu chạy và ngã vật trên mặt đất gồ ghề. Các khẩu súng trên xe tăng của bọn Đức chĩa nòng về phía họ mà trút đạn.

Cậu Simakov nằm cạnh tôi cũng len đến bên cửa sổ nhìn ra ngoài. Khi hai chúng tôi cùng quay đầu lại và nhìn vào mặt nhau, tôi trông thấy mặt cậu ta tái nhợt.

– Nhảy tàu thôi!

– Cũng được, – tôi nói. – Nhưng muốn nhảy thì phải có một thứ tối thiểu: cái chân.

Chúng tôi cố bò ra khỏi chỗ nằm và nhờ các đồng chí bị thương nhẹ cõng ra đầu toa tàu.

Tôi cắn răng cố nhịn đau, lăn mình ra khỏi toa tàu với một cảm giác mãnh liệt mà không bao giờ có thể quên được. Nhiều người nằm quanh tôi với những tư thế kỳ quái. Một số khác đang chạy tản ra, và một số nữa chừng ngã vật xuống đất. Tôi đau đớn lặng người và bất lực đứng bên dưới toa tàu.

Tôi móc khẩu súng lục ra cầm tay – không phải để tự sát, tuy lúc này, trong hàng trăm ý nghĩ lộn xộn cũng có những giây thoáng qua ý nghĩ này. Thình lình cánh tay tôi bị ai đó giữ chặt…

Đó là một trong hai cô gái khi nãy, đúng cái cô có nước da đen hơn và mang tên là Katya. Tôi chỉ tay về phía Simakov, cậu ta đang nằm sấp mặt vùi xuống đất ở gần chỗ chúng tôi. Cô gái nhìn cậu ấy một lúc rồi lắc đầu. Simakov bị trúng đạn hy sinh rồi.

– Mẹ kiếp, tôi chẳng đi đâu nữa cả! – Tôi nói với cô gái thứ hai, không biết cô ta từ đâu hiện ra. Giữa mưa đạn ầm ĩ, cô vẫn rất ung dung bình tĩnh. – Mặc tôi, tôi có súng lục. Tôi không thể để chúng nó bắt sống được!

Nhưng hai cô gái ấy vẫn tóm lấy tôi và kéo đi. Cả ba chúng tôi lăn xuống chân đường sắt. Giữa lúc này tôi trông thấy Romashov, mặt anh ta tái xám. Anh ta đang lom khom bò trên mặt đất. Bên cạnh đường sắt có một con mương nhỏ. Chúng tôi cùng Romashov bò dọc theo con mương ấy, phía bên kia con mương là bãi lầy.

Hai cô gái dìu tôi bò đã có vẻ kiệt sức, tôi nhiều lần van nài hai cô hãy bỏ tôi lại mà thoát thân. Katya chẳng những không nghe lại còn gọi Romashov lại giúp chúng tôi. Nhưng anh ta chỉ quay đầu lại nhìn rồi lại tiếp tục bò đi, hai tay lòng khòng chống xuống đất trông như con khỉ.

Mọi việc xảy ra lúc ấy là như vậy. Nhưng nó diễn ra chậm đến hàng nghìn vạn lần so với lời kể của tôi.

Cuối cùng chúng tôi cũng đã vượt qua được bãi lầy và nấp trong một cánh rừng bạch dương nhỏ. Chữ “chúng tôi” ở đây là chỉ hai cô gái; tôi và Romashov cùng hai chiến sĩ nhập bọn với chúng tôi ở dọc đường. Vết thương của hai chiến sĩ ấy rất nhẹ, một người bị vào cánh tay phải, người kia bị vào cánh tay trái.

Chương 7
Trong cánh rừng bạch dương nhỏ hẹp

Tôi cử hai chiến sĩ ấy đi trinh sát tình hình. Hai người trở về báo cáo rằng, xung quanh đây có gần bốn mươi chiến xa và một số xe nấu ăn dã chiến không biết vừa từ đâu tới. Vấn đề đã rất rõ ràng: những chiếc xe tăng vừa bắn vào đoàn tàu chúng tôi thuộc một đơn vị lính dù rất lớn.

– Tất nhiên, bây giờ chúng ta đi chân cũng được. Nhưng đại úy không thể đi được thì tốt nhất là dùng xe kiểm tra đường sắt vậy.

Hai người đã phát hiện ra chiếc xe ấy dưới chân đường sắt bên ngoài ga.

Trong lúc chúng tôi bàn cách khiêng chiếc xe ấy đặt lên đường sắt, thì Romashov nằm lăn ra đất kêu đau toáng lên. Cũng có thể căn bệnh cũ của anh ta tái phát thật, vì khi hai cô gái vạch áo anh ta ra thì thấy nửa thân bên trái đỏ rần lên. Từ trước tới giờ chưa bao giờ tôi nghe nói đến cái bệnh lạ lùng như thế. Dầu sao đi nữa thì trong tình trạng ấy anh ta cũng không thể cùng đến ga tàu hỏa với hai chiến sĩ trinh sát được. Thế là hai cô gái phải đi thay. Hai cô vẫn bình tĩnh ung dung nói chuyện với nhau bằng tiếng Ukraina, giọng trong trẻo dễ thương.

Trong cánh rừng bạch dương nhỏ bé, giờ chỉ còn lại mỗi mình tôi và Romashov.

Anh ta bị ốm thật hay giả vờ? Chắc là không phải giả vờ.

Anh ta quằn quại vật vã một lúc, sau đó rên la rất dữ rồi đột nhiên nín lặng. Tôi gọi anh ta:

– Romashov!

Anh ta nằm lặng không lên tiếng, cũng không động đậy. Vòm ngực nhô lên rõ cao và chiếc mũi trắng bệch, giống hệt như một xác chết. Tôi lại gọi anh ta lần nữa, anh ta rên lên một tiếng rất yếu ớt, tuồng như giờ đây anh ta đã sang tới ranh giới cái thế giới hoàn toàn im lặng; nên không thể quay trở về với cái cánh rừng bạch dương nhỏ bé đang bị bọn Đức vây gắt này được nữa.

– Bị một cơn dữ dội thật! – Anh ta gượng cười, nói giọng thều thào.

Rồi anh ta hé mắt ra, lập cập đứng dậy, đưa tay run rẩy phủi những chiếc lá bạch dương bám trên mặt.

Ngày hôm nay tuy rất căng thẳng nhưng cũng rất đơn điệu, nếu đem so sánh với những sự kiện đã xảy ra trong buổi sáng ngày thứ hai, thì ngày hôm nay thực là vô vị. Chúng tôi chờ đợi, chờ đợi không một giới hạn nào. Tôi nằm trên lớp lá cây mục đã trải trên mặt đất từ mùa đông năm ngoái, còn Romashov thì ngồi xếp chân như kiểu ngồi của người Thổ Nhĩ Kỳ, đôi mắt giống như mắt chim nhắm nghiền lại. Hai cánh tay gác lên hai đầu gối gầy khẳng khiu như hai đầu thanh củi. Có ai mà biết được anh ta đang nghĩ gì.

Trong cánh rừng vốn ẩm ướt, lại thêm những đợt mưa mới, trên khắp các cành cây long lanh những giọt nước to nom như những cái gút của chiếc mạng nhện khổng lồ, không ngớt rơi xuống mặt đất. Cũng may, thế này thì chúng tôi sẽ không bị khát!

Có hai lần ánh mặt trời rọi về phía chúng tôi, lần đầu nó chiếu từ phía bên phải, còn lần sau thì chiếu từ phía bên trái, tựa hồ như vẽ một đường cánh cung. Như vậy là hai chiến sĩ trinh sát và hai cô gái đã ra đi được khoảng ba tiếng đồng hồ rồi.

Cô gái có tên là Katya ấy, trước lúc đi đã lót chiếc ba-lô của cô xuống dưới đầu tôi. Khi sửa lại chiếc ba-lô để được gối cao hơn, tôi nghe có tiếng kêu lạo xạo ở trong đó. Có lẽ đó là giấy gói bánh mì chăng? Romashov lại rên lên thảm thiết, lần này anh ta kêu đói toáng lên, tôi đe anh ta phải im lặng nhưng chẳng ăn thua gì.

– Bọn họ không quay trở lại nữa đâu, – một lúc sau anh ta nói, giọng rền rĩ. – Họ bỏ rơi chúng ta lại đây rồi.

Cơn đau của anh ta đã qua, bây giờ anh ta đã có thể đứng dậy đi lại. Mặc cho cành cây chằng chịt, anh ta đi băng qua từ góc này đến góc kia, nhiều khi phơi mình ra giữa quãng trống, rất dễ làm lộ mục tiêu.

– Tại anh cả thôi, – anh ta ngồi xổm bên cạnh tôi, rít lên. – Anh đã sai lầm khi cử tất cả mọi người đi, mà lẽ ra là phải để lại một cô gái.

– Để làm con tin à?

– Đúng thế. Bây giờ thì coi như xong đời rồi! Bọn họ sẽ không bao giờ quay lại đón chúng ta đâu. Xe kiểm tra đường sắt chỉ có thể chở được bốn người thôi.

Hình như lúc ấy tôi không được tĩnh tâm lắm nên đã rút súng lục ra và chỉ vào mặt Romashov nói rằng, nếu anh ta còn nói những lời thô bỉ ấy ra nữa thì tôi sẽ bắn chết anh ta. Anh ta thôi không nói nữa, nhưng mặt đuỗn ra và chắc là đã phải tự kiềm chế rất nhiều để khỏi bật ra tiếng khóc.

Nói tóm lại là tình hình rất gay go. Ánh hoàng hôn đã lén lút len vào cánh rừng mà các cô gái vẫn chưa về. Cố nhiên là tôi không có ý nghĩ đê tiện như Romashov cho rằng họ đã lên xe kiểm tra đường sắt thoát thân, bỏ rơi chúng tôi lại đây. Lúc này đây tốt nhất là chớ có nghĩ đến việc họ có trở về hay không.

Tôi ngước mắt nhìn bầu trời mênh mông đang mỗi lúc một thay sắc xám. Những cành lá bạch dương đung đưa đẫm nước rời xa tôi dần. Tôi không nghĩ tới Katya, nhưng có một cảm giác đặc biệt ấm áp, êm nhẹ bốc ra từ trong tim, khiến tôi cảm thấy “Katya”. Đó là một giấc mơ. Nếu trong giấc mơ ấy không có hình bóng Katya thì tôi đã phá vỡ nó rồi. Tuy không biết rõ được vì sao phải thức giấc dậy, song tôi cũng có cảm giác rằng lúc này không được ngủ. Có một cảm giác hết sức lộn xộn quay đảo trong đầu óc tôi. Tôi ngỡ rằng đây là đất Tây Ban Nha, hoặc đây là bức thư tôi gửi đi từ Tây Ban Nha gì đó. Lúc này không phải là lúc đang đánh nhau mà là lúc tôi đang ở trong một vườn cây ăn quả ở ngoại ô Valencia. Bà cụ chủ vườn sau khi biết chúng tôi là người Nga cứ lúng túng mãi không biết để chúng tôi ở đâu và đối đãi với chúng tôi thế nào. “Dẫu sao em cũng hãy nhớ rằng, – mặc dù lúc nào tôi cũng nghĩ rằng Katya ở ngay bên cạnh tôi, song tôi vẫn viết câu này, – em vẫn được hoàn toàn tự do, không bị ràng buộc bởi một thứ nghĩa vụ nào”.

Trong lúc này hai chân bị ướt đầm của tôi lạnh cóng và chiếc áo khoác đắp trên người đã tuột hẳn ra ngoài, tôi vẫn lưu luyến giấc mơ. Tôi cầm chặt tay Katya, tôi không muốn rời giấc mơ này ra. Nhưng một việc đáng sợ đã xảy ra, buộc tôi phải tỉnh dậy ngay.

Tôi mở mắt ra, thấy ánh bình minh rạng rỡ chiếu rọi sáng cả cánh rừng. Mặt và hai cánh tay tôi đều bị ướt đẫm. Romashov vẫn ngồi với tư thế cũ ở một chỗ cách tôi không xa lắm. Mọi thứ hầu như vẫn như cũ, nhưng thực ra đã thay đổi rất nhiều.

Anh ta không nhìn tôi. Một lát sau, anh ta liếc mắt nhìn nhanh về phía tôi, vẻ mất tự nhiên. Tôi chợt hiểu tại sao vừa rồi tôi có cảm giác khó chịu đến như thế. Hắn đã ăn cắp chiếc ba-lô có bánh mì tôi gối dưới đầu, cùng cái túi đựng bình-tông nước và súng lục.

Tôi có cảm giác máu dồn lên mặt nóng bừng bừng. Hắn dám ăn cắp cả súng lục của tôi!

– Đồ súc vật, trả súng lục đây, mau lên! – Tôi nói, giọng bình tĩnh.

Hắn lặng thinh.

– Này!

– Có gì rồi anh cũng sẽ chết, – hắn nói giọng hấp tấp. – Anh không cần đến vũ khí làm gì nữa!

– Sống hay chết là việc riêng của tao. Nếu mày không muốn bị tòa án quân sự trị tội thì hãy trả súng lục ngay cho tao, hiểu chưa?

Tôi bắt đầu thở dốc.

– Làm gì có tòa án quân sự ở đây! Ở đây bây giờ chỉ có hai chúng ta. Trên thực tế thì anh cũng như người đã chết. Chẳng có ai nghĩ rằng anh còn sống nữa đâu.

Bây giờ hắn nhìn tôi trân trân chứ không lén lút như lúc nãy nữa. Đôi mắt của hắn sao mà kỳ dị đến thế, tròn xoe và dữ tợn như một kẻ điên.

– Mày hãy uống một ngụm rượu trong bình-tông đi, – tôi nói. – Rồi sau đó bình tĩnh lại, xem tao là người sống hay chết.

Nhưng hắn vẫn không nghe theo lời tôi nói.

– Tao còn nán lại đây là để bảo cho mày biết rằng mày là kẻ cản trở tao, cản trở từng phút từng giờ! Tao căm thù mày, căm thù đến điên người lên được!

Đến lúc này thì rõ ràng là thần kinh của hắn đã mất thăng bằng. Tôi rất tin vào câu nói cuối cùng vừa rồi của hắn.

– Nhưng bây giờ mọi việc đã kết thúc rồi, kết thúc vĩnh viễn! – Hắn nói giọng hằn học và đầy thỏa mãn. – Mày trước sau rồi cũng sẽ chết, rất chóng thôi, có thể là ngay bây giờ, chỉ có thế thôi.

– Cứ coi là như thế cũng được! – Chúng tôi lúc này cách nhau có ba bước, nếu dùng gậy đánh trúng, tôi có thể đánh gục hắn. Nhưng tôi vẫn cố nói giọng bình tĩnh. – Nhưng mày lấy cả ví của tao làm gì, trong đó chỉ toàn là giấy tờ riêng.

– Làm gì à? Để khi người ta phát hiện ra mày thì chỉ còn là một cái xác không. Sẽ chẳng có người nào biết mày là ai, – hắn nói thiếu mất một chữ trong câu này, – xác chết trên vùng đất này nhiều lắm. Rồi mày cũng sẽ là một cái xác như thế thôi, – hắn dằn từng tiếng. – Và sẽ chẳng có ai biết được rằng chính tao là kẻ giết chết mày!

Lúc này đây, cảnh tượng cũ hiện ra trước mặt tôi, hầu như rất lộn xộn, song tôi không hề thay đổi hoặc thêm bớt một chữ nào.

Chương 8
Chẳng có ai biết cả

Tính tôi nóng nảy từ hồi còn bé. Cho đến bây giờ tôi vẫn còn nhớ rõ cái cảm giác đặc biệt qua những phút ấy. Giờ đây khi nghe những câu nói của Romashov, tôi cũng có cái cảm giác đặc biệt ấy, nó khiến tôi thoáng chút choáng váng. Cần phải tự ra lệnh cho mình tuyệt đối bình tĩnh. Tôi tự hạ lệnh cho mình như thế rồi khẽ đưa tay ra phía sau lưng, cầm chặt lấy chiếc gậy.

– Mày nên biết rằng tao đã biên thư cho các đồng chí trong đơn vị, – không hiểu sao tôi lại có thể bắt đầu bằng một giọng trấn tĩnh đến như thế. – Vì vậy mày đừng hòng che giấu được sự thật!

– Thế còn việc đoàn tàu quân sự bị đánh thì sao?

Hắn đảo mắt nhìn tôi với một vẻ đắc thắng không hề giấu giếm. Hắn muốn nói rằng sau vụ đoàn tàu quân sự chở thương binh bị bọn Đức tập kích, việc giải thích về sự mất tích của tôi là rất dễ dàng. Lúc này tôi chợt hiểu ra, đã từ rất lâu, có thể là từ hồi còn học ở trường tiểu học, hắn đã luôn luôn mong tôi chết.

– Cứ coi là như vậy đi, nhưng trong việc này mày không thể giành phần thắng được đâu! – Tôi biết rằng tôi đang nói những câu không thiết thực. Song dẫu sao cái đó cũng không phải là cái chính, cái chính bây giờ là tìm cách kéo dài thời gian.

Đống củi bên cạnh cản trở tôi. Cần phải dịch sang một bên thì mới có thể dễ dàng đánh trúng vào thái dương của hắn được.

– Tao có giành được thắng lợi hay không, điều đó không quan trọng. Chỉ biết rằng mày đã tận số. Tao sẽ giết mày ngay bây giờ. Xem đây!

Hắn móc khẩu súng lục của tôi ra.

Nếu tôi tin rằng hắn sẽ giết tôi thật thì có lẽ lúc ấy hắn đã giở cái trò ấy ra rồi. Chưa bao giờ tôi trông thấy hắn phấn chấn như lúc ấy. Tôi nhổ một bãi nước bọt vào phía hắn và nói:

– Bắn đi!

Hắn gầm lên, hai hàm răng nghiến chặt lại trông vẻ rất dữ tợn. Nếu tôi không biết thóp đấy chính là những biểu hiện yếu hèn của hắn, thì có lẽ hắn đã dọa được tôi. Sự quay cuồng của hắn lúc này chứng tỏ hắn đang tự đấu tranh rất ghê: bắn hay là không? Khẩu súng lục như nóng lên trong tay hắn, nhiều lần hắn giơ súng lên chĩa về phía tôi, và toàn thân run lẩy bẩy. Lúc này tôi mới thấy chờn, biết đâu trong lúc mất bình tĩnh, ngón tay hắn sẽ chạm phải cò súng…

– Đồ quỷ bắt! – Hắn gào lên. – Lúc nào mày cũng ám ảnh giày vò tao! Mày có biết rằng tao đã ra tay cứu sống mày bao nhiêu lần rồi không? Đồ sống thừa! Nếu như tao có thể… Trời! Mày sống để làm gì, để làm gì kia chứ! Chân mày chắc chắn rồi sẽ bị què và mày sẽ chẳng bao giờ lái máy bay được nữa.

– Như vậy có nghĩa là việc tao bay trên trời đã cản trở rất nhiều đến sự nghiệp của mày, – tôi cảm thấy giọng nói của tôi rất đáng sợ, song lúc ấy tôi vẫn giữ được bình tĩnh. – Vậy thì chúng ta hãy kết thành đôi bạn thân ở dưới mặt đất vậy.

Lúc này hắn đứng quay nghiêng người về phía tôi, tay trái đưa lên che mắt, tuồng như vì không thể làm cho tôi chết ngay được mà thất vọng vậy. Đây là thời cơ tốt nhất, tôi cầm chắc chiếc gậy trong tay và ném thẳng về phía hắn. Ném gậy cũng tựa như phóng lao, toàn thân dồn về phía sau, lấy sức vươn tới trước và bỏ tay ra cho thanh lao bay đi. Những động tác có thể làm được tôi đều đã làm, song rất tiếc, chiếc gậy không chọc đúng vào thái dương mà lại chạm vào vai, và hình như không mạnh lắm.

Romashov giật mình, hắn thu mình lại như một con chuột rồi chồm lại phía tôi.

– Khá lắm! – Hắn gầm lên.

Hắn chậm rãi thu nhặt các thứ cho vào ba-lô, rồi thong thả đi qua cạnh tôi. Hắn cúi xuống nhặt một cành cây, rồi vừa xoay xoay trong tay vừa đi thẳng ra phía đầm lầy. Năm phút sau, cái bóng cao lênh khênh của hắn mất hút trong cánh rừng bạch dương phía trước mặt. Tôi chống hai tay xuống đất ngồi nhỏm dậy, hai mắt ráo hoảnh và nóng phừng phừng như có lửa đốt. Tôi cố ghìm lại để không gọi to lên “Romashov, quay trở lại!” bởi đấy là điều không thể xảy ra được đối với tôi.

Chương 9
Một mình

Bỏ tôi lại một mình trong rừng trong đói rét, tay không một tấc sắt, vết thương nặng đang hành hạ, lại ở sát nách chỗ đóng quân của bọn Đức… Tôi tin chắc rằng đấy là một mưu mô mà hắn đã nghĩ chín từ tối hôm qua. Còn những lời hắn nói và những việc hắn làm vừa qua chỉ là để dọa dẫm và làm nhục tôi mà thôi. Nhưng những tính toán của hắn đã chẳng đi tới đâu, nên hắn đã phải bỏ đi một cách lặng lẽ. Hắn không giết tôi, song hành động này của hắn chẳng khác gì hắn đã giết tôi, thậm chí còn tàn nhẫn hơn thế nữa.

Tôi không dám nói rằng sau khi bình tĩnh lại, tôi cảm thấy trong lòng được nhẹ nhõm hơn. Cần phải tìm cách rời khỏi nơi này, nếu không thì sẽ đúng như lời Romashov, rằng mãi mãi tôi sẽ phải nằm lại trong cánh rừng bạch dương nhỏ bé này.

Tôi cố đứng lên. Đôi nạng chống như chiếc cao chiếc thấp. Tôi thử bước lên một bước. Cảm giác của tôi lúc này không phải như bị ai đánh vào gáy, lập tức ngất lịm đi mà tuồng như có hàng trăm nghìn chiếc kim quái dị xăm nát vết thương tôi ra. Lưng cũng đau buốt như bị lưỡi dao lách vào tủy sống. Tôi bước lên bước thứ hai, rồi bước thứ ba.

– Thế nào, có cản trở được ông không? – Tôi nói với những chiếc kim quái dị kia.

Tôi bước lên bước thứ tư.

Khi tôi gắng sức ra được đến bìa rừng thì mặt trời đã lên cao. Đã có thể nhìn thấy đám đồng lầy ở phía ngoài khu rừng mà chiều hôm trước chúng tôi đã đi qua. Một con đường nhỏ được vạch ra giữa cánh đồng cỏ, và tôi nhớ lại cảnh lá cỏ bị đè dạt sang hai bên khi các cô gái dìu tôi bò đi.

Ở bờ bên kia có bóng người đang đi – người mình hay bọn Đức nhỉ? Đoàn tàu của chúng tôi vẫn còn đang cháy. Ngọn lửa dưới ánh nắng mặt trời pha sắc trắng, bò lan theo những tấm gỗ sơn màu đen của thành tàu.

Chẳng lẽ lại về chỗ tàu bị cháy ư? Về đó để làm gì bây giờ? Tiếng nổ của đạn pháo vọng đến nghe nặng nề và xa lắc, như tận chân trời phía đông, ở phía đông đang có cuộc đánh nhau, vậy thì ở đó chắc chắn có người của ta. Về phía ấy có một ga tàu hỏa gần đây nhất, chừng hai mươi cây số. Nếu như cái việc dò dẫm bước từng bước một và phải chịu bao nhiêu đau đớn của tôi cũng được gọi là đi, thì tôi đang đi về hướng đông.

Tôi đã vượt khỏi cánh rừng. Phía trước mặt là một vườn cây có quả màu xanh sẫm. Tôi không còn nhớ tên loại cây này, quả của nó tựa như cam châu Âu, có điều to hơn một chút. Thật may mắn, vì đã hơn một ngày đêm tôi chẳng được tí gì vào bụng. Trên thửa ruộng phía sau khu vườn có một vật gì màu đen nằm im không động đậy. Có lẽ là một người chết. Mỗi lần tôi lấy cây nạng khều quả, cái người chết ấy lại khiến tôi băn khoăn suy nghĩ. Sau đó tôi dường như quên đi, nhưng không lâu tôi lại nghĩ tới nó với một cảm giác khá rùng rợn. Mấy quả rơi xuống cỏ, tôi thận trọng cúi xuống nhặt lên, và lúc này lòng tôi nhói lên như bị kim châm: đó là một người phụ nữ.

Tôi cố lê bước nhanh về phía cô gái.

Cô nằm ngửa, mặt trông lên trời, hai tay dang rộng ra hai bên. Không phải Katya mà là một cô gái khác. Viên đạn xuyên qua mặt cô, đôi lông mày đẹp đẽ co sát vào nhau đầy vẻ đau đớn.

Trong giây phút ấy tôi chợt nhận ra là mình đang lẩm nhẩm những câu chuyện rất kỳ thú. Tôi sực nhớ ra cái thứ quả màu xanh sẫm giống hệt như cam châu Âu này gọi là gì, nó gọi là gô-nô-bô-ben hay là gô-lu-bi-ca[78]. Tuy đó không phải là một phát hiện gì ghê gớm, song nó khiến tôi hớn hở hẳn lên. Tôi hứng chí, bắt đầu nói thành lời câu chuyện về cái chết của cô gái này. Rất có thể là cô ta đang trên đường trở lại đón tôi thì bị một loạt đạn của bọn Đức từ trên bờ đất cao bắn xuống. Tôi nói với cô rất nhiều lời an ủi, tôi cố an ủi cô, tựa như cô chưa hề chết vậy.

Sau đó tôi đã quên cô gái ấy đi. Tôi lê tiếp về phía trước, miệng luôn lẩm bẩm những lời chẳng đâu vào đâu. Đó là những lời gần như nhảm nhí tự nó phát ra chứ không phải do tôi chủ tâm nói tới. Lúc này tôi muốn dứt bỏ ngay những ý nghĩ đó để chống chọi với một ý muốn đang thúc giục tôi là vứt bỏ đôi nạng đi và nằm lăn xuống mặt đất yên tĩnh và hạnh phúc.

… Trước khi ngất đi, hình như có một quãng thời gian khá dài tôi chẳng nhìn thấy gì ở chung quanh nữa. Tôi nằm trong một vườn cây ăn quả, đôi mắt mệt mỏi ngắm nhìn một gốc chè to tướng. Nếu cái hình nộm bện bằng cỏ khô kia không lắc lư liên hồi ở bên cạnh tôi thì tốt biết chừng nào. Một chú chim non đỗ lên vai cái hình nộm ấy. Tôi nghĩ, nếu đôi mắt đen tuyền của chú chim kia không chớp nháy thì mọi thứ trên đời sẽ đẹp đẽ biết chừng nào! Tôi kêu lên một tiếng với chú chim nọ. Nhưng tiếng kêu của tôi quá yếu ớt, quá khẽ khàng. Chú chim quay lại nhìn tôi rồi vẫn ung dung chớp chớp đôi mắt và điềm nhiên vỗ nhẹ đôi cánh như không có chuyện gì xảy ra.

Quả thực là nếu như tôi có thể ghìm giữ lại, không cho mọi vật xung quanh quay đảo nữa thì mọi việc sẽ tốt đẹp biết chừng nào! Lúc ấy chắc chắn là tôi sẽ có thể nhìn thấy rõ ngôi nhà gỗ không quét hắc ín, những bậc tam cấp và cái giá treo gầu cao cao bên cạnh giếng ở giữa sân kia, tất cả nằm ở phía sau một thửa rau xanh rờn. Và chắc chắn là tôi sẽ nhìn thấy bóng người đi lại ở đằng sau khung cửa sổ lúc tối lúc sáng ấy, cái bóng đương hốt hoảng nhìn ra phía cửa sổ.

Tôi cố đứng lên. Từ đây đến cổng ngôi nhà kia chừng bốn chục bước. Nếu đem so với đoạn đường mà tôi đã đi qua trong ngày hôm trước thì chẳng thấm vào đâu. Thế mà tôi đã phải trả một giá đắt biết nhường nào mới có thể vượt qua bốn chục bước ấy! Tôi đã hoàn toàn kiệt sức. Tôi ngã vật xuống bậc tam cấp, chiếc nạng gỗ va vào bậc thềm vang lên một tiếng kêu chói tai.

Cánh cửa hé mở. Một chú bé chừng mười hai tuổi ngồi xổm phía sau một chiếc ghế đẩu vuông. Sàn ngôi nhà này rất thấp, bên trên lót một lớp nệm cỏ phủ vải hoa. Tôi nằm liệt trên bậc tam cấp. Trong một lúc khó có thể nhìn thấy rõ diện mạo của chú bé đang ngồi trong nhà tối tăm ấy. Chú ta chĩa súng về phía tôi, má tì sát vào báng và một mắt nhắm lại như chực nhả đạn vào tôi.

– Giúp chú với nào! – Tôi nói, và cố sức trấn tĩnh để làm cho ngôi nhà trước mặt tôi không quay đảo nữa. – Chú là phi công bị thương, chú vừa nhảy từ trên tàu hỏa xuống và thoát khỏi vòng vây của bọn Đức.

– Kirill, không được bắn! – Chú bé giữ khẩu súng nói. – Người của mình đấy.

Lúc này tôi có cảm giác như chính chú bé đã tách ra làm hai, một chú bé khác giống hệt như chú ta thận trọng lách đầu ra khỏi tấm rèm, nhìn ra ngoài. Chú ta cầm trong tay một con dao kiểu Phần Lan, vừa hớp mắt nhìn, vừa thở rất mạnh.

Chương 10
Các chú bé

Những việc xảy ra sau đó tôi không còn nhớ rõ nữa. Những ngày sống với các chú bé ở đây tôi cảm thấy như mình sống trong luồng hơi nước ấm áp. Mà đấy cũng là sự thực vì ở đây có một chiếc lò hơi ba chân kiểu Nga được các chú đun nước sôi sùng sục suốt ngày. Nhưng ngoài ra hình như còn có một thứ hơi nước khác nữa, rất lạ và không thể nhìn thấy được. Nó khiến tôi thở nặng nề và toàn thân toát đẫm mồ hôi. Song có lúc nó lại trở nên hết sức loãng nhẹ, và lúc ấy tôi chợt nhận ra là mình đang nằm trên giường, bên dưới chân bị thương lót rất nhiều gối như một quả núi con. Đấy là cách không cho máu tiếp tục tuôn ra từ vết thương mà các chú đã nghĩ ra được. Bây giờ tôi đã biết tên các chú, một chú gọi là Kira, còn chú kia gọi là Vova. Cả hai là con trai của người bẻ ghi đường sắt tên là Ion Petrovich Leskov. Hôm qua người bố đi ra ga và dặn chúng là phải luôn luôn đóng kín cửa không để cho bất cứ ai vào nhà. Hai chú bé này là anh em sinh đôi – điều đó tôi đã đoán được từ đầu. – Nhưng mỗi khi trông thấy chúng đứng cạnh nhau, tôi lại giật mình ngạc nhiên: tại sao chúng lại có thể giống nhau một cách lạ lùng như thế, đến nỗi tôi ngỡ rằng mình đã nhìn một hóa ra hai…

… Trong con người tôi lúc này tuồng như có hai cơ thể đang đấu tranh vật lộn nhau: một cơ thể sảng khoái minh mẫn, nó luôn luôn suy tưởng đến những gì đẹp đẽ của cuộc sống và hồi nhớ lại những kỷ niệm êm đềm đã qua. Còn cơ thể kia thì là một cơ thể bệnh tật, đau đớn, nó luôn luôn nhớ đến những vết thương nặng nề trên người và luôn nuôi chí phục thù, và vì không thể phục thù được nên rất đỗi đau khổ.

Có lúc, tôi như nhìn thấy một con người cao lớn, râu xồm xoàm bước vào ngôi nhà này và tiến về phía chỗ tôi nằm. Ông ta bị cóng lạnh, đến nỗi không thể cài nổi chốt cửa. Nhưng ông ta không phải là bác sĩ Ivan Ivanych mà chính là tôi. Tôi kiệt sức ngã vật ra bậc tam cấp, cánh cửa hé mở, hai chú bé ngắm súng về phía tôi, và sau đó một chú kêu lên: “Người của mình đấy!”

Tôi cứ nghĩ rằng sở dĩ các chú bé đối xử với tôi tốt đến như thế là vì trước kia tôi và em gái tôi đã từng cứu sống bác sĩ. Lúc ấy anh em chúng tôi còn là những đứa trẻ mồ côi cô đơn, bị ném vào một làng quê hẻo lánh ngập đầy tuyết.

Có lúc tôi lại thấy mình đang nấp ở bên dưới toa tàu, tay cầm súng lục và răng nghiến lại vì tức giận. Một số người nằm rải rác quanh tôi, hai tay dang rộng một cách mất tự nhiên. Tôi đã làm gì? Tôi đã phạm lội lỗi gì mà buộc tôi phải từ bỏ cái quý giá nhất, không thể thiếu được trong một đời người? Tại sao lũ giặc lại xô vào đất nước tôi và lại dám bắn một cách dã man vào những người bị thương? Chẳng lẽ trên đời này không còn có công lý, không còn có lương tâm, không còn những lẽ phải mà từ hồi còn bé tôi đã được học ở trường, đã quen tôn trọng và yêu thương nữa sao?

Tôi cố trả lời những câu hỏi ấy, mà không tài nào trả lời nổi, vì hơi thở của tôi lúc này lại yếu hẳn đi. Hai chú bé đăm đăm nhìn tôi lo lắng và luôn mồm nói rằng nếu bố chúng về thì chắc chắn ông sẽ có cách làm cho tôi khỏe lên.

Người bố quả đã trở về thật. Không còn nghi ngờ gì nữa, người này chính là ông ta. Vì cũng như hai đứa bé, ông cũng có một dáng vẻ vụng về tương tự, một khuôn mặt dài giống hệt nhau và một đôi mắt màu xanh thẳm sáng ngời ngợi. Khi ông buông thõng tay, hơi khom lưng đứng bên cạnh tôi nằm, đôi mắt ông chợt sáng lên.

– Bọn lính nhảy dù Đức đã bị đánh tan, – ông nói. – Chúng ta đã bao vây chặt chúng ở cạnh ga “Shchel mới”. Tất cả bọn chúng đều đã bị diệt sạch, không một mống nào chạy thoát.

Sau đó ông ngồi lặng đi một lúc, chau mày nhìn tôi. Tôi nghĩ bụng, chắc bệnh tình của mình nguy ngập lắm nên người khác mới nhìn bằng con mắt thương xót như thế. Sau đó ông hỏi tên tuổi, cấp hàm của tôi, thở một hơi dài não ruột rồi ghi tất cả vào một mảnh giấy con và treo lên tường cho khỏi quên. Tôi kéo tay người bẻ ghi đường tàu hỏa và bắt đầu kể cho ông nghe một cách hào hứng về cuộc đón tiếp tôi của hai chú bé. Hình như tôi đã nói quá nhiều và bị nhầm lẫn nhiều chỗ nên ông đắp lên trán tôi một vật gì mát rượi và khuyên tôi cần phải ngủ một giấc thật ngon.

– Ngủ đi, ngủ đi đã!

Tôi biết rằng nếu lúc này tôi ngủ say thì ông sẽ rất hài lòng, vì thế tôi liền nhắm mắt lại và nằm im, giả vờ như đã ngủ. Trong đầu óc tôi lúc này vẫn còn in rõ nét những cảnh tượng mà tôi vừa kể cho người bẻ ghi đường sắt nghe. Nó không chỉ bó hẹp trong ngôi nhà nhỏ này mà bao gồm cả những cảnh tượng ở nơi xa xôi vô cùng tận.

Tôi mường tượng thấy có hàng nghìn hàng vạn ngôi nhà nhỏ giống như ngôi nhà này. Có hàng nghìn hàng vạn chú bé ngồi xổm sau những chiếc ghế đẩu vuông, và từ đó đều chĩa ra những khẩu súng. Lại thấy có hàng nghìn hàng vạn chú bé tay cầm dao nấp sau tấm rèm vải hoa. Trên những bình nguyên của nước Nga vĩ đại, từ chân trời bên này đến chân trời bên kia, từ những góc tối trong những ngôi nhà tối mịt, có rất nhiều chú bé đương sẵn sàng chờ địch. Chỉ cần lũ giặc dẫn xác đến là sẽ bị tiêu diệt ngay.

Chương 11
Câu chuyện về tình yêu

Nếu có thể ví cuộc đời là một con đường dài như các nhà thơ thường nói, thì trên con đường dài ấy, hễ cứ mỗi lần gặp một chỗ rẽ ngoặt, nguy hiểm, tôi đều tìm thấy một người chỉ đường rất chính xác. Chỗ rẽ ngoặt lần này trong cuộc đời tôi, sở dĩ khác với những lần trước, chỉ vì người cứu tôi là một người bẻ ghi đường sắt, nghề nghiệp, chức trách của ông là bảo đảm an toàn giao thông, điều chỉnh tàu xe chạy đúng đường.

Tôi nghỉ lại trong nhà ông hai ngày hai đêm, lúc tỉnh, lúc mê. Lần nào mở mắt ra tôi cũng nhìn thấy người đàn ông có vẻ mặt buồn buồn, không bao giờ chịu rời khỏi chỗ nằm của tôi một bước. Có lúc ông lại biến thành chú bé có đôi mắt sáng rực đã từng đón tiếp tôi lúc đầu. Chú bé ấy cũng ngồi liên miên bên cạnh tôi, giữ chặt tôi lại trong ngôi nhà bé nhỏ và thấp kín này. Không ai chịu buông tôi ra, để tôi đi sang thế giới bên kia. Nếu đúng như lời tường thuật của báo “Chim ưng đỏ” thì hầu như tôi đã đi dạo một lượt trong cái thế giới ấy.

Tất cả mọi thời gian, lúc tỉnh cũng như lúc mê, tôi đều không nghĩ đến Romashov. Đó là điều hết sức tốt đối với tôi. Phải chăng đó là bản năng tự vệ? Có lẽ đúng thế. Vì nghĩ tới hắn tôi sẽ càng bị kiệt sức hơn.

Sau khi đường sắt được khôi phục, người bẻ ghi đường sắt dùng xe kiểm tra (rõ ràng đây là chiếc xe mà hai cô gái Stanislav không thể nào tìm ra) đưa tôi đến Zaozerye. Ba đôi mắt xanh lam cùng ánh lên, ngượng nghịu từ biệt tôi. Tôi lại một lần nữa được đi tàu cứu thương, và lần này mới đích thực là tàu cứu thương, có nhà tắm, có loa phóng thanh, có phòng đọc sách. Tôi tắm xong, được thay băng mới, ăn một bụng thật đẫy rồi gác chân bị thương lên băng treo, đánh một giấc dài qua hết miền trung nước Nga. Tóm lại là được hưởng đúng chế độ điều trị khoa học. Khi tôi tỉnh dậy thì con tàu đã đến một vùng nào đó ở ngoại vi thành phố Kirov. Ở miền hậu phương này, như ở một thế giới khác, điều đầu tiên khiến tôi ngạc nhiên là các cửa sổ không có tấm rèm đen che ánh đèn. Trong giây phút đó tôi chợt nhớ tới một việc gì đã từng xảy ra giữa tôi với Romashov.

Tôi nhớ tới cuộc nói chuyện giữa hai người trong ngày đầu tiên sau khi xe tăng bọn Đức tấn công vào đoàn tàu chở thương binh.

– Cậu cần phải tự nhận thấy rằng, trong đời cậu, cậu đã làm nhiều việc đê tiện, – tôi nói. – Những việc đó, đối với riêng cậu cũng hết sức đê tiện.

– Cứ cho là như vậy cũng được, – hắn đáp lời một cách lạnh lùng. – Nhưng đê tiện là cái gì kia chứ? Tôi coi cuộc đời như một trò đùa. Ngay lúc này đây cũng thế thôi. Chẳng phải vị thần vận mệnh đã trao tận tay chúng ta tấm thẻ số phận đó sao?

Nếu không có cuộc rút lui này thì hắn làm sao có thể đánh cắp được tài liệu giấy tờ cũng như súng lục của tôi, và bỏ rơi tôi trong giữa rừng bạch dương hoang vắng.

Tôi phân tích các hành vi của hắn từ các góc độ khác nhau, như kiểu một quan tòa.

Tôi nhớ lại toàn bộ mối quan hệ từ trước đến nay giữa tôi với hắn. Đấy là một câu chuyện hết sức phức tạp, đặc biệt là việc hắn đã từng thực tâm định cưới Katya làm vợ (bây giờ nghĩ lại cũng thấy việc ấy không thể nào xảy ra được).

Hắn đã cam tâm để mất Katya rồi ư? Điều đó tôi không rõ. Hắn đã lấy một người phụ nữ tên là Alevtina Sergeevna làm vợ. Bà Nina Kapitonovna kể lại rằng, trong lễ cưới hắn đã uống rượu đến say nhèm và khóc nức nở. Khi nghe bà Nina Kapitonovna kể lại câu chuyện này, Katya có vẻ rất khó xử, mặt đỏ lên. Tại sao như vậy? Phải chăng qua câu chuyện ấy nàng đoán rằng Romashov vẫn còn yêu mình chăng?

Khi hắn chĩa súng lục vào tôi và gầm lên: “Mày nên biết rằng kẻ nào cứu sống mày là kẻ đê nhục!” thì có lẽ hắn đã quên hết mọi thứ trên đời.

Song rốt cuộc ai là kẻ đê nhục?

Rõ ràng là tòa án quân sự sẽ không khó khăn gì khi tìm ra một điều luật thích hợp để xử bắn tên sĩ quan hậu cần Romashov này.

Song, trên thế giới này, có thể nào tìm ra một tòa án mà lời phán quyết của nó lại không đếm xỉa gì đến lương tâm không? Trong phiên xử của tòa án ấy, bị cáo sẽ tự nhận rằng:

– Vâng, đúng là tôi đã có ý định giết nó.

Sau đó lại nói thêm:

– Nhưng tôi đã không giết nó, vì người đàn bà mà tôi yêu sẽ không thể nào chịu đựng nổi cái tin nó bị chết!

Không có một tòa án nào như thế! Hắn không giết tôi, chẳng phải vì tình yêu sâu nặng của hắn đối với Katya, mà chính vì hắn non gan thôi! Khốn khổ, tình yêu là gì lại như thế! Tình yêu khiến cho người ta trở nên cao thượng và trong sạch. Tình yêu đem đến cái mới mẻ và điều đẹp đẽ. Tình yêu không cần đến sự cầu xin, tự nó sẽ làm cho con người trở nên đáng yêu và lương thiện. Chẳng lẽ tình yêu của hắn lại như thế hay sao?

Không, đấy không phải là tình yêu. Có ai mà biết được cái thứ tình cảm phức tạp ấy của hắn là thứ tình cảm gì. Trong thứ tình cảm ấy, tình dục hòa lẫn với lòng hư vinh bị sứt mẻ cùng với những tính toán khác nữa. Tôi tin chắc rằng trong lòng của con người ti tiện này không có lúc nào không quanh quẩn với những tính toán ích kỷ. Song tôi vẫn cố tưởng tượng đến cái tòa án không thể có trong thực tế kia.

Tôi nghĩ rằng thầy Ivan Pavlych sẽ phán tội Romashov, vì nếu không phải là người thầy nghiêm khắc này của chúng tôi thì còn ai có thể phán xử được? Tôi mường tượng thấy cảnh thầy Ivan Pavlych mặc bộ quần áo làm việc dày cộp đang ngồi trong gian phòng cá nhân. Chòm râu bạc trắng của ông rung rung, đôi mắt nghiêm nghị nhìn về phía trước. Ông ngồi ở phía sau chiếc bàn, Romashov đứng ngay phía trước mặt ông, hai mắt hắn nhắm nghiền lại như kẻ đang ngủ say. Hắn đinh ninh rằng tôi đã chết từ lâu. Vì thế người thầy cũ của chúng tôi nói gì, hắn cũng trơ ra, bình chân như vại!

Nhưng trong phòng còn có một người nữa. Nàng luôn chân đi đi lại lại trong phòng, chốc chốc dừng lại hơ đôi tay vào lò sưởi. Người phụ nữ ấy là một nhân chứng. Nàng vừa hơ tay, vừa đăm chiêu suy nghĩ…

Nữ nhân chứng của tôi giờ đây sao mà ở cách xa tôi đến thế! Nào ai biết được rằng nàng có còn sống hay không. Đã hơn hai tháng nay tôi không được chút tin tức nào về nàng. Hai tháng của mùa thu năm 1941 ấy xiết bao gian khổ!

Nàng sống trong một thành phố đang bị bao vây kín bốn bề. Chúng tôi đã từng dự định với nhau rằng, nếu sau này có điều kiện, sẽ xây dựng cái tổ ấm của mình ở đấy. Giờ đây lũ giặc đương tìm cách phá tan thành phố này. Để bức những người dân kiên cường không chịu khuất phục của thành phố phải chết đói và chết rét, chúng mang xi-măng từ bên Đức sang xây công sự kiên cố và ngày đêm dồn dập nã pháo vào thành phố. Hầu như suốt ngày đêm mặt sông Neva được soi sáng bởi ánh pháo của giặc. Chúng cố tìm cách ngăn chặn những con tàu chở lương thực tiếp tế đến cho thành phố. Chúng chủ tâm làm cho Katya của tôi phải chết trong cái thành phố ấy.

Chương 12
Trong Quân y viện

Tôi vẫn thường hình dung Quân y viện như thế này: bó hoa hồng trên chiếc bàn đêm, những căn phòng sáng trưng, những cô y tá điềm tĩnh đi lướt qua giữa các giường bệnh như những bóng tiên. Chính tôi cũng không rõ ấn tượng ấy đã từ đâu đến với tôi, có lẽ từ một quyển tiểu thuyết nào đó chăng. Trong thực tế, Quân y viện giản dị hơn nhiều.

Đây là một tòa nhà lớn, trong đó đầy những bệnh nhân. Trên hành lang, thậm chí cả trong nhà ăn (tuy nhà ăn là một gian phòng xép) đều chật ních các giường bệnh. Trước kia đây là trường Đại học Y khoa, bây giờ trên tường vẫn còn treo những bức vẽ phân bố thần kinh trong cơ thể con người. Bộ mặt của những con người trong bức vẽ trông thực đáng sợ, một nửa mặt bị lột mất da, để lộ những sợi thần kinh chằng chịt. Trong tủ kính còn giữ lại bảng thời khóa biểu và tờ in mệnh lệnh của đồng chí chủ nhiệm khoa.

Tôi nằm ngay trong gian phòng trước dùng làm hội trường. Đây là một phòng bệnh khá lớn một chút. Tôi cảm thấy như đầu bên kia của gian phòng bị che mờ bởi một làn sương loãng và xa đến nỗi không sao nhìn rõ được. Mà thực ra cũng đúng như vậy. Những tia ánh sáng mặt trời rọi vào căn phòng rộng có vẻ run rẩy e ngại, như bị trùm trong sương mù dày đặc. Có đến gần một trăm con người nằm trong phòng này, hầu hết là chiến sĩ. Tôi không mang giấy tờ gì theo người và trong khi đơn vị chưa gửi chứng minh thư đến chứng nhận rằng trên đời này còn có một đại úy là tôi; nên tôi phải nằm chung với anh em chiến sĩ. Song chỗ khác biệt duy nhất là chúng tôi được phát thuốc lá rời, còn các sĩ quan thì được nhận thuốc lá vấn.

Trong phòng bệnh của chúng tôi, có rất nhiều người từ khắp các mặt trận đến. Không ít người đã từng chiến đấu ở mặt trận Leningrad. Mùa đông năm ấy, câu chuyện kể của những người đến từ mặt trận Leningrad làm cho người ta lo lắng.

Trên đường về đây tôi gửi cho Katya một bức thư, và sau khi vào viện, hầu như ngày nào tôi cũng biên thư cho nàng. Tôi không gửi về nhà Berenstein ở phố Petrogradskaya, mà gửi cho Petya qua đường dây bưu điện quân đội, hoặc gửi thẳng đến Học viện Quân y; vì hồi giữa tháng Bảy, trong một bức thư gửi cho tôi, Katya nói rằng cô ấy và Varya Trofimova cùng công tác trong Học viện Quân y. Đường tàu hỏa tuy không nối liền với Leningrad nhưng thư từ thì có thể dùng máy bay chuyển đi. Tôi không rõ là tại sao thư tôi gửi không đến nơi. Tôi không biết rằng trại nhi đồng của Viện bảo tàng nghệ thuật đã sơ tán về vùng Sibir, nên thư gửi về nhà cho bà tôi toàn phải gửi qua người khác, rồi nhờ chuyển hộ. Chỉ có một điểm tôi có thể tự an ủi được, là nếu Katya gặp điều không may thì thế nào cũng có người viết thư báo cho tôi biết…

… Ngày hai mốt tháng Hai năm 1942, đấy là một ngày rủi ro mà tôi sẽ mãi mãi ghi vào tâm khảm. Một chị hoạt động xã hội (tất cả mọi người trong quân y viện đều gọi những người phụ nữ tự nguyện đến chăm sóc chúng tôi bằng một cái tên chung như thế) chạy đến, kể cho chúng tôi nghe cảnh đón tiếp học sinh trường kỹ nghệ vừa được tàu hỏa đưa từ Leningrad đến. Chị ta có vẻ rất nghiêm nghị. Một lần, chị ta nói rằng chồng và con của chị đều đã hy sinh ngoài mặt trận. Khi nói những câu ấy thái độ của chị vẫn rất bình thản, khiến tôi rất đỗi ngạc nhiên. Nhưng khi kể rằng chị đã bế con từ trên tàu hỏa xuống, thì lại khóc òa lên.

Ngày hôm ấy tôi phải cố gắng lắm mới tự buộc được mình ăn hết một bữa cơm. Chân bị thương của tôi đã bó bột hơn một tháng nay, hôm nay đột nhiên nhức nhối không tài nào chịu nổi. Bác sĩ quyết định soi điện cho tôi.

Một là, kết quả soi điện chỉ rõ rằng xương chân của tôi nối lại không khớp, nên cần phải bóc thạch cao ra, và nắn lại xương, nghĩa là phải làm lại từ đầu. Hai là, đưa tôi vào nằm một tiếng rưỡi đồng hồ trong phòng mổ lạnh cóng để mổ lại chân, và có lẽ vì thế, tôi bị cảm lạnh. Đến tối, thân nhiệt của tôi lên cao và tôi bắt đầu nói nhảm.

Nói tóm lại là tôi bị viêm phổi. Và thế là rất trở ngại cho cuộc mổ lần thứ hai, các bác sĩ đều lo tôi bị què.

Tôi đã viết quá lộn xộn về tình hình bệnh tật của mình. Thực ra đấy là một đề tài quá khô khan và vô vị, nhất là khi nghĩ rằng mới sau ba tháng khai chiến, mình đã bị thương, chưa kịp làm nên công cán gì.

Tôi chưa kịp làm nên công trạng gì. Nhưng trong thời gian ấy, như báo chí nước ngoài nói, xuất hiện “một chuyện lạ bên thành phố Moskva”. Cách Moskva ba trăm cây số về phía tây, một cái chân người mang giày đinh đã lạnh cứng bị vùi trong tuyết. Tôi chưa kịp làm nên công trạng gì, nhưng công việc của các đội hàng không hải quân tầm xa vừa được tổ chức lại vẫn tiến nhanh; trong những công việc đó không có phần của tôi. Tôi có cảm giác như đã mười lăm năm rồi tôi chưa được bay trên mặt biển! Tôi chưa kịp làm nên công trạng gì, tôi cảm thấy dường như cái cảm giác chiến tranh trong con người tôi đang ngày một mai một đi, và bao nhiêu việc vô nghĩa của cuộc sống bệnh viện đương ngày một tăng lên.

Ở những trang trước tôi đã viết về chuyện đơn vị gửi giấy chứng minh đến cho tôi. Sau khi nhận được chứng minh thư, tôi nhận được thư của Misha Golomb. Anh ta là bạn cũ của tôi. Trước đây khi còn học ở trường Hàng không, sau khi thành lập ngành hóa học hàng không quốc phòng, chúng tôi đã từng cùng nhau lái loại máy bay “quan tài”. Khi đọc đến tên ký ở cuối thư, tôi thực không tin ở mắt mình. Nhưng đây đích thực là Misha, hiện nay cậu ấy đương phục vụ trong trung đoàn của chúng tôi. Cậu ấy đến trung đoàn sau hai ngày khi báo chí đăng tin tôi hy sinh.

“Sanya, cậu làm tớ hết cả hồn! – Cậu ta viết. – Cậu nên nhớ rằng điều làm cho tớ kinh ngạc không phải là bức thư của cậu gửi đến, tỏ rõ cậu vẫn còn sống: mà là cái tin cậu bị hy sinh vì máy bay bị cháy trước đây. Bởi vì một con người như cậu tớ tin là không thể hy sinh dễ dàng như thế. Và cậu thử nghĩ xem, bây giờ đây, tất cả mọi người, trong đó kể cả cậu, sẽ không có ai phản đối mẩu tin đã từng được đăng trên báo trước đây. Hồi ấy ai cũng viết một dòng chữ trên lựu đạn của mình “Trả thù cho Grigoriev”. Cho nên tuy đã chết rồi, cậu vẫn còn tiếp tục chiến đấu. Đồng chí đại tá có nói rằng sẽ đề nghị tặng huân chương Cờ đỏ cho cậu. Cậu hãy cho mình chúc mừng cậu, chúc cậu hạnh phúc, hạnh phúc mãi mãi”.

Đầu mùa xuân, tôi bắt đầu tập đi, hay nói một cách chính xác, tôi bò ra ngoài vườn hoa nhỏ của bệnh viện để chơi. Đến lúc này tôi mới được nhìn thấy bộ mặt của thành phố mà tôi đang sống ở đó hàng nửa năm qua. Tuy tôi chỉ nhìn thấy con đường rợp bóng cây bồ đề ở trước mặt, nhưng từ con đường này, hầu như tôi nhìn thấy được bộ mặt của toàn thành phố. Về sau, khi được phép ra phố chơi – lúc đầu tôi phải chống nạng, sau chỉ cần một chiếc gậy – tôi mới biết rằng những điều tôi hình dung trước đây rất gần với sự thật. Đây là một thành phố quang quẻ, yên tĩnh. Tất cả những đường phố tương đối đẹp đều như cất lên, vươn ra phía bờ sông M. Nhìn những cảnh này tôi lại nhớ đến những bờ đá bên dòng sông Peschinka và sông Tikhaya ở nơi quê nhà. Trước đây tôi có bay qua bầu trời của thành phố này đôi ba lần, nhưng chưa có dịp nào ghé lại.

Sau khi đoàn ca kịch và đoàn múa ba-lê của Leningrad sơ tán về đây, tôi có đến nhà hát xem họ biểu diễn. Khi tấm màn kéo lên, nhìn thấy các diễn viên nam nữ ăn mặc đẹp đẽ, ung dung và uyển chuyển trong các động tác biểu diễn, tuồng như không hề có chiến tranh xảy ra. Một cảm giác kỳ lạ xâm chiếm tâm hồn, khiến tôi nghĩ rằng thời gian đang chảy ngược lại.

Lẽ ra việc tôi xem hát không đáng viết ra trong sách này. Nhưng có một sự việc trong cuộc sống lại cứ móc xích vào nhau như những bánh xe trong lòng chiếc đồng hồ. Trong khi xem vở “Hồ thiên nga”, tôi chợt nhìn thấy Ilina Anya, vợ của một bạn đồng ngũ của tôi khi còn ở Viễn Đông. Tôi và Katya rất mến Ilina. Cả hai người đều rất điềm đạm, lịch sự, sống cởi mở, chồng cũng như vợ đều say mê sân khấu và thể thao, đặc biệt là môn quần vợt. Tôi còn nhớ mãi hình ảnh Ilina mặc chiếc áo liền váy màu trắng và trong tay cầm chiếc vợt. Nhưng cũng vì hai người quá lễ độ, đối với ai cũng thưa hay gửi giống như một đôi vợ chồng lý tưởng trong tiểu thuyết nên nhiều người không gần gũi và ít tin tưởng ở họ. Song tôi và Katya thì bao giờ cũng nghĩ rằng họ là những người hoàn toàn xứng đáng được hưởng hạnh phúc lý tưởng. Nhiều người bàn luận rằng Ilin[79] gặp vận đỏ. Quả thế thực, chuyện gì anh ta cũng gặp may. Cái vận đỏ ấy kéo dài mãi cho đến thời kỳ chiến tranh. Khi chiến tranh nổ ra, anh ta là trung tá, nhưng đến mùa xuân năm 1942 thì đã trở thành thiếu tướng rồi.

Khi gặp nhau trong rạp hát, tôi và Ilina đều hết sức mừng rỡ, hẹn sẽ gặp lại nhau vào ngày hôm sau ở nhà chị ấy. Chị là người chính gốc địa phương này. Sau khi chiến tranh bùng nổ, chồng chị đã đưa chị cùng đứa con gái về nhà mẹ.

Đây là một gia đình chưa hề bị tang tóc vì chiến tranh. Sau thời gian ra mặt trận và nằm bệnh viện, đây là lần đầu tiên tôi gặp một gia đình như thế. Chúng tôi ngồi trong phòng ăn. Trên bàn ăn trải một tấm khăn. Trên tường treo mấy bức phù điêu tinh vi. Mặt đi-văng phủ tấm dạ khâu tay. Rõ ràng là tất cả những thứ này đều còn lại từ trước chiến tranh và được giữ gìn, xếp đặt như cũ. Tôi nhìn người thiếu phụ hồn nhiên đôn hậu xinh đẹp ngồi trong gian phòng lộng lẫy này mà trong lòng nhói lên nỗi nhớ thương Katya của tôi.

– Nếu được trở về Leningrad, dù chỉ vài ba ngày, nhất định tôi cũng sẽ tìm được Katya. Tôi tin là cô ấy vẫn ở Leningrad. Nhưng nghiệt nỗi là họ không cho phép tôi. Dmitry đang ở Moskva phải không nhỉ?

– Vâng.

Người thiếu phụ hiểu ngay dụng ý của tôi khi tôi hỏi chồng chị.

– Anh ấy có thể giúp anh được đấy. Tôi sẽ viết thư cho anh ấy ngay bây giờ. Cần anh ấy làm cái gì nhỉ?

– Bảo anh ấy điều tôi về Moskva vậy, – tôi nói. – Nếu không thì Hội đồng giám định Y khoa sẽ ném tôi về hậu phương mất.

– Bao giờ hội đồng giám định y khoa đến đây?

– Tháng Năm.

– Thế thì tốt rồi. Tôi sẽ có đủ thì giờ nhận thư trả lời của Mitya. Việc này anh ấy sẽ phải liên hệ với ai?

– Với Phòng Cán bộ tổ chức quản lý phi công thuộc Hội đồng Nhân dân hải quân.

Người thiếu phụ ghi vào quyển sổ tay: “Phòng Cán bộ tổ chức…”

– Đáng tiếc là anh không thể bay trực tiếp từ đây đến Leningrad được. Trên tuyến đường này, trước có loại máy bay “Douglas” vẫn chở khách đi về. Nhưng hiện nay không còn nữa. Song có lẽ sắp tới sẽ có trở lại. Chỉ cần sân bay khô ráo là có thể khai trương. Lúc ấy thế nào tôi cũng sẽ tìm cách giúp anh.

Tôi cám ơn chị và tỏ ý rằng nếu được như vậy thì không còn gì hơn nữa. Song trên đời này lại có một quyển “điều lệnh” tai ác, mà trong đó quy định rõ ràng rằng tất cả các phi công sau một thời gian tương đối dài không lái, nay muốn lái lại thì phải qua kiểm tra và được cơ quan chuyên môn phê chuẩn.

Thế nhưng, thực hoàn toàn không ngờ, chỉ sau đó mấy ngày, tôi đã thoát ra khỏi sự ràng buộc cứng nhắc của quyển điều lệnh ấy, tha hồ muốn bay đi đâu thì bay.

Chương 13
Bản án

Đối với tôi, Hội đồng Giám định y khoa cũng là một thứ tòa án. Lần nào ở trước mặt cái tòa án này tôi cũng phải thú nhận rằng mình có tội. Vì tôi sinh ra không được là một chàng trai cao lớn đẫy đà, vai rộng ngực nở cằm vuông. Khi bị lột hết quần áo và đứng trình diện trước mặt hội đồng, tôi lại có cái ý nghĩ không lấy gì làm hào hứng ấy. Tôi co chân hạ thấp người xuống, nhắm mắt lại và đưa thẳng hai tay ra phía trước. Tôi cố sức giữ để hai tay không bị run. Sau đó kiểm tra sức hoạt động của cái chân bị thương rồi phải đứng từ thật xa để đọc những dòng chữ cái nhỏ li ti. Cuối cùng một bà bác sĩ tóc đã hoa râm đến nghe tim tôi, đồng thời dùng ngón tay hết gõ vào ngực lại gõ vào lưng tôi. Rõ ràng là trong ngực tôi có cái gì đó làm cho bà ta không hài lòng. Bà dừng lại, cau mày, rồi lại gõ một lượt nữa như thử đàn dương cầm. Sau đó bà ra lệnh:

– Thở mạnh!

Khi đến Hội đồng Giám định y khoa, điều làm tôi lo lắng hoàn toàn không phải là cái phổi. Tuy hồi bé tôi có bị cúm Tây Ban Nha và sau đó bị biến chứng, nhưng phổi vẫn rất tốt. Thế mà bây giờ, không biết tại sao cũng chính cái phổi ấy lại làm cho bà thiếu tá bác sĩ già nghi ngờ. Bà ta hết gõ vào ngực tôi, lại xoay người tôi qua lại như cái máy; tuồng như bà muốn chứng minh rằng tôi đã bị ốm, đã bị ốm… Và không thể nào tiếp tục bay được nữa.

Tôi giấu cái ý nghĩ đáng sợ rằng không thể tiếp tục bay được nữa vào góc kín nhất của tâm hồn. Tôi giấu kín nó và dùng những sự việc hàng ngày để che lấp nó. Song cái ý nghĩ ấy vẫn không chịu chết, nó cũng chẳng chịu rời đi chỗ khác, mà cứ bám chặt vào một chỗ nào đó bên cạnh nỗi nhớ thương Katya để giày vò tôi.

Nhưng lúc này đây, khi tôi đứng trần trước Hội đồng Giám định y khoa, tất cả các vết thương trên chân và trên lưng đều để lộ ra ngoài thì cái ý nghĩ trên kia cũng càng lộ ra rõ rệt không tài nào giấu giếm nổi, dù đối với tôi hay đối với người khác. Hình như một nữ bác sĩ đã đọc được cái ý nghĩ ấy từ trong đáy mắt của tôi, nên tuy bà cầm bút lên, bà lại lưỡng lự khi viết những lời kết luận về sức khỏe của tôi. Cuối cùng bà phải đưa tấm phiếu khám cho chủ tịch hội đồng. Vị bác sĩ to béo đeo kính lão liền cầm búa nhỏ gõ vào các khớp xương và xương vai của tôi. Tiếng búa gõ vang lên lúc cao lúc thấp, như đang cất tiếng hỏi:

– Anh bị bệnh phổi rồi phải không? Bệnh rồi phải không? Anh không thể tiếp tục bay được nữa phải không?

– Bình tĩnh, đồng chí đại úy, – vị bác sĩ già nói. Ông ngước mắt nhìn tôi và đeo ống nghe vào tai. – Chỉ cần điều trị thêm ít lâu nữa thì rồi sẽ tốt cả thôi.

Ông nghe tim tôi một lúc rồi ghi một số ký hiệu lên phiếu khám. Xong ông nói với tôi, giọng rất thân mật.

– Mọi việc rồi sẽ tốt cả thôi.

Nhưng ông lại cho tôi nghỉ hẳn nửa năm. Tôi biết rất rõ rằng trong những năm như năm 1942 ấy mà Hội đồng Giám định y khoa lại quyết định cho một chỉ huy bộ đội chiến đấu nghỉ dài hạn như thế, thì đủ biết tình trạng sức khỏe của tôi như thế nào rồi.

Khi tôi trở về quân y viện, sắc mặt hình như không được bình thường. Người nằm bên cạnh tôi là một đồng chí ở lục quân, tuy hai chân anh không còn nhưng sau mỗi lần anh tắm xong và được khiêng từ trong nhà tắm ra, sắc mặt anh hồng hào đến nỗi khiến ai cũng phát ngạc nhiên. Lúc này, anh ta bỏ quyển sách đang cầm trên tay xuống, ngước nhìn tôi và chẳng hỏi han gì cả. Sau đó một lúc, tưởng như không ghìm được, anh ta hỏi tôi:

– Này, thế nào?

Rõ ràng là trong lời kết luận, các bác sĩ không hề viết rằng tôi đã bị tàn phế, nhưng không hiểu sao tôi đã trả lời với anh ta đúng như thế. Bữa cơm trưa hôm ấy tôi đã cố gắng ăn hết, nhưng chẳng thấy ngon chút nào. Tuy lúc này tôi rất muốn nằm và vùi đầu vào gối, nhưng tôi lại đi ra ngoài. Trong lời kết luận không có chữ ấy thì người ta nghĩ ngợi đến nó làm gì? Mỗi lần nghĩ đến tình hình sức khỏe của mình, tôi lại cảm thấy đau khổ và khó chịu như phải nhúng đầu vào trong vũng bùn bẩn.

Lẽ ra lúc ấy tôi phải nói khó với họ, nói khó với người bác sĩ già đã dùng búa gõ vào các khớp xương của tôi và trước sau chỉ nói mỗi một câu rằng tôi không thể tiếp tục bay được nữa. Hay tôi cần phải yêu cầu họ chuyển tôi sang cho Hội đồng Giám định y khoa của quân đội giám định lại nhỉ?

Tôi đi theo con đường dốc đến bờ sông Kama. Tôi huýt sáo mồm nhưng cố thật khẽ để không ai nghe thấy. Ở đây, trên bức tường của trường Hàng không lớn nhất thành phố, tôi lại một lần nữa đọc những dòng chữ chạm trên mặt đá: “Nhà khoa học, nhà phát minh vô tuyến điện Nga thiên tài Popov đã từng học ở đây”.

Tôi bước khập khiễng từng bước lên bờ sông vừa cao vừa dốc, dòng sông Kama đẹp đẽ bày ra trước mắt tôi. Lúc này thủy triều đang xuống, màu nước nhờ nhợ, chẳng ra xanh cũng chẳng ra vàng. Đằng kia là bến tàu, là chiếc ca-nô kéo theo đằng sau chiếc xà-lan to kềnh. Tiếng còi tàu ồn ã cùng với tiếng người lao xao lan trên mặt nước, ra tận nơi xa…

“Rất tiếc là anh không thể bay từ đây đến Leningrad được. Nếu không thì tôi đã có thể giúp anh”.

Không sao, rồi mọi việc sẽ tốt lành cả. Hãy chuồn lên máy bay thôi, chẳng cần thủ tục phê chuẩn gì cả! Bây giờ thì mày sẽ phải chuyển từ ghế của người lái xuống ghế hành khách rồi. Ghế ngồi êm lắm, hãy ngả người ra và nghỉ ngơi cho thật khỏe!

Hình như tôi đã buột miệng nói ra những lời đó, vì một nhóm “học sinh công nghệ” đang đứng trên bờ sông – họ mặc những bộ quần áo và đội những chiếc mũ rộng thùng thình – bỗng nhìn tôi cười rộ lên và bám theo sau tôi một đoạn đường. Việc đó khiến tôi chợt nhớ đến cảnh tôi cùng Katya về Ensk sau khi tôi từ Tây Ban Nha trở về. Có một đám trẻ con Ensk bám theo sau lưng tôi và bắt chước mọi động tác của tôi. Khi tôi dừng lại và vào quầy hàng mua thuốc lá, chúng cũng dừng lại và vào mua cùng một loại thuốc lá ấy. Tôi muốn bơi, liền tiến ra bờ sông, để Katya ở lại trong vườn hoa nhà thờ, tôi cởi áo quần và nhảy xuống nước. Bọn chúng cũng đến một chỗ cách tôi không xa, cởi áo quần và nhảy xuống nước. Lúc ấy tôi là một phi công vừa chiến đấu từ Tây Ban Nha về, trên ngực đỏ rực những chiếc huân chương cờ đỏ. Còn bây giờ?

Những ngón tay của tôi run lên, nhưng tôi vẫn cố vấn xong điếu thuốc và châm lửa hút. Tôi đứng trơ ra hồi lâu trên bờ sông, nhìn cuộc sống nhiều vẻ và hoàn toàn xa lạ đối với tôi đang diễn ra trên mặt sông kia. Một chiếc tàu khách màu xám chạy lướt qua. Tôi đọc được tên của nó “Lyapidevsky” và nghĩ bụng: “Tại sao mình không là Lyapidevsky nhỉ?” Lát sau, một chiếc tàu khác không lớn lắm lại chạy qua, tên của chiếc tàu này là “Kamanin”, tôi lại nghĩ bụng: “Anh chàng xấu số ơi, anh cũng không được là Kamanin đâu!” Chiếc tàu “Mazuruk” đang cập vào một bến xa, tôi bất giác bật cười và nghĩ, nếu tất cả các chiếc tàu này đều mang tên các phi công nổi tiếng thì có lẽ tôi sẽ tự than thân trách phận đến hết đêm mất.

Dù sao đi nữa thì bây giờ cũng không có ai ngăn nổi tôi đáp máy bay về Leningrad để tìm Katya hoặc để biết rõ rằng nàng đã vĩnh viễn rời khỏi tôi.

Tôi chầu chực chờ máy bay đã đến ba tuần lễ. Không rõ vì tôi đã quen với bệnh của mình hay vì niềm hy vọng đã len vào tim và nói với tôi những lời êm ái, rằng mọi việc rồi sẽ trôi qua êm đẹp, mà bây giờ đây tôi đã dần dần bình tĩnh trở lại và bắt đầu sống với những tình cảm và ý nghĩ quen thuộc trước đây của mình.

Lúc này đây mọi ý nghĩ của tôi đều dồn vào Katya. Khi nghe đài phát thanh phát đi khúc nhạc Katya hằng ưa thích: “Bản tình ca của Nina”, tôi lại nhớ nàng. Khi xem các thương binh biểu diễn, tôi lại cũng nhớ đến nàng. Trước đây chúng tôi ít đi xem hát với nhau quá. Trong phòng bệnh rộng lớn, mọi người đều đã ngủ say, chỉ có tiếng thở, tiếng rên cùng tiếng nói mê. Lúc này tôi lại nhớ đến Katya.

Cuối cùng Anya Ilina đã gọi điện đến bệnh viện báo cho tôi biết là máy bay đã tới. Chị giới thiệu tôi làm quen với đồng chí phi công. Anh ta là một thiếu tá cao to được Bộ tư lệnh Mặt trận Leningrad cử bay đến thành phố này. Anh vui vẻ nhận đưa tôi về Leningrad.

Chương 14
Tôi đi tìm Katya

Thế là tôi đã phải nằm lì dưới mặt đất đến hơn sáu tháng trời nay! Làm sao có thể diễn đạt được cảm xúc của tôi khi rời mặt đất bay lên bầu trời? Mọi thứ vẫn không khác xưa. Chỉ có điều là khi tôi nghĩ rằng đây là lần đầu tiên mình phải đi máy bay với tư cách là một hành khách thì tôi bỗng cảm thấy buồn khổ vô cùng. Qua nhiều năm bay, tôi có cảm giác ở trên không dễ chịu hơn ở mặt đất. Tôi nhìn qua cửa sổ máy bay với những ý nghĩ hết sức vui vẻ. Bên dưới là những cánh đồng màu xám; những quãng sông lấp lánh quanh co cùng những cánh rừng xanh tốt. Tôi khoan khoái đi vào buồng lái, tuy ở đây không được rộng rãi, song tôi cảm thấy hết sức quen thuộc và thoải mái. Tôi hồi hộp chờ xem anh bạn phi công của tôi sẽ cho máy bay tránh cơn dông như thế nào. Chúng tôi gặp cơn dông này ở trên bầu trời Cherepovets. Cơn dông này tạo ra một cảnh tượng đẹp vô cùng, các tầng mây sáng rực lên, mang những màu sắc lộng lẫy như cảnh trang trí trong cung điện và những ánh chớp liên tiếp lao đến xé tung chúng tôi. Tôi bất giác nhớ đến những ngày đầu tiên tôi mới “đặt chân” lên bầu trời. Đấy là những chuyến bay không đơn giản nhẹ nhàng chút nào.

… Tôi vô tình bắt gặp chiếc ô-tô đến Berngardovka để chở báo “Sự thật”. Tôi xin đi nhờ đến phố Liteynyi. Từ đây trở đi chỉ có thể đi bộ, hoặc phải chờ chiếc tàu điện số Ba là chiếc tàu điện duy nhất còn chạy trên phố Petrogradskaya. Nhưng những hành khách đang đứng chờ tàu nói rằng: “Nếu chờ, có khi phải mất hàng tiếng đồng hồ”. Một đồng chí thiếu tá cứ nhất định giữ tôi lại chờ tàu vì thấy tôi mang một cái ba-lô nặng trĩu. Đấy là ba-lô đựng thực phẩm tôi mang đến cho Katya. Lúc này trong đầu tôi chỉ có một ý nghĩ, rằng cuối cùng tôi và Katya đã cùng ở trong một thành phố. Giờ phút này nàng đang làm gì. Ngóng chờ tôi hay nằm liệt trên giường bệnh, hay đã từ giã cõi đời từ lâu rồi? Tôi không sao biết được, Những ý nghĩ đè nặng lên ngực tôi làm tôi tức thở và không thể nào có đủ bình tĩnh đứng chờ tàu được.

Tôi đi như chạy trên con đường hẹp dọc theo vườn hoa. Tôi hiểu rõ những gì tôi đang nhìn thấy: những khẩu cao xạ được ngụy trang đặt trong vườn hoa nằm giữa quảng trường Marsov, một màu xanh nhạt khác thường bao phủ khắp nơi mà từ xưa đến nay chưa bao giờ có như thế ở Leningrad. Cả thành phố được quét dọn rất sạch sẽ, trước khi đến đây tôi có đọc một mẩu tin nói rằng vào mùa thu năm 1942 đã huy động hơn ba mươi vạn người dân Leningrad dọn sạch thành phố. Nhưng tất cả những gì tôi đã nhìn thấy kia lại cũng chỉ tập trung vào một điểm: hiện nay Katya ở đâu và tôi sẽ tìm được nàng không? Tôi thấy mặt kính trong các khung cửa sổ đều bị vỡ nát, các tòa nhà đứng im lìm và như buồn bã nhìn xuống. Tôi chợt nghĩ, có lẽ mình không tìm được Katya mất. Và kìa trên tất cả các bức tường đều có vết đạn làm rạn nứt, thì chắc là tôi sẽ không tìm được Katya. Nhưng sau đó tôi lại cảm thấy là tôi sẽ tìm được Katya vì ngay cả trên quảng trường có đài kỷ niệm Suvorov cũng trồng đầy dưa và rau. Chúng xanh tốt mượt mà vô cùng, tuồng như điều kiện thiên nhiên ở đây là thích hợp nhất đối với chúng. Tôi đi ra phía bờ sông Neva, bất giác đưa mắt nhìn lên đỉnh tòa nhà lâu đài của Bộ Hải quân. Tôi không biết tả cái cảm giác của mình trong giờ phút này như thế nào. Cái đỉnh của tòa nhà Bộ Hải quân như được vẽ lên trên một bức tranh cũ kỹ, đã phai hết màu. Song nó không tách rời khỏi hình ảnh của Katya. Khi bắt đầu chiến tranh, chúng tôi đã phải xa nhau một cách đột ngột. Nhưng trong chuyến chia tay lần khác để tôi đi Tây Ban Nha, bây giờ tôi vẫn còn nhớ rất rõ. Lúc này đây tôi lại như nhìn thấy Katya, nàng đứng trong gian phòng ngoài sáng lờ mờ của bà Berenstein giữa những chiếc áo khoác lông và áo măng-tô. Phải làm gì bây giờ để mọi việc có thể lặp lại như trước đây? Để tôi lại có thể ôm nàng vào lòng và nàng lại có thể hỏi tôi: “Sanya, anh đấy ư? Có phải là anh thật đấy không?”

Từ xa tôi đã nhìn thấy ngôi nhà của Berenstein. Ngôi nhà vẫn nằm nguyên ở chỗ cũ và có điều lạ là tôi cảm thấy nó đẹp hơn trước rất nhiều. Các cửa sổ đều còn nguyên lành, phía mặt chính của ngôi nhà rất tráng lệ, đẹp đẽ, màu nước sơn mới tinh lấp lánh dưới ánh nắng mặt trời. Nhưng càng đến gần tôi càng không yên tâm trước cái vẻ đẹp thần bí của nó. Tôi bước thêm lên mười bước, mười lăm bước, rồi hai mươi bước nữa. Như có một bàn tay nào đó chộp mạnh lấy trái tim tôi, giữ chặt hồi lâu rồi bỏ ra. Tim tôi lồng lên thình thình… Ngôi nhà thực ra không còn nữa. Những cái vừa rồi tôi nhìn thấy chỉ là hình vẽ trên một bức tranh ghép rất lớn mà thôi.

Giữa những ngày hè dài đằng đẵng này, trong tai tôi luôn vọng lên tiếng đại bác từ xa dội đến lúc to, lúc nhỏ, tựa như tiếng va chạm đinh tai của một tảng đá lớn bị kéo đi.

Tôi đi tìm Katya suốt cả ngày.

Tôi gặp một thiếu phụ mặt hình tam giác, nước da xanh mướt ở bên cạnh một ngôi nhà đổ nát, chị bày tôi đi tìm gặp bác sĩ Ovanesyan, ủy viên Xô Viết quận. Một ông già người Armenia hiền lành, râu không cạo và tóc bạc phơ ngồi trong phòng làm việc trước kia là của rạp chiếu bóng “Elit” (bây giờ là nơi đóng trụ sở của cơ quan Phòng không khu phố và Bộ tư lệnh Phòng chống chất độc hóa học). Tôi hỏi ông có biết Ekaterina Ivanovna Tatarinova Grigorieva không, ông trả lời rằng tất nhiên là có biết và thậm chí hồi đầu chiến tranh ông còn mời cô làm y tá giúp việc cho ông nữa.

– Kết quả thế nào ạ?

– Cô ấy không đồng ý, mà lại đi tham gia đào chiến hào, – bác sĩ nói. – Rất tiếc là từ đó về sau tôi không gặp cô ta đâu nữa.

– Bác có quen bà Rozaliya Naumovna không ạ?

Ông nhìn tôi bằng đôi mắt nhân từ của người già, khẽ cắn môi rồi nói:

– Anh là người thế nào với bà Rozaliya Naumovna?

– Chỉ là người quen thôi ạ.

– À.

Ông im lặng một lúc lâu.

– Chị ấy là một người đàn bà kiệt xuất, – ông thở dài nói. – Chúng tôi đưa chị ấy đến bệnh viện, nhưng không kịp, chị ấy đã hy sinh rồi…

Tôi quay trở về góc sân của ngôi nhà đổ nát. Mặt chính của nó đã hoàn toàn sụp đổ, nhưng phía nhìn ra góc sân này vẫn còn nguyên. Chính tôi cũng không biết vì cớ gì mà lúc ấy tôi đã bước theo dãy cầu thang đầy vôi vữa và gạch vụn lên tầng hai. Từ đây trở lên, có nhiều thanh sắt tủa ra ngăn ngang lối, chỉ từ tầng ba trở lên mới có vẻ sạch sẽ thông suốt hơn.

Cô em gái yêu quý của tôi đã từng sống trong ngôi nhà này. Chúng tôi đã từng chúc mừng nhân ngày lễ cưới của nó, cũng ngay trong ngôi nhà này. Hồi ấy tôi còn là sinh viên. Trường Hàng không, mặc quần áo màu xanh công nhân, luôn đắm chìm trong niềm hạnh phúc của những ước vọng sẽ được tham gia vào những phát hiện lớn và hầu như ngày nghỉ nào tôi cũng có mặt ở đây. Lần nào về Leningrad, tôi và Katya cũng đều trú ngụ ở ngôi nhà này, và bất cứ lúc nào, trong những ngày sống chung với nhau, chúng tôi cũng là đôi bạn gần gũi, thân thiết nhất.

Trong thời gian tôi chiến đấu ở Tây Ban Nha, Katya đã sống trong ngôi nhà này hơn một năm trời. Trong thời gian bị bao vây, nàng lại đã có lúc sống ở đây, nàng chịu đựng đói rét, cố gắng công tác, giúp đỡ mọi người, nàng phân phát cho mọi người tấm lòng thanh khiết và ánh sáng của sức mạnh tâm hồn mình. Bây giờ nàng ở đâu? Nỗi lo lắng siết chặt lấy tôi. Tôi cắn chặt răng, cố không để bị run.

Giữa lúc ấy, tôi nghe có tiếng gọi của trẻ em. Đó là một chú bé khoảng mười hai tuổi, nước da đen bủng vừa hiện ra giữa khe hở của bức tường vỡ ngay trên đầu tôi.

– Đồng chí chỉ huy, đồng chí tìm ai đấy ạ?

– Em ở đây à?

– Vâng.

– Một mình?

– Sao lại một mình ạ, em ở cùng với mẹ em chứ.

– Mẹ em có nhà không?

– Có ạ.

Em bé chỉ lối cho tôi đi, một mảnh gỗ hẹp được lót trên bức tường để làm lối đi. Mấy phút sau tôi bắt đầu nói chuyện với mẹ em, một người đàn bà có đôi mắt sưng và trông dáng rất mệt mỏi. Bà ta vừa nói, tôi đã nhận ra ngay là người Tatar. Bà ta vốn là công nhân quét dọn ở số nhà 79 và dĩ nhiên là bà rất quen thuộc Rozaliya Naumovna và Katya.

– Khi nhà số 9 bị sập, cô ấy liền đi đào đất cứu sập, – bà ta nói về Katya, và chú bé nói tiếng Nga rất sõi chen vào giải thích rằng “nhà số 9” chính là cửa hàng thực phẩm số chín. – Cô ấy đã cứu được một người quen có bộ tóc đỏ, về sau người này sống ở nhà cô ấy.

– Chị ấy đã cứu được một người quen tóc đỏ, – chú bé nhanh nhẩu xen vào giải thích. – Về sau người này sống trong nhà chị ấy.

– Một bà già thứ hai bị chết. Khakim đã đi chôn bà ấy.

– Bà già thứ hai ấy là chị của bà Rozaliya Naumovna, – chú bé giải thích, – còn Khakim là em. Sau khi bà ấy chết, mọi người đã đưa bà ấy đến nghĩa trang công cộng ở Smolenskoye và chôn ở đấy. Anh gì tóc đỏ cũng đến đấy. Chính anh ấy đã nhờ chúng em. Anh ấy cũng là bộ đội, là thiếu tá.

Bây giờ đã đến lúc phải hỏi thăm tình hình của Katya. Tôi cảm thấy rất đáng sợ, nhưng cuối cùng tôi cũng đã hỏi. Người đàn bà lắc đầu có vẻ giận dữ, bà nói rằng chính bà trong thời gian qua đã phải nằm viện ròng rã ba tháng trời. Lúc ấy bà đã tìm người đến nhà trông nhà hộ nhưng chẳng tìm được ai cả. Khi bà ta trở về thì ngôi nhà của bà Rozaliya Naumovna đã trống hoang trống hoác.

– Có lẽ nên hỏi thăm Hợp tác xã Quản lý nhà đất xem, – bà ta ngừng lại suy nghĩ một lúc rồi nói tiếp. – Nhưng người của Hợp tác xã đều chết cả rồi. Hay là cô ấy đã đi đâu rồi chăng? Cái anh chàng bộ đội được cô ấy cứu mang theo người một ba-lô rất lớn, trong đó đựng đầy bánh mì. Lúc nào anh ta cũng kè kè cái ba-lô bên lưng, không chịu đưa cho tôi cầm. Tôi bảo anh ta: “Anh là con người ích kỷ, bần tiện. Chúng tôi đã cứu sống anh. Anh không nên chỉ nghĩ có bánh mì, mà phải nghĩ đến chuyện báo đáp nữa chứ. Anh cần phải đọc kinh cầu nguyện đi!”

Tất cả tình hình mà tôi biết được chỉ có thế. Khi ngôi nhà của Rozaliya Naumovna bị đánh phá, Katya không còn ở đấy nữa. Tôi còn nói chuyện với mấy phụ nữ khác, bà nào cũng cảm động chảy nước mắt khi nhắc lại việc Katya đã giúp đỡ các bà như thế nào. Khakim gọi đám bạn của nó đến, đứa nào cũng trách cái anh chàng tóc đỏ nào đó đã hứa sẽ trả “công chôn cất” người chết ba trăm gam bánh mì, nhưng sau đó gã lại nuốt lời hứa, chỉ trả có hai trăm gam cho mỗi đứa.

Có trời mà biết được cái gã tóc đỏ mang hàm thiếu tá ấy là ai. Petya ư? Nhưng Petya không phải là thiếu tá? Vả lại không thể nào tưởng tượng được rằng Petya lại có thể ăn quỵt một trăm gam bánh mì của lũ trẻ đang bị đói kia. Thôi, mặc xác hắn ta là ai! Dù sao thì người ấy cũng đã giúp bà Rozaliya Naumovna chôn cất bà chị xấu số chu đáo. Chưa biết chừng trong những ngày gian nan này, anh ta cũng đã từng giúp đỡ Katya? Trong buổi đưa đám ma, Katya cũng ở bên cạnh anh ta. Katya đã đi bộ từ nhà đến nghĩa trang công cộng, như thế đủ biết sức khỏe của nàng không đến nỗi tồi lắm. Và từ đó trở đi, không ai nhìn thấy nàng nữa, không biết nàng đã chết hay còn sống.

Lúc này đã quá năm giờ, đầu nhức buốt khó chịu, tôi mệt mỏi đi về phía học viện Quân y. Cả học viện đã rút về khu an toàn từ ngày đầu chiến tranh, chỉ để lại bộ phận bệnh viện trực thuộc, và giờ đây cái bệnh viện trực thuộc ấy đã trở thành bệnh viện hậu phương. Khoa Răng Hàm Mặt, nơi Katya làm việc cũng để lại. Tôi được dẫn vào văn phòng. Một bà đánh máy chữ từa tựa giống dì Dasha nói rằng lúc ấy tình trạng sức khỏe của Katya rất kém, nên bác sĩ Trofimova đã giúp cô rời khỏi Leningrad.

– Đi đâu kia ạ?

– Cái đó thì tôi chịu, không biết.

– Bác sĩ Trofimova có còn ở Leningrad không ạ?

– Chị ấy ra mặt trận rồi, – người đàn bà đánh máy chữ đáp. – Từ đó đến nay tôi không biết một chút tin tức gì về hai người.

Chương 15
Cuộc gặp gỡ nhà địa lý thủy văn R.

Giờ đây tôi mới vỡ lẽ rằng những ý nghĩ trước đây của mình là quá ngây thơ. Suốt cả nửa năm qua tôi viết thư đều đặn cho Katya, tuy không nhận được một lời đáp lại, song tôi luôn luôn tin rằng khi tôi đến Leningrad thì nàng sẽ chờ sẵn ở cửa và giơ hai tay ra đón tôi. Tuồng như cái mùa đông khủng khiếp của năm 1941, những toa tàu chở đầy trẻ em, những bệnh viện đặc biệt thiết lập khắp nơi dành riêng cho dân Leningrad, giờ đây không còn tồn tại nữa. Tuồng như tôi chưa bao giờ trông thấy những bộ mặt có đôi mắt sưng mọng, giàn giụa nước. Và tuồng như tôi cũng không hề nghe thấy những tiếng vọng ầm ĩ của đại bác lúc từ phía đông, lúc từ phía tây truyền đến.

Tôi ngồi trong văn phòng khoa Răng Hàm Mặt vừa suy nghĩ miên man, vừa nghe những lời kể của người đàn bà đánh máy chữ. Bà ta kể rằng dạo ấy bà bị đói đến nỗi không còn đủ sức đứng dậy nữa. Bỗng một chiến sĩ hải quân trẻ tuổi giống như đúc đứa con trai đã hy sinh của bà chạy đến, đưa cho bà ba trăm gam bánh mì.

– Sẽ tìm được Ekaterina Ivanovna thôi, – bà ta nói. – Trước đây cô ấy chiêm bao thấy có một con chim ưng rất to bay đến. Tôi bảo rằng đấy là điềm báo chồng cô sẽ đến, nhưng cô ấy không tin. Đấy anh xem, tôi nói có sai đâu. Bây giờ tôi cũng nói với anh rằng chắc chắn sẽ tìm được cô ấy!

Vâng, có thể tìm được. Tôi im lặng nhìn người đàn bà, nghĩ bụng: “Lúc ấy mình sống ở bên ngoài rất đầy đủ, còn Katya thì phải vật lộn với cái chết”. Người đàn bà không ngớt an ủi tôi rằng “thế nào cũng tìm được Katya”. Mình được mọi người quan tâm, được chạy chữa chu đáo. Còn Katya? Đến nỗi một trăm gam bánh mì cũng không có để trả công cho lũ trẻ đã giúp nàng chôn cất bà Berta. Tôi suy nghĩ rất lung, lẽ ra lúc đó tôi phải kiên quyết giữ lấy ý kiến của mình và bay đến Leningrad vào hồi tháng Giêng. Như thế có lẽ sức khỏe của tôi còn khá hơn bây giờ, có lẽ tôi đã tìm và cứu được Katya của tôi.

Song có hối hận với việc đã trôi qua cũng muộn rồi. Trong một bức thư gửi từ Leningrad đến cho tôi, Katya viết: “Em cũng như tất cả mọi người”. Bây giờ tôi mới hiểu hết ý nghĩa của cái câu đơn giản ấy.

Rõ ràng là người đàn bà này đã phải trải qua nhiều đau khổ hơn tôi. Bà luôn miệng an ủi tôi. Tôi xin bà một cốc nước nóng rồi lấy thịt khô ra biếu bà. Trong thời gian này, thứ ấy ở Leningrad rất hiếm.

Từ giờ phút đó, người tôi luôn bị bàng hoàng. Bất kể làm gì, nghĩ gì, tôi đều liên tưởng đến Katya.

Những ngày còn ở trong thành phố tôi đã cố vắt óc, nhớ lại hầu hết các số điện thoại của tất cả những bạn bè quen biết của tôi ở Leningrad. Thế mà bây giờ, từ trong bệnh viện gọi đi, tôi chẳng được ai trả lời cả. Tuồng như tất cả mọi số điện thoại đều bị rơi vào một khoảng không bí ẩn của Leningrad. Cuối cùng tôi giở đến số điện thoại duy nhất còn lại mà tôi không dám tin là đúng. Tôi cầm chặt ống nghe chờ hồi lâu, từ bên kia đầu dây vang lên những tiếng loạt xoạt, sau đó bỗng vang lên một giọng nói rất miễn cưỡng:

– A-lô, ai có việc gì thế? – Giọng một người đàn ông trầm trầm.

– Xin cho tôi hỏi…

Tôi nói tên một người.

– Tôi đây.

– Tôi là phi công Grigoriev đây ạ.

Im lặng một lát.

– Không thể như thế được! Anh là Aleksandr Ivanovich?

– Vâng, chính tôi đây ạ.

– Trời đất, thế thì tin làm sao vào số phận được! Anh Aleksandr Ivanovich ạ, đến nay là ngày thứ ba tôi nghĩ cách làm thế nào để tìm được anh đấy.

Sáu năm về trước, sau khi có quyết định thành lập đội thám hiểm tìm kiếm thuyền trưởng Tatarinov, tôi được chỉ định phụ trách việc tổ chức đội thám hiểm này ở Leningrad. Hồi ấy giáo sư V. giới thiệu tôi làm quen với một đồng chí hải quân, ông ta là giáo viên Trường quân sự Frunze và là một nhà bác học địa lý thủy văn.

Chúng tôi chỉ ở bên nhau một buổi tối. Nhưng về sau tôi rất hay nghĩ đến ông. Hồi ấy ông đã vẽ ra cho tôi quang cảnh của cuộc đại chiến thế giới mới một cách hết sức rõ ràng.

Lần ấy ông đến chỗ chúng tôi rất khuya. Katya đã nằm cuộn tròn trên ghế đi-văng và ngủ say. Tôi định đánh thức Katya dậy, nhưng ông ngăn lại. Chúng tôi đun nước uống với nhau.

Ông có một mối tình cảm sâu sắc đối với Bắc cực. Ông quả quyết rằng ở đó có những nguồn nguyên liệu chiến lược dùng không bao giờ cạn. Nó sẽ giữ vai trò trọng đại trong chiến tranh tương lai. Ông coi con đường biển ở phương bắc là con đường chiến tranh, và nhận định rằng, trong cuộc chiến tranh Nga – Nhật, sở dĩ nước Nga bị thất bại là do kết quả của việc không hiểu cái tư tưởng mà Mendeleev đã từng phát biểu, ông yêu cầu xây dựng căn cứ quân sự trên tất cả các tuyến đường có các đội thương thuyền đi qua.

Còn nhớ, hồi ấy quan điểm này đã khiến tôi hết sức ngạc nhiên. Nhưng đến ngày mười bốn tháng sáu năm 1942, mấy ngày trước khi tôi đến Leningrad, một hôm ngồi bên bờ sông Kama nghe những lời tuyên đọc long trọng bản hiệp ước Nga – Anh của người phát thanh, tôi chợt đánh giá lại quan điểm này. Không khó nhìn thấy những con đường nào đã được vạch ra trong hiệp ước, vì thế, tôi thường nghĩ đến hình ảnh của nhà địa lý thủy văn mà sau này Katya thường gọi là “người khách đêm khuya ấy”.

Từ năm 1936 đến giữa năm 1940, chúng tôi gặp nhau khá nhiều lần. Tôi có dịp đọc các luận văn của ông và một quyển sách tên là “Biển bắc của Xô Viết”. Quyển sách này đã từng chấn động một thời, được dịch ra các thứ tiếng châu Âu. Tôi luôn luôn giữ một mối cảm tình tốt đẹp đối với ông, luôn quan tâm đến số phận của ông, như ông quan tâm đến số phận của tôi vậy. Tôi có được biết, sau khi rời khỏi Trường quân sự Frunze, ông chỉ huy một chiếc tàu đo đạc thủy văn và cũng đã từng làm việc trong Cục địa lý thủy văn của Hội đồng nhân dân Hải quân.

Trước khi nổ ra chiến tranh không lâu, ông tiến hành bảo vệ luận án tiến sĩ. Tôi biết tin này qua báo Moskva buổi chiều.

Sau này tôi gọi ông là đồng chí R.

… Lần này tôi tìm gặp được ông tại chính nhà của ông, thật là một điều “kỳ diệu”, theo như lời ông nói.

– Anh có chuẩn bị đi đâu không đấy?

– Có, sẽ đi rất xa. Anh đến đây tôi sẽ nói cho anh biết. Hiện giờ anh sống ở đâu?

– Tạm thời chưa có chỗ nào cả.

– Tốt lắm. Tôi chờ anh.

Ông sống trong một gian phòng rộng rãi trong một ngôi nhà mới xây cạnh cầu Liteynyi. Một năm lại đây, kể từ ngày nổ ra chiến tranh, gian phòng không được chăm sóc thu dọn như trước nữa. Nhưng từ bên trong vẫn toát ra một vẻ gì rất nên thơ, tựa như đây là gian phòng của một diễn viên vậy. Có lẽ chính vì mấy thứ đồ chơi được khâu rất đẹp đặt trên chiếc đàn dương cầm, cũng có thể vì những chồng sách dày cộp trên sàn nhà và trong giá sách, cũng có thể do chính chủ nhà. Ông chỉ mặc độc chiếc áo lót cổ hở, để lộ bộ ngực rậm lông và đón tiếp tôi rất xuềnh xoàng, khiến tôi có ý nghĩ như trên.

Hình như tôi đã từng được xem một bức tranh ở đâu đấy, trong đó có vẽ rất giống cái dáng của ông. Nhưng ông không phải là nhà thơ, mà là một vị thiếu tướng hải quân. Chỉ cần nhìn vào bộ quân phục khoác trên thành ghế là có thể nhận ra ngay điều đó. Bất cứ ở đâu và bất cứ vào lúc nào, hễ hai chúng tôi gặp nhau, thì câu nói đầu tiên của ông là đề cập đến một việc gì đấy mà ông cho là quan trọng nhất. Rõ ràng là, những điều mà chúng tôi thích thú luôn luôn tập trung vào những việc “quan trọng nhất”. Chúng tôi rất ít đụng đến những chuyện cá nhân và những mặt công tác vụn vặt thường ngày.

Nhưng lần này, câu hỏi đầu tiên của ông là một năm nay, từ sau chiến tranh, tôi ở đâu và đã làm những việc gì.

– Quả thế thật, số anh không may, – sau khi nghe tôi kể về cái số phận long đong của mình, ông nói. – Nhưng, anh vẫn còn có thể ngẩng đầu xông tới nữa. Anh làm thế nào mà lúc ở biển Baltic, lúc lại đến biển Đen, “bội phản” Bắc cực rồi ư? Thế mà tôi vẫn coi anh là người luôn luôn trung thành với Bắc cực đấy.

Tôi nói rằng nguyên nhân khiến tôi “bội phản” Bắc cực thực ra rất phức tạp. Nên tôi chỉ có thể nói một cách vắn tắt rằng, chỉ sau khi tôi hoàn toàn không còn hy vọng trở về Bắc cực, tôi mới rời khỏi Cục hàng không dân dụng.

Đồng chí R. không lên tiếng. Ông nhắm đôi mắt đen và linh hoạt lại và đưa tay vuốt mớ tóc kiểu Kazakh đã bắt đầu điểm bạc rủ trước trán. Tôi không biết lúc này ông đang nghĩ gì. Chúng tôi ngồi trên ghế bành gần sát cửa sổ. Chiếc cửa này, cũng giống như tất cả những chiếc cửa khác, kính đã bị vỡ toang vì bị chấn động mạnh. Ngồi ở đây có thể nhìn thấy cầu Liteynyi. Phía đầu cầu bên kia, dọc theo bờ, rất nhiều tàu bè thả neo đứng im, thân tàu ánh lên màu nước sơn sáng sủa, khiến ta rất khó nhận ra bắt đầu từ đâu là nhà cửa trên bờ và bắt đầu từ đâu là tàu bè. Đường phố vắng tanh không một bóng người, tôi nghĩ bụng, cảnh này giống như cảnh đường phố vào lúc năm giờ sáng. Sau đó tôi chợt nhớ ra rằng có một lần Katya nói với tôi rằng, đối với nàng, không được sinh ra ở Leningrad là một sai lầm.

Tôi đang mải suy nghĩ mông lung, chợt nghe đồng chí R. gọi, tôi giật nảy người.

– Này, anh ngủ đi, – ông nói. – Anh mệt rồi đấy. Mai chúng ta sẽ nói chuyện.

Ông mang gối đến, lót đệm lên ghế đi-văng và ép tôi ngủ. Tôi vừa nhắm mắt lại là ngủ thiếp đi ngay. Tuồng như có một người nào đấy đi chân đất từ đằng kia lại, anh ta ầm è trong cổ họng một lúc rồi tung tấm chăn dày đen kịt phủ lên tất cả những gì vừa xảy ra trong ngày.

Khi tôi mở mắt ra, trời hãy còn rất sớm, chừng như vào lúc bốn giờ. Nhưng đồng chí R. đã trở dậy, ông đang dùng báo cũ che bụi cho giá sách. Tôi sực nhớ ra hôm nay ông phải ra đi rồi, bất giác cảm thấy rất buồn, ông ngồi xuống cạnh tôi, không cho tôi ngồi dậy và bắt đầu nói. Rõ ràng là ông đang nói vấn đề “quan trọng nhất”, vấn đề này, nếu hôm qua tôi không quá mệt mỏi thì ông đã nói rồi.

… Ngày ấy, tuy còn là một chú học trò nhỏ, tôi cũng đã có những khái niệm chung chung về cái sự kiện đã từng xảy ra vào mùa hè năm 1942 trên con đường biển rộng mênh mông đi từ Anh – Mỹ đến Liên Xô. Hồi ấy, tuy chưa có lúc nào lòng say mê của tôi đối với Bắc cực bị gián đoạn và tôi thường thu thập tích trữ từng mẩu tin nói về hoạt động của đội Hàng không trên hạm tàu phương bắc. Nhưng khi nghe đồng chí R. kể cho tôi nghe về sự kiện mùa hè năm 1942, tôi lại cảm thấy hết sức mới mẻ.

Ông mở rộng tấm bản đồ kèm trong quyển sách do ông viết, nhưng chưa tìm được ngay tấm bản đồ trong đó có thể chỉ rõ khu vực xảy ra chiến sự. Theo lời ông, khu vực xảy ra chiến sự ác liệt mà không quân và hải quân hoạt động không ngừng là một khu vực khá rộng lớn. Ông tả lại cho tôi nghe khá tỉ mỉ về một trận ác chiến xảy ra trên mặt biển Barents, ông kể rất gọn, gọn hơn cả những bài tường thuật và chuyên luận mà sau này tôi có dịp đọc được. Tôi chăm chú lắng nghe đoạn ông kể về vụ chiếc tàu ngầm của ta đột nhập vào căn cứ hải quân chủ yếu của địch ở vịnh Petsamo, về sự tích bắn rơi hai mươi lăm chiếc máy bay địch trên mặt biển của Safonov, về trận tấn công của các phi công chúng ta vào đoàn tàu vận tải của địch nhờ có mưa tuyết dày đặc. Đến bây giờ tôi vẫn chưa quên thế nào là những trận mưa tuyết dày đặc ở phương Bắc. Trong khi nghe ông kể, trong tôi dấy lên một cảm giác gần như là tê tái mà từ trước đến nay tôi chưa hề gặp, cảm giác đó cắn rứt vò xé trái tim tôi. Nơi mà đồng chí R. nói đến, chính là phương Bắc, nơi tôi hằng hướng tới.

Qua ông, lần đầu tiên tôi được biết thế nào là “đội vận tải”. Ông chỉ cho tôi xem điểm “tập họp” có thể xảy ra qua bản đồ. Đó cũng là điểm tập họp của các hạm tàu Anh – Mỹ mà họ đã bí mật ấn định. Ông còn giải thích cho tôi rõ ràng các hạm tàu đó đã tiến hành công tác giao tiếp như thế nào dưới ngọn cờ bảo vệ của chúng ta.

– Anh xem đây, đây là khu vực vận hành của họ, – tất nhiên, ông chỉ vạch ra cho tôi hình dung một đường viền chung nhất. Vì vào năm 1942 ấy, con đường biển này còn phải giữ kín. – Sẽ có khoảng một hoặc hai trăm hạm tàu hợp thành một trung đội. Anh thử đoán xem, ở những nơi nào đoàn hạm tàu sẽ gặp khó khăn nhiều nhất? – Vừa nói ông vừa chỉ vào một điểm. – Nhưng chúng ta không cần hao tổn tâm trí về con đường phía tây, nhất là ở đây, – ông lại chỉ vào một địa điểm, – đã có những con người tài trí đóng giữ. Chúng ta hãy bàn đến những vấn đề cũng có tầm quan trọng không kém vấn đề này… Đấy là vấn đề bọn Đức đang tìm hết cách phong tỏa cửa mở của chúng ta, – ông nói giọng sinh động, một bàn tay ập xuống vùng cửa mở từ biển Barents thông đến biển Kara. – Vì bọn chúng biết rất rõ tác dụng của hành động ấy hoặc ít ra thì chúng cũng hiểu rằng một số vùng mỏ ở đây đóng một vai trò rất lớn đối với nền công nghiệp chế tạo động cơ máy bay của chúng ta. Cố nhiên là tác dụng vận chuyển của con đường biển phía bắc khiến cho bọn chúng rất khó chịu, vì vậy mùa xuân năm nay chúng đã mưu đồ…

Ông không nói hết câu nhưng tôi hiểu hết ý ông. Trước đây, trong một dịp ngẫu nhiên tôi đã được biết rằng vào mùa xuân bọn Đức đã phá hoại nghiêm trọng một bến cảng có ý nghĩa hết sức lớn đối với con đường vận chuyển phía tây.

– Anh thử nghĩ xem, chiến cuộc đã lan đến tận đâu rồi, – đồng chí R. nói tiếp. – Gần đây thậm chí tàu ngầm của bọn Đức đã bắn vào máy bay của chúng ta ở cạnh vùng Đất Mới. Song sự việc không chỉ có thế. Ngay hôm nay tôi sẽ phải đáp máy bay do Hội đồng quân sự của hạm đội miền Bắc phái đến đón đi Moskva. Thiếu tá phi công Karyakin nói với tôi rằng, anh ta đã săn lùng một chiếc tàu săn biển của bọn Đức có đến hai tuần nay rồi… Anh thử đoán xem, ở đâu nào? Ở vùng… – Ông nói tên một vùng rất xa. – Nói một cách vắn tắt, chiến sự đã lan đến những vùng mà trước kia chỉ xuất hiện các nhà địa lý thủy văn và lũ gấu trắng. Vì thế họ đã nhớ đến tôi, – đồng chí R. mỉm cười. – Chẳng những nhớ đến, mà còn… – một niềm vui hồn hậu hiện lên trên nét mặt ông, – mà còn giao cho tôi hoàn thành một công việc thú vị và hết sức quan trọng. Cố nhiên là tôi không thể nói cho anh rõ về cái công việc ấy được vì nó là bí mật quân sự. Tôi chỉ muốn nói một điểm rằng ngay lúc đó tôi đã nghĩ đến anh trước tiên. Vừa may lúc ấy anh gọi điện đến. Thật là khéo, – ông nói nghiêm túc và có phần trịnh trọng. – Aleksandr Ivanovich, tôi đề nghị anh cùng bay với tôi lên Bắc cực.

Chương 16
Quyết định

Sau khi ông đi rồi, tôi còn lại một mình trong căn phòng trống không và tựa như không có chủ này. Cả ba gian phòng này đều do tôi quản 15’, tôi hoàn toàn có thể đi lại tự do, sống và suy nghĩ ở đó. Đồng chí R. sẽ quay trở về đây vào lúc mười lăm giờ, khi ấy tôi phải nói với ông một câu ngắn gọn:

– Được!

Hoặc có phần phức tạp hơn, dài hơn:

– Không được.

Giữa hai câu trả lời kia là một con đường xa xăm và gian khổ biết bao. Tôi dò theo con đường ấy đi miết, đi rồi nghỉ, rồi lại đi mà vẫn không nhìn thấy bờ, thấy bến đâu cả!

Bọn Đức đang nã đại bác vào vùng này. Viên đạn bắn thử đầu tiên đã nổ từ lâu, tuy đám khói dày đặc đã tan loãng dần ra, nhưng nó vẫn còn phủ đen cả vùng trời trên cầu Liteynyi. Một tiếng nổ vừa vang lên từ xa bỗng ập đến gần, nó gầm rú một cách lỗ mãng và bay vút vào thành phố như hướng thẳng đến ngôi nhà trống không mà tôi đang đắn đo lựa chọn giữa hai chữ cách nhau xa lắc: “được” và “không được”.

… Gian phòng này tuồng như đã biến thành phòng nuôi trẻ. Chú gấu đen một mắt do xưởng chế tạo đồ chơi trẻ con sản xuất ngồi ủ rũ trong một góc tủ, một chiếc xe đẩy của trẻ con vứt chỏng chơ ở góc nhà, những thứ đồ chơi bằng gỗ bày la liệt trên một chiếc bàn tròn và thấp. Trong óc tôi chợt hiện lên hình ảnh của một đồng chí R. con, chú ta cũng hăng hái, say sưa, cũng có mái tóc Kazakh thú vị và khuôn mặt tròn như bố. Trong chốc lát, tôi quên biến sự lựa chọn dằn vặt giữa hai con đường “được” và “không được”, thở một hơi dài. Thậm chí ở đây có thể gợi nhớ đến cái phút mà tôi và Katya đã từng đặt kế hoạch với nhau sẽ lập cơ sở gia đình ở Leningrad như thế nào, ở đâu có nhà, ở đó chúng tôi sẽ có con.

Tiếng nổ của đạn đại bác mỗi lúc một gần. Một quả đạn nổ ngay bên cạnh. Cánh cửa bị chấn động mạnh, tiếng kính vỡ rơi loảng xoảng vang lên ở đâu đó. Trong giây lát yên tĩnh sau đó, vang lên tiếng bước chân chạy ngoài hè phố, tôi nhìn ra ngoài cửa sổ thấy hai chú bé đang chạy đến ngôi nhà tôi đang ở, mặt chúng trông rất dễ sợ. Hai chú bé đã chạy sát vào nhau, chú thứ nhất đập mạnh vào lưng chú thứ hai rồi cười vang lên và chạy ngược trở lại. Chúng đang chơi mèo bắt chuột.

… Lúc mười lăm giờ, đồng chí R. trở về, tôi sẽ nói với ông:

– Được!

Đối với mỗi người Liên Xô trong thời gian chiến tranh không có gì nặng tội và nhục nhã bằng buông tay ngồi không. Tôi cố quên đi nửa năm trời ăn không ngồi rồi và hết sức khó chịu vừa qua, nhất định tôi phải đi lên phía bắc. Mấy năm nay, miền bắc càng ở xa tôi thì tôi lại càng cảm thấy nó gần gũi và hấp dẫn lạ thường. Chẳng lẽ ở miền tây và miền nam tôi không dốc hết sức để chiến đấu hay sao? Song dẫu sao tôi cũng cần phải đi ra miền bắc, bảo vệ vùng biên cương mà tôi hiểu biết và hằng mến yêu khôn xiết.

Lúc ấy đột nhiên tôi dừng bước lại và lẩm bẩm:

– Nhưng còn Katya?

Rời khỏi đây, bỏ mặc cô ta mà đi chu du mải miết ở nơi xa hết tháng này qua năm nọ ư? Tại sao lại không tìm Petya? Biết đâu hòm thư của cậu ấy chẳng đã thay đổi ít nhiều? Tại sao không tìm thêm ở ngay trong thành và các chiến hào Leningrad này rồi sau đó sẽ quyết định? Cho dù Katya có lưu lạc nơi đâu, trong bất cứ tình huống nào, cô ấy cũng tìm mọi cách liên lạc với bà Nina Kapitonovna và Petya. Các đầu mối này tuy lúc này còn ẩn kín khó lần ra, nhưng rất có thể qua đó có thể tìm ra nơi ở của Katya. Chắc chắn nàng đang chịu đau khổ triền miên, bởi cái mẩu tin chết tiệt đã đăng trên mặt báo kia mà thể nào nàng cũng đã đọc được.

Thế là quyết định rồi, tôi quyết định ở nán lại Leningrad mấy ngày nữa, sau khi tìm gặp được Katya sẽ ra miền bắc.

Đúng mười lăm giờ, đồng chí R. trở về. Tôi nói với ông quyết định của tôi. Nghe xong lời tôi nói, ông nói rằng nếu ở vào địa vị tôi, ông cũng sẽ xử lý như thế.

– Nhưng chúng ta cần phải cùng bay về Moskva. Tôi đã làm đủ mọi giấy tờ cho anh. Sau đó Slepushkin sẽ cho anh nghỉ phép hai tuần lễ để lo liệu việc gia đình. Chuyện vợ con, không phải là chuyện đùa đâu! Nhất là đối với một người vợ tốt như thế. Tôi còn nhớ Ekaterina Ivanovna. Chị ấy là một phụ nữ thông minh và hết sức hiền hậu, là một con người đức, tài, sắc chu toàn!

Ngày hôm sau tôi trở về phố Petrogradskaya. Lại đến thăm các bạn ở ngôi nhà 79. Tôi đến học viện Mỹ thuật, định hỏi thăm địa chỉ của Petya, nhưng chỉ được biết rằng cậu ấy bị thương và có lưu lại điều trị tại trạm quân y trên đảo Vasilievsky. Nhà điêu khắc Kostochkin có đến thăm cậu ta. Nhưng về sau nhà điêu khắc này bị chết, còn Petya (nghe người ta nói) thì lại quay ra mặt trận. Tôi gửi thư đến cho trại nhi đồng của Sở bảo tàng mỹ thuật, nhưng thư không đến nơi vì cả trại đã sơ tán về vùng Novosibirsk rồi. Bác sĩ Ovanesyan đưa tôi đến trụ sở của Xô Viết quận và ở đó, ông nổi cáu cãi nhau một trận ầm nhà với một gã béo phì có vẻ thờ ơ với mọi thứ xung quanh, vì gã ta từ chối không chịu lục tìm tin tức Katya. Đại loại những chuyện tương tự như thế tôi không chuẩn bị kể thêm nữa.

Tại Yaroslavl có xây dựng một số bệnh viện dành riêng cho người Leningrad. Vào tháng Giêng, rất nhiều đoàn tàu hỏa đã chạy về hướng đó. Một sự thật duy nhất không thể tranh cãi được, đúng với điều tôi đoán và hợp với lời khuyên của nhiều người Leningrad, sau khi nói chuyện với tôi, là nên về Yaroslavl để tìm Katya.

Có hai điểm khiến tôi tin chắc rằng làm như thế là đúng. Một là, trước lần sơ tán thứ hai, trại nhi đồng của sở bảo tàng mỹ thuật ở làng Gniloy Yar. Hai là bà Lukerya Ilinichna – tên bà đánh máy chữ ở bệnh viện Răng Hàm Mặt – đột nhiên nói với tôi rằng bà vừa sực nhớ ra là chính bác sĩ Trofimova đã đưa Katya đi Yaroslavl.

– Trời đất! – Bà nói, giọng bực tức. – Có mỗi việc như thế mà tôi quên mất. Sức nhớ của tôi bị sa sút ghê quá, nguyên nhân của nạn thiếu đường đây, hiện nay tôi chẳng được nếm tí đường nào cả. Nhưng lần này may sao không ăn đường mà tôi vẫn nhớ ra được. Tôi mách anh, hãy đến Yaroslavl mà tìm cô ấy.

Máy bay của đồng chí R. cất cánh vào lúc nửa đêm. Tôi gọi điện thoại để hẹn giờ, sẽ có mặt ở sân bay mười phút trước khi máy bay cất cánh.

Chương 17
Những người bạn vắng nhà

Nếu ghi lên bản đồ Moskva những tuyến đường mà tôi đã đi qua trong mấy tiếng đồng hồ từ sau khi tôi xuống máy bay đến khi tàu hỏa khởi hành, thì rất có thể gây cho người ta ấn tượng rằng tôi đã cố ý tìm mọi cách tránh mặt những người mà tôi hằng mong gặp gỡ. Tuy lý do tôi mong được gặp họ không giống nhau, song điều mong ước ấy ở trong tôi là rất thiết tha và thành thực. Vào thời gian ấy họ đều có mặt ở Moskva. Nếu theo dõi qua bản đồ, có thể thấy rằng ngày hôm ấy, lúc thì họ đi song song bên tôi, lúc thì họ đi đến nơi mà tôi vừa đi qua chỉ vài phút, cách nhau một vật kiến trúc nào đấy, và trượt nhau, không gặp. Nói tóm lại, ngày hôm ấy tôi không gặp may, trừ một trường hợp ngoại lệ, còn thì tôi chẳng gặp được ai cả.

Tôi đi thẳng từ sân bay, qua đường công viên đến ngõ Vorotnikovsky đến nhà thầy Korablyov, – may mà toàn bộ hành lý của tôi chỉ có một chiếc va-li con.

… Ngôi nhà gỗ hình hộp dựng khá công phu đã bị đổ nghiêng sang một bên, nổi bật giữa những tòa nhà cao xây theo kiểu mới, trông nó giống như một ngôi nhà cũ truyền thống ở nông thôn. Thầy Ivan Pavlych Korablyov không còn chiếm cả nửa gian nhà hầm như trước nữa. Tuy cảm giác chung của tôi là Moskva rất vắng người, nhưng ở đây thì khác hẳn. Hầu như sau các cửa sổ đều có những cái đầu thò ra nhòm ngó. Trên bậc thềm có mấy bà đương đan len. Khi tôi vừa ló mặt, ít nhất cũng có đến hai chục đôi mắt cùng đón nhìn tôi với vẻ ngạc nhiên, giống như hồi tôi xuất hiện trong sân nhà chúng tôi ở Ensk.

– Anh tìm ai?

– Tôi tìm ông Korablyov.

– Ông Ivan Pavlych ấy à? Thế thì đi dọc hành lang đến cửa thứ hai bên trái.

– Vâng, tôi biết, – tôi nói và bước lên bậc tam cấp. – Ông ấy có nhà không ạ?

– Anh cứ gõ cửa xem, hình như có nhà đấy.

Lần cuối cùng tôi gặp mặt thầy Korablyov là vào dạo trước chiến tranh. Tôi và Katya mang bánh ngọt và rượu nho Pháp đến nhà thầy mà không báo trước. Thầy đứng cạo râu ở phòng bên cạnh và nói chuyện với chúng tôi rất lâu, còn chúng tôi thì lật xem những tấm ảnh cũ của trường tiểu học. Mãi lúc lâu thầy mới trở ra, thầy mặc bộ quần áo mới tinh, cổ áo hồ cứng, bộ ria mép cuốn lên theo kiểu của thanh niên. Hôm nay trên dãy hành lang mờ tối này, chắc cái dáng của thầy cũng sẽ giống như cái đêm đẹp đẽ đáng ghi nhớ hôm nào. Thầy sẽ bước ra lập tức nhận ra tôi và sẽ reo lên: “Em đấy à, Sanya?”.

Tôi dừng lại trước một cánh cửa quen thuộc và gõ cửa hai ba lần. Bên trong lặng yên không một tiếng động. Thầy Ivan Pavlych không có nhà.

“Kính gửi thầy Ivan Pavlych”, – các bà đều tò mò nhìn tôi, tôi không muốn để họ trông thấy tôi đang rất sốt ruột, nên tránh sang một bên và viết một mẩu giấy con cho thầy. – “Em không biết còn có dịp quay trở lại đây nữa không. Katya đã sơ tán đến Yaroslavl vào giữa tháng Giêng. Ngay hôm nay em sẽ đến đấy tìm Katya. Cũng có thể em phải đi xa hơn nữa, cho đến khi nào tìm thấy Katya mới thôi. Em không thể viết hết những gì em đã gặp phải và nguyên nhân đứt liên lạc giữa hai thầy trò ta trong thời gian qua, trên mảnh giấy con này. Nếu thầy hoặc Valya (em hy vọng có thể gặp được cậu ta trong ngày hôm nay) biết tin tức của Katya thì thầy hãy viết thư cho đồng chí R., thiếu tướng hải quân theo địa chỉ như sau:

Thành phố Bắc cực, Bộ chính trị

Đồng chí thiếu tướng Hải quân R.

để đồng chí ấy chuyển cho em. Thầy Ivan Pavlych kính mến, cái tin tử trận của em chắc cũng đã đến tai thầy, nhưng người viết bức thư nhỏ này đích thực là em, là Sanya thân yêu của thầy đây”.

Ít ra cũng có đến mười cánh tay cùng đưa ra một lúc để cầm bức thư của tôi…

Các ga tàu điện ngầm dường như trở nên đẹp đẽ tráng lệ hơn trước. Tôi đáp tàu đến Cung Xô Viết. Có mấy người già ngồi bên con đường rợp bóng cây mang tên Gogol. Mỗi người cầm trên tay một chiếc gậy thô dành riêng cho người già. Nét mặt người nào cũng bình thản. Nhìn những nét mặt đó tưởng chừng như chiến tranh đã kết thúc từ lâu rồi. Một đám trẻ con đùa giỡn ở đầu phố – ngay trong giây phút ấy, tôi mới chợt nhận ra chính nơi đây là Moskva, Moskva!

Trước cửa nhà Valya treo một tấm biển bằng đồng khắc chữ: “Giáo sư Valentin Nikolaevich Zhukov”. A ha, thế là cậu ấy đã trở thành giáo sư rồi! Tôi bấm chuông, rồi gõ cửa, sau đó dùng chân đạp mạnh mấy cái…

Vào những ngày hè năm 1942, hầu như tất cả mọi người dân Moskva đều ăn ngủ tại nơi làm việc. Vậy việc tôi không tìm thấy giáo sư Zhukov vào giữa ban ngày, lại đúng vào giờ làm việc là một việc chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Nhưng giờ đây cái ấn tượng cũ cho rằng hễ lúc nào tôi cần nhất thì cậu Valya ấy của tôi lại biến đi đằng nào, làm cho tôi khó chịu. Tôi lại đạp mạnh chân vào giữa cửa lần nữa. Cánh cửa chợt vang lên một tiếng két nhỏ rồi từ từ hé ra như một kẻ biết điều. Tôi luồn tay rút chốt rồi mở toang cửa ra.

Trong phòng vắng vẻ không bóng người. Cái hy vọng mỏng manh rằng Valya ngủ say liền tan biến mất. Tôi bước vào căn phòng nguyên là phòng ăn đồng thời là phòng nuôi trẻ. Lạ thật, không hiểu tại sao trong căn phòng này được dọn dẹp bày biện rất sạch sẽ ngăn nắp. Trên mặt bàn trải một tấm khăn sạch và trên trần treo những chuỗi giấy màu cắt hoa rất khéo. Cứ trông bốn bức tường được phủi bụi sạch bóng, mấy chậu hoa được chăm sóc tươi tốt đặt trên bậu cửa sổ, là có thể biết ngay rằng ở đây đã từng có bàn tay chăm lo của người phụ nữ. A, thì ra cái anh chàng Valya này lại yêu hoa đến thế! Chỉ có nhà nghệ thuật vĩ đại mới có thể tưởng tượng ra cái cảnh Valya cũng biết yêu hoa và trồng hoa!

Tôi bước vào “bếp riêng”. Một chiếc giường sắt kê sát chân tường. Trên đầu giường đặt một chiếc áo liền váy đã được xếp ngay ngắn. Trước đây Katya cũng có một chiếc áo liền váy màu thanh thiên điểm màu trắng hoa cà. Người đàn bà nào sống trong căn phòng bỏ không này nhỉ? Qua những bức thư đầu tiên của Katya, tôi biết rằng Kira đã đưa con đi sơ tán từ ngày đầu xảy ra chiến tranh, “Kẻ nào đã trói buộc anh, anh yêu quý của em?”. Tôi bất giác nhớ đến một bức thư của Katya. Trong bức thư đó, nàng chế giễu Kira, kể rằng Kira đã ngậm đắng nuốt cay vì anh chồng rất say mê nghiên cứu một loại cáo lai màu nâu xám với loại “Zhenka Kolpakchi” nào đó có những đôi mắt không to bằng nhau. Zhenka Kolpakchi có đôi mắt không to bằng nhau đã không mất thì giờ vô ích.

Dù thế này hay thế khác, cuối cùng tôi vẫn không tìm gặp được Valya.

“Valechka thân yêu”, – tôi viết thư cho cậu ta, – “trên đường đi đến Yaroslavl, mình hy vọng sẽ tim được Katya ở đấy hoặc ít ra cũng biết được tin tức của cô ấy, mình ghé vào thăm cậu, nhưng rất tiếc là không gặp được nhau. Đã nửa năm nay mình chẳng nhận được tin tức gì của Katya cả. Hồi còn ở Leningrad, cô ấy và Kira có viết thư cho nhau. Cũng có thể Kira hoặc cậu biết tin tức của Katya chăng? Sau khi bị thương, mình đi nằm viện và có viết thư cho cậu, nhưng không nhận được thư trả lời. Mình đã phải kinh qua muôn vàn gian nan, nhưng nếu biết được tin tức của nhau, biết rằng các cậu vẫn khỏe mạnh thì cho dù không gặp được mặt nhau, trong lòng mình cũng nhẹ nhàng đôi chút. Gửi thư cho mình thì gửi ra hạm đội miền Bắc, địa chỉ là nhờ đồng chí R. thiếu tướng Bộ chính trị Hải quân ở thành phố Bắc cực chuyển. Đấy là địa chỉ tin cậy duy nhất của mình, hiện nay mình chưa có địa chỉ nào khác. Valya thân yêu, chúc cậu mạnh khỏe luôn. Mình đã tự mở cửa để vào nhà. Bây giờ mình đóng chặt, cậu chỉ có cách phá tung ra mà vào – như thế vẫn còn hơn là để nhà trống cửa. Có lẽ trước khi đi Bắc cực, mình sẽ ghé lại cậu một lần nữa”.

Tôi để mảnh giấy trên mặt chiếc bàn đặt ở “bếp chung”. Sau đó tôi nâng cái chốt cửa lên, để sau này nó có thể rơi đúng vào lỗ cài. Xong tôi lách người ra bên ngoài, đóng mạnh cửa lại. Và thế là cánh cửa đã được chốt cứng.

Còn một việc quan trọng nữa tôi phải làm. Tôi cần phải đến nhà một người ở cách nhà Valya không xa lắm. Việc chủ nhà có hoan nghênh chuyến đến thăm của tôi hay không tôi không quan tâm lắm.

Lẽ ra tôi phải đến thăm anh ta từ lâu kia!

Trong Quân y viện, những đêm dài không ngủ được và những khi trăn trở trong giấc mơ, tôi đã nghĩ đến cuộc gặp gỡ này. Tôi cần đến anh ta vô cùng, đến nỗi nếu chưa tìm thấy anh ta thì chết cũng không sao yên lòng được.

Đã nhiều lần tôi tự vẽ ra cho mình cảnh tượng của cuộc gặp gỡ này. Có khi, tôi mơ tưởng rằng tôi sẽ đột ngột xuất hiện ngay trước mặt anh ta, chính khi anh ta cảm thấy thoải mái nhất trong cuộc sống, giả dụ như lúc anh ta đang ở trong nhà hát và hoàn toàn không nghĩ đến tôi. Có lúc tôi lại tưởng tượng rằng trong khách sạn, tôi bước vào phòng, khóa trái cửa lại và nhìn anh ta mỉm cười. Lại có lúc, tôi như thấy anh ta nằm vắt chân trong ánh sáng ban mai nửa mờ nủa tỏ, tôi liền ngồi xuống chiếc giường bên cạnh. Đôi mắt hé mở của anh ta với những tia sáng thật đáng sợ.

Chương 18
Người quen cũ. Tấm ảnh của Katya

Có một lần, khi đi qua quảng trường Sobachy, Katya nói cùng tôi:

– Romashov sống ở đây.

Nàng chỉ cho tôi một ngôi nhà quét vôi màu xanh sẫm và giống hệt như hai ngôi nhà ở hai bên. Dù là lúc ấy, hay ngay cả bây giờ, tôi hầu như có cảm giác rằng trong những bức tường loang lổ kia đang tồn tại một cái gì hết sức đê tiện mà không sao biết rõ được.

Bảng danh sách khách trú ngụ không còn treo ở cửa như hồi trước chiến tranh nữa, nên tôi đành phải vào Phòng quản lý để hỏi số phòng của anh ta.

Sự việc xảy ra trong Phòng quản lý như thế này. Người phụ trách việc đăng ký chứng minh thư là một bà già cổ lỗ có nét mặt đầy vẻ giận dữ. Bà đeo kính trắng, khi nghe tôi hỏi đến Romashov, bà ta bỗng rùng mình và mở to hai mắt. Trong ngôi nhà gỗ nhỏ nhắn này lúc ấy có rất nhiều người, kẻ ngồi, người đứng, ai cũng đeo trước ngực một chiếc tạp dề, trông họ có vẻ là những công nhân quét đường và hình như giữa họ vừa xảy ra một chuyện ồn ào gì đó.

– Anh nên gọi điện thoại trước cho anh ta, – bà đăng ký chứng minh thư dịu giọng nói. – Phòng anh ta vừa được mắc điện thoại ngày hôm qua.

– Không cần đâu ạ, cứ đến thẳng như thế này tốt hơn, – tôi cười nói. – Như thế này mới bất ngờ. Tôi là bạn cũ của anh ấy, một người bạn mà anh ấy tưởng rằng đã chết từ lâu.

Câu nói trên đây của tôi thực ra không có ngụ ý gì, nhưng bà đăng ký chứng minh thư nở một nụ cười rất miễn cưỡng. Từ phòng bên cạnh, một người đàn ông có vẻ rất đạo mạo, đầu đội chiếc mũ cát-két rất đẹp bước ra, ngắm nghía tôi một lúc lâu.

Muốn qua cửa chính để vào nhà, phải băng qua đường phố. Tôi bước chậm lại khi đi đến gần cửa chính. Tôi không mang vũ khí theo người, có lẽ nên báo cho người cảnh sát đang đứng ở góc phố kia biết trước chăng? Sau đó tôi suy nghĩ và thay đổi ý định. “Thôi, không cần, hắn không thể chạy đi đâu được!”

Tôi vẫn luôn luôn tin rằng hắn có mặt ở Moskva. Có thể hắn không còn phục vụ trong quân đội thì hắn cũng ăn ngủ ở nhà riêng, nếu không thì ở trong biệt thự hay khách sạn. Bao giờ hắn cũng thích mặc quần áo ngủ vào buổi sáng. Tuồng như tôi trông thấy hình ảnh thực sự của một Romashov: hắn vừa mới tắm xong, mình ướt đẫm nước, mặc quần áo ngủ, tóc rối bù phủ xuống trán. Đấy chỉ là ảo giác, nó khiến tôi choáng váng mặt mày. Cần phải trấn tĩnh lại, nghĩa là phải nghĩ đến một việc khác để tạm quên hắn đi. Thế là tôi nhớ đến việc khoảng mười bảy giờ, đồng chí R. sẽ chờ tôi ở Cục địa lý thủy văn.

– Ai đó?

– Có thể gặp Romashov được không ạ?

– Một giờ sau anh hãy quay trở lại đây.

– Xin ông cho phép tôi được đợi anh ta ở đây, – tôi nói giọng rất khách sáo. – Rất tiếc là tôi không thể đi đâu được nữa. E rằng anh ta sẽ rất buồn nếu không được gặp tôi.

Tiếng dây xích khóa cửa kêu loảng xoảng. Nhưng không tụt hẳn ra mà chỉ nới lỏng để cánh cửa có thể hé ra một chút và người chủ nhà thò đầu ra nhìn tôi. Sau đó tiếng xích sắt lại vang lên một lần nữa, và lần này nó mới thực sự tụt ra. Nhưng cái chốt bên dưới vẫn còn cài. Tôi nghe tiếng sắt ma sát và tiếng vặn chìa khóa. Ông ta mặc quần áo ngủ rộng thùng thình, dây treo quần mang trên vai, áo để hở ngực dẫn tôi vào cửa. Ông ta khom lưng nhìn ngắm tôi chằm chằm. Trên bộ mặt nhẵn nhụi với cái mũi quặp mỏ cú của ông ta lộ rõ dáng nét kênh kiệu và tang thương kiểu quý tộc. Những mớ tóc vàng điểm bạc rủ xuống trước trán, những lớp da béo phì mỡ xếp chồng lên nhau quanh cái cổ dài.

– Ông là von Vyshimirsky phải không ạ? – Tôi hỏi giọng ngạc nhiên. Ông ta khẽ giật mình. – Thôi cứ coi như không phải “von”, nhưng cũng thế cả thôi. Ông là Vyshimirsky Nikolai Ivanovich phải không?

– Cái gì?

– Ông Nikolai Antonovich kính mến, ông quên tôi rồi sao? – Tôi nói, giọng hết sức sung sướng. – Tôi đã từng đến nhà ông kia mà.

Ông ta khẽ khịt mũi.

– Khách đến nhà tôi rất đông, có đến hàng trăm, hàng nghìn, – ông ta nhăn mặt nói. – Quanh cái bàn này có thể ngồi một lúc bốn chục người.

– Trước đây ông đã từng làm việc ở nhà hát Moskva, ông đã từng mặc những chiếc áo có những chiếc cúc rực rỡ. Trong cái lần cậu bạn Grisha Faber của tôi đóng vai bác sĩ tóc đỏ và ông Ivan Pavlych Korablyov đã giới thiệu chúng ta làm quen nhau trong phòng hóa trang của anh ta.

Tại sao tôi lại hứng khởi như thế nhỉ? Tôi đứng giữa nhà của Romashov như một ông chủ. Chỉ một tiếng đồng hồ nữa hắn sẽ trở về. Tôi há nửa mồm thở nhẹ. Tôi sẽ đối phó với hắn như thế nào đây?

– Tôi không biết, tôi không biết! Tên anh là gì?

– Đại úy Grigoriev, tôi sẵn sàng làm theo lời chỉ bảo của ông. Bây giờ ông ngụ ngay ở đây, trong nhà Romashov này phải không?

Vyshimirsky lại chăm chăm nhìn tôi.

– Tôi đăng ký hộ khẩu ở đâu thì sống ở đó, – ông ta nói. – Tôi không sống ở đây. Người quản lý biết tôi sống ở đâu, không phải ở đây.

– Rõ rồi.

Tôi rút bao thuốc lá ra và vui vẻ mời ông ta hút. Ông ta rút một điếu. Cánh cửa thông sang phòng bên cạnh mở toang, tất cả đồ đạc trong đó: đi-văng và chiếc bàn tròn nhỏ nhắn đặt trước nó đều rất sạch sẽ, chúng hiện ra trong bóng sáng lờ mờ. Ngay cả bức chân dung của một người nào đó treo phía trên đi-văng cũng được lồng cẩn thận trong một chiếc khung sạch sẽ, màu tro nhạt. “Mọi thứ đều xếp đặt rất ngăn nắp, hài hòa”. Tôi vui vẻ nghĩ như vậy.

– Ai là Ivan Pavlych? Ông ta là giáo viên phải không? – Đột nhiên Vyshimirsky hỏi.

– Phải, là giáo viên.

– Đúng rồi, ông ấy là Korablyov, một con người rất tốt, một người kiệt xuất. Valya đã từng học ông ta. Nyuta không học ông ấy, nó tốt nghiệp trường nữ trung học Brzhozovskaya. Nhưng Valya thì học ông ấy. Ông ta là một con người rất tốt, đã từng luôn luôn giúp đỡ, giúp đỡ… – Trên bộ mặt già nua của ông ta hiện lên một thứ tình cảm chỉ có quỷ mới hiểu nổi, nhưng đó là thứ tình cảm lương thiện.

Ông già làm ra vẻ vừa mới nhận ra người quen, đon đả đưa tôi vào phòng – lúc này chúng tôi còn đứng ở phòng ngoài – và hỏi tôi có phải vừa từ trên tàu xuống không.

– Nếu anh vừa mới đến đây, – ông già nói, – thì có thể đến nhà ăn quân đội, trình công lệnh là có thể kiếm được một bữa trưa rất đàng hoàng có cả bánh mì, mà không tốn bao lăm tiền…

Ông ta lảm nhảm nói mãi, nhưng lúc này tôi không còn chú ý nghe lời ông ta nói nữa. Tôi kinh ngạc đứng sững lại ở cửa. Thì ra bức ảnh lồng trong khung màu tro nhạt treo trên đi-văng kia là ảnh của Katya. Lần đầu tiên tôi được nhìn thấy một bức ảnh đẹp như thế. Đấy là bức ảnh chụp toàn thân, nàng khoác chiếc áo bành-tô da màu lông chuột vừa khít, may xong trước ngày nổ ra chiến tranh. Vì chiếc áo ấy mà nàng đã từng phải bỏ ra nhiều công sức, đi tìm một thợ may nổi tiếng tên là Mane. Tôi còn nhớ hồi ấy vì tôi không hiểu rằng đi với chiếc áo ấy, cần phải đội mũ và đeo găng tay cùng một loại da màu ấy, mà nàng đã giận tôi. Trời ơi, bức ảnh này chứng tỏ có cái gì đây?

Lúc này trong đầu óc tôi nổi lên ngổn ngang bao nhiêu ý nghĩ khác nhau, trong đó có cả những ý nghĩ mà cho đến bây giờ mỗi khi nhớ lại tôi còn xấu hổ, bồn chồn. Tôi đã suy nghĩ hết mọi đường trừ sự thực của vấn đề, mà cái sự thực ấy thì lại còn nhảm nhí hơn cả những ý nghĩ nhảm nhí của tôi.

– Ông Nikolai Ivanovich, thú thực, tôi không ngờ gặp ông ở đây, – tôi nói. Sau đó, ông già không ngớt giới thiệu với tôi về tình hình của mình, rằng sau khi rời khỏi nhà hát ông vào làm việc ở phòng giữ áo mũ của Bệnh viện thần kinh.

– Như vậy nghĩa là ông ở đây để giúp việc cho Romashov, hay ở đây chỉ vì quan hệ bạn bè?

– Đúng, vì quan hệ bạn bè. Anh ấy muốn nhờ tôi và tôi đã nhận lời. Trước kia tôi đã từng làm thư ký cho giáo chủ Isidor. Tôi không hề giấu giếm chuyện này, ngược lại, còn ghi rõ vào trong bản điều tra của mình. Đấy là một công việc to tát, một quá trình lao động lớn lao. Chỉ riêng thư từ, hồi ấy, hàng ngày chúng tôi nhận được có đến một nghìn năm trăm chiếc. Bây giờ ở đây cũng xấp xỉ như thế. Nhưng có điều tôi làm việc ở đây là do quan hệ tình cảm. Tôi đã nhận được thẻ công tác. Romashov đã bố trí tôi làm việc trong cơ quan anh ấy. Mọi người trong cơ quan cũng đã biết tôi đã đến đây công tác.

– Chẳng lẽ bây giờ Romashov không còn phục vụ trong quân đội nữa ư? Hồi chúng tôi chia tay nhau, anh ấy còn mặc quân phục kia mà.

– Vâng, anh ấy không còn ở trong quân đội nữa. Anh ấy có công tác đặc biệt gì đấy mà tôi không được biết rõ. Anh ấy được miễn quân dịch cho đến khi kết thúc chiến tranh.

– Hằng ngày ông nhận được những bức thư gì?

– Đấy là một thứ văn kiện hết sức quan trọng, – Vyshimirsky nói. – Hết sức quan trọng, vì hiện nay chúng tôi đang có một nhiệm vụ lớn là tìm kiếm một người đàn bà, một vị phu nhân. Nhưng tôi nghi rằng đây không phải là nhiệm vụ mà là một việc cá nhân, cũng có thể nói là chuyện yêu đương gì đó.

– Người đàn bà ấy là ai?

– Là con gái của một nhân vật lịch sử. Tôi rất quen thuộc nhân vật lịch sử này, – Vyshimirsky nói giọng đầy tự hào. – Chắc anh đã có nghe đến cái tên Tatarinov rồi chứ? Hiện nay chúng tôi đang tìm kiếm con gái của ông ấy. Đáng lẽ chúng tôi đã tìm ra chị ấy từ lâu rồi, nhưng đầu mối lung tung quá. Chị ấy đã lấy chồng nên chị ấy có hai họ.

Chương 19
“Anh không thể giết chết được tôi”

Cuộc sống như đột nhiên dừng lại trong khi nó đang lao nhanh về phía trước. Vì tôi không dự kiến trước quán tính của sự vận động nên bị bất ngờ đập trán vào bức tường suy tưởng. Tôi nhìn ông già đứng trước mặt tôi, nghĩ rằng lúc này ông ta còn là người minh mẫn. Ông đứng giữa một căn phòng sáng láng và bảo cho tôi biết rằng Romashov cũng đang tìm kiếm Katya, nghĩa là hắn ta cũng làm cái việc mà tôi đang làm.

Nhưng cuộc nói chuyện giữa hai chúng tôi vẫn cứ tiếp tục như không có gì xảy ra. Từ chuyện Katya, Vyshimirsky nói dây sang một ủy viên địa phương nào đó, rằng ông ủy viên kia không có quyền gọi ông ta là “viên chức cũ”. Sau đó ông ta lại đắm mình trong những hồi ức xa xưa. Ông kể rằng hồi năm 1908, cứ mỗi lần ông từ nhà hát đi ra, người soát vé liền gọi to: “Xe ngài Vyshimirsky” và chiếc xe ngựa bóng nhoáng liền hiện ra trước mắt ông. Hồi ấy ông đội chiếc mũ đại lễ, khoác áo đuôi tôm… Tất cả những thứ ấy giờ đây không còn hợp thời trang nữa, ông cảm thấy “rất đáng tiếc”, vì chúng rất đẹp.

– Ông ấy mất từ hồi nào nhỉ? – Đột nhiên ông ta hỏi, giọng khác hẳn.

– Ai kia?

– Ông Korablyov.

– Sao lại mất? Ông ấy còn sống rất khỏe mạnh đấy chứ, ông Nikolai Ivanovich ạ! – Tôi nói giọng bông đùa nhưng trong lòng run lên, nghĩ bụng: “Hãy chuẩn bị sẵn sàng, mọi việc sắp vỡ ra rồi”. – Ông nói đây là một việc cá nhân, phải không nào, còn người đàn bà kia thì sao?

– Vâng, đây là một việc cá nhân. Nhưng là một việc cá nhân rất cần kíp. Thuyền trưởng Tatarinov là một nhân vật lịch sử. Mikhail Vasilievich Romashov đã từng tìm đến Leningrad. Trong thời gian thành phố bị phong tỏa, anh ấy đã ăn đến cả hồ dán giấy trên tường. Bí quá, anh ấy ra đi kiếm thịt, nhưng khi quay về thì mọi người đã đi sơ tán cả rồi.

– Sơ tán ở đâu?

– Vấn đề chính là ở chỗ đó, – ông già nói giọng nghiêm trang. – Anh có biết chuyến ấy người ta đi sơ tán như thế nào không? Anh hãy thử đi tìm họ xem! Vấn đề chính là, nếu chị ấy đi bằng tàu hỏa thì chỉ cần dò ra tàu chở đơn vị nào là có thể tìm ra. Giả dụ là chuyến chuyên xa của xí nghiệp liên hợp làm lạnh, thì họ đi Sibir, chỉ cần đến đó tìm gặp. Nhưng đằng này chị ấy lại đi bằng máy bay!

– Sao, đi bằng máy bay ư?

– Đúng thế, rõ ràng là chị ấy đã được hưởng quyền ưu tiên trong khi đi sơ tán. Vì thế mà đứt liên lạc, không còn ai có thể biết chị ấy hiện ở đâu nữa. Đấy, anh xem, tìm bằng cách nào bây giờ. Chỉ biết được có một điều là chiếc máy bay ấy đã bay qua ga Khvoynaya, tức là chính cái ga mà Mikhail Vasilievich Romashov đến để kiếm thịt ấy.

Đến lúc này chợt trong tôi hình thành một cảm giác bản năng rằng lúc nào thì nên im lặng, và lúc nào chỉ nên nói vài ba câu để khơi chuyện. Tôi đương là một quân nhân, hình như vừa từ bệnh viện ra, người vừa gầy vừa đen, đến thăm một người bạn đã từng chia tay nhau ngoài mặt trận, để biết giờ đây bạn ấy làm gì và sống như thế nào… “Hãy chuẩn bị sẵn sàng, mọi việc sắp vỡ ra rồi”.

– Vậy đến bây giờ đã tìm được người đàn bà ấy chưa?

– Chưa. Nhưng theo kế hoạch của tôi thì thế nào cũng tìm được, – Vyshimirsky đáp. – Tôi viết thư cho sở hỏi tin trung ương Buguruslan, nhưng kết quả không ra gì. Họ gửi cho chúng tôi một bản danh sách gồm có hàng chục cái họ Tatarinov và hàng trăm cái họ Grigoriev. Chúng tôi không biết cần phải bắt đầu tìm từ người nào trong cái danh sách ấy. Và thế là tôi trực tiếp đến gặp các chủ tịch hội đồng hành chính của các tỉnh thành. Việc này quả là một nhiệm vụ trọng đại, một sự lao động lớn lao, nhưng Tatarinov là bạn của tôi, nên tôi cố tìm ra con gái của ông ấy. Vì vậy ba tháng nay tôi đã viết hàng ngàn bức thư cùng một nội dung như nhau, nào là xin đồng chí chỉ giúp, nào là nhân vật lịch sử, vân vân và vân vân để gửi đi khắp nơi. Kết quả là chúng tôi đã nhận được những thứ này.

Bỗng chuông cửa vang lên một hồi đinh tai. Vyshimirsky nói:

– Anh ấy về rồi đấy!

Mặt ông ta có vẻ biến sắc, mớ tóc trắng trên đầu khẽ rung lên và bộ ria chổi sể như cụp xuống. Ông ta đi vào phòng trong. Tôi chậm rãi đứng lên bên bức tường cạnh cửa ra vào, để khi bước vào Romashov không nhìn thấy ngay.

Vyshimirsky đã báo cho hắn từ phòng treo áo:

– Có người đang chờ anh đấy.

Hắn liền hỏi ngay:

– Ai thế?

Ông già đáp:

– Một người tên là Grigoriev.

Hắn không bước lùi trở ra, mặc dù lúc ấy hắn có đủ thì giờ để làm việc ấy. Còn tôi thì vẫn ung dung chậm rãi. Hắn đứng trong một góc tối giữa cái tủ mắc áo với bức tường. Sau khi nhìn thấy tôi, hắn kêu lên một tiếng kinh hãi rồi đưa hai tay bưng lấy mặt như trẻ con. Trên ổ khóa cạnh cửa ngoài có một chiếc chìa khóa dài, tôi vặn một vòng khóa trái cửa lại rồi rút ra, cất vào túi. Ông già Vyshimirsky đứng giữa hai chúng tôi. Tôi cầm lấy cánh tay ông ta và ôm lấy ông ta đẩy sang một bên. Sau đó không biết vì duyên cớ gì, tôi lại chạm mạnh vào ông ta một lần nữa, khiến ông ta ngã ngồi xuống chiếc ghế bành một cách máy móc.

– Nào, chúng ta nói chuyện với nhau đi, – tôi nói với Romashov.

Hắn nín thít. Hắn đưa chiếc mũ lên miệng, cắn chặt. Tôi lại nói tiếp:

– Thế nào?

Hắn hốt hoảng lắc đầu.

– Không đi à?

Hắn kêu lên:

– Không!

Nhưng lúc này hắn đã có vẻ bình tĩnh hơn lúc mới trông thấy tôi. Tôi cầm tay hắn kéo đi. Hắn ưỡn thẳng ngực, cùng tôi đi vào phòng. Lúc này ngoài cái ánh mắt dè chừng, sắc mặt hắn đã khác hẳn, trở nên bình thản và lì lợm.

– Đã nhìn thấy chưa, tao vẫn còn sống nguyên đây, – tôi nói khẽ.

– À, thấy rồi.

Tôi nhìn kỹ hắn. Hắn mặc bộ âu phục màu tro, trên ve áo gắn chiếc huy hiệu màu vàng, dấu hiệu của người đã từng bị trọng thương. Song sự thực thì hắn chỉ bị chấn thương xoàng. Bên dưới tấm huy hiệu có một chiếc cúc ánh lên trong bóng tối lờ mờ. Hắn đã phát phì. Nếu không có đôi tai đỏ tía dựng ngược lên, như đang thi tài với chiếc cúc áo tỏa ánh sáng hồng kia, thì có thể nói rằng từ trước đến nay chưa bao giờ hắn làm một con người tự trọng.

– Súng lục đâu, đưa đây!

Tôi ngỡ hắn sẽ nói láo rằng khi phục viên đã nộp trả kho. Nhưng trên khẩu súng ấy có khắc tên tôi, đây là giải thưởng mà đồng chí trung đoàn trưởng đã trao cho tôi sau trận oanh kích cầu Narova. Nếu Romashov đem nộp súng vào kho thì hắn sẽ tự làm lộ mình. Chính đó là nguyên do vì sao lúc ấy hắn lặng lẽ và ngoan ngoãn kéo ngăn tủ, lấy khẩu súng lục ấy ra. Trong súng không có đạn.

– Các thứ giấy tờ đâu?

Hắn im lặng.

– Thế nào?

– Bị ướt và mất cả rồi, – hắn nói giọng hấp tấp. – Tôi bị ngập nước trong hầm phòng không ở Leningrad. Lúc ấy tôi bị ngất. Chỉ còn giữ được tấm ảnh của đồng chí Ch. Tôi đã giao tấm ảnh ấy cho Katya. Chính tôi đã cứu sống cô ấy.

– Thật ư?

– Đúng thế, chính tôi đã cứu sống cô ấy. Vì vậy nên không có gì đáng làm cho tôi sợ hãi cả. Dầu sao thì anh cũng không thể giết chết tôi được.

– Để rồi xem sao. Đồ súc sinh, mày hãy kể lại tất cả mọi chuyện đã xảy ra cho tao nghe, – tôi túm chặt lấy cổ áo hắn, hắn thở hổn hển khó nhọc, nên tôi liền bỏ ra.

– Khi cô ấy hấp hối, tôi đã đem đến cho cô ấy tất cả mọi thứ cần thiết. Anh có thể không tin tôi, – hắn quay người sang một bên, vừa nhìn vào mắt tôi, vừa nói như gào lên. – Nhưng rồi anh sẽ phải tin lời tôi nói, tôi sẽ kể tất cả. Anh chẳng biết gì hết. Tôi không ưa anh.

– Chẳng lẽ lại như thế ư?

– Tại sao tôi lại phải thích anh? Anh tước hết mọi thứ tốt đẹp nhất của đời người từ trong tay tôi. Tôi có thể làm được mọi thứ chuyện, – hắn nói giọng kiêu ngạo. – Số tôi đỏ lắm, vì chung quanh tôi toàn là những đứa ngốc. Tôi có thể bay lên tận trời xanh, nhưng tôi không màng đến cái đó!

“Tôi không màng đến cái đó” – câu này hắn nhỡ nói quá chắc nịch. Theo chỗ tôi biết, Romashov chẳng những coi trọng cái đó, mà còn mải miết theo đuổi nó, theo đuổi danh vọng. Và trong phương diện này thì bước đi của hắn khá thuận buồm xuôi gió. Số phận của hắn quả là may mắn, nhất là khi nghĩ đến sự ngu đần tột độ của hắn hồi còn là học sinh tiểu học.

– Hãy bình tĩnh nghe tôi nói, – hắn nói, mặt trắng bệch đến nỗi tôi có cảm giác không thể nào trắng hơn được nữa. – Hãy tin tôi, tôi sẽ nói tất cả sự thật. Chính tôi đã phá đám công việc của đội thám hiểm đi tìm kiếm thuyền trưởng Tatarinov. Thoạt đầu tôi đã giúp Katya tổ chức việc này vì lúc ấy tôi nghĩ rằng anh sẽ ra đi một mình. Nhưng sau đó Katya quyết định cùng đi với anh, nên tôi đã thọc gậy bánh xe, làm tan rã đội thám hiểm. Tôi đã viết một bản báo cáo, đó là một bản báo cáo rất mạo hiểm. Nếu trong bản báo cáo đó tôi không thể chứng minh được tính chính xác của nó, thì tôi có nguy cơ bị lộ chân tướng. Nhưng tôi đã thành công.

Bên trong cái cặp da màu tro có hằn hai chữ “M. R.” bằng kim tuyến, cặp một số giấy tờ. Tôi rút ra một tờ, Romashov đớ người ra, đôi mắt tròn xoe của hắn nhìn đóng đinh vào một điểm nào đó trên đầu tôi. Tuồng như hắn cố vượt lên trước thời gian, nhìn vào tương lai của mình, hắn muốn đoán biết trong cái động tác đơn giản rút tờ giấy từ trong cặp ra và đặt ngay trước mặt hắn kia của tôi có mối đe dọa gì đối với hắn.

– Được, anh cứ viết đi, – hắn nói. – Cái con người ra tay ngăn trở công việc của đội thám hiểm ấy về sau đã bị đào thải và chết trong im lặng. Không hề gì, nếu anh cảm thấy những việc này còn có một thứ giá trị nào đó thì hãy ghi lấy.

– Chả có giá trị nào cả, – tôi lạnh lùng đáp.

– Tôi đã báo cáo rằng anh là kẻ bị bệnh thần kinh, lúc nào cũng tâm niệm mỗi một điều là tìm tung tích của vị thuyền trưởng Tatarinov đã mất tích ở một nơi nào đó không ai biết những hai mươi năm về trước. Rằng hồi còn học ở trường tiểu học, tôi đã quen anh và biết anh mắc bệnh thần kinh từ ngày ấy. Nhưng trong những hoạt động này của anh, cũng còn một nguyên nhân khác nữa. Đó là vì anh đã cưới con gái thuyền trưởng Tatarinov làm vợ, anh muốn leo cao nên khăng khăng dựa vào tên tuổi của thuyền trưởng để kiếm chác uy tín và danh dự cho mình. Bản báo cáo ấy không chỉ một mình tôi viết.

– Tất nhiên rồi!

– Anh còn nhớ bài báo “Để bảo vệ nhà bác học” không? Đó là bài của Nikolai Antonovich. Trong bản báo cáo của mình, chúng tôi đã trích bài báo ấy để làm dẫn chứng.

– Và cũng để vu khống nữa, phải không?

Tôi bắt đầu ghi lại những lời hắn nói, và cố ghi thật nhanh.

– Vâng, cũng có thể nói như vậy. Chúng tôi đã cố chứng minh rằng những luận điểm của mình đều chính xác. Tôi đã đưa bản báo cáo ấy cho bà Nina Kapitonovna và lừa bà ấy ký tên vào. Lạy Chúa, về sau tôi đã phải vất vả như thế nào mới làm cho người ta không gọi bà ấy đến trực tiếp làm chứng! Thật là khó hết chỗ nói. Anh không thể biết được rằng cú ấy đã hại anh đến mức nào đâu. Nhất định là nó đã ảnh hưởng rất nhiều đến uy tín của anh trong thời gian công tác ở Cục hàng không dân dụng, và sau này phục vụ trong quân đội. Chắc chắn là như thế.

Làm sao có thể diễn đạt được những cảm giác của tôi sau khi nghe những lời cung khai trên đây của Romashov? Tôi thực tình không hiểu nổi tại sao hắn lại để lộ cái sự thực ghê tởm ấy ra. Song cái ý đồ không lấy gì làm phức tạp ấy của hắn đã bị khám phá một cách nhanh chóng. Từ trước đến nay, bất cứ ở đâu và khi xảy ra việc gì, tôi đều có thói quen suy nghĩ, phân tích và lúc này mọi việc như hiện ra một cách rõ ràng dưới một luồng phản quang.

Chương 20
Bóng tối

– Chuyện nói lại từ đầu rất dài, nó xảy ra từ hồi chúng ta còn ngồi ở ghế nhà trường tiểu học, – Romashov nói tiếp. – Hồi ấy, đêm nào tôi cũng phải cặm cụi học mới có thể lên lớp trả lời thầy giáo một cách lưu loát như anh. Tôi cố kiềm chế mình không nghĩ đến tiền tài, vì tôi thấy nó chẳng lôi cuốn được anh. Tôi đã từng mong được như anh, được trở thành anh. Tôi cảm thấy rất đau khổ vì anh luôn luôn hơn tôi một cái đầu, anh vững vàng hơn tôi.

Bàn tay run run của hắn thò ra rút một điếu thuốc trong chiếc hộp thủy tinh đặt trên mặt bàn rồi quờ quạng tìm lửa.

Tôi bật máy lửa cho hắn. Hắn châm thuốc, hít một hơi dài rồi ném điếu thuốc ra xa.

– Có lúc thấy anh trên đường phố, tôi thường phải giấu mình vào một góc nào đó và sau đó bám theo phía sau như một cái đuôi. Trong nhà hát, tôi thường ngồi đằng sau anh. Lạy Chúa, không biết tôi với anh khác nhau ở chỗ nào mà những điều tôi nhìn thấy không thể nào giống như các anh, cách nhìn của tôi đối với mọi chuyện đều khác các anh. Đúng rằng chẳng những Katya là giao điểm tranh giành của chúng ta, mà tôi có cảm giác rằng bất cứ việc gì ở bất cứ nơi nào, tôi đều phải giành giật đấu tranh với anh. Chính đấy là nguyên do tại sao tôi hiểu cặn kẽ mọi chi tiết sinh hoạt của anh. Anh đã từng làm việc trong Đội Hàng không nông nghiệp Volga, sau đó đến Viễn Đông. Khi anh xin ra Bắc cực không được, đã sung vào đoàn quân sang Tây Ban Nha. Ôi, đấy chính là điều tôi hằng ao ước, nhưng về sau anh lại trở về an toàn, – hắn gào lên một cách phẫn uất. – Hơn nữa, từ đó về sau, con đường anh đi cứ thuận buồm xuôi gió. Anh sống cùng Katya và hai người trở về Ensk. Đấy anh xem, ngay cả những việc có thể anh đã quên, tôi vẫn còn nhớ rạch ròi. Anh có thể quên đi, bởi anh là con người hạnh phúc! Còn tôi thì không thể được, bởi tôi là con người bất hạnh.

Hắn chán nản thở dài, khép hai mắt lại rồi lại mở ra. Trong khoảnh khắc, như có một luồng ý nghĩ tỉnh táo, sắc bén, khác hẳn với cái nhiệt tâm muốn bộc bạch tâm trạng của mình loáng qua trong đầu óc hắn. Tôi im lặng nghe hắn nói tiếp.

– Đúng là tôi muốn tách lìa anh với Katya ra. Vì mối tình yêu đó là hạnh phúc lớn nhất trong đời anh. Tôi ghen tức đến cùng cực. Tôi nghĩ rằng anh yêu cô ấy chỉ đơn thuần vì tình yêu thôi. Còn tôi thì còn vì muốn giành cô ấy ra khỏi tay anh. Bây giờ tôi lại đi nói chuyện tình yêu với anh, thực là nực cười! Nhưng kết quả của cuộc tranh đoạt ấy là sự thất bại của tôi. Đối với tôi, cái nhục này còn cay đắng hơn cả việc anh vẫn còn sống trở về và số phận lại lừa dối tôi.

Tiếng chuông điện thoại đặt ở cửa ra vào bỗng vang lên. Tiếng Vyshimirsky trả lời:

– Vâng, anh ấy về rồi. Ông là ai ạ?

Nhưng không hiểu sao ông ta không gọi Romashov ra nói chuyện.

– Lúc ấy chiến tranh nổ ra, tôi cũng ghi tên tòng quân. Chính ra là tôi được miễn quân dịch nhưng tôi đã từ chối việc ấy. Nếu trong thời gian ấy mà tôi bị trúng đạn chết thì hay biết chừng nào! Nhưng tự trong đáy lòng tôi vẫn mong anh chết. Chính thế, mong anh chết! Một hôm, trong lúc tôi đang nằm trong một gian nhà kho, một phi công mang báo đến đứng ở cửa đọc. “Ô, cừ khôi thật!” – Anh ta reo lên – “Nhưng thật tiếc bị hy sinh mất rồi” – “Ai thế?” – “Đại úy Grigoriev cùng toán bay của đồng chí ấy”. Tôi đã đi đọc lại mẩu tin ấy có đến hàng nghìn lần, cho đến khi thuộc làu từng chữ một. Không ngờ mấy ngày sau, tôi lại gặp anh trên đoàn tàu quân sự.

Thực là một việc lạ lùng, tuồng như vì tôi không làm thỏa mãn sự mong muốn của hắn, cứ ngang nhiên sống mãi, nên bây giờ hắn có quyền buộc tội tôi phải đồng tình với hắn. Nhưng hắn nói rất hăng hái, không mảy may chú ý đến cái vị trí mà hắn đương lâm vào.

– Những việc này xảy ra về sau thì anh đã biết cả rồi. Thật đúng là một cơn ác mộng, hễ nhớ đến là cảm thấy hổ thẹn vô cùng! Khi còn trên tàu hỏa, điều khiến tôi hết sức ngạc nhiên là hầu như anh không hề nhớ đến Katya. Tôi thấy điều mà anh quan tâm lúc ấy là tình hình hỗn loạn của mặt trận. Đấy là tác phong của anh, tôi biết vậy. Anh có thể sẵn sàng hy sinh thân mình chứ không chịu rút lui. Cái đó đối với tôi, lại một lần nữa chứng minh rằng anh cao hơn tôi một cái đầu, rằng anh vững vàng hơn tôi.

Hắn bỗng im bặt không nói nữa. Hắn ngồi ngay trước mặt tôi, mặc bộ quần áo màu tro, trông hệt như một bức tượng. Tuồng như trên thế giới này, từ xưa đến nay chưa bao giờ tồn tại những cánh rừng bạch dương, những lớp lá rụng ẩm ướt, cùng đống cành khô đã ngăn trở chiếc gậy khi ném tới. Tuồng như chưa có lúc nào tôi nằm chống khuỷu tay trên mặt đất, gắng sức cưỡng lại một câu gọi cứ muốn bật ra mồm: “Romashov, hãy quay lại”. Lúc ấy thậm chí tôi đã bóp chặt nắm tay đến phát đau lên, tức nỗi không thể dùng súng lục giết chết hắn.

– Đúng thế, đúng là mày đã tìm hết mọi mưu ma chước quỷ để định hại tao, – tôi nói. – Bây giờ mày hãy ký vào tờ giấy này.

Trong lúc hắn kể thao thao bất tuyệt, tôi đã ghi lại lời “cung khai” của hắn, đấy cũng chính là tóm tắt quá trình phá hoại công việc tìm kiếm của đội thám hiểm. Tôi không biết viết công văn, đối với tôi, đó là một công việc hết sức rắc rối. Nhưng tôi có thể viết hết “Lời khai của Romashov” theo như lời hắn nói: “Lừa dối lãnh đạo của Tổng cục Đường hàng không Bắc cực một cách bỉ ổi” vân vân.

Romashov đọc lướt qua một lượt bản ghi của tôi.

– Được, – hắn hạ thấp giọng nói. – Nhưng trước hết tôi cần phải giải thích cho anh rõ…

– Hãy ký đi rồi sau sẽ giải thích.

– Nhưng anh sẽ không hiểu…

– Ký đi, đồ đê tiện! – Giọng nói của tôi khiến hắn hốt hoảng. Hai hàm răng của hắn va vào nhau lập cập.

– Ký đi!

Hắn ký xong, hằn học ném cây bút sang một bên.

– Anh cần phải cám ơn tôi mới phải, nhưng bây giờ anh lại muốn lợi dụng lòng chân thành của tôi để hại tôi. Được lắm!

– Đúng thế, mày là kẻ cần phải trừng trị xứng đáng.

Hắn nhìn tôi. Lúc này hình như hắn lại hối hận là đã không kết liễu tôi ngay trong khu rừng bạch dương.

– Sau khi về đến Moskva, – hắn lại tiếp tục kể, – tôi liền tích cực tìm cách đến Leningrad. Tôi đi qua hồ Ladoga, ở đấy nhiều tàu bè đã bị đắm vì bom đạn của bọn Đức. Nhưng cuối cùng tôi đã đi đến nơi, và đến đúng như ngày giờ đã định trước. Thật là ơn Chúa, ơn Thượng đế, – hắn dừng lại giây lát rồi vội vã nói thêm. – Chỉ cần đến chậm một ngày, không biết sẽ xảy ra việc gì, chắc là tôi chỉ có thể đến để đưa ma cô ấy thôi.

Việc ấy có thể là sự thực. Khi nghe Vyshimirsky nói hắn đã từng đến Leningrad, tôi liền nhớ đến cái viên thiếu tá tóc đỏ mà chị quét đường và các em nhỏ đã kể lại: “Cô ấy gặp một người tóc đỏ, anh ta có mang theo bánh mì. Cả một ba lô to những bánh và thức ăn, lúc nào cũng cõng trên lưng, không chịu đưa cho tôi giữ hộ”. Nhưng có một điều khiến tôi băn khoăn không yên tâm. Chắc chắn là hắn đã nói cho Katya biết rằng tôi đã hy sinh, tất nhiên là hy sinh trong lúc chiến đấu chứ không phải trong cánh rừng bạch dương.

– Tôi đến Leningrad như thế đấy. Anh không thể hình dung ra tình hình lúc ấy đâu. Tôi lĩnh được ba trăm gam bánh mì, đã đưa cho Katya một nửa. Đến cuối tháng chạp, tôi lại xoay được một ít đường mạch nha. Khi tôi đưa cho Katya, tôi đã cắn gần như nát cả ngón tay của mình. Tôi ngã quỵ xuống ngay trước giường của cô ta, cô ta kêu lên “Misha”, nhưng tôi không còn đủ sức để đứng dậy được nữa. Tôi đã cứu sống cô ấy, – hắn cố nhấn mạnh cái ý cuối cùng ấy, vì sợ tôi không tin lời hắn. – Còn bản thân tôi tại sao lại không chết, vì chính tôi thực sự hiểu rằng cô ấy và anh đều cần đến tôi.

– Cả tao cũng cần đến mày kia ư?

– Phải, anh cũng cần đến tôi. Skovorodnikov viết thư cho cô ấy nói rằng anh đã bị bắn chết. Khi tôi đến, cô ấy đã thân tàn ma dại vì quá đau thương. Nhưng khi tôi nói rằng tôi đã gặp anh còn sống thì sức sống của cô ấy… chà, chỉ cần anh nhìn thấy một chút thôi! Chính trong giây khắc ấy tôi đã thấy rõ hết nỗi đê tiện của mình, – hắn hét to lên. Giọng hắn to đến nỗi căn phòng dội lên một hồi âm vang động, khiến ông già Vyshimirsky giật mình ngã từ trên ghế xuống. – Đứng trước một mối tình như thế, tôi trở nên đê tiện quá. Lúc ấy tôi đau khổ như bị thắt cổ, hối hận là đã nuôi ý nghĩ giết hại anh. Nếu anh chết, cái chết ấy sẽ không mảy may mang đến hạnh phúc cho tôi.

– Nói hết chưa nào?

– Vâng, hết rồi. Vào giữa tháng Giêng tôi bị cử đi công tác ở Khvoynaya. Hai tuần sau, khi tôi mang được thịt trở về thì căn phòng vắng tanh. Chắc anh cũng biết Varya Trofimova, bà ấy đã đưa Katya lên máy bay đi mất rồi.

– Đi đâu?

– Tôi đã hỏi rõ đến Vologda, sau đó chuyển đến Yaroslavl.

– Mày đã hỏi ai ở Yaroslavl chưa?

– Đã hỏi trưởng trạm sơ tán, ông ta quen tôi.

– Đã nhận được thư trả lời rồi chứ?

– Rồi, nhưng trong thư ông ta cho biết là Katya chỉ lưu lại trạm ấy trong một thời gian ngắn, sau đó lại được chuyển đến bệnh viện dành riêng cho người Leningrad.

– Đưa thư ra xem nào.

Hắn mở ngăn kéo lấy đưa tôi một bức thư. “Trạm Vspolye, – tôi đọc. – Về việc anh hỏi…

– Tại sao lại Vspolye?

– Trạm sơ tán đóng tại đó, cách Yaroslavl hai ki-lô-mét.

– Bây giờ tất cả đã nói hết rồi chứ?

– Hết rồi.

– Thế thì hãy nghe tao nói đây, – tôi cố tự kiềm chế để khỏi để lộ sự xúc động, nói với Romashov. – Dù mày đã tận tình chăm sóc Katya đến mức nào, việc tha thứ cho mày hay không tao cũng không thể quyết định được. Vì những hành động mà mày đã đối xử với tao vừa qua không còn là sự tranh chấp cá nhân giữa hai người nữa. Khi mày định giết chết tao, giết chết một người đang bị thương nặng, cướp đi tất cả của cải tài liệu, bỏ rơi tao một mình trong rừng vắng, là không phải mày đấu trí với tao nữa. Hành động đó đã trở thành hành vi phạm tội mang tính chất nhà binh. Mày đã phạm một tội như vậy, nên trước hết cần phải xét xử như một tên đào ngũ đã phản bội lời thề.

Tôi ném một cái nhìn giận dữ vào giữa mặt hắn. Nhưng ngay lúc đó tôi cảm thấy rất lạ, hắn không hề nghe tôi nói. Có tiếng bước chân của hai ba người nào đó đang đi lên cầu thang. Romashov hốt hoảng nhìn bốn chung quanh và đứng bật dậy.

Bên ngoài có tiếng gõ cửa, sau đó ấn chuông.

– Có mở không ạ? – Vyshimirsky từ phòng bên hỏi vọng sang.

– Không! – Romashov dằn giọng. – Hãy hỏi xem họ là ai đã. – Hắn như người mất hồn, giọng nói lắp bắp, run run. Hắn nói thêm một câu rồi khẽ khàng xoay chân đi một vòng trong phòng như khiêu vũ.

– Ai đấy?

– Mở cửa, chúng tôi ở Phòng Quản lý nhà đất đây.

Romashov hắt ra một hơi thở bị nén trong hai hàm răng nghiến chặt.

– Bảo họ là tôi không có nhà.

– Khi nãy họ gọi điện thoại đến, tôi không biết nên đã bảo với họ là anh có nhà.

– Tất nhiên là có nhà rồi, – tôi nói lớn.

Romashov nhảy bổ về phía tôi, chụp giữ lấy cánh tay tôi. Tôi đẩy hắn ra. Hắn rít lên qua kẽ răng rồi đi theo sau tôi ra hành lang, và giống như khi nãy, hắn đứng như phỗng giữa bức tường và chiếc tủ áo.

– Xin chờ một tí, – tôi nói. – Tôi mở ngay bây giờ đây.

Hai người từ bên ngoài bước vào – một người đàn ông trạc trung niên, nom vẻ mặt đăm chiêu với cái dáng đủng đỉnh chủ nhân của ông ta, có thể đoán biết ông ta là nhân viên quản lý nhà đất. Còn người thứ hai chính là người mà tôi đã gặp trong Sở Quản lý nhà đất, anh ta còn rất trẻ, đầu đội chiếc mũ “phớt” loại hảo hạng, động tác chậm chạp. Người trẻ tuổi ấy thoạt tiên nhìn tôi rồi thong thả nhìn sang phía Romashov.

– Ông là công dân Romashov phải không?

– Vâng.

Vyshimirsky sợ xanh mặt. Giọng nói của người trẻ tuổi rất vang, đến nỗi làm cho mọi người đều phải quay lại nhìn về phía anh ta.

– Có vũ khí trong người không?

– Không. – Romashov trả lời như một cái máy, các thớ thịt trên mặt hắn giật lên từng cơn.

– Thôi được, hãy chuẩn bị hành lý đi. Không cần mang theo nhiều. Chỉ cần quần áo thay đổi. Đồng chí quản lý, nhờ đồng chí dẫn phạm nhân đi. Đồng chí đại úy, đề nghị đồng chí đưa tất cả chứng từ ra xem…

– Nikolai Ivanovich, đây là chuyện nhảm nhí, chuyện vớ vẩn! – Romashov hét lên từ phòng bên cạnh, hắn đang thu xếp đồ đạc vào trong túi xách. – Chỉ vài ngày là tôi trở về thôi. Còn phải lo cho cái chuyện hạ thủy chết tiệt kia nữa. Bác phải nhớ chuyện hạ thủy mà tôi đã nói với bác đấy nhé.

Hai hàm răng ông Vyshimirsky lại va vào nhau lập cập. Rất dễ dàng nhận ra rằng ông ta chưa hề được nghe nói về cái chuyện hạ thủy gì đó bao giờ.

– Sanya, mong rằng anh có thể tìm được cô ấy ở Yaroslavl, – giọng Romashov cất cao hẳn lên. – Hãy chuyển lời hỏi thăm của tôi…

Tôi nhìn thấy hắn ném cái túi xách xuống sàn nhà và nhắm nghiền hai mắt, đứng lặng hồi lâu.

– Được lắm, chả có gì ghê gớm cả, – hắn lẩm bẩm trong miệng.

– Xin lỗi, ông có thể cho xin cốc nước uống không ạ? – Người trẻ tuổi hỏi ông Vyshimirsky.

Vyshimirsky đem ra một cốc nước cho người trẻ tuổi. Lúc này mọi người đã đứng ngoài hành lang. Romashov đeo túi xách trên lưng, người quản lý nhà đất vẫn im lặng không nói một câu nào, ông già Vyshimirsky thì kinh hoàng cầm chiếc cốc không trong tay. Mấy giây im lặng nặng nề trôi qua. Chợt người trinh sát viên mặc thường phục đẩy cửa ra.

– Xin chào. Xin lỗi là đã làm phiền đến ông. – Sau đó anh ta lịch thiệp dẫn Romashov đi.

*

*  *

Lần này, thần vận mệnh thông qua người đại diện của Cục cảnh sát Moskva ập đến nhà Romashov, làm gián đoạn cuộc nói chuyện của chúng tôi. Nếu lúc ấy có nhiều thì giờ, chắc tôi cũng sẽ tìm cách thăm dò những nguyên do và sự phát triển của chuyện ấy. Nhưng tàu hỏa đi Yaroslavl sẽ khởi hành vào lúc 20 giờ hai mươi phút, mà tôi còn mấy việc sau đây cần phải làm:

a) Đi gặp Slepushkin. Chẳng những chỉ gặp mà còn phải làm thủ tục, có thể phải mất một tiếng rưỡi đồng hồ.

b) Đến Cục Khen thưởng. Khi còn ở thành phố M., tôi đã nhận được giấy báo rằng cấp trên đã phê chuẩn việc tặng thưởng Huân chương Cờ đỏ hạng hai cho tôi. Có thể đến Hội đồng nhân dân lĩnh giấy chứng nhận.

c) Chuẩn bị thức ăn mang theo dọc đường. Các thứ thực phẩm tôi mang từ M. đến đều nhường lại cho một phi công bạn chiến đấu của tôi, trước kia cùng trung đoàn ở Leningrad, và hiện nay cậu ấy công tác ở vùng biển Baltic.

d) Mua vé tàu. Nhưng vấn đề này không đáng lo lắm, vì dẫu không có vé tôi cũng đi được.

Ngoài ra tôi còn phải viết vài nét về Romashov theo yêu cầu của chánh án Tòa án quân sự.

Tất cả những công việc đó tôi đều phải hoàn thành, có nghĩa rằng đây là nội dung cuộc sống của tôi trong bốn, năm tiếng đồng hồ trước khi lên tàu đi Yaroslavl. Nhưng ngay bây giờ tôi phải đến nhà Valya Zhukov. Từ đây đến đó phải mất khoảng năm phút, tôi quyết định dùng số thời gian này để suy nghĩ về những lời nói nửa giả nửa thật để hòng thoát thân vừa rồi của Romashov.

Tôi dừng lại trên quảng trường Arbat một lúc, suy nghĩ xem có cần đến nhà Valya một lần nữa không. Cuối cùng tôi quyết định đi cắt tóc, vì trước khi đến Cục Địa lý thủy văn, cần phải cạo mặt, thay bộ quần áo sạch, bởi vì thiếu tướng hải quân định giới thiệu tôi làm quen với một vị tướng khác.

Đúng mười bảy giờ tôi có mặt ở nhà Slepushkin. Lúc mười tám giờ đã làm xong mọi thứ thủ tục tại phòng cán bộ của Cục Địa lý thủy văn, lĩnh giấy chứng nhận đi công tác vùng Bắc cực, làm việc dưới sự lãnh đạo của đồng chí R.. Nếu là hai ba năm về trước đây, chỉ cần nhìn thấy những dòng chữ khô khan này, thì trước mắt tôi sẽ hiện ngay lên cảnh những đỉnh núi xa mờ hoang vắng bị ánh nắng yếu ớt ở vùng Bắc cực rọi chiếu rồi. Nhưng bây giờ trong lòng tôi tràn đầy phấn chấn và niềm tự tin. Tôi cất giấy chứng nhận vào túi áo nghĩ bụng: chà, sao lại không đề nghị đồng chí R. dùng điện báo quân sự liên lạc với Yaroslavl nhỉ? Liên lạc được lắm chứ! Tôi vừa nghĩ vừa bước ra khỏi trụ sở Cục Địa lý thủy văn.

Tôi không định kể về những việc đã ngốn mất một tiếng rưỡi đồng hồ ở Cục Khen thưởng. Nhưng cần phải kể về cuộc gặp gỡ cuối cùng với người Moskva đáng ghi nhớ.

Tôi bước vào con đường hầm dẫn vào tàu điện ngầm. Lúc này tôi đã mệt lử, một tay xách va-li, một tay xách ba-lô. Vào giờ tan tầm, tuy đến năm 1942, đường tàu điện ngầm đã được mở rộng, nhưng trước đầu thang máy vẫn còn ùn lại một đám đông người. Chiếc thang máy đưa tôi lên cao dần, tôi chú ý quan sát bộ mặt của những người dân Moskva và bất giác nhận ra rằng trong cái ngày bận rộn, mệt nhọc vừa qua, tôi đã không có đủ thì giờ để nhìn kỹ bộ mặt của thành phố. Lúc ấy tôi chợt nhìn thấy một người đàn ông to béo, đầu đội mũ phớt, mình mặc áo bành-tô vai cứng, ông không bước bộ lên bậc thang mà như đang bơi giữa đám đông, thân hình được dần dần nâng lên cao, nhờ bộ máy cực khỏe của chiếc thang máy.

Người ấy là Nikolai Antonovich.

Ông ta đã nhận ra tôi chưa nhỉ? Cho dù ông ta đã nhận ra, thì cái anh đại úy quèn, mặc bộ quân phục rách chưa kịp vá, xách chiếc ba-lô cũng rách tươm, để lộ cả một đầu bánh mì ra ngoài như tôi đây, liệu có liên quan gì đến ông ta?

Ông ta nhìn lướt qua mặt tôi bằng một ánh mắt lơ đãng và nghiêm trang.

Phần thứ chín
QUYẾT ĐẠT MỤC ĐÍCH CHỨ KHÔNG ĐẦU HÀNG

Chương 1
Người vợ

Trên cánh đồng đêm khuya trùm phủ một thứ im lặng đặc biệt của ngày hè. Tôi đi dọc theo cánh đồng đêm khuya, thong thả tiến vào thành phố. Ánh đèn phòng không quét những luồng sáng dài qua bầu trời đầy sao và yên tĩnh. Thành phố đây rồi. Trên mọi đường phố đều gặp các đội tuần tra của Bộ Tư lệnh bảo vệ. Họ chặn tôi lại và kiểm tra giấy tờ. Đây là bệnh viện được xây dựng dành riêng cho người Leningrad. Cô hộ lý trực ban nghiêm trang giải thích cho tôi biết rằng, đã ba tháng nay bệnh viện của cô không thu nhận một người Leningrad nào.

– Chín giờ văn phòng bệnh viện sẽ bắt đầu làm việc, – cô ta nói, – mà bây giờ mới có ba giờ rưỡi sáng.

Tôi ngả lưng xuống chiếc đi-văng ngắn và thấp, mơ màng nửa thức nửa ngủ. Katya của tôi lúc này ở đâu?

Sáng sớm hôm sau, đồng chí bác sĩ chủ nhiệm dẫn tôi vào phòng làm việc của ông. Tất cả mọi thứ đồ đạc trong phòng đều phủ một màu trắng: bàn trắng, cửa sổ trắng, trên chiếc giường trắng phủ một tấm “đra” cũng trắng tinh. Tôi chìm đắm trong một hồi ức xa xăm. Hồi ấy tôi là một chú bé mười bảy tuổi, tôi ngồi im lặng trong phòng khám và ở buồng trong, qua cánh cửa hé mở, tôi nhìn thấy bà Maria Vasilievna nằm trên một chiếc giường phủ “đra” trắng, sắc mặt bà trắng bệch ra tựa như đẽo bằng ngà voi.

– Chị ấy tên gì, họ gì và họ bố là gì? Bao nhiêu tuổi? – Đồng chí bác sĩ chủ nhiệm hỏi.

Tôi nói tên, họ và tuổi của nàng. Lúc ấy một cô hộ lý bước vào, tay đang buộc dây áo “bờ-lu”, bác sĩ liền giao cho cô ta tìm phiếu khám bệnh của Katya.

Chúng tôi ngồi chờ, hút thuốc và trao đổi với nhau dăm ba câu chuyện. Gần đây có hơn một nghìn máy bay Anh oanh tạc Bremen. Có tin đồn tiêu chuẩn cung cấp bánh mì ở Moskva lại nâng cao, tin ấy có đúng không? Hiện nay tuy chúng ta đã ký hiệp định với Anh – Mỹ, nhưng liệu mặt trận thứ hai có được nhanh chóng mở ra không?

Lúc này cô hộ lý đang lục tìm phiếu khám ở phòng bên cạnh; những tấm phiếu của người còn sống và của người đã chết.

Chuông điện thoại reo vang, đồng chí bác sĩ chủ nhiệm gắt với ông trưởng phòng Y vụ nào đó hồi lâu. Tôi lặng lẽ ngồi chờ. Cô hộ lý sẽ mang tin gì đến cho tôi đây? Cái chết của Katya hay tin vui nàng vẫn còn sống? Sự lặng lẽ đợi chờ này liệu có thể đem đến cho người ta bao niềm thoải mái?

Cuối cùng cô hộ lý đã trở lại. Đồng chí bác sĩ chủ nhiệm vẫn chưa kết thúc cơn giận dữ của mình qua điện thoại, cô cầm chiếc phiếu trong bàn tay thon nhỏ như tay trẻ con của mình.

– À, không sao cả, – bác sĩ chủ nhiệm nói. – Tình hình sức khỏe của chị ấy rất tốt, đã ra viện hồi tháng ba năm 1942.

Hình như lúc đó sắc mặt tôi càng tái hơn trước nên ông liền đứng dậy, đi vòng qua chiếc bàn đến cạnh, đặt tay lên vai tôi và nhắc lại rành mạch: “Tình hình sức khỏe rất tốt. Đã ra viện hồi tháng ba năm 1942”.

Ông nhìn thấy vẻ bối rối lo lắng của tôi khi nghe nói rằng giữa tháng Hai, hồng huyết cầu của Katya chỉ còn lại bốn mươi hai phần trăm, liền cười vui vẻ.

Bây giờ đã rõ rồi, nàng đã đi Novosibirsk cùng với trại trẻ. Nếu quả là nàng đã đến thành phố ấy thì cũng tốt biết bao, nhưng không phải! Trại trẻ đóng trong một nông trường cách thành phố Novosibirsk những hai trăm cây số.

Tôi đến ủy ban hành chính tỉnh Yaroslavl chép lại địa chỉ chính xác của trại trẻ: ga Yadomskaya thượng, làng Lubny đại, huyện Shchukinsky vân vân… Trong bức điện báo ngắn ngủi hai mươi lăm chữ gửi cho Katya, địa chỉ của nàng đã chiếm mất mười bảy chữ, lại thêm cái địa chỉ của tôi, vì thế, cuối cùng chỉ còn lại bốn chữ để tôi bày tỏ toàn bộ tình cảm và ý nghĩ của mình đối với nàng.

Ngoài bức điện này ra, tôi còn đánh đi ba bức điện khác từ Yaroslavl. Một bức cho dì Dasha, báo cho dì ấy biết rằng Katya vẫn còn sống và tôi hy vọng là có thể nhanh chóng gặp được nàng. Bức thứ hai cho Valya Zhukov ở Moskva, báo tin rằng tôi chưa tìm được Katya, rằng có lẽ nàng đã chuyển đến Novosibirsk theo trại trẻ. Bức thứ ba cũng đánh về Moskva cho Slepushkin đề nghị ông cho phép tôi được tiếp tục tìm vợ theo sự thỏa thuận riêng giữa ông và tôi.

Tôi mong muốn được sống tách riêng một mình để nghỉ ngơi và suy nghĩ một số vấn đề. Nhưng rất tiếc là không thuê được phòng riêng. Nhưng cũng may là người ở cùng phòng với tôi là một thiếu tá lục quân đã có tuổi. Rõ ràng là ông ta cũng mong muốn được nghỉ ngơi yên tĩnh không hề kém hơn tôi, nên cứ đến tám giờ là ông ta đã đi nằm và ngủ rất say. Mặc cho suốt đêm tôi trằn trọc, làm cho chiếc giường kêu lên không ngớt, mặc cho hai lần người nữ trực ban vào phòng kiểm tra xem có tắt đèn không và mặc cho tiếng bước chân ồn ào, nhộn nhịp ngoài hành lang, giấc ngủ của ông vẫn không bị cắt đứt.

Nửa đêm ông thức dậy hút thuốc. Ông ngồi xếp hai chân vào nhau rất lâu, như kiểu người Thổ Nhĩ Kỳ. Tôi cũng hút thuốc theo. Tôi chẳng hiểu một chút gì về ông, và ông chẳng hiểu một chút gì về tôi. Nhưng cả hai chúng tôi đều lặng lẽ nhìn đốm lửa đỏ sáng lên trong đêm tối ở đầu điếu thuốc mà cùng suy nghĩ về một chuyện như nhau. Chiến tranh đã đưa hai con người không quen biết nhau đến cạnh nhau, trong một gian phòng. Lúc này, vấn đề mà chúng tôi cùng nghĩ đến là chiến tranh. Sau cuộc chiến đấu bảo vệ hết sức anh dũng qua hai trăm năm mươi ngày, ngày hôm qua bộ đội của chúng ta đã rút lui khỏi Sevastopol.

Người bạn chung phòng của tôi hút xong thuốc liền ngủ tiếp. Tôi cũng ngủ theo. Nhưng sau đó có lẽ tôi nghe có tiếng ai đó nói lớn ngoài hành lang:

– Một giờ rưỡi rồi.

Cảnh tượng Sevastopol chợt hiện ra trước mắt tôi. Nó không phải là cái thành phố trơ trụi, mù bụi và thâm nghiêm trong dáng vươn lên phía trước để đón lấy một số phận oai hùng mà tôi đã nhìn thấy vào tháng Chín năm 1941; mà là một thành phố tươi vui, đầy những âm thanh trẻ trung trước kia. Hồi ấy tuần nào tôi cũng cùng với Katya đến Sevastopol. Chiếc xuồng máy dừng lại bên bến, một số lính thủy đi dạo trên con đường “Lịch sử” rợp bóng cây cùng với các cô gái choàng khăn voan mỏng, mặc áo liền váy màu trắng. Họ đi rất xa, đến những nơi mà tầm mắt không nhìn thấy được. Hai chúng tôi rất thích cái trò chơi do Katya nghĩ ra: giả định nàng là cô gái tôi mê thích, chúng tôi vừa mới quen nhau, giống như những cặp trai gái đang đi đằng kia, chúng tôi giả vờ hò hẹn với nhau lần gặp mặt sau và viết thư tình cho nhau, gọi nhau bằng “anh”, “chị” rất khách khí. Hồi ấy cuộc sống đẹp đẽ làm sao! Hằng ngày tôi ngủ dậy vào năm giờ sáng, lúc ấy Katya đã làm xong cơm sáng. Nếu hôm nào tôi phải bay cao thì nàng sẽ làm món ăn thanh đạm hơn ngày thường. Sau đó là một ngày đầy hứng thú. Chẳng những vì chuyến bay rất thú vị, mà còn vì tôi biết rằng, chỉ chốc nữa thôi sẽ là “thì giờ của chúng tôi”, chúng tôi sẽ cùng bơi trên mặt biển lặng sóng, cùng ngắm ngọn hải đăng Kharaks nhấp nháy.

Làm vợ tôi hình như là một việc hết sức khó khăn. Nhưng Katya lại nói rằng nàng chỉ cảm thấy khổ sở khi nào không biết tôi ở đâu và việc gì đang xảy ra đến với tôi.

Tôi còn nhớ rất rõ cái lần cãi nhau duy nhất trong đời của chúng tôi. Ấy là vào năm 1936, lúc chúng tôi ở Leningrad, vấn đề thành lập đội thám hiểm đã được quyết định và chúng tôi sắp sửa xuất phát đi Bắc cực. Em gái tôi đột nhiên ốm chết để lại đứa con đang còn bú. Chúng tôi rất lo, không biết làm thế nào, cuối cùng may nhờ có bà Rozaliya Naumovna đã quá cố tìm giúp được một “bà bảo mẫu khoa học”, chúng tôi mới yên tâm và quyết định ra đi. Sau khi quyết định, chúng tôi liền chuẩn bị để có thể xuất phát ngay. Nhưng thình lình cháu bé bị ốm.

… Katya mặt mày tái nhợt ngồi cạnh chiếc nôi đặt cháu bé đang ốm. Tôi vừa bước vào cửa, nàng khóc òa lên. Tôi ôm nàng vào lòng.

– Không nên thế em ạ, – tôi vuốt ve đôi má đẫm nước mắt của nàng và nói. – Em đi sau cũng được. Đến Arkhangelsk là có thể đuổi kịp bọn anh, cứ thế nhé.

Tôi còn có thể nói với nàng những gì trong lúc này? Thực ra thì đoàn thám hiểm chỉ dừng lại ở Arkhangelsk nhiều lắm là một đêm.

– Em không muốn rời xa anh chút nào cả.

– Mọi việc rồi sẽ qua đi em ạ.

– Không việc gì có thể qua đi được cả. Để thành lập đội thám hiểm, em đã tất bật suốt cả mùa đông. Để anh có thể đi được, em đã làm hết sức mình, rồi đây em sẽ chẳng được biết anh ở đâu, việc gì đang xảy ra với anh…

– Katya! Katya!

– Em chẳng thiết gì hết. Em chẳng thiết cái đội thám hiểm này nữa, dầu sao thì anh cũng sẽ chẳng tìm kiếm được gì đâu. Trời, chẳng lẽ em không đáng được hưởng thứ hạnh phúc nhỏ mọn mà từ trước đến nay những người đàn bà khác không thèm màng đến này thật ư? Trong lúc đó việc gì cũng có thể xảy ra đối với anh.

Nàng nhìn tôi sắp nổi nóng. Nhưng lúc ấy nàng đã bị chìm trong nỗi tuyệt vọng đau đớn, nàng đứng lên, hai tay đè chặt trước ngực và đi đi lại lại cuống cuồng trong phòng.

– Em biết, anh không muốn để em cùng đi với anh, phải không nào?

– Thôi, đừng nói cái giọng ấy!

– Được, – dường như chính nàng cũng ngạc nhiên trước giọng nói đầy lạnh lùng của mình. – Chúng ta hãy kết thúc cuộc tranh cãi này đi thôi. Em cần phải đi. Em biết là anh không muốn để em cùng đi, vì anh không yêu em nữa.

Chúng tôi tranh cãi với nhau cho đến sáng. Sáng ngày hôm sau, cháu Petya khá hơn hôm trước và ngày sau nữa, cháu hoàn toàn bình phục.

Đây là lần đầu tiên, cũng là lần cuối cùng chúng tôi tranh cãi với nhau về một vấn đề mà suốt đời mỗi khi nhớ đến là Katya lại cảm thấy khổ tâm và ân hận. Mỗi khi nàng nhớ ra rằng không bao giờ nàng có thể xâm nhập vào cái thế giới riêng của tôi – cái thế giới mà trong đó nàng thường bị lãng quên – thì nàng lại vô cùng buồn rầu! Nhưng nếu buộc nàng lánh xa không suy nghĩ đến những chuyện ấy thì nàng lại còn khổ tâm hơn.

Mỗi lần nàng tiễn đưa, như lần tiễn đưa tôi đi Tây Ban Nha dạo ấy, nàng đã phải tự kiềm chế lòng mình đến mức nào! Một lần khi còn ở Sarabuz, sau khi chỉ huy một trung đội hoàn thành chuyến bay đêm trở về, tôi vô tình được vợ của đồng chí phi công hoa tiêu cho biết là nàng đã thức trắng đêm để chờ tôi.

Katya ơi, giờ em ở đâu? Tính mạng và tình yêu của chúng ta đã kết lại thành một. Em ơi, hãy mau chóng trở về bên anh. Cuộc chiến chỉ mới bắt đầu, còn bao nhiêu việc cần làm, bao nhiêu chuyện phải lo đang bày ra trước mắt chúng ta. Katya, đừng bỏ rơi anh, em nhé! Anh biết rằng cuộc sống của chúng ta khá gian nan vất vả. Em luôn luôn phải băn khoăn lo âu vì anh. Cả đời hai chúng ta chỉ được đoàn tụ ở nhà người khác. Lẽ nào anh không hiểu rằng làm một người phụ nữ lại không quý trọng, yêu mến cảnh sống gia đình. Hình như anh yêu em, nhớ em chưa đủ… Katya ơi, hãy tha thứ cho anh, em nhé!…

… Tôi không biết mình đang tỉnh hay mê, tôi van xin nàng chớ bỏ rơi tôi, tôi cầu mong được gặp nàng dẫu trong giấc mơ cũng được. Tôi năn nỉ nàng chớ tin vào những lời đồn nhảm nhí rằng mãi mãi tôi sẽ không trở về nữa.

Chương 2
Sự việc còn chưa kết thúc

Vào lúc nửa đêm, không biết lúc ấy đã đến bốn giờ sáng chưa, tôi mở mắt ra và nhìn thấy người nữ trực ban đứng bên cạnh giường tôi với vẻ mặt còn ngái ngủ.

– Anh là Grigoriev phải không?

– Vâng.

– Anh có điện báo. Cần phải ký nhận. Đồng chí bưu điện ơi, mời đồng chí vào đây, – chị ta ra ngoài gọi. Sau đó tôi thấy một chiến sĩ hồng quân đi ủng, rón rén bước vào và dừng lại bên cửa.

– Đồng chí ấy từ cơ quan điện đài quân sự đến.

Tôi ký tên rồi mở tờ điện báo ra đọc. “Đến Arkhangelsk ngay và cho biết ngày đến nơi, Lopatin”.

Chắc rằng mẩu điện báo này đã được đánh đi từ Cục Địa lý thủy văn. Nhưng tại sao người đánh điện cho tôi không phải là Slepushkin, mà là một người nào đấy có tên là Lopatin? Tôi đã bàn kỹ với Slepushkin rằng nếu tôi không tìm thấy Katya ở Yaroslavl thì sẽ tiến hành những bước sau như thế nào rồi kia mà! Tại sao phải “đến ngay” nhỉ? Và tại sao lại đến Arkhangelsk. Đúng là khi tiến hành công tác thủy văn ở các biển miền bắc thì Arkhangelsk luôn luôn được dùng làm căn cứ chính. Nhưng chẳng phải đồng chí R. đã nói rằng chúng tôi sẽ gặp mặt nhau ở thành phố Bắc cực, và ở đấy, đồng chí tư lệnh hạm đội Bắc cực sẽ phê chuẩn kế hoạch của đồng chí R. đấy sao?

Nhưng sau đấy không lâu, tất cả những nỗi băn khoăn ấy đều đã tiêu tan nhanh chóng. Thế mà lúc bấy giờ, trong gian nhà chật hẹp ở Yaroslavl, tôi lại chăm chú đọc đi đọc lại bức điện rất nhiều lần. Một dự cảm hỗn độn, mông lung, đe dọa niềm hy vọng sắp được gặp Katya trong tôi lớn dần lên và giày vò tôi một cách ác nghiệt.

Tôi nóng ruột, không biết làm gì, bèn chạy ra trạm bưu điện đánh một bức điện báo khẩn về Xô Viết làng Lubny đại, huyện Shchukinsky. Ngày hôm qua tôi đã đánh đi một bức điện báo thường vì lúc ấy tôi chỉ còn trong túi bảy trăm rúp mà đoạn đường cần đi tiếp lại còn rất dài. Bây giờ đoạn đường bày ra trước mắt tôi đã rút ngắn lại rất nhiều, từ chỗ Katya đến Bắc cực chỉ còn khoảng một nghìn cây số nữa thôi…

Kể từ ngày tôi ngồi vào máy bay chở khách từ thành phố M. đến hôm nay đã được tám ngày. Nhưng trong tám ngày đó, tôi đã nhìn thấy rất nhiều sự việc, tuy lòng tôi chỉ muốn thu nhận những gì có liên quan tới vận mệnh của tôi thôi. Suốt nửa năm nay tôi chỉ nhìn thấy mỗi một cảnh tượng: những bức tường của bệnh viện và thành phố Ural bên dòng sông Kama ở bên ngoài những bức tường ấy. Nhưng giờ đây không biết cái cảnh tượng đó mất hút nơi đâu chẳng còn chút dấu vết nào, như bị chìm trong màn khói dày đặc. Trước mặt tôi đang lần lượt hiện ra hình dáng của những thành phố lớn: Leningrad, Moskva, Yaroslavl. Những hình ảnh đó chỉ thoáng lướt qua nhưng in rất rõ trong ký ức tôi. Đặc biệt nơi mà tôi không thể nào quên được là thành phố Lenin nổi tiếng khắp thế giới. Bên trong những khung cửa sổ im lìm đã được che kín của nó đang ẩn náu một sức mạnh tinh thần chưa từng có.

Bước xuống khỏi tàu hỏa, tôi đi thẳng đến Bộ Tư lệnh hạm đội khu biển Trắng. Đến lúc đó tôi mới vỡ lẽ rằng chính Lopatin, người bị tôi trách móc suốt dọc đường, là trưởng phòng tổ chức của Cục Địa lý thủy văn. Và cũng đến lúc đó tôi mới chợt nhớ ra rằng lúc còn ở Hội đồng nhân dân tôi đã từng nghe đến cái tên này. Điện báo của anh ta rất chính xác. Sau khi tôi rời khỏi Moskva, ở vùng biên cương phía bắc xảy ra những sự kiện rất lớn lao. Vì vậy đồng chí thiếu tướng hải quân R. phải đáp máy bay đi nhận nhiệm vụ ngay. Và vì đồng chí tư lệnh hạm đội thân chinh đi kiểm tra các căn cứ ở Arkhangelsk, nên lúc ấy tôi và đồng chí thiếu tướng trở nên vô sự trong cái thành phố Bắc cực này. Sang ngày thứ ba, đồng chí R. gặp tư lệnh. Có lẽ “kế hoạch công tác hết sức lý thú” đã được cấp trên phê chuẩn, nên sau khi gặp thủ trưởng, đồng chí R. liền đáp máy bay đi Dikson ngay. Rõ ràng là chuyến này ông đi rất vội, nên không cần dùng đến tôi nữa, và vấn đề của tôi được chuyển sang cho Bộ Tư lệnh hạm đội.

– Đồng chí đại úy, đồng chí đến chậm quá, – đồng chí trưởng phòng tổ chức có mái tóc hoa râm và bộ mặt hiền lành nói với tôi. Ông để hai chòm ria mép, trông hệt những lính thủy cũ thời chiến tranh bảo vệ Sevastopol lần thứ nhất. – Tôi cũng không biết giải quyết vấn đề của đồng chí như thế nào cho tốt đây. Chúng tôi không định để đồng chí phải đuổi theo họ nữa.

Và ông ra lệnh cho tôi mấy ngày sau quay lại.

Tôi không thuê được chỗ ở trong khách sạn, đành phải thuê tạm một căn buồng trong một ngôi nhà nhỏ của một kế toán viên nằm trên phố. Tôi trao một phần lương thực của tôi cho chủ nhà, thay tiền thuê trọ. Để tỏ lòng cám ơn tôi, suốt mấy ngày liền, viên kế toán già kể cho tôi nghe những mẩu chuyện không bao giờ dứt trong nghề kế toán của ông. Trong nghề này cũng có những điều lý thú và những chỗ làm rung động lòng người, chủ yếu là ở những mặt chính xác, định kỳ và đúng giờ giấc.

Arkhangelsk đã thay đổi khá lớn lao, tuy nó vẫn mang cái tên cũ ấy, song nó đã hoàn toàn khác xưa!

Các lính thủy Mỹ đi dạo trên đường phố. Họ đội mũ lưỡi trai mặc quần rộng ống, để lộ một cách có ý thức ra ngoài quần một đoạn chiếc áo len thít sát bụng. Các lính thủy Anh đội mũ nồi có thêu dòng chữ “HMS” (Hải quân hoàng gia). Cử chỉ, thái độ của họ có vẻ nghiêm túc hơn, nhưng vẫn khác với lính thủy Nga bởi cái dáng ngạo nghễ quen thuộc của họ. Tất cả những điều đó khiến tôi rất lấy làm lạ. Khắp nơi đều thấy những người da đen, có những người da nâu – có lẽ là dòng máu lai của người da trắng và người da đen. Bên bờ sông Dvina bắc mấy người Trung Quốc đang cắm cúi giặt quần áo và đang nói chuyện với nhau bằng giọng cổ rất nặng, âm điệu rất trầm. Giặt xong, họ phơi quần áo ngay trên những tảng đá cạnh đó.

Có lẽ trên thế giới này không có dòng sông nào in đậm màu sắc Nga như dòng sông Dvina bắc này, nó trải mình ra một cách thoải mái và tải dòng nước đầy ăm ắp về nơi xa.

Một chiếc thuyền máy xé những con sóng lấp lánh ánh mặt trời lao thẳng về phía bên kia bến cảng, như một con dao sắc…

Mấy hôm nay, tuy bên ngoài tôi có vẻ chăm chú ngắm nhìn một cách tò mò những người nước ngoài này, nhưng thực ra họ không nằm trong ý nghĩ của tôi… Đây là thành phố mà Sedov, Pakhtusov đã từng sống. Tôi đứng im khá lâu trước một “ngôi mộ của đội hàng hải trong nghĩa trang công cộng Solombala. Đội hàng hải này do Pyotr Kuzmich Pakhtusov, người đã từng đóng hàm trung úy lục quân và được thưởng huân chương lãnh đạo. Ông ta đã qua đời trong một chuyến vận hành vì quá mệt nhọc và phiền não, thọ ba mươi sáu tuổi”. Thuyền trưởng Tatarinov đã từ đây bắt đầu lái chiếc tàu buồm của mình đi vào con đường viễn chinh xa xăm. Hoa tiêu Klimov là người duy nhất tham gia cuộc thám hiểm này và trở về được đến đất liền, và ông đã chết trong bệnh viện của thành phố này. Viện bảo tàng địa phương dành riêng một gian trưng bày giới thiệu đội thám hiểm của tàu “St. Maria”. Trong rất nhiều vật trưng bày quen thuộc, tôi nhận ra một tập hồi ký của một họa sĩ bạn của Sedov. Những tài liệu này có ý nghĩa rất lớn, và đối với tôi nó hoàn toàn mới mẻ. Trong thiên hồi ký của mình, tác giả có kể lại cảnh tìm thấy ông hoa tiêu Klimov tại vịnh Flora.

Buổi sáng tôi viết một bức thư gửi đến làng Lubny đại. Sau đó không biết làm gì hơn, tôi bèn đi ra phố Kuznechikha, Dọc theo bờ sông sực lên mùi ngai ngái của gỗ thông. Chiếc cầu nối liền hai bờ đã tách ra cho tàu bè trên sông qua lại. Một chiếc tàu con chở khách từ bên sông này sang bờ bên kia. Cây rừng trùng điệp nối tiếp nhau. Mấy chiếc cầu nhỏ hẹp nằm bên cạnh ngôi nhà thấp lè tè được dựng lên từ thời vua Nikolai là những chiếc cầu làm bằng gỗ. Các ngôi nhà quanh đấy nay đã biến thành bệnh viện và trường học. Mặt đường được lát bằng gỗ. Những ngôi nhà nằm dọc bờ sông mang nặng màu sắc thần thoại này cũng được dựng lên bởi những mảnh gỗ ván mới xẻ. Đây là vùng Solombala. Cuối cùng tôi đã tìm được ngôi nhà mà thuyền trưởng Tatarinov đã ở để chuẩn bị cho cuộc xuất chinh của con tàu “St. Maria” vào mùa hè năm 1912.

Tôi mường tượng thấy vị thuyền trưởng cao lớn có đôi vai rộng, mặc bộ quân phục màu trắng, để bộ ria vểnh ngược lên trên theo kiểu cũ, ông bước xuống từ bậc tam cấp của ngôi nhà gỗ và đi xuyên qua vườn hoa như thế nào. Ông hơi cúi đầu, lắng nghe một thương nhân tên là Demidov nói điều gì đó. Có lẽ gã thương nhân nọ đòi tiền thịt bò hoặc tiền giặt quần áo gì đấy. Phía đằng kia thương cảng, trong đám tàu buôn lắp máy hạng nặng, có thể nhận ra một chiếc thuyền buồm nhỏ nhắn đẹp đẽ – một chiếc thuyền phải đi từ Arkhangelsk dọc theo bờ biển Sibir đến Vladivostok mà như thế thì quá nhỏ bé.

Một sự việc chẳng lấy gì làm đặc biệt nhưng vô cùng quan trọng đối vôi tôi đã khiến tôi có thể nhìn thấy rõ những cảnh tượng mơ hồ kia.

… Hôm qua có một đoàn tàu hộ tống tàu vận tải vào cảng, tôi liền chạy ra bến cảng xem tàu nước ngoài bốc dỡ hàng hóa như thế nào.

Chao ôi, bến cảng của cái thành phố cổ xưa này phát triển nhanh chóng làm sao! Nó rộng lớn, chắc chắn, đẹp đẽ làm sao! Vô số máy cẩu hàng đang làm việc, chúng nhấc bổng những đụn hàng quân sự và phi quân sự từ trên cao xuống. Tôi đi dọc theo cầu tàu có đến hai cây số mà vẫn chưa đi ra khỏi khu vực làm việc của những máy cẩu hàng. Các công trình xây dựng bến cảng vẫn còn đang tiếp tục triển khai. Tôi đi đến chỗ tận cùng của cầu tàu và dừng lại, ngắm nghía toàn cảnh tựa như một đường cong cân đối của bến cảng. Giữa lúc đó, một chiếc tàu kéo loại nhỏ nổ máy ầm ì chạy vòng qua đầu một chiếc tàu lớn của Mỹ mang tên là Hurricane bắt đầu cập bến. Tôi thoáng thấy tên chiếc tàu kéo là “Thiên Nga” và trong óc chợt hiện ra ý nghĩ rằng cái tên đẹp đẽ này rõ ràng là đã trở thành tên thông dụng đối với các đội tàu trên biển Bắc. Hồi ấy còn có một chiếc tàu cũng mang cái tên ấy, các bạn bè và người nhà của thuyền trưởng Tatarinov đã đi trên chiếc tàu này ra thuyền buồm, ôm hôn ông lần cuối và chúc ông ra đi may mắn và thành công. Có phải chính đó là con tàu mà một bài báo nào đó đã gọi nó là “chiếc tàu phá băng đầu tiên của nước Nga” không? Tất nhiên là không phải.

Một thủy thủ đang lăn thùng dầu trên sàn tàu, tôi nhờ anh ta gọi thuyền trưởng ra. Lát sau, một chàng trai trạc hai mươi lăm tuổi, mặt đỏ hồng, mặc bộ quần áo công nhân màu xanh, vừa cầm khăn lau dầu trên tay vừa theo người thủy thủ đi ra sàn tàu.

– Đồng chí thuyền trưởng, có một vấn đề lịch sử tôi muốn nhờ đồng chí giải đáp giúp, – tôi lên tiếng trước. – Chiếc tàu kéo này của đồng chí hồi trước cách mạng cũng mang tên là “Thiên nga” phải không?

– Vâng, đúng thế.

– Nó được hạ thủy vào năm nào nhỉ?

– Năm 1907.

– Từ trước đến nay nó chỉ mang một tên?

– Vâng, chỉ mang một tên.

Tôi giải thích cho anh ta rõ nguyên nhân của vấn đề tôi đặt ra. Anh ta chăm chú ngắm nghía con tàu của mình với cái vẻ đầy tự hào, tuồng như từ trước đến nay chưa bao giờ anh ta nghi ngờ về cái vị trí mà con tàu của anh ta sẽ chiếm giữ trong lịch sử tàu bè nước Nga. Chuyện cũng kỳ khôi, nhưng quả thực là việc gặp được tàu “Thiên nga” đã khiến tôi hết sức phấn chấn, vui vẻ. Tuy tôi đã rất quen thuộc với đời sống của thuyền trưởng Tatarinov; nhưng tôi vẫn chưa rõ trang cuối cùng của cuộc đời ông.

“Sự việc còn chưa kết thúc, – vị thuyền trưởng trẻ tuổi có bộ mặt hồng hào như nói với tôi. – Biết đâu sẽ có một ngày nào đấy, anh sẽ tìm thấy trang cuối cùng của cuộc đời Tatarinov và anh sẽ đọc hết nó”.

Lần thứ ba tôi đến gặp trưởng phòng cán bộ, yêu cầu ông cử tôi về trung đoàn, nếu không được thì tôi đến gặp thủ trưởng bộ đội hàng không của hạm đội Phương Bắc để nhận công tác.

Hình như ông đã biết rõ tình cảnh riêng và chung của tôi, nên sau một lúc im lặng ông hỏi tôi bằng một giọng hết sức nhân ái:

– Nhưng sức khỏe của cậu thế nào?

Tôi trả lời rằng sức khỏe của tôi đã được hoàn toàn hồi phục. Đấy là những lời nói đúng sự thực hay căn bản là đúng sự thật. Vì khi ở miền Bắc tôi cảm thấy tốt hơn bất cứ là ở miền Nam, miền Đông hay miền Tây.

– Thôi được, trong lúc này thà làm được ít còn hơn là chẳng làm gì. Mình sẽ bố trí để cậu có công ăn việc làm, – tuy câu nói của ông ta có vẻ nước đôi nhưng lại rất hợp lý.

Tất nhiên ý ông ta là sẽ giao cho tôi công việc dưới mặt đất. Tôi chăm chú nhìn bàn tay già nua nhưng còn chắc khỏe của ông viết tên tôi lên trang giấy của quyển sổ nhân sự và bên dưới tên tôi, ông gạch hai nét bút rất đậm. Tôi nghĩ bụng: “Mặc xác tất cả, có gì mình cũng sẽ tìm cách để thay thôi!”.

Chương 3
Tự do săn lùng

Mọi thứ đều rất tốt đẹp. Đại úy trở về trung đoàn. Trung đoàn trưởng giới thiệu anh ta với tất cả các đồng chí trong tổ bay. Sĩ quan hoa tiêu là một anh chàng người Latvia trầm lặng, anh ta ngậm chiếc tẩu khá to và mặc chiếc quần rộng thùng thình. Liệu anh ta có thay thế được Luri thân yêu đã hy sinh không?

Trong hàng ngũ các phi công, đại úy nhận ra khá nhiều người là học viên cũ của Trường Hàng không Balashov. Anh ta sống cùng với nhóm bay của mình trong một gian nhà gỗ mới dựng rộng thênh thang. Cảnh sắc bên ngoài cửa sổ khiến anh ta chợt nhớ đến thời trẻ đã đi qua trong một thị trấn nằm ngoài vòng Bắc cực.

Anh ta hết sức ngạc nhiên khi nhận thấy hầu hết các phi công đều có biết mình, thậm chí họ còn nêu ý kiến rằng nếu không thưởng Huân chương cho anh ta thì đấy là một việc không công bằng – tất nhiên đó là những ý kiến không có căn cứ. Cứ thế, mọi việc đến với anh ta đều rất tốt đẹp. Nhưng thực ra vấn đề không giản đơn như thế. Tỉ dụ như tối nào anh ta cũng thức đọc đi đọc lại bức thư của bệnh viện trưởng Peryshkin từ làng Lubny đại gửi đến cho anh ta. Trong bức thư ấy, ông bệnh viện trưởng viết rằng, theo chỗ ông ta biết thì Ekaterina Ivanovna Tatarinova Grigorieva đã rời khỏi trại trẻ vào hồi tháng năm, nghĩa là vào trước lúc trại trẻ chuyển đi Novosibirsk. Về tin tức của bà và cháu bé Petya thì không hiểu tại sao ông ta chẳng viết dòng nào cả.

Một vấn đề không đơn giản khác nữa là Bộ tư lệnh Hàng không cử viên đại úy này về công tác trong một trung đoàn phóng ngư lôi, nên anh ta phải học từ đầu các thứ kỹ thuật mới.

Còn một vấn đề khác nữa là lòng quyết tâm của anh ta, lúc này đã bị lung lay. Ngay trong chuyến bay đầu tiên anh ta đã cảm thấy rằng mình đã trở nên xa lạ với miền Bắc, xa lạ đến nỗi quên bẵng mất cái “cảm giác mặt đất” luôn luôn không giống nhau giữa nơi này và những nơi khác.

Nhưng tất cả những điều đó đều chưa có gì gọi là xúi quẩy. Ngoài những việc tự nó đến, không sao có thể tránh khỏi ấy, mọi việc đều có thể cứu vãn được.

*

*  *

Tuy các trận không chiến ở vùng trời phương Bắc rất lý thú song tôi sẽ không kể nhiều. Bay ở phương Bắc, ngoài những khó khăn và nguy hiểm thông thường, còn phải chịu đựng cái khí hậu tai ác của miền Bắc cực mà hàng năm có đến sáu tháng “đêm Bắc cực”. Vì thế, không còn nơi nào có đủ điều kiện hơn vùng này để các phi công Nga thể hiện bản lĩnh cao cường của mình. Một sĩ quan không quân Anh nói với tôi: “Chỉ có người Nga mới có thể bay ở đây”… Rõ ràng là câu nói ấy có phần quá trớn, song chúng tôi không chút hổ thẹn về công việc của mình.

Tình hình không chiến ở vùng trời miền Bắc phức tạp hơn các khu vực khác nhiều. Các đoàn tàu vận tải của bọn Đức luôn luôn vận hành sát bờ biển dựng đứng, ở những quãng mực nước vừa đủ sâu. Muốn đánh đắm những đoàn tàu ấy là rất khó khăn, chẳng những vì nói chung đánh đắm tàu vận tải là việc không phải dễ, mà còn vì không thể, hoặc hầu như không thể bay vượt qua bờ biển dựng đứng và sau đó lập tức nhằm đúng vào các mục tiêu. Có đến 180 độ chúng tôi không thể nào sử dụng được. Nếu không tin thì bạn cứ thử xem, trong điều kiện chỉ dùng một nửa hướng vị (180 độ) để công kích mục tiêu, đồng thời phải cố hết sức bay thật thấp qua ngay trên mục tiêu để các quả ngư lôi ném xuống rơi trúng đích, thì bạn sẽ biết là khó đến như thế nào. Lại thêm nữa là các đoàn tàu ấy không phải chỉ bó tay ngồi không, chúng vận hành cùng với những hạm tàu hộ tống có đầy đủ pháo cao xạ, súng máy và pháo lớn sẵn sàng nhả đạn vào máy bay. Trong cuộc chiến đấu sống còn ấy, chỉ có lao thẳng vào kẻ thù và tiêu diệt chúng!

Nếu kể kết mọi chi tiết trong cuộc sống của chúng tôi ở đây thì sẽ đem đến cho người nghe cảm giác đơn điệu. Bởi vì lúc nào cũng chỉ có chuyện bay, thảo luận, học tập và diễn tập, mà kỳ thực diễn tập cũng là bay. Chúng tôi ăn cơm trong một gian nhà gỗ dài hun hút. Trong lúc ăn, câu chuyện trao đổi cũng chỉ xung quanh chuyện bay. Buổi tối, mọi người tụ tập vào câu lạc bộ sĩ quan, chính mắt tôi đã chứng kiến lễ khai trương câu lạc bộ này. Đám trẻ đặc biệt thích nó. Và mới đó, họ còn xông pha nơi khói lửa nguy hiểm, thế mà bây giờ đã vui vẻ nhảy với các cô gái. Trong chốc lát mọi người trở nên hết sức nhẹ nhõm. Trong những buổi dạ hội như thế này, các nữ hạ sĩ quan được phép mặc thường phục.

Những thay đổi như vậy trong cuộc sống tự nó nói lên rằng bản thân nó không hề đơn điệu, vô vị chút nào. mà ngược lại còn rất sinh động phong phú và nhiều màu vẻ. Thực ra cuộc sống của chúng tôi trong giai đoạn này chứa đựng biết bao nhiêu điều kỳ diệu hệt như trong thần thoại. Các cuộc không chiến tuy đã kết thúc, song dư âm của nó vẫn như còn ngân vang trong cơ thể của những chiếc máy bay đã dần dần nguội lạnh đi trong sương đêm sau những chuyến bay trên mặt biển mênh mông.

Như tôi vừa kể, đám trẻ đặc biệt mê thích câu lạc bộ. Toàn trung đoàn, ngoài ba bốn “ông già” cỡ ngoài ba mươi như tôi ra, còn thì toàn là trai trẻ cả. Người chỉ huy trung đoàn chúng tôi là một thanh niên mặt đỏ hồng, mũi kiểu mỏ chim ưng và đôi mắt hết sức sắc sảo. Anh là anh hùng Liên Xô, tuổi trạc hai mươi bốn. Mọi người gọi anh bằng cái tên Petya rất tùy tiện, bởi ngoài cái tên ấy ra không ai biết còn có thể gọi anh bằng tên nào khác nữa.

Sau khi đến Bắc cực, tôi gặp khá nhiều chuyện không ngờ. Trong cuộc chiến tranh này, lớp phi công mới trưởng thành rất nhanh chóng, thậm chí có một số mặt chúng tôi phải học tập trở lại họ. Không hiểu sao, nói chung người ta vẫn nghĩ rằng giữa “hai thế hệ bố và con” có một cái hố ngăn cách. Nhưng rõ ràng là giữa hai thế hệ chúng tôi không có cái hố nào ngăn cách cả, mà chỉ có một số khác biệt. Ví như, ở đây, tôi không còn tỏ ra quá thận trọng, rụt rè như trước nữa mà luôn luôn lao thẳng vào những nhiệm vụ khó khăn nguy hiểm. Điều đó không phải là không có nguyên do.

Có lẽ bởi tôi đã “trẻ lại” quá nhiều nên thần vận mệnh đã từng rất nghiêm khắc với tôi hồi đầu chiến tranh, nay đã thay đổi hẳn thái độ.

Vào giữa tháng Bảy, tôi vẫn thường xuyên mang bom đi oanh tạc vùng Kirkines, qua phim chụp được thấy kết quả khá tốt. Đến đầu tháng Tám, tôi đề nghị trung đoàn trưởng cho phép “tự do săn lùng” kẻ địch. Ý nghĩa của loại hoạt động này là trong điều kiện không nắm được tình hình địch, bay thẳng vào các vùng thường có tàu bè của bọn Đức đi lại để tiêu diệt chúng. Có một lần, tôi xuất kích cùng một đồng chí trung úy, đã bắn chìm được một tàu vận tải bốn nghìn tấn của địch. Nói cho đúng ra thì chiếc tàu ấy là bị đồng chí trung úy bắn trúng. Vì quả thủy lôi do tôi phóng xuống, lao chệch sang một bên mạn tàu và sau đó chạy xiên sang phía bên trái. Qua cuộc chiến đấu đó chúng tôi được tôi luyện thêm lên, đặc biệt là cái chân bị thương cũ của tôi, nó đã tỏ ra rất khá. Mặc dù đại đội trưởng (trước kia khi còn học ở Trường Hàng không, đã có lần tôi suýt trừ anh ta ra khỏi đội vì động tác bay vòng của anh ta không chính xác) đã cố gắng chứng minh rằng vì cái chân ấy mà tôi đã “không bắn chìm được tàu địch” trong cuộc họp bình công. Song bản thân tôi vẫn cảm thấy rất thỏa mãn. Hai ba ngày sau anh ta lại lặp lại một lần nữa nhận xét của mình vì hôm ấy tôi đã cho máy bay bay thấp qua tàu địch, đuôi máy bay vướng vào đoạn dây điện căng cao trên tàu và mang cả đoạn dây ấy về sân bay. Có điều là lần ấy tôi đã bắn được chiếc tàu vận tải, đấy là chiến quả đầu tiên của tôi. Vì vậy, tuy nhận xét của anh ta chưa mất hết tính hoàn chỉnh của nó, nhưng nó cũng chỉ còn giá trị về mặt lý thuyết mà thôi.

Đến trung tuần tháng Tám tôi lại bắn chìm một tàu vận tải sáu nghìn tấn được một tàu bảo vệ và một khu trục hạm đi theo hộ tống. Lần ấy tôi xuất kích cùng với đại đội trưởng, điều khiến tôi lý thú là trong khi chiến đấu tôi đã phát hiện ra rằng chính anh ta bay còn thấp hơn cả tôi. Song anh ta không hề vì thế mà tự cảnh cáo mình.

Cuộc sống của tôi lúc ấy là như thế, nói chung lại là không xoàng. Đến cuối tháng Mười, Tư lệnh bộ đội Hàng không của hạm đội tặng cho tôi huân chương Aleksandr Nevsky.

Tôi đã kết bạn với khá nhiều người ở thành phố. Anh chàng phi công hoa tiêu trầm lặng, ít nói, ít hoạt động, mặc chiếc quần rộng thùng thình và miệng luôn luôn ngậm chiếc tẩu thuốc lá là một trong số những người đó. Anh ta là một người thông minh, hiểu biết rộng. Anh ta quả là rất ít nói, trong khi bay thì hầu như không bao giờ mở miệng, nhưng khi trả lời câu hỏi “Hiện giờ chúng ta đang ở đâu?” thì anh ta trả lời rất rõ ràng và chính xác, chính xác đến nỗi tôi phải kinh ngạc. Phương pháp đột nhập mục tiêu của anh ta khiến tôi rất thích thú. Tuy tính tình của chúng tôi không giống nhau, nhưng điều đó không hề ảnh hưởng đến tình bạn thắm thiết giữa những người bạn chiến đấu đồng cam cộng khổ chúng tôi. Nếu phải hy sinh thì chúng tôi sẽ cùng hy sinh vào một ngày, một thời khắc như nhau. Là những người có thể chết cùng nhau, họ có cùng chung một sinh mạng.

Ở thành phố N., tôi không phải chỉ quen thân có mỗi anh chàng hoa tiêu. Nhưng mối tình bạn của anh ta đối với tôi không phải là mối tình bạn sâu sắc gắn bó nhất. Bắt đầu từ thời kỳ ấy tôi giữ lại không gửi rất nhiều thư, tôi làm như vậy không phải là không có ý đồ, tôi hy vọng sau chiến tranh sẽ cùng Katya đọc lại tất cả những bức thư ấy.

Nhưng trong lúc đó, có một người bạn của tôi, một người bạn chí thân ở sát ngay bên cạnh tôi mà tôi không biết. Ông ấy ở gần tôi đến nỗi chỉ cần đáp thuyền máy khoảng hai mươi phút là đã có thể ôm hôn ông ta và tâm sự với ông ta tất cả những gì tôi đã viết trong những lá thư cho Katya mà chưa gửi đi.

Chương 4
Bác sĩ làm việc ở thành phố Bắc cực

Tôi nằm mơ suốt đêm. Hình như tôi lại bị thương một lần nữa. Bác sĩ Ivan Ivanych khom lưng đứng cạnh tôi. Tôi muốn nói với ông ta: “Abram, bão tuyết, uống rượu”, nhưng tôi không tài nào nói ra tiếng được. Tôi đã thành người câm. Tuy tôi thường gặp những cơn mê như thế. Nhưng đây là lần đầu tiên cái cảm giác mình bị câm hiện ra rõ ràng nhất trong cơn mê.

Hôm ấy tôi dậy sớm hơn giờ quy định. Trong những phút ngái ngủ, mọi thứ đều cảm thấy và đều biết. Nhưng bản thân lại cứ tự cưỡng mình không cảm thấy và không biết gì cả. Tôi bắt đầu nghĩ đến bác sĩ và chợt nhớ đến chuyện bác sĩ tìm ra mặt trận thăm con trai do Romashov kể lại. Tôi không thể nào tự giải thích nổi hiện tượng này, chỉ biết rằng trong lúc hồi nhớ lại, có một cái gì đó mơ hồ đã tồn tại từ lâu và làm cho tôi không yên tâm. Tôi nhớ lại những lời kể của Romashov và sực nhớ hắn có nói rằng bác sĩ làm việc ở thành phố Bắc cực.

Cuộc nói chuyện ấy xảy ra trên tàu, hồi ấy tôi ngỡ đấy chỉ là những lời hươu vượn. Thử nghĩ mà xem, bác sĩ có thể rời bỏ cái thành phố mà ở đó, cả những con hươu khi gặp ông cũng quay đầu nhìn đầy thiện ý hay không? Lẽ nào ông có thể rời bỏ ngôi nhà thân yêu nằm trên đường phố mang chính tên của ông? Ông không thể nào rời bỏ những con người yêu mến quý trọng ông, gọi ông là “sứ giả trừ giun” và từ xa đến cầu cứu ông. Bác sĩ không làm việc ở thành phố Bắc cực, Romashov nhầm rồi, mà chính là ông làm việc ở thành phố Zapolyarye.

Nhưng sau đó không biết tại sao tôi lại nghĩ rằng: “Nhưng nhỡ Romashov nói đúng thì sao?”.

Thành phố Zapolyarye ở rất xa. Chẳng lẽ năm 1941 bác sĩ đã từ đó về Leningrad hay sao? Còn như nếu ông làm việc ở thành phố Bắc cực này thì có nghĩa là tôi đã sống bên cạnh người bạn cũ thân yêu ấy những ba tháng nay rồi?

Đồng chí trực ban bước vào phòng nói khẽ:

– Các đồng chí, dậy thôi!

Thấy cử chỉ vội vàng của tôi, một tay gài thắt lưng quần, một tay với chiếc áo khoác một cách lúng túng, anh ta chăm chăm nhìn tôi.

Thật tuyệt, chính ngày hôm ấy, trong cùng một thời khắc, bác sĩ đã nghĩ đến tôi. Sau này, khi gặp nhau, ông cứ cố thuyết phục tôi tin điều đó. Hôm qua ông đã biết tin tôi sẽ được thưởng Huân chương, còn tôi lúc đầu không tin vì nghĩ rằng: “Trên đời này thiếu gì người cùng họ Grigoriev”. Thế mà sáng sớm ngày hôm sau, lúc còn nằm trên giường, ông đã cầm chắc rằng người đó là tôi. Và thế là cũng như tôi, ông lao ngay đến chỗ đặt máy điện thoại.

– Bác Ivan Ivanovich! – Tôi gọi rõ to. Ngay lúc đó vang lên trong ống nghe một giọng khàn khàn, rất khó tin được rằng đó là tiếng nói của Ivan Ivanovich. Giọng nói đó như đang cố vượt qua một cách vất vả những cơn xoáy của ngọn gió thu đang quần đảo trên bầu trời buổi sáng để bay đến tai tôi.

– Grigoriev đây. Bác nghe rõ tiếng cháu nói không? Sanya đây!

Giọng nói khàn khàn đã trở nên đều đều và quen thuộc. Không biết ông ta có biết cái tin tôi bị mất tích trước đây hay không. Tôi cố gào thật to, cô gái phụ trách tổng đài hình như cảm thông nỗi sốt ruột của tôi, bèn lên tiếng:

– Bác sĩ trung tá quân y Pavlov báo cáo.

– Có gì mà báo với chả cáo, nhờ chị nói hộ với bác ấy tôi là Sanya.

– Vâng, tôi sẽ nói ngay, – cô ta đáp. – Tôi muốn hỏi anh hôm nay có bay không?

Tôi hết sức ngạc nhiên.

– Việc này có quan hệ gì đến chuyện bay đâu? Nhà chị nói hộ tôi là Sanya.

– Tôi đã nói anh là Sanya rồi, – giọng cô tổng đài pha chút bực dọc. – Tối nay anh có bay đi thành phố N. không, và có thể tìm gặp anh ở đâu?

– Tôi sẽ bay! – Tôi hét lên. – Mời ông ấy đến câu lạc bộ sĩ quan. Rõ chưa?

Cô tổng đài không nói gì nữa. Trong ống nghe vang lên một tiếng động xê dịch đồ đạc và sau đó là một giọng nói hình như của người khác chứ không phải cô ta:

– Ông ấy sẽ đến!

Tôi vốn định nhờ bác sĩ ghé qua Phòng Chính trị xem có thư của tôi không, vì địa chỉ của tôi ghi trong các thư gửi đi đều là Phòng Chính trị thành phố Bắc cực. Nhưng sau đó chẳng nghe thấy gì nữa.

Được biết bác sĩ ở đây và được biết nếu hôm nay không mưa bão thì tôi đã có thể đến gặp ông. Tôi mừng rỡ vô cùng. Song có một vấn đề đối với tôi trước sau vẫn là một bí ẩn: Tại sao khi đến câu lạc bộ sĩ quan tôi được uống rượu nho trắng trước, sau đó uống rượu đỏ và cuối cùng lại là rượu trắng vân vân. Tuy uống nhiều nhưng cũng không xảy ra chuyện gì đáng tiếc. Mấy cô gái giữa các hiệp nhảy sà vào ngồi cạnh bàn tôi. Tôi giải thích cho các cô biết rằng, nếu biết nhảy thì đời tôi đã khác hẳn bây giờ, chắc chắn là đã phong phú đẹp đẽ hơn nhiều. Nghe xong các cô cười phá cả lên. Nguyên nhân đẻ ra những điều bất hạnh này đều ở chỗ bình sinh tôi không biết nhảy.

Thực ra những điều tôi nói không có gì đáng cười cả. Ngay như cậu hoa tiêu của tôi kia cũng có thói quen riêng. Cậu ta ngồi đối diện với tôi và mồm luôn ngậm tẩu thuốc to tướng, ra chiều như đang suy nghĩ rất lung. Những điều tôi nói đều là sự thực cả, và tôi nói rất nghiêm chỉnh. Thế mà không hiểu tại sao các cô cứ cười phá lên.

Ngồi trong câu lạc bộ sĩ quan, lòng tôi không khỏi áy náy, nhưng tinh thần thì rất phấn chấn. Lúc ấy ở cửa ra vào chợt xuất hiện một sĩ quan hải quân cao to đã đứng tuổi. Ông ta thận trọng đi lách qua các dãy bàn. Tôi đoán đấy chính là bác sĩ Ivan Ivanovich.

Có thể đã có lúc tôi suy nghĩ rằng ông ấy đã già đi nhiều, lưng đã còng và râu đã bạc. Nhưng những ý nghĩ đó chỉ là những suy tưởng viển vông. Thực ra ông vẫn là người bác sĩ thần bí khó hiểu thời niên thiếu của tôi. Ông đẩy chiếc kính lên trán và đâm sầm về phía tôi, như thể muốn lập tức khám phá hoặc bắt tôi thè lưỡi ra để khám.

– Thưa bác sĩ, tôi muốn mời bác sĩ đến khám cho một bệnh nhân, – tôi nói giọng nghiêm trang. – Đây là một ca rất lý thú! Bệnh nhân này chỉ biết nói có sáu tiếng: gà, yên, hòm, bão, uống và Abram!

– Sanya!

Chúng tôi ôm chầm lấy nhau, nhìn nhau chằm chằm rồi lại ôm chầm lấy nhau.

– Bác Ivan Ivanovich thân yêu, cháu hơi bị say rồi phải không? – Tôi cất tiếng hỏi. Tôi nhận thấy một nét buồn lướt trên bộ mặt hiền hậu đến mức ngớ ngẩn của ông. – Chúng tôi bị rét cóng trên sân bay, nên… Nào, xin giới thiệu, đây là thiếu tá Ozolin!

– Sanya, anh đến đây đã lâu chưa? – Bác sĩ hỏi… Lúc đó người hoa tiêu đang nói lắp bắp gì đó rồi cáo lui vì sợ cản trở cuộc nói chuyện của chúng tôi. – Sanya, sao chúng ta lại có thể xa nhau lâu đến thế nhỉ?

– Đã ba tháng rồi đấy nhỉ? Đây là sai lầm của cháu.

– Chẳng lẽ anh không biết tôi đang sống ở Bắc cực hay sao? Tôi chẳng để địa chỉ lại cho Ekaterina Ivanovna rồi còn gì!

– Để địa chỉ lại cho ai kia ạ?

Có lẽ các thớ thịt trên mặt tôi khẽ rung lên, bác sĩ sửa lại kính và ngạc nhiên nhìn tôi:

– Để lại cho vợ anh chứ còn ai nữa, – ông nói, giọng rất dè dặt. – Tôi nghĩ rằng cô ấy rất khỏe mạnh. Hồi còn ở Leningrad tôi có đến chỗ cô ấy.

– Bác đến vào lúc nào ạ?

– Tháng Tám năm ngoái. Hiện giờ cô ấy ở đâu? Ở đâu hả? – Ông quay hẳn người lại phía tôi và lo lắng hỏi dồn.

– Cháu cũng không biết. Bác nhấp tí rượu nhé?

Không chờ câu trả lời, tôi đã cầm bình rượu lên.

– Thôi, Sanya, – bác sĩ nói giọng dịu dàng. Ông đẩy chiếc cốc của mình ra ngoài trước rồi đẩy chiếc cốc của tôi ra theo. – Hãy kể cho tôi nghe hết thảy mọi chuyện của anh đi đã. Anh còn nhớ Volodya không? Nó hy sinh rồi, – đột nhiên ông báo cho tôi biết cái tin buồn ấy, tuồng như muốn khơi nguồn cho tôi tâm sự vậy. Lúc này đôi mắt sau lần kính của ông đã long lanh hai ngấn lệ.

Hai chúng tôi cùng ngồi cúi đầu im lặng dưới ánh đèn sáng trưng và đầy những âm thanh huyên náo của câu lạc bộ sĩ quan. Đội nhạc tấu lên những điệu “van-xơ” quen thuộc, tiếng kèn đồng xả hơi ầm ĩ quá mức làm rung động cả căn nhà gỗ không lấy gì làm rộng lớn này.

Các phi công trẻ đi lại, nói cười với nhau trên dãy hành lang giữa buồng ăn và phòng khách. Anh chàng phi công khoảng hai mươi tuổi có đôi vai rộng, cặp lông mày rậm này có lẽ ngay trong đêm nay thôi sẽ chạm trán với thần chết trên mặt biển lạnh lẽo và yên tĩnh, trong những đám sa mù dày đặc. Thần chết len vào chiếc ghế ngồi của anh ta như một người chủ… Tuồng như có một cái gì đó rất khó chịu, tựa như một hòn đá to nhọn chẳng hạn lọt vào giữa cuộc sống êm đẹp của chúng tôi. Volodya đã từng làm thơ và mãi tới bây giờ tôi vẫn còn nhớ bốn câu thơ “Chú bé Cholkar đi từ trường về nhà”. Đó là một con người tự tin và hãnh diện, khi đoàn kịch Moskva đến biểu diễn ở thành phố Zapolyarye, cậu ta đã được lên tặng hoa cho các diễn viên để tỏ sự hoan nghênh. Bác sĩ đã có một người con như thế, và đấy là điều hạnh phúc của ông. Thế mà giờ đây, ông đang ngồi cúi đầu ủ rũ trước mặt tôi, cố kìm không cho nước mắt trào ra.

– Rốt cuộc Katya ở đâu? Chị ấy ra sao?

Tôi kể cho ông nghe chuyện bị đứt liên lạc giữa hai chúng tôi.

– Trời đất! Chuyện là chuyện anh mất tích chứ không phải chị ấy! – Bác sĩ kêu lên giọng kinh ngạc. – Chính là anh đã đổi địa điểm ba lần trên ba biển, sau đó bị thương, nằm bệnh viện chứ không phải chị ấy. Chị ấy vẫn còn sống sờ sờ ra đấy kìa! – Ông nói giọng nghiêm trang. – Chị ấy đi tìm anh có thể nói là suốt ngày đêm. Chị ấy nhất định phải tìm được anh, nếu không thì tôi sẽ không hiểu nổi thế nào là người phụ nữ trong tình yêu. Bây giờ anh rót rượu đi, chúng ta sẽ cạn cốc chúc mừng sức khỏe Katya…

Đến lúc này những việc chính chúng tôi đều đã đề cập đến. Chúng tôi đều nhận thức được một cách đau khổ rằng tuy tôi chưa tìm được vợ, không biết nàng sống chết ra sao, và tuy con bác sĩ đã mất, cuộc sống vẫn tiếp tục bước tiếp những bước đi bình thường của nó. Hai chúng tôi đau khổ mãi, chưa dứt được ngay với những ám ảnh đau lòng. Những việc không may xảy ra trong mấy năm gần đây nhiều quá, nhiều đến nỗi có lúc tưởng chừng không sao chịu đựng nổi. Song chúng tôi cùng có chung một niềm hứng thú say sưa, khi nỗi buồn khổ vừa lùi xa, niềm hứng thú ấy lập tức len vào câu chuyện của chúng tôi.

Dĩ nhiên niềm hứng thú ấy đổ dồn vào phương Bắc. Chúng tôi như hai thầy thuốc già dặn đang đứng trước giường bệnh nhân, bàn với nhau cách bảo vệ, giữ gìn phương Bắc và cách biến nó thành nơi đẹp đẽ, vui thú và mến khách nhất thế giới. Tôi kể cho bác sĩ nghe về những người bạn chiến đấu cùng trung đoàn của tôi, về lớp trẻ hiện nay. Tuy họ chiến đấu rất giỏi nhưng lại rất ít suy nghĩ đến tương lai của vùng đất phía Bắc này. Còn về quá khứ của nó thì họ càng ít nghĩ đến hơn nữa.

– Họ không nghĩ đến nhiều vì thì giờ ít quá, – bác sĩ nói.

Ông nhắc đến anh em của bà Anna Stepanovna. Trước kia hai anh em phục vụ trên tàu vận tải, nhưng giờ đây đã trở thành những người lính thủy chiến đấu rất dũng cảm trên hạm săn tàu ngầm, tuồng như họ vốn là con nhà hải quân vậy.

– Không, mọi sự nỗ lực đều không vô ích, – ông quy kết. – Về vấn đề phương Bắc, như Mendeleev đã nói là mặt chính của ngôi nhà chúng ta. Đối với mình, điều này chưa bao giờ rõ ràng như trong thời gian chiến tranh hiện nay!

Đã đến lúc phải đi ra. Trong nhà ăn lúc này chỉ còn lại hai chúng tôi. Bác sĩ chưa có chỗ ngủ nên cần về sớm một chút để tìm cho ông một chỗ ở trung đoàn.

Nói chung, buổi tối đã trôi qua. Điều đó là hiển nhiên. Song chúng tôi không cam tâm công nhận. Vì cho đến lúc này, chúng tôi vẫn chưa nói được gì với nhau, tuy chỉ là một phần mười những chuyện cần nói! Nhưng không có cách nào hơn. Chúng tôi bước xuống cầu thang gác và khoác chiếc áo ấm quân phục lên người. Cả cái thế giới ấm cúng, sáng trưng, ngây ngất hơi men đã rơi lại phía sau, trước mắt bày ra quang cảnh tối mò như xi đen đánh giày của thành phố. Những ngọn gió bấc thô bạo, khó chịu, luồn lỏi, vần vũ khắp thành phố.

Chương 5
Cạn cốc vì những người trên mặt biển

Các nhân vật chính ở vùng này là những thủy thủ của các tàu ngầm. Vì chẳng những trong thời kỳ đầu chiến tranh họ đã phải gánh vác nhiều nhiệm vụ nặng nề hơn tất cả các đơn vị trong hạm đội Bắc cực, mà còn vì cách sống cùng những đặc điểm trong cuộc chiến đấu căng thẳng của họ. Họ đã mang đến cho đời sống của thành phố những dấu ấn đặc biệt. Không ở đâu có thể có một mối quan hệ tuyệt đối bình đẳng như giữa các chiến sĩ tàu ngầm. Hoặc là họ sẽ cùng hy sinh, hoặc là cùng giành thắng lợi với nhau. Tất cả mọi lao động quân sự đều nặng nhọc, nhưng lao động quân sự của các chiến sĩ tàu ngầm còn nặng nhọc khó khăn hơn. Nếu có ai đó đổi cho tôi mười chuyến bay nguy hiểm để lấy một cuộc “hành quân ngầm”, tôi cũng không muốn đổi. Hồi còn bé tôi đã từng nghĩ rằng giữa những người làm việc và chiến đấu trong lòng nước nhất định có một giao kèo ngầm bí mật nào đó, tựa như lời thề giữa tôi với Petya.

Cuối tháng Tám năm 1942, tôi cùng với một đồng chí đại úy bắn chìm chiếc tàu vận tải thứ ba của bọn Đức. Và chiếc hạm nổi tiếng của đồng chí F. được sự hợp sức của tôi, đã đánh chìm chiếc thứ tư. Quá trình diễn biến của cuộc chiến đấu này thực ra không đáng nêu ra đây. Lúc ấy máy bay của tôi không còn một viên đạn nào, điều duy nhất mà tôi có thể làm được là báo cáo tọa độ của tàu giặc cho Bộ tư lệnh. Song đồng chí F. lại muốn tôi cùng hưởng cái con lợn quay ấy, và giờ đây câu chuyện mà tôi kể đến là xảy ra từ con lợn quay ấy.

Ai cũng biết rằng, trong hải quân có một truyền thống nổi tiếng là sau khi đánh đắm tàu địch, đơn vị sẽ mở bữa tiệc lớn và trong bữa tiệc đó, thủ trưởng sẽ đãi những người anh hùng chiến thắng một con lợn quay. Chỉ riêng ngày hôm qua một tàu vận tải, một hạm hộ tống và một hạm khu trục của bọn Đức đã về chầu Diêm vương nơi đáy biển. Vì thế những người anh nuôi tốt bụng đầu đội mũ trắng đã khiêng vào phòng ăn không phải một mà là ba con lợn quay. Bàn ăn được xếp theo hình chữ U. Đồng chí thượng tướng, tư lệnh hạm đội Phương Bắc ngồi đằng sau chiếc bàn giữa.

Đồng chí thượng tướng nâng cốc đứng dậy. Lần chạm cốc đầu tiên là để mừng chiến thắng của đồng chí chỉ huy cùng các binh sĩ của anh. Tôi nhìn sang phía đồng chí chỉ huy – đã có lần anh đến đơn vị tôi – bất giác nhớ đến cái dáng và những động tác hăng hái, trẻ trung của anh khi anh nhận lệnh của trung đoàn trưởng qua điện thoại. Anh còn rất trẻ, chỉ lớn hơn tôi bốn tuổi… Tôi nghe tiếng anh từ hồi tôi còn ở Tây Ban Nha.

“Vì những chiến sĩ ngày đêm vận hành trên mặt biển…” Chúng tôi chạm cốc lần thứ hai. Tiếng cốc chạm vào nhau kêu lanh canh rất vui tai. Vì những người anh em đang lập nên công trạng ở miền Bắc cực xa xôi và tối tăm, cạn cốc! Cạn cốc vì những chiến thắng quân sự, vì những trái tim đã bình tĩnh kiên định trong những giờ phút nguy cấp!

Lúc ấy đồng chí thượng tướng hải quân ngồi phía bên kia bàn đang nhìn tôi. Tôi ngồi hơi chếch về phía tay phải ông giữa những phóng viên được đặc biệt mời đến. Đồng chí F. đang dùng dao và dĩa minh họa lại tình hình chiếc tàu giặc bị đánh đắm. Đồng chí thượng tướng nhìn tôi rất chăm chú và nói mấy câu gì đó với một người ngồi bên cạnh. Thế là, người ngồi cạnh thượng tướng, một đại đội trưởng của hạm đội bèn đứng lên, tuyên bố chạm cốc lần thứ ba. Anh đề nghị cạn cốc vì đại úy Grigoriev, vì anh “đã hướng dẫn hạm đội chúng ta tiến đến vùng biển có tàu vận tải của bọn Đức một cách rất tài tình”. Và đồng chí thượng tướng làm một động tác nhỏ, tỏ ý chạm cốc với tôi…

Tối hôm ấy chúng tôi đã uống khá nhiều, giờ đây tôi không định kể lại tất cả mọi lần chạm cốc. Điều duy nhất tôi muốn nhắc đến là việc đồng chí thượng tướng bất thình lình đứng lên và đi ra phía cửa. Khi đi qua cạnh tôi, không để tôi kịp đứng lên, đồng chí đã cúi xuống nói khẽ:

– Đồng chí đại úy, mời đồng chí hôm nay đến chỗ tôi một chút!

Chương 6
Khoảng cách xa xăm

Máy bay đã cất cánh. Mưa phùn hòa lẫn trong sương mù, nếu ở trên mặt đất thì chúng tôi chẳng thèm đếm xỉa đến chúng. Nhưng bây giờ, chỉ mấy phút nữa thôi, chúng sẽ trở thành một bộ phận quan trọng trong chuyến bay của chúng tôi. Chuyến bay này cũng giống như những chuyến bay khác, chia làm hai phần: nhiệm vụ và những yếu tố cản trở việc hoàn thành nhiệm vụ.

Chúng tôi lượn một góc rất nhỏ, lọt vào tuyến bay.

Nhiệm vụ của chuyến bay này, hay nói theo cách của đồng chí thượng tướng “nhiệm vụ đặc biệt” của chuyến bay này là: một chiến hạm đặc biệt của bọn Đức (rõ ràng nó là một loại tuần dương hạm bổ sung) lọt vào vùng biển của ta, đánh phá cảng bí mật, hiện nay nó đang quấy rối ở phía đông. Nhiệm vụ của tôi là tìm ra nó và đánh chìm nó càng nhanh càng tốt. Vì có một đội tàu vận tải vật tư quân sự của ta đang tiến vào vùng biển phương Bắc và đang tiếp cận cảng bí mật. Tóm lại, trên vùng biển hòa bình, một chiến hạm to như thế có thể gây ra bao điều nguy hại là điều rất dễ nhìn thấy.

Tuy rất khó khăn, nhưng cuối cùng chúng tôi đã đưa máy bay lên độ cao năm nghìn năm trăm mét. Trên độ cao này, ngoài biển mây dày đặc bị khuấy nháo nhào lên như cháo, không còn một thứ gì khác.

Vấn đề ở chỗ: tìm và đánh đắm cho được nó. Nhiệm vụ trước phức tạp tới mức hầu như không thể nào so sánh được với nhiệm vụ sau. Khi tôi chữa lại vị trí toàn bộ các đảo ở phía đông trên bản đồ của thượng tướng, ông tỏ ra hết sức kinh ngạc.

– Trước kia đồng chí đã đến đây rồi à?

– Chưa bao giờ ạ.

Ông không hiểu được rằng, tôi có thể nói là đã đến, cũng có thể nói là chưa đến đấy. Bản đồ quần đảo Nordenskiöld này là do đội thám hiểm Norda hiệu chỉnh hồi trước chiến tranh. Tôi tuy chưa đến đây, nhưng thuyền trưởng Tatarinov đã từng đến đây. Vì thế, về mặt tư tưởng, tôi đã từng theo ông chu du hàng nghìn lần trên những hòn đảo ấy.

Bác sĩ Ivan Ivanovich nói rất chí lí: mọi sự cố gắng đều không vô ích! Cuộc sống như một dòng thác chảy ngầm trong lòng đất, nó xuyên qua bóng tối, qua sự yên tĩnh của đêm dài vô tận. Nó chảy lúc về hướng đông, lúc về hướng tây, lúc thẳng hướng, lúc lại như máy bay của chúng tôi đang xuyên qua các lớp mây, đột ngột lọt vào một khoảng trời trong, hướng về phía mặt trời và ánh sáng… Phải chờ đến khi lao được ra ngoài, mới cảm thấy hết rằng những sức lực bỏ ra là không vô ích!

Tôi luôn luôn nghĩ thế này: nếu tôi tìm được Katya, nếu chúng tôi chung sống ở phương Bắc thì rồi cuộc sống của chúng tôi sẽ như thế nào? Chắc chắn là những hôm như hôm nay trước khi tiến hành cuộc bay, vào lúc ba giờ đêm, tôi sẽ ghé qua nhà và nàng sẽ thức dậy đón tôi với bộ mặt hồng hào, với đôi mắt ngái ngủ đáng yêu. Có lẽ lúc đó tôi sẽ đến bên nàng, hôn nàng và trong giây lát nàng liền hiểu ngay rằng lần này thượng tướng đã giao cho tôi một nhiệm vụ quan trọng và lý thú như thế nào.

Những ý nghĩ như thế đã đến với tôi hàng trăm hàng nghìn lần, nhưng không biết rồi đây còn có dịp thực hiện được không?

Cũng như dạo sống ở Sarabuz, Leningrad, Vladivostok, sau khi bị tôi đánh thức, nàng ngồi cùng tôi uống cà phê. Nàng mặc chiếc áo khoác dài và tết tóc thành bím để tiện nằm. Trong lúc đang âu yếm nhìn tôi, nàng chợt đứng dậy và đi đâu đó, thì ra nàng đã để dành cho tôi một món ăn ngon – cả hai chúng tôi đều thích ăn qua anh đào cay hoặc quả ô-liu. Và sau đó cả tổ bay chúng tôi đều được ăn quả ô-liu hoặc quả anh đào cay và hết lời khen ngợi vợ tôi.

Đó là Katya của tôi. Nàng là một con người thanh tao lịch lãm và hết sức cao thượng, ở nàng có một tình yêu nồng nàn say đắm mà đến lúc chết tôi cũng không sao quên được. Thế mà giờ đây, về nàng, ngoài cái điều duy nhất tôi có thể biết được là nàng không còn ở bên cạnh tôi nữa, tôi không được biết gì hơn. Dầu sao, đấy cũng là một trong những nguyên nhân phải tìm cho ra tàu địch và tiêu diệt nó ngay.

– Đồng chí hoa tiêu, chú ý hướng bay.

Hướng bay của phi công và hướng bay của hoa tiêu lệch nhau ba độ. Khi chúng tôi bỏ ra khỏi túi những hộp sắt đựng thuốc lá, đèn pin, bật lửa, thì hướng bay hoàn toàn khớp nhau.

Tôi vừa mới nghĩ những gì nhỉ? À, nghĩ về Katya. Tôi đang nghĩ đến mảnh đất mà tôi đang bay ở bên trên nó, đó là nơi mà tôi và nàng đã từng chuẩn bị đi đến mà mãi mãi vẫn chưa đến được.

Lúc đầu chẳng phải là tôi đã từng đinh ninh rằng rồi sẽ có một ngày tôi ngồi máy bay đến nơi này đấy sao? Chẳng phải tôi đã từng vạch ra đường bay này một cách hết sức chính xác, chính xác tới mức không lệch quá nửa độ đó sao? Và tuyến bay này chẳng phải là hoàn toàn giống như cảnh trong một giấc mơ hồi còn nhỏ của tôi, rằng các thủy thủ trên tàu “St. Maria” đã phải nhắm nghiền hai mắt lại vì sợ ánh sáng chói chang ở vùng này đó sao? Họ bước đi, đằng trước họ là một người to lớn mang ủng lót lông…

Nhưng tất cả những cảnh tượng đó đều nằm trong một giấc mộng. Tôi cố gạt cơn mộng ấy đi. “Đất mới” không còn xa mấy nữa.

*

*  *

Nếu kể lại tỉ mỉ quá trình tìm kiếm chiếc hạm địch thì mọi người sẽ cảm thấy khô khan vô vị. Mặt biển Bắc cực chỗ nào cũng giống nhau, tìm cho ra một chiến hạm đã được ngụy trang kỹ giữa mặt biển mênh mông là việc rất khó khăn. Chúng tôi bay hết từ căn cứ này sang căn cứ khác, hầu như bay liền trong hai tuần lễ. Có lần chúng tôi bay liên tục bảy tiếng đồng hồ liền. Bay ít giờ sẽ đỡ vất vả hơn, chẳng hạn như lần này sau khi bay hai vòng trên biển Kara, chúng tôi quay về Đất mới, nhưng suýt nữa thì không tìm ra nó. Sau kiểm tra thấy còn nhiên liệu, chúng tôi bình tĩnh cho máy bay lượn những vòng nhỏ trong màn sương mù dày đặc bên trên Đất mới. Chúng tôi quả là đã gặp vận may, nếu như không có cơn gió mạnh đẩy dạt đám sương mù dày đặc ấy đi, tạo thành một khe sáng nhỏ, thì e rằng tôi đã không thể hoàn thành quyển sách này. Chúng tôi vội vàng cho máy bay men theo khe hở ấy và tranh thủ hạ cánh.

Rõ ràng tất cả những điều bất hạnh đã xảy ra đó là kết quả của cơn giận dữ của Chúa trời với chúng tôi. Có một lần, đứng về phía chúng tôi mà nói thì thật là chẳng có gì sai trái cả. Nhưng Chúa lại chơi khăm chúng tôi, bày ra trước mắt chúng tôi không phải một hoặc hai mà đến những năm mặt trời. Đấy là những ông “mặt trời giả” mà trong văn học đã từng được miêu tả. Nhưng khi nhìn thấy chúng cứ treo lơ lửng mãi ở trên đầu, chúng tôi bất giác nhớ đến những câu chuyện mang nặng màu sắc tôn giáo cổ xưa.

Một lần khác, vào dịp chúng tôi đi thuyền độc mộc ra đảo, thấy có đến hàng triệu hải âu Bắc cực với màu lông đen trắng nổi bật, đỗ dày đặc trên bờ đảo dài có đến hơn một ki-lô-mét. Trông xa như ở đó được rắc lên một lớp muối dày. Đám hải âu đập cánh, gọi nhau lao nhao. Có những chú bị trượt chân ngã chúi xuống, lại có những chú lấn huých xung quanh để tranh một chỗ đứng trên mặt đá thoai thoải. Trong mớ âm thanh hỗn loạn đó vẫn có thể nghe rõ những tiếng kêu nổi bật, cũng tựa như trong một cái chợ huyên náo, vang cao lên tiếng gào chửi của những bà lắm điều. Trước cảnh tượng ồn ào, hỗn tạp đó chỉ có thể nhìn thoáng qua, hoặc tốt hơn hết là lánh xa nó ra. Nhưng không biết cậu báo vụ viên của chúng tôi đã đọc được ở đâu một câu chuyện nói về một hải âu đầu đàn, và xúi quẩy hơn nữa là cậu ta vừa phát hiện có hai hòn đảo lớn như nhau nằm kề bên nhau bị bầy hải âu chiếm cứ. Cậu ta nã một phát súng, giết chết con hải âu đầu đàn. Vì phát súng chết tiệt ấy mà chúng tôi phải chịu đựng một đòn trừng phạt thật khốn khổ. Thật chúng tôi chẳng còn nhìn thấy trời đất gì nữa! Hàng nghìn hàng vạn con hải âu la ó ầm ĩ, bay rời khỏi đảo và ào ào lao về phía chiếc thuyền nhỏ của chúng tôi. Một trận tiếng đập cánh nghe dữ dội như có một cơn bão từ trên trời ập xuống đầu chúng tôi. Sau vụ này, chúng tôi phải bỏ ra một ngày một đêm ròng rã để kỳ cọ con thuyền và tắm giặt, thậm chí trong một túi áo đã cài kín nắp, tôi cũng tìm thấy phân hải âu.

Nói chung lại hai tuần lễ ở trên vùng Đất mới là hai tuần hết sức gian truân. Tuy trong thâm tâm tôi biết rằng cần phải đi tìm chiến hạm của địch ở một vùng biển xa hơn về phía đông. Nhưng rồi lần cất cánh nào tôi cũng nuôi hy vọng là có thể tìm thấy nó ở ngay trong vùng này. Chúng tôi quần đi đảo lại trên mặt biển không biết đến bao nhiêu lượt, mãi đến khi nhiên liệu sắp cạn và cậu hoa tiêu hỏi tôi, giọng lạnh lùng: “Về chứ?” Chúng tôi mới quay trở về nhà. “Nhà” của chúng tôi là hai dãy núi hoang to lớn, hiểm trở, một nằm về phía tây, một nằm về phía đông, cùng một thung lũng đầy tuyết và băng.

Ngày kết thúc cuộc sống trên Đất mới cuối cùng đã đến với chúng tôi. Về giây phút tuyệt diệu này, cũng cần kể rõ một chút.

Lúc ấy, tôi đứng trong hầm máy bay. Trên nóc hầm treo lủng lẳng những con chim đã bị bắn chết. Trên bốn bức tường treo những bộ da hải cẩu khô cứng. Hai đứa trẻ mặc những chiếc áo da kín cổ mà chúng vẫn thường mặc, đi chơi la cà trên bờ biển, trông như hai con đà điểu. Mẹ của hai đứa trẻ thấp bé như một cô gái, bố chúng cũng gầy nhỏ như vậy. Một cái đầu nhỏ nhô ra ngoài chiếc áo da nai, chúng tôi nói chuyện với nhau khá thoải mái. Tôi còn nhớ, lúc đó chúng tôi nói với nhau về tình hình quốc tế. Tuy trong câu chuyện của mình, tôi đã dùng đến những tài liệu thu nhặt được trong một tờ báo “Sự thật” đã rất cũ, để chứng minh rằng bọn Đức đã đến lúc mạt vận, không sao tự cứu vãn nổi. Nhưng anh bạn của tôi đã coi đó là một tin mới toanh và anh ta định ngay trong ngày hôm đó đến kể cho một người bạn ở tương đối “gần” – chỉ cách khoảng hai trăm ki-lô-mét – nghe. Người vợ thấp nhỏ của anh ta tuy có vẻ không hiểu biết mấy về chuyện chính trị, cũng gật cái đầu có mớ tóc đen nhánh được cắt theo hình trăng non và luôn miệng nói xen vào.

– Vâng, vâng, đúng thế!

– Anh có muốn ra mặt trận không? – Tôi hỏi anh bạn địa phương.

– Muốn chứ!

– Anh không sợ à?

– Có gì mà đáng sợ kia chứ?

Vào giữa lúc này tôi chợt nhìn thấy cậu hoa tiêu đang chạy lại phía tôi. Cậu ta chạy lại từ chỗ đỗ của máy bay.

– Có lệnh chuyển địa điểm!

– Đi đâu?

– Đến thành phố Zapolyarye!

Rõ ràng là cậu ta vừa nói đến thành phố “Zapolyarye”. Điều chúng tôi đến Zapolyarye có nghĩa là đưa chúng tôi đến đúng nơi mà tôi vẫn nghĩ rằng cần phải đến đó để truy lùng hạm địch. Đấy là điều rất hợp lý, song tôi vẫn không khỏi ngạc nhiên, có lẽ vì đó chính là thành phố Zapolyarye của tôi!

– Không có lẽ!

Cậu hoa tiêu lại làm ra cái vẻ lạnh lùng, thản nhiên thường ngày kiểu Latvia của mình.

– Đồng chí ra lệnh kiểm tra máy bay chứ?

– Không cần.

– Bao giờ thì chúng ta cất cánh?

– Sau hai mươi phút nữa.

Chương 7
Lại ở thành phố Zapolyarye

Con đường từ sân bay về thành phố không phải là con đường bình thường, mà là một con đường ngập lá cây tuyết tùng[80]. Khi nhìn thấy những lớp lá tuyết tùng trải dày trên mặt đường này, tôi chợt nhớ ra rằng đã khá lâu tôi chưa quay lại thành phố này, nơi tượng trưng thời thơ ấu của tôi và là nơi mà suốt cả đời mình, tôi sẽ gửi vào đấy những ước mơ táo bạo nhất.

Tôi không tìm được ngay phố nhà của bác sĩ Ivan Ivanych. Vì vào thời kỳ “của tôi”, trên phố này chỉ có một dãy nhà, và chính đó là dãy nhà của bác sĩ. Hồi ấy tất cả những ngôi nhà khác đều chỉ mới tồn tại trong kế hoạch của Hội đồng Hành chính khu mà thôi. Vậy mà giờ đây, ngôi nhà nhỏ gọn ấy, nơi tôi đã từng ngủ lại nhiều đêm và đọc quyển nhật ký của người hoa tiêu tên là Klimov, nay bị che khuất bởi những ngôi nhà cao lớn xung quanh. Những buổi tối của thời thanh xuân đáng yêu làm sao! Mặt sàn gỗ của căn phòng bên cạnh kêu lên kin kít bởi bước chân của Volodya. Đột nhiên bác sĩ bắt chước tiếng vịt, kêu lên mấy tiếng rồi vung mạnh tay, đọc lên một đoạn sách mà ông thích. Giữa lúc đó bà Anna Stepanovna đi lại phía tôi. Bà là người phụ nữ mà ta hoàn toàn có thể tin tưởng, có thể kể cho bà nghe tất cả mọi chuyện. Bà có thân hình cao lớn, tính tình thẳng thắn, đối xử với mọi người rất công minh. Bà lặng lẽ đặt trước mặt tôi một đĩa thức ăn buổi sáng.

… Cho đến bây giờ bà vẫn chưa bị còng lưng, vẫn chưa chịu khuất phục trước những nỗi đau khổ. Chỉ có mái tóc kia là bắt đầu điểm bạc và mấy nếp nhăn đã hằn rõ bên mép. Từ nét mặt và thân hình của bà, toát ra một sức sống khỏe khoắn và một cái gì rất giống đàn ông của những phụ nữ đã có tuổi.

– Bây giờ xưng hô với anh thế nào nhỉ? – Bà dè dặt lên tiếng. Sau khi gặp nhau ở giữa vườn hoa nhỏ nằm trước mặt nhà, chúng tôi đã cùng nhau đi vào phòng ăn. Gian phòng này vẫn hoàn toàn giữ được bộ mặt cũ của nó: mặt sàn màu vàng, sạch bóng, bên trên lót một tấm thảm kiểu nông thôn. – Hồi đó anh còn bé lắm, bao nhiêu năm đã trôi qua rồi nhỉ? Mười lăm năm hay hai mươi năm nhỉ?

– Mới mười chín năm thôi, bác Anna Stepanovna ạ. Bác cứ gọi cháu là Sanya như ngày trước ấy. Đối với bác, cháu mãi mãi là Sanya.

Chỉ cần nhìn qua cái vẻ của tôi là bà biết ngay rằng tôi đã biết hết chuyện của Volodya, nhưng mãi bà vẫn không nhắc đến tên cậu ta. Tôi nghĩ rằng hành động này của bà hoàn toàn xuất phát từ một thiện ý. Bà không muốn trong chốc lát tôi phải chia sẻ gánh nặng đau khổ của bà. Tôi vừa định nói đến thì bà liền gạt đi, rằng: “Cái đó sẽ nói đến sau!”

– Anh đến đây với chúng tôi có việc gì không? Anh sẽ ở lại đây có lâu không? Thấy anh khỏe tôi rất mừng!

– Cháu sẽ ở lại đây không lâu đâu, bác Anna Stepanovna ạ. Nội nhật hôm nay chúng cháu đã phải bay rồi.

– Chà, khá lắm. Bây giờ đã là phi công hải quân, lại được thưởng Huân chương nữa, – bà nói giọng đầy tự hào như sung sướng thay cho tôi. – Chuyến này cháu từ mặt trận nào về thế?

– Cháu từ “Đất mới” về bác ạ. Còn lần trước thì từ thành phố Bắc cực. Tức là từ chỗ bác Ivan Ivanovich đến đấy ạ.

– Tôi không tin.

– Cháu nói thực đấy ạ.

Bà Anna Stepanovna im lặng hồi lâu.

– Nghĩa là anh đã gặp nhà tôi?

– Vâng, cháu gặp bác ấy luôn. Trong thư gửi về cho bác, chẳng lẽ bác ấy lại không nói gì tới chuyện ấy sao?

– Có, có nói đến, – bà Anna Stepanovna đáp.

Lúc này tôi mới chợt hiểu rằng bà cũng biết chuyện Katya. Nhưng tôi không ngắt lời bà, như bà đã ngắt lời tôi khi tôi nói đến Volodya. Còn ai có thể cảm thông một cách sâu sắc và mãnh liệt hơn bà về nỗi xót thương, băn khoăn của tôi? Bà không an ủi tôi bằng những lời nói, cũng không đem nỗi đau khổ của mình so sánh với nỗi đau khổ của tôi. Bà chỉ ôm tôi, hôn lên đầu tôi. Còn tôi, tôi hôn trả lên bàn tay của bà.

– Còn ông già ấy của tôi thế nào? Có khỏe mạnh luôn không?

– Bác ấy rất khỏe ạ.

– Bây giờ ông ấy còn phục vụ trong quân đội là đã quá tuổi rồi đấy, – bà Anna trầm ngâm nói. – Hồi sống ở đây ông ấy rất cởi mở, quen thân với nhiều người. Đã sáu mươi mốt tuổi mà vẫn còn tại ngũ là không phải chuyện đùa đâu. Tôi có thể báo cho bà con ở đây biết tin anh bay đến đây không? Thời gian của anh như thế nào?

Tôi nói rằng tôi có thể ở đây đến tối. Thế là bà vội vàng đặt trước mặt tôi nào bánh mì, nào cá, và cả một cốc rượu nho nhà làm (rượu nho do các gia đình ở thành phố Zapolyarye tự làm lấy đều có vị rất ngon) rồi trùm khăn lên đầu, nói mấy tiếng xin lỗi, đoạn đi ngay ra ngoài.

Về phía tôi, thực ra cũng cần phải đắn đo trước khi trả lời cho bà Anna rằng có nên loan tin tôi đến đây cho bạn bè không. Không đến một tiếng rưỡi đồng hồ sau, một chiếc xe con chạy đến đỗ xịch cạnh vườn hoa nhỏ, tôi ngạc nhiên nhìn thấy toàn bộ các đồng chí trong tổ bay của tôi đều ngồi trong chiếc xe ấy. Cậu bắn súng máy và cậu vô tuyến điện viên cười rộ lên từng hồi, không hiểu bởi duyên cớ gì. Còn cậu hoa tiêu thì ngồi sóng đôi với cậu lái, mơ màng nhả từng cuộn khói tròn lên không trung.

– Sanya, đồng chí Ledkov cho xe đến đón chúng ta rồi đấy, – khi thấy tôi đi ra, anh ta nói. – Lên xe nhanh lên. Chúng ta sẽ ăn sáng ở đấy, sau đó…

– Đồng chí Ledkov nào nhỉ?

– Không biết. Chỉ thấy một chị người cao to đầu choàng khăn chạy vào sân bay, nói rằng có đồng chí Ledkov nào đấy cho xe đến đón chúng ta. Chị này là người của Ủy ban hành chính biên khu.

– Đồng chí Ledkov? Hượm đã, à tôi nhớ ra rồi! Đúng là đồng chí Ledkov rồi!

Đồng chí Ledkov là ủy viên ủy ban hành chính biên khu trước đây bị thương nặng ở chân được tôi và bác sĩ Ivan Ivanovich đưa máy bay đến đón. Ông là một người nổi tiếng trong những người Nenets ở phương Bắc chẳng kém gì Ilya Vylka có tiếng tăm ở Đất mới. Nhân đây xin nói thêm rằng, trước đây không lâu, khi còn ở thành phố Bắc cực, bác sĩ cũng có nhắc đến đồng chí Ledkov, rằng ông ta là một cán bộ có năng lực và mạnh dạn. Chỉ mấy tuần sau khi lên nắm quyền, ông ta đã chuyển được toàn bộ cuộc sống tản mạn của số đông dân du mục phù hợp với nhu cầu chiến tranh.

– Đồng thời, – bác sĩ nói, – ông ta cũng muốn biết anh đã tìm được thuyền trưởng Tatarinov chưa. Anh còn nhớ không, lúc ấy chúng tôi đã từng nóng lòng chờ anh dẫn đội thám hiểm đến.

Ông ấy đã tìm đến những người dân Nenets để hỏi dò, vì theo như ông ấy biết thì trong dân tộc này có lưu truyền một câu chuyện về con tàu “St. Maria”.

Vì thế không có gì khó tưởng tượng rằng đồng chí Ledkov sẽ rất sung sướng đón tiếp chúng tôi ở giữa cái thành phố Zapolyarye này. Giờ đây tôi vẫn còn nhớ láng máng cái dáng vóc của ông ấy, nhưng đến khi nhìn thấy ông ta với trạc người còn khá trẻ, thì tôi không sao khỏi ngạc nhiên. Bộ mặt ông ta rắn chắc như tạc bằng đá hoa cương, trên mép một bộ ria nhỏ cứng, đứng thẳng kiểu Trung Quốc, ông ta đứng trên bậc tam cấp trước tòa nhà dùng làm trụ sở của ủy ban, đón chúng tôi. Lúc ăn cơm, tôi kể cho ông nghe khá nhiều những câu chuyện chiến đấu của bác sĩ Ivan Ivanovich ở hạm đội Phương Bắc. Sau bữa cơm chúng tôi đi thăm xưởng gia công đồ gỗ, và sau đó đến phòng khám bệnh vừa xây dựng xong và một số nơi khác nữa. Ở đâu chúng tôi cũng được mời mọc ăn uống và ở đâu tôi cũng đem chuyện chiến đấu của bác sĩ Ivan Ivanovich ra kể. Đến nỗi về sau bản thân tôi cũng cảm thấy rằng, nếu thiếu bác sĩ Ivan Ivanovich thì cuộc chiến đấu bảo vệ của chúng tôi ở miền Bắc sẽ bị trục trặc.

Tôi đi thăm chơi khắp thành phố Zapolyarye với một niềm hân hoan sâu sắc. Khi tôi rời khỏi nơi đây, thành phố mới có sáu tuổi, thế mà bây giờ nó đã mười lăm tuổi tròn rồi. Một điều rất rõ rệt mà ai nhìn qua cũng thấy ngay là thành phố này đã không để quãng thời gian ấy trôi qua một cách vô ích, nhất là ba năm quý báu nhất hiến dâng cho chiến tranh Vệ quốc.

Nếu đi sâu quan sát, bạn có thể nhận thấy một cách dễ dàng hơi thở của chiến tranh qua rất nhiều sự vật, trong cái thành phố còn cách mặt trận những hai nghìn năm trăm cây số này. Bến cảng vẫn như xưa, vẫn có những người chờ đáp tàu đi Karskaya. Nhưng dọc theo các cầu tàu không thấy bóng những con tàu buôn của nước ngoài nữa, không còn thấy bóng những người khách da đen náo nhiệt đi lại trên đường phố nữa. Tuy rất nhiều bè mảng vẫn từ thượng nguồn của các dòng sông Yenisey, Angara, Tunguska hạ xuôi về “chợ gỗ”. Tuy trên những bè mảng đó vẫn có những chiếc chòi nhỏ, từ đó quyện lên những làn khói xanh lam nhè nhẹ và trên những sợi dây chằng vẫn thấy phơi quần áo, tất cả những cái đó đem đến cho làng Protoca trên mặt nước này một không khí yên lặng thái bình. Nhưng dưới con mắt của những người có kinh nghiệm thì rất dễ nhận ra rằng những đống gỗ kết thành cái làng thái bình trên mặt nước ấy quyết không phải dùng vào mục đích hòa bình.

Nhưng buổi tối, khi chúng tôi đến Medvezhy Log thì tôi hết sức ngạc nhiên trước một cảnh tượng hết sức bất ngờ. Trước kia nơi đây chỉ có ngôi chòi của anh bạn Udagir, người dân tộc Evenki[81] của tôi. Thế mà bây giờ ở đây đã mọc lên hai tòa nhà lầu hai tầng rất khang trang rộng rãi. Tôi có cảm giác ở nơi này, giữa thời “trước” và “sau” chiến tranh có một nhịp cầu bắc qua. Cuộc sống của chúng ta chẳng những phản ánh một cuộc sống không ngừng tiến công, mà còn tỏ rõ sự lớn mạnh và vững vàng trong sự nghiệp vĩ đại xây dựng miền Bắc cực xa xôi.

Có một số việc cần giải quyết nốt trước khi bay, nên tôi để cho cậu hoa tiêu và cậu bắn súng máy về sân bay trước, còn mình thì lưu lại trong phòng làm việc của đồng chí Ledkov cùng với ông ta.

Bà Anna Stepanovna đã ra về. Chúng tôi hẹn nhau là trước khi cất cánh thế nào cũng đến tận nhà chào bà.

– Nào, đồng chí nói cho thật, – Ledkov lên tiếng. – Cái ông già ấy của chúng tôi làm ăn ra sao ở đằng ấy? Cần nhớ rằng thiếu ông ấy chúng tôi như thiếu một cánh tay đấy.

– Ý đồng chí muốn nói gì?

– Điều ông già về, cho ông ấy phục viên. Người ta đã quá tuổi lâu rồi.

– Không được đâu, ông ấy không chịu nằm lại đây đâu, – tôi nói giọng khẳng định vì nhớ lại cái vẻ giận dữ của Ivan Ivanovich khi đại đội trưởng không để ông tham gia vào cuộc hành trình mạo hiểm của tàu ngầm. – Hay là tạo điều kiện cho ông già về phép nghỉ một chuyến? Chứ lúc này mà bắt ông ấy nghỉ hẳn thì ông ấy không chấp nhận đâu.

Tôi dùng chữ “lúc này” là có ý chỉ giai đoạn sắp tới, sắp kết thúc chiến tranh, không ngờ đồng chí Ledkov lại hiểu sai ý tôi. Ông cho rằng “lúc này” là thời gian sau khi Volodya hy sinh.

– Vâng, thật đáng tiếc cho Volodya, – ông nói. – Nó là một đứa trẻ hết sức trung hậu và chất phác! Cháu nó làm khá nhiều thơ. Đồng chí có biết không, đã có lần bác sĩ bí mật gửi thơ của nó đến cho Gorky xem, về sau giữa Gorky và Volodya có thư từ qua lại. Chúng tôi có rút ra một câu trong thư của Gorky gửi cho Volodya làm khẩu hiệu cho trường phổ thông.

Ông chỉ cho tôi xem câu khẩu hiệu ấy, tôi đọc: “Không có trẻ em ở nơi nào trên thế giới này gian khổ hơn các cháu. Nhưng các cháu hãy bằng công việc trong tương lai của mình, làm cho trẻ em toàn thế giới đều trở thành những dũng sĩ đáng kiêu hãnh như các cháu”. Bên trên câu khẩu hiệu hành động xuất sắc ấy là hình vẽ Gorky từa tựa như người Nenets.

Chúng tôi ngồi trên chiếc đi-văng đặt cạnh cửa sổ lớn. Từ đó nhìn ra ngoài chỉ có thể nhìn thấy những quãng đường mới đắp kéo dài từ bờ sông vào tận khu rừng già. Xưởng gia công gỗ không ngừng nhả khói, những chiếc cần cẩu chạy qua chạy lại giữa những đống gỗ đầy ộn cạnh chợ. Xa xa là những mảng rừng non xanh mượt…

Trong lúc hai chúng tôi ngồi im lặng không nói lời nào, thì bên ngoài cửa sổ đang diễn ra một cuộc nói chuyện không có âm thanh rất trang nghiêm. Cuộc nói chuyện âm thầm đó bắt đầu diễn ra trong cái khoảnh khắc những người Xô Viết lần đầu tiên tiến vào vùng đất liền bờ sông Yenisey đã từ lâu bị con người quên lãng.

Tôi liếc mắt nhìn đồng chí Ledkov. Ông đứng dậy đi cà nhắc (một chân ông là chân giả) đến trước cửa sổ. Trên khuôn mặt nghiêm trang và hum húp tựa như gương mặt của người Mông Cổ ấy sáng long lanh một đôi mắt rất thông minh. Một niềm xúc động thoáng lướt qua mặt ông. Và tôi lập tức hiểu rằng ông đang đánh giá các giây khắc ngắn ngủi ấy.

– Các đồng chí đã làm rất nhiều việc, – tôi nói.

– Có gì đâu. Chúng tôi mới bắt đầu thôi. Đây chỉ là bước đi thứ nhất, – ông đáp. – Hồi chưa nổ ra chiến tranh, chúng tôi cũng đã từng nghĩ rằng mình đã làm được khá nhiều việc. Nhưng bây giờ tôi mới thấy rõ rằng chúng tôi chỉ mới làm được có vài ba việc trong đống công việc nhiều đến hàng nghìn hàng vạn…

Lúc từ biệt, tôi hỏi ông về chuyến đi vừa qua xuống các bản làng của người Nenets, ở đấy đang lưu truyền những mẩu chuyện về con tàu “St. Maria”. Có phải ông đã từng đến đó và đã từng hỏi những người Nenets không.

– Tất nhiên là tôi đã đến với họ. Đó là một bản của dân tộc Yaptungay.

– Kết quả thế nào?

– Tôi đã tìm thấy.

Chợt tim tôi đập rộn lên như một chú bé mười bảy tuổi.

– Thế là thế nào? – Tôi cố hỏi bằng giọng trấn tĩnh.

– Chẳng những tìm được mà còn ghi lại tỉ mỉ. Nhưng bây giờ tôi không nhớ rõ để những thứ ấy ở đâu rồi, – ông nhìn sang phía chiếc giá sách chất rất nhiều cặp văn kiện và những cuộn giấy to tướng, nói. – Đại thể tình hình như thế này: Đã rất lâu về trước, từ cái thời ông nội tôi còn sống kia, có một thủy thủ tự dưng xuất hiện trước những người Yaptungay. Anh ta là thủy thủ của một thuyền săn bị băng đánh đắm trên biển Kara. Theo lời người thủy thủ này thì bọn họ có mười người được cứu sống, và họ đã sống qua mùa đông trên một hòn đảo ở phía bắc bờ Taymyr. Sau đó họ bắt đầu đi về phía đất liền. Nhưng trên đường đi họ đã bị chết rất nhiều. Nhưng anh ta “không cam chịu chết ở một chỗ”, nên tiếp tục đi về phía trước. Và thế là anh ta đã tìm được đến chỗ ở của những người Yaptungay.

– Anh ta có để tên lại không ạ?

– Không, sau đó không bao lâu thì anh ta chết. Tôi đã ghi lại như thế này: “Anh ta đến, nói rằng mình sẽ sống. Nhưng vừa nói xong thì chết ngay”.

Trong phòng của Ledkov treo một tấm bản đồ vùng biển Kara của người Nenets. Tôi lần theo bản đồ tìm được tuyến đường quen thuộc đến quần đảo Nga, eo biển Sterlegov và cửa sông Pyasina…

– Những người Yaptungay sống ở khu vực nào?

Ledkov chỉ lên bản đồ. Thực ra khi ông chưa chỉ, tôi cũng đã dùng mắt vạch ra đường ranh giới phía bắc của khu vực ấy một cách chính xác.

– Anh ta là thủy thủ của tàu “St. Maria”.

– Anh cho rằng như thế ư?

– Chúng ta hãy tính toán xem. Theo lời người thủy thủ ấy thì có mười người được cứu thoát ra khỏi con tàu bị đắm.

– Đúng thế, mười người.

– Hoa tiêu Klimov dẫn theo mười ba người. Vậy là còn lại trên tàu mười hai người. Trong đó thợ máy Tiss và thủy thủ Skachkov đã hy sinh ngay trong năm đầu tiên của cuộc thám hiểm, nên còn lại mười người. Nhưng vấn đề không chỉ ở chỗ đó. Trước đây tôi đã có thể chứng minh cả con đường mà họ đã đi qua, sai số không quá nửa độ. Nhưng lúc đó còn một chi tiết tôi chưa tìm ra là họ đã đi đến sông Pyasina chưa.

– Thế bây giờ?

– Bây giờ thì rõ cả rồi.

Tôi chỉ lên một điểm trên bản đồ. Nếu như ngày nay, trên trái đất này còn lưu lại những dấu vết của đoàn thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov, thì những dấu vết đó chắc chắn là in trên khu vực này…

– Bác Anna Stepanovna thân yêu, thật là không phải với bác, cháu ngồi đằng ông Ledkov lâu quá, – buổi tối khi đến nhà bà Anna Stepanovna, tôi thấy bà đang ngồi bên cạnh bàn ăn đã bày sẵn chờ tôi, tôi liền xin lỗi. – Bây giờ cháu lại phải đi ngay rồi. Trước khi đi cháu xin hôn bác.

Chúng tôi ôm hôn nhau.

– Bao giờ thì anh trở về?

– Ai mà biết được bao giờ? Có thể ngày mai, cũng có thể chẳng bao giờ cả.

– “Chẳng bao giờ”, đó là những chữ rất đáng sợ, – bà thở dài nói và làm dấu thánh. – Anh đừng nói gở, rồi anh sẽ trở về. Anh sẽ sống rất hạnh phúc. Tất cả người già chúng tói đều cầu phúc cho anh.

… Đêm khuya. Chỉ khi nào nhìn vào mặt đồng hồ mới có thể biết được lúc này là đêm khuya. Chúng tôi cất cánh ra đi từ thành phố Zapolyarye. Vầng mặt trời đỏ rực treo lơ lửng trên không. Những dải mây màu lông vịt bay lướt qua và lớn lên rất nhanh, tựa như những đụn khói than phụt ra từ đầu máy tàu hỏa.

Phải chăng lúc này tôi đang nghĩ đến một ngày mà suốt đời tôi hằng mong đợi? Không phải! Lúc nãy tôi không tham gia vào tổ kiểm tra máy, nên bây giờ cứ băn khoăn, không biết máy móc đã được kiểm tra tốt chưa.

Chương 8
Chiến thắng

Chúng tôi xuất kích lúc hai giờ đêm và đến lúc bốn giờ rưỡi đã đánh chìm chiếc pháo hạm của bọn Đức. Đúng là chúng tôi không được tận mắt nhìn thấy cảnh chìm của nó. Nhưng đích thực là sau khi ăn quả ngư lôi của chúng tôi, như lời của các đồng chí hải quân thường nói, nó bắt đầu “độn thủy”, nghĩa là nó chựng ngay lại và lập tức bị mất hút trong đám khói hơi nước mù mịt.

Nói gọn lại thì toàn bộ câu chuyện này xảy ra đại thể như vậy. Khi còn chạy, chiếc hạm ấy đã chạy với cái vẻ hết sức ung dung bình thản, khiến xảy ra một cuộc tranh luận nhỏ giữa tôi với cậu hoa tiêu. Chúng tôi tranh cãi với nhau nó có phải là hạm tàu của hạm đội miền Bắc chúng ta không. Sau khi khẳng định là không phải, chúng tôi liền rời ra khỏi chiến hạm, theo thói quen của cậu hoa tiêu. Sau đó vòng gấp lại, đâm bổ về phía mục tiêu.

Rất tiếc là tôi không thể kể ra đây được những động tác khá phức tạp mà tôi đã phải dùng đến để cố gắng phóng ngư lôi thật chính xác vào mục tiêu. Đường bay của chúng tôi gần như một con số 8 tròn trĩnh. Trên đường bay đó, tại điểm giao tôi đã phóng đạn hai lần, lần đầu không đạt kết quả. Sau đó chúng tôi bắt đầu “bò” ra xa, nói như thế thực không sai chút nào, vì bọn Đức nào có chịu ngồi không bó tay chờ chết.

Lần thứ nhất lao vào mục tiêu, cậu phụ trách phóng đạn thét lên:

– Có khói trong khoang lái!

Lần thứ hai lao vào mục tiêu, tôi nghe ba tiếng va chạm rất mạnh. Nhưng lúc đó tôi đang cắn chặt răng, lao thẳng vào chiến hạm của quân giặc, nên không có thì giờ nghĩ đến những thứ khác. Còn bây giờ thì tôi hoàn toàn có đủ thời gian để chứng minh rằng lúc đó máy bay của chúng tôi đã bị bắn hỏng. Xăng và dầu nhờn chảy tung tóe ra ngoài. Nếu cậu hoa tiêu không nhanh tay sử dụng một phương pháp đặc biệt, thì tôi đã bị thiêu cháy từ lâu rồi. Khi máy bay đang ở trên đầu mục tiêu, chiếc mô-tơ bên phải bỗng tự dưng tăng vọt tốc độ lên đến mức kinh khủng.

Tất nhiên là chúng tôi có mang theo một số xuồng cấp cứu phòng khi rơi xuống biển. Lúc này hoàn toàn đã có thể ra lệnh cho cả tổ bay nhảy dù. Chúng tôi đã từng tập dượt nhảy dù trong tình huống này trên mặt hồ yên tĩnh gần vùng Arkhangelsk. Lúc ấy chúng tôi đã trải qua những giờ phút rét cóng người khi vừa chui từ dưới nước lên. Nhưng ở đây, ở phía dưới chúng tôi kia, không phải là mặt nước hồ yên tĩnh mà là một lớp băng dày, nhác trông đã thấy rợn người.

Tôi không định kể ra đây tất cả mọi chi tiết đã xảy ra trong chuyến bay mà các đồng chí trong tổ bay đã báo cáo, bởi nó rất nhiều, nhiều hơn cả những điều tôi muốn nghe. Tôi còn nhớ, sau khi báo cáo cho tôi những tin tức đáng buồn, cậu hoa tiêu hỏi tôi:

– Sanya, chúng ta vẫn bay tiếp chứ?

Không bay tiếp sao được. Chúng tôi chui vào một đám mây lớn. Tôi nhìn thấy cái bóng in màu sặc sỡ của thân máy bay xuống tầng mây phía dưới. Hiềm một nỗi là máy bay đang mỗi lúc một tự xuống thấp. Về phần tôi, quả thực là không phạm sai lầm gì trong cương vị chỉ huy của mình. Đột nhiên máy bay nghiêng hẳn sang một bên. Nếu đúng là trên đời này có thần chết, thì rõ ràng là chúng tôi đã nhìn thấy bộ mặt của nó qua đôi cánh của chiếc máy bay trong lúc nó đang đâm sầm xuống mặt bể.

… Chính tôi cũng không rõ mọi việc xảy ra như thế nào, nhưng cuối cùng thì tôi đã đưa máy bay thoát ra khỏi vòng nguy hiểm. Để giảm nhẹ trọng lượng máy bay, tôi ra lệnh ném giá đỡ của súng máy. Mười phút sau, bản thân chiếc súng máy cũng bị quẳng xuống biển.

– Sanya, chúng ta vẫn bay tiếp chứ?

Tất nhiên phải bay tiếp! Tôi hỏi cậu hoa tiêu còn cách bờ biển bao xa. Cậu ta trả lời là không còn xa nữa, chỉ cần bay khoảng hai mươi sáu phút nữa thôi. Nhưng rõ ràng là cậu ta nói dối để tôi được yên tâm, chứ tôi biết ít ra cũng phải bay đến ba mươi phút nữa mới đến bờ.

Trong đời mình, đây không phải là lần đầu tiên tôi sốt ruột đếm từng phút thời gian. Đã từng có những lần, tôi ghìm nỗi bất an trong lòng, tuyệt vọng và căm giận đếm từng phút một trôi qua. Có những lúc tôi cảm thấy chúng lăn đi nặng nề, chậm chạp như những tảng đá khổng lồ nghiền qua trái tim, tôi đau đớn chờ đợi, chờ đợi cái giây khắc trôi qua của những tảng đá thời gian.

Lần này tôi không khoanh tay ngồi im. Như một kẻ cuồng nhiệt, tôi hăm hở xô đẩy, thúc giục lão già thời gian lao nhanh về phía trước. Và cũng bởi sự cuồng nhiệt đầy xúc động đó, trong lòng tôi thậm chí như dâng đầy một khoái cảm mãnh liệt và đáng sợ.

– Sanya, chúng ta có thể bay tiếp được nữa không?

– Tất nhiên là có thể!

Mà thực, chúng tôi đã bay được đến bờ. Khi cách bờ khoảng một cây số rưỡi, chúng tôi liền cho máy bay xuống thấp để hạ cánh, vội vã đến mức không kịp nhìn vào bờ nữa. Kể cũng lạ, chúng tôi không bị chết chìm dưới đáy biển, mà vừa khéo, hạ cánh trên một bãi cát sát mặt nước. Một đợt sóng lớn chồm vào, phủ ướt chúng tôi từ đầu đến chân. Trong bản tin chiến sự sắp tới của Cục thông tin chắc sẽ đưa tin: “Một máy bay của ta đã không trở về căn cứ”. Nhưng những đợt sóng đang dồn dập phủ lên đầu chúng tôi đây, cùng những nỗi đau đớn căng thẳng mà chúng tôi đã phải chịu đựng trong suốt một tiếng đồng hồ trước khi đưa được máy bay đến chỗ này, nếu đem so sánh với mẩu tin ngắn ngủi kia thì nó còn có nội dung phong phú hơn nhiều lắm!

Tại sao tôi lại đoán rằng đây là vịnh Middendorff, và từ đó quả quyết rằng chúng tôi đã hạ cánh xuống một vùng cách rất xa dân cư? Chúng tôi cũng không rõ. Khi còn bay trên mặt biển, cậu hoa tiêu không có thì giờ và tâm trí để tính toán tất cả mọi thứ. Điều duy nhất mà cậu ta quan tâm là đưa máy bay đến một bờ biển nào đó.

Đến bây giờ vì tôi ra lệnh phải cố định máy bay lại, nên cậu ấy cũng chưa có thì giờ tính toán lại. Chúng tôi làm việc cật lực, cho đến khi lần lượt gục xuống trên mặt cát, giữa những tảng đá bị ánh nắng mặt trời sưởi nóng. Chúng tôi nằm im lặng nhìn lên bầu trời trong xanh mênh mông không một gợn mây, không một vết bẩn. Mỗi chúng tôi đều nghĩ về những chuyện riêng của mình, mà chuyện riêng của từng người thì đều được quyết định bởi một cảm giác chung “chiến thắng!”.

Chúng tôi nằm im và kiệt sức, đến nỗi không buồn phủi những đám cát dính trên mặt, nhưng biết rằng chúng đang rơi dần xuống sau khi đã được mặt trời hong khô. Thế là chiến thắng rồi. Chiếc tẩu thuốc đeo lủng lẳng trên ngực cậu hoa tiêu đã tắt ngấm từ lâu, đột nhiên cậu ta ngáp rõ to, chiếc tẩu lăn sang một bên rơi xuống mặt cát. Thế là chiến thắng rồi. Ngoài việc nằm im ngắm nghía bầu trời xanh thẳm hết sức uy nghi và cảm giác lớp đá sạn phía dưới cánh tay ấm dần lên, thực không còn muốn gì nữa. Thế là chiến thắng rồi.

Tất cả đều là thắng lợi, ngay cả cái đói giờ đây cũng là một thắng lợi. Số bánh mì bà Anna Stepanovna đã gói cho tôi mang theo ăn dọc đường đang để trên máy bay, nhưng tôi không sao tự ra lệnh cho mình đứng dậy đi lấy được…

Công việc kiểm tra máy bay của chúng tôi không có gì đáng nói nhiều. Cậu bắn súng máy báo cáo rằng trong khoang ngồi có khói. Rõ ràng đó là nguyên nhân về sự có mặt của viên đạn bắn lên từ hạm địch. Nếu không tính khoảng vài trăm vết đạn mà chiếc máy bay này đang mang trên mình thì diện mạo bên ngoài của nó còn đẹp đẽ hơn nhiều so với những chiếc mà trước đây tôi đã từng phải cưỡng bức hạ cánh. Nhưng nó có một khuyết tật cơ bản là không thể cất cánh được nữa, và với số dụng cụ đồ nghề trong tay, chúng tôi không thể hồi phục được động cơ của nó.

Chúng tôi đã chén một bữa ra trò: chầu thứ nhất có sữa bột, kẹo sô-cô-la và canh nấu từ sữa khô. Chầu thứ hai cũng ăn canh, nhưng lần này chỉ là canh suông. Trong lúc ăn mọi người quyết định:

1. Cố định máy bay ở nguyên vị trí của nó. Vì nó đang tụt dần vào chỗ cát lún, mà chúng tôi thì không làm sao có đủ sức kéo nó qua mặt bờ biển vừa cao vừa dốc.

2. Cậu bắn súng máy ở lại trông coi máy bay.

3. Đi tìm người đến giúp.

Tôi quên chưa nói đến việc này: trong lúc chúng tôi đang vật vã bay trên mặt biển, cậu phụ trách điện đài nhìn thấy có một đoạn bờ khác có một cái gì giống như là nhà hay một cái giá cao làm bằng gỗ. Nhưng khi máy bay của chúng tôi vào đến bờ thì cái vật ấy bị che khuất, không nhìn thấy nữa. Cũng có thể đó là dấu hiệu hàng hải, một vật kiến trúc rất hiếm khách qua lại. Vì vậy chúng tôi đến đó cũng không hy vọng gì lắm, nhưng may ra không phải thế thì sao?

Nhưng cũng có thể chẳng đi đâu cả. Sau khi ăn cơm, chọn một chỗ kín gió, nằm giữa các tảng đá mà nghỉ ngơi, vừa ngắm nghía những tảng băng màu xanh trong vắt vật vờ trôi qua, vừa lắng nghe tiếng sóng biển vỗ đập rền rền qua các tảng băng. Rất tiếc là máy thu thanh đã bị hỏng, mặc cho cậu phụ trách điện đài loay hoay sửa chữa, nó vẫn lặng câm như một hòn đá cứng.

Nói chung lại là dù sao cũng cần phải đi tìm. Nhưng đi về hướng nào? Rõ ràng là nên đi về hướng có cái dấu hiệu hàng hải kia, vì nó có thể là ngọn hải đăng thắp bằng điện; cũng có thể là đài tín hiệu báo sương mù hoặc một thứ gì đó tương tự như thế.

– Nhưng trước hết cần phải biết rõ là chúng ta hiện đang ở đâu? – Tôi hỏi cậu hoa tiêu.

Có đến mười lăm phút sau cậu ta mới trả lời câu hỏi của tôi. Đương nhiên là cậu ta chỉ cho biết tọa độ, nhưng không phải cái tọa độ mà tôi đã trả lời cho Ledkov khi ông hỏi tôi về vị trí lưu lại của đoàn thám hiểm Tatarinov.

Có điều là tọa độ mà cậu hoa tiêu chỉ ra rất gần với cái điểm mà tôi đã có lần chỉ ra trên bản đồ của đồng chí Ledkov, khiến tôi khi nghe xong bất giác quay nhìn ra xung quanh. Liệu có thể tìm thấy ông thuyền trưởng ở quanh đâu đây, ngay phía sau những tảng đá to tướng kia không?…

Phần thứ mười
TRANG CUỐI CÙNG

Chương 1
Lời giải đáp

Nếu phải kể tỉ mỉ quá trình tìm ra tung tích của đội thám hiểm thuyền trưởng Tatarinov, e rằng phải viết riêng một quyển sách. Xin nói thực là trong tay tôi đã có rất nhiều tài liệu. Mọi người đều biết rằng trước kia có một nhà hàng hải người Pháp rất nổi tiếng tên là Dumont d’Urville lúc còn nhỏ ông đã chỉ ra một cách chính xác đến kinh người nơi mà sau này ông sẽ tìm thấy đội thám hiểm của La Perouse. Còn tôi bây giờ trong tay có nhiều tài liệu hơn ông ta nhiều. Vì cuộc đời của thuyền trưởng Tatarinov gắn bó chặt chẽ với cuộc sống hằng ngày của tôi. Kết luận tìm ra dựa vào những tài liệu đã có, quan hệ mật thiết đến ông và cũng gắn liền với tôi.

Nếu luận điểm cho rằng thuyền trưởng Tatarinov đã từng đặt chân lên vùng Đất mới mà ông gọi là “Đảo Maria” không có gì sai sót, thì tuyến đường mà ông đã đi qua sẽ như sau: xuất phát từ vĩ tuyến 79°35’; giữa kinh tuyến 86 và 87, đi thẳng về phía quần đảo Nga và quần đảo Nordenskiöld. Sau đó có lẽ phiêu bạt trên những đoạn đường dài, rồi từ eo biển Sterlegov đi về cửa sông Pyasina. Chính ông già người Nenets kia đã phát hiện ra chiếc xuồng con đặt trên cỗ xe trượt tuyết là ở cửa sông Pyasina. Sau đó đoàn thám hiểm hành tiến về hướng sông Yenisey, vì vùng sông Yenisey là nơi duy nhất hy vọng có thể gặp được người và sẽ được cứu. Thuyền trưởng đi dọc theo mép ngoài của bờ đảo để có thể hành tiến theo một đường thẳng…

Tìm được đội thám hiểm ấy có nghĩa là chúng tôi sẽ tìm được các thứ đồ dùng mà họ còn để lại. Máy bay của chúng tôi đã từng quần lượn nhiều lượt trên vùng này, lúc thì chở khách và thư từ đến Dikson, lúc thì vận chuyển máy móc và hàng hóa tới Nordvik và nhiều lần chở các đoàn cán bộ địa chất đi tìm mỏ dầu, mỏ than và sắt. Nếu giờ đây thuyền trưởng Tatarinov có thể đến cửa sông Pyasina ngắm nhìn thì ông chắc chắn sẽ nhìn thấy hàng chục con tàu biển đồ sộ. Trên những hòn đảo mà ông đã từng đi qua, giờ đây mọc lên rất nhiều tháp đèn điện và vô tuyến. Vào những lúc sa mù dày đặc, ông có thể nghe tiếng còi hiệu vang rền của những chiếc còi điện chỉ đường cho tàu bè qua lại. Nếu ông đi ngược dòng Yenisey lên chừng ba bốn cây số thì ông sẽ được nhìn thấy con đường sắt Bắc cực nối liền vùng Dudinka với Norilsk. Và xung quanh các vùng công nghiệp khai thác dầu cùng các xưởng gỗ, ông sẽ nhìn thấy rất nhiều đô thị mới mọc lên.

Bên trên tôi đã có nói rằng sau khi ra đến Bắc cực, tôi liền viết thư ngay cho Katya. Số thư viết mà không gửi đi hồi còn ở N. tôi hy vọng rằng sau chiến tranh hai chúng tôi sẽ có dịp cùng đọc với nhau. Những bức thư ấy hầu như đã trở thành những tài liệu dưới dạng nhật ký được viết cho riêng Katya đọc, bây giờ tôi xin trích ra đây vài mẩu viết về đoạn tìm được chỗ ở của đoàn thám hiểm.

1. Khi nhận thức được rằng cuộc sống đã đến kề bên cái nơi mà trước kia mình đã từng tưởng rằng hết sức xa xôi, anh cảm thấy vô cùng ngạc nhiên. Nơi đó chỉ cách con đường biển rộng lớn có hai bước chân. Em sẽ đúng hoàn toàn khi nói rằng “sở dĩ không tìm thấy bố vì chẳng có ai đi tìm cả”. Giữa tháp đèn và đài vô tuyến điện được dựng lên nhiều cột gỗ, không phải tạm thời mà là vĩnh viễn, để bắc dây điện thoại. Khoảng mười cây số về phía nam có mỏ đang được khai thác. Vì vậy nếu nơi này không được bọn anh phát hiện thì ít lâu sau, thế nào các công nhân mỏ cũng sẽ bắt gặp.

… Cậu hoa tiêu là người đầu tiên đã nhặt được một mẩu vải buồm rách. Cái đó thì có gì là đáng ngạc nhiên! Dọc theo bờ biển, có thể nhặt được nhiều thứ lắm! Nhưng đây là một mẩu vải buồm đã từng được dùng làm dây buộc xe trượt tuyết. Sau đó cậu bắn súng máy lại tìm được chiếc vung nhôm và một cái hộp làm bằng sắt trắng đã bị bẹp gí, bên trong đựng mấy cuộn dây gai. Thế là bọn anh chia khu vực ấy ra làm mấy mảnh và phân công mỗi người trên một mảnh…

Trên một quyển sách nào đó anh đã đọc thấy rằng các nhà khoa học có thể ức đoán được toàn bộ cuộc sống của một đất nước nào đó vào những niên kỷ xa xôi qua những dòng chữ khắc trên bia đá. Giờ đây cả mảnh đất này cũng như đang sống lại trước mắt bọn anh. Vật đầu tiên mà anh tìm được ở đây là một chiếc xuồng nhỏ làm bằng loại vải bố thường dùng làm ống nước phòng hỏa. Nói đúng ra là khi nhìn thấy cái vật mỏng, nằm dán sát trên mặt đất như chiếc bánh đa cong tớn ấy, anh liền nghĩ ngay rằng đó là một chiếc thuyền, một chiếc thuyền đang được đặt trên cỗ xe trượt tuyết hẳn hoi. Bên trong thuyền có hai khẩu súng, một tấm da thú, một cái máy lục phân và một chiếc ống nhòm dã ngoại. Tất cả những thứ đó đều đã han gỉ, mục nát. Bọn anh tìm thấy rất nhiều kiểu quần áo và một chiếc áo ngủ may bằng da hươu bên sườn một ngọn núi đá nhỏ nằm sát bờ biển. Rõ ràng là ở đây đã từng có người đóng trại, vì đến nay vẫn còn lưu lại những bức thành thấp xếp bằng đá tảng cùng những chiếc cọc gỗ, làm thành chiếc khung hình vuông. Bọn anh tìm thấy trong “lều” ấy một chiếc hộp nhỏ đựng thức ăn, mảnh vải buồm dùng làm cửa lều đã rách nát, mấy chiếc khăn lông dê và một chiếc chăn vải màu xanh nhạt cũng đã nát vụn. Bọn anh còn tìm thấy một lưỡi rìu và một chiếc cần câu, mà cả sợi dây cước và lưỡi câu vẫn còn nguyên vẹn. Bên cạnh “lều” vứt bừa bãi một số thứ: đèn cồn, chìa khóa và một chiếc hòm gỗ. Trong hòm đựng các thứ rất linh tinh cùng những chiếc kim khâu vải buồm tự làm lấy rất thô thiển. Trên một số vật dụng còn có thể nhận ra dòng chữ “Tàu St. Maria”. Nhưng trên mảnh đất này hoàn toàn trống trải, không có người sống, cũng chẳng có người chết”.

2. Đây là chiếc lò nấu ăn tự chế có thể mang theo người, một chiếc thùng đựng nước có nắp đậy đặt bên trong một chiếc thùng khác bằng sắt tây. Thường là bên dưới chúng có một lớp đáy dùng để nướng thịt gấu, chó hoặc hươu. Nhưng ở đây không có một lớp đáy như thế, mà chỉ có một chiếc hộp đựng nhiên liệu, anh cầm lắc và rất ngạc nhiên vì không ngờ trong đó còn có dầu đốt. Anh thử bơm, hơi dầu phun ra những màng sương mỏng. Bọn anh còn nhặt được ở gần đó một hộp đồ hộp với dòng chữ “Súp củ cải đỏ kiểu Nga. Nhà máy Vikhorev, Sankt-Peterburg, 1912”. Nếu ai đó muốn ăn thì có thể mở ngay hộp “Súp củ cải đỏ” này ra và đặt lên chiếc lò đã bị vứt lăn lóc trên mặt đất ròng rã ba mươi năm trời”.

3. Sau nhiều lần tìm kiếm không có kết quả, bọn anh đi theo hướng Galchikha để trở về chỗ tạm trú. Lần này bọn anh trở về từ hướng đông nam. Vì vậy những vùng gò đồi trước đây bị coi là vùng đất lồi lõm đơn điệu, nay bỗng biến thành một dạng khác ngoài trí tưởng tượng. Đó là một cái dốc khổng lồ càng đi xa càng đến gần vùng đất đã bị đông giá cứng như đá, trên đó lỗ chỗ rất nhiều hố sâu chia cắt mặt đất, tựa như có một bàn tay nào đó gây nên. Bọn anh đi dọc theo cái dốc ấy. Thoạt tiên, không ai chú ý đến một đống gỗ súc nằm chênh vênh giữa hai tảng đá tròn to tướng. Đống gỗ ấy không nhiều, chỉ có sáu súc, trong đó có một súc đã được cưa phẳng hai đầu. Hiện tượng này khiến bọn anh hết sức ngạc nhiên, vì trước đây bọn anh vẫn nghĩ rằng chỗ ở của đoàn thám hiểm chỉ cố định ở giữa sườn đồi với vách đá. Nhưng thực ra chỗ ở đã được di chuyển đến những chỗ khác.

Nếu kể ra tất cả những thứ đã tìm thấy ở đây thì rất nhiều. Bọn anh đã nhặt được đồng hồ đeo tay, dao săn, mấy thanh gỗ trượt tuyết, hai khẩu súng săn một nòng nhãn hiệu “Remington”, một chiếc áo gi-lê, một cái tẩu thuốc. Bọn anh cũng nhặt được một chiếc hộp đã mục nát, trong đó còn đựng cả phim nhựa. Cuối cùng, dưới một hốc khá sâu, bọn anh phát hiện một chiếc lều vải. Để chống gió, bên phía dưới của những tấm vải che, được đè chặt bằng gỗ súc và xương cá kình. Chính trong căn lều đã dính chặt vào băng đến nỗi phải dùng rìu mới lấy lên được này, bọn anh đã tìm thấy con người cần tìm…

Vẫn còn có thể đoán được tư thế của ông trước khi chết, ông đứng thẳng như đang lắng nghe cái gì đó, cánh tay phải đặt một bên lưng. Ông ngã gục trên mặt đất khi đã hoàn toàn kiệt sức. Bọn anh tìm thấy mấy bức thư vĩnh biệt đựng trong một chiếc túi nhỏ ở phía dưới thân ông. Rõ ràng là ông đã nghĩ rằng đặt chiếc túi ấy ở phía dưới thân mình, nó sẽ được bảo vệ tốt hơn.

4. “… về việc chúng ta còn có thể nhìn thấy ba nữa hay không, trước kia đã từng là điều không thể hy vọng được. Nhưng trước khi cái chết của ba được chứng thực, trước khi anh được tận mắt nhìn thấy cái chết của ba, cái hy vọng hão huyền và ngây thơ đó vẫn luôn luôn le lói trong tâm can anh. Bây giờ thì mối hy vọng đó đã tắt ngấm rồi. Nhưng một ý niệm khác lại bừng sáng trong anh: việc anh tìm ra thuyền trưởng hoàn toàn không phải là ngẫu nhiên và vô ích. Ba không hề chết. Ba là một con người bất tử. Mới trước đây một tiếng đồng hồ thôi, một chiếc tàu lớn đã cặp vào gần tháp đèn. Các thủy thủ bỏ mũ xuống trân trọng khiêng chiếc quan tài bên trên phủ tấm vải lều đã mục nát lên đầu. Tiếng pháo mặc niệm vang lên, lá cờ trên cột tàu được hạ xuống giữa chừng. Chỉ còn lại một mình anh đi đi lại lại trên khu “nhà ở” của tàu “St. Maria” và viết bức thư này cho em – người bạn và người vợ thân yêu của anh. Giờ đây anh ao ước được ở bên em biết chừng nào. Đã kết thúc ba mươi năm rồi, nhưng anh biết, đối với em, đến ngày hôm nay ba mới qua đời. Lúc này tuồng như anh đang viết cho em từ hỏa tuyến, viết về người bạn và người cha vừa hy sinh trong cuộc chiến. Những làn sóng xúc động và tự hào vò xé lòng anh, và đứng trước cảnh tượng bất hủ này, tim anh như ngừng đập…”

Chương 2
Một việc hết sức lạ đời

“Giờ đây anh ao ước ở bên em biết chừng nào!” Tôi lẩm bẩm câu ấy nhiều lượt như một điệp khúc. Tôi cảm thấy những lời ấy sao mà lạnh lùng và trống rỗng, tựa như tôi đang nói với cái bóng của chính mình trong một căn phòng trống trải và lạnh lẽo. Cái mà tôi cần không phải là bộ nhật ký này, mà là Katya kia. Katya thông minh, hoạt bát dịu dàng đáng yêu, người đã tin tưởng và yêu tôi. Khi an táng bà Maria Vasilievna nàng đã lánh nghiêng người đi qua không buồn nhìn sang phía tôi, thái độ đó khiến tôi rất buồn bực. Tôi đã từng mơ tưởng sẽ có ngày trở về gặp lại nàng như “Ruồi trâu”[82] và ném xuống chân nàng tất cả những hiện vật tôi kiếm được, chứng tỏ rằng tôi không hề sai. Sau đó tôi sẽ làm cho bố nàng nổi tiếng khắp thiên hạ, trở thành anh hùng dân tộc. Nhưng đối với nàng, ông vẫn là một người cha. Ngoài nàng ra, còn ai nên là người thứ nhất biết được cái tin tôi đã tìm được cha nàng? Ngoài nàng ra, còn ai có thể nói với tôi rằng nếu những câu chuyện thần thoại mà chúng tôi đã từng mê say tin tưởng vẫn còn tồn tại trên đời này, thì mọi thứ rồi sẽ đẹp đẽ toại nguyện? Tôi nếm đủ mọi thứ cực nhọc gian nan, cuối cùng đã tìm được ông. Cảnh hoang vắng mờ mịt của Bắc cực đã từng chói sáng vào cả thời niên thiếu của tôi, nhưng tới giờ đây không còn là đứa trẻ dễ bị xúc động trước những ảo ảnh Bắc cực, cũng không còn là một thiếu niên bồng bột như mọi người trẻ tuổi thường có, mà tôi đã là một thanh niên vững vàng kinh nghiệm. Tôi đứng ngay trước phát kiến mới mẻ của mình mà do đó sẽ nghiễm nhiên được liệt vào lịch sử khoa học Nga, lòng tràn đầy hạnh phúc và tự hào. Song tôi không sao ghìm nổi một nỗi buồn da diết, vì lẽ ra mọi việc hoàn toàn không đến nỗi dẫn đến bước đường này!

Mãi đến cuối tháng Giêng tôi mới trở về tới trung đoàn. Ngày hôm sau đồng chí tư lệnh hạm đội liền gọi tôi lên gặp.

… Sẽ chẳng bao giờ tôi quên được buổi sáng hôm ấy, không phải vì đó là buổi sáng mang màu trắng mờ bụng cá và chói chang ngàn vạn ánh hào quang khiến tôi ngỡ rằng đó là buổi sáng đầu tiên của vũ trụ đâu. Đấy là một cảm giác đặc biệt nơi vùng biên cương Bắc cực. Nhưng sau khi ngồi hút thuốc lá và nói chuyện với đồng chí hạm trưởng, tôi bước lên boong tàu, đứng lặng yên trong màn sương tan vụn và nặng nề, ngực bỗng như bị nén mạnh bởi cảm giác chờ đợi một cái gì thần kỳ sẽ xuất hiện. Đám sương mù lúc tràn lên boong tàu, lúc lảng ra ngoài. Đằng sau màn sương hiếu động đó, mặt trăng tròn vạnh thong thả hiện ra trên đỉnh dãy núi xa, rọi chiếu những tia sáng mờ thẳng góc. Về sau, ánh sáng của nó mỗi lúc một sáng rõ hơn, như đã chiến thắng mọi thứ xung quanh, nhưng có lẽ vì thế mà mỏi mệt, bợt trắng. Lúc này mọi người mới biết rằng con tàu đang đi trong màu hoa hồng trước phút rạng đông. Mấy phút sau, mặt trăng lại lẩn hút dần trong màu sương mờ đục và có một lúc đã lộ ra lần cuối cùng bộ mặt trắng trẻo của mình. Trên khoảng không của vịnh Kolsky bắt đầu rạng lên những tia xanh mảnh, hồng mịn phủ màu tuyết của buổi ban mai.

Con tàu của chúng tôi tiến vào vịnh. Một thành phố nhỏ màu trắng và màu hồng phấn phủ đầy tuyết hiện ra trước mắt.

Cả thành phố như được cố ý đặt trên một sườn dốc cao màu tro xám, ánh sáng từ những tảng đá màu tuyệt đẹp tỏa ra lấp lánh. Từng dãy núi dài, những ngôi nhà trắng tinh gọn nhỏ xếp thành hàng như một đường kẻ thẳng, dãy sau cao hơn dãy trước, các bậc tam cấp bằng đá bắt đầu từ chân cầu thang hai bên nhà vươn dài ra xa, ở nơi kề sát bến cảng là những ngôi nhà cao lớn xây bằng đá theo hình bán nguyệt, về sau tôi mới biết rằng những ngôi nhà này được gọi là “nhà hình cánh cung”. Tất cả chúng tạo nên một nửa vòng tròn lớn trên vịnh Ekaterina, thoạt nhìn tưởng được vẽ nên bởi một chiếc com-pa khổng lồ.

Tôi bước lên một bậc tam cấp nằm ngang giữa các ngôi nhà đó và nhìn sang bờ cảng bên kia. Những mối cảm xúc lạ thường, lúc sôi sục, lúc bình lặng tựa như khi sáng lại dấy lên mãnh liệt trong tôi. Cả bến cảng bị đắm chìm giữa một màu xanh mờ cố hữu mà chỉ những tia sáng chói lọi mới có thể khuấy động được chúng. Quanh bờ, phảng phất một vẻ gì xa xăm đượm màu sắc miền Nam, khiến ta nhớ đến mặt hồ được vây bọc giữa những dãy núi vùng Kavkaz nhưng phía trước mặt cứ vươn ra xa mãi. Trên những ngọn núi lửa bé nhỏ đã bị băng tuyết phủ kín, thảng hoặc xuất hiện những cái bóng đen dài mảnh của những thân cây không lấy gì làm lớn lắm, giữa khung cảnh trắng lóa một màu tuyết này.

Tôi không phải là con người mê hoặc. Nhưng khi đứng bên cạnh những ngôi nhà hình cánh cung, chìm đắm trong niềm say mê phong cảnh của thành phố Bắc cực và vịnh Ekaterina, trong tâm can tôi lại chợt hiện lên hai chữ “dự cảm”. Thành phố này mang đến cho tôi ấn tượng rằng như chính nó là quê hương tôi hằng ôm ấp, tìm kiếm mà vẫn chưa được gặp lại. Tôi bồi hồi dự cảm rằng chính nơi đây sẽ đem đến cho tôi một việc hết sức có lợi, một việc đẹp đẽ nhất trong cả cuộc đời của tôi.

Tôi đến Bộ Tư lệnh trước giờ lên lớp, không thấy một ai ở đó. Đồng chí trực ban đêm nói rằng, theo anh ta biết thì cấp trên mệnh lệnh cho tôi có mặt vào lúc mười giờ, mà bây giờ mới có bảy giờ rưỡi.

Tuồng như bây giờ mới có bảy giờ rưỡi là một điều rất tốt, tôi vô cớ thở một hơi dài và thong thả đi ra ngoài và lại tiếp tục ngắm nhìn phong cảnh bến cảng từ những ngôi nhà hình vòng cung ấy.

Trong quãng thời gian ngắn ngủi tôi đi vào trụ sở Bộ Tư lệnh, quang cảnh bến cảng đã thay đổi hẳn. Trong màu tối sạm uy nghiêm của bờ biển, bến cảng giờ đây cũng tối sạm lại với vẻ đầy uy nghiêm. Tận đằng xa, một chiếc tàu thủy cỡ nhỏ chạy chậm chạp về phía thành phố Bắc cực. Tôi muốn xem nó cập bến thế nào, nên liền đi sang một dãy tam cấp khác, dãy tam cấp này nối liền với một cái sàn phẳng rộng lớn.

Đây là một trong hai chiếc tàu chở khách đi về trên tuyến đường biển giữa Murmansk và thành phố Bắc cực. Hành khách trên tàu đã xếp thành hàng trên boong chờ kiểm tra giấy tờ. Trong số các thuyền viên đã lên bờ, loáng thoáng mấy người có dáng như nông dân, thậm chí còn có cả ba bốn người đàn bà xách làn trên tay…

Trước đây đã từng có lúc tôi bỏ nhà chạy đến cái bến cảng nằm ở nơi hợp lưu của hai dòng sông Peschinka và sông Tikhaya để trốn lão Gaer Kuly. Tôi ở lại đó khá lâu và mải mê ngắm nhìn quang cảnh bến cảng. Con tàu cặp vào sát và một đầu dây thừng được ném từ trên bờ lên, mấy thủy thủ chộp ngay lấy và buộc một cách thành thạo vào trụ tàu. Dòng người bắt đầu tràn lên cầu tàu, cái trọng lượng tăng lên đột ngột ấy dường như dìm cầu tàu xuống sâu một mức nữa. Với đám đông ồn ào náo nhiệt và vui vẻ đó, tôi chẳng quen biết với một ai cả. Về sau này, mỗi khi nhìn thấy lại những cảnh hành khách tấp nập, vui vẻ lên bờ hoặc đến ga, cái cảm giác lẻ loi cô đơn ấy lại liền ập đến. Những ấn tượng đó rõ ràng là đã hằn lại trong ký ức tôi từ những tháng năm đau thương ấy.

Nhưng hôm nay lại khác hẳn. Có lẽ vì lúc này đang giữa mùa đông, hoàn cảnh khác xa trước đây, hành khách lên bờ lại là những người lính, nên cái cảm giác quen thuộc kia đã không đến với tôi.

Kể cũng lạ, giống như những cảnh vật mà cùng trong ngày hôm nay tôi đã nhìn thấy ở thành phố Bắc cực, chiếc tàu chở khách cũ kỹ kia, những hàng người đứng sát nhau bên boong tàu, những bóng người đi rải rác dọc theo bờ biển đến một ngôi nhà phía trước mặt để đăng ký xuất cảnh, tất cả những cảnh tượng đó đều mang lại cho tôi một cảm giác hết sức khoan khoái dễ chịu. Tất cả những cảnh tượng đó dính liền với cái điều đẹp đẽ nhất trong đời mà tôi hằng mong đợi. Nhưng thực tình là tôi không sao giải thích nổi chúng dính liền với nhau như thế nào và tại sao?

Lúc này trở lại Bộ Tư lệnh còn sớm quá nên tôi thuận bước đi thẳng đến gặp bác sĩ, nhưng không đến bệnh viện mà đến nhà riêng.

Đương nhiên là ông cũng sống trong những ngôi nhà được xây thẳng tắp, sạch sẽ, dãy sau cao hơn dãy trước này. Từ phía bờ biển nhìn vào, tôi cảm thấy những dãy nhà ấy càng xinh xắn đẹp đẽ hơn lên. Đây là dãy nhà thứ nhất mà tôi thì lại cần tìm đến dãy nhà thứ năm, tòa nhà thứ bảy.

Tựa như một người Nenets, tôi vừa đi vừa nghiền ngẫm tất cả những gì nhìn thấy. Mấy gã người Anh, đầu đội những chiếc mũ rất hài hước, giống như loại mũ mùa đông mà các anh chàng lái xe ngựa của chúng ta thường đội, mặc những chiếc áo khoác tươi màu, họ đi vượt lên phía trước mặt tôi. Tôi nghĩ bụng, từ những chiếc áo khoác họ đang mặc kia, có thể đoán được rằng đối với mùa đông của chúng ta, họ chẳng lấy gì làm hứng thú cho lắm. Một thủy thủ rậm râu bế thốc một chú bé béo phị, vẻ mặt nghiêm trang, mình mặc chiếc áo lông thỏ màu trắng đi lên mấy bước. Tôi nghĩ bụng, vì ở giữa cái thành phố Bắc cực này, trẻ con hiếm quá đây.

Tòa nhà thứ bảy của dãy thứ năm hoàn toàn không khác gì với những tòa nhà ở bên cạnh nó, có điều đầu cầu thang của tòa nhà này đã bị băng phủ một lớp khá dày, qua lớp băng trong suốt có thể nhìn thấy lờ mờ những bậc tam cấp ở phía dưới. Tôi bước lên cầu thang. Giữa lúc ấy có mấy thủy thủ từ phía trên đi xuống, chúng tôi va vào nhau khá đau. Một người trong bọn họ thận trọng bước qua lớp băng và nói: “Không nhận ra được các thứ trong bóng đêm Bắc cực có nghĩa là bị thiếu vi-ta-min”. Tất cả họ đều là bác sĩ. Vậy chắc chắn là bác Ivan Ivanovich cũng sống trong tòa nhà này.

Tôi bước qua hành lang và đẩy một cánh cửa, sau đó lại đẩy một cánh cửa khác. Trong cả hai phòng ấy đều không có một bóng người, trong phòng bốc lên mùi hăng hắc của mốc, chăn đệm sau khi ngủ chưa được xếp dọn, đồ đạc trong phòng vứt lung tung, để lộ rất rõ tác phong của chủ nhà. Nhưng đồng thời trong hai căn phòng ấy cũng toát ra một cái gì đó như là rất hiếu khách, tuồng như chủ nhà cố ý không đóng kín cửa vậy.

– Có ai trong nhà không?

Rõ ràng là không cần phải hỏi câu ấy. Tôi bước ra khỏi phòng.

Một người phụ nữ đứng cạnh tôi, chị ta nâng váy lên và dùng khăn lau hai bàn chân trần. Tôi hỏi thăm chị ta về căn phòng số Bảy.

– Anh tìm ai?

– Bác sĩ Pavlov ạ.

– Hình như ông ấy còn đang ngủ, – người đàn bà nói. – Anh hãy đi vòng ra phía sau, đằng ấy có cửa sổ phòng ông ta. Hãy gõ mạnh lên một tí.

Gõ cửa nhà bác sĩ rõ ràng là tiện hơn gõ cửa sổ, nhưng không hiểu sao tôi đã nghe theo lời chị ta, đi đến bên cửa sổ. Chiếc cửa sổ này lắp trên một bức tường nghiêng nên khá thấp. Trên mặt kính phủ một lớp băng mỏng, khi tôi lấy tay cọ sạch mấy vệt băng và ghé mắt nhìn vào thì thấy bóng một người đàn bà ở bên trong. Người đàn bà ấy đang cúi người xuống tìm kiếm một vật gì đó trong chiếc làn. Khi tôi gõ vào cửa sổ, chị ta liền đứng thẳng dậy và tiến đến bên cửa sổ. Chị ta cũng cọ băng trên mặt kính như tôi rồi ghé mắt vào nhìn. Qua lớp kính phủ mờ băng, tôi lơ mơ nhìn thấy một bộ mặt bị che khuất nhiều phần.

Đôi môi người đàn bà khẽ động đậy. Chị ta chẳng làm gì cả, chỉ khẽ động đậy đôi môi. Mặt kính mờ, lại phủ một lớp băng tối sẫm, nên không sao nhìn rõ được mặt chị ta. Nhưng tôi đã nhận ra chị ta. Đó chính là Katya.

Chương 3
Đó chính là Katya

Làm sao có thể diễn tả được hết những giây phút gặp gỡ đầu tiên như say như dại của chúng tôi? Tôi ngắm nghía nàng, ôm nàng hôn say đắm rồi lại ngắm nghía. Vừa hỏi nàng, tôi vừa tự ngắt đứt câu hỏi của mình, vì hầu như tất cả những việc tôi hỏi nàng đều đã xảy ra rất lâu, từ hàng nghìn năm về trước vậy. Nàng đã phải chịu đựng trăm ngàn khổ ải, đã từng giãy giụa bên miệng hố của cái chết ở Leningrad và đã mất hết hy vọng gặp lại tôi… Tất cả những việc ấy dù có đau lòng đến đâu đi nữa thì giờ đây cũng đã là chuyện của quá khứ rồi. Giờ đây nàng đang đứng trước mặt tôi, và tôi có thể ôm lấy nàng. Ôi, thật khó mà có thể tin được đây là sự thật!

Nét mặt nàng xanh xao, vàng võ. Trên bộ mặt đã mất đi những nét đau buồn của ngày qua, đang hiện lên một cái gì rất mới mẻ.

– Katya, em cắt tóc ngắn rồi ư?

– Vâng, em cắt lâu rồi, từ hồi bị ốm ở Yaroslavl cơ.

Chẳng những nàng đã cắt ngắn tóc, mà hầu như đã biến thành một người khác. Nhưng lúc này tôi không muốn nghĩ tới những thứ đó, tất cả mọi thứ chung quanh tôi, kể cả chúng tôi và cả căn phòng này đều như đang bay lên, bay về một hướng nào đó. Khi tôi gõ vào cửa sổ, nắp chiếc làn mà nàng đang tìm lấy một vật gì trong đó đang để mở. Trong phòng còn có bác sĩ, thì ra ông đứng nép vào một góc phòng, phủ khăn lên đầu, về sau ông rón rén định lảng ra ngoài, nhưng bị tôi bắt gặp và nhất định giữ lại. Cái chính nhất lúc này (mà sao tôi lại cứ quên!) là Katya đang ở trong thành phố Bắc cực. Nàng xuất hiện ở Bắc cực nghĩa là làm sao?

– Ôi trời, em vẫn viết thư cho anh từng ngày một đấy! Hồi ở Moskva, chúng ta đã trượt nhau chỉ có một tiếng đồng hồ. Khi anh đến nhà Valya Zhukov thì em đang xếp hàng mua bánh mì ngoài phố.

– Không thể như thế được!

– Anh để lại cho anh ấy một bức thư, em liền chạy bổ đi tìm anh, nhưng tìm đâu bây giờ? Ai ngờ rằng anh lại đến nhà Romashov!

– Làm sao mà em biết được rằng anh đã đến nhà Romashov?

– Em biết hết, cái gì em cũng biết, anh yêu dấu ạ!

Nàng hôn tôi.

– Em sẽ kể hết cho anh nghe.

Và nàng bắt đầu kể rằng lão Vyshimirsky hốt hoảng chạy đi tìm bác Korablyov để báo tin rằng tôi đã bắt Romashov như thế nào.

– Đồng chí thiếu tướng hải quân mà anh gọi là R. ấy là ai nhỉ? Em viết một bức thư gửi đi, nhờ đồng chí ấy chuyển cho anh. Sau đó em có viết cho chính đồng chí ấy một bức thư. Nhưng em chẳng nhận được một bức thư trả lời nào cả! Lúc ấy anh chưa biết sẽ đến đây ư? Tại sao anh lại cứ bắt em phải viết thư nhờ đồng chí ấy chuyển cho anh?

– Vì bản thân anh không có địa chỉ thư tín… Sau khi rời khỏi Moskva là anh lập tức đi tìm em.

– Anh đi những đâu?

– Yaroslavl. Anh đã đến Yaroslavl. Và khi nhận được lệnh mới, anh đã chuẩn bị để đến Novosibirsk.

– Tại sao sau khi đến đây anh không viết mấy chữ cho bác Korablyov?

– Anh không biết. Trời ơi, chẳng lẽ em đấy ư? Chính em là Katya đây ư?

Chúng tôi tựa người vào nhau, đi đi lại lại, chân cứ bị vấp hết thứ này đến thứ khác, cả hai đứa đều tranh nhau đặt câu hỏi, chưa hết câu này đã hỏi sang câu khác, cứ tại sao, tại sao hoài? Những câu hỏi “tại sao” ấy nhiều như những nguyên nhân khiến chúng tôi có thể bất ngờ gặp lại nhau ở giữa thành phố Bắc cực xa xôi này, nơi tôi vừa được đặt chân đến lần đầu tiên mà trước đây nửa giờ tôi vẫn còn mù mịt không biết Katya lưu lạc ở nơi nào.

Về tin tôi đã tìm được đội thám hiểm, nàng đã đọc qua bản tin của TASS. Nàng liền liên lạc với bác sĩ, và ông đã giúp nàng xin được giấy thông hành đến thành phố Bắc cực. Đương nhiên là lúc ấy cả hai người đều không biết tôi ở đâu để gửi thư. Song, nếu có biết đi nữa, thì thư từ và điện báo của họ cũng không thể đến nơi đóng trại của thuyền trưởng Tatarinov được.

Bác sĩ đi ra ngoài một lát, lúc vào cầm theo một ấm nước trà. Hành động này của ông tuy chưa thể nói là đã ngăn chặn được

mọi tốc độ đang lao về phía trước, song có tác dụng là khiến chúng tôi cùng ngồi lại với nhau trên một đi-văng. Ông mang ra một ít bánh mì cứng như sắt mời chúng tôi ăn. Sau đó ông xách ra một bi-đông sữa loãng, nói mấy câu khách sáo về chỗ thức ăn không ra gì rồi đặt bi-đông sữa lên bàn.

Sau đó ông đi ra khỏi phòng. Lần này tôi không giữ ông lại nữa. Thế là bây giờ chỉ còn lại hai chúng tôi trong căn phòng lạnh lẽo này. Trong nhà bếp vứt bừa bãi các vỏ hộp thức ăn và bát đĩa bẩn, ở đây cũng lạnh tới mức tuyết cũng không tan được. Tại sao lại ở trong căn phòng này nhỉ? Qua cửa sổ của căn phòng này có thể nhìn thấy những dãy núi lửa trùng điệp và dòng nước kết băng trôi nặng nề giữa hai bờ phủ đầy tuyết trắng. Nhưng đây là một cái “tại sao” mà tôi không định đi tìm lời giải đáp.

Khi sắp bước ra khỏi cửa, bác sĩ dúi vào tay tôi một thứ đồ chơi bằng điện, tôi cầm lấy và sau đó liền quên biến nó ngay. Sau một hồi cười nói thỏa mãn tôi mới chợt nhận ra mình như một chú ngựa phi trong giá lạnh, hơi ấm thở ra bắt đầu đóng thành băng ở quanh mũi và miệng. Lúc ấy tôi mới nhớ ra cái vật nằm trong tay. Đây là cái lò sưởi điện loại nhỏ, xem ra thì nó được sản xuất ngay tại đây. Căn phòng ấm dần lên. Katya định thu xếp các thứ trong phòng cho ngăn nắp, nhưng tôi không cho nàng làm. Tôi nhìn nàng chăm chú và cầm chặt lấy hai tay nàng, như sợ nàng biến mất đột ngột như lúc gặp nhau…

Trên đường đến nhà bác sĩ, tôi cảm thấy thời tiết đương thay đổi. Lúc này kém mười lăm phút là đúng mười giờ, tôi bước ra khỏi phòng và nhìn ra ngoài, những cơn gió lúc nãy còn vần vũ lồng lộn giờ đã lặng im, không khí cũng trở nên dễ chịu, những bông hoa tuyết mềm xốp rồi khó nhặt – đó là dấu hiệu báo trước của cơn bão tuyết.

Điều khiến tôi ngạc nhiên là các đồng chí ở Bộ Tư lệnh đã biết tin Katya đến đây. Có lẽ chính đồng chí Tư lệnh cũng đã biết, nếu không thì sao hôm nay đồng chí ấy tiếp tôi đặc biệt vui vẻ, khác với thường ngày? Tôi báo cáo vắn tắt với đồng chí ấy quá trình bắn chìm tàu giặc, đồng chí không hỏi kỹ mà chỉ dặn tối hôm ấy hãy kể rõ trong cuộc họp quân sự. Còn cái mà lúc này đồng chí thích thú lại là đội thám hiểm của tàu buồm “St. Maria”.

Lúc mới bắt đầu kể, tôi nói không được tự nhiên và thoải mái lắm, tuy đối với người hiểu rõ tôi thì việc tôi tìm được đội thám hiểm trong khi đang thi hành nhiệm vụ chiến đấu là không có gì kỳ lạ lắm. Nhưng làm sao có thể nói thật ngắn gọn như yêu cầu trong quân đội là nói rõ được ngay tất cả với đồng chí Tư lệnh đây? Ông lắng nghe hết sức chăm chú, để lộ rõ niềm hứng thú và nhiệt tình thường thấy ở lứa tuổi thanh niên. Vì thế về sau tôi không nói theo kiểu “ngắn gọn” trong quân đội nữa, mà bắt đầu kể theo giọng tự nhiên, tất cả trình tự của sự việc đã xảy ra.

Cuối cùng, vì đồng chí Tư lệnh sực nhớ ra Katya đang chờ tôi, nên chúng tôi mới chia tay nhau…

Tôi không rõ là mình đã tiêu tốn bao nhiêu thời gian ở nhà đồng chí Tư lệnh, hình như hơn một tiếng đồng hồ thì phải. Nhưng khi tôi bước ra khỏi cửa thì thành phố Bắc cực đã bị che mờ trong cơn bão tuyết ồn ào dữ dội.

May mà hôm ấy tôi mang ủng cao cổ, thế là cần phải kéo cổ ủng lên cao tận đầu gối. Trước mặt tôi giờ đây là một màu trắng của tuyết, thật khó mà có thể tưởng tượng được rằng tại đây đang có nhà có cửa. Thật chỉ có đầu óc viển vông mới nghĩ rằng trong màn tuyết hỗn loạn, mù mịt này có thể có nhà có cửa, và trong đó có ngôi nhà số bảy, dãy nhà số Năm và Katya đang ung dung làm theo ý tôi, đem nướng những chiếc bánh mì đã cứng như thép. Đương nhiên là tôi sẽ phải mò mẫm để tìm về ngôi nhà đó. Lúc này, khó khăn lớn nhất là tìm cho được ngôi nhà. Chỉ trong một tiếng rưỡi đồng hồ, ngôi nhà to lớn ấy đã biến thành chiếc chòi tranh nhỏ trong truyện cổ tích, nó bị gió đẩy lệch sang một bên, và tuyết đã phủ kín cả cửa sổ. Tôi lao đầu vào nhà như thần bão tuyết. Trên vai tôi đông kết một lớp băng tuyết dày cộm, Katya phải phủi cho tôi từ đầu đến chân.

… Hình như mọi chuyện đã đem ra nói hết và đã hai lần, chúng tôi đụng chạm đến bức thư vĩnh biệt của thuyền trưởng. Bức thư ấy tôi có mang đến đây, định bụng sẽ đưa cho bác sĩ xem. Còn các thứ tài liệu khác của đoàn thám hiểm thì đều để lại ở trung đoàn. Nhưng cả hai chúng tôi đều cố ý tránh không bàn đến bức thư ấy cùng những gì có liên quan đến nó. Vì hình như cả hai đều cảm thấy rằng tạm thời chưa thể nói đến nó trong giờ phút gặp gỡ đầy hạnh phúc này.

Katya kể cho tôi nghe về tình hình hiện tại của Petya con – thằng bé lớn phổng lên, tròn trùng trục, mắt hơi xếch và khuôn mặt rất giống người em gái đã quá cố của tôi. Chúng tôi lại bàn tới chuyện phải đối xử như thế nào với bà ngoại Katya. Sau một trận cãi nhau với viện trưởng Peryshkin, bà đi thuê một gian phòng của nông trường và tách ra ở riêng. Tôi cũng được biết tình hình của Petya bố. Chú ấy bị thương, được thưởng Huân chương và nay đã trở lại mặt trận. Tiểu đoàn trưởng của chú ấy là Anh hùng Liên Xô, Katya có quen ông ta trong một trường hợp ngẫu nhiên tại Moskva. Người tiểu đoàn trưởng ấy nói rằng, Petya hoàn toàn “không coi cái chết ra gì”, khiến Katya rất lo lắng. Tôi cũng được biết tình hình của chị Varya Trofimova, rằng “nếu tất cả mọi thứ đều giống như Katya tưởng tượng thì hai người hạnh phúc xiết bao!” Căn phòng đã thay đổi ít nhiều. Các thứ đồ đạc được bày biện lại ngăn nắp gọn gàng, tất cả chúng như có ý muốn cám ơn Katya đã làm ấm và đẹp lại căn phòng lạnh lẽo khô khan này của bác sĩ. Cuộc sống gia đình của chúng tôi, sau những tháng năm dằng dặc rời bỏ chúng tôi, giờ đã trở về. Sự thay đổi vô cùng quan trọng và kỳ lạ đối với tôi đó đã trôi qua năm, sáu tiếng đồng hồ rồi, mà giờ đây tôi vẫn chưa quen với cảm giác có Katya ở bên cạnh.

– Em có biết anh thường nghĩ những gì không? Anh cảm thấy anh yêu em thực chưa đủ và có khi anh đã bỏ qua không quan tâm đến những khó khăn mà em đã phải chịu đựng trong cuộc sống.

– Còn em thì em chỉ nghĩ đến những khó khăn mà anh phải trải qua. Mỗi lần anh ra đi là mỗi lần em lo lắng, ăn ngủ không yên, có điều những cái đó cũng là một thứ hạnh phúc.

Chúng tôi nói chuyện và nàng tiếp tục dọn dẹp đồ đạc. Bất kể ở đâu, trong khách sạn, trên tàu hỏa, hễ hai chúng tôi ở chung với nhau là nàng lại tất tưởi luôn tay luôn chân như thế. Đấy âu là thói quen của những người vợ thường xuyên theo chồng hết vào Nam lại ra Bắc. Nhìn Katya làm, lòng tôi xốn xang bao niềm yêu thương, cảm mến và ân hận!

Lát sau, người láng giềng của chúng tôi trở về. Đó là anh thủy thủ đã có nhận xét rằng tôi không có khả năng phân biệt rõ ràng các thứ đồ vật trong bóng đêm Bắc cực. Anh ta béo, lùn và có bộ mặt đỏ gay. Sau đôi phút ngỡ ngàng, chúng tôi vỡ lẽ rằng anh ta là một nhân vật khá đặc biệt.

Anh ta bước vào phòng làm quen với chúng tôi, câu đầu tiên anh ta tự giới thiệu là đồng sự của bác Ivan Ivanych, đến đây để thí nghiệm một loại khí cụ cấp cứu mới trên tàu ngầm. Đáng lẽ tối nay anh ta đi Murmansk, nhưng cơn bão tuyết chết tiệt đã làm đảo lộn toàn bộ kế hoạch đã định.

– Không được phép đi, – anh ta thở dài đánh thượt một cái và nói. – Nên ngoài việc ăn nhậu, chờ đợi ra, chẳng biết phải làm gì nữa.

Trong nhà bác Ivan Ivanych đã có rượu nho và đồ hộp, nhưng anh ta bảo không đủ và trở về phòng mang thêm rượu nho cùng đồ hộp của mình đến. Anh ta thở hổn hển, mở đồ hộp ra rồi xắn cao tay áo, đặt chúng lên bếp lò hâm nóng, cả ngày hôm đó tôi và Katya ăn rất no, nên chúng tôi khước từ bữa tiệc rượu của anh ta. Người thủy thủ không vì thế mà mất hứng, anh ta ngồi một mình vào bàn và chén một mạch hết sạch các thứ. Qua lời của bác sĩ, anh ta biết rằng chúng tôi bị lạc nhau và vừa mới gặp lại, liền chúc mừng chúng tôi. Sau đó anh ta nói rằng chính anh ta được biết hàng vạn trường hợp tương tự như thế.

– Trường hợp của hai anh chị là còn tốt lắm, cả anh và chị đều kiên trì cuộc sống độc thân một cách tốt đẹp! – Anh ta nói giọng kẻ cả. – Vâng, đúng thế, đời sống là lắm chuyện lắm!

Tôi không nhớ rõ chúng tôi còn nói những gì với nhau nữa. Tôi chỉ còn nhớ rằng lúc ấy tôi càng cảm thấy sâu sắc hạnh phúc của mình vì ngoài hai chúng tôi ra, còn có những người khác cùng chung với chúng tôi.

Lát sau anh ta ra về. Hầu như cả buổi tối anh ta chỉ có gọi điện thoại ra cảng, hỏi đã được phép xuất phát chưa. Nhưng lúc này cơn bão tuyết đang bắt đầu tràn đến vùng biển Barents thì làm sao có thể nói đến chuyện xuất phát được! Cơn bão mạnh đến nỗi làm rung cả những lần cửa kính bên trong, tựa như có người nào đó đứng ngoài, lúc thì đẩy nhẹ, lúc lại đập lên dồn dập.

Lúc này chỉ còn lại hai chúng tôi. Tôi ngắm nhìn Katya mãi mà không biết chán. Tôi thương nhớ nàng quá đỗi. Tôi không còn nhớ gì nữa! Ngay cả cái thói quen dùng khăn quấn tóc lúc ngủ của nàng trước đây tôi cũng quên mất. Tóc nàng giờ đây chưa mọc dài nên hai cái bím thắt hai bên tai nom rất buồn cười.

Nhưng nàng vẫn tết thành hai cái bím, để lộ hai cánh tai đỏ hồng mà tôi cũng đã quên mất.

Chúng tôi lại bắt đầu nói chuyện, nhưng lần này chỉ nói thủ thỉ với nhau. Sau một lúc lâu im lặng, câu chuyện chuyển sang một đề tài mới. Đề tài mới đó là chuyện về Romashov.

Tôi không nhớ rõ là đã học ở đâu câu chuyện về quyển vở chép tay cổ xưa bằng da dê. Những người ghi chép đời sau đã xóa chữ trên trang da dê và ghi vào đó những chữ mới của mình. Nhưng qua nhiều năm sau, các học giả lại phát hiện ra mặt chữ cũ trước kia, đó là những dòng chữ viết bằng bút lông ngỗng của một nhà thơ thiên tài.

Câu chuyện về Romashov giống như chuyện của quyển vở cổ xưa nọ. Katya kể cho tôi nghe sự việc đã xảy ra trong khu rừng bạch dương theo lời Romashov nói với nàng. Sau đó tôi xóa bỏ tất cả những lời bịa đặt đó đi như một kẻ nào đó đã xóa đi những dòng chữ gốc trên trang da dê. Và từ bên dưới những lời bịa đặt, hiện lên một sự thật khác hẳn. Tôi vỡ lẽ và liền nói cho Katya biết những gì đê tiện và phức tạp trong thủ đoạn của Romashov.

Hắn đã diễn cái thủ đoạn ấy hai lần: lần thứ nhất hắn cố gắng chứng minh với Katya rằng chính hắn đã cứu sống tôi và lần thứ hai hắn tìm hết cách làm cho tôi tin rằng Katya sống được là nhờ bàn tay của hắn.

Tôi kể lại cho Katya nghe đúng từng chữ một về cuộc nói chuyện giữa tôi với Romashov tại quảng trường Sobachy. Những lời tự thú của hắn khiến Katya rất đỗi kinh ngạc. Những lời tự thú đó cũng nói rõ căn nguyên của tất cả những điều bất hạnh mà tôi gặp phải, và nó cũng giải thoát khỏi đầu óc Katya cái điều mà nàng vẫn nhiều ngày băn khoăn đau khổ.

– Anh đã ghi lại tất cả những điều hắn nói chứ?

– Anh đã ghi lại như một biên bản, và đã ép được hắn ký tên ở dưới.

Tôi kể lại cho Katya nghe những gì tôi đã ghi lại được. Ngay từ những ngày còn học ở trường tiểu học, nỗi ghen ghét đã bắt đầu gặm nhấm cái tâm hồn trống rỗng bất an của hắn. Và rồi cả đời hắn, hắn cứ chĩa mũi nhọn vào tôi bởi cái nỗi ghen ghét kia giày vò. Nhưng riêng việc hắn treo một tấm ảnh đẹp của Katya trên tường cạnh bàn làm việc của hắn, thì tôi không đả động đến. Tôi không đả động đến là vì tôi cảm thấy rằng tình yêu của hắn đối với Katya thực chất chỉ là một sự lăng mạ.

Khi lắng nghe tôi nói, sắc mặt nàng tối lại, nhưng hai mắt thì cháy rực lên… Nàng cầm chặt bàn tay tôi và áp vào sát ngực mình. Mặt nàng trắng bệch vì xúc động. Nàng căm ghét Romashov, và có lẽ càng căm ghét hơn bởi những điều về hắn mà tôi không muốn nói đến. Song đối với tôi, hắn xa xôi và không đáng kể chút nào, nghĩ đến việc đã chiến thắng hắn, tôi bất giác cảm thấy phấn chấn…

Người bác sĩ béo trên tàu vẫn hỏi đi hỏi lại cái việc tàu đã được phép xuất phát chưa. Vì cơn bão đang hoành hành, gió gào rú, tuyết rơi ào ạt nên chưa thể cho phép tàu nhổ neo được. Gió tuyết làm tan hoang những lán đánh cá của chúng ta và cũng làm tan hoang những vùng đóng quân của bọn Đức. Nó làm cuộn lên những làn sóng biển hung dữ và xô đẩy những tàu bè nằm trốn trong vịnh Na Uy. Không được phép nhổ neo, cảng phải đóng cửa hoàn toàn, gió cấp chín đang hoành hành.

Vợ tôi gối má lên bàn tay ngủ say. Nàng đẹp và thông minh vô cùng, tôi thật không hiểu vì sao nàng lại yêu tôi mãi như thế. Nàng đã ngủ say, tôi có thể ngắm nhìn nàng thật lâu và tha hồ nghĩ ngợi, lúc này chỉ có hai chúng tôi. Tuy cái đêm hạnh phúc ngắn ngủi này sắp kết thúc, nhưng dầu sao thì đấy cũng là một diễm phúc, rằng chúng tôi đã cướp được nó từ trong cơn hoành hành điên cuồng của bão tuyết.

Sáng hôm sau tôi cần phải dậy trước sáu giờ, tôi nài Katya phải bằng lòng rằng lúc ấy tôi sẽ không đánh thức nàng dậy. Thậm chí ngay tối hôm nay, chúng tôi đã nói với nhau trước những lời từ biệt. Nhưng khi tôi vừa mở mắt ra thì đã thấy nàng mặc áo khoác đang rửa thìa bát và dựng chiếc mâm ướt bên cạnh bếp lò. Nàng biết tôi phục vụ trong binh chủng nào, nhưng chưa bao giờ chúng tôi nói với nhau về chuyện đó. Chỉ khi tôi vội vội vàng vàng đặt chiếc cốc chưa kịp uống hết xuống bàn và vừa đứng lên thì nàng liền hỏi là có mang dù theo không, như trước đây nàng đã từng nhiều lần hỏi như vậy.

Tôi đi ra khỏi nhà cùng với người bác sĩ to béo nọ. Cơn bão đã lắng. Cả thành phố chìm trong những bờ tuyết dài chạy dọc theo các đường phố và bị chia đôi như do một con dao khổng lồ nào đó cắt ra.

Chương 4
Những bức thư vĩnh biệt

Khi sắp ra đi tôi đã đưa những bức thư vĩnh biệt của thuyền trưởng cho Katya. Trước kia, hồi ở Ensk, tôi cũng để lại cho nàng bức thư mà tôi đã cùng dì Dasha lấy được của một nhân viên bưu điện bị chết trôi, để nàng xem một mình. Lúc ấy tôi đứng dưới chân pháo đài Martyn, lòng đầy lo âu và hồi hộp, tưởng tượng theo từng dòng chữ Katya đọc.

Còn lần này, phải sau mấy ngày tôi mới có thể trông thấy lại nàng. Song dầu sao mọi việc vẫn thế, hai chúng tôi vẫn đọc chung thư với nhau và tôi biết rằng Katya sẽ cảm thấy luôn luôn có hơi thở của tôi ở phía sau vai nàng.

Sau đây là những bức thư ấy.

1

Kính gửi ngài đại tá hải quân P.S. Sokolov. Tổng cục địa lý thủy văn. Sankt-Peterburg.

Thưa Ngài Pyotr Sergeevich kính mến!

Bức thư này được viết khi cuộc hành trình của chúng tôi sắp sửa đi đến chỗ kết thúc. Có điều đáng tiếc là chỉ có một mình tôi kết thúc nó. Nhưng mong rằng nó sẽ đến được tay Ngài. Tôi cảm thấy tuồng như trên thế giới này không còn có ai khác có thể chịu đựng những nỗi khổ cực về xác thịt như chúng tôi. Các bạn đồng hành của tôi đã lần lượt hy sinh, còn cả đội trinh sát được tôi cử đến Galchikha không thấy quay về.

Tôi đã gửi Masha và cô con gái nuôi của Ngài ở lại dọc đường trong một hoàn cảnh rất khó khăn. Nếu biết rõ đời sống của hai người đã được bảo đảm thì dẫu có chết tôi cũng yên lòng, vì tôi nghĩ rằng Tổ quốc của chúng ta sẽ không hổ thẹn bởi chúng tôi. Chuyến thám hiểm lần này của chúng tôi không thành công. Nhưng sau khi trở về lại vùng lục địa mà chúng tôi đã phát hiện được và tiến hành nghiên cứu nó, chúng tôi đã dốc hết sức mình để bù vào chỗ không thành công của cuộc thám hiểm.

Ý nghĩ cuối cùng đốt cháy tâm can tôi là vợ và con gái tôi. Hy vọng rằng đời con gái tôi sẽ đẹp đẽ thuận chiều. Xin Ngài hãy giúp đỡ vợ và con tôi như trước đây Ngài đã giúp đỡ tôi. Trước lúc tắt thở, tôi nghĩ đến Ngài với một tình cảm sâu sắc và một tấm lòng yêu thương! Nghĩ đến những tháng năm đẹp đẽ nhất trong thời thanh niên của tôi, khi còn làm việc dưới quyền lãnh đạo của Ngài.

Xin ôm hôn Ngài.

IVAN TATARINOV

2

I.L. Tatarinov, đội trưởng đội thám hiểm tàu “St. Maria” kính gửi Ngài Tổng cục trưởng Tổng cục Địa lý thủy văn.

BÁO CÁO

Rất hân hạnh được báo cáo với Tổng cục Địa lý thủy văn những việc sau đây:

Ngày 16 tháng Ba năm 1915, chiếc tàu buồm “St. Maria” nằm ở vĩ độ 79°08’30” lấy Greenwich làm chuẩn, kinh độ 89°55’00”; trong điều kiện thời tiết tốt, tầm nhìn xa không bị cản trở, từ trên tàu “St. Maria” đang phiêu bạt có thể nhìn thấy một dải đất vô danh, rất rộng, trên đó có vô số núi cao và sông ngòi nằm về phía đông con tàu. Trên vùng có dải đất lạ này, trước kia cũng đã từng được phát hiện có dấu tích như vào tháng Tám năm 1912, chúng tôi đã từng nhìn thấy những đàn ngỗng trời bay từ phía đông bắc về phía tây nam. Và vào đầu tháng Tư năm 1913, chúng tôi lại nhìn thấy từ đường chân trời phía đông bắc một dải đất liền màu bạc sáng bị bao phủ bởi một đám mây sặc sỡ hình thù quái dị như lớp sương mù trong khe núi xa.

Dải đất này trùng với đường kinh tuyến. Sự phát hiện đó đem đến cho chúng tôi một hy vọng, một khi có thời cơ thì lập tức xuống tàu, đổ bộ lên đất liền, đi dọc theo bờ biển đến hướng bán đảo Taymyr rồi tùy theo tình hình cụ thể mà tiến thẳng đến cửa sông Khatanga hoặc Yenisey và việc đầu tiên là đi tìm các bộ lạc ở vùng Sibir. Lúc này hướng tiến của tàu chúng tôi là rất rõ ràng theo hướng bắc lệch đông bảy độ, xuôi chiều với dòng chảy của băng. Nếu hướng tiến hơi lệch về hướng tây, nghĩa là song song với hướng hành tiến của tàu “Fram” ở miền nam thì chúng tôi đã không thể thoát khỏi vùng đóng băng trước mùa thu năm 1916 được, mà lương thực của chúng tôi thì chỉ đủ để ăn đến mùa hè năm 1915.

Chúng tôi đã phải trải qua vô vàn gian nan khổ ải (những việc đó không có dính dáng gì đến thực chất của bản báo cáo này), mãi đến ngày 21 tháng Năm năm 1915, chúng tôi mới đến vĩ độ 81°09’, kinh độ 58°36’ và đổ bộ lên mảnh đất nằm dọc theo bờ biển mà chính chúng tôi đã phát hiện. Đấy là một hòn đảo bị băng tuyết phủ kín, vị trí của nó ghi trên phụ đồ A đính theo bản báo cáo này. Năm ngày sau, chúng tôi mới đặt chân đến được hòn đảo thứ hai trong nhóm quần đảo gồm có ba, bốn hòn đảo vừa được phát hiện này. Ký hiệu của đảo này là G. Tôi đã chọn một địa điểm trên một mũi biển của cái đảo nhỏ này làm trạm thiên văn. Tọa độ của trạm thiên văn nói trên là 80°26’30” và 92°08’00”

Đi dọc theo mảnh đất lạ này về phía nam, tôi đã phát hiện được một bờ biển nằm giữa vĩ tuyến bắc 81° và 79°. Đoạn bờ phía bắc thấp trũng, có chỗ toàn đất thịt và bị phủ kín bởi một dòng băng khá rộng. Phần bờ phía nam có dốc cao dần lên và dần dần thoát khỏi sự bó buộc của lớp băng dày. Tại đây chúng tôi đã tìm thấy một số thân cây còn nguyên vẹn bị trôi dạt đến. Ở nơi vĩ độ 80°, đã phát hiện được một eo biển rộng lớn, kéo dài từ điểm C ra hướng tây nam. Bắt đầu từ điểm F, bờ biển đột ngột kéo dài về phía tây nam. Tôi vốn định quan sát bờ phía nam của vùng đất mới này, nhưng lúc ấy chúng tôi đã quyết định đi dọc theo bờ biển Khariton Laptev tiến đến sông Yenisey.

Trong lúc báo cáo với tổng cục về các phát hiện của cá nhân như đã nói ở trên, tôi nghĩ cần phải nói rõ rằng vì đồng hồ thiên văn ở trên tàu trong hai năm qua chưa hề được điều chỉnh lần nào cho chính xác, nên cho dù có bảo quản nó tốt đến như thế nào, cá nhân tôi vẫn cảm thấy rằng các kết quả tính toán về kinh tuyến chưa thể đáng tin cậy hoàn toàn.

Ivan Tatarinov

Kèm theo:

1) Một nhật ký của tàu “St. Maria” (có ký tên)

2) Một quyển vở mỏng ghi chép về đồng hồ thiên văn.

3) Một quyển ghi các loại số tính toán được và các số liệu chụp ảnh.

4) Một tấm bản đồ vẽ được tại thực địa.

Tại trại nghỉ trên đảo thứ tư trong quần đảo Nga, ngày 18 tháng Sáu năm 1915.

3

Masha thân yêu!

E rằng quan hệ giữa chúng ta đã đến lúc kết thúc, anh thậm chí còn khó tin rằng sẽ có một ngày nào đó em đọc được những dòng vĩnh biệt này. Các anh không thể đi lại được nữa rồi, đi là bị cóng ngay… Các anh chỉ còn biết nghỉ lấy sức, thậm chí sau bữa ăn cũng không cảm thấy cơ thể ấm lên được chút nào. Hai chân anh, nhất là chân phải rất tệ hại, chính anh cũng không rõ là nó đã bị cứng buốt và hỏng từ lúc nào. Trong khi viết thư anh vẫn quen dùng hai chữ “Các anh”, nhưng thực ra Kolpakov đáng thương đã chết ba hôm nay rồi. Cơn bão tuyết hôm ấy đáng sợ làm sao, anh không tài nào chôn được anh ta! Cơn bão đã kéo dài đến những bốn ngày bốn đêm – đối với các anh, quãng thời gian ấy quá dài.

Ngày cuối cùng của anh đã ập đến rất nhanh chóng. Song anh không sợ chết chút nào! Rõ ràng là anh đã làm được rất nhiều để giành lấy sự sống so với khả năng mà anh có.

Anh rất có lỗi với em. Tuy những ý nghĩ khác cũng rất nặng nề. Song ý nghĩ về em là nặng nề hơn cả.

Mấy năm qua em đã phải chịu đựng biết bao nhiêu phiền muộn lo âu, và giờ đây phải gánh chịu nỗi đau khổ lớn nhất. Xin em hãy đừng tự ràng buộc mình, nếu em gặp một người nào đó mà em quên được nỗi đau, thấy rằng sống với người ta em sẽ được hạnh phúc thì em hãy nhớ rằng đây cũng là điều anh cầu mong cho em[83].

Em hãy chuyển lại những lời này cho mẹ Nina Kapitonovna. Anh xin ôm hôn mẹ, mong mẹ giúp đỡ em nhiều, đặc biệt là trong việc giúp đỡ con Katya của chúng ta.

Cuộc hành trình của các anh rất gian nan. Song mọi người đều biểu hiện rất tốt. Nếu trang bị không quá kém, nếu vật tư được cung cấp không thiếu thốn quá, thì cũng có thể là các anh đã hoàn thành được nhiệm vụ.

Mashenka yêu quý! Anh thật không tưởng tượng được là sau khi không có anh, em và con sẽ sống như thế nào! Katya, Katya của ba! Anh biết ai sẽ giúp đỡ em và con, song trước phút tắt thở anh không muốn nhắc đến tên hắn. Anh không thể dốc hết bầu tâm sự đã tích lũy trong nhiều năm của mình cho người ấy được. Người ấy là hóa thân của cái thế lực trong nhiều năm bó buộc chân tay anh. Thực ra nếu hắn ta không ngăn trở anh, không đến “giúp đỡ” anh, thì anh cũng đã hoàn thành được khối công việc. Nghĩ đến chuyện này anh hết sức đau lòng. Nhưng còn cách gì hơn? Điều duy nhất có thể an ủi là anh lấy lao động của mình hiến dâng cho đất nước Nga những phần đất mới rộng lớn. Masha thân yêu, thực ra anh không muốn kết thúc bức thư này, kết thúc cuộc nói chuyện cuối cùng với em. Em hãy yêu thương con gái của chúng ta, nhớ đừng để con nhiễm quen tính lười biếng. Đấy là hình ảnh của anh, anh đã trót là một kẻ lười và có phần quá tin người.

Katya, con gái mồ côi của cha! Liệu mai sau con có biết được rằng cha đã từng thương nhớ con đến chừng nào không? Thậm chí trước lúc nhắm mắt cha chỉ mong được nhìn thấy con một lần nữa.

Anh dừng bút. Tay anh đã bị cóng rồi. Nhưng anh vẫn cố viết tiếp. Ôm hôn em và con. Người thân yêu mãi mãi của em và con.

Chương 5
Trang cuối cùng

Tôi không muốn để Katya ở lại trong nhà bác sĩ, điều chủ yếu là vì căn phòng ấy không phải của bác sĩ mà là của một sĩ quan đã bị hy sinh. Tất cả đồ đạc trong nhà đều là của người sĩ quan ấy. Mấy bức tranh mực nước vẽ phong cảnh thành phố Bắc cực được treo đối xứng trên tường. Một cái giá xếp rất ngay ngắn hàng chồng sách chuyên môn. Ngoài ra còn treo rất nhiều ảnh, tất cả đều là ảnh của một cô bé gái tóc dài mặc quần áo theo kiểu Ukraina và những bức ảnh chụp thời kỳ cô bé đã lớn hơn ôm con búp bê to tướng và bóng nhẵn. Mọi thứ đồ đạc trong phòng khiến ta bất chợt nhìn thấy rất rõ cuộc sống đã bị chấm dứt của người chủ cũ.

Sống trong một gian phòng như thế, nhất định là sẽ bị chìm ngập trong hàng đống những ý nghĩ linh tinh khác nhau và hoàn toàn không cần thiết. Đối với một phụ nữ mà chồng đang phục vụ trong Không quân thì rất khó thoát khỏi những ý nghĩ như vậy. Song Katya vẫn quyết định sẽ ở lại.

– Việc ấy có hề gì! – Nàng nói. – Đấy là việc rất bình thường.

Tôi không khăng khăng giữ ý kiến của mình. Số lần tôi trở lại thành phố Bắc cực không nhiều. Chỉ cần biết rằng Katya ở bên cạnh bác Ivan Ivanych và được trông thấy ông hằng ngày là tôi yên tâm và sung sướng rồi. Nàng đã xin việc để làm, thoạt tiên làm y tá trong bệnh viện, sau đó chuyển sang phòng khám của bác sĩ ở thành phố Bắc cực cũ. Hai tuần sau khi tôi đến đây, nàng đã tỏ rất hứng thú đối với cuộc sống mới đó nhanh hết chỗ nói.

Từ đây nhiều hạm tàu ra đi, đến các vùng biểu xa gần, cùng với các hạm tàu của quân Đồng minh tiêu diệt các đoàn tàu vận tải của giặc Đức. Vì vậy tất cả mọi sự kiện xảy ra trong cái thành phố bé nhỏ này đều có liên quan không nhiều thì ít đến cuộc chiến đấu đương diễn ra. Tên của người chỉ huy nổi tiếng được nhân dân hâm mộ, hầu như mọi người trong thành phố đều biết đến. Trong đó có không ít nhân vật mà tên tuổi đã vang lừng khắp Liên bang Xô Viết.

Khi sống ở thành phố N., tôi cảm giác rất rõ khoảng cách giữa hậu phương và tiền tuyến. Và ở đây, cảm giác đó lại càng rõ rệt hơn, bởi cuộc sống ở đây đa dạng, phong phú hơn ở N. nhiều. Cuộc sống này không phải từ trên trời rơi xuống mà là một sự thâm nhập dần dần từ ngoài vào. Từ mọi phương diện đều có thể nhận ra rằng tất cả mọi người của chúng ta, từ đồng chí tư lệnh đến anh chiến sĩ hải quân đều tỏ rõ quyết tâm chiến đấu đến thắng lợi cuối cùng để bảo vệ vùng đất này. Vì sự căng thẳng luôn luôn thường trực nên nó đã ăn sâu vào từng sự việc nhỏ của cuộc sống thường ngày.

Tôi nghĩ rằng mùa đông giữa năm 1942 và năm 1943, có lẽ là mùa đông hạnh phúc và đầm ấm nhất của chúng tôi. Hồi ấy, cứ cách một ngày, tôi lại xuất phát đi oanh tạc các hạm tàu của địch một lần. Khi chưa biết rõ tin tức Katya, lúc bay tôi có một cảm giác khác. Nhưng khi đã biết rõ rằng nàng đang sống an toàn giữa thành phố Bắc cực và chỉ mấy ngày sau là tôi sẽ được chính mắt xem nàng pha nước chè ở bàn ăn, thì khi bay tôi có một cảm giác hoàn toàn khác hẳn. Bên trên bàn ăn treo một chiếc đèn có cái chụp màu xanh. Bác sĩ Ivan Ivanych dùng giấy cắt những cái hình rất ngộ nghĩnh dán lên cái chụp ấy. Trong trí tưởng tượng của tôi hình thành một bức tranh: tất cả những con người và sự việc làm cho tôi và Katya hân hoan phấn chấn đều tập trung vào trong vòng sáng của cái chụp màu xanh kia. Còn tất cả những người và sự việc khiến hai chúng tôi buồn phiền lo lắng đều lánh xa ra, vào cái góc tối ngoài kia.

Tôi còn nhớ một buổi gặp mặt của chúng tôi vào một buổi tối. Hôm ấy để bắt liên lạc với bác sĩ, sau nhiều lần tìm kiếm vô ích, cuối cùng tôi vớ được một chiếc thuyền máy và liền lái thẳng đến thành phố Bắc cực. Tuy lúc bấy giờ đã muộn nhưng mấy người bạn chúng tôi vẫn quây quần với nhau dưới cái quầng sáng này. Đêm khuya có hề gì, nếu không được ở bên nhau, thì ban ngày có khác gì là đêm khuya!

Ông bác sĩ mập mạp, trông rất đẹp dáng, mặc chiếc áo khoác dài và rộng thùng thình từ trong phòng riêng của mình lững thững đi đến cạnh bàn, chiếm một chỗ, nếu không phải là nổi bật nhất thì cũng là vị trí huyên náo nhất. Cái dáng hấp tấp của ông có vẻ như đang chờ đợi một sự kiện vui mừng nào đấy, hoặc ít ra thì cũng là chờ đợi một tin lành. Với cái dáng vẻ ấy, ông đã gây không khí nhộn nhịp cho mọi người, tuy ông không nói lời nào nhưng ai cũng có thể nghe rõ hơi thở ồ ồ hổn hển như thụt bễ của ông.

Nếu chia ngôi thứ theo âm thanh ồn ào thì tôi phải là người thứ hai đứng sau bác sĩ. Thực tình mà nói, từ trước tới nay chưa bao giờ tôi nói nhiều, uống nhiều rượu, cười nhiều và giòn như hôm nay. Cái cảm giác khó tả khi gặp lại Katya hình như vẫn còn đọng lại trong tâm hồn tôi, tất cả chúng như đều bay tới phía trước, về một nơi… Nơi nào nhỉ? Ai mà biết được. Tôi tin rằng chúng bay về chân trời hạnh phúc. Sau khi con trai yêu hy sinh, bác sĩ cảm thấy mình hoàn toàn như một người ốm. Nhưng đêm nay ông cũng vui vẻ, hoạt bát hẳn lên, ông thích dùng những câu danh ngôn của Kozma Prutkov để bàn về thời sự quốc tế.

Cậu hoa tiêu của tôi chiếm ghế cao nhất trong số những người im lặng. Hầu như từ đầu chí cuối cậu ta chẳng nói câu nào. Cậu ta chỉ ngồi trầm tư suy nghĩ, thỉnh thoảng hàng lông mày khẽ động đậy và cậu ta lấy tẩu thuốc ra khỏi miệng, phả những vòng khói tròn ra ngoài. Trên kia tôi có nói rằng tôi rất mến cậu ta, bởi cậu ta là một hoa tiêu xuất sắc và rất hợp với tính tôi.

Lúc này Katya loay hoay bận bịu với những công việc chủ nhân của mình. Tôi không biết là nàng đã biến căn phòng này thành nhà của chúng tôi như thế nào, khiến chúng tôi có thể tiếp khách một cách thoải mái và đầy đủ.

Rõ ràng là nếu như hằng ngày đài phát thanh không truyền đến những tin tức chiến thắng của quân ta thì không thể nào có được buổi gặp mặt vui vẻ này và tôi cũng không thể nào được hưởng cái hạnh phúc gặp mặt Katya. Sáng sớm ngày hôm sau, khi nàng tiễn chân tôi thì mặt trời đã nhô lên ở chân trời, nó to như quả bóng chúng tôi thường chơi thuở bé, nó sáng rực và tươi trẻ, tượng trưng cho sự bắt đầu của một ngày ở Bắc cực, nó bò dần lên phía trên dãy núi xa có vẻ mềm mại, tất cả những cái đó như để dành riêng cho chúng tôi… Nếu đài phát thanh ngày ngày không truyền đi các tin tức chiến thắng thì trong chúng tôi không thể nào có được những tình cảm hăng hái phấn chấn. Cái tình cảm hăng hái ấy mang trong mình nó tính chất phổ biến, nó chẳng những có ở đây – vùng tiền duyên cánh bên trái, mảnh đất trên bộ có người lính cuối cùng của chúng ta đóng giữ, nơi có những vách đá cheo leo hoang vắng bị biển cắt vụn, mà nó còn có ở bất cứ vùng nào của toàn bộ mặt trận.

Những phát đạn đại bác cuối cùng ở thành phố Stalingrad đã lặng tiếng. Các chiến sĩ vọt ra khỏi các hầm ngầm, họ nheo mắt tránh ánh nắng và ánh tuyết chói lọi, ngắm nhìn thành phố hoang tàn đã trải qua những cuộc vật lộn quyết liệt với quân thù. Tin thắng lợi vĩ đại này dội đến những tường đá hoa chắc đẹp của thành phố Bắc cực. Hầu như chúng tôi đã làm tất cả những gì có thể làm được để các tin tức chiến thắng vang đi xa hơn nữa dọc theo bờ biển Na Uy. Các đội tàu buôn của giặc đang lén lút đi từ nước này sang nước khác, hãy làm cho âm vang của chiến thắng theo chúng đến khắp mọi nơi. Giặc Đức đang đổ vũ khí của chúng xuống các quốc gia xa lạ và chuyển lên tàu chúng những sắt thép ăn cướp được. Chúng đang gấp rút ăn cướp quặng thép ở vùng biển Barents trong đám âm thanh thần bí, hãy làm cho âm vang của chiến thắng truyền đến những vùng chúng đang gây ra tội ác!…

Chúng tôi – bác sĩ, Katya và tôi – bỏ tất cả thì giờ cá nhân vào việc chọn lựa và nghiên cứu những tài liệu tìm được của đội thám hiểm tàu “St. Maria”.

Không biết việc in tráng số phim ảnh của đội thám hiểm với việc lựa chọn tài liệu, việc nào khó hơn. Mọi người đều biết rằng, thời gian càng dài, màu sắc của phim ảnh càng nhạt đi. Vì thế trên hộp chứa phim đều có ghi thời hạn bảo hiểm, quá hạn ấy, nhà máy sản xuất ra số phim ấy không chịu trách nhiệm nữa. Thời hạn bảo hiểm của những phim tàu “St. Maria” mang theo là đến tháng Hai năm 1914. Chẳng những thế, giấy bọc bị thấm nước, phim bị ướt sũng trong một thời gian rất dài. Ngay đến người thợ rửa ảnh giỏi nhất của hạm đội miền Bắc cũng nói rằng, ý định muốn dùng số phim này là một “mơ tưởng viển vông”, ngay đến những người có kinh nghiệm như họ cũng đành chịu bó tay. Nhưng cuối cùng tôi đã thuyết phục được họ. Kết quả trong bộ một trăm hai mươi kiểu ảnh được tráng rửa cẩn thận, có khoảng năm mươi kiểu được coi là có thể “xử lý thêm để dùng”. Qua nhiều lần phục chế, đã có được hai mươi hai phim rất rõ nét.

Tôi đã đọc được nhật ký của người hoa tiêu tên là Klimov. Nét chữ của ông nhỏ, láu, lại bị nước làm nhòe nên khó đọc. Đó là những tờ giấy rời được đóng gộp lại thành một quyển. Còn các thứ tài liệu của thuyền trưởng Tatarinov, ngoài bức thư vĩnh biệt cùng một số ảnh được bảo vệ tốt ra, các thứ khác đều bị dính chặt lại thành cục. Đương nhiên là bản thân chúng tôi không đủ khả năng gỡ tách chúng ra, biến chúng thành những văn bản và bản đồ có ích được. Do đó việc này được giao cho một đồng chí có kinh nghiệm lãnh đạo tách gỡ trong phòng thí nghiệm đặc biệt. Trong số tài liệu của thuyền trưởng Tatarinov vừa tìm được, có một quyển dày, nội dung khá phong phú, nhưng chúng tôi không dự định trình bày kỹ ở đây vì sự hạn chế về số trang của quyển sách này. Điều tôi muốn nói là ông dựa vào các kết quả bản thân quan sát được, đã đi đến một số kết luận, và căn cứ vào công thức ông đề ra, có thể tính toán được tốc độ và phương hướng chuyển động của các dòng băng ở bất cứ khu vực nào trên Bắc Băng Dương. Thoáng qua, đây là một thành tựu khó được tin cậy, vì căn cứ vào đoạn đường ngắn ngủi mà tàu “St. Maria” đã kinh qua thì ai cũng nghĩ rằng rất khó có thể đạt được một sự tổng kết rộng lớn như thế được. Song chân lý không cần nhiều biện luận.

“Tuy mình đã đọc hết sự tích của cả đời thuyền trưởng Tatarinov, nhưng mình vẫn chưa tìm thấy trang cuối cùng”, – tôi thường tự nhủ như thế.

“Công việc đã kết thúc đâu nào, – tôi tự trả lời như vậy. – Biết đâu sẽ có ngày mình sẽ tìm thấy và đọc được trang cuối cùng ấy”.

Ngày ấy đã đến. Tôi đã đọc được hết sự tích bất hủ của đời ông.

Chương 6
Trở về

Mùa hè năm 1944 tôi được nghỉ phép. Tôi và Katya quyết định sẽ về chơi Moskva ba tuần lễ, còn tuần thứ tư thì về Ensk thăm các cụ.

Ngày mười bảy tháng Bảy, chúng tôi về đến Moskva. Đó là một ngày đáng nhớ biết bao! Đúng vào ngày ấy bọn tù binh Đức bị áp tải qua phố xá thủ đô. Hành lý chúng tôi mang theo rất nhẹ, nên quyết định trước tiên sẽ đi tàu điện ngầm vào trung tâm thành phố. Nhưng sau khi ra khỏi sân bay, chúng tôi đã phải đứng chờ suốt hai tiếng đồng hồ mà vẫn chưa vượt được qua đường phố. Thoạt đầu chúng tôi đứng xem; sau mỏi quá, ngả va-li ra kê ngồi, cuối cùng lại đứng lên. Đoàn tù binh vẫn diễu qua không ngớt. Đi đầu bọn chúng là những tên tướng béo phị, trong đó có đứa là đao phủ nổi tiếng. Chúng đội mũ ống cao, vận đồng phục, mặt mày nhẵn nhụi, mang một vẻ kiêu kỳ bị thất thế. Bọn tướng đi đầu đã đến cầu Kreml mà bọn lính ở phía sau hãy còn nối tiếp nhau bước đi khập khiễng mãi tít phía xa, đứa thì mặc quần áo lót, đi chân không, đứa mặc áo khoác dài để hở phanh ngực.

Tôi nhìn chúng nó với một niềm lý thú và một nỗi căm giận cùng cực. Tôi cũng như số lớn các đồng chí lái máy bay khác, hầu như trong suốt cả thời kỳ chiến tranh chưa có lần nào được nhìn tận mặt kẻ thù, kể cả khi lao thẳng vào chúng để công kích trên không trung. Giờ đây thế mà được gặp may, một đám giặc năm vạn bảy nghìn sáu trăm tên xếp hàng hai mươi diễu qua trước mặt tôi. Trong cái ngày huy hoàng này, Moskva như đẹp thêm ra. Bọn chúng nhìn Moskva với vẻ hết sức kinh lạ, nhiều tên ngán ngẩm cúi đầu nhìn xuống chân mình.

Tuy bọn chúng là những con người khác nhau, có những số phận không giống nhau, nhưng chúng có chung một điểm là cử chỉ, hành động của tất cả bọn chúng hoàn toàn khác xa chúng ta.

Tôi nhìn sang Katya. Nàng đứng im, tay đè chiếc túi xách vào sát ngực, lộ vẻ xúc động mãnh liệt. Sau đó nàng bỗng hôn tôi một cái rõ kêu. Tôi hỏi:

– Em xúc động lắm hả?

Nàng trả lời rất nghiêm trang:

– Vâng!

Chúng tôi đem theo khá nhiều tiền. Chúng tôi thuê một chỗ ở loại tốt nhất của khách sạn “Moskva” gồm có năm phòng, thiết bị sang trọng, có gương lớn, có tranh ảnh bày biện trên tường và có cả đàn dương cầm.

Thoạt tiên chúng tôi hơi bàng hoàng. Nhưng sau đó cảm thấy rằng không khó làm quen với những gương soi mặc quần áo, thảm trải sàn cùng những hình vẽ tuyệt vời và hoa lá trên trần nhà. Chúng tôi cảm thấy sống trong những gian phòng ấy thật là nhẹ nhõm và dễ chịu.

Tất nhiên là ngay ngày hôm chúng tôi vừa đến nơi, bác Korablyov đã đến gặp chúng tôi. Bác ăn bận rất đỏm dáng, mặc ở bên trong chiếc sơ-mi in hoa rộng thùng thình, bộ ria mép hình chữ “bát” được vê tròn rất thẳng nếp. Chiếc sơ-mi rất hợp với bác, khiến bác giống hệt như một họa sĩ Nga vĩ đại nào đấy. Song tôi và Katya nghĩ mãi vẫn không nhớ ra được là bác giống ai.

Mùa hè năm 1942, khi tôi gõ lên cánh cửa đính da thú của bác, bác có mặt ở Moskva. Và một lần khi bác về nhà thấy có thư tôi để lại, biết rằng tôi đã lên đường đi Yaroslavl tìm Katya, bác đã quýnh cả lên, hồi ấy bác có mặt ở Moskva.

– Sao anh đi tìm Katya lẩm cẩm thế? Chính hôm đó tôi dẫn cô ấy đến Sở dân cảnh để đăng ký hộ khẩu, vì cô ấy không đăng ký được ở ngõ Sivtsev Vrazhek, thế mà anh lại đi tìm cô ấy ở nơi xa tít mù tắp!

– Bác Ivan Pavlych, cái đó cũng chưa phải là chuyện rủi đâu, – tôi nói. – Mọi việc đã kết thúc tốt đẹp. Mùa hè năm ấy, cháu không được gặp may, cho nên, cháu lại nghĩ rằng đến bây giờ khi mọi chuyện đã được kết thúc tốt đẹp, chúng ta gặp lại nhau càng tốt hơn. Hồi ấy cháu vừa đen vừa gầy nom như người rừng ấy. Còn bây giờ, bác xem, chẳng phải khỏe mạnh hồng hào đấy sao. Bác kể chuyện về bác đi! Bác đã làm những gì và sống ra sao?

Từ trước đến nay bác Ivan Pavlych không quen nói về mình. Nhưng hôm ấy bác cũng đã cho chúng tôi biết được một số tin tức lý thú về trường tiểu học nằm trên đại lộ Sadovo Triumphalnaya. Chính trong trường tiểu học này đã xảy ra sự kiện lớn trong cuộc sống của tôi và Katya. Sau khi học xong tiểu học, cuộc sống nhà trường từ đó bỗng dần dần xa cách lạ lẫm đối với chúng tôi. Khi nhớ lại rằng những đứa trẻ sôi nổi, từng tưởng tượng đời sống vô cùng phức tạp chính là bản thân mình, chúng tôi không khỏi ngạc nhiên. Nhưng đối với bác Ivan Pavlych thì cuộc sống nhà trường vẫn đang tiếp diễn. Hằng ngày bác đến trước gương, thong thả chải bộ ria đỏm dáng của mình và cầm lấy chiếc roi đi dạy học. Từng tốp học trò mới đi qua dưới ánh mắt nghiêm nghị nhưng đầy yêu thương săn sóc của bác, như đi qua luồng chiếu của ánh sáng đèn pha. Ôi, cái ánh mắt của bác lợi hại biết chừng nào! Tôi chợt nhớ đến câu nói của Grisha Faber “Ánh mắt là viên ngọc vô giá”, nếu ở bác có loại ánh mắt ấy thì chỉ cần bỏ ra ít nhiều công phu là bác có thể lập nên công trạng trong sự nghiệp kịch trường.

– Bác Ivan Pavlych, cậu ấy dạo này ở đâu ạ?

– Grisha đang sống ở tỉnh, – bác trả lời, – ở Saratov. Cũng đã lâu tôi không gặp anh ấy. Có lẽ bây giờ anh ấy đã trở thành diễn viên Ưu tú rồi.

– Trước kia cậu ấy đã khá rồi. Cháu rất mê lối biểu diễn của cậu ấy. Chỉ có điều là cậu ấy nói hơi to, nhưng như thế cũng chả sao, lại phát âm được rõ ràng!

Chúng tôi lần lượt nhắc đến từng học sinh cũ trong lớp. Nhớ lại những người bạn cũ hiện đang tứ tản khắp mọi miền đất nước ấy, chúng tôi vừa thương cảm vừa sung sướng. Tanya Velichko đang tham gia công tác xây dựng nhà cửa ở Stalingrad. Shura Kochnev đã trở thành đại tá pháo binh. Trước đây không lâu có thấy tên anh ấy trong một tờ lệnh. Nhưng có nhiều người bác Ivan Pavlych không nắm được chút tin tức nào. Thời gian như bay lướt qua bên cạnh họ, hình ảnh họ trong ký ức của người khác luôn luôn là những đứa trẻ mười bảy, mười tám tuổi. Chúng tôi ngồi ôn lại chuyện cũ rất lâu. Giáo sư Valentin Nikolaevich Zhukov đã gọi điện đến đây ba lần, lần nào cũng bị mọi người mắng rằng anh ta là giáo sư hão, lúc nào cũng mượn cớ bận nghiên cứu rắn hoặc những thứ tạp nham gì đó để hối thúc không chịu đến chơi.

Cuối cùng anh ta đã phải đến, Anh ta đứng bần thần phía cửa, một tay vuốt mũi, dáng tư lự. Hãy trông kìa, anh ta ngỡ mình tìm nhầm nhà!

– Thế nào giáo sư, mời ngài vào đây, vào đây, – tôi gọi anh ta.

Anh ta cười rõ to và lao về phía tôi. Đi theo sau anh ta bước vào cửa là một người đàn bà cao lớn, béo khỏe và có một bộ tóc màu sáng. Nếu tôi không nhầm thì tên bà ta trước đây là Kiren. Cố nhiên là ngay lúc đó tôi bị lục vấn một hồi rất ghê. Valya ngồi ở bên trái và Kiren ngồi ở bên phải, hai người thay nhau hỏi không ngớt miệng. Rằng tại sao, căn cứ vào đâu và bằng cách nào mà tôi đã tự động sục vào nhà người khác, tìm được Katya đang ngụ trong nhà V.N. Zhukov. Rằng tôi là một anh đần, dễ dàng tiện lợi không muốn lại đi để lại một mảnh giấy vớ vẩn mà qua đó không thể nào biết được tôi ở đâu và tôi sẽ lưu lại ở Moskva bao lâu.

– Tấm phản ấy chính là giường nằm của chị Katya đấy. – Valya nói. – Và cái áo liền váy đặt ở đầu phản là của chị ấy. Lạy Chúa, tại sao cậu lại không thể đoán ra được rằng chỉ có bàn tay phụ nữ mới làm gọn gàng ngăn nắp căn phòng của tớ được nhỉ?

– Không thể đoán được, – tôi đáp. – Nhưng tớ cũng biết rằng có bàn tay phụ nữ thu dọn…

Kiren cười rộ với vẻ thiện ý, nhưng Valya mở to hai mắt ra hiệu cho tôi. Rõ ràng là cái bóng đen thần bí của Zhenka Kolpakchi vẫn còn lảng vảng trong nhà hai người.

Các phụ nữ sang phòng bên cạnh. Kiren cần cho đứa con thứ tư ăn, và như vậy có thể đoán biết rằng chị ta và Katya có điều gì muốn nói riêng với nhau.

Chúng tôi nói chuyện về chiến tranh. Từ nhiều mặt có thể nhận thấy rằng chiến tranh sắp sửa kết thúc. Cái vẻ chăm chú lắng nghe của Valya và bác Ivan Pavlych khi tôi nói, giống như tôi là người sắp sửa báo cáo với tư lệnh rằng quân ta đã công phá Berlin.

Valya hỏi tôi tại sao quân ta không vượt qua sông Wisła. Tôi đáp rằng không biết, khiến cậu ta có vẻ thất vọng, về tình hình miền Bắc, nếu căn cứ vào những câu hỏi của cậu ta, thì tôi không phải là chỉ huy của một đại đội không quân mà là chỉ huy của cả một phương diện quân.

Về sau bác Ivan Pavlych khơi nguồn nói về thuyền trưởng Tatarinov. Để Katya khỏi nghe thấy, tôi hạ thấp giọng xuống kể cho bác nghe những chi tiết mà tôi chưa hề lộ ra với ai. Trong một cái hốc hẹp cách căn lều của thuyền trưởng không xa lắm, có mấy ngôi mộ của thủy thủ mà đầu của họ lộ lên trên mặt đất, dưới một tảng đá lớn. Xương các xác chết bị gấu và chó sói tha đi khắp nơi, làm lẫn lộn không phân biệt được xương nào là của người nào. Có một chiếc xương đầu gối lạc xa lều đến ba cây số. Trong mấy ngày cuối cùng chắc chắn là thuyền trưởng đã cùng nằm chung trong một túi chăn với người cấp dưỡng tên là Kolpakov, người này chết trước thuyền trưởng. Trong bức thư gửi cho Maria Vasilievna, lúc đầu thuyền trưởng viết là “chuyển cho vợ tôi”, nhưng sau đó chữa lại là “chuyển cho người vợ góa của tôi”, ở bên dưới bàn tay trái của thuyền trưởng, tìm thấy một chiếc nhẫn cưới, bên mép trong của chiếc nhẫn ấy có khắc hai chữ M. và T.

Tôi lấy từ trong va-li ra một chiếc lập lắc bằng vàng hình quả tim và đưa cho mọi người xem. Một mặt của cái lập lắc này khắc chân dung của Maria Vasilievna rất tinh xảo, còn mặt kia là một mớ tóc đen. Bác Ivan Pavlych bước tới trước cửa sổ, đeo kính lên và ngắm nghía chiếc lập lắc ấy rất lâu. Bác lấy khăn tay cọ cọ vào chòm râu rồi lại ngắm tiếp. Bác cứ ngắm nghía mãi, cho đến khi tôi cùng Valya đến đỡ bác ngồi xuống ghế bành.

– Trời, Katya giống chị ấy như đúc. – Bác kêu lên giọng thảng thốt. – Đến tháng Mười hai năm nay là tròn mười bảy năm rồi. Thật khó mà tin được!

Bác bảo tôi gọi Katya ra và mách với tôi rằng vào dạo mùa xuân vừa rồi bác có đến thăm mộ, có mang hoa đến viếng và có nhờ một công nhân tráng lên trên mộ một lớp dầu sơn.

Mọi người ở chơi nhà tôi đến đêm. Kiren về nhà ở ngõ Sivtsev Vrazhek cho đứa con nhỏ nhất bú một lần, và khi quay lại dẫn theo đứa con gái lớn nhất. Đấy là cô gái mà hai vợ chồng hy vọng có thể trở thành diễn viên. Nói chung lại, theo cách nói của bà mẹ Kira thì giá trị của tất cả các học sinh giỏi giang nhất của trường bà cộng lại cũng không bằng cô bé này. Nghe nói rằng từ hồi còn bú, cô bé đã có “cảm giác âm thanh” rất đặc sắc, và bây giờ em ngâm thơ Pushkin thậm chí không kém nhà ngâm thơ đại tài Stepanyan.

Valya vẫn giống như trước, lúc nào cũng nói đến những con vật của mình một cách say sưa. Ngoài ra cậu ấy còn kể một số câu chuyện ngoài chiến hào. Tôi hỏi đã nghiên cứu được quy luật biến đổi của máu rắn theo tuổi chưa, Valya cười và cho biết là tìm ra kết luận rồi.

Hôm nay là một ngày tuyệt diệu của Moskva. Mở đầu ngày hôm nay là cuộc chờ đợi kéo dài hai tiếng đồng hồ của chúng tôi, khi lũ tù binh Đức đi qua phố. Đấy là cái mở đầu rất tuyệt! Cũng trong ngày hôm nay, cảm giác sắp giành được thắng lợi rạng lên trong lòng và không tắt nữa. Tin chiến thắng chưa in thành những dòng chữ đen trên mặt báo. Nhiều người còn cần phải hiến thân mình cho thắng lợi. Nhưng từ khắp mọi nơi, từ trong cảm giác đã có thể nhìn thấy hình dáng của chiến thắng. Cuộc sống trở lại chiếm giữ vị trí của nó, chiến tranh đã làm nó thay đổi. Mùa hè năm 1944 Moskva tràn ngập cái cảm giác xung khắc giữa cái mới và cái cũ một cách kỳ lạ và mới mẻ.

Tối hôm ấy tiếng đại bác chào mừng vang rền. Vào lúc chín giờ bốn nhăm phút vang lên ầm ĩ tiếng gầm thét “có tin mới quan trọng”. Valya nêu ý kiến cần phải lên ngay tầng thứ mười hai. Lúc này người đi cầu thang máy đông vô kể, nên chúng tôi rủ nhau đi bộ. Nhưng đi giữa chừng chúng tôi mới biết rằng muốn lên tầng mười hai thì dứt khoát phải đi bằng thang máy, nên chúng tôi đành chịu, phải quay về phòng.

Nhưng rồi cuối cùng chúng tôi cũng tìm cách lên được. Bây giờ trải ra dưới mắt tôi là thành phố Moskva tráng lệ thấp thoáng trong ánh hoàng hôn. Tôi và Katya nhìn nhau, trong lòng náo nức khó tả. Chúng tôi cầm tay nhau, đứng tựa vào một bức tường ngang. Bầu trời yên tĩnh bị nhuốm đỏ bởi những luồng khói sẫm, sau đó trên đầu chúng tôi bỗng bung ra những chùm lửa sáng rực rõ, sặc sỡ màu sắc rồi từ từ rũ ra, rơi nhanh xuống.

Chương 7
Hai cuộc nói chuyện

Ở Moskva tôi có hai việc phải hoàn thành. Việc thứ nhất là đọc báo cáo tại Hội Địa lý học về quá trình tìm được đội thám hiểm tàu “St. Maria”. Việc thứ hai là nói chuyện với người dự thẩm về Romashov. Hai việc này có liên quan với nhau, vì khi còn ở thành phố N. tôi đã gửi cho Viện công tố bản sao lời khai của Romashov với tôi ở quảng trường Sobachy.

Bây giờ tôi bắt đầu kể từ chuyện thứ hai.

Mùa thu năm 1943, Romashov bị xử mười năm tù ngồi. Tôi biết tin này từ miệng một nhân viên công tác trong ngành tòa án của thành phố N.. Trước kia khi theo dõi vụ án này ở Moskva, anh ta có hỏi chuyện tôi mấy lần. Không hiểu tại sao vụ án ấy bây giờ lại chuyển về cho tòa án địa phương xử. Trước khi rời khỏi thành phố N. không lâu, tôi có nhận được giấy báo nói rằng tổ điều tra Moskva yêu cầu tôi cung cấp thêm một số tài liệu bổ sung.

Đấy là những việc phiền toái chẳng có hứng thú gì. Trên đường đi, khi nghĩ rằng rồi đây mình sẽ bị cuốn vào cái guồng phức tạp, vô vị của vụ án, tôi không khỏi cảm thấy ngán ngẩm. Nếu không có vụ án này thì có phải sẽ được nghỉ ngơi thoải mái biết bao!

Ngày thứ hai sau khi đến nơi, tôi liền đến tòa án trình diện, các đồng chí ở đó mời tôi đến gặp người thẩm phán phụ trách thẩm tra vụ án Romashov.

Đây là gian phòng khách công cộng. Ánh sáng trong phòng hơi yếu, giữa phòng đặt một tấm chắn bằng gỗ ngăn căn phòng ra làm đôi. Dọc theo tường đặt khá nhiều ghế dài thô và cũ, trên đó có rất nhiều người đang ngồi, bà già có, cô gái có, các quân nhân không đeo quân hàm có… Mọi người đang chờ lệnh gọi đến tên mình.

Tôi đã tìm được phòng làm việc của viên thẩm phán. Trên cửa phòng của ông ta treo một tấm biển đề cái tên khá hiếm thấy của ông: “Veselago”. Vì còn rất sớm nên tôi buồn tay, cắm lại các lá cờ biểu thị vị trí của quân ta trên tấm bản đồ treo trên tường phòng khách. Đấy là một tấm bản đồ rất tốt, có điều là các lá cờ cắm cách các chiến tuyến quá xa.

Một giọng nói quen thuộc làm gián đoạn công việc của tôi. Giọng nói ấy sao mà quen đến thế. Nó tròn trịa, nghiêm trang khiến tôi trong giây lát tưởng rằng mình còn là chú bé đang ăn mặc xấu xí, bẩn thỉu, trên chiếc quần có miếng vá to tướng.

Giọng ấy hỏi:

– Được chứ ạ?

Như là giờ này chưa được vào không bằng. Nikolai Antonovich nhẹ nhàng đẩy cửa phòng viên thẩm phán ra, nhưng sau đó liền khép lại, ngồi xuống dãy ghế dành cho khách chờ với cái vẻ hết sức bần thần. Lần cuối cùng tôi gặp ông ta là vào mùa hè năm 1942 ở ga tàu điện ngầm. Dáng vẻ của ông ta giờ đây giống hệt như lúc ấy: đạo mạo từ tốn và có phần quan trọng hóa vấn đề.

Tôi vừa huýt sáo mồm vừa đổi chỗ các lá cờ biểu thị vị trí của mặt trận thứ hai trên vùng gần biển Baltic. Từ khi tôi nói với ông ta câu: “Tôi nhất định sẽ tìm ra đội thám hiểm, đến lúc đó sẽ rõ xem ai đúng ai sai”, đến nay đã mười bảy năm rồi. Ông ta biết tin tôi đã tìm ra đội thám hiểm chưa nhỉ? Có lẽ đã biết rồi. Nhưng chắc chắn là ông ta không biết được rằng trong số tài liệu, văn kiện tìm được của thuyền trưởng Tatarinov, có nhiều luận điểm vững chắc không thể nào đánh đổ được, chứng tỏ rằng nhận thức của tôi hoàn toàn đúng, về những chi tiết này, báo chí chưa hề nói đến một chút gì.

Ông ta ngồi cúi đầu, hai tay cầm chiếc gậy chống, về sau ông ta liếc nhìn tôi, trên bộ mắt trắng bợt của ông ta lướt qua một vẻ gì khó xử rất mất tự nhiên. Tôi khoan khoái nghĩ: “Nhận ra rồi”. Sau khi nhận ra tôi, ông ta liền nhìn sang phía khác.

… Đây là giây phút ông ta vắt óc suy nghĩ để tìm cách đối phó với tôi. Một chuyện phức tạp biết bao! Song ông ta có vẻ như là đã tìm ra lối thoát. Bỗng ông ta đứng bật dậy, giơ bàn tay lên quá đầu vẫy vẫy và dũng cảm bước thẳng lại phía tôi.

– Nếu tôi không nhầm thì đồng chí là Grigoriev có phải không?

– Phải, đúng thế.

Có lẽ từ bé đến giờ, đây là lần đầu tiên tôi phải cố gắng nhiều đến thế để nói ra mấy lời ngắn ngủi như vậy. Đúng cũng là giây phút tôi suy nghĩ cách đối phó với ông ta.

– Đối với anh, thời gian trôi qua thật là không vô ích chút nào, – ông ta nhìn vào quân hàm của tôi, nói tiếp. – Lần này anh từ đâu đến đây? Anh đã chiến đấu ở mặt trận nào để bảo vệ những người làm công tác hậu phương bé nhỏ chúng tôi?

– Ở miền Cực bắc.

– Anh sẽ ở lại Moskva có lâu không?

– Tôi đi phép, sẽ ở lại đây ba tuần.

– Anh cũng bị buộc phải bỏ thì giờ vàng ngọc để đến đây phải không? Nhưng nói cho cùng thì đây cũng là nghĩa vụ mà mỗi công dân chúng ta phải hoàn thành, – ông ta nói bằng một giọng hết sức đạo mạo, rành rọt. – Tôi nghĩ, chắc anh cũng như tôi được gọi đến đây là vì vụ án Romashov phải không?

– Đúng thế.

Ông ta lặng im một giây. Ôi, sao mà tôi quen thuộc cái thói quen lặng im ấy của ông ta đến thế. Từ bé tôi đã căm ghét vô cùng cái lối lặng im giả dối và có mục đích rõ rệt này của ông ta!

– Thằng ấy không phải là người, nó là một con yêu tinh, – cuối cùng ông ta nói. – Tôi thấy cần phải nhanh chóng gạt bỏ hắn ta ra khỏi xã hội của chúng ta.

Nếu là nhà nghệ sĩ, lúc ấy nhất định là tôi đã dốc hết tâm can để thưởng thức một màn kịch giả dối rất tuyệt của ông ta. Nhưng tôi chỉ là một người bình thường, tôi chỉ muốn nói với ông ta rằng, nếu kịp thời gạt bỏ Nikolai Antonovich ra khỏi xã hội thì nó (tức là xã hội) sẽ không phải mất công sức để quan tâm đến Romashov nữa.

Nhưng tôi cố ghìm lại, không nói.

Về chuyện đội thám hiểm của tàu “St. Maria”, chúng tôi không hề đụng chạm đến. Nhưng tôi hiểu rất rõ Nikolai Antonych, sở dĩ vừa rồi ông ta tiến thẳng về phía tôi là vì ông ta đã sợ tôi.

– Tôi có nghe nói, – ông ta gợi chuyện một cách thận trọng, – rằng anh đã hoàn thành sự nghiệp mà tự anh đã mở ra, anh đã bỏ ra rất nhiều tinh lực cho sự nghiệp ấy, tôi xin chân thành bày tỏ với anh lời chúc mừng và niềm cảm kích. Đồng thời tôi cũng sẵn sàng làm một việc gì công khai cho ý nghĩ này.

Ý của câu nói sau cùng này là ông ta muốn đến nghe bản báo cáo của tôi, làm ra vẻ như là từ trước đến nay vẫn thân thiết với tôi. Ông ta cầu hòa. Vậy thì tôi cũng cần phải làm ra bộ như là chấp nhận sự cầu hòa ấy mới ổn.

– Đúng thế, hình như việc ấy đã được hoàn thành.

Tôi không nói thêm một câu nào nữa. Thế mà ông ta đã sướng rơn lên, trên bộ mặt béo phị và trắng bợt của ông ta ửng lên những tia hồng thỏa mãn. Mọi việc đã trôi qua, đã bị mọi người lãng quên, người ấy bây giờ đã trở thành một kẻ có quyền uy, sao ta lại không tìm cách kết thân với ông ta? Có lẽ mình cũng đã biến thành một con người khác rồi! Thực ra, chẳng phải cuộc sống vẫn có thể biến đổi con người đó sao? Mình biến thành một con người giống hệt ông ta, có nhiều huân chương, công việc thuận lợi… nên có thể ông ta sẽ căn cứ vào kinh nghiệm thành công của mình mà ước đoán người.

– … Nếu nói riêng ra thì đây cũng là một sự kiện lớn làm chấn động thế giới. – Nikolai Antonych nói tiếp. – Thuyền trưởng Tatarinov rất xứng đáng được trở thành anh hùng dân tộc, di hài của Người sẽ được đưa về kinh thành, sẽ được hàng vạn hàng triệu người đi qua chiêm ngưỡng.

Tôi trả lời rằng di hài của thuyền trưởng Tatarinov đã được chôn cất ở bờ vịnh Yenisey, và có lẽ bản thân ông cũng không mong được có một nấm mộ tốt hơn như thế đấy.

– Đích thị là như vậy. Song tôi nói đây là một chuyện khác, cái chuyện bạc phận của ông ấy. Ông ấy luôn luôn bị lãng quên, nếu như chúng ta (ông ta công nhiên dùng chữ “chúng ta”) không tìm ra thì e rằng chẳng có ai trên trái đất này biết ông ấy là ai và ông ấy đã cống hiến những gì cho Tổ quốc và khoa học.

Những lời ông ta vừa nói trên đây thực quá sáo rỗng, khiến tôi suýt nữa bật ra những câu thậm tệ. May mà giữa lúc đó cánh cửa phòng mở ra, một cô gái từ trong phòng của viên thẩm phán bước tới, mời tôi vào.

Tôi cứ nghĩ rằng nếu vị thẩm phán ấy hoặc là vị nữ thẩm phán ấy (vì lần này là một phụ nữ) không trẻ và không đẹp đến như thế thì nhất định chị ấy sẽ không hỏi tôi nhiều và nghiêm khắc đến như thế. Song, về sau, câu chuyện của tôi lôi cuốn chị ấy, khiến chị ấy quên biến cái giọng quan cách của mình.

– Đồng chí Grigoriev, – sau khi nghe tôi trả lời những câu hỏi về tên tuổi, nghề nghiệp, đã phạm pháp lần nào chưa, chị ta hỏi. – Anh có biết tôi mời anh đến đây để làm gì không?

Tôi trả lời rằng biết.

– Trước kia anh đã có cung cấp cho chúng tôi một số tài liệu, – rõ ràng là chị ta muốn ám chỉ lần tôi làm việc với tòa án ở thành phố X. – Trong đó có một số điểm chưa được rõ ràng, nên tôi muốn trước hết được nói chuyện với anh.

Tôi đáp:

– Xin sẵn sàng phục vụ.

– Tỉ dụ như…

Chị ta đọc lên mấy đoạn. Đây là đoạn báo cáo về cuộc nói chuyện giữa tôi và Romashov trên quảng trường Sobachy.

– Theo đây thì khi Romashov đưa ra những lời tuyên bố để công kích anh, là lúc hắn ta đã trở thành công cụ lợi dụng nằm trong tay một kẻ khác.

– Kẻ khác ấy đã nói đến rồi, – tôi nói. – Hắn ta là Nikolai Antonych Tatarinov. Hiện hắn đang chờ để gặp chị ở ngoài phòng khách. Còn vấn đề trong hai người ấy, ai là công cụ và ai là kẻ lợi dụng công cụ ấy thì tôi chịu, không được biết. Nhưng tôi cho rằng khám phá việc này không phải là sự nghiệp của tôi, mà là nhiệm vụ của chị.

Có lẽ vì chị ta đã nhỡ gọi những lời vu cáo của Romashov là những lời tuyên bố, nên tôi đã nổi nóng.

– Cho nên ở đây có một vấn đề không được rõ: mục đích phá hoại việc tìm kiếm đội thám hiểm của giáo sư Nikolai Antonych là ở chỗ nào? Bản thân ông ta chẳng phải là một nhà chuyên nghiên cứu về Bắc cực đấy ư? Việc tìm kiếm tông tích người đồng nghiệp của ông ta lẽ ra phải là việc được ông ta nhiệt liệt đồng tình mới phải.

Tôi trả lời rằng mục đích phá hoại của giáo sư Nikolai Antonych có thể có nhiều, chứ không phải là có một. Trước hết, ông ta sợ việc tôi phát hiện được di tích của tàu “St. Maria” sẽ tiến lên một bước xác minh những lời tố cáo của tôi là đúng. Hơn nữa, ông ta chẳng phải là học giả chuyên nghiên cứu Bắc cực gì cả, mà chỉ là một kẻ mạo danh điển hình, biết cách lợi dụng mấy quyển sách nói về đội thám hiểm tàu “St. Maria”. Vì vậy bất cứ sự cạnh tranh nào cũng đương nhiên có quan hệ trực tiếp đến lợi ích thiết thân của ông ta.

– Trước đây anh có nắm được những chứng cớ đáng tin cậy, bảo đảm sẽ chứng thực một cách chính xác lời tố cáo của anh qua kết quả điều tra không?

Tôi đáp là có. Giờ đây vấn đề này hoàn toàn không cần phải bàn đến nữa vì tôi đã tìm được di vật của đội thám hiểm, trong đó có những di vật mà tôi dự định sẽ công bố trực tiếp trước mặt mọi người.

Sau những lời đáp này của tôi, vị nữ thẩm phán ấy liền thay đổi ngay cả giọng nói rất quan cách của mình.

– Anh đã tìm thấy chúng như thế nào? – Chị ta hỏi với một vẻ tò mò và kinh ngạc thực sự. – Đội thám hiểm đã mất tích lâu lắm rồi kia mà, có đến những hai mươi mấy năm rồi ấy nhỉ?

– Vâng, hai mươi chín năm.

– Thế thì, sau hai mươi chín năm còn có thể tìm thấy những thứ gì?

– Rất nhiều thứ, – tôi đáp.

– Ngay cả thuyền trưởng cũng tìm thấy chứ?

– Vâng.

– Ông ấy vẫn còn sống à?

– Ồ, cái chị này, tất nhiên là không. Nhưng có thể biết rõ là ông ấy đã chết vào lúc nào. Ông ấy đã chết vào khoảng những ngày từ mười tám đến hai hai tháng Sáu năm 1915.

– Ồ, thú vị thật, anh kể kỹ xem nào.

Tất nhiên là tôi không thể ngay một lúc có thể kể lại tất cả mọi việc, mọi chuyện đã diễn ra cho chị ta nghe được. Nhưng, chỉ như thế cũng đủ khiến giáo sư Nikolai Antonych chờ đến phát ớn lên rồi. Khi ông ta ngồi xuống cạnh người đàn bà đẹp đẽ thông minh ấy, ngay trên chiếc ghế tôi vừa ngồi, có lẽ ông ta đã suy nghĩ được rất nhiều điều và đã tự nhủ được mình rất nhiều lời rồi.

Tôi đã nói hết với người nữ thẩm phán về những việc làm phạm pháp cần phải bị truy tố trước pháp luật cùng những tội lỗi mà vì thời gian trôi qua đã lâu, có thể tha miễn cho hắn ta. Đây là việc đã qua, song cái việc đã qua tưởng chừng có thể quên lãng đi ấy lại tồn tại rất dai dẳng.

Chị lắng nghe tôi, tuy chị vẫn là vị thẩm phán nghiêm khắc, nhưng bây giờ chị đã cùng tôi chọn lựa, xác định những bức thư có liên quan từ khắp nơi gửi đến tòa án, chị đã cùng tôi tìm lời giải đáp qua những kết quả thu nhặt được trong cuộc hành trình đến Bắc cực. Chị đã như cùng tôi thử chuyên chở các giáo viên, bác sĩ, cán bộ công tác Đảng đến vùng Nenets hẻo lánh. Quyển nhật ký của hoa tiêu Klimov đã được đọc xong. Tiếp sau đó, tôi nói đến thời kỳ chiến tranh, nói đến đây tôi bỗng im bặt. Những chuyện cũ mà bản thân chúng tôi đã kinh qua như hiện ra cả trước mắt. Và trong cái góc sân của bức tranh ấy, như nhấp nháy một cách mơ hồ cái tư tưởng khiến tôi rung động suốt đời. Phải thổ lộ tất cả những điều đó với một người lạ thật là khó khăn. Nhưng cuối cùng tôi cũng đã nói ra tất cả.

– Thuyền trưởng Tatarinov hiểu sâu sắc toàn bộ ý nghĩa về lợi ích của con đường biển phía bắc mà nó sẽ đem lại cho nước Nga, – tôi nói. – Vì thế cũng không phải ngẫu nhiên mà giặc Đức đã dốc sức cắt con đường này. Khi tôi bay đến vùng mà trước kia tàu “St. Maria” đã gặp nạn thì tôi là một thành viên của chiến tranh Vệ quốc, sau đó tôi tìm được đội thám hiểm cũng vì tôi là một thành viên của chiến tranh Vệ quốc.

Chương 8
Bản báo cáo

Lần này tôi không đi tranh thủ cái vinh dự được báo cáo trước Hội Địa lý học, cũng không nhận được lời mời đọc báo cáo trước một đối tượng nào khác. Vì vấn đề di sản khoa học của tàu “St. Maria” đã được phó giáo sư V. trình bày tỉ mỉ trong một bài báo xuất sắc, được công bố cách đây chưa đầy một tháng, nên tôi từ chối tất cả mọi diễn đàn. Nhưng phó giáo sư lại đích thân gọi điện cho tôi yêu cầu tôi phải nói, nên tôi buộc phải nghe theo ông.

… Nhiều người đến nghe báo cáo của tôi. Ngay cả bà mẹ của Kira cũng đến. Khi gặp tôi, bà nói mấy câu chúc mừng đúng như sách cổ đã dạy. Tiếc là bây giờ tôi không còn nhớ nữa. Bà nói hơi dài, lúc ấy tôi nhìn thấy bộ mặt trang nghiêm đầy vẻ phục tùng của Valya mà bất giác bật cười.

Tôi mời thầy Korablyov đến ngồi ở dãy ghế đầu đối diện với diễn đàn, vì tôi có thói quen nhìn vào từng động tác, cử chỉ của thầy để thêm vững dạ trong khi phát biểu.

– Này Sanya, – thầy vui vẻ nói. – Chúng mình giao hẹn với nhau thế này nhé: Khi nào tôi đặt sấp bàn tay lên bàn, anh cứ yên trí nói tiếp. Phải luôn luôn nhìn vào tay tôi mới được! Nếu tôi vỗ nhẹ tay vào bàn, thì có nghĩa là anh phải bình tĩnh trở lại. Còn nếu như không vỗ, thì có nghĩa là anh đang rất bình tĩnh, cứ thế tiếp tục.

– Thầy Ivan Pavlych, cám ơn thầy lắm!

Nói chung thì lần báo cáo này đáng sợ thật. Nhưng tôi chẳng thấy mất bình tĩnh chút nào. Điều khiến tôi băn khoăn chỉ là không biết Nikolai Antonych có đến nghe tôi báo cáo hay không.

Ông ta đã đến. Khi tôi đang treo bản đồ, quay lại nhìn, thấy ông ta ngồi ở hàng ghế đầu, cách thầy Korablyov không xa. Ông ta ngồi, gác chân lên nhau, mắt nhìn thẳng về phía trước một cách mất tự nhiên. Tôi có cảm giác là trong mấy ngày vừa qua trong con người ông ta có những thay đổi, vẻ mặt trở nên ngơ ngác như hải cẩu, hai má chảy xuống, bên trên cổ áo lộ ra một đoạn cổ gầy có nhiều nếp nhăn.

Chủ tịch buổi báo cáo là một học giả nổi tiếng ngành địa lý. Trước khi mời tôi lên báo cáo, ông giới thiệu tóm tắt mấy nét về tôi. Đối với tôi, tất nhiên cách làm ấy của ông là rất tốt. Thậm chí tôi còn thầm trách ông ấy nói giọng khẽ quá. Ông nói rằng tôi “là một trong những người có liên quan mật thiết đến lịch sử chinh phục của những người Bolshevik Bắc cực”. Sau đó ông lại nhấn mạnh rằng nền khoa học Xô Viết ở Bắc cực cần phải dành riêng một trang có nhiều ý nghĩa nhất để ghi nhớ “sự lao động ngoan cường và thiên tài” của tôi. Tất nhiên là tôi cũng không phản đối những lời nói ấy của ông. Hơn nữa lúc ấy tiếng vỗ tay cứ vang lên từng hồi dài trong hội trường, rõ nhất là tiếng vỗ tay của bà mẹ Kira, nên cũng không có cách nào phản đối được.

Tuy phần lịch sử về con đường biển phía Bắc có rất nhiều điều thú vị, nhưng có lẽ lần này cũng không nên nói đến nó nhiều quá.

Tôi nói khá tồi, thường bị nghẹn lời, lắm lúc cứ quên biến đi những từ ngữ rất thông thường. Tóm lại đúng như lời bà mẹ Kira sau này nói với tôi, rằng tôi đã bị “choáng váng”.

Lời phát biểu của tôi chuyển sang thời kỳ hiện nay của chúng ta. Tôi phác qua mấy nét chính về ý nghĩa quân sự của vùng Bắc cực.

Giữa lúc ấy, Katya của tôi bỗng thoáng hiện ra ở phía xa, nơi cuối dãy hành lang lờ mờ sáng và sau đó biến mất. Nàng hơi khó ở (bị cảm) nên đã hứa với tôi là sẽ ở nhà. Nhưng bây giờ lại lén đến đây cũng là điều tốt, thậm chí còn rất tốt là đằng khác. Đầu óc tôi bỗng chốc trở nên nhẹ nhõm và tôi nói với giọng tự tin hơn, rõ ràng khúc chiết hơn.

– Có lẽ các vị sẽ lấy làm ngạc nhiên, – tôi cất cao giọng. – Ngay trong thời kỳ chiến tranh tôi lại đi kể với các vị về chuyện của một đội thám hiểm đã bị mất tích cách đây những gần ba mươi năm trời. Nhưng đây là một sự kiện lịch sử. Chúng ta không quên lịch sử của chúng ta. Sức mạnh cơ bản của chúng ta có lẽ nằm trong cái tư tưởng vĩ đại là muốn đổi mới đất nước, mà dầu là chiến tranh tàn khốc cũng không thể nào ngăn cản nổi. Tư tưởng khai phá, chinh phục Bắc cực của nhân dân Liên Xô là một trong những tư tưởng vĩ đại ấy.

Tôi dừng lại một lát. Tôi vốn rất muốn nói cuộc tham quan của tôi với Ledkov ở thành phố Bắc cực. Nhưng chuyện này cách xa chủ đề của báo cáo quá, nên tôi đành phải chuyển sang câu chuyện của thuyền trưởng Tatarinov.

Khi nói đến cuộc đời của ông, lòng tôi xao xuyến vô cùng. Tôi ngỡ như chính bản thân mình đã sinh ra trong một gia đình ngư dân nghèo khổ bên bờ biển Azov, chứ không phải ông. Dường như từ khi còn bé, chính tôi đã làm thủy thủ trên một chiếc tàu chở dầu hỏa chạy từ Batum đến Novorossiysk chứ không phải ông. Dường như chính tôi đã lọt qua một cách thắng lợi “kỳ thi chuẩn úy hải quân”, sau đó được vào công tác trong Cục Địa lý thủy văn, và trong những ngày ấy tôi đã dùng những nguyên tắc dễ dãi và với thái độ thân ái để đối xử với anh em lính thủy, chứ không phải là ông. Dường như chính tay tôi đã viết những dòng chữ mang một tư tưởng kiệt xuất “Hãy để cho băng tuyết tự giải quyết vấn đề” chứ không phải là ông. Dường như cuộc đời ông đã không kết thúc bằng sự thất bại và cái chết bặt vô âm tín, mà là bằng thắng lợi và hạnh phúc. Dù rằng trong cuộc sống ngày nay cũng có bạn bè, kẻ thù, người yêu, nhưng bản thân cuộc sống đã thay đổi, kẻ giành được thắng lợi không phải là kẻ thù mà là bạn bè và người yêu.

Càng nói tôi càng thể nghiệm sâu sắc tình cảm này. Ngoài những từ ngữ gợi cảm mạnh, tôi không có cách nào khác diễn đạt chúng. Tôi như nhìn thấy ở nơi chân trời xa tít, dưới khoảng không mênh mông của bầu trời xanh thẳm, một chiếc thuyền buồm yếu ớt đang bị tuyết phủ kín dần. Có phải là chiếc thuyền ấy đã chết rồi không? Không, những con người dũng cảm ở trên đó đang bận rộn bịt kín các kẽ hở và lỗ thông ra ngoài, chuẩn bị sống qua mùa đông…

Khi Katya đi về chỗ ngồi của mình, các lính thủy đứng trên hành lang đều dãn ra tránh đường. Tôi nghĩ bụng, họ nhường đường một cách kính cẩn cho con gái thuyền trưởng Tatarinov cũng là lẽ công bằng thôi. Và lúc này trông nàng đẹp hơn tất cả mọi người, nhất là khi nàng mặc chiếc áo cánh may theo kiểu Anh giản dị. Nàng đẹp hơn tất cả mọi người, trong khoảnh khắc, tôi bất giác ngỡ rằng nàng cũng tham gia vào chuyến thám hiểm kỳ thú và gian nan của chiếc tàu buồm “St. Maria”.

Bây giờ đã đến lúc cần phải kể về quá trình diễn biến và tính chất khoa học của cuộc thám hiểm. Trước hết tôi khẳng định rằng những điều mà đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov xác định, cho đến nay vẫn còn giữ được giá trị của nó. Vì vậy sau khi nghiên cứu qua những kết quả của cuộc thám hiểm này, giáo sư V., nhà nghiên cứu Bắc cực nổi tiếng của chúng ta, mới dự đoán rằng giữa vĩ tuyến 78 và 80 có một hòn đảo chưa ai biết đến. Đến năm 1935, đảo này đã được phát hiện, và nó nằm đúng vào vị trí mà giáo sư V. đã tính toán. Cuộc thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov đã xác định con đường chạy theo hướng dọc ở phía nam Bắc cực, xác định công thức vận động tương đối giữa băng và gió, góp phần cống hiến to lớn vào nền khoa học Nga.

Khi tôi kể về công việc in tráng số phim ảnh của đội thám hiểm đã bị lấp dưới mặt đất gần ba chục năm, cả hội trường dấy lên những tiếng thì thầm trầm trồ thú vị.

Đèn tắt, trên màn ảnh hiện ra một người đàn ông thân hình cao lớn, ông ta đội mũ lông, xà cạp bằng da quấn đến gần đầu gối. Ông đeo kính súng săn trên vai và đứng im, đầu hơi cúi. Một chú gấu đen đã bị bắn chết, móng vuốt co dúm lại như con mèo đang nằm sóng soài dưới chân ông. Đó là một con người kiên nghị cao cường, rất ít nghĩ đến cá nhân mình. Và đây ông như đang sửa soạn bước vào hội trường của chúng ta.

Khi ông hiện lên trên màn ảnh, mọi người trong hội trường đều đứng cả dậy. Tất cả im lặng như tờ, tất cả chìm trong một không khí tôn kính trang nghiêm. Không một tiếng thì thầm, cũng không một hơi thở mạnh.

Trong không khí im lặng trang nghiêm ấy, tôi đọc bản báo cáo và thư vĩnh biệt của thuyền trưởng:

Thực ra, nếu hắn ta không ngăn trở anh, không đến “giúp đỡ” anh, thì anh cũng đã hoàn thành được khối công việc. Nghĩ đến chuyện này, anh hết sức đau lòng. Nhưng còn cách gì hơn? Điều duy nhất có thể an ủi là anh lấy lao động của mình hiến dâng cho đất nước Nga những phần đất mới rộng lớn…”

– Nhưng trong bức thư này, – chờ khi mọi người đã ngồi xuống, tôi nói tiếp, – tôi muốn các vị lưu ý đến một điểm. Đó là: “Anh biết rõ rồi đây ai sẽ là người giúp đỡ em và con, song trước phút tắt thở, anh không muốn nhắc đến tên hắn. Anh không thể dốc hết bầu tâm sự đã tích lũy trong nhiều năm của mình cho người ấy được. Người ấy là hóa thân của cái thế lực trong nhiều năm bó buộc chân tay anh…” Tên của con người mà trước khi tắt thở, Thuyền trưởng đã không muốn nói đến ấy là ai? Về người này, trong một bức thư khác, Thuyền trưởng viết: “Có thể đánh bạo mà nói rằng, tất cả mọi thất bại của bọn anh đều do hắn gây nên”. Về con người ấy, thuyền trưởng còn viết: “Về cuộc thám hiểm này, bọn anh biết trước là sẽ gặp nguy hiểm, nhưng bọn anh không ngờ lại bị một đòn đau đến như thế” hoặc ”Điều không may lớn nhất là anh đã giao công việc trang bị những thiết bị cần thiết cho đội thám hiểm cho Nikolai. Giờ đây hậu quả tai hại của nó đang phải trả giá rất đắt từng giờ từng phút…”

Nikolai! Người mang tên Nikolai trên trái đất này nhiều vô kể!

Đúng thế, những người mang tên Nikolai trên trái đất này rất nhiều, ngay cả trong hội trường này cũng không ít. Nhưng, khi nghe tôi nói đến cái tên ấy, chỉ có một người trong số đó giật mình choàng dậy, mắt ngơ ngác nhìn quanh, chiếc gậy mà ông ta đang tựa tay ngã lăn ra đất. Một người ngồi cạnh nhặt lấy gậy và đưa cho ông ta.

– Hôm nay tôi sẽ công bố toàn bộ tên họ của người ấy ra đây. Việc này không phải nhằm mục đích giải quyết sự tranh chấp đã tồn tại trong nhiều năm giữa tôi và ông ta. Cuộc tranh chấp giữa chúng tôi đã được bản thân cuộc sống thanh toán từ lâu rồi. Nhưng trong các bài báo của mình, người ấy vẫn tiếp tục khẳng định rằng chính ông ta là ân nhân của thuyền trưởng Tatarinov và như ông ta viết, thì tuồng như cái ý kiến “tiến bước theo vết chân Nordenskiöld” cũng là do bản thân ông ta nghĩ ra. Ông ta rất tự tin, thậm chí còn dám đến nghe tôi báo cáo. Người ấy hiện nay đang có mặt trong gian phòng này.

Trong hội trường, tiếng rì rầm bàn tán bỗng dội lên, lắng đi một lúc, rồi lại ồn lên một lần nữa. Chủ tọa rung chuông liên hồi.

– Số phận thật kì quặc! Trước nay chưa bao giờ người ta gọi ông ta đầy đủ bằng cả họ tên. Nhưng trong số những bức thư vĩnh biệt của thuyền trưởng để lại, chúng tôi đã tìm thấy những tư liệu quan trọng. Trong đó có một bản sao giao kèo Bản giao kèo quy định:

1) Sau khi trở về đất liền, tất cả danh lợi đều thuộc về Nikolai Antonovich Tatarinov (với họ, tên đầy đủ).

2) Thuyền trưởng hứa trước, sẽ không nhận tất cả mọi sự khen thưởng.

3) Trong trường hợp tàu thuyền bị hư hỏng, thuyền trưởng phải bồi thường cho Nikolai Antonovich Tatarinov (cả họ và tên) toàn bộ tài sản của mình.

4) Tàu thuyền và các thứ phí tổn bảo hiểm đều thuộc quyền sở hữu của Nikolai Antonovich Tatarinov (cả họ, tên và tên đệm đầy đủ).

Hồi ấy ông ta nói với tôi rằng, ông ta chỉ công nhận một nhân chứng duy nhất, đó là bản thân Thuyền trưởng. Mong rằng ngay bây giờ người ấy hãy rút lui lời nói của mình trước mặt chúng ta, vì lúc này Thuyền trưởng đã chỉ mặt hắn bằng cả tên, họ và tên đệm đầy đủ.

Tôi vừa dứt lời, cả hội trường ồn lên một cách đáng sợ. Nhiều người ở hàng ghế đầu đứng bật dậy. Những người ở phía sau kêu thét yêu cầu đằng trước ngồi xuống. Người ấy vẫn đứng, tay cầm chiếc gậy giơ cao và kêu lên:

– Yêu cầu cho tôi nói! Yêu cầu cho tôi nói!

Ông ta được phép chủ tọa cho nói nhưng mọi người không cho ông ta nói. Từ bé đến giờ chưa bao giờ tôi nghe một thứ tiếng kêu gào ồn ĩ quỷ quái như thế. Nhưng ông ta cũng đã nói được mấy câu một cách khó nhọc (chẳng có ai nghe thấy cả). Sau đó ông ta gõ chiếc gậy xuống sàn một cách nặng nề, đoạn rời khỏi diễn đàn, đi dọc theo gian phòng chính ra ngoài. Ông ta bị rơi vào trong khoảng không hoàn toàn trống rỗng. Nơi mà ông ta vừa đi qua, hồi lâu vẫn còn bỏ trống, hình như không ai muốn bước đến chỗ mà ông ta vừa chống gậy đi qua nữa.

Chương 9
Chương cuối cùng

Toa tàu này đến tận Ensk. Trong toa chen chúc chật ních, người ngồi trên ghế và trên sàn dưới quầng ánh sáng lờ mờ. Rõ ràng là những người đó cũng đến Ensk. Nếu là thời trước thì số người trong toa tàu này cũng đủ làm cho dân số trong thị trấn Ensk tăng lên gấp hai lần.

Chúng tôi đã làm quen với những hành khách ngồi bên cạnh, hay nói đúng hơn là đã làm quen với những hành khách phụ nữ ngồi bên cạnh. Các cô này là sinh viên của những trường cao đẳng ở Moskva, theo lời các cô thì họ đến Ensk để nhận công tác.

– Công tác gì cơ?

– Cũng chưa rõ. Có lẽ là về mỏ.

Nếu loại trừ cái cống ngầm ở vườn Nhà thờ mà hồi xưa Petya đã nói rằng nó xuyên qua dưới lòng sông và trong đó “cứ mỗi bước đi lại gặp một bộ xương người” thì ra ở Ensk từ trước tới nay chưa hề có một thứ gì có thể gọi là mỏ cả. Thế nhưng các cô gái ấy lại cứ một mực nói rằng họ đến làm việc dưới giếng mỏ.

Cũng như mọi lần, sau ba bốn tiếng đồng hồ, phong cách sống của từng toa tàu dần dần hình thành những nét đặc biệt, không giống nhau. Dường như những lớp gỗ chắn ngang trong các toa không phải là những bức tường tạm thời, mà là tình cảm và tư tưởng của con người. Có những toa ồn ào náo nhiệt rất vui vẻ, lại cũng có những toa vắng lặng tẻ ngắt như tờ. Toa của chúng tôi tràn đầy không khí vui tươi. Tuy các cô gái cũng có buồn vì không được thực tập hè ở Moskva, nhưng nỗi buồn của các cô lướt qua rất nhanh. Sau khi đả thông cho cô bạn đa sầu đa cảm nhất trong đám tên là Masha phải vui theo, các cô ca hát ầm ĩ cả lên. Cả buổi tối hôm ấy tôi và Katya được tha hồ thưởng thức những những bài ca trữ tình mới được nhiều người yêu thích, lưu truyền trong thời kỳ chiến tranh, trong đó có mấy bài rất có ý nghĩa. Nói tóm lại là các cô gái đã hát liên tục cho đến khi đến Ensk, thậm chí hát suốt cả đêm khuya. Không hiểu vì sao họ lại quyết định với nhau là không ngủ. Cuộc hành trình không dài lắm này – ba mươi tư tiếng đồng hồ – đã đi qua trong giấc ngủ chập chờn hòa với tiếng hát lúc tươi vui, lúc buồn thương của tuổi trẻ.

Trước đây tàu vào ga lúc tờ mờ sáng, nhưng bây giờ đổi sang buổi tối. Vì vậy khi xuống tàu, trông thấy nhà ga chìm trong ánh hoàng hôn bảng lảng, tôi bỗng cảm thấy nó đẹp đẽ, dễ chịu và đáng yêu làm sao! Đằng trước những vật kiến trúc của nhà ga là lối đi vào quảng trường rợp bóng cây. Đường phố của Ensk cũ cũng chấm dứt tại quảng trường này. Chúng tôi bước vào quãng đường râm mát, nhìn thấy những dãy nhà to màu xám nằm nặng nề ở phía xa. Nóc các tòa nhà ấy vương trong đám khói hồng rực bởi ánh phản chiếu từ dưới đất lên. Có thể nhìn thấy cảnh tượng này ở Ensk là điều rất lạ lùng, tôi thậm chí đã giải thích cho các cô gái rằng có lẽ một nơi nào đó ở phía bên kia sông bị bốc cháy. Vì suốt trên đường đi tôi nói đùa rằng Ensk là nơi chôn rau cắt rốn của tôi. Tôi quen thuộc đến từng hòn đá của cái thành phố bé nhỏ này. Và các cô đã hoàn toàn tin rằng ở bên kia sông có hỏa hoạn thật. Nhưng sự thực thì đấy không phải là hỏa hoạn, mà là ánh lửa phát ra từ nhà máy chế tạo đạn pháo trong thời kỳ chiến tranh ở Ensk.

Tuy tôi cũng đã nhìn thấy thành phố (như thành phố M.) phát triển rất nhanh chóng trong thời gian chiến tranh, song thời thơ ấu của tôi không quen thuộc những thành phố này. Và giờ đây khi tôi cùng Katya đi trên các đường phố Zastennaya và phố Gogol, trong lòng không khỏi dấy lên những luyến tiếc sâu sắc. Tói có cảm giác những dãy phố kéo dài một cách uể oải ra xa, dọc theo những bức thành cổ kia, giờ như cũng vội vàng phóng lên, sẵn sàng lao vào guồng chuyển động của những cuộn khói không ngớt nhả ra từ các nhà máy. Trước mặt chúng tôi đang bày ra quang cảnh của một thành phố đã được vũ trang đầy đủ, đây tuy là ấn tượng đầu tiên của tôi, nhưng là một ấn tượng chân thực. Đối với tôi, thành phố này vẫn như trước, là Ensk đáng yêu như người thân, giờ đây khi gặp lại nó, tôi có cảm giác như gặp lại bạn cũ. Khi nhìn chăm chú vào bộ mặt quen thuộc đã có những thay đổi này, bạn sẽ lúng túng không biết nên bắt đầu kể từ đâu; bởi trong lòng bạn đang dạt dào muôn vàn xúc động và ý nghĩ khiến bạn lắm lúc bất giác mỉm cười.

Ngay tại thành phố Bắc cực, chúng tôi viết thư báo cho Petya biết rằng chúng tôi sẽ về quê thăm các cụ, để chú ấy hoãn ngày đi phép đã được phê chuẩn trước, cũng vào đúng thời gian này.

Tuy từ Moskva chúng tôi đã đánh điện về trước, nhưng khi xuống ga, chẳng thấy ai ra đón cả, nên chúng tôi đoán rằng Petya chưa về nhà. Nhưng khi chúng tôi vừa bước ra khỏi ga, đứng trước những bức tượng sư tử cạnh nhà Marcuse thì người đầu tiên mà chúng tôi trông thấy là Petya. Petya vốn là một con người bình lặng, thích đăm chiêu suy nghĩ, trên mặt lúc nào cũng như hiện lên những câu hỏi. Tuy lúc này chú ấy đã trở thành một sĩ quan già dặn, da dẻ cháy đen, nhưng tôi cũng nhận ra chú được ngay.

– A, té ra hai anh chị ở đây! – Petya kêu lên như đã tìm kiếm chúng tôi rất lâu, giờ mới thấy.

Hai chúng tôi ôm nhau, sau đó chú ấy bước đến trước mặt Katya, siết chặt bàn tay nàng. Hai người đã từng cùng có chung một hoàn cảnh gian nan như nhau ở Leningrad. Tuy tôi có thể nói rằng họ là những người gần gũi thân thiết nhau nhất trên đời này, nhưng khi họ cầm tay nhau đứng lặng nhìn thì tôi có cảm giác khoảng cách giữa tôi và họ rất xa.

Khi chúng tôi sục vào nhà dì Dasha thì dì đã ngủ say rồi. Dì chống khuỷu tay ngồi nghiêng người dậy, nheo mắt nhìn chúng tôi, như nhìn những người trong giấc mộng. Chúng tôi bật cười vang lên, lúc ấy dì mới choàng tỉnh hoàn toàn.

– Lạy Chúa, Sanya đấy ư? – Dì hét lên. – Katya cũng có ở đấy à? Thế mà ông ấy đã đi mất rồi!

“Ông ấy” là chỉ ông chánh án, còn “đã đi mất rồi” là có ý nói năm năm trước, khi tôi cùng Katya trở về Ensk, ông chánh án cũng đã lên huyện tham gia công tác tòa án.

Dì Dasha lo sắp xếp cho chúng tôi ăn ngủ. Vì bánh rán làm bằng bột đen rán với dầu nhập khẩu không được ngon, nên dì cứ băn khoăn hoài. Tất cả những chi tiết này vụn vặt, sẽ không nói đến nhiều. Mãi sau, chúng tôi phải dùng sức mạnh buộc dì ngồi nghỉ, để Katya sắp xếp dọn dẹp nhà cửa, tôi và Petya giúp nàng. Petya rưới vào bột một ít gia vị cho “thêm phần thơm tho” như lời chú ấy nói. Còn tôi thì ngỡ bột bẩn là muối, suýt nữa thì rắc lên mặt bánh, làm cho dì Dasha kêu hoảng lên. Cũng lạ là bánh hôm ấy rất thơm ngon, dì Dasha véo một miếng nhỏ ăn thử, bảo rằng “hơi nhạt”, nhưng nói chung trong thời chiến mà làm được loại bánh như thế là đã cừ lắm rồi.

Lúc ăn trưa, dì Dasha nhất quyết bắt tôi phải kể lại đầy đủ toàn bộ những gì đã diễn ra kể từ sau phút chia tay với dì ở Ensk năm năm về trước. Nhưng tôi đã thuyết phục được dì chờ ông chánh án về rồi sẽ làm bản tổng kết hoàn thiện ấy. Và chúng tôi nhân lúc này để Petya kể về tình hình của chú ấy.

Tôi cảm động nghe Petya kể. Tại sao lại cảm động? Vì tôi quen chú ấy đã hơn hai mươi lăm năm rồi, ấn tượng mà hiện nay chú ấy gây cho tôi không giống như một con người khác hẳn mà Katya đã vẽ ra cho tôi. Cái “tác phong của nhà nghệ sĩ” ở Petya mà lâu nay tôi luôn luôn cho rằng đấy là điểm đặc biệt khác người là điều bí ẩn đối với tôi, giờ đây càng trở nên rõ ràng và dứt khoát.

Chú ấy đưa ra cho chúng tôi xem một tập tranh vẽ của mình. Năm cuối cùng của cuộc chiến tranh Petya không ở trong quân đội, mà giữ chân phụ trách mỹ thuật trong đoàn kịch mặt trận. Tập tranh phần lớn là những bức ký họa, những phác thảo về cuộc sống chiến đấu ở mặt trận. Sức mạnh tinh thần của mỗi một chiến sĩ, dù chiến sĩ đó chỉ ở lại mặt trận mấy ngày ngắn ngủi thôi cũng được thể hiện hết sức sâu sắc trong những bức ký họa ấy.

Lúc nào tôi cũng yêu mến những bức tranh khó quên trong thời kỳ chiến tranh, chúng lần lượt thay thế nhau, không để lại một vết tích gì, khiến tôi luyến tiếc vô cùng. Giờ đây, trong những bức vẽ vội vã giản đơn, nhưng ý nghĩa sâu sắc và có thể nói là thiên tài này, tôi lại nhìn thấy chúng.

– Ồ, thế à? – Khi nghe tôi chúc mừng, Petya cười hiền lành và nói. – Ông chánh án của chúng ta nói là tôi vẽ tồi, biểu hiện chủ nghĩa anh hùng không đầy đủ. Thằng con trai của tôi bây giờ cũng mê vẽ, – chú ta thêm vào một câu như thế, đôi môi dề ra như thường ngày, khi có điều gì vui sướng. – Đúng là thằng bé cũng có năng khiếu.

Katya lấy bức thư của bà Nina Kapitonovna ra. Hiện nay bà đang sống ở Novosibirsk với Petya con. Dì Dasha rất quan tâm đến bà, nên dì bắt đọc ngay thư cho dì nghe.

Bà cụ vẫn ở riêng một mình không chịu nhập vào trại, mặc dù ông giám đốc Peryshkin đã đích thân đến xin lỗi và mời bà vào trại. Nhưng như lời viết trong thư, bà từ trước đến nay không bao giờ chịu cúi đầu trước kẻ khác, nên bà nhất quyết từ chối lời mời của ông giám đốc. Sau khi cự tuyệt lời mời nói trên, bà đã làm cho mọi người trong vùng hết sức ngạc nhiên bằng sự tham gia vào công tác văn hóa quần chúng của cung văn hóa địa phương.

“Bà đang học cắt và may”, – bà viết vắn tắt trong thư. – “Chúc mừng cháu và Sanya. Bà biết nó từ khi nó còn bé, bà đã từng cho nó ăn lúa kiều mạch để nó khỏi bị lùn. Bà mong nó cao lớn nên người. Nó là đứa tốt… Cháu không được bắt nạt nó, tính tình của cháu không thuần lắm!”

Đấy là thư trả lời của bà sau khi nhận được thư của chúng tôi báo tin rằng chúng tôi đã tìm được nhau.

“Suốt đêm bà chẳng ngủ được”, – lời bà viết sau khi hay tin rằng di tích của đội thám hiểm đã được tìm thấy. “Bà cứ nghĩ mãi về Masha. Bà nghĩ bụng, Masha không biết rõ về số phận bi thảm của bố cháu mà lại hay”.

Petya con trông dáng rất khỏe mạnh, qua bức ảnh có thể thấy chú bé đã khá cao, và càng lớn càng giống mẹ. Chúng tôi nhắc đến Sasha, mọi người đều im lặng rất lâu, như ai cũng nghĩ rằng mình đang đứng trước mặt thần chết độc ác với một nỗi lòng nhớ tiếc.

Từ hồi mùa xuân Katya đã tìm cách xin giấy thông hành cho bà và Petya con về chơi Moskva với ý muốn là trong dịp đó chúng tôi sẽ về và gặp.

Tối hôm ấy, trong đầu óc tôi và Katya luôn hiện lên ý muốn cả gia đình sẽ trở về Leningrad và sống luôn ở đó. Sẽ đưa cả nhà đi, trong đó có cả bà và hai bố con Petya. Trong tưởng tượng của chúng tôi, nơi ở tương lai đã tìm được, không phải ở đâu khác mà ở ngay trên đại lộ Kirovsky. Chúng tôi sẽ chọn một gian phòng yên tĩnh nhất dành làm buồng vẽ cho Petya bố, để chú ấy khỏi bị ai quấy rầy. Nhưng thực ra thì chú ấy rất thích một người đàn bà đã gây cho Katya một ấn tượng rất tốt, đến “quấy rầy mình”… Nhưng buổi tối hôm nay, không hẹn mà chẳng ai nhắc đến chị ta cả…

Khi ông chánh án về thì cả nhà đã ngủ say. Dì Dasha định đánh thức chúng tôi dậy, nhưng bị ông cáu ầm lên, khiến chúng tôi giả vờ không nghe thấy, nằm rốn thêm nửa tiếng đồng hồ nữa. Hoàn toàn giống như năm năm trước đây, ông vào nhà bếp xì mũi ầm ĩ, sau đó lục đục một lúc lâu – ông tắm. Mãi sau, nghe thấy tiếng bước chân của ông vang lên trong hành lang cùng với tiếng nước chảy từ trên người ông xuống sàn.

Katya ngủ trở lại. Tôi rón rén mặc áo rồi đi xuống nhà bếp. Ông đi chân không, khoác chiếc áo tắm dài ngồi uống nước chè, râu và tóc còn ướt đẫm.

– Thế là cháu cũng bị mất giấc ngủ rồi! – Ông đứng dậy, bước thẳng lại phía tôi và dang tay ôm chặt lấy tôi.

Bất kể lúc nào, hễ trở về quê, bước vào ngôi nhà mà tôi đã sinh ra và lớn lên, là cái mệnh lệnh nghiêm trang “Nào, kể đi!” lại luôn luôn chờ sẵn tôi. Ông già đã biết rõ những gì tôi đã làm và cuộc sống của tôi có xứng đáng không sau những năm rời khỏi quê cha đất tổ. Bộ lông mày của ông rất rậm, kết liền với mái tóc vừa dài vừa thô. Ông nhìn thẳng vào tôi và đặt câu hỏi như những quan tòa chính thống. Còn tôi, tôi cũng biết rằng, không thể nghe thấy từ miệng ai những lời phán quyết công minh hơn ông… Nhưng thực là lạ, đây là lần đầu tiên ông không ra lệnh cho tôi phải báo cáo lại mọi thứ tình hình.

– Rõ cả rồi, – ông dùng khăn tay lau miệng bằng một động tác vui vẻ hài lòng, mắt nhìn thẳng vào những chiếc huân chương của tôi. – Bốn chiếc à?

– Vâng ạ.

– Còn chiếc thứ năm nữa, vì thuyền trưởng Tatarinov, – giọng ông rất nghiêm trang. – Nói cho rõ việc này ra là việc khó khăn. – Nhưng ông già rất cẩn thận, chu tất nên buổi tối, khi chúng tôi ngồi vào quanh chiếc bàn, ông lại nhắc lại một lượt, có ý muốn tổng kết toàn bộ công việc mà tôi đã làm.

– Cuộc sống đang đi lên, – ông nói. – Ngoảnh đi ngoảnh lại, các cháu đã trưởng thành. Khi trở về thăm quê hương, các cháu nói quê mình đổi thay rất nhiều đến nỗi không nhận ra được nữa. Đúng thế, chẳng những quê hương chúng ta đã đổi thay mà còn đã trưởng thành, cũng như các cháu, quê hương ta đã dốc sức cho cuộc đấu tranh và cho chiến thắng. Cháu Sanya thân yêu, khi nhìn thấy cháu, trong đầu chú nảy ra nhiều ý nghĩ. Cháu đã tìm ra thuyền trưởng Tatarinov, lý tưởng đã được thực hiện, những việc mà trong tưởng tượng ngỡ là như câu chuyện thần thoại ấu trĩ nay trở thành sự thật. Trong thư vĩnh biệt, chẳng phải là Thuyền trưởng đã hướng về cháu, hướng về những người có thể kế tục sự nghiệp lớn lao của mình mà kêu gọi sự hỗ trợ đó sao. Người mà ông ấy nói chính là cháu, chú cho rằng cháu có thể ngồi ngang hàng với Thuyền trưởng mà không phải hổ thẹn, bởi vì nền khoa học của nhân loại là do những thuyền trưởng và những đại úy như ông ấy và cháu thúc đẩy.

Ông nâng cao cốc rượu, chúc tôi khỏe mạnh rồi uống cạn cốc.

Chúng tôi ngồi đến khuya, sau đó dì Dasha tuyên bố đã đến lúc phải đi ngủ. Nhưng chúng tôi đều không tán thành, mà kéo nhau ra bờ sông Peschinka dạo chơi.

Khói vẫn không ngớt vần vũ quyện lên cao bên trên các nhà máy. Chúng tôi ra đến bờ sông, ra đến chỗ cái khúc sông Prolom mà năm nào một chú bé gầy gò mặc chiếc quần bông rộng thùng thình đã câu tôm biếc bằng những miếng thịt thiu. Thời gian như ngưng đọng lại bên bờ sông, giữa hai tháp pháo cổ kính nằm ngay chỗ hợp lưu của hai dòng sông Peschinka và sông Tikhaya. Thời gian đang kiên nhẫn chờ đợi tôi và giờ đây tôi đã trở về. Chúng tôi gặp nhau và chăm chú nhìn nhau. Nhưng có cái gì đang chờ đợi tôi ở phía trước kia? Đó là những thử thách mới, những lao động mới và những ước vọng mới. Đó sẽ là niềm hạnh phúc hay nguồn tai họa? Nào ai biết được… Nhưng trong buổi gặp gỡ mặt đối mặt này với thời gian, tôi đã không nhìn xuống.

Đã đến lúc phải về. Katya bắt đầu cảm thấy lạnh. Thế là chúng tôi đi dọc một đoạn theo bờ sông chất đầy gỗ rồi rẽ về nhà.

Thành phố im ắng vô cùng, như chứa đựng một không khí hết sức thần bí. Chúng tôi tựa vào nhau đi hồi lâu. Tôi nhớ lại cảnh lúc rời khỏi Ensk. Hồi ấy thành phố cũng sâu thẳm và tĩnh lặng thế này đây. Hồi ấy chúng tôi còn rất bé, gặp những bước không may, nhưng chúng tôi đều rất dũng cảm vượt qua.

Đôi mắt tôi nhòa ướt. Nhưng tôi không lau khô những giọt nước mắt sung sướng ấy, và cũng không xấu hổ bởi mình đã nhỏ lệ.

ĐOẠN KẾT

Rất nhiều hoa anh túc dại miền Bắc cực mọc ra từ những khe đá dưới chân một quả núi cao. Từ nơi này mở ra một bức tranh tuyệt diệu. Dọc theo bờ, mặt nước biển bằng lặng như một tấm gương sáng, nhưng ngoài xa khơi lô nhô dày đặc những tảng băng khổng lồ, kéo dài đến tận chân trời màu tím nhạt xa thẳm và thần bí. Bầu không khí của Bắc cực có vẻ đặc biệt trong lành. Sao mà tĩnh lặng, mênh mông đến thế! Chỉ có con chim kền kền thỉnh thoảng bay qua bên trên một nấm mồ đơn độc.

Các tảng băng va vào nhau, quay vòng và trôi qua bên cạnh nấm mồ. Có những tảng trôi nhanh và có những tảng trôi chậm.

Trông đây tựa như cái đầu khổng lồ đội chiếc mũ chóp rực rỡ màu sắc, bộ mặt của nó có thể nhìn thấy rất rõ: bộ râu rối bù ngả màu chàm ngoảnh ra biển, chiếc mũi tẹt và đôi mắt lim dim dưới đôi lông mày hoa râm.

Một tảng băng trôi vào gần. Vô vàn những giọt nước chảy từ trên mặt tảng băng xuống làm vang lên thứ âm thanh trong vắt. Trông chúng giống như những chiếc bàn ăn khổng lồ đã được trải khăn vào ngày lễ.

Biển nước mênh mông, cuộc chuyển động không ngừng.

Mấy chiếc tàu biển đi vào vịnh Yenisey, từ xa đã nhìn thấy rõ ngôi mộ đơn độc này. Tất cả đều hạ cờ xuống giữa chừng và bắn một loạt súng chào, tiếng rền âm vang hồi lâu trong không trung.

Ngôi mộ được xây bằng loại đá trắng tinh khiết, nó luôn luôn phát ra ánh phản chiếu rực rỡ dưới ánh mặt trời không bao giờ lặn của Bắc cực.

Những dòng chữ khắc trên tấm bia cao bằng đầu người:

“Nơi đây thuyền trưởng I. L. Tatarinov yên nghỉ ngàn thu. Ông đã hoàn thành một trong những cuộc thám hiểm cực kỳ anh dũng. Tháng sáu năm 1915, sau khi phát hiện vùng Bắc địa, trên đường trở về, ông đã hy sinh.

Đấu tranh và tìm tòi, quyết đạt mục đích chứ không đầu hàng!”

HẾT.

Chú thích

[1] Tác phẩm này in lần đầu tiên trên tạp chí “Ngọn lửa” năm 1938 – 1939. Nhà xuất bản Văn học Thiếu nhi thuộc Bộ Giáo dục nước Cộng hòa liên bang Nga in thành sách năm 1940.

[2] Một rúp có 100 cô-pếch. – N.D.

[3] Cá mồi là con cá làm bằng kim loại sáng lóng lánh, bên dưới mắc lưỡi câu, dử cá đến ăn mồi sẽ mắc lưỡi câu. – N.D.

[4] Trong tiếng Nga, chữ chạy chọt, lo việc (khơ-lô-pốt-tư) và chữ bánh pháo (khơ-lô-pút-sca) hơi giống nhau. – N.D.

[5] Ensk không phải là tên một thành phố trong thực tế mà là tên phiếm chỉ một thành phố nào đó ở Liên Xô, có nghĩa như là “thành phố N.” (Caruri).

[6] Ngày lễ Yegory vào ngày mồng bảy tháng Năm hàng năm, theo tập quán người Nga hôm đó mọi người đi dong chơi ở ngoài trời gần giống như tết Thanh minh của ta trước đây. – N.D.

[7] Chaliapin (1873 – 1938) danh ca nổi tiếng của nước Nga. – N.D.

[8] Đơn vị đo lường cũ của Nga bằng 409 gram – N.D.

[9] Gaer tức là vai hề trong kịch. – N.D.

[10] Đáng lẽ nói nét bút “thẳng đứng” thì Gaer lại nói nhầm là “thẳng cứng”. – N.D.

[11] Sans-le-sou tiếng Pháp có nghĩa là không có tiền (Caruri).

[12] Ở Nga, một tên có rất nhiều cách gọi tùy theo quan hệ và tình cảm người nói. Ví dụ: Pyotr – Petya – Petka – Petenka – Petrusha, vân vân. Hoặc như: Aleksandr – Sasha – Sanya – Shura – Sashenka – Shurochka – Shurik – Sanka – Aleksasha vân vân. – N.D.

[13] Mỗi véc-xtơ dài bằng 1,067 km. – N.D.

[14] Jules Verne (1828 – 1905) nhà văn Pháp nổi tiếng chuyên viết truyện phiêu lưu và viễn tưởng. Hatteras là nhân vật chính trong cuốn “Cuộc phiêu lưu của thuyền trưởng Hatteras” của ông. – N.D.

[15] Hồi đó Sukharev là nơi họp chợ giời ở Moskva. – N.D.

[16] Katerina, Ekaterina, Katenka, Katerinoshka, Katyusha, Katya, vẫn là một. – N.D.

[17] Cook (1728 –1779) nhà hàng hải người Anh đã hoàn thành ba chuyến đi vòng quanh trái đất bằng đường biển. – N.D.

[18] Ilya Muromets là một anh hùng trong truyền thuyết Nga, tượng trưng cho những phẩm chất ưu tú – lòng dũng cảm, chí cương nghị, tính chất phác của nhân dân Nga. – N.D.

[19] Levitan (1861 – 1900) họa sĩ nổi tiếng của nước Nga. – N.D.

[20] Viện bảo tàng nghệ thuật tạo hình lớn nhất của Liên Xô ở Moskva do Tretyakov (1823 – 1898) lập ra – N.D.

[21] Tên cuốn tiểu thuyết của Pushkin. – N.D.

[22] Christopher Columbus (1451 – 1506) nhà hàng hải người Ý, phát hiện châu Mỹ năm 1492. – N.D.

[23] Ferdinand Cortés (1485 – 1547) người Tây Ban Nha đã từng chinh phục Nam Mỹ, chiếm lĩnh Mexico. – N.D.

[24] Amerigo Vespucci (1451 – 1512) nhà hàng hải người Ý. – N.D.

[25] Vasco Núñez de Balboa (1475 – 1517) nhà hàng hải người Tây Ban Nha. – N.D.

[26] Tên chính xác của núi này là Iztaccíhuatl hoặc Ixtaccíhuatl (Caruri).

[27] Thường là những căn nhà ở ngoại thành chỉ để ở tạm vào những ngày nghỉ. – N.D.

[28] J.P. Marat (1743 – 1793) một nhà cách mạng thuộc giai cấp tư sản nổi tiếng của nước Pháp ở thế kỷ thứ 18; một trong những lãnh tụ của Đảng Jacobin. – N.D.

[29] Bệnh cúm lan truyền từ Tây Ban Nha sang. – N.D.

[30] Bản dịch là “sau khi nắm tay áo người ấy” (Caruri).

[31] Tiếng Đức, tức là người câm không điếc. – N.D.

[32] D. Amundsen (1872 – 1928) nhà du lịch và thám hiểm Na Uy. – N.D.

[33] F. Nansen (1861 – 1930) nhà hải dương học, nhà thám hiểm Bắc cực người Na Uy. – N.D.

[34] Masha, Mashenka, Manya, Marysia, Maryshenka, Manechka, cũng là Maria. – N.D.

[35] Ngày nay là thành phố Leningrad. – N.D. Đây là chú thích tại thời điểm dịch tác phẩm này. Từ năm 1991 thì thành phố lấy lại tên cũ là Sankt-Peterburg (Caruri).

[36] Skorikov là tên một ông vua bếp ở nước Nga. – N.D.

[37] Nordenskiöld (1832-1901) người Thụy Điển, nhà thám hiểm Bắc cực, là người đầu tiên đi từ Đại Tây Dương sang Thái Bình Dương qua luồng đông bắc vào năm 1878. – N.D.

[38] Franklin và Andrée là các nhà thám hiểm đều mất tích khi thám hiểm Bắc cực. Franklin người Anh, mất tích khi thám hiểm bằng thuyền năm 1847. Andrée người Thụy Điển, mất tích khi thám hiểm bằng khí cầu năm 1897 (Caruri).

[39] Uriah Heep là nhân vật tiêu cực trong tác phẩm “David Copperfield” của văn hào Anh Dickens. – N.D.

[40] Tên gọi những kiểu đường bay của thuật lái máy bay cao cấp. – Chú thích của tác giả.

[41] Cách đặt tên của người Nga là dùng tên của cha làm tên đệm cho con cái. Do vậy Katya có tên đệm Ivanovna có nghĩa có cha tên là Ivan (Caruri).

[42] Có nghĩa là Mongotimo Vuốt Chim Ưng (Caruri).

[43] Gustave Aimard (1818 – 1883) nhà văn Pháp đã từng đến Nam Mỹ, Bắc Mỹ, Phi châu và Kavkaz vân vân; đã từng viết nhiều tiểu thuyết du ký và truyện người da đỏ chống lại sự xâm lược của người da trắng. – N.D.

[44] Nguyên văn là “Tôi đốt con tàu”. Theo Nga Hoa đại từ điển giải thích câu này như sau: Ngày xưa Hạng Vũ đem quân đi đánh nhau với quân Tần, sau khi qua sông liền đem hết cả nồi ra đập và đánh đắm hết cả thuyền để khích lệ binh sĩ không thắng trận không quay về. Ý nói phải quyết tâm, phải làm đến cùng, bất chấp mọi khó khăn, trở ngại. – N.D.

[45] Tài tử điện ảnh nổi tiếng, còn gọi là Charlot. – N.D.

[46] Repin (1844 – 1930) nhà danh họa Nga. – N.D.

[47] Như một cái câu lạc bộ nhỏ. – N.D.

[48] Clausewitz (1780 – 1831) một vị tướng người Phổ, nhà lý luận quân sự của giai cấp tư sản. – N.D.

[49] Nhân vật trong bản trường ca cùng tên của Byron. – N.D.

[50] Bản dịch là “không cho phụ nữ làm nghề hàng hải” (Caruri).

[51] Một hòn đảo ở miền Bắc Na Uy. – N.D.

[52] Đơn vị đo chiều dài cũ của nước Nga, mỗi xa-gien = 2,134 mét. – N.D.

[53] Thực chất là hạt semolina, một loại ngũ cốc thu được từ bột mì cứng (Caruri).

[54] Valentin Nikolaevich là tên và tên đệm của Valya gọi gộp lại. Thông thường đối với người đứng tuổi, người có danh tiếng hay với người chưa quen thân mới gọi cả tên đệm. – N.D.

[55] Ngày xưa muốn khởi động động cơ máy bay phải dùng dây buộc vào cánh quạt rồi kéo thật mạnh theo hướng quay của nó giống như quay ma-ni-ven ô tô vậy. – N.D.

[56] Tức Sanya gọi một cách âu yếm – N.D.

[57] Trong tiếng Nga, chữ “pô-li-xơ” là đơn bảo hiểm và chữ “pô-li-u-xơ” là Bắc cực gần giống nhau, cũng như chữ “đi-xcôn-tơ” là sổ nợ và chữ “đi-xcan-tơ” là giọng cao của trẻ con rất gần nhau. – N.D.

[58] 1 đi-um = 25 mi-li-mét. – N.D.

[59] 1 phút = 30,48 xen-ti-mét. – N.D.

[60] Ở Liên Xô, tùy theo quan hệ và tình cảm của người nói chuyện, tên người có nhiều cách gọi khác nhau. Ví dụ: Aleksandr (Nam) còn gọi là Sasha, Sanya, Shura, Sashenka, Shurochka, Shurik, Aleksasha, và Aleksandra (Nữ) còn gọi là Sasha, Sanya, Shura, Sashenka, Shurochka. Ở đây Sanya và cô em gái trùng tên. – N.D.

[61] Hai kỳ thủ cờ vua hàng đầu thế giới thời điểm đó, đều từng là vô địch thế giới (Caruri).

[62] Một vai chính trong các nhân vật múa rối dân gian của nước Nga. – N.D.

[63] Tên bảo tàng trong tiếng Anh là Hermitage (Caruri).

[64] Đây là tên cũ của biển này, còn gọi là biển Đức. Ngày nay gọi là biển Bắc (Caruri).

[65] Một loại thuốc sát trùng làm bằng thạch tín. – N.D.

[66] Cửa hàng bán thực phẩm. – N.D.

[67] Một loại máy bay quân sự của Đức (Caruri).

[68] Salud – cạn cốc. – N.D.

[69] Tên điện này vẫn thường được phiên âm thông dụng là Kremlin (Caruri).

[70] Có nghĩa là kẻ cướp biển. – N.D.

[71] Ý nói lúc thế này, lúc lại thế khác. – N.D.

[72] Nước giải khát có men của người Nga. – N.D.

[73] Cột rostral là một loại cột kỷ niệm chiến thắng của hải quân. Tại Sankt-Peterburg nó được dựng ở gần Sàn giao dịch chứng khoán cũ (Caruri).

[74] Lời một bài hát được lưu truyền rất rộng rãi trong Hải quân Liên Xô. – N.D.

[75] Nguyên văn là “платан”, một loại cây thuộc họ Tiêu huyền. Dịch giả dịch là “ngô đồng nước Pháp” (Caruri).

[76] Cũng là một loại bơ, làm bằng váng sữa. – N.D.

[77] Vì Leningrad lúc này bị phát-xít Đức phong tỏa ngày càng chặt như một hòn đảo. – N.D.

[78] Việt quất nước, tên khoa học là Vaccinium uliginosum. – N.D.

[79] Ilin là chồng của Ilina. – N.D.

[80] Tên khoa học là Cedrus. – N.D.

[81] Một dân tộc sống ở miền Đông Sibir. – N.D.

[82] Ruồi trâu: nhân vật chính trong tác phẩm “Ruồi trâu” của nữ văn sĩ người Anh Ethel Lilian Voynich – N.D.

[83] Đoạn văn này có chỗ đọc trúc trắc nên đã được sắp xếp lại một số câu chữ để phù hợp với nguyên bản (Caruri).