Kanta Ibragimov

THẾ GIỚI TRẺ EM

Đào Minh Hiệp dịch

Phát hành: Bách Việt

Nhà xuất bản Văn Học 2014

Lời giới thiệu

Kanta Khamzatovich Ibragimov sinh ngày 9 tháng 7 năm 1960 tại thành phố Grozny, thủ đô nước Cộng hòa Tự trị Chechnya thuộc Liên bang Nga, trong một gia đình trí thức có cha là tiến sĩ Hóa học, còn bản thân là tiến sĩ Kinh tế, viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Chechnya, phó viện trưởng Viện Nghiên cứu khoa học thành phố Grozny, giáo sư Đại học Tổng hợp quốc gia Chechnya.

Cho đến trước năm 1999, Ibragimov chỉ được biết đến với tư cách là một nhà khoa học với gần ba mươi công trình và đầu sách về kinh tế. Nhưng kể từ khi Ibragimov công bố tác phẩm văn học đầu tay - tiểu thuyết Cuộc chiến đi qua dày bảy trăm trang viết về vùng đất Chechnya quê hương từ khi chính quyền Xô viết được thành lập tại đây vào năm 1924 và tan vỡ hoàn toàn vào năm 1995, thì tên tuổi của Ibragimov không chỉ được thường xuyên nhắc tới trên các phương tiện thông tin đại chúng ở Chechnya mà cả ở Liên bang Nga. Tác phẩm đã gây tiếng vang lớn, còn tác giả trở nên nổi tiếng và được đọc nhiều nhất ở nước Nga. Và cái gì đến phải đến, bốn năm sau, tác phẩm văn học đầu tay của một nhà khoa học đã được Tổng thống Nga Vladimir Putin trao tặng Giải thưởng Quốc gia Liên bang Nga về Văn học nghệ thuật năm 2003. Kể từ đó, Ibragimov liên tục cho ra mắt nhiều tiểu thuyết khác và cũng được bạn đọc đánh giá cao, như Kavkaz già nua (2001), Thầy giáo lịch sử (2003), Thế giới trẻ em (2005), Truyện cổ phương Đông (2007), Ngôi nhà hỗn tạp (2009), Avrora (2012), Viện sĩ Piotr Zakharov (2013)… Và theo thông báo của Cơ quan báo chí Tổng thống và Chính phủ Chechnya, nhà văn Ibragimov đã hai lần được đề cử vào danh sách Giải Nobel Văn học: Năm 2010 với Thế giới trẻ em và năm 2012 với Avrora.

Sau khi Liên bang Xô viết tan rã vào năm 1991, nước Cộng hòa Chechnya nhỏ bé trong Liên bang Nga bỗng nhiên được nhiều người biết tới bởi các phong trào ly khai bùng phát dữ dội, biến thành các cuộc chiến đẫm máu. Nhà khoa học Ibragimov đã từng có một cuộc sống sung túc và một công việc ổn định ở Moskva (Phó tổng cục trưởng Tổng cục thuế Liên bang Nga), nhưng sau những gì xảy ra ở Chechnya, ông đã từ bỏ tất cả, đưa gia đình trở về thành phố Grozny quê hương, đồng thời trở về với quá khứ của dân tộc bằng các tác phẩm văn học của mình vì những lý do mà theo như lời ông nói là “để không bao giờ được quên những năm tháng đau thương đó và lặp lại những sai lầm khủng khiếp đó”. Thế giới trẻ em là một trong số những tác phẩm xuất sắc nhất của nhà văn đề cập đến những trang sử đau buồn của vùng đất Bắc Kavkaz vô cùng xinh đẹp và trù phú, đó là cuộc chiến Chechnya lần thứ nhất (1994-1996) và lần thứ hai (1999-2000). Bản thân Ibragimov đã trực tiếp trải qua các cuộc chiến tranh này, và khi được hỏi về những năm tháng đó, ông đã thành thật chia sẻ: “Làm người Chechnya trong khoảng mười, mười lăm năm gần đây chẳng dễ dàng chút nào”.

Tác phẩm xoay quanh số phận của ba nhân vật chính: nữ nghệ sĩ violon đồng thời là nhà vật lý người Nga, nữ y tá người Chechnya và cậu bé tám tuổi bị mất cả cha lẫn mẹ trong cuộc chiến ly khai. Cả ba cùng tá túc trong tòa nhà đổ nát vì bom đạn, tầng một nguyên là cửa hàng bách hóa tổng hợp dành cho thiếu nhi mang tên “Thế giới trẻ em”. Số phận của ba con người được tác giả thể hiện trong khoảng thời gian từ Đại chiến thế giới lần thứ hai cho đến cuộc chiến Chechnya, trên nền của những biến động quan trọng diễn ra trong một đất nước vốn là thành trì hòa bình của thế giới. Chiến tranh đã cướp đi của đứa bé khả năng tư duy thơ trẻ, và để thích nghi với sự tàn khốc của chiến tranh, nó đã phải nghĩ ra một thế giới của riêng mình, trong đó, lúc thì nó xử sự thơ ngây như đứa bé, khi lại như người lớn để cố sống sót qua cuộc chiến. Câu chuyện về một đứa bé, nhưng tác phẩm lại dành cho người lớn và buộc người lớn phải ngẫm nghĩ về thế hệ tương lai của dân tộc. Các cuộc chiến tranh nổ ra trên vùng đất Bắc Kavkaz thanh bình và giàu đẹp đã tàn phá tất cả những gì mà chính quyền Xô viết đã dày công vun đắp hàng chục năm qua và làm thay đổi số phận của hàng vạn con người. Bức tranh bi tráng đó đã được tác giả tái hiện một cách sâu sắc và chân xác từ góc nhìn của những người dân bình thường, là lời cảnh báo về những hậu quả tàn khốc mà chiến tranh có thể gây ra cho con người dù với lý do gì. Có thể chính vì vậy mà dòng cuối của cuốn sách, chính tác giả đã phải cay đắng thốt lên “Xin hãy tha thứ cho tôi và cho tất cả chúng tôi!”. Dẫu vậy, trên cái nền bi thương ấy vẫn hiện lên những tấm lòng nhân ái với những phẩm chất tốt đẹp đã được vun đắp từ hàng ngàn năm qua làm nên một nước Nga hùng mạnh. Tác phẩm toát lên ý nghĩa nhân văn cao cả, hướng con người đến những giá trị chân-thiện-mỹ vì một tương lai tươi sáng cho vùng đất Bắc Kavkaz giàu đẹp.

Theo nhận xét của các nhà phê bình văn học Nga, sự thành công trong lĩnh vực Văn học của Ibragimov là nhờ vốn hiểu biết phong phú và khách quan của tác giả về lịch sử miền đất quê hương, hòa quyện với những sáng tạo nghệ thuật độc đáo mà không cần phải dùng đến những thủ pháp giả tạo. Và điều quan trọng nữa, như chính tác giả bộc bạch, là ông “không bị ràng buộc bởi bất cứ khuôn khổ, công thức, hay phương pháp sáng tác nào cả, điều đó không chỉ cần thiết trong Văn học mà còn ở tất cả mọi lĩnh vực”. Với những thành tựu trong Văn học, Ibragimov được kết nạp vào Hội nhà văn Chechnya, Hội nhà văn Liên bang Nga và được bầu làm Chủ tịch Hội nhà văn Chechnya. Hiện tại, Ibragimov vẫn tiếp tục làm công tác khoa học và sáng tác văn học. Theo như ông nói, “Công việc nghiên cứu khoa học và giảng dạy là để nuôi sống bản thân cùng gia đình với năm đứa con, còn văn chương là để nuôi dưỡng tâm hồn”. Tác phẩm của Ibragimov đã nhanh chóng được dịch sang tiếng Anh, Đức, Tây Ban Nha và bây giờ là tiếng Việt.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Người dịch

ĐÀO MINH HIỆP

Phần mở đầu

Lại một lần nữa, thêm một lần nữa tôi trở về chốn này. Tôi đứng đây, chỉ đứng mà chẳng nghĩ ngợi gì cả, đầu óc trống rỗng, thân thể bải hoải, cặp mắt đờ đẫn dõi theo dòng nước đục ngầu của dòng Sunzha. Còn dòng sông, như bao năm nay, vẫn chảy, nhưng tôi có cảm giác, trong đó không còn niềm khát vọng và nhiệt huyết như trước nữa. Tất cả, như mùa đông, đã đến lúc phải dịu lại.

Bản thân tôi cũng đã đến lúc phải bình tâm trở lại, phải lùi lại và quên đi tất cả. Nhưng tôi không thể. Tôi cần phải, tôi buộc phải kể về những lỗi lầm của mình, về lỗi lầm chung và tấn bi kịch chung của tất cả chúng tôi… Không phải lần đầu, cũng chẳng phải lần thứ hai tôi đến nơi này, và tôi chờ cho đến khi đã nạp đủ năng lượng để có thể bắt tay vào thực hiện bức tranh tâm huyết của đời mình. Nhưng, than ôi!… Không hiểu tại sao, lúc nào tôi cũng nhớ lại một câu trong đoạn mở đầu tác phẩm Người thầy đầu tiên của Tsinghiz Aitmatov: “Tôi sợ không mang được đến nơi, tôi sợ làm sánh bát nước đầy”, thật đáng tiếc là tôi đã lặp lại điều đó. Tôi cảm thấy đầu óc trống rỗng, mất hết mọi cảm hứng, nhưng tôi vẫn hy vọng, tôi sống bằng niềm hy vọng, tôi rất muốn vẽ được bức tranh quan trọng của đời mình. Và không chỉ một lần tôi đã bắt tay vào việc, nhưng tôi không dám, tôi không thể, tôi không đủ sức, tôi sợ hãi. Mơ ước về bức tranh đó, tôi đã tốn không biết bao nhiêu màu sắc, mà không chỉ có vậy, còn bức tranh thì vẫn cứ ám ảnh tôi. Và để có thể bắt đầu từ một điểm nào đó, tôi lại quay về nơi ấy, đứng rất lâu, cảm nhận sự đau đớn cùng những lỗi lầm và ngẫm nghĩ về những mất mát. Song, tôi cũng chẳng thể nghĩ ra điều gì, chỉ còn lại ký ức, và tôi cũng chẳng nhìn thấy gì, tôi chỉ hướng cặp mắt về phía mặt sông ảm đạm gợn sóng như đang xem một bộ phim rực rỡ sắc màu với một kết thúc khủng khiếp. Dù không muốn xem bộ phim ấy, nhưng tôi không thể dứt ra được. Tôi đã bỏ đi nhưng có một cái gì đó cứ níu kéo tôi lại, vẫy gọi tôi, làm ngực tôi đau nhói, và thế là tôi lại đến cái hoang mạc này, nơi những đám cỏ dại bị khô úa vào mùa đông xuyên qua lớp nhựa đường và bê tông cũ, nhưng rồi lại đơ ra như từ thời xa xưa… Chỉ có dòng Sunzha là vẫn chảy, nó nhìn thấy hết, biết hết, nhớ hết… Và tôi cũng nhớ.

Tôi nhớ, nơi đây từng là thành phố Grozny tươi đẹp và tràn đầy sinh lực. Nhiều người bảo, hiện giờ Grozny cũng vậy, nhưng là nói thế thôi, chứ ở đây, giờ trông như hoang mạc, xa một chút là những đống đổ nát, chỉ còn lại cái tên hung dữ của thành phố[1] với những tâm hồn thiếu bản sắc như bóng đen, tất cả đều khoác một màu đen dẫu là mùa đông tuyết phủ trắng, tất cả đều mang vẻ u ám, nặng nề và buồn bã. Nhưng dẫu có thế nào đi nữa, tôi chỉ nhớ đến một thành phố Grozny đẹp như mơ, nơi tôi đã sinh ra, lớn lên, học tập rồi làm việc. Chính tại chỗ này, dạo còn trẻ, tôi đã từng đứng rất lâu. Tại đây, bên bờ sông Sunzha từng có một công viên tráng lệ, quanh năm hoa lá xanh tươi, với đài phun nước cùng những con đường rợp bóng cây, và một cây cầu vắt ngang sông Sunzha. Sau đó, khi người ta xây cây cầu mới lớn hơn, cây cầu cũ này chỉ dành cho người đi bộ, hai bên thành cầu là những bồn hoa màu sắc sặc sỡ. Chính vì vậy mà cây cầu được gọi là Cầu hoa. Cây Cầu hoa này dẫn đến một tòa nhà cổ, đẹp đẽ, hình bán nguyệt. Một nửa tòa nhà dành cho các cơ quan nhà nước, nơi trước đây người bạn gái yêu quý của tôi đã làm việc và buổi chiều sau giờ làm tôi lại đến chống tay lên thành cầu đợi cô ấy. Một nửa tòa nhà còn lại dùng để ở, tầng một là những gian hàng lớn lắp kính với rất nhiều, rất nhiều đồ chơi - đó chính là cửa hàng bách hóa tổng hợp “Thế giới trẻ em”. Phải, tôi cũng có một thế giới trẻ em của mình, nói chung đó là một thế giới hoàn toàn khác cho tới khi trưởng thành. Và tôi là người rất may mắn! Những đứa trẻ hiện nay ở Grozny có một tuổi thơ và tuổi trẻ ra sao? Đó mới là điều đáng nói. Nhưng làm thế nào để cho mọi người biết? Xung quanh là một khoảng trống đáng sợ, thậm chí cũng chẳng còn lại gì từ những cây cầu, chỉ còn lại vài tấm bê tông bám vào trụ cầu phủ đầy tuyết, chắc là chờ cho đến một lúc nào đó người ta cẩu chúng lên để xây dựng lại. Và tôi cũng chờ, tôi mơ ước dựng lại cây cầu của mình, đúng ra là cây cầu nối về quá khứ, nhưng không phải là cái quá khứ sặc sỡ tỏa hương thơm ngát khi tôi còn nhỏ và trai trẻ. Tôi biết, chẳng thà không có cái thời ấy và đừng bao giờ có còn hơn… Phải, tôi muốn nói về quá khứ khác. Về tuổi thơ của người khác, về một thời kỳ khác mãi sau này mới diễn ra. Quả thật, những cây cầu vẫn còn đó, nhưng sự đổ vỡ đã diễn ra rồi.

Chuyện xảy ra vào thời kỳ nổ ra cuộc chiến Chechnya lần thứ nhất[2], cuộc chiến của các phiến quân[3]. Chiến tranh ở Chechnya - chỉ diễn ra ở Chechnya, vì từ thời xa xưa, ở nơi rừng sâu núi thẳm, người ta đã quá quen với các cuộc chiến tranh. Còn các nhóm phiến quân lại rất cần đến chiến tranh, bởi lẽ đó là bối cảnh, là cột thu lôi dư luận, là tấm phông màn màu mè, mà đằng sau tấm bình phong đó là một cuộc chiến không kém phần khốc liệt để tranh cướp tài sản quốc gia, để những kẻ mạnh phân chia lại thế giới.

Thôi, Thượng đế phù hộ cho họ… Mà chẳng lẽ Thượng đế lại đứng về phía họ hay sao? Ôi, sao tôi lại nói thế nhỉ! Thật là phạm Thánh?! Tôi đâu có muốn nói về chuyện đó, hoàn toàn không… Tóm lại, trong cuộc chiến lần thứ nhất ở Chechnya, tôi nhớ, cũng như bây giờ, dạo ấy là mùa đông, hình như trước Năm mới, năm 1996. Tôi bay từ Moskva về quê, về Chechnya thăm cha mẹ già mà tôi không thể thuyết phục được họ rời bỏ quê hương. Chuyến đi của tôi phải vòng qua thành phố Grozny, với nhiều “chặng chuyển tiếp”, qua rất nhiều trạm kiểm soát liên hợp với những hàng người nối nhau rồng rắn, bị kiểm tra, thu phí, chấp nhận sự nhẫn nhục và xúc phạm. Mặc dù vậy, tôi vẫn về được đến nhà, ở đấy có mái nhà thân yêu che chở. Tiếng đại bác và tiếng máy bay gào rú suốt ngày không ngớt, trở thành một đặc điểm không thể tránh khỏi của cuộc sống thường nhật, ít ra là người dân địa phương đã quen với tất cả những điều đó, chỉ có điều trái tim của một số người không chịu đựng nổi - vì chúng không được làm bằng sắt. Mặc dù vậy, cuộc sống ở một ngôi làng gần trận tuyến vẫn tiếp diễn, nơi đây vẫn có chợ, có chỗ để thư giãn (miễn là có tiền). Sau hai ngày thăm thú bà con họ hàng, tôi quyết định vào thành phố Grozny: Tôi có việc phải giải quyết, một con nợ cũ đã lâu của tôi, giờ là quan chức của chính quyền mới đang tham gia xây dựng lại thủ đô sau khi bị ném bom, chắc là có tiền. Những người thân khuyên tôi không nên đi vì rất nguy hiểm, khắp nơi vẫn còn bắn nhau loạn xạ, đối với những người không phải dân địa phương, bộ dạng có vẻ giàu có như tôi, chắc chắn sẽ toi mạng ngay tại các trạm kiểm soát liên hợp. Nhưng dẫu sao đi nữa, tiền bạc bao giờ cũng có sức mạnh, thế là người em họ nhận lời chở tôi vào thành phố, không đi đường thẳng mà đi đường vòng nhưng sẽ nhanh hơn vì tránh được những hàng người dài cả cây số bên các trạm kiểm soát. Tuy nhiên, đường này cũng có trạm kiểm soát, chỉ có điều yên tĩnh và vắng vẻ hơn, mặc dù đã là mùa đông nhưng đá vẫn lăn từ trên núi Argun xuống. Một quân nhân liếc vào chứng minh nhân dân của tôi, thấy nơi đăng ký cư trú ở Moskva, liền nhìn thẳng vào mặt tôi khá lâu, khệnh khạng bỏ tay ra khỏi xe, lẩm nhẩm điều gì đó, chăm chú quan sát tôi từ đầu đến chân, rồi hướng ánh mắt vào chiếc áo bành tô dài đắt tiền của tôi.

- Đi theo tôi. - Anh ta lẩm bẩm qua kẽ răng, ngạo mạn bóp trong tay thẻ căn cước rồi đi về phía hầm trú ẩn bằng bê tông cốt sắt.

- Anh ơi, anh ơi! - Tôi vừa chạy theo vừa kêu lên và đưa tay vào túi.

- Tôi quá biết các vị “bác học”. - Tiếng anh ta vọng lại sau tấm lưng to bè. - Tất cả đều là một lũ ăn cướp, nhìn mặt anh là biết ngay.

Không thể dềnh dàng hơn được nữa, chỉ còn chục bước là đến cái hầm trú ẩn u ám kia, tôi thận trọng nắm vào tay áo khoác ngắn của anh ta, vượt lên, đứng trước mặt và cố ép anh ta nhận tiền.

- Tránh ra. - Anh ta khinh bỉ nhìn vào mớ tiền tôi nắm trong tay. - Trong kia có đặc phái viên đang chờ đấy.

Đẩy tôi ra, người quân nhân định dợm bước, nhưng ngay lúc ấy, cậu em họ tôi chạy tới, nói gì đó về nghề nghiệp của tôi, rồi mạnh dạn dúi vào tay anh ta đồng bạc rúp có mệnh giá lớn, quan sát thái độ, dúi tiếp một đồng nữa, rồi đồng thứ ba. Sau vài giây im lặng, cậu em họ gần như ra lệnh cho tôi: “Đưa cho anh ấy tờ xanh!”. - Tôi thọc tay vào túi bên kia, nơi có hai tờ một trăm đô.

- Thôi được rồi, đi đi. - Người quân nhân mỉm cười. - Tôi sẽ báo cho trạm gác sau để họ cho các anh qua.

Chúng tôi vội vàng chạy về xe, nhưng chỉ vừa lăn bánh, một người dân địa phương đã ngăn chúng tôi lại.

- Đừng đi về hướng đó, đừng đi. - Người đàn ông kêu lên bằng tiếng Chechnya. - Anh tôi cũng ở nơi khác đến, mới cách đây mấy ngày đã đút tiền cho trạm gác đó, nhưng sang ngày hôm sau thì mất tích luôn, chẳng thấy tăm hơi đâu, không ai biết gì về anh ấy, cũng chẳng có ai chịu trách nhiệm gì cả.

Chẳng cần nghĩ ngợi lâu, chúng tôi vội vàng quay xe lại nhưng vẫn nghe tiếng người vọng vào cửa xe:

- Này, anh kia, biến đi ngay! Tôi mà nhìn thấy mặt anh một lần nữa thì coi chừng. - Tiếp ngay sau là một câu chửi rất tục tĩu, rồi một tràng tiểu liên, chúng tôi vội thắng xe, nhìn lại, ơn Chúa, bắn lên trời, chúng tôi lại lăn bánh, và tôi có cảm giác cậu em họ, không hiểu sao mỗi khi gặp ổ gà đều giảm ga để tránh mảnh sắt gì đó.

Nhưng chỉ sau hai ngày thì mọi chuyện đã rơi vào quên lãng: Tiền thì lúc nào cũng cần, nhất là trong thời buổi chiến tranh, và tôi quyết định đến thành phố Grozny bằng cách khác, đơn giản hơn, bằng xe buýt mini chạy theo tuyến. Con người phải thích nghi với mọi hoàn cảnh. Ở các trạm kiểm soát liên hợp, chủ nghĩa nhân văn được thể hiện rất rõ: Phương tiện giao thông công cộng không phải xếp hàng dài cả cây số, tất cả lái xe đều biết - nộp phí theo giá quy định rồi thẳng tiến, đến tận Grozny cũng được!

Thành phố Grozny… Chẳng lẽ là nó đây ư? Làm sao lại đến nông nỗi này? Và nếu như lúc ấy, tôi biết đó mới chỉ là “khúc dạo đầu tệ hại”, chắc là tôi sẽ không chịu đựng nổi. Khi đó, dẫu có tức giận đến đâu tôi cũng đành phải cắn răng, cố xoa dịu trái tim đau nhói để tự dối lòng, hoặc cố nghĩ về chuyện riêng của mình, về con nợ, về tiền bạc để xua đi ý nghĩ: Dù được sinh ra ở Grozny, nhưng giờ tôi không còn là người Grozny nữa, mà là người Moskva, ở đó tôi có căn hộ, có công việc và gia đình.

Vừa bước xuống từ chiếc xe buýt nhỏ, tôi gọi ngay taxi. Tài xế hóa ra không phải người Grozny, thậm chí quê ở rất xa. Tuy nhiên, giờ anh ta đã là người Grozny, có thể đã quen, đã bám rễ ở đây, hay là đang cố che giấu bản thân, nhưng nhìn bề ngoài không có vẻ gì là buồn chán - có thể chở khách đi bất cứ đâu miễn là trả tiền, không thể khác được, mà làm gì có chỗ nào hành xử khác? Thật ra, tài xế không biết tên đường mà chỉ định hướng theo các tuyến: Chợ - nhà ga - trạm kiểm soát liên hợp.

Bù lại, tôi nhớ hết, cho dù Grozny không chỉ một lần bị ném bom, nhưng tôi vẫn nhận ra tất cả. Ở lối vào trung tâm, niềm hy vọng được sưởi ấm dần lên: Người vẫn đông, chợ vẫn họp bên những đống đổ nát, dù có vẻ hơi bị phân tán nhưng trong chợ hình như mọi thứ đều có.

Chính quyền mới ở Chechnya làm việc trong tòa nhà Viện Nghiên cứu khoa học, và ở đây khung cảnh hỗn độn như trước một buổi diễn.

Lối vào tòa nhà được các thanh niên dáng vẻ hùng dũng bảo vệ, trên ngực áo in hàng chữ “OMON Moskva1”. Người ta không nhận ra tôi là người đồng hương, lạnh lùng bảo tôi đến phòng cấp giấy phép, tại đây cũng lại một cảnh hỗn độn, yêu cầu phải có đơn, tóm lại là một vòng tròn khép kín. Hai giờ liền tôi lang thang giữa những đống rác thành phố, nhìn vào đồng hồ rồi nhẩm tính đã đến lúc phải quay về nhà thì bất ngờ gặp một người quen cũ - giờ là công chức hạng trung, có thể dễ dàng đưa tôi đến trước căn phòng cần tìm.

Con nợ của tôi hóa ra là một quan chức cỡ bự, nói chung là trong bất cứ chính thể nào anh ta cũng xoay xở được. Phòng khách rộng, hai thư ký riêng, thậm chí có cả bảo vệ ở đây nữa. Tuy nhiên, đứng trước thành trì cuối cùng này tôi vẫn phải tỏ ra lanh lẹ và cương quyết. Thoạt đầu chủ nhà hơi bị bất ngờ, đớ người ra, khuôn mặt dài thượt, nhưng ngay sau đó anh ta mỉm cười rất nhã nhặn, xăng xái đứng dậy khỏi bàn vừa ôm vừa xoa xoa lưng tôi, mời tôi ngồi rồi kêu lên: “Trà, rượu”.

1 Lực lượng Cảnh sát đặc nhiệm Moskva.

Tôi từ chối rượu Cognac, còn chủ nhà thì luôn miệng than phiền về việc anh ta gặp rất nhiều khó khăn trong việc khôi phục lại thành phố Grozny, đến nỗi chút nữa tôi đã buột miệng “Thì chính các anh đã phá hủy nó”. Mặc dù vậy, tôi vẫn phải mệt mỏi chen vào:

- Xin anh hãy trả nợ cho tôi.

- Ồ, phải, phải, dĩ nhiên rồi, tôi cũng vừa nhớ đến nó… Này, hai ngày nữa cậu ghé lại được chứ?

Ngay lập tức tôi hình dung ra chuyến đi khổ sở thế nào, liền cương quyết tuyên bố:

- Không có tiền, tôi sẽ không rời khỏi đây đâu. Cậu đã xỏ mũi tôi suốt năm năm rồi.

- Nhưng ai lại mang số tiền lớn như vậy trong túi bao giờ? - Anh ta cười mát.

Tình cảnh làm tôi điên tiết, vậy mà anh ta còn nói bằng cái giọng như thế.

- Tôi cũng đang nợ ngập đầu, và không có tiền tôi sẽ không đi đâu hết! - Tôi lên giọng nhắc lại đến mức người bảo vệ phải thò đầu vào.

- Được rồi, được rồi. - Chủ nhà bật dậy, nhìn vào đồng hồ. - Hiện giờ mình có một cuộc hội ý với bên quân đội, khoảng mười lăm, hai chục phút. Sau đó mình sẽ giải quyết ngay việc của cậu. Cậu cứ ngồi chờ mình ở phòng khách… Các cô đâu, mang trà và cà phê vào cho khách!

- Tôi còn phải đi rất xa, về tận làng. - Tôi buồn bã nhắc.

- Đừng lo, cậu sẽ về bằng xe của mình với giấy phép đặc biệt, thậm chí có cả bảo vệ nữa. - Lúc ra đến cửa, anh ta còn thêm: - Hay tối nay cậu nghỉ lại chỗ mình? - Anh ta nháy mắt, khoa tay một cách bí hiểm, thì thầm: - Thư giãn từ A đến Z, ở Moskva không có đâu.

- Ở nhà mọi người đang đợi tôi. - Tôi cố làm ra vẻ nghiêm túc.

Khi tôi đã uống đến ly trà thứ hai, thì chiếc máy bộ đàm của người bảo vệ réo lên, anh ta liền bước ra ngoài. Sau đó một cô thư ký cũng đi ra, còn cô thứ hai trả lời rất to qua điện thoại rằng, ngày hôm nay và một tuần nữa thủ trưởng sẽ không có nhà, ông ấy đi công tác. Tôi cứ ngồi và ngẫm nghĩ mãi về cách đối phó với những kẻ ngoại lai rách việc, cho đến khi cô gái nói:

- Hết giờ làm việc rồi anh ạ. Em phải niêm phong cửa rồi nộp chìa khóa cho bảo vệ.

- Cái gì-ì? - Tôi lắp bắp, - Anh ta không quay lại nữa à? Lại một lần nữa rơi vào hoàn cảnh lố bịch, đầu óc mụ mị, tôi cố rời khỏi tòa nhà rộng lớn, vắng hoe, nhưng người ta không cho tôi ra - đòi phải có giấy phép với sự xác nhận gì đó, trong khi tôi chẳng có giấy tờ gì cả. Hoàn hồn, tôi sực nhớ đến thói quen của cảnh sát Moskva, liền đưa tay vào túi lấy ví tiền, vừa lúc đó cô thư ký đến kịp, giúp tôi rời khỏi tòa nhà.

Trời đã tối. Gió xoáy đuổi theo những bông tuyết khô cứng, thưa thớt. Dấu vết còn lại của đám đông là hàng ngàn dấu chân trên mặt tuyết cứng u ám và sự tĩnh lặng khác thường, chỉ có tiếng bước chân vội vã rồi lặng dần sau khúc ngoặt.

Tôi kéo cổ áo lên, co ro đi về phía chợ, chân cố bước nhanh. Sau góc đường là bóng tối của thành phố đã bị đóng băng. Tôi chạy, trượt chân, một, rồi hai lần, cố đứng vững, đến lần thứ ba tôi ngã sõng soài xuống cái rãnh. Sau đó, vừa nguyền rủa cả thế giới, tôi vừa chỉnh trang lại dáng vẻ nghiêm túc đã bị hư hại của mình nhưng lại càng bôi bẩn thêm. Nhổ toẹt vào tất cả, tôi cắm đầu chạy qua những khoảng sân mình vẫn thường chơi đùa thời niên thiếu và thanh niên. Và thật lạ, tôi không cảm thấy một chút tình cảm hay cảm xúc nào cả. Một thành phố xa lạ bị tàn phá ngổn ngang, và tôi đã chia tay với nó từ trước chiến tranh khá lâu. Thế còn tuổi thơ? Còn ký ức? Hình như điều đó không xảy ra với tôi, hay là trong một cuộc sống khác. Và niềm hạnh phúc ấy không muốn có mối dây liên hệ nào với những đống hoang tàn này…

Chợ đây rồi. Ở đây sôi động hơn, một người say rượu nào đó, cũng dính đầy bùn đất như tôi, nhưng chẳng có vẻ gì buồn bã, thậm chí còn cố hát một bài ca hùng tráng nữa. Dọc đường, tôi nhảy lên một chiếc xe buýt mini đông nghẹt, đành phải ngồi xổm ngay bậc lên xuống. Khi tôi còn chưa kịp mua vé, chiếc xe đã chạy đến cầu… Phải, đúng là chỗ này, nơi tôi đang đứng đây.

Cửa xe mở ra, chưa nhìn thấy mặt đã ngửi thấy mùi rượu nồng nặc và một mệnh lệnh thô lỗ:

- Đàn ông, ra hết! Giấy tờ tùy thân!

Tất cả giấy tờ đều được kiểm tra, riêng chứng minh nhân dân của tôi còn bị rọi đèn pin kỹ lưỡng.

- Anh từ Moskva đến đây làm gì? Làm gì? Thăm cha mẹ à? Thời tiết bẩn thỉu thế này sao ăn mặc sang trọng thế?

Trong khi tôi còn đang ấp úng thì bác tài nhảy ra, lượn một vòng quanh người lính, định dúi cho anh ta cái gì đó.

- Người này rất đáng nghi. - Người lính kết luận, và khi thấy lái xe vẫn chưa dừng lại liền giận dữ hét lên: - Còn anh, biến đi! Giải phóng đường, nhanh lên!

- Xin anh hãy cho anh ta đi. Trời tối rồi, anh ấy là bà con của tôi. - Lái xe vẫn không chịu đầu hàng.

- Tôi nói rồi, đi đi! - Người lính hét lên rồi bất ngờ xoay khẩu tiểu liên lại, găm một loạt đạn ngay dưới chân người lái xe.

Chiếc xe đành phải lăn bánh, rồi nó dừng lại, một câu nói bằng tiếng Chechnya vọng ra từ cửa xe:

- Này chàng trai, tên cậu là gì, cậu từ đâu tới?

Tôi đã định trả lời nhưng tất cả đều bị át đi bởi tràng tiểu liên ngay trên đầu chiếc xe buýt.

Tôi bị thúc vào lưng, trên đường đi, tôi cố hướng ánh mắt về phía chiếc xe buýt tiếp theo, hy vọng qua ánh sáng đèn pha có thể tìm thấy sự trợ giúp từ đâu đó. Nhưng ai mà nghĩ đến chuyện trợ giúp, trong khi mỗi người đều phải cố mà sống sót, hành động của người lái xe đúng là một chiến công.

Một công trình xây dựng bằng bê tông cốt thép u ám nằm trên khoảnh đất được rào giậu kỹ lưỡng. Tôi bị dẫn qua một mê cung không dài lắm, nồng nặc mùi đồ hộp và khói thuốc, vào một căn phòng tương đối sáng sủa, có chiếc bàn gỗ rộng vương vãi đồ ăn thừa, những tấm phản gỗ, bên trên được phủ bằng những chiếc áo bông, bên dưới là những đôi ủng quân nhân méo mó, bẩn thỉu.

- Kuzma, dậy đi, có hàng đây… Hóa ra ngày hôm nay không phải là vô ích. - Người lính dẫn giải tôi hăng hái hét lên.

Một người đàn ông đang nằm thở phì phì, xoay người lại rồi chậm chạp ngồi dậy, lấy bàn tay bẩn lau rất kỹ khuôn mặt chảy sệ vì nằm lâu, sau đó, có vẻ như đã chán lật qua lật lại thẻ chứng minh nhân dân của tôi, liền uể oải cất tiếng:

- Bỏ tất cả các thứ trong túi lên bàn. Cả đồng hồ nữa… Đứng úp mặt vào tường. - Mệnh lệnh tiếp theo: - Giơ tay lên. Dạng chân ra, nữa, thế. - Và ngay lúc đó, một cú đá bằng ủng vào ngay ống quyển. Tôi bị lột mũ, áo bành tô, cả áo vét nữa, những bàn tay thô bạo sờ nắn khắp người, còn Kuzma tiếp tục tra hỏi:

- Tôi hỏi lại một lần nữa: Mục đích chuyến đi? Làm gì ở Moskva? Tài trợ cho bọn phiến quân phải không?

Còn rất nhiều những câu hỏi đại loại như vậy. Gục trán vào thành bê tông lạnh ngắt, tôi lảm nhảm thanh minh, thì ngay lập tức, như một bản kết tội:

- Dẫn anh ta lên Ban tham mưu.

- Xe bọc thép đi rồi.

- Hừ, lẽ ra xe phải ở lại cho đến sáng.

- Để làm gì? Như mọi ngày, chiều tối là họ chạy đến chỗ những người đánh cá bên sông Sunzha.

Không biết họ đùa hay thật, nhưng tôi chẳng còn tâm trí đâu mà đùa nữa, đầu gối run lẩy bẩy, bèn quay lại, van nài:

- Xin các anh hãy thả tôi ra! Các anh muốn lấy thứ gì cũng được nhưng hãy thả tôi ra. Tôi chẳng biết một phiến quân nào cả.

- Quay mặt vào tường! - Người ta lại hét lên, lấy báng súng dộng vào sườn, đau đến mức nghẹt thở, làm tôi phải im bặt, nhưng bản năng mách bảo tôi phải cố sống sót cho tới giới hạn cuối cùng, và trong sự im lặng khủng khiếp tôi cảm thấy hình như có một sự biến đổi nào đó, như để khẳng định, tôi nghe thấy một giọng nam trung dễ nghe và có trọng lượng:

- Này Kuzmin[4], đêm nay lại muốn đến nhà chứa nữa chứ gì?

- Báo cáo đại úy, không ạ! Có một đối tượng rất đáng ngờ. Cần phải kiểm tra.

- Hay là ở lại đây với chúng tôi? Bây giờ sẽ ăn chiều. -

Giọng nam trung nhẹ nhàng cất lên.

- Không ạ, không ạ, cảm ơn anh, tôi sẽ về nhà ăn cơm. Xin các anh hãy thả tôi ra, tôi không có lỗi gì cả. - Cứ tưởng người ta đang nói với mình, tôi không dám ngoái đầu lại, vội vàng năn nỉ.

- Câm mồn, đồ quái thai! - Giọng trầm sặc mùi thuốc lá, hét lên.

- Thôi đi! - Giọng nam trung ra lệnh.

Sau đó là một sự im lặng khủng khiếp. Và không hiểu sao nỗi lo sợ của tôi như biến đâu mất, tôi cảm nhận được điều đó một cách rõ ràng, một hơi ấm dễ chịu kỳ lạ chạy dọc sống lưng, lên tận gáy, cứ như là có ai đó đang xoa bóp giúp tôi. Tiếp theo đó, tôi nghe thấy tiếng bước chân nhẹ nhàng và cảm nhận bàn tay ấm áp của ai đó chạm vào người mình, nhưng tôi sợ, không dám quay đầu lại, chỉ biết liếc mắt nhìn xuống dưới, và đối diện với ánh mắt của tôi là đôi mắt trẻ em, to, màu nâu sáng, trong đó như hàm chứa một câu hỏi không bình thường, ánh mắt không phải nhìn vào mặt mà nhìn thẳng vào mắt, như muốn hiểu thấu tâm hồn.

Ánh mắt ấy chân thành, mê hoặc và nhân hậu đến mức như từ một thế giới khác làm tôi bất giác phải quay mặt lại bức tường bê tông lạnh ngắt.

Còn bàn tay xoa dịu cơ thể tôi lại đến từ hướng khác, tôi có cảm giác chúng suýt chạm cả vào túi, vừa như mời gọi, vừa như tăng thêm nghị lực. Một lần nữa, tôi lại đưa mắt nhìn xuống dưới, một lần nữa ánh mắt chúng tôi gặp nhau, nhưng lần này không lâu lắm, và một cơn sóng rung động như lan khắp cơ thể tôi. Thoạt đầu, tôi cảm thấy xấu hổ, sau đó là một cảm giác bình yên, thậm chí siêu thoát khỏi cái thế giới phù du này, giúp tôi bình thản lùi khỏi bức tường, khẽ chạm vào và xoa xoa đầu cậu bé. Khi tôi xoay hẳn người lại, thì ngay trước mặt tôi là viên đại úy trong bộ quân phục tề chỉnh.

- Thả chú ấy ra. - Câu đầu tiên tôi nghe được từ cậu bé, một giọng trầm, nhỏ, theo kiểu trẻ con và khàn khàn do cảm lạnh.

- Này, - Bằng một giọng rất lịch thiệp, thậm chí còn nhã nhặn nữa, viên đại úy cúi xuống trước cậu bé. - cháu biết không, chúng ta, những người lớn, có nguyên tắc riêng, không phải như trong truyện cổ tích đâu.

- Bà Uchital bảo, người lớn chẳng có nguyên tắc gì sất.

- Bà Uchital có thể đúng trong một số trường hợp nào đó. - Giọng nam trung muốn lái sang chuyện khác.

- Bà Uchital lúc nào cũng đúng. - Cậu bé cương quyết bác lại. - Bà là nhà vật-lý-thiên-văn. - Cậu bé đánh vần từng từ, giọng vẫn còn ngọng nghịu, ngừng một lát để lấy hơi, cậu tiếp: - Bà còn nói chuyện với các vì sao nữa. Vật lý thiên văn.

- Phải, đúng là một bà già độc miệng. - Một người nào đó ở trong góc châm chọc, những tiếng cười mỉa mai cũng từ trong góc đó rộ lên.

Viên đại úy chỉ mới cau mày nhìn về phía đó, ngay lập tức những tiếng cười im bặt, rồi lấy lại vẻ mặt bình thường, nghiêng đầu về phía cậu bé:

- Thế ngày mai cháu có đến không?

- Bà Uchital không cho phép vì ở đây bắn nhau.

- Cháu nói gì thế! Ở đây có ai bắn đâu?

- Vừa bắn đấy thôi. - Lời trách móc của cậu bé khiến tất cả chúng tôi, những người lớn như chết lặng đi trong giây lát, và như để biện minh, theo quy định, người có chức vụ cao nhất trong phòng với giọng nam trung trả lời:

- À, chỉ bắn lên trời thôi, để giữ trật tự ấy mà.

- Bắn không giữ được trật tự, chỉ làm đổ vỡ thôi, cha mẹ cháu mất rồi. - Cậu bé nhìn thẳng vào mắt viên đại úy, giơ tay chỉ vào khẩu tiểu liên, hét lên: - Bắn lên trời cũng không được, quả cầu của cháu đang bay trên trời! Buổi tối, khi cháu ngủ, nếu các chú không bắn, cha mẹ cháu sẽ từ trên trời bay xuống. Nhưng đêm nào các chú cũng bắn, lâu rồi cha mẹ cháu không xuống thăm cháu nữa… Quả bóng của cháu cũng không bay xuống nữa. Lúc nào các chú cũng bắn.

- Chúng ta không bắn, chúng ta chỉ chống trả bọn cướp thôi.

- Bà Uchital bảo, ai mang vũ khí, người đó là kẻ cướp.

- Đúng là con mụ yêu tinh hôi thối. - Trong góc lại xì xào.

- Phải cho con ngốc ấy một trận, đúng là phát rồ lên giữa đám mọi rợ.

- Ha-ha-ha! - Những tiếng cười điên loạn cất lên.

Chú bé đột ngột rời khỏi tôi và tất cả mọi người, đứng sát vào bức tường bê tông, thu mình lại, hai bàn tay nhỏ bé che lên đầu, chỉ có cặp mắt mở to, lấp lánh, chớp chớp liên tục, kinh ngạc hướng về phía những người lính như để cố hiểu họ.

- Kuzmin! Mẹ kiếp! Cút ngay! Tất cả cút ngay ra khỏi đây! - Đại úy không còn giữ được vẻ lịch thiệp trong giọng nói nữa.

- Thôi, thôi, xin anh đừng xúc động quá như thế, tất cả chúng ta đang làm nhiệm vụ mà.

- Một người nào đó vừa đi ra vừa lầm bầm, nhưng khi đã ra ngoài, anh ta liền cất giọng véo von: - Những viên đạn lạc, có thể đuổi kịp bất cứ lúc nào.

- Này, Iablotsko, cậu để mắt đi đâu thế? - Một giọng khàn khàn sặc mùi rượu vang lên. - Gặp phải tay tớ, miếng ngon đến miệng không sểnh được đâu.

Đại úy bước lại gần cậu bé, ôm chặt nó vào lòng, nghiêng đầu xuống hôn lên má nó, vuốt ve rồi thì thầm bằng giọng dịu dàng:

- Mai cháu sẽ đến với cây vĩ cầm chứ?

- Bà Uchital không cho cháu đến.

- Nếu vậy thì chú sẽ đến, chú sẽ nghe cháu chơi đàn.

- Đại úy quỳ xuống, cài lại khuy áo khoác, cẩn thận lau sạch những vết bẩn đã khô trên ống quần cậu bé, rồi như vừa sực nghĩ ra: - Ngày mai chúng ta sẽ ra chợ, chú sẽ mua cho cháu đôi giày đông mới.

- Bà Uchital và dì Roza bảo, sắp đến Năm mới rồi, nhận lương xong sẽ mua quà và giày mới cho cháu.

Cậu bé đứng thẳng dậy, vẻ mặt tươi tắn, nhìn thẳng vào mắt đại úy, tin cậy đưa ngón tay bé xíu mân mê chiếc khuy đồng bóng loáng trên chiếc áo khoác ngắn của anh, trong khi đó, đại úy lại để ý đến chiếc giày đã bong đế của cậu bé và cố buộc chặt lại bằng một sợi dây.

- Có chuyện này nữa. - Mắt cậu bé sáng lên. - Nhà chúng cháu sẽ có cây thông, màu xanh, giống như trong tivi ấy, rồi ông già Tuyết sẽ đến, sẽ kể chuyện cổ tích cho cháu nghe và tặng cháu rất nhiều, rất nhiều quà. - Cậu bé giơ tay lên. - Kẹo này, chocolate, táo và cả chuối nữa.

- Ngày mai, ngày mai chú sẽ mua tất cả những thứ đó cho cháu. - Đại úy ngồi xổm trước mặt cậu bé, nhìn cậu bằng ánh mắt dịu dàng. - Lẽ ra chú đã mua những thứ ấy cho cháu từ lâu rồi, nhưng bọn cướp có để lại cái gì đâu. - Đại úy thở dài, đứng dậy, hình như một ý nghĩ nào đó vừa lướt qua đầu: - Trời tối rồi, đến lúc cháu phải về.

- Chú sẽ mua ô tô cho cháu chứ? - Cậu bé vui hẳn lên, vội hít một hơi dài, cố nhìn vào mắt đại úy, nói tiếp:

- Một chiếc xe ben to. Cha cháu đã mua cho cháu một chiếc như thế ở cửa hàng bách hóa tổng hợp “Thế giới trẻ em”. Ở đấy có nhiều đồ chơi lắm, nhiều trẻ em lắm, cháu chơi với các bạn ấy, cả trò đánh trận giả nữa. Còn các chú không biết chơi, súng của các chú khét lắm, bẩn lắm, không giống như trong “Thế giới trẻ em”. Bây giờ “Thế giới trẻ em” đâu rồi?

Tôi thấy đại úy khổ sở nhăn mặt lại, cắn môi, bối rối nhìn sang bên.

- “Thế giới trẻ em” bây giờ ở đâu? - Cậu bé chạm khẽ vào chiếc áo khoác ngắn của đại úy, nhắc lại câu hỏi, và không đợi câu trả lời, cậu hướng ánh mắt như xét hỏi về phía tôi, nhìn thẳng vào mắt tôi: - Cả chú nữa, chú có biết “Thế giới trẻ em” ở đâu không?

Tôi ngớ người ra, đành phải nhìn sang bên, rồi sau đó, như tìm được đồng minh, tôi nhìn người sĩ quan, ánh mắt chúng tôi gặp nhau, và tôi không biết anh ta đọc được điều gì trong mắt tôi, nhưng trong mắt anh ta, tôi đọc được một nỗi buồn tê tái cùng với sự mệt mỏi.

Còn cậu bé không chờ được câu trả lời, với tính hồn nhiên của con trẻ, vẫn tiếp tục:

- Đấy, các chú chẳng biết gì cả. Tức là các chú không chăm học, còn bà Uchital biết hết. Bà bảo, “Thế giới trẻ em” ở chỗ cha mẹ cháu, chẳng bao lâu nữa tất cả sẽ quay về, cả quả bóng của cháu nữa, cũng quay về… Có thể đêm nay, nếu các chú không bắn nhau.

- Nhưng ngoài chúng ta ra, xung quanh vẫn cứ bắn, vẫn cứ ném bom. - Đại úy vung tay lên như có lỗi.

- Đúng. - Cậu bé gục đầu xuống, thở dài như người lớn, không nhìn chúng tôi nữa: - Khi nào thì cuộc chiến tranh của các chú mới kết thúc?

- Nhanh thôi, nhanh thôi. - Đại úy đặt tay lên đầu cậu bé nói, nhưng không quả quyết lắm.

Cậu bé lại nhìn vào mắt người sĩ quan, nói rất nhỏ:

- Các chú đã hứa lâu rồi… Thôi, cháu về đây. Bà Uchital có thể đã đi tìm cháu… Cháu sẽ lại bị mắng. - Bước được hai bước về phía cửa, cậu bé quay đầu lại, giọng rất dịu dàng: - Các chú sẽ mang đồ ăn cho nhà cháu chứ?

- Dĩ nhiên rồi, chú sẽ cho. Chú đã chuẩn bị sẵn cho cháu một gói đây.

- Cảm ơn chú. Bánh mì chỗ các chú ngon lắm… Bà Uchital sẽ mắng cháu, bà bảo, làm thế như người ăn xin, nhưng cả nhà vẫn ăn… Nhà cháu hết tiền từ lâu rồi.

Cậu bé đưa hai bàn tay bé xíu vội cầm gói đồ ăn, và không kìm nổi tò mò, ghé mắt nhìn vào bên trong:

- Ôi, có cả kem nữa!

- Không phải kem đâu, cháu ạ. - Người sĩ quan cũng nghiêng người xuống. - Mùa đông người ta không ăn kem… Đấy là bơ, bơ đặc. Cháu thích bơ đặc chứ?

- Ôi, cháu rất thích bơ! Ngon lắm! Phết lên bánh mì, ăn mãi không chán.

- Thôi, cháu về đi, muộn rồi. - Đại úy cương quyết. - Người của chú sẽ đưa cháu về.

- Không, không cần đâu.

- Cậu bé mở to mắt.

- Bà Uchital và dì Roza rất sợ binh lính. Họ sẽ mắng cháu.

- Vậy làm sao cháu mang gói đồ ăn về nhà được? Trời lại tối nữa.

Ngay lúc ấy, không chút do dự, cậu bé nói ngay:

- Chú này sẽ đưa cháu về.

- Chú ấy đang bị bắt giữ. - Giọng nam trầm theo kiểu quân lệnh của đại úy vang lên.

- Giữ chú ấy lại làm gì? - Cậu bé ngạc nhiên. - Chú ấy có vũ khí đâu.

- Đây là cuộc sống, là chiến tranh, cháu ạ. - Bằng một giọng răn dạy, đại úy thở dài nói. - Cháu hiểu không?

- Cháu không hiểu. - Ánh mắt cậu bé toát lên sự bối rối hay là một điều gì đó, nhưng vẫn nhìn thẳng vào mắt người sĩ quan. - Chính chú đã bảo, cuộc sống không phải là truyện cổ tích, nhưng truyện cổ tích là cuộc sống mà.

Đại úy gục đầu xuống, lúng túng lấy gói thuốc trong túi ra. Trong lúc đó, cậu bé bước lại gần, nắm lấy tay tôi:

- Xin các chú, hãy thả chú này ra. - Cậu bé tiếp tục van vỉ như lúc xin đồ ăn trước đó.

Đại úy chậm rãi hút thuốc, rít những hơi dài, đưa ánh mắt nặng nề quan sát khắp người tôi.

- Các chú đừng nghĩ xấu về chú ấy.

- Làm sao cháu biết chú đang nghĩ gì? - Đại úy rời mắt khỏi người tôi, lạnh lúng hỏi.

- Cháu biết. - Cậu bé bí ẩn thốt lên rồi chạm khẽ vào người tôi, nói tiếp: - Cho cháu và chú ấy về đi.

Việc gộp chung cả hai chú cháu lại đã tạo nên ấn tượng mạnh. Đại úy sững lại, liếc vội về phía chúng tôi và dừng lại nơi hai bàn tay của chúng tôi đang nắm vào nhau. Tôi nhìn chằm chặp vào người chỉ huy trạm kiểm soát liên hợp và kiên nhẫn chờ đợi, có cảm giác, hình như là một sự ghen tị kín đáo nào đó thoáng qua khuôn mặt anh.

- Thôi đi đi. - Đại úy khẽ thốt lên, mệt mỏi bước đến chỗ các tấm ván, nặng nề ngồi xuống và ném mẩu thuốc vào góc phòng.

Tôi vội lao đến chỗ quần áo của mình nằm lăn lóc trên phản, vội vàng cầm giấy chứng minh nhân dân trên bàn, còn chiếc mũ đắt tiền, đồng hồ và ví tiền đã biến mất. Tôi chần chờ giây lát, hy vọng sẽ gây được sự chú ý của đại úy, nhưng anh chỉ ngồi như hóa đá, mệt mỏi lấy bàn tay che khuôn mặt nghiêng nghiêng như đang phải chịu một cơn đau ghê gớm.

- Không sao đâu, chú ạ.

- Cậu bé kéo tôi ra cửa.

- Bù lại, họ đã cho chúng ta bao nhiêu đồ ăn.

- Cậu bé cố giữ gói thực phẩm trên tay.

- Thật tốt là chúng ta có bơ, ăn với bánh mì rất ngon. Nào đi thôi, bà Uchital ở nhà chắc đang lo lắm.

Tôi bám theo chân cậu bé thoát ra khỏi cái mê cung bằng bê tông cốt thép u ám. Bên ngoài là ánh đèn pha sáng lóa cùng với tiếng la hét của các quân nhân bên chiếc xe muộn màng. Tôi cố không nhìn những cảnh đó, chỉ đến khi đã bỏ lại dãy hàng rào dây thép gai ở đằng sau, tôi mới nhận ra, bầu trời đêm lạnh giá và lộng gió đang bám sau lưng tôi trong cái thành phố đổ nát kinh hoàng, nơi người ta bắn nhau loạn xạ, nơi bầu trời đêm liên tục bị xé toạc bởi những chiếc máy bay và trực thăng, và tất cả những điều đó hiện lên trên nền tiếng đại bác ì ùng đâu đây trong khắp thành phố.

- Ôi.

- Đột nhiên giữa cơn ác mộng đó, vang lên giọng nói nhí nhảnh của người dẫn đường. - Lại gặp chuyện xấu rồi. - Cậu bé ngồi xuống, cố lắp cái đế giày đã bị bong ra. Tôi ngồi xuống giúp, nhưng trời thì tối và không hiểu sao tay tôi lại run bần bật, biết không thể làm gì hơn với cái mớ lép nhép ấy, tôi nhanh chóng quyết định theo hướng khác, liền bế cậu bé cùng với gói đồ ăn lên tay. - Nào, đi đâu? - Tôi lo lắng hỏi và nhận ra, mặc dù cậu bé trông có vẻ hơi gầy nhưng nặng, thậm chí khỏe mạnh nữa. Cậu bé ôm chặt cổ tôi và hăng hái ra lệnh:

- Hướng này! Về phía “Thế giới trẻ em”!

Vòng qua rất nhiều khe rãnh và hố bom đạn, vừa lo trượt ngã, tôi vừa cố chạy thật nhanh về hướng tòa nhà xám xịt, đổ nát. Còn cậu bé, có vẻ như đã yên vị trong vòng tay tôi, liền đưa tay lên vuốt tóc tôi:

- Dạo còn bé, cha cháu cũng bế cháu trên tay như thế này.

- Thế bây giờ cháu không còn bé nữa à? - Không hiểu sao, tôi lại buột ra.

- Tất nhiên là không. Thậm chí cháu đã vào trại.

- Trại gì?

- Ở trại đó, chúng cháu bị đánh, bị gọi là đồ Chechnya… Chú cũng là người Chechnya phải không?… Tại sao mọi người lại đánh chúng ta, bắn chúng ta?

Tôi không biết phải nói gì, phải trả lời ra sao, chỉ ôm chặt hơn cậu bé vào lòng và rảo bước, mắt nhìn xuống đất. Với sức lực kỳ lạ, cậu bé đưa tay ôm mặt tôi, nhìn thẳng vào mắt tôi, rồi hỏi bằng tiếng Chechnya, với một giọng nghiêm túc như người lớn:

- Chúng ta có còn là người Chechnya lâu nữa không chú?

Tôi gần như chết lặng đi, thậm chí hai cánh tay rũ ra. Tôi đặt cậu bé xuống đất, nhưng từ dưới đất, cậu bé vẫn nhìn tôi chằm chằm. Không biết cậu nhìn thấy gì trên khuôn mặt tôi trong bóng đêm, nhưng tôi vẫn cố trả lời bằng một giọng cương quyết:

- Chúng ta sinh ra là người Chechnya và suốt đời luôn là người Chechnya.

- Có nghĩa là chúng ta, cũng như những người khác sẽ không có “Thế giới trẻ em”?

- Tại sao lại không?! - Tôi cảm thấy bối rối, định nói một câu gì đó lạc quan, nhưng vừa lúc ấy, từ phía bên kia sông ngay trước mặt chúng tôi, tiếng đại bác lại bất ngờ gầm lên, chân tôi như khuỵu xuống, suýt ngã. Tôi bế thốc cậu bé lên, vội hỏi về cái điều thiết thân nhất lúc đó “Chạy đi đâu?”.

Ngay lúc đó, từ trạm kiểm soát liên hợp sau lưng chúng tôi, các loại vũ khí khác nhau đồng loạt nhả đạn không thương tiếc, tôi chẳng còn nghe được cậu bé nói gì nữa, cứ cắm đầu chạy dọc theo tòa nhà “Thế giới trẻ em” đổ nát. Đột nhiên, một bóng đen gầy gò từ đống đổ nát hiện ra, thấy chúng tôi, liền đứng nép vào tường trong giây lát rồi bỏ chạy.

- Bà Uchital! Bà ơi!

- Cậu bé hét lên ngay bên tai tôi. Bóng đen dừng lại, và ngay lúc ấy, từ bên kia sông tiếng đại bác lại gầm lên với một hỏa lực mạnh đến nỗi ánh sáng phản chiếu cả vào đôi mắt của bóng đen. Bóng đen nhào về phía tôi, và với một sức mạnh phi thường, giật lấy cậu bé trên tay tôi, rồi nhanh như tên bắn, biến mất vào cái cổng vòm cuốn tối om.

Quá thất vọng, tôi đứng như trời trồng, không biết phải đi đâu vì xung quanh đạn vãi loạn xạ như trong một bộ phim kinh dị, chỉ có những bông tuyết là vẫn hào phóng đáp xuống và gió thì vẫn giật từng cơn, càng làm cho hiện thực thêm rõ nét chứ không phải là ảo ảnh.

Không biết làm gì hơn, tôi bối rối nhìn về phía cái cổng vòm tối om, cố tìm xem ở đó có người và có chỗ trú ẩn hay không thì đột nhiên từ đó vọng lại một giọng nữ rất dịu dàng:

- Này anh kia, đứng đấy làm gì thế? Lại đây, nhanh lên! Tôi gần như mù, chẳng nhìn thấy gì bên trong cổng vòm, nhưng vật đầu tiên tôi chạm vào là chính cậu bé.

- Chú ấy sẽ nghỉ lại đây với chúng ta. - Lại một lần nữa số phận của tôi được cậu bé quyết định. Tôi nhìn thấy ánh sáng lấp lóe ở bên kia cổng vòm, còn cậu bé nắm tay tôi, hỏi bằng giọng bí ẩn: - Chú sẽ kể chuyện cổ tích cho cháu nghe chứ?

- Cháu nghĩ mọi người đều thuộc truyện cổ tích của cháu à? - Người đàn bà dịu dàng lên tiếng, và qua giọng nói trong hơi thở gấp, tôi đoán bà đã có tuổi.

Ở đầu kia cổng vòm, người đàn bà giơ tay chặn chúng tôi lại, thận trọng quan sát, rồi vừa giơ tay ra hiệu vừa đi trước dẫn đường, ba người tay trong tay, tôi đi sau cùng.

Chúng tôi chui qua một cái cây lớn bị đổ, vòng qua hố bom và đến đứng trước một lối vào tối như bưng.

- Từ đây phải cẩn thận. - Người đàn bà quẹt diêm, lấp lóa đôi kính trắng. - Đi theo tôi. - Bà nói với tôi và giúp đứa bé bước qua hai bậc thang bị vỡ để lộ ra những thanh thép cong queo.

Leo hết cầu thang khá dốc, chúng tôi lên tầng hai. Tôi nhận ngay ra bên dưới chỗ chúng tôi đứng từng là cửa hàng bách hóa tổng hợp “Thế giới trẻ em”, còn tiếp đó là khu chung cư.

- Dì Roza đi làm về chưa bà? - Cậu bé lo lắng hỏi lúc bà già loay hoay với ổ khóa cửa.

- Về rồi. - Khi đã vào phòng, bà già mới thở phào nói, rồi dịu giọng, như là xin lỗi: - Cả hai chúng ta phải nán lại chỗ làm việc, cứ nghĩ là họ trả lương, định mua giày và quần áo cho cháu luôn.

Bà già va phải cái gì đó trong bóng tối, rên khe khẽ, quẹt que diêm, rồi que thứ hai, châm chiếc đèn dầu, xung quanh lập tức sáng hẳn lên, dễ chịu hơn một chút.

- Anh vào đây, đừng cởi áo bành tô ra vội, chờ nhóm lò đã. - Bà nói với tôi rồi ngay lập tức quay ra chăm sóc cậu bé, đặt nó ngồi lên chiếc đi văng to kiểu cũ.

- Xem này, ướt hết rồi. - Bà lo lắng hà hơi vào đôi bàn chân nhỏ xíu của cậu bé, dịu dàng xoa xoa bằng đôi tay gầy guộc, nhăn nheo của mình. - Bà đã dặn rồi, không được ra khỏi nhà, thế mà cháu thậm chí cũng không đóng cửa nữa. - Bà vẫn tiếp tục, nhưng giọng nói không có vẻ gì là nghiêm khắc.

- Vâng, cháu không đóng cửa. - Cậu bé xác nhận, không có ý phân bua. - Nhưng làm sao đóng được? Chú Baga đến đây, mang cả súng theo nữa. Cháu chơi đàn cho chú ấy nghe. Rồi đúng lúc ấy, chú Gorova lại gõ cửa.

- Chú đại úy à? - Bà già thốt lên. - Thật khủng khiếp!

- Vâng ạ! - Cậu bé rướn người về phía trước, nhìn vào mắt người đàn bà. - Cháu biết, các chú có râu mang súng đó đang chơi trò chiến tranh với nhau, còn chúng ta là dân thường bị vạ lây. Có thể cháu đã biến thành quả bóng bay lên trời. Không có cháu, bà sẽ làm gì?

- Lạy Chúa tôi, lạy Chúa tôi! Cháu nói gì thế! - Bà già ôm chặt cậu bé vào lòng, vừa hôn vừa ứa nước mắt, rồi đột nhiên như bừng tỉnh, bà hỏi như với một người lớn: - Rồi hai người thế nào?

- Cháu… cháu, - Cậu bé hít một hơi dài, mắt sáng lên:

- cháu làm như trong truyện cổ tích, như bà đã dạy ấy, phải khôn khéo chứ.

- Cháu làm thế nào? - Bà lão ngạc nhiên.

- Nghe tiếng gõ cửa, cháu im lặng. Chú Gorova gọi tên cháu. Chú Baga liền trốn vào nhà tắm. Cháu ra mở cửa, bảo, cháu sẽ đến chỗ các chú xem phim hoạt hình. Chú ấy hỏi, sao mấy hôm nay không đến, bà không cho đi à? Cháu đáp, không phải, vì giày của cháu hỏng rồi. Trong khi chú ấy còn đang nghĩ ngợi, cháu nói thêm, nhưng cháu sẽ đi với chú, các chú có thuộc truyện cổ tích và có bơ không? Chú ấy bảo, cái gì cũng có, có hết. Chú ấy đang vội, chú chỉ dặn, nhớ khóa cửa lại. Cháu nói thật to, cốt để chú Baga nghe thấy, cháu không khóa cửa đâu, vì bà Uchital và dì Loza không có chìa khóa.

- Ôi, cục cưng của bà, thông minh lắm. - Bà lão lại ôm lấy cậu bé và hôn như một người mẹ. - Chỉ có điều, cháu phải phát âm cho đúng như bà đã dạy. Dì Roza chứ không phải Loza, phải phân biệt được R với L chứ.

- Ở đấy không có dì Loza, chỉ có xe tăng thôi. - Cậu bé nói bằng giọng nghiêm nghị như kéo mọi người trở về với thực tại.

- Ôi, lạy Chúa tôi! - Bà đứng lên. - Sao Roza vẫn chưa về nhỉ?

- Dì ấy đến chỗ các phiến quân à?

- Ờ, phải… Không thấy cháu ở nhà, chúng ta đổ đi tìm. Ta chạy đến chỗ những người Nga của ta ở trạm kiểm soát, còn dì ấy, chắc là chạy đến chỗ những người Chechnya của mình… - Rồi bằng ánh mắt dò xét, lần đầu tiên bà nhìn về phía tôi: - Nhờ anh trông hộ thằng bé một lát.

Bất chấp dáng vẻ già nua của mình, người đàn bà nhanh nhẹn bước về phía cửa, nhưng khi bà vừa ra đến cửa, cậu bé bỗng hét theo:

- Bà ơi, đừng đi nữa… rồi hai người lại mất công đi tìm nhau. Dì sẽ về thôi.

Bà già ngạc nhiên nhìn cậu bé rồi chậm chạp quay vào, ngồi xuống cạnh lò sưởi. Vừa lúc ấy có tiếng loạt soạt, rồi tiếng bước chân vang lên bên ngoài, và một người phụ nữ vóc dáng cao ráo, khỏe mạnh, săn chắc, nước da ngăm ngăm, tuổi chừng ba mươi xuất hiện.

- Ôi, lạy Thánh, cháu đã về rồi! - Người phụ nữ chạy lại chỗ cậu bé, nhưng khi nhìn thấy tôi bỗng bối rối, cố nén tình cảm của mình lại, chỉ khẽ ôm hôn và thầm thì bằng tiếng Chechnya: - Cho dì xin lỗi, chúng ta sẽ không bao giờ để cháu ở nhà một mình nữa… Nhìn này, bà và dì mang quà về cho cháu đây. - Người phụ nữ lấy từ trong túi ra vài viên kẹo.

- Chú Gorova cho cháu bao nhiêu đồ ăn. - Với sự có mặt của hai người đàn bà, cậu bé vui hẳn lên, thậm chí giọng nói cũng có vẻ nhõng nhẽo hơn. - Có cả bơ đặc nữa!

- Cháu đúng là cứu tinh của chúng ta! Cục vàng của chúng ta! - Hai người đàn bà xúm lại bên cậu bé.

Sau đó bắt đầu cảnh tất bật của cuộc sống thường nhật. Người đàn bà cao tuổi lại ngồi bên lò sưởi, Roza cầm chiếc rìu nhỏ định ra ngoài lấy củi.

- Tôi đi được không? - Suốt từ nãy đến giờ, lần đầu tiên tôi lên tiếng.

- Không, không, anh là người lạ, không làm được đâu.

- Cả hai người đàn bà cùng bật lên, chặn ngay cơn bột phát của tôi lại.

Củi ướt, cháy rất chậm, tỏa khói mù mịt, xì nước xèo xèo và nổ lách tách, hòa cùng với tiếng nước sôi yếu ớt của ấm nước. Theo như lời cậu bé thì bữa chiều sẽ rất thịnh soạn, nói gì thì nói, cũng có quà của viên đại úy, lại có một vị khách là tôi, nên có bao nhiêu thực phẩm dự trữ đều được dọn hết lên chiếc bàn méo mó - bánh mỳ, mỡ, bơ đặc, hành, món tráng miệng thì có trà và kẹo. Trong và sau bữa ăn, rồi khi cậu bé được tắm rửa, thay quần áo và đặt lên giường, tôi luôn có cảm giác (nếu không tính đến sự u ám và nghèo nàn của căn hộ), những người đàn bà giống như các nữ nô tì đang hầu hạ một vị hoàng tử hay là kẻ nối dõi tông đường của một đấng thần linh nào đó.

- Sao chú không ngủ đi? - Cuộn trong chiếc chăn len duy nhất, cậu bé hỏi.

Giờ là đến cái thời điểm tế nhị nhất - ngủ ở đâu?

- Chú ngủ trên đi văng, còn bà và dì ngủ với cháu… Nhanh lên, trong lúc còn yên tĩnh có thể kể chuyện cổ tích cho cháu nghe. - Cậu bé sắp xếp, và chúng tôi làm đúng như vậy. Tôi khoanh tròn trong chiếc áo bành tô của mình, chạm mũi vào lớp da sờn cũ kỹ của chiếc đi văng, hít đủ thứ mùi không chỉ của một số phận con người. Hai người đàn bà vẫn còn loay hoay một lát với công việc nội trợ, rồi tắt đèn dầu, cho thêm củi vào lò sưởi, và căn cứ vào tiếng cọt kẹt của chiếc giường, tôi biết họ cũng đã đi nằm.

- Ôi, ấm quá… yên tĩnh quá! - Cậu bé là người đầu tiên phá vỡ sự im lặng.

- Có thể hôm nay người ta không bắn nhau nữa. - Giọng của người bà.

- Chắc là đang ăn tối, uống vodka, - Roza lên tiếng. - rồi sau đó lại như mọi ngày.

- Đã đến lúc phải dừng lại thôi. - Bà già nói. - Còn bắn nhau đến bao giờ nữa? Mà họ lấy đâu ra lắm súng đạn thế nhỉ?!

- Trong lúc còn yên tĩnh, mọi người kể chuyện cổ tích đi. - Giọng trầm yếu ớt của cậu bé. - Đêm nay, khi cháu ngủ, cha mẹ cháu sẽ bay về với cháu… Ai kể trước nào?

- Roza, dì kể đi. - Bà già đề nghị.

- Không, tốt hơn là bà.

- Hay chú kể đi? - Cậu bé hào hứng.

- Không, không. - Bà già vội cứu nguy cho tôi. - Chú ấy không biết câu chuyện cổ tích của chúng ta đâu, mà chắc là ngủ rồi.

- Ngủ mà không có truyện cổ tích thì không được. - Cậu bé quyết định. - Thôi, để cháu bắt đầu.

Hít một hơi thật sâu, cậu bé bắt đầu kể, giọng khác hẳn, trong âm điệu có một sức hấp dẫn nào đó.

- Cháu nhảy cóc rồi. - Đột nhiên bà lão cắt ngang.

- Phải. - Dì Roza thừa nhận.

- Tại vì hôm nay cháu và chú Baga, chú Gorova gặp đủ chuyện.

- Thế có chuyện gì? - Bà lão phân vân.

- Ồ, giữa họ lúc nào chẳng có chuyện rắc rối. - Roza nói, vẻ không hài lòng.

- Phải, truyện cổ tích của họ chán lắn. - Cậu bé tiếp tục.

- Mà cuộc sống của họ cũng chẳng hơn gì, dù họ có bơ đặc.

- Bà đã bảo rồi, đừng tiếp xúc với họ. Nhưng họ đến gặp cháu làm gì?!

- Chúng ta sẽ không để cháu ở nhà một mình nữa… Nếu cần, chúng ta sẽ mang cháu đi theo.

- Mang theo làm gì ạ? - Cậu bé ngạc nhiên. - Nhỡ cha mẹ cháu đến thì sao? Họ bảo cháu chờ ở đây mà.

Một sự im lặng nặng nề bao trùm, mãi sau mới vang lên giọng nói buồn rầu của người bà:

- Roza, dì kể tiếp đi.

Một khoảng im lặng nữa trôi qua trước khi Roza bắt đầu kể bằng một giọng mệt mỏi, uể oải đến mức cậu bé không chịu nổi phải cắt ngang, rồi tự mình kể tiếp. Sau đó, mọi người đều tham gia vào câu chuyện, cứ như là trong một cuộc tranh luận, họ đặt ra nhiều giả thiết khác nhau, mỗi lúc một sôi nổi, ban đầu còn thì thào, sau đó thì la lên.

Tôi nghe mà chẳng hiểu, chẳng nhớ gì cả. Tôi có cảm giác, có thể vì quá sợ hãi chiến tranh nên tất cả bọn họ đều trở nên lẩm cẩm chăng? Ý nghĩ ấy càng lúc càng choáng ngợp tâm trí, khiến tôi cảm thấy lo sợ trong suốt cuộc tranh cãi lê thê cho đến khi mọi người đều đồng ý với cốt truyện do người bà nghĩ ra. Đến lúc đó tôi mới hiểu được đôi nét cơ bản của câu chuyện, hiểu ra vai diễn và tên của một số nhân vật, và cũng bị cuốn vào câu chuyện cổ tích ấy một cách vô thức. Tôi cũng nín thở, chăm chú lắng nghe, mỗi khi bà Uchital dừng lại, tôi cũng suýt bật ra: “Rồi sao nữa?”, nhưng Roza đã qua mặt tôi bằng một giọng thì thầm:

- Nó ngủ rồi.

Tôi nghe thấy tiếng cọt kẹt của chiếc giường.

- Dịch ra một chút, nó sẽ dễ chịu hơn.

- Tiếng trở mình của hai người.

Sau đó không ai nói gì nữa, nhưng qua hơi thở của họ, tôi có cảm giác cả hai đều không ngủ, và như đoán được ý nghĩ của tôi, Roza nói:

- Chúng ta dẫn câu chuyện như vậy có đúng không? Liệu nó có hiểu không?

- Không phải lúc nào trẻ em cũng hiểu chúng ta, mà làm sao hiểu nổi sự tàn nhẫn của con người. Hơn nữa, thằng bé đã chứng kiến bao chuyện…

- Đúng thế. - Tiếng thở dài. - Nó không phải là đứa bé bình thường.

- Phải, không bình thường… nhưng chưa chắc nó đã hiểu được.

Sau đó cả hai im lặng khá lâu, rồi Roza lại lên tiếng trước:

- Bà này, liệu ngày mai người ta có trả lương cho chúng ta không?

- Không trả, chúng ta lại đi vay mượn. Nhưng… phải mua giày cho nó, rồi kiếm cây thông Năm mới nữa, mình đã hứa rồi.

Sau đó họ không nói thêm gì nữa, tôi không biết họ đã ngủ hay chưa. Bản thân tôi, mệt bã người nhưng cũng không ngủ được. Hình như đã khuya lắm rồi, lại yên ắng nữa, ở Moskva, chín mười giờ đêm mới là lúc cuộc sống diễn ra sôi động nhất.

Hình như tôi còn trằn trọc khoảng một tiếng nữa, không dám cựa quậy. Cuối cùng khi tôi bắt đầu thiếp đi thì đột nhiên ở ngay bên dưới, chỗ lối vào tòa nhà, vang lên một tiếng động, không hẳn là một phát súng mà như tiếng súng đồ chơi trẻ em, hay là từ một khẩu súng ngắn cổ lỗ sĩ. Không ai đáp lại, mà cũng chẳng có ai hỗ trợ cho “cái thùng rỗng” ấy. Nhưng khoảng năm, mười phút sau bỗng vang lên ba tiếng nổ nữa và ngay sau đó là một tiếng la kiểu lính tráng, giọng của người sùng đạo.

Lần này, sự khiêu khích liền bị đáp trả không chút nương tay, với toàn bộ hỏa lực từ kho vũ khí ở trạm kiểm soát liên hợp.

- Lại bắn nhau. - Tiếng cậu bé, vẻ không hài lòng. - Rồi chẳng có ai bay về với cháu nữa.

- Ngủ đi, ngủ đi cháu, mọi việc sẽ ổn thôi. Họ không bắn về phía chúng ta đâu. - Giọng già nua, yếu ớt.

Một lát sau, cuộc bắn nhau dừng lại, nhưng không lâu. Bên dưới cửa sổ lại vang lên tiếng la hét, rồi lại một phát đạn từ khẩu súng cổ lỗ sĩ và sự đáp trả đinh tai nhức óc.

Cuộc bắn nhau kéo dài cho đến khi những loạt đại bác gầm lên, át đi tất cả, cứ như là có hai đội quân vĩ đại đang sống mái với nhau dưới vòm trời Grozny vậy.

- Như mọi ngày, đúng mười một giờ. - Tôi nghe thấy tiếng bà Uchital.

- Xong rồi. - Roza thừa nhận. - Không thể im được cho đến trước nửa đêm.

- Miễn là không bắn nhau ở trung tâm thành phố.

- Họ không đến đây đâu, trạm kiểm soát ngay bên cạnh mà.

- Ít ra nó cũng có tác dụng… Thôi, ngủ đi, ngủ đi, cháu ạ. Mọi việc rồi sẽ tốt đẹp, ngủ đi. - Tiếng chép miệng khe khẽ.

Tôi có cảm giác, trước những tiếng nổ, lúc thì ầm ĩ, lúc thì thưa thớt, trước sự rung động của tất cả các bức tường và những tấm vải sơn trên cửa sổ, tôi không chỉ không ngủ nổi mà có thể sẽ phát điên lên, bật dậy, chạy lung tung, tốt nhất là chui xuống tầng hầm, để không phải nghe thấy gì cả, và điều quan trọng nhất là không một viên đạn nào, không một quả bom nào có thể tìm thấy tôi.

Tôi là khách, lại là đàn ông nữa, vậy mà quai hàm tê cứng, cả người co rúm lại như cuộn len, trái tim hoảng sợ đập thình thịch, còn to hơn cả tiếng đại bác. Nhưng cuộc sống vốn nghiệt ngã, và dẫu thực tại có ảm đạm đến đâu, thì cơ thể con người vẫn đòi hỏi những gì thuộc về nó, tôi không nhớ việc ấy diễn ra như thế nào, nhưng cuối cùng tôi cũng thiếp đi… và tôi đã nhìn thấy gì?! Quả bóng bay! Phải, một quả bóng to, đẹp, màu đỏ tươi, bay vào bầu trời xanh thăm thẳm, rực rỡ hào quang, cố thoát khỏi nỗi hoảng sợ của người đời. Nhưng từ mặt đất, người ta lại bắn vào nó, không chỉ bằng đại bác và súng máy, mà cả cung tên và ném đá nữa.

- Thật vậy sao?! Chẳng lẽ họ sẽ bắn trúng?! - Tim tôi như thắt lại, không thể chịu nổi… Lỡ họ bắn trúng! Một tiếng nổ khủng khiếp vang lên, hất tôi văng ra khỏi đi văng, bên tay tôi là cậu bé vẫn còn đang mê ngủ, toàn thân run lẩy bẩy, cả tôi cũng run, tim đập thình thịch trong nỗi kinh hoàng mà tôi chẳng hiểu gì cả.

Ngay lúc ấy, ngọn đèn dầu được thắp lên và tôi nhận ra mình đang ở đâu. Hai người đàn bà đỡ cậu bé ra khỏi tay tôi rồi đặt lên giường, còn tôi vẫn ngồi trên sàn nhà lát ván lạnh ngắt.

- Anh có đau không? - Bà Uchital cúi xuống hỏi. - Mặt anh trắng bệch, trán vã mồ hôi.

- Không, tôi không sao cả.

- Tôi cố ngồi lên đi văng, nhưng đúng lúc ấy, một tiếng nổ khủng khiếp nữa lại vang lên ngay trong tòa nhà, hất tôi văng ra, sàn nhà rung lên, bụi bay mù mịt, vữa rơi lả tả.

Tôi không nhớ mình nằm dưới sàn bao lâu để chờ tiếng nổ tiếp theo. Sau đó tôi thận trọng ngồi dậy, ngọn đèn dầu bị sóng âm thanh thổi tắt, chỉ còn lại những hòn than leo lét trong lò sưởi, một nỗi đau tràn ngập bóng đêm nhập nhoạng, kinh hoàng. Bà Uchital ngồi trên giường ôm chặt cậu bé vào lòng, cố che nó từ hướng cửa sổ, Roza cúi xuống bên họ.

- Có thể tốt hơn là chúng ta xuống tầng hầm, vào chỗ trú ẩn. - Tôi thốt lên.

- Những người lính râu ria của chúng tôi[5] đang trú dưới tầng hầm.

- Giọng Roza như vỡ ra.

- Hơn nữa thằng bé không chịu rời khỏi đây đâu.

- Bà Uchital xác nhận bằng một giọng khàn khàn.

Chúng tôi im lặng chờ tiếng nổ tiếp theo, và cũng không lâu. Cậu bé ngọ nguậy trong tay bà Uchital, bực bội nói:

- Hình như hôm nay họ điên lên rồi bà ạ!

- Im lặng! Chịu khó ngồi một lát nữa!

- Bà Uchital thì thầm, cứ như là họ sẽ phát hiện ra chúng tôi qua tiếng động.

- Nhưng sao cháu lại nói vậy? Không được.

- Nhưng ném bom lại được hả bà?

- Cậu bé tự ái nói, lát sau rầu rĩ tiếp:

- Bà ơi, cháu tè rồi… lại còn…

- Ờ, bà biết rồi.

- Giọng bà lão rất dịu dàng. - Không sao, không sao… ngay bây giờ… Roza, dì châm đèn lên đi, mang nước nóng lại đây.

Có thể thấy rõ, đây không phải lần đầu cái liệu pháp này được áp dụng. Cậu bé nhanh chóng được lau rửa và thay quần áo. Cứ nghĩ là sẽ không còn bắn nhau nữa nên chúng tôi nằm xuống, nhưng trước khi chợp mắt, tiếng đại bác lại gầm lên, lần này nghe có vẻ xa hơn và cũng yếu hơn. Dẫu vậy, tim tôi vẫn hoảng sợ đập thình thịch. Vừa lúc ấy, tôi nghe tiếng động lạ, hóa ra cậu bé đã đến nằm bên tôi và ôm chặt lấy tôi, ánh mắt lóe lên trong bóng tối nhờ nhờ, chiếu thẳng vào mắt tôi, rồi đột nhiên:

- Chú vừa nhìn thấy quả bóng, đúng không? Nó thế nào? Tôi có cảm giác hai chân như bị chuột rút, toàn thân hóa đá, không biết phải trả lời ra sao. Nhưng hai người đàn bà đã cứu tôi, họ vội bế cậu bé đặt lên giường, thay nhau nói với nó cái gì đó, chắc là kể câu chuyện cổ tích của mình. Tuy nhiên, tôi không thể nghe và cũng không muốn nghe gì nữa, tôi đã quá mệt mỏi, hai mắt díp lại, nhưng tôi sợ, sợ mình thiếp đi, lại nhìn thấy quả bóng bay. Nhưng rồi cuối cùng tôi cũng thiếp đi, và tôi lại bay đi đâu đó, chao lượn bên những bức tranh và những ảo ảnh, vừa sợ hãi, vừa thích thú. Nói chung, tôi như bị ám ảnh về những gì vừa xảy ra, như đang sống trong câu chuyện cổ tích, với rất nhiều, rất nhiều quả bóng bay màu đỏ tươi, rực rỡ, trên bầu trời bao la, xanh thẳm, không một gợn mây, tôi như tan ra giữa chúng, nhẹ nhàng, thanh thoát, trong tiếng nhạc kỳ lạ nào đó, réo rắt như tiếng nước suối chảy, và thật kỳ lạ, dường như tiếng nhạc rời rạc đó rất hài hòa với cảm giác phiêu diêu trên chín tầng mây của tôi…

- Rẹt-ẹt-ẹt! - Một tràng súng máy khô khốc vang lên. Tôi bật dậy. Trời đã sáng, tiếng nước sôi trong ấm, và cậu bé đứng ngay trước mặt tôi với cây đàn violon trên tay, mái tóc vàng bồng bềnh, dáng vẻ khôi ngô, đang nhìn thẳng vào mắt tôi. Cậu bé há miệng ra, định hỏi gì đó, nhưng tôi không nén nổi, liền hỏi trước:

- Quả bóng bay của cháu màu đỏ?

Cậu bé gật đầu, nhìn sang bên, có vẻ nghi ngại:

- Chú không nhìn thấy cha mẹ cháu ở trên đó, đúng không?

Một dòng điện như xuyên qua người tôi, đến tận gót chân.

- Làm sao cháu biết chú nhìn thấy gì? - Tôi buột ra.

- Lại đây. - Bà Uchital cầm lấy cây vĩ cầm rồi đưa cậu bé đi. - Nào, chúng ta uống trà thôi. - Thấy tôi có vẻ ngơ ngác, bà tiếp: - Thằng bé lạ lắm, cứ như không phải người của thế giới này…

Mọi người cương quyết không cho tôi đi nếu không dùng trà với họ. Ngồi bên chiếc bàn sứt sẹo, tôi làm như đang quan sát căn phòng để cố tránh ánh mắt của cậu bé.

- Chú thấy tội nghiệp gia đình cháu phải không? - Lại một lần nữa cậu bé làm tôi sửng sốt vì câu hỏi của mình, giọng nói toát lên sự trách móc, rõ đến mức tôi không biết phải trả lời thế nào, còn cậu, vẫn nói tiếp bằng một giọng như thế: - Không sao đâu chú ạ, cuộc sống không phải là truyện cổ tích, đúng không bà? Mà truyện cổ tích bao giờ cũng có hậu.

Cậu bé ngồi trên đùi bà, đột nhiên quay đầu, nhìn vào cặp mắt mờ đục của bà sau cặp kính, hỏi:

- Kết thúc sẽ có hậu, phải không bà? Mọi việc đã kết thúc rồi mà?!

- Uống đi, uống đi, cháu… trà nguội hết rồi. Tất cả chúng tôi đều nhìn xuống.

Tôi nhanh chóng uống cạn ly trà, lắp bắp nói câu cảm ơn rồi chia tay với mọi người, hứa sẽ sớm quay lại.

- Chú không biết truyện cổ tích, tức là chúng ta sẽ không còn gặp nhau nữa. - Không hiểu sao lúc chia tay, cậu bé lại khẳng định như vậy.

Tôi đi ra cùng với Roza. Theo đường mòn, băng qua các khoảng sân, Roza đưa tôi đến chiếc taxi cũ kỹ.

- Anh ấy là người quen. - Roza chỉ vào người lái xe. - Đáng tin cậy và thuộc đường.

Quả thật, sau khi vòng tránh tất cả các trạm kiểm soát liên hợp, chúng tôi ra đến ngoại ô thành phố. Khi cảm thấy có vẻ dễ chịu hơn, người lái xe - trạc tuổi tôi, tên là Paizul, bỗng hỏi:

- Roza là bà con của anh à?

Trong khi tôi còn đang cố giải thích, thì anh tiếp:

- Anh có nhìn thấy cậu bé không? Có nghe cậu ấy chơi đàn không? Tiếc thật… một cậu bé tài năng như thế!

- Có. - Tôi không biết nói gì hơn, và chỉ đến lúc nghe tiếng cát lạo xạo trong miệng cùng với mùi thuốc súng nồng nặc, tôi mới cảm nhận được đầy đủ mùi vị, sự tàn bạo và nỗi kinh hoàng của chiến tranh…

… Người ta không cho chúng tôi vào làng. Xung quanh đều bị phong tỏa, chỗ nào cũng thấy xe tăng, lính tráng, máy bay quần đảo trên trời, đâu đó vẫn còn bắn nhau - để “dọn dẹp”. Tuy nhiên, Paizul là một chàng trai tháo vát nên chúng tôi cũng qua được. Ở nhà, mọi người như phát điên lên vì tôi, nghĩ là tôi tiêu rồi.

Chiều theo sự nài nỉ của cha mẹ, ngay ngày hôm sau, bằng những con đường lắt léo, tôi đành phải chia tay với Chechnya vẫn còn đang đánh nhau để bay về Moskva, về với gia đình mình ngay trước thềm Năm mới. Và tôi cũng còn một khoản nợ ngân hàng phải thanh toán trước Năm mới.

Có thể thấy, chiến tranh đã làm cho tôi trở nên hung dữ, tôi hành động một cách cứng rắn, quyết liệt. Tóm lại, những khó khăn về mặt tài chính của tôi cũng từng bước được giải quyết. Và thật lòng mà nói, vào dịp Năm mới, những ngày đầu tiên của tháng Giêng năm 1996, tôi đã quyết định quay về Grozny: Cậu bé như đang vẫy gọi tôi, rất mãnh liệt, và quả bóng bay, chính là quả bóng màu đỏ ấy cũng vẫy gọi tôi, cứ mỗi đêm mất ngủ chúng lại hiện lên trước mắt… Tôi đã mua vé và chuẩn bị bay thì nhận được một cú điện thoại từ Grozny: Một người bà con rất gần bị thương, mảnh đạn găm đầy mình, cần phải đưa lên Moskva phẫu thuật gấp.

Lúc ấy và ngay cả bây giờ, tôi có thể biện minh thế nào cũng được, nhưng tất cả cũng chỉ vì tôi thiếu cương quyết, và trong khi tôi còn đang chuẩn bị về Grozny một lần nữa thì mùa đông đã trôi qua. Còn mùa xuân thì lực lượng phiến quân lại đổ về thành phố, nói cho chính xác thì lúc nào họ cũng ở đó, nhưng trước đấy thì dường như hai bên tham chiến đều chấp nhận giải pháp chung sống hòa bình, còn bây giờ, các trận đánh lại bùng lên với quy mô lớn hơn ngay giữa trung tâm thành phố, và tôi không dám chui đầu vào đó, tôi sợ, những ngày ấy, tôi chỉ xem tivi, hy vọng sẽ nhìn thấy tòa nhà “Thế giới trẻ em” trên màn hình.

Tòa nhà không được lên tivi, hình như mọi việc đã ổn, tôi không về Grozny nữa. Quả thật, tôi còn nhiều việc phải làm - chuẩn bị bảo vệ luận án. Rồi mùa hè đến, rồi tháng Tám, phiến quân lại đổ về thành phố, chiến tranh lại bùng lên… Cuối cùng mọi chuyện cũng phải đến hồi kết. Các bên ký kết Hiệp ước hữu nghị[6]. Quân đội Nga rút về, dường như Chechnya đã có hòa bình, tự do.

Đúng vào dịp ấy, khoảng tháng Mười, tôi bảo vệ thành công luận án, sau hai tuần chờ hoàn tất thủ tục, cuối cùng, vào những ngày thu muộn, tôi cũng về đến thành phố Grozny hoàn toàn giải phóng…

Nhưng, than ôi! Thật khủng khiếp! Tôi chẳng còn nhìn thấy gì cả. “Thế giới trẻ em” không còn nữa, các trạm kiểm soát liên hợp cũng không còn, những cây cầu cũng không còn, chẳng còn lại gì, chỉ còn một bãi sa mạc. Có cảm giác như nơi đây chưa từng có những tòa nhà đồ sộ, chưa từng có thành phố, chưa từng có con người…

Không tìm được niềm an ủi nơi mặt đất, tôi nhìn lên bầu trời, biết đâu quả bóng bay sẽ xuất hiện. Nhưng bầu trời thấp lè tè, u ám và lạnh lẽo - trời cũng sắp sang đông rồi.

Tôi cố an ủi mình bằng những ảo giác, rằng bà Uchital, Roza và cậu bé, chắc đã rời khỏi tòa nhà “Thế giới trẻ em” trước khi nó bị san bằng. Và đúng là tôi đã cố đi tìm họ. Thời gian trôi vùn vụt, tôi hiểu ra rằng, tôi không bao giờ còn được gặp cậu bé ấy nữa… Nhưng hóa ra là tôi chưa bao giờ chia tay với cậu, đôi mắt của cậu như hai vì sao nhỏ lấp lánh, lúc nào cũng như hiện lên trước mặt tôi. Tôi muốn, rất muốn cậu bé không phải chia tay với các bạn, mà sẽ luôn ở bên chúng ta. Mãi mãi!

… Liệu tôi có thể làm được điều đó? Tôi không biết. Nhưng tâm hồn tôi đau nhói, và tôi, như Thượng đế đã cho phép, sẽ cố gắng đưa câu chuyện cổ tích này đến với các bạn như chính bản thân cuộc sống, hay là, kỳ lạ thay, cuộc sống chẳng khác gì câu chuyện cổ tích…

Chương 1

Ngay cả cậu bé cũng biết, tất cả vạn vật đều bị hút xuống trái đất, dựa vào nó, hướng vào nó, nhưng ở đây có điều gì đó không bình thường.

Đói quá, cậu bé nhanh chóng quyết định phải chạy đến chỗ trạm kiểm soát liên hợp xin bánh mì. Nhưng ở đây có một điều kỳ lạ đã xảy ra! Cuộc chiến đang trong giai đoạn ác liệt, xung quanh bom đạn ùng oàng, nhưng vẫn có người quyết định lấy vợ, thậm chí tổ chức đám cưới nữa. Và khi cái đoàn người lèo tèo đi qua cầu, không ai nghĩ đó là đám cưới. Họ mang theo một quả bóng bay thật to, màu đỏ tươi rực rỡ và sẽ thả cho nó bay tít lên trời cao, đến tận những đám mây.

Nếu không có gì lót tay, mà cũng không phải là ít, sẽ không được phép qua cầu và trạm kiểm soát liên hợp, “Thượng đế đã phán” như vậy, và khi cuộc thương lượng bất đắc dĩ ấy diễn ra, thì cậu bé cũng vừa bước tới:

- Ôi, quả bóng bay đẹp quá! - Cậu thốt lên.

- Ồ, chào cháu. - Tách ra khỏi công việc, người chỉ huy nói. - Sao, cháu thích quả bóng bay à? Thôi được rồi… Vì cậu bé, tôi sẽ nương tay hơn, tháo quả bóng bay ra rồi đi đi, chúc hạnh phúc!

Trước đây, cậu bé đã từng có bóng bay, với các hình vẽ, nhưng nhỏ thôi, không giống như quả này, chúng cũng rất nhẹ nhưng không bay cao được, rồi cũng đáp xuống mặt đất. Còn quả bóng này: Người ta phải buộc nó vào tay cậu, và cậu như bị nó kéo lên khỏi mặt đất, mang cậu bay theo.

Cậu bé quên bẵng chuyện bánh mì, thích thú chạy về nhà. Và theo lời khuyên của người chỉ huy, khi vào đến cổng cậu đã cố tháo sợi dây buộc quả bóng trên tay ra, nhưng chỉ bằng một tay cậu không tháo được. Vào phòng, cậu lấy dao cắt dây, quả bóng liền bay lên trần nhà, cậu không với tới. Cậu lên cầu thang, ở đấy có một cái que dài. Nhưng căn phòng chẳng còn tấm kính nào, gió lùa khắp nơi, và một làn gió tai quái đùa giỡn với quả bóng một lát, rồi rủ rê nó bay theo mình lên bầu trời, nơi chỉ có tự do và một khoảng không bao la.

Cậu bé há hốc mồm, hoảng sợ nhìn quả bóng lười biếng, hiếu động, bất đắc dĩ bám vào thành gờ, rồi bối rối trườn ra khỏi căn hộ, khi ra đến chỗ lối vào, nó lấy hết sức bay lên theo cầu thang, rồi như một quả tên lửa lao qua ô cửa sổ mở rộng.

Cậu bé đuổi theo, la hét ầm ĩ: “Đứng lại! Đi đâu!? Ở lại với tao!”, và quả bóng nghe theo cậu… Ngay từ khi bắt đầu cuộc chiến ở Grozny, điện đã bị cắt, còn sau đó, không thể khôi phục lại được nữa. Các cư dân mới của Grozny, như những kẻ chiếm đóng chỉ có phá hoại là giỏi, còn dây điện là thứ bị ăn cắp đầu tiên - dẫu sao cũng được làm bằng kim loại màu, ta không cần thì thế giới cần! Kết quả là toàn bộ đường dây bị cắt trộm hết, chỉ còn lại hai sợi dây trong sân nhà cậu bé, hoặc là không cắt được, hoặc là lười biếng. Nhưng trên đời này không có sự ngẫu nhiên, không hiểu trời xui đất khiến thế nào mà quả bóng bay mắc kẹt vào giữa hai sợi dây điện còn sót lại đó.

Cậu bé rên rỉ, khóc sụt sịt chứ không dám khóc to, cậu được dạy như vậy. Cậu cứ ngồi mãi bên ô cửa sổ sứt sẹo, nghĩ cách gọi người lớn đến giúp.

Chỉ huy trạm kiểm soát liên hợp của Nga đến, mà không chỉ có một mình, cả cận vệ nữa. Họ gãi gáy, cũng cao thật, và họ đề xuất, bắn hạ nó.

- Không, không, không bao giờ. Các chú sẽ bắn vỡ nó!

- Cậu bé hét lên. - Các chú đi đi!

Khi những người lính Nga vừa đi khỏi, thì các phiến quân Chechnya bỗng xuất hiện như từ dưới đất chui lên. Những người này cũng gãi râu và cũng đề xuất như những người kia. Cậu bé cố tìm cách đuổi khéo họ đi, chẳng được tích sự gì, toàn chuyện nhảm nhí, đầy rẫy trong thành phố.

Lát sau thì bà Uchital về, nhưng chẳng ai thèm đếm xỉa đến bà già Nga lẩm cẩm, may là họ không bắn vì trạm kiểm soát liên hợp ở gần đó, đành phải chờ đến tối. Nhưng ngay sau khi bà Uchital về thì Roza cũng về. Cậu bé hình như cũng biết tiếng Chechnya, nhưng cậu không nghe được Roza nói gì với họ, chỉ thấy các phiến quân tỏ ra hậm hực rồi biến mất như lúc xuất hiện.

Trời đã vào thu, và mặc dù là một ngày đẹp trời, ấm áp, nhưng vầng dương cũng lặn nhanh sau những tòa nhà đổ nát. Quả bóng bay, hình như hờn giận mặt trời, vẻ mặt trở nên nhăn nhó, u ám, thậm chí thu nhỏ lại và co giật, mỗi lúc một mạnh, rồi đột nhiên, khi trời đã tối hẳn, các sợi dây điện không còn nhìn thấy rõ nữa, quả bóng liền nhảy ra khỏi cái bẫy, bay vút lên cao, nơi những viên đạn của con người không vươn tới được. Ở đó, được tự do, trong bầu trời đêm xanh nhạt, quả bóng lại phản chiếu màu đỏ thắm và cứ sáng mãi như thế, như là đang vẫy gọi cậu bé bay theo mình. Rất có thể nó sẽ gọi được, nhưng ngày đã tàn rồi, mặt trời đã đi ngủ từ lâu, quả bóng như tan biến vào bầu trời đêm, và thay vào đó là muôn vàn các vì sao, chỉ có hai ngôi sao của người thân là lấp lánh trong những giọt nước mắt trên má cậu bé.

- Chúng ta về thôi, trời lạnh rồi. - Bà Uchital cúi xuống cậu bé.

- Tại sao nó lại bay đi? - Cậu bé nức nở, giận dỗi. - Tại sao, bà nói cho cháu biết đi!

- Cháu biết không, - Giọng bà Uchital run rẩy, nặng nề.

- Có một khái niệm về lực hấp dẫn, rằng tất cả các vật chất trên thế giới đều bị hút lẫn nhau.

Không biết phải tiếp tục giải thích như thế nào, bà mệt nhọc thở hắt ra, khi đó Roza liền lên tiếng:

- Đó là bà giải thích theo kiểu của nhà khoa học vật lý- thiên văn, còn thực ra mọi việc đơn giản hơn nhiều, cháu ạ, chẳng qua là quả bóng xinh đẹp đó không muốn nhìn thấy sự khủng khiếp của chiến tranh nên nó bay đi thôi.

- Thế nó bay đi đâu? Ở trên đó có cái gì hả bà?

- Trên đó là vũ trụ, là các vì sao, là không gian bao la.

- Quả bóng bay đến vì sao nào ạ?

- Ôi. - Bà Uchital bối rối, và Roza lại phải can thiệp bằng một giọng xuề xòa, nhí nhảnh:

- Nó bay đến ngôi sao của cha mẹ cháu, nó mang lời chào của cháu đến cho họ.

- Chúng ta cùng bay đến ngôi sao ấy đi!

- Ồ, không, không. - Bà Uchital lo lắng nói. - Cha mẹ cháu đã dặn, cháu phải ở nhà chờ họ… Chính họ sẽ về với cháu.

- Sao lâu thế cha mẹ cháu không về? Cháu chờ lâu quá!

- Họ sẽ về, sẽ về, nhất định họ sẽ về. - Bà Uchital cúi xuống. - Còn bây giờ chúng ta phải về nhà thôi. - Nhìn thấy cậu bé vẫn chưa muốn về, bà đành phải áp dụng chiến thuật của Roza: - Đấy, quả bóng sắp bay đến nơi rồi, sẽ gửi lời chào của cháu cho họ, rồi họ sẽ về thăm cháu. Có thể hôm nay, khi cháu ngủ… Còn bây giờ, cháu hãy vẫy tay chào tạm biệt các ngôi sao đi, chúc tất cả ngủ ngon. Chúng ta phải về ăn cơm, rồi đi ngủ để mơ thấy những giấc mơ đẹp.

- Hôm nay cha mẹ cháu sẽ về chứ?! - Ngay cả trong bóng đêm, ánh mắt của cậu bé vẫn lóe lên lấp lánh, cậu nhìn lên hai người phụ nữ chuyện gì cũng biết và bầu trời đầy sao chuyện gì cũng có…

Bữa tối đạm bạc - trà đường, với nhiều bánh mì, một viên chocolate, hai viên kẹo cho cậu bé.

Trước khi đi ngủ, họ đến chỗ ô cửa sổ vỡ toang giữa tầng ba và tầng bốn, nơi quả bóng bay ra ngoài. Ngắm nhìn bầu trời đầy sao, bà Uchital lần đầu tiên chỉ cho cậu bé thấy dải Ngân Hà, sao Bắc Cực, sao Gấu Lớn, sao Gấu Nhỏ và chòm sao Lạp Hộ.

- Cha mẹ cháu ở ngôi sao nào? - Cậu bé nhắc lại câu hỏi.

- Chính cha mẹ cháu sẽ nói cho cháu biết… Đi ngủ thôi. Cậu bé sợ bóng đêm, nhưng vẫn cứ chờ, chờ cha mẹ mình đến trong giấc mơ. Bình thường cậu vẫn hay nằm sấp, tay đặt lên đầu, rúc vào nách bà Uchital. Còn khi nghe tiếng bom đạn, cậu lại cố dũi xuống như muốn chui xuống đất vậy. Nhưng đêm đó im ắng lạ thường: Một sự im lặng hòa bình, thậm chí nghe cả tiếng nước sông Sunzha chảy nữa. Và cậu bé, đêm ấy không đái dầm, nhưng giấc ngủ thì đầy lo âu, trằn trọc. Cậu đạp chăn ra, rồi cười nói lảm nhảm gì đó trong giấc mơ.

Như thường lệ, cậu là người dậy sớm nhất, trời vừa rạng, cậu đã bật khỏi giường, lơ đãng nhìn xung quanh rồi chạy ra ngoài. Hai người phụ nữ cứ nghĩ cậu vào phòng vệ sinh, nhưng đột nhiên họ nghe thấy cậu khẽ rên lên:

- Họ đâu rồi? Ở đâu? Họ đã bay đi rồi sao?!

Nghe tiếng kẹt cửa ra ban công, bà Uchital liền nghĩ ngay đến điều xấu nhất, nhưng vào lúc sáng sớm các khớp xương của bà không chịu nghe lời, bà đành phải la lên:

- Roza, dậy đi! Nhanh lên!

Cậu bé đang đứng trên ban công nứt nẻ do bị bom đạn, nhìn về phía rạng đông đang hừng lên qua hai hàng nước mắt như đang tìm kiếm cái gì đó, vẻ mặt tuyệt vọng cầu khẩn thế giới này hãy hiểu cậu, nhưng thế giới chẳng bận tâm. Chẳng những thế, ngay lúc ấy, một tiếng nổ chói tai lại vang lên ngay bên cạnh. Sóng âm hất cậu bé văng vào trong, vừa lúc Roza đến kịp.

- Cháu làm sao thế?! Làm sao thế?! - Chị hét lên, ôm chặt cậu bé vào lòng.

- Cha mẹ cháu đã ở đây, ở đây… Nhưng sao họ lại bay đi? Sao họ không mang cháu đi theo hay là ở lại với cháu? - Nước mắt đầm đìa trên mặt cậu.

Những câu hỏi “tại sao”, “đi đâu”, với một sự buồn bã đến não lòng cứ bị nhắc đi nhắc lại liên tục suốt cả ngày hôm đó. Roza ra chợ mang về một cái đồ chơi màu sắc sặc sỡ, nhưng hóa ra là đồ dởm, chỉ một lát là hỏng. Đến chiều, tâm trạng của cậu bé lại càng tồi tệ hơn. Còn khi đêm xuống, đêm trong thành phố bị phong tỏa, nơi cùng với bóng đêm, những kẻ chiếm đóng và những loạt đại bác - trông như pháo hoa ngày chiến thắng trở nên hung bạo hết mức. Cậu bé, gần như đánh mất sự bình an trong tâm hồn, bắt đầu có triệu chứng rối loạn thần kinh, khuôn mặt đầy những vết đỏ, còn sau đó thì nôn ra máu.

Hai người đàn bà vô cùng hoảng hốt, bất lực rên rỉ bên cậu bé, và trong khi không biết sự việc sẽ còn dẫn tới đâu, thì cậu bé bỗng im bặt một cách khó hiểu, thậm chí còn dửng dưng nhìn vào những vệt máu mà mình vừa nhổ ra và với cái giọng trầm khàn yếu ớt của con trẻ, thản nhiên nói:

- Chúng ta không nên khóc, họ sẽ đánh đấy. - Rồi nhìn vào mắt bà Uchital, cậu tiếp: - Cháu đã chờ họ bao lâu rồi. - Cậu vung hai cánh tay nhỏ xíu ra. - Bà biết họ đi đâu, phải không bà?

- Ôi, ôi… - Bà già cố kéo dài.

- Bà biết, bà biết hết. - Roza chen vào. - Bây giờ chúng ta đi ngủ và bà sẽ kể cho cháu nghe tất cả, mọi chuyện rồi sẽ tốt đẹp.

- Tốt đẹp à? - Giọng cậu bé ráo hoảnh. - Có nghĩa là truyện cổ tích?

- Thôi nào. - Hai người đàn bà gần như thốt lên cùng một lúc. - Thì truyện cổ tích chính là từ cuộc sống mà ra, còn cuộc sống là một câu chuyện cổ tích.

Chương 2

Không ai biết chính xác tuổi của cậu bé chứ chưa nói đến ngày sinh. Nhưng cũng chẳng sao, điều tệ hại hơn là chính nó và không một người nào khác biết tên họ thật của nó. Thật ra thì nó cũng đã vào “trại”, tại đây nó được đặt tên mới, nhưng cái tên đó chẳng ăn nhập gì và như vẫn thường thấy trong các trường công, bọn trẻ hay gọi nhau theo biệt danh. Khi người ta hỏi: “Cháu tên gì?”, nó đáp bằng tiếng Chechnya “Kant[7]”. Đứng cạnh nó là một cô bé đồng hương lớn tuổi hơn, liền dịch sang tiếng Nga là: Cậu bé. Vậy là nó mang tên Cậu bé.

Nếu bảo rằng Cậu bé không có tuổi thơ thì không hoàn toàn chính xác. Vấn đề là ở chỗ, thời gian đầu cậu có một tuổi thơ hạnh phúc và no ấm.

Cha cậu, một cảnh sát trẻ, là một người miền núi rất yêu con. Vào thời kỳ đầu của cuộc chiến, lương của những người làm công tác bảo vệ luật pháp ngày càng ít đi, song anh vẫn tìm mọi cách để đảm bảo cuộc sống gia đình. Anh có thể làm bất cứ việc gì trong khả năng của mình cho cậu con trai duy nhất, toàn bộ thời gian rảnh rỗi anh đều dành cho cậu, cứ như anh đã biết trước, mình không còn nhiều thời gian nữa.

Vào cuối năm 1994, cuộc chiến ở Chechnya bước vào thời kỳ ác liệt nhất. Nhiều người biết lo xa đã tìm cách chạy khỏi thành phố Grozny. Cha của Cậu bé, mặc dù chỉ là chuẩn úy chứ chưa phải là sĩ quan, vẫn phải tuân theo mệnh lệnh của người chỉ huy đã bỏ chạy để đảm nhiệm công việc trưởng công an quận ở thủ đô nước cộng hòa.

Rõ ràng anh là một người có trách nhiệm và can đảm. Ít ra thì anh cũng tận tụy phục vụ với hết khả năng của mình cho đến khi trụ sở công an quận bị trúng mấy quả rocket, anh mới chịu rời bỏ cương vị của mình sau khi đã thu dọn hết tài liệu quan trọng và can đảm mang về nhà.

Tuy nhiên, chẳng bao lâu sau, ngay giữa trung tâm thành phố Grozny, cách tòa nhà dinh tổng thống hai bước chân đã nổ ra trận đánh ác liệt nhất. Chỉ đến tận lúc ấy, cha của Cậu bé mới hiểu ra rằng, lực lượng quân đội Nga tiến vào Chechnya không phải để lập lại trật tự theo hiến pháp mà là để kéo dài cuộc chiến. Giờ đây anh chỉ còn một nghĩa vụ: Cứu gia đình mình.

Vào những ngày cuối tháng Chạp băng giá, trong lúc các cỗ đại bác nghỉ xả hơi vào lúc sáng sớm, anh đặt vợ con vào chiếc ô tô cũ của mình, nhưng mới chỉ kịp chạy lên cầu băng qua sông Sunzha thì rơi vào một lưới lửa súng máy. Chiếc xe bị bắn thủng lỗ chỗ như cái rây bột, chết máy khựng lại, và may sao, không ai bị thương. Mọi người nhảy ra khỏi xe giữa những loạt súng máy vẫn còn tiếp tục vang lên. Và khi đó, để bảo vệ gia đình mình, lần đầu tiên trong đời, cha Cậu bé phải dùng đến vũ khí được trang bị - anh nã hai loạt tiểu liên về phía kẻ thù xa lạ nào đó.

Anh không dám chạy tiếp ra khỏi thành phố. Ôm chặt con trai vào lòng, bám theo sát vợ, đoàn người vội quay về nhà. Nơi đây là trung tâm của mọi sự kiện. Hầu như toàn bộ cư dân ở khu trung tâm thành phố Grozny đã rời khỏi thủ đô, chỉ còn lại một số gia đình người Nga, đa số là hưu trí - họ chẳng biết đi đâu, và cũng chẳng để làm gì.

Gần một tháng trời, vài chục hộ dân trong tòa nhà “Thế giới trẻ em” phải chui rúc dưới tầng hầm, sẵn sàng chờ đợi mọi điều có thể xảy ra.

Đó không còn là cuộc sống nữa mà là một cơn ác mộng khủng khiếp. Dưới những trận ném bom không ngớt, tất cả các công trình xây dựng từ trước cuộc chiến rung lên bần bật, sẵn sàng đổ ụp xuống bất cứ lúc nào, chôn sống tất cả mọi người.

Trong một cái ngách dưới tầng hầm, mọi người cố gắng bố trí một chiếc bếp - đó cũng là chỗ ngủ của cả nhà, cố giữ không để Cậu bé ra khỏi đó, cậu là niềm hy vọng và hạnh phúc của họ. Lương thực thực phẩm rất ít, món thứ nhất bao giờ cũng dành cho cậu, nhưng khổ nhất chính là nước sinh hoạt. Đêm nào cha cậu cũng cùng với một ông lão phải thực hiện những chuyến đi vô cùng mạo hiểm ra sông Sunzha lấy nước. Dòng nước đục ngầu không chỉ bốc mùi thuốc súng mà còn mùi gì đó rất lạ như mùi máu, nhưng mọi người vẫn phải uống, phải dự trữ và tiết kiệm từng giọt.

Khoảng thời gian gần một tháng ấy kéo dài tưởng như bất tận, thậm chí nước cũng không đủ để rửa sạch đôi tay. Còn Cậu bé, nhờ lời khuyên của các ông già, được tắm hai lần, nhưng không như lệ thường mà là với một nghi lễ trang trọng, được tất cả mọi người vui vẻ hưởng ứng. Thực chất đó là cuộc đấu tranh vì sự sống!

Vào những ngày cuối tháng Giêng năm 1995, những tiếng nổ ở trung tâm thành phố Grozny gần như dứt hẳn, giống như trận cuồng phong đã chuyển đi nơi khác. Sau đó, các vụ bắn nhau cũng giảm, không gian trở nên yên ắng đến mức đáng sợ. Hai ba ngày liền, người ta có cảm giác như đang sống dưới mồ, thậm chí không dám ra sông nữa. Tuy nhiên, cái đói và cái khát còn mạnh hơn cả nỗi sợ. Người ta bắt đầu lần mò ra sông, hai ba lần trong đêm, sau đó cả ban ngày nữa.

Rồi tiếp theo, một vài bà già cũng can đảm ló mặt ra dưới ánh sáng ban ngày của Thượng đế toàn năng. Họ không nhận ra thành phố quê hương mình nữa: Tất cả chỉ còn là những đống đổ nát và rác rưởi, khắp nơi đầy xác chết, chuột cống và chó hoang, đâu đó khói đen vẫn còn bốc lên.

Nhưng ơn Chúa, tuyết đã bắt đầu rơi dày, như muốn che đậy tất cả những điều khủng khiếp ấy lại.

Hai ngày liền, trung tâm thành phố vắng hoe, chỉ thỉnh thoảng từng đoàn xe thiết giáp chậm chạp chạy trên các đại lộ như đang duyệt binh. Sau đó, chỗ này, chỗ nọ, những con người kiệt quệ như những bóng ma hiện ra từ dưới các khe cổng và các tầng hầm. Trong những cặp mắt mở to của họ chỉ có nỗi sợ hãi, kinh hoàng, đói khát, buồn rầu và cầu khẩn.

Sau vài ngày thời tiết u ám, mặt trời mùa đông bỗng hiện ra rực rỡ. Lớp tuyết dưới đất sáng lên lấp lóa, một chút băng giá đủ làm cho những đôi má ửng lên, và tất cả, như không kìm nổi, nhất là các bà già, liền túa ra khắp thành phố: kẻ tìm người thân, kẻ tìm người quen, ai đó vẫn còn lại chỗ ở.

Buổi chiều, dưới tầng hầm “Thế giới trẻ em” vang lên tiếng khóc lóc của đám phụ nữ: Nhiều người đã bị vùi lấp dưới những đống đổ nát của các tòa nhà, nhưng vẫn còn những ngôi nhà mà từ đó vọng ra những tiếng kêu cứu, rên rỉ. Họ cầu cứu lực lượng quân đội - vô ích, họ đến đây không phải để cứu trợ mà để đánh nhau. Còn bao nhiêu xác chết đang bị thú gặm trơ xương, thật khủng khiếp! Xe bọc thép và xe tải quân đội “Kamaz” đỗ bên các tòa nhà và cổng vào, lính tráng thì bốc xếp đồ đạc, sĩ quan thì hối thúc, la hét không lấy đồ cũ. Nạn trộm cướp ở nơi có chiến sự là điều không thể tránh khỏi.

… Nhưng dẫu có thế nào thì cuộc sống vẫn cứ là một điều kỳ diệu, lửa vẫn nhảy nhót trong lò, xúp vẫn sôi trên bếp, thậm chí còn đặc hơn trước, bữa tối thì mỗi nhà một vẻ, không thể kể hết. Những vệt dầu mỡ đã quên từ lâu, dính đầy trên môi, trên má, nụ cười và cả tiếng cười nữa bắt đầu xuất hiện trở lại.

- Ôi, các chị ơi, chợ họp rồi, hình như chiến tranh đã qua.

- Phải, bao nhiêu là hàng hóa!

- Người mua toàn là lính tráng. Họ có tiền, đầy túi. Họ mua hết, cả chuối nữa.

- Có thấy xe taxi không? Đi đâu cũng chở.

- Tôi hỏi, đi Stavropol, chuyện vặt, miễn là có tiền.

- Nhưng tiền đâu mà trả? Bao nhiêu năm nay, chẳng có một đồng lương hưu.

- Ngoài chợ người ta bảo, sắp tới, tiền truy lĩnh sẽ được chở đến từ Moskva.

Những lời bàn luận tiếp theo, cha Cậu bé không nghe nữa, thông tin ngoài chợ có xe taxi đã đánh thức khát vọng sống trong anh - cần phải nhanh chóng đưa gia đình rời khỏi đây. Ngay sáng hôm sau, anh đã kịp thỏa thuận với tài xế về giá cả chuyến đi về quê, thậm chí còn vỗ vỗ lên vai bác tài rất thân mật.

- Salam aleikum[8]. - Người sĩ quan công an quận nở nụ cười. - Chúng tôi tìm anh suốt hai tuần qua, thậm chí còn cử người về quê anh nữa… Vừa đúng lúc, hôm nay tất cả chúng ta được triệu tập dự hội nghị trên Bộ.

- Ở Bộ à? - Anh ngạc nhiên hỏi lại.

- Dĩ nhiên rồi, ngay cạnh đây, bên sân vận động Dinamo… Đi thôi, nhanh lên.

- Tôi không đi được, không đi được, tôi phải đưa gia đình về quê.

- Anh làm sao thế, phải làm ngược lại mới đúng, bây giờ cần phải đưa tất cả mọi người quay lại thành phố. Chúng ta sẽ được thăng cấp trước thời hạn. Lương cũng khá lắm! Cộng thêm với truy lĩnh, phụ cấp dã chiến, phụ cấp…

Các khoản cộng thêm đó nhiều đến mức, cha Cậu bé không kìm nổi: Cần phải nuôi sống gia đình, mà anh chỉ còn đủ tiền đưa vợ con về quê.

Tại cuộc họp được tổ chức trong hội trường không lớn lắm, không đủ chỗ đứng cho tất cả mọi người, phần lớn là các công chức cũ, ông bộ trưởng mới được điều từ Moskva đến, đọc bài diễn văn bằng một giọng to, khúc chiết, lạnh lùng theo kiểu quân đội. Cuối bài, như để nâng cốc chúc mừng, ông tuyên bố, chẳng bao lâu nữa, hòa bình, trật tự và luật pháp sẽ ngự trị trên khắp Chechnya. Ngay trong ngày hôm đó, ông đại tá phụ trách công tác tổ chức cán bộ, cũng không phải người địa phương và cũng mập mạp như ông bộ trưởng đã tiếp cha cậu, hứa sẽ nhanh chóng thưởng công xứng đáng, và như để khẳng định điều đó, ông nói:

- Chúng tôi đã gửi hồ sơ của anh về Moskva rồi, chỉ một tháng nữa anh sẽ được phong hàm thiếu úy, đến mùa hè anh sẽ được gửi đi học tại Học viện An ninh ở thủ đô.

- Tôi còn gia đình.

- Rất tốt, ở đó có nhà tập thể dành cho hộ gia đình. Còn bây giờ, đến phòng Tài vụ đi, họ sẽ tính lại lương cho anh trong những năm qua.

Ở phòng Tài vụ, người ta tính lại lương cho anh, kết quả là một khoản tiền lớn đến mức chân anh suýt khuỵu xuống vì quá mừng. Tuy nhiên, chỉ có một chữ “nhưng”: Tiền mặt sẽ được chở đến trong vòng một tháng nữa. Một tháng cũng không dài, anh phấn khởi quay về nhà, và ngay trong buổi chiều hôm ấy, cả nhà chuyển từ tầng hầm lên căn hộ cũ hai phòng ngay trên cửa hàng bách hóa tổng hợp “Thế giới trẻ em”.

Căn hộ đầy bụi và rác, kính cửa sổ vỡ hết, cửa đi nứt toác, tường tróc từng mảng, đó là chưa nói đến việc không có điện, nước, ga. Nhưng cũng chẳng sao, miễn là không ném bom nữa.

Phải mất vài ngày mới dọn dẹp xong căn hộ để có thể ở được, cửa sổ được che lại bằng vải sơn, cửa đi được gia cố lại chắc chắn, thêm chiếc bếp củi, và mỗi sáng anh lại chạy ra sông Sunzha lấy nước, cuộc sống coi như tạm ổn.

Thật ra, khoản truy lĩnh, một hai tháng sau vẫn chưa có, nhưng bù lại, lương hiện tại trả đầy đủ và cao hơn nhiều so với trước kia. Tuy nhiên, nếu so sánh với tính chất công việc đầy hiểm nguy, thì khoản lương ấy cũng chẳng nghĩa lý gì. Và anh không chỉ một lần phải ngồi suy ngẫm, có nên bỏ việc hay không, vì ngày nào anh cũng như đi trên lưỡi dao, không chỉ một lần giáp mặt với bom đạn. Nhưng đó chẳng phải là điều làm anh lo sợ, anh chỉ sợ con anh sẽ thành trẻ mồ côi.

Tình trạng mất an ninh trong thành phố Grozny ngày càng trở nên nghiêm trọng, và nguyên nhân chính là từ những sắc lệnh không rõ ràng do Moskva ban ra. Đằng sau những ngôn từ đẹp đẽ là tình trạng án binh bất động, có lúc là tiếp tay, thậm chí phản bội nữa. Bắt đầu xuất hiện trò chơi hai mặt ngấm ngầm, trong đó có thể thấy rõ quyền lợi kinh tế của ai đó và chiến lược toàn cầu về địa-chính trị.

Trong bối cảnh như vậy, thành phố xuất hiện khá nhiều băng cướp; dân địa phương núp dưới những câu khẩu hiệu đòi độc lập, tự do tôn giáo, cướp bóc tất cả mọi người, nhất là những người tham gia vào chính quyền mới được thành lập; rồi lực lượng quân đội cũng làm y như thế ở khắp nơi, nhưng lại núp dưới chiêu bài “quét sạch” phiến quân, để sau đó tất cả thanh niên đều biến mất, và cùng với họ là những tài sản vật chất quý giá.

Với tư cách là một công chức ngành công an, cha Cậu bé biết rõ, cuộc sống ở Grozny trở nên nguy hiểm vô cùng, nhưng anh không biết phải đưa vợ con đi đâu. Ngôi làng quê hương anh ở bên chân núi, được xếp vào “vùng chiến sự”, ở đấy cũng bị ném bom, bị “quét sạch” đến mức người ta phải bỏ làng phiêu bạt khắp nơi.

Người chủ gia đình chỉ còn niềm hy vọng cuối cùng: Cố sống đến mùa hè để nhận tiền truy lĩnh, rồi được cử đi học ở Moskva, nhưng đến lúc đó còn hai tháng, có thể là ba tháng nữa. Vợ anh là nhà giáo, nhờ vậy anh cũng may mắn tìm được cho vợ một công việc. Chỉ cần băng qua đại lộ Cách Mạng và quảng trường Lenin là đến Nhà Thiếu nhi đang bắt đầu hoạt động trở lại với nhiều lớp năng khiếu khác nhau và họ đang cần giáo viên tiếng dân tộc. Cậu bé suốt ngày ở với mẹ, nhân tiện tham dự tất cả các lớp học. Và lớp đầu tiên cậu tham gia là lớp âm nhạc. Cô giáo dạy nhạc là bà Afanasieva Anastasya Tikhonova vô cùng thích thú khi tiếp xúc với Cậu bé: “Thằng bé có một khả năng cảm thụ âm nhạc rất đặc biệt, lớn lên sẽ càng hoàn thiện, giá có thể gửi nó đến một lớp âm nhạc chính quy nào đó, để nó có thể phát huy hết khả năng của mình… Nói chung, đó là một đứa bé rất kỳ lạ, tôi có thể nói là không bình thường. Nó cứ nhìn thẳng vào mắt, như đang giám sát những gì ta nói có đúng như ta nghĩ không vậy”.

Trong lớp nhạc ở Nhà Thiếu nhi, không có nhiều nhạc cụ, chỉ có một chiếc đàn dương cầm đặt ở đấy như là để làm cảnh: Kể từ khi bắt đầu cuộc chiến, nó không còn vang lên nữa. Những nhạc cụ mới mua chỉ có accordeon và đàn balalaika[9]. Cậu bé ít quan tâm đến những nhạc cụ ấy, chỉ thích mỗi cây vĩ cầm, nhưng cây vĩ cầm duy nhất lại là tài sản riêng, là kỷ vật gia đình của bà Afanasieva. Bình thường bà rất ít khi đưa cái vật quý đó cho người khác sử dụng, nhất lại là trẻ con.

Về việc Cậu bé là đứa trẻ kỳ lạ, tài năng, cha cậu không chút nghi ngờ (cũng như các bậc phụ huynh khác), nên anh liền chạy ra chợ, nghĩ bụng ở đó cái gì cũng có. Nhưng ở chợ chỉ có những thứ mà chiến tranh cần đến: thực phẩm - bày bán công khai, vũ khí - nửa kín nửa công khai, còn nhạc cụ - không có, vĩ cầm - lại càng không.

Dĩ nhiên, vì con, anh có thể đến những nơi khác để mua cây vĩ cầm, trong một ngày đi cũng kịp, nhưng công việc của anh không có ngày nghỉ, không có nghỉ phép, còn nghỉ bù thì được hứa sang năm sau. Trong khi đó, cuộc sống ở Grozny ngày càng trở nên căng thẳng, giờ đây người ta không thể biết ai là bạn, ai là thù, nếu được bắn lén người ta buộc phải bắn hết. Tuy nhiên anh còn một niềm hy vọng - chờ đến giữa mùa hè, gia đình sẽ lên Moskva, anh sẽ đưa con vào trường học, cả trường nhạc nữa, anh chấp nhận hết, miễn là con anh hạnh phúc.

Mùa hè cũng không còn xa, phòng tổ chức cán bộ yêu cầu anh bổ sung một số giấy tờ. Mọi việc dường như đều thuận chèo mát mái, chỉ có điều lương truy lĩnh vẫn chưa có, anh thậm chí cũng không muốn đến phòng Tài vụ nữa, một phần vì xấu hổ, một phần vì vô ích. Thế mà bỗng nhiên họ gọi anh tới, và đến cuối giờ chiều, họ trả cho anh một khoản tiền lớn đến mức anh phải ôm bọc tiền kè kè dưới nách đi bộ qua cả thành phố để về nhà.

Cậu bé hoàn toàn chưa hiểu tiền là gì, nhưng nhìn cha mẹ ngồi trên đi văng đếm đi đếm lại một đống tiền - hàng triệu đồng, cậu cũng rất vui. Đến tận khuya, mọi người vẫn chưa đi ngủ, bàn tính xem thứ gì mua trước, thứ gì mua sau, nhưng sau khi tính kỹ lại, tiền cũng không nhiều đến mức phải bối rối. Quá nửa đêm, sau khi tắt chiếc đèn dầu rồi đi nằm, đặt Cậu bé nằm giữa, hai vợ chồng hai bên, cha mẹ cậu vẫn tiếp tục bàn tính. Đột nhiên, họ bỗng nghe những tiếng bước chận nặng nề bên dưới cổng vào tòa nhà.

Như những con sói cái và sói đực hoảng sợ, hai vợ chồng sững người. Người cha liền cầm khẩu tiểu liên lúc nào cũng để bên mình, người mẹ ôm chặt Cậu bé vào lòng, ngoài cửa vang lên những tiếng gõ rành rọt, một rồi hai tiếng.

- Mila vu[10]? - người cha kéo khẩu súng lên, hỏi.

- Kiểm tra, đề nghị mở cửa ra. - Một giọng Nga đáp lại rất từ tốn.

Một tia hy vọng lóe lên trong đầu người cha - dù sao cũng là người của Liên bang chứ không phải băng cướp nào đó.

- Tôi là thiếu úy lực lượng công an Nga. Đề nghị các anh ngày mai đến, hoặc là mai tôi sẽ tự đến địa điểm các anh ấn định, chúng tôi có con nhỏ đang ngủ.

- Anh cứ mở cửa đi, chúng ta sẽ bàn bạc, kiểm tra.

- Chờ cái gì nữa?! - Một giọng thô tục vang lên. - Nào, mở ra đi! - Tiếng báng súng đập vào cửa rầm rầm, Cậu bé bật dậy.

- Cha mẹ ơi, có chuyện gì thế? Chuyện gì thế?

- Không sao, không sao đâu. - Người cha chạy tới chạy lui trong căn phòng nhỏ.

Tiếng la hét và tiếng đập cửa mỗi lúc một to.

- Chúng tôi sẽ bắn vào cửa bây giờ. Mở ra ngay! - Lời khẳng định cuối cùng rất có trọng lượng…

Một tay nắm chắc khẩu tiểu liên, tay kia là thẻ chứng nhận công an, anh mở cửa ra. Ngay lập tức năm sáu người trang bị vũ khí đến tận răng, đèn pin sáng lóa trong tay ùa vào phòng, một chiếc đèn rọi khá lâu vào tờ giấy chứng nhận.

- Tôi nghi là giấy giả. - Một giọng trầm khẳng định.

- Các anh nói gì vậy, tôi đã làm trong ngành được năm năm, ngay sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự.

- Thôi được rồi, chúng ta sẽ kiểm tra, dưới kia chúng tôi có xe bọc thép, trong đó có cả máy tính… À, anh có súng hả? Đưa súng đây, đừng lo, đừng sợ.

Sau khi bị tước súng, anh bị đẩy ra cửa một cách thô bạo.

- Cha ơi! - Cho đến lúc này, Cậu bé mới lên tiếng.

- Hãy chờ anh ở đấy! Cứ ở đấy chờ anh! - Từ dưới cổng, người thiếu úy hét lên với vợ.

Chỉ hai giây sau, từ dưới cổng vang lên tiếng la hét ầm ĩ, sau đó là tiếng rên rỉ, tiếng rên rỉ của người cha.

- Cha ơi! Cha ơi! - Cậu bé định chạy ra cửa, nhưng bị ném lên giường với mẹ.

Nòng súng chĩa vào trán đứa trẻ, người ta nói với người mẹ:

- Đặt hết tiền bạc, nữ trang quý giá lên bàn… nếu không…

Có thể họ đã biết về gói tiền? Và ngay sau khi gói tiền vừa được lôi ra từ dưới đi văng, họ đã giật ngay đôi hoa tai cùng sợi dây chuyền nhỏ của người mẹ rồi tiếp tục lục lọi trong mớ đồ đạc nghèo nàn của gia đình.

Thời gian còn lại của đêm, người mẹ hoảng hốt chạy xuống cổng, rồi chạy lên, chạy xuống, chạy vào giường với con trai, gào khóc thảm thiết, còn to hơn cả tiếng khóc của đứa con nữa. Sau đấy, hình như có điều gì đó vụt qua trong đầu, chị dịu lại, bắt đầu dỗ dành con:

- Ngủ đi, cục cưng của mẹ, ngủ đi, con yêu! Sáng mai cha con sẽ về, sẽ mang kẹo và mang cả vĩ cầm về cho con nữa!

Đến gần sáng thì Cậu bé tỉnh dậy, mẹ đứng trước mặt cậu… nhưng không phải là mẹ: quần áo tề chỉnh, vẻ mặt lạnh lùng không thể nhận ra, chỉ sau một đêm khuôn mặt mẹ trở nên hốc hác, sạm lại, nhão ra, với những quầng đen dưới mắt, còn trong mắt mẹ là những tia máu nổi lên, lạnh lùng, vô hồn.

- Con yêu, con dậy rồi à, hãy trở thành người tự do[11]… Cha con chưa về, mẹ phải đi tìm cha, cha con đang đợi mẹ.

- Cha đợi mẹ ở đâu?

Trước câu hỏi của con, người mẹ như trở về với thực tại, cặp mắt nheo lại, chớp chớp, ngân ngấn nước.

- Mẹ cũng không biết… Mẹ sẽ chạy đến Ban quân quản, rồi đến cơ quan của cha con.

- Con đi với mẹ.

- Mẹ không dám mang con đi… Mẹ sợ, con yêu ạ! Con có nghe cả đêm người ta bắn nhau không? Ở cổng vào bên cạnh, tất cả các ông già bà lão bị bóp cổ chết hết, đồ đạc bị lấy mất, cả tranh Thánh nữa, thậm chí cả đàn dương cầm… Chẳng lẽ họ sẽ chơi đàn hay sao? Làm sao họ có thể nhìn vào mắt các con mình?!

Cặp mắt của người mẹ lại trở nên lạnh lùng, vô hồn.

- Cha con đang đợi mẹ! Mẹ phải chạy đến với cha, giúp đỡ cha, báo cho cha biết mọi chuyện.

- Mẹ hãy đưa con theo!

- Con yêu ơi. - Giờ đây cặp mắt của người mẹ lại trở nên dịu dàng, đẫm nước. - Mẹ sẽ về nhanh thôi… Còn bây giờ, con hãy ăn sáng đi, mẹ đã pha trà, dọn bàn ăn cho con rồi. Đừng quên đánh răng đấy. Không được mở cửa cho bất cứ ai… Không được! - Bỗng nhiên, giọng người mẹ trở nên khàn khàn, khác hẳn, cặp mắt như lồi ra. - Từ trên cao, mẹ sẽ bảo vệ cho con, như thế sẽ an toàn hơn.

- Mẹ hãy ở lại với con!

- Đừng nói thế, con ơi, đừng nói thế, con yêu của mẹ!

- Người mẹ đau đớn rên rỉ, chạy lại quỳ xuống, gục đầu vào giữa hai chân con, năn nỉ: - Mẹ cần phải giúp cha con! Cần phải!

- Mẹ có biết cha ở đâu không?

Người mẹ vội ngước lên, cặp mắt vẫn mở to như lúc nãy, trông như hai viên thủy tinh, chỉ có những giọt nước mắt trên má là biểu lộ sự đau đớn, còn ánh mắt thì xa xăm, xa ngái, như hướng vào một cõi vô tận:

- Mẹ biết. - Bằng một giọng rất nhỏ, rất lạ, rất trầm, người mẹ chậm chạp thở ra, nhưng cương quyết bước về phía cửa.

- Mẹ sẽ không về nữa à?

Như bị điện giật, như bị hóa đá, người mẹ ngoái lại:

- Cái gì?! Sao lại “không về”? Sao lại “không về”? - Chỉ đến câu cuối cùng âm điệu của tình mẫu tử mới lộ ra, và người mẹ, như bị ai đó cướp mất đứa con, liền chạy bổ về phía con, ôm chặt cậu vào lòng, hôn tới tấp lên người cậu. Đó không còn là những nụ hôn quen thuộc của người mẹ nữa, chỉ sau một đêm đôi môi của chị như tê dại, khô héo, thậm chí ngay cả hơi thở cũng không còn mang hương vị của cuộc sống. - Cha con đang đợi mẹ, đang đợi mẹ, mẹ cần phải giúp cha. - Người mẹ nhìn con bằng ánh mắt nặng nề.

- Thôi mẹ đi đi, đi đi, con sẽ đợi cha mẹ. - Cố nuốt những giọt nước mắt, Cậu bé thốt lên.

- Phải, phải, cha mẹ sẽ cùng quay về. - Có cảm giác như người mẹ chỉ chờ có lời chúc phúc đó của người con để lao ra cửa.

Nhưng ngay cả khi tiếng ống khóa đã vang lên ngoài cánh cửa, mới chỉ vừa dợm bước, chị như chết điếng, vội quay lại, lao vào nhà như một cơn lốc, ôm chầm lấy đứa con, nhìn nó bằng ánh mắt như đã hóa dại, như muốn ghi khắc hình bóng nó, rồi chị không hôn nó nữa, chỉ nặng nề thở khò khè, hít hít như muốn hút linh hồn của đứa con vào lòng…

Điều khủng khiếp nhất đối với Cậu bé, không phải là cái ngày dài, nóng nực đầu tiên trong nước mắt và những tiếng rên la, cầu khẩn mà chính là đêm hôm đó. Bình thường, lúc chiều tối là khoảng thời gian tĩnh lặng kỳ lạ trong thành phố Grozny bán vũ trang. Ban ngày, có nhiều dân thường, cùng với các đoàn xe bọc thép và các loại xe cộ khác như đang tham gia vào việc khôi phục thành phố, thì tiếng kêu la của Cậu bé chẳng khác gì tiếng chít chít trong cỗ máy tua- bin. Nhưng đến đêm, khi sự tĩnh lặng bao trùm khắp nơi, thì chỉ có những toán cướp vũ trang như những con chuột cống, lùng sục trong bóng đêm để săn lùng những nạn nhân tiếp theo. Sợ bóng đêm, Cậu bé phải leo lên giường, thu mình lại như cuộn len và trùm lên người không chỉ một mà hai tấm chăn để không ai nghe thấy tiếng thút thít của cậu.

Suốt một ngày dài dưới ánh nắng mặt trời, căn phòng với những ô cửa sổ che tạm bằng vải sơn bị nung lên, ngột ngạt như trong nhà tắm hơi, Cậu bé đổ mồ hôi như tắm dưới những tấm chăn. Không chịu nổi cái nóng, nhưng cậu cũng chỉ dám he hé chăn vừa đủ thò mũi ra để thở. Cũng may là vạn vật luôn có khả năng thích nghi, chẳng bao lâu sau, vì quá mỏi mệt, cậu cũng thiếp đi như mọi đứa trẻ khác. Sáng, tỉnh dậy, Cậu bé phờ phạc, cả người ướt sũng vì mồ hôi, nước mắt và cả nước tiểu nữa. Chăn bị đẩy rơi xuống sàn, một con chuột cống mập ú đang đánh hơi ở góc chăn, chờ xác chết, còn trên bàn, hai con chuột nhắt đang nhấm nháp những mẩu đồ ăn còn sót lại.

Ngày hôm sau, cũng như ngày đầu, bắt đầu bằng những tiếng gọi cha mẹ. Tuy nhiên, việc đó cũng qua nhanh vì cái bụng đói réo sùng sục. Cậu bé ăn tất cả những gì có thể ăn được, thậm chí cả miếng bánh mì còn sót lại sau khi lũ chuột đã gặm. Lần đầu tiên, cậu bắt đầu hành động - cậu lấy hết sức đập vào cửa ra vào, hy vọng ai đó sẽ nghe thấy, thấm mệt, cậu quay sang hướng đối diện - cửa sổ. Hướng này, ngay từ khi còn nhỏ cha cậu đã dặn không được đến gần, sẽ bị ngã, cũng như không được chơi diêm, nếu không thì cậu đã có thể nhóm lò.

Sau khi ăn trưa, lúc gần chiều, cậu tìm thấy trong tủ khá nhiều kẹo bánh, cả mứt dẻo nữa. Điều phát hiện này làm tâm trạng cậu phấn chấn hẳn lên, cậu còn muốn chơi đồ chơi nữa. Nhưng tất cả những điều đó kéo dài không lâu, lúc trời bắt đầu chạng vạng, cậu lại la hét, lại đập vào cửa, lại bị cái nóng không chịu đựng nổi hành hạ, và cậu, dù vẫn nhớ không được đến gần cửa sổ, nhưng cũng nhớ cha cậu đã dùng dao để rọc vải sơn, rất dễ.

Một làn không khí mát rượi ùa vào trong phòng, và cậu, như không còn nhớ gì nữa, chạy đến sát cửa sổ, từ đó vọng lại âm thanh của cuộc sống, âm thanh của thành phố.

- Cha ơi, mẹ ơi! - Cậu hét ra ngoài đường, giọng to hơn hẳn những lần trước, nhưng hướng này hơi bị tách biệt, dân chúng ít lai vãng, xe cộ hầu như không qua lại.

Bóng đêm đẩy Cậu bé lùi ra khỏi cửa sổ, và bây giờ cậu lại phạm một điều cấm nữa - cậu châm nến lên. Nhưng cậu không dám la hét nữa, chỉ chui xuống dưới chăn, ló mỗi khuôn mặt ra, cứ nhìn mãi vào ngọn nến trên bếp lò, tin rằng cha mẹ cậu sẽ từ ánh sáng của ngọn nến bước ra, nhưng rồi ngọn nến tắt hẳn, và như trước, cậu lại sợ sệt co mình, rúc sâu vào trong chăn, chỉ thỉnh thoảng mới dám gọi khẽ: “Cha ơi! Mẹ ơi! Cha mẹ hứa quay lại với con cơ mà! Sao cha mẹ không đưa con theo?”.

Đêm thứ hai hóa ra còn thảm hơn nhiều - cậu không chỉ đổ mồ hôi mà còn làm xô lệch giường nệm. Điều đó càng làm cậu thất vọng, vì cậu luôn được cha mẹ khen là ngăn nắp. Cậu muốn sắp xếp lại, thậm chí giặt tấm vải trải giường nữa, nhưng kết quả là cậu lại làm bẩn nhà tắm và phí mất một xô nước. Cộng thêm vào đó là một tai họa khác: Cậu bắt đầu phải chạy vào nhà xí thường xuyên hơn, rồi khi ăn đồ ngọt vào, cậu lại nôn ra.

Đến trưa thì cậu hoàn toàn kiệt sức, bụng đau và mặc dù không khí nóng nực nhưng cậu lại cảm thấy ớn lạnh, chân tay đau nhức. Cậu rên khe khẽ, leo lên đi văng, rồi vừa lăn lộn vì đau, vừa gọi cha mẹ. Giờ đây, cậu chỉ cầu xin một điều - nước!

Cậu tỉnh dậy vào lúc nửa đêm vì cơn khát cháy cổ. Xung quanh tĩnh lặng và tối đen như dưới mồ, chỉ trong phòng vệ sinh là có nước, nhưng từ đó phát ra những tiếng loạt soạt, chắc là chuột cống, cậu không dám vào. Cơn khát vẫn tiếp tục hành hạ, cả đầu và bụng đều đau nhức, và khi định ngồi dậy, bỗng cậu nghe từ phía đường phố vọng lại tiếng la hét ầm ĩ, một tiếng súng, một tràng súng máy, rồi một tiếng nổ, một tiếng nổ nữa, rất gần, đến nỗi cả căn phòng sáng lóa lên. Và dù những tiếng động ấy bắt đầu như thế nào và kết thúc ra sao, sự im lặng lại bao trùm, thậm chí đám chuột lại bắt đầu chạy loăng quăng. Cậu bé chờ rất lâu, chăm chú lắng nghe mọi động tĩnh, và khi nhận thấy tiếng sột soạt không còn nữa, cậu thận trọng dò dẫm từng bước vào nhà tắm. Phải mò mẫm mãi mới tìm thấy chiếc ca, cậu vội uống ừng ực, không cần biết cái ca nước sông Sunzha để lâu ngày ấy đã bốc mùi là lạ.

Sáng hôm sau, Cậu bé dậy muộn, cả người ướt sũng, quanh cậu xuất hiện thêm các sinh vật mới nữa - ruồi bay lượn vù vù, muỗi bám đầy tường. Bản thân cậu, mề đay nổi khắp người, mi mắt sụp xuống mở rất khó, cổ họng khô khốc. Rất có thể cậu đã không thể ngồi dậy, nhưng cơn khát chết người đã kéo cậu vào phòng tắm, ở đó, ngay bên xô nước, một con chuột cống to tướng với cái đuôi dài khủng khiếp đang đứng trên hai chân sau thò mõm vào trong xô. Nhìn thấy cậu, nó bình thản tụt xuống không chút sợ sệt, rồi chậm chạp bỏ đi.

Cậu bé đã đứng ở ngưỡng cửa phòng tắm, định cầm chiếc ca, nhưng ngã vật xuống sàn, và vào đúng giây cuối cùng, cậu vẫn còn kịp nhìn thấy cặp mắt ti hí xấc xược của con vật. Có cảm giác con vật khốn kiếp kia sẵn sàng nhảy vào người mình, cậu hét lên một tiếng kinh hoàng rồi bật dậy, nhảy lùi lại, bị vấp vào ngưỡng cửa, trượt chân văng ra hành lang, cái đầu vốn đã đau lại bị đập vào tường. Rất có thể, vào thời điểm khác, cậu sẽ nằm mãi như vậy, khóc lóc, rên rỉ, nhưng lần này, nỗi sợ hãi trước con vật gớm ghiếc đã mạnh hơn. Cậu nhìn vào phòng tắm, cố gượng dậy và kinh hoàng nhận ra, con chuột cống không những không đứng yên mà ngược lại, còn tiến về phía trước, hít hít một cách thèm thuồng và đã đặt một chân lên ngưỡng cửa phòng tắm. Cậu còn hoảng sợ hơn nữa khi nhận ra cái bàn chân của con vật trông rất giống với bàn tay người thu nhỏ, y như trong các bức tranh minh họa truyện cổ tích ở Nhà Thiếu nhi.

Con chuột cống xấc xược ngoe nguẩy mấy sợi râu, tiến thêm một bước nữa về phía trước, đến nước này thì Cậu bé không thể chịu đựng hơn được nữa, bèn lấy hết sức lực còn lại hét lên một tiếng kinh hoàng. Con chuột cống biến mất. Cậu bé chạy vào trong phòng, leo lên bàn, nhưng cậu không chịu được lâu, cơn khát vẫn tiếp tục hành hạ. Còn con chuột cống, có thể thấy rõ tình hình của nó cũng giống như cậu vì từ nhà tắm lại bắt đầu vang lên tiếng sột soạt.

Đến lúc này thì Cậu bé như đã bắt đầu hồi sinh. Có điều gì đó xáo trộn trong lòng, cậu muốn uống nước, cậu muốn sống, cậu không muốn nhường ngụm nước cuối cùng cho bất kỳ ai. Dĩ nhiên, cậu không biết đó chính là cuộc đấu tranh sinh tồn, là xung đột, là cuộc chiến để giành lấy môi trường sống và nguồn tài nguyên có hạn. Cuộc sống là vậy.

Tụt khỏi bàn, cậu bắt đầu tìm kiếm vũ khí tấn công và phòng thủ. Mặc dù đồ vật khá là phong phú nhưng cậu chọn cây lau sàn - cần phải giữ khoảng cách an toàn với kẻ thù.

Cậu chọn vị trí thuận lợi và chuẩn bị sẵn sàng, cặp mắt toát lên sự kiên trì. Cậu không phải chờ đợi lâu. Không thèm để ý đến Cậu bé, con chuột cống lao nhanh vào nhà tắm, nhảy phắt vào trong bồn tắm làm xước cả thành bồn, chạy đến chỗ chiếc xô rồi đứng lên hai chân sau và chỉ cần một tích tắc nữa là nó đã nhảy vào trong xô nước, Cậu bé liền tấn công. Xô nước đổ nhào phát ra một tiếng động, con chuột cống biến mất và nước cũng chảy hết, dưới đáy bồn chỉ còn lại những xác ruồi đã bị chết đuối trong xô.

Cậu bé kinh hoàng, không còn nghĩ đến cha mẹ và bất cứ điều gì nữa, mà chỉ muốn uống nước.

- Nước! Nước! Cho con ra khỏi đây! - Cậu bé đổ ụp xuống, thét lên, hai tay đập như điên loạn vào cánh cửa, rồi lao đến bên cửa sổ, giơ tay vẫy loạn xạ, nhoài hẳn người ra ngoài, sẵn sàng tiến thêm một bước nữa để đến với dòng sông ngay bên cạnh, nhưng tiếng nước chảy của nó đã bị những âm thanh ồn ã của thành phố át đi. Đột nhiên cậu bỗng nghe thấy tiếng gõ ngay sau lưng mình, mỗi lúc một to hơn, cả tiếng gọi bằng tiếng Chechnya nữa.

Cậu lao như tên bắn về phía cửa.

- Cháu ơi, cháu có ở trong đó không? Sao cháu lại ở đó? Đừng làm ầm lên nữa! - Giọng thì thào lọt qua khe cửa.

- Cứu! Nước! Nước!

- Được rồi, đừng kêu nữa. Cứ chờ ở đấy. Đến tối chú sẽ quay lại.

- Không! Không! Cứu cháu! Đừng đi! Cứu cháu!

- Được rồi! Được rồi! - Giọng nói bên ngoài cửa cũng gay gắt không kém. - Cháu đứng xa cánh cửa ra. Xa ra.

Có cái gì đó đập rất mạnh vào cánh cửa, rồi một lần nữa, bụi bay mù mịt, vữa rơi lả tả, nhưng chẳng ăn thua gì. Khi đó, có một vật khác, hình như là chân, dộng vào, nhưng cánh cửa vẫn không đầu hàng.

- Cháu ơi, cháu có nghe chú nói không, chú sẽ bắn đấy, đứng sang một bên! Nấp đi! - Tiếng hét rất to ngoài cánh cửa.

Cậu bé chạy vào nấp trong căn buồng nhỏ bỏ không. Cậu ngồi xổm, bịt hai tai lại như đã được dạy, những phát súng vang lên chát chúa, đơn độc. Sau đó lại nghe một cú đạp, trần nhà như sập xuống, bụi dập dờn như sóng.

- Cháu ở đâu?

Bàn tay thô ráp nhưng ấm áp chạm vào người cậu.

- Nào, uống đi.

Chỉ đến lúc đó Cậu bé mới mở mắt ra, hai tay giữ chặt bi đông nước, đưa vào giữa cặp môi khô nứt, xám xịt, hai hàm răng kẹp chặt vào miệng bi đông.

- Đừng vội, từ từ thôi. - Người đàn ông trung niên, râu quai nón, vỗ về, kìm cậu lại.

Cậu bé uống hết một nửa bi đông nước, chút nữa thì bị sặc, không rời mắt khỏi chiếc bi đông, nghỉ lấy hơi một chút rồi lại thèm thuồng đưa nó lên miệng, và khi trong bi đông chỉ còn lại một chút, cậu mới cảm thấy đã cơn khát. Chiếc bi đông tuột khỏi tay, còn chính cậu thì ngã vật xuống.

- Ôi, ôi, ôi! - Trong suốt thời gian đó, người đàn ông râu quai nón tỏ ra rầu rĩ. - Ai làm cháu nên nông nỗi này thế? Ai?… Rõ rồi, chiến tranh! Nào, đi thôi. - Ông bế Cậu bé lên đưa sang phòng bên, tìm chỗ đặt cậu xuống, nhưng ngoài cái bàn trông như bàn giải phẫu, thì chẳng còn chỗ nào khác. Ông thận trọng đặt cậu xuống, cởi quần áo bẩn của cậu ra, nhưng mắt lúc nào cũng nhìn ra cửa, khẩu súng máy trong tay luôn ở tư thế sẵn sàng.

Sau đó người đàn ông tìm thấy tấm vải trải giường sạch ở trong tủ, liền quấn vào người cậu, còn cậu đã bắt đầu mê sảng, rên rỉ và lảm nhảm cái gì đó.

- Dela[12], mình biết làm gì với thằng bé này bây giờ? - Người đàn ông bối rối, đi đi lại lại trong phòng, nhìn ra cửa sổ rồi chạy ra cửa. - Thằng bé nóng như hòn than! Nó bị sốt cao! Phải cứu nó! - Ông thận trọng bế Cậu bé lên vai bằng một tay, tay kia vịn vào tường, theo cầu thang lên tầng trên.

- Nước! Nước! - Cậu bé rên rỉ, cái đầu không còn chút sinh khí vật qua vẹo lại trên bờ vai rộng của người đàn ông.

- Chúa ơi, mình làm gì thế này? - Đến lúc đó, người đàn ông mới quan sát Cậu bé một cách kỹ lưỡng. - Trời ạ, thằng bé như một thiên thần. - Rồi ông lại tiếp tục như nói với chính mình hay là với ai đó: - Mình làm gì thế này? Nó là tương lai của đất nước, còn mình, không hôm nay thì ngày mai cũng sẽ thành xác chết, mình đã ở đây một ngày một đêm rồi, chẳng khác gì cái bẫy. Mình sẽ hạ thêm hai, ba mạng nữa, nhưng rồi sẽ ra sao? Có ích gì đâu… Thằng bé này sẽ phải bỏ mạng cùng với mình mất thôi.

Người đàn ông đi về phía ô cửa sổ vỡ toang, liếc nhìn ra ngoài, nhìn lại một lần nữa rồi hét lên:

- Này, lũ ngốc kia! Các anh có nghe tôi nói gì không? Tôi còn rất nhiều vũ khí dự phòng, nhưng ở đây có một đứa bé, đang bị bệnh!… Tôi xin đầu hàng! Các anh có nghe tôi nói không. - Người đàn ông bắn lên trời một phát làm cậu bé giật mình mở mắt ra. - Tôi có thể cầm cự được đến tối, khi đó chưa biết sẽ ra sao! Nhưng tôi xin đầu hàng, tôi sẽ bước ra cùng với đứa bé, nó sốt rất cao.

Người đàn ông thở gấp một cách nặng nhọc, lẩm bẩm cầu nguyện rồi chậm chạp bước xuống. Còn Cậu bé, dường như bỗng cảm nhận được một sự thay đổi nào đó, và không hiểu sao, cậu lại muốn nhìn vào mắt người đàn ông có râu quai nón. Cậu ngẩng đầu lên, chăm chú nhìn vào mặt ông. Bộ râu quai nón màu đen, dày, rậm, lốm đốm bạc, làn da sạm nắng, đầy vết nhăn, hốc mắt bám đầy bụi đất và mùi thuốc súng, chỉ có đôi mắt to là như đang cháy lên, thoát ra khỏi đời sống thực tại, phiêu diêu trong một cõi vô hình, giống như ánh mắt cuối cùng của mẹ. Không hiểu sao, cậu có linh cảm sẽ sớm chia tay với ông bác này, mãi mãi, cậu nghiêng về phía ông, ép cổ lên bờ vai mạnh mẽ của ông, và ngay lúc đó cậu nhận ra mùi cơ thể ông, mùi của thần chết và mùi của chiến tranh. Không hiểu có điều gì xui khiến, cậu chạm vào bộ râu quai nón của ông, ghé sát tai ông, thì thầm:

“Bác hãy nói với cha mẹ cháu, cháu đợi họ ở đây!”. Người đàn ông không nói gì cả, thật ra, ông có gật đầu, như đã hiểu điều cậu nói. Ngay tại lối ra, ông nặng nhọc hít một hơi dài, uể oải bước ra đường.

- Đừng bắn, đừng bắn bây giờ. - Người đàn ông thận trọng đặt Cậu bé vào sát chân tường, rồi vội vàng bước sang bên.

- Bỏ vũ khí xuống! Nằm xuống! Úp mặt xuống đất, đồ súc sinh! - Những tiếng hét rộ lên từ bốn phía.

Người đàn ông ném khẩu tiểu liên xuống đất, bật cười ồ ồ, rồi đột ngột lao sang bên cạnh, những tràng súng máy vang lên chát chúa, găm ông dính vào tường như đóng đinh, tả tơi thân xác… Nhưng Cậu bé không nhìn thấy tất cả những điều đó, thậm chí không nghe thấy gì cả, cậu đổ vật xuống đất…

Như trong một màn sương mờ, Cậu bé chỉ nhớ mang máng người ta bế cậu trên tay, chở cậu trên chiếc xe rất bẩn và xóc, rồi chuyển sang chiếc khác mềm và êm hơn. Và cậu đã ngủ ở nơi nào đó khá yên tĩnh. Cậu bị đánh thức dậy bởi tiếng rít của đạn pháo, tất cả mọi vật xung quanh như rung lên, bay loạn xạ, cậu cảm thấy nghẹt thở, rất khó chịu.

- Dậy đi, dậy đi cháu! - Một giọng ngực, dịu dàng bằng tiếng Nga, bàn tay xoa xoa lên đầu cậu. - Nào, đến giờ rồi, dậy đi thôi.

Một thế giới mới, tĩnh lặng. Trước mắt cậu là một khuôn mặt phúc hậu, hồng hào, xinh đẹp; đôi mắt màu xanh da trời lấp lánh, dịu dàng, chân chất; làn da ở cổ cũng như toàn thân đều một màu trắng mịn, và mọi thứ xung quanh cũng một màu trắng, chỉ có chùm hoa đồng nội tỏa hương thơm ngát là màu sắc rực rỡ, và sự tiện nghi, ấm cúng, tình yêu tràn ngập mang lại cho căn phòng nhỏ một bầu sinh khí.

Tình yêu[13]! Đó là tên của người phụ nữ trẻ xinh đẹp, và có thể thấy rõ là mọi người rất yêu quý cô, tất cả các sĩ quan đều tặng hoa cho cô, nhưng Cậu bé nhận thấy, cô chỉ vui vẻ nhận hoa từ một người đàn ông nào đó còn trẻ cũng có khuôn mặt hồng hào, rồi sau đó, lúc chỉ có một mình, cô kín đáo hít hít mùi hương của bó hoa.

- Này Liuba, Liubov Nikolaievna, chúng ta đi xem phim chứ? - Chiều nào cô cũng nhận được những lời mời mọc của đám phụ nữ, còn đàn ông thì mời cô đi nhà hàng, nhưng cô chỉ mỉm cười từ chối tất cả. Giờ đây, buổi chiều cô có thêm một công việc yêu thích nữa, cô mua cho Cậu bé chiếc xe đạp nhỏ, và tất cả thời gian rảnh rỗi cô tập xe cho cậu, cả quân y viện chỉ có một đứa bé nên mọi sự quan tâm đều dành cho cậu.

- Giống đấy chứ, thậm chí còn rất giống nữa. - Đám phụ nữ trêu chọc.

- Hay là từ anh chàng nào? - Các sĩ quan nửa đùa nửa thật.

Còn Liubov Nikolaievna thì cảm thấy hạnh phúc, và cô không thể che giấu niềm vui sướng của mình, vuốt ve mái tóc xoăn vàng óng của Cậu bé, thì thầm với nó hay là với chính bản thân mình:

- Đấy, không mong, không cầu, mà có con trai… cô sẽ nhận cháu làm con nuôi, chẳng phải vậy sao?! - Cô hoảng sợ nhìn quanh, đưa tay lên miệng, rồi lại liên tục nhìn vào đồng hồ, cứ đến đêm là tâm trạng của cô lại không được thoải mái, họ phải về nhà.

Nhà của cô là một căn phòng nhỏ dành cho nữ y tá trưởng kiêm quản lý Liubov Nikolaievna, nơi bây giờ cô sống cùng với Cậu bé. Trước khi đi ngủ, hai cô cháu cùng uống trà đường, ăn trái cây, rồi nhất thiết phải xem chương trình thiếu nhi “Chúc bé ngủ ngon”. Sau đó cô tắm cho cậu, đặt cậu lên giường, đọc cho cậu nghe một truyện trẻ em gì đó bằng giọng mỗi lúc một yếu dần, và thường nhìn lên đồng hồ, nói: “Nào, ngủ đi, ngủ đi cháu! Chúc cháu ngủ ngon!”. Hầu như đêm nào cô cũng nghe thấy tiếng bước chân nặng nề ngoài hành lang, chẳng cần gõ, chỉ nghe tiếng cánh cửa giật giật là cô mở cửa. Cậu nằm xoay lưng lại, cố ngủ, căn phòng tràn ngập mùi đàn ông lạ hoắc, khó chịu, cùng giọng nói, dù nhỏ nhưng đầy quyền uy và thô lỗ.

- Chờ đã, nó chưa ngủ. - Lần nào cậu cũng nghe giọng nói buồn bã của cô Liubov Nikolaievna. Họ còn rót thứ gì đó vài ba lần, tiếng sột soạt của giấy thiếc. - Xin anh đừng hút thuốc, có trẻ con!

- Vậy thì nhanh lên.

Sau mệnh lệnh đó, chiếc đi văng được kéo xê ra, đèn tắt, khi đó thì cậu cũng thiếp đi.

Đôi khi cậu thức giấc vào lúc nửa đêm vì tiếng nước chảy, đó là cô Liubov Nikolaievna tắm, rất lâu. Sau đó cô nằm lên đi văng, trằn trọc mãi, thở khò khè, thường thì ngay từ đầu cô đã bật khóc, sau đó vội sang nằm với cậu, điều cậu rất muốn. Nghĩ là cậu đã ngủ, cô vừa thút thít vừa ôm hôn cậu, thậm chí còn lầm rầm điều gì đó nữa.

Sáng ra, chiếc đi văng đã được dọn dẹp ngay ngắn, cứ như là không có chuyện gì xảy ra trong đêm. Cô Luiba đánh thức cậu dậy ăn sáng, vẻ mặt lúc nào cũng dịu dàng như trước ngày lễ. Có cảm giác, mọi việc sẽ mãi như thế, thậm chí còn tốt hơn, và ban đêm sẽ không có ai đến nữa, cô Liuba sẽ không phải thường xuyên nhìn vào đồng hồ, và cô sẽ trẻ đẹp hơn, hạnh phúc hơn. Nhưng đột nhiên, mọi chuyện bỗng sụp đổ trong tích tắc.

Một buổi sáng, Liuba chạy đến nơi làm việc, nước mắt giàn giụa, úp mặt xuống giường, khóc lóc thảm thiết. Đám đàn bà xúm lại.

- Bình tĩnh đi, Luiba. Hắn là đồ chó, đồ chó.

Lát sau, một sĩ quan lớn tuổi, có ria mép xuất hiện, theo sau ông là một phụ nữ còn trẻ, cao ráo, cân đối, trang phục như diễn viên.

- Hừm! - Viên sĩ quan che miệng ho khan, vân vê rất lâu bộ ria mép. - Liubov Nikolaievna, xin lỗi, nhưng công việc phải vậy. Mệnh lệnh là mệnh lệnh. Đây là y tá trưởng kiêm quản lý mới của chúng ta.

- Đó không phải là y tá trưởng kiêm quản lý mới. - Đột nhiên Liubov Nikolaievna bật dậy. - Đó là con điếm mới, cũng giống như tôi thôi!

Người phụ nữ trẻ thô lỗ hậm hực, chút nữa thì lao vào cuộc ẩu đả nếu không được can ra kịp thời. Mọi người tản ra. Một sĩ quan khác xuất hiện, trẻ hơn, nhưng Cậu bé hiểu ngay, cũng là người chỉ huy.

- Tôi đã phục vụ mười năm, mười năm qua tôi đã đi khắp các đơn vị trên cả nước và ra nước ngoài nữa. - Liubov Nikolaievna lạnh lùng nói. - Chẳng lẽ tôi không xứng đáng được cấp căn hộ một phòng ở đâu đó, thậm chí ở tận Kamtsaka?

Viên sĩ quan cũng nói cái gì đó, cuối cùng vung tay lên rồi bỏ đi. Thêm một ngày nữa Liubov Nikolaievna chưa chịu “đầu hàng”, nhưng rồi chính con người đó xuất hiện. Dù chưa một lần thấy mặt, nhưng Cậu bé nhận ngay ra người đó qua tiếng bước chân ngoài hành lang. Như có linh cảm, Liubov Nikolaievna cố gượng dậy, cau mặt lại.

- Liuba, Liubushka. - Viên sĩ quan lên tiếng bằng một giọng ngọt ngào. Đó là một người cục mịch, rắn chắc, đã có tuổi, lông mày rậm, da ngăm ngăm.

- Đừng làm thế trước mặt thằng bé. - Cô Liuba cố né những cử chỉ thân mật của người đàn ông. - Ra ngoài hành lang đi.

Thoạt đầu chỉ nghe giọng đàn ông “bu-bu” và giọng đàn bà nhỏ nhẹ, sau đó cả hai giọng đều to lên, mọi người đều nghe rõ.

- Sao cô cứ bám vào tôi như đỉa đói thế, ghen à? Cô là gì với tôi, vợ à?

- Vấn đề chính là vì tôi không phải là vợ. Nhưng anh đã giọt vắn giọt dài thề thốt sẽ chăm lo cho tôi suốt đời. Bây giờ, chắc là đã “chăm lo đủ rồi” phải không? Mười năm qua, anh đã tha tôi theo như một con điếm, còn bây giờ tôi đã già, anh đã có người khác. Để thoát khỏi tôi, anh đẩy tôi đến vùng chiến sự Chechnya. Tôi mừng vì sẽ không phải nhìn thấy tất cả các anh nữa, nhưng bao năm qua anh đã hứa cấp cho tôi một căn hộ?

- Việc đó ngoài khả năng của tôi!

- Ngoài khả năng của anh à? - Cô Luiba cắt ngang. - Vậy mà tôi biết, mỗi đứa con của anh đều có một căn hộ, lại còn hai căn dự phòng ở Moskva nữa.

- Thôi, thôi, cô không được xía vào chuyện riêng gia đình tôi.

- Tôi đã ba mươi rồi, tôi còn mẹ già…

- Trước đây sao không thấy cô nhắc đến mẹ già… Tóm lại, cô vẫn là quân nhân, chúng ta đang ở vùng chiến sự, trong tình trạng chiến tranh. Hoặc là cô chấp hành mệnh lệnh, hoặc là…

- Aleksandr Viatseslavovich, anh Sasha[14], em muốn có chồng…

- Xin mời, chỉ có điều tuần trăng mật ở điểm nóng

Chechnya, sau đó lấy chồng, rồi sẽ nhận được căn hộ.

- Sasha!

- Thôi đi đi! Để tôi yên!… Biết đâu, cô đã kiếm được chỗ nào rồi, giờ lại “cắm sừng” cho tôi cũng nên.

- Em đã già rồi, anh đã chán em rồi chứ gì! Thừa nhận đi!

- Cô im đi! Tôi ra lệnh cho cô im đi!

- Aleksandr Viatseslavovich, xin anh, hãy vì hương hồn của cha.

- Đừng có đụng đến ông ấy! Im đi! Cô đã phung phí hết ba căn hộ, đi khắp các khu an dưỡng.

- Em có con nhỏ, xin anh hãy thương.

- Cái gì? Thằng bé kia!… Liên quan gì đến cô?… Tập trung lúc hai giờ, tàu đến lúc mười giờ… Còn thằng bé, Nhà nước sẽ xem xét.

Chỉ trong vòng một ngày, người phụ nữ ấy đã biến đổi một cách ghê gớm, nhất là đôi mắt, từ màu xanh da trời sinh động trở nên trắng bệch ra, hốc hác, vô hồn.

- Nếu cô gặp cha mẹ cháu, xin cô nói với họ, cháu sẽ đợi. - Đột nhiên Cậu bé thốt lên.

- Làm sao cháu biết cô sẽ đi Chechnya?

Cậu bé không nói gì. Người phụ nữ ôm hôn cậu, đôi môi của cô đã trở nên khô khốc.

- Nói cho cô biết tên họ của cháu, sau này cô sẽ tìm cháu ở đâu?

- Cháu sẽ tìm được cô.

- Cháu à?

Người phụ nữ lùi lại, cặp mắt mở to, nhưng ánh mắt như phiêu diêu đâu đó, rất xa.

- Liubov Nikolaievna, bàn giao. - Một nữ y tá xuất hiện trước cửa.

- Vâng, vâng, tôi đến ngay đây. - Người phụ nữ đứng lên, đi ra cửa, rồi ngoái đầu lại: - Cô sẽ quay lại chia tay với cháu.

Cậu bé không gặp lại người phụ nữ ấy nữa. Hai phút sau, một sĩ quan nào đó xuất hiện, thậm chí cũng không cho cậu kịp lấy chiếc xe đạp, nắm tay cậu, dắt qua suốt sân tập đến tòa nhà khác, và ở đấy cậu được “Nhà nước quan tâm xem xét”.

Đêm đó, không ai cho cậu ăn, cậu ngủ trên tấm phản, đắp chiếc áo ca-pốt. Sáng hôm sau, vẫn người sĩ quan đó đưa cậu đến một nơi mà ở đó tất cả đều mặc đồng phục giống như cha cậu - công an. Suốt cả ngày, họ cũng không cho cậu ăn, nhưng ai cũng hỏi cậu tên gì, con ai, từ đâu tới và đủ thứ khác nữa. Sau đó, họ còn chụp ảnh cậu nhiều lần, thậm chí còn bôi đen các ngón tay cậu, còn cậu thì cứ khóc thảm thiết, thở hào hển và xin uống nước. Mãi đến chiều tối cậu mới được ăn, rồi được đưa lên tàu hỏa với một bà cô mập mạp và cô ta vừa lên tàu đã ngáy khò khò trước cả cậu. Sau một ngày, cậu đến một nơi toàn trẻ em gầy gò mà mới thoạt nhìn thấy rất lạ. Đây là “Nhà Thiếu nhi”, nhưng không hiểu tại sao bọn trẻ lại gọi là “trại”.

Ngay lập tức, Cậu bé bị húi trọc, thay bộ quần áo bằng vải thô màu xám, và cậu liền trở nên giống như những đứa trẻ khác - gầy gò, gượng gạo, trông như con nòng nọc, chỉ có đôi mắt, đôi mắt biết suy nghĩ màu xanh da trời trông lại càng to hơn, buồn hơn và bí hiểm hơn.

Ngày đầu tiên ở đây cũng được bắt đầu bằng việc kê khai lý lịch. Tưởng Cậu bé không biết tiếng, hay là không muốn khai báo, người ta tìm được một cô bé trạc mười tuổi, cao ngồng, tóc hung, ở đây gọi là Zoia, để làm phiên dịch. Nhờ Zoia mà cậu có tên là Cậu bé và thế là xong, không có điều kiện và mọi thứ khác để thẩm tra các dữ liệu nữa. Cậu được cấp chiếc giường cũ nhất và ọp ẹp nhất, nằm trong góc ẩm ướt. Trong bữa chiều, đám trẻ lớn tuổi vơ hết bánh mì, còn cậu, trước khi đi ngủ bị chúng bắt phải lau chùi nhà xí.

Toàn những việc Cậu bé không thể và không muốn làm, cậu chỉ muốn ngủ. Đêm đầu tiên cậu bị đánh một trận ra trò, cậu khóc lóc, kêu gào, càng bị đánh đau hơn. Giữa chừng, đột nhiên lũ trẻ bỏ chạy mất dạng trong hành lang tối mờ mờ, trước mặt cậu xuất hiện cô bảo mẫu gầy nhom đeo kính cận.

- Đứa nào la hét ầm ĩ ở đây?

Cô túm tai Cậu bé vặn rất mạnh, rồi nhấc cậu lên ném vào trong góc:

- Đứng ở đấy đến sáng! Không được ăn! Đồ quỷ sứ! Cô đi về phòng mình, tắt đèn.

Cậu bé đứng thút thít rất lâu, mệt bã người, rất muốn ngủ, vừa lúc ấy có một đứa bé trạc tuổi cậu tiến lại gần:

- Mình là Dima. Chúng ta kết bạn đi. - Dima vuốt lên tay Cậu bé. - Ở đây không được khóc, nhất là vào ca trực của cô Otskastaia. Nhưng cậu phải đứng yên đấy, cô ấy sắp ra rồi, nếu thấy cậu vẫn đứng, cô ấy sẽ cho cậu ngủ.

Có thể cô Otskastaia sẽ ra ngay, nhưng Cậu bé nằm co quắp trên sàn nhà đã thiếp đi. Nỗi tức giận của cô giáo lên tới đỉnh điểm, trong cơn mơ ngủ Cậu bé còn bị ném vào tường hai lần nữa, nên không chỉ có hai tai mà toàn thân cậu đau ê ẩm. Cậu tru lên, rất khẽ, buồn bã gọi cha mẹ, nhưng cha mẹ cậu không đến, chỉ có Dima đến.

- Thôi đi ngủ đi, cô ấy không ra nữa đâu. Sáng mai, cô ấy sẽ chẳng còn nhớ đến cậu, cô còn vội chạy về nhà.

Hai ngày tiếp theo đến phiên trực của các cô bảo mẫu khác, rất hiền và chu đáo, không phạt ai cả. Nhờ vậy mà Cậu bé như được hồi sinh chút ít, thậm chí còn chơi trò chơi điện tử nữa, thật thú vị! Có thể cậu sẽ quên đi mọi nỗi đau! Nhưng cuộc sống yên ấm và buồn tẻ ấy không kéo dài được bao lâu. Trên tivi người ta chiếu những trò chơi khác - trò chơi bạo lực - những kẻ khủng bố Chechnya đột nhập vào một bệnh viện nào đó để bắt con tin.

Đến nước này thì lũ trẻ chẳng quan tâm đến máy tính nữa, bắt chước các nhà chính trị, chúng nghĩ ra trò chơi của mình, và dĩ nhiên là tất cả lũ trẻ người Kavkaz sống trong Nhà Thiếu nhi đều biến thành kẻ “khủng bố”, còn những đứa trẻ khác trở thành “lực lượng đặc nhiệm Nga”. Dễ hiểu là Cậu bé bị xếp vào bè lũ số ít “khủng bố”, và để trò chơi thêm phần hấp dẫn, chúng lấy bút dạ đen vẽ râu quai nón, thậm chí cả kính nữa lên mặt Cậu bé. Bất chấp kết quả vụ việc trên tivi diễn ra như thế nào, còn ở đây, như đã được ấn định trước là bọn “khủng bố” sẽ bị bắt, bị đánh rất đau, đau hơn cả đêm đầu tiên nữa, với đủ thứ vật dụng mà bọn trẻ vớ được. Thêm vào đó, đêm ấy lại đúng ca trực của cô Otskastaia, cô thích thú kêu lên: “Ít ra thì thế hệ trẻ ở đây cũng đang trưởng thành!”.

Ngày hôm sau, tất cả trẻ em ở Nhà Thiếu nhi được vào thành phố xem xiếc. Bọn trẻ được đưa ra ngoài, xếp thành hai hàng đứng chờ xe buýt, và theo quy định bé trai xen kẽ với bé gái. Kể từ hôm mới đến, cô bé Zoia mới chỉ nhìn thấy Cậu bé có một lần, cô bé bước lại gần, kéo cậu sang bên và nói bằng tiếng Chechnya:

- Ai đánh cậu thế? Có chuyện gì vậy?

Đúng lúc ấy, thằng bé lớn tuổi nhất trong đám thiếu niên tên là Vitan bước lại đá một cú vào người Cậu bé, ở đây bọn trẻ vẫn gọi trò đó là “đòn nốc ao”.

- A-a-a! - Zoia rít lên, và như một con mèo rừng, cô bé cào vào mặt kẻ xúc phạm.

Hai đứa trẻ túm vào nhau, trượt trên mặt đường nhựa và cả ba cô bảo mẫu phải khó khăn lắm mới lôi được Zoia ra. Vitan không được đi xem xiếc nữa vì mặt nó nhoe nhoét máu, và ngay trong buổi chiều hôm ấy, không biết bằng cách nào, Zoia cùng với hai bạn gái lớn tuổi khác xuất hiện trong khu vực của các bé trai.

- Đứa nào còn dám đụng đến Cậu bé, em trai tao… - Zoia hé cho chúng thấy một vật bằng kim loại sáng loáng trong tay.

Kể từ hôm đó, Cậu bé không chỉ không bị đánh mà còn được quan tâm hơn, nhưng cuộc sống không phải vì thế mà trở nên tốt đẹp. Không ít lần cậu tìm chỗ vắng, lặng lẽ thút thít khóc, nước mắt đầm đìa, vẻ mặt hốc hác, còn trong ánh mắt là nỗi buồn cùng nỗi sợ hãi trước cuộc sống.

- Cậu đừng khóc, đừng khóc nữa. - Đôi lần Dima an ủi. - Mọi việc sẽ thay đổi nhanh thôi. Cậu thấy không, chúng mình đã được đo áo và quần soóc mới rồi. Tức là sẽ có người mua. Người ta sẽ mua chúng ta. Có thể chúng ta sẽ được đưa đến các nước giàu, thế giới ở đấy khác lắm. Năm ngoái, người ta đã mua bạn Andrei của tớ, cậu ấy gửi ảnh về, được đi học, sướng hơn cả trong phim nữa.

- Thế cái “thế giới khác” ấy ở đâu?

- Đến tối mình sẽ cho cậu xem.

Không có gì là ngạc nhiên khi sống trong cái trường này Cậu bé chỉ mong đêm xuống. Đó là khoảng thời gian cậu có thể quên đi cơn đói triền miên, sự lãnh đạm của con người, thậm chí cả nỗi thù hận, để mơ những giấc mơ ấm áp, đẹp đẽ, mà sau khi tỉnh dậy, tâm trạng u ám lại càng trở nên nặng nề.

Đêm đó, Cậu bé cố chong mắt lên vì rất muốn nhìn thấy cái “thế giới khác”. Tuy nhiên, dù cậu có cố đến đâu thì màn đêm vẫn chiếm ưu thế, và chắc là cậu đã ngủ quên nếu như Dima không gọi cậu:

- Suỵt! Im lặng! Cô Otskastaia chỉ mới chợp mắt… Đi theo tớ.

Như đang bị theo dõi, hai đứa lom khom băng qua bóng đêm, giữa đám trẻ nằm lộn xộn, thở khò khè, mê sảng, rên rỉ, đi qua hành lang ẩm ướt, có phòng vệ sinh, đối diện là phòng trực nơi cô Otskastaia đang ngủ, ở đây rất tối, đến nỗi Cậu bé suýt la lên “Dima!” vì hoảng sợ. Dima là một người bạn thật sự, quay lại nắm tay cậu dẫn theo mình. Dima thuộc lòng khu vực này nên dẫu trời có tối đến đâu cũng không bị lạc.

Nói chung, Dima là một chú bé kỳ lạ, cậu nổi bật lên trong số các bạn cùng trang lứa, học giỏi, cái gì cũng biết, nhất là máy tính, thậm chí ngay cả trong bóng tối cậu cũng tìm ra căn phòng cần tìm. Ánh sáng chói lòa bật lên làm chảy cả nước mắt.

- Đây là phòng học lịch sử và địa lý của các lớp lớn, nhưng tớ hay đến đây. - Dima thì thầm giải thích. - Cậu nhìn này, đây là bản đồ thế giới… Kia là châu Âu, châu Mỹ, còn đây là Canada. Khúc dưới gầy nhom này là nước Úc. Đây chính là thế giới mới, nơi người ta đang sống… Còn bạn Andrei của mình thì ở đây, hình chiếc giày ấy, là nước Ý, không phải là đất nước tốt nhất, nhưng như thiên đường vậy. - Gần như ngộp thở vì hào hứng, Dima tiếp tục: - Cậu hãy làm như mọi người, có thể sẽ gặp may, chúng ta sẽ được đưa đến thế giới thần tiên, chúng ta sẽ có cha mẹ mới.

- “Mới” là thế nào? - Cậu bé tức giận lấy hết sức kêu lên.

- Thì hiện giờ chúng ta không còn cha mẹ, có thể…

- “Không còn” là thế nào? - Cậu bé vặn lại. - Mình có cha, có mẹ, họ hứa sẽ quay lại, có thể họ đã quay lại rồi, đang chờ mình.

- Chờ ở đâu? Cậu ngốc lắm. - Dima bực bội nói to. - Mình với cậu là trẻ mồ côi, cậu hiểu chưa, mồ côi cả cha lẫn mẹ, chúng ta không còn ai cả.

- Còn! Còn! Còn! - Cậu hét lên, nức nở khóc.

- Im đi, đừng hét lên nữa! Cứ như con nít ấy. - Dima thúc vào người cậu. - Cậu hãy nghe đây… Cậu thấy không, đất nước chúng ta lớn lắm, rất lớn, màu đỏ ấy…

- Tại sao lại đỏ? - Cậu bé vừa sụt sịt, vừa hỏi lại.

- Đỏ à? Tớ không biết. Nhưng cậu hãy nghe đây, chúng ta đang ở chỗ này, thành phố Volgagrad, còn mình sống ở thành phố Krasnodar, mình có cha mẹ rất hiền, rất đẹp. Họ bị chết trong vụ tai nạn xe hơi. Ở Krasnodar mình còn bà nội, nhưng bà ốm nặng nên mình bị đưa đến đây, vào Nhà Thiếu nhi tốt nhất, trại của chúng mình đó. Còn cậu, cậu đến từ thành phố Grozny.

- Từ đâu?! - Cậu bé chồm lại sát tờ bản đồ, thậm chí đưa tay vuốt vuốt cái điểm Dima vừa chỉ. - Gần quá… Tại sao chúng ta phải đi xa thế để đến thế giới khác, nếu nhà của tớ ở ngay đây!

Cặp mắt đẫm nước của Cậu bé mở to, lấp lánh, có cảm giác như cậu đang mỉm cười và ngộp thở vì hạnh phúc, cậu nắm tay Dima, nói:

- Cậu biết không, chỗ tớ đẹp lắm! Ở đó có “Thế giới trẻ em” rất kỳ lạ, cái gì cũng có, cả cha, cả mẹ tớ nữa. Họ sẽ là cha mẹ cậu, cậu sẽ là anh tớ, anh ruột ấy!

Cậu bé nở nụ cười rất tươi, cậu rất muốn ôm Dima vào lòng, nhưng rồi đột nhiên xịu mặt, né ra.

- Cậu ngốc lắm, chẳng hiểu gì cả, chẳng biết gì về cuộc sống mà cứ tin vào truyện cổ tích của mình… Ở đấy đang có chiến tranh, ở đấy người ta đang bắn giết lẫn nhau, cha mẹ cậu cũng bị giết chết rồi, còn cái “Thế giới trẻ em” mà cậu vẫn lải nhải ấy, chỉ là truyện cổ tích!

- Không phải truyện cổ tích, không phải! - Cậu bé nhăn mặt, hít một hơi dài định nói gì đó nữa, nhưng Dima vội xua tay, và cả hai đều nghe thấy tiếng động ngoài hành lang, Cậu bé hoảng sợ nghĩ ngay đến những con chuột cống.

Tiếng cánh cửa mở ra nghe chói tai, và ngay lập tức trên ngưỡng cửa hiện ra cô giáo Otskastaia, cánh mũi phập phồng như đang đánh hơi.

- Cái gì thế này? - Tiếng hét của cô vang khắp tòa nhà, các tấm kính như rung lên.

Dima đứng gần cô hơn, cậu định giải thích gì đó, nhưng chỉ một cú đánh bất ngờ, cậu là người đầu tiên bay xuống gầm bàn, rên rỉ. Còn Cậu bé, không chỉ một lần bị đánh, vội đưa hai tay ôm lấy cái đầu đáng thương của mình, ngồi thụp xuống nghiêng người tránh, nhưng giả vờ như bị đánh rồi lăn vào gầm bàn tìm nơi trú ẩn.

Dima rên khe khẽ, từ vết rách trên trán máu tuôn ra đầm đìa, có thể chính nhờ vậy mà cả hai không bị bắt phải đứng trong góc.

Từ dưới gầm bàn, Cậu bé còn cố nhìn lên tờ bản đồ, buồn rầu tìm kiếm cái chấm được gọi là Grozny và truyện cổ tích “Thế giới trẻ em”, rồi cậu đau đớn nhìn khuôn mặt đẫm máu của người bạn, người anh, và hiểu ra rằng, tại sao thế giới của chúng lại được tô màu đỏ.

Sáng hôm sau, không phải là một bữa sáng bình thường mà là một bữa tiệc, và một người đàn bà nào đó, cao ráo, xinh đẹp, mùi nước hoa nồng nặc, đi đi lại lại khắp nhà ăn.

- Cái gì thế này?! Tôi hỏi, cái gì thế này? - Bà dừng lại bên cạnh Dima, hách dịch la hét rất lâu, nhưng không rõ là la hét lũ trẻ hay các cô bảo mẫu.

- Bà chủ đang tức giận. - Lũ trẻ thì thầm, và khi đã rõ là với hình dạng như vậy Dima sẽ không được xem xét thì Cậu bé hiểu ngay người đàn bà đó chính là bà giám đốc - Bà chủ.

Sau bữa sáng, dưới sự kiểm tra kỹ lưỡng của tất cả các cô bảo mẫu, lũ trẻ được thay quần áo mới đẹp đẽ, chỉ có Dima là ngồi trong góc gào khóc thảm thiết. Cậu bé định an ủi bạn, nhưng Dima đẩy nó ra, càng khóc to hơn và thảm thiết hơn.

Khi lũ trẻ bắt đầu xếp hàng, thì Dima với khuôn mặt đỏ bừng, biến dạng chạy lại chỗ Cậu bé, giật mạnh tay nó, hối hả lắp bắp thì thầm:

- Cậu hãy cố gắng lên, cười lên, cười lên ở đó… Cậu sẽ không quên mình chứ? Lúc nào đó, cậu sẽ mang mình theo vào thế giới khác nhé.

Bọn trẻ xếp hàng vào hội trường, các bé gái đã đến trước. Hàng đầu tiên là Bà chủ và một số người lạ mặt, ăn mặc không giống với các nhân viên ở Nhà Thiếu nhi.

Hóa ra là để tổ chức ngày lễ, người ta đã chuẩn bị từ trước. Lũ trẻ lên sân khấu đọc thơ, ca hát, nhảy múa. Cậu bé là lính mới nên không có tiết mục tham gia, chỉ đến lúc sắp kết thúc, đến tiết mục múa vòng tròn cậu mới được đưa lên sân khấu. Sau đó, lũ trẻ lại được xếp thành hàng và các vị khách đi xem từng đứa một, ngắm nghía từ mọi phía và luôn miệng trao đổi với nhau bằng một thứ tiếng khó hiểu nào đó.

Cậu bé thực hiện theo đúng chỉ dẫn của Dima, liên tục cười, nhưng khi những người kia dừng lại khá lâu bên cạnh cậu, thì nụ cười vụt tắt. Cậu kinh hãi nhìn người đàn bà đeo kính, gầy như que củi, khuôn mặt dài ngoằng và người đàn ông mập ú, hai má đỏ au sẽ trở thành cha mẹ của cậu trong cái “thế giới khác”. Nghĩ đến điều đó, cậu cảm thấy đau khổ và khó chịu đến mức khóc rống lên, nhưng cũng chẳng giải quyết được gì, việc lựa chọn đã xong, chỉ có cậu và hai bé gái khác là “gặp may”.

Sau đó là một bữa trưa chưa từng có, đến nỗi tất cả bọn trẻ và cả Dima phải liếc nhìn về phía cậu một cách lạnh lùng.

Sau bữa trưa là giờ nghỉ, nhưng Cậu bé được đưa đến một căn phòng rộng, đẹp đẽ. Bà chủ ngồi chễm chệ trên chiếc ghế bành to và những người từ thế giới khác lại xúm xít quanh cậu. Một trong số những người đó, hình như là bác sĩ, suốt thời gian đó lúc nào cũng mỉm cười nhã nhặn, trao đổi với họ điều gì đó và nhẹ nhàng cởi hết quần áo của cậu ra.

- Người ta nói, nó đã được cắt bao quy đầu! - Đột nhiên một thanh niên nào đó mà Cậu bé không để ý bỗng nói to bằng tiếng Nga.

- Lạy Chúa tôi! - Bà chủ thốt lên, thậm chí nhổm dậy.

- Không sao, không sao, họ lại càng thích. - Với một thái độ khác hẳn, người thanh niên nói.

Trong lúc đó, bác sĩ kiểm tra miệng, tai, mắt, thậm chí cả mông Cậu bé, rồi đặt cái dụng cụ gì đó lạnh ngắt lên bụng và lưng cậu.

- Họ hài lòng, họ rất hài lòng! - Người thanh niên phấn khích xoa tay.

- Không hiểu sao họ lại kiểm tra kỹ thế. - Bà chủ lạnh lùng nói.

- Nuôi dưỡng, cần phải nuôi dưỡng tốt hơn. - Người thanh niên nói. - Tất cả đều ốm yếu, cứ như ho lao vậy.

- Lấy cái gì mà nuôi?! Chính phủ cấp cái gì, chúng tôi nuôi bằng cái đó, mà cấp như thế nào, anh biết rồi đấy.

- Phải, cuộc sống cũng chẳng dễ dàng, nhưng đây là làm ăn mà.

- Làm ăn cái gì! - Bà chủ bật lên. - Trước kia, mỗi lần lấy năm, thậm chí mười đứa.

- Nhưng thằng bé này, rõ ràng là lính mới, thậm chí da còn chưa đổi màu.

- Phải, mới đấy.

- Khẽ thôi! Chúng ta gặp may rồi. Họ bảo, thằng bé này “thuần giống”. Ngay cả tật nói ngọng cũng là do dòng giống. Những người Mỹ này là triệu phú, họ rất biết kinh doanh, lại rất hào phóng.

Trong thời gian đó, giữa những người của “thế giới khác” - họ có ba người, bắt đầu diễn ra cuộc trao đổi rất sôi nổi, thậm chí họ còn cười nữa, người đàn bà xương xẩu, có khuôn mặt dài ngoằng nói nhiều nhất. Chính bà đã ngồi xổm xuống, mỉm cười dịu dàng, vụng về mặc quần áo lại cho Cậu bé, làm như cậu không biết mặc, còn người đàn ông mập ú, mặt đỏ luôn nghe theo bà ta, mỉm cười nhã nhặn, rồi nhìn vào mặt cậu nói cái gì đó, cuối cùng thì cả hai đều lạnh lùng nhưng cũng dịu dàng hôn lên má cậu.

Sau đó, hoàn toàn bất ngờ, đích thân Bà chủ cầm tay Cậu bé dắt ra khỏi những bức tường cao của trại, đến tận chiếc xe con rất đẹp, chở cậu đi đâu đó, đến một cửa hàng rực rỡ sắc màu - chính là “Thế giới trẻ em”, rồi những người kia mua cho cậu quần áo mới, dẫn đến cửa hàng đồ chơi, dù cậu không đòi hỏi gì cả, nhưng họ vẫn mua rất nhiều đồ chơi, thậm chí cậu cũng không nhớ hết.

Sau đó, họ đưa cậu đến một tòa nhà lớn nào đó, ở đây, tất cả mọi người đều phải nghiêng mình trước họ. Hai cánh cửa mở ra, có một cái buồng như phi thuyền đưa họ lao vút lên, trên đó là các căn phòng, đồ đạc sang trọng như trong phim. Tại đây, không phải những người từ “thế giới khác”, mà chính là những người hầu, đông vô kể, lại cởi quần áo cậu ra, đưa cậu vào phòng tắm rất rộng, kỳ cọ cậu rất lâu trong đủ loại nước tắm đầy bọt, có mùi hương dễ chịu. Tắm xong, vì quần áo mới mua nhiều đến mức họ không biết chọn cái nào để mặc cho cậu trước.

Rồi họ lại vào trong căn buồng phi thuyền, chỉ có điều bây giờ nó đáp xuống rất nhẹ nhàng. Bà chủ và người thanh niên nói bằng đủ thứ tiếng, đang chờ họ. Rồi họ vào một gian phòng rộng, bàn ghế, đồ ăn, rất nhiều đồ ngọt. Cậu rất muốn ăn, rất muốn, đói con mắt, nhưng cậu không thể cho thứ gì vào miệng được, có cái gì đó như bị nứt vỡ từ bên trong. Ngồi bên cậu là những người từ “thế giới khác”, bà cô già, ông bác và nhiều người nữa đều vuốt ve cậu, hôn hít cậu đến mức cậu cảm thấy mệt nhoài vì những cử chỉ âu yếm bất ngờ ấy, rồi cậu thiếp đi trong vòng tay ôm ấp của họ và rơi vào một thế giới hiện thực kỳ lạ khác. Cậu đang ở trong “Thế giới trẻ em” của quê hương mình, cái thế giới này hoàn toàn không phải như trong truyện cổ tích rực rỡ sắc màu, mà tất cả đều bị phá hủy, đổ vỡ, bẩn thỉu, u ám, nghe cả tiếng bom rơi đạn réo. Nhưng từ phía xa, có một thế giới cổ tích sắc màu sặc sỡ hiện ra rất rõ, mỗi lúc một gần hơn, chỉ có điều, những con người trong thế giới ấy hoàn toàn xa lạ, không phải là những người thân quen, dù họ cũng mỉm cuời thân ái… Khi mở mắt ra, cậu thấy mình đang nằm trên tay người đàn ông má đỏ hây hây, đúng là cái má căng mọng, láng bóng. Trong cơn mơ ngủ, cậu cố nhìn vào mắt người đàn ông, nhưng cậu không thấy gì cả ngoài đôi mắt kính bằng thủy tinh.

Trong các căn phòng đó, Cậu bé lại được những người hầu thay bộ đồng phục đẹp nhất của Nhà Thiếu nhi, được đặt vào trong vòng tay ấm áp của Bà chủ, rồi lại thiếp đi trong xe, và khi người ta đánh thức cậu dậy thì cậu đã ở trong những bức tường u tối của trại trẻ mồ côi. Bà chủ ôm chặt cậu vào cái hông núc ních của mình, đưa cậu quay về với khu trại của các bé trai, tất cả đã ngủ, giúp cậu lên giường, vuốt vuốt đầu cậu và ra lệnh với cô bảo mẫu hiền nhất:

- Để mắt đến nó đấy.

Cậu bé không còn nhớ gì nữa, cậu rất mệt, cậu chỉ muốn ngủ… Và cậu lại mơ thấy giấc mơ kỳ lạ: Cậu đang ở trong “Thế giới trẻ em” đổ nát và bẩn thỉu của quê hương, còn cách đó không xa là một thế giới cổ tích “khác”. Cậu không biết phải làm gì? Nhưng ở lại thì rất đáng sợ, cậu đã nghe thấy, cảm thấy rất rõ, không phải một mà rất nhiều chuột cống đang bò lại gần cậu, chúng không chỉ hít hít đánh hơi mà còn chạm cả vào người cậu nữa, thậm chí còn bắt đầu gặm chân, gặm tay cậu. Cậu muốn nhảy dựng lên, bỏ chạy vào cái thế giới “khác”. Cậu lấy hết sức bật dậy, bước một bước, rồi bước nữa, sắp bước vào cái thế giới cổ tích sặc sỡ sắc màu “khác”. Đột nhiên, như để chào mừng cậu, những tràng pháo hoa, những đám lửa bỗng bùng lên ngay dưới chân cậu, giữa hai tay cậu. Cậu nhảy dựng lên, la thất thanh, chạy khắp khu trại, va vào giường tủ, nhưng lửa vẫn cứ cháy, vẫn cứ thiêu đốt cậu. Cuối cùng, ánh sáng bật lên, cậu nằm trong vòng tay cô bảo mẫu, tất cả vẫn đang ngủ say, chỉ có Dima là đang ở bên cậu với cái đầu bị băng. Vừa nhìn thấy hai tay và hai chân của Cậu bé bị bỏng nặng, Dima liền hét lên:

- Bọn súc sinh đê tiện! Chúng nó sẽ phải chết rũ trong cái thế giới màu đỏ này, trong máu và lửa!

Cô bảo mẫu bế Cậu bé đang gào khóc vào phòng mình, đặt cậu lên giường, vội vàng gọi đi đâu đó. Lát sau, một người đàn ông cao lớn mặc áo choàng trắng xuất hiện.

- Sự độc ác của bọn trẻ bây giờ còn khủng khiếp hơn cả người lớn nữa. - Người đàn ông xem qua chân tay Cậu bé, thốt lên. - “Xe đạp đôi” là tiếng lóng khi chúng nhét nhiều que diêm vào giữa các ngón tay và ngón chân rồi châm lửa cùng một lúc… Thông thường trò này chỉ xảy ra trong nhà tù, họa hằn trong trại lính. Nhưng ở đây, giữa những đứa trẻ, từ đâu mà chúng biết được cái trò này?

- Trong trại. - Cô bảo mẫu khẽ nói.

- Thằng bé cần phải được điều trị nội trú, thậm chí phải giải phẫu nữa. Da mỏng rất dễ bị tổn thương.

- Nhưng không được đưa trẻ em ra khỏi đây.

- Hừ, vậy là chỉ có Tòa án mới cho phép bán? - Người đàn ông cười khẩy.

- Đúng vậy. - Cô bảo mẫu khẽ đáp. - Lại đúng hôm nay vừa mới kiểm tra xong.

- Tôi biết rồi.

- Chỉ có mình nó được chọn.

- Hóa ra là vậy, bọn trẻ ghen tức, ganh tị… Sống mãi ở đây, đứa nào cũng muốn đi… Nhưng thằng bé này phải được điều trị đến nơi đến chốn, nếu cần, cô có thể đưa các cháu đến điều trị ở trạm quân y chúng tôi.

- Vâng, vâng, dĩ nhiên rồi… Nhưng tôi cần phải xin phép lãnh đạo. Tôi sợ, không dám gọi điện thoại nữa, không biết chuyện gì sẽ xảy ra?

- Lạy chúa, tạm thời cô đừng gọi. - Bác sĩ đề nghị. - Bây giờ chúng tôi sẽ tạm băng bó vết thương cho nó, sau đó cô hãy gọi cho Bà chủ của mình.

Lát sau người ta mang chiếc cáng di động đến. Cậu bé được quấn trong chăn, đưa ra hành lang, băng qua khu rừng tối om, đến cái cổng, rồi lại rừng, tòa nhà khác, nồng nặc mùi thuốc. Cậu được tiêm, không chỉ một mũi, cậu khóc lóc, và trong khi người ta xử lý lại vết thương, cậu thiếp đi với hai hàng nước mắt trên mi.

Hôm sau, lúc gần trưa, cậu bị đánh thức dậy vì những tiếng động, bác sĩ và Bà chủ đang to tiếng với nhau, tranh cãi gay gắt.

- Thấy chưa, chị đã làm nó thức dậy rồi. Mời chị ra khỏi trạm quân y của chúng tôi, người lạ không được vào đây. - Người đàn ông lên giọng.

Cậu bé nhắm mắt lại vì quá sợ bà giám đốc, cố làm như đã ngủ lại. Một sự im lặng kéo dài, rất lâu sau cậu không dám mở mắt ra cho đến khi có ai đó chạm vào vai cậu.

- Dậy đi. - Khuôn mặt rất hiền của bác sĩ. - Chúng ta đã mời bác sĩ trưởng chuyên về bỏng đến đây. Mà cũng đến giờ ăn trưa rồi.

Lúc xử lý lại vết thương rất đau, sau đó Cậu bé được bón cho ăn như sáu bà lão nằm cùng phòng. Có thể Cậu bé chưa biết, nhưng trong cánh rừng này có hai đơn vị được ngăn cách bởi một hàng rào, một bên là Nhà Thiếu nhi, bên kia là Nhà dưỡng lão. Ở đó Cậu bé cảm thấy rất dễ chịu nếu như không tính đến những cuộc tranh cãi của các bà lão về số phận của chính cậu. Họ khẳng định, tốt nhất là cậu nên sang Hoa Kỳ, số khác lại bác bỏ thẳng thừng. Không biết vụ việc sẽ kết thúc ra sao, nhưng hai ngày sau, tất cả đều có mặt, cả những người “khác” nữa, chỉ có điều bây giờ họ không mỉm cười mà tỏ ra rất lo lắng, nhưng chẳng ai đụng tay vào người cậu.

- Chúng tôi đã có quyết định của Tòa án, thằng bé này là người của họ. - Bà chủ nhấn mạnh, các mạch máu trên cổ nổi lên.

- Tôi biết Tòa án của các vị, “nhân đạo nhất thế giới”!

- Bác sĩ tức giận hét lên. - Bán cả đất nước, bây giờ lại bán cả trẻ con nữa, đúng là sự diệt chủng! Diệt đến tận gốc rễ! Cút đi! Cút ngay ra khỏi trạm quân y của chúng tôi! Cút ngay ra khỏi lãnh thổ của chúng tôi!

- Cút đi! Cút đi! - Các bà già ốm yếu cũng đồng thanh hét lên.

Vài ngày sau, mọi chuyện vẫn bình thường. Cậu bé đã bắt đầu bình phục. Mặc dù cậu vẫn chưa được phép đi lại, nhưng có thể nhún nhảy thoải mái trên giường và bắt đầu cảm thấy buồn chán bên cạnh các bà già, cậu lại muốn quay về trại, ít ra là thế. Nếu như ban ngày cậu có thể chịu đựng được, thì đến chiều tối, các bà già kéo nhau đi đâu hết, một nỗi buồn chán ghê gớm lại ập đến, thêm vào đó, hầu như chiều nào từ hành lang cũng vọng lại những âm thanh gì đó, quen thuộc và buồn đến não lòng như bóp nghẹt lấy con tim. Không chỉ một buổi chiều, cậu cố lắng nghe âm điệu đó và không hiểu tại sao, nó lại gợi cho cậu nhớ đến thành phố quê hương, đến “Thế giới trẻ em” của mình, nhớ đến cha mẹ, cậu ứa nước mắt. Một lần, giai điệu quen thuộc ấy choáng ngợp tâm hồn đến mức cậu không thể chịu đựng hơn được nữa, liền tụt khỏi giường, bò ra khỏi phòng, theo hành lang lát ván, trên tường treo những bức tranh, đến một gian phòng rộng chỉ toàn những người già đang ngồi. Và cậu đã nhìn thấy gì?! Trên cái sân khấu nhỏ, một người đàn bà đã có tuổi với cây vĩ cầm trên tay.

- Bà Uchital! Bà Uchital! - Cậu bé lấy hết sức kêu lên. Đêm ấy, bà Uchital ngồi mãi bên cậu cho đến khi cậu ngủ. Sáng hôm sau, khi tỉnh dậy, cậu đã thấy bà mỉm cười bên cạnh. Cậu sung sướng đến mức như chưa bao giờ được như thế. Hai ngày sau, cậu không chỉ được phép đi lại mà còn được đi dép nữa. Mọi việc tưởng chừng như đang diễn ra rất tốt đẹp thì lại xảy ra một vụ ầm ĩ khác, chỉ có điều Cậu bé không nhìn thấy. Một vụ bài xích đã nổ ra ngay tại lối vào khu Nhà dưỡng lão, với sự can thiệp của nhân viên Tòa án và công an. Tất cả ông già, bà lão phải đứng xếp hàng vào tường để kiểm tra, “những kẻ ngoại lai” không được phép vào phòng mình nữa.

Cũng trong ngày hôm đó, một cuộc “hội chẩn” mở rộng đã diễn ra ngay bên giường Cậu bé với sự tham gia của tất cả nhân viên và cư dân của Nhà dưỡng lão. Mọi ánh mắt đều hướng về cậu.

- Cháu muốn thế nào? - Cuối cùng vị bác sĩ khẽ hỏi. - Quay về chỗ cũ “để an lạc” hay đi đâu nữa?

- Bà Uchital! Bà ơi! - Cậu bé nép vào lòng bà lão. - Cháu muốn về nhà! Về nhà! Về “Thế giới trẻ em”, chỗ bà dạy cháu học ấy.

- Ở đấy đang có chiến tranh, cháu ạ.

- Nhưng cha mẹ cháu đang đợi cháu ở đấy. Nhà cháu, “Thế giới trẻ em” của cháu.

- Nhà của bà cũng ở đấy. - Bà Uchital thì thầm.

- Phải, phải, nhà của chúng ta ở đấy. - Cậu bé buồn bã thốt lên, ôm hôn đôi bàn tay nhăn nheo của bà.

Ngay chiều hôm ấy, bác sĩ mang giày và mặc cho cậu bộ quần áo ấm mới, rồi ngay trong đêm, ông đưa họ ra ga. Họ đi bằng tàu hỏa, sau đó chuyển sang chuyến tàu khác, rồi chuyển sang xe buýt. Hóa ra, chặng đường không gần như vẽ trên bản đồ, dù vậy, sau hai ngày đêm, họ cũng đến được thành phố Grozny vào lúc chiều tối. Thành phố không còn giống như trong truyện cổ tích, không còn thân thuộc như xưa. Mọi thứ đã bị phá hủy, đầy rác và bẩn thỉu, dân chúng thưa thớt, râu ria lởm chởm, dáng vẻ ảm đạm, căng thẳng.

Đang là giữa mùa thu, mưa lắc rắc, còn họ - bà Uchital với chiếc ba lô trên lưng, một bên tay là chiếc hộp đàn vĩ cầm, tay kia dắt Cậu bé - cứ đứng mãi trên cái gọi là nhà ga mà chẳng hiểu gì cả, như thể đang ở trong một thành phố xa lạ, mọi thứ hoàn toàn khác hẳn.

Chỉ có màn đêm đang đến gần là buộc bà Uchital phải bước tiếp. Xung quanh tối đen, trạm kiểm soát, những bóng người cau có, vũ khí lăm lăm trong tay. Còn đường phố, không thể nhận ra nữa, chỉ còn lại chút ký ức mờ nhạt. Nhưng họ vẫn tới được phố Một tháng năm. Ngôi nhà của bà lão đã bị phá hủy hoàn toàn, những ngôi nhà bên cạnh cũng vậy, bên trong các ô cửa sổ vỡ toang chỉ thấy bóng đêm và nỗi khiếp sợ.

- Đến nhà cháu. - Không hiểu sao, Cậu bé lại rầu rĩ thốt lên. - Cha mẹ cháu đang đợi cháu ở đấy.

Chẳng còn sự lựa chọn nào khác. Họ lần ra được đến bờ sông Sunzha thì trời đã tối hẳn. Ở đây, cũng một bức tranh tương tự, “Thế giới trẻ em” từ lâu đã không còn, thậm chí Cậu bé phải nắm tay bà lão kéo đi trong bóng tối.

- Nhà cháu đây. - Họ bước vào cái cổng vòm tối om, ẩm ướt, gió lùa hun hút. - Lối vào đây ạ. - Có cảm giác Cậu bé định hướng bằng mũi vậy.

Lối vào, mặc dù đã bị phá hủy, nhưng vẫn có thể đi lại được, và có thể thấy, vẫn có người qua lại, thậm chí còn mang hơi ấm của căn nhà. Cậu bé nhanh nhẹn chạy lên tầng hai. Trước cánh cửa bằng sắt đóng kín có vắt miếng giẻ ướt và dấu chân mới.

- Cha ơi, mẹ ơi! Con về rồi! Mở cửa ra! - Cậu bé đập vào cánh cửa.

Cửa mở ra.

- Dì Roza? - Cậu bé ngạc nhiên.

- Kjant, dasho Kjant[15]. - Người phụ nữ quỳ xuống, ôm chầm lấy Cậu bé, nức nở khóc.

Chương 3

Người phụ nữ là dì Cậu bé - em họ của mẹ cậu. Tên thật của chị là Markha[16]. Có thể ai đó trong số các ông bà của chị đặt cho chị cái tên đó vì chị xuất thân từ dân đen hay đại loại như thế. Thật ra, cái tên ấy không hợp với chị lắm, hơn nữa dạo đi học, không hiểu tại sao mọi người lại gọi chị là Roza[17], và thế là cho đến giờ, chị có một cái tên kép, chuyện đó vẫn thường gặp ở những người Chechnya. Theo giấy tờ, tên họ của chị là Shaaeva Markha, còn ngoài đời chỉ đơn giản là Roza.

Nếu nói vì chuyện thay đổi tên mà cuộc đời Roza sẽ đơm hoa kết trái thì không phải. Thực ra, cái tên chính thức của chị rất hợp với số phận chị, không chỉ như một đám mây mà là đám mây đen u ám.

Cha Roza, do bị đày khỏi quê hương nên không được học hành đến nơi đến chốn, chỉ làm nghề săn bắn, nói tóm lại là lang thang ở đâu đó trong rừng rậm Sibir. Ông chỉ về nhà vào những tháng mùa đông, uống khá nhiều rượu, và khi Roza mới lên mười thì ông qua đời. Roza là chị cả, sau chị còn hai em trai nữa nên ngay từ nhỏ chị đã phải thường xuyên giúp mẹ trong mọi việc. Học hết trung học cơ sở, Roza đi học một lớp may công nghiệp, sau đó, năm năm liên tục chị làm những công việc chân tay bụi bặm trong nhà máy dệt kim. Khi cậu em út học xong phổ thông trung học thì tuổi Roza cũng đã cao - hai mươi tuổi, chị chỉ thực hiện được một nửa ước mơ của mình là thi vào trường trung cấp chứ không phải Đại học Y. Nhưng, mới chỉ học được một năm, đã có người xin hỏi cưới Roza.

Mọi chuyện xảy ra quá bất ngờ, vào một buổi chiều, có mấy người cao tuổi đến nhà, hóa ra họ là những người làm mối, còn chú rể chỉ xuất hiện có một lần. Mà việc gì phải ra mắt, tán tỉnh này nọ, anh ta sống gần đó, ngay ngoại ô thành phố Grozny. Từ bé, Roza đã biết rõ anh ta - Tuaev Guta, thường gọi là “Guta tóc hung”.

Không ai có thể ngờ số phận lại sắp đặt như vậy. Guta là một chàng trai không có gì nổi bật, hơn Roza khoảng năm tuổi, nhưng thời gian gần đây lại nổi tiếng đến mức cả vùng ai cũng biết. Hiện tại Guta tóc hung làm nghề thu mua len ở đâu đó trong vùng Kalmykia, mỗi tháng chỉ xuất hiện ở thành phố Grozny một lần, và mỗi lần lại đi trên một chiếc xe ô tô mới. Anh ta mua cho hai em trai mỗi người một chiếc xe, xây một ngôi nhà lớn, nói chung, cách sống và trang phục của anh ta trở nên khác hẳn.

Dĩ nhiên, mọi việc diễn ra rất tốt đẹp, mẹ Roza và tất cả bà con họ hàng đều đồng ý, mà làm sao có thể khác được, dường như tất cả vẫn bình thường. Tuy nhiên, chỉ có Roza, trước đó chưa nhận được một lời cầu hôn đặc biệt nào, và như mọi người, chị xin nghỉ vài ngày để có thời gian cân nhắc, xem xét.

Nhược điểm cũng có: Guta tóc hung có cặp mắt màu xanh da trời mà Roza lại không thích, nhưng lạy Chúa, cũng phải thừa nhận một điều là chị chẳng có khái niệm gì về đàn ông, cho nên cũng cần phải “mở mang” đầu óc ra nữa. Anh ta không có học hay là ít học, người ta đồn anh ta có đầy đủ “chứng chỉ” của một trường kỹ thuật nào đó trong thành phố, hình như là bằng kế toán - tài chính thì phải.

Trong thời buổi hiện nay, muốn có bằng cấp cao hơn chẳng phải là vấn đề, chỉ cần có tiền, mà tiền thì anh ta có. Điều quan trọng nhất là Guta đã ổn định được cuộc sống, kiếm được miếng bánh nuôi sống bản thân mà không phải chân lấm tay bùn. Tóm lại, những mặt ưu và khuyết cứ trộn lẫn vào nhau. Ngoài ra còn một nhược điểm nữa. Roza là người hay ghen, thậm chí rất ghen, trong khi chú rể đã có một đời vợ, mà Roza cũng biết rõ người phụ nữ kia, thật ra họ sống với nhau cũng không lâu và chưa có con. Nói tóm lại, Roza chấp thuận, hơn nữa nhà Tuaev Guta long trọng hứa là sẽ để Roza tiếp tục học xong, gia đình họ cũng rất cần một cán bộ y tế.

Đám cưới được tổ chức rất sang trọng, một bữa đại tiệc với đúng nghĩa của nó, mà không chỉ trong một ngày.

Quà cưới, có nằm mơ cũng không hình dung nổi, giờ đây, cả người Roza như được dát vàng!

Bản thân chú rể vui mừng hơn tất cả mọi người. Ít ra thì suốt cả một tuần, như người ta vẫn thường nói, “không kịp khô”. Còn sau đó, vì công việc nên anh ta lại đi Kalmykia một thời gian, không đưa Roza theo, và đó chính là món quà cưới không hay lắm. Tiếp theo đó, nhà Tuaev không cần đến cán bộ y tế nữa, họ đều khỏe như vâm, và Roza chỉ còn là một người nội trợ không hơn không kém, mà mỗi tháng chồng chỉ ghé thăm có một lần. Chồng Roza, ở nhà cũng như trong cả vùng, như một vị Thánh sống. Nửa giờ, một giờ anh ta ngồi với người thân trong gia đình, nói dăm câu ba sợi, chủ yếu là chuyện tiền nong, đủ chu cấp cho tất cả mọi người, trong khi đó, đám bạn của anh ta lảng vảng quanh nhà, rủ đi chơi, một bữa tiệc thịt nướng bên suối, có cả nhạc sống và chắc chắn là còn nhiều trò hấp dẫn khác nữa. Nói chung, trong trường hợp khá nhất là đến gần sáng thì ông chồng say khướt của Roza mới mò về với chị, khi đó thì anh ta chẳng còn đầu óc đâu mà nghĩ đến vợ nữa, chỉ muốn đánh một giấc. Có thể suốt cả ngày đêm, đôi khi hai ngày, anh ta mới kết thúc cuộc chơi để ngồi vào sau tay lái, thậm chí cũng chẳng có thời gian để nói với vợ một câu hay lời chia tay cho ra hồn, rồi phóng xe đi, còn mọi người quanh vùng thì kháo nhau: Con bé Roza may thật, mọi thứ đã được dọn sẵn, thậm chí cả nhà mới nữa.

Đúng là Guta có mua một khu đất khá đẹp bên cạnh và xây ngôi nhà mới. Giờ đây, Roza lại càng vất vả hơn vì chị phải lo chuyện ăn uống cho tốp thợ, mà chị thì đã có mang.

Còn nói gì nữa, cũng cần phải đặt nền móng vững chắc cho tương lai chứ, và Roza đã đổ ra không ít công sức.

Một năm sau ngày cưới, Roza sinh con gái, bé xíu, mắt xanh, tóc hung, giống cha y hệt. Đứa bé ốm đau quặt quẹo, lúc nào cũng khóc nhè, còn cha nó chỉ liếc nhìn con gái có một lần, nhăn mặt khó chịu, ám chỉ gia đình này chỉ cần con trai khỏe mạnh. Trước đó thì Guta đã tỏ ra lạnh nhạt với vợ, bây giờ lại càng xa lánh, thậm chí ngủ phòng riêng - tiếng khóc của đứa con làm phiền anh ta ngáy.

Mọi việc sau đó lại càng trở nên tồi tệ, nếu như trước đây, ít nhất mỗi tháng Guta ghé về nhà một lần, thì dần dần sau này là tháng rưỡi, hai tháng, sau đó là ba tháng. Roza có con nhỏ, dẫu sao thì đó cũng là một gia đình, đứa bé cần đồ ăn thức uống, quần áo, thuốc thang, nhưng chị không có tiền dù nhìn bề ngoài có vẻ sung túc lắm.

Roza phải giải thích với người thân trong gia đình rằng chị cần tiền, nhưng thực chất còn có một nguyên nhân sâu xa hơn - chị ghen. Từ lâu, Roza đã phải tính đến việc xin tiền cậu em trai, thời gian gần đây chị sống nhờ bằng những khoản tiền trợ giúp này, và lần đầu tiên trong đời, chị quyết định rời thành phố đi một chuyến đến tận Kalmykia. Từ lâu Roza đã tìm được địa chỉ của chồng ở đó.

Đã cuối hè, tiết trời nóng bức, bụi bặm. Một ngôi làng nhỏ trên thảo nguyên bao la. Ở đây nhà cửa không giống như ở Chechnya-Ingushetia, không lớn, chủ yếu làm bằng đất nhồi rơm. Nhà của chồng chị dĩ nhiên khá hơn các nhà khác, trong sân có hai chiếc xe hỏng, dưới mái hiên là những bao len, các tấm da thuộc bốc mùi khó chịu, ruồi nhặng bu đầy. Một người phụ nữ, không trẻ hơn chị, dáng vẻ đẫy đà nếu không muốn nói là mập mạp. Từ lâu, Roza đã linh cảm về sự có mặt của người phụ nữ bí mật kia và lo sợ mình sẽ không kìm nổi sự ghen tuông khi giáp mặt. Nhưng giờ đây, Roza chẳng thèm để mắt đến cô ta, nhưng còn thằng bé, khoảng năm sáu tuổi đang chơi với chiếc xe đạp bên cạnh cô ta, giống Guta như lột.

Đôi chân Roza như dẫn chị bước vào sân mà lẽ ra chị không nên làm vậy. Chị thẫn thờ hỏi về Guta, và chẳng cần đợi mời, chị ngồi phịch xuống vì gần như kiệt sức.

Thoạt đầu, nữ chủ nhân bỗng ngây người ra, lấy tay lau mãi những giọt mồ hôi túa ra đầy trán. Sau đó, dường như đã trấn tĩnh lại, cô ta còn lấy nước trái cây ướp lạnh mời khách, có cảm giác như cuộc trò chuyện giữa họ đã được bắt đầu từ lâu rồi.

- Tên tôi là Oksana. Guta nếu có về cũng phải rất muộn… Tôi biết chị lâu rồi, “những người tốt bụng” đã gửi ảnh cưới của chị cho tôi xem. Nhưng tôi là vợ chính thức của anh Guta. - Cô ta đưa ra tờ giấy kết hôn. - Chị thấy không, đám cưới của tôi còn trước cả chị. - Rồi như cười nhạo, hay là tỏ ý thương hại, cô ta hất đầu về phía đứa bé.

- Cái tờ giấy có ngôi sao của những kẻ vô thần và thờ ngẫu tượng không làm cho cái đám cưới của chị có giá trị hợp pháp. - Roza khẽ rít qua kẽ răng. - Trước Thượng đế và trước bàn dân thiên hạ, đám cưới của tôi và con gái của tôi mới là hợp pháp. - Roza đứng lên, chiếc cốc nước trong tay chị rung lên bần bật. - Chị thấy đấy, tôi không quan tâm đến chuyện sớm hơn hay muộn hơn chị. Dẫu tôi không biết gì về chị, tôi vẫn cảm thấy hối tiếc về cái đám cưới này từ lâu.

Không nói thêm một lời nào nữa, Roza uống một hơi hết cốc nước hoa quả cho đã cơn khát rồi bước ngay ra ngoài.

Dường như không cảm nhận được điều gì nữa, Roza lang thang khá lâu trong làng như đang chờ xe buýt đến Elista. Chỉ đến khi mặt trời sắp lặn, chị mới giật mình - phải tìm chỗ nghỉ đêm. Vừa lúc đó, chị nhìn thấy một chú bé da sạm nắng cưỡi trên chiếc xe đạp.

- Cháu có phải người Chechnya không? - Roza hỏi thằng bé.

- Không, người Chechnya sống ở đằng kia kìa. - Thằng bé chỉ tay về phía ngôi nhà của Guta.

- Còn ai nữa không? - Roza lo lắng hỏi tiếp.

- Còn, ở trại chăn cừu ấy, cô cứ đi theo con đường này về phía thảo nguyên.

Roza đã dợm bước, nhưng một giọng nói đã ngăn cô lại.

- Cô gái ơi, đứng lại đã, cô sẽ bị lạc đấy, ở đó có rất nhiều ngã ba. - Một bà già ngồi dưới tán cây anh đào sum sê để tránh nóng. - Cô có thể nghỉ ở nhà chúng tôi. Nếu không thích, ông lão nhà tôi sẽ đưa cô đi nhanh như gió, ngày nào ông ấy cũng đến đấy với bạn.

Sau một đoạn đường ngồi trên chiếc mô tô ba bánh gió lùa mát rượi, Roza được mọi người tiếp đón như một vị khách quý, thậm chí người ta còn làm thịt một con cừu non nữa, quả là bất tiện, nhưng họ bảo ngày nào cũng làm vậy. Tuy nhiên, Roza chẳng còn tâm trí đâu mà ăn với uống, và dù cô chẳng hé lộ điều gì, nhưng mọi người đã giải thích cho cô rõ mọi chuyện.

- Dĩ nhiên cái thằng chồng Guta của cô là một kẻ tháo vát, biết làm ăn, thậm chí có thể nói là giỏi giang nữa. Nhưng cũng tùy… Với con bé Oksana, nó không chỉ đơn thuần là cưới một con vợ đâu, hơn nữa, con bé ấy lại là người Nga, có mục đích cả đấy. Nó tán tỉnh mãi con bé vì cha con bé là chủ tịch hội đồng quản trị doanh nghiệp thu mua len của khu vực. Vừa cưới Oksana xong, Guta liền được bổ nhiệm làm đại lý chính của khu vực, mà len ở đây thì nhất hạng, tiền vô như nước. Trước đây nó cũng bám vào nông trang như chúng tôi, làm quần quật quanh năm mà vẫn nợ nần, thế mà nó, chỉ trong chớp mắt, từ đống rác thành hoàng tử, xe con đếm không hết… Tất nhiên, thời buổi bây giờ đã khác, Nhà nước không còn thu mua len nữa, mà làm gì còn Nhà nước nào, lương còn không trả đủ nữa là.

Sáng hôm sau, chủ nhân trại chăn cừu loay hoay bên chiếc xe cũ. Không thể bỏ cô gái đồng hương giữa núi đồi thế này, ông quyết định đưa Roza đến tận thành phố Grozny, nhưng chặng đường đâu có gần. Vợ ông chủ trại, một phụ nữ Chechnya đã có tuổi, suốt chuyến đi chẳng nói một lời, chỉ ngủ gà ngủ gật. Roza cũng không thể nghỉ ngơi gì được, cần phải hầu chuyện bác tài. Còn ông lão, cứ như không phải là người chăn cừu mà là một nhà hoạt động chính trị chuyên nghiệp, giải thích cặn kẽ cho Roza hiểu về toàn bộ tình hình lịch sử đương đại, vì trong lĩnh vực này chị còn quá mù tịt.

Theo lời ông lão, hóa ra là “đất nước vĩ đại và hùng mạnh CCCP chẳng cần tốn một viên đạn, chỉ cần một nét bút gạch dưới chữ ký của ba tên bạn nhậu là chấm dứt sự tồn tại”. Gorbachov là kẻ phản bội, Elsin khá hơn, hứa mang lại tự do cho tất cả mọi người. Không hôm nay thì ngày mai, chính quyền ở Grozny sẽ thay đổi, sẽ có các tướng lĩnh của mình, mọi việc sẽ đâu vào đấy, công ăn việc làm đầy đủ, và cuối cùng ông lão sẽ đưa vợ con quay về nhà.

Roza nhanh chóng quên ngay những thông tin đó, chị chẳng bận tâm tới chính trị vì chị còn bao nỗi lo của bản thân. Chị sẽ chẳng bao giờ thèm bước chân vào nhà Tuaev Guta nữa, nhưng còn đứa con gái ốm đau, rồi còn Guta, bắt đầu để lộ chân tướng, không như trước kia, bây giờ anh ta muốn chứng tỏ mình là chồng nên thẳng tay đánh đập chị một cách tàn nhẫn. Đến nước ấy thì Roza không thể bỏ đi được nữa - chị không muốn xuất hiện trước mặt người thân với những vết bầm tím trên mặt. Còn sau đó, Roza cũng quên luôn việc mình đã có chồng và mọi thứ khác - sức khỏe con gái ngày càng trở nên tồi tệ, chị phải vào bệnh viện nằm với con.

- Chị phải đưa con gái lên Moskva điều trị, ít nhất là đến thành phố Rostov. - Các bác sĩ khuyên Roza. - Chúng tôi không có trang thiết bị đảm bảo.

Roza cho con xuất viện, và thật lạ, chồng chị đã về Grozny một tuần nay. Cứ coi như anh ta không quan tâm đến vợ, nhưng ít ra cũng phải vào thăm con chứ. Roza tuôn ra mọi nỗi ấm ức, Guta chẳng bận tâm. Khi đó chị phải vội nói về tình trạng sức khỏe của con gái nếu không anh ta sẽ bỏ đi mất, và đề nghị anh ta cấp tiền để đưa con về Moskva chữa chạy.

- Tôi không có tiền, không có! - Người chồng rít lên. - Tôi đã chán ngấy các người rồi, chán đến tận cổ.

Dĩ nhiên Roza cũng đoán được tình hình làm ăn của chồng không được thuận lợi, và không phải lần đầu, anh ta không những không mang tiền về nhà như trước mà phải lấy tiền ở nhà mang đi, hay phải bán cái gì đó làm cho những người thân trong gia đình không được hài lòng. Mà không chỉ riêng Guta, mọi người trong gia đình Guta cũng đều bấn loạn, ỉu xìu, hầu như ngày nào cũng có ai đó đến nhà họ, không chỉ gây sự mà còn đòi tiền nữa. Tình hình ngày càng trở nên tồi tệ khi Viện kiểm sát tỉnh Kalmykia và tỉnh Stavropol phát lệnh truy nã Tuaev Guta. Còn anh ta, thời gian đầu thì trốn biệt trong nhà, còn bây giờ thì chạy đi đâu đó, nghe nói là tít trong bản làng quê hương của anh ta, trốn trong nhà những người bà con.

Roza chẳng còn tâm trí đâu mà quan tâm đến những chuyện lùng bùng đó, chị còn mối quan tâm khác - sức khỏe của con gái càng ngày càng trở nên xấu đi. Những người họ hàng bên chồng chẳng ai đoái hoài, quan tâm đến con gái chị, nhưng họ vẫn quan tâm chăm sóc con gái và các chị em của họ. Roza vô cùng hoang mang, thời gian cứ trôi, các em trai của chị giờ đây đã trưởng thành, làm ra tiền, khi biết chị gái gặp khó khăn liền giúp ngay.

Roza dự tính đưa con đi Moskva, vé đã mua, song con gái quá yếu, sợ không chịu đựng nổi chặng đường dài, lại phải chờ nó tạm bình phục. Roza đưa con vào bệnh viện địa phương, nhưng mọi việc đã trở nên vô ích, đứa bé không qua nổi.

Roza đau đớn chịu đựng nỗi mất mát quá lớn, nhưng chồng chị, cũng chẳng có mặt trong đám tang. Sau khi kết thúc tang lễ, Roza cố giải thích cho mẹ chồng hiểu, chị không thể tìm thấy hơi ấm gia đình ở nơi đây, và sau khi yêu cầu chồng hoàn tất các thủ tục ly hôn, chị quay về nhà mình.

Vậy là Guta đã cưới Roza và ly dị với chị như vậy - không hề có mặt. Hình như hiện giờ anh ta đang ở đâu đó rất xa, ấy là theo lời giải thích của anh em nhà Guta, họ còn lảm nhảm dăm câu ba sợi nữa, nhưng tóm lại, giờ đây Roza đã được tự do.

Hóa ra, đối với Roza, không chỉ thế giới đã sụp đổ mà toàn bộ cuộc sống của chị cũng kết thúc nếu như không có sự nâng đỡ của các em trai.

- Con gái mất, dĩ nhiên đó là nỗi đau, nhưng việc thoát khỏi gia đình Guta lại là điều tốt. Chẳng việc gì phải buồn khổ mãi, tốt nhất là chị học cho xong trung cấp y tế, chúng em sẽ giúp.

Roza làm đúng như thế, giữa đám thanh niên, chị cảm thấy nhẹ nhõm hơn nhiều, và trường trung cấp cũng không phải như ngày xưa nữa. Cũng như CCCP, nước Cộng hòa Tự trị Chechnya-Ingushetia cũng bị tan rã[18]. Giờ đây, nước Cộng hòa Chechnya có chính quyền khác, luật lệ khác, và điều đó cũng để lại dấu ấn trong các cơ sở đào tạo, nhiều giáo viên bị cho thôi việc, lương và học bổng không có. Nhưng Roza không chịu khuất phục vì chị thích ngành y, và theo lời khuyên của những người quen là y bác sĩ, đồng thời để giảm bớt gánh nặng cho các em, thời gian đầu chị vừa học vừa xin vào làm ở khoa “cấp cứu”. Công việc này ở Grozny chỉ tồn tại một cách thoi thóp vì hệ thống thông tin liên lạc hầu như không có, mặc dù vậy phải vất vả lắm Roza mới xin được một chân y tá ở bệnh viện thành phố.

Công việc không hề nhẹ nhàng, thậm chí có lúc còn rất khó chịu, nhưng như thế mới là ngành y. Nó cũng không giống chút nào với những bài lý thuyết đơn giản ở trường mà là một thế giới thực hành khổng lồ, và chị đã trưởng thành rất nhanh. Cùng với việc kết thúc khóa học thì Roza đã là một y tá thực thụ. Giờ đây, không chỉ trong giờ làm việc mà khi về nhà, chị vẫn không hết việc - người nhờ truyền dịch, người nhờ tiêm, thậm chí người ta đến với chị như đi khám bác sĩ, và điều này chỉ có trong thời buổi hiện nay, vì cũng như mọi lĩnh vực khác, ngành y cũng bị sa sút nghiêm trọng. Những người tiến hành cuộc cách mạng, sau khi lên nắm chính quyền, liền tuyên bố: Chẳng việc gì phải ốm đau, Nhà nước phải được tạo nên bởi những con người khỏe mạnh, còn nếu ai đó không được Thuợng đế ban cho sức khỏe, nghĩa là cái số của họ chỉ có vậy, thì hãy cầu nguyện thánh Allah! Nói chung, không chỉ có kẻ thù, mà ngay cả những người có học, không phải ai cũng đáng được tôn kính. Những người được tôn kính, kể cả trong chính quyền - phải là những người táo bạo hơn, dũng cảm hơn, yêu nước hơn. Rất có thể ai đó sẽ ngạc nhiên và khó hiểu, nhưng Roza thì quá hiểu khi nghe tin giờ đây Guta Tuaev lại trở thành một sếp lớn. Để tạo cho mình một phong cách mới, Guta nuôi bộ râu ngô quai nón, thỉnh thoảng lên tivi diễn thuyết bằng một giọng đao to búa lớn cứ như một nhà hoạt động chính trị, và điều quan trọng là giờ đây anh ta có “lộc” mới - trong hoạt động xây dựng thành phố. Bây giờ Guta là người phụ trách toàn bộ hoạt động xây dựng nhà ở và công trình công cộng của thủ đô nước cộng hòa. Roza không còn nhìn thấy ông chồng cũ của mình ngồi sau tay lái nữa, anh ta có tài xế riêng và vài vệ sĩ trang bị tiểu liên. Gia đình nhà Tuaev lại lên voi[19], họ mua đứt gần nửa khu phố, và nếu như trong mắt mọi người, thành phố Grozny đúng là đang suy sụp, thì tại khu đất gia đình Guta Tuaev hoạt động xây dựng lại bùng lên mạnh mẽ. Có cảm giác, Roza không bận tâm đến gia đình Guta Tuaev nữa, nhưng ngày ngày đi ngang qua các công trình xây dựng đồ sộ của họ với dàn thợ chủ yếu là người nơi khác đến, với các chuyên gia xây dựng giàu kinh nghiệm, tâm trạng của Roza cũng bị xáo trộn. Chị tự nhủ với mình, đó là do số phận của mình đã được sắp đặt như vậy. Tình hình của thành phố ngày càng trở nên tồi tệ, những gì đang diễn ra trong các bệnh viện thì không thể diễn tả bằng lời, ngân sách không được cấp, lương từ lâu không có, các bác sĩ giỏi nhất đã bỏ đi hết, những người trụ lại buộc phải đòi tiền từ các bệnh nhân, nếu bệnh nhân nào không có tiền sẽ bị đẩy ra ngoài hành lang. Nói chung, có một số ít người lợi dụng cuộc chính biến, bằng mọi cách leo vào bộ máy cầm quyền để trục lợi, trong khi đó, dân chúng ngày càng đói khổ. Các vị thủ lĩnh luôn khẳng định: “Mọi việc cũng chưa đến nỗi nào, cách mạng đòi hỏi phải có sự hy sinh, cần phải chịu đựng, để bù lại, một phần ba dân chúng sống sót sẽ được sống trong thiên đàng thực sự”.

Tuy nhiên, việc ai được sống trong bao lâu thì các thủ lĩnh không quyết đuợc. Chẳng hạn như cha chồng cũ của Roza, giờ đây đã thành một người rất đáng kính và đáng trọng, đột nhiên bệnh nặng, phải đưa lên Moskva chữa chạy, rồi đưa về, tiếp tục điều trị. Khắp vùng, chỉ còn lại mỗi Roza là người biết truyền dịch, ai cũng khen chị mát tay, vậy là họ phải nhờ đến chị, năn nỉ săn đón và cũng còn tốt là họ chưa nói đến chuyện tiền bạc.

Thực ra, Roza chẳng phải nghĩ ngợi lâu vì chị là thầy thuốc. Suốt cả tháng, cứ cách một ngày chị đến nhà chồng cũ một tiếng để chăm sóc cho ông lão. Họ không đả động gì đến chuyện tiền bạc, nhưng sau đó, chị biết bà mẹ chồng cũ đã mua cho mẹ chị món quà đắt tiền. Trong khu chung cư của Roza và các nhà bên cạnh, bắt đầu lan ra lời đồn, gia đình chị sẽ hàn gắn lại. Nhưng chính Guta đã dập tắt ngay những lời đồn kia bằng cách cưới về một cô gái còn rất trẻ. Đám cưới kéo dài nhiều ngày, khách khứa đông vô kể, những chiếc xe ngoại nhập đắt tiền xếp hàng dài trên đường làm cản trở cả giao thông. Suốt một tuần, ngày cũng như đêm, tiếng súng các loại nổ vang trời để chúc mừng, dân chúng quanh vùng không ai ngủ nghê gì được. Chẳng biết cuộc vui sẽ còn kéo dài bao lâu nếu không có một người bị lạc đạn, vậy là cuộc vui biến thành cuộc ẩu đả. Người ta đồn, gia đình Guta Tuaev sẽ gặp rắc rối, những người cao tuổi phải chạy chọt chỗ này chỗ nọ, cuối cùng thì hình như người ta cũng dàn xếp được với nhau bằng tiền lo lót. Theo lời hàng xóm, rất có thể, chính những người trong nhà Guta Tuaev lại suy diễn “cô con dâu này vận đen, mang rủi ro vào nhà”, cứ như chính Roza là người ăn chơi đàng điếm đã bắn phát súng kia vậy.

Còn Roza của chúng ta, bên ngoài vẫn tỏ ra dửng dưng, nhưng từ nơi sâu thẳm của đáy lòng không thể làm ngơ, hình như là nỗi ghen tuông, hay vẫn còn chút vương vấn với Guta. Không, chẳng qua là cũng như xưa nay: Đàn ông muốn - là cưới, không muốn - ly dị, chẳng có chút trách nhiệm nào với vợ hay với bất cứ ai, và cũng chẳng ai có thể can thiệp. Họ nhổ toẹt vào số phận, vào cuộc sống, vào nỗi đau của người phụ nữ. Nhưng các dân tộc khác, mọi chuyện khác hẳn: Ly dị - chuyện thường tình, nhưng trong sự đổ vỡ gia đình, người đàn ông bị thiệt hại cũng không kém gì người phụ nữ, nhất là về tài chính. Có thể chính vì vậy mà họ sống khác.

Nói chung, một nỗi buồn trĩu nặng trong tâm hồn Roza. Chị không còn trẻ nữa, và chị cũng hiểu, còn lâu mình mới là người đẹp, suốt ngày còng lưng vì công việc mà cũng chỉ tạm nuôi sống bản thân, phía trước chẳng thấy niềm hy vọng nào, một cuộc sống không có niềm vui, không có tương lai, và cái chính - không có con cái, chỉ có sự cô đơn. Để quên đi những điều đó, Roza càng ngày càng chuyên tâm vào công việc, nhưng công việc càng ngày càng tồi tệ, giờ đây, người bệnh không chỉ phải tự mua thuốc điều trị mà còn phải mang theo cả quần áo, đồ dùng cá nhân. Và người bệnh thì đông vô kể - cuộc sống vốn thế! Mệt mỏi vì chuyện bông băng, máu me, rên la, năn nỉ và những giọt nước mắt, Roza chạy về nhà, và thật oái oăm, dinh cơ của Guta Tuaev lại ở ngay bên cạnh. Thật ra thì họ cũng không làm phiền Roza, chẳng qua là chị rất muốn nhìn mặt cô vợ mới của Guta, cũng thú vị như xem phim vậy thôi, liệu cô vợ mới kia có sống nổi trong gia đình ấy không, có thể xây được cái tổ ấm gia đình mà chính Roza đã không xây được?

Có thể, thời gian một tháng không đủ để Roza được thấy mặt “người kế nhiệm” mình. Cô gái chỉ đi lại bằng xe ô tô Limousine, một lần tình cờ nhìn thấy, Roza phải há hốc miệng - một cô bé xinh đẹp, trẻ măng! Chẳng xứng đôi chút nào. Chỉ có điều răng cô bé bị sâu. Và trong việc này, láng giềng cũng có chuyện để đàm tiếu. Họ bảo Guta không phải là thằng ngốc! Dĩ nhiên anh ta không ngốc! Trong thành phố Grozny người ta có xây dựng cái gì đâu, nhà ở và các công trình công cộng lại càng không, chỉ toàn là đập phá, những gì bán được họ đã bán hết rồi, vậy là Guta liền chạy chọt để được chuyển sang lĩnh vực khác: Dầu khí. Đây là ngành duy nhất trong nước cộng hòa đang hoạt động với hết công suất của mình, là thứ mà các cường quốc đặc biệt quan tâm, trong khi Guta lại là một kẻ rất giỏi đánh hơi những chuyện liên quan đến tiền bạc. Không một ai trong số những người hàng xóm biết được Guta đã chuyển công tác nếu Guta Tuaev không xuất hiện trên tivi với vai trò mới để khẳng định cho dân chúng biết về sự tăng trưởng kinh tế, rằng tổng thống đã hành động rất đúng khi bổ nhiệm anh ta - một con người trung thực nhất, đáng tin cậy nhất, luôn có mặt ở những nơi khó khăn, nói chung cần phải đánh giá đúng và phải bảo vệ anh ta. Giờ đây, Guta được bảo vệ không chỉ trong một xe ô tô mà có hai xe đưa đón. Các đội bảo vệ râu quai nón, tiểu liên trong tay túc trực ngày đêm ở khu phố, dẫu không biết phải đề phòng những đối tượng nào, nhưng giờ đây cũng có những người phải dè chừng - cả thành phố như sôi lên bởi những kẻ kỳ lạ, khó hiểu, trang bị vũ khí. Khi trời vừa nhá nhem thì việc đi lại trong thành phố trở nên rất nguy hiểm. Ngay cả Roza và các em trai của chị chỉ là dân thường, vậy mà cũng phải tự trang bị vũ khí cho mình vì ai cũng thế cả.

Trong thành phố, tin tức về hoạt động ngăn ngừa và trấn áp tội phạm hầu như không có, vì trên thực tế lực lượng công an cũng không tồn tại. Bản thân Roza chẳng cần đến nó vì chị làm trong bệnh viện. Ở đây mọi thông tin được viết bằng máu, không có ngày hay đêm nào mà không có người bị thương vì vũ khí nóng, càng ngày càng nhiều, tất cả đều giống nhau trong các bệnh án - chỗ này thì bị cướp bóc, chỗ kia thì do xung đột, giữa thanh thiên bạch nhật, ngay trên đường, có cả những trường hợp bị lạc đạn.

Và Roza, có lẽ là người đầu tiên biết về vụ việc: Một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào đoàn xe của Guta - hai bảo vệ bị thiệt mạng, còn chính Guta không hề hấn gì, song người em trai của anh ta được đưa vào khoa của Roza với một vết thương nặng. Cả nhà Guta Tuaev đổ xô đến bệnh viện. Các bác sĩ đã làm hết khả năng, và dường như sự nguy hiểm đã qua, sau ba ngày anh ta được đưa ra khỏi phòng hồi sức, tất cả đều nhờ có Roza. Và trong những ngày ấy, có một điều gì đó đã bắt bà mẹ chồng cũ đến nhà Roza.

- Bọn thanh niên bây giờ toàn là một lũ hư hỏng. Vợ con gì cái thứ ấy. - Bà mẹ chồng cũ nói to với mẹ Roza cốt để mọi người nghe thấy. - Y như con búp bê diêm dúa, chưa nói đến chuyện nấu nướng, là cái áo cũng không biết là, suốt ngày chỉ ngủ… Mà nói chung, kể từ ngày cô ta bước vào nhà tôi, mang theo toàn chuyện xui xẻo… Còn con Roza, Roza là của quý[20], chỉ riêng đôi tay của nó thôi, cũng vô giá! Đúng là bụt chùa nhà không thiêng.

Cũng trong những ngày ấy, có một tin mới: Guta ly dị vợ. Và cứ như là thông đồng trước với nhau, mọi người quanh Roza - nào là bà con họ hàng, láng giềng, thậm chí ở nơi làm việc, chỗ nào cũng xúm vào tán dương Guta Tuaev.

Dĩ nhiên, nếu không nghĩ đến tổ ấm gia đình thì cũng phải nghĩ đến chuyện con cái, thậm chí không chỉ một đứa, đó là điều mà Roza rất khát khao, mong ước. Tuy nhiên, lại phải sống với Guta. Roza không chỉ biết rõ tình cảm của anh ta với chị, mà còn khinh bỉ bao điều xấu xa của anh ta nữa.

Tuy nhiên, lại xảy ra một chuyện như thế này: Người ta bảo, Guta né tránh tất cả mọi người, chỉ có những lúc thật cần thiết vì công việc, hay tổng thống[21] triệu tập, anh ta mới dám thò mũi ra khỏi ngôi nhà được bảo vệ rất cẩn mật của mình. Thế mà, khi em trai bị thương đưa vào bệnh viện, anh ta đã ghé thăm và đột nhiên đề nghị Roza cho gặp riêng để nói đôi lời, vì công việc.

Roza từng là vợ của Guta, thế mà giờ đây anh ta lại nói về tình yêu, chị không sao hiểu nổi. Từ lâu chị đã rõ, Guta ít học, kiến thức không có, chẳng bao giờ đọc bất cứ thứ gì, nhưng tiền thì đếm rất giỏi. Vậy mà giờ đây, lắp ba lắp bắp, lúc thì bằng tiếng Nga, khi lại bằng tiếng Chechnya, tóm lại bài diễn văn của anh ta đại ý: Em rất cần cho anh và đại loại như vậy.

Có lẽ trong một hoàn cảnh khác, Roza sẽ bật cười vì sự bất lực như vậy, nhưng đây là bệnh viện, xung quanh toàn những tiếng rên la, bệnh nhân ngay bên cạnh, nói gì nghe hết, lại còn hai vệ sĩ của anh ta nữa. Nhưng đó không phải là điều quan trọng, điều quan trọng chính là khuôn mặt già sọm của Guta, hơn thế, cặp mắt thất thần toát lên nỗi khiếp sợ.

Lẽ ra phải nói “không”, nhưng Roza không nói gì cả, ngay sau đó là các ông mai bà mối, rồi mẹ chị cũng nói thêm vào, láng giềng thì lượn tới lượn lui, còn chính Roza thì ứa nước mắt nhớ đến đứa con gái xấu số và… đồng ý. Đám cưới không có, mọi việc diễn ra thầm lặng, người ta cầm tay Roza đưa đến ngôi nhà mới xây to đùng của gia đình Tuaev. Có thể không phải sau một ngày, nhưng chỉ cần hai ngày là Roza sẽ cảm thấy ân hận, nhưng mọi sự đã muộn, chị không còn là một cô bé nữa mà muốn chạy đi đâu thì chạy, chị cần phải phấn đấu cho cái tổ ấm gia đình mình, cần phải xây dựng nó. Nhưng bằng cách nào? Số phận sao mà cay nghiệt thế!

Còn Guta, trong khoảng thời gian hai ba năm đó chỉ có vài lần đi ra ngoài địa giới của nước cộng hòa. Anh ta sợ các cơ quan tư pháp của Liên bang Nga, còn bây giờ, vừa đúng một tháng sau khi Roza quay về nhà, anh ta bỗng biến mất, và Roza lại là người cuối cùng biết tin. Guta đã chuồn lên Moskva rồi sau đó sang châu Âu, có thể anh ta sẽ ở lại đó, hoặc sẽ về ẩn náu ở Moskva.

Roza, lấy chồng một lần nữa, nhưng vẫn chỉ ngồi một mình trong ngôi nhà rộng mênh mông. Chị không nghỉ việc, mà chỉ xin nghỉ phép. Nhiều người lạ mặt vũ khí đầy mình ập vào nhà chồng, yêu cầu này nọ, thậm chí còn đe dọa nữa, còn Roza, như người giữ kho tay hòm chìa khóa, sợ đủ chuyện.

Dĩ nhiên, Roza thừa biết Guta là tên trộm, một tên trộm lớn, khoắng sạch cả nước cộng hòa, cả công ty, bạn hàng và nhiều nạn nhân khác nữa, còn bây giờ thì như người ta nói, bỏ của chạy lấy người. Roza không ngờ chồng mình lại là một kẻ hèn nhát đến thế, sau khi cuỗm sạch tiền liền bỏ chạy, vứt bỏ mọi người, kể cả người thân, phó mặc cho số phận.

Đó là năm 1994[22], một năm nặng nề nhất, thậm chí chỉ sống trong thành phố Grozny thôi cũng rất nguy hiểm chứ chưa nói đến làm cái gì khác. Roza chưa bao giờ nghe ai nói Chechnya từng trải qua một thời kỳ nào như vậy. Một sự việc khủng khiếp nữa lại xảy ra - người em chồng bị bắt cóc ở đâu đó trong thành phố. Những kẻ bắt cóc đòi một khoản tiền chuộc rất lớn, hàng triệu đô la.

Một người em chồng khác bị thương giờ đây sống cuộc đời tàn tật, cha chồng đã già, chẳng ai có thể lo cho người bị bắt cóc. Nhưng Guta vẫn không lộ diện. Thực ra, cuộc thương lượng đã diễn ra ở đâu đó, hai lần gia đình nhận được tiền Guta gửi về - đủ để chuộc người em trai. Một ngày sau, hai người em trai cùng với gia đình rời nước cộng hòa, chỉ còn lại hai ông bà già nhà Tuaev, nhưng không vì thế mà Roza dễ thở hơn. Có vẻ như họ đã đấm mõm được một băng cướp, nhưng những băng cướp khác lại càng càn rỡ hơn.

- Con sợ phải sống một mình trong cái lâu đài này. - Roza than phiền với cha mẹ chồng. - Cho con địa chỉ và số điện thoại, con sẽ đến với chồng con.

- Hừ, “địa chỉ và số điện thoại”! - Bà mẹ chồng hét lên.

- Từ khi cô bước chân vào cái nhà này, toàn mang theo điều xui xẻo.

Không đáp lại một lời, Roza liền thu dọn số đồ đạc ít ỏi của mình rồi quay về nhà cha mẹ. Các em trai của Roza không nói gì cả, còn mẹ thì khóc, và để có thể sống qua ngày, hôm sau chị đi làm.

- Tôi rất mừng, rất mừng! - Ông trưởng khoa thốt lên. - Chẳng có ai làm việc nữa, hầu như mọi người đã bỏ đi hết… Cái gì đến, sẽ đến… - Ông giơ hai tay lên ôm đầu.

- Thế cái gì sẽ đến? - Roza khẽ hỏi.

- Cô làm sao thế, vừa từ mặt trăng rơi xuống à? Chiến tranh chứ còn cái gì nữa! Chiến tranh! Những kẻ độc ác, cả hai phía, đã đạt được điều mình muốn, dẫn đến cơ sự này.

Roza không biết gì về chính trị, mà cũng chẳng cần phải hiểu: Mọi việc đã diễn ra như vậy vào đầu mùa đông! Và có thể thấy rõ, thương binh chở đến ùn ùn, chính chị cũng không chịu đựng nổi máu me và những tiếng rên la nữa. Ba ngày liền Roza không bước chân ra khỏi khoa, chỉ chợp mắt được hai lần trong một góc nào đó, ngay trên sàn nhà.

- Cô về nghỉ đi. - Ông trưởng khoa bảo Roza, bản thân ông khuôn mặt cũng sưng húp, mi mắt thâm quầng cứ như chính ông vừa đi đánh nhau về. - Hình như mọi chuyện đã kết thúc, có thể họ tạm dừng ở đây để chỉnh đốn và ổn định tinh thần chăng?

- Có chuyện gì vậy? - Roza hoang mang.

- Chiến tranh mà! Phe này phe nọ tranh giành quyền lực. Moskva ném cho họ cục xương.

Ngay cả điều đó Roza cũng không hiểu và chị cũng không muốn hiểu, họ cho chị về nghỉ thì chị về thôi. Cố lết về được đến nhà, chị đổ gục xuống như xác chết - bản thân chị cũng đổ bệnh, sốt gần bốn mươi độ. Hơn hai tuần, Roza gần như bất tỉnh và luôn miệng mê sảng, đến một buổi sáng khi chị hé mắt ra thì thấy ngọn lửa trong bếp củi, ga không có, mẹ chị ngồi bên cạnh nhào bột ngô.

- Vậy là cũng qua rồi. Con làm mẹ sợ quá! - Người mẹ kín đáo lau nước mắt để lại những vệt bột trên má. - Trong lúc con ốm, hai lần người ta đến tìm con, đề nghị con tiếp tục đi làm… Họ bảo, chiến tranh, cuộc chiến khủng khiếp bây giờ mới bắt đầu.

- Cuộc chiến nào hả mẹ? Chiến tranh đã kết thúc rồi mà.

- Họ bảo, đó mới là trận giả, còn bây giờ, cả nước Nga với xe tăng, máy bay sẽ tấn công chúng ta… Mọi người bỏ chạy hết rồi, chúng ta cũng phải đi thôi.

Roza không nói gì. Phải mấy ngày sau chị mới bình phục. Và hình như chẳng có chuyện gì xảy ra cả, chỉ có sự tĩnh lặng, tuyết rơi dày, thời tiết không lạnh lắm, ban ngày vẫn có nắng, rực rỡ, tươi vui đến mức không thể tin vào sự man rợ của con người. Giáp Tết năm 1995, vào lúc nửa đêm, máy bay bỗng quần đảo ngay trên đầu, sau đó là những tiếng nổ, tiếng súng, cửa kính rung lên, tường nhà rung chuyển, tất cả đều vặn vẹo, rên rỉ.

Ngôi nhà của gia đình Roza không có tầng hầm, họ phải chạy sang nhà bên cạnh ngồi cho tới sáng. Buổi sáng lại yên tĩnh nhưng có tin rất đáng lo ngại: Khu trung tâm thành phố đã bị ném bom, xe tăng từ hướng bắc đang tràn tới, chẳng mấy chốc sẽ chiếm thành phố.

- Cần phải chạy đi, chạy đi! - Ai đó la lên.

- Mẹ ơi[23], con phải đến bệnh viện. - Roza khẽ thốt lên.

- Con ơi, dẫu sao thì con cũng là gái có chồng…

- Đúng thế đấy. - Người con gái bực bội cắt ngang.

Sau một lát im lặng, người mẹ nói bằng một giọng như có lỗi:

- Mẹ đã nghĩ rồi, con có thể đến Moskva với chồng, như vậy sẽ tốt hơn, còn ở đây đang có chiến tranh.

- Người gọi là chồng đang ở Moskva không cần con, trong khi con lại đang cần cho bệnh viện, với tư cách là nhân viên y tế, con phải có mặt ở đó.

- Đúng rồi, đúng là phải như thế, con gái ạ. - Người mẹ nặng nề thở hắt ra. - Một khi con đã chọn cái nghề đó có nghĩa là cần phải cứu giúp mọi người. Các em con cũng đang ở đâu đó, cầu xin Thượng đế phù hộ cho chúng, nhưng nếu có xảy ra chuyện gì thì ai sẽ lo cho chúng? Còn mẹ, sẽ ở với hàng xóm láng giềng, không sao đâu, con đừng lo, mẹ cũng đã sống đủ rồi, các con mới phải giữ mình… Nhưng con ạ, con hãy nhớ, đàn bà không có con cái khi về già sẽ khổ lắm.

Đúng ngày cuối năm, sau khi vượt qua trận ném bom và lưới lửa bộ binh, run cầm cập suốt cả chặng đường, cuối cùng phải khó khăn lắm Roza mới đến được bệnh viện nơi chị làm việc, vừa đúng lúc mọi người đang tập trung ở hội trường. Chị cứ nghĩ, chắc còn ít người lắm, nhưng hội trường đông nghịt, mọi người đều tỏ ra buồn bực, lo lắng và thì thầm trao đổi về nỗi bất hạnh chung. Cuối cùng, bác sĩ trưởng tới, ông lên bục sân khấu, cởi áo lạnh ra, bên trong là chiếc áo choàng trắng. Bác sĩ giơ tay ra hiệu im lặng:

- Anh chị em! - Ông bắt đầu bằng một giọng nhỏ nhẹ rồi to dần lên. - Đây là thời kỳ khó khăn. Tôi sẽ không giữ ai ở lại, về mặt đạo đức tôi không có quyền làm điều đó. Ai cũng có gia đình và đều có quyền lựa chọn. Nhưng chúng ta là những nhân viên y tế, và trong giờ phút thử thách quyết liệt, chúng ta phải có trách nhiệm phục vụ, sát cánh cùng với nhân dân đang phải chịu nhiều đau khổ. Chúng ta là thầy thuốc chứ không phải nhà chính trị, công việc của chúng ta là cứu chữa cho tất cả mọi người, tôi nhắc lại, tất cả mọi người, không phân biệt đối xử. Anh chị đừng trông đợi sự biểu dương, phần thưởng lại càng không. Tôi vô cùng sung sướng và tự hào vì sự có mặt đông đủ của các anh chị. Sẽ rất vất vả đấy, nhưng chúng ta sẽ làm hết khả năng của mình. Trong trường, tất cả chúng ta đã trải qua khóa huấn luyện về y tế thời chiến. Tôi rất lấy làm tiếc là sau này sẽ phải nhắc lại những điều đó bằng các thuật ngữ thời chiến và sẽ chuyển sang quy chế trại lính. Phải chịu đựng, có nghĩa là sẽ sống! Còn hôm nay, chúc mừng Năm mới!

Mở đầu là những loạt đại bác khủng khiếp, cuộc tấn công thứ nhất vào thành phố Grozny đã nổ ra ngay trong đêm ấy, và cũng ngay trong đêm ấy, hơn ba mươi người bị thương phải nhập viện, đại bác nổ ngay trong sân, thổi bay rất nhiều cửa kính. Theo lệnh của bác sĩ trưởng, người ta vẽ các chữ thập đỏ lên nóc nhà và trên tường. Ngay sau đó, những người Chechnya trang bị vũ khí xuất hiện.

- Xóa ngay những chữ thập đỏ ấy đi, các anh định làm dấu thánh cho chính mình hả?

- Đây là ký hiệu quốc tế của bệnh viện.

- Hãy vẽ vầng trăng khuyết[24] màu xanh.

- Nhưng có thể người ta sẽ không hiểu, chủ yếu là cho xe tăng và máy bay Nga.

- Dẹp ngay! - Để tăng thêm trọng lượng, một phát súng bắn lên trần nhà.

- Với cái hệ tư tưởng như vậy, chúng ta chẳng việc gì phải sợ. - Bác sĩ trưởng nửa đùa nửa thật nói. - Chỉ có điều, do vội quá nên tôi không đoán ra, chúng ta không có sơn xanh.

- Sẽ có ngay.

Nhưng không có, chắc là không tìm được. Trong thành phố rất nóng bức, khắp nơi bom đạn ầm ầm, khói lửa mù mịt, đến ngày thứ ba thì bệnh viện quá tải. Ánh sáng và hơi ấm từ máy phát điện chỉ được duy trì trong hai phòng mổ và phòng hồi sức. Bác sĩ trưởng trực ở phòng tiếp nhận bệnh nhân, trực tiếp quyết định ai “đưa lên bàn” ngay, ai phải xếp hàng.

- Các anh đưa anh ta đi đâu thế? Đó là lính Nga mà! - Một trong số những người bị thương hét lên.

- Ở đây không có người Nga hay người Chechnya. - Bác sĩ trưởng bình thản đáp. - Ở đây chỉ có nhân viên y tế và bệnh nhân thôi, và mọi việc tùy thuộc vào mức độ thương tật.

- Chẳng lẽ các vị không phải là người Chechnya hay sao? Tôi mà có khẩu súng ở đây.

- Súng ống để chống lại máy bay và xe tăng, nói một cách nhẹ nhàng, chỉ là điều vô nghĩa. Còn anh bạn trẻ ạ, hãy bình tĩnh, anh cần cuộc sống chứ không phải khẩu súng. Chân anh đã được băng bó rồi, các mũi tiêm sắp có tác dụng đấy, cố mà ngủ đi, sáng mai chúng tôi sẽ kiểm tra lại, rồi anh sẽ lại khiêu vũ.

Tuần đầu tiên, mọi người cố cầm cự, sau đó bắt đầu thời kỳ rất khó khăn: thuốc men, bông băng sắp hết, nước sinh hoạt, dung dịch sát trùng, thực phẩm đã cạn. Các nữ y tá trong những chiếc áo choàng dính đầy máu bẩn thỉu, tay giơ cao lá cờ trắng, tay xách xô, dường như đi trong lưới lửa, băng qua hai khu phố đến chỗ cái giếng còn nước. Còn những người đàn ông - bác sĩ đành phải lùng sục trong các ngôi nhà hoang ở xung quanh để tìm kiếm thực phẩm, củi đốt, vải trải giường để luộc lại rồi xé ra làm băng. Nhưng đó chưa phải là những công việc nặng nhọc nhất. Những người can đảm hơn thì tìm những chiếc xe bọc thép bị bắn cháy ở quanh vùng để chắt lấy chút nhiên liệu còn sót lại.

Đã có người thiệt mạng trong số các nhân viên y tế, cái nghĩa địa trong sân bệnh viện ngày càng lớn dần, một số quả tên lửa rơi trúng tòa nhà bệnh viện làm bùng lên các đám cháy phải khó khăn lắm mới dập nổi. Tóm lại, đó thực sự là những chiến công nhưng không thể diễn tả bằng lời…

Chỉ có một vài phòng cửa sổ được bịt kín bằng ván ép thì còn tương đối ấm áp, những phòng còn lại gió lùa lồng lộng. Có thể thấy, Roza chưa bình phục hẳn sau trận cảm lạnh, cơ thể chị mệt mỏi rã rời, nhiệt độ tăng, ho khù khụ - ở đây ai cũng ho và cảm cúm không được coi là bệnh chừng nào còn đi lại được. Việc cấp thuốc cho nhân viên y tế rất hạn chế, và để khỏi lây bệnh cho thương binh, họ có thể về nhà nghỉ, nhưng về đâu? Bệnh viện, dẫu có bị đổ vỡ, nhưng vẫn còn yên bình hơn các nơi khác lúc nào cũng ùng oàng.

Với chút sức lực còn lại như mọi người, Roza cố đứng vững trên đôi chân. Nhờ có sự kiên quyết của bác sĩ trưởng mà bệnh viện vẫn hoạt động, thậm chí có cả lịch trực ban, và công việc nặng nhọc nhất chính là ca trực suốt một ngày đêm ở phòng tiếp nhận bệnh nhân. Ở đây, trên sàn nhà là một lớp máu khô bết với bùn đất dày hàng centimet. Nếu ngoài trời ấm lên một chút, lớp máu khô và bùn đất chảy nhão ra, dính lép nhép. Những ngày gần đây, số lượng bệnh nhân giảm xuống một vài người, song thuốc men hầu như cạn kiệt, và đó cũng là điều không thể chấp nhận nổi.

- Anh có thể nói được không? - Roza cúi xuống một người vừa được đưa vào, khuôn mặt đầy máu, cả cái đầu và phía trước vai nhằng nhịt những vết thương nhỏ do mảnh bom đạn.

- Roza, tôi đây mà, hãy cứu tôi.

- Iandar Tuaev? - Roza nhận ra anh ta qua giọng nói. - Sao anh lại ở Grozny?

- Tôi đi với tư cách bác sĩ trong đoàn cứu trợ nhân đạo. Chiếc xe bị trúng đạn, hình như chỉ có mình tôi sống sót.

Người mang họ Tuaev này cũng là hàng xóm, là em họ của ông chồng Guta Tuaev chỉ còn trên danh nghĩa của cô. Nhưng những người này khác hẳn với gia đình Guta. Trong gia đình Iandar, mọi người đều học hành tử tế và kiếm sống bằng sức lao động của mình mà Iandar là một ví dụ điển hình. Sau khi tốt nghiệp phổ thông, Iandar không thi vào đại học mà gia nhập quân đội. Sau khi giải ngũ, Iandar thi vào Đại học Y thành phố Krasnodar, làm bác sĩ nội trú, rồi nghiên cứu sinh ở Moskva. Iandar là bác sĩ ở đó cho đến nay, và như lời đồn, anh đã giúp được rất nhiều cho các đồng hương.

- Tôi sẽ làm ngay bây giờ, ngay bây giờ. - Roza như bừng tỉnh.

Theo quy định nghiêm ngặt của bác sĩ trưởng, trong bệnh viện không có chế độ đặc quyền đặc lợi[25] với bất cứ ai mà chỉ có một tiêu chuẩn duy nhất là mức độ thương tật. Thuốc men rất ít, thời gian gần đây hầu như cạn kiệt, những loại thuốc quan trọng chỉ dành cho những người bị thương quá nặng để giảm bớt cơn đau. Nhưng bây giờ Roza liền đến gặp bác sĩ trưởng để xin một ống thuốc.

- Cô làm sao thế, chỉ cấp trong trường hợp đặc biệt thôi mà.

- Nhưng đây là một trường hợp đặc biệt, anh ấy là bác sĩ từ Moskva đến. - Và cảm thấy bác sĩ trưởng còn đang do dự, chị nói thêm: - Em chồng tôi.

- Ồ, nếu vậy thì đúng là một ca đặc biệt. Đưa vào phòng mổ đi, ở đấy ấm hơn.

Vào những ngày cuối tháng Giêng thời tiết bỗng trở nên giá lạnh khủng khiếp, mọi vật như bị đóng băng hoàn toàn. Một sự tĩnh lặng đáng sợ bao trùm lên khắp thành phố. Nhưng trong bệnh viện không thể để bị lạnh. Khi đó bác sĩ trưởng tập trung tất cả nhân viên lại:

- Vậy là xong… Tôi vô cùng cảm ơn các bạn. Chúng ta đã làm hết khả năng có thể. Chúng ta chẳng còn sức lực lẫn thuốc men, chúng ta không thể cho cơ sở điều trị này tiếp tục hoạt động được nữa. Nói theo kiểu thời chiến là chúng ta đành phải rút quân. Không một ai trong chúng ta biết được điều gì đang xảy ra xung quanh, phải đi đâu và giải quyết thế nào với những người bị thương. Chẳng lẽ lại bỏ mặc họ?

Mọi người bàn luận, trao đổi. Có thể thấy rõ là thành phố đang nằm dưới sự kiểm soát của quân đội liên bang[26], nhưng việc đi lại rất nguy hiểm, chỗ nào cũng có các tay súng thiện xạ. Mọi người quyết định cử hai bác sĩ nam vào trung tâm thành phố để thăm dò và móc nối liên lạc. Nhưng việc đó không phải làm nữa vì ngay trong buổi chiều hôm ấy cả bệnh viện bị bao vây bởi hàng chục chiếc xe bọc thép, cứ như là chuẩn bị tiến công. Từ bốn phía, binh lính đột nhập vào bệnh viện qua các gian phòng đổ vỡ và bắn loạn xạ, dĩ nhiên là không bắn vào người, bắt tất cả nằm bẹp xuống sàn. Sau đó họ bắt đầu phân loại bộ máy nhân viên và bệnh nhân.

Toàn bộ nhân viên bệnh viện bị đưa vào hội trường, các bác sĩ nam bị ra lệnh bằng một giọng rất thô lỗ.

- Cô hãy đưa cậu em chồng của cô đi, cứ bảo anh ta là nhân viên của bệnh viện và bị thương ở đây. - Bác sĩ trưởng thì thào vào tai Roza.

- Trong số những người bị thương có cả bác sĩ của chúng tôi, anh ấy không phải là phiến quân mà là bác sĩ. - Roza chạy vào phòng bệnh, một vài phụ nữ cũng chạy theo chị.

Không chỉ riêng Iandar Tuaev mà một người đàn ông nữa có khuôn mặt giống thường dân cũng may mắn được đưa vào hội trường. Trong phòng không có một cửa sổ nào, tuyết được dọn sạch.

Mọi người qua đêm trong tư thế ngồi xổm, túm lại với nhau khóc lóc. Vào lúc mờ sáng trong các phòng bệnh bỗng vang lên những loạt đạn khô khốc.

Đến sáng, nhân viên bệnh viện được phân ra đàn ông và đàn bà để khuân vác hàng hóa vào các xe bọc thép. Sau này, Roza mới biết, các bác sĩ nam bị giữ hai ngày dưới tầng hầm của nhà máy đồ hộp, sau đó được thả ra hết, còn phụ nữ thì được đối xử tốt hơn: Được đưa vào khu vực sân bay, cho ăn uống rồi cũng thả ra.

Thành phố bỗng trở nên xa lạ. Đổ nát, hoang tàn, bốc cháy, rác rưởi, không một bóng người và bốc mùi nồng nặc: mùi đồ vật bị cháy, mùi thuốc súng, mùi máu và mùi của cái chết. Lúc đầu, Roza cố chạy, sau mệt quá, chị nghe tiếng rít của xe bọc thép thấp thoáng sau những đống đổ nát. Mãi đến chiều Roza mới chạy về tới làng của mình, nhưng chị không nhận ra cái gì nữa, nhà chị bay mái cứ như bị cắt ngang vậy.

- Mẹ ơi! Mẹ ơi[27]! - Roza gào lên trong nước mắt, chạy vào sân, đến cái công trình u ám, nơi từng là mái ấm của gia đình chị, nhưng chị không dám đến gần nữa, một linh cảm khủng khiếp ùa tới, chị lại hét lên:

- Mẹ ơi!

- Roza, Roza! - Từ sau hàng rào xiêu vẹo bằng gỗ hiện ra khuôn mặt nhăn nheo nhưng tươi cười của bà láng giềng.

- Mẹ, mẹ tôi, em tôi đâu? - Roza trượt trên tuyết, đâm bổ đến.

- Cứ yên tâm, họ đã đi Khasaviurt từ lâu rồi. Chính họ lại lo cho cô đấy. Họ để lại địa chỉ đây này.

Roza định sáng hôm sau sẽ lên đường đến với mẹ, nhưng chị không thể: Tầng hầm của nhà hàng xóm khá ấm áp, có đồ ăn đầy đủ, giờ đây nhiều người lại muốn tán tỉnh chị. Roza chỉ muốn nghỉ ngơi, nhưng nỗi buồn cứ đeo đẳng, chị chỉ ở được bốn ngày, khi đã hồi phục chút ít và tìm hiểu đầy đủ tình hình từ những người hàng xóm, Roza lại lên đường vào trung tâm thành phố Grozny.

Cuộc sống quả là kỳ lạ, và những người Chechnya cũng rất kỳ lạ. Khắp nơi bom đạn, lửa cháy, bắn giết, vậy mà chợ trung tâm ở thủ đô vẫn họp ngay chỗ cũ dù không đông đúc như xưa, nhưng vẫn tràn ngập mùi vị bánh mì, người mua kẻ bán phải đi giày cao su nhưng vẫn không để tuyết phủ lên hàng hóa. Thậm chí có cả bến xe taxi nữa:

- Đi Khasaviurt, Nazran, Stavropol! Phóng như bay vào những miền đất hòa bình!

Mọi việc cứ như là trong truyện cổ tích, chỉ sau hai tiếng là Roza đã nhìn thấy mẹ và em trai, khóc lóc thảm thiết rồi cười hả hê, cứ như là cuộc sống đã hồi sinh. Roza cảm thấy nhẹ nhõm về thể xác và hạnh phúc về tinh thần vì cuộc sống không có chiến tranh. Những ngày như thế kéo dài được hơn hai tuần cho đến khi, hình như là do những câu chuyện của mẹ hay do nhìn thấy những đứa trẻ nhà người khác, Roza bỗng cảm thấy một nỗi buồn, thậm chí nỗi sợ hãi như những ngày đầu của cuộc chiến. Nỗi cô đơn như bám riết lấy chị: Chẳng lẽ chị sẽ không bao giờ có được đứa con do chính mình sinh ra? Roza không thể chia sẻ với ai, thậm chí cả với mẹ về nỗi đau của mình vì chính mẹ cũng đã quá đau khổ vì chuyện ấy.

Để khuây khỏa và cũng để kiếm sống, Roza quyết định tìm việc làm ở đây, ngay tại Khasaviurt. Chị đến một bệnh viện - không có kết quả, đến bệnh viện khác, không gặp ban lãnh đạo, và trong khi Roza còn đang đứng trước cửa bệnh viện chờ bác sĩ trưởng thì có người gọi tên chị bằng một giọng quen quen - chẳng lẽ là Iandar Tuaev? Đúng thế, mặc dù khuôn mặt bị băng kín mít, nhưng đúng là cậu ấy.

- Ôi, Roza, vị cứu tinh của tôi. - Iandar ôm chầm lấy chị. - Nếu không có Roza, giờ này không biết tôi đã ở đâu? Thật không ngờ, tôi vừa nghĩ đến chị thì nhìn thấy chị qua cửa sổ, tôi cứ phân vân, có đúng là chị không? Tôi đang tiếp tục điều trị ở đây, có thể ngày mai sẽ xuất viện và bay về Moskva.

Dĩ nhiên Roza chưa kịp suy tính gì cả, chỉ riêng từ “Moskva” đối với chị đã là một ý tưởng ngông cuồng, nhưng chị vẫn bất giác thốt lên:

- Anh hãy đưa tôi đi theo. Quả thật tôi không có tiền, nhưng sau này tôi sẽ trả nợ.

- Chị làm sao thế? Nợ nần cái gì? Đến khi xuống mồ tôi vẫn còn nợ chị, chẳng những thế, chúng ta còn là chị em, là hàng xóm láng giềng và đồng nghiệp nữa… Chị đã bao giờ đến Moskva chưa?

… Moskva! Roza chưa bao giờ nhìn thấy một cái gì lộng lẫy với những chiếc xe hơi đắt tiền và những con người trong những bộ trang phục sang trọng đến như thế.

- Ôi, anh nhìn kìa. - Vừa nhìn ra cửa xe, Roza vừa luôn miệng kinh ngạc thốt lên. - Ở chỗ chúng ta toàn là đổ nát, còn ở đây, một miền đất nở hoa.

- Nhưng chị là một nhân viên y tế. - Iandar đáp lại. - Chị đã nghiên cứu học thuyết Darwin. Chính nó đấy, trong cuộc đấu tranh sinh tồn, các nhà kinh điển đã từng nói “đối với kẻ mạnh thì kẻ yếu luôn có lỗi”.

- Iandar, tôi biết anh là một người rất sùng đạo. Chẳng lẽ anh thừa nhận học thuyết Darwin đến mức cho rằng con người có nguồn gốc từ con khỉ?

- Trước kia tôi không thừa nhận, nhưng càng lớn lên tôi càng phân vân, giờ đây, sau khi đã đến Grozny, tôi tin rằng một số người chắc chắn xuất thân từ con khỉ, nếu không thì con sói.

- Phải, trong tháng nổ ra cuộc chiến, tôi cũng đã đôi lần bắt gặp mình có ý nghĩ như vậy.

- Dĩ nhiên rồi, và rất may số người ấy không nhiều. Nhưng điều nghịch lý là họ trà trộn trong nhân dân, nói bằng đủ thứ tiếng, với đủ màu da, màu mắt, không thể phân biệt được. Chỉ có một cách để trừng trị họ, đó là sự nghiêm khắc của luật pháp và sự chặt chẽ trong hành pháp. Nếu không thì lòng tham, sự tàn bạo và nỗi hận thù con người sẽ bộc lộ ra, như những gì đang diễn ra ở nước Nga, ở Chechnya lại càng tồi tệ hơn.

- Họ từ đâu ra vậy? - Roza ngạc nhiên.

- “Từ đâu ra” là thế nào?! Chúng ta có bao nhiêu là quái thai ngoài giá thú, hầu như tất cả đàn ông đều lòng thòng chỗ này chỗ nọ. Những cuộc hôn nhân như vậy, ở chỗ chúng ta không phải lúc nào cũng được Thượng đế phù hộ, còn ở chỗ họ chẳng cần phải làm hôn lễ. Hiện giờ, ở đây cái gọi là “hôn nhân dân sự” đang trở thành mốt, và với những cuộc hôn nhân như vậy thì đẻ ra cái gì?

- “Hôn nhân dân sự” là cái gì thế?

- Có nghĩa là vợ, chồng, muốn làm gì thì làm.

- Giống như đám cưới của tôi và Guta? - Roza bất giác buột ra rồi bối rối quay mặt đi.

- Hừm, hừ. - Iandar ho khan một tiếng rồi cả hai không nói thêm gì nữa.

Iandar là phó tiến sĩ Y học, phó giáo sư và đang chuẩn bị bảo vệ luận văn tiến sĩ, làm việc ở Moskva mười hai năm với tư cách là bác sĩ phẫu thuật. Hoàn cảnh gia đình của Iandar cũng không dễ dàng gì, anh vẫn phải ở nhà thuê với gia đình có bốn con, nhưng không hề buồn chán.

- Bây giờ ở Moskva, cũng như ở phương Tây, một số bác sĩ có thu nhập rất khá. Nhưng nhìn chung, các bác sĩ phẫu thuật lại không nằm trong số đó. Tuy nhiên cũng chẳng nên than phiền. Bác sĩ, nhất là người Chechnya không thể trở thành triệu phú ở đây được, nhưng nếu biết làm việc thì cũng không chết đói. Vậy nên, chị cứ sống đi, trước mắt cứ nghỉ ở chỗ chúng tôi.

Trước đây chưa gặp vợ Iandar, nên Roza cũng hơi băn khoăn. Nữ chủ nhà trạc tuổi Roza, là một người giản dị và hoàn toàn không bị nền văn minh làm cho hư hỏng. Ngay ngày hôm sau, chị ta đưa Roza ra cửa hàng, và có lẽ trong đời Roza chưa bao giờ cảm thấy xấu hổ như khi thử quần áo lần này. Trải qua cuộc chiến với đôi giày thô kệch, chiếc áo bành tô cũ mèm nhàu nhĩ, cháy lỗ chỗ và loang lổ vết máu, đến nỗi các cô bán hàng trẻ trung xinh đẹp không thể hình dung nổi lại có một cuộc sống như vậy, họ hếch mũi lên vẻ khó chịu, không muốn phục vụ một khách hàng như chị, chỉ đến khi vợ Iandar cố tình để lộ ra một cọc đô la Mỹ dày cộp thì họ mới hết kênh kiệu.

Sau đó họ còn vào cửa hàng làm tóc, cửa hàng trang điểm, đến nỗi chỉ sau hai ngày, không chỉ một lần nhìn vào gương, Roza không nhận ra chính mình nữa, thậm chí chị còn khóc nức lên.

Mọi việc cứ như là đã được sắp đặt sẵn, sau ba ngày nghỉ ngơi thoải mái, kết thân với nữ chủ nhà đến mức Roza không thể giữ kín chuyện của mình. Một buổi tối, trong lúc uống trà ở phòng ăn, Roza đã tiết lộ cho vợ Iandar biết dự định thầm kín của mình… Dẫu có chuyện gì xảy ra đi nữa thì Roza vẫn là người vợ hợp pháp của Guta Tuaev, và không chỉ một lần mà là hai lần các linh mục Hồi giáo đã làm lễ thành hôn cho họ theo quy định đối với người Hồi giáo. Nếu như lần đầu, không phải chính Guta thì các anh em của anh ta đã tiến hành các thủ tục ly hôn giữa họ, nhưng lần này thì chưa có một thủ tục nào như vậy.

- Tôi rất xẩu hổ, thậm chí chỉ kể cho chị nghe cũng xấu hổ. - Vừa lấy khăn tay chấm nước mắt, Roza vừa tiếp tục thì thầm bằng một giọng run run: - Nhưng tôi sợ tuổi già, sợ sự cô đơn… Tôi không cần Guta, nhưng chúng tôi đã từng có một con gái, còn anh ta vẫn là chồng tôi. Và dù có xấu hổ đến đâu, sai lầm đến đâu, tôi vẫn muốn anh ta sống với tôi một thời gian nữa, cho đến khi tôi có mang… Ngoài ra tôi không cần gì ở Guta cả, một xu cũng không, tôi sẽ tự mình nuôi dạy đứa con hợp pháp của mình… Chị hãy hiểu tôi, thông cảm cho tôi, và nếu có thể xin chị hãy giúp tôi… Tôi biết, mối quan hệ giữa những người trong họ Tuaev không được tốt đẹp cho lắm, nhưng dù sao thì Guta cũng là anh họ Iandar. - Nói đến đây Roza lại bật khóc. - Có thể tôi là một con ngốc… Xin chị hãy hiểu, những chuyện như thế tôi đã từng chứng kiến ở Grozny, và ai cũng có thể mắc sai lầm… Nhưng đã đến nông nỗi này, tôi phải tận dụng mọi cơ hội, tận dụng lòng tốt của anh chị.

Nữ chủ nhà không biết phải trả lời Roza thế nào, chị đưa hai tay bưng mặt, lắc lắc đầu và còn khóc thảm thiết hơn cả Roza.

Sáng hôm sau tỉnh dậy, Roza cảm thấy đầu đau nhức. Chị cảm thấy hối tiếc vì những gì đã nói, nhưng lời nói ra đâu có lấy lại được nữa. Trong gian bếp, Iandar đang ăn sáng trước khi đi làm, vợ Iandar cũng ở đấy, và dĩ nhiên, Roza chính là đề tài mà họ đang trao đổi. Nhưng những người đồng hương kia chắc gì đã hiểu chị, những chuyện sướt mướt như vậy nằm ngoài phong tục tập quán dân tộc.

Roza cố nán lại trên giường cho đến khi Iandar và các con lớn của họ đã đi, khi đó chị mới ngồi dậy, bối rối nhìn nữ chủ nhà, rồi đưa hai tay lên ngực, nói bằng giọng van vỉ:

- Tôi rất mang ơn anh chị. Xin chị hãy cho tôi ít tiền để mua vé, và chỉ cho tôi cách quay về Grozny.

- Sao lại thế?

- Chị thông cảm, tôi đã ba hoa nhiều chuyện nhảm nhí như con điên.

- Thôi đi, Roza. - Như một người chị ruột, vợ Iandar ôm lấy Roza. - Có thể không giống hoàn toàn, nhưng những chuyện như của Roza, chúng tôi cũng đã gặp nhiều rồi.

Tuy nhiên những lời của vợ Iandar không làm cho Roza cảm thấy nhẹ nhõm hơn, giờ đây, chị lại cảm thấy xấu hổ khi giáp mặt với Iandar. Rất may là hai ngày sau đó, Iandar đi làm về rất muộn và có vẻ rất bực bội.

- Hãy để tôi về. - Roza lại năn nỉ.

- Chị làm sao thế, chồng tôi vừa mới liên lạc được với Guta… Chị hãy hiểu, đây không chỉ là mối quan tâm của chị nữa mà là của gia đình chúng tôi, dẫu có thế nào thì chúng ta cũng là người của dòng họ Tuaev.

Sáng Chủ nhật Iandar đi rất sớm, trở về rất muộn và gọi Roza ra nói chuyện ngay. Roza run bần bật chẳng khác gì những ngày bị ném bom ở Grozny.

- Chị Roza, - Iandar mở đầu bằng một giọng khá trịnh trọng, nét mặt lạnh lùng và cương quyết. - một mặt, tôi coi mình là người của thế giới văn minh, mặt khác, ngay từ nhỏ, tôi đã được cha tôi dạy dỗ để thành một người Hồi giáo. Trong điều kiện cuộc sống và công việc ở Moskva cho phép, tôi đã cố gắng thực hiện tốt nhiều lời răn… Hừm, hừ. - Nói đến đây, Iandar ho khan một tiếng. - Dù nhìn từ góc độ nào, tôi vẫn coi nguyện vọng của chị hoàn toàn chính đáng, phù hợp với một người mẹ, và nếu nhìn rộng ra, thì vấn đề này không chỉ của riêng chị nữa mà của rất nhiều phụ nữ đơn thân, trong hoàn cảnh chiến tranh và nghèo đói thì lại càng nghiêm trọng hơn.

Roza càng cúi thấp đầu xuống, bối rối vò vò tà váy.

- Được rồi, tôi sẽ không thuyết giáo nữa mà đi thẳng vào việc… - Iandar tiếp tục: - Tôi rất xấu hổ vì ông anh họ Guta của tôi, nói một cách nhẹ nhàng, là đồ rác rưởi. Guta đã bị tống giam, suốt ngày gọi điện thoại, gửi thư nhắn để cầu cứu.

- Anh ta bị tù à? - Roza bật lên.

- Hừ, đã ngồi tù… Tôi cứ tưởng, với các điều khoản bị truy tố, chắc Guta sẽ phải bóc lịch hai mươi năm. Không ai có thể cứu anh ta, tôi cũng không có tiền, vậy mà chỉ sau ba tháng anh ta đã được thả. Những gì đã nói trong tù, Guta quên ngay, và Guta vẫn lại là Guta, lại áp phe, lại những trò gian lận đủ kiểu. Nói chung, anh ta chẳng thèm bận tâm đến chúng tôi, và những gì tôi biết được đều từ cô vợ trẻ Oksana của anh ta. Giờ đây Guta đã trở thành một sếp bự.

- Oksana đâu còn trẻ nữa, có khi lớn tuổi hơn tôi. - Không kìm nổi, Roza bật ra, nhưng đầu lại gục xuống thấp hơn.

- Chắc là chị nói đến cô Oksana ở Kalmykia? Anh ta đã bỏ cô ấy như đã bỏ chị rồi… Giờ đây, Guta có một cô vợ khác, như người ta vẫn gọi là gái tân, tôi cũng không biết anh ta kiếm ở đâu ra. Tuy nhiên, vấn đề không phải ở đó.

Cha của cô Oksana này là một quan chức rất có thế lực và giàu có. Cô ấy là con gái từ cuộc hôn nhân thứ nhất của ông ta… Bây giờ, hình như đang có mang với Guta. Nói chung, họ đang chung sống hòa bình với tình yêu và tổ ấm. Mọi người khuyên chúng ta không nên xía vào cuộc sống riêng tư của người khác.

Chẳng cần nói thêm câu đó, nét mặt của Roza cũng đã trở nên ủ rũ, các mạch máu nổi hằn hai bên thái dương và trên cổ.

- Có nghĩa là chúng ta không có cuộc sống. - Roza bực tức thốt lên và chạy sang phòng khác.

Không ai có thể giữ Roza ở lại Moskva được nữa. Sáng hôm sau, chị bay về Makhatskala, đến chiều thì đã có mặt ở Khasaviurt. Roza kể vắn tắt cho mẹ nghe chuyện ở Moskva bằng một giọng dửng dưng, cứ như là chuyện của người khác, và không thể chịu nổi những giọt nước mắt và bỏ qua những lời năn nỉ của mẹ, Roza quyết định quay lại thành phố Grozny.

- Mẹ ạ[28], mẹ đừng lo cho con. - Roza cố an ủi mẹ. - Con muốn đến đấy và con cần phải có mặt ở đấy. Mẹ cứ sống ở đây với các em trong khi Grozny còn chưa yên.

Roza quay về Grozny vào những ngày đầu tháng Ba. Mặc dù toàn bộ thành phố đã bị đổ nát, nhưng mặt trời vẫn chiếu sáng bằng những tia nắng rất đặc biệt, còn lũ chim ở đây cũng không giống ở chỗ khác, hót theo một kiểu khác để xua đi chiến tranh. Đối với Roza, mảnh đất này còn ruột thịt hơn mọi nơi khác, và lần đầu tiên sau rất nhiều ngày, chị mới lặng lẽ mỉm nụ cười một cách hạnh phúc, ngước nhìn lên bầu trời xanh như ngắm nhìn quê hương thân yêu và dịu dàng thì thầm:

- Có thể mình sẽ không sinh đẻ nữa, nhưng đó không phải là số phận! Thành phố này đã sinh ra và nuôi dưỡng mình trưởng thành, mình sẽ cố gắng làm nó sống lại.

Chẳng cần nghĩ ngợi lâu, Roza đi thẳng đến bệnh viện.

- Ôi, Roza, tôi mừng quá! Tôi biết, thế nào cô cũng quay lại, cô sẽ không đổi những bất ổn nơi quê hương để lấy sự yên bình nơi đất khách. - Bác sĩ trưởng phấn khởi tiếp Roza. - Giờ đây, mọi việc sẽ tốt đẹp, ít nhất là lương bổng, nước Nga đã hứa là sẽ trả, không ít đâu, thuốc men cũng chở đến rồi, một tòa nhà đã được sửa chữa… Vậy là có thể sống tại thành phố quê hương, và điều quan trọng, chúng ta cần cho bệnh nhân, nhiều lắm, và hầu hết là người già.

Sau khi được bố trí công việc, Roza phải lo chuyện chỗ ở. Chị có thể sống dưới tầng hầm với những người láng giềng như người thân. Roza quay về con phố cũ, tim như ngừng đập, tất cả chỉ còn lại cảnh hoang tàn đổ nát không một bóng người. Nơi đây từng là địa bàn phải “dọn sạch” - người ta đã dọn tất cả, chỉ còn lại mùi xác chết nồng nặc, thậm chí không thấy bóng dáng một con chó.

Roza chạy vào trung tâm thành phố, nơi vẫn còn người sinh sống, và khi vừa đến bên sông Sunzha, Roza chợt nhớ, chị họ của mình sống ở tầng trên cửa hàng bách hóa tổng hợp “Thế giới trẻ em”.

Khi đến gần lối ra vào, Roza có cảm giác nơi này đã lâu không có người ở. Dẫu vậy, chị vẫn bước lên tầng hai theo chiếc cầu thang bị gãy. Cánh cửa khép hờ, thủng lỗ chỗ, bên trong bừa bộn, đầy bụi, gió lùa thông thống, hơi ẩm từ phía sông ùa vào, cây nến trên nóc lò đã cháy hết chỉ còn lại chút sáp, khắp nơi vương vãi quần áo trẻ con, bất giác Roza hít hít, mùi nước tiểu trẻ con thoang thoảng. Không hiểu tại sao, Roza lại muốn ở lại nơi này, dọn dẹp mớ đồ đạc trẻ con. Tuy nhiên, bên ngoài trời đã tối, mà trong thời chiến lại càng tối hơn, càng đáng sợ hơn chứ không lãng mạn chút nào. Nghĩ đến đêm tối, Roza chỉ còn cách chạy băng qua thành phố trở lại mái nhà duy nhất đối với chị là bệnh viện. Chị trực liên tục, sống luôn ở đây cho đến khi ý nghĩ cứ ám ảnh mãi, đưa chị quay trở lại tòa nhà “Thế giới trẻ em” để giặt sạch mớ quần áo trẻ con ở đấy. Tại sao chị lại không dám mang những chiếc quần áo trẻ con đó ra khỏi căn hộ đổ nát, có một cái gì đấy không chỉ níu giữ những chiếc quần áo trẻ con, mà níu giữ cả chị nữa, chị quyết định quay lại căn hộ đó. Sau khi nhận tháng lương đầu tiên, Roza mua ít vật liệu xây dựng rồi nhờ bác sĩ trưởng giúp đỡ. Bác sĩ trưởng tổ chức buổi lễ ra mắt đội hỗ trợ tập thể[29], tập hợp lực lượng xây dựng của bệnh viện. Và không chỉ căn hộ, đội hỗ trợ còn dọn dẹp, sửa sang lại cả lối vào, sân chơi của khu nhà. Vậy là Roza dọn đến sống ở đó, một mình, qua mùa hè, mùa thu, rồi mùa đông, cho đến một buổi chiều, không nghe tiếng gõ cửa, chị giật mình sợ hãi nghe thấy giọng nói quen thuộc của Cậu bé… Một cuộc sống mới bắt đầu. Cuộc sống của một phụ nữ đơn thân và một đứa trẻ mồ côi có mối quan hệ ruột thịt sẽ ra sao?! Đó là một cuộc sống mong ước… như trong truyện cổ tích.

Chương 4

Afanasieva Anastasya Tikhonova, hay như Cậu bé thường gọi là bà Uchital, sinh năm 1925. Cha của bà là ông Gnedin Tikhon Ivanovich, một nhà quý tộc dòng dõi lâu đời, rất giàu có và nổi tiếng, từng là sĩ quan Nga hoàng, có một thái ấp lớn ở vùng Kaluga. Ông trải qua thời kỳ khó khăn khi Sa hoàng bị truất ngôi, chống lại cuộc Cách mạng Tháng Hai, và đến khi cuộc Cách mạng Tháng Mười bùng nổ thì ông không thể chịu đựng hơn được nữa. Và lẽ đương nhiên là ông trở thành một trong số những người chỉ huy của đội quân Bạch vệ. Ông đã chiến đấu đến cùng, và sau khi bại trận ở mặt trận miền Nam nước Nga, ông đã không bỏ chạy ra nước ngoài qua đường biển như nhiều sĩ quan Bạch vệ khác. Với sự giúp đỡ của một số người trung thành, ông đã bí mật đi về vùng Ural, sau đó ông chuyển sang vùng Viễn Đông, thực hiện một sứ mệnh quan trọng nào đó. Ở đây, ông lại bị bại trận và bị thương nặng, những người cùng chí hướng đã chuyển ông đến thành phố Cáp Nhĩ Tân của Trung Quốc.

Nhưng sống ở Cáp Nhĩ Tân là điều ông Gnedin không mong muốn, bởi vậy nên khi vừa mới bình phục, ông đã tìm đường sang Paris. Đó là châu Âu, nơi ông đã từng đến nhiều lần, lại thông thạo tiếng Pháp, và điều quan trọng nhất, theo cảm nghĩ của ông, là từ đó ông có thể dễ dàng quay trở về nước Nga, nơi vẫn còn gia đình ông - vợ và con trai, con gái.

Mãi đến năm 1925, sau bảy năm xa cách, đóng vai một người thực hiện chính sách kinh tế mới, ông Gnedin mới có thể quay trở về mảnh đất nơi đã từng là thái ấp của ông. Chẳng còn lại gì nữa, tất cả đã bị phá hủy đến mức không thể nhận ra, nhưng nhờ những người tốt bụng chỉ dẫn, ông đã tìm được gia đình mình, không phải ở Kaluga mà ở Orla. Rất có thể ông đã đưa được gia đình mình rời nước Nga, mọi việc đã được chuẩn bị xong xuôi, nhưng một trục trặc đã xảy ra - trên ga Moskva, ông gặp lại một nông nô cũ của gia đình. Lẽ ra phải hạ mình xuống, thì ông Gnedin lại không làm được:

- Anh là một kẻ đầy tớ thì bây giờ vẫn vậy. - Ông Gnedin nói thẳng vào mặt người chiến sĩ Hồng quân râu ria xồm xoàm.

Ngay lập tức ông Gnedin bị bắt giam. Thời điểm đó, bà Ekaterina Matveevna vợ ông đang có mang, hai ngày liền cùng với lũ trẻ lang thang khắp sân ga để nắm tin tức về người chồng. Chỉ đến ngày thứ ba, thương mấy đứa con bị đói, bà đành từ bỏ ý định đó và tìm cách khác: Trước đây, họ đã từng có nhiều bà con và bạn bè ở Moskva.

Thời đó, nhiều dinh cơ bị hư hỏng, một số khác bị những người nhếch nhác chiếm dụng. Tại một khu dân cư rất chật chội, bà tìm được người quen cũ vốn là một bác sĩ nổi tiếng ở Moskva. Mọi người lại phải chen chúc hơn để cưu mang gia đình Gnedin. Sau khi hiểu rõ tình hình, người bác sĩ già khuyên bà nên từ bỏ cái họ quý tộc của gia đình. Và thế là khi Anastasya được sinh ra, cái họ quý tộc lâu đời không còn nữa, để cho tiện, mọi người lấy họ của ông bác sĩ già và chỉ giữ lại cái tên cha.

Xuất thân từ tầng lớp quý tộc, nên mẹ của Anastasya chưa bao giờ phải lâm vào hoàn cảnh túng thiếu, thậm chí ngay cả trong thời kỳ nội chiến. Nhờ trước đây bà đối xử nhân hậu và hào phóng với mọi người nên những người nông dân ở thái ấp cũ cũng giúp lại bà. Nhưng bây giờ Moskva, mọi thứ bị phá hủy, nạn đói đang hoành hành, ông bác sĩ già cố cưu mang họ trong khả năng có thể, nhưng đây là thời kỳ khó khăn của chính quyền Xô viết. Khi Anastasya vừa được nửa tuổi, bà Ekaterina Matveevna giao cho anh chị nó trông nom rồi lần đầu tiên trong đời, tự mình đi kiếm việc làm.

Bà Ekaterina có hai thế mạnh: thông thạo ba ngoại ngữ và là một nghệ sĩ dương cầm điêu luyện. Nhờ sự giới thiệu của ông bác sĩ già, người ta đề nghị bà làm bảo mẫu cho một gia đình danh giá nguyên là công chức ngoại giao. Mặc dù thu nhập cũng khá, nhưng bà Ekaterina không thể chấp nhận vai trò cô bảo mẫu, mà nói theo cách hiện thời là người giúp việc.

Hai năm đầu, bà Ekaterina chuyển hết từ việc này sang việc nọ: nhân viên đưa thư, chuyên viên cho lãnh sự quán nước ngoài, trợ lý cho một sếp lớn, thậm chí làm thủ quỹ cho đến khi tình cờ nhìn thấy tờ thông báo dán ở bến xe: “Tuyển dụng nhạc công chuyên nghiệp cho lớp đào tạo diễn viên”.

Lẽ ra bà Ekaterina có thể trụ lại ở đây lâu, nhưng ông bác sĩ già khuyên:

- Con ơi, con phải đi bước nữa chứ, cứ như thế, đàn ông không dám đến gần đâu, phí cả xuân sắc.

Khi cô bé Anastasya lên bốn thì trong gia đình xuất hiện một người đàn ông mới. Ông dượng là một trí thức hiền lành, cũng trong giới âm nhạc. Có vẻ như cuộc sống đã bắt đầu ổn định, nhưng tình hình đất nước lại càng trở nên khó khăn hơn, bất chấp những câu khẩu hiệu đao to búa lớn, và điều đó ảnh hưởng đến cuộc sống của gia đình họ.

Ông bác sĩ già là người lâm bệnh đầu tiên, chắc là lây nhiễm một thứ vi rút nào đó trong bệnh viện và qua đời rất nhanh. Sau đó đến Anastasya, rồi cô chị. Anastasya may mắn vượt qua được căn bệnh khi đang học lớp hai văn hóa và học xong lớp ba trường nhạc, chuyên ngành violon. Thầy dạy trực tiếp của cô chính là ông dượng.

Năm 1941, ngay trước chiến tranh, lúc đó Anastasya Afanasieva vừa tròn mười lăm tuổi, học xong trường nhạc, nhưng để phù hợp với hoàn cảnh, cô đã tham dự kỳ thi tốt nghiệp phổ thông trung học với tư cách thí sinh tự do. Công việc tiếp theo, chẳng có gì phải bàn cãi, cô sẽ thi vào Học viện Âm nhạc, nhưng khi đó, ông dượng nói nhỏ với cô:

- Đất nước này, âm nhạc không cần nhiều lắm đâu, hành khúc và quốc ca là chính… Tốt nhất là con nên thi vào ngành gì đó có thể kiếm được miếng bánh mì nuôi sống bản thân.

Đúng như vậy. Mẹ Anastasya suy tính, chiến tranh sắp nổ ra, mặc dù mặt trận còn khá xa nhưng không nên mạo hiểm số phận. Bà hướng con gái thi vào trường gần nhất, ngay bên kia đường, còn chuyên ngành nào thì để con gái tự chọn. Không hiểu sao, Anastasya lại chọn ngành Vật lý, mà cụ thể lại là Vật lý thiên văn, một ngành rất lãng mạn.

Mùa thu, khi mặt trận tiến tới gần Moskva, Anastasya cũng như anh trai của mình đều tình nguyện tham gia vào quân đội. Nhưng vì chưa đủ tuổi, nên đơn tình nguyện của Anastasya không được chấp nhận, còn anh trai lên đường ra mặt trận. Chẳng bao lâu sau, gia đình nhận được hai bức thư của anh, bức thứ ba là giấy báo tử.

Đến mùa thi cuối năm thứ nhất, khoa Vật lý còn lại rất ít sinh viên và giáo viên. Mặt trận rất cần nhân viên y tế, Anastasya định bỏ học tham gia các lớp bồi dưỡng y tế, nhưng đơn của cô rơi vào tay ông trưởng khoa còn trẻ mới về nhậm chức.

- Em còn trẻ và chưa hiểu được sứ mệnh lịch sử của chúng ta. - Trưởng khoa Stoletov nhã nhặn khuyên cô. - Chúng ta sẽ chiến thắng, nhất định sẽ chiến thắng vì chúng ta có đồng chí Stalin lãnh đạo. Và ngày mai sẽ ra sao? Khi đó toàn bộ nhân sự của đất nước đều là nhân viên y tế, lúc đó em sẽ chữa chạy cho ai? Chúng ta cần phải nhìn về phía trước, nhìn về tương lai. Mà tương lai của chúng ta sẽ là hàng không, là vũ trụ. Chỉ có chúng ta, những công dân Xô viết mới là người mở đường bay lên mặt trăng và các vì sao… Anastasya, em có một tương lai rộng mở, tất cả mọi khoa học đang nằm trong tay chúng ta. Em đã ngắm nhìn bầu trời sao qua kính thiên văn?! Thật là kỳ diệu! Đấy là trận tuyến của chúng ta, là cuộc tấn công của chúng ta! Dù cuộc chiến tranh có gian khổ đến đâu, Đảng vẫn luôn hướng đến tương lai, và chúng ta cần phải đi theo.

Bằng những lời lẽ rất logic, ngày nào Stoletov cũng mời cô sinh viên trẻ vào phòng để thuyết phục. Sau khi tuôn ra câu khẩu hiệu cuồng nhiệt tiếp theo, Stoletov vỗ nhẹ vào má cô rồi dịu dàng nói:

- Em còn trẻ lắm!

Sau đó, bao giờ trưởng khoa cũng mở chiếc tủ nặng bằng gỗ ra, trịnh trọng rót nước và một loại rượu trong suốt vào hai chiếc cốc, nhanh chóng uống cạn, rồi thở phì phì, nhấm nháp đồ nhắm và mời Anastasya cùng thưởng thức. Bao giờ cô cũng từ chối. Đến đó thì cuộc đàm thoại giữa họ kết thúc. Trưởng khoa bắt đầu hút một điếu thuốc dài chẳng thèm bận tâm đến sự có mặt của cô ở đấy, rồi bước ra hành lang, chắp tay sau lưng, chậm rãi đi tới đi lui, ngắm nhìn chân dung các nhà bác học treo trên tường, có vẻ như đang mơ tưởng đến một ngày nào đó chân dung của mình cũng sẽ được treo lên đấy.

Tình hình đó kéo dài không lâu. Trận tuyến đã tiến đến sát Moskva. Trong thành phố bắt đầu xáo động, thậm chí lo sợ nữa. Một mùa đông khắc nghiệt bắt đầu, không có nhiên liệu, việc học tập bị đình trệ, trường đại học vắng tanh, còn trưởng khoa Stoletov thì bảo:

- Anastasya, ít ra thì em cứ đến trường, suốt cả ngày chỉ có mình tôi, buồn chết đi được.

Cuộn kín trong chiếc áo khoác lông của mẹ, ngày nào Anastasya cũng chạy đến trường vì nhà cô ở gần đó.

- Ôi, ôi, tôi mừng quá, mừng quá, dù chỉ còn lại một nữ sinh viên. - Stoletov thích thú đón cô, trịnh trọng mời cô vào phòng riêng, càng ngày càng tỏ ra hào phóng, săn đón cô như với một đứa trẻ. - Cần phải uống. Nào, mạnh dạn lên, rượu này đã pha rồi, thuốc chữa cảm cúm đấy, nó sẽ giúp chúng ta ấm lên, sẽ cảm thấy dễ chịu hơn… Đấy, mồi đây, nhấm nháp một chút đi.

Những cuộc gặp gỡ như thế trở nên thường xuyên hơn, đôi khi Anastasya bắt gặp mình với ý nghĩ cô sẽ cảm thấy cô đơn và buồn chán vào những ngày nghỉ. Sau đó, một cuộc mít tinh chung của tất cả các trường đại học được tổ chức để tiễn những người tình nguyện ra mặt trận. Ở đó, ông trưởng khoa có một bài diễn văn hùng hồn, lôi cuốn và xúc động đến mức mọi người như phát cuồng lên, vỗ tay rất lâu bất chấp thời tiết giá lạnh, còn Anastasya thậm chí bật khóc nức nở. Đối với cô, thầy trưởng khoa đã trở nên gần gũi và đáng yêu vô cùng.

Điều đó chẳng có gì phải ngạc nhiên. Arkadi Iakovlevich Stoletov là một người đàn ông vóc dáng cao ráo, cân đối, oai vệ, mái tóc dày, bồng bềnh màu hạt dẻ, bộ râu quai nón cầu kỳ, được chăm chút cẩn thận - làm say đắm không ít phụ nữ. Theo gương cha, Stoletov nhanh chóng bảo vệ luận án, trở thành trưởng khoa và mọi việc đang có vẻ diễn biến tốt đẹp bất kể chiến tranh đang nổ ra. Nhưng chiến tranh đã đến gần, ngay sát Moskva, cứ tưởng Stoletov được giữ lại trường, nhưng đột nhiên anh ta nhận được giấy triệu tập. Giá có ai nhìn thấy trạng thái của Stoletov khi nhận giấy: co rúm người lại, nhũn ra, rồi Stoletov cạo sạch bộ râu quai nón, tóc cắt cao theo đúng quy định, khoác vào người bộ quân phục, đi đôi ủng bốc-can cao.

- Em hiểu không. - Thậm chí chỉ với cô sinh viên trẻ Anastasya, Stoletov cũng cố làm ra vẻ quan trọng. - Tôi là một nhà khoa học, phó tiến sĩ trẻ nhất, chưa tới ba mươi, nếu không có chiến tranh tôi đã bảo vệ xong luận án tiến sĩ… Thế mà tôi lại bị đưa ra mặt trận! Bao nhiêu năm đèn sách! Nhà nước đã đầu tư bao nhiêu tiền của cho tôi, vậy mà bây giờ tôi phải đứng trước mũi tên hòn đạn! Ai sẽ làm tăng khả năng phòng thủ của đất nước? Ở đây, nơi hậu phương cũng chẳng dễ dàng. Mà hậu phương gì cơ chứ, suốt ngày bị ném bom.

Trong những ngày đó, Stoletov uống khá nhiều và khóc thầm vì rất sợ chết. Anastasya cảm thấy thương hại cho con người cao lớn đó, trở nên gần gũi anh ta hơn vì nhớ đến người anh trai đã hy sinh của mình. Cô khóc cùng trưởng khoa, thậm chí muốn ôm hôn anh ta như người thân, động viên, an ủi, nhưng có cái gì đó đã ngăn cô lại. Để đổi lại, cô đề nghị:

- Em chơi violon cho thầy nghe nhé.

- Cái gì? - Stoletov tròn mắt ngạc nhiên. - Violon nào? Anastasya vội chạy về nhà.

- Không nên mang cây đàn violon ra ngoài giá lạnh. - Ông dượng năn nỉ.

- Con đã hứa với các chiến sĩ tình nguyện rồi. - Lý lẽ rất xác đáng.

- Em đúng là thiên tài, một nghệ sĩ điêu luyện! - Stoletov thán phục thốt lên sau khi nghe cô chơi đàn. - Làm sao tôi có thể chia tay với em được?! - Ngay lúc ấy, lần đầu tiên Stoletov ôm và hôn vào trán, rồi vào má cô một cách đắm đuối. Anastasya không hiểu biết gì về chuyện đó, cô chỉ nghĩ là không nên làm vậy, cần phải thoát ra, cô đã né sang bên nhưng lại sợ bị hỏng cây đàn vì vậy đành đứng lặng như pho tượng, vội vã lắp bắp:

- Không nên, không nên… Em không được phép. Xin thầy… Em mới mười lăm.

- Phải, phải. - Trước những câu van xin, Stoletov vội vàng bỏ tay ra. - Xin lỗi, tôi thật lòng, như anh em… Em chơi hay lắm! Tôi rất biết ơn em, em và âm nhạc của mình đã truyền thêm sinh lực cho tôi… Em chơi nữa đi. - Stoletov lịch sự hôn tay cô. - Ngày mai em hãy mang đàn tới.

Hôm sau Anastasya không thể đến trường, mẹ cô bị ốm, rồi đến lượt cô. Cuộc sống của họ rất khó khăn, thiếu thốn, họ đã ăn hết những nắm bột mì cuối cùng. Phải sau một tuần nữa Anastasya mới có thể quay lại trường, nhưng khi đó thì thầy trưởng khoa đã đi, họ bảo đang tập trung, rồi lên đường ngay. Cứ như bị mất một người thân, Anastasya khóc lóc thảm thiết và nhận ra mình đã gắn bó với Stoletov đến mức nào, một cảm giác dễ chịu, ấm áp, thậm chí sung túc nữa mỗi khi ở bên anh ta.

Chính vì vậy mà Anastasya rất vui khi nhìn thấy vóc dáng cao lớn, khỏe mạnh của Stoletov, và nếu cuộc gặp không xảy ra ở ngoài phố hẳn cô đã ôm chầm lấy Stoletov, nhưng cô chỉ cười như gặp một người thân vừa từ mặt trận trở về.

- Mọi việc đều tốt đẹp. - Stoletov nói với Anastasya như với người bạn ngang hàng. - Mọi việc đã được giải quyết đâu vào đấy, dĩ nhiên là với sự tư vấn của những người tốt bụng. Tóm lại, những người như tôi, Tổ quốc phải biết trân trọng. Tôi có một sứ mệnh rất quan trọng: Vận chuyển những thiết bị tối mật sang vùng Trung Á. Em biết đấy, tôi là chuyên gia duy nhất về kính viễn vọng… Nói chung, ngày kia tàu sẽ khởi hành. Nhân đây, tôi tiết lộ cho em biết một bí mật quốc gia. Tôi có thể tin em được không? Em có thể giữ bí mật và trung thành chứ?… Tốt lắm. - Stoletov vỗ vỗ lên vai cô và như cái máy, bàn tay tụt dần xuống eo. - Tôi còn rất ít thời gian. - Anh ta nghiêng người nhìn vào mặt cô, cặp mắt sáng lên một cách kỳ lạ. - Em có muốn tôi gác lại mọi chuyện để ngày mai tổ chức một buổi tiễn đưa không… Em im lặng à? Em có muốn đưa tiễn tôi một cách trang trọng không?

Anastasya gật đầu, cảm thấy bối rối vì linh cảm một điều gì đó.

- Vậy thì ngày mai, sau buổi trưa, khoảng hai giờ, khi mọi người đã giải tán. Em mang cây vĩ cầm tới, nhất định đấy. Tôi sẽ chuẩn bị sẵn rượu Champagne và kẹo chocolate cho em.

Ngày hôm sau, Anastasya bị say vì mọi chuyện, cô chơi nhạc một cách xuất thần và chỉ tỉnh dậy sau khi cảm thấy đau, rồi khóc nức nở.

- Thôi đi, thôi đi, em yêu. - Stoletov an ủi cô. - Tôi hoàn toàn không biết là em còn trinh… Thôi đừng khóc nữa. Đừng nói gì với ai đấy. - Anh ta bỏ vào túi lưới số đồ ăn thừa còn khá nhiều. - Tôi sẽ gửi thư cho em qua “hòm thư lưu”. Tôi yêu em, chiến tranh kết thúc chúng ta sẽ sống bên nhau. - Stoletov hôn vội vào má cô. - Còn bây giờ, em về đi, tối rồi, sắp đến giờ giới nghiêm.

Run rẩy vì sợ hãi và xấu hổ, Anastasya tội nghiệp về nhà với con tim chết điếng. Cô lấy chiếc chăn trùm kín người, mẹ đã ngủ, ông dượng lo lắng bảo cô ăn tối, nhưng cô lấy lý do bị mệt đi ngủ ngay, thầm nghĩ sẽ chẳng ai để ý. Mọi việc có vẻ diễn ra như vậy, cô ngủ rất say cho đến khi mẹ gọi cô dậy.

- Con là người cuối cùng của dòng họ Gnedin. - Mẹ nói nhỏ bằng một giọng nghiêm khắc. - Danh dự của dòng họ phải được giữ gìn cẩn thận… Dù chúng ta có đói khổ đến đâu, thì đồ ăn thừa trên bàn người khác cũng không bao giờ được mang về nhà. Và cái mùi rượu chè, thuốc lá hoàn toàn xa lạ với nếp sống gia đình ta.

Phần còn lại của đêm, Anastasya vùi mặt vào trong gối khóc nức nở để không ai nghe thấy. Chao ơi, cô muốn quay ngược thời gian lại biết chừng nào để cái ngày hôm qua không bao giờ diễn ra. Cô nghĩ, sáng mai cô sẽ kể hết với mẹ. Nhưng sáng ra, cô lại có một cảm giác hoàn toàn khác, cô lại muốn gặp Stoletov, nghe anh ta nói, cùng ăn, cùng uống, cùng vui cười với anh ta.

Anastasya chạy bộ ngang qua thành phố, đến ga Kazanski để chia tay với thầy trưởng khoa lần cuối. Trên sân ga còn có các cán bộ của trường, họ ngạc nhiên chào hỏi Anastasya. Stoletov cũng có mặt, nắm tay các con của mình, nhưng thậm chí không chào hỏi cô. Chỉ đến khi Stoletov lịch sự giúp cô vợ béo ịch của mình bước lên toa, anh ta mới hạ cố quay đầu về phía cô, nhưng không biểu lộ bất cứ một tình cảm, một động thái nào, chỉ có các cơ trên gò má cao như khẽ giật giật.

Không phải vì sự ngây thơ, nhất là trong tình yêu, chẳng qua là việc thực hiện lời hứa. Suốt một năm ròng, Anastasya đến bưu điện hỏi thư, và cô rất mừng vì không có một bức thư nào. Cảm giác của một cô gái bị lừa cũng dần dần trôi qua, nhưng khi Anastasya gần như quên hẳn Stoletov, thì có một lần ở trong trường, cô nhìn thấy từ phía sau một dáng người cao ráo, rắn chắc và chiếc gáy rám nắng. Người đó, hình như đọc được ánh mắt không chút thiện cảm của cô, liền quay lại, mặt đối mặt: Stoletov đội chiếc mũ chỏm như người châu Á, nở một nụ cười thân thiện kỳ lạ, vẻ thăm dò.

- Ôi Nastya, Nastenka[30], tôi mừng quá. - Không chút ngượng ngùng giữa nơi đông người, Stoletov sỗ sàng nắm tay Anastasya đưa vào phòng mình.

Anastasya không phản đối, chỉ đến khi đã vào trong phòng, cô mới lạnh lùng, thậm chí là thô lỗ, né sang một bên:

- Yêu cầu thầy hãy gọi đúng tên tôi. - Bất ngờ trước phản ứng cương quyết của chính mình, Anastasya tuyên bố dứt khoát, rồi không nói thêm lời nào nữa, bước ngay ra khỏi phòng, dập cửa thật mạnh.

Đó mới chỉ là một nửa những gì mà Anastasya định làm, nửa kia phức tạp hơn nhiều. Vấn đề là ở chỗ cô đã gặp lại người bạn học ở trường nhạc Zhenya Zverev. Zhenya là chàng trai tóc vàng, khuôn mặt sáng sủa, học chuyên ngành piano. Ngay từ lúc còn đi học, họ đã là một đôi biểu diễn các đoản khúc rất ăn ý. Hơn nửa năm nay, lúc nào họ cũng bên nhau, mẹ Anastasya rất vui với tình bạn của họ.

Bản thân Anastasya cũng rất vui, cô yêu Zhenya và không thể giấu được điều đó, duy chỉ có một chút cảm giác tội lỗi đối với cậu. Khi Stoletov xuất hiện, Anastasya đưa Zhenya vào trường chơi, giới thiệu với trưởng khoa, rồi kể hết mọi chuyện cho Zhenya, không chút giấu giếm và cũng chẳng nhỏ một giọt nước mắt.

- Thật vô ích. - Sau một hồi im lặng, Zhenya thốt lên.

- Cái gì “vô ích”? - Anastasya ngạc nhiên hỏi lại.

- Vô ích là em đã kể cho anh… Còn bây giờ, anh yêu cầu, cả em và anh, hãy quên chuyện đó đi. Ngoài ra, theo anh, em không nên tiếp tục học ở đây nữa. Năng khiếu của chúng ta là âm nhạc, phải học ở Học viện Âm nhạc.

Vậy là họ đã quyết định. Tuy nhiên, mẹ của Anastasya đặt điều kiện: Dòng họ Gnedin không bao giờ bỏ dở việc gì - phải học xong Vật lý thiên văn, có thể bằng con đường hàm thụ để nhận bằng tốt nghiệp, rồi sau đó muốn làm gì thì làm.

Đôi trẻ lại tiếp tục bàn tính, họ quyết định chuyển sang khoa Hàm thụ ở đại học, đồng thời thi vào Học viện Âm nhạc.

Cuộc sống dường như lại hồi sinh đối với Anastasya, cô cảm thấy hạnh phúc. Mùa hè năm 1943 trôi qua, mặt trận chuyển sang phía Tây, và không còn ai nghi ngờ về chiến thắng nữa. Mẹ và dượng lại tìm được việc làm, trong nhà vui hơn và no đủ hơn. Anastasya đã có Zhenya, chỉ còn một vướng mắc nhỏ - đơn xin chuyển sang hệ tại chức phải có chữ ký của trưởng khoa.

Buổi sáng, Anastasya đến trường, khi ấy đông người hơn, sau khi gặp Stoletov ngoài hành lang trong bộ quân phục, cô rất đỗi ngạc nhiên:

- Thầy Arkadi Iakovlevich, thầy là đại úy rồi sao?

- Thiếu tá, thiếu tá, nhưng đúng ra phải là trung tá. Thế em nghĩ sao? Mặt trận là nơi bom rơi đạn nổ, nhưng ở hậu phương công việc còn nặng nề hơn nhiều. - Stoletov, giờ lại để bộ râu quai nón cầu kỳ, giơ một ngón tay lên làm ra vẻ quan trọng và nở một nụ cười trịch thượng.

- Vào đây, vào đây. - Stoletov đẩy lưng Anastasya về phía phòng riêng của mình, và trước sự ngạc nhiên của cô, khệnh khạng ngồi vào sau chiếc bàn lớn phủ đầy bụi, với hàng đống giấy tờ và dấu vết ly chén, đồ hộp.

- Xin thầy ký đơn cho em. - Cô sinh viên vừa đi vừa nói.

- Hừm, hừ. - Nét mặt vị trưởng khoa bỗng thay đổi hẳn, mấy ngón tay oai vệ gõ gõ lên bàn. - Em biết không, em sẽ bị xóa tên trong danh sách sinh viên của trường ngay.

Chỉ đến lúc này, Stoletov mới rời mắt khỏi lá đơn, nét mặt của anh ta lại biến đổi, môi mím lại, mắt nheo nheo. Một năm rưỡi qua, Anastasya đã thay đổi nhiều, vẻ đẹp nữ giới đã đạt đến độ chín, trở nên cân đối hơn, cao hơn, thành một người đẹp với đôi mắt to màu cánh gián đầy mê hoặc.

- Em có thể bị đưa ra mặt trận. - Stoletov nói rất khẽ.

- Ngay từ năm 1941, em đã viết đơn tình nguyện ra mặt trận rồi. Còn bây giờ, em xin vào Học viện Âm nhạc.

- Cái gì? - Stoletov bật dậy. - Em định đổi Vật lý thiên văn lấy một bài hát vớ vẩn nào đó hay sao? Nastya, em làm gì thế? - Stoletov vội bước ra khỏi bàn. - Chỉ còn một năm rưỡi nữa là em sẽ có bằng đại học. - Anh ta sán lại gần, định ôm eo cô, rồi thì thầm bằng một giọng như bỏ bùa. - Sau ba năm nữa em sẽ là phó tiến sĩ.

Phải khó khăn lắm, Anastasya mới thoát ra khỏi vòng tay của Stoletov rồi bỏ về. Ngày hôm sau, cô quay lại cùng với dượng. Stoletov ký đơn ngay, rồi vừa trả lại lá đơn, anh ta vừa nói:

- Nhân tiện, xin thông báo, tôi cũng sắp ra mặt trận rồi.

- “Cũng” là thế nào? - Dượng sững người, hỏi lại.

- Các vị biết đấy, bắt đầu từ ngày hôm nay, nữ công dân Afanasieva Anastasya đã bị xóa tên trong trường đại học.

- Nó sẽ học khóa chính quy tại Học viện Âm nhạc.

- Hừ, trong khi giấy tờ thủ tục đến được Ban quân quản, ha-ha-ha, thì chiến tranh chắc là đã kết thúc rồi.

Sau cuộc gặp với Stoletov, dượng thận trọng nói với Anastasya:

- Dượng không biết anh ta là nhà khoa học hay nhà quân sự, nhưng đó là một kẻ rất đê tiện, chỉ cần nhìn cặp mắt gian giảo như mắt chuột cống là rõ.

Nỗi lo ấy hoàn toàn không phải là vô ích. Anastasya mới chỉ thi xong môn thứ nhất là violon đạt điểm “giỏi” thì nhận được giấy gọi nhập ngũ. Vào thời kỳ đó không thể đùa với những chuyện như vậy vì rất dễ bị bỏ tù với tội đào ngũ. Thật ra, dượng cũng cố tìm mọi cách giúp Anastasya, xin được giấy chứng nhận gì đó của Học viện.

- Mọi việc sẽ do Hội đồng tuyển quân quyết định. - Ở Phòng quân vụ người ta giải thích với Anastasya.

Và điều làm Anastasya ngạc nhiên hơn cả là trong Hội đồng tuyển quân, giữa các bác sĩ và ba sĩ quan, cô thấy có cả Stoletov.

Bản thân Hội đồng chỉ mang tính hình thức: Gõ gõ mấy cái vào đầu gối, nhòm vào mồm rồi bắt chổng mông lên.

- Thật tiếc phải đưa một cô gái thế này ra mặt trận. - Một giọng trầm của ai đó như không kìm nổi, bật lên.

- Đủ tiêu chuẩn phục vụ trong quân đội. - Lời kết luận khô khan vang lên.

Khi Anastasya mặc quần áo lại, cô nhìn thấy khuôn mặt đắc chí của Stoletov lấp ló trên tấm rèm:

- Đừng quên mang theo cây đàn nhé. Bên tôi thì em không sao đâu. Em chỉ có mỗi việc phải làm thôi.

Mẹ khóc lóc thảm thiết và vô cùng đau khổ nên không thể đi tiễn. Chỉ có dượng và Zhenya ở ga hơn một ngày để tiễn Anastasya. Đoàn tàu của họ, chắc là hạng hai nên phải nhường đường cho các chuyến tàu khác, cứ chạy khoảng một giờ lại dừng, đến ga Safonovo phải chạy sang đường dự phòng. Giữa đêm họ được đưa xuống, xếp thành hàng, và dưới ánh sáng đèn pha, từ xa Anastasya thoáng nhìn thấy vóc dáng cao lớn của Stoletov. Có thể tình cảm của Anastasya đối với Stoletov vẫn như xưa, chỉ thêm chút khinh bỉ, tuy nhiên, giờ đây cô muốn Stoletov nhìn thấy cô, thậm chí còn muốn lảng vảng trong tầm nhìn của anh ta nữa.

Nhưng điều đó đã không xảy ra, phụ nữ được đưa vào doanh trại riêng giống như những chiếc lán gỗ. Trong gần một tháng, họ được huấn luyện quân sự, bắn súng, rèn luyện thể chất rất nghiêm khắc. Khoản ăn uống thì tệ đến mức trong thời gian chờ đợi kéo dài trước khi phân về các đơn vị, vì quá suy kiệt, Anastasya đã phải dò hỏi “anh chị có biết thiếu tá Stoletov không?”.

Không ai biết gì về Stoletov cả, nhưng khi việc phân bổ kết thúc, Anastasya rất ngạc nhiên khi được phân về một đơn vị mới, có tên là “trung đội đặc nhiệm” gồm những người không còn trẻ nữa, thậm chí sức khỏe và tuổi tác không nằm trong diện nghĩa vụ quân sự, đa số đều đeo kính, hói đầu, mà theo cách nói của dượng cô là những “đối tượng kinh tởm”. Họ sẽ chiến đấu ra sao? Và cô nữa, sẽ đánh nhau thế nào? Các phụ nữ khác đều là cứu thương, điện báo viên, còn cô?

Rất hoang mang, Anastasya lặng lẽ khóc thầm khi đơn vị của họ được tách ra, băng qua thành phố đổ nát, quay về ga cũ. Tại đây, vừa thoáng nhìn thấy Stoletov từ xa, Anastasya đã định chạy lại, song cô biết không được phá vỡ đội hình.

- Thưa đồng chí trung tá, trung đội đặc nhiệm đã có mặt đầy đủ chờ mệnh lệnh của đồng chí. - Stoletov được cấp dưới báo cáo.

Sau khi kiểm tra, trung đội được đưa ngay lên tàu, không thấy Stoletov đâu nữa. Anastasya cũng cảm thấy nhẹ nhõm hơn vì toa tàu này khác hẳn các toa tàu trước, tiện nghi hơn, có phòng ăn riêng, và các đồng đội “đẳng cấp” cũng tỏ ra thoải mái hơn, không theo kiểu nhà binh, nhiều người trong số họ đã biết nhau từ trước, và qua cách đối đáp giữa họ, Anastasya hiểu rằng, phần lớn họ là những chuyên gia phục chế, đánh giá đồ cổ và đồ quý hiếm.

Họ đi rất lâu và chậm, xuống tàu tại một ga xép nào đó. Với sự quan trọng của mình, chỉ huy Stoletov ngồi vào chiếc xe con màu đen, còn tất cả được chuyển sang những chiếc xe tải có mui. Họ chạy ròng rã suốt một ngày không ăn trưa, không chỉ một lần sa vào vũng lầy, khi đó những “đối tượng kinh tởm” buộc phải lao động chân tay, nhúng mình vào bùn đất của vùng đầm lầy, sau đó cứ càm ràm mãi.

Ở ngoại ô thành phố nhỏ, một căn phòng lớn trong một nhà máy cũ nào đó được bố trí làm nơi đóng quân đầu tiên của họ. Stoletov có hai cấp phó. Trong số các phụ nữ thì hai người làm cấp dưỡng, hai người là kỹ thuật viên, một là bác sĩ, một thư ký - là Anastasya, tổng cộng bốn mươi bảy người, chưa kể đội quân bảo vệ rất đông đảo.

Thời gian đầu, chưa có nhiệm vụ gì cụ thể cả, thật ra, các chuyên gia đồ cổ có đi đâu đó, nhưng bị rơi vào trận ném bom, một người hy sinh, hai người bị thương, họ mang về một số vật dụng gia đình gì đó. Theo Anastasya, chỗ họ tìm được là một bãi rác, song những “đối tượng kinh tởm” đã nghiên cứu và chứng minh các món đồ gỗ ấy có tuổi thọ trên một trăm năm, riêng cái ghế đẩu được họ định giá bằng một khoản tiền khổng lồ, đến mức cô chỉ biết cười nhưng vẫn phải ghi chép vào cuốn sổ thống kê.

Nói chung, nhiệm vụ không có gì nặng nề, mối quan hệ giữa Anastasya với Stoletov dường như chỉ thuần túy là công việc, thậm chí có lúc anh ta định sán lại gần cô thì thái độ của cô bây giờ hoàn toàn dửng dưng pha chút khinh bỉ. Sau đó Anastasya cũng dần dần đoán ra nhiệm vụ, cô dò hỏi thêm Stoletov, nhưng anh ta chỉ im lặng. Những ngày đầu tham gia cuộc chiến đã dạy dỗ cô nhiều điều.

CấpphócủaStoletovphụtráchcôngtácchínhtrị tư tưởng, giao cho Anastasya một việc gì đó. Cô làm xong nhưng anh ta có vẻ không hài lòng, cô phản ứng lại, liền bị phạt giam ba ngày. Cô bật cười, cứ nghĩ là chuyện đùa, ngay lập tức, anh ta tuyên bố cô bị giam thêm ba ngày nữa.

Chỉ nửa tiếng sau, các chiến sĩ bảo vệ xuất hiện, áp tải Anastasya vào phòng cách ly. Và khi Anastasya sắp phát cuồng lên, mà đó mới chỉ là khúc dạo đầu của tai họa, thì cô bị đưa ngay sang phòng giam của doanh trại - nơi đây chỉ có bóng tối lạnh lẽo, nỗi khiếp sợ trong bốn bức tường xi măng thậm chí cũng không có chỗ để ngồi. Còn những người lính bảo vệ to lớn, lực lưỡng thì nhảy cẫng lên vì vui sướng:

- Họ tặng ta một con bé! Buổi tối chúng ta sẽ tổ chức dàn đồng ca.

Đã vào đây thì cũng chẳng thể phát cuồng được nữa. Khiếp sợ những tiếng kêu chít chít, Anastasya ngồi xổm trong góc phòng, khóc lặng lẽ, gọi mẹ, hai hàm răng đánh vào nhau lập cập vì quá lạnh và sợ hãi. Cô biết, khi màn đêm buông xuống sẽ chỉ còn bóng tối vì chỉ có một bóng đèn nhỏ xíu ngoài hành lang. Anastasya gặp may, hay mọi việc đã được quy định hoặc thỏa thuận như vậy. Một phụ nữ khỏe mạnh vào phòng, bắt cô cởi hết quần áo ra, rồi thu hết áo khoác ngắn, mũ mềm, đồng hồ, thắt lưng, thậm chí định thu cả ủng nữa, nhưng rồi thương hại trả lại đôi ủng.

Một ngày hai lần, người ta cho Anastasya ăn một thứ gì đó bốc mùi khó chịu, và chỉ bằng cách ấy cô mới nhận ra đã qua được hai ngày. Cuối cùng cô cũng kiệt sức, không khóc được nữa, chỉ biết co quắp trên sàn nhà lạnh lẽo và rên ư ử. Đột nhiên tiếng ổ khóa vang lên, có nghĩa là cô phải ngồi dậy rồi đứng nghiêm và nói “binh nhì Afanasieva[31] có mặt”.

Cố vượt qua nỗi sợ hãi, Anastasya bật dậy nhưng đôi chân cô như nhũn ra, và để không bị ngã, cô lùi vào trong góc, rồi như một chiếc tất rách bốc mùi hôi thối, cô lặng lẽ bò ra. Stoletov ngồi xổm ngay trước mặt Anastasya, cả người tỏa ra mùi rượu, mùi thức ăn béo ngậy và mùi kiêu ngạo.

- Thế nào, binh nhì Afanasieva. - Stoletov khẽ nói bằng một giọng không quá khô khan nhưng ẩn chứa nụ cười ngọt xớt. - Cô không muốn hiểu, đây là quân đội, là chiến tranh hay sao, cần phải tuân thủ kỷ luật, và khi cấp trên có mặt, nhất lại là người chỉ huy, điều lệnh quy định cấp dưới phải đứng nghiêm.

Anastasya không đứng dậy, cơ thể càng nhũn ra, gục đầu vào giữa hai đầu gối và càng khóc to hơn.

- Thôi được rồi. - Giọng Stoletov có vẻ nghiêm khắc hơn. - Nước mắt không thắng nổi chiến tranh đâu. Cần phải tuân thủ điều lệnh. - Đôi tai có khả năng thẩm âm của Anastasya nhanh chóng nhận ra sự lạnh lùng sắt đá. - Tôi đã định xin thả cô ra trước thời hạn, nhưng tôi thấy, thật vô ích, còn quá sớm. Một, hai ngày nữa đơn vị sẽ hành quân về phía Tây, còn cô, nếu cứ như thế này, chắc là sẽ phải cố đuổi theo cho kịp, mà rất có thể cô sẽ bị điều sang đơn vị khác. Nhiệm vụ là nhiệm vụ.

- Không, không! - Anastasya muốn lao vào người Stoletov, nhưng anh ta đã nhanh nhẹn đứng lên và né sang một bên.

- Cô không học được cái gì sao? Cô cứ nghĩ đây là nhà trẻ, rồi ai đó sẽ nuông chiều cô. - Stoletov lên giọng. - Trước mặt cấp trên, cô biết phải ứng xử ra sao rồi đấy.

Dựa vào tường, Anastasya cố đứng dậy trong tư thế “nghiêm” và thốt ra bằng một giọng khàn đặc:

- Thưa đồng chí trung tá, binh nhì Afanasieva…

- Nghỉ. - Stoletov bước tới, giơ tay ra, khinh mạn sờ vào cằm cô. - Cái cằm, cái cằm xinh đẹp này phải đưa về phía trước… Thế. Nước mắt nước mũi, lau đi… Tôi không có thời gian. Liệu có nên bỏ tiền túi ra, rồi hạ mình quỳ gối trước Ban quân quản để đưa cô ra, hay là cứ để cô ở lại đây theo quy định… - Stoletov không nói hết câu, chỉ nâng cằm cô lên cao hơn. - Tôi không biết nữa.

Anastasya không biết trả lời ra sao, cả người run bần bật, nước mắt tuôn lã chã, chỉ lắc lắc đầu.

- Thôi được rồi. - Stoletov khệnh khạng lùi lại một bước. - Nếu cô không muốn theo điều lệnh, thì theo cách đàn bà…

- Không, không! - Anastasya rít lên và ho sặc sụa.

- Theo điều lệnh, theo điều lệnh, binh nhì Afanasieva.

- Xin tuân lệnh đồng chí trung tá.

Stoletov lại bước tới một bước, chắp tay sau lưng, mỉm cười giảo quyệt, cúi xuống nhìn thẳng vào mặt cô:

- Cô sẽ chơi violon chứ?

- Thưa đồng chí trung tá, vâng ạ.

- Thôi được rồi, tôi sẽ năn nỉ Ban quân quản.

Anastasya hy vọng cô sẽ sớm được thả ra, nhưng thời gian cứ trôi, và sau hai lần người ta mang đồ ăn tới, cô xác định một ngày nữa lại trôi qua. Cả người cô đau như dần, lạnh run cầm cập, cô chẳng còn quan tâm tới điều gì nữa, cho đến khi tỉnh lại, cô cảm thấy hối tiếc vì đã phải hạ mình.

- Afanasieva, bước ra ngoài. - Cuối cùng, một mệnh lệnh vang lên.

Phó chỉ huy trưởng phụ trách chính trị đích thân đến, đưa Anastasya lên chiếc xe tải mui trần giữa trời mưa gió và giá lạnh. Về đến đơn vị, cô ngã vật ra.

- Đúng là đồ phát xít! Đồ vô nhân đạo! - Các “đối tượng kinh tởm” hói đầu vây kín lấy Anastasya. - Gọi bác sĩ ngay, mang thuốc lại đây!

- Cô ấy cần được sưởi ấm và yên tĩnh. Đưa cô ấy vào phòng chỉ huy. - Phó chỉ huy trưởng phụ trách chính trị tỏ ra quan tâm.

- Đúng rồi, ở đấy sạch sẽ và ấm áp. - Mọi người hưởng ứng. Vậy là Anastasya được đặt trên đi văng trong phòng Stoletov, cạnh đó là giường của anh ta. Trong thời gian cô vẫn còn ốm, thỉnh thoảng Stoletov mới xuất hiện, thậm chí còn căn dặn bác sĩ phải chăm sóc cô chu đáo. Nhưng khi cô vừa bình phục, giữa đêm Stoletov bắt cô phải uống rượu, rồi ra lệnh: “Chiều ta đi!”.

Mọi việc cứ như vậy kéo dài vài tuần cho đến khi họ có chỗ ở mới, đó là khoảng thời gian kinh tởm nhất trong cuộc đời Anastasya. Stoletov, một người đàn ông khỏe mạnh đang độ tuổi sung sức đã đòi hỏi ở cô những điều không thể tưởng tượng nổi, nghiền nát tuổi xuân, cùng với vẻ duyên dáng và sắc đẹp của cô. Còn cô, ngay từ bé đã được dạy dỗ phải biết cắn răng chịu đựng để giữ lời hứa, dù có những lúc phải lộn mửa nhưng vẫn thực hiện những trò dâm đãng ngông cuồng của anh ta.

Sau đó đơn vị của họ vượt qua trận tuyến, đi về phía Tây, rồi Anastasya được nghỉ phép, từ đó cô ít gặp Stoletov hơn. Nếu như trước đây, Anastasya nhìn các đồng nghiệp lớn tuổi của mình một cách cao ngạo, giễu cợt, thì bây giờ cô hạ mình xuống, nhưng họ vẫn nhìn cô một cách nghi hoặc, xa cách, thậm chí một chị cấp dưỡng còn gọi cô là “cái nệm rơm”.

Điều đó còn tệ hơn là bị giam và vượt quá sức chịu đựng của Anastasya. Khi trung đội đặc nhiệm chuyển đến địa điểm mới, cô xin Stoletov chuyển sang đơn vị chủ lực, ra mặt trận.

- Viết đơn đi. - Chỉ huy đơn vị lạnh lùng nói, và khi cô vừa viết xong anh ta liền cẩn thận gấp lá đơn lại. - Giờ đây tôi có thể điều cô ra mặt trận bất cứ lúc nào, như người ta nói là “theo nguyện vọng cá nhân”. Còn hiện tại, cô phải phục vụ ở đây, cô được biên chế ở đây. Mà cô không hài lòng cái nỗi gì, ban đêm thì giải trí, ban ngày thì chơi không.

Quả đúng như vậy, công việc hoàn toàn không có, họ dừng chân ở đâu đó bên vùng đầm lầy Belarus, Stoletov trở nên giận dữ, thường xuyên văng tục và uống rượu. Giờ đây, không chỉ ban đêm mà ngay cả ban ngày anh ta cũng có thể nhạo báng Anastasya, biến cô thành con đầy tớ tầm thường. Tình trạng như vậy kéo dài cho đến khi Stoletov kiếm được ở đâu đó một cây vĩ cầm. Cây đàn thuộc loại xoàng, chắc là từ câu lạc bộ thôn xóm nào đó. Anastasya không thể lên dây được theo ý muốn, còn trình độ âm nhạc của Stoletov chỉ đủ để thưởng thức các bản tình ca của dân Digan, và cây đàn cũng ở mức đó.

Vị chỉ huy trưởng tìm được sự lãng quên trong rượu và âm nhạc, giúp khuây khỏa phần nào. Còn các “đối tượng kinh tởm” hóa ra không chỉ là những người biết đánh giá cổ vật, đồ quý hiếm, mà nhiều người trong số họ còn rất am hiểu âm nhạc. Mỗi khi Stoletov uống say đi ngủ hay vắng mặt, họ lại đề nghị Anastasya chơi một vài bản nhạc cổ điển nào đó, và họ vô cùng thán phục khi nghe cô chơi đàn, dù không có bản nhạc và với một cây đàn thảm hại như thế. Bây giờ, vào những buổi tối mùa đông dài lê thê, thay vì xúm lại quanh cỗ bài, vốn bị cấm, trong làn khói thuốc lá mù mịt, thì họ lại có những buổi hòa nhạc. Mối quan hệ giữa Anastasya với họ, nhờ đó cũng từng bước được cải thiện, thậm chí như cha con. Trong bầu không khí chung như vậy, Stoletov cũng đối xử với cô tử tế và chu đáo hơn.

Các buổi biểu diễn độc tấu ấy kéo dài không lâu. Theo sát trận tuyến, đơn vị cũng tiến về phía Tây, sang lãnh thổ của Đông Phổ, sát bên thành phố Kenigsberg[32], và ở đây, công việc bắt đầu. Tất cả các đồ vật quý hiếm mà Anastasya gọi là đồ cũ, được đóng vào trong các va ly rồi vận chuyển trên các đoàn tàu, các đoàn xe tải và xe ngựa. Không chỉ làm ban ngày, mà cả ban đêm cũng có lúc phải ghi chép khoản bồi thường chiến tranh. Công việc rất nhiều, Anastasya phải cầm bút đau cả tay, đến mức chính cô cũng phải đoán mò rồi ghi bừa nhiều món “đồ cũ”, như thảm, tranh, tượng, đèn chùm, đồ kim hoàn, đồ gỗ, vũ khí, sách cổ, và còn bao nhiêu thứ khác nữa mà theo Anastasya chỉ đáng vứt ra bãi rác.

Anastasya cứ nghĩ, các “đối tượng kinh tởm” kia chắc sẽ không hài lòng với hàng đống đồ bỏ ấy, nhưng hóa ra ngược lại: Suốt ngày đêm, cô “xắn tay áo” lên, cắm đầu viết không ngơi nghỉ về các thứ “đồ cũ” ấy. Tất cả đều được chọn lọc, kiểm tra, phân loại ngay tại “thực địa”. Stoletov thay đổi hẳn, hăng hái giám sát tất cả mọi công việc, phấn khởi xoa tay, dạo này chỉ uống rượu trắng của Đức và rượu vang Pháp, có thể nhờ vậy mà phong cách của anh ta trở nên thanh lịch hơn trong hoàn cảnh chiến tranh. Đối với Anastasya, Stoletov tỏ ra chu đáo hơn, ban đêm chẳng còn thời gian mà nhớ đến cô nữa.

Hầu như đêm nào Stoletov cùng với hai “đối tượng kinh tởm” có thâm niên nhất cũng ở kín trong phòng riêng, uống bia và chơi bài. Nhưng sáng sớm, Stoletov lại gọi Anastasya tới:

- Afanasieva, cô viết lại các biên bản này và chép lại trang này… Hừ, mấy lão già dở hơi nhầm lẫn lung tung cả.

Vì sự sai sót của họ mà rất có thể tôi phải ra tòa án binh chứ chẳng chơi… Nhân đây, cô đang trong quân ngũ nên đừng quên chúng ta phải chịu hoàn toàn trách nhiệm về tất cả tài sản… Bởi vậy, cô phải biết im lặng, mọi lúc, mọi nơi, rồi Đảng sẽ không quên cô. Nhân nói chuyện Đảng, tôi nghĩ đã đến lúc cô nên xin vào Đảng. Đến lúc rồi… Cô không nhớ tôi sao? Tôi rất nhớ cô! Nhưng cô thấy đấy, công việc bù đầu. Tôi bắt đầu tin tưởng cô, thậm chí rất tin tưởng. Nói chung, chúng ta là đồng đội cùng chiến hào, hết mình phụng sự Tổ quốc!

Hai ngày sau, vào lúc nửa đêm Stoletov gọi Anastasya đến, giọng vui vẻ:

- Anastasya, có nhiều việc tôi đối xử với cô không phải. Cô hãy tha lỗi. - Stoletov choàng lên vai Anastasya chiếc áo khoác lông thú sang trọng, nắm lấy tay cô, tự mình đeo chiếc nhẫn có gắn hạt kim cương to rồi hôn tay cô. - Cô tha thứ cho tôi chứ?… Cảm ơn. Chỉ có điều những thứ này không thể dùng ở đây được. Sáng mai sẽ có phái viên của chúng ta về Moskva, cô hãy đưa địa chỉ và gửi một ít hàng về nhà, chỉ có điều đừng to quá, chọn cho mẹ một món quà gì đó.

Lúc đó Anastasya không hiểu gì cả, nhưng rồi cả đêm hôm ấy cô cứ bị dằn vặt mãi bởi ý nghĩ: Lấy hay không lấy, và mẹ sẽ nghĩ thế nào về việc này? Rồi cô nhớ lại những câu chuyện mẹ kể, sau khi cha mất, mẹ đã phải bán đi những đồ trang sức và lông thú quý giá của mình với cái giá rẻ mạt để nuôi sống gia đình… Còn đây là quà của con gái. Và cô đã quyết định.

Bẵng đi một thời gian, khi Anastasya dường như đã quên về chuyện đó thì đột nhiên Stoletov cho gọi cô lên, mắt đỏ ngầu:

- Chuyện gì thế này? Chuyện gì? - Bàn tay nắm tờ giấy run lên bần bật. - Có thể thấy rõ là mẹ cô cũng ngu như cô. Hừ, “áo lông của người khác”. - Stoletov bắt đầu trích dẫn bằng một giọng dè bỉu: - “cái nhẫn của người khác”, “việc ấy không xứng đáng với dòng họ Gnedin”, “là hành động trộm cướp thời chiến”.

- Đọc trộm thư của người khác cũng không xứng đáng.

- Cái gì?! Đồ ngu! Cô có biết đây là cái gì không? Nếu bức thư này mà rơi vào tay người khác thì sẽ ra sao? Cô biết không?

- Bây giờ thì tôi đã biết rồi, mẹ tôi đã giải thích rõ ràng.

- Cái gì? Ôi, đồ ngu ngốc mạt hạng. Thế mà tôi lại định giúp cô nên người cơ đấy! - Stoletov túm lấy cổ áo khoác ngắn của Anastasya, tát liên tục vào mặt, không mạnh nhưng rất sỉ nhục.

Sau đó Anastasya bị đưa đi rửa soong chảo ở nhà bếp. Những ngày ấy đơn vị đang chuẩn bị tiến vào lãnh thổ Ba Lan.

Tại Ba Lan, trung đội đặc nhiệm hầu như không hoạt động gì cả, đất nước nghèo đói này đã bị phá hủy và cướp sạch. Stoletov lại chuyển sang chế độ “bãi chăn thả” - rượu không pha, hay cáu giận, nhẫn tâm. Thời kỳ này, anh ta chỉ gọi Anastasya tới có một đêm, nhưng tỏ ra khó chịu, mắng cô bốc mùi chấy rận. Công bằng mà nói, Stoletov không đánh đập và sỉ nhục cô nữa vì không có thời gian, có cái gì đó đang làm cho anh ta và các “đối tượng kinh tởm” phải bận tâm lo lắng. Anastasya cố lắng nghe và hiểu ra, chiến thắng đang đến gần, quân đội tràn sang châu Âu, và điều tệ hại nhất là có thêm một số “trung đội đặc nhiệm” nữa được thành lập - một cuộc cạnh tranh về khoản bồi thường chiến tranh đang diễn ra gay gắt. Mọi vấn đề đều được giải quyết ở Moskva, nhưng Ban tham mưu sư đoàn đặc nhiệm của Stoletov không được vào thủ đô.

Anastasya nhận thấy, Stoletov và các “đối tượng kinh tởm” đang tỏ ra lo lắng về “vựa lúa của đất nước” mà chẳng hiểu gì cả. Có cảm giác, bọn họ đúng là các “đối tượng kinh tởm” thật sự. Họ còn muốn gì nữa chứ, “binh lính được ngủ yên tức là đã hoàn thành xong nhiệm vụ”, nhưng với họ thì ngược lại: Họ tỏ ra lo sợ khi ngoài mặt trận chẳng có việc gì làm, chạy ngược chạy xuôi, tụm năm tụm ba, mặt mũi nhợt nhạt. Trước đây, những người lớn tuổi nhất trong số các “đối tượng kinh tởm” đôi khi phải nhắc chỉ huy nên tiến hành công việc như thế nào, còn bây giờ thì họ chẳng e dè yêu cầu phải báo lên Ban tham mưu, thậm chí phải gọi về Moskva, rằng họ không thể cứ ngồi mãi ở hậu phương.

Cuối cùng, Stoletov có chuyến công tác về thủ đô, nhưng các chuyên gia thì vẫn không hài lòng. Họ bảo không thể di chuyển bằng những chuyến tàu bình thường - thời gian là tiền bạc, trong khi đó, chiến tranh sắp kết thúc, có thể phải dùng máy bay quân sự. Tuy nhiên, Stoletov chỉ vắng mặt có năm ngày, sau khi quay về, anh ta bắt đầu tiến hành điều binh, và trong lúc phục vụ các đồng sự ăn trưa, tình cờ Anastasya nghe họ nói:

- Dĩ nhiên rồi, tốt nhất là ở Đức hay ở Áo cũng được.

- Ít ra thì cũng phải ở Cộng hòa Czech, còn hơn cái nước Ba Lan chết đói này.

- Thế còn Hungary thì sao?

- Không, không. Nước Áo mới đây vẫn còn là một đế quốc giàu nhất châu Âu.

- Đó còn là thủ đô của thế giới âm nhạc nữa.

- Ồ, quỷ thật! Trong số chúng ta không có ai là chuyên gia về nhạc cụ.

- Rồi cũng xoay xở được thôi. Ở đấy không có đồ dởm đâu.

Mọi việc diễn ra đúng như thế. Có cảm giác như ở đây không có chiến tranh. Họ đóng quân gần biên giới nước Đức, giữa Viên và Linz[33], trong lâu đài Mühldorf tuyệt đẹp thời Trung cổ. Và đúng như các “đối tượng kinh tởm” mong ước, công việc nhiều đến nỗi việc phân loại và vận chuyển phải tiến hành suốt ngày đêm. Cũng ở đây, lần đầu tiên đã nổ ra một cuộc tranh cãi gay gắt giữa các chuyên gia và đến tối thì biến thành một cuộc ẩu đả thực sự. Stoletov cũng nhận được một quả đấm vào mặt và phải bắn chỉ thiên. Hôm sau, tất cả đều im lặng chăm chú làm việc, nhưng đến đêm đã xảy ra một “sự kiện đặc biệt nghiêm trọng”: Một người treo cổ, một người khác không hiểu lý do gì lại bỏ vào núi và hình như bị rơi xuống vực.

Một tổ công tác từ Ban chỉ huy sư đoàn được điều đến, tổ chức tang lễ trang trọng - trong chiến tranh những chuyện như vậy chưa bao giờ xảy ra.

Anastasya có cảm giác như không có chiến tranh.

- Chuyện gì thế nhỉ?

- Lũ ác thú không chia nổi miếng mồi ngon. - Nữ bác sĩ trung đội bình luận.

Mấy cái xác được chôn cất ở đâu đó, ngay sau đấy mọi việc liền bị rơi vào quên lãng và công việc lại sôi lên sùng sục. Thật ra, Stoletov cũng chẳng phải vất vả gì lắm, chỉ huy một đội quân đang chiến thắng thì có gì phải vất vả, nhất là trong điều kiện như thế này. Đầu xuân, tòa lâu đài kỳ vĩ nằm trên sườn núi giữa phong cảnh tuyệt đẹp, bên khe núi chim hót líu lo. Còn đồ ăn thì vô cùng phong phú, suốt ngày Anastasya phải bưng bê hết khay này đến khay khác như một người nội trợ tháo vát. Giờ đây, ngay cả mùi cồn tỏa ra từ người nữ bác sĩ cũng làm cho Stoletov nhăn mặt, bực tức:

- Cái mùi gì làm ô nhiễm không khí thế này? Khó chịu quá!

Còn nói gì nữa, từ thành phố bên cạnh có cái tên rất giàu nhạc điệu là Krems-An-der-Donau, cứ cách một ngày bia tươi lại được chở đến, nhưng đó là vào ban ngày, còn chiều và tối là các cuộc liên hoan. Thật ra khách khứa không có, ơn Chúa thế là tốt, vì mọi việc đều phải kín đáo. Rượu vang lâu năm loại thượng hảo hạng nằm trong các kho chứa mát lạnh của lâu đài còn giăng đầy mạng nhện được khui ra, nhưng không thể uống một cách đơn giản được, những kẻ hậu sinh sẽ không hiểu. Vào lúc gần nửa đêm, sau khi đã hoàn thành vượt mức nhiệm vụ vẻ vang được giao, Stoletov và hai người lớn tuổi trong số các “đối tượng kinh tởm” ngồi riêng trong gian phòng lớn, thay quần áo cho phù hợp với nghi lễ sang trọng. Và như để hoàn thiện cho bản sắc của miền đất, Anastasya sẽ chơi các bản nhạc Điệu valse thành Viên, Danuyp xanh và Bầu trời trên dãy Alpes[34].

Không khí chiến tranh sắp kết thúc có thể cảm nhận được ở bất cứ đâu, nhất là trong kỷ luật quân đội. Càng ngày các đồ vật càng khó kiếm trong các “vựa lúa” vì trung đội nào cũng trở thành “trung đội đặc nhiệm”, mỗi người lính còn sống đều cố mang về nhà một món quà kỷ niệm gì đó, còn các sĩ quan thì khẩu vị đa dạng hơn.

Các “đối tượng kinh tởm” càng hoạt động sôi nổi, họ quyết định “nếu núi không đến với Mahomet thì[35]…”. Nói chung, với sự hộ tống của lực lượng bảo vệ, họ có thể dễ dàng lùng sục ở mọi nơi, biết được chỗ nào có những đồ vật có giá trị nghệ thuật và những con người liên quan đến văn hóa, nghệ thuật. Bản thân Stoletov cũng không ngạc nhiên khi mọi người đưa cả Anastasya vào danh sách những người thẩm định - cô phải thẩm định tình trạng của các nhạc cụ.

Lần xuất quân thứ nhất, họ rời tòa lâu đài trong ba ngày. Vừa quay về, Stoletov liền cho gọi Anastasya đến, lo lắng tra hỏi về tất cả mọi việc, chỉ đến khi Anastasya mệt rũ ra, anh ta mới chịu đi ngủ. Khi họ quay về sau “chiến dịch” thứ hai, cũng mất ba ngày, Stoletov tỏ ra dịu dàng hơn với Anastasya.

- Ông ta yêu cô, ghen tuông đấy.

- Lúc nào cũng nhắc đến cô. - Mấy chị cấp dưỡng nói với Anastasya.

Còn Stoletov thì tuyên bố:

- Đồng chí Afanasieva Anastasya thực hiện theo mệnh lệnh chỉ huy và nhiệm vụ của người thư ký, do đó phải tuân thủ kỷ luật quân đội thời chiến. Nói ngắn gọn, đồng chí ấy rất cần cho đơn vị.

Có thể chính lời tuyên bố đó đã cứu mạng cô, bởi lẽ trong “chiến dịch” tiếp theo, nhóm của cô bị phục kích, hai người bị thương, hai người hy sinh. Dẫu sao thì vẫn là chiến tranh!

Ơn Chúa, bất cứ cuộc chiến tranh nào, thậm chí đẫm máu và kéo dài như Đại chiến thế giới lần thứ hai, hay đối với Anastasya là Cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, thì cuối cùng nó cũng kết thúc.

Anastasya nghe được tin đó qua radio, cô quên hết mọi chuyện và ghi luôn vào cuốn “sổ cái” hàng chữ to “Hoan hô!”.

Mọi người không tổ chức ăn mừng đặc biệt: Đối với các “đối tượng kinh tởm”, như mọi người vẫn nói, đang là thời điểm sôi động nhất, đã đến lúc phải gạn lấy “lớp váng sữa cuối cùng”; còn đối với Stoletov thì đây là dịp lễ hội triền miên. Anh ta đã hoàn thành xong sứ mạng quan trọng đặc biệt của mình, giờ đây là lúc cần phải hối thúc và nhắc nhở các “đối tượng kinh tởm” về chuyện này chuyện nọ. Còn chính mình thì về nguyên tắc, không làm gì hết.

Với Ban chỉ huy sư đoàn đặc nhiệm, có mang bánh ra nhử Stoletov cũng không muốn đến nữa. Sau bữa trưa, khi đã uống say, Stoletov liền tắt máy thông tin với lý do địa hình đồi núi làm mất sóng, cả ngày lúc nào cũng chắp tay sau lưng đi đi lại lại khắp lâu đài, chẳng thèm để mắt đến công việc mà chỉ quan tâm đến cấu trúc của tòa lâu đài, có vững chắc không.

Buổi tối, trung đoàn trưởng cùng với hai, ba chuyên gia thẩm định đồ cổ quan trọng nhất mà giờ đây mọi người đều biết rõ, tụ tập với nhau trong những căn phòng sang trọng nhất của lâu đài. Họ thay quần áo dân sự, vừa ăn uống thoải mái, vừa nghe Anastasya chơi nhạc (chỉ có một mình cô được vào phòng, mọi người cũng đã quen với cô, tin tưởng cô - dẫu sao thì cô cũng thuộc dòng dõi quý tộc), rồi bàn tính về công việc hiện tại và sắp tới, thậm chí cả việc xây dựng lại thế giới tương lai nữa.

Đến nửa đêm, mọi người về phòng, Stoletov đưa Anastasya vào một phòng ngủ lớn, có chiếc giường được trang trí như trong truyện cổ tích.

- Chúng ta phải được sống xứng đáng! - Stoletov hét to. Anastasya chỉ nhấp môi chút rượu, còn Stoletov thì uống hết một chai vang nữa, say mèm, rồi sau đó khi đã nằm vào giường, anh ta tỏ ra rất dịu dàng với cô, thì thào bằng một giọng say đắm:

- Tôi yêu em, yêu em! Nếu sau chiến tranh, tình hình ở Moskva không có gì thay đổi, các quân nhân bàn tán như vậy, thì tôi sẽ đưa em sang Thụy Sĩ, cũng gần thôi… Chúng ta sẽ mua một tòa lâu đài và sẽ sống hạnh phúc ở đấy. Em đồng ý chứ?

- Nhưng anh còn vợ con ở Moskva kia mà?

- Phù, đừng nhắc đến con ngốc mập ú ấy nữa. Tôi đã chu cấp cho họ quá đầy đủ rồi. Em sẽ là vợ tôi. Nastya[36], em sẽ làm vợ tôi chứ?… Sao em im lặng, trả lời đi!

Anastasya không trả lời, Stoletov không ép buộc, không cục cằn, càng ngày càng tỏ ra quan tâm và dịu dàng hơn. Stoletov vuốt ve một cách nồng nhiệt, mơ tưởng chuyện hai người sẽ sống với nhau sau chiến tranh, rồi kể cho cô nghe nhiều việc, tham khảo ý kiến cô. Còn Anastasya chỉ nhìn vào bóng đêm và bắt đầu cảm thấy nặng nề, không phải vì cái gì khác mà chính là vì cô không thể so sánh Stoletov với chàng trai Zhenya, và cô nhớ đến anh. Đối với Stoletov, chẳng qua là cô phải quen dần, chấp nhận một sự ràng buộc đối với cái sức mạnh đó. Dẫu có thế nào, cô cũng thấy Stoletov là một người có khả năng đặc biệt, và nói gì thì nói, cô cũng phải nghĩ đến tòa lâu đài bởi cô thuộc dòng dõi quý tộc. Điều lạ lùng nhất là giờ đây chính cô lại mong đêm xuống: Màn đêm đánh thức trong cô niềm khát vọng nữ giới, và cô rất đỗi ngạc nhiên khi nhận ra, ngay cả những lúc yếu đuối, Stoletov vẫn tỏ ra vững vàng, bắt mình phải tuân thủ nghiêm ngặt kỷ luật quân đội.

Stoletov dậy rất sớm, cứ như đêm qua không hề uống gì cả, tự pha cà phê và mang đến tận giường cho Anastasya, và trong lúc cả hai cùng uống, anh ta nói bằng một giọng nửa như ra lệnh:

- Đêm qua tôi say, chắc là nói nhiều điều nhảm nhí, em quên hết đi nhé.

- Kể cả về tình yêu nữa?

- Tôi nói nghiêm túc đấy.

- Chẳng lẽ tình yêu không phải chuyện nghiêm túc?

- Binh nhì Afanasieva!

- Báo cáo trung tá, có ạ! - Anastasya bật dậy trong bộ đồ ngủ, đứng “nghiêm” cạnh giường, chính mình cũng không biết làm vậy là nghiêm túc hay là tự nhạo báng bản thân và cái tình cảnh oái oăm của mình.

- Thôi đi Nastya, thôi đi. - Stoletov đưa hai cánh tay khỏe mạnh ôm lấy cô, đặt xuống giường, và sau một nụ hôn nồng cháy, anh ta nhìn thẳng vào mắt cô: - Không phải chuyện đùa đâu, Nastya. Việc của em là im lặng. Im lặng mọi nơi, mọi lúc. Em là một chiến sĩ, thư ký quân đội… Còn tôi, tôi biết những người mang trong tim dòng máu cao quý, tôi tin em. Em hiểu chưa? Còn bây giờ, thực hiện nhiệm vụ đi.

Hai người nhanh chóng thay quân phục, Stoletov nhìn vào đồng hồ nói:

- Còn một việc nữa, Nastya ạ, làm tiểu thư công tước của dòng họ Gnedin và sống ở Liên bang Xô viết không dễ dàng đâu.

- Cho đến giờ tôi vẫn sống đấy thôi.

- Thứ nhất, em không sống, chẳng qua là em chỉ tồn tại trong căn hộ của người khác và trong đói nghèo; thứ hai, em còn trẻ và chưa từng phục vụ trong các đơn vị đặc nhiệm của quân đội nên không hiểu biết gì cả… Nói ngắn gọn, Anastasya ạ, tôi cảnh báo em: Quân đội là quân đội.

Cho đến trưa, Stoletov thực hiện nghĩa vụ quân sự của mình khá là cần mẫn. Tuy nhiên, chiến tranh cũng sắp kết thúc và đây không phải là Kenigsberg, nơi phần lớn chủ nhân của nó đã bỏ chạy hết, vì thế mà công việc của trung đội đặc nhiệm không nhiều và Anastasya cũng không vất vả. Khi chỉ huy đơn vị đối xử tốt với Anastasya thì những người khác phải xun xoe, bợ đỡ, tặng cô những món quà nhỏ, nhất là sau khi có một món “đồ giả” nào đó được xác định là “đồ bỏ”, nhưng nó vẫn được chuyên chở về Moskva để đổ đi, còn Anastasya sẽ lập biên bản chính thức và ghi chú vào “sổ cái”. Một cô gái hai mươi tuổi thì hiểu biết gì về sự đời? Xung quanh, mọi người đều xu nịnh cô, rót vào tai cô những lời đường mật, chỉ có bác sĩ của trung đội, một phụ nữ không còn trẻ nữa, lúc chỉ có hai người với nhau đã nhắc đi nhắc lại:

- Đừng có ngu ngốc thế, Anastasya, xung quanh toàn một lũ trộm cắp đấy.

Một thời gian, Anastasya tỏ ra thận trọng hơn trong việc ghi chép, thế nhưng những “đối tượng kinh tởm” lại tìm cách tiếp cận bằng con đường tình cảm:

- Chúng ta bị bội ước, nhưng chúng ta đã đứng vững, dẫu phải hy sinh rất nhiều song vẫn chiến thắng. Ai có thể kết tội chúng ta được? Chính cô cũng mất người anh ruột duy nhất. Làm sao có thể bù đắp nổi. Chỉ có chính chúng ta thôi, không thể tất cả mọi việc cứ trông chờ vào Nhà nước. Người ta vẫn thường nói: Cứ nhờ ai đó, nhưng đừng để bị hớ… Đây, Anastasya ạ, cái này là tặng riêng cho cô. - Người ta đưa cho Anastasya thanh kẹo chocolate, lọ nước hoa và cái ghim cài áo bằng vàng.

Mỗi lần như thế, tim cô đau thắt, có cảm giác một điều tồi tệ nào đó đang diễn ra. Một lần cô không kìm lại được, phải bật lên:

- Tại sao anh không đưa cái bao ấy ra đây? Sao lại xếp ngay vào đồ phế liệu?

Không chỉ có các chuyên gia, mà tất cả mọi người có mặt trong gian phòng lớn định giá tài sản đều chết lặng đi, chỉ có những bước chân mạnh mẽ của Stoletov mới có thể phá vỡ được tình trạng đờ đẫn ấy.

- Đưa cái bao ra kiểm tra. - Stoletov hét lên.

Một trong số những “đối tượng kinh tởm” đã có tuổi khẽ giật khuỷu tay Stoletov, thì thầm cái gì đó. Stoletov nhìn quanh, nhưng đã muộn, mọi cặp mắt đang đổ dồn về phía anh ta.

- Tôi đã bảo phải đưa ra để kiểm tra. - Stoletov nhắc lại bằng một giọng vừa phải, thoáng chút bực bội.

Lại một phút im lặng nặng nề. Trưởng đoàn giám định, đồng thời là chính trị viên không hề tỏ ra bối rối. Ông ta đã làm dịu đi sự căng thẳng khi cố tình làm ra vẻ khoa trương, gượng gạo bằng cách khẽ nhấc chiếc bao lên, xoay một vòng như đang nhảy trên sân khấu chẳng phù hợp chút nào so với tuổi tác, rồi nói bằng giọng hoa mỹ ngọt xớt:

- Các đồng chí! Theo lệnh cấp trên, chúng ta cần phải nâng cao tinh thần cảnh giác. - Ông ta giơ một ngón tay lên.- Tốt lắm, chiến sĩ Afanasieva. Nhân dịp Chiến thắng và vì tinh thần phục vụ, chúng ta nên đề nghị lên lãnh đạo phong quân hàm thượng sĩ trước thời hạn và có phần thưởng xứng đáng cho cô ấy…

- Làm ngay đi! - Ai đó trong phòng hét lên.

- Thưởng cái túi cho cô ấy! - Tất cả bật cười ầm ĩ.

- Cái gì?! - Ông trưởng nhóm “kinh tởm” vẫn tiếp tục vai diễn của mình. - Chúng ta sẽ làm một cuộc đố vui. Đồng chí Afanasieva, hãy đoán xem trong túi có cái gì, chỉ ba lần thôi, nếu đoán đúng, đồ vật trong túi sẽ thuộc về đồng chí.

- Để chỉ huy nói, mời đồng chí! - Những người đứng quanh bàn giám định cùng la lên.

Vụ việc này liên quan trước hết đến danh tiếng của trung đội trưởng. Không ai khác ngoài Stoletov biết rất rõ, đâu đâu cũng có đặc vụ, nhất là trong các đơn vị đặc nhiệm. Dẫu chẳng thích thú gì, nhưng Stoletov vẫn cố nặn ra một nụ cười, hưởng ứng vở diễn, lắp bắp thốt lên:

- Tôi đồng ý.

Lúc này mọi cặp mắt đều đổ dồn về phía Anastasya.

- Có thể trong bao có con mèo?

- Đồ phế thải đấy, Anastasya… Đừng để bị khiêu khích!

- Mở đi, mở đi, can đảm lên! - Mọi người hét to.

Ngay từ đầu khi vừa nhìn thấy cái bao, không hiểu sao Anastasya bỗng trở nên bối rối lạ thường. Cặp mắt to, chất phác của cô mở to hơn: Đầu tiên cô nhìn Stoletov, sau đó lướt nhanh qua mọi người, rồi thận trọng đặt tay lên chiếc bao, như sợ làm hỏng nó và khẽ nói:

- Đây là cây đàn violon.

Ông trưởng đoàn giám định hốt hoảng đưa tay lên che miệng, mọi người đều lặng đi, còn Anastasya thì nín thở.

Không ai nhúc nhích. Anastasya bắt đầu mở ra. Bên trong cái bao bằng vải đay thô bẩn thỉu, còn một cái bao nữa bằng vải len lông cừu vẫn còn mùi thơm, được may chần, vừa khít, có tay xách và hàng cúc. Anastasya mở cúc ra, bên trong là chiếc hộp đàn, đôi chỗ bị trầy bạc phếch, còn bên trong là cây vĩ cầm.

Ông dượng của Anastasya cũng có một cây vĩ cầm rất tốt, màu gỗ giống y như thế này. Anastasya còn nhìn thấy và cầm trên tay nhiều cây vĩ cầm khác, tốt hơn cây của ông dượng. Nhưng cây vĩ cầm này, có thể thấy rõ là tuyệt tác của một người thợ thiên tài, không được chạm tay vào.

- Nó là của tôi! - Ngực Anastasya như vỡ ra vì xúc động và sung sướng.

- Của cô, của cô! - Mọi người đồng thanh hét lên. - Chỉ có điều, hãy chơi đi! Có thể nó bị hỏng rồi cũng nên! Cũ lắm rồi, nhìn kìa, gãy mất bây giờ.

Anastasya lướt ngón tay vào dây đàn, sau đó rất nhẹ nhàng đặt cây đàn lên vai như ép vào má đứa trẻ. Thoạt đầu cô kéo cây vĩ chậm rãi, nhẹ nhàng, ngay sau đó, một âm thanh trong veo tuyệt vời vang lên, tràn đầy cảm xúc nồng nhiệt, đến nỗi tất cả mọi người đều há hốc miệng, những giai điệu như ùa ra, tràn ngập khắp không gian. Với vóc dáng mảnh mai, kiều diễm như cây đàn, Anastasya như hòa vào làm một cùng với nó, đôi mắt hơi khép lại trong niềm khoái lạc, cơ thể uốn lượn uyển chuyển theo từng nhịp của giai điệu bốc lửa. Khi Anastasya kết thúc bản nhạc, khuôn mặt cô đỏ bừng, đôi mắt lấp lánh, đắm say, trán đẫm mồ hôi, chảy từng dòng theo chiếc cổ mảnh mai.

- Anastasya, sao trước đây cô không chơi như vậy? - Một số đồng nghiệp tỏ ý bực bội.

- Chơi bằng cái gì, bằng đàn gió ở câu lạc bộ thôn hả? - Những người khác đáp thay cô.

- Trật tự đi! Để cô ấy chơi nữa.

Anastasya chơi tiếp hai bản nhạc nữa, bản sau giai điệu lâm ly, tha thiết, u buồn. Cuối cùng, cô duyên dáng nghiêng người chào như trên sân khấu:

- Cảm ơn mọi người đã chú ý lắng nghe. - Kể từ ngày nhập ngũ, chưa khi nào khuôn mặt Anastasya rạng rỡ đến thế. - Hôm nay thế là đủ rồi. Với một nhạc cụ như thế này, không nên dùng nhiều.

Có cảm giác như Anastasya không phải đang trong quân ngũ mà như trong buổi hòa nhạc, cô cầm tất cả lên, kể cả cái bao tải cũ bẩn rồi ra khỏi phòng. Ai đó ngập ngừng vỗ tay vài cái, mọi người đồng loạt vỗ theo.

- Bis, bis! Nữa đi! Hoan hô! Cô xứng đáng được nhận nó đấy!

Anastasya không thể làm thư ký cho đơn vị được nữa.

Như một nghệ sĩ công huân và nữ chủ nhân tòa lâu đài, cô đi lại khắp nơi, phong thái kiều diễm, chẳng khác gì một thần tượng. Buổi tối, khi chỉ còn lại hai người với nhau, Stoletov hôn tay cô, nhã nhặn nói:

- Em là một tạo vật kỳ diệu! - Ngừng một lát, anh ta lại thì thầm ngọt xớt: - Cây vĩ cầm ấy rất quý đấy, phải trả lại.

- Trả cho ai? Cho các “đối tượng kinh tởm” à?

- Hả! - Stoletov ngạc nhiên. - Thế “đối tượng kinh tởm” là ai? Anastasya liệt kê ra vài cái tên.

- Cái gì?! Ha, ha, ha! Lạy Chúa tôi, đúng thế, đúng là những “đối tượng kinh tởm”. - Stoletov bật cười hô hố rất lâu, khi đã bình tâm lại anh ta tiếp: - Hy vọng tôi không nằm trong số đó chứ?

- Ồ không, không. Anh là người thân của em, người thân! - Anastasya dịu dàng ôm cổ Stoletov rồi hôn vào má, vào tai. - Anh đã công khai tuyên bố trước mọi người tặng cây đàn cho em! Phải vậy không, chàng sĩ quan!? - Anastasya nhìn thẳng vào mắt Stoletov.

- Đó là một vật rất quý, rất đắt.

Anastasya bật dậy, đứng chống nạnh, quay mặt đi rồi nói như nói với bức tường chứ không phải với Stoletov:

- Nhiều đồ vật còn quý giá hơn nhiều, nhưng không chỉ một lần tôi đã phải đưa vào danh sách đồ phế thải. - Giọng nói và tư thế của cô toát lên sự phản kháng.

- Thôi ngay đi! - Viên sĩ quan cũng bật dậy, bực bội giật áo cô, hét lên.

Tiếng hét cùng với vóc dáng cao to, dữ dằn của Stoletov đưa ngay Anastasya trở về với thực tại. Cô không thể “đứng nghiêm” theo đúng quân lệnh nữa, mà ngược lại cả người như rũ ra, vội vàng đưa tay lên ôm đầu, nhưng vẫn đáp lại theo kiểu nhà binh:

- Xin lỗi. Tuân lệnh, tôi sẽ không nói thế nữa. - Anastasya ủ rũ thốt lên.

Stoletov nặng nề thở phào, cứ nhìn mãi lên trần nhà, sau đó vừa đi đi lại lại trong phòng vừa đốt thuốc lá liên tục, tay chắp sau lưng như thường lệ. Tuy nhiên, đó không phải là những bước đi ngày nào dọc theo hành lang trường đại học nữa. Ngay cả niềm vui chiến thắng cũng không làm cho Stoletov hưng phấn, có một gánh nặng trách nhiệm nào đó đang đè nặng lên vai anh ta, làm tóc hai bên thái dương bạc trắng: Có thể thấy rõ, Stoletov đang đứng ở ngã ba đường, không biết phải hành động thế nào.

- Nastenka, - mỗi khi thân mật Stoletov thường gọi cô như vậy. - Em có muốn cây vĩ cầm ấy không?

Anastasya có cảm giác như đó là câu hỏi của Ông già Tuyết[37] trong truyện cổ tích Nga.

- Em rất muốn, nếu có thể.

- Em có biết nó đáng giá bao nhiêu không?

- Vô giá. - Anastasya khịt mũi rồi lau nước mắt như đứa trẻ. - Tất nhiên, em không xứng đáng được có nó vì chủ nhân đích thực của nó vẫn còn ở đâu đó.

Stoletov lại nặng nề thở dài.

Anastasya im lặng rất lâu, mái đầu càng lúc càng cúi xuống thấp hơn, và cô hiểu, nếu không có cây vĩ cầm này thì kết cục của cuộc chiến tranh đối với cô cũng chẳng có nghĩa lý gì.

- Chỉ có em là xứng đáng được sở hữu nó. - Không nói thêm gì nữa, Stoletov bước ra ngoài.

Anastasya biết, các “đối tượng kinh tởm” quan trọng nhất đang đợi Stoletov ở phòng bên như mọi khi, và nếu như họ to tiếng hơn mọi ngày tức là đang cãi nhau, cuộc mặc cả đang diễn ra. Lát sau, Stoletov quay lại, mặt mũi đỏ gay, vẻ tức giận:

- Không chỉ “kinh tởm” mà còn là… - Anh ta thô bạo văng tục. - Em có biết, tôi phải trả giá như thế nào cho cây vĩ cầm đó không?

Anastasya im lặng… Bây giờ là một cuộc mặc cả khác, không phải là về đồ vật bắt đầu diễn ra ở đây.

- Anastasya, hãy chú ý nghe tôi nói đây. Từ nay, cây vĩ cầm ấy là của em, còn em, từ nay và mãi mãi về sau sẽ là của tôi… Em đồng ý chứ?

Binh nhì không có quyền mặc cả với trung tá.

- Thưa vâng ạ. - Anastasya cố đứng nghiêm theo quân lệnh.

- Ồ, khô-ô-ông. - Stoletov bước sát lại, mùi rượu phả ra, nắm lấy vai cô khẽ lắc. - Tôi cần lời hứa của tiểu thư công tước dòng họ Gnedin.

- Tôi hứa. - Cô buồn bã khẽ thốt lên.

Anastasya nghĩ, từ nay cô sẽ thành nữ nô tỳ, nhưng hóa ra ngược lại, cô có thể làm tất cả những gì mình muốn. Stoletov chỉ im lặng khuyến khích, còn chính anh ta lại càng trở nên trầm ngâm, cau có, đầu óc như để tận đâu đâu. Vào một buổi chiều, Stoletov bảo Anastasya ngồi xuống trước mặt mình. Qua vẻ mặt hốc hác và đầy nếp nhăn, cô hiểu, phải khó khăn lắm Stoletov mới có thể chấp nhận một quyết định nào đó.

- Sắp tới sẽ có xe ô tô, em và… - Ông nêu ra hai cái tên trong số các “đối tượng kinh tởm”. - sẽ lên đường đi Thụy Sỹ.

- Đi là thế nào? Còn mẹ em? - Anastasya không kìm nổi.

- Em sẽ còn nhìn thấy mẹ. Bây giờ em đang ở trong quân ngũ, mệnh lệnh không được bàn cãi mà chỉ thực hiện. Hiểu chưa, binh nhì Afanasieva?

- Thưa, vâng ạ.

- Nói chung, em sẽ ra đi như một kẻ đào ngũ, sau đó sẽ thực hiện nhiệm vụ của chúng ta.

- Thế còn anh?

- Sau hai, ba tháng nữa tôi sẽ đi theo em, chúng ta sẽ sống ở London, có lẽ vậy.

- Thế còn mẹ? - Anastasya nhắc lại điều mình quan tâm.

- Em sẽ sớm gặp lại mẹ… Nhưng không được hé ra với bất cứ ai, kể cả với mẹ, nhất là với những người mà như em gọi là “đối tượng kinh tởm”, ha-ha-ha, lại càng không được. Em hiểu chưa?

- Thưa, vâng ạ.

- Thôi, nghỉ. Bây giờ em gần như là một thường dân, nhưng phục vụ Tổ quốc là công việc suốt đời. - Stoletov lấy thuốc ra hút rồi nói tiếp: - Ngày mai em sẽ vào thành phố mua mấy bộ quần áo phụ nữ địa phương thường mặc, cả đồ ấm nữa, vì sẽ phải đi qua dãy Alpes, người ta bảo ở đấy vẫn còn tuyết.

- Thế còn cây vĩ cầm?

- Em chỉ có thể mang theo người một bọc hành lý. Nếu muốn tôi có thể giữ cho em.

- Không, em sẽ mang theo.

- Tùy em thôi… chỉ có điều hãy đề phòng các “đối tượng kinh tởm”. Tôi thấy họ đang để ý đến cây đàn và chính bản thân em đấy.

- Thế tại sao anh lại bắt em đi với họ?

Stoletov nhìn thẳng vào mặt cô, lườm một cái:

- Nhiệm vụ là như vậy. - Một tiếng thở dài nặng nề.

- Nhiệm vụ với những kẻ có thể phản bội.

- Hả? Cái gì? - Stoletov tức giận hỏi lại.

Anastasya chỉ im lặng. Ngày hôm sau, không cần ai đi theo bảo vệ, một mình cô đi xuống thành phố và đến chiều tối mới quay về. Cũng trong ngày hôm đó đơn vị trải qua một cơn kinh hoàng: Một tổ công tác rơi vào hỏa lực quân địch, nhiều người hy sinh, hai chuyên gia quan trọng nhất trong số các “đối tượng kinh tởm”, đồng thời là chiến hữu thân cận của Stoletov mất tích, người ta đồn bị bắt làm tù binh. Stoletov ngồi lì một mình trong phòng, uống khá nhiều, mắt lồi ra, đỏ ngầu, giận dữ, chỉ cho mỗi Anastasya vào.

- Chúng đã lừa tôi như lừa một đứa trẻ, lũ súc sinh! Ôi, ôi! - Stoletov đấm như điên xuống chiếc bàn gỗ dày, làm mọi thứ trên bàn nảy tung lên, rồi quay về phía Anastasya: - Tôi sẽ tìm ra! Nhất định tôi sẽ tóm cổ hai thằng đó, sẽ xé tan xác cái lũ “kinh tởm” của cô ra!

Stoletov bị gọi lên Ban chỉ huy sư đoàn, người ta đồn anh ta bị tước huân chương “Quang vinh” và quân hàm đại tá vừa mới phong. Trung đội đặc nhiệm bị giao về cho sư đoàn và bị giải thể. Anastasya được điều về đại đội nữ, và hóa ra chính đại đội nữ là đơn vị đầu tiên được trở về Tổ quốc.

Anastasya hạnh phúc vô cùng. Cô không muốn nhìn mặt Stoletov nữa, chỉ mãi đến khi được thông báo còn hai ngày nữa là lên đường, cô mới chợt nghĩ, nên đến chia tay với anh ta. Và như đoán được ý nghĩ của cô, một nhân viên trong số các “đối tượng kinh tởm” bỗng xuất hiện ở đại đội nữ.

- Cô Afanasieva, đồng chí Stoletov cho gọi cô.

Người ta đưa cô lên xe ô tô, chạy khoảng mười phút ra khỏi đơn vị, vào rừng, dọc theo sườn đồi, đến gần con sông nhỏ nước chảy xiết, tới một ngôi nhà nhỏ gọn gàng theo phong cách của người Đức, xa hơn một chút hình như là nhà tắm hơi, có khói trắng bốc lên. Trong sân, các chiến sĩ người Uzbek đang nấu món cơm rang trộn thịt trong chiếc chảo to, cạnh đó một con lợn sữa đang nướng trên than hồng. Và người đầu tiên Anastasya nhìn thấy lại chính là Stoletov: tỉnh táo, khuy áo gài đầy đủ theo đúng điều lệnh, bưng khay đồ ăn.

- Ôi, Afanasieva, Nastya, em đấy à? - Chút nữa thì Stoletov đánh rơi khay đồ ăn, vội đặt nó xuống đất và đưa cô sang một bên: - Sao em lại đến đây?… Ôi, bọn khốn nạn, lũ đê tiện! Em hãy chạy đi, nhanh lên, cứ theo đường cũ ấy là về đến đơn vị, đừng thò mặt ra nữa…

- Đại tá Stoletov. - Một giọng lè nhè vang lên ngay sau lưng. - Anh giấu giếm lãnh đạo ôm ấp với ai ở đây thế? À, à! Cô ta đây rồi, người tình của Stoletov đây rồi! Hóa ra là anh đã qua mặt chúng tôi giải trí với cô bé này.

- Trông cũng được đấy, không đến nỗi tệ lắm. - Một vị tướng khác hiện ra nơi ngưỡng cửa.

- Có mang theo cây đàn violon không?

- Mời quý cô ngồi vào bàn đi! - Từ ngôi nhà nhỏ, nhiều vị tướng, tá ùa ra.

- Hóa ra Stoletov không phải là thằng ngu.

- Các cô gái của chúng ta tuyệt thế đấy! Còn cái đám đàn bà địa phương, các vị có thấy không? Thật kinh tởm!

- Tôi đã nói rồi, hãy mời người phụ nữ Nga, người chiến sĩ Xô viết chiến thắng vào vị trí danh dự đi.

- Này Stoletov, cậu chạy đến đơn vị cô ấy mang cây đàn về đây.

- Nào, hãy vui chơi lần cuối… Rót vodka đi!

Bên bàn, mặc dù không có món cơm rang trộn thịt và lợn sữa nướng nhưng đầy ắp các món sơn hào hải vị, mọi thứ có vẻ quy củ, nghiêm túc hơn nếu không tính đến những câu văng tục thường xuyên. Binh nhì Afanasieva bị bắt “cạn cốc” vì “Chiến thắng!”, vì “Tổ quốc và đồng chí Stalin!” và vì “Phụ nữ Xô viết!”. Anastasya không thể uống thêm được nữa, chưa bao giờ cô say đến thế, toàn là loại cốc vại nhiều cạnh.

Có một lúc nào đó, cô đi tìm và hỏi về Stoletov, nhưng liền đổ gục ngay xuống cạnh bàn. Lát sau tỉnh dậy, cô thấy đang được dìu vào nhà tắm… Đêm, một sĩ quan nào đó đưa cô ra suối “súc rửa” trong làn nước lạnh ngắt rồi chở về đơn vị.

Sáng hôm sau Anastasya không thể dậy được, cả người đau ê ẩm, đổ mồ hôi, đầu đau nhức.

- Thật đáng đời con điếm. - Chị cấp dưỡng của đại đội kêu lên. - Trong khi nó chơi đàn thì bao nhiêu tài sản của nhân dân bị cái bọn khốn nạn ấy tha đi mất.

- Thôi im đi! Cút ra khỏi đây! - Chị bác sĩ đại đội bước vào quát. - Chẳng qua là không có ma nào thèm để ý đến cô, nên cô mới hả hê thế… Nào, tránh ra. - Bác sĩ cúi xuống Anastasya rồi sau khi khám toàn thân, chị nói: - Cần phải đưa đi bệnh viện ngay, rất có thể cô ấy bị tụ máu não.

Khi Anastasya được đưa lên cáng, cô vội nắm tay bác sĩ:

- Còn cây vĩ cầm? - Cô thều thào bằng một giọng khàn khàn.

Chị bác sĩ cúi xuống, ghé sát tai cô:

- Hôm qua có một cuộc khám xét, cái bao của cô đã bị lấy đi rồi. Ngay sau đó ông Stoletov cũng xuất hiện, cũng hỏi về cây đàn, rồi đi cùng với họ.

Tình trạng sức khỏe của Anastasya càng thêm suy sụp, cứ như tâm hồn cô đã bị giẫm nát tan tành.

Anastasya là người cuối cùng được quân y viện giải phẫu. Cô vẫn còn gặp may: Bác sĩ trực tiếp phẫu thuật cô cũng chính là bác sĩ trưởng của quân y viện đã ra lệnh đưa bệnh nhân của mình lên đoàn tàu y tế để ông có thể theo dõi tình trạng sức khỏe của cô cho đến tận Moskva.

Vào những ngày đầu tiên của tháng Bảy năm 1945, Anastasya, mặt mũi bợt bạt, đầu cạo trọc, xuất hiện trước những người thân. Mấy ngày liền, không hiểu sao cô không dám bước ra đường. Anastasya kể cho mẹ nghe hầu như tất cả mọi chuyện, hai mẹ con cùng khóc. Cô kể cho dượng nghe về chiếc đàn violon của mình. Ông dượng không tin, liền leo lên căn gác lửng bằng chiếc thang gãy, nhón chân vất vả lôi ra chiếc hộp đàn được giấu kỹ rồi lấy ra cây vĩ cầm của mình. Ông ngắm nghía, vuốt ve nó rất lâu, sau đó chơi một bản nhạc rồi hỏi Anastasya mà như hỏi mọi người:

- Chẳng lẽ âm thanh của nó còn hơn cây đàn này? Tiếc thật, tiếc thật, giá được nhìn và được sử dụng nó, dẫu chỉ một lần.

Có thể nói, lần đầu tiên Anastasya mỉm cười rồi cười thoải mái là khi Zhenya Zverev xuất hiện. Và cũng chỉ có Zhenya mới có thể đưa Anastasya vào thành phố. Moskva, thủ đô của quốc gia chiến thắng tràn ngập niềm hân hoan, vui mừng. Và Anastasya cũng muốn hân hoan, thư giãn, vui vẻ - lúc còn ở trong quân ngũ đã bao lần cô mong ước điều đó - nhưng không hiểu sao giờ đây cô lại không thể. Có một điều gì đó đang giày vò, hành hạ và chế ngự cô. Anastasya có cảm giác, những nụ hôn cùng với sự chăm sóc chân thành và vụng về của Zhenya như là sự trong trắng của tuổi dậy thì. Zhenya là người hạnh phúc, anh ấy vẫn như xưa: Nếu không giống như thời niên thiếu thì là thời trai trẻ, chỉ có trong lĩnh vực âm nhạc là Zhenya trưởng thành lên rất nhiều, còn trong cuộc sống thì chẳng hiểu biết gì. Đối với Anastasya, Zhenya vẫn là chàng trai tốt bụng, đáng yêu và có giáo dục. Cô vẫn thích Zhenya và đó cũng là ý nguyện của mẹ, bà không cần một chàng rể khác, nhưng không hiểu sao, Anastasya lại cảm thấy buồn bên anh ấy. Họ vẫn trò chuyện, cười đùa, dạo chơi, nhưng Anastasya lại có cảm giác mình như một người mẹ, lúc nào cũng phải giám hộ, bảo vệ Zhenya như một đứa trẻ - cô không thể làm khác. Bản thân Anastasya lớn lên không có cha, suốt đời chỉ mong có một người cha, có một sức mạnh ruột thịt để cô có thể giữ gìn, chăm sóc và mang theo suốt cả cuộc đời vào một tương lai tươi sáng. Còn Zhenya? Zhenya là một chàng trai đáng yêu, và trước lời đề nghị “kết hôn” của anh ấy, cô chỉ mỉm cười một cách khoan dung và hiểu rằng, chẳng bao lâu nữa cô sẽ nói “vâng”, hơn nữa mẹ cô luôn hối thúc làm lễ đính hôn, rồi lễ cưới với đầy đủ các nghi thức của tín đồ chính thống giáo.

Zhenya yêu Anastasya đến mức có thể chấp nhận mọi điều kiện. Chỉ có cha mẹ Zhenya là không muốn nghe nói đến lễ đính hôn. Họ là những người không theo đạo, là đảng viên cộng sản, và nói chung đối với họ, hai mẹ con cô có nguồn gốc xuất thân từ một dòng dõi cổ hủ nào đó và rất có thể sẽ bị các cơ quan có thẩm quyền để mắt tới.

Nói ngắn gọn, từ xưa tới nay, thế giới đầy rẫy những điều mâu thuẫn hòa bình như vậy, và cầu Chúa đừng có các mâu thuẫn khác. Nhưng khi Anastasya vừa mới hòa nhập vào với đời sống thường nhật thì đột nhiên có một cái giấy triệu tập. Không thể đùa với chính quyền được. Với sự hộ tống của dượng, cùng với cái cảm giác trống ngực đập thình thịch đã quá quen thuộc, Anastasya có mặt ở Ban quân quản, nhưng ở đây người ta lại mỉm cười chúc mừng cô:

- Để chào mừng cô và các cựu chiến binh, trường đại học cũ, nơi cô từng theo học và từ đó ra thẳng mặt trận, sẽ tổ chức một buổi dạ hội long trọng, và sẽ có quà nữa.

Anastasya mong chờ món quà. Để chào đón sự kiện trọng đại này cần phải chuẩn bị chu đáo, và mối lo nhất chính là tìm một chiếc khăn choàng phù hợp để che đi cái vết mổ trên đầu, món quà của Stoletov. Anastasya không biết vị cựu chỉ huy của mình sẽ xử sự ra sao, song cô vẫn bị cuốn vào cái âm mưu này. Nhưng chẳng có âm mưu nào cả, Stoletov không có mặt ở buổi lễ, người ta hỏi cô về Stoletov cùng với bao lời đồn đại - nào là Stoletov bị đày đi Magadan, nhưng có người lại bảo anh ta làm cán bộ ngoại giao ở Hoa Kỳ. Anastasya không tin điều gì cả, trường hợp thứ nhất thì Stoletov xứng đáng bị như vậy, còn trường hợp thứ hai thì đó là mong ước của anh ta.

Buổi dạ hội được tổ chức theo phong cách của những người Bolsevich, hơi có vẻ cầu kỳ và đơn điệu, song tặng thưởng thì rất nhiều, nhất là đối với Anastasya. Hóa ra, trong khi trung đội đặc nhiệm của cô lang thang hết chỗ này đến chỗ khác, người ta đã không kịp tặng thưởng cho cô. Bây giờ cô đã là thượng sĩ cận vệ, được thưởng rất nhiều huân huy chương.

- Thưa các đồng chí, điều quan trọng nhất là vào những ngày cuối cùng của cuộc chiến. - Một vị đại tá, chắc là một con chuột hậu phương, thuộc loại “đối tượng kinh tởm” nói rất hùng hồn: - Trong cuộc tổng tiến công vào Berlin, ngay tại trung tâm đầu não của Hitle, một nữ chiến sĩ giải phóng Xô viết, một cô gái dũng cảm và đáng yêu của chúng ta đã bị thương nặng vào đầu!

Anastasya hoàn toàn không chờ đợi một món quà như thế. Vậy là không cần rào trước đón sau, Ban giám hiệu nhà trường quyết định, công nhận Anastasya là sinh viên đã tốt nghiệp, xếp hạng xuất sắc - điều này thì cũng gần đúng với sự thật, và chân dung của cô, từ nay và mãi mãi về sau sẽ được treo trên bảng danh dự. Hoan hô!

Vào những ngày ấy, tất cả mọi việc mới được làm sáng tỏ, Anastasya tình nguyện ra mặt trận là từ Học viện Âm nhạc, chuẩn bị lên năm thứ hai. Ở Học viện Âm nhạc mọi việc khác hẳn, con người cũng khác, buổi dạ hội cũng diễn ra thoải mái hơn, đúng nghĩa là một ngày lễ với âm nhạc và những câu bông đùa vui vẻ. Anastasya chuẩn bị cho buổi dạ hội ở đây theo cách khác: Ông dượng phải rứt ruột giao cây vĩ cầm cho cô, rồi suốt cả buổi dạ hội cứ phải bám theo cô, một phần vì lo cho con riêng của vợ, một phần vì lo cho cây vĩ cầm của mình. Sau buổi dạ hội, khi mọi người vây quanh Anastasya, không phải vì tiết mục biểu diễn của cô mà vì cây đàn quý, ông dượng phải lách qua đám đông, năn nỉ:

- Xin đừng đụng vào cây đàn, xin lỗi! Nastya, không nên sử dụng cây đàn quá mức như vậy. Nó đã hết thời của mình rồi.

- Đúng thế. - Một phụ nữ mập mạp mặc quân phục, hoàn toàn không liên quan gì đến âm nhạc và Học viện Âm nhạc nhưng lại có trí tuệ của một người Bolsevich, tán thành ý kiến của ông: - Có thể thấy rõ, đó là một hiện vật quý hiếm. Sao không đưa nó vào bảo tàng, làm tài sản chung của nhân dân. Đúng là tư tưởng tư hữu! Tiểu thị dân!

Ông dượng há hốc miệng, mắt trợn ngược vì khiếp sợ, vội gạt hết mọi người ra, thô bạo giật cây đàn trên tay Anastasya rồi cắm đầu chạy. Mãi đến nửa đêm ông mới về đến nhà, xin lỗi Anastasya và vợ, và để đề phòng mọi chuyện, ông giải thích, cây vĩ cầm là di vật của dòng họ ông được thừa kế, ông đã giấu nó ở nhà nghỉ của một người bạn ở ngoại ô Moskva.

Tuy nhiên, số phận đã quyết định không để cho một gia đình gắn bó với âm nhạc và nghệ thuật phải thiếu một nhạc cụ xứng đáng.

Sau ngày lễ ở Học viện Âm nhạc, Anastasya và Zhenya đi xem phim. Anastasya về nhà rất khuya nhưng mẹ và dượng vẫn chưa ngủ, vẻ mặt bối rối.

- Con gái ạ. - Tay dượng run run. - Có một người đàn ông, dáng vẻ đường bệ trông như người ngoại quốc, nhờ chuyển cho con cái này… Chúng ta không nén nổi tò mò, mở ra xem. Con nhìn đây, dượng cũng không dám chơi nó.

Cảm xúc đầu tiên là niềm vui mừng khôn xiết. Anastasya cầm cây vĩ cầm lên, hôn hít mãi, còn khi cô bắt đầu chơi, ông dượng phải ngồi vật xuống ghế kinh ngạc kêu lên. Ông nôn nóng đề nghị cho ông thử một chút.

- Âm thanh này, cả nước chúng ta không nơi nào có. - Dượng ngạc nhiên thốt lên.

Sau đó, mãi đến khuya dượng dùng kính lúp xem xét kỹ lưỡng từng milimet trên thân đàn và phát hiện ra hai nhãn hiệu. Ông run run thì thào vào tai Anastasya:

- Nastenka, một vật như thế này, không thể giữ ở nhà được đâu. Đây là…

- Đây là cây vĩ cầm của con. - Anastasya cắt ngang, rồi cầm cây đàn lên, gói lại như một vật gia dụng bình thường: mọi thứ vẫn như cũ, hộp đàn, bao vải len và ngoài cùng là cái bao bằng vải đay thô bẩn thỉu.

- À, Nastenka, dượng quên chưa nói. - Ông dượng như già hẳn đi vì cú sốc. - Trong hộp đàn còn có tờ giấy này.

Trên tờ giấy láng rất hiếm vào thời đó chỉ có hàng chữ to: “Âm nhạc - lời hứa”.

- Nó có nghĩa gì vậy? - Người mẹ tò mò.

- Con không biết. - Cô con gái cụp mắt xuống.

Cây đàn lại được giấu trên căn gác lửng và được ngụy trang bằng một đống đồ cũ nữa. Đêm ấy, không ai ngủ được. Hôm sau, ngay từ sớm ông dượng đã đến phòng lưu trữ.

- Không còn nghi ngờ gì nữa, đây là cây vĩ cầm của Maldini. - Dượng thì thào, càng tỏ ra lo sợ hơn cứ như là có người đang nghe trộm. - Những đồ vật như thế này không thể cất giấu trong nhà. Đây là hiện vật quý hiếm của bảo tàng. Chiến tranh có thể bùng nổ vì những bảo vật vô giá này.

- Thì chiến tranh đã nổ ra rồi. Thế chúng ta chiến đấu vì cái gì? - Anastasya tỏ ra ngang bướng.

- Phải trả lại cây đàn, hoặc là giao cho Nhà nước. - Dượng tỏ ra lo lắng.

- Vậy thì dượng giao cây đàn của mình đi. - Cô con riêng của vợ bất bình.

- Đồ vật bị đánh cắp phải trả lại. - Cuối cùng người mẹ phải can thiệp.

- Con không ăn cắp! - Cô con gái hét lên. - Con xứng đáng được có nó, con đã làm việc, đã chiến đấu! Mọi người nhìn đây! - Cô tức giận kéo chiếc khăn choàng ra khỏi đầu.

- Có cần phải cho mọi người xem những chỗ khác nữa không?! Kể cả những vết thương mà không ai có thể nhìn thấy! Chúng ở trong người con đây! Trong người con! Con xứng đáng được có cây đàn!

Trong cơn xúc động mãnh liệt Anastasya leo lên gác xép, lôi tất cả đồ đạc ra ném lung tung, cầm lấy cái bao:

- Con sẽ đi khỏi đây, đi khỏi đây! Thậm chí cây đàn cũng làm phiền các người.

Mẹ và dượng gần như phải quỳ xuống năn nỉ, cố giữ cô lại và phải khó khăn lắm mới dỗ cô ngủ được. Sáng hôm sau, bằng một giọng ân hận, ông dượng lại đề cập đến chuyện đó:

- Hay là chúng ta cũng gửi cây đàn này đến chỗ nhà nghỉ?

- Không! - Anastasya hét lên, vội vàng lấy cây đàn ra và bắt đầu chơi.

Tâm hồn cô như hòa làm một cùng với âm thanh kỳ diệu của cây đàn, quyện vào nhau tạo nên một sự quyến rũ mê đắm, một nỗi buồn xót xa, có cảm giác như ai đó đã phải ra đi vĩnh viễn, mọi người rưng rưng nước mắt.

- Ta chưa bao giờ thấy một cây đàn nào như thế này.

Nào, cho ta chơi với. - Ông dượng đề nghị, rồi sau đó đến lượt mẹ.

Sau đó mọi người không tranh cãi về việc này nữa. Để bù lại, hằng ngày, vào lúc sáng sớm khi tiếng ồn của thành phố chưa thể át tiếng đàn, mọi người trong nhà lần lượt chơi đàn, việc đó mang lại một niềm thích thú kỳ lạ, thậm chí chỉ cần chạm vào cây đàn cũng được…

Mẩu thư Stoletov gửi lại, Anastasya ném đi ngay. Giờ đây, không còn là lúc để nói đến “lời hứa” của một thời nào đó nữa. Phải, Stoletov là người đàn ông đầu tiên và duy nhất của Anastasya, từng là một người đàn ông dễ mến, thậm chí ngay cả bây giờ, ồ không, không, giờ đây cô chỉ nhớ đến anh ta với một sự mệt mỏi của phụ nữ. Nhưng còn về “lời hứa”, làm sao có thể nói đến lòng trung thành sau vụ việc xảy ra với các tướng tá. Và dĩ nhiên, cô hiểu, về nguyên tắc, lúc đó trung tá Stoletov không còn là cái thá gì nữa khi phải tự mình đi lấy đồ ăn cho mình trước mặt các cần vụ. Mà điều đó cũng chẳng có ý nghĩa gì. Nếu muốn, Stoletov có thể giúp cô bằng cách nào đó, đằng này chỉ lo tháo thân mà vẫn không quên cuỗm theo cây đàn. Tuy nhiên, điều đáng ghi nhận là anh ta đã gửi lại cây đàn cho cô - có nghĩa là vẫn còn lòng tự trọng. Giá như không có mẩu thư, có thể họ vẫn là bạn chiến đấu cùng đơn vị. Còn như thế này! Không, không thể nói đến chuyện “lời hứa” gì cả. Mà cô cũng không muốn nhìn mặt Stoletov nữa, nhưng cô lại mơ thấy mình đang ở trong tòa lâu đài với anh ta. Vậy là đôi chân tự đưa Anastasya đến trường đại học. Sau khi biết được địa chỉ của người trưởng khoa cũ, hai ngày liền cô theo dõi khu vực gần nhà Stoletov, hai lần nhìn thấy vợ anh ta và những đứa con đã lớn. Theo lời của các bà láng giềng thì Stoletov là một nhân vật cỡ bự, hoặc là tùy viên quân sự, hoặc là nhà ngoại giao, mà nào biết được, tóm lại, đang sống ở nước ngoài, rất ít khi về nhà.

Nói chung, với tư cách là một người đàn ông, Stoletov có ảnh hưởng đối với Anastasya, ít ra là trong những giấc mơ, nhưng với tư cách là một con người thì từ lâu anh ta đã bị Anastasya xếp vào loại các “đối tượng kinh tởm”, phải vậy chứ không thể khác được. Cùng với thời gian, những nỗi gian truân ngoài mặt trận cũng dần chìm vào quên lãng, trở thành quá khứ, còn Anastasya thì dần bình phục, lấy lại được nhan sắc và nét quyến rũ nữ tính. Giờ đây, không chỉ Zhenya mà còn nhiều chàng trai khác cũng đang cố tán tỉnh cô.

- Chỉ có Zhenya thôi. - Người mẹ khăng khăng nói với con gái và mong muốn nhanh chóng tổ chức đám cưới, còn với Zhenya, bà nói thẳng: - Này, chàng trai, hoặc là cậu cưới con gái tôi, hoặc là để nó yên, chứ chúng tôi không cần những trò “tán tỉnh ma mãnh” đâu. Con gái tôi không còn bé nữa, đã đến lúc lấy chồng rồi. Nhưng không có sự chúc phúc của tôi và lễ cưới ở nhà thờ, nó không sinh nở được đâu.

Dưới áp lực như thế của mẹ vợ tương lai, Zhenya buộc phải “hạ gục” cha mẹ mình - họ đồng ý chúc phúc cho đôi trẻ và cho phép làm lễ cưới ở nhà thờ, trong một ngôi làng hoang vắng ở ngoại ô thành phố, nhưng họ không trực tiếp đến dự mà cho bà nội đi.

ThángSáunăm1946, Zhenyavà Anastasyathitốt nghiệp xong và đã chuẩn bị đâu đấy cho đám cưới thì có giấy triệu tập của ủy ban điều tra Viện kiểm sát quân sự gửi nữ công dân Afanasieva Anastasya Tikhonova với tư cách người làm chứng.

Không thể diễn tả nổi nỗi lo sợ của Anastasya, chỉ cần nhớ lại cái phòng giam của quân đội cũng đủ làm cô mất ăn, mất ngủ. Cuộc thẩm vấn không dài, chỉ mang tính hình thức, và những câu hỏi cũng rất đơn giản: phục vụ ở đâu, làm việc gì, với ai? Khen thưởng, kỷ luật? Nói chung, cán bộ điều tra chẳng cần hỏi cũng đã biết rõ tất cả những điều đó, yêu cầu cô ký vào biên bản rồi thả ra.

Mọi chuyện tưởng như đã êm xuôi, nhưng hậu quả cũng không tránh khỏi. Cha mẹ vị hôn phu Zhenya của cô tuyên bố: “Công dân Xô viết bình thường, nhất là những người trẻ tuổi, không thể dính dáng đến giấy triệu tập của Viện kiểm sát”, và “Liệu có thể trông mong điều gì tốt đẹp ở chính sách ngu dân của nhà thờ?”. Còn chính bản thân Zhenya thì không thể đưa cô đến Viện kiểm sát được vì không thể bỏ lỡ một buổi hòa nhạc đột xuất.

Theo đề nghị của Anastasya, mọi người quyết định hoãn ngày cưới lại, mặc dù ngày nào Zhenya cũng đến, giọt vắn giọt dài bày tỏ tình yêu với cô, và hóa ra không phải là vô ích. Một tháng sau giấy triệu tập thứ nhất là giấy triệu tập thứ hai cùng với lệnh bắt giữ. Anastasya chỉ còn biết khóc lóc, run rẩy.

Ngay từ những cuộc thẩm vấn đầu tiên, mọi thứ đã được xác định rõ ràng - giờ đây trước mặt cô là những tài liệu quân đội quen thuộc đến mức làm cô đau nhói: biên bản, bảng thống kê các tài sản quý giá, sổ thu và chi, cuốn “sổ cái” mà vào ngày chiến thắng cô đã viết hai chữ “Hoan hô!”. Hóa ra Anastasya không phải là người chiến thắng. Thoạt đầu, cô định kể hết mọi chuyện, kể cả những gì nhớ và không nhớ, kể hết. Nhưng có một việc rất lạ là khi cô chỉ vừa hé ra cho họ thấy, cô làm việc đó là theo mệnh lệnh của trung đội trưởng Stoletov thì người ta đã cắt ngang: “Việc đó không quan trọng”, và lái câu chuyện sang những người khác, mà theo cấp bậc thì có thể gọi họ là các “đối tượng kinh tởm cấp thấp”. Anastasya hiểu ra rằng, người ta bắt cô - một thư ký làm công việc văn phòng, hai kế toán bình thường và có thể một nhân viên cấp thấp nào đó nữa - tóm lại là những loại tép riu để trút hết mọi tội lỗi lên đầu họ, còn những người khác, quan trọng nhất thì thậm chí cũng không hề bị nhắc đến tên.

Sau một tháng ngồi trong nhà giam, Anastasya như tỉnh ra, cô quyết định viết đơn khiếu nại gửi đến các cấp, thậm chí đến tận Stalin, chẳng thèm quan tâm nó có đến được đúng địa chỉ hay không. Một điều bất ngờ bỗng xảy ra: Cô được phép gặp mẹ. Một căn phòng u ám, ẩm ướt, xung quanh toàn lưới sắt, ánh sáng nhờ nhờ, nữ quản giáo đứng lù lù ngay bên cạnh.

- Thế nào hả mẹ? - Một trong số những câu hỏi đầu tiên của con gái.

Người mẹ liền hiểu ngay câu hỏi ám chỉ đến cây vĩ cầm.

- Chúng ta đổi chỗ rồi. Hừ, hừ. - Người mẹ ho khan. - Có một cuộc khám xét, họ tịch thu cây đàn của dượng, một số thư từ, ảnh… Ngoài ảnh ra, những thứ khác họ đã trả lại… Con ạ, có một người đàn ông cao cao.

- Stoletov?

- Nói nhỏ thôi, con gái… Chính ông ấy đã tổ chức cuộc gặp này và gửi đồ vào cho con. Ông ấy dặn không viết gì và im lặng, “không nhớ gì cả”. Ông ấy hứa, như vậy thì sẽ tốt hơn cho mọi người.

- “Tốt hơn” cho ai? Con sẽ bị mười năm! Khi ra tù con đã ba mươi ba tuổi, thành bà già rồi, còn họ thì ăn chơi khắp châu Âu bằng công sức của con! Tại sao? Vì cái gì?

- Con yêu ơi, mẹ không biết, mẹ chẳng biết gì cả. - Người mẹ khóc nức lên. - Lạy Chúa tôi, mẹ biết làm gì bây giờ? Làm gì?

Chỉ đến lúc này, Anastasya mới nhận ra, chỉ mới hơn một tháng mà mẹ cô đã đau khổ, suy sụp đến mức già sọm hẳn đi. Anastasya hiểu, nếu cô không đứng vững thì chẳng bao lâu nữa mẹ cô sẽ gục ngã hoàn toàn. Cô nắm chặt tay lại, lấy hết nghị lực cố mỉm cười:

Mẹ ơi, mẹ làm sao thế? Mẹ cứ yên tâm. Con không có tội. Người ta sẽ xác minh và sẽ thả con ra.

- Hay là… tốt hơn là giao nó? - Câu hỏi lại quay về với cây vĩ cầm.

- Không đời nào! - Cô con gái lạnh lùng đáp. - Chẳng ai quan tâm đến chuyện ấy đâu. - Cô lại cố mỉm cười: - Mẹ hãy cố giữ mình. Mẹ thử nghĩ xem, nếu không có mẹ thì con sẽ ra sao? Con chỉ có mỗi mình mẹ!… Tốt hơn là mẹ hãy cho con biết, Zhenya thế nào?

Người mẹ gục đầu xuống, giấu cặp mắt ướt:

- Tốt lắm, nó gửi lời thăm con. Hừ, hầu như ngày nào cũng đến. Nó đã xin được vào làm ở Nhà hát Quốc gia rồi.

Anastasya không viết đơn khiếu nại nữa, khi bị thẩm vấn cô chỉ im lặng hoặc nói là không nhớ gì nữa. Có thể thấy rõ là cán bộ điều tra hài lòng với điều đó. Trong mọi trường hợp, phiên tòa đã được mở sớm. Sau khi xem xét “công dân Afanasieva A.T. sinh năm 1925, được thưởng nhiều huân huy chương chiến đấu, bị thương… nên tòa tuyên án năm năm tù giam, mỗi tháng được gửi và nhận thư một lần”.

“Sao anh Zhenya không viết thư cho con?” - Trong số những bức thư đầu tiên viết cho mẹ, Anastasya than thở.

“Con yêu ơi!” - Người mẹ trả lời. - “Zhenya đi biểu diễn thường xuyên. Nhưng cậu ấy yêu con, hỏi thăm con luôn… Con cần phải biết, các con đã chịu phép cưới trước Chúa rồi, cậu ấy là hôn phu của con. Nền tảng của việc kết hôn theo luật pháp là nghĩa vụ, còn cốt lõi của nó là sự tin tưởng và tôn trọng lẫn nhau, còn mục đích quan trọng nhất của nó - chính là việc duy trì nòi giống đã được Chúa làm phép thánh! Amen!”

Chương 5

Nào, dậy thôi, cục cưng ơi, đã đến giờ rồi. Hôm nay chúng ta sẽ có một ngày trọng đại. Cần phải tập thêm một lần nữa vì sẽ có cả khách nước ngoài đấy. - Bà Anastasya Tikhonova nhẹ nhàng đánh thức Cậu bé dậy, dịu dàng hôn một cái vào cái má ửng hồng do nằm lâu.

Cậu bé lười biếng ngồi dậy, vẫn còn ngái ngủ, ngáp một cái. Trong lúc đó cánh cửa nặng nề rít lên, có ai đó chạy vào hành lang.

- Roza, dì đấy à? - Bà Anastasya thận trọng hỏi. - Cháu thấy chưa, dì Roza về rồi, dì ấy mang nước sạch về. Bây giờ chúng ta sẽ rửa mặt, đánh răng, trong khi chờ nước sôi pha trà, chúng ta sẽ tập lại một lần nữa.

- Cháu không thích nhạc của Sola. - Cậu bé nhõng nhẽo nói. - Bản ấy rất buồn, như đêm hôm qua ấy.

- Không phải là Sola mà là Sora, chữ r-r-r. - Bà Anastasya vừa đi vừa sửa lại cho Cậu bé, vừa lúc ấy Roza bước vào, cởi khăn trùm đầu ra ném xuống đi văng rồi cúi xuống hôn cậu một cái, vẻ mặt rạng rỡ.

- Dì có mùi đẹp lắm. - Cậu bé thốt lên.

- Thế à? - Ánh mắt Roza lóng lánh.

- Không ai nói mùi vị “đẹp” cả. - Bà lão lại sửa, rồi phẩy tay. - Bọn trẻ suy nghĩ khác.

- Nhưng ngoài phố đúng là đẹp thật, mùa xuân đến rồi! - Roza thích thú kéo dài giọng. - Cứ như là không có chiến tranh vậy… Nào, gỡ bớt một mảnh giấy dầu trên cửa sổ ra, thông gió cho thoáng.

- Nhưng đến đêm họ lại bắn. - Cậu bé lầu bầu vẻ không hài lòng.

- Thì họ cũng là bạn của cháu, chú Baga, chú Golovachev, suốt đêm toàn chơi trò chiến tranh. - Roza bực mình. - Cháu bảo họ đừng bắn nữa.

- Cháu đã bảo rồi. - Cậu bé cau mày. - Nhưng họ bảo, đánh nhau là vì tương lai của cháu.

- Ôi, ôi, những người bảo vệ! - Roza chống nạnh vẻ không hài lòng. - Chúng ta thừa biết mối “quan tâm” của họ! Những người ấy thì chẳng nói làm gì. - Roza phẩy tay vẻ khinh mạn chỉ về phía trạm kiểm soát của Nga. - Nhưng còn những người của ta, như chú Baga chẳng hạn, họ đang làm cái trò ngu xuẩn gì thế không biết nữa? Chúng ta cần gì những “người bảo vệ” ấy. Ai thực sự là người bảo vệ, chỉ có toi mạng hoặc là phải trốn chui trốn nhủi trong rừng. Còn…

- Thôi, thôi, đừng sa đà nữa. - Bà lão ngắt lời Roza rồi quay sang Cậu bé: - Còn cháu, ngồi dậy, sáng bạch ra rồi, vào nhà tắm đi, cần gì thì gọi, ta sẽ vào. - Khi thằng bé đã vào nhà tắm, bà thì thào cứ như là có ai đó đang nghe trộm: - Chuyện lạ lắm, ta quên nói với dì. Hôm qua, lúc ta và thằng bé quay về, chúng ta không đi đường thẳng vì ở đấy có vũng nước mưa mà đi dưới cổng vòm, dì biết không, có hai người râu ria xồm xoàm, người tóc đen là Baga, còn người tóc hung là trung sĩ ở trạm kiểm soát, là phó của đại úy Golovachev. Vừa nhìn thấy chúng ta, họ liền văng tục rồi bỏ đi.

- Ôi, ôi! Bà gặp may vì đi cùng với thằng bé đấy. Nếu không thì rất có thể… - Roza sợ hãi đưa tay lên che miệng.

- Chính ta cũng biết, chỉ có điều ta không hiểu, giữa họ có gì chung? Hình như họ là…

- Vấn đề chính là ở chỗ “hình như” ấy đấy, còn trong thực tế, những người gọi là của ta hay của họ, cung cấp đủ thứ thuốc thang, cây cỏ để đổi lấy vũ khí, chính vì thế mà cứ “chiến đấu” mãi cho đến sáng.

- Nhưng cả đêm bắn nhau, họ có thể giết nhau lắm chứ.

- Chẳng qua chỉ trình diễn cho mọi người thấy thế thôi, dĩ nhiên còn để được khen thưởng nữa. Hiện tại là như vậy, nhưng khi có lệnh, họ sẽ điên cuồng lao vào nhau, còn chúng ta thì bị vạ lây, quá biết rồi.

- Lạy Chúa tôi! Đừng nói nữa! - Bà Anastasya nắm chặt hai bàn tay xương xẩu, đi đi lại lại trong phòng, rồi lái sang chuyện khác: - Ấm nước sôi chưa? Cần phải nấu thêm nước nữa, điện sắp cúp rồi.

- Hôm nay ở trung tâm thành phố không bị cúp điện, có khách khứa, hòa nhạc.

- Không thể trông mong điều gì tốt đẹp ở họ đâu… - Bà lão chuyển sang giọng dịu dàng hơn: - Cháu ơi, nhanh lên.

Cậu bé từ nhà tắm bước ra, cặp mắt màu xanh da trời long lanh, trìu mến như sáng lên:

- Khi nào cháu được ăn kẹo chocolate? - Cậu bé nũng nịu hỏi, giọng trầm trầm.

- Sau khi ăn cháo và uống trà. - Bà lão kéo Cậu bé vào lòng, lim dim mắt, hít hít rồi xoa lên mái tóc xoăn bồng bềnh màu vàng óng của cậu và ra điều kiện: - Chẳng bao lâu nữa cháu sẽ phải cao đến vai bà đấy.

- Phải, nó lớn nhanh thật. - Roza bước lại gần.

- Phù, thôi đừng nói gở nữa. - Bà lão vội nhổ bọt rồi làm dấu thánh.

- Phải, phải. - Vẻ xúc động trên khuôn mặt Roza biến mất, chị vội thì thầm một câu gì đó bằng tiếng Chechnya.

- Trong khi chờ nấu xong bữa sáng, cần phải tranh thủ tập luyện. - Bà lão nghiêm khắc nói, rồi đặt chiếc ghế đẩu ọp ẹp cạnh cái tủ chè sứt sẹo, thận trọng lấy hộp đàn xuống, khẽ thổi bụi, xoa xoa và lấy cây vĩ cầm ra: - Đây là vật kỷ niệm. Cứ mỗi lần cầm nó trên tay ta lại nhớ đến mẹ và dượng ta.

- Bà lão thở dài, nặng nhọc ngồi xuống mép phản, nhìn mãi vào một điểm nào đó trong không gian cứ như đang nhớ lại một điều gì đó, một giọt nước mắt to của tuổi già lăn xuống dưới đôi mắt kính dày, chảy theo gò má nhăn nheo, chai sần.

- Bà khóc hả bà? - Cậu bé bước lại gần nắm lấy tay bà.

- Bà có đau không?

- Không. - Bà lão vội mỉm cười bối rối. - Với cháu, bà không thể đau được!

- Thế sao bà khóc? - Cậu bé chăm chú nhìn vào mắt bà. Bà lão cố nhìn ra phía khác nhưng vô ích, đành phải lấy kính ra, lau mắt rồi khẽ nói bằng một giọng điềm tĩnh, dè dặt:

- Ta cứ nghĩ, cây đàn này của dượng ta sẽ không có người thừa kế, nó sẽ biến mất, nhưng Chúa đã gửi cháu đến cho ta. - Rồi bà đứng dậy, giọng cương quyết: - Ta cần phải truyền hết cho cháu, còn cháu cần phải học.

Bà lão nhanh nhẹn lấy từ trong góc ra cái giá nhạc thô kệch tự đóng bằng gỗ, đặt lên đó cuốn vở nhạc dày đã bị cháy sém trong chiến tranh, vội lật lật.

- Đây, chúng ta sẽ bắt đầu từ âm giai này, nó sẽ luyện cho các ngón tay sự mềm mại. Cháu hãy chơi cho đến khi các ngón tay phải “nóng” lên.

Cậu bé cầm cây đàn và ngay lập tức trở nên nghiêm túc hẳn. Cậu vươn thẳng cái lưng gầy lên theo đúng như bà lão chỉ dẫn, tạo nên một nét duyên dáng trên cơ thể, cố gắng kéo từng nốt nhạc.

- Còn bây giờ, cũng y như vậy, chỉ có điều giảm xuống nửa tông. Ồ, không, không phải vậy, ta nói “nửa tông” cơ mà, cháu hãy lấy nốt Si giáng. - Bà lão hướng dẫn. - Nào, một lần nữa. Cháu làm sao thế? Chơi đi, đừng tiếc sức. Bài này sẽ còn tập nhiều lần nữa. Thế, đúng rồi…

Nhưng Cậu bé đã nhấc cây vĩ ra:

- Cháu không thể chơi bản nhạc này được. Nó buồn lắm. Ngoài phố đang là mùa xuân, phải có cái gì vui hơn chứ.

Bà lão nhún vai, không hiểu tại sao lại nhìn về phía Roza vẻ lo lắng, nhưng có thể thấy là bà không tìm được đồng minh cho mình.

- Thôi được, nếu vậy cháu cứ chơi bài nào cháu thích… Chỉ có điều hãy nhớ, để trở thành một nhạc công đích thực cần phải khổ luyện… Ngoài ra, không thể chơi theo trí nhớ mà phải chơi theo bản nhạc. Thế đấy. - Nói xong bà lại lật cuốn vở nhạc.

- Nào, nhạc của Bach[38] nhé. Cháu sẽ học được nhiều điều từ ông ấy.

Những giai điệu mềm mại, trong veo, tràn đầy nhựa sống bắt đầu tràn ngập gian phòng.

- Đều hơn nữa, đều hơn nữa. - Bà lão nhắc. - Đều đặn, điềm tĩnh, âm thanh phong phú, tất cả các âm phải mạnh mẽ, sâu lắng và rực rỡ… Dừng lại! Khi chuyển sang nốt cao nhất âm thanh phải mạnh hơn. Chơi lại nhịp này đi… Không được giữ lâu cây vĩ ở nốt “Rê”… phải ngắt ngay từ tiết nhạc trước, dứt khoát hơn… Thế… Bây giờ là đoạn kết… Ở đây có thể chơi nhẹ nhàng hơn, nhẹ nữa… Thế, gần như lặng hẳn.

- Hoan hô! - Dì Roza thốt lên.

- Khoan, khoan. - Bà lão giơ một ngón tay lên cảnh báo: - Để đạt đến “hoan hô” còn xa lắm, cần phải tập rất nhiều. - Giọng nói của bà nghiêm khắc, nhưng nét mặt lại tỏ ra hài lòng.

Bà lại lật tiếp các trang nhạc:

- Cháu cần phải chăm chỉ luyện tập rất nhiều. - Bà lại nhắc, trong khi Cậu bé và Roza như hai kẻ đồng lõa, nháy mắt với nhau. - Nào cháu yêu, ta hãy chơi nhạc của Korelli[39] đi. Bắt đầu… - Cậu bé thích nhạc “vui” nên chơi rất hào hứng, còn bà giáo già thì chăm chú nghe những âm thanh quen thuộc từ cây vĩ cầm, thêm một lần nữa lại rất đỗi ngạc nhiên vì tài năng khác thường của đứa cháu yêu: Sự sâu sắc và thành thục trong khi thể hiện bản nhạc và sự điêu luyện trong việc sử dụng cây đàn so với tuổi tác. “Lạy Chúa tôi, chẳng lẽ số phận đã định đoạt cho nó trở thành một bậc thầy nổi tiếng hay sao?” - Bà lão thầm nghĩ, cả người lắc qua lắc lại theo điệu nhạc. Còn Cậu bé thì vẫn cứ chơi, khéo léo lướt những ngón tay nhỏ bé trên các phím đàn.

Sau đó hai bà cháu tập lại “khúc biến tấu”. Nhưng kết quả không như ý.

- Cháu đã quên hết rồi. Cách luyến ngắt[40] của cháu đâu? Ta không nghe thấy. - Bà lão bực bội giải thích những thuật ngữ âm nhạc mà Roza hoàn toàn mù tịt. - Cái gì thế này?… Nào, đưa ta chỉ cho. - Bà lão cầm đàn rồi kéo cây vĩ, Cậu bé mỉm cười.

- Nhìn đây. - Bà lão gắt nhưng không chút ác ý. - Cháu đã bắt đầu cười nhạo thầy giáo hả… Không phải những ngón ấy, không được gập lại, không phải, giai điệu cần sự tinh tế, trí tuệ, nhạy cảm, tâm hồn và đôi tay nữa. - Bà còn bắt Cậu bé tập đi tập lại trích đoạn phức tạp ấy cho đến khi chính mình cũng mệt nhoài ra, ngồi phịch xuống ghế, thốt lên: - Thôi được rồi! Hôm nay bài này thế là đủ. Tốt hơn là chuyển sang nhạc của Vivaldi[41], có lẽ ông ấy phù hợp với mùa xuân hơn.

Nhưng bài biểu diễn này cũng không làm bà hài lòng.

- Thôi, đủ rồi. - Bà ra lệnh. - Sáng nay cháu đã mệt, đã đến lúc cần phải bồi bổ sức khỏe.

Bàn ăn chẳng lấy gì làm thịnh soạn. Hai người phụ nữ không quan tâm đến cái đĩa của mình mà chỉ chăm chút cho Cậu bé, dành hết đồ ăn cho cậu.

- Nào, còn miếng bánh nhỏ này, rồi chocolate và trà nữa. - Mọi người dỗ dành.

Lúc uống trà, mọi người bàn luận về các tiết mục cho buổi biểu diễn sắp tới.

- Phải đưa điệu nhảy Lezginca[42] vào. - Roza hăng hái đề nghị.

- Nhưng bà không thích cháu chơi mà không có bản nhạc. - Cậu bé vờ vĩnh nói.

- Không có bản nhạc là không được, nhỡ đột nhiên cháu quên mất giai điệu, thế là phải dừng lại. Trong các buổi biểu diễn không cho phép để xảy ra điều đó. - Bà Anastasya phản đối, rồi đột nhiên nhìn Cậu bé bằng ánh mắt dò xét, hỏi: - Hay là ta thử xem sao?

Cậu bé rụt rè mỉm cười.

- Cha cháu vẫn thích bản nhạc nhảy Lezginca. - Đột nhiên Roza thốt lên.

Một sự im lặng vụng về bao trùm, thậm chí nghe rõ cả tiếng nuốt nước bọt của Cậu bé. Rồi chính cậu là người phá vỡ sự im lặng bằng cách thở hắt ra theo kiểu trẻ con, chậm chạp đứng lên, nhẹ nhàng cầm cây đàn, khẽ nói:

- Cháu sẽ chơi bản nhạc này cho cha mẹ cháu. - Cậu đặt cây đàn lên vai, khẽ chạm má vào thân đàn, đôi mắt khép lại, ánh mắt mờ đi, trông cậu như lớn hẳn lên.

Cậu bắt đầu bản nhạc một cách chậm rãi, nhẹ nhàng, đượm buồn, rồi như một nỗi buồn bị nén lâu trong lồng ngực bỗng bật ra như một lời than thở dịu dàng, tê tái và tan ra trong những giai điệu vùng Kavkaz. Đột nhiên cây vĩ bỗng chuyển động nhanh hơn và niềm đam mê chỉ có một mình kẻ độc tấu hiểu được như hiện lên trên khuôn mặt cậu, cả người như rung lên trong tiết tấu dồn dập của điệu nhảy Lezginca, giai điệu như cơn bão, ào ào, rực lửa, tưởng có thể đốt cháy hai người phụ nữ. Bà Anastasya, cặp kính trễ xuống như sắp rơi ra, xúc động nắm chặt tay, cả người căng lên, nghiêng về phía trước. Còn Roza bị cuốn vào bản nhạc quen thuộc đến mức lẩm nhẩm hát theo bằng tiếng dân tộc và gõ tay xuống bàn theo nhịp. Trong lúc đó, Cậu bé như không còn biết gì nữa: Tất cả tâm trí dồn hết vào bản nhạc, hào hứng ứng tấu một cách say mê chẳng phù hợp chút nào với một nhạc công trẻ… Đột nhiên một loạt đạn rất gần bỗng vang lên.

Giai điệu ngừng bặt, mọi cặp mắt đều hướng về phía cửa sổ, từ đó vọng lại tiếng la hét, tiếng vỗ tay thích thú và hơi thở của mùa xuân. Roza thận trọng nhìn ra ngoài và bật cười, nhưng ngay sau đó chị sợ hãi hét toáng lên:

- Thôi đi, đồ ngốc ạ! Cút đi!

- Tại sao Cậu bé lại dừng bản nhạc ở chỗ hay nhất? - Từ ngoài đường vọng lại giọng nói khàn khàn của Baga.

- Các anh đi đi! Đừng có nhảy nhót bên cạnh trạm kiểm soát nữa.

- Chúng tôi đang ở nhà mình. - Giọng ngạo mạn. - Chúng tôi muốn nhảy lúc nào và ở đâu cũng được.

Tằng-tằng-tằng! - Một tràng tiểu liên vang lên ngay bên cạnh.

Roza ngồi thụp xuống bậu cửa sổ, có lẽ bị đập đầu vào dàn lò sưởi nước nóng bằng gang từ lâu đã bị bỏ không, rên lên khe khẽ:

- Đúng là một lũ tồi tệ! - Chị quay về phía bà lão giờ đã nằm xoài trên sàn nhà, lấy thân mình che cho Cậu bé.

Họ còn ở yên trong tư thế ấy một lát nữa, chờ cuộc bắn nhau, thật may là lần này điều đó không xảy ra. Họ vội vàng chuẩn bị cho Cậu bé. Đây là một buổi biểu diễn rất quan trọng, và cũng như hai lần trước, được tổ chức ở phòng khánh tiết tòa nhà “Sevkavproekt”, nơi làm việc của các cơ quan chính phủ nước cộng hòa.

- Người ta bảo, truyền hình trung ương sẽ có mặt. - Roza đứng trước tấm gương nhỏ sửa lại mái tóc, hào hứng nói.

- Tất nhiên rồi, có khách nước ngoài mà. - Đến lượt bà lão, tay cầm hộp sáp bôi môi đã khô ngắm nghía trước gương.

Đến nơi, căn cứ vào giấy mời, cảnh sát không cho Roza vào.

- Nếu vậy cháu cũng không vào. - Cậu bé khăng khăng. Tuy nhiên, sau khi kiểm tra kỹ lưỡng, người ta cũng cho Roza vào.

- Đây là hiện tại và tương lai của Chechnya! - Người dẫn chương trình nói to, hàng chục ống kính camera chĩa về phía ông. - Xin giới thiệu bà Afanasieva Anastasya, giáo viên trường nhạc. Xin bà cho biết, có bao nhiêu trẻ em đang học nhạc ở trường?

- Trong thành phố Grozny từ lâu đã không còn trường nhạc, có thể chỉ còn lại cái tên thôi.

- Cắt ngay, chuyển hình đi. - Một phụ nữ xinh đẹp không phải người địa phương, có lẽ là người biên tập, hét to.

Mặc dù vậy, người ta vẫn còn hỏi bà lão vài câu nữa, đại khái, cuộc sống trong thành phố Grozny rõ ràng là đang từng bước được cải thiện. Sau đó, người ta còn phỏng vấn Roza, thậm chí cả Cậu bé nữa.

Bà Anastasya và Roza rất lo lắng, nhưng Cậu bé thì ngược lại, vẫn bình thản như không, bước ra sân khấu với sự hồn nhiên thơ trẻ. Bà Anastasya vô cùng hoảng sợ khi cậu tự ý thay đổi toàn bộ chương trình biểu diễn đã được thống nhất từ trước, thậm chí cậu cũng không chơi bản nhạc nhảy Lezginca nữa. Mặc dù vậy, tất cả mọi người trong khán phòng cũng phải đứng dậy vỗ tay hô “bis, bis”, yêu cầu chơi tiếp.

- Tuyệt quá! - Roza thích thú thốt lên.

- Không, không đâu. - Bà lão tỏ ra không hài lòng. - Sáng nay nó đã dốc hết cảm xúc và sức lực ra rồi.

Tuy nhiên, Cậu bé vẫn được mọi người khen ngợi, xoa đầu, thậm chí hôn hít nữa. Cậu được tặng rất nhiều quà, cả phong bì tiền, và điều quan trọng nhất là có cả một chiếc tivi.

Ba người rời khỏi buổi biểu diễn bằng xe quân sự được các quan chức cao cấp từ Moskva điều đến. Các sĩ quan đưa họ về và còn xách cả quà lên căn hộ cho họ, nhưng cánh cửa đã bị bật ra, đồ đạc trong phòng bị lục tung lên.

- Sáng nay các phiến quân đã đột kích vào đây. - Một sĩ quan nói. - Rõ ràng là bọn chúng đã vơ vét.

- Một lũ tồi tệ! - Roza lại bật ra câu trách móc quen thuộc.

- Chị nói ai đấy? - Một sĩ quan ngạc nhiên hỏi.

Roza không đáp lại, ngượng ngùng quay đầu, bà lão đưa tay lên miệng ho khan một tiếng.

- Dì ấy nói về tất cả những người mang vũ khí. - Cậu bé bỗng xen vào, giải thích.

- Hừ, thật vô ích. - Giọng của người sĩ quan trở nên thô bạo hơn. - Chúng tôi đến đây với thiện chí, mang lại điều tốt lành cho các người.

- Nếu vậy các chú lắp tivi cho cháu đi. - Cậu bé lại quay về với mối quan tâm của mình. - Đó mới là điều tốt lành đấy!

- Tivi à? - Người sĩ quan hỏi lại, vẻ bối rối, không hiểu sao lại nhăn mặt nhìn vào đồng hồ rất lâu.

- Không cần đâu, chúng tôi sẽ tự làm được. - Bà Anastasya vội vàng chen vào như muốn tiễn các sĩ quan ra cửa. - Rất cảm ơn các anh! Quả thật, không có các anh chúng tôi không thể mang hết số quà này lên phòng được. - Ánh mắt bà lão lóe lên nét thân thiện.

- Hừm, được rồi. - Người sĩ quan bước ra cửa bỗng dừng lại. - Tôi sẵn sàng làm tất cả vì Cậu bé, nhưng không có thời gian, chúng tôi còn phải tiễn khách nước ngoài nữa. Công việc mà! - Ông vung tay lên, thậm chí ra ngoài còn đứng lại, ngạo mạn ngoắc tay về phía bà lão và hỏi nhỏ bằng một giọng như ra lệnh, cứ tưởng không ai nghe được:

- Thằng bé này là người Chechnya à?

Bà Anastasya không thể trả lời gì cả, câu hỏi làm bà bối rối đến mức há hốc miệng ra làm hàm răng giả suýt rơi xuống đất. Bà hoảng sợ quay mặt đi nhưng vẫn còn cố thốt ra được câu “xin lỗi, làm ơn”.

- Lúc nào cũng làm ơn! - Người sĩ quan quát to rồi bỏ đi ngay.

Bà Anastasya quay vào căn hộ đã bị “lộn ngược” của mình, xoa tay lên cổ như vừa bị đánh một cú rất mạnh rồi đưa tay ôm đầu, ngồi xuống đi văng cạnh Roza, cùng chăm chú nhìn vào những miếng ván sàn đánh véc ni bị nứt nẻ.

- Khi nào thì chúng ta lắp tivi? - Cậu bé lại tiếp tục quay về với mối quan tâm của mình. - Cháu muốn xem tivi lâu rồi. Chắc bây giờ đã hết phim hoạt hình.

- Không được than vãn. - Sau một hồi lâu im lặng, bà Anastasya cay đắng thở dài, thốt lên. - Dù có chuyện gì xảy ra đi nữa, chúng ta cũng phải chăm sóc cho thằng bé nên người… Nếu không có nó, ta còn biết làm gì nữa? Một tuổi già cô đơn và một nỗi bất hạnh khủng khiếp! Lại đây, cục cưng của bà. - Bà lão ôm chặt Cậu bé vào lòng, dịu dàng mỉm cười, các nếp nhăn trên mặt như giãn ra. Roza cũng không kìm được, phấn chấn hẳn lên, xích lại gần Cậu bé.

- Nào, chúng ta lấy tivi ra chứ? Biết đâu người ta chiếu hình cháu cũng nên.

- Ôi, ôi! - Hai người đàn bà bật dậy như bị con gì đốt.

- Không có ăng ten. - Bà lão giải thích như một nhà vật lý. - Roza, dì vào phòng kéo dây điện ra đây.

Nhưng khi họ lắp xong tivi thì điều quan trọng nhất lại không có - điện đã bị cúp. Theo yêu cầu của Cậu bé, đại úy Golovachev, chỉ huy trạm kiểm soát, sau khi luồn lách mọi quy định, đã tự ý kéo một đường dây điện riêng đến căn hộ của họ, nếu không thì họ đã phải sống trong bóng đêm.

- Làm sao bây giờ? Chuyện này chẳng đơn giản chút nào.

- Cháu sẽ đến trạm kiểm soát. - Cậu bé quyết định, hai người đàn bà nhìn nhau hoảng sợ. - Đằng nào thì người ta cũng không nghe bà và dì, thậm chí không cho vào nữa. Mà chúng ta thì cần điện để nấu nước pha trà, rán bánh với mứt dẻo, nhưng cái chính là để xem tivi.

- Chúng ta sẽ theo dõi cháu qua cửa sổ. Cháu đừng ở lâu. - Biết không thể ngăn được Cậu bé, bà lão căn dặn.

Cậu bé chạy xuống sân. Tiết trời mùa xuân ấm áp, cảnh vật đang hào phóng khoe sắc. Mặt trời xuống thấp, nắng đã nhạt nhưng vẫn tinh ngịch rọi vào mặt Cậu bé. Trong các tán cây dương xơ xác vì bom đạn, lũ chim sẻ đang ríu rít cãi nhau, thích thú vì những con ruồi đầu tiên đã bay về, còn đám mây xốp thì đang tắm trong vũng nước. Cậu bé nhìn thấy trên mặt đường nhựa, trong cái lỗ bị đào lên vì bom đạn những chồi cỏ non mềm mại, mảnh mai đã e thẹn nhú lên. Cậu ngồi xuống bên cạnh, vuốt ve:

- Ôi, các cậu đáng yêu quá… ồ, sao nhọn thế. Các cậu đã nhú lên rồi, hay quá. Chúng ta sẽ cùng nghỉ hè. Mùa hè thích lắm, ngắm sao rất rõ. Còn mùa đông rất chán, lúc nào cũng có mây đen, vì thế nên cha mẹ tớ không bay về với tớ. - Cậu bé lấy đầu ngón tay vuốt nhẹ lên những lá cỏ. - À, người ta vừa tặng tớ chiếc tivi đấy! To lắm, tivi màu hẳn hoi. Bây giờ, tớ sẽ vừa ăn bánh vừa xem phim hoạt hình… Ôi, nhưng tớ quên mất, không có điện!

Cậu bé định đi tiếp, nhưng lại ngồi xuống:

- Cỏ non này, thế cha mẹ cậu đâu? Cậu chỉ có một mình, cũng mồ côi cả cha lẫn mẹ. Nhưng không sao, chẳng bao lâu nữa, cỏ sẽ mọc lên nhiều, rồi cậu sẽ có bà rất hiền và cả dì Roza nữa… Mùa hè, nhất định cha mẹ tớ sẽ bay về thăm tớ. Họ đang ở trên ngôi sao đẹp nhất đấy, đó là thiên đường… nhiều kẹo và kem lắm, mà lại không bắn nhau nữa… À này… chắc cậu đói và khát lắm phải không. Bây giờ tớ sẽ lấy nước cho cậu.

Cậu bé chạy đến vũng nước gần đấy, bụm tay lại vục nước lên.

- Cháu ơi, cháu làm gì thế? Cháu đang mặc bộ quần áo biểu diễn đấy! Cẩn thận với các ngón tay nữa! - Từ ô cửa sổ vỡ toác, chỗ quả bóng bay đã bay đi mất, bà Anastasya hét lên.

Tại trạm kiểm soát, không khí yên ắng, xe cộ không bị ùn tắc và không bị khám xét - trong thành phố đang có khách nước ngoài, mệnh lệnh: Mọi việc phải đâu vào đấy, bởi vậy mà mọi người đều tỉnh táo, vẻ mặt khó đăm đăm và không có tình trạng lạm thu.

- Ê, chào nhóc, khỏe chứ! - Trung sĩ hét to. - Sao hôm nay diện thế, cứ như chú rể vậy, hay bà già và cô Roza đi lấy chồng?

Cậu bé không đáp lại, thậm chí cũng chẳng thèm chào, nói ngay:

- Cháu cần gặp chú Golochev.

- Không phải Golochev mà là Golovachev, cháu không còn bé nữa, phải gọi cho đúng.

- Họ đặt cho đại úy trưởng trạm biệt danh Golova[43] đấy. - Một người lính bước lại.

- Hừ, đúng là đầu não thật. - Trung sĩ lẩm bẩm rồi nhổ toẹt một bãi.

- Xin chú cho cháu gặp chỉ huy. - Cậu bé đứng nghiêm như quân lệnh.

- Vừa cúp điện là chạy đến ngay! Hừ, cháu chơi nhạc cho cái lũ dê đực ấy nghe, còn bánh mì và điện thì lại chạy đến đây.

- Trong buổi biểu diễn có khách nữa.

- Ta không nói đến buổi biểu diễn mà nói đến cái lũ dê râu quai nón xồm xoàm kia.

- Thì các chú cũng có râu đấy thôi.

- Ha-ha-ha. - Những người lính cười ầm lên.

- Mẹ kiếp! - Trung sĩ văng tục.

- Cháu có cha mẹ. - Cậu bé nhăn mặt, lườm một cái. - Cha cháu cũng là công an, cũng có súng.

- Đúng là đồ sói con, có răng rồi đấy. Thôi biến đi trong khi ta còn tử tế.

- Cháu sống ở đây, cháu chờ cha mẹ cháu, cháu chẳng biết phải biến đi đâu cả. - Cậu bé lấy hết sức nói rồi lùi lại, sau đó sợ sệt nhìn quanh, né người định bỏ đi.

- Đứng lại! Chào cháu, cháu đi đâu đấy? - Từ trong hầm bê tông cốt thép, đại úy Golovachev, một người đàn ông cao to, đĩnh đạc, râu ria nhẵn nhụi khác hẳn với các cấp dưới của mình.

Như gặp lại người thân, đại úy ôm lấy Cậu bé rồi cúi xuống hôn.

- Cháu lớn nhanh quá. - Đại úy xoa xoa mái tóc xoăn của cậu. - Sao lâu rồi cháu không đến chơi?

- Ngày nào cháu cũng phải luyện tập cho buổi biểu diễn ạ. - Giọng Cậu bé trở nên hào hứng hơn.

- Chú cũng nghe nói về những thành tích của cháu.

- Hôm nay cháu được thưởng một chiếc tivi to lắm. - Cậu bé dang đôi tay nhỏ bé ra. - Nhưng không có điện, các chú đã cắt rồi.

- Hôm nay ở đây đã xảy ra một vụ càn quét, một trận đánh thật sự.

- Cái lũ dê ấy đã bị ném lựu đạn, dồn xuống tầng hầm, chắc là ngoẻo hết rồi. Mẹ kiếp… - Trung sĩ chen vào.

Đại úy chỉ liếc một cái, trung sĩ liền im bặt.

- Tư lệnh quân quản thành phố ra lệnh cắt hết đường điện, ông ấy bảo chúng ta cấp điện cho sào huyệt của phiến quân. - Đại úy giải thích.

- Mà cũng không nên chơi nhạc cho lũ dê ấy nghe. - Trung sĩ vừa bập thuốc lá vừa chen vào.

- Cháu không chơi nhạc cho dê nghe. - Cậu bé khẽ đáp bằng một giọng cứng cỏi.

- Thấy chưa, chính bà già đã dạy nó thế đấy! - Trung sĩ vung tay lên, định bước sát tới nhưng nhìn thấy ánh mắt của đại úy vội lùi lại ngay.

- Bà Uchital chỉ dạy cháu những điều tốt thôi. Cháu chơi nhạc cho tất cả mọi người… tốt nghe.

- Vậy thì chơi cho chúng ta nghe đi. - Vẫn là viên trung sĩ lắm mồm. - Mang đàn đến đây và chơi cho chúng ta nghe. Ta hứa sẽ có điện, còn không thì… lệnh của tư lệnh Ban quân quản.

Cậu bé nhìn thẳng vào mắt người chỉ huy, và không đợi mọi người phản ứng ra sao, liền chạy đi, vừa chạy vừa hét lên:

- Cháu sẽ mang đàn đến ngay!

Chạy đến sân Cậu bé dừng lại. Mặt trời đã xuống thấp, không khí mát mẻ hơn. Bóng những tòa nhà hoang tàn đổ dài, che lên những ngọn cỏ non, gần như không nhìn thấy nữa. Cậu bé ngồi xuống, chạm khẽ vào những mầm cỏ.

- Tớ sẽ chơi đàn cho cả các cậu nghe nữa.

- Cháu ơi, sao lâu thế? - Giọng bà lão vang ra từ ô cửa sổ. Lát sau Cậu bé đã có mặt ở trạm kiểm soát, nhưng không thấy đại úy đâu cả.

- Bà cháu không cho mang đàn đi, đó là vật gia bảo của bà, còn bà thì không ra đây được, bà yếu lắm, lại đang bệnh. - Cậu bé vội vàng giải thích. - Nhưng lát nữa, trời tối, yên tĩnh hơn, từ ban công cháu sẽ chơi cho các chú nghe, bao nhiêu cũng được.

- Chiến tranh là chiến tranh. - Vẫn là trung sĩ lên tiếng trước. - Không cho mang đàn đi, đúng là mụ già yêu tinh, vậy thì điện cũng không có. Chấm hết!

- Thế còn tivi?! - Giọng Cậu bé run run. - Còn nấu nước, bếp điện?… Dì Roza đã nhào bột rồi.

- Hay lắm! Cháu cứ chơi đàn đi, bà cháu cứ việc dạy cháu cho đến khi ngoẻo củ tỏi, còn dì Roza cứ việc nhào bột, càng ngon. Còn điện hả, điện để làm gì? Điện chỉ có ở chỗ chúng ta thôi. Các người sẽ không bao giờ có điện đâu!

- Không phải! Không phải! - Cả người Cậu bé run bắn lên, lạc cả giọng: - Hôm nay cháu đã được thưởng cả một phong bì tiền. Cháu, cháu… - Cậu bé ấp úng, nước mắt ứa ra. - Cháu sẽ học đàn cho thật giỏi, chơi hay hơn, cháu sẽ được thưởng cả bao tiền, chúng cháu sẽ có điện, cháu sẽ cùng với bà và dì Roza xây ngôi nhà mới “Thế giới trẻ em” ở đây, sáng trưng, đẹp nhất thế giới.

- Ôi, chắc là bà mày lại lảm nhảm truyện cổ tích rồi.

- Bà Uchital không lảm nhảm, bà nói… chúng cháu sẽ có “Thế giới trẻ em” đẹp hơn ở Volgagrad.

- Có phải nơi chúng mày bị nhốt vào trại không?

- Cháu không bị nhốt, chỉ thỉnh thoảng bị phạt đứng trong góc thôi.

- Lẽ ra cả mày và bà mày cứ bị nhốt ở đấy lại tốt hơn.

- Tốt hơn là chú bị nhốt ở đấy!

- Ôi, con thú con! - Trung sĩ định túm tai Cậu bé nhưng cậu đã né người rồi bỏ chạy. - Đứng lại! Ta ra lệnh, đứng lại! - Một phát súng tiểu liên vang lên, Cậu bé hoảng sợ ngã sõng soài.

- Dừng lại ngay! - Cậu bé nghe thấy giọng nói oang oang của đại úy và một câu văng tục rất lạ.

- Cháu ơi! Cháu ơi! - Roza cắm đầu cắm cổ chạy tới, đến cổng mái vòm chị dừng lại, một tay chống vào tường, tay kia ôm ngực, ngoái nhìn bà lão.

Roza chỉ kịp liếc nhanh Cậu bé rồi chạy về phía trung sĩ, khi chỉ còn cách hai bước chân, chị vung hai nắm đấm lên:

- Anh làm gì thằng bé thế? Sao anh lại bắn? Đi mà đánh nhau với những người như anh ấy!

- Tôi muốn chiến đấu với ai cũng được. Đấy, hôm nay chúng tôi đã vặt lông thằng Baga rồi, nếu cô còn lảm nhảm nữa thì sẽ đến lượt mình đấy…

- Ôi, ôi, ôi! - Trong cơn tức giận điên cuồng, Roza lao vào anh ta, hóa ra cô cũng khỏe đến mức trung sĩ không chống đỡ nổi. Những người lính phải lôi họ ra.

- Đồ con đĩ! - Trung sĩ chộp lấy khẩu tiểu liên.

- Đồ khốn nạn, đồ nghiện ngập, chính mẹ mày mới là con đĩ! - Roza vừa bỏ đi vừa đáp lại.

Mấy chiếc xe đi ngang qua, dừng lại ở trạm kiểm soát, đám đông người địa phương vây quanh họ.

- Roza, thôi đi, bình tĩnh lại đi! - Sau khi vỗ về thằng bé, bà Anastasya cố hết sức chạy lại, la chí chóe: - Cô phải nghĩ đến thằng bé chứ!

- Giải tán! Đi đi! - Đại úy Golovachev hét toáng lên.

- Còn cậu, cút ngay! - Đại úy đẩy vào vai trung sĩ, và khi người cuối cùng đã bỏ đi, sự náo động đã lắng xuống, anh bước lại chỗ Cậu bé và nói bằng một giọng như người có lỗi: - Vào lúc bảy giờ giới nghiêm, điện sẽ có, nhưng chỉ đến sáng thôi.

Nhưng đến tám giờ điện vẫn không có, tuy nhiên Roza vẫn nướng được bánh bằng lò củi và dưới ánh sáng đèn dầu mọi người vẫn được thưởng thức món bánh nướng thơm ngát hương vị của hòa bình. Thật ra vẫn có một nỗi buồn, vụ lộn xộn không phải là vì điện.

- Cái anh chàng Baga ấy là đồ ngu. - Roza cứ lầm bầm mãi, kín đáo lau nước mắt để Cậu bé không nhìn thấy.

- Phải, cậu ấy còn trẻ quá, đời còn dài thế. Cái thói thích huênh hoang đã làm hại nó. - Bà lão buồn bã nói.

Còn Cậu bé thì vẫn chỉ quan tâm đến chuyện của mình:

- Sắp đến chương trình “Những bông hoa nhỏ” rồi, thế mà vẫn không có điện… Tiếc quá. - Cậu bước ra ban công, nhìn một lát bằng ánh mắt trách móc và ghen tị về phía trạm kiểm soát trong làn ánh sáng đỏ quạch của đèn pha.

- Cháu ơi, vào đi, ở ngoài ấy nguy hiểm lắm. - Hai người đàn bà lo lắng.

Cậu không đáp lại và ngắm nhìn thế giới khác. Bầu trời đêm mùa xuân trên thành phố Grozny se lạnh, hơi có vẻ ảm đạm và huyền ảo. Trên nền trời thăm thẳm màu xanh thẫm, vô vàn ngôi sao đang nhấp nháy; ở phía đông vầng trăng đầy đặn sáng lòa đang hiện lên, còn ở phía nam những đám mây nhí nhảnh màu ánh bạc đang trôi dần dọc theo đại lộ Lenin rồi khuất sau dãy nhà, trông cứ như là những đỉnh núi Kavkaz nhọn hoắt, lấp lánh ánh lân tinh đang đỡ chúng lên vậy. Một sự im lặng đáng sợ, thậm chí không nghe cả tiếng nước chảy ở chỗ các bãi nông của dòng Sunzha đã được mùa xuân đánh thức dậy, ánh trăng mệt mỏi thích thú bao trùm lên cảnh vật, cả thế giới như lặng đi, chờ đợi những điều huyền diệu của mùa xuân. Có cảm giác, một sự tĩnh lặng, một sự hài hòa trọn vẹn và thấu hiểu lẫn nhau đang bao trùm khắp thiên nhiên nếu như không có những lưỡi lửa đỏ quạch từ phía trạm kiểm soát như đang cắt vào mắt Cậu bé, đốt cháy cảnh điền viên thanh bình.

Không hiểu tại sao vào đúng lúc ấy, Cậu bé lại muốn chơi đàn, và không phải ở trong phòng, giữa những bức tường, mà ở ban công, giữa không gian thoáng đãng để tiếng nhạc có thể hòa cùng với đêm trăng huyền ảo, lan xa khắp núi rừng Chechnya, cho đến tận những đỉnh núi phủ đầy tuyết trắng, rồi từ đó bay lên tận các vì sao, nơi cha mẹ đang vẫy gọi cậu.

Bằng những động tác dứt khoát, Cậu bé quay vào phòng, cẩn thận lấy cây đàn trong hộp ra.

- Cháu ơi, cháu làm gì thế? - Dì Roza hốt hoảng, còn bà Anastasya nhìn thấy ánh mắt khác lạ của Cậu bé, liền ngăn lại.

Cậu bé lại bước ra ban công, sau khi đặt cây đàn lên vai liền giơ cây vĩ lên như kêu gọi thế giới hãy yên lặng hơn nữa, rồi chính cậu cũng lặng đi, lắng nghe xung quanh, hai cánh mũi khẽ phập phồng hít thở mùi hương của hoa cỏ, còn cặp mắt mở to hướng về phía những dãy núi cao, về phía mặt trăng và các vì sao, cứ như là trước mắt cậu đang mở ra những điều huyền bí của những nốt nhạc trong bản nhạc đêm, và cậu bắt đầu nhẹ nhàng, đều đặn hòa nhập vào với nhịp điệu của đêm trăng yên bình.

- Đó là bản Nỗi buồn Kavkaz của Ganaev. - Bà Anastasya thì thầm.

- Được viết trong thời kỳ lưu đày[44] . - Roza nín thở, khẽ thốt lên.

Giai điệu bắt đầu vang lên tràn ngập khắp không gian và đúng là trong đó chất chứa nỗi buồn tê tái của một thành phố bị phá hủy và cướp bóc, giai điệu nặng nề và u buồn đến mức hai người đàn bà không cầm nổi phải cay đắng khóc nấc lên, và trong những giọt nước mắt của họ không chỉ có nỗi buồn chung mà có cả những nỗi buồn riêng thầm kín của mình.

- Này, cháu ơi, thôi đừng xua nỗi buồn ra đây nữa, không có nó thì chúng ta cũng khổ lắm rồi! - Những người lính ở trạm kiểm soát hét lên.

Hai người phụ nữ như bừng tỉnh, thấy Cậu bé không hề có phản ứng gì với những tiếng la hét tức giận của họ, chẳng những thế tiếng nhạc lại càng trở nên run rẩy trong đoạn ngẫu hứng như điểm xuyến và quyến rũ thêm cho giai điệu chính.

- Thôi đừng rít lên nữa! Không nghe hả! - Những tiếng hét lại vang lên, và ngay sau đó là một tràng tiểu liên, có lẽ là bắn lên trời.

Hai người phụ nữ hoảng sợ thét lên lao ra ban công, và bất chấp sự kháng cự của Cậu bé, họ cương quyết lôi cậu vào phòng. Nhưng khi thả ra, trong làn ánh sáng của ngọn đèn dầu leo lét và những hòn than sắp tàn trong lò, Cậu bé như vừa thoát khỏi gông cùm liền đứng thẳng lên, dáng vẻ khiêu khích làm cho hai người đàn bà rất ngạc nhiên không hiểu có phải là Cậu bé hay là cái bóng của cậu chập chờn trên vách bỗng trở nên chững chạc như một người đã trưởng thành?

- Cháu xin bà và dì, - Cậu bé nói bằng một giọng trầm không phải của trẻ con mà hơi khàn khàn của tuổi thiếu niên. - cho cháu chơi một bản nữa.

- Chơi ở trong này. - Hai người phụ nữ cùng đồng thanh thốt lên.

- Không, cháu đã hứa với chú đại úy, chơi ở ban công.

- Đằng nào thì họ cũng không cấp điện đâu, mà cũng muộn rồi.

- Cháu chẳng cần điện của họ… Chúng ta có ánh sáng của mình, mặt trời của mình, như trong truyện cổ tích của bà và dì ấy.

- Cháu yêu quý ơi. - Roza định kéo Cậu bé vào nhưng không hiểu sao chị lại rụt tay lại và nói bằng một giọng rầu rĩ: - Đó là truyện cổ tích, còn cuộc sống, cháu thấy đấy, khắc nghiệt và độc ác lắm cháu ạ.

- Cháu biết rồi. - Cậu bé kiên quyết nói. - Nhưng cháu phải làm cho nó thành truyện cổ tích. - Cậu bé hướng cặp mắt bí hiểm về phía bà Anastasya. - Chính bà đã dạy cháu như thế, phải không, bà Uchital?

Không ai trả lời cậu cả, chỉ có những thanh củi trong lò nổ lép bép, bắn tàn lửa ra sàn nhà nhưng không làm ai bận tâm, có một ngọn lửa khác, dữ dội hơn, ngoan cường hơn của một sự sống đang trưởng thành, ngọn lửa ấy đang bùng lên và bắt đầu rực cháy hừng hực ngay trước mắt mọi người.

- Cháu không còn bé nữa để tin vào những câu chuyện cổ tích. Người ta nói, truyện cổ tích là giả dối, nhưng có những ẩn dụ. - Một nụ cười mỉa như thoáng qua. - Tất nhiên, cháu biết, cha mẹ cháu sẽ không quay về nữa, nhưng cháu tin, họ vẫn đang ở đâu đó, vẫn nhìn thấy cháu và đang hy vọng vào cháu. Cháu sẽ sống mãi ở đây cho đến khi nào có thể, cháu sẽ chờ cha mẹ cháu ở đây, hằng đêm họ sẽ đến với cháu, cho dù là trong mơ nên cháu phải tiếp đón họ xứng đáng. Đến một lúc nào đó, chúng ta sẽ xây dựng “Thế giới trẻ em” mới, thành phố mới và thế giới mới!

Trong lúc đó, không biết là vô tình hay cố ý, Cậu bé chạm tay vào sợi dây đàn. Một âm thanh cao vút, kéo dài ngân lên.

- Cháu phải chơi một bản nhạc nữa ở ban công. - Cậu bé tuyên bố bằng một giọng quyết đoán.

- Nhưng cháu đã chơi rồi còn gì. - Hai người đàn bà không chịu.

- Bản nhạc vừa rồi là cháu chơi cho thành phố Grozny bất hạnh của chúng ta, đúng là thành phố “đáng sợ[45] ” thật, mà trước hết là cho chính chúng ta. - Cậu bé bước một bước về phía ban công rồi dừng lại. - Còn bản nhạc này, từ ban công, cháu muốn gửi đến cho cha mẹ cháu để họ nghe thấy và hằng đêm sẽ bay về với cháu… - Cậu bé hít một hơi dài. - Ngoài ra, còn để tưởng nhớ chú Baga, dù sao đi nữa chú ấy vẫn yêu cháu.

Với những lời đó, Cậu bé cương quyết bước ra ban công, và từ bên ngoài, dưới ánh trăng, cậu khẽ ngoái lại, mỉm cười hiền dịu theo kiểu trẻ con, trịnh trọng giơ cao cây đàn và cây vĩ lên, nói bằng giọng trầm quen thuộc:

- Đây là vũ khí của chúng ta! Với âm nhạc, phải sống để suy nghĩ chứ không phải để đánh nhau!

Âm nhạc lại vang lên trong màn đêm thành phố, đó là những giai điệu dịu dàng, tha thiết, nhưng không u buồn như lúc nãy mà với ngọn lửa nhiệt huyết của thiên nhiên!

- Đây là đoản khúc của Shakhbulatov. - Bà Anastasya thì thào như nói với chính mình.

- Bản nhạc nhảy Lezginca. - Roza thích thú họa theo. Tiếng đàn ngân nga, réo rắt và cao vút như ùa ra tràn ngập không gian. Và đúng lúc ấy họ đã nghe thấy những gì?

- Hay lắm! - Ngay phía dưới căn hộ, chắc là có ai đó đang vỗ tay và nhảy một mình rồi hét lên khích lệ Cậu bé.

- Baga à!? - Roza sững người.

Tằng-tằng-tằng! - Từ phía trạm kiểm soát một tràng trung liên vang lên.

Theo thói quen, hai người đàn bà lại nằm bẹp xuống sàn, chỉ sau đó họ mới nhận ra, cây violon đang nổi giận điên cuồng, và đó không còn là âm nhạc nữa mà là một cuộc nổi loạn thực sự. Điệu nhảy cùng với tiếng la hét ở bên dưới ban công vẫn tiếp tục trên nền âm thanh của loạt trung liên cùng với những tiếng súng ngắn yếu ớt.

Ngay lập tức hai người đàn bà khom mình chạy ra ban công. Roza nhanh nhẹn bế Cậu bé vào. Lần này cậu không chống cự nữa, cả người đẫm mồ hôi lạnh, run bần bật như vẫn đang tiếp tục tiết tấu của điệu nhảy Lezginca. Cậu nằm khoanh tròn trên giường, còn hai người đàn bà, sau cú sốc vội lấy chăn đắp cho cậu và cứ đứng mãi bên giường, vẻ hối hận cho đến khi cậu bình tâm trở lại. Khi Cậu bé gần như đã thiếp đi thì bóng đèn điện bỗng lóa lên chói lòa, cậu nheo nheo mắt, xoay người lại, lẩm nhẩm:

- Tắt đèn đi.

Lát sau cậu thiếp đi ngay, nhưng giấc ngủ không yên: Cậu lại bị đổ mồ hôi, lẩm nhẩm cái gì đó, lúc nào cũng định hất chăn ra.

- Nó bị làm sao thế nhỉ? Chẳng lẽ bệnh à? - Roza đặt tay lên trán thằng bé.

- Nó có một ngày vất vả, đầy cảm xúc, quá sức chịu đựng của nó.

- Nó thay đổi nhiều quá, trưởng thành trước tuổi.

- Còn gì nữa. - Bà lão buồn rầu nói. - Nếm trải bao điều, tận mắt chứng kiến bao điều… Chiến sự nổ ra ở đây ba năm rồi.

Như để khẳng định điều bà Anastasya nói, một tràng súng máy nữa lại vang lên, đâu đó khá xa có cái gì đó phát nổ, ngay trên thành phố tiếng gầm rú của chiếc máy bay do thám mỗi lúc một to, tấm vải dầu bịt trên cửa sổ rung lên bần bật.

- Cần phải đưa thằng bé ra khỏi đây, phải bắt nó đi. - Roza như bừng tỉnh.

- Lẽ ra phải làm từ lâu rồi, nhưng nó không chịu đi… Ta sợ sẽ làm nó bị chấn thương nặng lần nữa. - Bà Anastasya nặng nề ngồi phịch xuống đi văng. - Dì hãy tin vào vốn sống của ta, thằng bé này chẳng khác gì bảo vật quốc gia, những người như nó, hàng trăm năm Chúa chỉ ban tặng một người thôi.

- Đúng thế! - Roza cầu nguyện bằng tiếng dân tộc cho Cậu bé sống lâu và hạnh phúc, rồi chuyển sang tiếng Nga: - Sao nó học đàn nhanh thế nhỉ?! Thật kỳ lạ!

- Đúng thế, một đứa bé tài năng hiếm hoi.

- Phải, nhưng bà cũng vất vả với nó, gần như suốt ngày đêm.

- Chúng ta chẳng có thú vui gì khác, cây đàn violon là niềm vui duy nhất, mà nó lại có năng khiếu thiên bẩm về âm nhạc… Bây giờ chiếc tivi sẽ làm nó bị sao lãng.

- Hay là mình bật tivi lên, kiểm tra xem thế nào? - Roza đề nghị.

- Sẽ làm nó thức giấc, mà ta cũng mệt lắm rồi, ngày hôm nay thật là hỗn loạn.

- Ở đây thì ngày nào chả hỗn loạn. - Roza thận trọng đóng cửa ban công lại. - Ngày mai cháu phải đi làm, ngủ thôi.

Họ thổi tắt ngọn đèn dầu hỏa rồi đi nằm. Một sự im lặng nặng nề bao trùm lên thành phố. Ánh trăng lọt qua khe cửa sổ, bò xuống sàn nhà, tiến đến giường Cậu bé, chiếu vào mặt cậu. Giữa cơn mơ, cậu lẩm nhẩm cái gì đó có vẻ sôi nổi lắm, cựa quậy liên tục rồi đột nhiên bỗng bật cười thích thú, điệu cười từ trước đến nay bà Anastasya và Roza chưa bao giờ nghe thấy. Còn cậu vẫn cứ cười, rồi đột ngột ngồi dậy, theo ánh trăng lần ra cửa ban công mà không vấp vào cái gì cả. Đến cửa, cậu dừng lại, định mở ra, và đột nhiên hai người đàn bà nghe rất rõ:

- Có mang đàn theo không ạ? Ở đấy mọi thứ đều có à?… Con sẽ bay đây! - Vừa nói Cậu bé vừa xoay nắm cửa ban công… Người đầu tiên kịp chạy đến là Roza, họ lại đặt Cậu bé lên giường, giữa hai người, giữ cả hai tay cậu. Còn cậu, giữa giấc mơ vẫn tiếp tục vùng vẫy muốn thoát ra, năn nỉ họ thả ra, rên rỉ, khóc lóc ai oán và thở phì phì. Hai người đàn bà cố trấn an Cậu bé đang mê sảng, chính mình cũng hoảng sợ khóc nấc lên cho đến khi Cậu bé im hẳn.

Trong thời gian đó, ánh trăng vẫn tiếp tục bò trên sàn rồi lên giường, lại chiếu vào mặt Cậu bé, và cậu lại mỉm cười, lẩm nhẩm cái gì đó.

- Roza, dì lấy chăn che cửa sổ lại đi. - Bà lão thì thầm bằng một giọng huyền bí.

Bóng đen trùm lên căn phòng, một sự tĩnh lặng như trong mồ, sau đó có tiếng sột soạt và tiếng bước chân lạ ở dưới lối vào, rồi có tiếng gõ nhẹ vào cánh cửa bằng sắt. Hai người phụ nữ giật nảy người, càng ôm chặt Cậu bé vào lòng. Tiếng gõ lại vang lên. Roza thận trọng ngồi dậy, sờ soạng trên nóc bếp lò tìm chiếc rìu.

- Roza, tôi đây, Baga đây. - Cuối cùng giọng nói vang lên sau cánh cửa. - Mở cửa ra, tôi bị thương rồi… Giúp tôi với.

Lát sau, trong phòng bên, dưới ánh sáng đèn dầu, Roza băng bó lại cái vai đẫm máu của Baga.

- Ôi, đau quá! - Người bị thương rên rỉ.

- Làm sao anh biết việc “dọn sạch”? - Roza vừa làm vừa hỏi.

- Thế giới không ít người tốt. - Baga làm ra vẻ anh hùng rơm.

- Anh bị thương ở trạm kiểm soát à?

- Hừ, ở trạm kiểm soát rặt một lũ tốt đen và cảnh sát. Còn chúng tôi… trên thế giới người ta gọi thế nào nhỉ? À, toàn cầu hóa! - Baga dùng cánh tay còn lành lặn đấm đấm vào túi áo ngực, từ đấy lòi ra cần ăng ten chiếc máy liên lạc vô tuyến. - Chúng tôi có hệ thống liên lạc toàn cầu, thậm chí cả với Moskva nữa.

- Vậy thì anh hãy gọi đến Moskva để người ta đừng ném bom xuống đây nữa.

- Tôi không gọi được, nhưng đôi khi có thể nghe trộm được.

- Thế họ nói gì?

- Mọi việc rất tồi tệ, chiến tranh, rõ ràng là cần thiết, ôi, ôi! - Baga giật giật.

- Đâu đâu cũng khẳng định, chiến tranh đã kết thúc, người ta sẽ xây dựng lại thành phố Grozny.

- Chuyện nhảm nhí! Đã đến lúc mọi người nên rời khỏi đây. Tôi biết, thằng bé không muốn đi. - Baga nặng nhọc thở dài. - Nó chơi đàn hay quá, nhất là bản nhạc nhảy Lezginca.

- Thế chính anh, bị thương mà vẫn nhảy đấy à?

- Để chọc tức họ!

- Anh là đồ ngu, Baga ạ. - Roza thở dài, thương hại.

- Sống không phải để chọc tức nhau mà là để mang lại cho nhau những điều tốt đẹp.

- Thôi, thôi, tôi đã nghe chán những truyện cổ tích của các bà già sùng đạo rồi. Các người đã làm hỏng thằng bé. - Baga biết bà Anastasya đang nằm ở phòng bên không biết tiếng Chechnya.

- Chúng tôi làm hỏng nó thế nào? - Roza tức giận siết chặt nút gạc.

- Ôi! - Baga rên rỉ. - Tôi đùa đấy. Tôi thấy mọi người cứ tất bật với nó… Còn bà lão, ghê thật đấy, dạy nó học nhanh quá. - Không hiểu tại sao đến đây anh ta lại ho khan một tiếng rồi nói bằng giọng đầy ác ý: - Nhưng về cái chuyện ông Noel[46], dĩ nhiên là đã bị bà ấy bẻ cong. Các nhà bác học của chúng ta đã chứng minh, chúng ta có nguồn gốc xuất thân từ nhà tiên tri Nokh, vì vậy mà dân tộc chúng ta có tên là Nokhchi[47], và…

- “Các nhà bác học” nào? - Roza cắt ngang và bật cười!

- Ha-ha-ha, anh đúng là một thằng ngốc, Baga ạ.

- Roza! - Bà Anastasya bỗng xuất hiện nơi ngưỡng cửa tối om. - Xung quanh đều nghe hết cả đấy! Còn thằng bé đang ngủ nữa.

Roza vội vàng băng cho xong, và khi đưa Baga ra đến cổng, chị còn dặn:

- Trưa mai từ bệnh viện về tôi sẽ mang theo ít thuốc, ban ngày sáng rõ hơn tôi sẽ băng bó lại vết thương cẩn thận hơn. Chỉ có điều làm cách nào để gọi được anh?

- Cứ bảo Cậu bé chơi bài quốc ca của chúng ta. - Baga hăng hái nói.

- Quốc ca của các anh cũng như các nhà bác học của các anh thôi. - Chút nữa thì Roza đã phì cười rồi nói theo: - Cậu bé sẽ chơi điệu nhảy Lezginca.

Trời vừa rạng, Roza đã vài lần ra sông Sunzha lấy nước, sau đó cọ rửa sạch sẽ những vết máu ở lối ra vào. Và như đã thỏa thuận, trong ngày hôm ấy và hôm sau, chị băng lại vết thương cho Baga. Qua một ngày một đêm nữa, lúc trời còn rất sớm, có ai đó thô bạo gõ cửa căn hộ của họ và bằng tiếng Nga, yêu cầu mở cửa. Sợ cửa bị phá, bà Anastasya vội mở ra: Một số người vũ trang, đeo mặt nạ đen lao ngay vào phòng, không thèm nói một lời, thô bạo túm lấy Roza, và trong tiếng gào thét kinh hoàng của Cậu bé cùng những lời van xin của bà Anastasya, họ lôi chị ra cổng. Mãi đến khi ra đến đường cái, một người lính tỏ ra thương hại bà lão liền buông một câu:

- Vì tội tiếp tay cho phiến quân.

Suốt cả buổi sáng hôm ấy, bà Anastasya dắt theo thằng bé, mang theo cây đàn trong hộp chạy đến bệnh viện, nơi Roza làm việc để cầu cứu. Sau đó, bà chạy đến đồn công an, rồi Ban quân quản, đến cả doanh trại quân đội ở Khankala - nhưng tất cả đều vô ích, thậm chí người ta còn không cho bà đến gần nữa, đâu đâu cũng có bảo vệ - không một dấu vết nào, không một ai nhìn thấy, nghe nói và biết gì về Roza.

Còn trong thành phố, đêm nào cũng có ngưòi bị bắt nhưng không rõ là ai bắt - nhiều người biến mất không để lại dấu vết, một số xác người bị đánh đập bầm giập được người dân tình cờ phát hiện bên đường vào thành phố, một số xác được bán lại cho người thân. Nói chung, trong chiến tranh không thể trông đợi điều gì tốt đẹp.

Sau ba ngày tìm kiếm, khi sức khỏe bà Anastasya đã cạn kiệt, bà không biết phải đi đâu và làm gì nữa, thì đột nhiên đại úy Golovachev bỗng đến căn hộ của họ, mang theo quà cho Cậu bé.

- Sao lâu rồi không nghe cháu chơi đàn? - Đại úy cố đùa khi thấy chẳng ai bận tâm đến âm nhạc nữa. - Ở đây mọi phương tiện kỹ thuật qua lại chẳng có số má gì cả, nhưng khi qua trạm kiểm soát, ta cũng biết được đôi điều. Mấy chiếc xe bọc thép chở Roza đi là của đơn vị… - Đại úy nói tên một đơn vị đặc nhiệm Nga. Họ đóng quân ở trạm taxi.

Ngay trong chiều hôm ấy, hai bà cháu đến trạm taxi.

Ở đây tình hình cũng như vậy - không ai được phép đến gần, mà cũng chẳng biết phải hỏi ai - chỉ thỉnh thoảng mới thấy một chiếc xe bọc thép bẩn thỉu chạy ra, trên xe đầy lính, người thì đeo mặt nạ, người không, tất cả giống nhau như từ một khuôn đúc ra. Có một điều rất lạ là mọi người đều bình thản nhìn bà già với thằng bé, rồi xịt khói xe đen nhẻm vào người họ thay cho câu trả lời.

Mãi đến tối, hai bà cháu mới về đến nhà mà chẳng có kết quả gì cả, lúc chuẩn bị đi nằm thì lại có khách - Baga.

- Nếu biết Roza đang ở đâu thì coi như đã giải quyết được một nửa công việc. Còn trong cái nhà chứa nước cộng hòa này thì chỉ có các cơ quan đại diện nước ngoài mới giúp được.

- Ở buổi hòa nhạc, cháu đã chơi đàn cho họ nghe. - Cậu bé thốt lên.

- Thì tiếp tục chơi nữa đi. - Như mọi khi, Baga không bao giờ tỏ ra tuyệt vọng. - Mà sao hai bà cháu như đưa ma thế? Bật đèn, bật tivi lên, chơi nhạc nữa đi. Như thế mới sống nổi.

Sáng hôm sau, nhận thấy không thể đến gần cơ quan đại diện của Hội đồng châu Âu được, bà Anastasya lấy cây đàn trong hộp ra, bảo:

- Baga hóa ra không phải là thằng ngốc, tự bà không thể nghĩ ra được. Nào cháu, chơi đi, thật to vào, tất cả những bài cháu đã chơi trong buổi hòa nhạc ấy, để họ nhận ra chúng ta.

Sau những hòa âm đầu tiên, hai người bảo vệ mặc quân phục hải quân từ hàng rào bê tông cao chăng giây thép gai chạy ra, tỏ ý thương hại nhạc công và ném vào hộp đàn mỗi người mười rúp[48].

- Thôi, bây giờ thì đi đi. - Họ yêu cầu.

- Cháu không phải là ăn mày. - Cậu bé liếc về phía họ, phản đối. - Cho cháu gặp những người ngoại quốc.

- Chính mày là đồ ngoại quốc lang thang còn gì nữa.

- Mấy người kia nói bằng giọng chớt nhả cố ý trêu chọc, rồi quay về phía bà Anastasya: - Nào, biến đi, nhanh lên.

- Vâng, vâng. - Bà Anastasya làm bộ lăng xăng như đi ngay, nhưng khi những người bảo vệ vừa khuất sau hàng rào, hai bà cháu lại quay lại, bà ra lệnh: - Nào, nhanh lên, to lên, chơi bài gì vui vẻ ấy.

Đội bảo vệ lại chạy ra, nhưng Cậu bé không chịu thua, vẫn cố chơi, còn bà lão thì đứng che cho cậu, những câu chửi bới bắt đầu vang lên. Sự việc diễn ra ở trung tâm thành phố nên ngay lập tức dân chúng đã xúm đông.

- Bây giờ lại cấm chơi đàn nữa à?! - Ai đó hét to.

- Họ là lũ dở hơi, có bao giờ nghe nhạc đâu.

- Để hai bà cháu được yên! - Tình hình đã trở nên căng thẳng.

- Cứ chơi đi cháu ạ! - Bà Anastasya gần như hét lên.

Kết quả là buổi biểu diễn với sự xung đột căng thẳng cũng đã kết thúc, phần thắng nghiêng về phía nghệ thuật - một người đàn ông còn trẻ, dáng vẻ trang nghiêm, rõ ràng là người nước ngoài bước tới, nhận ngay ra Cậu bé, bèn mời hai bà cháu vào phòng khách.

- Chúng tôi sẽ làm tất cả những gì có thể. - Người đại diện chính thức của Hội đồng châu Âu vừa nóng nảy gãi gãi bộ râu quai nón đã điểm bạc vừa nói. - Còn cậu bé này, tài năng lắm… giá đưa nó sang châu Âu, tôi có thể giúp được.

- Không cần đâu. Tốt hơn là ông hãy mang bạn Dima của cháu theo. - Cậu bé vội nói khi sực nhớ đến trại trẻ mồ côi nơi mình đã sống. - Cháu chỉ sang châu Âu biểu diễn thôi. Phải vậy không bà?

- Đúng thế, cục cưng của bà ạ. - Bà Anastasya cố nuốt nước mắt, đáp.

- Nhưng ở đây không thể sống nổi. - Ông đại diện Hội đồng châu Âu tỏ ra lo lắng thật sự.

- Sống được ạ, sống được. - Cậu bé khăng khăng. - Ở trại trẻ mồ côi còn khổ hơn nhiều, cha mẹ cháu không đến đấy thăm cháu.

- Thế họ đâu rồi? - Nhà ngoại giao ngạc nhiên. Bà Anastasya bối rối giấu ánh mắt buồn bã.

- Họ đang chờ cho đến khi xây xong “Thế giới trẻ em” mới. - Cậu bé hăng hái đáp, ánh mắt lóe lên. - Cháu phải sống ở đây! Sống và chơi đàn, như trong truyện cổ tích ấy.

- Truyện cổ tích nào? - Nhà ngoại giao chẳng hiểu gì cả, quay sang bà lão, và không chờ câu trả lời, ông tiếp: - Mà ở đây, tất cả cứ như là truyện cổ tích thật, nói cho đúng hơn là như ác mộng… Nhưng người dân vẫn sống, có nghĩa là sẽ tiếp tục sống nếu có những đứa bé như thế này!

- Đúng, vẫn sống. - Bà Anastasya đáp lại bằng một giọng không vui, và khi đã ra khỏi cơ quan đại diện, bà xoa đầu Cậu bé và thầm nghĩ “Cần phải sống sót!”.

Với ý nghĩ ấy, hai bà cháu vào chợ và chưa bao giờ mua bán một cách thỏa thích như lần đó. Sau bữa trưa, như mọi ngày họ lại tập đàn rất lâu, đến chiều Cậu bé có chuối, chocolate, được xem phim hoạt hình, và khi đêm đã khuya, lúc chuẩn bị lên giường, họ nghe tiếng động cơ xe ô tô ngay dưới cửa sổ.

- Dì Roza. - Cậu bé thì thào. Đúng là có tiếng bước chân ở dưới cổng, rồi tiếng gõ cửa, và dì Roza, hay bóng hình của dì hiện ra: bộ áo váy rách tươm, khắp người đầy vết thâm tím, còn trong đôi mắt là một nỗi buồn cay đắng.

- Cháu ơi, bà ơi! Con nghĩ sẽ chẳng bao giờ còn được nhìn thấy hai bà cháu nữa. - Roza lắp bắp lạc cả giọng rồi khóc òa lên, bất lực đổ vật xuống giường, nhếch miệng nở một nụ cười ngây dại: Những chiếc răng cửa không còn.

Chương 6

Một việc rất dễ hiểu là trong khi bà Afanasieva Anastasya Tikhonova vẫn còn sống ở cái thành phố Grozny nửa hòa bình nửa chiến tranh này thì bà phải có một cái địa chỉ bưu điện nào đó. Tuy nhiên, cả bà Anastasya lẫn Roza đều không có địa chỉ nào như vậy, rõ ràng là họ không biết về sự tồn tại của bưu điện trong cái thành phố đổ nát này, thế nhưng người đưa thư thì vẫn có thông tin. Hóa ra khi những lời chất vấn đầu tiên từ Moskva được gửi tới đài truyền hình của nước cộng hòa, người ta có thể thông báo chính xác tọa độ cư trú của bà Anastasya.

Một người có tên là Zaitsev Nikolai Evgenevich tình cờ nhìn thấy bà Anastasya trên kênh truyền hình trung ương, bèn nảy ra ý định kiên trì tìm kiếm bà, kể cả tận Grozny, và trong thực tế, có một bức thư đề tên người nhận là bà Anastasya đã được chuyển tới một căn hộ xa lạ thuộc về Cậu bé.

Khác với nhiều bà già khác, bà Anastasya không thích nhớ lại quá khứ của mình, nhất là thời thiếu nữ. Ngay cả lần này, bà phải lục lọi mãi trong trí nhớ, và dù có cố gắng đến đâu bà cũng không nhớ nổi có người bạn trai đồng khóa ở Học viện Âm nhạc Moskva tên là Zaitsev. Trong trí nhớ của bà chỉ còn lại một cái tên - đó là Zhenya Zverev, đã có thời cùng học một lớp với bà, nhưng từ lâu bà đã cố quên đi, anh ta đã gây cho bà quá nhiều đau khổ.

Nội dung bức thư, được đánh trên máy chữ xách tay loại cổ lỗ sĩ, lời lẽ có vẻ lịch sự, thậm chí tình cảm nữa, nhưng nó cứ trôi tuột đi mất như trong một màn sương mờ, có cảm giác còn những điều chưa nói hết, và không chỉ một, hai lần cứ nhắc đi nhắc lại là rất mong nhận được hồi âm, mời bà đến chơi, còn anh với tư cách là phóng viên thì không thể đến Grozny được vì sợ.

Mặc dù chỉ là một bức thư thăm hỏi, nhưng có một cảm giác gì đó, không phải là nỗi sợ mà là một sự ghê tởm cứ ám ảnh bà Anastasya. Dĩ nhiên, đó là một người có học, cần phải hồi âm, nhưng không phải bằng thư, lâu lắm rồi bà không viết thư, hơn nữa lại cho một người không quen biết, bà quyết định gọi điện thoại trực tiếp.

Bà Anastasya đến trạm điện thoại duy nhất của thành phố Grozny, đứng vào hàng người dài, ngẫm nghĩ, liệu trong giờ làm việc thế này có ai ở nhà nghe điện thoại không - bà không dám chắc và có lẽ sứ mệnh chuyến đi của bà cũng chấm dứt ở đây. Tuy nhiên, ngay lập tức đã có người nhấc ống nghe, và ngay từ những lời đầu tiên, bà đã nhận ra người đó - âm thanh khàn khàn do tuổi tác không thể che nổi cái giọng kim bẩm sinh cố hữu.

- Zhenya Zverev phải không? - Bà Anastasya Tikhonova ngạc nhiên.

- Vâng, vâng, tôi đây! Thật tốt là bà đã gọi cho tôi. - Có thể cảm nhận được niềm vui từ đầu dây bên kia.

Nhưng ở đầu dây Grozny thì lại xuất hiện những tình cảm trái ngược. Một mặt bà Anastasya chỉ muốn hét lên như Roza vẫn thường hét “đồ tồi tệ”, nhưng sự giáo dục không cho phép bà làm vậy, và trong ống nghe hai người vẫn nói qua nói lại, đặt ra hàng đống câu hỏi. Bà dè dặt trả lời hoặc không trả lời. Cuối cùng, bà đành phải thốt lên, và không nhận ra giọng mình nữa:

- Tiền cước sắp hết rồi.

- Khoan đã! - Trong ống nghe vang lên tiếng hét, sau đó giọng nói nhỏ lại, đầy bí hiểm: - Tôi đang giữ nó.

Bà Anastasya hiểu ngay câu nói kia ám chỉ điều gì, nhưng bà chỉ im lặng thở khò khè trong ống nghe, sợ mình không kìm nổi sẽ nói ra những lời lẽ thô lỗ.

- Tôi đang giữ cây vĩ cầm. - Trong ống nghe vang điều bí mật quan trọng nhất.

- Ông Evgeni Nikolaievich[49]! Cho dù đã già rồi nhưng ông phải ăn nói cho chính xác. Ông đang giữ cây vĩ cầm của tôi. Cây vĩ cầm đó chính là thanh danh của tôi đã bị sỉ nhục!

Tạm thời ông cứ giữ nó. Chào ông.

Có lẽ vụ việc xảy ra đã ít nhiều ảnh hưởng đến cái nếp sống thường nhật của bà Anastasya không chỉ một hai ngày. Giờ đây bà không sống và cũng không muốn sống bằng quá khứ nữa, nhưng bà cũng không thể sống nổi với cái hiện thực ảm đạm này. Bà chỉ biết một điều, tương lai của bà sẽ vô cùng hạnh phúc, và tương lai đó chính là Cậu bé vàng mà bà muốn dốc hết tâm sức để truyền lại cho nó tất cả những gì tốt đẹp nhất bà đã tích cóp được trong suốt cả cuộc đời dài và vất vả. Chính vì vậy mà bà không thể lãng phí quỹ thời gian ít ỏi và quý giá còn lại của mình cho những hồi ức nào đó, không thể để cuộc sống bị đảo lộn vì nó, chỉ đơn giản là bà chẳng có thời gian đâu mà ngồi than khóc nữa. Bà và Cậu bé đã có một chương trình luyện tập cụ thể, và điều hạnh phúc nhất là Cậu bé dù mới ở độ tuổi thiếu nhi, chín mười tuổi, nhưng đã thể hiện một sự kiên trì rất đáng khâm phục, một sự chăm chỉ và đam mê kỳ lạ muốn sử dụng thành thạo cây đàn, hoàn toàn không phù hợp chút nào với lứa tuổi trẻ em. Và không biết ai đó đã gợi ý, hay chính bản thân nó tự đặt ra cho mình ý tưởng sẽ xây dựng lại ở chính nơi đây một “Thế giới trẻ em” mới mẻ và tươi sáng, để cha mẹ nó có thể quay về!

… Roza, vẫn như trước đây, hầu như ngày nào cũng đến bệnh viện làm việc. Bà Anastasya và Cậu bé, còn lại một mình, suốt ngày tập đàn, nhưng không hề bị sức ép mà với một sự hứng thú, chăm chỉ và thương yêu lẫn nhau.

Mọi việc sẽ không có gì đáng nói nếu như không có việc phải đi chợ mua thực phẩm, mất một ít thời gian, hoặc Baga hay đại úy Golovachev có thể bất ngờ ghé lại uống trà, nghe nhạc. Đã thế lại xuất hiện một bức điện khẩn: “Xin hãy gọi lại. Zaitsev”.

Nếu bức điện đề tên “Zverev”, rất có thể bà Anastasya đã gọi lại, còn Zaitsev thì bà không biết và cũng không muốn biết.

Đã sang tháng Tư. Ngoài đường cây cỏ nở hoa thơm ngát, tràn đầy nhựa sống. Ai mà biết được, mùa xuân trong thành phố sau chiến tranh sẽ như thế nào! Đó là cảm giác thanh bình, tự do, là niềm hân hoan bất tận đối với cuộc sống, là niềm tin hạnh phúc rằng tại thời điểm này không có ai ngắm bắn vào mình nữa. Trên đầu không còn những chiếc máy bay tiêm kích và máy bay ném bom mà chỉ có những con chim én và chim bồ câu vô tư chao lượn.

Chiến tranh, hình như cũng đã chấm dứt thật, ít ra là trên truyền hình. Còn họ, bây giờ tối nào cũng dán mắt vào truyền hình. Từ Moskva người ta khẳng định trực tiếp là trong nước Cộng hòa Tự trị Chechnya, hòa bình và trật tự đã bắt đầu được vãn hồi, và tất cả mọi nỗ lực đều tập trung vào việc đó. Rất may là lần này, lời nói đã đi đôi với việc làm. Trong thành phố Grozny, công cuộc xây dựng đang diễn ra rất sôi động, xuất hiện rất nhiều cư dân mới và phương tiện giao thông, kể cả đèn tín hiệu nữa.

Khu nhà của Cậu bé đã được một phái đoàn quan chức cấp cao ghé qua hai lần. Nghe nói, tòa nhà và có thể là cả khu phố nữa sẽ nhanh chóng được xây dựng lại, còn điện và khí đốt thì được hứa là sẽ ưu tiên cung cấp hàng đầu. Nói ngắn gọn, mọi sự thay đổi có xu hướng tốt đẹp hơn. Trong thành phố, hầu như không bắn nhau nữa, thậm chí cả ban đêm cũng vậy. Baga, dĩ nhiên vẫn lẩn trốn đâu đây, lâu lâu mới thấy xuất hiện, nhưng không còn là chàng kỵ sĩ bốc đồng nữa mà đang chờ thời cơ phục thù. Tuy nhiên, theo lời Roza, có lẽ anh ta cũng nhận được mệnh lệnh “không được thò mặt ra”, và nói chung cuộc sống đang từng bước ổn định, thậm chí sân bay, ga tàu hỏa cũng đã hoạt động trở lại, ở đâu đó, trường học cũng đã mở cổng.

Theo yêu cầu của bà Anastasya, mọi người quyết định vào năm học mới sẽ đưa Cậu bé đến trường, còn hiện tại thì tập trung mọi nỗ lực vào việc học nhạc. Nhưng bây giờ truyền hình đã bắt đầu lôi cuốn Cậu bé, còn ngoài đường thì mùa xuân đang độ chín, cậu cũng thích chạy ra ngoài, vui chơi giữa chốn thiên nhiên. Thoáng qua, cứ tưởng Cậu bé đang chăm chú vào bản nhạc, nhưng một mắt của cậu lại hướng ra phía cửa sổ: Ở đấy có những giọt nắng đang nhảy nhót, lũ chim sẻ ríu rít không ngớt tạo nên những âm thanh của đường phố, còn bờ sông Sunzha, mặc dù đã bị hư hại, lở lói và đài phun nước đã hết phun, nhưng đàn bướm vẫn tung tăng bay lượn, lũ côn trùng đang hồi sinh, thiên nhiên đang vẫy gọi. Còn rất nhiều điều lôi cuốn Cậu bé ra khỏi việc học đàn. Đột nhiên có tiếng ai đó vang lên ngay dưới cửa sổ, gọi đích danh tên bà Anastasya.

- Cháu cứ ngồi yên đấy, đừng để ý làm gì. - Như một nhà sư phạm nghiêm khắc, bà Anastasya nói với Cậu bé, còn mình thì bước về phía cửa sổ, và ngay lập tức giật mình lùi lại, ú ớ câu gì đó, từ từ thận trọng nhìn xuống lần nữa và chết lặng đi.

Một việc rất lạ - đúng nửa thế kỷ trước, vào cuối cuộc chiến tranh thứ nhất của cuộc đời mình[50], khi lần đầu tiên bà Anastasya nhìn thấy nó, một cái bao bẩn thỉu may bằng vải bố thô kệch, bà đã đoán ngay ra, bên trong đó là cây đàn violon, và sau này, ngay cả khi bà không giữ nó nữa, cây đàn cũng gây ra cho bà không ít rắc rối, giống như một lời nguyền vậy. Mọi việc có cảm giác như đã lùi vào dĩ vãng từ lâu, tất cả đã an bài, người đời đã quên lãng về cây đàn cũng như về bà. Thế mà cây đàn, đến gần cuối cuộc chiến tranh thứ hai của đời bà[51], lại bất ngờ xuất hiện.

Vừa bất giác nhớ lại quá khứ, bà Anastasya vừa ngắm nhìn rất lâu cái bao đen đủi, cứ như là đang nghiên cứu nó vậy, mãi một lúc lâu bà mới chậm chạp hướng ánh mắt sợ sệt về phía người mới đến. Dĩ nhiên, thời gian đã để lại dấu ấn của mình, rất có thể tình cờ bắt gặp người đàn ông này giữa đám đông, bà sẽ không nhận ra. Tuy nhiên đó vẫn là Zhenya, bất chấp tuổi tác (bà so với mình) trông ông vẫn còn khỏe mạnh, má vẫn đỏ au, và dù phải đeo kính nhưng cặp mắt vẫn còn tinh anh, sinh động, còn mái tóc, tuy không dày nữa, nhưng vẫn được nhuộm màu hung như xưa - để làm gì nữa? Ngoài cái lưng hơi còng một chút thì trông ông vẫn còn khá lắm, các cuộc chiến tranh không chạm đến ông, và có thể thấy rõ là cuộc sống của ông khá sung túc. Bà Uchital, như cách Cậu bé vẫn thường gọi, trước đây không bao giờ để ý, nhưng khi vừa nhìn thấy con người đã từng làm lễ kết hôn với mình trước Chúa, bà không chỉ càng căm ghét hơn, mà còn khinh bỉ với tư cách là một con người.

Tuy nhiên, dẫu là muộn màng nhưng dù sao thì Zhenya vẫn xuất hiện, và không phải ở đâu khác mà ở ngay trong cái thành phố Grozny bất an này, mang theo cả cây đàn, nhưng đối với bà điều đó chẳng còn ý nghĩa gì nữa. Có thể, vào lúc cuối đời, lương tâm của ông ta đã lên tiếng chăng? Trong mọi trường hợp, ông ta đang đứng dưới cửa sổ, tìm kiếm bà, còn bà thì không muốn gặp, nhưng chẳng biết trốn đi đâu.

- Có phải ông tìm tôi không? - Bà Anastasya cố tình không nhắc lại tên cũ cũng như tên mới, lạnh lùng hỏi.

Người đàn ông đứng ngây ra, khuôn mặt nhăn lại, có lẽ vì đau đớn. Rất có thể ông ta đã nhìn thấy bà trên truyền hình, hay cho đến lúc này ông ta chỉ hình dung ra bà của một thời thanh nữ xinh đẹp, vậy mà bây giờ - một bà lão nhăn nheo. Thật ra, cái tâm trạng ấy chỉ thoáng qua trong khoảnh khắc, là một nghệ sĩ thực thụ, ngay lập tức ông hóa thân liền. Với một nụ cười nở to như với người thân, ông điệu nghệ nhún người chào như một bạn nhảy hâm mộ và một kẻ si tình trẻ trung:

- Ôi, Nastya! Anastasya! - Giọng nói đầy ngữ điệu ngân lên trong cảnh đổ nát hoang tàn xung quanh.

Kết quả là trong ngày hôm ấy, Roza phải chạy từ chỗ làm về nhà để cùng ăn trưa. Nhân dịp có khách quý từ thủ đô tới, trong nhà có cái gì đều được bày hết lên bàn. Nhưng vị khách hóa ra là người rất kén ăn. Những năm gần đây ông ta chỉ ăn mật ong, pho mát tươi, sữa chua chứ không phải sữa thường, chủ yếu là rau và hoa quả tươi. Trong số thực đơn được liệt kê, họ chỉ có mỗi hành tây khô, bắp cải tươi và dưa bắp cải là phù hợp.

- Các bạn đừng lo, đừng lo. - Vị khách cười luôn miệng, nhưng có thể thấy rõ là ông ta phải rất cố gắng, thậm chí không giấu nổi sự ghê tởm khi chạm vào chiếc cốc. - Tôi thường bị đói cả tuần liền. Hiện giờ tôi chỉ uống mỗi nước đun sôi thôi. - Vừa nói ông ta vừa nhăn mặt hớp một ngụm.

- Còn bà, Anastasya, chắc là chưa bao giờ bị đói nhỉ? Ở tuổi chúng ta, nhịn đói rất tốt cho sức khỏe. - Ông ta lại húp một ngụm nước nữa, nghe đánh soạt một cái. - Chỉ có điều, nước ở đây có vị rất lạ, và… có mùi.

- Nước sông Sunzha có mùi thế đấy. - Cậu bé giải thích.

- Các bạn uống nước sông à? - Vị khách tỏ ra bối rối, và từ đó trở đi không chạm đến cốc nước nữa và cương quyết chuyển hẳn sang chế độ nhịn đói hoàn toàn “rất tốt cho sức khỏe”.

Thông thường trong bữa ăn, bà Anastasya vẫn hay nhắc nhở, dạy dỗ Cậu bé về cách ăn ở. Lần này, bà không thốt một lời. Còn Roza cũng cảm thấy gò bó, thậm chí xấu hổ nữa - việc đón tiếp không xứng với truyền thống hiếu khách của người Kavkaz.

- Cháu ơi, chúng ta ra chợ đi. - Roza nói với Cậu bé. - Phải mua chút gì đặc biệt để đãi khách chứ.

Khi chỉ còn lại hai người với nhau, vị khách bước lại gần cửa sổ, không dám thò hẳn đầu ra, quan sát toàn cảnh hoang tàn của thành phố:

- Quả thật, tôi không ngờ lại nhìn thấy cảnh này. - Cuối cùng vị khách lên tiếng, bẻ bẻ mấy ngón tay xương xẩu của mình.

- Và ông cũng không ngờ tìm thấy tôi trong hoàn cảnh này? - Cuối cùng bà Anastasya cũng phải lên tiếng. - Có lẽ ông đã nhìn thấy tôi trên tivi.

- Ồ không, bà nói gì thế! - Vị khách vẫn không quay đầu lại. - Tôi chỉ nói về thành phố sau chiến tranh thôi.

- Nếu không có chiến tranh thì thế nào?

- Trên truyền hình tất cả đều khác.

- Đẹp hơn, trẻ trung hơn phải không?

- Tôi chỉ nói về thành phố thôi. - Vị khách ho khan một tiếng, quay người lại. - Nhân hậu hơn. - Ông ta bước lại gần bà và bằng một giọng khác hẳn, đổi cách xưng hô: - Nastya, Anastasya, không thể sống ở đây được, em ạ. Sao em có thể sống ở đây, chui ra chui vào và mắc kẹt trong cái hang này?

- Và không phải là không có sự tiếp tay của ông. - Bà Anastasya nói bằng một giọng đã cố kìm nén lại.

- Của tôi?! - Vị khách làm bộ mặt ngơ ngác, không hiểu, nhưng nhận thấy chẳng ai nhìn mình, liền tỏ ra đăm chiêu, thốt lên “Hừm”, rồi ngồi xuống chiếc đi văng kêu cọt kẹt, đối diện với bà Anastasya. - Nastya, nếu có thể, xin em hãy quên quá khứ đi và tha lỗi cho tôi. Tôi đến đây, nơi mà chẳng có mấy người dám đến, để chuộc lại những lỗi lầm của mình và hy vọng có thể đưa em thoát ra khỏi cái địa ngục này.

- Ông bắt đầu thừa nhận địa ngục và thiên đàng từ khi nào vậy? - Một nét mỉa mai thoáng trong câu nói. - Theo như tôi còn nhớ, ông và cha mẹ ông là những người theo chủ nghĩa vô thần kiên định lắm kia mà. Thậm chí phải khó khăn lắm mới chấp nhận làm đám cưới với tôi.

- Thời kỳ đó khác, chủ nghĩa cộng sản mà!

- Vẫn là thời kỳ đó thôi, chẳng qua là “chủ nghĩa cộng sản” đã thay đổi, chỉ đơn giản là các người đã già đi, dù muốn hay không vẫn phải nghĩ đến cái chết đang đến gần, và cũng muốn kiếm một chỗ ấm cúng ở trên ấy.

- Tôi không nhận ra bà nữa, thật không ngờ! - Vị khách bật dậy. - Bà đã bị đi tù. Thời kỳ đó, thời kỳ sau chiến tranh, quả là khủng khiếp. Chủ nghĩa Stalin! Đâu đâu cũng săn lùng, bắt bớ.

- Thế bằng cách nào mà ông đã khôn ngoan lặn mất tăm cùng với cây đàn vậy? - Giọng nói của bà Anastasya không chỉ giễu cợt nữa mà châm chọc cay độc.

- Nastya. - Vị khách lại ngồi xuống, bối rối bẻ bẻ ngón tay, im lặng khá lâu, cầm cốc nước lên nhưng không dám uống, gục đầu xuống, co người lại, ứa nước mắt và bắt đầu kể lại mọi chuyện đã diễn ra, không khớp chút nào với những gì mà bà Anastasya biết.

Năm 1947, sau khi ông dượng của Anastasya đột ngột qua đời vì bệnh tim - người anh họ của dượng thông báo cho mẹ Anastasya biết, ông đang giữ cây đàn violon và một số giấy tờ, đồ đạc của dượng ở nhà nghỉ ngoại ô Moskva. Lúc đó nhiều người đã bắt đầu quan tâm và săn tìm cây đàn, nhưng mẹ Anastasya lại không biết phải làm gì với nó. Đúng vào thời gian này, Zhenya đề nghị giúp đỡ, từ lâu anh ta cũng đã quan tâm đến cây đàn quý hiếm đó.

Trong những bức thư từ nhà tù gửi về cho mẹ, mặc dù cô con gái không nhắc gì đến vị hôn phu nữa, nhưng bà mẹ quá sùng đạo thì vẫn cho rằng đôi trai gái đã làm phép cưới trước Chúa, và họ đã được chúc phúc một lần và vĩnh viễn. Có nghĩa Zhenya Zverev là người nhà, và tốt hơn là nên giao cây đàn mà cô con gái vô cùng yêu quý cho Zhenya chứ không phải cho ông anh chồng đã quá già. Sau đó, thì không ai còn nhìn thấy cây đàn và Zhenya ở đâu nữa. Thật ra, theo nguyện vọng của cô con gái đang ở trong tù, bà mẹ phải cố vượt qua định kiến, nhiều lần đến gặp “những kẻ vô thần” là cha mẹ Zhenya. Nhưng lần nào họ cũng khăng khăng: Cậu con một Zhenya đang lưu diễn ở Ural, chỉ gửi về có mỗi bức thư, và chính họ cũng đang tìm kiếm nó.

Đến cuối năm 1948, ông Stoletov đã đến tận chốn thâm sơn cùng cốc Pechorsk mãi tận phương Bắc xa xôi để gặp Anastasya. Trên danh nghĩa là quan tâm đến số phận của cô, nhưng Anastasya dễ dàng hiểu ngay, thực ra ông ta chỉ quan tâm đến cây đàn violon đã bị mất. Và cô còn biết thêm, giờ đây không chỉ Stoletov quan tâm đến cây đàn, mà còn có ai đó nữa đang thúc ép ông ta đi tìm.

Nửa năm sau, vào mùa hè đầy ruồi muỗi năm 1949, ông Stoletov lại đến gặp cô ở nơi giam giữ, sau lần gặp đó, Anastasya được trả tự do trước thời hạn một năm rưỡi, đồng thời vị chỉ huy suốt đời của Anastasya nghiêm khắc ra lệnh cho cô phải cố gắng tìm cho ra vị hôn phu.

Không chỉ một hai năm, Anastasya đã lặn lội khắp đất nước rộng lớn để tìm kiếm Zhenya, và không chỉ một mình cô mà cả Stoletov cùng rất nhiều người khác nữa cũng đổ xô vào việc này, chỉ có điều chính bản thân họ thì không đi đâu cả mà chỉ ngồi một chỗ ra lệnh.

Tất cả mọi nỗ lực chẳng đem lại kết quả gì. Thật ra họ cũng lần ra dấu vết của Zhenya, nhưng anh ta đã chạy ra nước ngoài, và nói chung là biệt tăm luôn. Còn mẹ Anastasya cho đến tận lúc nhắm mắt xuôi tay vẫn tin chàng rể sẽ sớm trở về, và cuối cùng thì điều đó cũng đã xảy ra.

- Ông đã thay đổi tên họ để lẩn trốn phải không? - Bà Anastasya lặp lại câu hỏi, sự việc diễn ra tiếp theo bà không biết gì hơn.

Dĩ nhiên là vị khách không kể hết toàn bộ sự việc, nhưng bà Anastasya cũng đoán ra được đôi điều. Mọi việc hóa ra rất đơn giản. Cây đàn, nói cho đúng hơn là cái bao đã được giấu rất kín trong ga ra. Và không ai có thể nghĩ đến việc lục soát cái ga ra của cha Zhenya, vốn là một kỹ sư quèn.

Zhenya vẫn giữ liên lạc với gia đình, mặc dù rất ít, mỗi năm chỉ một lần. Về cuộc chạy trốn của mình, Zhenya giải thích với gia đình là những kẻ tội phạm hình sự là đồng phạm với cô vợ chưa cưới Anastasya đang săn lùng anh ta.

Zhenya biết rõ, người ta đang săn lùng mình và chẳng bao lâu nữa sẽ tìm ra. Trong thực tế, đúng là Zhenya có đi lưu diễn trong nước, lúc nào cũng nơm nớp lo sợ bị phát hiện, và không chỉ một lần cảm thấy ân hận vì đã chiếm đoạt cây đàn cho riêng mình. Anh ta sẵn sàng trả lại, dĩ nhiên là với điều kiện phải được thưởng xứng đáng vì đã có công giữ gìn nó, nhưng không phải là trả cho gia đình Anastasya mà anh ta rất muốn quên đi.

Số phận đã đưa đẩy Zhenya đến thành phố Leningrad, nơi anh ta được đề nghị làm nghệ sĩ độc tấu dương cầm chính trong dàn nhạc của binh chủng hải quân Liên Xô. Ngay trong buổi biểu diễn đầu tiên, Zhenya đã chinh phục được đám khán giả tầm thường, và có một vị thủy sư đô đốc nào đó đã thân mật vỗ vai, giới thiệu anh ta với vợ và con gái. Cô con gái cũng học nhạc ở Học viện Âm nhạc Leningrad.

Sau này nhớ lại, dĩ nhiên Zhenya nhận ra, Anastasya tài năng hơn nhiều trong lĩnh vực âm nhạc và hấp dẫn hơn nhiều về hình thức. Nhưng con gái của thủy sư đô đốc cũng có thế mạnh của mình. Không phải vô ích khi Zhenya còn là một diễn viên bậc thầy, và điều đó rất cần thiết cho một nhạc công thường xuyên lưu diễn luôn đạt điểm “xuất sắc”. Mọi thủ đoạn, kiến thức, cùng với vẻ ngoài hấp dẫn trời cho đã được anh ta đưa ra sử dụng với lời đề nghị “kèm cặp riêng cho cô con gái”. Nói ngắn gọn, Zhenya không chỉ chinh phục được vợ chồng thủy sư đô đốc mà cả cô con gái nữa. Đám cưới, dẫu chưa được tổ chức nhưng đã được ấn định. Cho đến ngày đó, dàn nhạc tổng hợp của binh chủng hải quân còn có một chuyến lưu diễn đặc biệt tại các thành phố hải cảng của châu Âu. Ba Lan và Đức thì Zhenya không thích lắm, có thể thấy rõ hai quốc gia này vẫn còn chưa hồi phục sau chiến tranh. Thế nhưng nước Áo đã làm cho anh ta gần như phát cuồng lên, Thụy Điển làm anh ta rất thán phục, còn khi sang đến Vương quốc Anh, Zhenya đã bỏ chạy khỏi đoàn, xin tị nạn chính trị.

Hai năm đầu đối với Zhenya cũng khá vất vả. Còn sau đó, khi ngôn ngữ đã thành thạo, Zhenya được xã hội thừa nhận với tư cách là một nhạc công và một công dân bình thường. Zhenya bắt đầu tìm được việc làm, chỗ ở và chẳng bao lâu sau là một cô vợ, dĩ nhiên theo lời anh ta là đồ “quái thai”, chính vì vậy mà anh ta đã nhanh chóng bị thoái hóa, nhưng bù lại, với tư cách là một nhạc công trong dàn nhạc ở Anh, Zhenya đã xác lập được vị trí của mình một cách chắc chắn. Tuy nhiên, khi đứa con gái sinh ra, công việc của Zhenya bị sa sút hẳn. Song vấn đề không chỉ dừng lại ở đó.

Hóa ra, theo lời Zhenya thừa nhận, anh ta đã được các đồng hương “cứu”. Một cuộc gặp diễn ra cùng với những điều kiện ngặt nghèo - hoặc là Zhenya phải làm việc vì lợi ích của Liên Xô, hoặc là… Dĩ nhiên Zhenya muốn sống, và cũng không phải vì các đơn vị đặc nhiệm Liên Xô đã tuyển mộ anh ta, nhưng Zhenya là một người Nga, nên anh ta sẵn sàng phục vụ Tổ quốc.

Nhìn chung, mọi việc cũng không đến nỗi nào, Zhenya sống ở Anh gần chục năm nữa cho đến khi anh ta bị “đâm thủng” ở đâu đó (cũng là một khiếm khuyết của anh ta). Bề ngoài thì Zhenya không điển trai lắm, trông có vẻ điềm đạm, nhưng hóa ra lại rất có tài chạy trốn. Với sự giúp đỡ của người mình (đối với Zhenya, không thể phân biệt nổi ai là người mình và không phải người mình), Zhenya bỏ chạy khỏi nước Anh, dĩ nhiên là trên một con tàu Liên Xô.

Có thể thấy, Zhenya cũng kiếm được kha khá, cũng biết chạy chọt, nên ở Moskva, người ta đón tiếp Zhenya không như một anh hùng, nhưng cũng bình thường.

Zhenya được phân nhà ở và bố trí công việc theo chuyên môn, được tính thời gian “công tác liên tục” để có phụ cấp hưu trí. Người ta cũng đề nghị Zhenya thay đổi tên họ cho an toàn.

Với sự giúp đỡ của những người bảo trợ mới, Zhenya rất muốn chơi nhạc trong các dàn nhạc nổi tiếng nhất của đất nước. Tuy nhiên, đất nước Liên Xô năm nào cũng sản sinh ra các lứa thiên tài âm nhạc mới, và Nikolai Zaitsev[52], dù được sự quan tâm chu đáo của đơn vị đặc nhiệm cũng không thể cạnh tranh nổi, do đó chỉ trở thành một công chức trong lĩnh vực văn hóa, đồng thời là sĩ quan dự bị danh dự.

Zhenya hai lần kết hôn, có thêm một con gái nữa. Với cô con gái ở nước Anh, Zhenya không có mối liên lạc nào cả - chỉ đơn giản là bị cấm, còn cô con gái với người vợ Nga thì đã định cư ở đâu đó bên châu Âu. Zhenya liên lạc với cha mẹ mình qua hộp thư điện tử mỗi năm một lần, chủ yếu để thăm hỏi sức khỏe và để biết còn sống hay không? Rất có thể, căn hộ khang trang của họ ở ngay trung tâm thành phố Moskva sẽ không có người thừa kế.

- Nói chung, tôi chỉ còn lại một mình. - Một lần nữa ông Zhenya lại ứa nước mắt, kết thúc câu chuyện của mình.

- Có thể bà không tin, Nastenka ạ, có khi cả tháng liền tôi chẳng nhận được một cú điện thoại nào ngoài những cuộc gọi nhắc trả tiền các dịch vụ công cộng.

- Thế ông giấu nó ở đâu? - Bà Anastasya hất đầu về phía cái bao.

- Thật lòng mà nói, cho đến năm 1981, trong khi ga ra chưa bị tháo dỡ để xây dựng lại, tôi thậm chí cũng chẳng chạm tay vào. - Vừa nói ông Zhenya vừa vuốt ve lên hộp đàn. - Kể từ dạo ấy tôi cứ ở rịt trong nhà để bảo vệ nó, không dám bước ra ngoài vì sợ. Mỗi khi chạm vào, tôi cảm thấy ấm áp và nhớ đến bà, có cảm giác như trẻ lại.

- Thế ông không sợ khi đến đây à? - Bà Anastasya vẫn hỏi bằng một giọng cay nghiệt.

- Dĩ nhiên là sợ. - Ông Zhenya đứng dậy, vươn thẳng người lên, trông trẻ hẳn ra. - Nhưng tôi nhờ mọi người giúp đỡ. Tôi cũng đã chứng kiến nhiều chuyện.

- Và ông cũng đã gây ra nhiều chuyện. - Không hiểu sao bà Anastasya cũng đứng lên. - Thế ông mang cây đàn đến đây làm gì?

- Tôi không thể đến đây mà không có nó. - Ông Zhenya vung tay rất điệu nghệ. - Nó giống như tờ ủy nhiệm thư. Bà nhìn đây. - Vừa nói ông vừa vội vàng, lập cập mở cái bao ra, loay hoay mãi mới lấy ra được cái hộp đàn quen thuộc đến mức làm bà Anastasya đau nhói.

Bà Anastasya cảm thấy khó ở, run rẩy đưa tay lên che mắt, nhớ lại thời thanh xuân của mình, lâu đài sang trọng ở nước Áo, những bữa tiệc hằng đêm với sơn hào hải vị, còn sau đó là sự chăm sóc nhiệt tình của Stoletov, ngây ngất vì rượu vang lâu năm và cơ thể nõn nà của bà… Đó là những trang rực rỡ, tươi vui duy nhất trong cuộc đời Anastasya, và bà đã bị thiêu cháy nhanh như một tia lửa, chỉ còn lại những nỗi đau hằn lên tất cả những năm tháng tiếp theo.

- Nó đây! Bà nhìn xem! - Ông Zhenya cẩn thận cầm cây đàn trên tay rồi lướt nhẹ cây vĩ, cố nhìn vào mắt bà Anastasya: - Âm thanh tuyệt vời làm sao! Tôi đã giữ nó cho bà, nếu không thì bà đã mất nó từ lâu rồi.

- Tôi đã mất nó từ lâu rồi. - Ánh mắt bà Anastasya vẫn như bị một lớp sương mờ bao phủ.

- Ồ không, không. - Vị khách xúc động nói. - Chúng ta sẽ đi khỏi đây, sẽ bán nó với giá rất cao và sẽ sống sung túc cho đến cuối đời.

- Hừ, ông định “sống sung túc” trong bao lâu nữa!?

- Thì sao nào? Tôi vẫn còn khỏe mạnh, tôi sẽ chăm sóc cho bà. - Ông Zhenya lại cố làm ra vẻ phong độ. - Nastya, chúng ta cần phải nhanh chóng rời khỏi cơn ác mộng này. Tôi rất cần bà. - Ông Zhenya định chạm vào vai bà Anastasya nhưng bà đã né ra.

- Ôi, trơn quá! - Từ hành lang mờ tối, tiếng Cậu bé vang lên.

- Nó về rồi! - Bà Anastasya sinh động hẳn lên, nét mặt tươi tỉnh. - Lại đây, cục cưng của bà. - Bà ôm Cậu bé vào lòng, hôn lên đầu nó làm như lâu lắm không gặp.

- Cháu có thể chơi thử được không?

- Tất nhiên rồi, được, được. - Bà quay về phía vị khách.

- Cái gì? Bà nói gì thế? - Vị khách định cất cây đàn đi.

- Xin lỗi, ông đừng ngại. - Bà Anastasya nói bằng một giọng lạnh lùng mà từ trước đến giờ Cậu bé chưa bao giờ nghe, rồi bà gần như giằng lấy cây đàn và nói bằng một giọng khác hẳn: - Nào, cháu chơi đi. Đây là một cây đàn xứng đáng. Thử xem.

Cậu bé chăm chú ngắm nhìn cây đàn như muốn làm quen với người bạn mới rồi đặt lên vai.

- Dây đàn khác hẳn. - Cậu bé nhận xét. - Lại có mùi nhà kho.

- Đúng thế! - Bà Anastasya mỉm cười, gật đầu hưởng ứng. Cậu bé chăm chú nhìn vào tay cầm của cây vĩ cổ xưa đã bị rạn, cẩn thận đặt nó lên hàng dây như lo ngại điều gì đó và bắt đầu chậm rãi chơi, dừng lại giây lát rồi lại chơi tiếp và dừng lại lần nữa, nhìn về phía bà Anastasya bằng ánh mắt như có ý dò hỏi.

- Thế nào, âm thanh khác hẳn phải không? Đã bao năm rồi không có ai chạm tay vào dây đàn. - Bà lão nói. - Nào, chúng ta sẽ lên dây lại.

- Còn bác, xin mời dùng pho mát tươi và mật ong. - Roza lăng xăng bên cạnh, cất tiếng mời.

- Không được đụng vào cây đàn. - Vị khách bực bội nói, thậm chí nhoài cả người tới, nhưng bắt gặp ánh mắt nghiêm khắc của bà Anastasya, ông ta đành ngồi xuống, nhìn lên bàn.

- Ồ, phải, có thể nếm thử đặc sản hoa quả địa phương, cả ngày hôm nay tôi chưa ăn gì. - Ông ta nhìn vào đồng hồ.

Trong quá trình dạy nhạc cho Cậu bé, bà Anastasya cũng dành nhiều thời gian hướng dẫn về cây đàn.

- Bà hãy cẩn thận, cẩn thận đấy, Nastya. - Vị khách không kìm nổi, vừa ăn pho mát tươi với mật ong vừa lo lắng nói. - Ồ, cũng ngon đấy, rất tuyệt. - Rồi ông ta lại quay về phía cây đàn: - Nói chung, bà cũng biết đây không phải là nhạc cụ để biểu diễn, nhất là đối với trẻ con… Một vật rất quý hiếm.

Nhưng nhìn thấy ánh mắt như thiêu đốt hướng về phía mình của người đàn bà đang lên dây đàn, ông Zhenya liền cụp mắt xuống làm như đang chăm chú vào chuyện ăn uống, nhưng vẫn không kìm được, thốt lên như nói với chính mình:

- Suốt bao nhiêu năm qua, tôi rất ít khi chơi nó, chủ yếu là để giữ gìn âm thanh.

- Cũng không nên sử dụng đồ vật của người khác. - Bà Anastasya cay độc nhắc khéo và đưa lại cây đàn cho Cậu bé.

Cậu bé lại chơi, thoạt đầu còn chậm, vừa chơi vừa chăm chú lắng nghe rồi đột ngột dừng lại, mỉm cười vui vẻ thốt lên:

- Âm thanh hay quá! Dễ chỉnh thật! - Cậu lại chơi tiếp, giờ đây là những giai điệu vui vẻ, tự tin, hoàn toàn chìm đắm vào bản nhạc.

- Ồ, lạ thật! - Vị khách, vẫn còn đầy thức ăn trong miệng, kinh ngạc thốt lên. - Đây là bản Allegro của Karkasy.

- Bây giờ cháu từ từ chuyển sang khúc biến tấu của Mozart[53] đi. - Bà Anastasya chỉ huy. - Thế… thế… Giỏi lắm!

- Thằng bé bao nhiêu tuổi rồi? Ai dạy nó vậy? - Vị khách bật dậy, ngạc nhiên.

- Thiên nhiên dạy nó! - Bà Anastasya đáp, không thèm nhìn vị khách.

- Sao bà lại giữ thằng bé ở đây?! - Vị khách lại vung tay rất điệu nghệ. - Cần phải đưa nó về thủ đô! Nó sẽ thắng bất cứ một cuộc thi nào. Còn hiện giờ cái nó cần là sự nổi tiếng và tiền bạc! - Ông ta lại nhìn vào đồng hồ. - Nói chung, tôi đã không uổng công đến đây… Đã đến lúc chúng ta phải đi rồi.

- “Chúng ta” nào? - Bà Anastasya như bừng tỉnh.

- Thì… - Vị khách mỉm cười cố làm ra vẻ kiểu cách và không hiểu tại sao lại nhìn về phía Roza. - Ở trạm kiểm soát có một chiếc xe đặc biệt đang chờ chúng ta… Tôi đến đây với thiện ý. - Rồi bằng một giọng ngọt xớt: - Tôi nghĩ, bằng cách nào đó, tôi cần phải giúp mọi người. Dẫu sao thì trước đây chúng ta cũng đã từng làm phép cưới và…

- Ông im đi! - Bà Anastasya hét lên bằng một giọng the thé rất lạ, đập bàn tay xương xẩu xuống bàn làm chén đĩa nảy tung lên, còn Cậu bé thì hoảng sợ nhảy lùi lại, suýt ngã, đánh rơi cây vĩ xuống sàn.

- Bà xin lỗi, xin lỗi. - Bà lão ôm lấy thằng bé và không thèm nhìn vị khách, nói tiếp: - Tôi yêu cầu ông, không biết phải gọi ông thế nào cho đúng, Zaitsev hay Zverev, - rồi bà quay hẳn về phía ông ta, cố tỏ ra kiêu hãnh: - Yêu cầu ông ra khỏi nhà chúng tôi, nhanh lên! Nếu không thì chiếc xe đặc biệt ấy sẽ chạy mất và bỏ lại con người đặc biệt đấy.

- Nastya, bà làm sao thế? - Vị khách bước giật lùi ra cửa và quay về phía Roza, than thở: - Lúc nào bà ấy cũng thế, cầu xin Chúa tha thứ. - Ông ta gian giảo nhìn về phía cái bao rỗng rồi ngập ngừng bước đến chỗ Cậu bé vẫn đang trong vòng tay bà lão và đưa tay ra vuốt vuốt những lọn tóc xoăn của cậu: - Một đứa bé kỳ lạ. Thật tiếc là nó sẽ bị thui chột mất. - nói và ông ta vội chộp lấy cây đàn.

- Đừng nói bậy, đồ khốn nạn! - Bà Anastasya không còn khách sáo nữa. - Hãy thương hại chính cái cuộc sống “thui chột” của mình ấy!

Bà Anastasya lẩm nhẩm câu gì đó nữa, còn ông khách thì vội vàng gói lại cây đàn.

- Cây đàn rất tốt. - Đột nhiên Cậu bé bỗng thốt lên.

- Cháu có thích không? - Bà Anastasya cúi xuống, và không chờ câu trả lời, cương quyết bước tới, đẩy mạnh vị khách, giằng lại cây đàn, giữ chặt trong hai tay rồi trang trọng đưa cho Cậu bé: - Bà tặng cháu! Ngoài cây đàn này ra, bà không có gì để cho cháu cả.

- Đồ ngu! Bà điên rồi. - Vị khách nhào tới, định lấy lại cây đàn. - Bà có biết nó đáng giá bao nhiêu tiền không?

- Biết chứ. - Bà Anastasya cương quyết ngăn ông ta lại:

- Nó là thanh danh đã bị sỉ nhục của tôi!

- Ha-ha-ha! “Thanh danh” của bà là cái thá gì! Đây là bảo vật lịch sử mà Interpol[54] đang săn lùng đấy…

- Cút đi! Tôi đã bảo, cút đi! - Bà Anastasya lại hét lên.

- Ôi, bà thật là! - Vị khách giơ tay chống đỡ và bước lùi ra cửa. - Trong cái hang này mà bà vẫn chưa từ bỏ kiểu cách địa chủ của mình.

- Cút ngay!

- Ha-ha! Tôi đã không uổng công đến đây! Cây đàn này không thể bán được, mà giữ nó thì rất nguy hiểm. Ai mà biết được, có thể bị giết lắm. Nhưng ném đi thì không nỡ. Nói chung, “thanh danh” của bà thì bà cứ việc giữ, còn lương tâm của tôi, giờ đây trong sạch. - Ông Zhenya khoái trá vội vàng bước xuống theo các bậc thang.

- Lương tâm?! Lương tâm nào? - Bà Anastasya lẩm nhẩm, cả người run lên, nhìn cây đàn lần nữa như lần đầu tiên nhìn thấy nó, rồi như sực nhớ ra điều gì đó, bà hét theo vị khách: - Đồ đê tiện! Đồ đê tiện bẩn thỉu!

Chương 7

Mặt trời tháng Năm dậy rất sớm, và cùng với nó là lũ chim én. Ngay trên ban công nhà Cậu bé là tấm đanh gần như sắp rơi xuống. Cậu bé vẫn nhớ, ở đấy có một tổ chim én treo lơ lửng từ lâu rồi. Mùa đông năm kia, khi cuộc chiến tranh diễn ra ác liệt nhất, chiếc tổ bị bỏ hoang cùng với một phần tấm đanh đã đổ ụp xuống lúc tòa nhà rung lên bần bật trong những trận ném bom. Mùa xuân năm ngoái, Cậu bé không ở đây và cái tổ cũng không có, điều đó có nghĩa là trong thành phố không có chim én.

Nhưng giờ đây, một cuộc sống hòa bình đang bắt đầu hồi sinh trong thành phố Grozny, càng ngày người ta bắn nhau càng ít hơn, ném bom thì hầu như không còn nữa, chỉ có ở trong vùng núi sâu, chính vì thế mà chim én đã bay về làm tổ ở những chỗ cũ, chim non thì hiện giờ chưa có, nhưng ngay từ sáng tinh mơ đàn chim đã kêu ríu rít, tất bật ngược xuôi và Cậu bé là người đầu tiên bị chúng đánh thức dậy.

Đi chân trần, mặc quần đùi, Cậu bé bước ra ban công, vô tư ngáp một cái, vươn người lên. Việc đầu tiên là cậu nhìn cái tổ chim, chào hỏi lũ chim, sau đó bắt đầu ngắm nhìn hừng đông đang tỏa lên khắp thành phố.

Ngay cạnh nhà là con đường nhựa, một thời là đại lộ sang trọng bị bom đạn cày lên nham nhở, giờ đây những mầm xanh cỏ non đang tinh nghịch nhú lên. Không thể nhớ nổi, trên cái đám cỏ rậm rì, lam nham ấy đã từng là một công viên với những bồn hoa rực rỡ sắc màu và những hàng thông. Chỉ còn lại cái bệ thảm hại của bức tượng đài Lermontov[55] và cái sườn bằng đá hoa cương của đài phun nước là gợi cho người ta nhớ đến một thời đã qua.

Xa hơn là dòng sông. Dòng Sunzha vẫn chảy như xưa, rì rầm khe khẽ, một làn hơi nước màu xám nhạt treo lơ lửng trên mặt sông. Xa nữa lại là cảnh hoang tàn đổ nát mà chỉ nhìn thôi cũng không muốn. Còn sau đó là dãy Kavkaz già nua, vững chãi, không bao giờ bị khuất phục, tựa vào nhau tầng tầng lớp lớp với những đỉnh núi nhọn hoắt phủ đầy tuyết trắng tinh khiết.

Mê mẩn với phong cảnh đẹp tuyệt trần ấy, Cậu bé lặng đi cho đến khi bàn tay ấm áp của bà Anastasya khẽ đặt lên vai.

- Cầu Chúa cho cháu lớn lên khỏe mạnh, cao lớn và vĩ đại như dãy núi đó! Ở đây, người ta sẽ xây dựng lại một “Thế giới trẻ em” mới, tươi sáng, và ở đây sẽ có một thành phố mới, to lớn, thênh thang, sầm uất, và nó sẽ không còn phải mang cái tên xa lạ, đáng sợ và thậm chí bẩn thỉu như hiện giờ nữa. Nó sẽ được mang tên người con vĩ đại của mình. Có thể là tên cháu đấy. Nhưng để được như thế, phải học tập và lao động rất nhiều, và cần phải sống một cách trung thực! - Bà Anastasya dịu dàng vuốt ve những lọn tóc xoăn của Cậu bé rồi cúi xuống hôn cậu. - Còn bây giờ, phải đi đánh răng rửa mặt, hằng ngày cần phải sống sạch sẽ.

Hình như linh cảm trước điều gì đó, bà Anastasya như chạy đua với mỗi phút giây đang trôi qua, rất quan tâm đến việc dạy dỗ Cậu bé. Và dĩ nhiên, nếu như âm nhạc vẫn chiếm ưu thế thì những việc khác trong ngày cũng không bị bỏ qua. Cậu bé tập đọc, nhưng không đọc đơn giản mà phải đọc một cách truyền cảm. Rồi còn điệu bộ cử chỉ - cách xử sự ở chỗ đông người, bên bàn ăn, với người lớn tuổi, với bạn bè và khi biểu diễn. Ngày nào cũng có bài học về kỹ năng sống - hoàn cảnh chiến tranh bắt buộc phải như vậy. Và có một môn hoàn toàn mới mà Roza bất đắc dĩ phải trở thành giáo viên - đó là tiếng Chechnya, ngữ pháp, những kiến thức cơ bản, phong tục tập quán vùng Kavkaz. Khi đó, bà Anastasya luôn giương cao khẩu hiệu, khẳng định:

- Người theo chủ nghĩa thế giới chỉ là một sự bịa đặt đầy ác ý của những kẻ đê tiện về sự trung hòa nhân cách. Một con người chân chính phải có Tổ quốc, phải yêu quý và hiểu biết Tổ quốc, cùng với ngôn ngữ và cội nguồn của nó, nhờ đó mà được nuôi dưỡng để sống và sáng tạo cho xứng đáng, đồng thời tiếp tục dòng dõi của mình.

Theo thời gian biểu hằng ngày, buổi sáng, trước khi ăn sáng là tập nhạc bằng đàn violon.

- Âm nhạc chỉ hướng đến cái thiện. - Bà lão tiếp tục khẳng định. - Cùng với âm nhạc, ngay từ sáng sớm chúng ta nhận được một nguồn dự trữ những cảm xúc tích cực, đồng thời cố gắng mang cái thiện của nghệ thuật đến với thế giới xung quanh, để nó trở nên nhân văn hơn, hạnh phúc hơn, tươi đẹp hơn.

Cuộc sống trong thành phố, cùng với bữa sáng trong nhà Cậu bé đã được cải thiện rất nhiều, hầu như đã có tất cả những thứ cần thiết cho một cuộc sống bình thường. Tiền lương của Roza - được cấp từ ngân sách của nước Nga tăng lên đáng kể, mặc dù không thể làm giàu, nhưng cũng sống được. Trợ cấp hưu trí của bà Anastasya cũng vậy. Còn Cậu bé, vì mồ côi cả cha lẫn mẹ, sau một thời gian dài khổ sở ê chề, cũng có được một khoản trợ cấp trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Bởi vậy mà bây giờ họ không cần phải dự trữ sơn hào hải vị cho Cậu bé nữa, mà ngược lại, đôi khi phải giấu bớt đi vì sợ cậu ăn quá nhiều đồ ngọt.

- Không được ăn nhồm nhoàm như thế, cần phải nhai cho kỹ. - Ngay cả trong bữa ăn, quá trình giáo dục cũng không bị gián đoạn, tiếp sau đó họ chuyển sang đề tài thiết yếu hơn, bà Anastasya tỏ ra lo lắng: - Ta có linh cảm không hay, ta không muốn tham dự buổi hòa nhạc này đâu.

- Nhưng cháu rất muốn. - Cậu bé bướng bỉnh. - Ở đấy sẽ có rất nhiều bạn cùng tuổi với cháu, và có cả hoa[56] nữa.

- Ôi, ôi! - Roza thốt lên. - Định tìm vợ chưa cưới cơ đấy.

- Thôi đi, Roza. - Bà lão cắt ngay rồi quay về phía Cậu bé. - Sẽ rất tốt nếu cháu có thêm nhiều bạn trai và bạn gái. - Ngừng một lát bà tiếp: - Nhưng dù sao thì vẫn có điều gì đó làm ta không yên tâm, một đứa bé không nhất thiết phải có nhiều buổi công diễn đến thế. Sân khấu là tác nhân truyền bệnh, bệnh ngôi sao.

- Không có gì đâu, bà ơi. - Roza trấn an. - Cứ để cho mọi người biết, bất chấp mọi chuyện, trẻ em của chúng ta lớn lên như vậy đấy.

- Phải, ta không phải là người mê tín nhưng vẫn sợ những điềm gở. Ta nhớ, chuyện gì đã xảy ra với nó sau tiết mục biểu diễn vào dịp khánh thành ngôi trường.

- Ôi, xin Chúa phù hộ! - Roza nghiêng người về phía

Cậu bé. - Hay là ta không đi nữa?

- Đi! - Cậu bé nhăn mặt. - Suốt ngày cháu cứ phải ngồi nhà, chẳng được đi chơi.

- Trong thành phố làm sao đi chơi được?! Phiến quân đầy đường, súng máy lăm lăm trong tay, nhiều người say mèm.

- Nếu vậy cháu tập tiết mục mới để làm gì? - Cậu bé vẫn không chịu. - Còn cây đàn mới âm thanh hay thế!

- Cháu muốn chơi bằng cây đàn ấy à? - Bà Anastasya hoảng sợ.

- Cháu chỉ chơi bằng cây đàn ấy thôi. - Cậu bé liếc xéo bà lão, vẻ không hài lòng.

- Không được, nguy hiểm lắm! - Bà lão tỏ ra bực bội. - Cây đàn ấy không được mang ra chỗ đông người, bất cứ một chuyên gia nào cũng có thể phát hiện ra ngay.

Nhưng Cậu bé vẫn cương quyết:

- Chính bà bảo, trong cây đàn có tâm hồn. Không thể cứ giam cầm mãi tâm hồn của nó được. Chúng ta cần phải đưa nó ra ngoài.

Bà Anastasya không biết phải nói sao, chỉ kinh ngạc há to cái miệng đã rụng hết răng ra, nhìn chằm chằm vào Cậu bé, cứ như là lần đầu tiên bà nhìn thấy nó vậy.

- Bà thấy chưa! - Roza mỉm cười, vỗ tay. - Chính bà đã dạy nó đấy.

Rất có thể cuộc tranh luận sẽ còn tiếp tục, nhưng đột nhiên Roza buông ra một câu:

- Ở đây có ai biết gì về đàn violon đâu, họ chỉ biết mỗi súng ống thôi.

Bà Anastasya bị đánh gục hoàn toàn sau lời nhận xét ấy, bắt đầu chuẩn bị cho Cậu bé đi biểu diễn.

Số nhà của họ là số một trên đại lộ Cách Mạng (cuộc cách mạng nào thì không rõ, giờ đây không ai có thể tính hết số cuộc cách mạng ở nước Nga và Chechnya), từ đây đến quảng trường Lenin chỉ hai bước chân, thật ra tượng đài Lenin từ lâu đã không còn, chỉ còn lại cái bệ, tuy nhiên tư tưởng và sự nghiệp của Người thì vẫn còn sống mãi - chúng đã đâm chồi nảy lộc, và rất có thể người ta sẽ dựng tượng lại? Phía sau bức tượng từng có một vườn hoa nhỏ xinh xắn, ở giữa vườn là “Nhà Thiếu nhi” ba tầng được xây từ năm 1953 cùng thời gian với tòa nhà làm việc của Ban chấp hành Đảng bộ. Từ lâu, vườn hoa và tòa nhà Đảng bộ đã không còn nữa, chúng đã bị phá hủy từ trước chiến tranh[57] như là những biểu tượng ngoại lai. “Nhà Thiếu nhi” bị trúng bom hư hại nặng trong thời gian chiến tranh, đã được cấp tốc khôi phục lại và giờ đây mang một cái tên mới “Nhà Thanh niên và Học sinh”. Hôm nay là ngày khánh thành, sẽ có một chương trình ca nhạc lễ hội với chủ đề là hòa bình và trật tự trong nước Cộng hòa Chechnya nói riêng và trong toàn bộ nước Nga nói chung. Mọi người đang đổ xô về đây, khắp nơi tràn ngập không khí lễ hội tưng bừng.

Lại camera truyền hình, những bó hoa tươi, khẩu hiệu giăng kín: Tất cả bộ máy cổ động và tuyên truyền đều tập trung cả vào cái khoanh đất nhỏ này. Có cả các vị khách nước ngoài xa gần. Còn trong phòng giải lao, có bán cái gì đó với giá rất rẻ như thời chủ nghĩa cộng sản, chỉ có điều thay vì bánh quy xốp và nước chanh là bánh Hamburger và Coca-Cola, có lẽ vì chúng ta đang tiến dần về phía chủ nghĩa tư bản.

Quân nhân rất ít, chỉ có vài vị tướng hồng hào, khỏe mạnh đại diện cho các binh chủng đang tham chiến ở Chechnya, trong đó có cả hải quân, còn phần lớn mặc quần áo dân sự - tầng lớp công chức, doanh nhân sống nhờ vào chiến tranh với vô số bảo vệ. Không thể phân biệt nổi người Nga, người Chechnya hay các dân tộc khác - một không khí hòa bình, trật tự bao trùm, ở đây tất cả mọi người đều tươi cười, nhân ái, tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc thứ bậc, không có bất cứ một ngoại lệ nào.

Buổi biểu diễn được mở đầu bằng điệu nhảy Vainakh[58] của đoàn ca múa nhạc trung ương. Sau đó, để tôn vinh tình hữu nghị giữa các dân tộc là dàn đồng ca dân tộc của người Cozak. Tiếp đó đến đội múa thiếu nhi Lovzar[59], trong đó có cả cô bạn gái Zezar của Cậu bé. Rồi theo đúng kịch bản, trước khi bước vào chương trình trọng thể chính thức là tiết mục của Cậu bé được nhiều người mong đợi và có nhiều fan hâm mộ, nhưng phần lớn những người này không được vào khán phòng vì chương trình không dành cho đối tượng đại chúng!

Cũng như mọi khi, Cậu bé sẽ chỉ chơi ba bản nhạc: một bản nốt đô và hai bản khác.

- Sau đây là tiết mục của Nokhchi Kiant. - Sau những tiếng la hét ầm ĩ, Cậu bé được mời ra sân khấu với tên họ như vậy.

Không bộc lộ bất cứ một cảm xúc nào - chỉ có trẻ em mới có thể xử sự như vậy - Cậu bé bình tĩnh bước ra sân khấu, dáng vẻ điềm tĩnh, trang trọng như bà Anastasya đã dạy, nghiêng người chào khán giả rồi đứng chờ một lát cho đến khi tiếng vỗ tay lắng xuống.

Mặc dù đã được lên kế hoạch cụ thể trong buổi tổng duyệt, nhưng Cậu bé vẫn làm theo ý mình. Cậu bắt đầu bằng những hòa âm của bản nhạc nhảy Lezginca, khắp nơi trong khán phòng bắt đầu vang lên những tiếng la hét tán thưởng rồi im lặng, chìm đắm vào giai điệu bản nhạc. Roza ngồi ở tầng dưới, bà Anastasya đứng sau cánh gà, còn cả khán phòng như nín thở.

Sau khi lướt qua những âm điệu chính của vũ điệu Lezginca, Cậu bé bắt đầu ứng tấu chuyển sang những âm điệu buồn của vùng núi Kavkaz, sau đó như niềm khát vọng say mê, âm nhạc lại bùng lên như ngọn lửa thiêu đốt đến nỗi mọi người đều đứng bật cả dậy vỗ tay theo nhịp, có những đôi nam nữ không kìm nổi, bốc lên, ôm nhau nhảy giữa các hàng ghế trong sự cuồng nhiệt theo tính cách của người Kavkaz, và không chỉ có vậy. Tuy nhiên, mọi sự chú ý vẫn hướng về phía sân khấu. Ở đó, cô bé Zezar khả ái với đôi bím tóc dài, đen nhánh, bộ áo váy dân tộc Kavkaz trắng như tuyết. Khi Cậu bé bắt đầu bản nhạc Lezginca nổi tiếng, giữ đúng lời hứa với cậu, cô liền bước ra, nhẹ nhàng múa lượn quanh cậu.

Còn Cậu bé, đang chìm đắm say mê vào bản nhạc, bỗng đột ngột dừng lại, nghiêng người chào cô bạn nhảy, rồi theo như hướng dẫn của Roza và Baga, cậu cũng thực hiện hai bước nhảy bốc lửa và hét to xuống khán phòng:

- Khors-tokh[60]! - Ngay lập tức mọi người trong khán phòng cùng đồng thanh hét lên hưởng ứng, và Cậu bé lại tiếp tục bản nhạc với một sự phấn khích, hứng thú, say mê và sức mạnh điên cuồng, đến mức cả khán phòng như bị chinh phục bởi sự cuồng nhiệt kỳ lạ, chết lặng đi vì kinh ngạc.

Còn Cậu bé, mồ hôi ướt đẫm vẫn tiếp tục chơi như rút hết gan ruột ra rồi kết thúc bản nhạc trong sự phấn khích cao độ, gần như đổ gục xuống. Cả khán phòng như vỡ ra bởi những tiếng reo hò! Một ấn tượng mãnh liệt chưa từng có!

Bà Anastasya đứng sau cánh gà cũng sửng sốt như mọi người trong khán phòng. Bà như trẻ ra, hét toáng lên: “Hoan hô, hoan hô!” rồi cố đưa mắt tìm Roza trong khán phòng và đột nhiên sững lại như hóa đá: Anh ta… Đúng là anh ta cũng đang vỗ tay, rồi như vừa nhìn thấy một điều gì đó không bình thường, bà bỗng lặng đi, khoanh tay trước ngực, còn ánh mắt, một ánh mắt thèm khát rất quen thuộc đối với Anastasya từ thời thiếu nữ bỗng dán chặt vào Cậu bé, chính xác hơn là vào… cây vĩ cầm.

Đang đứng ở hàng thứ hai, mắt vẫn không rời khỏi cây đàn và Cậu bé, người đàn ông thô bạo đẩy người đứng trước, có lẽ là nhân viên bảo vệ, lầm bầm câu gì đó, phải khó khăn lắm mới nhấc nổi cặp đùi phì nộn, nhảy qua hàng ghế trước làm phát ra tiếng động, nặng nhọc tiến về phía sân khấu, nhưng anh ta khôn ngoan hiểu ra không nên bước thẳng lên sân khấu vì các ống kính camera đang chĩa lên đấy, nên đi vòng ra phía sau.

Bà Anastasya nhìn thấy tất cả, hoảng sợ chạy thẳng đến chỗ Cậu bé định dẫn nó ra, nhưng vừa đúng lúc đó họ chạm mặt nhau, suýt nữa thì đập trán vào nhau.

- A! - Người đàn ông còn trẻ, tướng mạo béo tốt, kiểu cách là người thủ đô tỏ ra ngạc nhiên thật sự: - Bà Anastasya?

- Và ngay sau đó một nụ cười giả tạo hiện lên trên khuôn mặt.

- Bà vẫn còn sống ư? - Anh ta vội sửa lại: - À, như người ta thường nói, bà vẫn còn khỏe mạnh. Mà thôi, ơn Chúa, tốt lắm.

Rồi người đàn ông không quan tâm đến bà Anastasya nữa, anh ta nghiêng người, vươn ra không chỉ cái cổ mà cả khuôn mặt được chăm chút kỹ lưỡng với hàng ria lún phún đang là mốt thịnh hành, cố nhìn ra phía sau tấm lưng gầy của bà Anastasya đang cố che đi Cậu bé và cây đàn.

- Nó chơi hay lắm, khá lắm. - Người đàn ông bắt đầu tấn công: - Nào, cho ta xem cây đàn thần bí của mình đi.

Bà Anastasya run bắn cả người, không biết phải đối phó ra sao. Đúng lúc ấy, trong khán phòng vang lên lời giới thiệu:

- Còn bây giờ, xin được nhường lời cho Bộ trưởng Liên bang Nga phụ trách công tác xây dựng và phục hồi nước Cộng hòa Chechnya, ngài Stoletov Ilya Arkadievich[61].

Người đàn ông nhăn mặt như vừa bị cái gì đâm đau điếng, ánh mắt thất thần, mới bước được một bước ra sân khấu liền đột ngột quay lại:

- Nào, đưa cây đàn đây! - Anh ta giơ tay về phía Cậu bé, ra lệnh bằng một giọng đầy uy quyền.

Cậu bé hoảng sợ lùi lại, giấu cây đàn ra sau lưng.

- Anh Ilya Arkadievich, anh Ilya Arkadievich. - Một người đàn bà vẻ mặt lo lắng cùng với mấy người đàn ông nữa bỗng xuất hiện: - Đây là chương trình truyền hình trực tiếp! Hình ảnh đang truyền về đài truyền hình trung ương. Mời anh bước tới micro!

Nghe rõ cả tiếng hàm răng giả đều tăm tắp của bộ trưởng nghiến vào nhau trèo trẹo, nỗi tức giận làm khuôn mặt anh ta méo xệch đi. Sau khi ném về phía Cậu bé và bà Anastasya ánh mắt dữ tợn, anh ta thô bạo đẩy vào người đạo diễn, vừa bước ra sân khấu vừa liếc nhìn vào bộ vét đang mặc, ho một tiếng rõ to trước khi đứng trước micro, dửng dưng nhìn khắp khán phòng, cố nhớ lại nội dung bài phát biểu hay ho đã chuẩn bị trước.

Còn bà Anastasya với ánh mắt đờ đẫn có lẽ sẽ vẫn còn đứng như hóa đá khá lâu nữa nếu Cậu bé không chạy lại giật giật tay bà:

- Bà ơi, cái chú xấu xa kia muốn gì thế?

- Hả! Cái gì?… À. Chúng ta đi thôi, nhanh lên. Dì Roza đâu?

Từ khán phòng, sau khi chứng kiến mọi chuyện, Roza vội chạy lên, kéo bà Anastasya và Cậu bé rời khỏi sân khấu. Roza hiểu ngay có điều gì đó không bình thường đang diễn ra và chị đã kịp thời có mặt.

- Roza, Roza. - Không biết phải làm gì, bà Anastasya hốt hoảng lắp bắp, đúng lúc ấy trong hội trường vang lên lời kêu gọi hùng hồn, rành rọt, rất quen thuộc trong các cuộc hội họp. - Lạy Chúa tôi, cái giọng ấy, giống y như cha anh ta.

- Bà Anastasya nhìn lên trần, chỗ treo cái loa phóng thanh, một ý nghĩ thoáng hiện trong óc, ánh mắt lóe lên như sẵn sàng bước vào cuộc chiến.

- Roza, chạy về nhà nhanh lên! - Bà Anastasya giờ đã bình tĩnh hơn, vội vàng hối thúc: - Giấu cây đàn dưới tầng hầm, chỗ thằng Baga ấy, rồi lấy cây đàn của dượng ta mang ngay đến đây. - Bà lão như trẻ lại, thái độ và ánh mắt cương quyết. - Chúng ta sẽ ngồi ở hàng ghế sau. Đừng hỏi gì cả, nhanh lên!

Hội trường đông nghịt. Tuy nhiên vừa nhìn thấy bà lão và Cậu bé, một số người vội nhường ghế và đề nghị họ lên ngồi ở các hàng ghế trước, tốt hơn.

- Để khôi phục thành phố Grozny, một tỷ đô la đã được cấp bổ sung! Là một người con sinh ra tại thành phố Grozny này, một người Chechnya chính gốc, lúc nào tôi cũng yêu quý và thương nhớ thành phố quê hương, nơi tất cả chúng ta phải được sống và dồn hết tâm sức, trí tuệ và tình yêu để làm cho thành phố quê hương quang vinh của chúng ta lại trở nên phồn thịnh và tươi đẹp hơn! - Diễn giả hùng hồn tuyên bố, khán phòng lại rung động bởi những tiếng vỗ tay cuồng nhiệt còn hơn cả sau bản nhạc Lezginca.

Trong cơn hưng phấn, vị bộ trưởng lại càng hứa hẹn thêm nhiều điều tốt đẹp từ phía chính quyền trung ương Liên bang Nga. Ngay sau đó, từ khán phòng vang lên những câu hỏi.

- Chúng tôi hứa và đảm bảo trong thời gian ngắn nhất thành phố sẽ được khôi phục hoàn toàn, và ở đây chỉ có hòa bình tươi sáng!

Lại những tràng vỗ tay cuồng nhiệt, trong lúc đó, Roza thở hổn hển quay lại, bế Cậu bé lên đùi rồi ngồi xuống chỗ nó, sau đó quay sang bà Anastasya:

- Có chuyện gì thế? Hay là chúng ta về thôi?

- Khoan đã. - Để không phải nói đến chuyện đó, bà Anastasya huých khuỷu tay vào người Roza.

Lúc này, vị bộ trưởng đang rời sân khấu trong tiếng vỗ tay và la hét ủng hộ cuồng nhiệt, ngay sau đó một diễn giả khác được giới thiệu:

- Chúng tôi xin giới thiệu giám đốc điều hành dự án phục hồi nước Cộng hòa Chechnya, ông Tuaev Guta Zakaraevich lên phát biểu.

- Ô, ối! - Roza giật mình bất giác kêu lên một tiếng rất lạ làm cho Cậu bé phải phì cười.

- Dì làm sao thế? - Bà Anastasya ngạc nhiên hỏi.

- Để sau. - Roza đáp và cũng lấy khuỷu tay huých lại. Dĩ nhiên, giám đốc người Chechnya không phải là diễn giả hùng hồn như diễn giả trước nguyên là cán bộ Đoàn.

Tuaev không còn kinh doanh lông cừu ở Kalmykia nữa, mặc dù tiền bạc không nhiều như trước đây, song anh ta vẫn đếm tiền rất nhanh và vẫn còn nguyên niềm đam mê. Tuaev hăng hái đấm thình thịch vào ngực mình và thay mặt cho tất cả mọi người Chechnya, hứa hẹn:

- Chúng tôi sẽ trả lời bằng chính sự lao động nhiệt tình của mình! Khi được cấp nguồn kinh phí như vậy, chúng tôi sẽ làm việc suốt ngày đêm, sẽ xây dựng và phục hồi thành phố Grozny quê hương để nó đẹp hơn trước kia!

Lại những tràng vỗ tay cuồng nhiệt.

- Chúng ta đi thôi. - Roza đề nghị bằng một giọng rầu rĩ.

- Bây giờ không được, sẽ làm hỏng hết mọi việc. - Bà Anastasya như đang suy ngẫm điều gì đó.

Sau những bài phát biểu hùng hồn lại đến chương trình văn nghệ. Nhận thấy tâm trạng của bà và dì có vẻ không vui, Cậu bé không muốn biểu diễn nữa, lại phải thuyết phục cậu. Khi Cậu bé còn chưa chơi xong bản nhạc thì vị bộ trưởng, không hề trao đổi trước với đạo diễn, mỉm cười rạng rỡ bước ra sân khấu trước khi âm thanh cuối cùng chấm dứt, giơ tay ra hiệu và chính mình vỗ tay trước, sau đó nắm tay Cậu bé đưa đến trước micro:

- Rõ ràng đây là một em bé tài năng xuất chúng, là tương lai của Chechnya! Thật lòng mà nói, tôi không ngờ lại được chứng kiến một điều kỳ diệu như thế này ở đây! Thay mặt chính phủ Liên bang Nga, và với tư cách cá nhân và của Ban giám đốc dự án, với sự có mặt của ông Tuaev, chúng tôi hứa sẽ trao những món quà rất quý giá cho cháu trong thời gian sớm nhất.

Nói xong, trong tiếng vỗ tay ầm ầm, bộ trưởng, một tay vẫn không rời khỏi Cậu bé, tay kia giơ lên vẫy vẫy rồi vội bước ra phía sau cánh gà. Nhưng khi ông ta còn chưa kịp biến mất, thì bà Anastasya, như một con đại bàng mẹ bị trọng thương, dang hai tay ra trước bộ ngực lép kẹp của mình, còn cái mũi nhọn thì nhô lên trước đôi cánh xơ xác, vẻ mặt lạnh lùng bước tới chắn ngang.

- Này, này! Không được làm ầm ĩ. - Vị bộ trưởng lấy ngực đẩy bà Anastasya ra phía sau cánh gà mờ tối. Tại đây, việc đầu tiên anh ta làm là giằng lấy cây đàn từ trên tay Cậu bé, thô bạo đẩy bà già ra và cố nhìn kỹ vào cây đàn:

- Phải, chính vì nó mà cha ta đã bị đày đến đây, còn ta phải sinh ra và lớn lên trong cái chốn thâm sơn cùng cốc này.

- Có thể thấy rõ là anh được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất màu mỡ. - Bà Anastasya tức giận nói. - Còn về chuyện đi đày, thì anh cần phải biết, chính nhờ sự chiếu cố của cha anh, và hình như cũng vì cây đàn này mà tôi đã phải sống ở vùng cực Bắc Sibir hơn bốn năm… - Bà Anastasya cố chống lại. - Trả cây đàn đây!

Đúng lúc ấy, có một số nhân viên bảo vệ trẻ tuổi bước lại vây quanh vị bộ trưởng. Stoletov con chỉ cần đưa mắt một cái, ngay lập tức bà Anastasya bị lôi ra xa.

- Trả cây đàn lại cho cháu! - Cậu bé túm vào vạt áo vét của bộ trưởng.

Stoletov không phản ứng lại mà chỉ chăm bẵm vào việc xem xét cây đàn, búng các sợi dây, gõ vào thân đàn. Ánh sáng ở đây rất mờ nên bộ trưởng bước về phía cầu thang có ánh sáng đèn pha.

- Nghe này. - Bộ trưởng quay về phía Cậu bé: - Có phải cháu đã chơi bản nhạc nhảy Lezginca bằng cây đàn này không?

Cậu bé nhíu mày, lạnh lùng liếc xéo vị bộ trưởng và nói bằng một giọng trầm khó chịu:

- Trả cây đàn cho cháu.

Vị bộ trưởng bỏ ngoài tai, làm ra vẻ như không có chuyện gì xảy ra:

- Hừm. - Bộ trưởng tặc lưỡi. - Chẳng lẽ tôi nhầm hay sao?

- Thế trước đó anh đã nhìn thấy nó à, uyên bác thật? - Bà Anastasya không thèm che giấu sự mỉa mai trong lời nói.

- Hừ, cây vĩ cầm nổi tiếng của Maldini có trong danh mục truy lùng của Interpol. - Stoletov lên giọng đáp lại: - Nó bị đánh cắp từ Nhà hát Học viện Âm nhạc thành Viên.

- Không phải là không có sự tiếp tay của cha anh.

Nét mặt vị bộ trưởng bỗng méo xệch.

- Bà chẳng phải nhắc đến ông ấy. - Bộ trưởng tức giận nghiến răng, rồi hạ giọng, tưởng bà Anastasya không nghe được: - Đồ đĩ thõa.

- Cái gì? - Bà Anastasya đỏ bừng mặt, nhưng khi nhớ ra ở đây còn có Cậu bé, bà phải lấy hết nghị lực kìm lại, không đánh mất lòng tự trọng: - Này, Iliushenka[62], chính bố anh suốt bảy năm trời, hầu như ngày nào cũng dẫn anh đến chỗ tôi để nhờ tôi dạy nhạc và dạy cách ứng xử cho anh, nhưng rõ ràng là tôi đã không thể.

- Hừ, đúng là “vợ cha cố”. - Cũng bằng một giọng như vậy, người cựu học trò đáp trả.

- Anh nhầm rồi, Iliushenka ạ, tôi không chỉ là người mà anh vừa ám chỉ, tôi còn là một người lính bất đắc dĩ của cha anh, và dù có cố gắng đến đâu, tôi cũng không thể nấu được món xúp bằng chiếc ủng vì anh chẳng có tai âm nhạc cũng chẳng có tâm hồn. Còn cây đàn này vẫn là cây đàn của dượng tôi. - Vừa nói bà vừa giật cây đàn từ tay vị bộ trưởng rồi bằng một giọng dịu dàng bà nói với Cậu bé: - Chúng ta đi thôi, cháu ạ.

Sau đó bà Anastasya sẽ phải tự trách mình vì đã không kìm được ý muốn khoe khoang chút ít trong cả chặng đường đời dài lâu. Khi đã rời khỏi khu vực bảo vệ sau cánh gà, vừa nhìn thấy Roza đứng bên cửa, cảm thấy an toàn hơn, bà liền quay đầu lại, hét to cho bộ trưởng nghe thấy:

- Này Iliushenka! Ilya Arkadievich! Đừng tính cua trong hang[63]. Còn tôi, cuối cùng đã đào tạo được một người học trò như thế này đây! - Vừa nói bà vừa vuốt ve những lọn tóc xoăn của Cậu bé.

- Phải, mẫu vật ấy cũng độc đáo đấy. - Bộ trưởng nhìn như đang định giá: - Nhưng cần phải có nhà tài trợ sáng giá và hàng đống tiền cho nó nữa…

- Hừ! Đồ đê tiện kinh tởm! - Bà Anastasya đáp trả bằng một giọng vừa đủ nghe rồi vội vàng giao Cậu bé vào đôi tay khỏe mạnh của Roza. - Ngay từ nhỏ anh ta đã như vậy rồi, giống bố y hệt.

- Bà biết bộ trưởng à? - Roza ngạc nhiên.

- Thà không biết còn hơn. - Bà Anastasya vừa đi vừa đáp. - Ra khỏi đây thôi, nhanh lên.

Họ băng qua quảng trường Lenin vẫn còn đông người, gần đến nhà, họ đi vòng qua, đến con phố cụt vắng vẻ bên kè sông, bà Anastasya dừng lại, há to miệng hít một hơi dài.

- Từ từ, nghỉ một lát đã.

Một phút sau họ lại đi tiếp. Suốt cả chặng đường, hai người đàn bà nắm tay Cậu bé, bà lão cầm hộp đàn. Khi chỉ còn một đoạn ngắn nữa là đến cổng vòm cuốn, họ bỗng nghe tiếng động cơ ầm ĩ, tiếng ủng chạy rầm rập, rồi ngay lúc ấy bà Anastasya bị giật mất hộp đàn và bị xô ngã vào chân tường tòa nhà.

Phản ứng đầu tiên của Roza là bảo vệ Cậu bé. Chị ôm chặt nó vào lòng, và khi hiểu ra chuyện gì, chị lao theo họ. Vốn là một phụ nữ khỏe mạnh, săn chắc, chị đuổi kịp một người đeo mặt nạ và túm chặt lấy anh ta. Người đó phải cố lắm mới thoát ra được rồi chui vào chiếc xe con.

Chiếc xe bắt đầu lăn bánh, Roza chạy theo, cố túm vào kẻ ăn cướp qua cánh cửa xe chưa đóng, và trong cơn giằng giật điên cuồng, ánh mắt chị lướt qua một khuôn mặt méo mó không đeo mặt nạ ngồi ở ghế trước vừa quay lại.

- Cho nó một cú! - Người đó luôn miệng ra lệnh.

Sau cú đánh bằng báng súng, ngay lập tức thế giới như chết lặng đi đối với Roza, chị văng ra, ngã lộn nhào.

Lát sau, khi đã tỉnh dậy bò lồm cồm, Roza rên rỉ nhổ ra mấy chiếc răng giả cùng với máu, rồi vừa nôn ọe vừa lầm bầm bằng một giọng khàn khàn:

- Đồ tay sai đáng nguyền rủa, Guta Tuaev!

Chương 8

Nếu căn cứ vào vị thế của một người tù thời kỳ Stalin, thì Afanasieva Anastasya Tikhonova vẫn còn gặp may: Vùng đất Bắc Dvina[64] nơi cô bị giam cũng không đến nỗi xa xôi lắm. Hơn nữa, cô còn là một nhạc công, còn trẻ, hình thức hấp dẫn, thậm chí còn rất khả ái nữa, chính vì thế mà trong quân đội, từ các vị tướng tá cho đến các sĩ quan, hạ sĩ quan và lính trơn đều để mắt đến cô.

Ngoài ra Anastasya còn có một đặc ân nữa là mỗi tháng được gửi một lá thư cho mẹ. Đó là một điều rất đáng mong ước vì nó sẽ giúp cho cuộc sống của cô đỡ nặng nề hơn và có thể chịu đựng được. Dẫu Anastasya có bị sỉ nhục, cưỡng bức đến thế nào đi nữa thì bao giờ cô cũng viết cho mẹ những bức thư, nếu không lạc quan thì cũng rất khoan dung, đại loại như “tình hình của con vẫn bình thường, nếu không tính đến cuộc thăm nuôi tiếp theo còn gần một tháng nữa, thì mọi việc cũng không đến nỗi nào”.

Dĩ nhiên, toàn bộ thư từ ở trại cải tạo phạm binh đều bị kiểm duyệt, và một lần, trong cuộc họp toàn thể, ông trưởng trại đã nói:

- Viết thư về nhà phải viết như thế này! - Rồi ông đọc cho mọi người nghe bức thư của Anastasya gửi cho mẹ.

Trong thư chẳng có gì, chỉ đơn giản là tất cả mọi việc đều tốt đẹp, và cũng chính vì vậy mà ngay trong đêm ấy, Anastasya bị chính các nữ tù trong lán của mình đánh cho một trận không thương tiếc.

Anastasya bị rơi vào cảnh bị ruồng rẫy của cả bên này lẫn bên kia: Các giám thị và tù nhân đều tha hồ nhạo báng cô, và việc ấy kéo dài gần một năm, đó là năm đầu tiên, khốn khổ nhất. Cuối năm thứ nhất, Anastasya bị mang bầu, cô cố che giấu, nhưng mọi người cũng phát hiện ra. Họ lấy ủng đá vào bụng cô cho đến sẩy thai. Cô nằm liệt giường, may mắn lắm mới qua nổi - chỉ còn da bọc xương, đến mức giờ đây đám đàn ông chẳng thèm để mắt đến cô nữa, thêm vào đó một đoàn tù mới được đưa đến trên những con đường tạm mùa đông - trong số đó, không ít những cô gái trẻ trung, tươi mát và hấp dẫn.

Nói ngắn gọn, chỉ sau một năm, Anastasya bị lùa vào rừng taiga khai thác gỗ như phần đông các tù nhân khác. Vào thời kỳ này, cô chỉ nhớ mang máng mùa hè ngắn ngủi đầy ruồi muỗi, sau đó thời tiết trở nên lạnh lẽo đến mức không biết phải làm gì nữa, toàn bộ cuộc sống chỉ có một mong ước duy nhất - được ăn no và ngủ đẫy giấc. Một ngày dài hơn một năm, và một năm trôi qua mà chẳng nhớ được gì.

Một sự tồn tại vô cảm như vậy đã diễn ra, cho đến khi bất ngờ Anastasya được gọi ra gặp người đến thăm. Stoletov không thể nhận ra Anastasya ngay cả khi cô đã được tắm rửa và thay quần áo. Còn cô, không chỉ một đêm đã phải khóc lóc, nguyền rủa Stoletov, nhất là trong năm đầu, nhưng bây giờ cô vẫn chạy tới ôm cổ ông ta như một người thân, một vị cứu tinh. Còn Stoletov, một người đàn ông cao lớn, khỏe mạnh, hồng hào đang ở độ tuổi sung mãn cũng không kìm nổi - chính cái vẻ ngoài của Anastasya đã làm cho ông ta phải rớt vài giọt nước mắt chân thực. Stoletov không thể tin nổi là tình hình lại tồi tệ đến thế.

Sau này mới rõ, Stoletov định đến gặp Anastasya một ngày một đêm, và ông đã mượn phòng ở khu vực sĩ quan quân đội. Nhưng Anastasya không còn là cô gái trẻ trung, xinh đẹp và khỏe mạnh như xưa nữa, chẳng còn gì, chỉ có cái eo càng nhỏ hơn, mà làm gì còn eo nữa, cả cơ thể trắng bệch như xác chết, mỏng như tấm ván, vẻ ngoài của cô làm người ta khiếp sợ.

Họ chỉ ở bên nhau không quá hai giờ. Và có thể thấy rõ là Stoletov chẳng quan tâm đến Anastasya - tất cả mọi sự quan tâm của ông chỉ liên quan đến cây vĩ cầm mà chính cô đã quên từ lâu. Stoletov vặn vẹo Anastasya đủ chuyện về cây đàn, về Zhenya Zverev, cuối cùng ông ta cũng vỡ lẽ ra là cô cũng chẳng biết gì cả. Ngay lập tức Stoletov kết thúc cuộc gặp với một yêu cầu duy nhất - không được hé răng với bất cứ ai về ông ta và nhất là về cây đàn, kể cả trong những bức thư gửi cho mẹ… Chỉ có vậy thôi.

Khi đó, dẫu có thế nào thì Anastasya vẫn cảm thấy vui mừng - dù sao thì Stoletov cũng mang đến cho cô không chỉ bức thư của mẹ mà còn rất nhiều thức ăn nữa, và cả tiền. Điều quan trọng nhất là ngay trước mặt cô, Stoletov đã gọi giám đốc trại giam tới, và không biết là yêu cầu hay ra lệnh, phải đối xử với cô một cách đặc biệt. Ngay trong ngày hôm đó, Anastasya được điều sang làm việc ở bộ phận giặt là, một nơi mà có nằm mơ cô cũng không dám.

Mấy tháng sau, vào mùa hè, khi thời hạn của Anastasya còn gần một năm rưỡi nữa thì Stoletov lại xuất hiện, dáng vẻ phiền muộn. Ông ta lại hỏi về cây đàn, về Zverev. Rất dễ hiểu là Anastasya không có thông tin gì mới và không thể có được, việc Stoletov lại phải lặn lội đến nơi thâm sơn cùng cốc, hiểm trở này không phải là theo ý muốn của mình.

- Em đã bình phục lên chút ít rồi đấy. - Stoletov khẽ véo vào má cô, giờ đây với tư cách là một người đàn bà, Anastasya chỉ xứng đáng có vậy.

- Cảm ơn anh! Nhờ anh quan tâm chuyển em đến bộ phận giặt là.

- Còn chỗ nào tốt hơn không?

- Nhà ăn.

- Em có muốn được thả trước thời hạn không? Anastasya không nói gì cả, chỉ lặng lẽ khóc.

- Em có thể tìm ra được vị hôn phu Zverev của mình không?

Anastasya chỉ biết nhún vai.

- Cần phải tìm ra. - Stoletov ra hiệu giờ thăm nuôi đã hết rồi đứng lên, giọng sỗ sàng: - Em gọi bọn họ là gì nhỉ? À, “các đối tượng kinh tởm”… He he. Vậy thì thế này, theo yêu cầu của các đối tượng kinh tởm đê tiện, em phải tìm cho ra cái thằng kinh tởm ấy dù có phải lôi từ dưới đất lên. Mục đích và nhiệm vụ rõ chưa?

Anastasya chỉ biết gục đầu xuống.

- Binh nhì Afanasieva! - Stoletov rít lên bằng một giọng cay độc: - Mục đích và nhiệm vụ đã rõ chưa?

Anastasya không có lựa chọn nào khác, chẳng cần nghĩ ngợi, chấp nhận tất cả:

- Báo cáo đồng chí chỉ huy, rõ rồi ạ. - Anastasya cố đứng nghiêm như trước kia.

- Đấy, như vậy sẽ tốt hơn… cho em. - Giọng điệu quan cách từ lâu đã bị quên lãng lại vang lên trong câu nói của Stoletov: - Trước mắt, không bao giờ được quên người chỉ huy, người ân nhân suốt đời của mình. Nếu không sẽ phải bóc lịch thêm năm năm nữa đấy.

Anastasya không biết lần này Stoletov nói gì với lãnh đạo trại, nhưng ngay ngày hôm sau cô được chuyển sang làm việc ở nhà ăn, và không phải làm chung với ai mà ở vị trí nhẹ nhàng và danh giá nhất - cắt bánh mỳ, đúng như Stoletov nói, “để ăn cho căng sườn lên” trong khi ông ta còn đang chạy chọt cho cô.

Đúng bốn năm, tức là trước thời hạn một năm, Anastasya khi đó không còn ốm yếu nữa, mà ít nhiều cũng đã có da có thịt, được ôm hôn người mẹ thương yêu của mình ở Moskva và nhìn thấy chiếc hộp đàn violon của dượng trong tủ quần áo! Với một sự hài lòng thích thú, lần đầu tiên Anastasya được sử dụng cây đàn bằng đôi tay cứng đờ và lỗi nhạc.

Theo quy định, ngày hôm sau, Anastasya đến đồn công an trình diện. Tại đây, một sĩ quan trẻ phụ trách khu vực, lật qua lật lại tờ giấy chứng nhận ra tù, tỏ ý không muốn cô sống ở trong thành phố, liền đề nghị cô đến định cư ở những nơi xa hơn, tốt nhất là quay về vùng Bắc Dvina, hay có thể là Pechora, tốt nhất là đến Sibir hay Ural, nơi người ta rất cần những bàn tay lao động, còn ở thủ đô thì không có chỗ cho những kẻ nội gián.

Ngày hôm sau, Anastasya cùng mẹ đến phòng đăng ký trung tâm của thành phố - hàng người xếp hàng dài cả trăm mét, chuyển động rất chậm, họ đứng suốt cả ngày cũng chưa đến lượt. Ngày hôm sau, họ đến xếp hàng từ năm giờ sáng, nhưng là người thứ ba mươi. Ở đây người ta chẳng thèm nghe Anastasya nói gì, cấp ngay cho cô một cái giấy chứng nhận đóng dấu đỏ chót - điều động đến vùng Angara[65] xây dựng nhà máy thủy điện. Sau năm năm, có thể Anastasya sẽ được phép quay về sống ở đây, nhưng phải cách Moskva một trăm kilomet. Anastasya chỉ còn hai mươi tư giờ để có mặt ở nơi tập trung, tàu hỏa miễn phí trên chuyến tàu đặc biệt khởi hành từ ga Iaroslav.

Không chỉ Anastasya mà cả mẹ cô cũng bị sốc nặng, ngay trên phố, cũng như bao nhiêu người khác trước họ, hai mẹ con tuyệt vọng khóc nức nở, cố chen vào cái tòa nhà công sở u ám ấy một lần nữa vì cho rằng có sự nhầm lẫn khủng khiếp nào đó. Nhưng người ta không cho họ vào nữa, và được giải thích là sẽ lỡ chuyến tàu-pháp đình ấy.

Trong ngày hôm ấy, hai mẹ con còn cố đến các cấp cao hơn để khiếu nại, nhưng chẳng nơi nào cho họ vào cả.

Vừa mệt, vừa đói, vừa tuyệt vọng và ức chế, mãi đến khuya họ mới về tới nhà, trên cánh cửa có gài tờ giấy - Stoletov để lại số điện thoại. Vừa nhận được điện, ngay trong đêm Stoletov đã có mặt ở nhà họ:

- Đưa cái giấy chứng nhận cho tôi. - Stoletov cẩu thả nhét tờ giấy tùy thân duy nhất của Anastasya vào túi và hứa là trưa mai sẽ quay lại.

Hai ngày liền Stoletov không xuất hiện, nhưng công an lại xuất hiện, và trong tiếng gào khóc điên loạn của người mẹ, họ lại giải cô con gái đi. Anastasya không khóc nhưng gần như suy sụp hoàn toàn, ý nghĩ mình sẽ bị đưa trở lại trại cải tạo làm cô run bắn lên.

Lần này người ta đối xử với Anastasya nhân đạo hơn - vì lý do “bị mất giấy chứng nhận và các nguyên nhân khác”, cô không bị đưa ra tòa, nhưng sẽ bị giam giữ một thời gian cho đến khi có chuyến tàu đặc biệt khác khởi hành.

Trong thời gian bị cách ly, Anastasya không lo cho mình mà lo cho mẹ nhiều hơn, dẫu sao thì cô cũng là người “từng trải”. Anastasya tìm cách nhắn tin về nhà, bằng cách ấy có thể cô sẽ cứu được mình, mà cũng có thể ngược lại, ai mà biết được số phận của cô sẽ ra sao. Nhờ cái tin nhắn đó mà Stoletov và mẹ xuất hiện. Anastasya được thả ra vì Stoletov đã trình ra không phải là cái thẻ chứng minh nhân dân đứng tên cô mà là một tờ giấy chứng nhận tạm thời nào đó, nhưng rất có tác dụng.

Đối với Anastasya, việc tìm kiếm Zverev theo yêu cầu của Stoletov là một việc đơn giản, thậm chí quá dễ. Cô có thể tìm ra cây kim trong đống rơm miễn là không bị đưa trở lại trại cải tạo. Ngoài ra, để phục vụ cho việc tìm kiếm, cô còn được cấp một khoản kinh phí nữa. Không hiểu tại sao mọi người đều cho là Anastasya có thể “đánh hơi” ra anh chồng chưa cưới của mình.

Thoạt đầu, Anastasya dạo một vòng đến chỗ bà con họ hàng, bạn bè và bạn đồng khóa của Zhenya, tìm ra cả những người mà cô từng làm việc chung và thông báo cho tất cả mọi người biết là cô đang đi tìm chồng chưa cưới của mình. Sau đó là những chuyến đi dài khắp đất nước rộng lớn. Anastasya rất nhiệt tình và tận tâm với công việc. Nhưng tiền đã cạn, thời hạn một năm ghi trên tờ giấy chứng nhận tạm thời cũng hết, thế mà cô vẫn còn lang thang đâu đó mãi tận Sibir xa xôi, bấu víu vào từng chi tiết nhỏ nhặt, kể cả sự trùng lặp tên họ, và cô ngạc nhiên nhận ra Stoletov không đáp lại những bức điện của cô nữa. Anastasya không nhìn ra một điều hiển nhiên: Zhenya Zverev đã chạy ra nước ngoài từ ba năm trước, bởi vậy mà Stoletov không cần cô giúp nữa, và ông cũng không quan tâm đến cô nữa.

Trên những chuyến “tàu hàng” phải chuyển liên tục, không tiền bạc, đói khát, phải khó khăn lắm Anastasya mới về được đến thủ đô, nhưng ở đây cô lại phải đối mặt với những rắc rối của luật pháp - thời hạn trên giấy chứng nhận tạm thời đã hết, cô không được phép sống ở thủ đô, còn Stoletov lẫn gia đình ông ta không còn sống ở Moskva nữa. Tuy nhiên, Anastasya đã có kinh nghiệm tìm người - cô tìm ra người chỉ huy cũ của mình và gọi điện thoại cho ông:

- Thôi ngay! - Tiếng Stoletov từ thành phố Grozny vang lên.

Anastasya phải gấp rút chuẩn bị rời thành phố Moskva. Người ta giới thiệu cho cô một công việc ở Nhà Văn hóa tỉnh Penza.

Quả thật thế giới không ít người tốt bụng và Anastasya đã gặp may vì khoa Vật lý của trường cũ nơi cô tốt nghiệp nằm ngay bên kia đường. Một lần tình cờ Anastasya gặp người bạn đồng khóa Makxim Philatov ngay trên phố. Philatov là cựu chiến binh, bị thương hai lần, vào ngực và vào chân. Sau chiến tranh, anh quay về trường cũ học tiếp, bảo vệ thành công luận án và hiện giờ là phó trưởng khoa.

Philatov rất vui khi gặp lại Anastasya, lắng nghe tất cả mọi nỗi bất hạnh của cô và hứa sẽ giúp đỡ. Chân đi cà nhắc, bộ ngực bị thương nhô ra gắn đầy huân chương, Philatov kiên trì gõ cửa các cấp - từ công an cho tới hiệu trưởng nhà trường. Kết quả là hiện tại chuyên gia Afanasieva Anastasya rất cần cho khoa Vật lý, và bên công an dường như cũng không phản đối chuyện đó, chỉ có vấn đề đăng ký hộ khẩu thường trú của Anastasya ở Moskva trong thời điểm hiện tại là không thể giải quyết được về mặt luật pháp. Tuy nhiên nhờ sự cố gắng của nhà trường, tạm thời họ sẽ nhân nhượng trong thời hạn sáu tháng.

Anastasya được nhận vào làm với tư cách là nhân viên cũ của phòng thí nghiệm, và khi thời hạn sáu tháng sắp kết thúc, cũng nhờ sự nhiệt tình chạy chọt của Philatov nên thời hạn được kéo dài thêm sáu tháng nữa. Với hy vọng sau một năm làm việc, Anastasya có thể tham dự kỳ thi nghiên cứu sinh - điều đó có nghĩa là cô nghiễm nhiên được đăng ký hộ khẩu ở Moskva thêm ba năm nữa, đến lúc đó, như người ta thường nói, cứ sống rồi khắc biết.

Vào những năm đó, ở cái tuổi chưa đầy hai mươi bảy, trong điều kiện cuộc sống dần ổn định, lại đang ở vào thời kỳ sung mãn nhất của người phụ nữ, Afanasieva Anastasya nhanh chóng lấy lại thần sắc vốn có của mình, trở nên khá hấp dẫn. Còn khi cô chơi violon thì thật là mê hoặc! Rất nhiều đàn ông, kể cả các chàng trai đổ xô vào tán tỉnh cô hay là cố tán tỉnh cô, nhưng Anastasya luôn tỏ ra nghiêm túc, đàng hoàng.

Đã tận mắt chứng kiến nhiều điều nên Anastasya hiểu rằng, nếu không tính đến người mẹ thì cô chỉ có một thân một mình trơ trọi trên thế gian lạnh lùng này. Cô lẩn tránh mọi trò tình ái lăng nhăng, cố giấu kín mọi lỗi lầm của mình và mơ ước về một người chồng xứng đáng, rồi quả thật cũng có một vài dấu hiệu đáng mừng. Nhưng tất cả mới chỉ là những dự tính, còn trong thực tế, mỗi khi bước ra khỏi nhà, mẹ cô đều dặn:

- Con đã làm lễ kết hôn với Zhenya Zverev trong sự chứng giám của đấng tối cao! Con phải biết sợ Chúa, phải tuân thủ nghiêm túc các điều răn, không được quan hệ lăng nhăng với bất cứ ai, nếu không thì con và cả những người ruột thịt của con sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc, con sẽ bị nguyền rủa và không được chúc phúc nữa.

- Thế cái ông con rể Zhenya của mẹ đâu rồi!? - Lần nào tâm trạng cô cũng bị xấu đi. - Hắn là đồ quái thai, trộm cắp, hèn hạ!

- Ôi, con không được báng bổ thần thánh. - Bà mẹ nghiêm khắc nói. - Chính con đã lựa chọn, Zhenya là chồng chưa cưới của con. Chúa đã xác nhận điều đó, cần phải tôn trọng, kiên nhẫn, chờ đợi, và…

Những lời tiếp theo thì đến tối Anastasya sẽ nghe tiếp, còn buổi sáng, trong lúc chạy vội ra cổng cô còn ngoái lại, giọng không chút hờn giận:

- Đúng là ngu thật! - Câu nói này cô không ám chỉ người mẹ mà là về chính bản thân.

Theo kế hoạch của mình, việc đầu tiên Anastasya phải làm là thi nghiên cứu sinh, và cô tin chắc là mình sẽ thi đỗ, dẫu vậy cô vẫn chăm chỉ ôn tập. Trước đó, Anastasya phải chuẩn bị đầy đủ mọi giấy tờ cần thiết, và tờ giấy quan trọng nhất là bản nhận xét của nơi làm việc phải được bộ ba “tối cao” ký tên, đóng dấu - bí thư Đoàn thanh niên, chủ tịch Công đoàn và cuối cùng, quan trọng nhất là bí thư Đảng ủy nhà trường.

Có vẻ như không còn khó khăn gì nữa. Nhìn chung, bản nhận xét chỉ mang tính hình thức - dẫu có thế nào thì họ cũng ký, như người ta thường nói, về kẻ quá cố thì chỉ nên nói những điều tốt đẹp. Nhưng hoàn cảnh của Anastasya lại khác hẳn. Đúng, cô từng tham gia quân đội, được thưởng huân huy chương, bị thương và bị dập thương. Nhưng sau đó? Nói chung là có chuyện để bí thư đảng ủy phải suy nghĩ, mà không chỉ một người phải nghĩ: Không biết cơ quan cấp trên - quận ủy sẽ nghĩ thế nào. Còn công việc của Anastasya thì chẳng có gì phải chê trách: “nhiệt tình công tác, có học vấn, được mọi người tôn trọng, tham gia tích cực các hoạt động xã hội của nhà trường”.

Tất cả đều đúng, chẳng những thế, với sự tham gia của Anastasya vào hội diễn ca múa nhạc không chuyên của thủ đô, đoàn văn nghệ của nhà trường được xếp hạng nhất cũng là nhờ vào tài năng âm nhạc của Anastasya.

Nói chung, bí thư Đảng ủy nhà trường chỉ còn chờ tín hiệu chỉ đạo của quận ủy, nhưng ở quận chẳng ai thèm quan tâm đến Anastasya, mà thời gian thì cứ trôi qua, đã đến thời hạn phải nộp hồ sơ, còn những ngày lễ trước thềm Năm mới cũng đang đến gần. Mọi người đã quen với việc, cái đinh trong chương trình biểu diễn là tiết mục độc tấu violon của Anastasya. Cô bước ra sân khấu, và đã nhìn thấy gì? Những cánh tay vung lên vỗ ầm ĩ tưởng vỡ tung hội trường. Ngay trên hàng ghế đầu tiên, bên cạnh bí thư Đảng ủy và hiệu trưởng nhà trường là Stoletov, cựu sinh viên và hiện tại là vị khách danh dự.

- Trông em khá lắm, thậm chí không thể nhận ra nữa.

- Sau buổi diễn, Stoletov đến gần Anastasya, không chút khách sáo mời cô đi nhà hàng, bóng gió bí thư Đảng ủy cũng có mặt.

Không đến mức thô lỗ, nhưng Anastasya cương quyết từ chối. Ngày hôm sau, Stoletov giọng đã ngà ngà gọi điện thoại đến nơi làm việc cho cô. Cô tế nhị tìm cách thoát ra khỏi sự đeo bám của ông ta. Vào những ngày ấy có một buổi dạ hội chào mừng Năm mới ở khoa. Anastasya không biết là Stoletov được mời với tư cách là trưởng khoa cũ hay là tự đến, nhưng Stoletov đã xuất hiện với chiếc bánh ga tô to tướng, chai champagne và chai vodka.

Nói chung, ngay từ đầu Stoletov đã tỏ ra vui vẻ, suồng sã, đùa cợt với mọi người, còn sau đó, cũng như mọi người, Stoletov nhận ra Philatov đang tán tỉnh Anastasya, ông ta quay sang công khai trêu chọc Philatov. Dĩ nhiên, Philatov là một chàng trai dũng cảm, trực tính nhưng không mồm mép nên anh không tham gia vào chuyện đấu khẩu với vị trưởng khoa cũ mà chỉ lặng lẽ bỏ đi và không đi một mình - Anastasya cùng ra về với anh. Buổi dạ hội thế là mất vui, thành một cuộc nhậu bình thường.

Nhưng Stoletov vẫn chưa chịu buông tha. Vào đêm giao thừa, sau khi đã uống ngà ngà, với sự hộ tống của một người bạn, ông ta đến thẳng nhà Anastasya với một bó hoa to và bằng một giọng cợt nhả, rủ cô đến nhà hàng.

- Tôi đã đặt toàn bộ nhà hàng! - Stoletov hét lên như ra lệnh, cố ý gây nên sự chú ý của hàng xóm trong khu tập thể.

- Mời ông đi đi, Arkadi Iakovlevich. - Anastasya cố đuổi khéo các vị khách không mời mà đến.

- Ồ không, không! Sao cô lại dám ăn nói như thế, binh nhì Afanasieva! - Vị đại tá sĩ quan dự bị say mèm rống lên.

- Chuyện không đơn giản đâu, không đơn giản đâu. - Khi các vị khách bất đắc dĩ đã bỏ về, người mẹ bực bội thốt lên, rồi hạ giọng như nói với chính mình: - Thật là nhục nhã!

Trước bàn dân thiên hạ… Thế mà mang dòng máu quý tộc cơ đấy.

Vào những ngày làm việc đầu tiên sau Năm mới, bằng đường dây liên tỉnh, Stoletov gọi điện đến chỗ làm việc của Anastasya.

- Nastya, xin em tha lỗi… Thời tiết ở Moskva thế nào? Còn ở miền Nam chúng tôi, thời tiết ấm áp lắm, cứ như mùa xuân vậy. - Ông ta còn lảm nhảm vài câu nữa, nhưng Anastasya chẳng thèm nghe, chỉ còn vài ngày nữa là hết thời hạn nộp hồ sơ rồi, trong khi bản nhận xét công tác vẫn chưa ký.

Anastasya đến thẳng phòng làm việc của bí thư Đảng ủy. Trong căn phòng rộng, sáng sủa, nồng nặc khói thuốc, vị cán bộ Đảng vóc dáng gầy gò ngồi ngay dưới bức chân dung lớn của Stalin, bên cạnh là chị thư ký đang gõ máy chữ.

Vừa thấy Anastasya, bí thư nhìn cô rất lâu, ánh mắt lườm lườm, chắc là đang phải khổ sở cân nhắc điều gì đó. Cuối cùng ông nhấc kính ra, mệt mỏi thở dài, hất mạnh cái mũi bị cảm lạnh lên:

- Maria Sergeevna. - Cuối cùng bí thư quyết định: - Chị để chúng tôi nói chuyện riêng một lát.

- Vâng ạ. - Bất chấp tuổi tác không còn trẻ nữa, nữ thư ký bật dậy theo mệnh lệnh, ngoan ngoãn nhanh nhẹn gõ gót giày bước ra rồi thận trọng khép cửa lại.

- Nào, tôi nghe đây. - Bí thư làm ra vẻ như không biết có chuyện gì. - À, phải rồi. - Ông đứng dậy, vẻ quan trọng:

- Cô biết đấy, chúng tôi nghĩ, theo quy định, mới một năm công tác, cô còn chưa hiểu hết mọi việc, mà nói chung khoa học là một công việc rất nghiêm túc, cần phải ít nhất một hai năm công tác trước khi nghĩ đến việc thi nghiên cứu sinh… Trong hoàn cảnh như thế này. - Ông ta bước hai bước về phía cô.

- Tôi đã ra mặt trận, bị thương, thuộc diện được ưu tiên. - Vì quá xúc động, Anastasya tuôn ra một tràng.

- Rõ rồi, rõ rồi. - Ông ta tiến sát lại. - Nhưng những năm sau chiến tranh.

- Tôi không có lỗi, người ta đã minh oan cho tôi, thả tôi ra trước thời hạn.

- Người ta khôn ngoan lắm. - Ông ta khẽ đặt tay lên eo cô và hạ dần xuống dưới, thèm khát thở hổn hển, phả vào mặt cô mùi thuốc lá nồng nặc và một mùi gì đó béo ngậy. - Chúng ta sẽ làm thế này… À, như người ta vẫn nói là thỏa thuận. - Ông ta mạnh dạn ôm chặt lấy cô. - Cô hãy làm việc thêm một năm nữa để thể hiện mình, như người ta vẫn nói, cho mọi người thấy những mặt mạnh của mình, còn chúng tôi thì lúc nào cũng “ủng hộ”. Thế nào? - Cục yết hầu nhọn hoắt của ông ta chạy lên chạy xuống trên cái cổ gầy phát ra những âm thanh thèm khát. - Vậy là chúng ta đã thỏa thuận xong? - Bàn tay xương xẩu của ông ta ôm chặt xuống phía dưới eo.

- Ôi! - Anastasya lấy khuỷu tay thúc mạnh một cú rồi chạy ra, xô cánh cửa đập vào người chị thư ký.

Cũng trong ngày hôm ấy, từ Grozny, Stoletov lại gọi cho Anastasya. Cố bấu víu vào niềm hy vọng cuối cùng, thậm chí Anastasya cũng không tin là ông ta có thể làm được điều gì, cô thông báo ngắn gọn cho ông ta biết vụ việc của mình. Và Anastasya không thể ngờ, có lẽ Stoletov đã gọi cho bí thư Đảng ủy hay bằng cách nào đó, nhưng dù bằng cách nào thì chị thư ký Maria Sergeevna đã đến tìm cô:

- Cô biết không, Afanasieva Anastasya, chúng tôi không giải quyết được gì, mọi việc đều do quận ủy quyết định, thật vô ích là ông Stoletov đã làm phiền chúng tôi.

Có thể mọi việc sẽ lắng xuống như vậy, và đúng như Philatov đã nhắc khéo, đó là một năm trôi qua không vô ích, cả hai âm thầm chuẩn bị cho đề tài luận án, cũng như trước đó đã lo đến việc đăng ký cư trú. Tuy nhiên có một trở ngại không vượt qua nổi: Lãnh tụ Stalin qua đời, và người ta lại săn lùng “kẻ thù của nhân dân” ráo riết hơn trước. Không một ai, trước tiên là Anastasya có thể ngờ, ngay trong buổi tang lễ, chính ông bí thư Đảng ủy đã nhắc đến tên cô như “một tên do thám đang lẩn trốn giữa chúng ta”.

Đó là lời tuyên án mới, cực kỳ thâm độc. Chỉ có mỗi mình Philatov là dám công khai bảo vệ cô, và cũng chính vì vậy mà anh đã nhanh chóng phải trả giá bằng việc mất cái chức phó trưởng khoa của mình.

Anastasya chỉ còn một khả năng nữa để ở lại Moskva - lấy chồng. Nhưng lấy ai? Bên cạnh là Makxim Philatov, và anh không đưa ra lời cầu hôn mà nói thẳng:

- Anh muốn suốt đời ở bên em.

- Nhưng anh đã có vợ rồi.

- Anh không yêu cô ấy và cô ấy cũng chẳng yêu anh.

- Nhưng hai người đã có con… Rồi người ta sẽ nói, em phá vỡ hạnh phúc gia đình Xô viết. Họ sẽ nhạo báng.

Sau khi kết thúc thời hạn tạm trú, Anastasya còn ở lại Moskva hơn ba tuần nữa, và một sự trừng phạt khắc nghiệt nhất từ phía các cơ quan hành pháp đang chờ đón cô. Dưới sức ép nặng nề từ mọi phía, Anastasya đã thực hiện một bước đi chết người - “nhảy xuống cái vực rộng toang hoác”

- là gọi điện cho Stoletov.

- Thì chính em gần như tống cổ tôi ra khỏi thủ đô còn gì nữa. - Bằng một giọng thông cảm, vị chỉ huy suốt đời của Anastasya nói. - Nhưng tôi không tiếc một chút nào! Thậm chí còn rất mừng nữa! Nơi đây đúng là khu an dưỡng! Miền Nam, ấm áp, cái gì cũng có! Em ở đấy làm gì, chui rúc trong những căn hộ tập thể hôi hám mùi chuột, với người mẹ thuộc về thời tiền sử. Tôi xin lỗi… Mà nhân viên phòng thí nghiệm là cái gì cơ chứ. Nói ngắn gọn, nhanh chóng đến đây đi, tôi xin hứa, em sẽ không phải hối tiếc đâu.

Vào khoảng giữa tháng Hai, Anastasya đặt chân xuống sân ga thành phố Grozny. Chẳng ngửi thấy mùi miền Nam đâu cả, chỉ có tuyết rơi nhẹ, gió thổi mạnh và đường trơn - khí hậu ẩm ướt, lạnh lẽo còn hơn ở Moskva. Chẳng có ai ra đón Anastasya, trời còn rất sớm, cô chỉ biết địa chỉ và số điện thoại nơi làm việc. Grozny không phải là Moskva, chỉ là một thành phố công nghiệp, tỉnh lẻ, nhỏ bé và ấm cúng. Chẳng cần phải hỏi đường - đại lộ Ordzhonikidze[66] từ nhà ga dẫn đến trung tâm thành phố khá gần, đến đây những người quét rác chỉ cho cô phố Hòa Bình, bưu điện trung tâm, đối diện là xí nghiệp in, cạnh đó là tòa nhà lớn: Liên hiệp khoa học địa chất và sản xuất khu vực Bắc Kavkaz - “Sevkavgeologya”. Là một nhà Vật lý - thiên văn lãng mạn, mơ mộng về các ngôi sao sáng, bỗng dưng Anastasya trở thành nhà địa chất đào bới trong lòng đất tối om, chẳng khác gì truyện cổ tích.

Không phải chín giờ, mà để cho lịch sự, vào lúc chín giờ mười lăm phút, bằng đường dây điện thoại nội bộ ở phòng tiếp nhận, Anastasya quay số điện thoại, và nếu như lúc ấy cô không nghe thấy giọng nói của Stoletov, giờ đã thành người thân, hẳn cô đã bị choáng. Cả người lạnh cóng, đói lả - trên tàu cô chỉ uống trà, nhưng đó chưa phải là tai họa, mà cũng không phải là lần đầu. Nhưng Anastasya không tìm thấy Stoletov ở đấy trong khi cô chẳng có một thứ giấy tờ tùy thân và đồ đạc cần thiết để tồn tại trong một thành phố xa lạ.

Một người đàn bà rất nhã nhặn nhanh chóng đưa Anastasya vào một phòng riêng biệt - phòng nghỉ.

- Anh Stoletov đang họp, chị hãy chờ. - Sau khi rót trà, người đàn bà để cô lại một mình.

Trên bàn có bánh bích quy, kẹo, trái cây. Đằng sau tấm kính tủ buýt-phê là hàng đống chai rượu cognac, vodka và rượu vang còn đầy hoặc uống dở. Anastasya có thể ăn hết những thứ trên bàn, nhưng cô phải cố nén cơn đói lại.

Đến trưa lại chính người đàn bà đó đến đánh thức Anastasya dậy - cô đã ngủ thiếp đi trên đi văng - dẫn Anastasya đến căn phòng trên cửa có tấm biển “Tổng giám đốc Stoletov Arkadi Iakovlevich”, và cô lại có thêm một phát hiện mới nữa “Tiến sĩ khoa học, giáo sư”. Anastasya lại một lần nữa rơi vào quyền lực của Stoletov. Trong căn phòng to, sang trọng cô trở nên hoàn toàn bối rối, rõ ràng cô chỉ là người lính trơn Afanasieva suốt đời. Và ở đây, ít nhất là trong thời gian đầu, Stoletov không hề tỏ ra uốn éo mà ngược lại, lạnh lùng, nhưng chu đáo. Bây giờ, ông không còn là vị trưởng khoa như trước đây, cũng chẳng phải là người chỉ huy đơn vị đặc nhiệm độc lập nữa. Có thể thấy rõ, công việc rất nặng nề và quan trọng, kế hoạch và yêu cầu từ trên giao rất khắt khe.

Dĩ nhiên, những gì mà Stoletov hứa hẹn, không hề có. Nhưng ông ta cũng làm vài việc để đón Anastasya. Một phòng riêng ở nhà tập thể công nhân được chuẩn bị trước và việc đăng ký cư trú thực hiện nhanh chóng. Vậy là Anastasya trở thành cư dân thành phố Grozny, cô nghĩ chỉ tạm thời, nhưng hóa ra… Còn sau này, khi kê khai trong sổ lao động, xuất hiện hàng chữ mới:

- 03.1953 - “Được nhận vào làm việc với chức danh phó trưởng ban an toàn lao động”.

Còn có bao nhiêu dòng tương tự như thế trong lý lịch của Anastasya? Vậy mà ngoảnh đi ngoảnh lại, hình như chẳng có gì; một cuộc đời, và cũng không hề ngắn ngủi, rốt cục lại bay vèo như mũi tên, và thật đáng buồn lại không trúng đích…

Còn khi đó, cuộc sống có vẻ như đã ổn định. Lương không cao, nhưng nhiều hơn so với nhân viên phòng thí nghiệm ở Moskva. Anastasya rất ngạc nhiên, thậm chí còn thất vọng nữa vì vào thời gian đầu, mỗi tháng cô chỉ nhìn thấy Stoletov một hai lần, và chỉ thoáng qua. Lòng tự ái và ghen tức hành hạ tâm trí cô: Chẳng lẽ một khi đã lặn lội đến đây mà Stoletov cũng chẳng thèm để ý đến cô với tư cách một người phụ nữ? Hóa ra, Stoletov chẳng có thời gian. Vài ngày trước khi Anastasya đến, trong Liên hiệp đã xảy ra một sự cố nghiêm trọng, có người chết, và tai hại hơn là gây ra thiệt hại cho Nhà nước.

Hết đoàn thanh tra này đến đoàn thanh tra khác từ Moskva đến. Có tin đồn, số phận Stoletov đang treo trên đầu sợi tóc, rất có thể không chỉ bị cách chức mà còn phải ngồi tù vì hành động phá hoại:

- Ông ta có biết gì về địa chất đâu. - Ở chỗ hút thuốc và trong nhà ăn, người ta công khai bàn tán. - Tốt hơn là ông ấy cứ ngồi đếm sao, chúng ta cần gì cái ông chủ hời hợt ấy!

Cuối tháng Tư, Stoletov bị triệu hồi về Moskva, Ban lãnh đạo sẽ xem xét quyết định dứt điểm vụ việc của ông ta. Trước đó, Stoletov không một lần gặp gỡ với Anastasya, còn cô thì lo lắng cho số phận của Stoletov chẳng khác gì như với người thân! Trước khi Stoletov quay về, có tin đồn ông ta vẫn được bổ nhiệm lại, và không chỉ một năm như trước đây mà trong thời hạn năm năm. Anastasya là một trong số ít người rất vui vì điều đó.

Việc Stoletov quay về giống như thảm họa thiên nhiên, ngay lập tức ông cách chức tất cả các phó của mình, thay vào đó là những người mình thích, bất chấp điều đó có thể làm ảnh hưởng đến công việc. Sau khi đã tiến hành cuộc cách mạng nhân sự, biết chắc Moskva sẽ không làm phiền mình nữa, Stoletov bắt đầu đi tìm tiếng nói chung và sống như một ông chủ thực sự.

Hằng ngày Stoletov đến chỗ làm vào bất cứ giờ nào mình muốn, thường thường là mười một giờ, hay chửi mắng cấp dưới kể cả có lý do hay vô cớ, và họ chỉ còn cách tránh xa. Nói ngắn gọn, hay nói chính xác hơn là bằng cách chửi bới, Stoletov đã dần dần ổn định công việc. Cũng giống như hồi làm trưởng khoa ở trường đại học, Stoletov không chịu ngồi yên một chỗ, ông ta thích đi đi lại lại trên tấm thảm ở hành lang, làm ra vẻ như rất quan tâm đến những chậu cây cảnh sang trọng trong nhà, cứ như đó là niềm đam mê, trong tay lúc nào cũng có điếu thuốc dài hiệu “Kazbek”. Chuyện này, dĩ nhiên dạo ở Moskva không có, còn ở đây, các cô thư ký, mà không chỉ một người, phải để ý đến chuyện đó: Người thì bê gạt tàn, người thì ôm cặp sẵn sàng ghi chép bất cứ lúc nào những ý tưởng thông minh tiếp theo của nhà lãnh đạo lớn.

Quả thật, Stoletov đúng là một nhà lãnh đạo lớn. Chỉ riêng ở Grozny đã có một ngàn hai trăm nhân viên. Ngoài ra còn có ba chi nhánh ở các thành phố khác trong khu vực, cộng với một liên đoàn địa chất, hai cơ sở nghỉ mát và điều dưỡng ở ngoại ô thành phố Grozny, nơi mà cứ vào đầu hè, Stoletov lại dành phần lớn thời gian sống giữa thiên nhiên. Còn bây giờ thì hai tuần một lần, ông ta chở Anastasya ra đấy thư giãn, và nếu sếp cảm thấy “hứng thú” thì có thể vui chơi đến sáng, còn cô phải chiều ông, chơi đàn violon, chẳng lẽ không khiêu vũ hay sao?

Thật ra, tất cả những chuyện đó không chỉ đơn giản là họ cùng có những niềm đam mê giống nhau, mà đúng ra là vì giữa họ có quá nhiều những điều chung trong quá khứ, và vì không có ai quen biết trong thành phố này nên Anastasya bị hút về phía Stoletov, mọi thứ với ông ta đều vui vẻ, sang trọng. Có cảm giác, vắng cô, Stoletov có vẻ buồn, ít ra thì chính ông ta nói vậy. Mỗi khi đi công tác về bao giờ Stoletov cũng cho xe tới đón cô, có khi chưa kịp về nhà mình ông lại muốn gặp cô trước. Anastasya được hưởng nhiều đặc ân: Không chỉ tiền thưởng - trong bảng lương, còn có hàng khan hiếm - theo danh sách. Nhưng tất cả những điều đó cũng chưa đáng kể, Anastasya mới đến Grozny chưa lâu, nhưng cô đã có tên trong danh sách năm chục người đầu tiên chờ phân nhà. Chính Stoletov đã đọc cho Anastasya viết lá đơn: “Với tư cách là một chuyên gia trẻ, được Moskva điều động đến để tăng cường cho bộ máy nhân sự của địa phương, tôi có mẹ già ốm đau cần được chăm sóc… Tôi xin được cấp căn hộ hai phòng trong khu nhà tập thể của Nhà nước đang xây dựng”.

Dĩ nhiên, Anastasya hiểu rõ tình trạng này sẽ không thể kéo dài mãi, chính vì vậy mà ít ra cô cũng phải nghĩ đến cuộc sống riêng của mình. Không chỉ một lần cô đã cố trao đổi điều đó với Stoletov, nhưng ông ta, như người đau răng, liền nhăn mặt lại và lần nào cũng lái câu chuyện sang hướng khác, và cô đành phải tự mình giải quyết.

Một lần trong lúc say rượu, Stoletov kể cho Anastasya nghe về cuộc sống gia đình mình, việc này rất hãn hữu, rằng ngoài “một mụ vợ to béo” ra, ông ta chẳng có gì nữa. Nhưng cũng trong thời gian này, Stoletov có đứa con trai thứ ba - Ilya. Và cũng chẳng có gì khó hiểu, bà vợ to béo của Stoletov đã đến tìm Anastasya tại nơi làm việc, dĩ nhiên không thể không có sự giúp đỡ của “những người tốt bụng”. Sau khi nói “Đồ chó cái!”, chị ta lấy cặp tài liệu đập vào đầu Anastasya rồi chửi theo kẻ bỏ chạy “Cút đi cho khuất mắt!”.

Anastasya chạy về khu tập thể, vùi mặt xuống gối khóc nức nở, thậm chí cũng không mở cửa cho tài xế của Stoletov. Buổi tối, sau khi thu dọn mớ đồ đạc ít ỏi của mình, Anastasya ra ga mua vé đi Moskva, nhưng khi đoàn tàu đã vào ga, Anastasya mới chợt nghĩ đến thực tế của đời sống Xô viết: sổ bảo hiểm lao động của cô nằm ở đây, hộ khẩu ở đây, cô sẽ sống ở Moskva bằng cách nào? Và vào đúng giây phút cuối, tốt hơn là cô nên bỏ đi, thì một hơi rượu nồng nặc phả ra ngay bên cạnh, nhân vật quan trọng Stoletov xuất hiện.

Đêm ấy, Stoletov ở lại với Anastasya cả đêm ở khu điều dưỡng, thề thốt với cô về tình yêu, thậm chí còn nói sẽ ly dị vợ, chỉ sống với cô thôi, cất nhắc cô trong công việc. Sáng hôm sau, Stoletov nói:

- Tạm thời hôm nay em đừng đi làm, cứ ở khu tập thể, tôi sẽ giải quyết, mọi việc sẽ đâu vào đấy.

Nhưng sự việc lại càng trở nên tồi tệ hơn. Bà vợ của Stoletov đến khu tập thể, lợi dụng cửa không khóa, chị ta bước vào, không cần lên giọng, yêu cầu cô phải cút khỏi đây.

Ra ngoài đường, Anastasya dùng điện thoại công cộng gọi trực tiếp cho Stoletov:

- Arkadi Iakovlevich, tôi cảm thấy rất xấu hổ ở Liên hiệp, xin anh hãy đưa sổ lao động và thanh toán các khoản cho tôi.

- Em làm sao thế, Nastya! Bà ấy sẽ không làm phiền em nữa đâu… Mà em định đi đâu, ai cần đến em?! Ở đây, sau Tết em sẽ được phân căn hộ hai phòng… Tôi không để em đi đâu! Tôi sẽ tìm cho em công việc tốt hơn.

Một lần nữa Anastasya lại đầu hàng, mà thật ra cô cũng không có lối thoát nào cả. Công bằng mà nói, Anastasya chưa thể thoát ra khỏi khu nhà tập thể, nhưng cô đã có công việc mới - làm chủ nhiệm câu lạc bộ ca nhạc dân tộc nghiệp dư trực thuộc Nhà Văn hóa của Liên hiệp. Công việc không tẻ nhạt, lại tiếp xúc với thanh niên, nhưng lương thấp hơn nhiều, thưởng hầu như không có. Nếu như trước đây Anastasya còn có tiền gửi cho mẹ, thậm chí còn dành dụm được chút ít, thì bây giờ phải tằn tiện lắm mới sống nổi đến kỳ lĩnh lương, thậm chí phải vay mượn nữa.

Còn với Stoletov thì như thế này: Nhiều lần ông ta cho lái xe đến đón cô, bản thân đôi lần uống ngà ngà cũng tự đến, năn nỉ, dọa dẫm, thậm chí còn sáng tác cả thơ tặng cô nữa - nhưng với quá khứ mọi việc coi như đã chấm hết.

Suốt một năm trời Anastasya cố trụ lại ở nơi làm việc, trong thời gian này, khu nhà chung cư cũng đang tiếp tục hoàn thiện, và nếu có căn hộ riêng của mình, cho dù là ở Grozny thì cuộc sống sẽ trở nên dễ chịu hơn, có thể tìm cách đổi căn hộ ở Grozny lấy một phòng ở Moskva. Ở thủ đô, mặc dù chính quyền vẫn không thay đổi, nhưng theo lời mẹ trong các bức thư, có vẻ như thông thoáng hơn, ít ra là không còn chuyên chế như trước nữa.

Nhưng sau Năm mới, rồi đến tận mùa hè, khu nhà vẫn chưa được bàn giao. Vào tháng Bảy, Anastasya xin nghỉ phép đi Moskva. Cô lại nộp đơn xin đăng ký thường trú ở địa chỉ của mẹ. Người ta hứa với cô trong vòng hai ba tháng sẽ trả lời. Cũng trong thời gian này, Anastasya đi xin việc. Cô muốn tìm một công việc gì đó trong lĩnh vực nghệ thuật.

Ở Học viện Âm nhạc, mọi người vẫn còn nhớ đến Anastasya, đôi lần người ta nghe cô trình diễn, nhưng những ngón tay của cô không còn như xưa, giờ đã trở nên khô cứng hơn, không mềm mại và khéo léo nữa. Đành phải quay về với Vật lý, dù muốn hay không, Anastasya vẫn phải nghĩ đến trường đại học, hy vọng vào sự giúp đỡ của Makxim Philatov.

Philatov hiện giờ chỉ là một phó giáo sư bình thường. Qua mẹ cô, anh biết được địa chỉ của cô và thường xuyên viết thư cho cô, thời gian đầu mỗi tháng một lá, sau đó càng thường xuyên hơn. Giọng văn trong các bức thư của anh vẫn theo kiểu các cựu chiến binh, khô khan nhưng chân thành: “Anh đã nộp đơn ly dị vợ. Chỉ tiếc cho đứa con trai. Rất buồn. Người ta không cho anh gặp nó. Anh sống ở ngoại ô Moskva, nhà bà cô. Người ta hứa sẽ cấp một phòng ở khu tập thể. Sức khỏe có kém hơn một chút, nhưng không thể đi an dưỡng được vì còn cuộc thí nghiệm. Hy vọng đến cuối năm sẽ hoàn thành xong các thí nghiệm, và sang năm mới sẽ bảo vệ luận án tiến sĩ. Dự hội nghị khoa học, nhiều người tham gia tranh luận xung quanh bản báo cáo của anh. Anastasya yêu quý, hãy viết thư cho anh. Người bạn chân thành của em, Makxim Philatov”.

- Ôi, anh mừng quá, mừng quá! - Philatov siết chặt tay cô. - Em vào đây. - Anh đưa cô vào phòng thí nghiệm nhỏ, chật chội, khắp nơi trên sàn, trên kệ, trên bàn la liệt các dụng cụ, thiết bị, chai lọ thí nghiệm. Tất cả đều đang hoạt động, sôi sùng sục, tỏa mùi nồng nặc, chính xác hơn là không còn không khí để thở nữa. Trên bàn còn có chiếc ấm nước bẩn thỉu, cốc trà đặc uống dở, đầu mẩu thuốc lá và vỏ bao thuốc vương vãi khắp nơi, khói thuốc phủ kín trần nhà. Trong góc có chiếc giường xếp.

- Anh xin lỗi, đôi khi phải ngủ đêm lại. - Philatov sửa lại đống chăn nệm bẩn thỉu. - Em biết không, Nastya, anh rất biết ơn em! Anh rất mừng vì người ta đã lấy mất của anh cái chức phó khoa! Bây giờ anh có thể dành toàn bộ thời gian cho công việc yêu thích.

- Trong này không thể thở nổi! Phổi của anh…

- Phải, phải, anh sẽ bật quạt thông gió, chỉ có điều nó kêu to lắm.

Năm phút sau Anastasya đã ngợp thở, không chịu đựng nổi phải bỏ ra ngoài. Philatov chạy theo:

- Hôm nay chúng ta đi xem phim nhé, anh sẽ tắt máy. Đến lúc này Anastasya mới nhận thấy Philatov suy sụp rất nhiều: quầng thâm dưới hai hốc mắt, nước da không chỉ bợt bạt mà như bị ám khói vì không khí ngột ngạt trong phòng thí nghiệm, chỉ còn một chút sắc thái của sự sống qua ánh mắt.

- Makxim, anh không thể sống như thế này được, anh sẽ tự hủy hoại chính bản thân mình.

- Ồ không, em đừng lo, anh hoàn toàn khỏe mạnh. Thiết bị thí nghiệm không thể dừng hoạt động thường xuyên được, cứ cách bốn tiếng anh phải ghi chép các thông số. Anh xin lỗi. - Vừa nói Philatov vừa rút trong túi ra chiếc khăn tay cũ mèm. - Nastya ạ, anh sẽ có một phát minh mà mọi người phải thừa nhận… Em phải quay về Moskva, em sẽ giúp được rất nhiều cho anh! Chúng ta sẽ cùng bảo vệ luận án, em làm phó tiến sĩ, còn anh tiến sĩ, rồi chúng ta sẽ tiếp tục cuộc nghiên cứu.

Họ chỉ kịp mua vé suất chiếu cuối cùng. Trong suốt thời gian xem phim, lúc nào Philatov cũng giữ tay Anastasya trong bàn tay khỏe mạnh, lành lạnh và ẩm ướt của mình, mỗi khi bắt đầu ho, Philatov lại đưa hai tay lên miệng để không làm phiền người khác.

Sau khi xem phim, Philatov đưa Anastasya về nhà và vẫn nắm tay cô. Đêm hè ở Moskva bầu trời sáng, ấm áp, yên bình.

- Thế anh nghỉ đêm ở đâu? - Mãi khi đến cổng nhà mình, Anastasya mới hỏi, còn Philatov vẫn chân thành theo kiểu lính tráng:

- Chuyến tàu điện cuối cùng chạy rồi. Trường đại học đóng cổng. Chỉ còn nhà ga.

- Anh làm sao thế!? - Anastasya hốt hoảng, bất giác lôi mạnh Philatov vào nhà. - Hôm nay em sẽ nấu xúp củ cải đỏ, nhân tiện anh có thể kiểm tra tài nghệ nấu ăn của em.

- Đưa đàn ông vào nhà lúc nửa đêm, sao lại thế được!

- Người mẹ nổi giận hét toáng lên chẳng cần phải giữ ý đối với khách.

Khi Anastasya đi vào gian bếp chung của khu nhà, bà mẹ đi theo cô:

- Con mời cái anh chàng ho lao đến nghỉ đêm ở nhà mình đấy hả? Trong một phòng ở khu tập thể! Con muốn tất cả chúng ta cũng bị lây bệnh hay sao?

- Mẹ ơi, nói nhỏ thôi… Anh ấy không bị lao đâu, anh ấy chỉ bị thương vào phổi. Đó là anh Makxim Philatov, bạn đồng khóa của con. Anh ấy là người duy nhất bảo vệ con trong cuộc họp đấy.

- Con xử sự xứng đáng lắm, bảo vệ lẫn nhau. Mẹ đã sống hơn nửa thế kỷ, nhưng chưa bao giờ dám coi thường bản thân. Đến bây giờ lại phải chứng kiến con gái dẫn đàn ông về nhà… Chẳng thà ai khác, đằng này lại là một người què quặt, ốm đau…

- Mẹ thôi đi. Anh ấy là cựu chiến binh, hai lần bị thương. Và cũng không phải là thằng đàn ông nào đó mà là phó giáo sư, sắp là tiến sĩ rồi.

- Cho dù anh ta là viện sĩ Viện Hàn lâm, nhưng bộ dạng và cách nói năng không ra dáng đàn ông, thậm chí trọng âm cũng phát âm sai, phó giáo sư cái gì! Mẹ không muốn bản thân mình và chỗ ở của mình bị nhiễm bệnh, mẹ không cho phép.

Anastasya quay về phòng với cái soong thức ăn nóng, nhưng Philatov không còn ở đấy nữa. Cô chạy theo.

Hai người thơ thẩn khắp thành phố Moskva cho đến tận rạng đông, không hiểu sao lúc nào cũng cười đùa vui vẻ, thậm chí còn hát nữa. Đến sáng, Philatov đề nghị ra ga uống trà. Hóa ra cô bán hàng ở căng tin chỗ đó biết Philatov. Khi Philatov bê khay trà và bánh mì kẹp thịt về bàn, từ người anh đã phả ra mùi rượu vodka.

- Nastenka, mong em thông cảm! Cái thứ có hại ấy lại có lợi cho anh. Vodka có thể khử trùng và làm sạch tất cả.

Sau đó, khi cả thành phố và nhà ga đã thức giấc, họ tìm được một chỗ để ngồi. Anastasya không để ý mình đã thiếp đi như thế nào, còn khi tỉnh dậy cô thấy đầu mình gối trên đùi Philatov, còn anh thì dịu dàng vuốt ve những lọn tóc lòa xòa của cô, kiên nhẫn cố giữ yên lặng cho cô ngủ.

Người mẹ, trái hẳn với sự chờ đợi của Anastasya, lại tỏ ra rất dịu dàng:

- Mẹ có hai vé nghe hòa nhạc ở Hội khuyến nhạc. Cháu trai của dượng Anatolia mời đấy. Hình như cậu anh họ này của con cũng học ở Học viện Âm nhạc, nhạc công violon, hiện giờ là diễn viên độc tấu chính.

- Anh ấy có họ như thế nào với con?

- Nastenka, con phải biết vâng lời cha mẹ… đã đến lúc con phải lấy chồng rồi.

- Hừm, thế còn Zhenya Zverev, người chồng chưa cưới đã đính ước “suốt đời” của con thì sao!?

- Thôi đừng nói bậy nữa. Con và nó đã được Chúa và gia đình chúc phúc. - Bà mẹ vung tay lên. - Nhưng thằng bé đáng thương ấy sống trong môi trường lệ thuộc. Cầu chúc cho nó được an nghỉ nơi thiên đàng. - Bà mẹ làm dấu thánh.

- Lẽ ra anh ta phải trả lại cây vĩ cầm. Trên thiên đàng chẳng cần đến nó.

- Lạy Chúa tôi! Con giống ai thế? - Bà mẹ vỗ vào hông.

- Vì những ý nghĩ và lời nói như vậy mà con phải chịu bao khổ đau và bất hạnh.

- Thế còn mẹ, vào thời thanh nữ mẹ cũng nói năng và suy nghĩ xấu xa lắm hay sao?

- Thời của mẹ khác, bao nhiêu biến động, rồi chiến tranh.

- Bây giờ cũng chẳng hơn gì.

Người mẹ nặng nề thở dài rồi không nói gì nữa. Chẳng nên làm ảnh hưởng đến tình cảm gia đình trước buổi biểu diễn. Bà dự tính trong lúc chờ khai mạc và lúc giải lao sẽ giới thiệu đứa cháu họ với con gái. Trong đám đông các diễn viên, cô con gái không tìm được người anh họ theo lời mô tả của mẹ, bà đành phải chỉ dẫn:

- Đấy, cái anh chàng hói trán, đứng phía sau đấy. Cô con gái không kìm nổi, bật cười the thé:

- Ôi, ít ra thì anh ấy cũng cao hơn phó giáo sư một cái đầu.

Thật ra ông anh họ là một người cao, gầy, thậm chí rất gầy và cũng không còn trẻ nữa. Với tư cách là một nghệ sĩ, khó có thể phát hiện ra sự hóa trang và những lọn tóc hoa râm trước trán và hai bên thái dương đã được nhuộm kỹ.

- Mẹ ạ, anh ấy có nét gì đấy không thật. - Sau cuộc gặp chính thức, Anastasya cố nhịn cười nói: - Kiểu cách lạ lắm.

- Đúng thế, đó là người đàn ông với phong cách quý tộc chứ không phải là loại tầm thường… Cách cư xử, cách biểu diễn! Phong nhã, lịch thiệp. Người con rể xứng đáng! Người chồng mơ ước! Không phải là loại cầu bơ cầu bất!

Tối hôm sau, hai mẹ con được mời đến nhà anh họ. Cả gia đình đều hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc, và đúng là họ sống khá sang, trong một căn hộ riêng biệt trên phố Tver. Sau khi mời Anastasya vào ban nhạc của mình, họ định làm thành ban nhạc tứ tấu gia đình nhưng không thành vì chưa luyện tập trước. Tuy nhiên họ vẫn rất thích thú hay là làm ra vẻ thích thú. Nhưng đó là khi chơi bản nhạc tứ tấu, còn khi Anastasya độc tấu, thật sự tập trung vào bản nhạc thì họ tỏ ra khá ngạc nhiên. Họ không ngờ, một cô gái duyên dáng như thế, tuyệt vời như thế lại là một nhạc công.

- Một sự phát hiện độc đáo! Đúng là duyên số! Chúng tôi rất lo cho con trai!

Cha mẹ ông anh họ và mẹ Anastasya rất hài lòng. Họ bắt đầu tăng cường thúc đẩy vụ việc. Ông anh họ, tích cực nhất, săn đón Anastasya với hết khả năng của mình, hầu như ngày nào cũng đến chơi, mang theo hoa tươi, thậm chí mời đến nhà hàng, nhưng Anastasya đều từ chối sau khi nói với mẹ:

- Y như con gà tây. Bà mẹ nổi đóa lên:

- Con muốn ở góa hay là tiếp tục làm nhục mẹ nữa!?

- Mẹ nói gì thế, con không ở góa đâu. - Cô con gái nhẹ nhàng độp lại.

Và như để xác nhận điều đó, ngay trong ngày hôm ấy, bà láng giềng ở tầng trên xuống chơi, nhưng không phải là một cuộc viếng thăm bình thường mà tô son trát phấn, trang phục đẹp đẽ, nước hoa thơm lừng, lại mang theo cả bánh ga tô và chai rượu mùi. Vừa bước vào, bà nói ngay không chút khách sáo:

- Con trai tôi, Petya, là công an, nó phải lòng Anastasya. Tôi đến làm mai cho nó theo cách của chúng tôi.

- Ôi, nhà bác bị bệnh dịch hay sao vậy? - Cô con gái buông ra câu đùa nhưng không thành.

Còn bà mẹ thì khéo léo hơn:

- Chị biết không, chị bạn yêu quý, tôi biết Petya từ bé, một chàng trai rất đáng ngưỡng mộ. Tôi rất mừng vì sau này con gái sẽ ở ngay bên cạnh… Nhưng tôi xin tiết lộ với chị điều bí mật, hôm nay chúng tôi vừa nộp đơn đăng ký kết hôn, Chủ nhật sẽ làm lễ cưới. Chúng tôi sẽ mời chị đến dự lễ đính hôn, chị đến nhé.

Bà láng giềng chưa đi khuất, cô con gái kinh ngạc quay về phía mẹ:

- Mẹ đùa đấy à?

- Làm gì có chuyện đùa cợt? Đây là việc quan trong bậc nhất trong đời.

- Mẹ làm cái gì thế!? Mẹ đã hỏi ý kiến con chưa? - Cô con gái tức điên lên.

- Thì ông bà cũng chẳng hỏi ý kiến mẹ. Chỉ chúc phúc thế là mẹ hạnh phúc.

- Cái thời của mẹ là thời đại nào?!

- Thời đại nào cũng vậy thôi, mẹ đã quyết định rồi. - Nhưng nhìn thấy cô con gái mặc quần áo, bà vội hỏi: - Con đi đâu nửa đêm khuya khoắt thế này? Không nghe lời thì đừng trách, mẹ sẽ không chúc phúc, không cho phép con bôi nhọ dòng họ đâu.

- Đúng là ngu thật! - Khi đã chạy ra cổng, không biết bao lần Anastasya lại thầm hét lên với mình.

Đi đâu, Anastasya không biết. Từ ngoài đường nhìn thấy cửa sổ sáng đèn của phòng thí nghiệm, cô nhảy lên, đập mạnh. Ông bảo vệ không bị đánh thức dậy, cô leo qua cửa sổ.

Từ người Philatov phả ra mùi rượu lưu cữu, trên bàn có một con cá trích đã bị gặm trơ xương, mảnh vỏ hành tây, miếng bánh mì bẻ nham nhở và một đống đầu mẩu thuốc lá. Cũng ngay trên cái bàn này, Philatov tiến hành các công việc, tính toán, ghi chép vào sổ sách, đắm chìm vào các con số.

- Anh sẽ dọn ngay, dọn ngay bây giờ, Nastenka… Anh chỉ cần ghi một thông số nữa là xong.

Ở đây, tâm trạng Anastasya lại càng trở nên tồi tệ hơn. Nhưng đi đâu bây giờ? Chẳng có chỗ nào để đi cả. Trong cơn tuyệt vọng, cô đổ vật xuống chiếc giường xếp, vùi mặt vào chiếc gối bẩn thỉu, hôi hám, những giọt nước mắt cay đắng về một cuộc đời không thành đạt và cũng hôi hám như vậy ứa ra.

… Đến gần sáng, Anastasya thức dậy, chiếc máy thí nghiệm vẫn gầm gừ như cũ, còn Philatov thì thiếp đi trên cuốn sổ ghi chép số liệu của mình, mặt bàn vẫn còn vương vãi rác rưởi và thức ăn thừa.

Anastasya nhẹ nhàng đánh thức nhà bác học vẫn còn ngái ngủ dậy, thận trọng dìu anh len lỏi giữa đống dụng cụ đến chỗ chiếc giường xếp, đặt anh nằm xuống rồi nhìn mãi căn phòng hỗn độn mà không biết phải bắt đầu dọn dẹp từ đâu.

Tiếng chuông đồng hồ làm Anastasya giật mình: Makxim đặt chuông báo thức.

- Nastya, Nastenka. - Philatov bám theo Anastasya. - Bây giờ làm sao anh biết cái gì nằm ở đâu nữa? Đây là tình trạng lộn xộn có tổ chức, cũng như trong thiên nhiên đấy.

- Trong thiên nhiên là một trật tự nghiêm ngặt, là quy luật vật lý bất di bất dịch, còn những điều ngẫu nhiên, ai đó đã từng khẳng định không bao giờ có… Tất cả những điều đó đã được Thượng đế ấn định từ trước!

- Em là người theo đạo? - Philatov ngạc nhiên hỏi. Chợt nhớ đến mẹ và ngày Chủ nhật đang đến gần, Anastasya không đáp gì cả, chỉ chăm chú nhìn Philatov như cân nhắc, và thấy là anh chẳng hiểu gì, cô lại hùng hục tiếp tục công việc dọn dẹp của mình, và việc đó kéo dài cả một ngày.

Đến chiều, hai người vào nhà ăn tập thể sinh viên, sau đó dạo chơi quanh Moskva, Anastasya hé lộ đôi điều về chuyện của mình. Giá Philatov mở miệng, dẫu chỉ nửa lời trao cho cô niềm hy vọng. Anastasya không thể yêu chứ đừng nói đến chuyện làm vợ. Không… Còn Philatov vẫn tiếp tục chìm đắm trong những suy nghĩ của mình, vẻ mặt đăm chiêu, nhăn nhó.

“Có nghĩa là số phận, là quy luật, tất cả đều đã được sắp đặt từ trước.” - Anastasya thầm nghĩ lúc chia tay.

- Em sẽ đi lấy chồng à? - Có cảm giác như Philatov đọc được ý nghĩ của cô.

Cô chỉ gật đầu.

- Còn anh thì vẫn chưa ly dị được… Nhưng Nastya ạ, cô ấy đã bỏ đi rồi.

Về nhà, bà mẹ ôm chầm lấy cô con gái khóc nức nở, hôn vào đầu vào tay con, xin con tha lỗi. Ngày hôm sau, thứ Ba, họ nộp đơn xin đăng ký kết hôn. Buổi tối đi nghe hòa nhạc, sau đó anh mời cô vào nhà hàng, và cô phát hiện ra anh không ngốc mà ngược lại rất uyên bác, không rượu chè, hút xách, còn phong cách, cần phải đánh giá chính xác, rất lịch sự. Tóm lại, một con người có chỗ đứng vững vàng, và xem xét mọi yếu tố khác nữa, thì mẹ luôn luôn đúng!

Nhưng cái gì cũng có quy luật của nó, và trong cuộc sống Anastasya là người không gặp may. Người anh họ, cho đến trước ngày Chủ nhật không biết nghe ai khuyên bảo, liền tuyên bố sẽ không chấp nhận phải cúi mình trước cha cố.

- Anh là đảng viên, làm vậy ai cho anh ra nước ngoài nữa? Đồng nghiệp trong dàn nhạc sẽ chê cười. Mà nói chung, đó là những trò kỳ quái của tầng lớp tiểu thị dân!

- Anh ấy nói đúng đấy, chúng ta cần gì cha cố và những thủ tục cưới xin huyền bí ấy. - Anastasya cùng ca một giọng với chú rể.

- Cái gì? - Bà mẹ rít lên. - Tao nhổ toẹt vào chúng mày, những kẻ Bolsevich vô thần thờ ngẫu tượng. Nhưng chúng mày, nếu không được Chúa chúc phúc và ban phước lành thì làm sao có thể sinh con đẻ cái và dạy dỗ chúng? Chẳng lẽ chúng mày bắt tao phải bồng bế lũ quái thai ấy hay sao!?

Cha mẹ người anh họ cố gắng tìm một giải pháp dung hòa nào đó, nhưng đối với mẹ Anastasya, đây là vấn đề thuộc về nguyên tắc:

- Đó sẽ là tai họa tổ tông! Nhân loại phải chịu bao đau khổ và suy đồi cũng vì điều đó. Ta không chấp nhận và không cho phép. Chủ nhật đến nhà thờ, các con sẽ nhận được sự chúc phúc của Chúa và của bậc sinh thành là ta. Ta đã được dạy dỗ như vậy và ta không cho phép con gái mình làm trái với điều đó.

Vẫn còn cố hy vọng vào một điều gì đó, ngày Chủ nhật mẹ con Anastasya đưa nhau đến ngôi nhà thờ vắng vẻ. Suốt cả ngày cầu nguyện, đốt nến nhưng tất thảy đều vô ích, chẳng thấy xui gia lẫn chú rể đâu cả.

Về nhà, Anastasya bật cười như lên cơn điên:

- Thế Petya và mẹ anh ấy đâu? Hay là con suốt đời phải “ở góa”?

Ngay trong đêm ấy, Anastasya bị sốt cao, vã mồ hôi đầm đìa, phải gọi xe “cấp cứu”. Cô nằm liệt giường mười ngày liền, không bước chân ra khỏi nhà. Sau đó, mặc dù thời gian nghỉ phép đã hết, nhưng nhờ mẹ chạy vạy nên cô còn được nghỉ “dưỡng bệnh” thêm một tháng nữa với hy vọng sẽ nhận được giấy phép đăng ký thường trú ở Moskva. Nhưng chờ mỏi cổ mà chẳng có kết quả, Anastasya đâm ra hờn giận với cả thành phố Moskva, nơi cô đã sinh ra và lớn lên rồi bỏ đi Grozny, nơi cô cũng có một góc nhỏ của riêng mình. Sống chung với mẹ trong một phòng tập thể, cô không thể chịu đựng hơn được nữa.

Có một điều rất lạ là sau khi về đến Grozny, Anastasya nhận được ba bức thư từ Moskva, tất cả đều là của Philatov. Cũng như mọi khi, Philatov rất ngắn gọn và chân tình.

“Nastya yêu quý! Em nói đúng, rằng tất cả mọi thứ đều có quy luật. Ngay từ năm thứ nhất, anh đã si mê em đắm đuối. Nhưng hồi đó anh không dám tán tỉnh, lại càng không dám thổ lộ tình yêu với em. Anh đau khổ suốt từ dạo ấy đến nay, tình yêu càng ngày càng lớn lên và càng làm anh bị dằn vặt đau đớn. Giá như dạo ấy anh can đảm hơn thì mọi việc đã có thể khác. Còn bây giờ, anh là một người chồng như thế nào? Không mảnh đất cắm dùi, không tài sản, không những không có khả năng xây dựng một tổ ấm mới, mà thậm chí một chốn nương thân cho chính mình cũng không có. Thật ra thì người ta hứa, bắt đầu từ năm học mới, anh sẽ được bố trí trong khu tập thể. Tất cả mọi niềm hy vọng của anh chỉ trông mong vào chính bản thân mình, vào cuộc thí nghiệm, nếu thành công, thì em biết rồi đấy, anh sẽ là tiến sĩ và nhiều thứ khác, và như người ta thường nói: Thằng ngu làm giàu bằng ý tưởng. Anh sống bằng điều đó… Những gì em khuyên anh, không được uống nhiều, anh chỉ uống theo kiểu quân đội, một trăm gam, thuốc lá cũng vậy, mỗi ngày một gói.”

Hai bức thư kia thì toàn chuyện công việc.

“Anastasya quý mến! Em là một người tài năng và được giáo dục tốt… Làm công việc của nhân viên phòng thí nghiệm, em đã củng cố được phần lý thuyết của mình.

Và điều quan trọng nhất là cũng nắm được phần thực hành trong thí nghiệm của anh. Chúng ta có rất nhiều tài liệu để em có thể viết luận văn phó tiến sĩ của mình. Em đừng bỏ phí khoảng thời gian quý giá này. Anh sẽ gửi cho em một số tài liệu lý thuyết và số liệu ban đầu. Em hãy cố nhớ lại và làm tiếp. Theo quy định, bước đầu anh đã gửi đăng hai bài báo trong tờ tạp chí khoa học và đứng tên cả anh và em, anh sẽ gửi bản thảo cho em đọc. Chúc em thành công trong sự nghiệp khoa học! Makxim.”

Về nguyên tắc, Anastasya có nhiều thời gian rảnh rỗi, những nỗi hờn giận về sự thất bại trong cuộc sống càng ngày càng gặm nhấm lòng tự trọng của cô. Như ở mọi nơi trong đất nước Xô viết, một người lãnh đạo đội văn nghệ dân gian quần chúng nhỏ bé như cô, mọi kế hoạch đã được sắp đặt sẵn: Chỉ có chừng đó số lượng thành viên, tham gia vào các hội diễn, mục đích là góp phần nâng cao đời sống tinh thần và tư tưởng cho người dân Xô viết, nhất là thanh niên.

Ở đây, chỉ tiêu quan trọng nhất là số lần tham gia vào các đợt hội diễn và giải thưởng. Đối với Anastasya, việc ấy không có gì khó khăn cho lắm, đội văn nghệ của cô không lớn, và cô có thể tham gia hai tiết mục độc tấu violon và dương cầm, còn các tiết mục khác chỉ hỗ trợ, phụ họa thêm, miễn là không làm hỏng. Một nữ sinh tốt nghiệp Học viện Âm nhạc thuộc vào loại có đẳng cấp như cô, so với mặt bằng văn nghệ quần chúng thì cô là ngôi sao. Nói chung, với chỉ tiêu giải thưởng và bằng chứng nhận thì mọi việc đều trôi chảy.

Trong kế hoạch của cuộc sống riêng tư, có những chi tiết ngẫu nhiên. Anastasya làm việc trong một cơ quan vui vẻ, sống trong nhà tập thể, chẳng biết đi đâu, nhất là vào dịp lễ hội khi đã uống một chút, mà cô cũng là một con người với tâm sinh lý bình thường. Thật lòng mà nói, Anastasya mơ ước được lấy chồng. Đàn ông cùng trang lứa với cô, thậm chí nhiều tuổi hơn, đều đã có vợ, còn những người ở tuổi ấy mà chưa vợ, cho không cô cũng không thèm - rặt một lũ nghiện ngập.

Lẽ dĩ nhiên, là một phụ nữ đàng hoàng, gọn gàng cao ráo, Anastasya cũng đã nhận được nhiều lời tỏ tình nghiêm túc từ những người nghiêm túc, nhưng niềm say mê của họ nhanh chóng lụi tàn. Có thể thấy rõ, thanh danh của cô đã bị hoen ố bởi mối quan hệ với Stoletov. Trong khi đó, Grozny là một thành phố tỉnh lẻ, không lớn. Và mặc dù người dân Chechnya và Ingushetia địa phương, ồ không, tất cả các dân tộc này đã bị trục xuất đến vùng Sibir và Kazakhstan rồi[67], còn những người thuộc các dân tộc láng giềng khác được đưa đến đây, chủ yếu là người Cozak, tính cách khá là thận trọng, thậm chí còn khắt khe như người Kavkaz, và họ không bao giờ bỏ qua những trò nhố nhăng, nhất là những chuyện quá trớn. Trong khi đó thì Stoletov vẫn không quên Anastasya, thỉnh thoảng vẫn gọi đến nơi làm việc của cô. Thật ra giờ đây họ ít gặp nhau hơn, Stoletov bảo không có thời gian, mà cũng có thể là ông ta sợ vợ.

Nói chung, Anastasya cũng có chút thời gian rảnh rỗi.

Lời đề nghị của Philatov đã đánh thức lòng kiêu hãnh của cô - cô không thể cứ suốt đời lãnh đạo đội văn nghệ trẻ ranh, cần phải chứng tỏ, trước hết là cho Stoletov thấy, cô còn nhiều khả năng khác nữa, và cô sẽ còn tiếp tục đấu tranh cho cuộc sống của mình.

Anastasya bắt đầu nghiên cứu những tài liệu Philatov gửi cho mình, và thế là chứng mất ngủ hằng đêm bỗng biến đâu mất, chỉ riêng các công thức và các con số cũng đủ làm cho cô mệt nhoài, thậm chí phải ngáp dài nữa. Có thể mọi việc cũng sẽ vẫn chỉ là những dự tính tốt đẹp của Philatov, nhưng đột nhiên Anastasya được mời lên gặp hội đồng khoa học của Liên hiệp. Ông phó giám đốc phụ trách khoa học của Stoletov, ngạo mạn lật lật cuốn tạp chí khoa học chuyên ngành dày cộp, cười khẩy:

- Cô Afanasieva, trong cuốn tạp chí này có hai bài báo lớn đứng tên cô là cộng tác viên khoa học của Liên hiệp “Sevkavgeophizika”, thành phố Grozny. Cái trò đánh cắp bản quyền nghiệp dư này là gì vậy? Cô có biết là cô đã giáng một đòn như thế nào vào công việc nghiên cứu khoa học của Liên hiệp không? Ít ra thì cô có hiểu, trong đó viết gì không? Đây không phải là tờ giấy chép nhạc mà là Vật lý, Vật lý phân tử!

- Trước khi tốt nghiệp Học viện Âm nhạc, tôi đã tốt nghiệp khoa Vật lý. - Máu bốc lên đầu Anastasya.

- Việc đó là khi nào?

- Muộn hơn các anh rất nhiều. - Nói xong, chẳng cần xin phép, Anastasya bỏ ra khỏi phòng.

Dĩ nhiên, vì sự xấc xược đó mà Anastasya phải chịu bao khổ sở, tuy nhiên có thể thấy rõ là Stoletov đã đứng ra bảo vệ cô. Trong cuộc điện thoại, ông ta bật cười yêu cầu cô từ nay trở đi không nên quá nhiệt tình với phó giáo sư Philatov nữa, nếu không “hai người sẽ dính vào chuyện yêu đương” và chắc chắn sẽ nổ ra một vụ scandal ầm ĩ. Cuối cùng, Stoletov nói bằng một giọng lạnh lùng không thương xót:

- Thậm chí chính tôi còn không hiểu hết những gì đăng ở đấy, thế mà dám đứng tên Afanasieva, Liên hiệp “Sevkavgeophizika” nữa… Cẩn thận đấy, nếu sự việc loang ra, chúng ta sẽ phải chia tay nhau.

- Tôi mong được như vậy từ lâu rồi. - Anastasya bật ra, và ngay lập tức cô cảm thấy ân hận.

Ai không biết gì về những khó khăn trong chuyện nhà cửa ở Liên bang Xô viết, kẻ ấy là người hạnh phúc. Đối với Anastasya, một cô gái độc thân có một phòng riêng trong khu tập thể - vào thời đó nếu không nói là chuyện hão huyền thì có thể coi là có một cuộc sống tiện nghi, yên ổn, và nếu cô sắp được nhận một căn hộ hai phòng thì đó là sự xa xỉ có nằm mơ cũng không thấy.

Anastasya lặng thinh, và như người ta thường nói là lặn xuống đáy. Nhưng ngay sau đó cô nhận được thư của Philatov gửi từ Moskva, chúc mừng cô vì những bài báo khoa học đã được đăng tải. Anastasya đọc các bài báo, và quả thật cô cũng chẳng hiểu gì cả. Nhưng cô đã từng làm việc với các thiết bị nghiên cứu đó cơ mà, chẳng lẽ trong trí nhớ không còn lại gì hay sao? Lòng tự trọng trỗi dậy, và thật dễ hiểu, không phải để chứng minh cho bản thân mà cho chính Stoletov thấy, cô là ai, và cô đã tốt nghiệp khoa Vật lý không phải là vô ích.

Thời gian đầu mọi việc rất khó khăn, nhiều kiến thức đã bị quên, nhiều vấn đề cô hoàn toàn không biết. Còn thời gian thì cũng không nhiều lắm, vậy là cô cứ lặng lẽ đào bới trong thư viện, bắt đầu tìm kiếm, tham gia các hội nghị khoa học, đặt ra cho Philatov hàng núi câu hỏi, yêu cầu, và khi cô đã bắt đầu tiếp cận được vấn đề, nhất là về khía cạnh lý thuyết là cô có thể ngồi đến tận sáng, và thật lạ là rất hào hứng, say mê và tò mò. Giờ đây cô có cảm giác, hai ba giờ đồng hồ mà cô phải dành cho đội văn nghệ nghiệp dư quả là lãng phí vô ích, nhưng cô vẫn phải làm chỉ để chờ cho đến khi được phân căn hộ riêng.

Anastasya phải chờ gần hai năm, khu nhà chung cư mới xây dựng xong. Khu nhà có một trăm sáu mươi căn hộ - cô xếp thứ bốn mươi tám, và gần như sắp được nhận phiếu cấp nhà ở thì họ tên của cô bị loại ra khỏi danh sách chính thức cuối cùng.

Anastasya chạy đến gặp chủ tịch công đoàn cơ sở:

- Khi đó chị là cán bộ công trình-kỹ thuật, còn bây giờ là nhân viên. - Người ta giải thích cho cô.

- Thì có khác gì đâu? - Cô nổi giận.

- Khác chứ. - Chủ tịch công đoàn giơ ngón tay lên, rồi chỉ vào giấy xác nhận của Stoletov.

Mọi việc sụp đổ hoàn toàn. Và điều xúc phạm nhất là cô không thể làm gì được nữa. Kêu la cũng chẳng ích gì, họ sẽ cho hai ba cô gái nữa đến ở chung phòng, còn không thì sẽ bị đuổi ra.

Để không bị rơi vào tâm trạng buồn chán và cố quên đi, Anastasya lại càng vùi đầu vào khoa học, và càng nhớ tới Philatov nhiều hơn. Đôi khi cô bắt gặp mình với ý nghĩ: Thật hạnh phúc khi hiểu rõ được những quy luật của tự nhiên, tìm thấy ở đó niềm vui và sự mãn nguyện.

Chẳng bao lâu sau, Anastasya ngạc nhiên nhận ra, nhìn chung các tư liệu mà cô đang mổ xẻ, cô đã nắm khá chắc, cô cần cập nhật thêm những thông tin mới để mở rộng kiến thức, đáp ứng với những gì cô đang nghiên cứu. Tất cả những điều đó ở Grozny không có.

Cũng như bất cứ một cán bộ nào khác, theo thông lệ, cô đến gặp Stoletov, điều mà trước đây cô không bao giờ làm. Hoàn toàn không nhớ gì đến chuyện căn hộ nữa, và cũng không thèm đả động đến, cô xin nghỉ phép không lương một tháng “vì công việc gia đình ở Moskva”.

Ngửa người trong ghế bành, Stoletov vừa hút thuốc, vừa nhìn Anastasya bằng ánh mắt kỳ lạ cứ như lần đầu tiên nhìn thấy cô, sau đó nặng nề thở dài, dụi đầu mẩu thuốc lá rồi không thèm nhìn cô, nói bằng một giọng nghiêm túc, không hề trách cứ:

- Cô giàu lắm rồi nên muốn nghỉ phép không lương hả? - Stoletov ấn nút liên lạc điện thoại nội bộ: - Cho tôi nói chuyện với văn phòng… Viết lệnh, cử đồng chí Afanasieva đi học ở Moskva. - Rồi khẽ mỉm cười với cô, ông tiếp: - Thế nhé, đi công tác, mọi chi phí được thanh toán, tham gia khóa bồi dưỡng nâng cao trình độ nghiệp vụ trong năm tháng. Có việc làm thêm. Còn buổi lễ chào mừng Năm mới, người ta phải tổ chức thay cho cô đấy.

Nếu Anastasya ý thức được ngay cô đã gặp may thế nào, hẳn cô đã không xử sự như vậy, nhưng khi đó cô chỉ nói “cảm ơn” và lịch thiệp bước ra như khi bước vào.

Anastasya bước xuống sân ga Moskva và ôm hôn mẹ trước Giao thừa ba tiếng. Đón Giao thừa năm ấy chỉ có hai mẹ con, rất buồn. Mẹ chỉ nhấp một chút champagne, vẻ mặt u buồn, nhắc lại những trang sử vẻ vang của dòng họ, về thời thanh nữ của mình, về những tháng ngày rực rỡ trước cách mạng.

- Thế mà bây giờ? - Bà bật khóc.

- Mẹ hãy bình tâm lại đi. - Cô con gái cũng khóc theo. - Cuộc đời con còn chẳng được như vậy. Tuổi thơ không cha, nghèo đói, rồi chiến tranh, nhà tù, và bây giờ, chẳng khác gì bị đi đày. Ngoài mẹ ra, con chẳng còn ai khác, tốt hơn là chẳng nên nhắc về quá khứ làm gì.

- Có thể bây giờ họ sẽ giải quyết việc đăng ký hộ khẩu cho con? Có vẻ như chính quyền đã thay đổi, mềm mỏng hơn thì phải.

- Chính quyền vẫn như vậy thôi. - Cô con gái thở dài. - Ngủ thôi, con mệt lắm rồi.

Sáng hôm sau, Anastasya chạy đến trường đại học trên con phố vắng ngắt. Dù không đánh điện trước nhưng cô tin chắc, nếu Philatov là một nhà khoa học như cô vẫn hình dung, thì trong đêm Giao thừa, anh vẫn phải có mặt ở phòng thí nghiệm. Từ xa Anastasya nhìn thấy ánh đèn mờ mờ sau lớp cửa kính phủ đầy hơi nước, không thể bước lại gần vì lớp tuyết dày, cô ném một nắm tuyết vào cửa sổ, rồi một nắm nữa, khuôn mặt mệt mỏi và ngạc nhiên của Philatov hiện ra với điếu thuốc bên khóe môi, Anastasya vui mừng như được Ông già Tuyết mang quà đến thăm.

- Anh ra đây! - Cô vẫy tay.

Cô nghĩ, Philatov sẽ mặc quần áo ấm rồi đi ra theo lối cổng, nhưng anh vội vàng mở toang cửa sổ ra và chỉ phong phanh trong chiếc áo sơ mi, nhảy xuống đống tuyết, chạy lại, ôm chặt cô, rồi vừa khóc vừa cười, hôn cô, điều mà trước đây anh chưa bao giờ làm.

Trong cái ngày đầu năm mới và cuộc sống mới đó của họ, hai người dạo chơi trong thành phố Moskva băng giá vừa được sơn sửa lại rực rỡ sắc màu. Buổi tối, họ đón Năm mới trong phòng thí nghiệm, và cô ngủ lại đó. Một ngày sau, cả hai cùng về nhà cha mẹ Makxim để dự lễ Giáng sinh chính thống giáo. Phải mất ba ngày họ mới đến được ngôi làng nhỏ Krivoiar ở ngoại ô thành phố Saratov bên sông Volga, trong vùng thảo nguyên mênh mông gió rít lồng lộng.

- Vợ chưa cưới của con đây ạ. - Makxim giới thiệu cô với cha mẹ.

Cha mẹ Makxim và cô em gái chưa chồng của anh là những người bình dị, khiêm tốn và nhân hậu, mở rộng tâm hồn chào đón họ. Trong suốt cả cuộc đời mình, Anastasya chưa bao giờ nhận được một sự quan tâm, tôn trọng và chăm sóc chu đáo đến thế. Để chào đón cô, mọi người tổ chức những cuộc vui chơi thoải mái! Cô còn muốn ở lại nữa nhưng Makxim thì không thể - máy móc thiết bị ở phòng thí nghiệm đang đợi, anh rất sốt ruột.

Ở Moskva, mỗi tuần Anastasya chỉ phải có mặt điểm danh ở khóa bồi dưỡng nâng cao trình độ nghiệp vụ hai lần, thời gian còn lại cô ở trong phòng thí nghiệm.

- Nastya, em đúng là thiên tài, thông minh! - Makxim động viên, nhưng cô chỉ cười mỉm, anh vẫn tiếp: - Nastya, chúng ta còn thiếu cơ sở lý thuyết. Từ các số liệu thực hành này phải tổng hợp lại thành lý luận, nhưng anh không thể bỏ mặc máy móc được. Em hãy nghiên cứu phần lý thuyết, chịu khó ngồi trong thư viện, anh tin chắc là em sẽ tạo được bước đột phá, em có khả năng tư duy lý luận tốt hơn anh.

Đến cuối tháng Năm, vừa hết thời hạn công tác của Anastasya ở Moskva, hai người chuẩn bị bản thuyết trình chung về những nghiên cứu đã tiến hành để trình bày trong hội nghị khoa học quốc tế về các pha vật lý sắp được tổ chức.

Trên thông báo ghi họ sẽ có một bản tham luận từ những công bố khoa học chung và đương nhiên là Philatov sẽ trình bày bản báo cáo, nhưng vào phút cuối, Philatov quyết định:

- Nastya, anh không thể báo cáo được. Vì quá hồi hộp và lo lắng, anh sẽ hay bị lên cơn ho, mọi việc sẽ hỏng hết. Chúng ta sẽ làm hỏng công trình của mình.

- Anh nói gì thế? Nhưng em là ai giữa các bậc vĩ nhân ấy?

- Đây chỉ là cuộc hội nghị, các sinh viên cũng có thể tham gia. Còn em là nghệ sĩ, lại xinh gái nữa, có nhiều lợi thế hơn anh.

Anastasya chỉ được giới thiệu một cách giản dị:

- Cô Afanasieva, Liên hiệp khoa học và sản xuất “Sevkavgeophizika”, thành phố Grozny.

Bản tham luận này, không phải vì có ý nghĩa cách mạng trong khoa học, mà chỉ đơn giản là một công trình lao động bền bỉ, trước hết là của Philatov, đã quyết định tương lai của Anastasya. Ngay khi vừa trình bày xong, một người đàn ông đã có tuổi, tóc bạc phơ nhưng vóc dáng vẫn còn săn chắc bước lại chỗ cô:

- Chào đồng hương! Cho phép tôi được tự giới thiệu, tôi là Bogatov, hiệu trưởng trường Đại học Dầu khí Grozny… Cô làm việc gì ở chỗ ông Stoletov?

- Phụ trách đội văn nghệ dân gian quần chúng ạ.

- Hừ. - Ông hiệu trưởng nhíu cặp lông mày rậm. - Tôi không có ý đùa cợt như vậy.

- Xin lỗi ông, tôi không nói đùa đâu ạ. Quả thật tôi là đội trưởng đội văn nghệ.

- Hừm. - Ông hiệu trưởng đưa tay lên miệng khẽ ho.

- Mà nói chung, ở chỗ ông Stoletov mọi việc đều có thể xảy ra. - Ngừng một lát, ông nhìn cô từ đầu đến chân, vẻ dò xét.

- Thế còn các số liệu thí nghiệm này, cô lấy ở đâu ra?

Anastasya kể cho ông hiệu trưởng nghe hết mọi việc, không giấu giếm điều gì, trước hết là về Philatov. Rồi cô ra hiệu cho Philatov ra khỏi hội trường, giới thiệu với ông hiệu trưởng.

- Tôi đã nghe tên anh từ lâu rồi, tôi biết cái tên Philatov.

- Ông hiệu trưởng nắm tay Philatov khá lâu. - Chắc anh cũng biết, chúng ta cùng nghiên cứu một đề tài. Anh chị đã tiến hành một sự khảo sát rất kiên trì, và nhìn chung là rất đáng khâm phục! - Ông hiệu trưởng nắm khuỷu tay Anastasya và Philatov thân mật theo kiểu người già đi về phía căng tin, vừa đi vừa đề nghị: - Chúng ta cần phải phối hợp, liên kết những nỗ lực và cơ sở nghiên cứu của mình lại.

Trong lúc ăn trưa họ lại nói về Grozny và lại nhắc đến Stoletov.

- Nói thật, đây không phải là chuyện đơm đặt. - Ông hiệu trưởng cao giọng. - Ban thường vụ Đảng bộ đã có kết luận, Stoletov đã đi quá xa nhiệm vụ địa chất và khoa học. Tôi không biết ông ấy chui vào đó bằng cách nào, họ là đơn vị có quan hệ trực tiếp với chúng tôi, nhưng qua tất cả những gì ông ấy làm, chỉ làm hỏng việc thêm, đó là sự thật. - Ông hiệu trưởng gõ gõ ngón tay xuống mặt bàn.

Họ còn trò chuyện với nhau khá lâu, chủ yếu là ông hiệu trưởng nói:

- Chẳng lẽ cô sẽ tiếp tục lãng phí thời gian ở “đội văn nghệ”?

- Cũng vì chuyện chỗ ở thôi, tôi có một phòng ở nhà tập thể. - Anastasya chia sẻ.

- Hừ. - Ông hiệu trưởng tặc lưỡi. - Thế là rõ… Khi nào cô về Grozny? Nhất định phải ghé chỗ tôi đấy. - Ông viết ngay số điện thoại của mình lên vỏ bao diêm.

Mọi việc diễn ra cứ như trong truyện cổ tích, cuộc sống của Anastasya ở Grozny thay đổi nhanh chóng. Ông Bogatov nhận cô làm trợ lý cho mình ở khoa, đồng thời là nhân viên phòng thí nghiệm để có mức lương cao hơn, cấp cho cô một phòng không rộng như ở chỗ Stoletov nhưng cũng là một phòng riêng trong nhà tập thể.

Trong vòng nửa năm, Anastasya trả xong các môn thi chương trình tối thiểu của nghiên cứu sinh, và người hướng dẫn trực tiếp của cô chính là hiệu trưởng Bogatov vào thời gian đó được bầu làm viện sĩ Viện Hàn lâm khoa học Liên bang Nga. Anastasya không còn vướng mắc gì trong công việc nghiên cứu khoa học chừng nào ông Bogatov còn sống.

Đến năm ba mươi tuổi, vào năm 1956, Anastasya bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ. Có cảm giác mọi chuyện đều rất tốt đẹp, chỉ có chuyện gia đình là vẫn chưa ổn. Vấn đề không phải là mối quan hệ với Philatov, mà ngược lại, họ rất hòa hợp. Khó khăn chính là chuyện chỗ ở. Philatov không thể đến Grozny được vì còn vướng bận với đống máy móc ở phòng thí nghiệm, còn ở Moskva thì Philatov chỉ có một chỗ ở nhà tập thể. Trên giấy tờ thì hai người đã đăng ký kết hôn, và nếu biết chạy chọt thì họ, với tư cách là một gia đình sẽ được cấp một phòng riêng ở nhà tập thể rồi xếp hàng chờ được phân căn hộ. Nhưng khi nào thì điều đó mới diễn ra? Hơn nữa, với tính cách bộc trực của mình, luôn va chạm với lãnh đạo và với mọi người trong trường đại học, đến giờ Philatov vẫn chưa bảo vệ xong luận án tiến sĩ, lúc nào cũng bị thọc gậy bánh xe. Philatov trở nên nóng nảy, sa đà vào rượu chè, phổi đã bị thương lại còn hút thuốc nhiều. Anh hay bị ốm vặt, nhưng không chịu nằm điều trị cho khỏi hẳn, cũng không chịu đi an dưỡng, khỏe một chút là chạy về với cái đống máy móc của mình.

Còn ở Grozny thì mọi việc khác hẳn. Hiệu trưởng tuyên bố với Anastasya:

- Chỉ cần chồng cô bảo vệ xong luận án tiến sĩ là tôi sẽ tổ chức thi tuyển chức danh trưởng khoa còn khuyết, mà Philatov với bằng tiến sĩ sẽ là ứng cử viên duy nhất có triển vọng. Cậu ấy không chỉ nhận được chức danh trưởng khoa, mà còn cả căn hộ hai phòng, tôi đã tính trước cả rồi… Nhân đây, tại sao Philatov cho đến giờ chưa trình luận án, bao nhiêu công sức đã đổ ra!

- Họ không cho. - Anastasya chỉ giải thích ngắn gọn.

- Sao lại thế được?! - Hiệu trưởng tức giận. - Philatov là nhà khoa học có khả năng, một con người đàng hoàng, một cựu chiến binh… Sắp tới tôi sẽ đi Moskva, tôi sẽ tìm hiểu thêm. Không nên bỏ rơi đồng nghiệp. Còn cô, chuẩn bị luận văn tiến sĩ đi, trong khi tôi còn sống.

Chẳng bao lâu sau, Philatov bảo vệ xong luận án, mọi việc diễn ra tiếp theo đúng như ông Bogatov đã dự kiến: Philatov được bổ nhiệm làm trưởng khoa trường Đại học Dầu khí Grozny, còn sau đó - chuyện như trong mơ! - một căn hộ hai phòng tuyệt vời ở ngay trung tâm thành phố. Tuy nhiên niềm hạnh phúc đã trở nên ảm đạm khủng khiếp. Từ nhà tập thể, họ chở đến căn hộ mới một số đồ dùng vặt vãnh. Bản thân Philatov là một người ốm yếu, lại là thương binh, nên Anastasya quyết định giúp chồng một tay. Nhưng cô chỉ mới cố sức một chút thế là bị sẩy thai, và đây không phải lần đầu mà đã là lần thứ hai - chiếc ủng của giám thị ở trại giam đã để lại dấu ấn…

Nghe tin được phân căn hộ riêng, mẹ Anastasya đến thăm con gái nhân dịp ăn mừng nhà mới. Ở miền Nam, Grozny vào mùa hè thời tiết ấm áp, hoa quả phong phú cộng với sự quan tâm của con gái làm bà mẹ rất ưng ý. Trở về Moskva, bà thanh toán với những công việc “tởm lợm”, mà suốt đời bà luôn coi thường với tư cách là một phụ nữ quý tộc, giải quyết chế độ hưu trí, rồi theo như lời bà - “bịt kín” căn phòng ở khu tập thể rồi chuyển đến sống ở Grozny.

- Suốt đời mẹ chỉ có con gái, chẳng lẽ đến lúc già lại phải sống một mình, hơn nữa mẹ cũng chẳng cần phải chăm sóc.

Hai vợ chồng phải ở chật hơn một chút: phòng nhỏ dành cho mẹ, phòng lớn cho mình. Thời gian đầu mọi người sống rất hòa thuận, nhưng càng về sau, bầu không khí lúc nào cũng căng thẳng, cảm giác như trong nhà có khách lạ. Vấn đề là bà mẹ không thể chấp nhận việc kết hôn của họ, coi Makxim như là kẻ “ăn theo” chứ không thể khác.

- Chúng con làm lễ kết hôn ở Krivoiar cùng với cha mẹ anh ấy. - Cô con gái cố dàn hòa.

- Ở cái chốn khỉ ho cò gáy ấy thì lấy đâu ra linh mục? Chỉ cần cái tên “Krivoiiar”[68] cũng rõ! Mà không có sự chúc phúc của mẹ nữa!

- Thì bây giờ chúng ta cùng đến nhà thờ.

- Con làm sao thế, ngu quá đi mất! Chẳng lẽ mẹ lại chấp nhận gả con cho một kẻ cà nhắc, èo uột như nó hay sao?… Hơn nữa, cũng muộn rồi, hai đứa đã gây nên bao tội lỗi!? Cũng vì thế mà không có con đấy.

- Ôi, mẹ! - Cô con gái tức giận giậm chân bành bạch, chẳng thèm giữ ý nữa.

Các bác sĩ khuyên Anastasya không nên mạo hiểm, sức khỏe không cho phép, và nói chung tuổi tác cũng không còn trẻ nữa. Chẳng lẽ cô sẽ mãi là một kẻ vô sinh, cô độc, cô rất mong một đứa con, thậm chí con nuôi, trái tim càng ngày càng đập nhanh hơn.

Thời gian đầu, Anastasya giấu bác sĩ, vẫn tiếp tục có mang. Cô cố giữ gìn cái bào thai, đi đứng thận trọng, nhón chân rón rén. Còn khi cô thông báo cho bác sĩ và người thân biết thì mọi người đều vò đầu bứt tai, lo sợ cho tính mạng của cô.

Đến tuần thứ mười sáu, Anastasya nhận ra cô không thể giữ nổi thai nhi liền nhập viện. Và cũng chẳng mấy ai có thể tin là suốt ba tháng liền, cô không ngồi dậy dù chỉ một lần, không cho phép cơ thể mình ở tư thế thẳng đứng, cơ thể gầy tọp đi, da bắt đầu lở.

Khi cái thai được bảy tháng, các bác sĩ khuyên nên cho sinh sớm bằng thủ thuật mở tử cung. Một thai nhi bé xíu, còi cọc với nhúm tóc trên đầu.

Anastasya còn phải nằm trong bệnh viện một tháng rưỡi nữa, còn các bác sĩ thì chăm sóc cho đứa bé. Giờ đây, Anastasya có thể đi lại tùy thích. Nếu trong thời gian mang thai người ta không cho ai đến thăm cô, thì bây giờ, mỗi ngày Makxim đến thăm cô hai lần, dĩ nhiên không phải ngày nào anh cũng đến. Hai vợ chồng rất mừng và rất hạnh phúc, lúc gặp nhau họ chẳng nói gì nhiều, chỉ nhìn thẳng vào mắt nhau và nắm chặt tay nhau. Họ chọn lựa rất lâu để đặt tên cho thằng bé, đúng hơn là Anastasya chọn, còn Makxim thì đồng ý với bất cứ tên nào cô chọn, lúc nào cũng lặp đi lặp lại:

- Điều quan trọng là em qua khỏi và khỏe mạnh… Nastya ạ! Em yêu của anh!

Thỉnh thoảng mẹ cũng đến thăm cô, không thường xuyên vì chính bà cũng bị bệnh. Chẳng bao giờ bà hỏi thăm đứa bé, chỉ quan tâm đến cô, đại loại:

- Con thế nào rồi? Suýt chết đấy… Mà có đáng không! Đứa bé sẽ làm lễ rửa tội chứ?

- Mẹ ơi, mẹ lại thế rồi!

- Không phải vì mẹ mà vì tôn giáo… Những kẻ quái thai không chịu lễ rửa tội không thể nên người được, chẳng mang lại điều gì tốt đẹp.

- Mẹ ơi! - Cô con gái lại giậm chân.

- “Mẹ, mẹ” cái gì?… Cứ nhìn cái thằng “ăn theo” của con đấy. Nó là thằng con trai độc nhất, là người phụng dưỡng gia đình, thế mà nó đối xử với cha mẹ mình thế nào? Suốt mười năm không thèm về thăm cha mẹ, một xu cũng không gửi về, bản thân phải sống bám vào người khác.

- Ôi, mẹ ơi!?

- Đừng ngắt lời mẹ. Đứa bé cần phải được nuôi dạy từ khi còn trong bụng mẹ. Mẹ phải dặn con, để con phải dạy con trai mình như mẹ đã dạy con, chứ không phải như cái thằng “ăn theo” kia.

- Mẹ ơi! - Giọng cô con gái đã nhỏ hơn.

- Con im đi! Cái thằng tàn tật mạt hạng yêu quý của con dạy dỗ được ai cơ chứ? Nửa năm trời mới viết cho cha mẹ được bức thư. Còn khi cha nó qua đời, cứ điện tín gửi qua gửi lại: “Xin chân thành chia buồn và vô cùng đau xót. Con không thể về được. Con trai”. Phù, con trai kiểu gì thế? Mà ai cần đến cái thứ con cái như vậy?!

- Mẹ ơi, nhưng khi đó có những công việc quan trọng, anh ấy phải bảo vệ luận án tiến sĩ, còn con bị bệnh. Mà chính bản thân anh ấy cũng không được khỏe, khi đó chúng con cũng không có tiền để đi đường.

- “Nghiên cứu sinh” là cái gì, vợ ốm hả, thế cha là cái gì?! Trong trường hợp này, người đàn ông phải kiếm ra tiền dẫu có phải chui xuống đất. Còn sức khỏe hả? Sức khỏe sẽ có nếu nó không hút thuốc và uống rượu như hũ chìm… Chẳng qua là nó muốn hun khói tao.

Có lẽ cái chủ đề này không phải là lần đầu được đề cập đến trong gia đình họ vào thời gian Anastasya nằm viện. Makxim đến bệnh viện buồn rầu tuyên bố:

- Nếu em cho phép, và mọi việc hình như cũng đã ổn, anh sẽ tranh thủ về Krivoiar một tuần, ra nghĩa trang viếng cha và tổ chức cúng giỗ theo thông lệ.

Chẳng lẽ Anastasya lại nói: “Anh đừng đi” hay sao? Cô chỉ còn biết chúc Makxim thượng lộ bình an và gửi lời thăm hỏi đến gia đình nhà chồng, nhờ anh thay cô mua quà tặng cho mọi người, và dặn: “Anh nhớ mặc ấm, ở đấy gió mạnh lắm, lại đang mùa đông”.

Để tiết kiệm thời gian và có thể cả tiền bạc nữa, Makxim Philatov không quay lên Moskva mà đi thẳng đến Volgagrad qua đường Minvody nhưng phải chuyển tàu nhiều lần. Đi theo đường này vào thời đó chỉ có những chuyến tàu bổ sung của địa phương, không có hệ thống sưởi ấm và những tiện nghi tối thiểu, dừng ở các ga rất lâu. Makxim bị trúng gió ở đâu đó, bị cảm, và thay vì một tuần theo dự kiến, anh phải ở nhà hai tuần. Vừa đỡ hơn một chút, Makxim vội quay về.

Từ ngày bị thương vào phổi, Makxim thường xuyên lên cơn ho, lần này nặng hơn. Anastasya không để ý đến điều đó, giờ đây mọi ý nghĩ và sự quan tâm của cô đều tập trung vào đứa con trai bé bỏng. Chỉ đến khi Makxim ốm nặng, sốt cao, vã mồ hôi lạnh, mọi người mới gọi bác sĩ và đưa anh vào quân y viện khu vực. Makxim nằm bẹp và ngay trong ngày được chuyển đến bệnh viện lao của nước cộng hòa - căn bệnh đã bùng phát, bị nhiễm khuẩn nặng.

Đối với Anastasya, điều đáng sợ nhất là con trai bị lây bệnh. Mong sao đừng nhiễm vào phổi. Anastasya hoảng loạn giữa hai đốm lửa le lói, rồi cô hiểu ra rằng, việc đầu tiên là phải cứu lấy đứa bé. Cô lại đưa con vào nhập viện.

… Chỉ trong vòng một năm, Anastasya đánh mất ba người thân yêu nhất của mình. Đầu tiên là ông Bogatov. Từ bệnh viện, Anastasya đi thẳng đến đám tang để vĩnh biệt một con người tốt bụng đến thế.

Sau hai tháng điều trị, mẹ con cô được xuất viện. Các bác sĩ không hứa hẹn điều gì cụ thể, họ chỉ nói, có thể thế này, thế nọ… Có thời gian thằng bé tỏ ra hoàn toàn khỏe mạnh, lớn rất nhanh, da dẻ hồng hào, hằng đêm Anastasya ôm nó vào lòng, cảm nhận niềm hạnh phúc vô bờ của mình. Nhưng rồi sau đó, tự nhiên thằng bé bỗng suy yếu rất nhanh, trở nên lờ đờ, chẳng khác gì nụ hoa mùa xuân sớm nở chóng tàn. Anastasya mất ăn mất ngủ, cả đêm cứ phấp phỏng điều tệ hại nhất sẽ xảy ra, ôm chặt đứa con vào lòng như muốn hút hết bệnh tật của nó vào người mình… Nhưng số phận đã an bài. Thằng bé chỉ ở với cô chưa đầy một năm. Thêm hai tháng nữa Makxim cũng qua đời.

Nếu không có mẹ bên cạnh, tình cảnh của Anastasya hẳn sẽ rất tồi tệ. Người mẹ, lúc thì dỗ dành an ủi, lúc thì cùng khóc với cô, lúc thì ngược lại:

- Làm gì mà nước mắt nước mũi dầm dề ra thế. Mọi việc đều do Chúa định đoạt từ trước! Người nhanh chóng gọi các con chiên trong sạch về với mình. Tốt hơn là con hãy chơi nhạc cho họ nghe. Người ta bảo, ở trên ấy họ chỉ nghe được tiếng nhạc và tiếng hát từ mặt đất thôi.

Dù có tin hay không, nhưng Anastasya cũng tuôn lã chã những giọt nước mắt cay đắng lên cây vĩ cầm của dượng và chơi những giai điệu buồn thảm.

- Con làm gì thế? - Bà mẹ bực mình. - Chơi cho họ nghe những giai điệu vui vẻ gì đó chứ, nếu không họ sẽ chết vì buồn tủi mất thôi.

- Chẳng phải họ đã chết rồi sao?

- Đồ ngốc ạ, hãy làm dấu thánh và cầu nguyện đi. Họ không chết, chẳng qua là Chúa chỉ mở lòng khoan dung gọi họ về với mình. Rồi cũng sẽ đến lượt chúng ta thôi, cầu nguyện đi.

Quả thật, trong những lời cầu nguyện và trong âm nhạc, Anastasya tìm thấy cho mình một sự bình an nào đó. Nhưng cô không thể quay trở về với cuộc sống trước kia được nữa, vậy là cô bỏ luôn luận văn tiến sĩ đang viết dở.

- Hay là chúng ta quay về Moskva? - Có lần mẹ cô đề nghị.

- Không bao giờ, các phần mộ phải được chăm sóc.

Là phó giáo sư trong khoa của người chồng quá cố, suốt cả cuộc đời cho đến tận cuộc chiến tranh thứ hai của đời mình[69], Anastasya Tikhonova dạy môn Vật lý. Nhưng đó là một cuộc sống thường nhật đơn điệu, không mang lại cho cô sự hài lòng. Còn bây giờ, cùng nỗi khát khao vô hạn đối với con trẻ, Anastasya lại quay về với nghệ thuật, trở thành giáo viên trường nhạc. Ở đó Anastasya có cậu học trò Ilya Stoletov, một đứa bé được cưng chiều, béo tốt, ngày nào cũng được một người đàn bà trang phục diêm dúa đưa đón bằng xe công vụ, và lần nào cũng một câu hỏi:

- Cậu con trai Iliusha[70] của tôi thế nào?

Anastasya chẳng biết nói sao, chẳng lẽ lại nói toạc ra thằng bé không có tai âm nhạc, lười biếng, kiêu ngạo, thậm chí hỗn xược nữa? Không, lúc nào cô cũng nói về trẻ em với những lời tốt đẹp:

- Không sao, không sao, tôi nghĩ mọi việc rồi sẽ tốt đẹp.

- Thế còn nhạc cụ? Nó chơi bằng cây đàn ấy có tốt hơn không? Phải khó khăn lắm chúng tôi mới tìm mua được ở Moskva đấy, đặt trước cả năm trời.

Phải, cây vĩ cầm của Ilya rất tuyệt, có thể còn tốt hơn cả cây vĩ cầm của ông dượng, loại đàn như thế không thể tìm được ở Grozny. Nhưng cây vĩ cầm thì có ý nghĩa gì nếu thằng bé bất tài? Dẫu vậy Anastasya vẫn đáp:

- Cây đàn rất tuyệt, đương nhiên là cháu chơi tốt hơn rồi.

Và đột nhiên, một câu hỏi rất lạ, rất bất nhã:

- Thế còn cây đàn kia đâu?

- Cây đàn nào?

- Cây đàn Maldini mà cô đã lấy của ông Stoletov ngu ngốc nhà tôi ấy… Nhưng cô đừng lo, mọi việc đã qua rồi, tôi không nói về chuyện ấy đâu. - Rồi bà ta tiến sát lại gần, thì thầm: - Tôi sẽ trả bất cứ giá nào, và sẽ không có ai biết gì hết.

Anastasya Tikhonova không biết trả lời ra sao; đứa con trai của bà ta, cậu học trò Ilya đang đứng bên cạnh… Sau này cô cảm thấy ân hận, lẽ ra phải tống cổ nó đi mới phải.

Grozny là một thành phố không lớn, lúc thì trong cuộc họp, lúc ở buổi ca nhạc, hay có thể chỉ đơn giản ở ngoài đường, đôi khi Anastasya cũng gặp chính ông Stoletov-cha. Ông Stoletov-cha “phát” rất nhanh. Trở thành bí thư thứ nhất một trong số các Đảng bộ quận, sau đó được điều lên thành ủy, đại biểu đại hội, đại biểu Xô viết, nói chung, như mọi khi - là một sếp lớn. Vừa nhìn thấy Anastasya, ông ta nghiêng mình chào rất lịch thiệp, ngay lập tức hướng câu chuyện về đề tài đời sống sinh hoạt thường nhật. Một lần bỗng dưng ông mời Anastasya đến nhà nghỉ của mình, và cô, không hiểu sao lại không từ chối, dẫu sao thì mối dây liên hệ với quá khứ vẫn còn.

Giữa một khu rừng rộng ở ngoại ô thành phố Grozny, ngôi nhà hai tầng trên một mảnh đất không lớn lắm, với một nhân công kiêm bảo vệ, dù thời đó việc thuê người bị coi là khá mạo hiểm. Nói ngắn gọn là khá sộp! Mùa hè, họ nướng thịt, uống rượu vang ngon, toàn nói về chuyện quá khứ, về chiến tranh. Đến chiều tối, Stoletov mời cô vào nhà. Hoặc là rượu vang đã có tác dụng, hoặc là vì lý do gì đó, nhưng Anastasya không phản đối, còn Stoletov thì thở khò khè, cố cởi quần áo cô ra nhưng không làm được gì cả, hoặc là không muốn. Cô không còn là Nastya hay là Nastenka dạo nào nữa.

Gác cái bụng phệ hình quả trứng trên đôi chân gầy nhom, xương xẩu, Stoletov ngồi cạnh Anastasya trên đi văng, rên khừ khừ, thở khò khè, chậm rãi hút thuốc, thỉnh thoảng lại liếc về phía người phụ nữ nằm bên cạnh. Không biết là theo thói quen hay là do tò mò, ông ta thận trọng chạm khẽ vào vết mổ khi sinh của cô, rồi rụt tay lại, quay mặt đi và không muốn nhìn cô nữa.

Còn Anastasya vẫn còn nằm rất lâu, nhớ lại Stoletov vốn rất thích dùng ngón tay rà khắp người cô, và đắm đuối thì thào:

- Chúa đã ban cho em một làn da mịn màng, láng bóng, một thân hình tuyệt đẹp, nhất là bộ ngực. Và Chúa đã ban em cho anh.

Mọi việc đúng như thế, và Stoletov đã lấy hết.

Tuy nhiên, lúc đó Anastasya không muốn đào bới lại quá khứ, cô chỉ nghĩ, cuộc sống đã trôi qua, đã đến lúc phải tính sổ, và lần đầu tiên trong cuộc gặp cuối cùng này, cô chuyển sang xưng hô “anh em” với ông, hỏi:

- Anh Arkadi Iakovlevich, anh có hạnh phúc không?

Stoletov thở dài, nặng nhọc đứng dậy, xương cốt kêu lục cục, nhìn vào gương, giọng buồn bã:

- Nếu nói thật, với em thì hạnh phúc… Còn nhìn chung thì, - Ông phẩy tay, rồi nhìn lên bức ảnh gia đình treo trên lò sưởi. - Em hãy nhìn bà ấy, chẳng lẽ có thể hạnh phúc được với người đàn bà nhạt nhẽo kia hay sao? Còn con cái, giống hệt bà ấy, lúc nào cũng tiền, tiền, đưa đây!

Sau đó, khi đã mặc quần áo, Stoletov đứng trước gương vừa thắt cà vạt, siết lại cái bụng phệ, sửa lại cái vóc dáng đã hết thời của mình, vừa nói:

- Em biết không, anh nghĩ, hạnh phúc của anh vẫn còn ở phía trước… Hừm, còn hạnh phúc của em, Nastenka ạ, cũng vậy. - Ông hôn lên má cô một cái lấy lệ. - Nhân tiện, vóc dáng em còn đẹp lắm! - Rồi ông huýt sáo. - Sắp tới anh sẽ đi công tác châu Âu, em muốn mua gì?

Sau lần đó, Anastasya không gặp một người nào trong dòng họ Stoletov nữa. Ông Arkadi Iakovlevich chuyển công tác về Moskva, đưa cả gia đình đi…

Vào năm 1986, mẹ Anastasya Tikhonova qua đời. Sau đó bà Anastasya đổi căn hộ của mình và căn phòng của mẹ lấy một ngôi nhà còn tốt có một khoảnh vườn ở trung tâm thành phố Grozny, trên đại lộ Một tháng năm. Giờ đây, bà Anastasya còn có thêm một niềm đam mê nữa - trồng hoa:

cả mùa hè và mùa đông. Bà trồng nhiều loại hoa khác nhau trong nhà kính và Chủ nhật nào cũng mang hoa ra nghĩa trang - mỗi người một bó, rồi bà chơi nhạc bằng cây vĩ cầm của dượng, lúc thì những bản nhạc buồn, lúc thì những bản nhạc tràn đầy hy vọng sẽ sớm được gặp lại họ…

Chương 9

Đêm. Thành phố Grozny. Tĩnh lặng. Thậm chí nghe rõ cả tiếng nước chảy trong dòng sông Sunzha. Và cũng không phải là đêm đầu tiên, mà có lẽ là từ hai tháng nay người ta không bắn nhau trong thành phố nữa. Hình như, những người ở trạm kiểm soát liên hợp và những người ẩn nấp dưới tầng hầm và sau khe cổng đều không muốn làm phiền nhau, cứ như không nhận ra nhau. Nói ngắn gọn, họ chung sống hòa bình, hình như có một mệnh lệnh như vậy hay là cái gì đó đã được ban ra, nói chung bức tranh hiện tại rất chi là yên bình - thành phố đang được khẩn trương khôi phục lại, kinh phí có, công việc có, ban ngày sôi động hơn, đôi chỗ bị tắc đường, chen chúc xô đẩy, tiếng ồn ào, tiếng la hét, có vẻ như cuộc sống đang hồi sinh. Còn ban đêm… Một sự tĩnh lặng chứa đầy điềm dữ bao trùm khắp thành phố, thậm chí nghe rõ cả tiếng dòng Sunzha đang chảy.

Mặt trăng tròn vành vạnh nhẹ trôi trên thành phố bị phá hủy, rải ánh vàng như lân tinh xuống cảnh tối tăm, đổ nát, có cảm giác trong cuộc chiến chết chóc này, trên nền xanh biếc của bầu trời vô tận, một cái mõm rộng toang hoác đã mở ra nhưng không thể ăn được hòa bình nên cái quai hàm đói khát của nó bị đơ ra với hàm răng bị bẻ gãy, bật ra, chỉ còn lại những đỉnh cao của thành phố ở khu trung tâm như những chiếc răng nanh bị sứt mẻ nham nhở. Còn ở chính giữa là một ốc đảo, nổi bật lên là trạm kiểm soát liên hợp, nhưng ở đây cũng bao trùm sự tĩnh lặng, không thấy bất cứ một dấu hiệu chuyển động nào, chỉ có từng đàn muỗi chao lượn xung quanh những ngọn đèn pha, có cả dơi nữa - chúng sợ ánh sáng, nhưng lại bám theo lũ côn trùng.

Có một điều rất lạ là ngay bên cạnh, trên tòa nhà vốn là cửa hàng bách hóa “Thế giới trẻ em” có một ô cửa sổ vẫn sáng đèn mà trước đó không lâu hoàn toàn tối om. Mặt trăng quyến rũ đã ghé vào đây, nơi vẫn còn sự sống, trải thảm vàng xuống giữa căn phòng lớn rồi lắng tai nghe.

- Nó ngủ chưa? - Giọng thì thầm lo lắng của Roza.

- Hình như thiếp đi rồi. - Bà Anastasya ép chặt Cậu bé vào người, đáp.

- Nó khóc quá. - Roza thở dài. - Cây vĩ cầm ấy như đã trở thành người thân của nó, món đồ chơi duy nhất của nó.

- Phải… Nó bị chấn động mạnh.

- Còn bà, thế nào?

- Ôi, Roza, cảm ơn dì. Sau mũi tiêm của dì, ta cảm thấy nhẹ cả người, dễ thở hơn. Tôi phải thừa nhận, tốt hơn là nó không phải chứng kiến những chuyện đó.

- Sáng mai cháu sẽ đưa cả hai bà cháu vào bệnh viện.

Cháu có cảm giác hình như bà… - Roza không nói nữa, xoay người lại, những chiếc lò xo của cái đi văng cũ kỹ rít lên kèn kẹt.

- Xương cốt của ta rệu rã lắm rồi. - Bà Anastasya buồn rầu thốt lên. - Ta cũng sợ bị đột quỵ.

- He, he, chỉ là một cơn đau bình thường thôi. - Roza sôi nổi hẳn lên.

Trong lúc đó, Cậu bé rên rỉ trong cơn mê sảng, chân tay quờ quạng, hất chăn rồi đẩy bà lão ra và bằng một giọng trầm, rành rọt như đã tỉnh ngủ hẳn:

- Mọi người đùa cái gì thế?! Họ không bay về…

Hai người đàn bà lặng đi, thậm chí thở rất khẽ, còn ánh trăng vàng rực nhanh nhẹn bò lên người Cậu bé, tinh nghịch đùa giỡn trên hàng mi. Thoạt đầu Cậu bé chỉ khẽ giật giật rồi bật cười, nói to:

- Ôi, thích quá! Con tưởng bố mẹ quên con rồi. - Vừa nói Cậu bé vừa nhanh nhẹn ngồi dậy như giữa ban ngày, thoải mái bước trên tấm thảm được mặt trăng chiếu sáng đi về phía ban công.

- Lạy Chúa tôi! Ở đấy không có lan can. - Bà Anastasya rên rỉ.

Roza thận trọng ngồi dậy, nhưng vẫn làm cho những chiếc lò xo kêu kèn kẹt, bước về phía Cậu bé và lặng người đi, còn Cậu bé thì đang đứng bất động trên mép ban công đã bị rạn vỡ.

- Đêm đẹp quá! Bầu trời mênh mông và nhiều sao quá! Mặt trăng đẹp quá! - Cậu bé lại bật cười và thốt lên bằng một giọng bình thản kỳ lạ. - Yên tĩnh quá! Ha, ha! Tất nhiên rồi, con sẽ chơi cho bố mẹ nghe bản nhạc con viết tặng bố mẹ!

Cứ như là đang cầm cây đàn trên tay, Cậu bé bắt đầu cử động đôi tay như đang chơi đàn, miệng lẩm nhẩm giai điệu kỳ lạ, vui vẻ, thậm chí rất sôi nổi nữa… Đột nhiên, từ đâu đó rất xa ở ngoại ô có một tiếng nổ vang lên. Cậu bé sững người, lặng im nhìn lên trời, hai cánh tay cũng hướng lên đó.

- Bố mẹ đi đâu đấy? Đi đâu? Cho con đi với. - Cậu bé nhào về phía trước nhưng đúng lúc ấy Roza lao tới ôm chầm lấy cậu. - Thả cháu ra, thả ra. - Cậu bé rên rỉ.

- Kéo rèm cửa sổ lại! - Bà Anastasya kêu lên, ôm chặt đứa bé vào lòng.

Sáng hôm sau, như mọi khi, Cậu bé là người thức dậy sớm nhất, và việc đầu tiên là hôn bà Anastasya rồi đến dì Roza và đánh thức họ dậy. Vẫn mặc quần đùi đứng giữa hai người, cặp mắt lấp lánh, cậu thích thú reo lên:

- Bà và dì biết không, đêm qua bố mẹ cháu đã bay đến thăm cháu trên ngôi sao đẹp nhất đấy. Họ định mang cháu đi, nhưng không có bà và dì nên cháu không đi, cháu bảo, cháu sẽ bay cùng với mọi người.

- Lạy Chúa tôi! - Bà lão há miệng kinh ngạc.

Khuôn mặt Roza bị lấp sau mớ tóc dày điểm bạc, Cậu bé cúi xuống sát ngực Roza:

- Sao mọi người không vui? - Cậu thốt lên, rồi như nhớ ra điều gì đó trong đêm, liền xịu mặt lại: - Cây đàn của cháu, quà tặng của bà, bà ơi, bị họ lấy mất rồi. - Cậu bé thở dài theo kiểu trẻ con. - Họ đúng là kinh tởm.

- Không được nói thế, cháu ạ! - Bà Anastasya giật mình.

- Kể cả nghĩ cũng không được.

- Thì hôm qua bà đã gọi họ như thế mà. - Cậu bé nhăn mặt. - Làm sao chúng ta sống được nếu không có âm nhạc, phải không bà?

- Không có âm nhạc không thể sống được. - Bà Anastasya nắm tay cậu kéo lại. - Cháu yêu quý của bà, cháu hát lại cho bà nghe cái giai điệu đêm qua cháu chơi đi.

- Giai điệu nào? - Cậu bé ngạc nhiên, hàng mi dày chớp chớp.

- Thì cái giai điệu đêm qua cháu đã hát đấy. - Bà lão nhìn vào mắt cậu, động viên. - Bài hát sôi nổi lắm.

- Chẳng lẽ đêm qua cháu chơi đàn à? - Cậu bé lại càng ngạc nhiên hơn. - Cháu chơi bằng cái đàn nào?… Cháu làm gì còn đàn nữa?

- Không có là thế nào?! - Bà lão cố mỉm cười. - Cháu có một trong số những cây đàn tốt nhất thế giới. Nào, Roza. -

Bà nói bằng một giọng năn nỉ: - Đến chỗ thằng Baga lấy cây đàn về đi.

- Nhưng nếu họ lấy cả cây đàn này nữa? - Vẻ sợ hãi hiện lên khuôn mặt Roza.

- Mọi việc đều theo ý Chúa. - Bà lão cố nở một nụ cười.

- Còn cây đàn, cũng không nên giam hãm nó dưới lòng đất. Cây đàn cũng có tâm hồn, ta có cảm giác, trong tay thằng bé, nó sẽ hồi sinh và sẽ cất tiếng hát như trước đây chưa bao giờ hát.

Sáng nào Roza cũng phải vài lần ra sông Sunzha lấy nước. Đôi khi, chị giấu mọi người lấy nước cho cả Baga ẩn náu dưới tầng hầm. Mỗi khi xuống dưới đó, Roza như đứng tim vì sợ hãi. Tầng hầm tối om, ẩm ướt, bụi bặm, đầy chuột cống và mạng nhện vương vào mặt nhớp nháp, không khí nồng nặc vì nước tù đọng. Chưa lần nào Roza dám bước vào trong, chị chỉ đổ nước vào cái thùng chứa ở ngay dưới gầm cầu thang. Nếu Baga không đi đâu xa mà ở trong tầng hầm - anh ta khẳng định đó là thành phố dưới lòng đất, thì anh ta sẽ gọi chị, trao đổi dăm câu ba sợi, có lần nói chuyện khá lâu. Lần này, cũng như hôm qua, lúc chị giấu cây vĩ cầm, hình như không có người nào ở đây cả. Roza sợ hãi thò tay vào cái khe dưới gầm cầu thang hôi thối, chị có cảm giác một cái mõm cá sấu rộng hoác đói khát đang há ra, chị thọc tay vào sâu hơn, mò mẫm giữa đám bụi lưu cữu hàng thế kỷ, ngay cả lũ chuột cống cũng không dám chui vào. Roza suýt nữa kêu thét lên vì hoảng sợ, toát mồ hôi, thậm chí chị còn thò cả đầu vào cái khe tối om đó - không có gì cả. Trong cơn tuyệt vọng, Roza bỗng nghe tiếng động khẽ ở phía trên, chị như chết sững trong tư thế đó, và chắc chắn tình trạng sẽ còn tồi tệ hơn nếu chị không nghe thấy một giọng nói quen thuộc:

- Chị ơi[71], làm gì mà quét bụi lên thế?

Roza hoảng sợ bật ngay dậy, thở hổn hển, những lọn tóc đẫm mồ hôi dính bết vào mặt và trên tấm thân cao gầy, chị túm chặt vào tay Baga, tức giận giật mạnh:

- Cây đàn đâu?

- Đàn nào? Ha, ha, ha! - Baga nhe hàm răng trắng như tuyết giữa bộ râu quai nón đen bóng, rậm rì và cứng như rễ tre ra. - Tốt hơn là chị hãy nói cho tôi biết, mấy chiếc răng giả của chị lại biến đâu rồi?

- Baga! Thôi đừng hành hạ tôi nữa!

- Tôi có làm gì đâu? Tôi không hành hạ chị mà ngược lại, tôi đang tìm cho chị một người chồng chưa cưới xứng đáng. Đấy, suốt cả đêm, tôi lang thang như chó sói trong thành phố mà không tìm được người nào xứng với chị.

- Ôi, Baga! - Nỗi tức giận lóe lên trong ánh mắt, Roza gần như hét lên: - Đó là cây đàn của thằng bé!

- Khẽ thôi. - Bằng một động tác dứt khoát, Baga thoát ra khỏi tay Roza rồi lạnh lùng nói: - Thế mà cũng đòi giấu cây đàn! Ngay lối ra vào. Ở đây, bất cứ lúc nào cũng có thể nổ ra các cuộc vây ráp. - Câu cuối được thốt ra khi Baga đã lẩn vào bóng tối.

Baga quay ra không phải với khẩu tiểu liên mà thận trọng ôm theo hộp đàn. Vừa nhìn thấy nét mặt rạng rỡ của Roza, anh ta lại nói bằng một giọng suồng sã:

- Thằng bé sẽ chơi bằng cây đàn này trong đám cưới của chị, còn tôi sẽ nhảy điệu Lezginca.

Roza không chút khách sáo giằng lấy hộp đàn, lạnh lùng xem xét kỹ lưỡng rồi vội chạy lên trên, khi sắp ra khỏi tầng hầm, chị mới ngoái lại:

- Baga, bao nhiêu lần tôi đề nghị cậu, đừng trêu chọc tôi. Cậu còn nhỏ lắm. Ngoài ra, hãy nhớ, dù có thế nào đi nữa, tôi cũng đã mang họ của người khác rồi[72].

- Kẻ may mắn đó là ai vậy? - Baga cười mỉa.

Roza xỉa ngón tay về phía Baga, vẻ hăm dọa nhưng không chút ác ý:

- Nếu không vì thằng bé đang đợi, tôi đã vặn tai cậu rồi. Roza vội chạy lên, nhưng Baga đã đuổi kịp:

- Roza, tôi đã biết hôm qua có chuyện gì xảy ra ở đây. Hình như chị đã nhận ra ai đó.

Roza đứng sững, quay người lại. Lẽ ra cần phải kể hết mọi chuyện, nhưng dù Guta có là một kẻ đốn mạt thì dẫu sao vẫn là chồng chị, hơn nữa hai gia đình lại ở gần nhau, suốt cả đêm qua chị cứ bị dằn vặt mãi, bây giờ chị chỉ đáp:

- Tự tôi sẽ giải quyết. - Roza đã định bước đi nhưng vẫn không kìm lại được. - Hôm qua cậu không có ở đây, làm sao biết hết mọi việc?

- Ha, - Baga khẽ nhếch mép hồn nhiên cười mỉa, nhưng rồi lại như con thú nhe răng: - đây là lãnh địa của tôi, tôi cần phải biết tất cả và chịu trách nhiệm về tất cả.

- Cậu còn trẻ lắm để “biết tất cả” và “chịu trách nhiệm về tất cả”! - Roza lạnh lùng nói, và khi chị định dợm bước thì Baga lại nắm chặt tay chị:

- Roza, chị hãy nói ra một cái tên. Có kẻ nào đó phải chịu trách nhiệm về hàm răng của chị chứ?

- Hàm răng của tôi không chỉ bị đánh gãy một lần, và tôi phải cam chịu điều đó. Cậu còn trẻ lắm, hãy cố giữ hàm răng đẹp của mình, chúng rất cần cho cuộc sống đấy.

- Chị Roza[73] ạ, chị cũng biết, cuộc sống của tôi không còn là cuộc sống nữa. Tôi phải lang thang trên những con đường mòn của thần chết, và chỉ có bằng cách ấy tôi mới mong nhận được lời chúc phúc của Thượng đế. Còn thằng bé, trong khi tôi còn sống, tôi sẽ không cho phép ai xúc phạm nó! Nó là bảo vật của đất nước[74]! Còn chị, chị định che giấu ai vậy?

- Tự tôi sẽ giải quyết được. - Roza thô bạo cắt ngang.

Mặc dù tâm trạng có tồi tệ đến đâu thì vẫn cứ phải sống tiếp. Việc đầu tiên Roza muốn làm là đưa bà Anastasya nhập viện: Hôm qua bà đã bị lên cơn đau - một dấu hiệu đáng lo ngại.

- Ôi, không, không. - Bà Anastasya gạt phắt. - Ta đã đỡ hơn rồi… Chúng ta cần phải tiếp tục luyện tập cho thằng bé.

- Đúng đấy. - Cậu bé xác nhận. - Ở bệnh viện người ta tiêm đau lắm, còn ở đây chỉ có âm nhạc thôi. - Vừa nói cậu vừa trìu mến vuốt ve cây đàn. - Cây đàn này sẽ chữa bệnh cho tất cả chúng ta, có phải vậy không, bà?

- Đúng rồi, cháu yêu của bà! - Bà Anastasya ôm thằng bé vào lòng hít hà rồi nói nhỏ vào tai nó: - Nào, cháu hãy cố nhớ lại cái giai điệu đêm hôm qua đi.

Sau khi hiểu ra không thể thuyết phục được các nhạc công, Roza vội đi làm và hứa đến trưa sẽ quay về cùng với các bác sĩ. Khi Roza quay về trên xe “cấp cứu”, chị không hiểu có chuyện gì đang xảy ra. Xung quanh khu nhà ngổn ngang máy móc thiết bị, vật liệu xây dựng cũng đã được chở tới, nhưng không ai làm việc cả, trong sân đang có một buổi hòa nhạc. Sân khấu được làm bằng giàn giáo, Cậu bé đứng trên đó chơi nhạc, mồ hôi ướt đẫm, còn khán giả thì không thể tính hết: hàng trăm công nhân xây dựng và binh lính từ trạm kiểm soát, mà không chỉ có vậy, nhiều người đi đường cũng tạt vào.

Roza nhận ngay ra bà Anastasya ngồi ở hàng ghế đầu, phải khó khăn lắm chị mới len đến được chỗ bà.

- Bác sĩ cái gì? - Bà Anastasya phẩy tay, thì thào: - Những người xây dựng tuyên bố, chẳng bao lâu nữa ở đây mọi thứ sẽ được phục hồi như cũ, đầu tiên là cửa hàng bách hóa “Thế giới trẻ em”. Thằng bé thích đến nỗi liền nhớ ra những giai điệu đêm qua. Nó đã chơi theo trí nhớ đến lần thứ ba rồi, đúng là tuyệt tác! Còn bây giờ là chương trình hòa nhạc theo yêu cầu khán giả.

Roza chẳng còn tâm trí đâu mà nghe nhạc nữa. Chị cho xe “cấp cứu” ra về, còn chính mình thì đi về phía ngoại ô, đến vùng quê của gia đình mình. Tất cả vẫn như cũ, cỏ dại đã phủ kín những đống đổ nát. Trong nội thành, hầu như mọi con phố đều bị bom đạn đào xới hư hỏng, còn con phố của họ - nhựa đường mới tinh, chính xác là chỉ rải nhựa đến khu nhà của Guta Tuaev, nơi cuộc sống đang trở nên sôi động, nở hoa, công cuộc phục hồi đúng là đang diễn ra. Nhiều người mang vũ khí lởn vởn xung quanh, nhiều nhất là công nhân xây dựng. Nghe tiếng Roza gọi, cậu em trai của Guta, tức là em chồng Roza bước ra. Chính anh ta cũng mang vũ khí, lại còn hai vệ sĩ kè kè phía sau, ngay trong nhà mình mà vẫn sợ.

Roza nhận thấy, vừa nhìn thấy chị, cậu em chồng liền nhăn như bị. Để người ngoài khỏi đàm tiếu, Roza vừa bước lại vừa nói to:

- Nói với anh cậu, trả lại cây đàn cho người ta.

- Cái gì?! - Cậu em Tuaev bực tức. - Chúng tôi là những người đàn ông chân chính, không quan tâm đến âm nhạc, lại càng không dính dáng đến đàn sáo. - Anh ta bật cười khả ố:

- Chúng tôi không biết và cũng không muốn biết.

- Về việc các anh là những kẻ vô văn hóa thì tôi biết lâu rồi. - Roza cố nói một cách dõng dạc. - Tuy nhiên, tôi vẫn yêu cầu anh nhắn lại với anh trai, trả lại cây đàn cho chúng tôi, và nhanh lên.

- Này, chị điên hả? - Anh ta bước sát lại, gí tay vào mũi Roza: - Nào, biến đi! May là phụ nữ, nếu không thì…

- Tôi không phải là người phụ nữ bình thường như cậu nghĩ đâu. - Roza cắt ngang lời em chồng. - Tôi vẫn còn là chị dâu của cậu đấy.

- Cái gì? Chị dâu nào?! Đồ tiếp tay cho bọn phiến quân!

- Rồi một câu rất đau nữa: - Bị bọn Nga bẻ hết răng còn chưa đủ hay sao, lẽ ra còn phải bị cắt lưỡi và cắt thêm cái gì nữa mới phải. - Vừa nói anh ta vừa làm một điệu bộ rất tục tĩu. - Thôi, cút đi, kể cả mày lẫn dòng họ nhà mày!

Sau này, khi nhớ lại tất cả những điều đó, Roza rất ngạc nhiên sao chị lại không móc mắt thằng khốn kiếp đó. Có lẽ khi đó Thượng đế đã ban cho chị sự tự chủ, dù sao thì chị cũng là chị dâu. Tuy nhiên, chị vẫn không chịu thua:

- Cậu biết tôi sống ở đâu, làm việc ở đâu rồi đấy. Mau trả lại cây đàn, nhân tiện bảo anh trai cậu làm thủ tục ly dị với tôi đi.

- Không cần phải anh trai tôi! - Em trai Tuaev vung tay lên. - Lần trước chính tôi là người thực hiện nghi lễ, bây giờ tôi phải có trách nhiệm, chẳng cần người khác phải bẩn tay. Đây, - vừa nói anh ta vừa lẩm nhẩm một câu khấn gì đó bằng tiếng Ả Rập, làm ra vẻ am hiểu lắm: - bắt đầu từ giờ phút này, với sự làm chứng của hai người, chị đã được tự do[75].

Vậy là xong toàn bộ thủ tục, chẳng còn trách nhiệm và ràng buộc gì nữa… Thật lòng mà nói, Roza mong đợi cái thời khắc này từ lâu lắm rồi, và vừa bước ra khỏi sân nhà người chồng cũ, chị vừa ứa nước mắt, không phải vì chị đã ly dị mà vì cuộc sống của mình, vì cái thằng em Tuaev vẫn còn hét theo sau lưng. Nước mắt lưng tròng nên Roza không nhìn thấy đường, chị cứ đi bừa cho đến khi va vào lưng ai đó. Ông lão láng giềng với bà vợ lưng còng đang đứng bên cánh cổng mở rộng, trong sân là cô con gái của họ, trạc tuổi Roza. Mọi người đều tỏ ra sợ hãi và tức giận, có lẽ họ đã nghe thấy hết và đã hiểu ra điều gì đó.

- Hình như nhà Tuaev vừa làm điều gì xấu xa tồi tệ, họ đã mất hết lý trí rồi thì phải. - Ông lão nói to. - Hừ, thế mà họ lại được giao việc phục hồi thành phố cơ đấy! Moskva cố tình làm vậy để tình trạng lộn xộn sẽ không bao giờ chấm dứt ở đây… Nào, đi. - Ông lão nắm lấy tay Roza. - Tôi sẽ bắt họ phải xin lỗi cháu.

- Ôi, ông nói gì thế! - Bà vợ hốt hoảng. - Họ chẳng có văn hóa, cũng chẳng có lòng tự trọng, chẳng phân biệt già trẻ lớn bé, tất cả đều mang vũ khí, người Nga hay người Chechnya cũng đều dùng họ. Đến đêm, họ chỉ cần ném sang nhà ta quả lựu đạn, thế là xong, chẳng bao giờ tìm ra thủ phạm… Tốt hơn là chúng ta vào nhà thôi, vừa uống trà vừa trò chuyện chẳng hay hơn ư.

Roza bình tâm trở lại trong nhà ông lão láng giềng. Trên đường về nhà, chị tạt vào chợ mua thực phẩm, tình cờ gặp một bà láng giềng khác.

- Cô bị điên rồi, Roza ạ. - Bà bán hàng tuôn một tràng. - Cậu Guta giỏi thế! Đưa điện, nước, ga về phố chúng ta. Còn mặt đường nữa? Trong nội thành chưa có đâu. Anh ta có vợ người Nga ở Moskva thì đã làm sao? Lấy mười cô cũng được. Với những người đàn ông như thế thì phải lấy răng mà giữ cho chặt… Ôi, cô chẳng có răng mà cũng chẳng có óc nữa.

Chiều, Roza về đến nhà trong tâm trạng bực bội, nhưng vừa đến cổng, nét mặt chị liền giãn ra tươi tỉnh, con tim rưng rưng: Trên gác, những giai điệu tha thiết, mượt mà của Cậu bé đang vang lên trong khắp thành phố và khắp thế gian.

- Roza, Roza. - Vừa đến cửa, Roza như rơi vào vòng tay của bà Anastasya. - Thằng bé giỏi quá, đúng là thần đồng! Nó đã tự sáng tác được rồi! Dì có nghe thấy không, Roza?!

Ăn chiều xong, bà Anastasya không cho bật tivi.

- Chúng ta cần phải tập thêm tý nữa. - Trước mặt bà là tờ giấy chi chít những nốt nhạc. - Các bậc tiền nhân cổ xưa đã từng nói: Ý nghĩ không được ghi lại là một kho báu bị đánh mất. Còn cái bản nhạc này, nó vừa nhớ ra với sự cảm hứng, và vừa được ghi lại từ miệng nó. Đúng thế, chẳng khác gì bản nhạc hiệu về cuộc sống đang hồi sinh. Bất cứ một nhạc công nào cũng mơ ước trở thành nhạc sĩ, nhưng tất cả đều tùy thuộc vào Chúa. Chính tôi, suốt đời cũng mơ ước điều đó, nhưng không thể. Còn bây giờ, mãi đến cuối đời tôi mới may mắn là đồng tác giả với thằng bé.

- Nói “cuối đời” là hơi sớm đấy, bà ạ. - Roza phản đối.

- Ôi, dì ơi. - Bà lão phẩy tay. - Tôi hạnh phúc lắm. Tôi biết, thằng bé của chúng ta sẽ làm được điều đó. Nó có tài và được Thượng đế phù hộ! - Vừa nói bà lão vừa vuốt ve những lọn tóc xoăn của Cậu bé: - Chúng ta sẽ đặt tên cho bản nhạc này là gì hả cháu?

Cậu bé nhìn mãi qua ô cửa sổ về phía đường chân trời lúc hoàng hôn, rồi sau một hồi ngẫm nghĩ, cậu khẽ thốt lên như sợ làm ai đó giật mình:

- Thế giới trẻ em mới!

Chương 10

Trong buổi sáng mùa hè yên bình và tươi đẹp ấy, cũng như mọi khi, lũ chim én làm tổ trên ban công là những sinh vật đầu tiên chào đón rạng đông. Tiếng hót líu lo, lảnh lót của chúng đánh thức Cậu bé dậy. Như muốn kiểm tra tài sản của mình, Cậu bé vẫn mặc quần lót, thận trọng theo kiểu trẻ con, hồn nhiên bước ra ban công, vừa ngáp vừa ngắm nhìn đường chân trời quê hương đang hửng sáng. Ở phía xa, mãi tận phương Nam, những đỉnh núi nhọn hoắt màu ánh bạc tràn ngập trong nắng vàng nổi bật trên nền trời xanh như đang làm nhiệm vụ bảo vệ hòa mình cho mặt đất, đó chính là vẻ đẹp hùng vĩ của Kavkaz. Sáng nào cũng vậy, trong khi màn suơng mờ còn chưa vén lên, Cậu bé thích thú ngắm nhìn bức tranh miền núi hùng vĩ, và những giai điệu âm nhạc của tuổi thơ tràn ngập tâm hồn…

Cậu bé không thích những cảnh vật gần hơn, làm sao có thể yêu thích những đống đổ nát của thành phố? Bù lại, trên cái ban công bé xíu này, cậu đã tạo ra cho mình một góc nhỏ mới, một thế giới trẻ em tươi đẹp và thân thiết.

Ở phía bên kia ban công, nơi trước đây là vỉa hè, bây giờ hỗn độn hố bom đạn nhưng vẫn còn lại một cây dẻ cổ thụ, gợi người ta nhớ đến cuộc sống sôi động một thời của cửa hàng bách hóa “Thế giới trẻ em”. Tán cây, nhất là phần trên ngọn, do bom đạn nên chỉ còn lại những cành nhánh trơ trọi mất hết sự sống như cọc hàng rào. Nhưng ở phần dưới, những cành cây to, khỏe hơn vẫn còn giữ lại được sức sống của mình, vẫn còn hút được nhựa sống từ mảnh đất Grozny đổ vỡ. Vào mùa xuân, nó lại bung ra những chồi non, còn bây giờ, vào giữa mùa hè phương Nam, những tán lá to, dày, xanh mướt tỏa ra hết cỡ, lấp ló giữa tán lá là những chùm trái sum sê, vỏ vàng vẫn còn non nên chưa bị hái.

Ngay từ sáng sớm, chim chóc từ bờ sông Sunzha đều bay về phía cái cây duy nhất còn lại trong vùng. Lũ quạ đáp xuống, đậu trên các cành trơ trọi cao nhất, kêu quạ quạ ầm ĩ. Thấp hơn một chút là hàng chục con chim bồ câu rừng màu xám kêu gù gù. Còn giữa đám lá dày, rất khó nhìn thấy, mà chỉ nghe tiếng kêu ríu rít là hàng đàn chim sẻ - loài chim Cậu bé mong đợi nhất. Lần nào cũng vậy, không ai có thể biết được và nghe được cái dàn đồng ca du dương và ngân vang ấy chào đón Cậu bé như thế nào! Còn cậu, rất thích lắng nghe bài ca của chúng, tận hưởng món quà trời cho là bản hòa âm ấy, và để đáp lại, cậu cho chúng ăn vụn bánh mì.

Lũ chim sẻ và quạ thì ăn dưới gốc cây, nơi cậu ném vụn bánh mì xuống. Còn lũ bồ câu thì không sợ cậu, chúng mổ bánh mì ngay trên tay, thậm chí còn muốn đậu lên vai, lên đầu cậu nữa. Sau khi ăn no, tất cả đám chim muông ấy bay đi mất, chỉ còn lại lũ chim én thân thuộc, hót ríu rít và chao lượn quanh cậu.

- Nhưng tao biết làm gì bây giờ, chúng mày có ăn bánh mì đâu. - Cậu bé nói với chúng.

Nhưng lũ chim én không bận tâm đến điều đó, chúng lại càng ríu rít to hơn, hướng ánh mắt của cậu lên cao, về phía cái tổ, chúng muốn cậu chia sẻ niềm vui với chúng.

- Ôi, ôi. - Cậu bé hít một hơi dài, thích thú thốt lên. - Bà ơi, dì Roza ơi, dậy đi, lại đây nhanh lên!

Roza nhanh nhẹn bật dậy, còn bà lão, cũng trở mình, xương cốt kêu lục cục, luôn miệng rên rẩm, hai tay ôm sườn bước ra ban công.

- Bà nhìn kìa, nhìn kìa. - Cậu bé reo kên. - Chim non nở rồi! Hay quá! Mỏ của chúng màu vàng!

- Thế là tốt đấy. - Bà Anastasya mỉm cười. - Chim én chỉ sống bên cạnh con người. Như vậy có nghĩa là hòa bình đã được phục hồi, người ta đang xây dựng thành phố mới, “Thế giới trẻ em” mới.

- Hôm nào khai trương cháu sẽ chơi bản nhạc hiệu của chúng ta, “Thế giới trẻ em mới”.

- Đúng rồi! - Bà lão ôm cậu vào lòng, xoa đầu, vuốt ve.

- Cháu thấy không, chỉ sau một đêm mà cháu lớn nhanh quá, cháu đã cao đến vai ta rồi.

Sau đó, lúc dọn dẹp chăn nệm, Roza liếc nhìn bà Anastasya:

- Bà ơi, bà cảm thấy thế nào? - Sự lo lắng hiện rõ trong giọng nói.

- Ôi, đừng hỏi nữa. Trằn trọc cả đêm, không chợp mắt được… Nhưng khi ta ôm thằng bé vào lòng, hôn hít nó, ta có cảm giác như được xức dầu thánh, nhẹ cả người, thậm chí còn muốn sống nữa. - Nét mặt bà lão như giãn ra nhưng lại trở nên u ám ngay. - Ôi, niềm mong ước duy nhất của ta là được sống cho đến khi thằng bé trưởng thành, đưa nó vào đời!

- Dĩ nhiên rồi, chúng ta sẽ sống được đến lúc ấy, nhất định thế. - Niềm lạc quan trong giọng nói của Roza có vẻ không được tự nhiên cho lắm. - Chỉ có điều bà phải vào nằm viện khoảng hai tuần, điều trị chút ít.

- Roza, bệnh viện nào?! Dì quá biết rồi còn gì nữa.

- Đại úy Golovachev hứa là sẽ giúp bà nhập quân y viện. Bà là cựu chiến binh mà.

- Với tình trạng thuốc thang như hiện nay, cũng chẳng giúp được gì cho ta đâu. Còn ý ta là thế này, - Vừa nói bà vừa mỉm cười nhìn Cậu bé: - ngoài nó và cỗ quan tài ra, ta chẳng cần gì nữa.

- Phù, bà nói gì thế. - Mới sáng sớm mà tâm trạng Roza đã bị xáo động.

Với tâm trạng đó, Roza vài lần ra sông Sunzha lấy nước. Lần cuối cùng chị quyết định ghé xuống tầng hầm. Lâu rồi chị không gặp Baga và căn cứ vào mức nước trong thùng chứa, có thể thấy rõ là hai ba tuần qua anh ta không xuất hiện ở đây. Lần này, mực nước trong thùng có hạ xuống một chút, vẫn còn nhìn rõ những vệt nước trên sàn bê tông đầy bụi. Roza đổ nước vào thùng và đã định đi ra, chị không muốn gặp Baga và cũng chẳng có thời gian. Tuy nhiên chính Baga đã gọi chị:

- Roza, công việc của chị thế nào?

- Vẫn bình thường. - Roza buộc phải đứng lại và cũng vì phép lịch sự. - Lâu rồi không thấy cậu.

- Có việc quan trọng.

- Việc gì mà “quan trọng” thế? - Roza cười mỉa. - Trông dáng vẻ cậu chẳng có gì là quan trọng cả.

- Ha, ha, còn nói gì nữa. - Baga đáp lại cũng bằng một giọng như vậy. - Chị tưởng tìm chú rể cho chị dễ lắm hay sao? Tôi sẽ không gả bừa chị đâu.

- Baga. - Roza bước sát lại, nhăn mặt.

- “Baga” cái gì. - Baga lùi lại, giọng bỡn cợt. - Bây giờ chị là người phụ nữ tự do rồi.

- Cái gì? - Roza ngạc nhiên. - Làm sao cậu biết tất cả những việc đó?

- Lãnh địa của tôi, tôi cần phải biết hết.

Roza nhìn Baga từ đầu đến chân bằng ánh mắt không hài lòng, không nói không rằng, chị định bước lên trên nhưng Baga đã bám theo:

- Hóa ra anh chồng cũ của chị là một sếp lớn.

- Phải, anh ta đang phục hồi “lãnh địa” của cậu và cả thành phố này nữa. - Roza không thèm quay lại, đáp.

- Hà hà, đúng là đưa bắp cải vào miệng dê. Bốn mươi phần trăm chuyển lại cho Moskva, bốn mươi phần trăm cho đám tay chân ở địa phương, trong đó nhân vật quan trọng nhất là chồng cũ của chị. Mà chị nghĩ sao, liệu họ có thể khôi phục lại thành phố với những gì còn lại trong số kinh phí ấy?

Roza quay lại, sững người:

- Baga, tôi không hề trông đợi gì từ cái của bố thí ấy của họ, và tôi cũng không khuyên cậu.

- Đúng, tôi không trông mong gì. - Baga đáp lại cũng bằng một giọng khinh bỉ. - Nhưng tôi cũng không cho phép họ được phủi mép[76].

- Sau lưng họ là sức mạnh của chính quyền, còn cậu, non nớt lắm. - Roza nói, vẻ thương hại. - Cậu hãy cố giữ mình, bí mật trở về quê đi và chờ cho qua. Cứ để cho cái đám đê tiện ấy ních đầy bụng rồi phát rồ lên, ăn rồi thì sẽ phải trả giá thôi.

- Hừ, “phát rồ” à. Tốt hơn là bọn chúng phát rồ ở nhà mình, nhưng chúng đã san bằng cả thành phố. Bao nhiêu người đã bị chôn sống dưới những đống đổ nát? Thế mà bây giờ, theo lệnh của Moskva, hắn còn cướp cả cây vĩ cầm trong tay bà già cựu chiến binh và đứa bé mồ côi, rồi sau đó, sẽ tống giam tôi và chị, và cả thành phố này nữa.

- Baga. - Roza liếc xéo về phía Baga. - Làm sao cậu biết về cây vĩ cầm?

- Hừ, thế giới đầy tai vách mạch rừng! Như bà lão đã khẳng định, không cần nói và làm gì cả thì mọi ý nghĩ cũng sẽ bị lộ ra, nhất là những ý nghĩ đen tối.

- Cậu biết nhiều quá đấy. - Cuối cùng Roza thốt lên.

- Cuộc đời đã dạy cho tôi. - Baga nói bằng một giọng có vẻ hùng dũng.

Sau khi vội vàng ăn sáng với bà Anastasya và Cậu bé, Roza chạy đến bệnh viện. Trước mắt sẽ là một ngày vất vả: Theo lịch công tác, chị là hộ lý trực trong phòng giải phẫu. Một ca phẫu thuật vừa kết thúc, chị được gọi ra cổng - mẹ chị từ Khasaviurt đến thăm. Đã lâu không gặp nhau nhưng mẹ tỏ ra không vui cho lắm:

- Chỉ vì cây đàn nào đó mà con đã gây nên một vụ ầm ĩ, làm hỏng cả cuộc đời mình.

- Làm sao mà mẹ biết tất cả những chuyện đó? - Cô con gái không kìm nổi.

- Sao lại không biết? Guta là một người như thế!

- Đồ đê tiện!

- Tất cả lũ đàn ông đều đê tiện. Lẽ ra con nên giữ mồm giữ miệng, vuốt ve xoa dịu là có thể sống được với nó, con cái, gia đình đều được nhờ.

- Con không muốn sống nhờ kiểu đó.

- Thế hả? Vậy con có nghĩ đến các em trai của mình không? Guta có mọi quyền hành trong việc đền bù nhà cửa bị bom đạn.

- Việc đền bù là theo luật định.

- Con gái ơi, con làm sao thế, con không sống ở Grozny à? Làm gì có “luật” nào ở đây? Guta quyết cái gì, thì cái đó là luật, ai cũng biết điều đó, chỉ có con là không.

- Chẳng lẽ bây giờ con phải thành một kẻ xu nịnh quỳ xuống trước mặt mọi người trong gia đình Tuaev?

- Con ơi, các em con không một xu dính túi. - Bà mẹ nấc lên.

- Bảo chúng đi làm đi.

- Không xin được việc. Cũng có những việc mà đồng tiền kiếm được nhục nhã lắm. Mẹ sợ, chúng sẽ phải cầm súng bắn giết, hoặc chính mình sẽ bị giết… Mẹ phải làm gì bây giờ? Làm sao mẹ có thể giữ chân chúng được, chúng còn trẻ, đầu óc u mê, cũng không lấy vợ được vì không có tiền, không có một chỗ che mưa che nắng, may lắm thì tìm được chốn nương thân nơi đất khách quê người.

- Ôi mẹ ơi! Đó chẳng phải là lối thoát. - Roza ôm đầu.

Chị vào phòng Tài vụ xin tạm ứng, nhưng số tiền ấy chẳng bõ bèn gì. Sau một hồi đắn đo suy nghĩ, chị quyết định gõ cửa phòng bác sĩ trưởng, vay của ông một ít nữa rồi đưa hết cho mẹ, có cảm giác như đã chuộc xong mọi tội lỗi.

- Mẹ đến gặp con không phải vì chuyện này, con gái ạ. - Bà mẹ lại càng khóc to hơn.

Ngay từ sáng sớm, Roza đã bị đau đầu, còn bây giờ, cái đầu của chị như bị đông cứng lại như một cục gang. Chị xin nghỉ, đưa mẹ về nhà, tức là về căn hộ của Cậu bé, và điều đó lại càng làm cho mẹ bối rối hơn.

Ở khu vực “Thế giới trẻ em”, cuộc sống đang diễn ra rất sôi động: Rất nhiều máy móc thiết bị của ngành xây dựng và quân sự đang đỗ ở đó, và không chỉ có vậy, còn nhiều xe con sang trọng nữa. Mặc dù Roza chẳng có khái niệm gì về xe pháo, nhưng trong thời gian chiến tranh chị cũng biết được đôi điều - những chiếc xe con nhãn hiệu “Volga” đỗ thành một dãy cạnh những chiếc bọc thép, vậy là lãnh đạo nước cộng hòa đang có mặt ở đây.

Vòng qua các đống gạch cát và xi măng vô chủ, Roza đưa mẹ vào cái cổng tò vò tối tăm, ẩm thấp. Khi bước vào cái sân rộng, chị nhìn thấy hàng chục ống kính camera truyền hình đang chĩa vào một người đàn ông còn trẻ, dáng vẻ béo tốt, áo sơ mi trắng, đeo cà vạt: Chính là Guta Tuaev đang trả lời phỏng vấn trực tiếp trên cái nền là những đống gỗ xây dựng ngổn ngang.

Lẽ ra cần phải đi ngay về nhà, nhưng bà mẹ lại bướng bỉnh đi về phía đám đông và Roza cũng không cưỡng lại được sự tò mò.

Trước kia, Guta không biết nói năng gì, nhất là bằng tiếng Nga. Anh ta chỉ biết đếm tiền, nhân chia cộng trừ, bất cứ con số nào, thế mà bây giờ, Guta hót như chim họa mi:

- Nhìn tổng thể trong nước cộng hòa và trong thành phố Grozny, công cuộc xây dựng và phục hồi bốn mươi hai trường học, bốn trường nội trú, tám nhà trẻ, năm trường kỹ thuật chuyên nghiệp và hai mươi bệnh viện đang diễn ra. Trong thực tế, tất cả sẽ được xây dựng lại và xây mới hàng trăm kilomet đường tải điện, đường dẫn ga, đường nhựa và rất nhiều cầu cống. Hàng ngàn ngôi nhà đã được xây xong và đưa vào sử dụng. Hơn hai mươi ngàn gia đình đã được nhận tiền đền bù tài sản và nhà ở từ ngân sách Liên bang Nga, và cũng từng ấy người sắp tới sẽ được nhận…

- Đồ đê tiện! - Roza hét lên khá to.

- Im đi! - Một người đàn bà to béo đứng bên cạnh tức giận hét theo. - Chúng tôi không thích những kẻ đọc thông viết thạo như hắn.

- Thế còn những nhà cách mạng rách rưới, râu ria xồm xoàm[77] trước kia đã đưa chúng ta tới đâu? - Một người đàn bà khác tiếp lời.

- Đám này cũng chẳng hơn gì bọn kia. - Một người đàn ông có râu xen vào. - Tất cả đều là dân Cozak lang thang, cướp bóc xong là chuồn mất.

- Nhưng anh ta là người Chechnya cơ mà?

- Chechnya hay không thì có liên quan gì ở đây. - Vẫn là giọng trầm lúc nãy. - Moskva sẽ gửi thằng khốn khác đến. Lũ ngáo ộp đáng ghét. - Nói xong, ông ta nhổ một bãi.

- Phải đấy, tất cả mọi sự bất đồng, hỗn loạn cũng vì những người như ông mà ra. - Người đàn bà béo mập lại xía vào.

- Nếu vậy phải quy phục ngay à? - Roza không kìm nổi.

- Cô im đi! Nhìn mặt cũng biết ngay cô là nhà cách mạng, răng không còn mà lương tâm cũng không có nốt.

- Nhưng tôi có nói gì đâu? - Roza định gây gổ với bà kia nhưng mẹ chị đã túm chị lôi ra khỏi đám đông.

- Thật kinh khủng! Mọi sự bất hạnh của chúng ta cũng từ cái tính kiêu hãnh của con mà ra. - Người mẹ càu nhàu vẻ không hài lòng. - Con gái bao giờ cũng phải giữ mồm giữ miệng chứ.

- Từ lâu rồi con không còn là con gái nữa, mẹ thấy đấy, răng cũng chẳng còn.

Người mẹ cúi đầu, vẻ hối hận:

- Thế những chiếc răng giả đâu rồi?

- Ông con rể Guta của mẹ bẻ rồi.

- Guta “bẻ” là thế nào? - Ngay lập tức người mẹ nổi đóa lên. - Nào, đi!

- Thôi, thôi. - Bây giờ đến lượt con gái phải kéo tay mẹ.

- Mọi việc không đơn giản như vậy đâu. Chúng ta về thôi, về nhà con sẽ kể.

- Nào thì đi. - Sau một hồi ngẫm nghĩ, người mẹ đành chấp thuận. - Mẹ cũng muốn xem “nhà” của con.

Khi hai mẹ con đã đến cửa vào thì có ai đó gọi to tên mẹ Roza. Hai mẹ con ngạc nhiên đứng lại. Em trai của Guta bước đến, đứng trước mặt họ như không có chuyện gì xảy ra, ôm bà mẹ, nhã nhặn hỏi chuyện đời sống, công việc, cứ như không có Roza đứng bên cạnh.

- Dù sao chúng ta cũng là hàng xóm láng giềng, thanh niên tính khí không hợp nhau, nhưng hai gia đình từ lâu vẫn sống bên nhau. Cha mẹ cháu vẫn kính trọng và quý mến bác… Thế các cậu con trai của bác, bạn học của cháu đâu rồi? Vẫn ở Khasaviurt chứ? Họ làm gì ở đấy? Cuộc sống ở đây rất sôi động. Bác hãy bảo họ đến gặp cháu ngay trong khi vẫn còn kịp, cháu sẽ giải quyết tiền đề bù. Dĩ nhiên, không thể nhận được toàn bộ đâu, phải để lại cho Moskva, nhưng hai anh em, mỗi người sẽ nhận được một nửa, cháu hứa, một khoản tiền lớn đấy, khỏi phải lo chuyện thủ tục, giấy tờ, cháu sẽ giúp, không công.

- Chẳng lẽ như vậy mà “không công” à?

- Con im đi! - Bà mẹ giậm chân, rồi quay sang mỉm cười ngọt xớt với người láng giềng: - Cầu Chúa phù hộ cho gia đình anh. - Bà ôm lấy anh ta. - Tôi sẽ chuyển lời của anh đến các con trai. Rất cảm ơn anh.

- Cũng may là mẹ không hôn anh ta. - Khi đã vào trong tòa nhà, cô con gái nói.

- Con ngốc lắm. - Bà mẹ đứng lại, thở dài. - Mẹ có cảm giác, họ lại muốn kết thông gia với chúng ta.

- Chẳng lẽ lại với mẹ?

- Thì con cứ ở độc thân vậy.

Cô con gái không nói thêm gì nữa.

Trong “nhà”, bà mẹ được thiết đãi không nhiều. Ăn trưa cùng với mọi người xong, bà nhìn quanh rồi nói:

- Không hiểu tại sao, cứ vào thành phố này bao giờ mẹ cũng bị đau đầu.

- Trong chiến tranh ai cũng bị đau đầu hết mẹ ạ. - Cô con gái đáp. - Một khi mẹ đã đến đây rồi, nghỉ lại với con một đêm.

- Mẹ phải về ngay. Còn bọn trẻ ở nhà, mẹ lo lắm. Roza đưa mẹ ra bến xe.

- Con chăm sóc bà già người Nga ấy chẳng khác gì người thân. - Giọng nói của mẹ thoáng chút ghen tị.

- Mẹ thôi đi. Số phận đã ràng buộc con và họ lại với nhau. Còn mẹ, con quan tâm không ít hơn đâu. Con gửi cho mẹ một nửa tiền lương, bản thân thì ăn mặc rách rưới.

- Đồ ngốc ạ. - Người mẹ vẫn không chịu, lát sau giọng đã dịu lại: - Các em con sẽ nhận được tiền đền bù, con không phải gửi tiền về cho mẹ nữa. Mẹ sẽ tự lo được. - Rồi bà nói tiếp bằng một giọng mệt mỏi: - Còn về thằng bé thì con đừng có mơ tưởng. Ơn Chúa, chiến tranh cũng sắp kết thúc rồi, khi đó người nhà của cha nó sẽ tìm đến, một đứa bé tuyệt vời như thế, người ta sẽ mang đi ngay.

- Con không thể sống thiếu nó được.

- Có thể con sẽ có con của mình.

- Với ai? - Roza tức giận. - Con không thể quan hệ lăng nhăng như các dân tộc khác được, sẽ bị phỉ nhổ ngay.

- Đúng thế, chẳng nên sinh ra lũ quái thai.

- Nếu vậy thì con sẽ có con với ai? Ai lấy con nữa? Đàn ông không còn nhiều, mà con cũng già rồi, chẳng khác gì bà già, chắc là phải ở vậy thôi!

- Chiến tranh đã làm đảo lộn tất cả. - Bà mẹ gục đầu xuống, ứa nước mắt. - Chẳng thà mẹ chết đi còn hơn là phải chứng kiến cảnh này[78].

Chương 11

Mấy ngày qua, những tin đồn đáng sợ báo hiệu điềm dữ bao trùm lên khắp Grozny. Mọi người bàn tán về nó khắp nơi, trong bệnh viện, ngoài chợ, bến xe buýt. Cũng như những người khác, Roza không tin và cũng không muốn tin vào điều đó.

Đang là giữa mùa hè, gần hết tháng Sáu, thời tiết trong thành phố rất nóng, thậm chí oi bức nữa. Ba giờ chiều, sau khi đã xong công việc, như mọi ngày, trên đường về nhà, Roza ghé vào chợ rau. Ở đây, giữa đống bụi bặm, rác rưởi lưu cữu, trong sự chen lấn ùn tắc là vô số những khuôn mặt đủ mọi thành phần, dân sự, quân sự và những người khác chẳng biết là gì. Khắp nơi ồn ào, vội vã, tất bật, tiếng nhạc vang lên ầm ĩ, các bà bán hàng khẩn khoản mời mọc, những con chó béo núc nằm ngủ bên các hàng thịt, lưỡi lè ra vì nóng, lũ mèo lười biếng luẩn quẩn bên chân các bà bán cá, còn lũ chim sẻ và chim bồ câu thì chầu chực bên các hàng bán bánh mì.

Roza lang thang khá lâu trong chợ, mua cho Cậu bé một chùm dâu tây chín muộn, mấy quả mơ và kem, rồi mua thêm vài thứ nữa. Sau khi đã mệt nhoài, mồ hôi đầm đìa, không mở nổi mắt nữa, chị mới thở phào bước ra khỏi cái chốn đông đúc ấy, chợt có ai đó từ phía sau chạm vào cái túi xách của chị:

- Cô gái, có cần giúp không? - Giọng nói bằng tiếng Nga rất chuẩn.

- Ồ không. - Roza gạt tay ra, nhưng chàng trai trẻ đeo kính râm, trông rất khả ái vẫn bướng bỉnh bám theo. - Tôi không cần anh giúp đâu… Ôi, Baga, cậu đấy à? Xin thề, tôi không thể nhận ra được.

Baga đã cạo râu nhẵn nhụi, khuôn mặt sáng sủa, ăn mặc rất mốt, tâm trạng cũng có vẻ thoải mái, cặp mắt thì không thấy, chỉ có nét hung dữ là vẫn hiện lên trên hàm răng trắng bóng.

- Bây giờ trông cậu khá hơn rồi đấy. - Roza vui mừng thật sự. - Điển trai lắm! Khi cậu khoác bộ trang phục bẩn thỉu, chui rúc trong tầng hầm và khe cổng, chắc là chấy rận đầy râu.

- Ha, ha, ha. - Baga bật cười thoải mái.

Hai người không nói chuyện gì khác ngoài chuyện hòa bình vui vẻ và đi ra cách chợ một đoạn.

- Vậy là cậu sẽ vĩnh viễn bỏ rơi tôi và “địa bàn của mình” hả? - Roza tò mò hỏi.

- Làm sao tôi có thể bỏ rơi chị và nhất là “địa bàn” của tôi được. - Baga đáp lại bằng một giọng đùa cợt. - Chị biết đấy, tôi rất nhớ Cậu bé và tiếng đàn của nó. Chính tôi cũng không ngờ… Khoan đã. - Baga nhìn quanh rồi bước về phía những quầy hàng nằm dọc theo cửa hàng thời trang đã bị sụp đổ trên đại lộ Chiến thắng, ngắm nghía rất lâu mới chọn được một chiếc xe ô tô đồ chơi to và đẹp: - Tặng cho Cậu bé.

Không hiểu tại sao lúc ấy Baga lại tỏ ra rất nghiêm túc, thậm chí còn có vẻ lo lắng nữa. Anh ta lấy kính râm ra, bước lại gần Roza và nắm lấy khuỷu tay chị:

- Chị cứ bình tĩnh, nhưng hãy nói cho người thân của mình biết, chẳng bao lâu nữa, thành phố này chắc chắn sẽ biến thành một chảo lửa khủng khiếp.

- Lạy Chúa tôi! Chẳng lẽ đúng vậy sao? Cả thành phố cứ bàn tán mãi về chuyện đó.

- Tốt hơn là mọi người hãy biến khỏi thành phố cho đến cuối hè.

- Chúng tôi biết “biến” đi đâu bây giờ? Bà Anastasya lê lết trên đôi chân, rất có thể bị đột quỵ. Còn Cậu bé, cậu biết rồi đấy, không thể rời ngôi nhà ấy được, dù chỉ một bước… Mà tôi cũng không tin vào điều đó. Cậu nhìn xem, cuộc sống đang hồi sinh sôi động thế kia.

- Đúng là “sôi động” thật. - Baga bỗng trở nên độc địa đến mức không thể nhận ra, chỉ còn thiếu bộ râu nữa.

- Lúc nào chị cũng gọi tôi là thằng ngu, nhưng chính mình lại càng ngu hơn. Chiến tranh là những đồng tiền bẩn thỉu, mà chỉ có máu mới rửa sạch.

Đêm hôm đó, khi Cậu bé đã ngủ, Roza kể lại cho bà Anastasya nghe về những tin đồn.

- Ta biết đi đâu bây giờ? - Bà Anastasya thở khò khè, buồn rầu nói. - Mà có chỗ nào và có ai còn cần đến ta nữa? Nhưng thằng bé thì phải đưa đi.

- Nó sẽ không đi đâu.

- Thì ít ra dì cũng nên đi.

- Hừ. - Roza mỉm cười chua chát, ngoảnh mặt vào tường. - Cũng chẳng có nơi nào và cũng chẳng có ai cần đến cháu.

- Ta lo cho thằng bé.

- Vấn đề là ở chỗ ấy đấy.

Sau khi chúc nhau ngủ ngon, cả hai đều lặng im nhưng chẳng ai ngủ được, tin đồn về cuộc tàn sát sắp tới cứ ám ảnh họ mãi, cuối cùng bà Anastasya không chịu nổi:

- Roza, dì ngủ chưa? Liệu tôi có được nhận tiền đền bù không? Người ta đã quy định như vậy, ít ra là một phần ba, hay một phần tư cũng được. Nếu không thì tôi sẽ là một người đàn bà như thế nào? Sống bao nhiêu năm trên cõi đời, thế mà cũng không kiếm đủ tiền để mai táng cho chính bản thân mình.

- Bà ơi! - Roza lên tiếng, nhưng có điều gì đó không rõ ràng đã ngăn chị lại, mọi ý nghĩ cứ phiêu diêu đâu đó khiến chị không nói lên lời.

Đến khuya có một chiếc máy bay trực thăng lượn trên thành phố, điều này rất ít khi xảy ra. Chiếc trực thăng bay sát trên nóc tòa nhà của họ, nghe rõ cả tiếng cánh quạt xé gió ầm ầm, tiếng động cơ chói tai. Hình như nó đang treo ở đâu đó ngay bên cạnh hay là đang hạ cánh cũng nên. Nhưng rồi nó không ở lại lâu, bay về hướng Nam, hoặc là đến căn cứ của quân đội Liên bang ở Khankala, hay là đi xa hơn, vào trong núi.

- Liệu nó có mang lại điều lành không? - Bà Anastasya lo lắng thì thào.

Đúng lúc ấy, như theo một mệnh lệnh, từ đâu đó, hình như là ở khu vực tòa nhà chính phủ bỗng vang lên nhiều tiếng nổ, rồi những tràng súng máy, nhưng không kéo dài, chỉ khoảng năm phút, sau đó chỉ còn nghe vài phát đạn rời rạc từ mọi hướng, rồi sự tĩnh lặng lại bị phá vỡ bởi tiếng máy bay trực thăng bay theo đúng tuyến lúc nãy. Tiếp theo là một sự tĩnh lặng như trong mồ.

Quá nửa đêm, khi Roza đã ngủ say, bà Anastasya lay vai chị:

- Dậy đi, dậy đi. - Bà lão hốt hoảng thì thào. - Dưới cửa sổ nhà ta có cái gì đó đang chuyển động, hình như có ai đó đang rên rỉ và xin cứu giúp.

- Baga?! - Ý nghĩ đầu tiên vụt đến trong đầu Roza.

Vẫn mặc bộ váy ngủ, Roza chạy ra ban công, nhìn sang cửa sổ đối diện, không có ai cả. Chị không dám đi xuống, nhất là ra ngoài vào lúc đêm hôm thế này, hơn nữa bà Anastasya cũng không cho chị đi.

Khi trời gần sáng, đường chân trời bắt đầu hiện ra, Roza đi xuống tầng hầm và nhìn thấy rất nhiều vết máu, có thể thấy rõ, ai đó đã bị kéo đến đây.

- Baga. - Roza khẽ gọi, rồi gọi thêm hai lần nữa, to hơn, nhưng không có ai đáp lại.

Roza không dám vào trong tầng hầm. Chị quyết định cọ rửa các vết máu, liền đi lấy xô rồi chạy ra sông. Khi mọi dấu vết dường như đã được rửa sạch, Roza bỗng nghe thấy tiếng rít của máy bộ đàm - đại úy Golovachev xuất hiện ngay trước mặt.

- Biến đi nhanh lên, và đừng về nhà, chạy đến bệnh viện ấy. Ngay bây giờ sẽ có một cuộc dọn dẹp. Họ sẽ quét sạch mọi thứ, rất có thể cả chị nữa đấy.

- Thế còn Cậu bé, còn bà lão?

- Bà lão là người Nga, chắc qua được. Còn Cậu bé, tôi sẽ đưa đến trạm kiểm soát.

Đúng lúc ấy, từ phía đại lộ Lenin vọng lại tiếng xe ô tô. Trong máy bộ đàm vang lên mệnh lệnh: Đưa đơn vị đặc nhiệm vào.

- Chị có nghe thấy không? Nhanh lên! Còn tôi sẽ chạy lên chỗ Cậu bé. Đám hung thần ấy có thể phá tan mọi thứ.

Mọi tin tức ngay lập tức lan đến bệnh viện và ra chợ. Đến chiều, khi Roza biết cuộc vây ráp đã xong, chị liền chạy về nhà. Trong khu vực “Thế giới trẻ em” không khí rất ngột ngạt, nhưng mọi việc có vẻ vẫn ổn - bà Anastasya ôm chầm lấy Roza, phấn khởi thì thào vào tai chị câu gì đó.

- Ôi, Roza. - Bà thốt lên. - Bây giờ tất cả chúng ta sẽ được cho ăn uống.

Lát sau, khi Cậu bé ra ban công chơi với lũ chim, bà mới kể bằng một giọng buồn bã khác hẳn:

- Dì không tin nổi đâu! Một đám hộ pháp, đeo mặt nạ, luôn miệng văng tục, lục soát tất cả, thậm chí dưới cả bồn tắm nữa. Ta giả vờ bị bệnh, nằm im, lo sốt vó cho cây đàn giấu dưới gối, may mà mọi việc cũng qua… Trước đó họ đã lục soát dưới tầng hầm. Ta không thấy tận mắt, nhưng đại úy Golovachev kể, ba người bị thương đã bị lôi ra, chở đi mất, Baga không có trong số đó. Sau đấy họ phun thuốc trừ sâu hay cái gì đó vào tầng hầm, ngạt thở gần chết, ta phải vùi mặt xuống gối. Bây giờ hình như họ đã đi rồi.

Đúng lúc ấy trên tivi, chương trình thời sự địa phương đưa tin:

- Đêm hôm qua, một nhóm phiến quân đã tấn công vào thành phố Grozny… Mười bảy phiến quân bị tiêu diệt, tám tên bị bắt sống… Thủ lĩnh phiến quân Baga Tumsoev, sinh năm 1975 đang bị truy lùng. - Trên màn hình hiện lên chân dung của Baga.

- Dì nhìn kìa! - Bà lão thốt lên. - Mày râu nhẵn nhụi, ta không nhận ra nữa.

- Hôm qua cháu đã nhìn thấy cậu ấy trong chiếc áo sơ mi đó. - Roza ngạc nhiên. - Họ chụp được ảnh cậu ấy ở đâu nhỉ?

- Hôm nay cháu nhìn thấy chú Baga ở trạm kiểm soát.

- Cậu bé bước vào phòng thốt lên. - Bị đánh ghê lắm. Chú ấy bị nhốt trong căn phòng phía trong, sau đấy có hai ông tướng đến, nói chuyện riêng với chú ấy.

- Cháu nói gì thế? - Roza ngạc nhiên.

- Thì dì cứ hỏi chú Golova. - Cậu bé vẫn tiếp tục bằng một giọng xúc động. - Chú đại úy và các chú khác đều phải đứng nghiêm. Chú Golova cũng run, vì cố giấu cháu.

- Thế họ đưa chú Baga đi đâu? - Bây giờ thì bà Anastasya cũng rất ngạc nhiên.

- Sau khi các ông tướng bỏ đi, ra lệnh không cho ai vào gặp chú Baga, thì có các chú bộ đội khác đến. Chú Golova bảo, đó là các chỉ huy cao cấp từ Moskva đến, họ trùm lên đầu chú Baga chiếc bao màu đen rồi giải chú ấy đi.

- Thế đấy. - Một nỗi ngơ ngác và bối rối thoáng hiện trên mặt Roza.

Sáng hôm sau, để cố tìm hiểu xem có chuyện gì xảy ra, mà có thể là muốn biết về số phận của Baga, Roza để ý quan sát trạm kiểm soát liên hợp, và khi đại úy Golovachev vừa xuất hiện, bất chấp sự sợ hãi khủng khiếp, chị vẫn đến trạm kiểm soát nói chuyện với đại úy.

- Roza ạ, chính tôi cũng không biết gì cả, và tôi khuyên chị đừng tham dự vào, mất đầu như chơi đấy. - Đại úy tỏ ra lo lắng. - Những trò chơi nào đó đã bắt đầu diễn ra như một vở kịch, thực sự hỗn loạn.

- Chẳng lẽ lại có chiến tranh nữa[79]?

- Cuộc chiến tranh này chỉ là phông màn bề ngoài thôi, chỉ là cái nền tiếng động ồn ào mà đằng sau đó là một khối lượng tài sản khổng lồ bị vơ vét. Ở đây không có phe ta, phe địch. Nhìn tổng thể, cả Baga, cả Cậu bé, cả chị và tôi, tất cả chỉ là những tấm bia thịt. Còn ở trên, là sự mặc cả của bọn cướp vì họ không thể chia chác một cách sòng phẳng đồ ăn cướp. - Đại úy châm tiếp một điếu thuốc khác. - Tôi đã gửi báo cáo rồi, phải rời khỏi đây. Chị cũng nên đi đi, phải nghĩ đến Cậu bé.

Mấy ngày liền trong tâm trạng buồn bực, Roza không biết phải làm gì với bà Anastasya ốm đau và Cậu bé bướng bỉnh. Và mặc dù tin đồn về một cuộc chiến tranh nữa đã loang ra, nhưng dân chúng vẫn như đang bay lượn trên bầu trời thành phố, có cảm giác cuộc sống vẫn cứ lăn trên cái đường ray vô định ấy. Thật ra, cũng đã xuất hiện những dấu hiệu rất đáng lo ngại: Tất cả các công trình xây dựng ở Grozny đều bị đóng băng vì không có kinh phí. Mà không chỉ có vậy, lương hưu của bà Anastasya, trợ cấp cho Cậu bé và lương của Roza đã không được cấp tháng thứ hai rồi. Họ bảo, Moskva đang tính toán lại những điều bất hợp lý, tức là có những mục đích khác.

Tuy nhiên, dân chúng Grozny vẫn muốn sống, và cũng như trước kia, chẳng hy vọng vào điều gì nhưng họ vẫn sống trong điều kiện khốn khổ như vậy. Cũng như mọi người, Roza cố cầm cự. Ngày làm việc của chị rất cực nhọc, nhưng tiền thì không đủ. Và cũng như trước, sáng sớm chị ra sông Sunzha lấy nước, còn tầng hầm thì không dám ghé mắt xuống nữa. Nhưng vấn đề không phải vì Roza đã quên Baga, mà ngược lại. Chẳng qua là bây giờ, có nhiều tin đồn trái ngược nhau liên quan đến cái tên Baga, một số chuyện chị không hiểu, cho là rất có hại. Bây giờ, chắc gì Baga đã có thể xuất hiện ở đây nữa. Thế mà đột nhiên, vào buổi sáng tháng Sáu oi bức, có một giọng nói từ tầng hầm vang lên, gọi chị:

- Chị không lấy nước cho tôi nữa à? Chị quên tôi rồi sao?

- Ôi, Baga? - Roza sửng sốt.

Baga lại mặc quân phục, lại để râu quai nón và với vũ khí trong tay, nhưng không còn là chàng trai Baga liều lĩnh, ngang tàng trước kia nữa. Trước mặt Roza bây giờ chỉ còn là cái bóng nhợt nhạt, phờ phạc, thậm chí giọng nói cũng khàn khàn, ủ rũ, còn trong ánh mắt thì toát lên nỗi buồn của con chó vừa bị ăn đòn, chỉ còn lại sự hung dữ tàn bạo trước kia, nhưng đã trở nên độc ác hơn, quá quắt hơn.

- Chúng tôi đã bị phản bội, họ đã cài bẫy chúng tôi. - Baga ho khan vẻ đau đớn, kinh tởm nhổ bọt.

- Baga, cậu còn làm gì ở đây nữa? Ít ra thì bây giờ cậu phải trốn đi.

- Tôi đúng là một thằng ngu. Tôi tin vào tự do, tin vào chỉ huy. Phù! - Baga lại nhổ bọt. - Một lũ quái thai, chúng không phải là người Chechnya, đồ súc sinh!

- Thôi, bây giờ cậu phải đi đi. - Roza lại năn nỉ.

- Muộn rồi, hoặc là tôi sẽ phải trở thành kẻ phản bội. - Baga nhìn xuống chân mình, buồn rầu ngẫm nghĩ, điều mà trước đây anh ta không bao giờ làm. - Tôi không thể bỏ rơi bạn bè… Các vị tướng đòi nửa quả chanh[80] để trao trả xác và những người bị thương.

- Thì có gì đâu, đến chiều tôi sẽ nhận lương. - Roza sôi nổi hẳn lên.

- Chị cũng ngu lắm. - Baga rít qua kẽ răng. - Nửa triệu đô la đấy!

- Cái gì? Đô la?… Kiếm đâu ra từng ấy tiền?

- Tôi biết chỗ có. - Ánh mắt lạnh lùng như trước kia của

Baga lại lóe lên. - Chỉ có điều, tôi nghĩ, phải mất ít công sức.

- Ánh mắt lại trở nên mờ đục. - Đằng nào thì sống giữa bầy sói cũng phải rú lên theo cách của chúng. Tôi sẽ làm như chúng.

- “Chúng” là ai? - Roza không nén nổi.

- Hừ. - Baga cười khẩy. - Chị biết rõ một kẻ trong số đó. “Cậu ấy ám chỉ ai vậy nhỉ?” - suốt hai ngày liền Roza cứ bị dằn vặt mãi với câu hỏi ấy cho đến khi những tin đồn mới nhất đến được tai chị, hay nói chính xác hơn là ngay lập tức bao phủ bóng đen lên tâm trí của chị: Roza có cảm giác, những biến cố khủng khiếp vừa diễn ra chắc chắn có liên quan trực tiếp đến chị.

Việc đó xảy ra ngay tại trạm kiểm soát liên hợp, nhưng không phải ở cái trạm do đại úy Golovachev chỉ huy, trong thành phố Grozny có rất nhiều trạm. Nói chung, đó là trạm kiểm soát mà các phương tiện giao thông bắt buộc phải giảm tốc độ, và ngay giữa thanh thiên bạch nhật, những người lạ đeo mặt nạ đã tấn công đoàn xe đặc chủng của Guta Tuaev. Điều kỳ lạ là vào đúng lúc ấy, binh lính Nga có mặt trong trạm vẫn cứ ngồi yên sau vách hầm bê tông: hoặc là họ đang ăn trưa, hoặc là họ sợ, hoặc là đang cầu nguyện thánh Allah, mà cũng có thể là họ nhận được mệnh lệnh án binh bất động, nói tóm lại, họ không tấn công người Chechnya. Họ chẳng thèm bận tâm đến những rắc rối của địa phương.

Guta Tuaev ngồi trong chiếc xe bọc thép nước ngoài. Chiếc xe hóa ra khá tốt - bị trúng một phát súng phóng lựu nhưng nó vẫn chạy thoát. Còn hai chiếc bọc thép nhãn hiệu “Volga” đi sau khựng lại liền. Những người chống trả bị bắn chết ngay, ai sợ hãi thì được tha, chỉ có em trai Guta là bị bắt sống và biến mất.

… Thế là cuộc mặc cả quan trọng đã diễn ra trong một vụ mua bán…

Khi vừa nghe về chuyện xảy ra với gia đình Guta, tim Roza đau nhói, chị có linh cảm chính mình rồi cũng sẽ gặp tai họa. Và không sai. Ngay sáng hôm sau, khi Roza chuẩn bị đi làm thì có một nhóm người trẻ tuổi đeo mặt nạ ập đến, chẳng thèm nói năng gì, nhưng có thể đoán ngay họ là người Chechnya. Và điều đáng sợ nhất là họ không chỉ quan tâm đến Roza, mà bắt luôn cả Cậu bé.

Bà Anastasya cố hết sức, vừa thở hổn hển vừa đưa tay ôm lồng ngực đau thắt vừa chạy theo họ. Bà nhìn thấy chiếc xe con bị các binh sĩ ở trạm kiểm soát bắt dừng lại, nhìn thấy giấy tờ được chìa ra qua cửa kính hạ xuống, rồi chiếc xe chạy tiếp.

- Đại úy ơi, đại úy Golovachev ơi! - Bà lão gào lên từ xa. - Thằng bé! Họ đã bắt Roza và thằng bé đi rồi!

Phản ứng của đại úy Golovachev nhanh như chớp:

- Xe bọc thép đâu, chuẩn bị khởi hành! Tất cả mang theo vũ khí! - Rồi anh nói vào máy bộ đàm: - Trạm kiểm soát số ba, số năm đâu, giữ ngay hai chiếc xe con đặc chủng lại.

Hóa ra, hai chiếc xe đã vượt qua trạm kiểm soát ở chỗ đường hầm, chỉ đến tận quảng trường “Minutka”, chúng mới bị giữ lại, đại úy Golovachev cũng vừa đến kịp.

- Tôi sẽ đuổi anh ra khỏi quân đội, sẽ tống anh vào tù.

Đây là vợ tôi! Tôi là đại tá Tuaev. - Guta chìa tờ giấy chứng nhận vào mặt đại úy.

Sự chống đối không hề đơn giản. Guta bắt đầu gọi điện đi đâu đó, hai nơi, mà không chỉ cho các viên tướng địa phương, mà cho cả các quan chức chính trị ở Moskva nữa. Golovachev hiểu ngay, chẳng bao lâu nữa sẽ có lệnh gửi tới: “Không được can thiệp vào công việc nội bộ của địa phương!”. Do đó, với sự giúp đỡ của cấp dưới, Golovachev nhanh chóng hành động một cách cương quyết và mạnh mẽ:

- Anh nói là vợ anh! Mặc xác anh. Còn cậu bé này thì không xong đâu. Muốn mang nó đi phải bước qua xác tôi, lời thề quân nhân đấy!

… Bà Anastasya không còn chút sinh khí, bấu hai tay vào bức tường bê tông như một pho tượng, lịm dần đi dưới ánh nắng mặt trời chói chang, cố nhìn xem có ai về không?

Vừa thổi bụi vừa gạt bồ hóng khói xe, từng đoàn người đẫm mồ hôi và xe cộ nối đuôi nhau đi qua trạm kiểm soát. Bà Anastasya vẫn đứng đơ ra, đổ mồ hôi lạnh - bà lại bị đột quỵ một lần nữa, nhưng bà phải cố hết sức để không ngã, đứng yên như hóa đá, mắt kính phủ một màng hơi nước, gần như không nhìn thấy gì nữa, không nhận ra chiếc xe bọc thép chạy đến gần, và chỉ có tiếng kêu “Bà ơi!” của Cậu bé là làm bà bừng tỉnh, bà chỉ kịp mỉm cười với nó rồi đổ vật xuống đất, lịm đi.

Đại úy Golovachev dùng bộ đàm gọi xe cứu thương chạy đến trạm kiểm soát, chở bà Anastasya đến bệnh viện. Tuy nhiên, sau vài mũi tiêm, khi đã đỡ hơn một chút, bà cương quyết không chịu nhập viện, chỉ xin giúp đưa bà và Cậu bé về nhà.

- Bà phải ngồi im trong nhà, không được ló mặt ra ngoài. - Đại úy Golovachev khuyên bà lúc chia tay. - Tôi sẽ nắm tình hình, ngày mai sẽ ghé lại, rất có thể là với Roza.

Nhưng không chỉ một ngày mà hai ngày liền, cả đại úy lẫn Roza đều không xuất hiện. Và điều đáng sợ hơn cả là bà Anastasya không còn đủ sức để ngồi dậy nữa. Vì đau đớn và bất lực, bà cắn đôi môi khô khốc bằng những cái răng cuối cùng còn sót lại, lăn xuống sàn, và với sự giúp đỡ của Cậu bé, bà gần như bò vào nhà tắm mỗi ngày một lần, mồ hôi và nước mắt đầm đìa, miễn là giữ đúng chế độ vệ sinh cá nhân và sự sạch sẽ của cơ thể trước mặt Cậu bé.

Đến ngày thứ tư thì những giọt nước cuối cùng cũng cạn, đồ ăn chỉ còn lại chút mì ống, tiền chẳng còn một xu. Việc này thì Roza đã lường trước, mọi thứ nhu cầu thiết yếu sẽ biến mất cùng với chị.

- Bà ơi, dẫu có thế nào thì chúng ta vẫn phải sống. - Cậu bé nói như người lớn.

Mấy ngày qua, Cậu bé đã thay đổi nhiều, giọng nói khàn khàn, ánh mắt xa xăm, khó hiểu, không chỉ đượm buồn mà còn lo âu.

Giống như Roza, ngay từ sáng sớm, cậu phải chạy ra sông Sunzha vài lần để lấy nước, tuy nhiên theo yêu cầu của bà Anastasya, mỗi lần cậu chỉ xách nửa xô. Và lần nào quay về cậu cũng nhìn thấy bà lão úp mặt vào khăn, khóc nấc lên.

- Sao bà lại gào khóc lên thế? - Cậu cố an ủi bà.

- Sao lại không khóc? Bà mong ước sẽ dạy dỗ cháu cho đến lúc trưởng thành, thế mà bây giờ lại trở thành gánh nặng cho cháu. - Bà Anastasya lại càng khóc to hơn. - Bà sẽ rất vui khi được đặt tay lên người cháu, ôi, cháu đi đâu đấy?

- “Đặt tay” là sao? - Cậu bé ngạc nhiên. - Bà có dạy cháu điều đó đâu, thế là thế nào?

- Ôi, ôi, lạy Chúa! Ta nói gì thế nhỉ? - Bà lão hoảng sợ đưa hai tay lên mặt, thì thầm cầu nguyện. - Xin hãy cho con nghị lực, sức mạnh và lòng kiên nhẫn, ít ra là cho đến khi Roza quay về.

Lát sau, cố lấy lại dáng vẻ tươi tỉnh, bà lại là một nhà sư phạm nghiêm khắc:

- Chúng ta phải vượt qua mọi thử thách của Chúa một cách xứng đáng, tức là phải sống!

- Đúng rồi. - Lần đầu tiên trong những ngày qua, Cậu bé mỉm cười. - Cháu muốn sống! Cháu muốn chơi violon cho cả thế giới nghe để nó trở nên tốt đẹp hơn.

- Đúng thế! Giỏi lắm! - Mắt bà lão sáng lên. - Chỉ có điều, đầu tiên phải tắm rửa sạch sẽ, rồi sau đó ăn sáng.

Với sự chỉ dẫn của bà Anastasya, lần đầu tiên trong đời Cậu bé nấu món mì ống. Rất ngon! Sau đó họ uống trà, dĩ nhiên không phải trà mới, nhưng có đường. Còn buổi tập thì không thành - âm nhạc không làm cho người ta no bụng được. Bà lão rớt nước mắt khi phải để Cậu bé đi ra phố. Điểm đầu tiên là trạm kiểm soát.

- Chú Golova không có ở đây, mà nói chung là không có nữa… - Trung sĩ nói với cậu. - Vì can dự vào chuyện rắc rối của các người nên ngay đêm đó chú ấy bị gọi về trung đoàn ở Khankala, sáng hôm sau bị điều ra tuyến trước, vào trong núi. Chú không biết chính xác, nhưng nghe người ta nói, bị một viên đạn lạc vào lưng… thế là xong. Ngu thật, lẽ ra không nên nhúng mũi vào chuyện người khác… Phù, xin Chúa tha tội! Cầu mong cho anh ấy được yên nghỉ nơi thiên đàng.

Cậu bé rất muốn khóc, nhưng phải cố kìm lại, nuốt nước mắt vào trong, buồn rười rượi. Cậu quay về nhà lấy cây đàn, chẳng giải thích gì với bà lão, chỉ bảo: “Cháu có việc!”, rồi quay lại trạm kiểm soát, đứng ngay ở lối đi, nói: “Để tưởng nhớ chú Golovachev”.

Đứng giữa trời nắng, Cậu bé định chơi bản nhạc tang, nhưng khi nâng cây vĩ lên nó chẳng chịu nghe theo. Trên dòng sông Sunzha, đàn chim én vui vẻ ríu rít, chuồn chuồn chao lượn, ve sầu kêu inh ỏi, bươm bướm vẫy cánh chập chờn trên mặt sông rì rào. Đó chẳng phải là sự sống hay sao! Cậu hoàn toàn không ngờ, thậm chí cũng không nhận ra mình đang ứng tấu và chuyển dần sang những giai điệu sôi nổi, sau đó cậu dốc hết tâm trí vào bản nhạc “Thế giới trẻ em mới” của mình. Binh lính đổ xô đến, rồi những chiếc xe khách qua đường cũng dừng lại.

- Thằng bé tài năng này ở đâu ra thế nhỉ? - Ai đó tò mò.

- Trẻ mồ côi ở đây. - Trung sĩ buột miệng giải thích. Nhưng những người địa phương lại hiểu theo cách của mình, họ bắt đầu chìa cho Cậu bé những đồng bạc. Cậu bé tự ái, không chơi đàn nữa, nhưng dân thành phố vẫn cứ nhét tiền vào túi cậu.

- Này cháu ơi, mạch vàng đấy. - Trung sĩ nhắc. - Cháu cứ chơi đi, chú sẽ dừng tất cả các xe lại, lợi nhuận chia đôi.

Cậu bé gom hết tiền vào đôi tay bé nhỏ của mình, ngẫm nghĩ giây lát rồi đưa cho trung sĩ:

- Chú cầm lấy, để tưởng nhớ chú Golova… Chỉ có điều không cần phải bắn súng mặc niệm đâu.

… Mì ống là món ăn của địa phương, nhưng khi để dành đến trưa thì nó trở nên khô khốc, thâm sì. Để cố xoa dịu cơn đói, hai bà cháu cứ nhường nhau, rồi cuối cùng cũng xử lý hết toàn bộ số đồ ăn dự trữ.

Mọi ngày, sau bữa trưa bà Anastasya bắt Cậu bé đi ngủ, nhưng hôm nay tình hình đã thay đổi căn bản.

- Bà uống thuốc đi. - Cậu bé nhắc. - Bà cũng nên ngủ… Còn cháu sẽ vào thành phố dạo một lát. - Rồi cậu cầm hộp

đàn, giọng nghiêm túc: - Cháu có việc rất quan trọng.

Bà Anastasya run rẩy khóc nức nở.

- Cháu xin bà, bà đừng khóc nữa. - Cậu vuốt tay bà. - Dù sao thì chúng ta cũng cần phải sống. Nhưng cháu không đi ăn xin, cháu muốn chơi những bản nhạc hay cho mọi người nghe. Ai có tiền và thích, họ sẽ trả công cho cháu. - Rồi cậu nói như khẳng định: - Chúng ta cần phải sống. - Ngừng một lát, cậu thở dài như người lớn: - Bằng mọi cách, chúng ta cần phải sống sót.

Biết cây vĩ cầm là vô giá, là niềm vui, niềm an ủi cuối cùng của mình trong cuộc sống, nhưng Cậu bé vẫn cứ phải lo sợ ôm chặt hộp đàn vào người, lang thang ở khu trung tâm, tìm một địa điểm thích hợp. Có lần cậu thấy trên tivi, kể cả ở châu Âu giàu sang, thanh thiếu niên vẫn chơi nhạc ở những địa điểm thích hợp trên phố để kiếm sống. Tất nhiên, bà Anastasya không bao giờ ủng hộ chuyện đó, lúc nào bà cũng khăng khăng: “Chúng ta thuộc dòng dõi quý tộc, chỉ chơi nhạc trong những khán phòng sang trọng, trước những khán giả uyên bác”. Tuy nhiên, thành phố Grozny vào năm 1996 chẳng có gì tương tự, ở đây người có đặc quyền là người mang vũ khí.

Cậu bé thơ thẩn giữa đám đông, cần phải tìm một chỗ yên tĩnh, nhưng cơn đói làm cậu ứa nước miếng, đưa chân cậu đi về phía chợ với những mùi vị rất quyến rũ. Ở đây có rất nhiều người ăn xin, già trẻ, lớn bé, trạc tuổi cậu lại càng nhiều, cả một thế giới. Tất cả đều bẩn thỉu, nhem nhuốc, rách rưới, trơ tráo - họ không để ai đi ngang qua mà không kéo vạt áo, bắt phải cho cái gì đó. Cậu bé cảm thấy sợ hãi và xấu hổ, không chỉ một lần bước ra rồi quay lại, bối rối ôm chặt hộp đàn. Và như người ta thường nói, nhịn đói cũng không dễ, nhưng điều quan trọng hơn là ai sẽ chăm lo cho bà, mặt trời thì đang xuống thấp, mọi người sắp ra về, có nghĩa là đêm nay sẽ phải nhịn đói, trong khi cậu là người duy nhất còn đi lại được, là niềm hy vọng, là người nuôi dưỡng của bà. Bà đã cho cậu bao nhiêu thứ, và không chỉ một lần bà nói với cậu: “Bất cứ chỗ nào có người, với cây đàn này và với tâm hồn của mình, cháu đều có thể kiếm được miếng bánh nuôi thân”. Vậy thì hãy cố lên! Bất chấp tất cả, cần phải sống!

Có thể vào lúc khác, Cậu bé sẽ dừng lại bên các quầy “đồ ngọt”, ở đấy có kem và rất nhiều bánh kẹo, nhưng bây giờ không phải lúc nghĩ đến bánh kẹo. Mùi bánh mì mới ra lò thơm nức - cậu dừng lại bên các sạp bánh mì, ngập ngừng mở hộp đàn ra.

- Này, thằng kia, đi đi! - Bà bán hàng hét lên: - Mày đứng chắn hết lối đi của khách hàng.

- Cũng không được đứng ở đây đâu. - Một bà khác.

- Này, ngậm cái miệng thối của các bà lại đi! Các bà không thấy thằng bé này tử tế và dễ thương thế hay sao!?

- Một cô bán hàng còn trẻ, vóc dáng đầy đặn, hét to lên, rồi dịu dàng vẫy cậu lại: - Nào, lại đây. Cháu muốn gì? - Cô nghiêng người về phía cậu, vuốt ve lọn tóc xoăn.

Cậu bé tự ái, đứng im một lúc, đầu cúi xuống, chỉ sau khi cô bán hàng hỏi lại lần nữa, cậu mới cố nuốt cơn giận, khẽ thốt lên:

- Cháu chỉ muốn chơi đàn cho mọi người nghe… Nếu có ai cho cháu cái gì, coi như cháu được trả công.

- Ôi! Cháu không có lỗi gì cả, đó là một công việc thực sự! Chợ búa là thế đấy cháu ạ, cứ việc chào mời, nếu dân chúng thích là kiếm ra tiền… Nào các bà, tránh ra một chút! - Cô bán hàng vung tay ra lệnh: - Ai mua bánh mì và xem buổi biểu diễn thì đến đây! Dân chúng sẽ đổ xô đến ngay bây giờ!

Cậu bé được xếp đứng bên dãy hàng đầu tiên ngay lối vào chợ, chỗ đông đúc nhất.

- Nào, trật tự, tài năng nghệ thuật trẻ đến với giới bình dân đây! - Cô bán hàng hét rõ to, cố làm mọi người chú ý.

Cậu bé toát cả mồ hôi, chưa bao giờ hồi hộp và căng thẳng đến thế - bên cậu không có bà Anastasya và dì Roza. Đầu tiên, cậu trải tờ báo mang theo lên nền nhựa đường đầy bụi, rồi đặt hộp đàn xuống, cẩn thận mở ra rồi cầm cây đàn lên. Ngay từ hợp âm đầu tiên cậu đã hiểu ngay, không thể chơi như trước đây. Cậu không nghiêng mình chào khán giả, chỉ vội vàng lấy chân đậy nắp hộp đàn lại - cậu không cầu xin lòng thương hại mà chỉ chơi đàn thôi.

Vì muốn chinh phục ngay lập tức tất cả mọi người nên cậu chơi bản nhạc cổ điển của Mozart. Sự mạnh dạn của cậu được mọi người ghi nhận, nhưng khá dè dặt, hơn nữa dân chúng chưa quen với loại nhạc đó, họ đề nghị cậu chơi bản gì đó đơn giản hơn của các nhạc sĩ địa phương. Trong tâm trạng hiện tại, cậu chơi bản “Nỗi buồn Kavkaz” của nhạc sĩ Ganaev.

Nhiều phụ nữ tỏ ra buồn rầu, thậm chí có người còn chấm nước mắt.

- Không có mày thì ở đây cũng tởm lợm lắm rồi, chơi cái gì đó vui vẻ đi! - Một người đàn ông có ria mép hất đầu.

Bản nhạc vui vẻ, thậm chí sôi nổi, tràn đầy niềm lạc quan, với các tiết tấu mang âm hưởng vùng đất Kavkaz chính là bản “Thế giới trẻ em mới” của cậu.

- Đúng rồi! Cứ thế đi! - Chính người đàn ông có ria mép đứng trước mặt cậu, chắc là đang trong tâm trạng vui vẻ bắt đầu nhún nhảy theo điệu nhạc.

Cậu bé cảm nhận được tâm trạng của người đàn ông và của đám đông, nên sau khi kết thúc bản nhạc của mình, cậu nhịp nhàng chuyển sang bản nhạc nhảy Lezginca một cách hào hứng. Một cuộc khiêu vũ thực sự đã diễn ra, cả người bán hàng rong cũng vào nhảy. Cậu bé, mồ hôi túa ra chảy vào mắt cay xè, dốc hết tâm trí và tài nghệ của mình vào bản nhạc trong tiếng vỗ tay giữ nhịp và tiếng la hét ầm ĩ. Những tiếng “Bis! Bis[81]” - có thể ở đây nhiều người không hiểu - cứ vang lên trong tiếng vỗ tay không dứt buộc Cậu bé phải chơi lại bản nhạc Lezginca lần nữa. Và thế là những tờ bạc ném tới tấp vào hộp đàn và lên tờ báo. Người đàn ông có ria càng thêm phấn khích sau điệu nhảy, liền trang trọng đặt xuống chân nhạc công một xấp tiền mới cứng.

Cậu bé sững người, ngừng chơi, cầm xấp tiền lên đưa lại cho ông:

- Cảm ơn bác, nhưng cháu không cần nhiều thế này đâu. Một sự lúng túng thoáng qua.

- Phải, phải, thằng bé không cần nhiều thế đâu. - Cô bán hàng đầy đặn là người bảo trợ cho cậu lên tiếng: - Thôi, thế là đủ rồi, nhạc công cũng đã mệt.

Việc đầu tiên Cậu bé làm ngay là cất cây đàn vào hộp, còn tiền thì cậu không dám cầm vì xấu hổ, cô bán hàng giúp cậu xếp tiền lại.

- Cháu đã kiếm được một cách trung thực, có thể mua gì tùy thích.

Thời kỳ này, những đồng tiền Nga đều có mệnh giá lớn với nhiều số không, Cậu bé gần như trở thành tỉ phú, thậm chí túi cũng không nhét hết. Hai tay ôm hộp đàn và xấp tiền, bây giờ việc đầu tiên là cậu hướng ánh mắt vào những quầy “đồ ngọt”. Nhưng đám trẻ bụi đời lớn hơn cậu một chút cũng lặng lẽ tiến lại, giả vờ hỏi cái gì đó để đánh lạc hướng, làm như vô tình va chạm, đẩy cậu ngã xuống, mọi thứ tuột khỏi tay, cậu kinh hoàng la lên, và điều tệ hại nhất là cây đàn cũng bị cướp mất.

Những đứa cướp tiền biến ngay, còn chiếc hộp đàn to, thằng bé cầm nó không thể chạy nhanh nên đã bị bắt, cây đàn được trả lại cho cậu. Cậu bé ôm chặt cây đàn, cứ đứng mãi giữa chợ, tức quá không thể khóc nổi cho đến khi lại rơi vào vòng tay của cô bán hàng.

- Thôi, đừng khóc, đừng khóc nữa cháu ạ. - Cô dỗ dành. - Thế cha mẹ cháu đâu, cháu sống với ai?

- Cháu sống với bà. - Cậu đáp trong tiếng nức nở.

- Hiểu rồi. - Cô bán hàng lại nói bằng một giọng dịu dàng hơn. - Cháu đừng bao giờ chơi đàn ở đây nữa, mà nói chung, đừng chơi giữa đám đông, đó không phải chỗ của cháu. Tên cô là Nakhapa, cháu có thể đến gặp cô bất cứ lúc nào, trong chợ có cái gì thì cháu có cái đó! Nếu đột nhiên cô không có ở đây, mọi chuyện đều có thể xảy ra, cháu hãy đến gặp bất kỳ người phụ nữ nào, và mọi chuyện sẽ đâu vào đấy. Cháu hiểu chưa? Còn các bà, cũng hiểu chứ? - Chị hét to lên và mọi người đều bật cười vui vẻ, ai cũng hiểu vì trong đám đông, đa số đều bình dị, tốt bụng và hào phóng, họ chỉ mong ước một điều duy nhất là bình yên.

- Nào, lại đây. - Cô Nakhapa nắm tay cậu đi quanh chợ, không xin xỏ, cũng không yêu cầu mà chỉ nói một cách giản dị: - Có ai muốn giúp thằng bé này không, hy sinh một chút, sẽ được Thượng đế ghi nhận công đức đấy!

Có thể nghĩ, hai người không đi xin mà đang ban phát những điều quý giá, nên mọi người đều gọi họ lại sạp của mình.

- Nakhapa, lại đây!

- Thế có lấy nước ép trái cây và kẹo không?

- Lại đây!

Hai cô cháu chỉ lấy vừa đủ khả năng xách của Cậu bé.

- Thôi, thôi. - Nakhapa cảm ơn tất cả mọi người. - Để lần sau.

Họ rời chợ với mấy bao giấy căng phồng, đi thẳng đến bến xe taxi nằm trên đại lộ Ordzhonikidze.

- Này cái đám vô công rồi nghề kia! - Cô Nakhapa hét lên. - Phơi nắng đủ chưa? Ai muốn phụng sự Thượng đế hả, chở thằng bé này về nhà không công? Đến “Thế giới trẻ em” chỉ mất một phút thôi.

- Lại đây. - Một bác tài nói to, những người khác cũng tỏ ra sẵn sàng.

- Khoan đã, khoan đã. - Một người đàn ông trung niên vạm vỡ, khỏe mạnh bước ra khỏi xe. - Cậu bé đấy à? Này, Cậu bé, có nhớ chú không?

- Cháu nhớ, chú Paizul ạ.

- Cháu làm gì ở đây thế? Dì Roza đâu? Còn bà Uchital nữa?

Trong khi Cậu bé ấp úng giải thích mọi việc thì xe đã chạy đến nhà. Dân chúng tụ tập đông nghịt, có cả xe “cấp cứu” và xe cảnh sát. Cậu bé vội chạy lên, trong phòng có nhiều người, bà Anastasya đang được truyền dịch, một ông bác nào đó trả lời những câu hỏi của cậu. Cậu bé bị mọi người vây quanh, hỏi đủ chuyện.

Vào lúc chiều muộn, sau khi đã lấy lời khai và hoàn tất một số giấy tờ, các công an và công tố viên là những người đầu tiên ra về, họ e dè nói:

- Đúng, Guta Tuaev là một người không đơn giản, nhưng chúng tôi sẽ cố gắng tháo gỡ.

- Xin các anh hãy cố giúp. - Bà Anastasya năn nỉ.

Khi việc truyền dịch đã xong thì các bác sĩ đồng nghiệp của Roza cũng lục tục ra về, và cũng nói bằng một giọng không mấy tin tưởng:

- Chúng tôi không để yên như vậy đâu. Công lý đối với Tuaev cũng phải được thực thi. - Ngừng một lát, họ khuyên bà Anastasya: - Hay là chúng tôi cho bà nhập viện, còn Cậu bé, sống tạm ở nhà ai đó một thời gian. Chúng ta có nhà dưỡng lão và trại trẻ mồ côi mà.

- Cháu thấy thế nào? - Bà lão hỏi Cậu bé mặc dù đã biết trước câu trả lời.

- Cháu ở nhà. - Giọng cậu cương quyết. - Cháu không đi đâu cả, cháu đã ở “trại” rồi.

Người cuối cùng rời khỏi nhà họ khi trời đã tối là chú lái xe taxi Paizul, chú vẫn lo lắng cho số phận của dì Roza.

- Thế giới này không ít người tốt đâu. Bà thấy nhẹ cả người. - Bà lão thừa nhận khi chỉ còn lại hai bà cháu.

Vừa lúc ấy có tiếng gõ cửa. Cả hai đều tỏ ra cảnh giác.

- Có thể họ quên cái gì đó? - Bà lão thì thào. - Cháu ra hỏi ai đấy?

- Mở cửa ra! - Một giọng thô bạo đầy quyền lực vang lên sau cánh cửa. - Kiểm tra giấy tờ. Mở ra, không chúng tôi phá cửa đấy.

Tiếng báng súng đập thình thịch. Chẳng còn lựa chọn nào khác.

- Mở đây, mở ngay bây giờ đây. - Bà lão vừa thở khò khè vừa lập cập ngồi dậy, vịn vào cây nạng, nói to. Việc đầu tiên là bà đẩy Cậu bé vào sau giường, rồi giấu cây đàn xuống đầu giường, xong đâu đấy, bà nặng nhọc bước ra cửa, kêu to: - Tôi ra đây.

Vừa lúc đó một đám người có vũ trang, đeo mặt nạ ập vào, đẩy bà lão bắn vào tường, tìm kiếm khắp nơi, kể cả ban công, sau đó ngạo mạn ra lệnh:

- Giấy tờ đâu! Giấy gì thế này? - Người chỉ huy to cao vặn vẹo.

- Đây là giấy chứng nhận của thằng bé. - Bà Anastasya chẳng còn nhớ đến bệnh tật của mình nữa. - Giấy khai sinh bị mất trong chiến tranh rồi. Còn đây là giấy tờ hợp pháp được cấp ở Volgagrad.

- Hừ, may là không phải ở Khabarovsk. - Anh ta bắt đầu xem xét tờ giấy. - Sao không có dấu? Thôi đừng bịa đặt nữa. Chúng tôi có lệnh, không giấy tờ tùy thân, bắn ngay tại chỗ.

- Anh nói gì thế? Nó chỉ là đứa bé thôi mà.

- Nó là người Chechnya. Mọi nỗi bất hạnh của chúng ta cũng vì chúng mà ra.

- Lạy Chúa tôi! Nếu mọi nỗi bất hạnh của nước Nga và của người Nga đều do người Chechnya gây ra, thì đất nước của chúng ta quả là bất hạnh!

- Bà biết không… - Người lính to cao chọc tay vào tờ giấy định nói gì đó nữa, nhưng người đàn ông mập mạp đứng phía sau đã đẩy vào lưng anh ta, có thể nhận ra sau tấm mặt nạ là một người đã đứng tuổi.

- Thôi, lảm nhảm thế đủ rồi, vào việc đi! - Người đó ra lệnh bằng một giọng rành rọt.

- Hừm. - Người to cao hắng giọng. - Bà có biết các phiến quân không?

- Tôi chẳng biết ai cả. - Bà Anastasya phản ứng tức thì.

- Thế người này? - Vừa nói anh ta vừa chìa ra tấm ảnh Baga, và nhận ngay ra vẻ mặt bất thường của Cậu bé. - Nó biết phải không, và cả bà cũng biết nữa, thế mà bà dám nói láo trắng trợn là không biết bọn phiến quân.

- Cả đời tôi chưa bao giờ nói láo, tôi không được dạy dỗ như thế. Còn người thanh niên này, - Bà chỉ vào tấm ảnh.

- tôi chỉ nhìn thấy đôi lần. Anh ta có phải là phiến quân hay không, tôi không biết phiến quân là gì, tôi chỉ biết anh ta là dân quân tự vệ.

- Ôi, bà già mồm mép quá. - Người đàn ông mập mạp lại xía vào. - Cứ như là người bảo vệ luật pháp vậy.

- Phải, tôi là người bảo vệ, là người lao động. Tôi, tôi… - Đột nhiên bà bị khàn tiếng. - Tôi là cựu chiến binh, là thương binh, có thâm niên công tác nửa thế kỷ. Đây, xem giấy tờ của tôi đi.

- Thấy rồi. - Giọng lạnh lùng.

- Anh thì thấy gì cơ chứ?! - Bà Anastasya không kìm nổi nữa. - Trước mặt bà già và con nít mà các anh cũng phải trùm mặt nạ. Ngay cả bọn phát xít cũng không thèm giấu mặt, còn các anh, mặt cũng không có mà lương tâm, danh dự cũng không.

- Bắt thằng bé này để điều tra nhân thân, có thể nó là con của bọn phiến quân.

- Không! - Bà Anastasya lao về phía Cậu bé, nhưng không đứng nổi, ngã sấp xuống, lấy thân mình che cho nó.

Đến lúc này, những người kia mới rủ lòng thương, đỡ bà đặt lên giường, bà kéo Cậu bé theo.

- Thôi được. - Có thể thấy rõ là những người trùm mặt nạ cũng chán ngán lắm rồi. - Hôm nay bà đã gửi đơn cho công tố viên phải không?

- Phải, cho kiểm sát viên Zviagin, cho cả viện trưởng Viện kiểm sát, cả tổng thống Nga, cả nghị viện châu Âu, trước đó tôi còn gửi cho báo chí nữa…

- Thôi đủ rồi, đủ rồi. - Người ta ngắt lời bà. - Bà không đợi được báo chí đâu. Ngày mai dự thẩm viên sẽ đến, bà cứ việc kiến nghị, nếu không sẽ bị quẳng vào sọt rác đấy.

- Nhưng tại sao các người cứ bao che cho Tuaev thế? Anh ta là người Chechnya mà! - Sau khi đã hiểu ra vấn đề, bà lão càng trở nên mạnh bạo.

- Tuaev cũng như chúng tôi, đã tuyên thệ trung thành.

- Người kia lên giọng nhạo báng.

- Ha, ha, ha. - Bà Anastasya cũng cười nhạo đáp lại. - Hay thật, thế các anh đã tuyên thệ cái gì? Chắc là tàn phá và cướp bóc nước Nga hả?

- Đồ ngu! - Người đàn ông mập mạp rít qua kẽ răng, khi ra khỏi phòng còn nói với người đàn ông cao to: - Thôi, đừng dây vào, chẳng bao lâu nữa bà ta cũng ngoẻo thôi.

Trưa hôm sau, đúng là có kiểm sát viên từ Viện kiểm sát đến. Chẳng cần đợi mời, anh ta ngồi xuống như ông chủ, phả ra mùi cồn sát trùng và mùi rượu nồng nặc, mở cặp ra, và mở đầu bằng một giọng khó chịu:

- Tình trạng tội phạm trong thành phố ngày càng nghiêm trọng.

Cả đêm qua, bà Anastasya không sao chợp mắt được, cứ trách mình là thiếu thận trọng. Dẫu không nghĩ về bản thân, nhưng làm sao bà lại không nghĩ đến thằng bé. Người ta có thể gây ra bất cứ chuyện gì mà không ai biết và không ai chịu trách nhiệm. Cả đêm, bà thầm cảm ơn Chúa vì mọi việc đã trôi qua êm thấm, bà tự nhủ phải kiên nhẫn vì tương lai của Cậu bé, vì tự do của Roza, bây giờ bà phải tỏ ra lịch thiệp:

- Vâng, vâng, tình trạng quả là rất đáng lo ngại. - Bà ngồi xuống mép giường, phụ họa theo.

- Đêm hôm qua, - Vị khách lạnh lùng nói tiếp. - ông bác sĩ trưởng bị tấn công, may mà thoát chết, chỉ bị thương thôi.

- Lạy Chúa tôi! - Bà Anastasya hoảng sợ thật sự, liếc nhìn về phía Cậu bé. - Có phải bác sĩ trưởng ở bệnh viện Roza làm việc không?

- Đúng đấy, hôm qua ông ấy cũng có mặt ở đây. - Kiểm sát viên vừa lục lọi trong mớ giấy tờ vừa nói. - Quả là vô ích khi bác sĩ dính vào vụ rắc rối của Roza.

- Thật là loạn!

- Nói thế cũng chưa chính xác đâu… À, đây rồi. - Anh ta lấy ra một tờ giấy rồi nói bằng giọng rành rọt, trang trọng:

- Công dân Afanasieva, theo tôi, bà cũng nên rút đơn của mình về.

- “Cũng nên” là thế nào? Chẳng lẽ bác sĩ trưởng đã rút đơn rồi sao?

- Thì tôi đã nói với bà rồi, ông ấy bị tấn công.

- Khoan đã. - Bà Anastasya sửa lại chiếc kính. - Thế còn Roza? Một con người bị bắt cóc giữa thanh thiên bạch nhật, tất cả mọi người đều biết ai đã làm chuyện ấy, chính là Guta Tuaev, cỡ bộ trưởng chứ ít đâu!

- Đúng thế. - Kiểm sát viên bắt đầu cựa quậy trên ghế.

- Và vì vậy mà sự việc cứ rối tinh rối mù lên. Nếu như bà biết, chính Tuaev cũng bị tấn công và em trai ông ấy cũng bị bắt cóc.

- Nhưng Roza thì có liên quan gì? - Bà lão nói to.

- Bà biết không, hóa ra cái cô Roza ấy là vợ của Tuaev, mà chúng tôi thì không thể can thiệp vào công việc nội bộ của địa phương, phá vỡ phong tục tập quán của người dân vùng núi.

- “Không thể” là thế nào? - Bà lão không còn giữ được bình tĩnh nữa, bắt đầu to tiếng. - Chẳng lẽ không phải chính các anh đang lập lại “trật tự theo hiến pháp” ở đây hay sao? Luật pháp của nước Nga đâu rồi? Tôi đã sống hơn bốn mươi năm ở Grozny, chưa bao giờ nghe nói đến phong tục bắt cóc người.

- Bà ơi, bà bình tĩnh lại đi. - Cậu bé bắt đầu tham gia vào cuộc đối thoại.

- Thằng bé nói đúng đấy, bà hãy bình tĩnh. - Kiểm sát viên lạnh lùng nói. - Và tôi khuyên bà, hãy rút đơn lại.

- Cái gì? - Bà Anastasya không còn tự chủ được nữa. - Anh muốn tôi cũng phải tham gia vào những âm mưu bẩn thỉu của các anh hả? Tôi sẽ kiện anh! Tên anh là gì? - Bà xỉa cánh tay gầy guộc về phía anh ta.

Kiểm sát viên nhảy dựng lên, lùi lại, vẻ mặt và giọng nói toát lên sự khinh miệt:

- Vậy bà có rút đơn, hay là tôi sẽ xử?

- Tôi sẽ cho anh biết thế nào là “xử”, tôi sẽ kiện tất cả các anh!

- Phì. - Cứ như là đang đánh răng, kiểm sát viên phun ra, rồi vừa bước ra cửa anh ta vừa nói bằng một giọng như người ta thương hại con chó: - Nếu bà không phải là người Nga thì người ta không nương tay với bà đâu, mụ già hắc ám ạ.

- Cút đi! Cút ngay ra khỏi đây! - Bà Anastasya như điên lên, bất ngờ chộp ngay cây gậy chống ở đầu giường ném về phía kiểm sát viên rồi ngã vật ra.

- Ái chà! - Người bảo vệ công lý nhăn mặt, rồi làm ra vẻ khoái trá, ngang nhiên xé lá đơn của bà thành mảnh vụn rồi ném lên, các mẩu giấy bay chập chờn như bươm bướm. - Đây, trật tự theo hiến pháp của bà đây.

- Ôi! - Bà lão gào lên. - Đồ đê tiện bẩn thỉu! - Rồi bà chộp bất cứ thứ gì trong tầm tay: Cái gối bay ra hành lang, sau đó rất có thể đến lượt hộp đàn với cây vĩ cầm, nhưng Cậu bé đã kịp giữ lại. Bà Anastasya không thể bình tâm lại được, cứ nhớn nhác đi đi lại lại, không biết phải ném cái gì nữa, gào thét mãi, từ trong thanh quản phát ra những âm thanh thé thé kỳ lạ, rồi bà chợt nhớ đến chiếc kính, nó cũng bay luôn ra hành lang vắng hoe, cùng lúc ấy, do hét quá to, hàm răng giả của bà cũng không trụ nổi, và cũng bay luôn vào bóng tối.

Sau này, khi Cậu bé nhặt lại cho bà tất cả những vật dụng ấy, bà ngồi trên giường, kiệt sức hoàn toàn, cả người co rúm, đôi vai xương xẩu rũ xuống, giây phút ấy trông bà nhỏ bé, thảm hại, cứ như đã sống hết đời - bất hạnh, lặng lẽ, chỉ thỉnh thoảng thở dài và rên rỉ yếu ớt…

Chương 12

Dù có thế nào đi nữa, nhưng như người ta vẫn thường nói, trong cuộc sống không thể tin vào bất cứ lời hứa nào. Trong cơn ác mộng, Roza không thể hình dung nổi, chị lại rơi vào tay Tuaev một lần nữa - nhưng chị đã bị trói chặt và dùng vũ lực dẫn tới trước mặt người chồng cũ Guta Tuaev.

Hình như có lần Roza nhìn thấy Guta trên tivi, còn bây giờ chị đang nhìn tận mặt: anh ta mập ra, khuôn mặt được chăm sóc chu đáo xệ xuống, và bằng cái nhìn của người phụ nữ, chị hiểu, ở đâu đó, chắc là ở Moskva, diện mạo của anh ta đã được chăm sóc kỹ lưỡng bằng các mỹ phẩm hảo hạng. Nhưng dù vẻ ngoài có được sơn phết đến đâu, hóa trang thế nào thì vẫn là cái bản mặt ấy, không thể biến hóa được vì nó là tấm gương phản chiếu tâm hồn.

Cái khuôn mặt béo múp đáng sợ, đã bắt đầu sạm lại và méo mó vì lòng tham và sự hằn học đang nhìn chằm chằm vào chị:

- Nào, nói đi, nói đi. - Người chồng cũ phả vào mặt chị mùi thuốc lá nồng nặc và một mùi khó chịu gì đó nữa. - Nói đi, đồ chó cái, ai đã bắt cóc em trai tao?

- Tôi không biết, tôi thề là tôi không biết. - Roza sợ run bần bật.

- “Không biết” là thế nào? Vậy thì nhìn vào đây!

Guta mở ra trước mặt chị tờ giấy nhàu nát, bẩn thỉu:

- Đọc đi!

Hàng chữ in bằng máy vi tính “tiền chuộc em mày còn sống - năm trăm ngàn đô la”. Roza vụt nghĩ đến Baga. Còn cái tờ giấy tiếp theo được viết bằng tay, nét chữ ngoằn ngoèo “đừng quên trả lại cây vĩ cầm!” đã hướng sự nghi ngờ của Guta về phía Roza.

- Thế nào? - Giọng Guta ngọt xớt, là một kẻ lọc lõi, mặc dù vô học nhưng không ngu ngốc, và qua phản ứng của Roza, anh ta hiểu ngay mình đã bắn trúng đích: - Có thể là các em trai của mày?

- Không, không phải các em tôi. - Roza hoảng sợ.

- Nếu vậy thì ai?

- Tôi không biết.

Câu hỏi và câu trả lời ấy lặp đi lặp lại không chỉ một hai lần, và vì những chiếc răng cửa của Roza đã mất từ lâu, nên hàm răng giả cũng không giữ nổi. Guta đánh chị không chỉ bằng nắm đấm, khi đã mệt, anh ta dùng chân đá đạp, còn chị chỉ biết rên rỉ, khạc ra máu, có cảm giác như chị hoàn toàn không biết gì ngoài câu “tôi không biết” cho đến khi không còn nói được nữa.

Một cơn ho xé cổ và cơn rét run làm Roza tỉnh lại. Chị nằm trên nền đất, hít phải thứ bụi gì đó. Đêm hè ở vùng ngoại ô thành phố Grozny tĩnh lặng, ấm áp. Đâu đó vang lên tiếng ộp oạp của ếch nhái, tiếng chó sủa, tiếng gà gáy sớm, tiếng kêu cô độc của con vịt trời, còn sát bên tai là tiếng vo ve của con muỗi bướng bỉnh. Roza nặng nhọc ngồi dậy, nghĩ mãi, không biết mình đang ở đâu? Sau này, chị mới mang máng nhớ lại tất cả mọi chuyện. Ông bố quá cố của Guta là một người chăm chỉ, tháo vát và hà tiện. Ông nhặt nhạnh khắp vùng, kể cả từ bãi rác, tha về từng mẩu kim loại, mảnh sắt thép, vật dụng hư hỏng, phế thải, và họ đã sống tằn tiện từ đống kim loại phế thải đó bằng cách nấu thép trong cái kho chứa, trông bề ngoài có vẻ ọp ẹp nhưng rất vững chắc, ngay cả trong thời gian chiến tranh cũng không hề hấn gì. Trước kia, nhà kho dùng để nhốt gia súc, gia cầm và chứa đủ thứ đồ vặt vãnh, còn bây giờ: xung quanh được ốp bằng những phiến đá diệp thạch, bên trong thì chứa xi măng, vật liệu xây dựng, một số đồ cũ gì đó, và chị nữa.

Roza nhìn quanh, có khá nhiều khe hở, chị xác định được địa điểm nơi mình từng sống. Xung quanh tối om, chắc là ở ngoại ô buổi tối bị cúp điện. Tuy nhiên khu vực nhà Tuaev vẫn có ánh sáng, tiếng máy phát điện chạy rì rì. Cạnh kho chứa là nhà người hàng xóm, Roza biết ở đấy có hai ông bà già, họ đã trụ lại suốt thời gian chiến tranh.

- Cứu tôi với, ors dala[82]! - Roza hét lên bằng cả hai thứ tiếng, thậm chí gọi cả tên hai ông bà già nữa.

Tuy nhiên, dù có kêu gào thế nào cũng vô ích vì bên ngoài có bảo vệ. Ngay lập tức anh ta lao vào nhà kho, nhưng không đánh mà chỉ dùng báng súng đe dọa, rồi gọi bộ đàm cho một người có tên là Tugan, một cái tên Chechnya, nhưng hiếm gặp (bây giờ người ta hay dùng những từ du nhập). Hóa ra Tugan là em họ Guta, đồng thời là bạn học với Roza. Mặc dù Tugan là bà con với Tuaev, nhưng họ rất khác nhau, ít ra cho đến giờ Tugan không dính dáng vào những hành động tội lỗi. “Chẳng lẽ đó là bạn học của mình, và bây giờ cũng thành như vậy?” - Roza thầm nghĩ.

Phải, đó chính là bạn học của Roza, và có thể thấy rõ, anh ta cũng đã trưởng thành: đầu hói, tóc hai bên thái dương điểm bạc, bụng phệ ra.

- Tugan, anh cũng ở đây sao? - Roza cố tỏ ra lạnh lùng, hỏi.

- Tôi… - Tugan ngoảnh mặt đi, lẩm nhẩm câu gì đó.

- Tôi chẳng thèm quan tâm đến Guta, hắn là đồ cặn bã, nhưng còn anh, anh định sống mãi ở đây sao? Chẳng lẽ công lý sẽ không chạm được vào các anh, cho dù hiện tại các anh vẫn đang vục mõm trong máng lợn, nhưng sẽ mắc nghẹn thôi.

- Câm đi! - Tugan đấm một cú rất mạnh vào ngực Roza, nhưng ngay sau đó anh ta nói bằng một giọng khác hẳn, dường như là một lời xin lỗi: - Thời thế phải vậy, chiến tranh đã chia chúng ta ra nhiều hướng.

- Không phải chiến tranh, mà tiền bạc đã làm cho ai đó lầm đường lạc lối.

- Cô có câm mồm đi không! - Tugan vung nắm đấm lên, nhưng không đánh mà chỉ càm ràm cái gì đó, rồi lùi sang bên, lấy bộ đàm ra: - Số một đâu, số một đâu, tôi là số tám đây.

Máy bộ đàm rú rít, rồi giọng nói của Guta vang lên, Roza cảm thấy vô cùng kinh tởm.

- Ở đây, người phụ nữ đã tỉnh lại rồi, bắt đầu la hét ầm ĩ.

- Nhét giẻ vào mồm nó, làm mọi cách cho nó không bốc mùi lên nữa. - Giọng Guta lè nhè, có thể đang say hay ngái ngủ.

- Chính mày mới là đồ hôi thối, đồ đê tiện bẩn thỉu! - Roza hét lên.

- Ha, ha, ha! - Tiếng cười sặc sụa vang lên trong máy bộ đàm. - Tugan, cậu hãy thay tôi chăm sóc nó kỹ vào, sáng mai tôi sẽ đến chăm sóc thêm.

- Hay là đưa cô ta xuống tầng hầm? - Tugan tỏ ra lo lắng.

- Đừng có quấy rầy tôi vì những chuyện vớ vẩn nữa.

- Một khoảng im lặng, tiếng hít vào kéo dài, chắc là anh ta châm thuốc lá. - Điều quan trọng là cậu phải để mắt ra cổng và đường phố. Bọn chúng phải đến để thỏa thuận. Cậu phải chịu trách nhiệm về tất cả mọi việc ở đấy… Còn với con chó cái ấy, cứ làm những gì cần thiết, nhốt nó vào boong ke và tạm quên đi trong một tuần. Ha, ha!

Tugan đưa tay lên miệng nặng nhọc thở dài như đang cố nén cơn ho, e ngại liếc về phía Roza. Giờ đây, trong bóng tối nhờ nhờ, Roza cũng nhận ra, hình như chính Tugan cũng cảm thấy ghê tởm với cái thân phận không đúng với bản chất của mình. Không hiểu tại sao, Roza chợt nhớ đến Baga và cái vẻ hằn học tuyệt vọng không lúc nào rời khỏi khuôn mặt rất vô tư của cậu ta. Có thể, Roza đang bắt chước cậu ta nên cũng nói bằng một giọng cay độc:

- Thế nào, làm ăn với Tuaev cũng không dễ dàng nhỉ? Hì, hì. Nhưng anh cũng biết, theo giáo luật, cố tình giết một người phụ nữ sẽ phải trả bằng máu của hai người đàn ông.

- Cô đánh giá mình quá cao đấy. - Tugan cố tỏ ra cứng rắn, đáp lại.

- Nếu người ta đòi nửa triệu tiền chuộc cho em trai Guta, thì đương nhiên tôi phải đáng giá hơn rồi.

Trong ánh sáng ngọn đèn, Tugan nhăn mặt lại trông rất kinh khủng. Qua hàng lông mày rậm bù xù, anh ta nhìn Roza chằm chằm như muốn quan sát chị:

- Hừ, dạo còn đi học, cô hiền lành và tử tế lắm cơ mà.

- Tôi trở nên thế này là vì anh họ cậu đã điên cuồng dùng nắm đấm và gót giày xóa sạch tất cả. - Không biết điều gì đã giúp Roza có thể can đảm đối đáp như vậy, nói cho đúng hơn, giờ đây mọi chuyện đối với chị chẳng còn ý nghĩa gì nữa, chị chống nạnh, nói tiếp: - Trước kia, không chỉ một lần người ta năn nỉ, van xin tôi lấy họ, còn bây giờ, họ coi tôi là đồ “chó cái thối tha”, không có dòng tộc. Đây, các anh chỉ xứng đáng với cái này thôi! - Roza khinh miệt chìa tay ra làm một cử chỉ thô bỉ.

- Ôi. - Tugan vung tay lên. - Nếu tôi không biết cô từ bé, tôi đã nện cho cô một trận.

- Hừ, tôi không hiểu tại sao các anh lại phải bận tâm đến một người đàn bà như tôi?

Roza còn muốn nói nữa bằng cái giọng như vậy, nhưng Tugan đã nắm khuỷu tay chị:

- Đi thôi… Cô đã thành nghệ sĩ rồi đấy, lại còn quan tâm đến violon nữa. - Vừa nghe nhắc đến cây đàn violon, Roza liền im bặt, đau đớn nhớ đến Cậu bé và bà Anastasya, thậm chí cũng không nhận ra người ta đã dẫn mình đến ngôi nhà chị chưa bao giờ nhìn thấy.

Tugan thở phì phò, loay hoay mãi với chùm chìa khóa mới mở được cái cửa kéo nặng trịch, bên trong có tấm rèm che đường dẫn xuống tầng hầm.

- Vào đi! - Tugan đẩy Roza về phía các bậc thang tối om, bốc lên mùi bê tông, bụi bặm và chiến tranh.

Qua rất nhiều bậc thang, họ xuống một căn phòng rộng, hóa ra đây là hầm boong ke. Guta đã chuẩn bị sẵn sàng cho chiến tranh, hoặc là công trình này được xây dựng trong thời gian chiến tranh. Ở đây, mọi thứ đều được chuẩn bị sẵn, kể cả máy phát điện dự phòng, chỉ có điều không khí rất nặng nề, ép lên khắp cơ thể, cứ như trong mồ vậy.

- Tugan, đừng để tôi ở đây. - Roza khẽ năn nỉ.

- Đừng lo, ở đây có đủ mọi thứ cho cuộc sống, nước uống, đồ ăn, cả radio nữa.

- Tugrik! - Roza gọi Tugan bằng cái tên thân mật dạo còn đi học, rầu rĩ năn nỉ: - Đừng bỏ tôi lại.

- Cô thông cảm, thời buổi chiến tranh, tôi phải tuân thủ mệnh lệnh. - Người bạn học vẫn lạnh lùng. - Nhân tiện, cô là cư dân đầu tiên ở đây đấy.

Sau khi hiểu ra không thể trông mong vào lòng thương hại của những người trong dòng họ Tuaev, Roza leo lên chiếc phản gỗ, co ro đưa tay lên ôm khuôn mặt hốc hác vì đau đớn, rồi giấu vào giữa hai đầu gối, ứa nước mắt, rên rỉ, thậm chí cũng không nghe tiếng chân Tugan bước ra. Roza không biết mình đã ngồi như thế bao lâu, chỉ đến khi cảm thấy vô cùng hoảng sợ, chị mới ngẩng đầu lên, gào thét trong bóng tối như bưng.

Trong lúc loay hoay tìm lối ra, Roza va phải cái gì đó, nó đổ xuống, còn chị thì bị thương. Chị sợ hãi gào thét trong bóng tối đến khản cả giọng, mãi cho đến khi từ chỗ nào đó lóe lên chút ánh sáng, rồi một vệt đèn pin lướt qua, tiếng bước chân khô khốc như có gã khổng lồ nào đó đang bước xuống.

- Bây giờ thì cô sẽ nói chứ? - Tugan cố tình hạ thấp giọng xuống để dọa Roza. - Ai đã tấn công vào đoàn xe và bắt cóc em trai Guta?

- Tôi không biết, tôi không biết. - Roza vội đáp qua hàng nước mắt. - Chẳng lẽ anh nghĩ tôi có thể liên quan đến chuyện đó hay sao?

- Tôi cũng đoán là cô không liên quan. - Tugan ngồi xuống bậc thang và nói bằng giọng của người bạn học: - Nhưng chắc chắn, cô biết ai đã làm chuyện đó.

Luồng sáng chói lòa lướt ngang qua phòng, chiếu thẳng vào mắt Roza:

- Nếu không nói, cô sẽ phải ngồi lại đây… có thể là vĩnh viễn.

Roza không nói gì, cả người run lên theo tiếng nấc, đưa tay lên ôm đầu, né ra khỏi luồng ánh sáng.

- Nếu cô im lặng… - Luồng sáng chạy lên bậc thang, nơi nó đã đi xuống, Tugan chậm rãi bước lên, còn Roza cắn môi đến chảy máu, toát mồ hôi hột và lặng đi trong tư thế co quắp như vậy trên nền xi măng lạnh lẽo của boong ke. Trong lúc đó, ở bên trên, tiếng bộ đàm rít lên lạo xạo.

- Phải… tốt lắm. - Tugan ngoan ngoãn đáp rồi tắt máy ngay, im lặng rất lâu, nghe rõ cả tiếng anh ta thở dồn dập.

Đột nhiên tiếng bước chân đi xuống cầu thang lại vang lên, quầng sáng lôi Roza ra khỏi bóng tối:

- Đi theo tôi. - Tugan nói bằng một giọng không như ra lệnh, nhưng cũng khá cương quyết.

Không đợi phải nhắc lại, Roza vội vàng lặng lẽ bò lồm cồm về phía cầu thang được chiếu sáng. Khi ra đến chỗ có không khí trong lành, chị đứng đờ người, miệng há to, hối hả thở liên tục. Trời đã sáng, các vì sao đã mờ, mặt trời mùa hè vẫn còn chưa nhô lên, nhưng đã tỏa ánh vàng lên khắp bầu trời, chuẩn bị thay thế cho mặt trăng lưỡi liềm nhợt nhạt đang mệt mỏi treo lơ lửng trên vòm cây hồ đào cổ thụ. Khu trung tâm thành phố vẫn còn tĩnh lặng, nhưng không rõ từ đâu đó, có lẽ là từ phía căn cứ Khankala vọng lại tiếng gầm rú của xe cộ, tiếng nổ, tiếng súng máy - hoặc là đang huấn luyện, hoặc là cái gì đó, nói chung là chiến tranh.

- Đi thôi. - Tugan thúc.

Họ đi qua sân, đến gần ngôi nhà mà vào những năm đầu mới cưới, chính Roza đã tham gia xây dựng. Giờ đây, bên cạnh các tòa nhà cao tầng mới xây, ngôi nhà gạch này trông nhỏ bé, xấu xí, nhưng còn rất vững chắc.

Tugan lấy chìa khóa mở cánh cửa sắt nặng nề ra, dẫn chị vào trong. Điện chưa bật, chỉ có ánh sáng đèn pin. Nhìn chung, mọi thứ trong nhà vẫn không thay đổi mấy, và có thể thấy, ngôi nhà ít có người sống - không khí tù đọng, lưu cữu.

- Guta đang ở căn cứ quân sự Mozdok. - Tugan vừa đi vừa nói. - Sáng mai anh ta sẽ bay lên Moskva, khi nào về, tôi không biết, thường thì sau một, hai ngày. - Tugan dẫn Roza vào phòng ăn rộng rãi, nơi mọi thứ đã thay đổi hẳn, và chị, với cái nhìn của người phụ nữ phải tặc lưỡi thán phục: bộ đồ gỗ sang trọng, đèn chùm, chiếc tivi màn ảnh rộng, còn đồ sứ thì nhìn mà phát thèm, trên sàn là tấm thảm đẹp phủ kín căn phòng, bước chân lên cũng ngại ngùng.

- Cô còn nhớ tầng hầm ở đâu không? - Người bạn học nhắc Roza, rồi nhanh nhẹn nhấc mép tấm thảm lên, chỗ đó là cửa xuống tầng hầm cất giữ nước hoa quả và thức ăn muối. Tugan dễ dàng mở nắp hầm ra, một luồng không khí lạnh lẽo và ẩm mốc bốc lên.

Tugan đứng dạng chân trước miệng hầm, đờ đẫn và mệt mỏi nhìn chằm chằm vào Roza:

- Hiện tại thì cô không phải chui xuống đấy. - Anh ta nói, giọng khàn khàn. - Nhưng khi Guta xuất hiện, tôi sẽ ra hiệu, và cô phải trốn ngay. Hiểu chưa?

Roza gần như khúm núm, gật đầu.

- Không được bật đèn, ngủ đi, nghỉ ngơi đi. - Tugan nói tiếp. - Tivi có thể mở, nhưng tiếng phải rất nhỏ. Trong tủ lạnh có đủ hết, tôi sẽ mang thêm. - Giọng Tugan trở lại bình thường, phù hợp với khung cảnh xung quanh.

Tugan không nói thêm gì nữa rồi bước ra, nhưng đột ngột dừng lại, quay người nhìn xuống dưới chân, nói rất khẽ, như lời tuyên án:

- Về nguyên tắc, mặc dù ngôi nhà an toàn và cô không mong gì hơn là bỏ trốn. Nhưng cô hãy nhớ và chắc cô cũng biết, Guta sẽ bắn tôi ngay bất kể bà con họ hàng.

Ngày hôm ấy không có ai đến nữa, thậm chí ngoài sân cũng không có động tĩnh gì. Qua một ngày Tugan mới xuất hiện. Anh ta tế nhị gõ cửa, khẽ gọi “Roza!” và gần như nhón chân bước vào phòng ăn, đặt lên bàn mấy cái gói giấy:

- Đồ ăn đấy. - Tugan vung tay vẻ hối lỗi. - Guta đã về Grozny, bất cứ lúc nào cũng có thể xuất hiện ở đây nên cô phải hết sức cẩn thận. Nói chung, anh ta không ngủ ở đây vì sợ. Nhưng cô, trong mọi trường hợp phải sẵn sàng xuống tầng hầm. - Tugan tỏ ra lo lắng và điều đó không phải là vô ích.

Vào lúc giữa trưa, Tugan chỉ kịp báo cho Roza rồi đậy nắp hầm lại. Khi đã ngồi dưới hầm chứa, Roza nghe rõ tiếng động cơ ô tô và tiếng ồn ào trong sân. Chị kinh hoàng nghe tiếng bước chân ngay trên đầu mình, qua lớp sàn gỗ và tấm thảm, mọi tiếng động nghe rất rõ, thậm chí cả tiếng nước sôi trong ấm.

- Tôi đã ăn trưa rồi, anh ăn chưa? - Roza nghe tiếng Tugan ở trên, giọng xun xoe.

Dĩ nhiên Roza không nhìn thấy gì cả, chị chỉ dựa vào tiếng bước chân, hình dung ra người bạn học của mình lăng xăng trong phòng ăn, cố làm vừa lòng ông chủ. Roza bỗng nhớ lại, Guta bao giờ cũng ăn nhanh như con thú, ngốn lia lịa, lúc nào cũng vội đi đâu đó, chỉ sợ muộn. Giờ đây, anh ta chẳng cần phải vội vã vì đã thành quan lớn, dẫu vậy, tiếng nhai nhồm nhoàm và tiếng răng va vào nhau vẫn vang khắp khu nhà. Thật ra, Guta không có thời gian để ăn, điện thoại réo liên tục, mà không chỉ một cái, ít nhất là hai, và anh ta kịp múa mép với cả hai chiếc, nói cho đúng hơn là cằn nhằn, bực bội, la hét, còn khi nói đến công việc thì làm ra vẻ phấn khởi, yêu cầu phải hoàn thành chỉ tiêu kế hoạch. Đúng lúc ấy, lại vang lên tiếng chuông khác - một điệu nhạc ngân nga, thú vị:

- Im lặng! Điện thoại vệ tinh! - Ngay lập tức Guta hét lên rồi chuyển sang giọng khác hẳn, gần như là hốt hoảng, nghe rõ cả tiếng bước chân vội vã trên tấm thảm: - A lô. - Giờ đã chuyển sang giọng ngọt xớt: - Với bộ trưởng Stoletov ạ?… Vâng, tôi là Tuaev, đang nghe đây. - Một khoảng lặng, chắc là để thư ký ở Moskva nối dây với bộ trưởng.

Như một người tiên phong dũng cảm, Guta sốt sắng chào rồi hỏi thăm sức khỏe, công việc, sau đó mới trả lời:

- Vâng, vâng, tôi đang ở ngoài công trường, chuẩn bị bàn giao ngôi trường… Cái gì ạ? - Giọng Guta chùng xuống:

- Thưa anh Ilya Arkadievich, tổng số kinh phí ấy cấp cho ba năm, chúng tôi có thể thanh quyết toán trong một năm, nhưng với thời hạn nửa năm… Cái gì ạ? Lãnh đạo chính phủ đã về hưu ạ? Tôi sẽ bị bãi nhiệm? Sao? Người khác sẽ thừa kế?… Thôi được rồi. Vâng ạ! Mọi việc sẽ được thực hiện. À, à, thưa anh Ilya Arkadievich, khoan đã, chúng ta sẽ quyết toán như thế nào? Như cũ ạ? Chiến tranh sẽ lại nổ ra? Tốt lắm. Tôi hiểu rồi! Vâng ạ!

Sau khi kết thúc cuộc điện thoại, Guta đi đi lại lại rất lâu trong phòng ăn, thậm chí Roza còn nghe cả tiếng anh ta thở khò khè nặng nhọc, tiếng rít thuốc lá và cả mùi thuốc lá nữa. Sau đó, Guta lại gọi điện thoại, ra lệnh cho ai đó đến gặp mình, còn chính mình thì nằm vật xuống đi văng vì quá lo lắng. Bên trên tĩnh lặng, còn dưới tầng hầm, giờ đây Roza phải rất thận trọng, không dám thở mạnh nữa, nhưng thật trớ trêu, vì những gì vừa nghe mà cổ họng trở nên khô khốc, muốn hắt hơi, chị bóp chặt hai má đến đau cả tay và cứ ngồi yên như vậy, mặt tím bầm cho đến khi người được gọi đã đến.

Qua giọng nói, có thể nhận ra đó là một người Chechnya không còn trẻ nữa. Thoạt đầu, Guta nói, chính xác hơn là quở trách người đó về sự hoang phí, thậm chí cả việc trộm cắp và man khai. Sau đó, Guta bắt đầu thì thầm giải thích gì đó nên Roza không nghe được. Đột nhiên, anh ta lại hét toáng lên:

- Những công trình này thì có liên quan gì?! Anh đưa hồ sơ đây! Thuê thêm một trăm người nữa, viết lệnh nhận hàng, kể cả tỷ lệ hoa hồng, phải làm ngày làm đêm, các công trình đó rất cần đối với chúng ta.

- Nhưng kinh phí đã quá lớn rồi! Với từng ấy tiền có thể xây được ba thành phố Grozny, và vẫn còn đủ cho cả con cháu chúng ta nữa.

- Anh ngu lắm! - Tiếng hét của Guta càng dữ tợn hơn.

- Chẳng lẽ anh không hiểu gì sao? Không cần phải xây dựng cái gì nữa! Không cần!

- Thì chính anh đã ra lệnh, không cần phải nỗ lực nhiều.

- Câm mồm đi! Vấn đề không phải là xây dựng, mà lập hồ sơ thanh quyết toán đi!

- Guta, xin anh chiếu cố. Những việc như vậy đưa lên giấy trắng mực đen không đơn giản chút nào, quyết toán hàng tỉ đồng trong vòng nửa năm. Ai tin nổi? Quyết toán ra sao?

- Chiến tranh sẽ quyết toán hết.

- Anh nói sao? - Một sự im lặng kéo dài và một giọng hoàn toàn chán nản. - Anh Guta, tôi, tôi không tham gia vào trò chơi này đâu, tôi sẽ không kiếm những đồng tiền “dính máu”.

- Cái gì? - Giọng Guta trở nên độc địa. Roza nghe rõ những tiếng động lộn xộn.

- Bỏ bàn tay ô nhục của anh ra. - Vị khách tức giận hét lên. - Tôi đáng tuổi cha anh, anh không cảm thấy xấu hổ à?

Tiếng bước chân của ai đó đi về phía cửa.

- Đứng lại! - Guta ra lệnh, những bước chân tuân theo, một giọng cay độc: - Chắc là anh quên, cả tôi và anh đều tự nguyện hăng hái tham gia vào công việc “dính máu” này, cạnh tranh không thương tiếc với các đối thủ, rải hàng đống tiền hối lộ, và anh phải thừa nhận chúng ta kiếm được, nói cho đúng hơn là ăn cắp cũng không ít. Tất nhiên, đó chỉ là những đồng xu lẻ so với những gì mà người Moskva kiếm được. Nhưng về nguyên tắc, đó là tiền của họ, từ ngân sách nước Nga. Họ có thể không cấp khoản tiền đó.

- Đó là những đồng tiền phải trả bằng sinh mạng của hàng ngàn người vô tội.

- Đúng thế. - Giọng nói lạnh như thép của Guta. - Và nếu bây giờ tôi và anh bắt đầu sinh sự với nhau thì chúng ta sẽ không sống nổi đến sáng mai… anh quá biết điều đó. Và anh cũng biết, tổng thống Nga đã được bầu lại rồi. Tinh thần lạc quan yêu hòa bình không cần nữa. Người ta lại cần đến chiến tranh để tiếp tục cướp bóc nước Nga qua tấn bi kịch ầm ĩ của người khác.

- Chúng ta thật là bất hạnh.

- Phải, dân tộc chúng ta quả là bất hạnh… và chúng ta có lỗi ở chỗ đã bị mắc mưu khiêu khích. Nói chung, nhân dân ta yếu đuối lắm, cả một chiến dịch mang tính toàn cầu đã được tính toán kỹ lưỡng, thế mà chúng ta, những người Chechnya, trong sức mạnh của nhãn quan lịch sử và địa lý, lại bị cuốn vào tâm chấn của những vòng xoáy sự kiện.

- Thật khủng khiếp!

- Phải, đối với nhiều người thì quả là khủng khiếp. Nhưng tôi và anh lại gặp may: Chúng ta no nê, ấm áp bên máng ăn. Thế nên, anh cứ đi đi, và nhanh chóng kết thúc công cuộc “phục hồi” thành phố Grozny, nếu không thì chẳng bao lâu nữa “cuộc chiến tranh nhỏ bé” sẽ lại bùng lên.

- Khi nào?

- Tôi không biết, nhưng tôi có linh cảm, sắp nổ ra rồi. Anh không thấy, thành phố tràn ngập các phiến quân, đi lại công khai, binh lính của Liên bang cứ để mặc.

- Ôi! Đã đến lúc phải đưa gia đình và người thân nhanh chóng rời khỏi đây.

- Đã đến lúc từ lâu rồi. Chỉ có điều đừng ba hoa, phải vứt bỏ tất cả đi. Nhân đây, cũng cần phải giúp các phiến quân của mình, tùy từng người.

- Thế nếu quân đội Liên bang biết được? Họ sẽ kết tội tiếp tay cho phiến quân, xử bắn hết.

- Hiện giờ họ không bắn đâu. Cái sắc lệnh bí mật ấy không còn hiệu lực nữa.

- Thế có chuyện gì xảy ra vậy?!

- Chẳng có gì lạ. Người xưa từng nói “chia để trị”, còn người dân thì nhẫn nhục cam chịu, họ chỉ cần mẩu bánh mì và một vở diễn. Còn cuộc chiến Chechnya, hừ, có chỗ nào tốt hơn để diễn nữa không?!

Với những gì vô tình nghe được, Roza cảm thấy sốc và hoảng sợ thực sự. Chị sợ phải nghe tiếp những điều kinh khủng nữa, và sẽ không chịu đựng nổi mà hét toáng lên, chị khiếp hãi bịt tai lại. Chính vì thế mà Roza không biết, cả hai cùng đi ra, hay Guta vẫn còn ở lại. Chị không dám động đậy, ngồi im như hóa đá và thiếp đi vì quá căng thẳng. Không biết bao nhiêu thời gian đã trôi qua, nhưng chắc là không ít, cho đến khi Tugan đánh thức chị dậy:

- Ê, Roza, cô ở đâu? Chui ra đi. - Tugan đứng bên cửa hầm mở toang, khẽ gọi. - Còn sống chứ? Ha, ha, suốt cả đêm tôi lo sốt vó vì cô. Đêm qua Guta ngủ lại đây.

Cả người phờ phạc, tóc tai bù xù, da dẻ bợt bạt vì ở trong bóng tối hầm chứa, Roza nhăn nhó, thở hổn hển leo lên phòng ăn.

- Ơn Chúa là cô không ló mặt lên, nếu không đã gây ra cơn ác mộng. - Một nỗi hoảng sợ thật sự hiện lên trong mắt Tugan. - Guta tàn nhẫn lắm, sẵn sàng cắn chết bất cứ ai.

- Nếu Guta có nuốt sống anh, thế giới cũng không vì thế mà nghèo đi. Đồ giẻ rách. - Roza sửa lại áo váy, cay độc nói như với chính mình.

- Này, này, cô nói gì thế? - Người bạn học lên giọng.

- À, tôi chỉ nói về bộ áo váy thôi. - Roza cố kìm lại vì cô đang nghĩ về điều cấp thiết hơn: - Anh có nghe Guta nói gì không?

- Không, nhưng có thể đoán ra được.

- Chiến tranh, lại sắp có chiến tranh nữa. - Roza tỏ ra khó chịu như chính Tugan là người có lỗi.

- Chiến tranh đã diễn ra bao nhiêu năm rồi. - Tugan thở dài chua chát, tránh ánh mắt Roza, bước lại gần cửa sổ và khẽ kéo rèm, lo sợ nhìn ra ngoài. - Tôi chẳng hiểu gì về cuộc chiến tranh này cả, ai đánh nhau với ai, ai chống lại ai? - Ngừng một lát như để ngẫm nghĩ: - Guta có rất nhiều tiền và chơi trò bắt cá hai tay, cứ tưởng anh ta phục vụ chính quyền Liên bang, phục vụ Moskva, nhưng đồng thời, anh ta lại bắt tay với các phiến quân, ít ra là có quan hệ mật thiết với các “tướng quân” Chechnya. Nói chung, có thể thấy rõ, anh ta biết phải làm vừa lòng ai, kể cả giao nộp người của mình. Em trai Guta bị một người tên là Baga Tumsoev bắt cóc, hình như là một chỉ huy tác chiến của phiến quân. Cô biết người đó không? - Tugan đột ngột quay về phía Roza.

Roza cố gắng chịu đựng ánh mắt dò xét của Tugan, lườm anh ta một cái:

- Chính vì thế mà các anh tra tấn tôi chứ gì? Bây giờ phải thả tôi ra.

- Hừ, “thả” à. - Tugan lại nhìn ra cửa sổ. - Tôi không biết phải làm cách nào để dẫn cô quay lại boong ke, các vệ sĩ của Guta đứng đầy sân.

- Tại sao lại vào boong ke, tốt hơn là anh dẫn thẳng ra huyệt ấy.

- Im đi, đồ ngốc ạ! - Tugan bước lại gần, nhăn mặt lại.

- Cô không biết đoạn cuối đâu.

- “Đoạn cuối” nào? - Tim Roza như thắt lại, ngừng thở.

- Anh nói đi, đừng hành hạ tôi nữa, khổ lắm.

- Nói chung, Guta đã có cuộc tiếp xúc với Baga, đề nghị một trăm ngàn đô la, nhưng Baga từ chối thẳng thừng, không chấp nhận bất cứ giá nào dưới nửa triệu đô.

- Anh nói dối! Baga không quan tâm đến tiền bạc và không biết gì về chuyện đó.

- Ha, ha, ha! Thế mà cô dám thề là cô không biết gì.

- Thứ nhất, tôi không thề gì cả. - Roza tức giận chống nạnh, ưỡn ngực ra. - Thứ hai, Baga cần số tiền đó để chuộc lại đồng đội của mình bị thương và bị quân đội Liên bang giam giữ.

- Hừ, thấy chưa, thậm chí cô còn biết rất rõ nữa. Hai người thân nhau quá mà!

- Anh đừng có nhạo báng tôi, nói tiếp đi. - Hai cánh mũi Roza căng lên.

- Cô đã biết nhiều thế thì đoạn sau cũng có thể đoán ra được. - Tugan nói xong lại bước về phía cửa sổ, rồi im luôn.

- Tôi không đoán được. Anh nói đi!

- Ngắn gọn là thế này… Guta giăng bẫy giả vờ đồng ý trao đổi, giải cứu được em trai, còn Baga, một chàng trai can đảm, táo tợn, nghe nói lại một lần nữa phải đi trốn, chính cô cũng biết, trốn ở đâu rồi đấy.

- Dưới tầng hầm “Thế giới trẻ em”.

- Thấy chưa, cô biết rõ mọi chuyện. - Tugan cười khẩy.

- Sau đó thế nào? - Roza run bắn lên.

- Sau đó, cô không tin nổi đâu, chính tôi cũng cảm thấy tồi tệ.

- Thôi đừng hành hạ tôi nữa! - Giọng Roza như đẫm nước mắt.

- Người ta kể, thực tế Baga không thể bị nguy hiểm trong tầng hầm đó, anh ta là một chiến binh thực thụ, nhưng vì không có sự thỏa thuận trước, nên không chỉ một lần quân đội Liên bang đã cố tiêu diệt Baga trong cái sào huyệt này, thậm chí họ còn phun hóa chất vào đó nữa, nhưng không có kết quả… Nhưng Guta thì biết rõ, hiện tại Baga là kẻ thù nguy hiểm nhất nên không thể nương tay. Người ta kể, Baga là một chiến binh rất liều lĩnh.

- Chẳng lẽ? - Roza rên rỉ.

- Phải. Guta rất ranh mãnh và khôn ngoan.

- Hắn là một kẻ đê tiện nham hiểm!

- Khẽ thôi! - Tugan lại lo sợ nhìn ra cửa sổ.

Cuối cùng thì Roza không thể chịu đựng hơn được nữa, chị ngã vật xuống đi văng, lắp bắp bằng một giọng buồn thảm:

- Nói đi, cái thằng đê tiện ấy đã làm gì?

- Trong căn hộ nằm trên “Thế giới trẻ em”, có…

- Ôi, Cậu bé?! - Roza bật dậy như bị bỏng.

- Đừng làm ầm lên! Khẽ thôi! - Người bạn học chạy lại, lấy tay bịt miệng Roza.

- Được rồi, được rồi, tôi không làm ồn nữa. - Roza cố thoát ra. - Nhưng chuyện gì xảy ra với nó? Anh nói đi!

- Cụ thể thì tôi không biết, tôi chỉ nghe nói… Cậu bé thường ra chợ ăn xin hay làm gì đó. Nói chung, sáng nay nó quay về với mấy cái gói, nhưng có một đám trẻ du đãng chặn ngay cổng, hình như Guta đã sai chúng đến. Đám trẻ kia cướp hết đồ ăn rồi nhạo báng, đánh đập nó. Nó la hét, gọi bà già nào đó đến cứu.

- Lạy Chúa tôi! - Roza rên rỉ.

- Có thể thấy việc đó không tác động đến Baga. - Tugan tiếp tục, giọng trở nên rầu rĩ. - Khi đó, đám trẻ bụi đời kia lôi Cậu bé ra khỏi sân như đã được dặn trước, rồi la to “Thằng bé này khỏe mạnh lắm, có thể bán máu hay nội tạng…”. Đến lúc này thì Baga lao ra khỏi tầng hầm, nhưng ổ mai phục đã chờ sẵn, trút đạn như mưa.

- Ôi! Ôi! - Nước mắt đầm đìa, Roza khuỵu xuống, Tugan vội chạy đến kịp đỡ chị đặt lên đi văng.

- Cậu bé của cô vẫn còn sống, vẫn sống, nó chỉ bị thương, được đưa vào bệnh viện, Baga lúc chết đã lấy thân mình che cho nó… Còn đám trẻ kia thì bị hạ gục hết.

- Tugan, xin anh hãy thả tôi ra, lạy thánh Allah, xin anh hãy thả tôi ra. - Roza nói như đứt hơi, các mạch máu trên cổ và hai bên thái dương nổi lên.

- Làm sao tôi có thể thả cô được? - Tugan nhăn mặt lại vì căng thẳng, khuôn mặt đầy những vết nhăn trông già hẳn đi. - Cô có thấy người ta đang làm gì trong sân không? Tất cả đội bảo vệ của Guta đều có mặt ở đây, còn chính Guta lại nghĩ cô đang ở trong boong ke, hiện giờ anh ta chẳng bận tâm đến cô. Anh ta đang tức điên lên.

- Thật tội nghiệp, bị mất cả đống tiền.

- Cô đừng có quá đà. - Hai má và lông mày Tugan giật giật. - Chỉ mong lần này chúng ta thoát khỏi tay Guta một cách an toàn, lành lặn. Tôi linh cảm có mùi khét.

- Họ đang chuẩn bị cho chiến tranh! - Roza gần như la lên.

- Khẽ thôi! Im đi! - Tugan lại sợ hãi nhìn ra cửa sổ, vung tay lên. - Cầu xin thánh Allah cứu giúp chúng ta… Thời buổi gì mà loạn lạc thế này!

Đúng lúc ấy, từ phía đường cái bên cổng vọng lại tiếng động cơ, tiếng còi ô tô.

- Chết rồi! Hình như là Guta. - Tugan vội lao ra cửa, rồi đứng lại, khẽ nói với Roza bằng một giọng lo lắng: - Chui xuống hầm đi, cố mà nín thở.

Dĩ nhiên Roza không chui xuống hầm nữa, số phận của Cậu bé đã chế ngự toàn bộ tâm trí và cơ thể chị. Và không chỉ đơn giản là lo lắng, một nỗi căm giận điên cuồng, không giống như ngày đầu bị bắt giữ, chị nhớ đến sự liều lĩnh và tuyệt vọng của Baga giờ đây đã trở thành quá cố, còn một nỗi căm giận nữa, căm giận toàn bộ thế giới bất công, tham lam và thâm hiểm này, rồi nỗi căm giận chính bản thân đã không thể bảo vệ và ngăn chặn những bất hạnh đang trút xuống đầu Cậu bé. Với một sự thách thức không cần phải che giấu, Roza nhìn ra cửa sổ. Chị thấy ở giữa sân, người chồng cũ Guta Tuaev của chị đang vung tay loạn xạ, tức giận la hét gì đó, em trai Guta vừa được giải cứu từ tay Baga, mặt mày hốc hác, bợt bạt, cạnh đó là Tugan, khúm núm, thảm hại như con chó con, cố tìm mọi cách để được yên thân. Còn quanh sân, các vệ sĩ và một số người mặc thường phục, theo lệnh của chỉ huy đang chạy qua chạy lại. Người ta vội vàng khuân đồ đạc từ các ngôi nhà lớn vào xe tải. Không còn nghi ngờ gì nữa, họ đang tháo chạy…

- Ôi, mình ngu quá đi mất! - Roza thốt lên bằng một giọng đơn đớt vì không còn răng cửa, tức giận đứng nhìn toàn bộ bức tranh. Rồi chị lại đau đớn nhớ tới Cậu bé, và như bà lão, chị thốt lên: - Tại sao lúc có cơ hội ở trên giường, mình lại không bóp cổ cái đồ đê tiện kinh tởm ấy nhỉ? Hẳn mình đã cứu được bao nhiêu sinh mạng. Nhưng nếu không có Guta thì sẽ có thằng khác, cũng như vậy, những kẻ không từ một thủ đoạn nào, kể cả máu của dân tộc mình, miễn là thỏa mãn tham vọng bản thân…

Giờ đây, ngay cả cuộc sống của chính mình, Roza cũng chẳng bận tâm, huống hồ là số phận của người bạn học. Lẽ ra, chị chẳng nên thương hại cái đầu hèn nhát của Tugan mà bỏ trốn từ trước, cuộc sống của Cậu bé thân yêu quý giá hơn nhiều cái giẻ rách Tugan Tuaev. Dạo còn đi học, bạn bè đặt cho anh ta cái biệt danh Tugrik[83] không phải là vô ích.

Cảnh tượng nhốn nháo, hoảng hốt trong sân gợi người ta nhớ đến cảnh tháo chạy kinh hoàng của những kẻ bại trận. Trong tâm trạng phân vân, dằn vặt, Roza ngẫm nghĩ, liệu có nên lợi dụng lúc lộn xộn này để chạy trốn? Dĩ nhiên, mối hiểm nguy rất lớn, khi đó chị sẽ không bao giờ còn cơ hội có thể giúp Cậu bé được nữa. Để cho chắc ăn, Roza quyết định chờ đến tối, chị sẽ cố thoát khỏi đây bằng mọi cách.

Với ý nghĩ đó, Roza lui vào trong khu vực nhà bếp. Như đã lường trước được những bước ngoặt quan trọng như thế này, Tugan không để vật gì sắc nhọn trong nhà, chỉ có những bộ đồ ăn rất cùn. Nhưng việc đó không quan trọng nữa, về nguyên tắc, đối với chị, giờ đây vấn đề quan trọng là đạo lý, bằng mọi cách chị phải gặp được Cậu bé đang bị thương.

Roza chậm rãi sờ nắn, kiểm tra tất cả mọi dụng cụ có thể giúp chị thoát khỏi đây, trong số đó quan trọng nhất là một cái bình to, tròn như những cái đầu đểu cáng của dòng họ Tuaev, chị có cảm giác, hình như ngoài sân đã yên tĩnh, vắng lặng, chỉ có những cơn gió nhẹ báo hiệu cơn giông đang đùa giỡn với những đám bụi đường.

Roza bước lại gần cửa sổ, và đúng như thế, mọi thứ trong sân cứ như đã bị liếm sạch, chỉ còn lại Guta đứng giữa sân như cũ, điện thoại bên tai, cạnh đó vẫn là Tugan như con chó con sẵn sàng phục vụ, ngoài ra chẳng còn ai khác, kể cả ô tô.

- “Hay lắm, thời điểm này thích hợp đây.” - Vừa nghĩ vậy thì Roza bỗng nghe thấy tiếng động cơ xe thiết giáp gầm rú ngoài đường, khói đen phun cả vào trong sân, khét lẹt. Ngay lúc đó, các lính Nga, vóc dáng cao to, vũ trang đến tận răng ùa vào sân. Roza không hiểu có chuyện gì, đứng ngây ra như trời trồng bên cửa sổ, chị có cảm giác, một phút trước đó chị sẵn sàng lao vào giết bất cứ người nào trong dòng họ nhà Tuaev, còn bây giờ, chỉ một tiếng hét của Tugan cũng đủ làm cho chị run bắn lên vì sợ.

- Roza, Roza, cô ở đâu? - Giọng người bạn học run run.

- Chui xuống hầm chứa, nhanh lên! Các sếp lớn, rất lớn đang đến đây đấy!

Roza bất đắc dĩ phải chui xuống hầm chứa, chị sợ các vị tướng đến mức nằm bẹp xuống sàn bê tông lạnh ngắt, bẩn thỉu, rồi lấy chăn phủ lên người, thậm chí còn đặt lên mấy lon đồ hộp nữa. Hóa ra là không vô ích.

- Kiểm tra tất cả hầm chứa và gác thượng! Dưới gầm giường và đi văng!

Nắp hầm chứa mở ra, cầu thang rít lên trèo trẹo dưới sức nặng, suýt nữa thì Roza kêu thét lên, và chắc là chị sẽ không chịu đựng nổi vì sợ hãi mà bật dậy, thì một giọng khàn khàn đã kịp vang lên, cứu chị thoát chết:

- Ở đây không có gì.

Toát mồ hôi lạnh, Roza cứ nằm mãi trong chỗ nấp, thậm chí không dám thở mạnh cho đến khi ở trên vang tiếng nói:

- Báo cáo đồng chí đại tá, mọi việc đều ổn, nhà không có ai.

Mệnh lệnh mới:

- Đóng nắp hầm lại, mọi người ra khỏi nhà… Các thiện xạ đã có mặt chưa? Tất cả vào vị trí! Đưa tất cả tài sản lên xe!

Gần như ngạt thở vì bụi, lại sợ bị hắt hơi, Roza thận trọng bò ra khỏi chỗ nấp, đúng lúc ấy tiếng động cơ lại rú lên rung cả ngôi nhà, tiếng trực thăng quần đảo trên đầu, lát sau xa dần, chắc là hạ cánh xuống sân thể thao gần đó.

Trên phòng ăn vang lên tiếng bước chân mới. Hình như vị tướng sắp tới, Roza đoán vậy vì nghe thấy Guta có vẻ nhã nhặn hơn với Tugan, và chỉ nói bằng tiếng Nga. Nghe cả tiếng đồ sứ đắt tiền chạm trên bàn. Ngay sau đó, đồ ăn được mang đến, mùi thơm lan cả xuống tầng hầm.

- Thế này, - Giọng nói quen thuộc của đại tá vang lên.

- cần phải kiểm tra đồ ăn, có thể bị bỏ thuốc độc… Anh, anh ăn thử đi. Không cần nhiều đâu, ăn hết còn gì nữa… Thế nào, ngon chứ. Còn đây là cái gì? Ôi, mọng quá… Thôi, được rồi, được rồi, tất cả ra ngoài đi… Họ đến đấy!

Lát sau Roza nghe tiếng bước chân bệ bệ của các nhân vật quan trọng. Có thể Roza sẽ không nhận ra điều đó, nhưng chị có cảm giác, cùng với họ là mùi nước hoa, mùi của quyền lực và thành đạt cũng theo vào nhà và lan xuống tận tầng hầm.

- Thế đấy, anh Tuaev, có khi nào các nhân vật quan trọng của một cường quốc đến nhà một người Chechnya chưa?! - Một giọng nam trung rất chuẩn và rất quen đối với Roza, nhưng chị không thể nào nhớ ra nổi.

- Xin mời, xin mời ngồi, anh Ilya Arkadievich. - Giọng Guta nhã nhặn và ngọt xớt rất khó nhận ra, nhưng bây giờ thì Roza đã nhận ra vị khách, chính là Stoletov, bộ trưởng Liên bang Nga phụ trách công tác phục hồi Chechnya.

- Ồ, cái bàn đẹp quá, đẹp quá. - Một vị khách khác với cái âm sắc đặc biệt trong giọng nói cũng không thể không nhận ra: tối nào trên tivi, hoặc là ông ta, hoặc là một quân nhân hay công an cũng xuất hiện để dẫn dắt Chechnya đi tới một xã hội lập hiến. - Rượu vodka Nga và ẩm thực Kavkaz, thật là tuyệt.

- Guta, đủ rồi chứ! - Hóa ra, người quan trọng nhất ở đây chính là Stoletov.

Căn cứ vào tiếng nhai nhồm nhoàm, Roza biết bữa ăn thịnh soạn đã bắt đầu. Trong lúc ăn, hầu như không ai nói gì, chỉ có Guta giải thích về thực phẩm và cách chế biến các món ăn, nói chung là bịa đặt, tô vẽ đủ chuyện, tuy nhiên điều đó cũng thể hiện lòng yêu nước. Sau đó là những tiếng thở no nê, nặng nề, rồi một sự tĩnh lặng như trước khi bước vào chặng nước rút.

- Thôi, đã đến lúc vào việc rồi, còn ít thời gian lắm.

- Giọng Stoletov.

- Tôi cho bật máy chống định vị lên chứ? - Âm sắc đặc biệt của sếp lớn.

- Không cần đâu. - Giọng quan trọng của Stoletov. - Tôi có máy của mình. - Trên phòng ăn vang lên tiếng lạch tạch. - Có máy phát riêng, siêu lắm.

- Chắc là CIA tặng anh hả, Ilya Arkadievich? - Giọng của sếp. - Anh đã phục vụ tận tụy như thế.

- Thôi, thôi, CIA thì có liên quan gì ở đây? - Giọng Stoletov cố làm ra vẻ đùa cợt một cách giả tạo. - Tốt hơn là anh hãy gửi thêm cho tôi. Ha, ha, công việc của chúng tôi là như vậy, việc quốc gia đại sự, nặng nề lắm, phải biết giữ mình, luôn luôn tỉnh táo. Khắp nơi chỗ nào cũng có kẻ phản bội sẵn sàng bán rẻ mình.

- Phải, phải, loại ấy chúng ta có nhiều lắm. - Giọng sếp có vẻ buồn bực. - Nhưng theo tôi, để cho an toàn, tốt hơn là bật tivi lên.

- Đúng thế. Guta, bật tivi lên. To chút nữa.

Bây giờ thì Roza không thể nghe thấy gì nữa. Sự tò mò của phụ nữ bắt đầu hành hạ chị, hơn nữa ở dưới tầng hầm cũng chẳng có việc gì làm, thế là chị leo lên cầu thang đến sát nắp hầm, cố ép sát tai vào khe hở ván sàn, chút nữa thì sái cả cổ. Tivi của Guta lắp ăng ten vệ tinh, và thật bực mình là họ lại mở chương trình ca nhạc, hết volume, chắc là họ nói với nhau cũng không nghe được nên phải hét lên. Khoảng lặng giữa hai bản nhạc, khi người dẫn chương trình nói cái gì đó thì Roza có thể nghe được đôi câu đứt đoạn của họ. Chị không nghe được hết, chỉ hiểu được là họ đang mặc cả với nhau, một cuộc mặc cả khủng khiếp, đôi lần chị nghe thấy những con số mà sởn gai ốc, với số tiền ấy, không chỉ xây được Grozny mà có thể cả thế giới này… Đúng vào đoạn nghỉ giữa hai bản nhạc, Guta cho đến giờ vẫn ngồi im liền kêu lên như chính anh ta bị cướp:

- Không, không, tôi không có số tiền như thế!

- Tôi biết anh có bao nhiêu. - Giọng Stoletov lạnh như băng, thậm chí không nhận ra nữa.

- Vậy tôi phải đút lót cho họ.

- Guta, - Sếp của Guta nói bằng một giọng răn dạy, bực bội. - Đây không phải là lều quán và cũng không phải là sòng bạc yêu thích của anh, mà là việc quốc gia và anh là một công chức. Ngoài ra, anh hãy ăn nói cho cẩn thận, tốt hơn là im đi và thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị của người lãnh đạo đất nước. Anh không hối lộ ai cả, chỉ đơn giản là “kín đáo” cấp kinh phí cho các đồng hương, và chúng tôi sẽ gọi đó là nghĩa vụ yêu nước, anh là người Chechnya, không trốn đi đâu được.

- Nhưng tôi không chịu đựng nổi những bộ mặt râu ria xồm xoàm ấy.

- Anh “không chịu đựng nổi” người của mình. - Giọng sếp trở nên cay độc. - Thế những người Nga như chúng tôi, anh có chịu nổi không?

- Tôi, tôi… - Guta lí nhí ấp úng, Roza không nghe được hết câu trả lời của anh ta vì bị chìm đi trong tiếng nhạc.

Sau đó mọi người không còn hét lên nữa, chắc là cuộc mặc cả đã xong, và không phải bằng tiếng búa trong buổi đấu xảo, mà là cái búa đã giáng xuống thành phố Grozny một đòn chí tử không thể cứu vãn nổi, đến mức không mùi nước hoa nào có thể át nổi mùi hôi thối bốc ra từ những linh hồn vừa mặc cả với nhau. Roza hoảng sợ muốn tránh xa, thậm chí chui xuống đất, lập cập ngã lộn nhào từ thang xuống, nằm bẹp dưới sàn lắng tai nghe ngóng động tĩnh, nhưng ở bên trên họ cũng chẳng nghe thấy gì vì tiếng tivi quá to. Trong tiếng gào thét của một bài hát rẻ tiền nào đó, họ vẫn đang tranh luận về những chi tiết nhỏ nhặt cuối cùng của cuộc mua bán, chẳng liên quan gì đến Cậu bé mồ côi và bà lão thương binh, cựu chiến binh. Vấn đề liên quan đến địa-chính trị, có nghĩa là phải cần đến một khoản tiền khổng lồ mới giải quyết được…

Cuối cùng tivi cũng tắt.

- Hừ, điếc cả tai. - Âm sắc đặc biệt của sếp. - Cái thứ âm nhạc thô bỉ này còn tệ hại hơn cả tiếng bom nữa.

- Đúng vậy, có thế mới làm tha hóa được đám thanh niên chứ. Không phải như nhạc cổ điển… - Giọng nói chừng mực của Stoletov. - À, mà các vị đã bao giờ phải trải qua sự khủng khiếp của cuộc ném bom chưa? Hay là chỉ ra lệnh thôi.

- Tôi là người lính, chỉ thực hiện mệnh lệnh của người lãnh đạo chính trị đất nước. Cũng như bây giờ.

- “Bây giờ” thì không phải là không vụ lợi đâu… Thôi, thôi, chúng ta sẽ không tranh cãi vì những chuyện vớ vẩn nữa. Tất cả chúng ta đều là những người lính bị lệ thuộc.

- Chỉ có điều anh phục vụ ai? - Giọng sếp nghe có vẻ thô lỗ, chắc là do men rượu.

- Cũng như anh, chúng tôi phục vụ nước Nga.

- Nhưng tiền là của người Mỹ?

- Đô la thì cả thế giới đều xài. - Tiếng cười khẩy. - Nếu anh là một người yêu nước hùng dũng như thế, chúng tôi có thể thanh toán cho anh bằng đồng rúp. Ha, ha, ha! Khi đó anh sẽ trở thành, không phải là triệu phú, tỉ phú mà là, lạy Chúa tôi, bao nhiêu số không!

- Anh hãy thôi đi, Ilya Arkadievich ạ. - Giọng lạnh lùng của sếp, căn cứ vào tiếng động của ghế và tiếng bước chân nặng nề, Roza đoán, vị quân nhân đã đứng lên.

- Sao anh có vẻ lo lắng thế? - Stoletov vẫn không chịu.

- Anh là người giàu nhất kia mà.

- Guta, để chúng tôi nói chuyện riêng! - Một mệnh lệnh quân sự thuần túy, và có thể đoán người đó đang tiến lại gần Stoletov. - Tôi không thể hiểu nổi, người như anh, Ilya Arkadievich, không phải là loại tồi tệ, thế mà có thể bán cả nước Nga, tôi đã kiểm tra qua các kênh thông tin của mình, lẽ ra anh phải là một người Nga yêu nước chân chính, dù anh có lâu đài bên đồi…

- Thôi đi! - Stoletov thô bạo cắt ngang và căn cứ vào tiếng động có thể đoán ra anh ta cũng đứng dậy. - Có những điều không như trước kia nữa, giờ đây chúng ta chỉ nhớ đến “lòng yêu nước”, đến “Tổ quốc” sau khi đã thực hiện những âm mưu bẩn thỉu.

- Thì tôi cũng đang nói về điều đó. - Đến lượt mình, sếp cũng lên giọng. - Tôi là quân nhân, và tôi biết chiến tranh không sinh ra con cái, các bên đều có người chết, và trước tiên là những công dân vô tội… Xin Chúa tha tội, tôi chỉ thực hiện mệnh lệnh.

- Tôi nhắc lại, không phải là không vụ lợi.

- Chẳng thà như vậy, còn hơn là làm thằng ngốc.

- Ồ, không “ngốc” đâu, kẻ thống trị giấu mặt ạ!

- Thôi đi! Tôi đã chiến đấu, tôi nghĩ mình xứng đáng được sống sung túc như các anh, hay ít ra là không tệ hơn thằng khốn Guta, làm giàu trên nỗi đau của dân tộc mình.

- Hừm, thế chúng ta thì hơn gì?

- Vấn đề là ở chỗ ấy đấy. Anh hãy hiểu, Ilya Arkadievich, tôi là người lính thực hiện nhiệm vụ bí mật. Còn các anh, các thủ lĩnh chính trị, các anh có thể tiến hành mọi bước đi, thực tế là nước Nga đã thua Chechnya!

- Bây giờ thì anh nói đúng. Đúng là một “bước đi”.

Chính Lenin đã từng nói, đó là bước lùi chiến thuật để sau một thời gian, có thể bước hai bước, thậm chí bốn bước về phía trước.

- Trong chuyện này, có điều gì đó tôi không hiểu lắm.

- Có gì mà không hiểu! Đây là chiến lược, tất cả đã được tính toán và chuẩn bị trước. Ở Học viện Quân sự, người ta dạy các anh thế nào? Không được ngã xuống đất, kể cả về phía kẻ thù lẫn bạn bè. Nước Nga sẽ giàu lên, và chúng ta cũng thế. Vậy nên đừng rầu rĩ nữa anh bạn ạ, không có hy sinh thì không có chiến thắng đâu!

- Làm sao mà tôi không rầu rĩ cho được, tôi phải tính đến điều tồi tệ nhất, rất có thể phải xuất ngũ.

- Ồ, có gì quan trọng đâu! Tất cả chúng ta, rồi ai cũng phải về vườn. Ơn Chúa, chúng ta đã lèo lái được công việc của mình một cách tốt đẹp. Mọi người đều ghen tị với chúng ta, anh biết rõ mà.

- Có thể đúng là như vậy. Nhưng Ilya Arkadievich ạ, anh là người có học, nói năng hoạt bát, quan hệ rộng với cả thế giới, còn tôi chỉ là một viên tướng đã về hưu, một người hưu trí bình thường. Tôi còn muốn phục vụ vì lợi ích của Tổ quốc, tôi vẫn chưa già, mới có năm mươi.

- Một khi anh đã muốn như vậy, anh có thể trở thành thống đốc, tệ lắm thì cũng là nghị sĩ.

- Anh Ilya Arkadievich, vì tình bạn cũ mong anh giúp cho, tôi sẽ không quên ơn đâu.

- Ở đây không có chuyện ơn huệ, người ta vẫn nói, đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn, năm tệp là thành nghị sĩ, mười tệp thành thị trưởng, có thể thống đốc nữa, tất cả phụ thuộc vào địa bàn.

- Mười tệp à? Tệp gì?

- Tất nhiên là triệu.

- Anh nói gì thế?

- Chứ còn gì nữa? Anh keo kiệt quá! Anh không muốn đầu tư mười tệp để đổi lấy quyền bất khả xâm phạm, danh dự và quyền lực à?

- Muốn chứ!… Nhưng tôi còn một câu hỏi cuối cùng nữa, anh Ilya Arkadievich, có đúng là anh sinh ra, lớn lên và học hành ở Grozny không?

- Thì sao? - Stoletov cắt ngang.

- Anh không cảm thấy hối tiếc à?

- Tiếc cho ai, tiếc cái gì? Cha tôi, trải qua tất cả các cuộc chiến tranh, cuối cùng được người ta chiếu cố lưu đày đến đây với lũ mọi rợ.

- Lưu đày cái gì? Grozny là chốn bồng lai, anh nhìn ra cửa sổ mà xem, vạn vật đều đơm hoa kết trái, tỏa hương thơm ngát.

- Vậy thì ông cứ việc ở lại chốn bồng lai. Chỉ có điều đừng quên ban hành cái mệnh lệnh mà chúng ta đã thỏa thuận với nhau.

- Anh biết không, Ilya Arkadievich, tôi có cảm giác, hình như anh muốn trả thù Grozny vì một lý do nào đó.

- Tôi chỉ muốn nhổ toẹt vào cái thành phố Grozny này.

- Có nghĩa là anh cũng sẽ nhổ toẹt vào nước Nga, nếu như anh vẫn chưa nhổ.

- Ôi, cảm động quá! Lại yêu nước và ngụy yêu nước.

- Roza nghe thấy tiếng cái gì đó đổ trên bàn. - Thôi, ba hoa thế đủ rồi, chính anh cũng vừa mới phản bội và bán rẻ tất cả còn gì nữa.

- Thưa ngài Stoletov, ngài là một kẻ táo tợn. - Giọng của sếp có vẻ hăm dọa. - Tuy nhiên, ngài đừng sợ. Dẫu sao đây cũng là Grozny, thời buổi chiến tranh, chỗ nào cũng có các đơn vị đặc nhiệm của tôi.

- Ha, ha, tôi không sợ, ông bạn thân mến ạ. - Stoletov chuyển sang giọng suồng sã. - Đại tá chỉ huy các đơn vị đặc nhiệm của anh thì cũng là người của tôi… Nhân đây, trong ngày hôm nay anh đừng quên gửi tờ trình về anh ta cho tổng thống, anh ta xứng đáng được thăng tướng, sau một tuần nữa sẽ thay vị trí của anh.

- Hả! - Giọng thô bạo bật lên. - Nếu tôi không ra lệnh thì sao?

- Nếu vậy thì… chính anh vừa nói “đây là Grozny, thời buổi chiến tranh”. Anh hãy nhớ lại số phận của tướng Lobanov.

Những bước chân của ai đó đi ra cửa.

- Khoan đã, khoan đã, xin anh, Ilya Arkadievich… Tôi là người lính, tôi sẵn sàng chấp hành vô điều kiện bất cứ mệnh lệnh nào.

- Tốt lắm, phải thế chứ. - Giọng Stoletov lại trở nên lịch thiệp, hoa mỹ. - Chúng ta đã nói đủ chuyện, thế mà anh vẫn cứ bận tâm về cái thành phố Grozny vớ vẩn, số phận của nó đã được người ta định đoạt mà không cần đến chúng ta. Tất cả chúng ta đều là người lính!

- Anh Ilya Arkadievich, nào hãy nâng ly vì chúng ta, vì những người lính của nước Nga, vì tình bạn và lòng trung thành.

- Đúng đấy. Còn cái thành phố Grozny này, chẳng thể thoát khỏi tay chúng ta. Tổ quốc được ghi trong hộ chiếu, có thể nói, đôi khi tôi cũng tự hào về điều đó… Chúng ta sẽ đày những thằng ngốc đến đây.

Roza nghe tiếng rót rượu, và không chỉ một lần. Đột nhiên một câu hỏi vang lên:

- Thế chẳng lẽ cha anh cũng là thằng ngốc hay sao?

- Hừ. Anh say rồi, đồ đê tiện! - Giọng của Stoletov chuyển dần ra phía cửa. - Ngay trong đêm nay anh phải ban hành mệnh lệnh, nếu không thì… chính chúng tôi sẽ ban.

Hừm, làm sao có thể làm việc được với họ cơ chứ!

- Xin lỗi anh. - Giọng của sếp đã líu lại, nghe như bò rống: - Tôi sẽ ban hành mệnh lệnh! Cho họ vơ vét thoải mái, đúng như anh ra lệnh, cả thành phố Grozny, cả nước Nga nữa, tôi sẽ giàu to. - Một tiếng động mạnh, có cái gì đó đập xuống sàn nhà, vỡ ra. - Phù! Tôi nhổ toẹt vào tất cả, cả anh nữa, Stoletov ạ! Đồ đê tiện! Nhưng tôi sẽ không bán rẻ nước Nga đâu!… Tôi sẽ san bằng cái thành phố Grozny này của anh. Thế là xong. Khi đó thì tha hồ mà “tự hào”, đồ cặn bã Grozny.

Đúng lúc đó, Roza nghe thấy nhiều tiếng bước chân dồn dập trên đầu, bắt đầu ồn ào, giống như cuộc ẩu đả.

- Thôi đi, thôi đi, đại tá. - Tiếng kêu la lắp bắp, khò khè của sếp.

- Không còn đại tá nữa, tôi cũng đã là tướng như ông rồi. Ông hãy cố mà giữ lấy thân… Bắt lấy! Giải đi.

Sau đó là một sự im lặng giả tạo và bị phá vỡ ngay bởi tiếng động mỗi lúc một to dần: Một chiếc trực thăng lượn đến, lát sau là chiếc thứ hai, sau đó là tiếng động cơ xe thiết giáp, rồi một sự tĩnh lặng đáng sợ. Nhưng tình trạng đó không kéo dài lâu, lại nghe tiếng bước chân trên phòng ăn, nhưng không phải là những bước chân lúc nãy - trong hoàn cảnh này, tai Roza trở nên thính hơn, chị có thể nhận ra sức mạnh, tầm quan trọng, sự e dè và sợ hãi.

- Tôi không ở lại đây đâu. - Tugan lí nhí phản đối. - Xin anh hãy mang tôi đi theo, tôi có gia đình, con cái.

- Rên rỉ cái gì, mày làm sao thế? - Giọng của Guta cũng khác hẳn, không còn uy lực như trước.

- Người ta sẽ bỏ rơi thành phố, và sẽ có cuộc thảm sát ở đây.

- Mày đã nghe lỏm hết mọi chuyện, đồ vô lại.

- Tôi có nghe lỏm gì đâu, về việc này, các đơn vị đặc nhiệm, thậm chí cả đàn bà ngoài chợ cũng đồn ầm lên cả tháng nay rồi.

- Mày lảm nhảm cái gì thế, Tugan? Tao chỉ vừa mới nghe, cũng rất ngạc nhiên.

- Anh nói láo! Chiến dịch đã được chuẩn bị từ lâu, thành phố đầy các phiến quân, còn các anh thì vừa mới chia nhau đồ ăn cướp, tôi cũng mới nộp cống vật cho anh, ngạc nhiên cái gì.

- Hừ, mày ăn nói ghê quá.

- Trong chiến tranh, đâu chỉ có lời nói mà có cả giông bão nữa. Nếu không có tôi, anh không thể đi đâu được, nhưng trước hết phải thanh toán cho tôi đã.

- Hóa ra là vậy, lại thêm một thằng “kẻ cướp” nữa.

- Tôi không phải kẻ cướp, đó là công sức của tôi.

- Về việc này thì mày nói đúng. - Giọng của Guta tỏ ra rất nhã nhặn. - Bây giờ mày sẽ nhận phần của mình. - Nói xong, Guta bỏ ra ngoài.

Biết Guta từ lâu và qua những gì vừa tình cờ nghe được bằng cái giọng ngọt xớt, Roza có linh cảm người chồng cũ của mình đang có âm mưu gì đó với Tugan, thậm chí Guta có thể quay lại với vũ khí. Tiếng bước chân lại vang lên, Roza dỏng tai lắng nghe, nhưng không có gì bất thường.

- Này, cầm lấy. - Có vật gì đó nằng nặng ném lên bàn.

- Đây là lương, cộng tiền thưởng và thêm một khoản nữa cũng từng ấy cho riêng mày là em họ.

- Ôi, tốt quá! Cảm ơn anh Guta, cảm ơn. - Giọng Tugan lại trở nên vồ vập, cung cúc, tận tụy.

Lát sau Tugan nói tiếp bằng giọng cầu khẩn, năn nỉ:

- Guta, Thượng đế sẽ phù hộ cho anh và cho các nguồn thu của anh[84]! Chỉ có điều xin anh đừng bỏ tôi lại. Tôi sợ ném bom lắm.

- Mày nói cái gì thế? - Hình như Guta đang ăn: - À, cái con ngốc ấy đâu rồi?

- Ai ạ? - Thậm chí ở dưới hầm chứa, Roza cũng nhận ra sự hoảng sợ của người bạn học.

- “Ai, ai” cái gì, mày biết tao hỏi ai rồi đấy!

- Roza hả? À, vẫn ở đó. - Tugan lắp bắp, còn Roza thì nắm chặt tay lại dưới hầm chứa.

- Vẫn chưa chết à? Thôi được rồi, bây giờ tao phải vào thành phố, đến văn phòng có chút việc. Tao sẽ quay lại ngay, giải quyết nó xong, chúng ta sẽ chuồn.

- Vâng ạ, chỉ có điều anh đừng ở lâu, tối rồi. - Cả hai cùng ra khỏi phòng ăn.

Roza nghe tiếng động cơ vang lên trong sân. Và khi tiếng động nhỏ dần, chị cương quyết leo lên cầu thang với một ý nghĩ duy nhất: Chạy trốn. Roza đẩy mạnh nắp hầm, một lần, rồi hai lần, mạnh hơn, nắp hầm không suy chuyển. Chị chết lặng, hai cánh tay mệt mỏi rũ xuống, rồi chị dùng vai, thậm chí cả đầu nữa cố đẩy lên nhưng vẫn vô ích.

Mồ hôi đầm đìa, mệt mỏi thở hổn hển, Roza cố xem xét và cuối cùng cũng đoán ra tại sao nắp hầm không mở được. Ở chỗ tiếp giáp giữa nắp và sàn có cái đai kẹp trước đó không có gì, còn bây giờ, hoặc là Tugan, hoặc có thể là đội đặc nhiệm đã xỏ một chiếc đinh to vào thay cho cái chốt. Phải có lực thật mạnh may ra mới đẩy lên được. Roza lấy hết sức đẩy mạnh lên nhưng vẫn không được, chẳng những thế, cầu thang lại gãy làm chị ngã lăn xuống sàn. Vậy là xong.

- Tugan! Tugan! - Roza hoảng hồn hét toáng lên, nhưng dù có cố gắng đến đâu, thậm chí dựng lại cầu thang nhưng vẫn vô ích, Roza sẽ không thể nào tự mình ra khỏi đây, xung quanh vẫn chỉ là một sự im lặng đáng sợ.

Trong hầm chứa lúc nào cũng tối om, nhưng có một điều lạ là bằng một sự linh cảm nào đó, Roza có thể xác định tương đối chính xác khoảng thời gian từ ngày chuyển sang đêm và ngược lại. Và cũng không có gì ngạc nhiên, khi Roza nhận ra có hai con cóc nhỏ không biết lọt vào đây khi nào và bằng cách nào để làm bạn với chị. Đến chiều tối, con cóc đầu tiên từ trong đống đồ hộp nhảy ra rồi khẽ cất tiếng “khẹc- khẹc”, tiếp theo là con thứ hai, nhỏ hơn, chắc là chuẩn bị cho chuyến đi săn. Cứ tưởng dưới hầm chứa không có gì ăn được, nhưng hóa ra là có, chân tay Roza đầy những vết muỗi đốt.

- Khẹc, khẹc. - Một con cóc kêu lên, ngoài đường, chiều mùa hè đang tối dần, đêm tháng Tám ập đến.

“Có thể mọi việc rồi sẽ qua, có thể người ta còn đang nhậu nhẹt, chẳng lẽ lại ném bom vào lúc nửa đêm hay sao?”

- Roza khổ sở vì bất lực. - “Không, chẳng lẽ họ không phải là người? Trong thành phố còn rất nhiều người Nga và người Chechnya. Bao nhiêu người già và trẻ em… Ôi, còn thằng bé nữa!?”

Càng suy nghĩ Roza lại càng cảm thấy tồi tệ, chị không thể làm gì hơn, bất lực hoàn toàn, thậm chí cũng không thể la hét, khóc lóc được nữa. Một sự im lặng khủng khiếp, ghê sợ như lúc lâm chung, nghe cả tiếng chuông đồng hồ treo tường trong căn phòng xa nhất, mỗi giờ điểm một lần. Roza chỉ còn mỗi một việc là đếm tiếng chuông để đoán xem bây giờ là mấy giờ: chín hay mười, có thể là mười một, tốt hơn là tám.

Không phải là ngày đầu tiên, lại càng không phải là giờ đầu tiên Roza phải sống trong nhà giam. Tuy nhiên, những giây phút nặng nề, khổ sở, khủng khiếp như thế này chị chưa bao giờ trải qua. Như chiếc kim giây, thời gian cứ nghiệt ngã gõ vào hai bên thái dương như tiếng trống liên hồi kỳ trận, chị chỉ muốn dừng nó lại để thoát ra, nhưng trái tim đau nhói vẫn còn đập thình thịch như muốn bật ra khỏi lồng ngực, đập vào vỏ não như cái búa đập lên cái đe nóng bỏng, cặp mắt lồi ra vì đau đớn, tai ù đi, chị chỉ muốn kêu thét lên, bỏ chạy… chạy đến giúp Cậu bé… Nhưng, than ôi!

- Boong! Boong! - Đồng hồ lại điểm.

Roza ngây người, nghe ngóng: Chỉ là sự tĩnh lặng. Nhưng con tim, cũng như thời gian, vẫn điên cuồng đập thình thịch, dội lên hai bên thái dương không biết mệt mỏi. Trong nỗi đau không sao chịu đựng nổi ấy, Roza chỉ còn nghe tiếng chuông đồng hồ điểm hai lần mà có thể là ba lần nữa, chị có cảm giác gà đã gáy sáng đến lần thứ hai ở vùng ngoại ô thành phố Grozny. Chính bản thân chị cũng không nhận thấy mình đã đổ vật xuống chiếc chăn ẩm ướt và thiếp đi trong cơn mơ dài lúc nào không hay. Rồi một tiếng nổ kinh hoàng làm rung chuyển mặt đất đã dựng chị dậy. Không hiểu điều gì đang xảy ra, Roza hét toáng lên, chạy lung tung, đập đầu vào tường, mắt nảy đom đóm, ngã vật xuống, trong tai lùng bùng tiếng tim đập dồn dập mỗi lúc một nhanh, có cảm giác, trái tim bình thường của con người sẽ không chịu đựng nổi. Sau khi nằm nghỉ một lát và sau tiếng nổ lớn thứ hai, Roza vẫn không hiểu có chuyện gì, chị chỉ biết người ta đang bắn nhau bằng súng máy, ngay cạnh đây, giữa trung tâm thành phố Grozny.

- Cháu ơi! Bà ơi! - Roza rên rỉ.

Cuộc bắn nhau từ khắp phía càng lúc càng dữ dội và càng gần hơn. Và như để phụ họa thêm, các loạt đại bác bắt đầu gầm lên. Roza còn nghe cả tiếng tên lửa rít ngang trên đầu, từ phía căn cứ quân sự gần sân bay hướng thẳng đến khu trung tâm Grozny, chắc là ngăn không cho người ta phục hồi lại “Thế giới trẻ em” nữa. Sau đó, máy bay tiêm kích và trực thăng bay đến, bắt đầu trút toàn bộ hỏa lực và sự căm thù xuống cái lò lửa chiến tranh.

Giờ đây, không chỉ ở khu trung tâm mà cả thành phố bị rúng động. Roza vật vờ trong hầm chứa, không biết phải nấp vào góc nào thì an toàn hơn: lúc thì góc này rung lên, lúc thì góc kia, cả tòa nhà chao đảo, rít lên kèn kẹt, kính cửa bay tan tác, ngói vỡ đôm đốp, rầm xà nứt toác.

- “Suốt đời, Guta luôn đúng.” - Một ý nghĩ u ám bỗng ập đến. - “Chắc là mình sẽ chết ở đây.”

Roza cứ nằm co ro mãi, cảm nhận được từng tiếng bom nổ và từng lớp bụi mới phủ lên người, chờ đợi ngôi nhà sẽ đổ ập xuống ngay bây giờ, bỗng nhiên chị nghe thấy tiếng người rên rỉ, tiếng ai đó gọi đúng tên chị. Roza bật dậy, hét toáng lên.

- Roza! Roza! - Giờ đây Roza đã nhận ra tiếng Tugan cùng với vệt sáng đèn pin lọt qua khe hở. - Giúp tôi với, tôi bị thương, máu ra nhiều quá, giúp tôi với.

Câu được câu mất trong tiếng đại bác gầm réo, hai người bắt đầu la hét ầm ĩ, chỉ dẫn lung tung. Mãi một lúc lâu, Tugan mới mở được nắp kho chứa, mùi máu quen thuộc xộc ngay vào mũi Roza, còn khuôn mặt Tugan thì tái ngắt như người chết.

- Không có thang, tôi làm gãy thang rồi! - Roza cố hét lên.

Tugan đã yếu lắm, anh ta vừa khóc nức nở, vừa cố hết sức đẩy chiếc ghế vào miệng hầm, rồi chiếc thứ hai, nhưng không thể thò tay xuống để kéo Roza lên. Vài lần, Roza cố xếp một số đồ vật lại thành đống, thò được đầu ra, cố lấy đà trườn lên, nhưng đống đồ bên dưới không chịu nổi, chị lại ngã lộn xuống, đập vào lon đồ hộp đã mở, bị thương, nhưng chị quyết không đầu hàng: Đây là con đường sống duy nhất.

Sau nhiều lần cố gắng, cuối cùng Roza cũng leo lên được, lao đến chỗ người bạn học, và mặc dù trong bóng tối, nhưng Roza cũng hiểu ngay - Tất cả đã muộn! Động mạch đùi bị rách, mất quá nhiều máu, thậm chí chân tay đã lạnh ngắt.

- Anh hãy cố chịu đựng, cố gắng lên, tôi sẽ làm ngay bây giờ. - Việc đầu tiên là Roza tháo thắt lưng của Tugan ra, siết chặt trên vết thương. - Có xe không?

- Có. - Người bạn học khẽ thều thào.

- Lái xe? Tôi không biết lái! - Roza hét to với người bạn học, cứ như chính anh ta là người có lỗi.

- Cứu tôi với, cứu tôi với. - Tugan lắp bắp, đột nhiên anh ta thò tay vào túi quần, mò mẫm một lúc, lôi ra một xấp đô la đẫm máu.

“Tiền của Guta.” - Một ý nghĩ thoáng qua óc Roza. Dĩ nhiên, trong bóng tối, Roza không nhìn được chính bản thân mình, nhưng qua sự bất động của Tugan, chị hiểu khuôn mặt mình cũng đang trở nên méo mó, thậm chí cay nghiệt nữa, không hiểu sao ngay lúc ấy chị chợt nhớ đến Baga.

- Tôi van cô, cứu tôi với. - Tugan bất lực để rơi xấp tiền và cùng lúc cái đầu to của anh ta ngoẹo sang một bên.

- Tôi đang cố đây. - Roza lập cập. - Anh hãy cố chịu đựng, tôi sẽ đưa anh vào bệnh viện, tôi sẽ gọi xe cấp cứu.

Chỉ đến khi ra tới ngoài đường, Roza mới hiểu chuyện gì đang xảy ra. Ngay trên đầu, một vệt sáng hình cầu vồng của quả tên lửa xẹt qua cùng với tiếng rít, khắp nơi vẫn còn đang bắn nhau loạn xạ, đất dưới chân rung lên. Nếu như Roza không quen với cảnh ấy, hẳn chị đã chui vào bụi hoa tử đinh hương gần đấy và khóc rống lên cho đến khi mọi chuyện kết thúc. Nhưng bây giờ thì không được: Cậu bé và bà lão bệnh tật đang chờ chị.

Chẳng lo giữ mình, Roza men theo hàng rào và tường nhà chạy về phía trung tâm thành phố. Đêm hè, chưa bao giờ đẹp như thế này! Không oi bức mà mát mẻ, thoang thoảng mùi trái anh đào chín và mùi trái mơ. Bầu trời đầy sao, không một gợn mây, vầng trăng tròn vành vạnh treo lơ lửng trên thành phố như đang soi đường cho Roza.

Chạy đến quảng trường Một tháng năm, Roza đứng lại, không phải vì mệt mà vì chị đang phân vân: đi thẳng là nhà của họ, “Thế giới trẻ em”, rẽ phải là đến bệnh viện. Không, chị chẳng nhớ gì đến Tugan nữa, những người trong dòng họ Tuaev không đáng để chị phải bận tâm, chị còn có người khác cần quan tâm hơn. Không biết hiện giờ Cậu bé đang ở đâu? Thông tin cuối cùng là nó bị thương, đang nằm viện. Roza vội chạy về hướng cái chợ nhỏ “Phương bắc”, khi gần đến ngã ba “Nhà in”, nơi đang bắn nhau rất ác liệt, chị rẽ phải, chạy giữa những ngôi nhà nhỏ của khu dân cư, và khi gần tới bệnh viện của mình, Roza không nhìn xuống dưới chân nữa mà chỉ dán mắt vào tòa nhà lớn đen sạm nổi rõ trên nền trời đêm. Đúng lúc ấy, có ai đó ngáng chân, Roza mất đà ngã nhào, đập người xuống đất rất đau, chị kêu thét lên, nhưng mấy cánh tay cứng ngắc đã túm lấy chị, lôi vào sân một ngôi nhà bị sập.

- Hừ, hóa ra là đàn bà. - Giọng Chechnya, không còn trẻ nữa.

- Thả tôi ra, xin hãy thả tôi ra. - Roza cố vùng ra bỏ chạy.

- Ngồi xuống! - Người ta ấn Roza ngồi xuống, rồi họ cũng ngồi xổm ngay trước mặt. - Chị đi đâu mà chạy như điên thế, chán sống rồi hả?

- Cháu tôi trong bệnh viện, nó bị thương. Tôi là y tá ở đấy.

- Này, chị không thấy khắp nơi đang bắn nhau hay sao, đồ ngốc. Lực lượng cảnh sát đặc nhiệm đang cố thủ trong bệnh viện… Làm sao chị vào được?

- Thả tôi ra, thả tôi ra, cháu tôi trong bệnh viện, nó bị thương. - Roza cứ lặp đi lặp lại.

Người ta phải thuyết phục chị mãi, hứa sáng mai sẽ tấn công chiếm lại bệnh viện, hoặc là cảnh sát đặc nhiệm phải đầu hàng.

- Thả tôi ra, thả tôi ra. - Roza vẫn cứ khăng khăng.

- Thôi được rồi. - Các phiến quân đành phải đầu hàng.

- Số đã định, không thoát được, chỉ có điều để chúng tôi giúp chị.

Họ dùng máy bộ đàm liên lạc với người của mình, đề nghị tạm ngừng bắn.

Sau đó họ hét lên bằng tiếng Nga:

- Này, có một phụ nữ là nhân viên y tế đến chỗ các anh. Đừng bắn!

Họ lấy băng trong túi thuốc cấp cứu, quấn quanh cổ tay làm thành lá cờ trắng.

Không còn biết sợ là gì nữa, Roza tiến về phía bệnh viện, không men theo hàng rào theo lời khuyên của các phiến quân mà đi thẳng vào cổng chính. Nhưng dù chị có gõ thế nào, người ta cũng không mở cổng, thậm chí cũng không thèm lên tiếng. Đến lúc đó, sau khi đã hiểu rõ sự tình, Roza chạy về phía phòng tiếp nhận bệnh nhân, cửa sổ ở đấy thấp hơn.

Trên đường đi, thấy một ô cửa sổ vỡ kính, Roza nắm tay lại đấm cho vỡ hẳn rồi leo vào, nhưng mới thò đầu vào, chị đã bị nhiều cánh tay khỏe mạnh túm chặt lôi hẳn vào nhà. Cuộc thẩm vấn ngắn gọn:

- Hừ, cô ở đâu đến? Phù, cô ta đã bốc mùi xác chết rồi.

- Tôi làm việc ở đây, tôi là y tá! - Roza gần như hét lên vì sung sướng, và các cảnh sát đặc nhiệm cũng vui vì sự có mặt của chị trong bệnh viện.

Họ nắm khuỷu tay chị dẫn vào hành lang dài, tối, do chưa thuộc đường nên họ đi lại rất thận trọng.

- Các anh đưa tôi đi đâu? - Roza nhanh nhảu hỏi.

- Đến phòng y tá.

- Rõ rồi, ở đấy có một phòng tối. Đi thôi. - Như một hướng dẫn viên giàu kinh nghiệm, Roza nhanh nhẹn dẫn những người áp giải mình đến cánh cửa có người cảnh giới. Ánh sáng đèn dầu và nến từ trong phòng hắt ra.

- Roza! - Các bác sĩ đồng loạt kêu lên, Roza bị đẩy vào phòng.

Trong phòng y tá rất đông người, thậm chí không đủ chỗ để ngồi nữa.

- Cậu bé, Cậu bé của tôi đâu rồi? - Vừa bước vào, Roza hỏi ngay.

- Cậu bé? Cậu bé nào?… À, Cậu bé. Nó chạy khỏi bệnh viện mấy hôm nay rồi, ngay sáng hôm ấy, chưa kịp kiểm tra theo dõi gì cả.

- Ôi, trời ơi! - Roza ôm ngực.

- Xin lỗi, xin lỗi chị. Ở đây bao nhiêu chuyện đã xảy ra, họ không tin ai cả, cho xuất viện hết, kể cả các bệnh nhân nặng dù biết trước điều gì sẽ đến, rồi chính họ cũng lâm vào hoàn cảnh đó. Chúng ta có lỗi gì đâu? Tất cả đều do chiến tranh!

Đến sáng, từng người một bị dẫn ra hành lang. Đàn ông bị khóa tay, phụ nữ bị trói bằng dây ga rô, tất cả buộc lại với nhau thành một dây dài.

- Tôi có cháu bị thương, xin hãy thả tôi ra. - Roza kiên nhẫn nhắc đi nhắc lại.

Các quân nhân không phản ứng gì, còn các đồng nghiệp quay về phía Roza: Tất cả mọi người đều có con cái, nhưng không ai la hét, khóc lóc, giãy giụa gì cả.

Họ bị đưa ra khỏi bệnh viện thành từng nhóm, các quân nhân nấp ở giữa họ, nối đuôi nhau đi dọc theo con phố lớn, đúng theo hành trình đêm qua Roza đã chạy đến đây. Không ai bắn vào đoàn người cả, và các binh lính trong đoàn cũng không bắn ra.

Mặt trời lên cao khi họ đến ngã ba rẽ vào quảng trường Một tháng năm. Sang phải là vào trung tâm, đến “Thế giới trẻ em”, sang trái là đến sân bay, căn cứ quân sự. Và đúng như dự đoán, họ rẽ trái.

Đến lúc này chỉ có Roza là người duy nhất không chịu đựng nổi, chị ngã vật xuống đất và lên cơn điên loạn.

- Xin các anh thả chị ấy ra. - Bác sĩ trưởng đề nghị. - Chị ấy có hoàn cảnh đặc biệt, có đứa cháu đặc biệt.

- Im ngay! Tất cả mọi người đều có con nhỏ ở nhà. Nếu không đứng lên, chúng tôi sẽ bắn tất cả. - Nòng súng tiểu liên chọc vào đầu Roza.

Các đồng nghiệp vội đỡ Roza dậy, năn nỉ chị hãy cố đứng vững. Roza không nói năng gì nữa, lặng lẽ lê bước, đầu ngật ra sau, nước mắt trộn mồ hôi tuôn lã chã.

Đến trưa họ cũng tới được căn cứ quân sự mà không xảy ra một sự cố nghiêm trọng nào nữa. Tất cả nhân viên y tế bị đưa vào ngôi nhà giống như xà lim và bị khóa trái.

- Thả tôi ra, cho tôi về thành phố. - Roza đấm vào cửa. Câu trả lời:

- Đồ ngu, người ta đã cứu họ, thế mà cô ta lại còn muốn quay về thành phố, ở đấy đang bắn giết lẫn nhau loạn xạ.

Hai ngày đêm liền, không ai thèm để mắt đến họ nữa, không đáng phải bận tâm, một chiến dịch đặc biệt đang diễn ra, thành phố Grozny bị loại bỏ (bị “gạch đỏ[85]”), từ trạng thái tiếp nhận biến thành chuyển giao, từ cân bằng thành gánh nặng…

Chương 13

Quả là rất đau lòng vì đã xảy ra cái điều mà những ngày gần đây, ngay cả khi ở nhà Cậu bé cũng rất lo sợ, còn đây là bệnh viện: Cậu đã bị thương, cả người quấn đầy bông băng, trong khi cậu đã lớn, thật đáng xấu hổ!

Ngày hôm trước, sau khi phẫu thuật xong, được chuyển ra từ phòng băng bó, Cậu bé cảm thấy rất đau đớn, và cậu không thể không khóc mặc dù bên cạnh có nhiều bác sĩ, mọi người đều nói “Thằng bé này là cháu chị Roza, cẩn thận đấy”. Ngay lúc ấy cậu đã muốn về nhà, cậu quay mặt vào tường rầu rĩ khóc lóc, hình như không chỉ có bác sĩ và bệnh nhân trong phòng bệnh của cậu mà cả tầng và cả bệnh viện nữa đều đến thăm cậu, cho bánh kẹo, nhưng cậu lại càng cảm thấy khổ sở vì điều đó, cậu chỉ quen với cuộc sống cô độc, với bà Anastasya và với cây đàn. Đến tối, cậu lại càng cảm thấy đau hơn, người ta tiêm và cho cậu uống thuốc, thế là cậu chìm trong một cơn mơ, đúng hơn là một niềm vui, đó là khoảng thời gian của những ảo mộng dễ chịu, trước mắt cậu không còn cảnh tan hoang của thành phố bị ném bom, không còn những ô kính vỡ của các quầy hàng trong “Thế giới trẻ em”, không còn các ban công nứt vỡ mà là một thế giới khác hẳn không thể diễn tả bằng lời, chỉ có thể diễn tả bằng âm nhạc, ở đấy có tất cả, trước hết là có cha và mẹ…

Nhưng hôm nay, giấc mơ ấy không còn nữa mà chỉ có một cơn ác mộng, người ta bắn loạn xạ vào cậu, đè cậu xuống, rồi máu me, chỗ nào cũng vấy máu, cậu nằm trong vũng máu, thở trong vũng máu, ngợp thở, sặc sụa… rất nhiều máu túa ra từ cơ thể chú Baga, người ta phải lau rửa rất lâu trước và sau cuộc phẫu thuật. Hóa ra, máu của chú Baga cũng giống như máu của cậu, cậu cũng bị chảy máu, nhưng các bác sĩ đã cầm lại được. Cậu có cảm giác, sau những gì đã trải qua trong những ngày gần đây, cậu đã trưởng thành lên rất nhiều, dấu hiệu dễ nhận ra là bây giờ cậu rất lo cho bà đang ở nhà một mình… nhưng cậu đã nhầm.

Cậu ngồi trên giường, cơn đau gần như đã qua, chỉ còn cảm giác căng cứng ở chỗ băng trên chân. Bên ngoài ô cửa sổ mở rộng trời đã sáng, không khí trong lành, mát mẻ ùa vào. Trong phòng bệnh, giường kê san sát, nồng nặc mùi thuốc Tây, mùi mồ hôi, mùi thức ăn ôi thiu và đủ mùi khác nữa. Ai đó đang ngáy, người thở khò khè, người rên rỉ.

Cậu bé nhìn quanh, áo sơ mi và quần soóc của cậu đã được giặt sạch, còn hơi ẩm, treo ở đầu giường, đôi xăng đan dưới sàn. Khi cậu bắt đầu mặc quần áo, cơn đau nhói lên dưới chân làm cậu bất giác phải kêu lên.

- Cháu làm sao thế? - Người bệnh nặng nằm giường bên hé mắt ra hỏi.

- Cháu muốn vào nhà vệ sinh.

- Dưới gầm giường có cái bô đấy.

- Thế nhà vệ sinh ở đâu ạ?

- Ở bên ngoài, trong sân, phía sau tòa nhà. Trong nhà không có nước đâu. Hệ thống nước máy của cả thành phố hỏng rồi.

Cảm thấy đã làm cho cậu bé phải lo lắng, người đàn ông nặng nề thở khò khè, xoay người sang phía bên kia. Còn cậu, vết thương ngay trên đầu gối, chỉ đứng thôi cũng đã khó khăn, nói gì đến chuyện đi lại, nhưng cậu vẫn cương quyết tập tễnh đi ra cửa, tự nhủ sẽ không bao giờ quay lại vì ở nhà bà cậu đang chờ, đang bị đói, giờ đây cậu là người duy nhất nuôi dưỡng bà. Cậu quay lại chiếc tủ nhỏ ở đầu giường chất đầy thức ăn mọi người cho. Cậu chọn nhét vào bao giấy, hững hờ đưa mắt liếc nhìn phòng bệnh một lần nữa, không hiểu sao cậu lại nhớ tới trại trẻ mồ côi và trạm quân y ở Mozdok, những ngôi nhà Nhà nước đầu tiên cậu ở có cô y tá rất xinh.

Cậu bé thận trọng bước ra hành lang. Dọc hành lang là hai dãy giường bệnh, nhiều bệnh nhân còn phải nằm dưới sàn. Cậu đi dọc hành lang, sâu trong góc có cô y tá đang ngủ sau bàn, nghe tiếng động ngẩng đầu dậy:

- Cháu đi đâu đấy?

- Cháu ra sân, vào nhà vệ sinh.

- Thế mang cái gói gì kia?

- À, thức ăn thừa… cho chó ạ.

Cậu bé đã vào bệnh viện này không chỉ một lần với dì Roza, nên cậu biết rõ đường về nhà. Thoạt đầu cậu đi rất khó khăn, chân đau nhức, lát sau máu thấm ra băng, rồi nhỏ thành giọt, đông lại nơi mắt cá. Nhưng tất cả những điều đó không hề ảnh hưởng đến tâm trạng của cậu - cậu đang về nhà, ở đó có cây đàn, có bà, và rất có thể có cả dì Roza nữa.

Thành phố vẫn còn chưa hồi sức, từng đàn chó chạy rông, vừa nhìn thấy Cậu bé liền đứng lại, những con no nê thì chạy tiếp. Trên mặt đất, màn đêm vẫn còn đang ngự trị, nhưng trên bầu trời từng đàn chim bồ câu chao lượn, chim sẻ ríu rít, đâu đó có con quạ kêu quạ-quạ, khi cậu đến gần nhà thì mặt trời đã nhô lên trên dòng Sunzha, những con chim én thân thương bay ra, lượn vòng trên đầu chào đón cậu.

Không muốn nhớ lại những gì vừa xảy ra, Cậu bé phấn khởi chạy vào cổng, và nỗi lo lắng đầu tiên là cánh cổng không đóng. Cậu không dám nghỉ lấy hơi, chạy tiếp vào hành lang, và một niềm hạnh phúc vô bờ.

- Cháu đấy à?

- Bà ơi! - Cậu lao vào ngực bà, làm bà ngã ngửa xuống gối, đắm mình vào mùi hương thân thương không sao diễn tả nổi, đôi bàn tay xương xẩu của bà cố hết sức vuốt lên mái tóc xoăn của cậu, kéo đầu cậu vào lòng. - Bà ơi, bà ơi, bà có biết hôm qua xảy ra chuyện gì không? - Cậu cố kìm những giọt nước mắt nhưng chúng vẫn tuôn lã chã.

- Bà biết, bà biết một ít, đoán ra một ít. - Bà lấy tay đẩy nhẹ Cậu bé ra để ngắm nhìn cậu. - Sao cháu lại tránh ánh mắt của bà? Bao giờ cháu cũng nhìn thẳng vào mắt mọi người cơ mà.

- Bà ơi, cháu sợ lắm, cháu sợ mọi người lắm, họ bắn nhau.

- Đừng sợ cháu ạ. Con người là tạo vật do Chúa sinh ra, tùy thuộc vào môi trường sống mà trở nên độc ác hay nhân từ. Nhưng cháu phải luôn luôn tin vào con người và lúc nào cũng phải xử sự nhân từ. Chúa đã ban cho cháu một món quà thần diệu, đó là năng khiếu âm nhạc. Còn âm nhạc, bao giờ cũng nhân ái. Cháu sẽ đạt tới đỉnh vinh quang, nhưng chúng ta sẽ còn phải vượt qua tất cả, làm việc và học tập rất nhiều, khi đó cháu sẽ có cuộc sống hạnh phúc và nghệ thuật.

- Bà nói thế, nhưng sao bà lại khóc.

- Bà khóc vì hạnh phúc, cháu ạ.

- Thế bây giờ bà có hạnh phúc không?

- Cháu cưng của bà ơi, cháu biết không, bà đã sống một cuộc đời dài nhưng hầu như không hạnh phúc. Mẹ của bà là một người khó tính, lại rất mộ đạo, gần như ép buộc bà phải tin vào Chúa. Bà vừa tin vừa không tin vì bà sinh ra và lớn lên trong thời đại của chủ nghĩa cộng sản, với những người vô thần và đa thần giáo. Hơn nữa, bà còn là một nhà khoa học, mà nhà khoa học thì tin vào Học thuyết Darwin[86], bà còn tin là có một số người có nguồn gốc từ khỉ nữa, nhất là khi ta phải chứng kiến sự tàn bạo của chiến tranh… Có lẽ, cái tình trạng hai mặt, tin và không tin đã định đoạt số phận của bà. Với thời gian, bà đã trở nên già nua, ốm yếu, bất lực và nhìn tận mặt cái chết mà bây giờ bà không sợ nữa. Chỉ đến khi Roza xuất hiện, bà mới xác định dứt khoát niềm tin của mình. Vào lúc cuối đời, Chúa đã nhân từ hơn với bà vì ngài đã gửi đến cho bà một niềm hạnh phúc to lớn, đó chính là cháu, Cậu bé vàng của ta.

- Bà ơi, bà đừng nói thế, chúng ta sẽ còn sống lâu.

- Tất nhiên rồi, chúng ta sẽ sống. - Bà lão nở nụ cười móm mém. - Bà hạnh phúc lắm! Bà cầu nguyện cả đêm và thế là sáng nay cháu xuất hiện. - Rồi bà lão lại rên rỉ buồn bã:

- Cháu biết không, bà sẵn sàng sống mười cuộc đời không có niềm vui như thế này chỉ để đổi lấy một phút được gặp cháu. Bà chỉ sợ không được nhìn thấy cháu nữa, bà sợ phải ra đi mà không có cháu.

- Đừng nói thế, bà ơi, đừng nói thế!

- Bà sẽ không nói gì nữa đâu. - Bàn tay to xương xẩu, trắng bệch, nổi đầy gân xanh của bà vuốt lên khuôn mặt già nua, nhăn nheo, ốm yếu, như muốn thay đổi vẻ mặt để lại thành một nhà sư phạm nghiêm khắc, bà nói bằng giọng cương quyết: - Chúng ta sẽ sống. - Ngừng một lát, giọng bà yếu hẳn: - Dù bây giờ Roza chưa về, nhưng bà tin, không hôm nay thì ngày mai, nhất định dì ấy sẽ về, ta sẽ cầu nguyện. Còn bây giờ, cần phải sống, làm việc và học tập.

Vẫn như trước kia, buổi sáng Cậu bé ra sông lấy nước. Bà Anastasya không thể ngồi dậy được nữa, tay trái gần như bất động, nhưng bà vẫn cố lấy hết sức tỏ ra tươi tỉnh, thậm chí đùa cợt, vuốt ve Cậu bé trong lúc cậu làm vệ sinh buổi sáng cho bà. Sau đó là đến bữa sáng, bà lão không ăn gì cả, đã có thời bà ép Cậu bé ăn, còn bây giờ cậu năn nỉ bà. Sau đó mọi việc vẫn theo nền nếp: tập đàn, họ tập các đoản khúc mới, tập lại các bài cũ, và bà lão, vẫn như mọi khi, là người cầu toàn, nghiêm khắc:

- Cháu nhớ không, phải khó khăn lắm chúng ta mới sửa được tật nói đớt cho cháu, trong âm nhạc cũng vậy, không được tùy tiện, phải nghiêm túc chơi theo nốt nhạc.

- Nhưng đây là khúc ứng tấu mà.

- Không có ứng tấu gì cả. Sự ứng tấu chỉ tốt khi lên sân khấu, khi đã thành nghệ sĩ điêu luyện, qua tuổi năm mươi. Còn bây giờ, cháu phải chơi thật mạch lạc, chính xác, cháu đang chơi tác phẩm của một nhạc sĩ thiên tài. Sự tùy tiện trong học tập sẽ thành gánh nặng trong cuộc sống. Nào, chúng ta làm lại từ đầu. Đừng lười biếng.

Hai bà cháu sống như thế được ba ngày nữa. Từng ngày bà lão lại càng yếu hơn, tâm trạng ủ rũ và hay khóc thầm. Không biết làm cách nào để giúp bà, Cậu bé đề nghị:

- Hay là cháu chơi cho bà nghe bản nhạc vui nhé?

- Cháu chơi đi, chơi đi, cục cưng của bà, bản nhạc nhảy Lezginca ấy, cháu chơi bản ấy hay lắm, biết đâu dì Roza nghe được sẽ quay về… Làm sao bà có thể bỏ cháu ở lại một mình được?

Cậu bé cầm cây đàn lên - thứ đồ chơi ưa thích duy nhất trong cuộc đời cậu, còn bây giờ, nó là niềm an ủi, nhưng bản nhạc nhảy không thành, cậu không chơi được, ứng tấu cũng chẳng giúp được gì, có cái gì đó buồn bã, u sầu, không có cảm hứng. Bà lão, càng lúc càng trở nên suy yếu, còn cậu cũng phải giấu cái chân càng lúc càng đau, càng mưng mủ, điều tệ hại hơn là cậu đói và cũng chẳng còn gì cho bà ăn nữa. Ngày mai, dẫu bà có nói gì, có năn nỉ, hù dọa thế nào thì cậu cũng sẽ ra ngoài, trước hết là đến bệnh viện để băng lại vết thương, nhân tiện xin thuốc cho bà, sau đó sẽ ra chợ, ở đấy mọi người đều biết cậu, họ sẽ giúp, họ vẫn gọi cậu là con, là cháu đấy thôi.

Nhưng đó là chuyện của ngày mai, còn bây giờ đêm đã xuống rồi. Cuộc sống trong những ngày gần đây quả là kỳ lạ, trước kia cậu yêu thích buổi tối, thậm chí chờ đợi nó, còn bây giờ chỉ có nỗi buồn chán, đau đớn và sợ hãi.

Vẫn như trước kia, cậu leo lên giường của bà, cuộn tròn trong cánh tay phải to lớn của bà. Còn bà, cũng như trước kia, bắt đầu kể chuyện cổ tích cho cậu nghe, về điều thiện, điều ác, về con người và muông thú, trong truyện cổ tích tất cả đều kết thúc có hậu.

- Thế tại sao trong cuộc sống lại không như vậy, rất ít truyện kết thúc có hậu? - Cậu bé tự ái thì thào.

- Tại sao à? Thế việc bà được gặp cháu không phải là có hậu hay sao?

- Thế còn những quả bóng bay, cháu chẳng biết chúng bay đi đâu cả.

- Hà, hà. - Bà Anastasya mỉm cười khó hiểu. - Thế tại sao bỗng dưng cháu lại nhớ đến quả bóng bay?

- Cháu có cảm giác, nó đang vẫy gọi cháu… Nó bay đi đâu?

- Nếu xét từ góc độ khoa học của những người theo chủ nghĩa duy vật vô thần, thì ở đâu đó rất cao trên tầng khí quyển, nhiệt độ thấp dần, lạnh lẽo vĩnh cửu, có thể quả bóng sẽ nổ thành những mảnh vụn và rơi xuống mặt đất ở đâu đó, hoặc như các nhà bác học khẳng định, trái đất là cái nôi của chúng ta, tất cả chúng ta rồi sẽ trở về và yên nghỉ ở đây.

- Quả bóng bay màu đỏ sẽ nổ rồi trở về đây à? - Cậu bé lại càng ngạc nhiên hơn.

- Đó là theo quan điểm của những người không tín ngưỡng. Còn bà lại tin vào điều khác… Mỗi một con người được tỏa sáng không chỉ bằng công việc, mà điều quan trọng hơn là tư tưởng. Nếu đó là những tư tưởng và công việc độc ác, chống lại ý Chúa và loài người, tóm lại là không nhân đạo, thì họ sẽ bị lắng chìm vào trái đất đầy tội lỗi của chúng ta, mà ở tâm của nó, nơi chúng ta không nhìn thấy được, tất cả đều bị thiêu đốt, ngay cả các tầng magma cũng bị nung chảy, mọi tội lỗi của chúng ta và những kẻ phạm tội sẽ bị đày ải xuống nơi địa ngục ấy, khi tích tụ quá nhiều, trái đất sẽ nứt ra và xuất hiện động đất, vòi rồng và núi lửa.

- Thế còn chiến tranh, cũng là địa ngục à? - Cậu bé hoảng sợ.

- Chiến tranh, đó là sự không hiểu lẫn nhau, khi con người bắt đầu nói bằng những ngôn ngữ khác nhau, không chịu lắng nghe nhau, mỗi người đều cho mình quan trọng hơn, trung thực hơn, đúng đắn hơn… Nhưng trong cuộc sống, người mạnh bao giờ cũng là một kẻ lầm lỗi, yếu đuối.

- Bà ơi, chúng ta yếu đuối và bất hạnh quá!

- Cháu yêu ơi, cháu nói sai hoàn toàn. Chúng ta học tập, lao động, và sẽ gặt hái được những điều tốt đẹp. - Bà lão nặng nhọc thở dài. - Hạnh phúc của cháu còn ở phía trước, còn bà, bà nhắc lại là bà rất hạnh phúc. Nếu Roza của chúng ta trở về thì bà không còn mong ước gì nữa.

Cả hai bà cháu cùng im lặng, thở đều đều, mỗi người đang theo đuổi những ý nghĩ của riêng mình. Cậu bé lại quay về với chuyện của cậu:

- Bà ơi, như bà nói, nếu quả bóng của cháu nổ tung ra và rơi xuống, chắc là cháu sẽ nhặt được nó ở gần đâu đây.

- Về mặt khoa học, điều này rất dễ giải thích, đó là Vật lý, là những quy luật vĩnh cửu của thiên nhiên mà chúng ta đang cố tìm hiểu, và khi nhận thức được, chúng ta sẽ xây dựng nên nền văn minh trên trái đất.

- Họ chẳng xây cái gì cả, họ hứa sẽ nhanh chóng xây lại “Thế giới trẻ em”, thể mà chẳng thấy đâu! - Cậu bé bực bội nói. - Còn quả bóng bay màu đỏ cũng không quay về. Ở đây người ta toàn bắn giết, trộm cắp!… Cháu không muốn ở đây nữa, toàn điều ác và bom đạn. Cháu chỉ chơi được những bản nhạc buồn, còn những bản nhạc vui thì chính bà cũng thấy đấy, cây vĩ không chịu nghe theo, mà nếu cố ép nó, chỉ sai nhạc, bà thấy rồi còn gì nữa.

- Cục cưng của bà ơi, bình tâm lại đi. Cháu đang nổi nóng đấy, như thế không hay đâu. Tốt hơn là bà sẽ kể cho cháu nghe câu chuyện về quả bóng bay.

- Lại truyện cổ tích?

- Cũng không hẳn là truyện cổ tích, nhưng bà tin vào điều đó, những ngày qua bà sống được là nhờ nó. Lúc nóng giận, đầu óc không tỉnh táo và hành động cũng không đúng đắn, thế là tội lỗi đấy. Lúc nào tâm trạng cũng phải sảng khoái, cố tìm ra lý do để vui vẻ, khi đó mọi suy nghĩ và hành động đều tốt đẹp. Những ý nghĩ tốt đẹp chạy nhanh hơn vận tốc ánh sáng, chúng bay vào chốn thiên hà vô tận, và tùy thuộc vào đặc điểm của nơi xuất phát, chúng sẽ đáp vào ngôi sao này hay ngôi sao kia trên bầu trời, ở đó có thiên đường. Vì chúng ta là con người, chúng ta yêu mến và quan sát bầu trời sao từ rất lâu rồi, chúng ta tìm kiếm ngôi sao của mình, nơi tương lai của chúng ta sẽ được định đoạt tùy thuộc vào những gì chúng ta đã làm trên trái đất.

- Thế quả bóng bay của cháu có liên quan gì?

- Quả bóng bay của cháu bay về phía ngôi sao có cha mẹ cháu, để gửi lời chào của cháu cho họ.

- Bà có nhớ trên truyền hình chiếu một quả bóng bay khổng lồ không? Giá chúng ta có quả bóng đó. - Giọng Cậu bé sôi nổi hẳn lên.

- Để làm gì?

- Chúng ta sẽ cùng bay đến với cha mẹ cháu.

- Ồ, thôi ngủ đi, muộn rồi. - Bà Anastasya đưa cánh tay còn khỏe của mình vỗ vỗ vào lưng Cậu bé, dỗ cho cậu ngủ, rồi bà nấc lên, khò khè rất lâu, lát sau bà tiếp: - Giờ đây bà chỉ là một khúc gỗ, một khúc gỗ vô dụng. Thế là hết! Còn cháu, sáng mai cầm cây đàn và giấy tờ của mình đến bệnh viện, đến thẳng chỗ bác sĩ chính, ông ấy là người tốt, sẽ lo cho cháu.

- Cháu sẽ đến bệnh viện, cháu đã tính rồi. Còn về “khúc gỗ”, bà nói thế là không đúng. - Cậu bé thốt lên bằng một giọng cương quyết không còn là của đứa bé nữa.

- Cháu đừng đi lang thang ngoài phố. - Giọng bà Anastasya đã yếu lắm. - Ngủ đi, mọi việc rồi sẽ tốt đẹp, cháu ạ.

Cậu bé cứ lật qua lật lại mãi, không tìm được chỗ để đặt cái chân đau, rồi cậu cũng vô tư thiếp đi như mọi khi, gác chân đau lên cái chân bất động của bà, nhịp thở đều đều, đôi lúc khò khè ú ớ. Còn bà Anastasya không ngủ được, bà không khóc, không cầu nguyện như những đêm trước, chỉ lo lắng chờ đợi một điều gì đó, nhưng không phải là cái chết của mình mà bà không còn bận tâm đến nữa, bà chỉ nghĩ đến một việc khác hẳn: về cái đêm mùa hè tĩnh lặng, về những ngôi sao và cái cửa sổ ban công không rèm che, về vầng trăng tròn đang treo trên cao và làn ánh sáng độc địa của nó đang tiến gần đến bức tường đối diện, rồi bò xuống sàn, leo lên giường. Đấy, một vệt nhỏ lấp lánh màu ngũ sắc, chút nữa là chạm vào đầu thằng bé, còn nó, đang ú ớ trong cơn mơ bỗng nhoẻn miệng cười, vươn người ra và bật cười thích thú. Như biết trước sự việc rồi sẽ dẫn đến đâu, bà cố hết sức dùng cánh tay còn khỏe ôm chặt Cậu bé vào lòng, lẩm bẩm:

- Lạy Chúa tôi! Xin Chúa thương tình đừng mang nó đi. - Những giọt mồ hôi lạnh ngắt cùng với nước mắt từ cái cơ thể khô đét của bà ứa ra đầm đìa, bà nhìn thấy Cậu bé mỉm cười, cựa quậy, gạt cánh tay yếu ớt của bà ra và ngồi dậy, bà vội cầu khấn, giọng đứt quãng: - Con xin Người! Đừng mang nó đi trước con! - Rồi bà hét to: - Con xin Người!

- Đúng lúc ấy, một tiếng nổ kinh hoàng vang lên.

Cậu bé đã đứng dậy, hai tay giơ cao, kêu to một tiếng và ngã vật xuống.

- Lại đây, lại đây với bà. - Bà lão cố kêu lên, chìa tay về phía Cậu bé, nhưng đó chỉ là những tiếng kêu thảm hại bị chìm trong tiếng đạn pháo kinh hoàng. Sau đó là những tràng tiểu liên, súng máy, trận đánh nổ ra ngay bên cạnh, thậm chí nghe cả tiếng kêu la của những người bị thương ở trạm kiểm soát.

Trận đánh ở đây kéo dài không lâu, sau khi yếu đi, nó liền lan ra khắp thành phố, chỗ nào cũng vang lên tiếng súng và tiếng bom nổ. Sau đó, đến lượt máy bay quần đảo trên đầu, đây là điều đáng sợ nhất, cái giuờng rung lên. Bà Anastasya và Cậu bé ôm chặt lấy nhau như sắp chết đến nơi. Và đúng là có một quả bom rơi xuống ngay bên cạnh tòa nhà của họ, một tiếng nổ khủng khiếp vang lên, thật kỳ lạ là hai bà cháu vẫn lành lặn trên giường. Sau đó, vào lúc gần sáng, hoặc là quá mệt, hoặc là đánh nhau xong rồi, tất cả đều trở nên yên ắng, chỉ còn vài tràng súng máy vang lên ở đâu đó rất xa, khi mặt trời lên, chỉ còn tiếng chim én ríu rít ai oán ngoài ban công. Một sự tĩnh lặng đáng sợ dễ đánh lừa người ta.

Bà Anastasya vẫn còn ngủ, miệng há to, thở khò khè. Cậu bé ngồi dậy, thận trọng bước lại lỗ cửa ban công toang hoác. Khói đen bao trùm khắp thành phố, các ngôi nhà vẫn còn đang cháy dở, thành phố biến thành đống hoang tàn, lần này gần như bị san bằng. Không muốn nhìn cảnh đó nữa, Cậu bé cúi xuống, ngay dưới chân là cái tổ chim én bị rách, một nhúm lông tơ không hiểu tại sao không bị gió cuốn đi, con chim non bé xíu, xinh xắn, yếu ớt và đáng thương đang kêu toáng lên khắp thành phố, gọi cha mẹ nó đã hoảng sợ bay đi mất.

- Ôi, chim nhỏ bé đáng thương của ta. - Cậu bé chìa tay về phía con chim, nhưng con chim sợ hãi kêu rít rít, nhảy nhảy ra phía ngoài, vụng về rơi bịch xuống tán cây dẻ xơ xác.

Không dám bước ra sát mép ban công đã mất lan can, Cậu bé len lén nhìn xuống, thấy con chim đáng thương nằm dưới đất, và không hiểu sao cậu bỗng có cảm giác, số phận của con chim cũng giống như mình. Không kịp suy nghĩ, cậu chạy ra cửa, và có lẽ khi mở cửa cậu đã làm bà thức giấc.

- Cháu đi đâu đấy? - Bà lão yếu ớt lí nhí.

Cậu bé tập tễnh chạy ra ngoài, mới đến giữa cổng vòm tối nhờ nhờ thì đột ngột khựng lại: Một thanh niên còn khá trẻ, chỉ có bộ râu quai nón là trông già dặn ngồi xổm sát tường, khẩu tiểu liên đặt giữa hai chân, hình như đang thiếp đi. Cậu bé liếc nhìn người đó, chẳng nghĩ gì đến chuyện bom đạn, chạy nhanh đến chỗ con chim. Khi cậu vừa kịp cầm con chim lên thì một tràng súng máy ở đâu đó bỗng vang lên chát chúa, tiếng đạn réo khắp nơi, cậu vội nấp sau gốc cây, sợ hãi kêu thét lên.

Trong lúc đó, loạt đạn đáp trả từ trong cổng vòm vang lên. Cậu bé không hiểu mình bị nhấc lên khỏi mặt đất bằng cách nào và lại rơi vào bên trong cổng vòm.

- Mày làm sao thế, điên à? Giữa làn đạn! - Người thanh niên có râu quai nón thô bạo giật giật.

- Cháu cứu con chim non. - Cậu bé xòe tay ra, nhoẻn miệng cười vẻ hối lỗi.

- Hừ, đồ gàn dở. Đấy, mấy hôm trước một người bạn của tao cũng vì cứu một thằng nhóc ở đây mà bị phục kích chết.

- Đó là chú Baga đã cứu cháu. - Lát sau, Cậu bé uể oải thốt lên.

- Cứu mày? Vậy mày chính là thằng bé chơi đàn? - Cặp mắt người đó lóe lên trong bóng tối. - Mày sống với bà già người Nga phải không? Bao nhiêu bất hạnh đều liên quan đến mày. Biết thế, tao đã không cứu.

- Cháu có nhờ chú đâu. - Cậu bé giật tay ra, tập tễnh bước về nhà.

- Đứng lại! - Người có râu hét lên, Cậu bé không thèm quay đầu lại. - Ta bảo, đứng lại! - Chỉ cần hai bước người đó đã đuổi kịp cậu. - Máu thấm ra băng ở chân kìa… Nào lại đây. - Người đó nói bằng một giọng dịu dàng hơn: - Trong sân yên tĩnh hơn, ở đây ta làm chủ, còn thành phố đã bị chiếm rồi.

Hai người chạy đến lối vào bên cạnh, nơi có tầng hầm Baga ẩn náu, nhìn thấy tấm biển có hàng chữ: “Cơ quan hành chính duki-Iurt”, trước kia không thấy, còn bây giờ thì nó vẫn chưa được treo lên.

- Chữ “Cơ quan” viết sai. - Cậu bé không kìm nổi, thốt lên. - Mà tại sao lại viết “Iurt”, đó là thôn, còn đây là thành phố cơ mà.

- Mày thông thái quá đấy, ngậm mồm lại.

Trong tầng hầm rất tối, họ lại quay ra cửa.

- Ôi, ôi, thật khốn nạn! - Người có râu tỏ ra lo lắng. - Cứ thế này thì dễ bị cắt mất chân lắm.

- Quan trọng là không bị mất tay. - Cậu bé cố đùa. - Cháu muốn trở thành nhạc công.

- Cái gì? Mày phải vứt cái công việc của lũ vô thần ấy đi. Người đàn ông chân chính phải biết cầm súng và thường xuyên cầu nguyện, hiểu chưa?

- Thế à. - Cậu bé gật đầu, nhưng vẫn không kìm được. - Thế chú có bánh mì không? Bà và cháu nhịn đói hai ngày rồi.

- Không có bánh mì. - Người đàn ông có râu thọc tay vào túi. - Chỉ có kẹo chocolate thôi. Hà, hà, chỉ có điều, ăn xong là mày sẽ biến thành người Cơ đốc giáo ngay.

- Vậy thì chú ăn đi. - Cậu bé ném thanh kẹo xuống bậc tam cấp.

- Thôi được rồi, ta đùa đấy. Cầm lấy… Đi thôi. - Người đàn ông có râu lấy thân mình che cho Cậu bé, đưa cậu đến chỗ cửa vào tòa nhà rồi chia tay: - Cẩn thận đấy, một vài ngày nữa không được thò mặt ra, mà cũng đừng bật bông cái đàn balalaika ấy nữa, nhục lắm, không hợp với chúng ta đâu.

Câu cuối cùng, Cậu bé không nghe hết vì đã chạy về nhà.

- Bà ơi, bà ơi, cháu về rồi, cháu cứu được con chim én.

Bà Anastasya chỉ khẽ nhấc tay lên, những giọt nước mắt to tướng ứa ra, phải cố gắng lắm bà mới khẽ thốt lên được:

- Bắn nhau… Cháu đã quay lại, cháu lại mang hạnh phúc đến cho bà. - Bà chỉ còn cười được bằng cái miệng móm mém. - Đừng đi đâu nữa… Bà xin cháu… Bà sắp đi rồi, hãy cố đợi.

- Bà ơi, bà lại thế rồi. - Cậu bé cố gượng gạo bằng một giọng khoe khoang: - Bà lại làm hỏng niềm vui gặp nhau của chúng ta rồi. - Cậu nhìn vào mắt bà, trong đó vẫn có sự sống, dẫu đang lụi dần nhưng vẫn le lói, chỉ có rìa lòng trắng là ngả sang màu vàng.

- À, chúng ta có kẹo chocolate. - Cậu bé cố hết sức để không tỏ ra buồn bã. - Bây giờ chúng ta sẽ đưa con chim non ra ban công, chim mẹ sẽ bay về, rồi chúng ta sẽ dùng bữa. Chiến tranh kết thúc rồi mà, yên tĩnh lắm, nói thật với bà, chúng ta không quen được với nó, cháu tin là ngày hôm nay dì Roza sẽ về.

Đúng như vậy, buổi sáng ngày hôm đó rất lạ, yên tĩnh, ấm áp, nắng vàng, và nếu như không có những đụn khói và lửa cháy bốc lên trên thành phố thì có thể nghĩ, ở đây chẳng có gì xảy ra cả, còn người ta bắn nhau, đó là chuyện thường ngày…

Hai bà cháu chia đôi thanh kẹo chocolate, nhấm nháp. Nhưng bà lão không chịu:

- Nào, không nên lãng phí thời gian, chúng ta tiếp tục tập đàn thôi.

Buổi tập không thành, không hiểu tại sao Cậu bé lại muốn chơi bản nhạc nhảy Lezginca vào đúng ngày hôm nay, như là họ đang chờ đợi điều gì đó. Nhưng khi những thanh âm đầu tiên vừa cất lên, cứ như theo một mệnh lệnh, tiếng đại bác lại bắt đầu gầm réo, thành phố rung chuyển dữ dội còn hơn cả lúc đêm nữa. Nhưng không hiểu sao, Cậu bé không hề giật mình, cũng không ngừng chơi mà ngược lại, cậu còn bước hẳn ra ban công, nét mặt căng thẳng già trước tuổi của cậu trở nên méo mó, cánh tay chuyển động với sự tức giận và cương quyết, say mê đến mức vã cả mồ hôi và đau nhức cả người. Cậu bé kiệt sức, khuỵu xuống trên hai đầu gối… Cậu không thể, không thể chơi lại với tiếng bom nổ, không ai muốn nghe cậu chơi đàn cả, trong thành phố Grozny không có khán giả, chỉ có các phe phái thù địch, từ đó vang lên tiếng rên rỉ yếu ớt:

- Vào đi, cháu ơi, vào đi. Đừng làm khổ bà nữa vào lúc cuối đời.

Hóa ra loạt đại bác buổi sáng chỉ là khúc dạo đầu ngắn ngủi. Sau đó, bắt đầu những loạt tiếp theo làm tòa nhà rung động, các bức tường chao đảo, bà lão rú lên, còn Cậu bé thì kinh hoàng chạy đến chỗ bà, lấy thân mình che cho bà, run rẩy la hét. Đúng lúc ấy, có cái gì đó rất kỳ lạ, nặng nề, to lớn rơi xuống nóc nhà họ, đập vào các ban công ở tầng trên, gãy ra, đập xuống ban công nhà họ, phát ra tiếng trèo trẹo, răng rắc, tung bụi lên khét lẹt, không thể thở và nhìn thấy gì cả.

Hai bà cháu ôm chặt lấy nhau, nước mắt đầm đìa ướt cả gối, chỉ thở bằng mũi, nằm mãi như thế cho đến khi loạt đại bác chấm dứt, sau đó trên thành phố vang lên tiếng máy bay, lại càng đáng sợ, mãi đến chiều mới yên ắng hơn, chỉ còn những loạt tiểu liên vang lên đâu đó.

- Bà ơi, bà đừng đi. - Cậu bé lấy khăn lau mặt cho bà. Bà Anastasya không còn nói được nữa, chậm chạp he hé miệng ra như con cá nằm trên bãi cát, ngón tay ngọ ngoạy, chỉ có đôi mắt, cuối cùng thì đôi mắt cũng lóe lên chút sự sống, đang tìm cậu.

- Bà có đau không? - Giọng Cậu bé buồn thảm. Bà lão khẽ động đậy đồng tử.

- Bà có cần gì không? - Vẫn bằng giọng buồn thảm. - Bà có muốn cháu chơi đàn cho bà nghe không?

Bà lão nhắm mắt lại một lúc.

- Chơi bài nào? - Cậu bé cúi xuống sát người bà, giọt nước mắt của cậu rơi xuống mặt bà. - Cháu hiểu rồi. Bài “Thế giới trẻ em mới” của chúng ta!

Bà lão lại nhắm mắt, cậu có cảm giác bà còn mỉm cười nữa.

Cậu bé chơi rất chăm chú, theo đúng từng nốt nhạc, và khi sắp kết thúc, không hiểu từ đâu bỗng hiện ra người phụ trách “cơ quan hành chính” sở tại, cả người lấm lem bụi đất, vẻ mặt dữ tợn, chỉ có cặp mắt trắng bệch là lóe lên.

- Tao đã nói với mày rồi, đừng chơi nhạc nữa. - Anh ta giật lấy cây đàn. - Mày sẽ không bao giờ trở thành người đàn ông chân chính được. Tuổi mày ta đã mang súng, trước đó đã biết cầu nguyện. Còn mày? Mày định bảo vệ quê hương và đấu tranh với bọn phản trắc như thế nào?

- Nhưng chú Baga thích cháu chơi đàn, thậm chí còn bảo cháu chơi nữa. - Cậu bé cố nói bằng một giọng mềm mỏng, giơ tay về phía cây đàn.

Người kia thô bạo gạt tay cậu ra.

- Baga là thằng ngốc, chính vì cái đồ quái thai như mày mà phải bỏ mạng.

- Chính chú mới là đồ quái thai! - Cậu bé hét to. - Trả đàn đây!

Cuộc đụng độ diễn ra ngắn ngủi và Cậu bé văng xuống gầm giường, cậu lại nhào tới và lần này thì phải nhận một cú đấm tóe đom đóm, đột nhiên cậu nhìn thấy bà cậu ngẩng đầu lên, khẽ lắp bắp:

- Không được!

- Cái gì? Bà còn sống à? - Người đàn ông vung cây đàn lên, hăm dọa.

- Khô-ôn-ông! - Cậu bé gào lên thảm thiết.

Cậu thương bà quá, cái lưng giường gãy tan, những sợi dây đàn bị đứt xoăn tít còn ngân mãi trên sàn nhà. Bụi lại bốc lên, cánh cửa sập lại sau lưng anh ta.

514 515

- Bà ơi, bà ơi. - Cậu bé chạy lại giường.

Cặp mắt của bà không còn nhìn cậu nữa, chúng cứ hướng lên trần nhà như hai viên thủy tinh.

Cái nét mặt ấy cậu đã nhìn thấy rồi.

- Bà bay đi rồi sao?… Bà đến với cha mẹ cháu à? Bà hãy gửi lời chào của cháu.

Vào lúc mặt trời lặn, một sự im lặng như trong truyện cổ tích bao trùm lên khắp thành phố. Cậu bé bước về phía cửa ban công. Trong ráng chiều đang tắt dần, khuôn mặt Cậu bé đen nhẻm vì lấm lem bụi khói, chỉ có hai khe mắt là lóe lên, có cảm giác cậu đã lớn lên rất nhiều, thậm chí già hẳn đi đến mức quầng mắt xệ hẳn xuống. Và trong đôi mắt ấy, một nỗi buồn đau không còn thơ trẻ nữa đã ngưng đọng lại.

Cậu bé đưa mắt ngắm nhìn toàn bộ thế giới xung quanh như muốn chia tay với nó. Một màn khói mù dày đặc bao trùm trên dòng sông Sunzha và trên thành phố, còn ở hướng nam, bên trên màn khói mù, mãi tít phía xa là dãy Kavkaz hùng vĩ với một màu đỏ rực như máu, cao hơn nữa là bầu trời xanh thẳm, trong veo. Và cậu nhìn thấy, hay là cậu có cảm giác, quả bóng bay màu đỏ lơ lửng trên tầng cao… đang bay đi mất.

Khi trong phòng tối hẳn, cậu sợ hãi lấy chăn đắp lên người bà trên giường. Cậu ngồi bệt xuống sàn, không dám nhìn bà nữa, cố sửa lại cây đàn. Chưa bao giờ cậu muốnchơi nhạc như lúc này, cậu muốn bà và quả bóng bay cùng với cả thế giới được nghe tiếng đàn của cậu. Sau một hồi loay hoay nhặt nhạnh chắp vá làm cho nó có hình dạng gần giống cây đàn, cậu lướt nhẹ cây vĩ - thật khủng khiếp tồi tệ, chẳng khác gì câu chuyện cổ tích cậu đã nghe, chẳng khác gì cái thế giới này!

Tuyệt vọng, Cậu bé cứ ngồi mãi như thế rồi thiếp đi khi màn đêm buông xuống, gục đầu lên cây đàn. Và việc cậu yêu thích buổi tối không phải là vô ích. Mặt trăng tròn vành vạnh, sáng lòa hiện ra, hăng hái ghé mắt nhìn qua ô cửa sổ trống hoác và rải ánh vàng xuống, trước tiên nó dịu dàng vuốt ve cái giường, sau đó sà xuống sàn vuốt ve Cậu bé. Cậu khoan khoái vươn người trên sàn nhà, mỉm cười như bị ai cù, sau đó bật lên một tràng cười thơ trẻ, hạnh phúc, rồi ngồi dậy, cầm cây đàn, vui vẻ nói:

- Ở đấy có “Thế giới trẻ em” và có bà nữa phải không?! Cháu sẽ bay đến! - Cậu nhảy lên, sung sướng lao ra cửa sổ. Một tiếng nói trong trẻo, âm vang, đã phải chịu bao đau khổ vang lên trên khắp thành phố Grozny chết chóc: - Tôi- tôi-tôi!!!

Phần kết

Văn học, đôi khi là một công việc rất vô ơn, vì nhiều khi với những mục đích tinh thần trong sáng, nhưng lại phải viết về những người như Stoletov, Tuaev và nhiều kẻ còn tệ hơn thế nữa. Và chẳng phải mất công đi tìm nguyên mẫu lẫn danh từ chung cho họ làm gì, loại người như vậy đầy ra, không đếm xuể… Còn nếu muốn có dẫn chứng cụ thể, thì mới đây tôi gặp Guta Tuaev trong một hoạt động vui vẻ nào đó ở Moskva. Gần như không chờ đến lượt, anh ta đứng lên chào mừng một nhân vật quan trọng. Thật tình, Guta không chìa tay ra, mà cũng chẳng có ai chìa tay cho anh ta cả - hiện nay theo thông lệ ở chỗ chúng tôi, người ta ôm hôn nhau để chào mừng. Trước kia ông tôi vẫn nói, đàn ông với nhau, nếu ngang tuổi và tôn trọng nhau thì nhất thiết phải bắt tay nhau như cả thế giới vẫn thường làm. Còn với những người già đáng kính thì không nên bắt tay mà phải lễ phép ôm hôn để người đó không phải nhận ra tay mình đã yếu thế nào. Đối với người trẻ và phụ nữ cũng vậy. Còn với những người mai mối, không nên bắt tay vì họ không bằng vai phải lứa, cần phải biết rõ vị thế của mình. Còn một việc nữa, không nên chìa tay ra với bà con gần gũi, cùng dòng họ thân thích.

Hiện giờ tất cả chúng ta đều là bà con thân thích. Theo thông lệ, sau khi mỉm cười, tôi rơi ngay vào vòng tay mong ước của Guta Tuaev. Còn Guta là một người danh giá, ngạo mạn, dáng vẻ mệt mỏi, được cả đám đông sẵn sàng ôm hôn vây quanh. Mặc dù Guta lớn tuổi hơn tôi nhiều, nhưng trông trẻ hơn tôi, không hề có một nếp nhăn, một sợi tóc bạc, mặt mày tươi tắn, vóc dáng béo tốt, được chăm sóc kỹ lưỡng. Thật lòng mà nói, tôi rất vui được gặp anh ta, ít ra thì cũng như mọi người, vẻ ngoài tôi cũng tỏ ra thân thiện và lịch thiệp. Giờ đây không thể dễ dàng gặp được Guta vì anh ta, lúc thì ở Mỹ, lúc ở châu Âu, lúc thì trên những hòn đảo xa lắc, hoặc là đi an dưỡng, hoặc là sống ở đấy, mà nói chung, sao anh ta lại không tận hưởng cuộc sống cơ chứ, tôi chẳng hề ganh tị, người ta đồn, tiền anh ta không đếm xuể, nếu vậy thì cần gì phải làm việc nữa?

Tuy nhiên, Guta vẫn làm việc, và không thuần túy là kiếm sống mà là vì lợi ích xã hội, phục hồi thành phố Grozny một lần nữa sau cuộc chiến lần thứ hai[87]. Thật ra là lâu lắm rồi, chính xác là từ dạo ấy, Guta không xuất hiện ở Grozny nữa. Bây giờ, Guta không còn là quan chức như trước, thậm chí tên tuổi cũng không được nhắc tới ở đâu nữa, tên anh ta chỉ xuất hiện trong các công ty giả mạo, và nhờ những khoản hối lộ hậu hĩnh và những cú “lại quả”, mà anh ta đã “thắng thầu” trong cái gọi là đấu thầu toàn Liên bang của dự án “Phục hồi kinh tế và môi trường xã hội nước Cộng hòa Tự trị Chechnya”. Hoan hô!

Nhưng tôi, dẫu chẳng hơn gì những người khác nhưng vẫn có một sự quan tâm nào đó đối với Guta. Guta là một người nổi tiếng, gần như là huyền thoại, và tôi, cũng như mọi người, đều biết cô vợ tiếp theo mà anh ta vừa cưới là một cô gái rất trẻ, có thể là vì tình yêu, nhân đây nói thêm, cô ta còn là người làng của tôi nữa. Nhưng tôi làm ra vẻ như không biết điều đó, đóng giả một thằng ngốc, hỏi thăm về cô vợ Roza của anh ta, dù sao thì tôi và em trai Roza cũng là bạn học.

Guta nhăn mặt như bị đâm vào gót chân, ngạc nhiên nhìn tôi chăm chú, nhưng không cắn lại, cũng chẳng nói gì, chỉ khinh bỉ nhìn tôi từ đầu đến chân rồi kiêu hãnh bỏ đi. Tôi không trông đợi điều gì khác, bù lại, một lần nữa tôi tin chắc, nữ nhân vật chính trong tác phẩm của mình vẫn còn sống. Tôi phải thật lòng thừa nhận, cho đến lúc đó tôi đã bỏ ra rất nhiều công sức để tìm kiếm Roza. Mà tìm làm sao được, họ thời con gái thì không biết, tên thì không khớp với giấy tờ tùy thân và từ dạo ấy Roza không còn làm trong bệnh viện nữa. Ngoài ra, trong đất nước Chechnya này, chiến tranh nổ ra liên miên cùng với mọi sự ly tán và đổ nát. Nói ngắn gọn, tôi không tìm được Roza và cũng không còn tin vào bất cứ điều gì nữa. Thật ra tôi cũng không quên Cậu bé, và sẽ không bao giờ quên. Tôi vẫn muốn viết về cậu ấy nhưng chẳng còn cơ hội nào nữa, tôi lại càng không thể viết về “Thế giới trẻ em”, về công cuộc phục hồi thành phố Grozny, có thể vì tôi đã yếu lắm rồi. Tôi không biết phải bắt đầu lại như thế nào, tôi đã bôi bẩn không ít giấy, nhưng vấn đề không phải ở đấy, không phải về Cậu bé, chẳng qua là tôi không thể, tôi sợ… Còn bây giờ, tôi vừa bay đến sân bay Sleptsovskaya[88] (từng mang tên một vị tướng đã chinh phục Kavkaz), và tôi cũng được nhiều người chào đón. Có một lái xe taxi mỉm cười rất thân thiện với tôi, kiên trì chào mời, sẵn sàng phục vụ. Tôi yếu ớt gạt ra, và chỉ đến khuya, khi đã ngồi trong ngôi làng ruột thịt, chúi mũi vào đống tư liệu cho cuốn sánh này, tôi sực nhớ đến Cậu bé, và hiểu ra ngay tại sao chính người lái xe này đã gọi với theo tôi:

- Khi tôi chở Cậu bé thì anh chưa phải là nhà văn.

Tôi hiểu, người lái xe đã nghĩ đến tôi, bởi lẽ suốt cả cuộc đời, tôi cũng mang tên là Cậu bé[89]. Thật lòng mà nói, tôi không có chủ ý đi tìm người lái xe taxi này, tôi cũng không tin vào sự ngẫu nhiên, song sự việc đã đưa tôi trở lại với anh ta, chắc là do duyên số.

Tôi đã làm việc, nói chính xác hơn là khổ sở tìm mọi cách cố viết thêm gì đó về Cậu bé. Mong muốn thì có, ý tưởng đã hình thành từ lâu, nhưng chẳng có kết quả gì cả, viết không ra, tư liệu khởi đầu không có, viết như vậy chỉ được chăng hay chớ mà thôi.

Có một lần tôi đi xe lửa từ Tuapse về. Dạo đó là mùa hè, đầu tháng Tám. Sáng hôm ấy tôi phải đến Beslan. Tôi đã lớn lên ở nông thôn, cả tuổi thơ sống giữa thiên nhiên, chăn cừu, chăn bò, cắt cỏ, vào rừng đốn củi, thích ngắm cảnh rạng đông. Nhưng quang cảnh như thế này tôi chưa bao giờ nhìn thấy.

Mặt trời vừa nhô lên, một chiếc đĩa khổng lồ, đỏ thắm, sáng bừng, sừng sững ở phía đông, không làm người ta lóa mắt mà như vẫy gọi đến với mình bằng sự tinh khiết. Tôi không nhớ chính xác, nhưng khi đó tôi có cảm giác, đó chính là khuôn mặt tươi sáng của Cậu bé đang đứng lên từ mặt đất, soi sáng cho chúng ta, để cuộc chiến trên vùng đất Kavkaz này nhanh chóng chấm dứt. Tôi không phải là người theo chủ nghĩa tượng trưng, nhưng rõ ràng đó là một tín hiệu, có một điều gì đó sẽ phải xảy ra.

Tôi phải chuyển xe nhiều lần mới đến được bến xe của khu dân cư cũng mang tên Sleptsovskaya. Buổi sáng, cả bến xe chỉ có hai chiếc taxi, vậy mà đột nhiên - vẫn là cái nụ cười niềm nở ấy.

- Tôi là Paizul. - Khi xe đã chuyển bánh, người lái xe nhắc lại tên mình, lát sau, khi chạy trên con đường làng, qua đèo Goragorsk, anh ta nói tiếp: - Vợ tôi đã đọc đi đọc lại tác phẩm của anh, lần nào cũng khóc sướt mướt… Anh làm ơn, trên đường đi, ghé lại nhà tôi một phút, uống cốc trà, anh sẽ không hối tiếc đâu.

Lúc đó, tôi cảm thấy hối tiếc vì đã không từ chối ngay. Chúng tôi chạy vòng qua thành phố Grozny đổ nát, rẽ vào một nơi hẻo lánh, cỏ dại che lấp cả vết bánh xe, không một bóng người, không một ngôi nhà còn nguyên vẹn, chắc gì đã có ai còn sống ở đây. Tôi phải thừa nhận, không chỉ có một ý nghĩ u ám lẩn khuất trong đầu, tôi như ngồi trên đống kim nhọn, nếu lái xe bỗng nở một nụ cười ma quái nào đó, tôi sẵn sàng lao ra bất chấp xe đang chạy - thời ấy, tình hình ở Chechnya là như vậy. Còn người lái xe vẫn không hề giảm tốc độ, điều khiển chiếc xe cũ mèm của mình vượt hết ổ gà này đến ổ gà khác, lại còn nói:

- Nhà tôi bị sập rồi, tôi phải sống tạm trong túp lều xiêu vẹo của người bà con. Điện, ga không có, nước phải chở về, chẳng còn cách nào khác, còn đây là nguồn sống của gia đình. - Vừa nói anh ta vừa vuốt ve vô lăng.

Ngôi nhà nằm riêng biệt lẻ loi. Trong hai cuộc chiến tranh, tôi đã chứng kiến nhiều điều, nhưng cảnh tiêu điều như thế này tôi không thể hình dung nổi. Thật ra, ngôi nhà nhỏ với mảnh vườn giống như một ốc đảo mong ước, tất cả đều được chăm sóc kỹ lưỡng, gọn gàng ngăn nắp, thậm chí dọc theo hàng rào hoa vẫn nở rộ, táo và lê đang độ chín.

- Này, vợ ơi, ra đây! - Paizul mở cổng, hét to. - Nhìn xem, ai đến thăm chúng ta này.

Tôi nhận ngay ra người phụ nữ ấy. Dĩ nhiên, Roza đã trở nên già dặn và đầy đặn hơn, đôi tay giấu sau cái bụng bắt đầu lùm lùm, mấy chiếc răng bằng kim loại lấp lóe… Và vừa nhìn thấy tôi, chị khóc òa lên.

- Thôi, thôi, đừng khóc nữa. - Paizul vuốt ve tay vợ và dịu dàng nói, chẳng phù hợp với phong tục tập quán của chúng tôi. - Không nên khóc, chúng ta có khách. Nào, em có gì hay thì khoe với khách đi, để anh ấy tin vào truyện cổ tích và sẽ viết về nó.

Do hai vợ chồng tỏ ra quá trịnh trọng, thậm chí còn hơi khoa trương, tôi đoán ngay là bây giờ họ sẽ cho tôi biết một điều bí mật gì đó. Ồ, nhưng đó có phải là Cậu bé đâu? Chính là nó! Thằng bé tỏ ra phụng phịu vì vẫn còn ngái ngủ, y như bản sao, chỉ có nước da ngăm ngăm hơn một chút, tóc cũng quăn nhưng màu hạt dẻ sẫm.

- Thượng đế đã thương tôi. - Roza ôm đứa bé vào lòng, vừa nói vừa cười qua hàng nước mắt.

- Anh thử đoán xem, tên nó là gì? - Người cha bế đứa bé lên. - Đúng rồi, dĩ nhiên tên nó cũng là Cậu bé!… Thượng đế đã đổi nó cho cô ấy, trước đó, lúc nào cô ấy cũng dằn vặt, trách móc mình!

Ngày hôm ấy, tôi nghỉ lại nhà họ, chính tôi cũng bị xúc động mạnh. Còn Roza, vì không biết trước nên chẳng có gì đặc biệt để đãi khách, nhưng chị đã thể hiện lòng hiếu khách rất tuyệt vời của người dân vùng Kavkaz:

- Lần đầu tiên anh đến thăm chúng tôi, xin tặng anh bảo vật quý giá nhất. - Một tờ giấy ố vàng, còn nguyên những vết bụi bẩn, bị cháy sém gần hết được lồng trong chiếc khung kính đẹp. Đó là bản nhạc. Bên trên đề: Thế giới trẻ em mới”, bên dưới: “Nhạc sĩ Nokhchi Kjant-Cậu bé, phối khí Anastasya Afanasieva-Gnedina”.

- Khi tôi lần về được đến nhà, - Roza lại ứa nước mắt nói tiếp: - tất cả đã cháy rụi… Còn tờ giấy này, tôi tình cờ nhặt được cạnh đó… Không còn gì nữa, kể cả ảnh.

Tôi cảm thấy phấn chấn hẳn lên. Tôi không quen biết nhạc sĩ nào trong thành phố Grozny cả, mà chắc gì họ đã ở lại. Cách một ngày sau, tôi bay lên Moskva, từ sân bay đến thẳng nhà một nhạc sĩ quen. Nhưng kết quả chỉ có thể đọc được hai dòng nhạc, không một nhạc sĩ nào có thể phục hồi được thêm gì nữa, những gì còn lại rất ít và cũng mờ nhạt. Đến lúc ấy thì tôi hiểu, đó cũng chính là một tín hiệu dành cho tôi: Thế hệ chúng tôi, chẳng những đã không giữ được thành phố Grozny và “Thế giới trẻ em”, mà ngay cả cuộc sống của con cháu mình cũng không giữ nổi. Chúng tôi cần phải làm gì đó, phục hồi cái gì đó, nhưng tôi không biết làm gì cả, bởi vậy mà tôi cần phải vẽ lên bức tranh của mình, để khuyên răn chính bản thân mình.

Nghĩ mình có thể làm được điều đó, tôi thận trọng bắt tay vào việc, nhưng không được. Tôi lại đến gặp Roza, trả lại cho chị cái món quà vô giá - vật kỷ niệm đó. Paizul đi chơi không có nhà, tôi và Roza trò chuyện với nhau suốt cả một ngày, chính xác hơn là tôi đã vẽ được cả đống “ký họa” từ lời kể của chị. Không đủ, tôi lại đến gặp, chị lại giúp tôi tiếp tục “tô trét” bảng màu. Mỗi khi công việc “chạy” hay “dừng”, tôi lại đến gặp chị. Chính Roza đã khích lệ, gợi ý, tạo cảm hứng, thậm chí còn định hướng cho tôi nữa.

Một lần khi tôi đến, hai vợ chồng đều ở nhà, vẻ mặt buồn rầu, lo lắng. Giờ đây họ chẳng còn tâm trí đâu mà nói đến chuyện sáng tạo văn học nghệ thuật nữa, bài tản văn về thành phố Grozny thời chiến vẫn chưa chịu kết thúc.

- Có một cuộc kiểm tra. - Paizul kể. - Chứng minh nhân dân của Roza là mẫu cũ, chúng tôi chờ suốt một năm mà vẫn chưa được cấp mới, họ đòi cả đống tiền. Chiếu cố Roza đang có mang nên thay vì tịch thu chứng minh của cô ấy, họ thu của tôi rồi giam tôi một ngày. Ngay trong đêm tôi về, người ta lại đến nữa, đeo mặt nạ, đe dọa thằng bé, đến giờ nó vẫn chưa hoàn hồn… Họ lấy mất chiếc xe, chẳng còn cách nào để kiếm sống nữa. - Paizul bối rối mỉm cười cứ như chính anh là người có lỗi.

- Tôi không thể chịu đựng hơn được nữa, không thể!

- Roza ôm chặt đứa bé vào lòng, giọng lạc hẳn đi đến mức không nhận ra. - Cho đến giờ tôi vẫn tự trách móc, dằn vặt mình vì lúc đó đã không cương quyết đưa Cậu bé đi… Chẳng lẽ bây giờ, mọi chuyện sẽ lặp lại với thằng bé này?… Xin anh hãy giúp, chúng tôi nghèo lắm.

Ở đất nước chúng ta có một điều tốt đẹp - tiền có thể giải quyết được mọi việc.

Ngay trong ngày hôm ấy, với sự giúp đỡ của bạn bè, tôi đưa cả gia đình Roza đến Sleptsovsk. Họ sống khoảng một tháng ở đó cho đến khi làm xong hộ chiếu xuất cảnh cho cả gia đình. Sứ mệnh của tôi đến đây là kết thúc, và tôi bị mất người nhắc vở.

… Đứa con thứ hai của họ sinh ra ở Ba Lan. Sau đó họ chuyển sang Bỉ, còn bây giờ hình như đã định cư vĩnh viễn ở Na Uy.

Cách đây không lâu, tôi nhận được thư và cả ảnh của Roza: “… Vì ở cái tuổi của tôi như hiện nay, nên đứa con thứ hai của chúng tôi được đặt tên là Dindik[90]. Nhưng đó là trên giấy tờ, còn để cho dễ gọi, chúng tôi gọi nó là Dasho Kjant[91]. Quả thật nó giống y hệt, khuôn mặt sáng sủa, mắt xanh, tóc vàng, không biết nó giống ai vì hai chúng tôi nước da đều hơi ngăm ngăm… Thượng đế đã thương tình. Tôi hạnh phúc quá!… Thằng con trai đầu, tôi gửi vào trường nhạc, lớp violon. Tất nhiên, nó không phải là Cậu bé của chúng ta… Cậu bé là một tài năng hiếm hoi, vừa có năng khiếu đặc biệt trời cho vừa có một tấm lòng nhân ái vô hạn! Chúng ta đã không bảo vệ được nó, có thể vì chúng ta chưa xứng đáng?… Anh biết không, có một điều rất lạ, khi còn ở Grozny, dù có mong ước đến đâu tôi cũng chưa bao giờ gặp lại Cậu bé và bà Anastasya trong giấc mơ. Tôi nghĩ, họ sợ xuất hiện ở đó.

Còn ở đây, thiên đường hạ giới, vậy mà tôi cũng không mơ thấy họ… Khi nào thì điều đó mới kết thúc? Tôi nôn nóng chờ đợi… Thật lòng mà nói, ở đây rất buồn, một nỗi buồn thầm lặng và hiu quạnh, tôi không hiểu ai cả, và tôi cũng không có chỗ nào để khóc cho thật đã - người ta không hiểu, nguyên cớ gì mà khóc, trong khi tâm hồn tôi vẫn phiêu diêu ở nơi ấy. Ở Grozny, mỗi khi buồn chán, tôi thường ra sông Sunzha, quỳ xuống, vốc nước tưới lên mặt đất, nơi Cậu bé từng đặt chân, rồi xoa tay lên, thế là tôi cảm thấy nhẹ nhõm hẳn. Nhân tiện, người ta đã xây ‘Thế giới trẻ em mới’ hay là cây Cầu hoa mới ở đấy chưa? Anh hãy ra đấy, nghiêng mình và gửi lời chào hộ tôi… Dẫu sao thì tôi vẫn buồn nhớ”.

Tôi vẫn thường đến đó, và chốn ấy cũng quyến rũ tôi, hôm nay tôi lại đến. Đang là mùa đông, tháng Giêng sắp hết, khắp nơi ướt át, ảm đạm, bẩn thỉu, vậy mà nơi này từng là “Thế giới trẻ em”, người đời chẳng còn mấy ai nhớ nữa. Một mảnh đất hoang với tấm biển “có mìn” bạc phếch, đám cỏ dại còn sót lại từ năm ngoái, không có cây cầu nào cả, chỉ có dòng Sunzha là vẫn chảy. Đúng mười năm đã trôi qua kể từ ngày Cậu bé cứu tôi ở chỗ này (đó cũng là một dấu hiệu). Nếu còn sống, hẳn bây giờ nó đã là một chàng trai tài năng nổi tiếng khắp thế giới, có thể nó đã viết nên những bản nhạc tươi sáng về dân tộc mình, về hòa bình và về những điều tốt đẹp, và tôi tin, có thể vì thế mà ở đây sẽ không có chiến tranh nữa. Nhưng hồi đó tôi đã quá bạc nhược, nếu không nuốn nói là hèn nhát, tôi đã không dám quay về để kể câu chuyện cổ tích như đã hứa… Mãi đến tận bây giờ tôi mới làm được chút gì đó, truyền đạt được chút gì đó. Nhưng tôi có thể nguệch ngoạc được cái gì?! Tôi biết, toàn những chuyện buồn thảm, thê lương và đau xót. Nhưng làm sao có thể khác được nếu trên cái bảng pha màu của tôi chỉ có mỗi một màu - mùi cháy khét của chiến tranh, và tôi, dù không chủ tâm nhưng đã bôi trét nó lên, làm bẩn tấm toan trắng tinh của tuổi thơ Cậu bé, mà cho đến giờ, cuối cùng tôi cũng chẳng hiểu được ý nghĩa của bức tranh “Hình vuông đen”[92]! Dẫu có nói là tôi lại đến đây, nơi từng là “Thế giới trẻ em” và thế giới tuổi thơ của Cậu bé, thì liệu hôm nay tôi có thể làm được gì? Tôi chỉ nói được một điều: Cậu bé là một đứa trẻ mồ côi bị cuốn vào cuộc chiến! Xin hãy tha thứ cho tôi và cho tất cả chúng tôi!

Ngày 31 tháng 01 năm 2005

[1] Grozny: Thủ đô nước Cộng hòa Tự trị Chechnya trong Liên bang Nga. Tiếng Nga có nghĩa là hung dữ, khủng khiếp.

[2] Cuộc chiến Chechnya lần thứ nhất: Cuộc xung đột nổ ra khi Cộng hòa Tự trị Chechnya đòi ly khai ra khỏi Liên bang Nga, từ tháng 12 năm1994 đến tháng 8 năm1996.

[3] Lực lượng vũ trang theo phong trào ly khai ở Chechnya.

[4] Tên đầy đủ của Kuzma.

[5] Ám chỉ các phiến quân ly khai Chechnya.

[6] Năm 1996, Tổng thống Nga Boris Yeltsin tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn, sang năm 1997 Hiệp ước hòa bình giữa Liên bang Nga và Cộng hòa Tự trị Chechnya được ký kết.

[7] Kant: Tiếng Chechnya có nghĩa là cậu bé.

[8] Lời chào bằng tiếng dân tộc của người theo đạo Hồi.

[9] Đàn balalaika: Một loại nhạc cụ dân tộc của người Nga, bầu đàn hình tam giác và có ba dây.

[10] Tiếng Chechnya có nghĩa là “Ai đấy”.

[11] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[12] Tiếng Chechnya có nghĩa là “Thánh thần ơi”.

[13] Tiếng Nga: Tên Liubov, gọi thân mật là Liuba, Liubushka có nghĩa là Tình yêu.

[14] Sasha: Cách gọi thân mật Aleksandr Viatseslavovich.

[15] Tiếng Chechnya có nghĩa là “Cậu bé, cậu bé yêu quý”.

[16] Markha: Tiếng Chechnya là “đám mây, đám mây đen”.

[17] Roza: Tiếng Nga là “hoa hồng”.

[18] Sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, nước Cộng hòa Tự trị Chechnya- Ingushetia tách ra thành hai nước Cộng hòa Tự trị Chechnya và Cộng hòa Tự trị Ingushetia, có xu hướng ly khai khỏi Liên bang Nga.

[19] Nguyên văn là “lại lên ngựa”.

[20] Nguyên văn bằng tiếng Ả Rập.

[21] Tổng thống của nước Cộng hòa Tự trị Chechnya, về quy mô chỉ tương đương với một tỉnh nhỏ của Liên bang Nga.

[22] Khởi đầu của cuộc chiến Chechnya lần thứ nhất, đòi ly khai khỏi Liên bang Nga.

[23] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[24] Trăng lưỡi liềm đỏ là biểu tượng của Phong trào Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế, chuyên làm công tác nhân đạo. Tuy nhiên, trăng lưỡi liềm cùng với ngôi sao lại là biểu tượng của đạo Hồi.

[25] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[26] Quân đội của chính quyền trung ương Liên bang Nga.

[27] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[28] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[29] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[30] Cách gọi âu yếm, thân mật Anastasya.

[31] Tiếng Nga, trong quan hệ công việc phải xưng hô bằng họ.

[32] Sau đại chiến, thuộc lãnh thổ của Liên Xô, được đổi tên thành Kaliningrad.

[33] Viên và Linz: Hai thành phố của nước Áo.

[34] Các bản nhạc của nhạc sĩ thiên tài người Áo Johann Strauss (1825-1899).

[35] Nguyên văn câu thành ngữ cổ: “Nếu núi không đến với Mahomet thì Mahomet sẽ đến với núi”.

[36] Nastya, Nastenka: Tên gọi thân mật của Anastasya.

[37] Giống như Ông già Noel trong truyền thuyết các nước khác.

[38] Johann Sebastian Bach (1685-1750): Nhạc sĩ thiên tài người Đức.

[39] Arcangelo Corelli (1653-1713): Nghệ sĩ violon và nhạc sĩ người Italia.

[40] Nguyên văn portamento: Cách luyến ngắt trong thể hiện bản nhạc.

[41] Аntoniо Vivaldi (1678-1741): Nghệ sĩ violon, nhạc sĩ, nhà sư phạm và chỉ huy dàn nhạc người Italia.

[42] Lezginca: Một điệu nhảy dân tộc của người dân vùng Bắc Kavkaz.

[43] Golova: Tiếng Nga là “cái đầu”, “đầu não”…

[44] Năm 1944, từ ngày 23 tháng 2 đến ngày 9 tháng 3, khoảng nửa triệu người Chechnya và Ingushetia đã bị đưa đi tái định cư ở vùng Trung Á và Kazakhstan theo quyết định số 5073 của Ủy ban Quốc phòng trung ương Liên Xô về việc giải tán nước Cộng hòa Tự trị Chechnya-Ingushetia và trục xuất toàn bộ dân cư ra khỏi quê hương vì lý do “tiếp tay cho quân xâm lược phát xít”. Sau khi Stalin qua đời (1953), các dân tộc này mới được trở về quê hương.

[45] “Grozny” trong tiếng Nga có nghĩa là “hung dữ”, “đáng sợ”, “ghê gớm”…

[46] Theo kinh thánh, ông Noe (Noah) là người đã gióng con tàu để cứu gia đình mình và thế giới động thực vật khoát khỏi nạn đại hồng thủy.

[47] Nokhchi (tiếng Chechnya): Những người Chechnya tự gọi mình như vậy.

[48] Rup: Đơn vị tiền tệ ở Nga và Liên Xô cũ.

[49] Evgeni Nikolaievich: Cách gọi trang trọng của Zhenya Zverev.

[50] Ý nói Đại chiến thế giới lần thứ hai.

[51] Ám chỉ cuộc chiến Chechnya sau khi Liên Xô tan rã.

[52] Tên mới của Zhenya.

[53] Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791): Nhạc sĩ thiên tài người Áo.

[54] Interpol: Tổ chức Cảnh sát hình sự quốc tế.

[55] Mikhail Lermontov (1814-1841): Nhà thơ lớn của nước Nga, được xếp sau thi hào Aleksandr Pushkin.

[56] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[57] Cuộc chiến Chechnya lần thứ nhất (1994-1996).

[58] Vainakh: Tên gọi cổ xưa mà các dân tộc miền núi vùng Kavkaz như Chechnya, Ingushetia và các dân tộc khác tự gọi mình.

[59] Lovzar: Tiếng Chechnya có nghĩa là “trò chơi”, “cuộc vui”, “đám cưới”…

[60] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya: Khors - tên một loại nhạc cụ cổ vùng Kavkaz thuộc bộ gõ; tokh - hãy gõ theo điệu nhạc nhảy của tôi.

[61] Con trai của ông Stoletov, mang họ Arkadi của bố.

[62] Tên gọi thân mật Ilya Stoletov, con trai Arkadi Stoletov.

[63] Nguyên văn: “Đếm gà con vào mùa thu”.

[64] Vùng đất mang tên dòng sông cùng tên, nằm ở phía bắc vùng lãnh thổ châu Âu của nước Nga.

[65] Angara: Dòng sông lớn ở phía đông Sibir, chảy qua các tỉnh Irkutsk, Krasnodar trước khi đổ vào hồ Baikal.

[66] Sergo Ordzhonikidze (1886-1937): Nhà hoạt động chính trị Xô viết.

[67] Ý nói đến chiến dịch trục xuất toàn bộ người Chechnya và Ingushetia ra khỏi quê hương vào năm 1944 vì lý do an ninh trong đại chiến thế giới lần thứ hai.

[68] Krivoi iar: Nguyên văn bằng tiếng Nga có nghĩa là “bờ dốc đứng ngoằn ngoèo”.

[69] Ý nói cuộc chiến Chechnya lần thứ nhất (1994-1996).

[70] Tên gọi thân mật Ilya Stoletov, con trai của ông bà Stoletov.

[71] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya (Iysha-chị).

[72] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya, có nghĩa là đã có chồng.

[73] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[74] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[75] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[76] Nguyên văn: Chùi sạch chân.

[77] Ám chỉ các phiến quân theo phong trào ly khai thường để râu quai nón.

[78] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[79] Cuộc chiến Chechnya lần thứ hai, từ tháng 8-1999 đến tháng 2-2000.

[80] Tiếng Nga, từ “quả chanh” (limon) và từ “triệu” (milion) - phát âm có đuôi giống nhau.

[81] Nguyên văn bằng tiếng Anh: “bis” - lần nữa, nữa đi.

[82] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya: “Ors dala-cứu tôi với”.

[83] Trong tiếng Nga: “Tugoi” có nghĩa là “tối dạ”.

[84] Nguyên văn bằng tiếng Chechnya.

[85] Chú thích của tác giả: Trong công tác kế toán, đánh dấu đỏ để chỉnh sửa sai sót, ghi chép lại những tổn thất từ tai họa thiên nhiên, dịch bệnh gia súc, vv…

[86] Học thuyết tiến hóa của Darwin (1809-1882) - nhà bác học người Anh trong lĩnh vực Tự nhiên học.

[87] Cuộc chiến Chechnya lần thứ hai, diễn ra từ tháng 8-1999 đến tháng 2-2000.

[88] Sân bay ở thành phố Magas - thủ đô nước Cộng hòa Tự trị Ingushetia, bên cạnh Chechnya.

[89] Tên tác giả là Kanta (Kanta Ibragimov): Tiếng Chechnya có nghĩa là “Cậu bé”.

[90] Tiếng Chechnya có nghĩa là “Món quà bất ngờ”.

[91] Tiếng Chechnya có nghĩa là “Cậu bé vàng”.

[92] Bức tranh “Hình vuông đen” (1913): Tác phẩm nổi tiếng nhất, chỉ có một hình vuông đen trên nền trắng của họa sĩ Nga Kazimir Malevich (1878- 1935), một trong những thủ lĩnh của chủ nghĩa Tiên phong Nga, người đề xướng và sáng lập chủ nghĩa Tuyệt đỉnh (Suprematism) trong hội họa.