Tổ chức tuyển chọn và biên dịch:

TRUNG TÂM VĂN HÓA NGÔN NGỮ ĐÔNG TÂY

Hội đồng biên tập:

THÚY TOÀN (chủ biên)

PHAN HỒNG GIANG, NGUYỄN HẢI HÀ, ĐỖ XUÂN HÀ, ĐOÀN TỬ HUYẾN

LỜI GIỚI THIỆU

Nikolai Vassilievitr Gogol là nhà văn, nhà viết kịch, nhà sử học, nhà chính luận, người đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện thực trong văn học Nga. Gogol sinh ngày 1 tháng Tư năm 1809 trong một gia đình địa chủ quý tộc ở Ukraina. Thuở nhỏ, Gogol sống ở thôn quê, giữa cảnh thiên nhiên bao la đẹp đẽ và thường xuyên tiếp xúc với những bài ca, điệu vũ dân gian Ukraina.

Năm 1831-1832, Gogol xuất bản tuyển tập Những buổi tối trong thôn gần Dicanca, tập hợp những truyện ngắn về cuộc sống ở Ucraina và tác phẩm này đã thu được thành công lớn.

Năm 1834, Gogol được bổ nhiệm làm trợ lý giáo sư môn lịch sử thế giới tại Trường Đại học Peterburg. Việc nghiên cứu lịch sử, đặc biệt là lịch sử Ucraina đã có tác dụng rất to lớn đối với sáng tác của Gogol, đặc biệt là tác phẩm Taras Bunba (1835).

Tháng 3 năm 1835 Gogol cho ra mắt bạn đọc tuyển tập truyện ngắn Arabeski và Mirgorod, những tác phẩm đã đưa Gogol vào con đường viết văn chuyên nghiệp.

Những tập truyện ngắn viết về quê hương Ukraina của ông và chùm truyện về Peterburg là những bức tranh hiện thực, ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên, tinh thần yêu tự do của nhân dân và phê phán cuộc sống ăn bám, trụy lạc của giai cấp quý tộc.

Năm 1842, ông cho xuất bản cuốn tiểu thuyết Những linh hồn chết (tập I). Những linh hồn chết là một tác phẩm lớn của Gogol, đánh dấu bước phát triển quan trọng của văn học Nga khẳng định sự thắng lợi của chủ nghĩa hiện thực.

Gogol mất ngày 4-3-1852, để lại cho đời nhiều tác phẩm văn học có giá trị.

Trong Tủ sách văn học Nga này, chúng tôi xin giới thiệu với bạn đọc hai trong số những truyện ngắn đặc sắc của Gogol: Chiếc áo khoác và Cái mũi.

Chiếc áo khoác được in năm 1842, là câu chuyện về số phận bi thảm của một con người nhỏ bé, một viên chức tầm thường trong bộ máy quan liêu của nước Nga.

Cái mũi của Gogol được in năm 1836 và được nhận xét là “có nhiều cái bất ngờ, hoang đường, vui nhộn, độc đáo”.

NHÀ XUẤT BẢN KIM ĐỒNG

CHIẾC ÁO KHOÁC

Tại Vụ... nhưng thôi, tốt hơn là đừng nêu tên Vụ đó ra làm gì. Vì chẳng ai dễ phật ý hơn là các vị ở các vụ, các binh đoàn, các văn phòng, tóm lại là tất cả các giới công chức. Vào thời buổi này, người nào cũng cho rằng ai xúc phạm mình là xúc phạm toàn bộ xã hội vậy. Người ta kể chuyện rằng, cách đây ít lâu, có một ông cảnh sát trưởng chẳng biết là của thành phố nào đó, đã đệ trình một bản báo cáo nêu rõ là tất cả những pháp chế của nhà nước đang bị lâm nguy, và người ta đã tự tiện sử dụng tên tuổi của ông một cách rất bừa bãi. Để có chứng cớ, ông ta đính theo bản báo cáo một cuốn sách đồ sộ, một cuốn tiểu thuyết, trong đó cứ mỗi trang lại xuất hiện một viên cảnh sát trưởng, nhiều lúc thậm chí say bí tỉ nữa. Vậy, để tránh mọi điều phiền phức lôi thôi, lúc nói đến cái vụ kể trên, ta hãy nói: một Vụ kia.

Vậy thì, tại một Vụ kia, có một viên chức, một viên chức cũng chẳng có gì là đặc biệt cả: thân hình nhỏ bé, mặt hơi rỗ, tóc hơi hung hung, mắt lại cận thị, trán hơi hói, má đã hằn nhiều nếp nhăn, và có nước da mà người ta gọi là của kẻ bị bệnh “trĩ”.

Biết làm sao được? Chỉ tại cái khí hậu Peterburg nó sinh ra thế đấy!

Còn như cái chức tước (mà ở nước ta, trước tiên phải chỉ rõ chức tước ra đã) đó là cái mà người ta gọi là cố vấn danh hiệu vĩnh viễn, một nhân vật mà, như ai cũng biết, một số văn sĩ có cái thói đáng khen là cứ nhằm những người nào không thể cắn lại được, mà tha hồ chế giễu.

Viên chức nọ thuộc họ Basmakin. Tên đó rõ ràng do chữ “basmac”* mà ra; nhưng cái họ ấy được thiết lập ở đâu, khi nào và như thế nào, chẳng ai biết gì hết. Bố, ông, cả đến em rể của nhân vật chúng ta nữa, nói tóm lại, tất cả họ Basmakin đều mang ủng, mà hàng năm họ phải thay đế đến ba lần.

Tên bác là Acaki Acakievitr. Độc giả có lẽ thấy cái tên đó lạ lùng và hơi cầu kỳ; nhưng có thể cam đoan là người ta chẳng mảy may cố ý tìm tòi, mà do nhiều hoàn cảnh tự nó phối hợp dằng dịt với nhau, đến nước không thể đặt cho bác ta một cái tên nào khác. Sự tích đã xẩy ra như thế này.

Nếu trí nhớ không đánh lừa tôi, thì bác Acaki Acakievitr sinh vào đêm 23 tháng Ba. Mẹ bác này đã quá cố, là vợ một viên chức, có nhiều đức tính rất tốt, bà dự tính làm lễ đặt tên cho con. Lúc đó bà còn đương nằm trên chiếc giường đặt đối diện với cánh cửa; bên phải là ông bố đỡ đầu của đứa bé - ông Ivan Ivanovitr Jerokin - một người hết sức tốt, làm chức trưởng phòng ở Thượng nghị viện - và bà mẹ đỡ đầu, tên là Arina Xemionovna Bielobriuxcova, vợ một ông sĩ quan cảnh sát, một người có những đức tính hiếm thấy.

Người ta đề nghị với bà mẹ chọn một trong ba tên Moki, Xoxy và Khozdozat tử vì đạo.

“Tên gì mà ngộ thế! - Người sản phụ nghĩ thầm trong bụng. - Tôi chẳng ưng!”

Để bà được vui lòng, người ta lại giở cuốn lịch sang trang khác rồi đọc ba tên nữa: Trifili, Dula, và Varakhixi.

“Thật là trời hành tội! - Bà nói. - Tên với tuổi! Chưa bao giờ tôi nghe thấy những tên như thế. Chẳng thà là Varadat hay Varuich còn khả dĩ! Đàng này lại Trifili với Varakhixi!...”

Người ta lại giở sang trang khác: Pavxicaki và Vatixi. “Thôi, - bà mẹ thốt lên - tôi biết rồi! Cái số phận nó thế đấy thôi! Nhưng nếu đã vậy thì tên bố nó làm sao, cứ gọi nó như vậy. Bố là Acaki thì con cũng là Acaki”.

Ấy, nguồn gốc cái tên Acaki Acakievitr của bác ta là như vậy. Người ta làm lễ đặt tên cho đứa bé; nó bèn khóc và nhăn mặt lại như thể do linh cảm thấy trước rằng sau này nó sẽ làm ký lục ở tòa vậy. Đấy, sự việc xảy ra như thế đấy.

Chúng tôi phải thuật lại câu chuyện trên để độc giả có thể tự mình thấy rõ rằng mọi việc đều liên quan với nhau một cách tự nhiên, không tài nào đặt một cái tên khác được.

Bác ta vào làm ở vụ này hồi nào, như thế nào, cũng như ai đưa bác ta vào làm, chẳng một ai nhớ cả.

Các ông giám đốc, các ông chủ sự đã thay đổi nhiều lần, nhưng người ta thấy bác bao giờ cũng vẫn ngồi ở nguyên một chỗ, giữ nguyên một tư thế, một chức vụ, bao giờ cũng làm cái việc sao chép; đến nỗi lâu dần người ta tin chắc rằng bác sinh ra đã mặc chế phục và đã hói trán, sẵn sàng bắt tay vào công việc. Ở vụ, không ai coi bác ta ra gì cả. Bọn gác cổng, lúc bác ta đi qua, chẳng những không đứng dậy chào mà còn không buồn nhìn đến bác, hình như đấy chỉ là một con ruồi bay ngang qua phòng tiếp khách. Các ông chánh, phó thì đối xử với bác lạnh lùng và độc đoán. Một ông phó phòng nào đó dí vào tận mũi bác một bức công văn, mà cũng chẳng buồn nói với bác: “Chép lại đi!” hoặc “Đây là một tài liệu khá hay!” hoặc một câu nhã nhặn nào khác như theo lệ thường trong những công sở, nơi mà mọi người đều biết phép xử thế. Nhưng ai đưa gì bác cũng nhận tất, chỉ nhìn qua một tí gọi là, mà cũng chả nhìn xem ai trao công việc cho mình và họ có quyền trao hay không. Bác nhận lấy tài liệu và bắt tay vào chép ngay.

Đám viên chức trẻ tuổi vẫn chế nhạo và giễu cợt bác hết mức với tất cả cái lối trào phúng ở bàn giấy. Trước mặt bác, họ kể ra đủ thứ chuyện bịa đặt về bác, khẳng định rằng mụ chủ nhà của bác - một mụ già bảy mươi tuổi - đã đánh bác; họ lại hỏi khi nào thì “anh chị” tổ chức hôn lễ; họ rắc lên đầu bác những mảnh giấy trắng vụn giả làm tuyết rơi. Nhưng Acaki Acakievitr không hề nói lại nửa lời, như thể bên cạnh bác chả có ai cả. Những lời chế nhạo ấy thậm chí chẳng hề cản trở được công việc của bác, và làm việc giữa tất cả những lời chế nhạo ấy mà bác vẫn không hề phạm một chút nhầm lẫn. Chỉ khi nào những lời nhạo báng quá quắt lắm, khi người ta hích cả khuỷu tay khiến bác không làm việc được, thì lúc đó bác mới nói: “Các anh hãy để tôi yên! Sao các anh lại cứ làm khổ tôi thế?”. Và có cái gì rất lạ lùng trong những lời nói ấy. Trong cái giọng nói của bác lúc đó, người ta nhận thấy cái giọng quá thảm hại, đến nỗi một anh nhân viên trẻ tuổi mới vào làm việc ở vụ chưa được bao lâu và do theo đòi chúng bạn, cũng dám chế giễu bác, bỗng nín bặt lại như bị nhói ở tim; rồi từ đó, đối với anh ta, mọi sự đều thay đổi và có một vẻ khác. Một thứ sức mạnh siêu nhiên tách anh ta ra khỏi đám bạn bè mà trước kia anh ta đã làm quen, lầm tin rằng họ là những người lịch thiệp và có giáo dục. Và mãi về sau, giữa những lúc tâm hồn rộn lên những ý nghĩ vui vẻ nhất, anh ta đột nhiên lại thấy hiện ra hình ảnh cái bác viên chức nhỏ bé, trán hói, lại nghe văng vẳng bên tai những lời nói thấm thía của bác: “Để tôi yên nào! Tại sao các anh cứ làm khổ tôi thế?”.

Nhưng qua câu nói đó, anh ta còn nhận ra những lời nói khác: “Tôi với các anh là anh em kia mà!”. Và thế là anh chàng thanh niên đáng thương nọ lấy hai tay ôm mặt!

Rồi về sau, biết bao nhiêu lần anh ta lấy làm khủng khiếp khi nhận thấy ở đời, con người sao mà tàn nhẫn! Và, ngay cả những con người mà, than ôi, trước mắt thiên hạ thì có vẻ cao thượng và lương thiện, thực ra cũng che giấu dưới một cái vỏ lịch sự tinh tế, cả một cái tâm địa thô bạo độc ác biết dường nào!

Thực khó tìm đâu ra được một con người hoàn toàn tận tụy với công việc như bác ta. Nói rằng bác làm việc một cách sốt sắng cũng chưa đủ! Không, bác làm công việc với một lòng ham say thì đúng hơn. Trong cái công việc sao chép này, bác hé thấy cả một thế giới muôn hình muôn vẻ và hấp dẫn. Nỗi thích thú lộ rõ trên gương mặt bác. Trong những chữ bác viết, có những chữ bác nâng niu vào bậc nhất, và hễ cây bút bác gặp nó thì hình như bác không kiềm chế được mình nữa: bác cười lặng lẽ, nháy nháy con mắt và mấp máy đôi môi; đến nỗi nhìn mặt bác, người ta gần như có thể đọc được từng chữ cây bút bác đang vạch ra. Nếu tấm lòng sốt sắng mà bác dốc ra làm việc được khen thưởng một cách tương xứng thì có lẽ bác đã leo lên một cấp bậc khiến ngay chính bác cũng phải sửng sốt, là cấp bậc cố vấn Quốc gia rồi cũng nên. Nhưng như cái bọn hay chớt nhả, đồng nghiệp của bác, thường nói: về phần thưởng, bác vẻn vẹn chỉ lĩnh được “những cơn đau quặn ở thắt lưng và những nốt mụn ở mặt” mà thôi.

Tuy nhiên, cũng không thể nói được rằng chẳng bao giờ lòng sốt sắng của bác được chú ý tới. Một ông giám đốc, một con người hiền hậu, từng có lần muốn thưởng cho bác vì đã làm việc lâu năm trong nghề, nên đã ra lệnh giao cho bác một công việc nào đó quan trọng hơn là công việc sao chép đơn giản. Người ta phân công cho bác dựa vào một bản báo cáo để thảo ra một bức thư gửi một cơ quan khác; để làm việc này, bác chỉ cần thay cái tên đề gửi của bản báo cáo và chuyển một số động từ sang ngôi thứ ba là đủ. Nhưng công việc này đòi hỏi bác phải dốc hơi, dốc sức đến nỗi mồ hôi bác vã ra như tắm; và hai tay bóp trán, mãi sau, bác đành nói:

- Thưa... tôi chịu việc này, xin cứ cho tôi một cái gì để chép thôi.

Từ đó, người ta để mặc bác làm công việc sao chép.

Ngoài công việc đó ra, đối với bác hình như chẳng còn gì nữa hết. Bác không hề nghĩ đến chuyện áo quần; bộ chế phục của bác từ màu xanh lá cây trước kia, giờ đã ngả sang màu hung lấm tấm trắng. Cổ áo thì quá hẹp, quá thấp khiến cho cổ bác tuy chẳng lấy gì làm dài, thế mà trông cũng cao lêu nghêu đến lạ kỳ, chẳng khác cổ những con mèo bằng thạch cao, có cái đầu lắc lắc mà đám người Nga giả danh nước ngoài thường mang bán hàng tá. Và bao giờ cũng có một cọng rác, một sợi chỉ dính vào bộ chế phục của bác. Hơn nữa, lúc bước dọc đường phố, bác có cái tài nghệ đặc biệt đi ngay dưới cửa sổ đúng cái lúc người ta vất ra đủ thứ rác rưởi và do đó trên mũ bác lúc nào cũng dính những vỏ dưa hấu, dưa gang và các thứ vỏ khác nữa.

Chưa bao giờ bác để ý đến những chuyện hàng ngày xảy ra ngoài phố, những chuyện như ai nấy đều rõ, lại có những người thường hết sức quan tâm là các bạn đồng nghiệp của bác, những viên chức trẻ tuổi tinh mắt, quan sát được ở tầm rất xa, đến nỗi họ nhận thấy cả một chiếc tất sổ thò xuống dưới quần người đi ở phía vệ đường bên kia khiến họ nhoẻn một nụ cười ranh mãnh. Còn như bác Acaki Acakievitr, mặt bác có nhìn một đồ vật nào thì bác cũng chỉ thấy những dòng chữ rõ ràng, đều đặn bác viết ra; và chỉ lúc nào đầu một con ngựa, từ đâu ló ra chả biết, bất thình lình kề lên vai bác thở phả vào mặt bác cả một luồng hơi như bão táp, chỉ lúc đó bác mới nhận ra là mình không phải đang ở giữa trang giấy, mà là đang ở giữa đường phố.

Về đến nhà, bác ngồi ngay vào bàn, nuốt vội món xúp bắp cải và một miếng thịt tẩm hành, chả để ý xem mùi vị ra sao, ngốn luôn cả những con ruồi và mọi thứ khác mà tùy theo thời tiết, Chúa đã gia vị thêm vào món ăn của bác. Khi cảm thấy dạ dày đã đầy, bác đứng dậy, với lấy lọ mực và bắt đầu chép những giấy tờ bác đã đem ở Vụ về. Khi không có công việc đó để làm thì bác chép cho vui một số tài liệu bác thấy đặc biệt hay, hay không phải vì lời văn hoa mỹ mà vì tài liệu đó được gửi đến một nhân vật cao cấp hoặc một nhân vật mới được bổ nhiệm nào đó.

Rồi, cả khi bầu trời xám của Peterburg đã nhòa tối, vào những giờ mà tất cả đám viên chức được nghỉ ngơi, sau khi đã dùng bữa ăn chiều, tùy theo đồng lương và khẩu vị của mình; lúc tất cả mọi người nghỉ ngơi, sau bao giờ ngồi cạo giấy, sau khi đã chạy hết đó đây và làm việc vì kẻ khác và vì mình, đã hoàn thành tất cả công việc mà họ tự buộc mình phải nhận, một cách tự nguyện và thậm chí còn quá mức cần thiết nữa; vào những giờ mà cánh công chức vội vã lăn vào vui chơi, thì bác Acaki Acakievitr, một con người hay lo lắng, chẳng thiết tìm một thú tiêu khiển nào hết.

Những kẻ hăng hái nhất nhanh chân đến các rạp hát; người thì đi các phố, mải miết đuổi theo những cô nàng mặt mũi xinh đẹp; kẻ khác đi dự dạ hội, tiêu phí thì giờ vào việc tán tỉnh một cô nàng mặn mà nào đó, hoa khôi của một giới công chức không đông đảo; sau rốt, số đông hơn tụ tập nhau ở nhà một người bạn, trên gác tư hay gác năm trong hai căn buồng nhỏ có kèm theo phòng ngoài và nhà bếp, đồ đạc cố bầy biện cho thật hợp thời trang, một cây đèn hay một vật gì khác, đã đòi hỏi nhiều hy sinh mới mua được và vì nó, người ta đã phải nhịn ăn nhịn chơi. Còn như bác Acaki Acakievitr thì chưa ai có thể nói đã thấy bác có mặt ở một buổi dạ hội nào.

Trong lúc cánh viên chức tụ họp ở nhà nhau để chơi bài uixt, vừa nhấm nháp chén trà với bánh bích quy rẻ tiền, vừa rít những dọc tẩu dài ngoẵng, và trong lúc người chia bài làm việc, họ kể cho nhau nghe một giai thoại nào đó đã nghe được về một nhân vật nào đấy trong xã hội thượng lưu - điều mà một người Nga không hề từ chối bất cứ lúc nào và trong hoàn cảnh nào - hoặc giả nếu không có đề tài nào khác họ xài lại câu chuyện cũ rích về một ông quan tư được người ta báo cho biết là có kẻ đã xén mất đuôi ngựa của Fancone*. Trong những lúc đó thì riêng bác Acaki Acakievitr, sau khi đã viết thỏa thích, đi nằm, mỉm cười nghĩ đến ngày mai: “Chúa sẽ giao cho chép gì đây?”

Cuộc sống yên lành của con người ấy sẽ cứ ngày tháng trôi qua đi như thế, với số lương bốn trăm rúp một năm, nhưng biết sống an phận; và bác sẽ sống trọn đời như vậy, nếu không có những tai ương rải rác trên con đường đi, không những của các ông cố vấn thực thụ mà cả của những vị cố vấn trong triều, các vị cố vấn cơ mật hoặc ngay cả của những vị chẳng cố, chẳng vấn với ai hết. Ở Peterburg có một kẻ thù tàn nhẫn của tất cả những ai lĩnh bốn trăm rúp tiền lương hằng năm hay gần gần thế. Kẻ thù đó, chẳng phải ai khác: cái rét Bắc cực của chúng ta, tuy người ta vẫn nói rằng nó cần cho sức khỏe.

Vào quãng chín giờ sáng, đúng lúc đường phố đông nghịt những công chức đi đến sở làm việc, thì khí lạnh bắt đầu phả như búng mạnh vào tất cả những cái mũi, không phân biệt, mạnh đến nỗi các vị công chức tội nghiệp thật không còn biết giấu chúng vào đâu. Vào cái giờ gió buốt như cấu xé mặt mũi ấy, ngay những viên chức cao cấp cũng phải giàn giụa nước mắt, thì các thầy ký, thầy thông khốn khổ kia, thực đôi khi không biết chống rét làm sao. Lối thoát duy nhất của họ là khoác những chiếc áo khoác mỏng dính, ù chạy cho nhanh qua năm hay sáu phố, và khi đến Vụ thì dẫm chân thình thịch cho ấm người lên, kỳ cho đến lúc những giác quan cần thiết làm tròn những chức vụ hành chính của mình được hồi phục.

Được một lúc thì bác Acaki Acakievitr cảm thấy như có cái gì cắn xé hết sức đau đớn ở vai và lưng, mặc dầu bác đã cố chạy hết sức nhanh để vượt qua cái chặng đường đã quen. Sau bác mới nghĩ ra hẳn áo bị rách ở chỗ nào đó? Về nhà sau khi đã xem đi xét lại, bác khám phá thấy có hai ba chỗ, đúng ở lưng và vai, chỉ còn như thứ vải mỏng vậy: vải đã sờn đến nom thấy rõ cả bên kia và lần vải lót, cứ động đến là xơ ra.

Phải nói rằng chiếc áo khoác của bác Acaki Acakievitr cũng là đối tượng cho đám viên chức chế giễu; thậm chí họ không công nhận cái tên cao quý áo khoác của nó mà chỉ gọi nó là áo bạt. Mà thật, trông nó đến kỳ dị: cổ áo thì cứ mỗi năm một hẹp dần vì dùng để sửa chữa lại những bộ phận khác của chiếc áo. Những chỗ sửa chữa chẳng đem lại vinh dự gì lắm cho tài nghệ của bác thợ may mà thực tế trông lại vụng về xấu xí.

Nhận thấy cơ sự đã ra như vậy, bác Acaki Acakievitr quyết định mang áo lại nhà Petrovitr, một lão thợ may ở đâu đấy, tận tầng gác thứ năm mà muốn vào phải leo cái cầu thang đằng sau. Mặc dầu chột mắt và mặt rỗ, Petrovitr vẫn khá thạo việc vá víu những quần, những áo đuôi én kiểu viên chức hay những kiểu khác cố nhiên là vào lúc lão không say và đầu óc lão không ấp ủ những kế hoạch nào khác. Tất nhiên, cũng có thể không cần lan man dài dòng về lão thợ may này, nhưng vì trong những chuyện kể, được phép nói rõ cái tính cách của mỗi nhân vật, thì đành phải giới thiệu với các bạn lão Petrovitr vậy.

Đã có một thời, người ta chỉ gọi lão là Grigori: hồi đó lão còn là một nông nô của một viên quý tộc nào đó. Lão bắt đầu được gọi là Petrovitr* chỉ từ ngày được giải phóng, từ ngày gặp hội hè là lão uống rượu. Thoạt tiên, lão chỉ uống say vào những dịp hội lớn, rồi sau đó, chẳng còn phân biệt nữa, tất cả những ngày lễ của giáo hội, ngày nào có đánh dấu thập ở trên lịch lão cũng say. Về phương diện ấy, quả là lão tôn trọng những tục lệ của tổ tiên, và lúc tranh cãi với vợ về vấn đề đó, lão gọi mụ là “con mẹ Đức” và đồ “bỏ đạo”.

Vì đã nói đến mụ vợ, chúng ta cũng phải có vài lời về mụ. Nhưng tiếc là người ta biết về mụ chẳng được nhiều nhặn gì, ngoài việc Petrovitr có một mụ vợ, mụ ta đội mũ trùm chứ không bịt khăn choàng; nhưng hình như mụ ta chẳng có thể khoe xinh, khoe giòn được với ai; dù sao cũng chỉ có những chú lính gác lúc gặp mụ ngoài phố là đưa mắt liếc nhìn phía dưới mũ trùm của mụ, ria mép rung rinh, và miệng thốt ra một cái giọng thật đặc biệt.

Bác Acaki Acakievitr vừa leo cầu thang dẫn tới buồng Petrovitr - một chiếc cầu thang phải nói rõ là ngập ngụa những vũng nước, những thứ rác rưởi; không khí thì nồng nặc cái thứ mùi hắc khó chịu khiến mắt phải cay xè, và như ai nấy đều biết, tràn ngập trong tất cả những cầu thang sau các ngôi nhà ở Peterburg - vừa nghĩ đến số tiền công lão Petrovitr sẽ đòi; bác định bụng nhất định sẽ chỉ trả hai rúp.

Cửa vẫn mở vì mụ vợ Petrovitr chả biết là đang rán cá hay làm gì, để khói bốc um lên, dày đặc không còn nom thấy rõ cả lũ gián nữa. Bác Acaki Acakievitr tạt qua nhà bếp, chẳng ai nom thấy, và cuối cùng, bước vào căn buồng của lão Petrovitr, thấy lão ta đang ngồi trên một cái bàn gỗ rộng không sơn, chân xếp bằng, theo kiểu những Pasa* Thổ Nhĩ Kỳ. Theo tập quán của thợ may khi làm việc lão không đi tất, do đó người ta để ý trước tiên đến ngón chân cái của lão, vốn rất quen thuộc đối với bác Acaki Acakievitr, có một cái móng méo mó, cứng và dày như cái mai rùa vậy. Lão Petrovitr đeo ở cổ một cuộn tơ và có một chiếc áo cũ trải trên đầu gối. Lão cố xỏ kim đã ba phút rồi nhưng mãi không xong, vì thế lão rất bực mình với bóng tối, với cả cuộn chỉ nữa, lão khẽ lầu bầu: “Đồ khốn nạn, không chịu vào cho! Mày làm ông toát mồ hôi ra rồi đấy!”.

Bác Acaki Acakievitr lấy làm bực mình vì đã đến đúng vào lúc lão Petrovitr đang cáu kỉnh. Bác muốn nói chuyện với Petrovitr vào lúc lão ta hơi ngà ngà say, lúc mà như mụ vợ lão vẫn nói: “Đồ quỷ sứ chột mắt, ních rượu mạnh say mèm ra”. Những lúc như vậy thì thường thường ai bảo gì lão cũng sẵn sàng gật ngay, ưng tuốt mà lại còn cúi rạp xuống cảm ơn khách. Sau đó, quả có đôi khi, mụ vợ lão đến mếu máo kêu ca với khách rằng vì say nên chồng mụ mới lấy giá hạ quá thế. Nhưng chỉ cần giúi cho mụ mười copec là câu chuyện êm thấm.

Lần này Petrovitr không có vẻ say, vậy lão sẽ làm phách lắm, ít chịu nhân nhượng và sẵn sàng đòi chẳng biết đến giá nào. Bác Acaki Acakievitr đã cảm thấy điều đó nên tính bài rút lui, nhưng không kịp. Con mắt độc nhất của lão Petrovitr đã nhìn chằm chằm vào bác, bác đành miễn cưỡng:

- Chào ông Petrovitr!

- Không dám, xin chào ông, - lão thợ may vừa nói vừa liếc mắt nhìn tay Acaki Acakievitr xem bác mang lại cho lão món quà gì.

- Ấy, bác Petrovitr này, tôi đến đây... để... một điều.

Phải nói rằng bác Acaki Acakievitr thường phát biểu những ý kiến của mình bằng những giới từ, những trạng từ và những tiếng hoàn toàn vô nghĩa. Và khi vấn đề có chút khó khăn thì bác có thói quen nói không hết câu, đến nỗi vừa bắt đầu: “Quả thật là hoàn toàn... điều...” thì bác đã thôi không nói được một tiếng nào nữa và tưởng đã nói xong đâu vào đấy rồi.

- Cái gì vậy? - Lão Petrovitr vừa hỏi, vừa đưa con mắt độc nhất lướt trên bộ chế phục của Acaki Acakievitr, lão nhìn từ cổ đến thân áo, không bỏ qua ống tay, lưng và hàng khuy. Lão biết thừa những cái đó vì chính nó là công trình của lão! Nhưng thói quen của thợ may là như vậy, hễ thấy ai thì trước tiên họ nhìn một lượt cái áo của người đó đã.

- Đấy, bác Petrovitr... chiếc áo khoác đã... bác thấy không, dạ chỗ nào cũng còn bền... nó có hơi bắt bụi và trông thì cũ chứ còn mới lắm; nhưng chỗ này, chỉ ở đây thôi này, nó có... điều… một tí ở lưng, rồi ở vai nữa, hơi sờn một tí tẹo, và ở vai này nữa, hơi... một tí, bác thấy chưa? Đấy, tất cả chỉ có thế; chả mất công là bao.

Petrovitr cầm lấy chiếc “áo bạt”, thoạt tiên trải nó ra trên bàn, xem đi xem lại rất lâu, lắc lắc cái đầu, rồi giơ tay về phía cửa sổ với lấy một hộp thuốc tròn có vẽ chân dung chả biết một vị tướng nào, chỗ mắt bị ngón tay chọc thủng và sau đó được dán kín bằng một mẩu giấy. Hít thuốc xong, lão Petrovitr lấy tay giăng chỗ vải áo ra, giơ soi lên ánh sáng, rồi lại lắc lắc đầu. Tiếp đó, lão lật xem phía trong áo, nhìn vải lót và lại lắc lắc đầu một lần nữa, rồi lão lại mở hộp thuốc có bức chân dung thủng mắt, và sau khi đã nhét thuốc đầy hai lỗ mũi, lão đậy nắp hộp lại, để sang bên, và cuối cùng trịnh trọng nói:

- Chịu thôi! Không tài nào chữa lại được nữa! Cũ quá rồi.

Nghe nói, bác Acaki Acakievitr cảm thấy đau nhói ở tim.

- Không được ư? Sao lại thế, ông Petrovitr? - Bác nói, giọng năn nỉ van lơn của một đứa trẻ. - Nó chỉ hơi sờn ở vai thôi mà, bác thế nào chả có ít mụn vải nho nhỏ.

- Mụn thì kiếm được thôi. Mụn thì chắc chắn tôi sẽ xoay được, nhưng không tài nào giữ được những miếng vá ở trên áo; tất cả đã mục nát rồi; khẽ chọc kim vào là nó sổ tung cả ra.

- Không can chi! Bác cứ đắp ngay vào cho một mảnh.

- Nhưng đắp vào đâu mới được? Nó không thể đính vào được; sợi ngang chẳng còn bền bao nhiêu. Tiếng gọi là dạ thật đấy, nhưng chỉ khẽ thổi là đã tung cả ra.

- Thôi, thì cứ bắt nó đính vào. Liệu có thể... điều...

- Không! - Lão Petrovitr nói dứt khoát - chẳng làm quái gì được nữa đâu. Áo này chỉ có vứt đi. Nếu ông muốn thì để mùa lạnh, xé nó ra làm băng quấn chân: mang tất chả ấm đâu, chính bọn Đức nó vẽ vời ra thứ đó để kiếm nhiều tiền (tiện dịp, lão Petrovitr không từ bỏ cái thích thú được đả kích người Đức). Còn cái áo khoác, thì ông phải đặt may một chiếc mới.

Nghe lão nói tiếng mới, bác Acaki Acakievitr hoa cả mắt và mọi vật trong buồng bắt đầu quay tròn quanh bác. Bác chỉ cố lắm mới nhìn thấy rõ cái ông tướng có khuôn mặt che lấp sau mảnh giấy vuông vẽ trên hộp thuốc của lão Petrovitr.

- Một chiếc áo khoác mới? Sao? - Bác thốt ra như trong giấc mơ. - Nhưng tôi làm gì có tiền?

- Đúng, mới - lão Petrovitr nhắc lại với cái vẻ thản nhiên tàn nhẫn.

- Nếu phải may mới, thì... điều?

- Ông định hỏi mất bao nhiêu tiền chứ gì?

- Vâng.

- Phải bỏ vào đấy hơn một trăm năm mươi rúp. - Lão Petrovitr nói, hai môi mím chặt lại một cách có ý vị lắm. Lão thích khách hàng đột nhiên phải bối rối lên đã, rồi tiếp đó lão mới liếc nhìn xem khách hàng đờ mặt ra làm sao!

- Một cái áo khoác mà một trăm năm mươi rúp ư? - Bác Acaki Acakievitr tội nghiệp kêu lên. Có lẽ đây là lần đầu tiên trong đời bác đã kêu lên vì xưa nay tiếng bác nói vẫn yếu ớt.

- Đúng thế đấy, - lão Petrovitr nói - mà cũng còn tùy áo nữa kia, và nếu lót cổ áo với da áo, và lót mũ áo bằng vải xa tanh thì lên đến hai trăm như bỡn.

- Ông Petrovitr ơi! Tôi van ông! - Bác Acaki Acakievitr không nghe, và cố không nghe thấy những câu lão Petrovitr nói lòe. - Ông muốn sửa làm sao thì tùy ông, quý hồ nó còn dùng tạm được trong ít lâu nữa.

- Không, sẽ công cốc và mất tiền toi. - Lão Petrovitr nói.

Bác Acaki Acakievitr từ giã lão ra về, người choáng váng.

Còn lại một mình, lão Petrovitr, đôi môi mím chặt một cách ý nhị, cứ đứng đấy một lúc, chưa bắt tay lại vào việc, rất khoái trá vì đã giữ vững uy tín của mình và cũng đã bảo vệ được tài nghệ của một người thợ may.

Ra đến ngoài phố, bác Acaki Acakievitr cứ thẳng trước mặt bước đi như trong một giấc mơ. “Thế này mới rầy rà! - Bác nghĩ. - Quả tình mình đâu có tưởng rằng...”. Bác lặng im một lúc rồi thêm: “Sự việc thế đấy! Đến nông nỗi ấy đấy! Quả thật mình có nghĩ đâu rằng công việc lại xoay ra như thế?” Sau một lần im lặng nữa bác lại nói: “Đấy, thế đấy, thật tình mình không ngờ rằng... không thể ngờ đến điều đó... Mới rầy rà làm sao!”

Trong bụng vừa nghĩ như thế và đáng lẽ phải về nhà, chân bác lại rẽ về một hướng khác mà không hay. Đang đi, bác bị một người thợ cạo ống khói đụng phải và quần áo bẩn thỉu của y đã làm cho cả cái vai áo bác bị nhem nhuốc; rồi cả một tảng vữa hồ từ trên một ngôi nhà cao đang xây, trút ào xuống đầu bác. Tất cả những cái đó, bác không hay biết gì hết và chỉ lúc bác đâm bổ thẳng vào một chú lính gác - gã này vừa đặt chiếc kích xuống bên cạnh, và đang gõ nõ điếu vào nắm tay sần sùi cho tàn rơi xuống, - đến lúc đó bác mới sực tỉnh mà cũng là sau khi chú lính gác đã hỏi bác:

- Sao lại đi đâm quàng cả vào người ta như vậy, hả? Vệ đường không đủ chỗ phỏng?

Việc này buộc bác phải sực tỉnh lại và bác quay trở về nhà.

Về đến nhà, bác mới bình tâm thấy rõ tình cảnh thực của mình, và lúc này bác nói chuyện với mình không phải bằng những câu nhát gừng mà rất có lý lẽ, thẳng thắn, chẳng khác lúc người ta đàm đạo với một người bạn sáng suốt về một câu chuyện tâm tình thầm kín.

- Không, - bác Acaki Acakievitr tự nhủ, - lúc này không tài nào cãi lẽ với cái lão Petrovitr được: lão ta cũng... điều... Chắc hẳn lão ta vừa bị mụ vợ đánh. Ta để đến một buổi sáng chủ nhật nào đó đến thăm lão thì hay hơn. Sau buổi tối thứ bảy lão sẽ còn ngái ngủ và sẽ không tỉnh táo lắm, lão cần tợp một ít để tỉnh táo con người; vợ lão sẽ không cho lão tiền; lúc ấy mình giúi ngay cho lão mười copec và... thế là... lão sẽ trở nên dễ dãi hơn, và chiếc áo khoác có thể... cái....

Suy luận như vậy bác thấy can đảm lên và ngay hôm chủ nhật sau, từ xa, nhìn kỹ thấy mụ vợ lão Petrovitr bước ra khỏi cửa, bác liền đến thẳng nhà lão. Sau buổi tối thứ bảy, quả thật là lão ta hấp hiếng con mắt dữ lắm, đầu cứ gục xuống và trông như ngái ngủ tợn. Tuy vậy, lúc đã hiểu ra câu chuyện gì rồi, lão liền lồng lên như bị quỷ xúi:

- Không tài nào được - lão nói. - Xin ông đặt may một cái áo mới.

Bác Acaki Acakievitr liền giúi cho lão mười copec.

- Xin cám ơn ông, tôi sẽ xin uống một cốc để chúc mừng sức khỏe của ông. Còn chiếc áo, ông đừng nghĩ đến nữa: nó chẳng còn dùng làm gì được nữa đâu. Tôi sẽ may cho ông một chiếc mới, thật xứng đáng. Chúng tôi rất coi trọng tiếng tăm của mình!

Bác Acaki Acakievitr còn cố nói đến việc sửa chữa một lần nữa, nhưng lão Petrovitr nhất định không chịu nghe.

- Tôi sẽ may cho ông một chiếc áo khoác rõ đẹp. Ông có thể tin vào tôi, tôi sẽ hết lòng may rõ cẩn thận. Có thể giấu cả những lỗ khuyết áo dưới những dải bạc cài áo nho nhỏ, đúng như mốt hiện thời.

Chỉ đến lúc đó, bác Acaki Acakievitr cuối cùng mới hiểu là thực sự bác không thể nào không may một chiếc áo mới, và tức thì bác rủn cả người. Thật vậy, biết làm sao đây? Đào đâu ra số tiền cần thiết? Cố nhiên là có thể, trong chừng mực nào đấy, trông vào những món tiền thưởng sắp có, nhưng tiền đó thì đã được phân phối vào những món phải tiêu khác rồi: phải may mấy chiếc quần mới, trả món nợ cũ cho lão thợ giầy tiền công thay lại đế đôi ủng cũ, rồi phải đặt mua của chị hàng tấm ba chiếc sơ mi và vài thứ thuộc vào cái loại quần áo không được phép nêu tên ra trong văn chương. Tóm lại, cả cái món tiền ấy cũng đã có chỗ sử dụng đâu vào đấy rồi, và ngay cả nếu ông giám đốc có rộng lòng ban cho, không phải bốn mươi lăm mà là năm mươi rúp chăng nữa, thì số tiền còn lại cũng chả thấm tháp gì, đem so với số tiền chiếc áo khoác thì vẫn chỉ là muối bỏ bể.

Tuy vậy, bác biết rõ là lão Petrovitr đôi khi ngộ lên đòi bừa hết sức cao giá, đến cái mức ngay cả mụ vợ lão cũng không thể không kêu toáng lên: “Điên hay sao, hả đồ ngốc? Lúc thì như làm không công, lúc như ma xui quỷ khiến hay sao lại tính cho người ta quá quắt thế!”

Bác biết là rồi lão Petrovitr cũng sẽ đòi rút xuống tám mươi rúp. Nhưng tám mươi rúp ấy, đào đâu ra? Giỏi lắm thì có thể kiếm được một nửa, ừ, như vậy cũng có thể được... có lẽ được hơn thế một chút. Nhưng còn lại một nửa, đào đâu ra?

Nhưng trước hết độc giả cần biết nửa số tiền đầu tiên ấy ở đâu ra đã. Cứ tiêu một rúp thì bác Acaki Acakievitr có thói quen dành ra một copec mà bác bỏ vào trong cái hộp nhỏ, khóa cẩn thận, nắp hộp có một khe hở để nhét tiền vào. Một năm hai lần, bác Acaki Acakievitr dốc mớ tiền lẻ ra đếm và đem đổi lấy bạc đồng thế vào. Đấy, bác đã dè sẻn như vậy từ lâu, và đã dành dụm được hơn bốn mươi rúp. Vậy là bác đã có được nửa số tiền cần thiết, nhưng còn nửa kia, đào đâu ra?

Bác Acaki Acakievitr suy nghĩ rất lâu và cuối cùng quyết định rút bớt những món chi tiêu thông thường, ít ra là trong một năm: bác định bỏ cái khoản trà buổi tối, không thắp nến nữa, và lúc cần thì vào làm việc ở nhà mụ chủ nhà, lợi dụng cây nến của mụ ta, khi đi ngoài phố, bác sẽ bước hết sức nhẹ nhàng gần như nhón chân đi, để cho đế giầy đỡ chóng mòn; đưa giặt quần áo thưa lượt hơn; và để quần áo lâu rách, cứ về đến nhà là cởi tuột ngay nó ra, chỉ đánh chiếc áo ngủ bằng vải đã quá cũ còn giữ lại được.

Thật tình mà nói, lúc ban đầu bác cũng thấy chật vật để quen với những dè sẻn kiểu đó; nhưng sau bác cũng quen dần đi và mọi việc đều trôi chảy cả; ngay cả việc tập nhịn bữa ăn tối nữa! Bù lại, bác đã có một món ăn tinh thần: hình ảnh chiếc áo khoác tương lai luôn luôn có trong tâm trí bác. Từ đấy, thậm chí cuộc sống của bác lại như có phần đầy đủ hơn: bác sống như không đơn độc nữa, như bác đã lấy vợ, và có một người bạn gái dễ thương đã vui lòng kề vai cùng đi trên quãng đường đời và người bạn gái đó chẳng ai khác là chiếc áo khoác, đệm bông ấm, có vải lót bền, không sao sờn hỏng được. Thậm chí bác Acaki Acakievitr còn trở nên linh hợi hơn, cương quyết hơn, như một con người đã tự đặt được cho mình một mục tiêu chính xác. Trên khuôn mặt, trong cử chỉ của bác, cái vẻ nghi ngờ, lưỡng lự quen thuộc xưa nay đã biến mất. Một ngọn lửa nhiệt tình hoàn toàn mới đôi khi rực lên trong đôi mắt bác, và trong đầu óc bác nảy ra những ý nghĩ táo tợn nhất, điên cuồng nhất: “Ừ nhỉ? Liệu có thể lót cổ áo bằng da cáo không nhỉ?”.

Những mơ tưởng đó đã khiến cho bác nhiều phen đãng trí. Một hôm, trong lúc sao chép, bác suýt phạm một lỗi, đến nỗi thiếu chút nữa bác đã kêu lên “ối” và làm dấu.

Hàng tháng, ít ra bác cũng đến nhà lão Petrovitr một lần để chuyện trò với lão về chiếc áo khoác: mua da ở đâu? Giá bao nhiêu? Chọn màu gì? Tuy khá bận lo lắng, nhưng cứ về nhà là bao giờ bác cũng tỏ ra hoan hỉ nghĩ rằng cuối cùng, sẽ đến lúc bác có áo và một ngày kia, chiếc áo khoác sẽ may xong.

Công việc lại được thu xếp nhanh hơn dự kiến. Quá ý mong chờ, ông giám đốc ban cho bác Acaki Acakievitr một món tiền thưởng không phải là bốn mươi, hay bốn mươi lăm rúp mà những sáu mươi rúp. Ông ta đã đoán được bác Acaki Acakievitr phải đặt may một chiếc áo khoác chăng? Hay chỉ là không hẹn mà lên? Muốn gì thì gì, bác Acaki Acakievitr nghiễm nhiên đã có thêm hai mươi rúp trong tay. Trường hợp này thúc đẩy sự việc tiến nhanh hơn. Thôi, chỉ còn phải nhịn đói nhịn khát hai ba tháng nữa và thế là bác Acaki Acakievitr đã có thể nắm chắc khoảng gần tám mươi rúp. Trái tim bác ngày thường rất bình tĩnh giờ đây bắt đầu đập rộn lên.

Khi đã có đủ tiền, bác cùng lão Petrovitr đi đến các cửa hiệu. Hai người mua thứ dạ thượng hảo hạng, cái đó dễ hiểu thôi: từ sáu tháng nay, không lúc nào bác không nghĩ đến điều đó và không tháng nào bác không vào các cửa hàng hỏi thăm giá cả. Bởi thế, Petrovitr bảo không đâu có thứ dạ tốt hơn. Còn vải lót, hai người chọn vải chúc bâu, một thứ chúc bâu rất bền, rất đẹp, đến nỗi, theo lão Petrovitr, nó còn tốt hơn lụa, thậm chí trông lại còn lịch sự hơn, bóng láng hơn. Hai người không mua da cáo, vì thật tình nó đắt quá, nhưng họ thay bằng da mèo, loại đẹp nhất trong hiệu, loại da mèo mà trông từ xa người ta cứ tưởng là da cáo.

Petrovitr loay hoay với chiếc áo khoác mất hai tuần lễ ròng rã, vì phải chần, phải lót, lôi thôi lắm; nếu không thì đã có thể xong sớm hơn nhiều. Lão Petrovitr lấy mười hai rúp tiền công; kém hơn thì không may được, vì hoàn toàn khâu bằng chỉ tơ, mà lại khâu đúp hai đường, và ở mỗi đường may còn hằn lại dấu răng của lão Petrovitr thành những hình thù khác nhau.

Vào một... thật khó mà nói được chính xác cái ngày mà, cuối cùng, lão Petrovitr mang chiếc áo khoác đến; nhưng dầu sao thì đó cũng là ngày long trọng nhất trong đời bác Acaki Acakievitr. Lão Petrovitr mang áo đến vào buổi sáng đúng lúc bác chuẩn bị đến Vụ. Thật không bao giờ chiếc áo khoác lại đến đúng lúc như vậy, vì trời đã bắt đầu giá rét và có cơ trời còn lạnh tê buốt hơn nữa. Petrovitr đến với chiếc áo khoác trên tay, đúng cách của một người thợ may cừ. Khuôn mặt lão ánh lên cái vẻ trịnh trọng mà bác Acaki Acakievitr chưa từng thấy. Hình như lão lấy làm kiêu hãnh vì lão vừa hoàn thành một công việc ra trò và đã đánh dấu cái vực thẳm ngăn cách bọn thợ may chỉ biết sửa chữa lằng nhằng với những người biết may những bộ quần áo mới.

Lão cởi lấy chiếc áo bọc trong khăn mùi xoa ra (chiếc khăn tay mới lấy ở nhà chị thợ giặt về, lão cuốn nó lại và bỏ vào túi để dùng khi cần đến). Trải chiếc áo khoác ra xong, lão cứ ngắm nghía nó mãi, vẻ tự phụ lắm; rồi đưa hai tay đỡ lấy chiếc áo, lão khéo léo choàng nó lên vai bác Acaki Acakievitr, kéo kéo phía sau áo cho thẳng nếp rồi, ung dung, duyên dáng, lão mặc hẳn vào cho bác. Vì đã có tuổi nên bác Acaki Acakievitr muốn thử đôi tay áo; lão Petrovitr lại giúp bác xỏ tay vào thì tay áo cũng vừa. Tóm lại áo may vừa vặn hết chỗ nói.

Lão Petrovitr không bỏ lỡ cơ hội, nói rằng sở dĩ lão ta lấy công hạ thế chính vì lão ở một phố nhỏ, không có biển hàng và hơn nữa lại là chỗ quen thân với bác Acaki Acakievitr từ lâu rồi, chứ ở đại lộ Nevxki chắc chắn người ta sẽ cưa đến bảy mươi lăm rúp, chỉ riêng công may thôi. Bác Acaki Acakievitr không muốn tranh cãi về điều đó làm chi; vả chăng, bác vốn sợ hết hồn mỗi khi nghe nói đến những món tiền kếch xù mà lão Petrovitr thích đem ra trộ khách hàng.

Bác Acaki Acakievitr trả tiền, cám ơn lão, mặc chiếc áo khoác vào và lên đường đi đến Vụ. Lão Petrovitr đi theo sau bác, chốc chốc dừng lại để ngắm công trình của lão từ đằng xa; tiếp đó, lão chạy rẽ tắt qua một phố hẻm, vượt lên trước Acaki Acakievitr, đi ngược lại để ngắm nghía chiếc áo khoác một lần nữa, từ phía trước.

Bác Acaki bước đi, trong lòng vui hớn hở. Lúc nào bác cũng có cái cảm giác râm ran của chiếc áo khoác mới trên đôi vai và mấy lần bác bật cười khoái trá. Thật vậy, nó có hai cái lợi: vừa ấm lại vừa đẹp.

Bác không để ý đến đường đi nên đến sở lúc nào không biết; bác vào phòng áo cởi chiếc áo khoác dạ ra, lật đi lật lại để xem xét, rồi giao cho người gác cổng dặn giữ gìn cẩn thận.

Không hiểu sao mà chẳng mấy chốc đã bay lan khắp các phòng cái tiếng đồn bác Acaki Acakievitr có chiếc áo khoác mới và chiếc áo choàng cũ không còn nữa. Người ta chạy xô vào phòng gửi áo để ngắm nghía chiếc áo khoác mới. Người ta chúc mừng bác, chào hỏi bác hết lời, đến nỗi lúc đầu bác còn mỉm cười hớn hở nhưng về sau bác đâm xấu hổ. Đến khi các bạn đồng nghiệp vây quanh bác, đòi bác phải ăn mừng chiếc áo mới và ít ra cũng tổ chức một tối vui, thì bác Acaki Acakievitr mới đờ người ra, không còn biết ăn nói làm sao, đối đáp làm sao để tránh cho thoát. Mặt đỏ dừ đến mấy phút, bác cam đoan một cách khá ngây thơ rằng chiếc áo khoác này của bác hoàn toàn không phải là áo mới, nó chỉ là chiếc áo khoác cũ đấy thôi. Cuối cùng, một người trong đám viên chức, một ông phó phòng nào đó, chắc hẳn muốn tỏ ra ta đây chẳng hề lên mặt với ai và chơi thân cả với cấp dưới, đã đứng ra nói:

- Thôi vậy! Để tôi thay bác Acaki Acakievitr tổ chức một tối vui. Vậy, tôi có lời mời các bác tối nay đến nhà tôi xơi trà, nhất là hôm nay cũng chính là sinh nhật của tôi.

Cố nhiên là đám viên chức lập tức hoan nghênh ông phó phòng và rất vui lòng nhận lời mời. Còn bác Acaki Acakievitr thì lúc đầu từ chối, nhưng anh em trách bác như thế là thiếu lễ độ, đáng xấu hổ là đằng khác, nên bác buộc phải nhận lời. Vả lại, được mời, bác cũng thích thú, khi nghĩ rằng như thế là bác lại có dịp, ngay tối hôm đó, diện chiếc áo khoác một lần nữa.

Cả ngày hôm ấy đối với bác Acaki Acakievitr là một ngày hội long trọng nhất. Trở về nhà, tâm trí bác rất vui vẻ; bác cởi chiếc áo khoác ra và treo lên tường, sau khi đã ngắm nghía một lần nữa dạ và vải lót; để so sánh, bác cố ý lôi chiếc áo khoác cũ rách tả tơi ra; nhìn nó, bác bật cười: thật khác nhau một trời, một vực! Và suốt bữa ăn, nhiều lần, bác cứ cười thầm khi nghĩ đến cái tình trạng thảm hại của chiếc áo cũ. Bác ăn vui vẻ lắm và ăn xong bác không sao chép gì hết mà lăn ra nằm kềnh trên giường, cho đến tận tối. Rồi chẳng chần chừ gì hết, bác ăn vận rất nhanh, vắt chiếc áo khoác lên vai, ra phố.

Thực tiếc vô cùng, chúng tôi không thể chỉ được chính xác chỗ ở của ông phó phòng đã mời bác Acaki Acakievitr đến dự dạ hội: trí nhớ chúng tôi bắt đầu kém lắm rồi, mà nhà cửa, phố xá Peterburg lẫn lộn trong đầu óc, khiến chúng tôi không tài nào lần cho ra được đích xác. Dầu sao cũng có một điều biết chắc chắn là ông phó phòng nọ ở tại một trong những khu phố đẹp đẽ và có lẽ rất xa khu phố bác Acaki Acakievitr ở.

Trước tiên, bác phải vượt qua mấy khu phố rất lờ mờ ánh đèn, nhưng càng gần đến nơi thì phố xá càng nhộn nhịp, vui hơn và đèn thắp sáng sủa hơn nhiều. Khách qua đường đông hơn, người ta gặp những bà ăn mặc lịch sự, những ông đeo cổ áo bằng da hải ly; những chiếc xe trượt tuyết nhỏ bằng gỗ, đan mắt cáo, đóng đinh, giờ đây ít thấy, thay vào đấy là những cỗ xe đẹp đẽ: những chiếc xe trượt tuyết đánh vecni, bọc da thuộc lông gấu, với những tay xà ích đội mũ trùm bằng nhung, mầu dâu chín. Những chiếc xe tứ mã trang bị sang trọng qua lại vun vút, bánh xe lăn lạo sạo trên tuyết.

Bác Acaki Acakievitr nhìn những thứ đó như mới thấy lần đầu: đã bao năm nay bác không ra phố vào buổi tối. Bác dừng chân trước chiếc tủ kính có đèn chiếu sáng của một cửa hiệu, thích thú ngắm nghía bức tranh vẽ một người phụ nữ xinh đẹp đang tháo giầy để lộ ra bắp chân khá tròn trịa, trong lúc đó, qua cánh cửa hé mở, thò ra cái đầu của một ông có ria mép và chòm râu dưới môi đẹp đẽ.

Bác Acaki Acakievitr gật gù cái đầu, mỉm cười và lại tiếp tục đi.

Sao bác lại mỉm cười? Phải chăng vì bác đã đứng trước một điều từ xưa bác không biết, nhưng mỗi người còn giữ lại một thứ bản năng về nó trong mình? Hoặc giả bác thầm nhủ, như bao nhiêu vị công chức khác: “Chà! Cái bọn Pháp này! Chẳng còn phải nói... Chúng mà thích cái gì… thì đúng là cái... điều ấy...”. Mà cũng có thể bác chẳng mảy may nghĩ cái gì giống như vậy: đi sâu làm sao được vào đầu óc người ta để biết đích xác những cái đang diễn ra trong đó.

Cuối cùng, bác đã tới nhà ông phó phòng. Ông này sống rất đường hoàng một căn buồng ở tầng hai, chỗ cầu thang có một ngọn đèn soi sáng. Ở phòng ngoài, bác Acaki Acakievitr thấy trên sàn nhà từng dãy giày, ở giữa, sừng sững một chiếc ấm xamovar đang phì hơi kêu lục sục. Dọc các bức tường có treo những áo lót bông và áo khoác, một số có cổ lót bằng da cáo hay có ve lót nhung. Qua bức vách, văng vẳng tiếng chuyện trò rì rầm, đột nhiên tiếng vang to lên khi cửa mở và một người hầu phòng bước ra, tay bưng một cái khay đầy những cốc không, một lọ kem và một làn đầy bích quy. Đám viên chức đã đến đây từ lâu và họ đã uống cạn cốc trà đầu tiên.

Tự tay treo xong chiếc áo khoác, bác Acaki Acakievitr bước vào phòng; mắt bác thấy nào nến, nào tẩu, nào bàn đánh bài, tai bác tràn ngập những tiếng nói chuyện rào rào dâng lên xung quanh mình, tiếng ghế xê đi xích lại. Bác đứng giữa phòng còn đang lúng túng chưa biết nên làm gì thì mọi người đã trông thấy bác, người ta hoan hô bác và tất cả đâm bổ ra phòng ngoài để ngắm nghía chiếc áo khoác của bác một lần nữa. Bác Acaki Acakievitr tuy cảm thấy hơi thẹn, nhưng vốn chất phác, bác cũng không thể không vui thích khi nghe những lời tán tụng. Sau đó, cố nhiên tất cả mọi người bỏ mặc bác với chiếc áo khoác và theo thói quen, họ quây lại quanh những chiếc bàn đánh bài. Những tiếng ồn ào, những câu chuyện trò qua lại, đám người xung quanh, tất cả đập vào bác một cách kỳ lạ. Thật tình, bác thấy mình như thừa, chả biết đặt chân đặt tay vào đâu. Cuối cùng, bác đành ngồi xuống bên cạnh những người chơi bài, cố theo dõi họ chơi, chăm chú hết nhìn người này đến người khác. Được một lúc, bác đã bắt đầu ngáp, và cảm thấy chán, nhất là vì mọi hôm, vào giờ này, bác đã quen cái lệ đi ngủ từ lâu rồi.

Bác muốn cáo từ chủ nhân nhưng người ta giữ bác lại, cố nài bác uống sâm banh để mừng chiếc áo khoác mới của bác. Một giờ sau, bữa ăn tối dọn ra gồm món rau xà lách, thịt cừu quay ướp lạnh, pa tê, bánh ngọt các loại, rượu sâm banh. Người ta ép bác Acaki Acakievitr uống cạn hai cốc, và sau đó bác thấy khoái hoạt hẳn lên, nhưng dầu sao bác cũng không thể quên là đã nửa đêm và phải đi về. Sợ chủ nhà còn giữ lại, bác lẳng lặng chuồn ra khỏi phòng, lấy áo khoác, nhưng bác hoảng hồn khi thấy chiếc áo đã rơi xuống đất; bác giũ giũ, thận trọng nhặt mấy cái vỏ trái cây dính vào áo, mặc nó vào và xuống cầu thang đi ra phố.

Đường phố còn sáng đèn. Vài hiệu tạp hóa nhỏ, một thứ câu lạc bộ của đám gia nhân đầy tớ không bao giờ vợi người, hãy còn mở cửa. Có những hiệu khác tuy đã đóng cửa, nhưng vẫn còn để lọt ra ngoài qua khe cửa, một vệt sáng dài, chứng tỏ các cô hầu phòng và những chú nhỏ chưa chấm dứt chuyện con cà con kê, mặc cho các ông chủ bà chủ ngơ ngác, nghĩ bụng chả biết bọn họ đã biến mất vào xó xỉnh nào.

Bác Acaki Acakievitr bước đi, lòng hết sức hoan hỉ; thốt nhiên chẳng hiểu tại sao bác lại còn lao theo một bà vừa đi lướt qua nhanh chẳng khác một tia chớp, những bộ phận trên thân mình người ấy rung chuyển một cách kỳ lạ. Nhưng rồi, bác cũng dừng lại ngay, chậm rãi bước như cũ, tự hỏi chẳng biết vì đâu mà vừa rồi bác lại hứng lên như vậy được.

Chẳng mấy chốc bác đi lọt vào những phố vắng vẻ, ngay cả ban ngày cũng kém vui hơn nhiều, giờ đây trông lại càng buồn tẻ hơn, ảm đạm hơn. Đèn treo thưa thớt dần: cố nhiên là người ta tiết kiệm dầu. Rồi những ngôi nhà bằng gỗ, những bờ giậu dài; không một bóng người trên đường đi, chỉ thấy lấp lánh ánh tuyết và hai bên là hai dãy tối sầm của những ngôi nhà nhỏ bé đang ngủ im lìm. Cửa sổ đóng kín.

Bác Acaki Acakievitr đi tới một dãy phố chạy ra cái bãi rộng mênh mông, ở phía bên kia bãi, lờ mờ hiện ra vài ngôi nhà, quang cảnh trông chẳng khác một bãi sa mạc khủng khiếp. Đằng xa, xa lắm, một chút ánh sáng lấp lánh xa xăm như ở đâu tận thẳm cùng thế giới. Đến đây niềm vui của bác Acaki Acakievitr thỉu đi rõ rệt. Bước vào bãi, lòng bác không khỏi nơm nớp chút lo sợ, dường như bác linh cảm thấy trước một tai họa. Bác liếc nhìn xung quanh: chẳng khác nào một biển cả tối mò. “Thôi, - bác nghĩ - tốt nhất là đừng nhìn” và bác nhắm mắt lại, bước đi. Lúc bác mở mắt để xem cho kỹ đoạn đường còn phải vượt qua thì, đột nhiên, ngay trước mặt bác, hầu như gần sát kề mũi, bác thấy mấy người ria mép xồm xoàm. Họ là ai bác không thể nhận ra được. Mắt bác hoa lên, tim bác đập thình thình nặng nề.

- Chiếc áo khoác này là của tớ! - Một tên trong bọn vừa kêu lên, tiếng như lệnh vỡ, vừa túm lấy cổ áo bác.

Bác Acaki Acakievitr mở miệng định kêu: “Ối! Kẻ trộm!” nhưng một tên đã dí nắm tay vào tận mũi bác, một nắm tay to bằng cái đầu một tên viên chức, hắn dọa:

- Thử kêu đi xem nào!

Bác Acaki Acakievitr chỉ cảm thấy bị chúng lột mất chiếc áo, rồi chúng bồi cho bác một phát đá khiến bác ngã sấp úp mặt xuống tuyết; rồi thế là bác ngất đi bất tỉnh nhân sự. Mấy phút sau, khi hồi tỉnh, bác đứng dậy thì chẳng còn ai nữa. Bác cảm thấy trời lạnh, chiếc áo khoác không còn phủ trên vai nữa, bác liền kêu lên. Nhưng tiếng bác hình như mất hút trên cánh đồng. Hớt hơ hớt hải, miệng kêu la, bác chạy thục mạng qua bãi, đâm thẳng đến chỗ cái chòi canh có người lính gác đang đứng cạnh đấy: tay chống ngọn kích, hắn ta trố mắt tò mò nhìn như tự hỏi: Quái thật! Không hiểu có chuyện gì mà cái lão này vừa chạy vừa hét như thế kia.

Đến chỗ người lính gác, bác Acaki Acakievitr vừa thở hổn hển vừa hét lên, trách hắn là chỉ ngủ, không nhìn thấy chuyện gì xảy ra xung quanh, trong lúc có kẻ cướp giật lột áo của khách qua đường. Người lính gác trả lời là hắn ta chẳng thấy gì hết, lúc nãy hắn thấy có hai người cùng bác đứng lại ở giữa bãi, nhưng hắn lại tưởng là bạn bè gặp nhau và hắn nói thêm là bác đừng có đứng đấy mà réo chửi nữa, ngày mai đến mà kêu với ông cảnh sát khu phố: ông ta sẽ tìm ra kẻ trộm.

Bác Acaki Acakievitr cuống cuồng chạy về nhà. Mấy sợi tóc còn điểm trên thái dương và gáy bác rối bù lên. Cạnh sườn và quần bác, tuyết bám đầy. Nghe tiếng đấm cửa, mụ chủ nhà nhảy bổ từ trên giường xuống, chỉ vừa kịp xỏ một chiếc giày chạy ra mở cửa vừa thẹn thùng kéo vạt áo lót che ngực. Nhưng vừa mở cửa xong thì mụ hãi hùng lùi ngay lại khi nhìn thấy bác Acaki Acakievitr bộ dạng kinh khủng quá.

Nghe bác kể xong câu chuyện vừa xảy ra, mụ bèn chắp tay lại và khuyên bác là phải đi thẳng đến ông quận trưởng vì đi kêu với viên cảnh sát khu phố thì chỉ tổ thêm thất vọng: hắn chỉ được cái hứa nhiều nhưng chẳng làm gì sất. Vậy tốt hơn hết là kêu thẳng với ông quận trưởng; vả chăng mụ có biết ông ta; con Anna người Phần Lan đầu bếp cũ của mụ hiện vào làm vú em nhà ông ta; chính mụ vẫn trông thấy ông ta luôn, lúc ông ta đi qua trước nhà mụ hoặc lúc ông ta ở nhà thờ; chủ nhật nào ông cũng đến đấy, vừa cầu kinh vừa vui vẻ nhìn xung quanh: cái đó đủ tỏ ông ta phải là con người tốt bụng lắm.

Nghe xong lời khuyên của mụ, bác Acaki Acakievitr buồn bã lê mình về phòng. Đêm ấy giấc ngủ bác ra sao, xin nhường để những ai có thể ít nhiều hình dung được cảnh ngộ của người khác thử nghĩ xem.

Hôm sau, sáng sớm, bác đi đến nhà ông quận trưởng nhưng người ta nói cho bác hay rằng ông ta còn ngủ. Nửa giờ sau bác trở lại. Người ta vẫn trả lời ông còn đang ngủ. Mười một giờ bác đến thì người ta bảo: “Ông ấy đi vắng!”. Đến giờ ăn chiều, bác trở lại, nhưng bọn thư ký ở phòng ngoài không để cho bác vào, họ nhất thiết muốn biết bác đến vì mục đích gì, muốn yêu cầu gì, đã gặp phải chuyện gì, đến nỗi, lần đầu tiên và lần chót trong đời, bác Acaki Acakievitr phải tỏ ra cứng rắn: bác tuyên bố rõ rằng bác cần phải được gặp chính ông quận trưởng, người ta không có quyền ngăn cản không để bác vào, rằng bác ở Bộ đến vì một việc quan trọng, mà nếu để bác kiện lên trên, họ sẽ chịu mọi hậu quả. Nghe nói như vậy, bọn thư ký không còn dám ho he gì nữa, và một anh vào ngay báo cáo với ông quận.

Lão quận trưởng đón nghe câu chuyện mất trộm một cách rất lạ lùng; đáng lẽ chú ý đến điểm cốt yếu của câu chuyện, lão ta lại đi hỏi bác Acaki Acakievitr sao tối hôm đó bác lại về muộn thế? Phải chăng bác đã đến một nơi ám muội nào? Lão hỏi vặn vẹo nhiều thứ khiến Acaki Acakievitr cảm thấy thẹn đỏ mặt và ra về, trong bụng nghĩ chẳng biết câu chuyện trình mất chiếc áo khoác của bác có đi đến đâu không.

Hôm đó, bác không đến sở (và đây là lần đầu tiên trong đời bác). Ngày hôm sau bác đến làm, mặt xanh nhợt nhạt, mặc chiếc áo khoác cũ giờ đây trông càng thảm hại hơn trước.

Nghe chuyện bác Acaki Acakievitr bị cướp hầu hết mọi người đều xúc động; tuy vậy, vẫn còn vài tay, ngay trong trường hợp này, vẫn không bỏ lỡ dịp chế giễu bác. Liền ngay đó người ta quyết định mở một cuộc lạc quyên ủng hộ bác, nhưng chẳng góp nhặt được bao nhiêu, vì tất cả đám viên chức đã cạn túi; quả thật, họ đã buộc phải góp tiền mua bức chân dung ông bộ trưởng và một cuốn sách gì đó, theo lời yêu cầu của ông trưởng phòng, bạn với tác giả. Bác Acaki Acakievitr chỉ nhận được một số tiền chẳng thấm vào đâu; nhưng một người bạn đồng nghiệp, động lòng trắc ẩn, cũng muốn giúp bác một lời khuyên, bảo bác đừng phí công mà đi kêu với tên sĩ quan cảnh sát khu, bởi vì dù cho viên đó muốn được lòng cấp trên, mà tìm thấy ra được chiếc áo khoác của bác thì người ta cũng không thể đem nó giao lại cho bác, chừng nào bác chưa có đủ chứng cớ rõ ràng chiếc áo ấy là của bác. Tốt nhất là hãy tìm đến kêu với một nhân vật quan trọng nào đó. Ông ta sẽ liên hệ với những người có trách nhiệm và có thể làm cho việc này tiến hành một cách có lợi cho bác hơn.

Cực chẳng đã, bác Acaki Acakievitr đành phải tìm đến kêu với một nhân vật quan trọng.

Nhân vật đó giữ chức gì, nhiệm vụ của ông ta ra sao, cho đến nay chẳng ai biết gì hết. Có điều, phải nói rõ rằng nhân vật ấy trở nên quan trọng mới chỉ có từ ít lâu nay thôi; vả chăng, chức vị của ông ta không được xem là quan trọng lắm nếu so sánh với những chức vị khác quan trọng hơn nữa. Nhưng thói đời bao giờ cũng thế, có một số người cứ xem là quan trọng hết sức cái mà người khác cho là chẳng quan trọng chút nào. Hơn nữa, ngay bản thân người ấy cũng cố làm nổi bật điều quan trọng đó bằng nhiều cách. Chẳng hạn, ông ta buộc nhân viên cấp dưới, lúc ông ta bước chân tới sở làm việc, phải sắp hàng ra đón và không một ai được tự tiện trình bày trực tiếp với ông, vì như thế là phạm vào cái trật tự nghiêm ngặt đã được quy định; viên thư ký học viện phải báo cáo lên thư ký hàng tỉnh, thư ký tỉnh phải đệ trình lên viên hội thẩm thực thụ, hay một viên chức nào khác và cứ thế, lần lượt qua các thứ bậc mà lên đến ông ta. Ấy, sự việc diễn ra trong nước Nga thần thánh của chúng ta là thế đấy: ai cũng làm thủ trưởng và ai cũng rập khuôn bắt chước cấp trên của mình.

Người ta còn kể lại rằng có một viên hội thẩm thực thụ nào đó vừa mới được đề bạt đứng đầu một văn phòng không lớn lắm, thì chẳng vội vàng làm việc gì khác hơn là ngồi vào một cái buồng nhỏ mà y đặt tên là “phòng hội đồng”, ở ngoài cửa phòng là một số đầy tớ đeo lon, cổ áo đỏ, chỉ làm cái việc mở toang cánh cửa khi có người tới, mặc dầu cái “phòng hội đồng” nói trên nhỏ bé đến nỗi khó khăn lắm mới đặt được một cái bàn viết vào đấy.

Thái độ, dáng điệu của nhân vật quan trọng nọ thì trịnh trọng, lối ăn nói ngắn gọn. Nguyên tắc làm việc của ông rất đơn giản thôi, dựa trên sự nghiêm khắc.

“Phải nghiêm khắc, nghiêm khắc và nghiêm khắc!” - Ông luôn miệng nói như vậy và nói xong, ông nhìn người hầu chuyện với một cái nhìn hết sức có ý nghĩa tuy chả cần thiết chút nào vì toàn thể nhân viên trong văn phòng, gồm vẻn vẹn có mười người mà ai cũng đã sợ ông quá rồi: thấy ông đến tự đằng xa, họ đã vội bỏ ngay công việc đấy chạy ra đứng thẳng trước mặt ông như lính gác trong tư thế bồng súng chào. Ông nói với nhân viên dưới quyền rặt bằng một giọng gắt gỏng. Câu chuyện giữa ông với họ chỉ tóm lại trong có ba câu: “Sao anh dám cả gan thế hả? Anh có biết anh đang nói với ai đây không? Anh có hiểu ai đang đứng trước mặt anh đây không?”.

Tuy vậy, ông cũng không phải là một người xấu, ác, ông sẵn lòng giúp đỡ người khác, đối với bạn bè thì rất tốt: nhưng cái danh Cụ lớn đã khiến ông hoàn toàn loạn óc.

Từ khi nhận chức, ông đâm ra như người mất trí và không còn biết nên đối xử như thế nào cho phải. Lúc ở giữa đám người ngang hàng, ông cư xử rất chi là đúng đắn, như một con người có giáo dục, một con người chẳng ngu xuẩn tí nào, về nhiều phương diện. Nhưng nếu nhỡ lọt vào đám những người bề dưới, dầu chỉ dưới ông một cấp thôi, thì thật là tệ hại: ông cứ ngồi lặng câm như hến và thậm chí bộ dạng còn đáng thương nữa, bởi vì tự ông cũng cảm thấy là đáng lý ra ông có thể được thoải mái hơn nhiều. Cặp mắt ông, thỉnh thoảng thấy ánh lên cái ý muốn ao ước được dự vào câu chuyện chung, gia nhập vào một nhóm nào đó mà ông thấy thích, nhưng ngay tức thì ông như bị chặn lại vì sợ làm thế là đi quá trớn, sợ mình dễ dãi, người ta đâm ra suồng sã và do đó xúc phạm đến địa vị của ông. Thế là ông cứ lúc nào cũng ngồi lặng thinh, thỉnh thoảng mới thốt ra vài ba tiếng nhát gừng, bâng quơ, tự tạo cho mình cái tiếng là con người khó chịu nhất đời.

Vậy là Acaki Acakievitr đã đến nhà nhân vật quan trọng nọ, mà đến hết sức không đúng lúc: không đúng lúc đối với chính bác nhưng lại rất đúng lúc đối với nhân vật quan trọng kia. Ông ta đang ngồi trong phòng làm việc và đang vui vẻ chuyện trò với một người bạn cũ, một người bạn lúc thiếu thời đã bao năm xa cách không gặp nhau mới đến Peterburg được ít lâu nay. Đang lúc có khách thì người nhà vào báo với ông là có Basmakin nào đó yêu cầu được gặp.

- Ai thế? - Ông hỏi cộc lốc.

- Thưa, một viên chức.

- Chà, bảo hắn cứ đợi đấy; giờ chưa phải lúc, - nhân vật quan trọng nói.

Phải nói rằng trong trường hợp này nhân vật quan trọng nọ đã nói dối: ông chẳng mảy may bận bịu gì hết, câu chuyện trao đổi giữa hai người đã cạn, họ đã cứ phải ngừng lại từng hồi dài để vỗ vào đùi nhau, nhắc đi nhắc lại “Đúng, đúng thế, bác Ivan Abramovitr ạ! - Thì đúng thế chứ còn gì, bác Xtefan Vaclamovitr ạ!”. Thế mà ông vẫn cứ ra lệnh bắt bác Acaki Acakievitr phải đợi, để tỏ cho ông bạn của ông biết, (chả là ông bạn này đã về hưu từ lâu và hiện đang ở thôn quê) cái cảnh công chức phải quỵ lụy chầu chực ở phòng ngoài nhà ông như thế nào.

Cuối cùng, sau khi đã nói chuyện và nhất là đã ngồi im chán chê, sau khi đã hút hết mấy điếu xì gà ngon, đã ngồi đủ thoải mái trong chiếc ghế bành có lưng tựa quay được, đột nhiên ông làm ra vẻ nhớ đến một điều gì đó và bảo với viên thư ký khệ nệ ôm đống hồ sơ vào báo cáo:

- Này, hình như ở ngoài có một gã công chức nào đang chờ thì phải? Anh bảo cho y vào!

Thấy cái bộ dạng khúm núm và bộ chế phục cũ kỹ của bác Acaki Acakievitr, ông ngoảnh phắt lại phía bác và hỏi: “Anh muốn gì?” - giọng cộc lốc, sát phạt mà ông đã luyện từ một tuần trước lúc được bổ nhiệm vào cương vị này ở trong phòng riêng trước một tấm gương.

Sợ quá bác Acaki Acakievitr hơi luống cuống; tuy vậy, bác cũng cố hết sức trình bày trong chừng mực cố nén xúc động được và điểm xuyết bài diễn văn của mình nhiều hơn bao giờ hết bằng những từ ngữ cái điều... cái ấy... v.v... rằng hôm trước bác có một chiếc áo khoác mới, và có kẻ đã cướp mất một cách vô nhân đạo, rằng bác đến kêu với cụ lớn mong cụ lớn can thiệp cho như thế nào đó, bằng cách viết cho ông cảnh sát trưởng mấy chữ hoặc cho một vị nào khác để họ tìm kiếm ráo riết cho.

Chẳng biết tại sao, đối với nhân vật quan trọng nọ, lời thỉnh cầu này của bác lại như quá suồng sã.

- Thế nào? - Ông nói với cái giọng oai vệ. - Thế ra anh không biết các thủ tục à?... Anh ở đâu? Anh không biết thể thức công việc phải tiến hành thế nào à? Trước hết, anh phải đệ đơn lên văn phòng, văn phòng sẽ chuyển lên ông trưởng phòng, từ trưởng phòng lên ông cục trưởng rồi ông cục trưởng sẽ chuyển qua thư ký của ta và cuối cùng viên thư ký mới đệ trình lên cho ta, anh biết không?

- Nhưng, bẩm Cụ lớn, - bác Acaki Acakievitr cố hết sức thu thập tất cả can đảm lại nói, đến nỗi toát cả mồ hôi, - con mạo muội đường đột đến quấy rầy Cụ lớn chỉ vì các ông thư ký,... dạ, thưa không thể trông cậy gì vào các ông ấy được ạ!

- Thế nào? Ngươi nói thế nào? - Nhân vật quan trọng quát lên. - Anh học cái thói lếu láo ấy ở đâu thế hả? Anh moi những ý kiến đó ở đâu ra thế hả? À, cái đầu óc nổi loạn trong đám bọn trẻ xúi giục chúng chống lại cấp trên, chống lại chính quyền đấy, phải không?

Nhân vật quan trọng nọ như không nhận thấy rằng bác Acaki Acakievitr đã quá ngũ tuần và do đó chỉ có thể gọi bác là thanh niên một cách tương đối thôi, khi so với một ông già bảy mươi.

- Anh có biết anh đang nói với ai cái điều đó không? Anh có hiểu anh đang đứng trước ai đây không? Điều đó anh có hiểu không? Có hiểu không, nói ta nghe nào?

Đến đây, ông giậm chân và lớn tiếng, cao giọng lên đến nỗi người khác còn kinh hoảng nữa là bác Acaki Acakievitr. Bác Acaki Acakievitr thì sợ lạnh toát người ra, run lẩy bẩy, bác không tài nào đứng vững được nữa, và chắc chắn là sẽ ngã sóng soài ra nếu bọn lính gác cửa không chạy tới xốc lấy bác. Họ lôi bác đi, người bác đã gần như không còn cử động gì được nữa.

Nhân vật quan trọng nọ rất khoái chí khi thấy hiệu quả vượt quá cả những dự tính của mình; hoàn toàn say sưa với ý nghĩ rằng lời nói của mình đã khiến cho một con người phải bất tỉnh nhân sự, ông liếc nhìn người bạn để xem chuyện vừa xảy ra đã gây cho bạn một ấn tượng như thế nào; và ông không phải là không cảm thấy ít nhiều khoái chí, khi nhận thấy người bạn trông bộ cũng bối rối và bắt đầu tỏ ra sợ hãi nữa.

Bác Acaki Acakievitr chẳng hề nhớ rằng mình bước xuống cầu thang như thế nào, và làm thế nào để ra được đến ngoài phố. Chân tay bác rã rời. Đây là lần đầu tiên trong đời bác bị một ông thủ trưởng mắng nặng lời, mà hơn nữa lại là một ông thủ trưởng thuộc một công sở khác. Chân đi loạng choạng, mồm há hốc, bác bước trong cơn gió bấc đang gào rít ngoài đường phố. Theo lẽ thường ở Peterburg, gió thổi dồn tới tấp vào bác, từ các ngả, cùng một lúc, gió từ tất cả các phố nhỏ thổi lại. Chẳng mấy chốc bác bị viêm cuống họng; lê về được đến nhà, bác đi nằm ngay, cổ họng xưng tấy lên, bác không nói được một lời. Đấy, một đôi lời quở trách gây hậu quả như thế đấy. Ngay ngày hôm sau, bác lên cơn sốt nặng.

Nhờ cái khí hậu của Peterburg tận tình giúp sức vào, bệnh tình bác phát triển mau hơn người ta tưởng, và lúc thầy thuốc đến, bắt mạch cho bác xong, ông ta chẳng còn biết làm gì khác là kê đơn đắp thuốc dấu cho bác, cũng chỉ là để cho bệnh nhân khỏi bị thiệt thòi không được hưởng sự giúp đỡ hiệu nghiệm của y học mà thôi. Thật ra ông đã báo trước rằng trong hai ngày nữa, nhất định bác sẽ chết. Và ngoảnh lại phía bà chủ nhà, ông bảo:

- Bà cụ ơi, bà cụ đừng mất thì giờ vô ích! Ngay hôm nay, bà cụ hãy đi đặt cho bác ấy một cỗ áo quan bằng gỗ bách vì đối với bác ta, gỗ sồi đắt quá.

Bác Acaki Acakievitr có nghe thấy những lời ghê sợ ấy không? Mà nếu nghe được thì bác có xúc động không? Bác có luyến tiếc cái cuộc đời đáng thương của bác không? Điều ấy chẳng ai hiểu, vì suốt thời gian đó bác mê man. Bao nhiêu việc, việc nọ kỳ lạ hơn việc kia, bỗng hiện ra trước mắt bác: khi thì bác trông thấy lão Petrovitr và đặt lão may một chiếc áo khoác có đính bẫy để bắt bọn kẻ trộm mà ở đâu bác cũng nhìn thấy, ngay cả tận dưới gậm giường nhà bác, đến nỗi, chốc chốc bác phải gọi mụ chủ nhà lôi một đứa ở dưới chăn ra; khi thì bác hỏi tại sao chiếc áo khoác cũ vẫn còn treo ở tường, trong khi bác đã có một chiếc áo mới? Khi thì bác tưởng tượng mình đứng trước một ông thủ trưởng đang mắng bác thậm tệ, còn bác thì chỉ đáp: “Mong Cụ lớn tha tội cho con!”; khi thì bác chửi, thét lên những tiếng kinh khủng đến nỗi mụ chủ nhà chưa từng nghe những tiếng như thế thốt ra từ miệng bác bao giờ, nên mụ hoảng sợ, đưa tay làm dấu, nhất là những tiếng chửi bới đó lại đi kèm ngay sau những tiếng: “Dạ, thưa Cụ lớn”. Cuối cùng, bác nói những câu chẳng đâu vào đâu, không ai hiểu được tí gì; tuy vậy, có điều hiển nhiên là tất cả những ý nghĩ lộn xộn của bác đều xoay quanh chiếc áo khoác. Cuối cùng, bác Acaki Acakievitr đáng thương chết. Người ta chẳng niêm phong đồ đạc của bác, cũng chẳng niêm phong căn buồng của bác nữa, trước hết vì bác không có người thừa kế, và sau nữa, bác hầu như chẳng để lại tí gì: một nắm cây bút lông ngỗng, một tập giấy của nhà nước, ba đôi bít tất, hai hay ba chiếc khuy quần cộc cùng với chiếc áo khoác cũ kỹ rất quen thuộc với độc giả. Ai sẽ thừa hưởng những thứ đó? Có trời biết! Tác giả câu chuyện này thú thật là không để tâm đến điều ấy.

Người ta mang bác Acaki Acakievitr đi, chôn cất bác. Và thế là Peterburg từ đây sẽ vắng bóng bác Acaki Acakievitr, như thể trên đời này chưa hề có bác. Con người ấy mất đi, con người không có ai che chở, không ai thương mến, chẳng ai quan tâm; một con người không khiến được nhà bác học để ý đến, mặc dầu ông ta là người không bỏ lỡ một dịp nào để quan sát qua ống kính hiển vi từ con ruồi nhỏ bé nhất. Đã mất đi một con người nhẫn nhục chịu đựng những lời chế giễu của các bạn đồng nghiệp, một con người xuống mồ rồi mà chưa làm được một chuyện gì đặc biệt, nhưng dầu sao đối với con người đó, trong những ngày cuối cùng cuộc đời mình, cũng đã xuất hiện dưới hình dáng một chiếc áo khoác mới, một ảo ảnh chói lọi đã soi sáng cuộc đời đau thương của bác ta trong khoảnh khắc; mà tiếp sau, tai ương dồn dập chà đạp con người đó, như đôi lúc nó đã từng chà đạp lên những kẻ quyền thế ở thế gian này.

Bác mất được vài ngày sau thì có người lính gác của Vụ đến tìm để đưa cho bác cái lệnh buộc bác phải đi làm việc ngay lập tức: thủ trưởng có lệnh đòi. Nhưng người lính gác phải quay về không hoàn thành được sứ mệnh và báo là Acaki Acakievitr sẽ không bao giờ tới Vụ nữa. Khi người ta hỏi: “Tại sao?” thì y trả lời: “Vì bác ấy đã chết rồi; người ta đã chôn bác ấy cách đây bốn ngày”. Người ta hay tin về cái chết của bác Acaki Acakievitr như thế đấy; ngay ngày hôm sau, một viên chức mới ngồi vào chỗ của bác; vóc người y to lớn hơn, chữ y viết dài hơn, ngả hơn.

Nhưng ai lại có thể ngờ rằng câu chuyện của bác Acaki Acakievitr đến đây chưa chấm dứt, và sau khi bác chết, số phận còn cho bác sống trong vài ba ngày một cuộc sống ồn ào như để đền bù lại cái cuộc sống âm thầm của bác trước kia? Chính vì thế mà cái câu chuyện nghèo nàn này của chúng tôi đột nhiên lại có một đoạn kết huyền hoặc.

Tiếng đồn bay lan ra ở Peterburg rằng có một con ma cứ đêm đêm xuất hiện ở quanh cầu Calinin, đội lốt một viên chức... đi tìm chiếc áo khoác bị cướp mất và vin vào cớ ấy, nó lột áo khoác của khách qua đường, không phân biệt họ ở cấp bậc nào, không kể áo như thế nào - đệm bông hay bằng bông, cổ da mèo hay cổ hải ly, áo khoác bằng da cáo hay da gấu, tóm lại, tất cả những thứ áo lông và tất cả những thứ da mà con người đã tìm ra để che bộ da của mình. Một viên chức đã đích mắt trông thấy con ma kia và nhận ngay được ra là Acaki Acakievitr; hắn ta sợ hết hồn, ba chân bốn cẳng chạy trốn ngay. Vậy là hắn ta không được nhìn nó tận nơi, nhưng dầu sao cũng thấy con ma giơ ngón tay ra hăm dọa mình.

Từ khắp nơi, đơn khiếu nại ùn ùn gửi tới. Chẳng thà chỉ có lưng và vai các ông cố vấn thực thụ bị, nó đi một nhẽ; nhưng ngay đến những vị cố vấn triều đình cũng bị nhiễm lạnh vì mất áo. Lệnh được ban ra cho sở cảnh sát phải bắt cho kỳ được con ma đó, không kể bắt sống hay giết chết, rồi nghiêm trị để làm gương cho kẻ khác. Suýt nữa thì người ta thành công. Thực vậy, một người lính gác thuộc khu nào đó đã túm được cổ áo con ma ấy ở ngõ Kiaruxkin, đúng ngay lúc nó định giật chiếc áo khoác của một nhạc sĩ trước kia từng thổi sáo rất hay.

Vừa nắm lấy cổ áo nó, người lính gác vừa gọi hai người bạn đồng nghiệp đến giúp sức; y dặn họ nắm chặt lấy con ma, còn mình thò tay vào ủng, tìm hộp thuốc lá để rít vài hơi cho khoái cái mũi đã từng bị lạnh cóng có đến sáu lần trong đời rồi. Nhưng ý hẳn mùi thuốc lá mạnh quá đến nỗi ngay cả con ma cũng không chịu được. Người lính gác vừa lấy ngón tay bịt lỗ mũi bên trái lại và bắt đầu hít một nửa điếu thuốc lá thì con ma hắt hơi dữ dội đến nỗi nước mũi bắn tung tóe lên cả mặt ba người lính gác khiến họ tối tăm mặt mũi lại. Trong lúc họ dụi mắt thì con ma biến ngay, không để lại vết tích gì, đến nỗi họ ngơ ngác hỏi nhau chẳng biết có thực là họ vừa tóm được con ma hay không.

Từ đó, lính gác sợ ma đến nỗi họ đâm ngại không dám bắt cả những người sống, có chuyện gì đành cứ đứng từ đằng xa mà hét: “Ơ, cái anh kia, đằng kia kìa! Đi đi chứ!”. Còn con ma nọ lại dám bạo gan xuất hiện cả ở phía bên kia cầu Calinin, làm cho bọn nhát gan kinh hãi.

Nhưng, chúng ta đã hoàn toàn bỏ rơi nhân vật quan trọng, mà nói cho đúng ra chính là nguyên nhân khiến câu chuyện thật này lại có vẻ hoang đường.

Vì lòng vô tư, chúng tôi buộc phải nói rằng: khi bác Acaki Acakievitr tội nghiệp kia bị ông ta mắng nhiếc một cách tàn nhẫn, vừa đi khỏi, thì nhân vật quan trọng ấy cảm thấy có cái gì như nỗi ân hận; lòng trắc ẩn vốn đối với ông không phải là xa lạ, trái tim ông còn có thể rung động trước những tình cảm tốt, mặc dầu chức vị của ông ngăn cản không cho ông bộc lộ ra, sau khi người bạn từ giã ra về thì ông nghĩ đến bác Acaki Acakievitr. Rồi từ đó, gần như ngày nào ông cũng hình dung trông thấy cái người viên chức xanh xao không chịu đựng được cơn thịnh nộ của ông.

Cuối cùng ý nghĩ đó đã khiến ông lo lắng đến nỗi một tuần lễ sau ông quyết định phái một viên chức đến hỏi tin tức bác Acaki Acakievitr, và tìm hiểu xem liệu có thể giúp được bác ta bằng cách nào. Nhưng khi người ta báo cáo với ông rằng bác Acaki Acakievitr đã bị chết đột ngột vì một cơn sốt thì ông sửng sốt và bị lương tâm trách móc, suốt ngày tỏ ra không vui.

Cảm thấy cần phải giải trí một chút và quên cái ấn tượng nặng nề ấy đi, ông đến nhà người bạn dự buổi dạ hội, ở đây, ông gặp toàn những người trong xã hội thượng lưu; hơn nữa những người gặp ở đây hầu hết là ngang cấp với ông: nên chả có gì mà ông phải ngại ngùng. Trường hợp này đã có tác dụng hết sức tốt đến tâm trí ông. Ông vui vẻ hớn hở, tỏ ra nhã nhặn, được mọi người chú ý, như vậy ông đã vui suốt buổi. Đến bữa ăn tối, ông còn dùng hai cốc sâm banh, một phương tiện mua vui hiệu nghiệm mà ai cũng biết. Uống sâm banh vào, ông thấy nẩy ra chút cao hứng, ông quyết định không về thẳng nhà mà rẽ đi thăm một vị phu nhân, có lẽ nguồn gốc người Đức, mệnh danh Carolina Ivanova, là người mà ông vốn có những mối quan hệ bạn bè.

Phải nói rằng nhân vật quan trọng nọ là một người chồng tốt, một người cha đáng kính và chẳng còn trẻ trung gì nữa. Hai cậu con - một cậu đã là viên chức - và một cô con gái nhỏ xinh xắn, mười sáu tuổi, mũi hơi hếch nhưng lại có duyên; sáng sáng cô con gái đến hôn tay bố và nói: Bonjour, papa*. Vợ ông, một người đàn bà còn tươi tắn, cũng chẳng xấu chút nào, thoạt tiên đưa tay cho chồng hôn rồi mới đến lượt bà hôn tay chồng. Tuy đã hoàn toàn mãn nguyện với những thú vui trong cuộc sống gia đình, ông vẫn thấy không có gì là đáng trách trong việc ông đi lại thân mật với một người đàn bà dễ thương ở khu phố khác, người bạn gái này chẳng mảy may đẹp hơn hoặc trẻ hơn vợ ông ở nhà: nhưng sự đời nó vẫn thường diễn ra như thế, và chúng tôi chẳng có gì để bình luận về điểm này cả.

Vậy là nhân vật quan trọng nọ bước xuống cầu thang lên xe và ra lệnh cho người đánh xe: “Đến nhà bà Carolina Ivanova”. Thu mình trong chiếc áo khoác dày dặn, ông cảm thấy thật khoan khoái, mối khoái cảm mà người dân Nga thèm muốn nhất là không phải khó nhọc nghĩ ngợi gì hết mà những ý nghĩ dễ chịu nhất cứ vẫn đến trong đầu óc, chẳng phải nhọc công săn tìm. Hoàn toàn sung sướng, ông ngồi nhớ lại những quãng vui nhất trong buổi dạ hội ông vừa dự, nhớ lại tất cả những lời ý nhị ông đã nói khiến cho đám bạn bè phải rũ ra cười; ông khẽ lẩm bẩm nhắc lại một số những câu đó và thấy nó vẫn thú vị làm ông cứ mỉm cười thầm.

Tuy nhiên, những sự mơ màng êm ái ấy thỉnh thoảng lại bị những trận gió chẳng biết từ đâu thổi tới cắt quãng, gió quất vào mặt mũi nhân vật quan trọng, ném từng vốc tuyết vào mặt ông, hoặc lùa vào thổi phồng chiếc áo khoác lên như một cánh buồm hoặc đột nhiên thổi xoắn vào đầu, khiến ông cứ luýnh quýnh ngồi không yên.

Bỗng nhiên nhân vật quan trọng nọ cảm thấy như có ai túm chặt lấy cổ áo. Quay đầu lại, ông thấy một người thân hình bé nhỏ, bận một bộ chế phục đã cũ, ông kinh hoảng nhận ngay ra đó là bác Acaki Acakievitr. Mặt ông xám nhạt như tuyết, trông như ma vậy. Nhưng nỗi kinh hoảng của nhân vật quan trọng nọ thực không còn giới hạn khi con ma há hoác mồm ra, vừa thổi vào mặt ông một luồng tử khí vừa thốt ra những lời như sau:

- A! Té ra là mày đây! Mãi tới giờ tao mới tóm được... điều... cổ áo mày. Tao cần lấy chính cái áo khoác của mày. Mày đã không sai người tìm lấy lại áo khoác cho tao, lại còn quở mắng tao nữa! Thôi! Bây giờ thì đưa áo của mày đây cho tao!

Nhân vật quan trọng nọ sợ quá suýt chết ngất đi mặc dầu ở công sở và nói chung là đối với cấp dưới, ông ta vẫn tỏ ra rất cứng rắn, và mặc dầu cứ nhìn cái dáng hùng dũng của ông, ai cũng phải kêu lên ngay: “Ồ! Ồ! Thật là con người có bản lĩnh!” thế mà trong trường hợp này, cũng giống bao nhiêu kẻ có cái vẻ ngoài một dũng sĩ, ông cảm thấy kinh hãi, mà không phải là không có lý do, ông bắt đầu sợ như sợ một cơn bệnh vậy.

Ông lột nhanh chiếc áo khoác khỏi vai vứt vội ra xa và hét vào tai người đánh xe, giọng lạc hẳn đi.

- Về nhà! Phóng thật nhanh lên!

Nghe tiếng chủ thốt ra với một giọng thường người ta chỉ dùng trong những giờ phút quyết định của đời mình, thậm chí còn kèm theo những cử chỉ cuống cuồng rất rõ nữa, người đánh xe rụt cổ lại đề phòng chuyện bất trắc và ra roi quất ngựa phi như tên bắn.

Mười phút sau, nhân vật quan trọng đã ở trước thềm nhà rồi. Mặt tái mét, chân tay run rẩy, không còn chiếc áo khoác mà ông định mặc để đi đến nhà bà Carolina Ivanova, ông trở về nhà, lê mình vào trong buồng, trằn trọc suốt đêm, đến nỗi ngày hôm sau, vào bữa trà sáng, cô con gái nhìn gương mặt bố, sửng sốt hỏi:

- Ba ạ, hôm nay nom ba xanh quá.

Nhưng chỉ nín lặng, ông chẳng kể lại cho ai nghe sự việc đã xảy ra cùng việc ông đã đi đâu và định đi đến nhà ai.

Chuyện xảy ra gây cho ông một ấn tượng rất mạnh. Từ đó những câu như: “Sao anh dám cả gan thế? Anh có biết anh đang đứng trước ai đây không?” ngày ngày thấy ông thưa nói đi nhiều. Và khi có thốt ra như vậy, thì trước đó, ít ra ông cũng đã phải hiểu là về vấn đề gì.

Nhưng có điều đặc biệt là từ đó trở đi, những chuyện con ma viên chức hiện hình chấm dứt hẳn: hẳn chiếc áo khoác của Cụ lớn hợp với nó lắm. Dầu sao thì người ta cũng không còn thấy nghe nói đến chuyện áo khoác bị cướp nữa. Vậy mà có khối người cả ngờ vẫn còn cứ rối cả lên và quả quyết rằng con ma vẫn thấy xuất hiện ở những khu phố hẻo lánh nào đấy.

Quả thế thật: một chú lính gác khu Colomna đích mắt đã trông thấy con ma bất thình lình hiện ra ở đằng sau một ngôi nhà, nhưng vì chú ta vóc người hơi yếu đến nỗi có lần, một con lợn sữa sổng khỏi sân đã húc chú ngã lăn kềnh khiến bọn đánh xe cười ồ lên và sau đó chú bắt họ nộp phạt một gói thuốc lá, - vâng, vì yếu ớt nên chú cứ men bóng tối mà theo nó cho đến lúc con ma quay trở lại hỏi: “Mày muốn gì nào?” và nó giơ quả đấm lên... một quả đấm to một cách dị thường đến người sống cũng khó mà có được. Chú lính gác đáp: “Tôi chẳng muốn gì hết!” và quay lại ngay.

Tuy nhiên, lần này bóng con ma cao lớn hơn nhiều, ria mép xồm xoàm, hình như nó rẽ về phía cầu Obukhov, rồi biến mất vào bóng đêm.

CÁI MŨI

I

Ngày 25 tháng Ba, một sự kiện hết sức lạ lùng đã xảy ra tại Peterburg.

Lão thợ cạo Ivan Iacovlevitr ở phố Voznexenxki (lão họ là gì, chẳng ai còn nhớ nữa, và ngay đến cái tên cửa hàng của lão cũng không có gì hết, ngoài hình vẽ cái đầu một người đàn ông mặt bôi đầy xà phòng và dòng chữ: kiêm chích máu), thức dậy khá sớm và ngửi thấy mùi bánh nóng. Nằm trên giường, lão khẽ nhỏm dậy và thấy vợ - một người đàn bà cũng khá đáng kính và rất chuộng cà phê - đang lấy bánh trong lò ra.

- Praxcovia Oxipovna này, hôm nay tôi không uống cà phê đâu nhé! - Ivan Iacovlevitr nói. - Tôi muốn ăn bánh nóng với hành (kể ra thì Ivan Iacovlevitr sẵn lòng chén cả bánh nóng lẫn uống cà phê, nhưng lão biết đòi cả hai thứ một lúc là vô ích: Praxcovia Oxipovna không bao giờ chiều những thú cao hứng như vậy của gã).

- Của khỉ, cứ việc mà ăn bánh, - vợ lão nghĩ thầm, - càng hay cho gái này, càng còn được nhiều cà phê. - Và mụ vất một chiếc bánh lên bàn.

Là một người rất chú trọng giữ gìn phép tắc, Ivan Iacovlevitr mặc thêm chiếc áo ra ngoài sơ mi và sau khi ngồi vào bàn, lão chùi chùi hai củ hành, rắc muối lên, tay cầm con dao, vẻ mặt trịnh trọng, lão bắt đầu cắt bánh. Vừa cắt chiếc bánh làm đôi, lão kinh ngạc khi thấy một cục gì trăng trắng nằm trong ruột bánh. Lão lấy mũi dao thận trọng chích chích cái cục kia, rồi lấy ngón tay sờ sờ mó mó: “Cứng lắm, - lão tự nhủ, - chẳng biết là cái gì thế này?”

Lão ngoáy sâu ngón tay vào ruột bánh và lôi ra... một cái mũi!

Ivan Iacovlevitr hoảng sợ tưởng chừng tắc thở. Lão dụi mắt và mân mó cái vật ấy; phải, đích thị là một cái mũi. Và hơn nữa, một cái mũi mà hình như lão nom quen quen. Vẻ kinh hoảng in rõ trên nét mặt Ivan Iacovlevitr. Nhưng sự kinh hoảng ấy không thấm tháp vào đâu so với cơn tam bành của mụ vợ.

- Đồ súc sinh, cắt ở đâu ra cái mũi ấy? - Mụ hét lên, giận dữ. - Đồ chó chết, đồ say rượu! Gái này sẽ đi báo với cảnh sát, đồ kẻ cướp! Đây đã nghe ba người nói là khi cạo mặt, nhà mày cứ kéo mũi thiên hạ đến gần rụng ra ấy.

Nhưng Ivan Iacovlevitr đang chết khiếp: lão đã nhận ra cái mũi kia. Nào có phải của ai xa lạ đâu? Chính là của ông trợ tá Covalev mà lão vẫn cạo mặt, vào những ngày thứ tư và chủ nhật.

- Khoan đã, bà nó! Tôi sẽ lấy một mảnh vải gói nó lại và giấu nó vào một góc nhà, để nó đấy một tí tị thôi, rồi tôi sẽ mang đi.

- Đây không đồng ý! Gái này mà lại để cho một cái mũi bị cắt làm bẩn cả cái phòng của tao à?... Đồ ngu! Cả ngày chỉ biết có liếc lưỡi dao trên cái miếng da, ấy thế mà khéo rồi ra chẳng bao lâu quên cả không còn biết làm ăn cho cẩn thận nữa. Đồ vô lại. Đừng tưởng ra trước cảnh sát, gái già này sẽ hứng tội cho nhà mày đâu! Úi dà! Đừng hòng! Đồ con lợn, đồ ngốc! Xéo! Mang đi đâu thì mang cho rảnh mắt.

Ivan Iacovlevitr choáng váng cả người; lão cố vắt óc tìm hiểu sự việc xảy ra nhưng không sao hiểu nổi.

“Có ma quỷ nó hiểu, - cuối cùng lão vừa nói, tay vừa gãi gãi. - Hôm qua lúc về nhà, mình say hay tỉnh nhỉ? Cũng không biết chắc ra sao; nhưng tất cả hình như rõ ràng sự việc này là phi lý vì bánh là một thực phẩm đã nướng chín, còn cái mũi thì lại khác hẳn... Chịu, chẳng hiểu ra làm sao cả!”

Ivan Iacovlevitr nín bặt. Nghĩ đến chuyện rồi đây cảnh sát sẽ tìm thấy cái mũi ở nhà lão và sẽ buộc tội cho lão, lão sợ mê đi. Lão như đã trông thấy những cái cổ áo đỏ viền bạc, những thanh kiếm... và toàn thân lão run lẩy bẩy. Cuối cùng lão vớ lấy quần áo, đôi ủng, lão mặc tất cả những cái thứ thổ tả ấy vào, gói cái mũi vào một mảnh giẻ, rồi bước ra, tai vẫn vẳng nghe những lời dặn dò chẳng lấy gì làm dịu dàng của mụ vợ.

Lão muốn nhét cái mũi vào một cái lỗ nào đó, dưới hòn đá chôn bên cạnh cổng hoặc làm như vô tình đánh rơi và sau đó biến vào một ngõ hẻm. Nhưng khốn thay, lão luôn luôn gặp phải những người quen biết, thấy lão là họ hỏi ngay: “Bác đi đâu đấy?” hay “Bác đi cạo mặt cho ai sớm thế?”. Thế là Ivan Iacovlevitr không tài nào nắm được một cơ hội thuận lợi. Tuy nhiên, có một lần, lão để rơi được cái mũi; nhưng một chú lính đứng gác, từ đằng xa chĩa mũi kích chỉ cho lão cái gói và bảo: “Đánh rơi cái gì rồi kia kìa, nhặt lấy!”. Và Ivan Iacovlevitr buộc phải nhặt cái mũi lên và lại bỏ nó vào túi. Lão cảm thấy thất vọng, nhất là càng có nhiều cửa hiệu, tiệm buôn mở cửa hàng thì khách qua đường lại càng thêm đông.

Lão quyết định đi đến cầu Ixakievxky: có thể lão sẽ vất được cái mũi xuống sông Neva cũng nên.

Nhưng tôi tự cảm thấy mình cũng có tội đôi chút vì từ nãy đến giờ chưa nói gì về lão Ivan Iacovlevitr, một con người đáng kính về mọi phương diện.

Cũng như bất cứ một người thợ thủ công Nga lương thiện nào, Ivan Iacovlevitr là một tay nghiện rượu bất trị và mặc dầu ngày nào lão cũng cạo râu cho thiên hạ, nhưng cằm lão thì bao giờ cũng râu ria xồm xoàm. Cái áo ngoài của lão (Ivan Iacovlevitr cả đời chẳng hề mặc áo choàng) thì màu lang, nghĩa là màu đen có lốm đốm những vết nâu nâu vàng vàng và xám; cổ áo thì nhờn ghét và ở chỗ khuy áo đã đứt, chỉ thấy lòng thòng những đoạn chỉ. Ivan Iacovlevitr là một tay trơ tráo ra trò, và khi viên trợ tá Covalev ngồi cho lão cạo có bảo: “Bác Iacovlevitr này, tay nhà bác lúc nào cũng nặng mùi” thì lão hỏi lại: “Tại sao nó lại nặng mùi?” - “Nào ai biết, chỉ biết nó nặng mùi thôi” - viên trợ tá đáp. Để trả thù, Ivan Iacovlevitr hít một hơi thuốc, rồi lấy xà phòng quét đầy mặt ông ta, cả dưới mũi, sau tai, dưới bộ râu cằm, vào bất cứ chỗ nào lão thích.

Thế là người công dân đáng kính ấy đã đứng trên cầu Ixakievxky. Thoạt tiên lão nhìn xung quanh, rồi cúi mình qua thành cầu như để xem phía dưới cầu có gì và sông có nhiều cá không, sau đó kín đáo thả cái gói rơi xuống nước. Lập tức Ivan Iacovlevitr cảm thấy như trút được một gánh nặng hàng tạ đè trên vai. Lão mừng quá và còn tủm tỉm cười nữa, và đáng lẽ đi cạo mặt cho mấy ngài viên chức thì lão lại rẽ về phía một ngôi nhà có mang tấm biển đề: Quán ăn và phòng trà, để uống một cốc rượu pha đường. Nhưng đột nhiên lão thấy ở đầu cầu bên kia có một viên sĩ quan cảnh sát dáng điệu oai vệ: râu ria dài rậm, đội mũ ba sừng, đeo kiếm lủng lẳng bên sườn. Ivan Iacovlevitr thấy bủn rủn cả người. Viên sĩ quan cảnh sát lại ra hiệu gọi lão lại gần:

- Ông bạn, lại đây tí đã!

Vốn đã hiểu rõ phép tắc, Ivan Iacovlevitr từ đằng xa đã cất mũ cát két và nhanh nhảu chạy lại:

- Xin chúc quan lớn mạnh khỏe ạ!

- Không, ông bạn ơi! Chả quan lớn quan bé gì cả. Ông bạn nói tôi nghe, ông bạn đứng trên cầu làm cái gì thế?

- Thưa ngài, con xin thề. Con đi cạo mặt cho khách và chỉ đứng lại một tí để xem nước chảy đấy thôi ạ.

- Nói láo! Náo láo! Đừng hòng nói thế mà thoát được đâu. Hãy trả lời ta ngay lập tức.

- Con xin sẵn sàng cạo mặt cho quan lớn một tuần hai hay hơn nữa, ba lần, đúng như thế ạ.

- Không được, ông bạn ạ. Toàn những chuyện vớ vẩn! Đã có ba tay thợ cạo xin cạo mặt cho ta; họ đều xem đó là một vinh dự lớn được ta ban cho. Thôi, ông bạn làm ơn nói ta nghe, ông bạn làm gì ở đằng ấy?

Ivan Iacovlevitr tái mặt.

Nhưng đến đây có một đám sương mù bao phủ sự việc và không còn ai biết được sau đó ra sao.

II

Ông trợ tá Covalev thức dậy khá sớm, bật môi rung lên thành tiếng “brr”, theo thói quen ông vẫn làm lúc tỉnh dậy, mặc dầu chính ông cũng chẳng giải thích nổi tại sao. Covalev vươn vai, và bảo đầy tớ đưa lại một cái gương nhỏ đặt trên bàn: ông muốn liếc nhìn một tí cái mụn nhỏ mới mọc trên mũi chiều tối hôm qua. Nhưng ông vô cùng sửng sốt khi thấy chỗ mũi bây giờ nhẵn lì. Covalev kinh hãi ra lệnh mang nước đến và lấy nước lau mắt: quả thật cái mũi không còn nữa. Ông lấy tay sờ, ông tự véo để tin chắc là mình không mơ: không, hình như ông đã tỉnh hẳn rồi mà! Ông trợ tá Covalev nhảy tót xuống giường, vùng vẫy: không có mũi. Ông sai người nhà lấy quần áo đem lại cho ông ngay, rồi hấp tấp đi thẳng đến nhà ông cảnh sát trưởng.

Nhưng trong lúc chờ đợi, cũng cần thiết phải nói vài lời về ông Covalev để độc giả được biết ông trợ tá này là người thế nào đã.

Những vị trợ tá học viện, nhờ những chứng chỉ học lực mà được chức vị ấy, không thể lẫn lộn với những ông trợ tá ở Cocaz được. Những vị trợ tá học viện đã có một nền học vấn cao đẳng... Nhưng, nước Nga là một nước lạ lùng đến nỗi nếu ai đả động dù chỉ là một tiếng thôi, đến một vị trợ tá học viện nào đó, thì tất cả các vị trợ tá học viện từ Riga đến Camxaca, đều cho là người ta nói đến mình. Dĩ nhiên là những ngài có tước vị khác cũng đều như thế cả. Covalev được phong chức trợ tá ở Cocaz, nhưng vì mới là trợ tá được có hai năm, nên điều đó cứ canh cánh bên lòng ông, và để cho có vẻ quan trọng hơn, không bao giờ ông tự xưng là trợ tá học viện, mà là thiếu tá.

“Nghe đây, cô em - ông thường nói như vậy khi gặp một trong các chị bán áo sơ mi ngoài đường phố. - Lại nhà ta nhé, phòng ta ở phố Xodovaia, cô em chỉ việc hỏi: “Có phải ông thiếu tá Covalev ở đây không?” thì ai cũng sẽ chỉ cho cô em biết”. Nếu ông gặp một cô ả có bộ mặt xinh xắn thì ông kín đáo dặn cẩn thận rồi còn nói thêm: “Cô em yêu quý này, em cứ hỏi phòng ông thiếu tá Covalev nhé!”. Vậy từ nay chúng ta sẽ gọi ông trợ tá học viện này là “thiếu tá”.

Hàng ngày ông thiếu tá Covalev có thói quen đi dạo trên đại lộ Nevxki. Cổ áo sơ mi của ông bao giờ cũng rất sạch sẽ và hồ cứng. Bộ râu quai nón của ông thuộc cái loại râu mà cho đến ngày nay người ta còn thấy ở các thầy đạc điền các tỉnh nhỏ, ở các thầy viên chức tỉnh lẻ, những nhà kiến trúc, những vị bác sĩ quân y, những quan chức cảnh sát và, nói chung là ở tất cả những người đàn ông nào có đôi má hồng hào, phinh phính và chơi bài uixt hết sức thành thạo. Những bộ râu quai nón ấy chạy cắt ngang giữa má và kéo thẳng về phía mũi. Covalev đeo một số khá nhiều những con dấu nhỏ bằng đá mã não, cái thì khắc những huy chương và cái thì khắc các chữ thứ tư, thứ năm, thứ hai, vân vân...

Covalev đến Peterburg với một mục đích thực tiễn, để chạy một chức vụ tương xứng với cấp bậc của ông, chức phó tỉnh trưởng nếu có thể, hoặc là chánh văn phòng trong một Vụ quan trọng. Về phương diện hôn nhân, Covalev không có ý gì phản đối, nhưng với điều kiện là cô dâu phải có hai trăm ngàn rúp làm của hồi môn.

Giờ thì các bạn độc giả đã có thể hình dung được cái tình thế của ông thiếu tá Covalev lúc ông thấy chính ở nơi cái mũi, một cái mũi đều đặn và cũng tàm tạm được của ông, chỉ còn là một cái nền phẳng lì trông rất ngố.

Rồi như trời cố tình làm hại ông, không có một chiếc xe nào chịu ló ra ngoài phố, và thế là ông đành phải cuốc bộ, thu mình trong chiếc áo khoác, lấy chiếc khăn tay che kín mặt, như thể ông đang chảy máu ở mũi vậy.

“Nhưng có lẽ đây chỉ là một ảo tưởng chăng? Không thể nào tự dưng vô cớ mũi mình lại biến đi như vậy được!”. Nghĩ thế, ông vừa bước vào hiệu bánh ngọt gần đấy cốt để soi gương xem sao. May thay, hiệu bánh không có khách, bọn hầu bàn đang quét dọn các phòng và sắp đặt bàn ghế. Một vài ánh mắt còn ngái ngủ, bưng những cái mâm chất đầy pa tê nóng bỏng; những tờ nhật báo ngày hôm qua hoen ố đầy vết cà phê, vứt rải rác trên bàn, trên ghế. “Ơn Trời! Không có ai cả! - Covalev tự nhủ. - Ta hãy xem sao nào!”. Ông rụt rè lại gần, nhìn vào gương. “Có mà quỷ mới biết được là thế nào! Thế này mới rầy rà chứ! - Ông vừa nói vừa khạc nhổ. - Ít ra cũng phải có một cái gì thay cho cái mũi chứ đằng này... lại chẳng có gì cả!”

Rất bực bội, ông cắn môi, bước ra khỏi hiệu bánh và, trái với thói quen, ông quyết định không nhòm ngó vào mặt khách qua đường và không mỉm cười với ai hết. Đột nhiên ông đứng sững lại, ngây như phỗng, bên bậc thềm một ngôi nhà: một sự kiện không sao hiểu nổi đang diễn ra trước mắt ông.

Một chiếc xe ngựa đỗ trước bậc thềm, cửa xe mở và một vị bận chế phục khẽ khom mình bước ra và vội vàng leo lên bậc thềm. Covalev kinh hoàng mà cũng sửng sốt biết bao khi nhận ra cái vị kia chính là cái mũi của mình.

Nhìn cảnh tượng kỳ lạ ấy, ông thấy như mọi vật chung quanh đều quay cuồng, hai chân ông đứng không vững nữa. Nhưng ông quyết định ngay là cứ đứng đấy đợi nhân vật kia trở ra, người ông run lẩy bẩy, ông lên cơn sốt thật sự. Quả nhiên hai phút sau, Cái Mũi lại xuất hiện; hắn mặc một bộ chế phục thêu kim tuyến, cổ áo rộng và thẳng cứng, đeo găng tay Thụy Điển và một thanh kiếm cạnh sườn. Nhìn chiếc mũ hai sừng có đính chòm lông, người ta có thể biết được là hắn làm đến chức cố vấn Quốc gia và mọi điều hình như đều chứng tỏ là hắn đang đi thăm bạn. Hắn liếc nhìn xung quanh, rất nhanh, gọi xà ích đánh xe lại, bước lên và đi thẳng. Ông Covalev tội nghiệp suýt nữa thì phát điên. Ông không còn hiểu cái chuyện kỳ quái này ra làm sao nữa. Quả vậy, làm sao mà Cái Mũi mới hôm qua còn nằm trên mặt ông, mặt của Covalev, ở đúng chỗ của nó, và không thể đi bộ hay đi xe ngựa được, hôm nay lại có thể mang chế phục? Covalev chạy theo chiếc xe; cũng may, chiếc xe nọ không đi xa mà đỗ lại trước nhà thờ Cadan. Ông vội vào trong nhà thờ, chen qua đám bà lão ăn mày đang tụ tập ở đây, những khuôn mặt được quấn kín mít chỉ chừa lỗ để hở đôi mắt, hạng người này trước kia Covalev chẳng bao giờ thèm để ý đến. Người đi cầu kinh còn chưa đông lắm. Họ chỉ đứng gần lối vào cửa, Covalev sững sờ ngơ ngẩn đến nỗi chẳng còn cầu được câu kinh nào, cứ đảo mắt khắp nơi để tìm cái nhân vật quan trọng kia. Cuối cùng ông trông thấy hắn ta đứng ở góc nhà. Cái Mũi giấu kín bộ mặt của hắn sau cái cổ áo cao và đang cầu nguyện, nét mặt tỏ lòng kính Chúa lớn lao. “Nói với hắn thế nào bây giờ nhỉ? - Covalev nghĩ bụng. - Từ bộ chế phục, đến chiếc mũ, tất cả đều chỉ rõ đấy là một vị cố vấn Quốc gia. Quỷ quái thật, mình chẳng biết còn biết làm thế nào nữa!”.

Bước lại gần, ông dặng hắng lên tiếng, nhưng thái độ của Cái Mũi vẫn chẳng mảy may thay đổi.

- Thưa Ngài, - Covalev cố mạnh dạn nói. - thưa Ngài!

- Ông muốn gì? - Cái Mũi ngoảnh lại phía Covalev hỏi.

- Thưa ngài, theo tôi thì thật là lạ lùng... tôi thiết tưởng... hẳn Ngài cũng biết cái vị trí của Ngài. Thế mà đột nhiên lại thấy Ngài ở đây? Trong nhà thờ... Ngài biết cho...

- Xin lỗi ông, tôi không tài nào hiểu được ông muốn nói gì... Xin ông hãy nói cho rõ!

“Nhưng biết giải thích điều đó thế nào cho hắn hiểu được đây?” - Covalev tự hỏi. Tuy nhiên, cố lấy hết tinh thần, ông nói:

- Cố nhiên, tôi... vả lại tôi là thiếu tá. Hẳn Ngài cũng phải đồng ý rằng không thể nào tôi đi dạo chơi mà không có mũi được. Một con mẹ bán cam bóc vỏ ở cầu Voznexemxki có thể chẳng cần đến mũi, chứ tôi đây... có một chức quan trọng... mà hơn thế nữa, lại quen biết vô số các phu nhân như là bà cố vấn Quốc gia Tchectariova và bao nhiêu bà khác… thì Ngài hãy suy xét xem... Thưa Ngài, tôi chẳng biết sao (đến đây ông thiếu tá Covalev nhún vai) xin lỗi Ngài, nhưng nếu người ta đứng trên quan điểm danh dự, trách nhiệm thì... Ngài cũng phải thừa nhận rằng...

- Tôi chẳng hiểu một tí gì cả. Ông hãy nói rõ ra.

- Thưa Ngài, - Covalev nói rất trịnh trọng - tôi chẳng hiểu nên tiếp thu lời Ngài nói như thế nào... Theo tôi thì hình như sự việc đã hết sức rõ ràng... Hay là Ngài muốn ... Vì Ngài là Cái Mũi của tôi, thưa Ngài!

Cái Mũi nhìn ông thiếu tá và khẽ nhíu đôi lông mày:

- Thưa ông, ông nhầm rồi, chúng ta chẳng có gì liên quan với nhau, vả lại giữa chúng ta không thể có được mối quan hệ chặt chẽ. Nếu cứ nhìn những khuy áo ở bộ chế phục ông mặc mà xét thì chúng ta thuộc về những cơ quan khác nhau...

Nói đến đó, Cái Mũi ngoảnh đi và tiếp tục cầu nguyện.

Covalev đứng ngẩn người ra, không biết nên làm gì, nên nghĩ thế nào. Ngay lúc đó, ông nghe có tiếng áo dài sột soạt dịu tai: một vị phu nhân đã có tuổi, mình phủ đầy đăng ten, bước lại gần; cùng đi với bà ta có một cô gái mảnh dẻ, mình vận chiếc áo dài trắng, ăn khít với người, đầu đội chiếc mũ vàng nhạt như một chiếc bánh kem. Đi hộ vệ hai người có một tên gia nhân to lớn có bộ râu quai nón rậm, vận áo khoác điểm đến nửa tá cổ áo nhỏ: hắn dừng lại phía sau hai người phụ nữ và mở hộp thuốc lá.

Covalev bước lại gần, sửa lại cổ áo sơ mi bằng vải lanh mịn cho ngay ngắn, kiểm lại những con dấu bằng đá mã não đeo ở sợi dây chuyền vàng lủng lẳng trên áo gile, rồi vừa ngoảnh sang trái, ngoảnh sang phải, mỉm cười, vừa chăm chú nhìn cô tiểu thư nhẹ nhàng uyển chuyển đang cúi xuống, trông giống một đóa hoa mùa xuân và đang lấy bàn tay nhỏ nhắn trắng trẻo, ngón tay như ngà, sờ lên trán. Nụ cười của Covalev lại càng thêm mở rộng lúc ông nhận ra dưới chiếc mũ là một cái cằm nhỏ nhắn tròn trĩnh trắng bóng, và một bên má ửng đỏ lên như những bông hồng mùa xuân. Nhưng bất thình lình ông nhảy phắt lại sau như phải bỏng; ông sực nhớ ra rằng chỗ cái mũi trước kia bây giờ đã trống trơn và thế là nước mắt ông tràn ra. Ông quay lại định để nói thẳng vào mặt cái ông bận chế phục đội lốt cố vấn Quốc gia rằng hắn ta chỉ là một tên lừa bịp, một thằng khốn nạn, rằng hắn ta chỉ là Cái Mũi của ông. Nhưng Cái Mũi đã chuồn mất, chắc chắn là hắn tiếp tục cuộc đi thăm bạn.

Sự tình đó đã đưa Covalev vào chỗ tuyệt vọng. Ông ta quay trở lại và đứng một lúc dưới vòm cột, chăm chú nhìn ra tứ phía, hy vọng sẽ tìm thấy lại Cái Mũi. Ông nhớ rất rõ, hắn đội mũ có đính một chùm lông, mặc chế phục thêu, nhưng lúc đó ông không để ý đến áo khoác của hắn, đến màu sắc chiếc xe ngựa của hắn và cả bộ lông của mấy con ngựa nữa; Cái Mũi có đầy tớ theo hầu hay không, tên này mặc quần áo gì, ông cũng không nhớ nốt. Vả lại, xe ngựa cứ từng đoàn nối nhau chạy quá nhiều và lăn nhanh vun vút đến nỗi Covalev không thể nào nhận ra được chiếc xe ông đang tìm kiếm, mà có nhận ra được chăng nữa thì cũng không có cách nào bắt nó đứng lại được.

Trời đẹp và nắng. Đại lộ Nevxki người đông đen nghịt. Từ cầu Polixeixki và cho đến cầu Aniskin, các bà các cô lũ lượt kéo đi như một cái thác hoa đang chảy. Đây là ngài Cố vấn trong triều mà Covalev biết rất rõ và gọi là trung tá, nhất là trước mặt người lạ. Kia là ông Iariskin, đổng lý văn phòng tại Thượng nghị viện, người bạn quen thân của ông, một người chơi bài uixt hễ xướng không có chủ bài là thua. Và kia là một ông thiếu tá khác đã được phong cấp trợ tá tại Cocaz: ông này ra hiệu gọi Covalev lại gần.

“A! Ma quỷ bắt tôi đi! - Ông Covalev kêu thầm trong bụng. - Ê, xà ích! Đến nhà ông cảnh sát trưởng!”

Covalev vừa ngồi lên xe đã giục anh đánh xe rối rít: “Đi mau! Nhanh lên!”.

- Ngài cảnh sát trưởng có nhà không? - Vừa bước chân vào phòng ngoài, ông đã hỏi ngay.

- Không ạ, - người gác cửa đáp. - Ông ấy vừa mới đi khỏi.

- Thế có đen không chứ!

- Vâng, - người gác cổng nói thêm. - Ông ấy vừa mới đi xong. Nếu ông đến sớm một chút thì gặp.

Vẫn chiếc mùi xoa che kín mặt, Covalev bước lên xe, quát to giục xà ích, giọng đầy thất vọng.

- Đi!

- Về đâu ạ? - Người đánh xe hỏi.

- Cứ thẳng mà đi!

- Ơ, đi thẳng thế nào ạ? Đây là ngã ba, rẽ sang trái hay sang phải ạ?

Câu hỏi khiến Covalev chưng hửng và buộc ông phải suy nghĩ. Trong cảnh ngộ này, đối với ông, tốt nhất là nhờ đến Cục bảo vệ quan tước trước đã, không phải vì Sở này có liên quan trực tiếp với Sở Cảnh sát, mà là vì nó hoạt động nhanh hơn các sở khác. Còn như tìm đến các ông chánh, ông phó của cơ quan mà Cái Mũi đã nói là nó làm việc ở đấy để các ông phán xử cho, thì thôi, đừng có nghĩ tới. Thật thế, qua những câu trả lời của chính bản thân Cái Mũi cũng thấy lộ ra là, đối với con người như nó, chả còn có cái gì là thiêng liêng! Vậy thì rất có thể về điều đó, nó đã nói dối cũng như nó đã nói dối khi chối rằng nó chưa từng thấy ông bao giờ.

Ông thiếu tá đang sắp sửa bảo xe đưa thẳng đến Cục bảo vệ quan tước thì chợt nghĩ ra một điều: cái thằng chó má, cái tên khốn nạn ấy, ngay trong lần gặp gỡ đầu tiên, đã hành động một cách quá ư vô liêm sỉ, do đó rất có thể nó đã lợi dụng thời gian ta chậm trễ này để trốn ra khỏi thành phố: đã thế thì mọi sự tìm kiếm sẽ mất công toi, hoặc giả, cầu Chúa miễn cho, phải kéo dài cả tháng.

Sau cùng trong óc ông nảy ra một ý kiến như được trời mách cho: Ông quyết định đi thẳng đến phòng báo chí và nhờ đăng quảng cáo với những chi tiết tỉ mỉ về Cái Mũi để cho hễ ai gặp nó là có thể bắt đem ngay về cho chủ nó, hay ít ra, báo cho chủ nhân biết chỗ ở của tên đào tẩu. Quyết định như thế rồi, lập tức, ông bảo xe đưa ông đến phòng báo chí và suốt dọc đường, ông cứ luôn luôn đưa cả hai nắm tay đấm thùm thụp vào lưng người đánh xe, miệng giục: “Nhanh lên! Con khỉ! Nhanh nữa lên! Đồ ăn hại!” “Ối! Ối! Kìa ông!...” - người đánh xe vừa lắc đầu vừa ra roi quất mạnh vào con ngựa lông dài như lông chó xồm.

Cuối cùng, chiếc xe đỗ lại và Covalev miệng thở hồng hộc, vội vã chạy xộc vào một gian buồng nhỏ bé, trong đó một nhân viên tóc đã hoa râm, mặc một bộ chế phục cũ và đeo kính, đang ngồi bên một chiếc bàn con, răng cắn giữ chiếc cán bút, tay đếm tiền đồng lẻ.

- Ở đây ai nhận đăng quảng cáo? - Covalev kêu to - A! Chào ông!

- Tôi không dám, xin chào ông - người nhân viên già ngước mắt lên đáp, rồi ngay sau đó, lại nhìn xuống những cọc tiền chồng trước mắt.

- Tôi muốn đăng...

- Xin phép ông, yêu cầu ông đợi cho một tí, - người nhân viên, miệng nói, tay phải ghi một con số trên một tờ giấy, tay trái gạt hai hạt trên bàn tính. Một tên đầy tớ bận quần áo dấu, tay đeo lon, coi bộ sạch sẽ tỏ rõ hắn thuộc một gia đình quý tộc, đang đứng bên cạnh bàn, tay cầm một mảnh giấy, ý hắn còn tỏ ra đôi chút ân cần mới là lịch sự nên hắn nói:

- Ông có tin được không nhé! Con chó trị giá không quá tám mươi copec, hay nói đúng ra, riêng tôi, tôi chẳng trả đến tám copec, nhưng bá tước phu nhân thì lại quý con vật lắm, tôi thề với ông như vậy. Ông xem: ai mà tìm thấy con chó sẽ được thưởng một trăm rúp. Nói thật chứ, nói riêng giữa hai chúng ta, giữa ông với tôi đây, sở thích người đời chẳng hợp nhau tí nào. Tôi cũng rõ là nếu anh đi săn, anh phải có một con chó săn, hay một con chó xồm; thì cứ bỏ ra ngay ba trăm rúp cũng chẳng tiếc, hay là bỏ ra đến một nghìn nữa. Nhưng phải là chó đẹp kia!

Người nhân viên già vừa lắng nghe, vừa tán đồng, vừa đếm số chữ trong bảng quảng cáo người ta vừa mang tới.

Bên cạnh bàn, chen chúc những bà cụ già, những người làm công ở các hiệu, những bác gác cổng, ai nấy đều tay cầm những mảnh giấy. Trên một tờ có ghi mấy ông chủ muốn bán một tên đánh xe lương thiện và không nghiện rượu; mấy ông khách muốn để lại một chiếc xe ngựa còn tốt, đưa từ Paris về năm 1814. Chỗ này người ta nhượng lại một cô gái mười chín tuổi biết giặt giũ khéo léo và đồng thời có khả năng làm được mọi việc trong nhà. Người này muốn nhượng lại cỗ xe chắc chắn, xe chỉ thiếu một cái lò xo, và một con ngựa non, lốm đốm trắng rất hăng, mới có mười bảy tuổi; người khác muốn bán hạt củ cải trắng và củ cải đỏ mới mua ở London về. Chỗ này, có người muốn bán một ngôi nhà nghỉ mát ở thôn quê với đủ tất cả các nhà phụ, một chuồng ngựa hai ngăn và một miếng đất mầu mỡ để trồng thông hay bạch dương; chỗ kia người ta xin mời tới dự cuộc bán đấu giá tổ chức hàng ngày từ tám giờ sáng đến ba giờ chiều.

Gian phòng, nơi tất cả đám đông này đang tụ họp, nhỏ bé, không khí ngột ngạt khó thở. Nhưng ông trợ tá Covalev không hay biết gì cả vì ông đã lấy khăn tay che kín mặt, vả lại lúc này, Cái Mũi của ông đã biến đi đâu, có mà trời biết.

- Thưa ông, cho tôi hỏi... Tôi vội lắm - ông suốt ruột nói.

- Có ngay! Có ngay! Hai rúp ba copec... Tí nữa thôi. Một rúp sáu mươi tư copec, - ông cụ tóc hoa râm vừa đáp vừa phát biên lai cho các bà cụ già và các bác gác cổng; sau cùng, ông ta hỏi Covalev:

- Ông muốn gì ạ?

- Tôi yêu cầu... - Covalev nói. - Đây là một vụ lừa đảo hay một vụ ăn cắp: tôi cũng chẳng biết đích xác thế nào nữa. Tôi muốn đăng rằng ai lôi được thằng khốn nạn này đến cho tôi thì sẽ được trọng thưởng.

- Xin ông cho biết quý danh.

- Ông cần biết đến tên tôi làm gì? Tôi không thể nói với ông được. Tôi quen biết nhiều lắm: cố vấn Quốc gia phu nhân Tchectariova này, bà Pelagea Grigorievna Potoxina, quả phụ của một sĩ quan cao cấp này... Nếu bất chợt người ta hay tin... Thôi, cầu trời xá cho! Ông chỉ ghi đơn giản thế này: một ông trợ tá học viện hay tốt hơn: một ông thiếu tá ...

- Cái thằng đã bỏ trốn ấy có phải là nông nô của ông không?

- Nào có phải nông nô! Nếu thế thì mất mát đã chẳng to lớn gì! Đằng này, chính Cái Mũi của tôi đã chuồn mất.

- Hừ! Tên tuổi ngộ nghĩnh thật! Mà cái ông Mũi ấy đã xoáy của ông một món tiền to có phải không?

- Cái mũi, nghĩa là...! Ông hiểu lẫn lộn tất cả. Chính Cái Mũi của tôi, Cái Mũi của chính tôi đã biến đi đâu mất, không ai biết. Thật là ma quỷ định chơi khăm tôi.

- Nhưng nó biến đi bằng cách nào kia? Tôi thật không hiểu rõ lắm.

- Tôi cũng không biết nó biến đi bằng cách nào để nói với ông. Nhưng cái chính là hiện giờ hắn đang đi dạo trong thành phố, đội lốt một cố vấn Quốc gia. Tôi yêu cầu ông đăng quảng cáo cho, ai tìm được hắn thì cứ việc lôi đến cho tôi, càng sớm càng tốt. Ông thử nghĩ mà xem! Làm sao tôi lại có thể không cần đến cái bộ phận sờ sờ ra trước mắt kia được chứ? Nếu chỉ là một cái ngón chân thì còn nói! Tôi chỉ việc xỏ chân vào giày là chẳng còn ai hay biết. Thứ năm nào tôi cũng đến nhà cố vấn Quốc gia phu nhân Tckektariova. Và cả đến nhà bà Pelagea Grigorievna Potoxina, quả phụ của một sĩ quan cao cấp, có một cô con gái rất xinh nữa. Đó là những chỗ quen thân... Ông thử nghĩ xem! Bây giờ làm sao tôi có thể... Tôi không thể nào đến chơi với họ được nữa.

Người nhân viên bèn suy nghĩ, cứ nhìn cặp môi mím chặt của ông ta đủ rõ. Sau một hồi yên lặng dài ông trả lời:

- Không, tôi không thể đăng quảng cáo của ông được.

- Thế nào? Tại sao?

- Đăng như vậy, báo có thể mất tín nhiệm. Nếu ai cũng đăng tin rằng mũi của mình bỏ trốn... Đến nay người ta vẫn cho rằng báo chí chỉ phao tin đồn nhảm, đăng những chuyện hoang đường.

- Nhưng sao lại cho là chuyện hoang đường được? Tôi thiết tưởng trong chuyện này chẳng có gì là đặc biệt cả.

- Ông tưởng thế đấy thôi! Nhưng để tôi nói ông nghe, tuần trước chúng tôi cũng đã gặp một chuyện tương tự: một ông công chức đến đây, y như ông vừa mới đến lúc nãy, và trao cho tôi một tin rao vặt, tin đăng hai rúp bảy mươi ba copec; vấn đề là ông ta mất một con chó đen. Cái đó có gì lạ? Ấy vậy mà hậu quả lại hết sức rầy rà: cái gọi là con chó đen ấy thực ra là một anh thủ quỹ của một cơ quan nào đấy, tôi cũng chẳng biết nữa.

- Nhưng trong bài quảng cáo của tôi, đâu có phải nói về chó với má, mà rõ ràng là cái mũi của tôi, hay nói một cách khác, chính bản thân tôi cơ mà.

- Không, tôi nhất định không thể nào đăng được cái tin rao vặt ấy.

- Nhưng mà cái mũi của tôi biến đi thật cơ mà!

- Nếu ông không có mũi thì đấy là việc của thầy thuốc. Người ta nói có những ông thầy thuốc vẫn khoe ai thích có cái mũi kiểu nào là họ gắn cho được cái mũi kiểu ấy. Nhưng tôi xem ra là ông cũng vui tính và thích đùa.

- Xin thề với ông! Có trời làm chứng! Vả đã đến nước này, thì tôi có thể để ông xem...

- Thôi, chả dám phiền ông, - người nhân viên vừa nói vừa hít một hơi thuốc dài. - Tuy vậy, - lão nói thêm vì tò mò, - nếu không phiền ông lắm thì được xem kể cũng hay.

Ông trợ tá cất bỏ chiếc mùi xoa đang che mặt.

- Ừ nhỉ, lạ quá thật! Phẳng lì, trông cứ như một chiếc bánh dầy ấy! Ừ, chỗ cái mũi cứ nhẵn thín.

- Ấy đấy! Ông còn cứ cãi mãi thôi! Chính ông đã thấy nhất thiết là phải đăng quảng cáo cho tôi. Tôi sẽ cảm ơn ông và lấy làm sung sướng nhờ câu chuyện này mới có dịp làm quen với ông.

Như ta thấy, rõ ràng là ông thiếu tá đã tỏ ra hơi quỵ lụy.

- Đăng quảng cáo cho ông cũng không khó, - người nhân viên nói, - nhưng tôi thấy đăng cũng chẳng có lợi gì cho ông. Nếu ông nhất thiết muốn, thì ông hãy đem chuyện này kể lại cho một tay văn sĩ khéo múa bút nào đấy: hắn sẽ trình bày lại sự việc như một trò lạ lùng của tạo hóa và sẽ đăng bài ấy trên tờ Con ong miền Bắc (nói đến đây người nhân viên lại bốc một nhúm thuốc nữa trong hộp thuốc lá) để răn dạy thanh niên (đến đây ông ta lau mũi) hoặc chỉ cốt để thỏa mãn trí tò mò của công chúng cũng được.

Ông trợ tá cảm thấy hết sức lúng túng. Tuy nhiên, vừa nhìn xuống phía cuối trang đăng quảng cáo các tiết mục sân khấu, suýt nữa thì một nụ cười nở trên mặt ông khi ông đọc đến tên một nữ diễn viên xinh đẹp, và tay ông đang lần về phía túi áo để lấy một cái vé xanh (vì theo Covalev, các vị sĩ quan cao cấp cần phải ngồi ghế lô) nhưng sực nhớ đến cái mũi, ông lại cụt hứng.

Ngay cả người nhân viên kia cũng có vẻ ngại cho cảnh ngộ khó khăn của Covalev. Muốn an ủi, dầu chỉ là chút đỉnh, nỗi đau khổ của khách, ông ta thấy cần ngỏ vài lời để tỏ lòng trắc ẩn.

- Tôi thành thật lấy làm buồn phiền về sự việc đã xảy ra với ông. Ông có muốn hít một hơi thuốc không? Hít vào là hết đau đầu và hết bực dọc ngay, mà cái này cũng rất tốt đối với ai bị bệnh trĩ nữa kia đấy.

Nói đến đây, lão ta chìa hộp thuốc cho Covalev và bật nắp hộp một cách thật lịch sự - nắp hộp thuốc có vẽ chân dung chẳng hiểu là của một bà nào, đầu đội mũ.

Lời này hoàn toàn không có chút ẩn ý nhưng đã khiến cho Covalev điên tiết đến cực độ và giận dữ hét lên:

- Tôi không hiểu sao trong chuyện này ông còn có thể đùa cho được. Ông không thấy tôi thiếu chính cái cơ năng để hít thuốc sao? Vất mẹ nó thuốc của ông đi. Bây giờ thì tôi không thể nhịn được thuốc, không những chỉ cái thứ thuốc lá Berezinxki đáng ghét của ông, mà cả cái Rape nữa.

Nói xong, ông vùng vằng ra thẳng, và bảo người đánh xe đưa ông đến nhà ông cảnh sát trưởng của quận.

Covalev bước vào nhà ông này đúng lúc ông ta đang vừa vươn vai, thở ầm ĩ, vừa tự nhủ: “Ái dà! Giờ mà đánh một giấc mới khoái chứ!”. Do đó người ta có thể biết trước rằng ông trợ tá đến thăm chẳng đúng lúc tí nào.

Ông cảnh sát trưởng rộng lòng bảo trợ nghệ thuật và kỹ nghệ, nhưng những ngân phiếu vẫn là thứ ông chuộng nhất: “Cái ấy mới đáng giá đấy! - Ông có thói quen nói như vậy. - Nhất đấy! Chúng không đòi ăn này, chỉ choán rất ít chỗ này, nằm gọn lỏn trong túi này, và rơi lại không vỡ!”

Ông cảnh sát trưởng tiếp Covalev một cách khá lạnh lùng, ông ta nói rằng sau bữa ăn trưa không phải là lúc thuận tiện để làm việc vì chính tạo hóa cũng buộc người ta sau khi ăn phải nghỉ ngơi tí chút (như thế ông trợ tá có thể nhận thấy rằng ông cảnh sát trưởng đâu có phải mù tịt về những câu cách ngôn của các bậc hiền triết thuở xưa) và chẳng ai lại có ý đánh cắp mũi của một con người đứng đắn và trên đời này, có bao nhiêu là thiếu tá không có đến cả quần áo lót tốt và thường la cà khắp nơi ô uế.

Đó là một đòn đánh vỗ vào mặt. Cần phải nói rằng Covalev là một người rất hay tự ái: ông ta có thể miễn thứ cho những lời bỉ báng đến bản thân ông ta, nhưng không thể tha thứ một xúc phạm nhỏ đến chức tước của ông. Ông còn cho rằng trên sân khấu thì tha hồ công kích những bọn sĩ quan cấp úy, nhưng phải cấm không được động đến các ngài sĩ quan cấp tá. Thái độ tiếp đãi của ông cảnh sát trưởng xúc phạm ông đến mức ông ngẩng phắt đầu lên và tay hơi khuỳnh ra, ông nói rất trịnh trọng:

- Tôi thú thật: sau những ý kiến lăng nhục ông vừa đưa ra, tôi không có gì để nói nữa.

Nói xong, ông ra thẳng.

Ông trở về nhà, hết sức chán nản. Đêm đã xuống. Sau những cuộc vận động vô hiệu kể trên, bây giờ gian phòng đối với ông thật buồn bã và quá dơ dáng. Ở phòng ngoài, tên đầy tớ Ivan nằm ngửa trên một cái đi văng bằng da bẩn thỉu, đang đùa nghịch nhổ bắn lên trần nhà, phun rất đúng vào nguyên một chỗ. Thấy cái thằng láo xược ấy cứ dửng dưng như không, ông giận tràn hông, cầm vành mũ đập vào trán Ivan và nói:

- Con lợn! Mày chỉ chăm lo làm những trò ngu xuẩn, thôi!

Ivan ngồi bật dậy và ba chân bốn cẳng chạy lại cởi áo khoác cho chủ.

Bước vào phòng riêng, vừa buồn, vừa mệt, ông thiếu tá gieo phịch người xuống chiếc ghế bành; cuối cùng sau mấy tiếng thở dài, ông nói:

- Trời hỡi trời! Sao lại xảy ra tai họa này? Thà mất một cẳng hay một tay còn hơn. Đằng này, một người không có mũi! Chẳng còn biết ra là cái gì nữa. Chẳng ra người, mà cũng chẳng ra ngợm! Chỉ là đồ vứt đi thôi! Nếu như bị chém đứt mũi ở chiến trường hoặc trong khi đấu kiếm mà lỗi do tại mình, còn khả dĩ... Đằng này lại mất đi không biết vì sao, mất toi...

“Không! Không thể thế được! - Ông nói thêm sau khi đã suy nghĩ đôi chút. - Không thể thế được! Nói rằng cái mũi mình đã mất thì không thể nghe được. Không thể tưởng tượng được! Đây là một giấc mơ, một ảo giác. Có lẽ mình đã sơ suất, không uống nước mà lại đi uống phải cái thứ rượu mạnh mình xoa mặt sau khi cạo râu! Cái thằng Ivan ngu ngốc ấy đã quên không cất chai đi để mình nốc sạch”. Muốn thử xem mình có say không, ông thiếu tá tự véo một cái đau đến nỗi ông phải kêu lên một tiếng. Điều đó đã khiến ông tin chắc rằng mình tỉnh hẳn hoi. Ông nhẹ nhàng bước lại gần tấm gương, và thoạt tiên ông nhắm mắt lại, hy vọng lúc mở mắt ra có thể cái mũi vẫn ở nguyên chỗ cũ; nhưng vừa nhìn thấy bóng mình, ông vội nhẩy lùi ngay lại và la lên: “Nom mới dơ dáng làm sao!”

Quả là khó hiểu thật. Chẳng thà mất một cái thìa bạc, một cái khuy áo, một chiếc đồng hồ quả quít, hay một vật gì đại loại như thế... Đằng này mất cái mũi, hơn nữa lại mất ngay trong nhà mình!

Sau khi đã xem xét kỹ các sự việc, rốt cuộc ông thiếu tá Covalev đi đến chỗ ngờ rằng thủ phạm chẳng là ai, ngoài mụ Pelagea Grigorievna Potoxina, quả phụ một lão sĩ quan cao cấp: mụ ta muốn Covalev lấy con gái mụ ta trong lúc ông thiếu tá chỉ thích chơi lối tán tỉnh mà tránh không chịu tuyên bố dứt khoát. Khi mụ Potoxina nói toạc ra là mụ muốn hai người lập gia đình, thì ông ta đánh trống lảng và dẹp những lời tán tỉnh hoa mỹ đi, lấy cớ là ông còn trẻ, và ông còn phải phục vụ năm năm nữa mới đúng bốn mươi hai tuổi. Để trả thù, mụ Potoxina hẳn đã thuê con mẹ phù thủy nào đó để bỏ bùa ông. Quả thế, không thể nào thừa nhận được rằng chiếc mũi lại bị cắt mất; chẳng có ai vào phòng ông cả; mặt khác, lão thợ cạo Ivan Iacovlevitr vừa cạo cho ông hôm thứ tư; thế mà suốt ngày thứ tư và ngay cả trong ngày thứ năm nữa, chiếc mũi vẫn ở nguyên tại vị trí của nó; ông thiếu tá nhớ rõ lắm. Hơn nữa, chắc chắn ông sẽ phải cảm thấy đau đau thế nào đó và, khỏi phải bàn, vết thương không thể thành sẹo mau chóng đến như thế được để rồi chỉ còn trơ cái mặt nhẵn thín như vậy.

Ông bắt đầu mưu tính kế hoạch, có nên làm theo đúng các thể thức kiện mụ quả phụ lão sĩ quan cao cấp nọ trước tòa án không? Hay tốt hơn, trước hết cứ nói thẳng vào mặt mụ và làm cho mụ bẽ mặt đã?... Một tia sáng đột ngột rọi qua khe cửa cắt ngang những ý nghĩ ấy và báo cho ông thiếu tá biết là Ivan đã thắp xong nến ở phòng ngoài. Rồi đích thân Ivan, tay cầm nến giơ về phía trước và soi sáng khắp cả phòng. Cử chỉ đầu tiên của Covalev là vớ lấy một chiếc khăn tay che cái chỗ hôm qua cái mũi của ông còn đứng sừng sững, để cho tên đầy tớ khỏi đứng há hốc miệng một cách đần độn khi nhìn thấy bộ dạng ông chủ dị kỳ đến thế.

Ivan vừa mới lui vào phòng xép của hắn thì có tiếng người lạ vang lên ở phòng ngoài: “Có phải ông trợ tá Covalev ở đây phải không?”

- Xin mời vào! Đúng, ông thiếu tá Covalev ở đây. - Covalev vừa đáp vừa lật đật đứng dậy và ra mở cửa.

Một viên sĩ quan cảnh sát bước vào, dáng người đẹp đẽ, bộ râu quai nón không nhạt mà cũng không sẫm quá, đôi má khá phúng phính. Chính là viên cảnh sát mà chúng ta đã được thấy ở hồi đầu câu chuyện, trên cầu Ixakievxky.

- Có phải ông đã mất mũi không?

- Đúng thế.

- Tìm ra nó đây rồi.

- Ông nói sao? - Ông thiếu tá Covalev kêu lên, sung sướng đến tắc thở. Ông trố mắt nhìn viên sĩ quan đứng trước mặt, nhìn đôi má và đôi môi đầy đặn của khách lấp loáng dưới ánh sáng chập chờn của cây nến.

- Làm thế nào mà tìm ra được?

- Nhờ một sự tình cờ rất lạ lùng. Người ta tóm được hắn đúng lúc hắn bước lên xe và sắp sửa đi Riga. Từ lâu, hắn đã chuẩn bị giấy thông hành, mang tên một viên chức nào đó. Và lạ kỳ nhất là lúc đầu chính tôi cũng nhầm tưởng hắn là một vị nào. Nhưng may làm sao tôi có mang kính theo và nhờ đó mới nhận thấy hắn chỉ là một Cái Mũi. Chả là tôi cận thị mà, nếu ông còn đứng trước mặt tôi như thế này thì tôi chỉ thấy mặt ông mà không phân biệt được mũi, râu, hay bất cứ chi tiết nào. Bà nhạc tôi, nghĩa là mẹ vợ tôi, cũng không nom rõ gì hết.

Covalev rất xúc động:

- Nhưng nó đâu rồi? Đâu? Tôi sẽ đi ngay lập tức.

- Ông không phải mất công làm chi. Biết chắc ông cần, tôi đã mang nó đi theo. Mà điều lạ lùng là thủ phạm chính chẳng ai khác ngoài thằng thợ cạo bịp bợm ở phố Voznexenxki! Hắn đã bị bắt. Từ lâu tôi vẫn nghĩ hắn bét rượu và ăn cắp; mới hôm kia, hắn xoáy cả một hòm khuy của một cửa hiệu. Cái Mũi của ông còn hoàn toàn nguyên vẹn.

Nói đến đây viên cảnh sát thọc tay vào túi, rút ra cái mũi bọc trong giấy.

- Nó đấy! - Covalev kêu lên. - Đúng nó rồi. Mời ông vui lòng cùng tôi xơi tạm một chén trà.

- Được uống trà cùng ông đáng lẽ tôi rất thích, nhưng không thể được: tôi phải đi ngay đến Phòng giam cứu đây... Bây giờ thức ăn đắt đỏ... Gia đình tôi thì đông: bà nhạc tôi, nghĩa là mẹ vợ tôi, một lô các cháu. Tôi hy vọng nhiều vào thằng cả... Thằng bé thông minh lắm! Nhưng tôi không có phương tiện cho cháu ăn học...

Covalev đoán ra và cầm lấy tờ ngân phiếu để trên bàn, ấn vào tay viên cảnh sát trưởng đang bước ra cửa và ngay sau một phút Covalev đã nghe tiếng hắn ngoái cổ đe một người nông dân để xe ngựa đi trên đại lộ.

Sau khi viên sĩ quan cảnh sát đi rồi, Covalev hơi bàng hoàng một lúc và mãi mấy phút sau ông ta mới tỉnh táo lại được. Niềm vui bất chợt đã kích động ông mạnh quá, ông thận trọng đưa cả hai tay nâng cái mũi đã tìm thấy và lại chăm chú nhìn kỹ. “Đúng nó rồi - ông tự nhủ - đây, cái mụn nhỏ ở bên trái, mới mọc ngày hôm qua!”. Ông hầu như cười to lên vì sung sướng.

Nhưng ở đời này, chẳng có cái gì là lâu bền. Cho nên niềm vui qua cái giây phút ban đầu, cứ mỗi lúc một sôi nổi và cuối cùng thì hòa lẫn với cái trạng thái thông thường của tâm hồn, giống như những vòng sóng trên mặt nước do một viên đá rơi xuống gây nên, cứ to dần mãi và cuối cùng hòa với mặt phẳng mặt nước. Covalev suy nghĩ và hiểu rằng công việc đến đây chưa hẳn đã là xong: cái mũi đã tìm thấy, nhưng còn phải bỏ nó lên mặt và làm cho nó dính chặt vào đó.

“Thế ngộ nhỡ nó không dính thì sao?”.

Tự hỏi như vậy, Covalev tái mặt. Bị một mối kinh hoàng khó tả xâm chiếm, ông đâm bổ lại bàn, kéo cái gương trên bàn lại: vấn đề là không được đặt bừa cái mũi muốn vào đâu thì vào. Hai tay ông run lên. Khôn khéo, thận trọng, ông đặt cái mũi vào đúng chỗ dành cho nó. Khủng khiếp chưa! Cái mũi không chịu dính cho...

Ông ghé nó sát môi, hà hơi khe khẽ cho nó ấm lên rồi lại đặt nó lên cái chỗ nhẵn thín giữa hai má. Nhưng cái mũi vẫn không chịu dính vào.

“Nào! Nào! Nằm vào chỗ đi, đồ con khỉ!” - Covalev bảo cái mũi; nhưng cái mũi nọ cứ như là bằng gỗ, rơi xuống bàn, tiếng động nghe rất lạ lùng, giống hệt như nút chai rơi.

Ông thiếu tá cau mặt lại, giận dữ: “Thật nó không chịu dính vào ư?”. Nhưng dù thử cách nào đi nữa để gắn cái mũi vào chỗ của nó, dù đã hết sức cố gắng, ông cũng không làm được.

Ông gọi Ivan, sai nó xuống tìm ông thầy thuốc ở cùng nhà, trong một gian phòng đẹp đẽ ở tầng giữa. Ông thầy thuốc này trông cũng dễ coi, để bộ râu quai nón rất đẹp, đen như gỗ mun, vợ ông ta người tươi tắn và khỏe mạnh; sáng nào ông cũng xơi táo tươi và giữ miệng rất sạch bằng cách ngày ngày súc miệng lâu đến bốn mươi lăm phút và dùng năm chiếc bàn chải khác nhau để đánh răng.

Ông thầy thuốc đến ngay. Ông hỏi tai họa đã xẩy ra lúc nào, rồi nắm lấy cằm Covalev, ông lấy ngón tay cái búng vào ngay chỗ cái mũi trước kia, làm ông thiếu tá bất thình lình phải hất mạnh đầu ra phía sau, gáy đập vào tường. Ông thầy thuốc tuyên bố là chẳng can gì và khuyên ông đứng dịch ra xa tường một tí, ra lệnh cho ông thoạt đầu nghiêng đầu sang bên phải. Rồi sau khi đã sờ nắn kỹ cái nơi trước kia đáng lẽ là cái mũi, ông ta “hừm” một tiếng, rồi lại kéo nghiêng đầu ông thiếu tá sang trái và lại “hừm” một tiếng nữa. Để kết thúc, ông ta lại búng cho Covalev một cái nữa và ông Covalev lại đột ngột hất mạnh đầu về phía sau giống như một con ngựa lúc người ta khám răng. Sau khi đã làm đầy đủ tất cả những chuyện đó rồi, ông thầy thuốc lắc đầu nói:

- Không! Không thể được! Tốt hơn là ông cứ để nguyên như hiện nay, vì nếu không, có thể đâm ra rầy rà hơn đấy. Gắn mũi cho ông thì chắc chắn có thể làm được và tôi sẵn sàng làm ngay tức khắc. Nhưng tôi cam đoan với ông là làm thế sẽ có nhiều tai hại cho ông về sau.

- Ấy! Ông nghĩ gì lạ thế? Không có mũi thì tôi chịu làm sao được? Cảnh ngộ tôi không thể tệ hơn thế này nữa. Thật là oái ăm! Sao quỷ nó không lôi tôi đi! Với cái mặt thế này tôi còn dám đi đâu được? Tôi quen biết nhiều: Cố vấn Quốc gia phu nhân Tchectariova, bà Potoxina, quả phụ một sĩ quan cao cấp..., mặc dầu sau việc mụ ta đã xử sự với tôi như thế này thì tôi chỉ còn có thể giao thiệp với mụ ta thông qua cảnh sát mà thôi. Ông làm phúc! - Covalev nói tiếp, giọng năn nỉ. - Không còn cách nào khác nữa ư? Ông cứ đặt nó vào chỗ cũ cho tôi, xiên xẹo cũng được, miễn là nó dính được vào mặt; thậm chí dù tôi có phải lấy tay khẽ đỡ lấy không sợ nó long ra vì một cử động quá đột ngột nào đó. Còn tiền thù lao, xin ông cứ yên chí; trong phạm vi khả năng của tôi...

- Xin ông hãy tin cho - ông thầy thuốc nói, tiếng ông không to quá mà cũng không yếu quá nhưng rất quyến rũ. - Không bao giờ tôi chữa bệnh vì tiền: vì như thế là trái với tất cả những nguyên lý về nghệ thuật của tôi. Tôi có lấy tiền khám bệnh, quả có thế, nhưng duy nhất chỉ vì nếu từ chối sẽ xúc phạm đến bệnh nhân. Chắc chắn là tôi có thể đặt mũi ông vào chỗ cũ, nhưng nếu ông không tin lời tôi thì tôi xin lấy danh dự mà cam đoan rằng, gắn nó vào, cảnh ngộ ông chỉ tệ thêm lên mà thôi. Cứ để mặc thiên nhiên làm việc. Ông nên luôn luôn tắm rửa nước lã, càng nhiều càng tốt và tôi xin cam đoan rằng không có mũi, ông vẫn cứ khỏe như có mũi vậy. Còn cái mũi này, tôi khuyên ông nên đem ngâm nó vào một lọ rượu và nếu thêm hai thìa muối và dấm nóng âm ấm vào thì lại càng tốt hơn; và thế là ông sẽ có thể bán lấy một món tiền lớn; ngay tôi, tôi sẵn sàng mua của ông với điều kiện ông không đòi một cái giá quá đáng.

- Không! Không! Bao nhiêu tôi cũng không bán! - Covalev thất vọng kêu lên. - Thà vất nó đi còn hơn!

- Xin ông miễn thứ cho, - ông thầy thuốc cáo từ. - Tôi cũng muốn giúp ông... Nhưng biết làm thế nào? Chính ông cũng thấy đấy, tôi đã cố hết sức mình.

Nói xong, ông thầy thuốc rất trịnh trọng, rời khỏi gian phòng.

Covalev buồn rầu rũ rượi nên cũng chẳng để ý đến bộ mặt ông ta nữa; ông chỉ nhận thấy hai ống tay áo sơ mi trắng như tuyết của người thầy thuốc hơi thò ra khỏi ống tay chiếc áo màu đen.

Ngày hôm sau, trước khi đưa đơn kiện bà Potoxina, ông quyết định viết thư cho bà ta, hy vọng bà ta sẽ phải trả lại cái mà bà ta đã tước đoạt của ông, không dám lôi thôi gì hết.

Bức thư như sau:

Thưa bà,

Tôi không thể hiểu được cái lối cư xử lạ lùng của bà. Xin bà hãy tin cho rằng hành động như vậy, bà sẽ chẳng được gì hết và sẽ không thể buộc tôi lấy con gái bà. Bà hãy tin tôi, sự thật đích danh thủ phạm chẳng phải ai khác ngoài bà ra. Việc nó biến đi khỏi vị trí của nó một cách bất thình lình, bỏ trốn, cải dạng, xuất hiện đây đó, lúc thì đội lốt một viên công chức, lúc lại hiện nguyên hình, tất cả những cái đó chỉ là kết quả những phép phù thủy của bà, hoặc của những kẻ cũng như bà, quen làm cái nghề cao quý ấy. Riêng tôi, tôi xem như có bổn phận báo trước cho bà biết rằng nếu cái mũi nói trên ngày hôm nay mà không được đặt vào chỗ cũ, thì tôi tự thấy sẽ buộc lòng phải nhờ pháp luật bênh vực.

Dầu thế nào mặc lòng, tôi lấy làm hân hạnh, với tất cả lòng kính trọng của tôi, là

Kẻ đầy tớ hèn mọn của bà.

PLATON COVALEV

Và đây là bức thư phúc đáp mà ông nhận được:

Thưa ông,

Bức thư của ông làm tôi hết sức lạ lùng. Với tất cả tấm lòng thành thật, tôi xin thú thật là tôi không ngờ có bức thư ấy và cũng không ngờ phải chịu những lời trách móc vô căn cứ của ông. Tôi xin báo ông biết rằng tôi chưa hề bao giờ tiếp người công chức nọ dù là dưới hình thức cải trang nào đó hoặc dưới bộ mặt thực của hắn ta. Thật ra tôi quả đã có nhiều lần tiếp ông Philip Ivanovitr; nhưng mặc dầu ông ta muốn hỏi con gái tôi và là người đứng đắn, hết sức thông thái, tôi cũng chưa hề đem lại cho ông ta một niềm hy vọng nào hết. Ông lại còn nói đến một Cái Mũi nào đó; nếu ông muốn ám chỉ rằng tôi định xỏ mũi ông, nói một cách khác là gạt bỏ lời yêu cầu của ông, thì tôi rất lấy làm lạ là chính ông lại nói như vậy, vì ông cũng biết rõ rằng ý định của tôi lại khác hẳn, và ngay ngày hôm nay, nếu ông chính thức hỏi con gái tôi, tôi xin sẵn sàng làm vui lòng ông ngay lập tức, vì cuộc hôn nhân này là điều mong ước thiết tha nhất của tôi.

Với niềm hy vọng như thế, thưa ông, tôi vẫn sẵn sàng chiều theo ý ông.

ALECXANDERA POTOXINA

“Ừ, không phải, - Covalev nghĩ bụng sau khi đọc bức thư, - bà ta không phải là thủ phạm. Không thể thế được. Kẻ nào cảm thấy mình phạm một tội ác, không thể thảo được một bức thư như vậy”.

Ông trợ tá học viện rất am hiểu về vấn đề này vì trước kia ông ta đã từng nhận trách nhiệm điều tra vô khối những vụ đại hình lúc ông còn ở Cocaz.

“Nhưng, như vậy thì sự việc đã xảy ra như thế nào? Chỉ có ma quỷ mới biết được rõ thôi!” - Cuối cùng, ông ta nói, trong lòng ngán ngẩm.

Ấy vậy mà tiếng đồn về cái sự kỳ lạ này chẳng mấy chốc đã lan ra khắp thủ đô và theo thói thường, người ta không quên phóng đại nó ra. Chính lúc đó óc người ta đang thiên về những điều kỳ diệu, và trước đó ít lâu, công chúng đã hết sức chú ý tới những thí nghiệm về thôi miên; hơn nữa, câu chuyện về những cái ghế biết nhảy ở phố Koniusennaya còn đương nóng hổi trong ký ức mọi người. Do đó, cũng không lấy gì làm lạ là chẳng bao lâu người ta cả quyết rằng Cái Mũi của ông trợ tá Covalev hàng ngày dạo chơi trên đại lộ Nevxki, lúc ba giờ đúng; mà vì vậy ngày nào cũng có rất đông những kẻ tò mò ùn ùn kéo nhau tới xem. Có người nào đó nói rằng Cái Mũi ở trong cửa hiệu Jơnke, thế là bên những tủ kính hiệu Jơnke người đông nghịt, chen chúc nhau đến nỗi cuối cùng cảnh sát buộc phải can thiệp. Một tay đầu cơ, để râu quai nón và trông bộ cũng bệ vệ, đứng bán bánh ngọt khô ở cửa ra vào các rạp hát, bèn thuê đóng ngay những chiếc ghế nhỏ chắc chắn, bằng gỗ, chủ tâm đem cho khách tò mò thuê để đứng lên, giá mỗi người là tám mươi copec... Một ông già đại tá già chủ tâm ra đi từ sáng tinh mơ để xem chiếc mũi cho được thỏa thích; phải vất vả lắm ông ta mới lách qua được đám đông; nhưng ông giận uất người, vì nhìn qua tủ kính chỉ thấy một cái gile tầm thường bằng nỉ và một tờ thạch bản vẽ hình một cô gái đang sửa lại tất chân trong lúc một vị ăn mặc lịch sự, có bộ râu dê, mang áo gile cổ hình quả tim, đang nấp sau cây mà nhòm ngó. Mà tờ thạch bản ấy vẫn nằm nguyên chỗ đó đã mười năm nay. Ông đại tá lách ra và giận dữ hét lên rằng “Làm sao mà người ta lại có thể tin được những lời đồn lố bịch như thế, phi lý đến như thế được!”.

Sau đó lại có tin đồn rằng mũi ông thiếu tá Covalev đi dạo không phải trên đại lộ Nevxki mà lại ở trong vườn Tavrisexki, và nó đã xuất hiện ở đó từ lâu rồi, vì ngay khi còn ở đây, Khozrev Mirza đã hết sức khâm phục cái trò chơi này của tạo hóa. Một vài cậu sinh viên Viện Giải phẫu đến xem, và một bà đáng kính, có học thức, viết thư yêu cầu người coi vườn chỉ cho các con bà được xem cái hiện tượng hiếm hoi kia và nếu có thể thì sau đó, nên kèm theo một bài nói chuyện nho nhỏ, lý thú và bổ ích cho đám thanh niên.

Những sự kiện ấy đem lại nguồn vui cho những tay quen lui tới những cuộc chiêu đãi của giới thượng lưu, có tài chuyên môn đặc biệt làm cho các bà, các cô cười: vừa hay khi ấy kho chuyện giai thoại của họ cũng cạn. Nhưng một vài người đáng kính và đứng đắn tỏ ra bất bình hết sức: một vị bực tức tuyên bố rằng không hiểu tại sao trong thời đại văn minh của chúng ta còn có người tin những chuyện vớ vẩn như thế và ông lấy làm lạ không hiểu vì sao mà chính phủ còn chưa quan tâm tới chuyện này. Rõ ràng vị này thuộc vào hạng người muốn rằng chính phủ phải nhúng tay vào hết thảy mọi việc, cả những cuộc cãi lộn hàng ngày với vợ của ông ta nữa.

Tiếp đó... Nhưng đến đây, một lần nữa, một màn sương mù dày đặc lại bao phủ kín những sự việc và người ta hoàn toàn không biết tình hình tiếp đó đã ra sao...

III

Quả thật ở đời có những điều hết sức dị thường, và đôi khi những sự kiện xảy ra không có một vẻ gì là thực cả: Cái Mũi kia đã đi lại trong thành phố, mang cấp bậc cố vấn Quốc gia, và đã gây ra biết bao nhiêu huyên náo, cũng chính Cái Mũi ấy đột nhiên, như không có điều gì xảy ra, lại trở về chỗ tự nhiên của nó, nghĩa là chỗ giữa hai má ông thiếu tá Covalev.

Việc này xảy ra ngày 7 tháng Tư. Hôm đó, Covalev thức dậy sớm và, vô tình liếc nhìn vào gương, ông trông thấy... Cái Mũi của ông.

“Hê, hê!” - Covalev kêu lên và ông vui sướng đến nỗi suýt nữa cứ để chân không mà nhảy cẫng như thằng điên, ngang dọc căn phòng; nhưng vừa lúc đó thằng Ivan vào khiến ông phải thôi. Ông bèn sai nó đem ngay nước vào để ông tắm rửa, và vừa rửa mặt, ông vừa nhìn vào gương một lần nữa: Cái Mũi đây rồi! Vừa lau người, ông lại nhìn thêm một lần nữa, Cái Mũi vẫn đấy!

- Ivan, mày nhìn xem, - ông nói, - hình như mũi tao có một cái mụn nhỏ phải không? - Vừa hỏi như thế, ông vừa nghĩ bụng: “Nếu đột nhiên thằng Ivan đáp: “Thưa ông, có gì đâu ạ! Làm gì có mụn nào, vì ông không có mũi kia mà?” thì thật nguy to”.

Nhưng Ivan nói:

- Thưa ông không! Không có một mụn nhỏ nào hết. Mũi ông trơn tru lắm.

“Thế mới khoái chứ! Quỷ không bắt mình đi!” - Ông thiếu tá bụng bảo dạ và ông bẻ gập ngón tay kêu răng rắc.

Đúng lúc đó, lão thợ cạo Ivan Iacovlevitr, vẻ sợ sệt, len lét ló đầu qua khung cửa, giống như một con mèo bị đòn vì ăn vụng mỡ. Khi thấy lão ta từ xa, Covalev đã kêu lên:

- Tay nhà anh có sạch không đã? Nói ngay lập tức!

- Thưa ngài, sạch ạ!

- Anh nói dối!

- Con xin thề với ngài, tay con sạch ạ.

- Cẩn thận đấy!

Covalev ngồi xuống, Ivan Iacovlevitr quàng khăn vào người ông; với một cái chổi nhỏ, chỉ một loáng, lão đã biến bộ râu và một phần má ông thành một lớp kem dày đặc, giống như bánh kem các nhà lái buôn thết khách ngày giỗ. “Hãy trông kìa!” - Ivan Iacovlevitr vừa tự nhủ vừa liếc nhìn mũi Covalev, rồi lại cúi đầu, ngắm nhìn từ phía bên: “Đúng nó đây rồi! Thế mà cứ tưởng! Chuyện lạ thật!” - Lão tiếp tục nghĩ bụng và nhìn Cái Mũi rất lâu. Cuối cùng, nhẹ nhàng và thận trọng hết sức, lão giơ hai ngón tay cầm mím lấy đầu mũi. Phương pháp của lão là như thế đấy!

- Ê! Này! Làm ăn cho cẩn thận đấy! - Covalev kêu lên. Ivan Iacovlevitr vội bỏ tay xuống và đứng sững sờ, lúng túng, cả đời chưa bao giờ lão từng như thế. Sau cùng, lão bắt đầu đưa lưỡi dao, thận trọng lướt khẽ trên cổ Covalev, mặc dầu cạo mặt khách mà không được cầm chặt lấy đầu mũi của người ta thì thật là bất tiện và rất khó cạo! Tuy nhiên cố tì ngón tay cái to tướng sần ráp lên má và lên chỗ lợi răng hàm dưới của Covalev, cuối cùng chật vật, lão cũng cố vượt được mọi trở ngại và cạo xong mặt cho ông thiếu tá.

Cạo mặt xong, Covalev vội vàng mặc quần áo, gọi một chiếc xe đi thẳng đến hiệu bánh ngọt. Vừa đến cửa, ông đã kêu: “Ê, bồi, một tách sôcôla đây!” rồi đi liền đến trước gương: Đúng rồi, cái mũi ở nguyên tại chỗ!

Covalev vui vẻ quay lại và đưa mắt chế giễu nhìn hai quân nhân một người có Cái Mũi bé như khuy áo gile. Sau đó ông ta đến văn phòng bộ, nơi ông đang chạy chọt một chân phó tỉnh trưởng hoặc nếu không thành công thì một chân chánh văn phòng cũng được. Lúc đi ngang qua phòng ngoài, ông nhìn vào gương: “Cái Mũi vẫn đấy!” Công việc xong xuôi, ông đến thăm một vị trợ tá hay thiếu tá gì đó, một tay trào lộng có tiếng mà cứ nghe những lời châm chọc cay độc của y thì Covalev thường đáp lại:

- “Ồ! Tớ còn lạ gì cậu nữa! Cậu là một tay làm trò quấy hết sức!”. Dọc đường, ông nghĩ: “Nếu lão thiếu tá trông thấy mình mà không phá ra cười thì đấy là một dấu hiệu chắc chắn chứng tỏ mọi việc đều đâu vào đấy!”. Nhưng ông trợ tá không hề nhúc nhích. “Hay! Hay quá! Khỉ thật!”. - Covalev tự nhủ.

Trên đường đi, ông gặp bà Potoxina và cô con gái. Ông chào họ, và hai người buột mồm vui vẻ đáp lại: rõ ràng là mặt ông chẳng thiếu gì hết. Ông chuyện trò với họ rất lâu và trong khi nói, ông cố tình lôi hộp thuốc trong túi ra, rồi ngay trước mặt họ, ông dềnh dàng nhét thuốc rất hậu hĩ vào đầy hai lỗ mũi, và nghĩ bụng: “Đấy, xin tặng các bà! Thật giống gà! Nhưng dầu sao, ta cũng chả lấy cô con gái đâu! Thế đấy par amour* thì tha hồ!”

Rồi từ đó trở đi, ông thiếu tá Covalev dạo khắp nơi, người ta gặp ông trên đại lộ Nevxki, ở rạp hát, khắp mọi chốn. Cả cái mũi của ông nữa! Như từ trước khi không có chuyện gì xảy ra, nó cứ nằm im thin thít trên mặt ông Covalev và cứ trông bộ dạng cái mũi ấy thì chẳng có chút gì tỏ ra nó đã đi vắng mất một thời gian. Và người ta thấy ông thiếu tá Covalev luôn luôn vui tính, mỉm cười, đuổi theo tán tỉnh tất cả các bà các cô có nhan sắc, không từ một ai hết. Thậm chí người ta còn thấy ông đứng lại trước một cửa hàng ở Goxtiny Devo để mua một cái cuống huân chương, không hiểu với mục đích gì, vì ông chưa hề được thưởng bất cứ một thứ huân chương nào.

Đó là một câu chuyện đã xảy ra ở đô thành miền Bắc trong vương quốc rộng lớn của chúng ta.

Chỉ đến bây giờ, khi để ý xét đến tất cả mọi hoàn cảnh, chúng ta mới thấy nó hoàn toàn vô lý. Không nói đến sự đào tẩu dị thường của cái mũi, việc nó xuất hiện ở nhiều nơi, đội lốt một ông cố vấn Quốc gia, - những điều quả thật là lạ lùng, - làm sao Covalev lại không hiểu rằng không thể nào quảng cáo việc cái mũi bỏ trốn bằng con đường báo chí được? Tôi chẳng hề có ý nói rằng tiền đăng quảng cáo thu cao quá; cái đó chẳng quan trọng, tôi không phải hạng người quá chú ý đến tiền bạc, nhưng thật tình như vậy là khiếm nhã, là lố bịch, là không tốt... mặt khác, làm thế nào mà cái mũi lại nằm trong cái bánh đã nướng chín được và làm thế nào mà ngay cả Ivan Iacovlevitr...? Không, tôi không hiểu! Tôi hoàn toàn không hiểu được điều đó.

Nhưng điều lạ lùng nhất, khó giải thích nhất, chính là việc các tác giả lại đi chọn những đề tài như vậy. Tôi thú thật, quả là hoàn toàn khó hiểu! Thật là... không! ... Tôi không hiểu được. Điểm thứ nhất, từ một câu chuyện như vậy, đất nước chả thu được chút lợi lộc gì. Điểm thứ hai... điểm thứ hai... thì cũng thế, đất nước cũng chả thu được chút lợi lộc gì! Tóm lại, tôi chẳng biết...

Song le, mặc dầu tất cả những điều đó... mặc dầu thực tình người ta có thể thừa nhận thế này, thế khác, và thế khác nữa, thì cũng rất có thể là... Nhưng, vả lại, người ta cũng thấy khối chuyện kỳ quặc... Tuy nhiên, nếu người ta để tâm suy nghĩ thì trong tất cả những chuyện ấy, vẫn có một cái gì đấy. Mặc người ta muốn nói thế nào thì nói, những sự kiện như vậy đôi khi cũng xảy ra; cố nhiên là hiếm, nhưng dầu sao nó vẫn cứ xảy ra.

TỦ SÁCH VĂN HỌC NGA

N. GOGOL

CHIẾC ÁO KHOÁC

NHÀ XUẤT BẢN KIM ĐỒNG

Chịu trách nhiệm xuất bản: PHẠM QUANG VINH

Chịu trách nhiệm bản thảo: LÊ THỊ DẮT

Biên tập: NGUYỄN SÔNG THAO

Trình bày: ĐÔNG TÂY

Vẽ bìa và trình bày: TẠ HUY LONG

Sửa bài: THÚY HẰNG

In 2.000 bản - Khổ 10,5 cm x 17 cm - Tại Công ty In Tạp chí Cộng Sản. Số XB: 120-2005/CXB/282-72/KĐ cấp ngày 16/11/2005. In xong và nộp lưu chiểu tháng 5/2006.

TỦ SÁCH VĂN HỌC NGA

(Dành cho học sinh trung học)

Nước Nga có một nền văn học lớn đã sáng tạo ra rất nhiều kiệt tác vượt khoảng cách không gian và thời gian đến với nhiều thế hệ độc giả nhiều xứ sở.

Nhà xuất bản Kim Đồng phối hợp với Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây tuyển chọn Tủ sách văn học Nga 50 tập nhằm giới thiệu những tác phẩm xuất sắc của các nhà văn Nga để bạn đọc trẻ Việt Nam thế kỷ XXI thưởng thức và tích lũy thêm cho mình những giá trị tình cảm và trí tuệ.

Mời các bạn đón đọc những tập tiếp theo:

21) Đêm sau lễ ra trường - V. Tendriacov

22) Cái tráp đá khổng tước - P. Bazov

23) Con đầm pích - A. Puskin

24) Giữa đám người hư - V. Corolenco

25) Con Bim trắng tai đen tập 1 - G. Troepolxki

26) Con Bim trắng tai đen tập 2 - G. Troepolxki

27) Kim ngân quả đỏ - V. Sucsin

28) Ivan - V. Bogomolov

29) Giọt rừng - M. Prisvin

30) Những dải trắng trên nền đen - Ruben Gonzales Gallego

CHÚ THÍCH

* Tiếng Nga có nghĩa là “giầy dép”, còn hàm ý chịu đè nén, nhẫn nhục theo một thành ngữ Nga “ở dưới gót giầy”.

* Tượng Pie Đại đế cưỡi ngựa, một công trình của nhà điêu khắc Pháp, Fancone (1716-1791), dựng ở Peterburg năm 1782.

* Con của Pie.

* Pasa: chúa tỉnh ở Thổ Nhĩ Kỳ.

* Chào ba (tiếng Pháp).

* “Nhân tình nhân ngãi...” (tiếng Pháp).