Lời nhà xuất bản

Marina Pavlovna Chechneva (Марина Павловна Чечнева (15/8/1922 — 12 /1/1984)) Một trong 23 nữ Anh hùng Liên Xô của trung đoàn nữ Không quân ném bom đêm cận vệ số 46 Taman (nguyên là trung đoàn nữ Không quân ném bom đêm hạng nhẹ số 588; trung đoàn Không quân duy nhất toàn nữ từ phi công, nhân viên kỹ thuật, sĩ quan chỉ huy đến lính trơn): Đại úy cận vệ, Anh hùng Liên Xô (1946) M.P.Chechneva. Đến cuối Thế chiến 2 là phi đội trưởng một phi đội của trung đoàn nữ Không quân ném bom đêm cận vệ số 46 Taman (thuộc sư đoàn Không quân ném bom đêm 325, tập đoàn quân Không quân 4, phương diện quân Belorussia 2) huân chương Cờ Đỏ Suvorov hạng III. Tham gia Hồng quân tháng 2 năm 1942, tốt nghiệp trường đào tạo phi công quân sự. Tham chiến từ tháng 5 năm 1942 trên các mặt trận của Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại. Tham gia phòng thủ Kavkaz, giải phóng Kuban, Belorussia, Ba Lan. Trong thời gian chiến tranh đã thực hiện 810 phi vụ ném bom đối phương. Có chồng là Anh hùng Liên Xô, phi công cường kích Konstantin Davydov (1918-1949). Sau khi kết thúc chiến tranh, năm 1945 trung đoàn giải tán. Năm 1995 - 50 năm sau khi chiến tranh chấm dứt, trung đoàn có thêm 2 nữ Anh hùng: 2 nữ Anh hùng nước Nga là các nữ hoa tiêu và hoa tiêu kiêm xạ thủ súng máy. Năm 2004 một nữ phi công nữa của trung đoàn là người Kazakh được tặng danh hiệu Anh hùng Cộng hòa Kazakhstan, đưa số Anh hùng của trung đoàn nữ không quân danh tiếng này lên con số 26.

Giống như nhiều đồng nghiệp của mình, M.Chechneva đến với ngành hàng không theo phiếu đề cử của Đoàn Thanh niên Komsomol. Đối với bà và các bạn nữ của bà, những người say mê đôi cánh nghề bay của mình, mọi thứ trong cuộc sống gắn liền với bầu trời. Họ đã cống hiến tuổi trẻ và sự dịu dàng, tài năng và tài nghệ cho bầu trời ngoài mặt trận bị đóng đinh bởi những chùm đèn chiếu phòng không đầy hăm dọa, bị rạch thủng nhằng nhịt bởi những vệt lửa đạn. Tác giả kể về các bạn chiến đấu nữ của mình, về những người đã đến được với chiến thắng, và cả những người không trở về khi xuất kích thi hành nhiệm vụ, về số phận hậu chiến của các đồng đội. Các độc giả sẽ tiếp nhận với sự quan tâm đáng kể những trang kể về thời hậu chiến của M.Chechneva với công việc trong ngành hàng không thể thao. Cuốn sách này là một phiên bản làm mới lại của cuốn hồi ký của M.P.Chechneva "Máy bay bay vào trời đêm" («Самолеты уходят в ночь»), phát hành khoảng mười lăm năm trước đây (1961). Cuốn sách có thêm các sự kiện thú vị mới. 

Sống mãi trong ký ức của tôi

Vào đầu tháng sáu, chúng tôi chuyển căn cứ từ stanitsa Pashkovskaya đến stanitsa Ivanovskaya. Hoạt động từ sân bay "nhảy cóc" gần stanitsa Slavianskaya. Đóng quân ở đây, trên một sân bay lớn cùng với chúng tôi còn có các máy bay tiêm kích. Ban ngày họ làm việc, ban đêm - đến lượt chúng tôi. Trong thời gian này, trung đoàn chúng tôi, ngoài các phi vụ ném bom, còn tiến hành trinh sát lực lượng đối phương trong khu vực Gostogaevskaya, Moldavskaya, Vườn Phương Bắc, các nông trang tập thể "Con đường sáng" mang tên Lenin, "Tháng Mười Đỏ" và stanitsa Kurchanskaya và Varenikovskaya. Thường bay trinh sát là các phi hành đoàn của Amosova, Khudyakova, Popova, Tikhomirova, Piskareva, và tôi cùng với Klyueva.

Tại Ivanovskaya ngày 10 tháng Sáu năm 1943, trung đoàn được trao Cờ Cận vệ. Buổi lễ có sự tham dự của tư lệnh tập đoàn quân không quân 4, tướng K.A.Vershinin.

... Các nữ phi công, kỹ thuật viên, hoa tiêu, quân khí viên, các chỉ huy và các cán bộ chính trị tập hợp đội ngũ trên cánh đồng xanh.

Hôm nay chúng tôi có một ngày lễ. Đất nước trao cho chúng tôi Lá Cờ Cận vệ vinh quang qua các trận đánh và các chiến trường.

Hầu như trên ngực mọi người ai cũng thấy những tấm huân huy chương tỏa sáng - biểu tượng của lòng dũng cảm và can đảm của quân nhân. Nhiều đồng đội cùng trung đoàn được tuyên dương toàn mặt trận.

Trước đội hình trung đoàn người ta đọc Sắc lệnh của Đoàn Chủ tịch Xô Viết tối cao Liên Xô về việc chuyển trung đoàn của chúng tôi thành trung đoàn cận vệ.

- Hỡi các chiến sĩ cận vệ dũng cảm! - Trung tướng A.I. Fominykh Ủy viên Hội đồng Quân sự Phương diện quân hướng tới các quân nhân. - Các bạn đã quên mình bảo vệ Tổ quốc chống quân xâm lược phát xít. Các bạn đã chứng tỏ là những mẫu mực của chủ nghĩa anh hùng và lòng tận tụy không giới hạn đối với Quê hương yêu dấu của mình. Nhưng bây giờ, mỗi chiến sĩ được đòi hỏi phải nhân lên gấp mười lần đòn đánh của chúng ta xuống đầu kẻ thù. Các bạn phải rèn luyện nâng cao kỹ năng chiến đấu của mình, dùng mọi biện pháp để tăng cường tính kỷ luật và tính tổ chức, tăng cường các cuộc ném bom xuống đầu quân địch, bảo vệ Tổ quốc của chúng ta một cách dũng cảm và khéo léo. Hội đồng Quân sự tin rằng các bạn sẽ mang Lá Cờ cận vệ vẻ vang qua các chiến trường, nhân lên gấp bội vinh quang của lực lượng cận vệ Nga anh dũng. Tiến lên, đánh bại kẻ thù!

Tiếng "Ura" của quân cận vệ vang rền như sấm.

Rồi tướng Fominykh trao Cờ cho thiếu tá Bershanskaya. Evdokia Davydovna hơi nghiêng cán xuống, để chúng tôi có thể nhìn thấy trên nền vải nhung đỏ thắm có thêu những từ "Trung đoàn không quân cận vệ 46". Sau đó, chị quỳ xuống, chạm môi vào mép Lá Cờ. Một phút im lặng trang nghiêm. Và rồi bên Lá Cờ giương cao vang lên những lời thề cận vệ với Tổ quốc, đảng, nhân dân Liên Xô:

- Các đồng chí chiến sĩ cận vệ! Tiếp nhận Cờ Cận vệ, chúng ta xin thề trước nhân dân Liên Xô, Đảng Cộng sản và chính phủ Liên Xô, chúng ta sẽ chứng minh danh hiệu cao quý một cách vẻ vang trong các trận chiến khốc liệt với kẻ thù. Chúng tôi, những nữ chiến binh tự hào được mang Cờ Cận vệ qua các mặt trận của cuộc Chiến tranh Vệ quốc cho đến khi hoàn toàn đánh bại kẻ thù. Chúng tôi sẽ trung thành phục vụ Tổ quốc, bảo vệ Tổ quốc một cách dũng cảm và khéo léo, không tiếc sức lực, xương máu và cả cuộc sống của bản thân.

- Xin thề! - hàng trăm giọng đáp lời người chỉ huy.

- ... Chúng tôi sẽ gìn giữ thiêng liêng và nhân lên truyền thống vẻ vang của quân cận vệ Nga, quân cận vệ Xô Viết ...

- Xin thề!

- ... Chúng tôi sẽ không tiếc cuộc sống để trả thù bọn quái vật phát xít vì đã hủy diệt các thị trấn và làng mạc của chúng ta, vì sự giết hại người Xô Viết ...

- Xin thề!

- ... Chúng tôi thề trước danh hiệu cận vệ của mình, danh dự cận vệ của mình, rằng khi nào cặp mắt chúng tôi còn nhìn thấy, trái tim của chúng tôi còn đập, cánh tay của chúng tôi còn cử động, chúng tôi sẽ tiêu diệt không thương tiếc những tên kẻ cướp phát xít. Chúng tôi sẽ không nghỉ ngơi cho đến khi nào còn chưa tước đoạt được hơi thở cuối cùng của quân thù.

- Xin thề!

- ... Sự nguyền rủa và cái chết giành cho bọn xâm lược phát xít! Xin lắng nghe chúng tôi, Đất Mẹ yêu dấu! Với Lá cờ Cận vệ dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản chúng ta sẽ đi đến chiến thắng đánh đuổi hoàn toàn kẻ thù ra khỏi các đường biên giới Tổ quốc yêu dấu của chúng ta!

- Xin thề!

Lá Cờ từ bàn tay trung đoàn trưởng được chuyển sang cho người cầm cờ Natasha Meklin. Bên cạnh cô, bên phải và trái, là các trợ thủ Ira Kashirina và Katya Titova. Bershanskaya tiến lên phía trước, tiếp theo là Rachkevich và tham mưu trưởng Rakobolskaya. Tấm vải đỏ thắm bồng bềnh trôi dọc hàng quân. Tiếng "Ura" đồng thanh vang rền theo sau Lá Cờ.  Từ trên Lá Cờ, Vladimir Ilyich Lenin như đang sống, nhìn xuống các cô gái-chiến binh cận vệ.

Lá Cờ Cận vệ! Bề ngoài, tất cả mọi thứ rất đơn giản - một mảnh nhung màu đỏ thẫm, rìa và chữ mạ vàng. Nhưng đối với chúng tôi đó là - biểu tượng của lòng dũng cảm quân sự tối cao. Trong nó là cuộc sống, vinh quang, danh dự, niềm tự hào của chúng tôi. Trước hết trên tấm vải này dệt tên vàng trung đoàn của chúng tôi, chúng tôi đã trải qua biết bao nhiêu đêm chiến đấu căng thẳng, đi qua bao cuộc pháo kích dữ dội, qua máu và qua cái chết.

Cái chết ... Mỗi đêm nó vô hình lơ lửng trên đầu chúng tôi. Đôi khi một trong những người bạn gái rứt ra khỏi hàng ngũ chúng tôi. Nhưng đó không phải là một thất bại. Dù sao chúng tôi cũng sẽ chiến thắng. Bởi lẽ sau khi trao thi thể của người đồng đội cho Đất Mẹ, chúng tôi vẫn gìn giữ trong mình những suy nghĩ và cảm xúc của đồng đội. Những suy nghĩ và cảm xúc đó chiến thắng cái chết. Và Lá Cờ Cận vệ kiêu hãnh bay phấp phới trên đầu chúng tôi, cũng là bằng chứng cho sự chối bỏ cái chết của chúng tôi và tình yêu vô biên đối với Đất Mẹ của mình, với nhân dân của mình.

* * *

Một vài ngày sau khi chúng tôi được trao Lá cờ Cận vệ, tư lệnh phương diện quân thượng tướng I.E.Petrov đến thăm trung đoàn. Đêm chiến đấu trước chuyến thăm của ông đã diễn ra thành công. Các phi công và hoa tiêu được nghỉ ngơi, tại máy bay chỉ còn lại các kỹ thuật viên và quân khí viên. Tất cả đều bình yên, đột nhiên từ đài chỉ huy truyền đến lệnh "Báo động chiến đấu". Các cô gái, dù buồn ngủ, nhưng trong trang bị đầy đủ, vội vã lao đến những chiếc máy bay. Trong vòng vài phút, những chiếc U-2 của chúng tôi đã bay lên không trung.

Sự không biết tin tức luôn luôn đè nặng. Tôi cùng hoa tiêu không biết phải nghĩ gì.

- Nhìn xem, Olya, - tôi đề nghị Klyueva, - bọn phát xít có đổ quân đổ bộ xuống gần sân bay không nhé.

Nhưng trong tầm nhìn của chúng tôi, trên mặt đất tất cả đều yên tĩnh. Chẳng mấy chốc pháo hiệu báo "Hạ cánh" bay vút lên bầu trời. Chỉ khi đó sự hoang mang của chúng tôi mới tiêu tan. Hóa ra, tướng Petrov, khi đi ngang qua sân bay của chúng tôi, nhận thấy những chiếc U-2 đang đậu mà không có sự giám sát của đội cảnh vệ. Ông đi đến chỗ một chiếc máy bay, lấy khẩu súng bắn pháo hiệu ra khỏi máy bay, mà không ai để ý. Điên tiết, ông tướng đến ngay sở chỉ huy và tuyên bố lệnh báo động chiến đấu.

Mọi chuyện chúng tôi sau này mới được biết. Còn khi đó tất cả trung đoàn tập hợp đội ngũ ngay trên cánh đồng. Tư lệnh đi dọc hàng quân, chăm chú kiểm tra từng người chúng tôi. Đôi khi, ông cau mày, dường như khó chịu, nhưng vẫn im lặng. Sau đó ông gọi riêng thiếu tá Bershanskaya ra, nói gì đó với chị. Chúng tôi ngay lập tức được chia thành các nhóm, người ta dựng bia và ra lệnh bắn bia bằng vũ khí cá nhân. Kết quả, như có thể mong đợi, còn xa mới được gọi là xuất sắc. Ông tướng còn sa sầm mặt mày nhiều hơn nữa.

Sau đó, trung đoàn tập hợp lại, và ngay tại chỗ tư lệnh phương diện quân xạc chúng tôi một trận nên thân làm chúng tôi nhớ ông đến suốt đời. Chỉ còn các tội chết là ông chưa buộc tội chúng tôi mà thôi! Người ta vạch ra cho chúng tôi thấy sự tổn thất do mất cảnh giác, và sự yếu kém phải uốn nắn về điều lệnh, sự sai khác kích cỡ tiêu chuẩn trong quân phục, và việc không có khả năng sử dụng vũ khí cá nhân.

- Công tác chiến đấu tốt không cho các cô bất kỳ quyền nào được cẩu thả, bỏ qua các quy tắc mà quân đội quy định. Hãy biết xấu hổ, các chiến sĩ cận vệ! - thượng tướng Petrov nói khi chào tạm biệt.

Sau khi tư lệnh phương diện quân đi khỏi, tại trung đoàn đã tổ chức một cuộc họp đảng. Sự phê bình rất gay gắt. Bị cuốn theo công tác chiến đấu, chúng tôi về cơ bản đã bỏ qua việc học tập. Bây giờ là lúc siết lại các sơ xuất, hơn nữa thời hạn để sửa chữa những thiếu sót mà ông tướng đưa ra rất khắc nghiệt - chỉ một tháng. May là giai đoạn này tương đối yên tĩnh và số lượng các chuyến bay đã giảm.

Bây giờ, toàn bộ thời gian rảnh chúng tôi giành cho huấn luyện chiến đấu: học bắn súng lục, hoàn thiện kiến thức về dẫn đường hàng không, lý thuyết bay, và mặc dù chúng tôi không muốn, một ngày hai giờ phải tập điều lệnh đội ngũ dưới sự chỉ huy của kỹ sư trung đoàn Sofia Ozerkova. Về chuyện này, Natasha Meklin có sáng tác một bài thơ nghịch ngợm năm câu, mà chúng tôi gọi là "Lời cầu nguyện của người phi công". Trong đó, hướng lên Thiên Chúa, chúng tôi xin được giải thoát khỏi các giờ học và giờ kiểm tra, chúng tôi cầu nguyện sao cho nhanh chóng nối lại các hoạt động quân sự. Tôi nhớ rằng trong đó có những dòng thế này:

Hãy mang chúng con từ địa ngục lên thiên đường,

Hãy cho chúng con đi ném bom ngoài tiền tuyến,

Hãy để chúng con thay vì đi đều bước

Cho chúng con mục tiêu cần công kích ở tiền duyên.

Địa ngục ngầm ám chỉ việc học tập. Thiên đường, tất nhiên là biểu tượng của các chuyến bay.

Nhưng dù thế nào, chúng tôi hiểu rằng một khi cần, có nghĩa là thực sự cần. Các tiết học vẫn trôi chảy, bất chấp những tiếng rên và tiếng thở dài, đối với việc học tập chúng tôi có thái độ thiện tâm. Một tháng sau, tại trung đoàn diễn ra một cuộc thanh tra. Lần này, mọi thứ đều đâu vào đấy, và danh tiếng của chúng tôi đã được khôi phục.

Trong tháng sáu đối với không quân, một lần nữa lại đến thời kỳ nóng bỏng. Quân đội của chúng ta đã điều các lực lượng dự bị đến, phiên chế lại các cụm quân. Kẻ thù, cũng vậy, không lãng phí thời gian - từ hậu phương, chúng ném đến bán đảo Taman các đơn vị mới, các khí tài mới, tăng cường Tuyến Xanh.

Tới lúc này sự vượt trội của không quân chúng ta trong không trung ngày càng trở nên rõ ràng. Không hy vọng vào không quân tiêm kích của chúng nữa, bộ tư lệnh của Hítler kéo đến đây một số lượng phương tiện phòng không cực mạnh.

Về sự bão hòa tuyến phòng thủ của kẻ thù bằng các khí tài đèn chiếu phòng không và pháo cao xạ, ta có thể đánh giá từ thực tế rằng chỉ tính riêng trong khu vực stanitsa Lao động, chúng tôi đã đếm được đến 50 cỗ đèn chiếu và 40 hỏa điểm.

Trong những ngày đó, trung đoàn bị thiệt hại đáng kể. Ba máy bay hư hỏng, nhưng phi hành đoàn đã kịp lết về đến phi trường. Phi đội trưởng Dina Nikulina và hoa tiêu của chị Larisa Radchikova bị thương. Máy bay của họ rơi đúng vào điểm giao nhau của sáu luồng đèn chiếu. Nikulina dùng động tác trượt để dập tắt ngọn lửa, nhưng về được sân bay thi chị không thể. Máy bay phải hạ cánh trên lề một con đường gần tiền duyên, định hướng theo ánh nhấp nháy của đèn pha xe tải.

 Paulina Belkina và Tamara Frolova hy sinh vào tháng 7. Cuộc đời và chiến công anh hùng hàng ngày của họ tôi đã mô tả trong một cuốn sách, được xuất bản vài năm trước đây.

Chỉ mười tám năm sau mọi người mới biết chuyện gì xảy ra với những người bạn gái thân yêu của chúng tôi.

Đó là vào đêm khuya ngày 18 tháng 7 năm 1943 giữa stanitsa Hy Lạp và ấp Hy Lạp-Mới. Ở đây, ngay Tuyến Xanh, do bắn nhau trong không trung mà máy bay của Belkina và Frolova bị trúng đạn. Các cô gái đã điều khiển máy bay lượn được, nhưng khi hạ cánh "chim én" bị mắc vào một cây lê dại lớn và bốc cháy cách một hầm trú ẩn của địch vài mét, đó là nơi ở của các sĩ quan Đức, chỉ huy các tù binh làm công việc sửa chữa đường bộ. Chiếc máy bay bốc cháy có thể là một điểm mốc định hướng tốt cho các máy bay Liên Xô. Sợ điều này, bọn phát xít Đức quốc xã dựng các tù binh dậy và ra lệnh lấy cát dập lửa cháy máy bay.

Tất cả những điều đó được biết đến qua lá thư từ một người đàn ông, người cùng với các tù binh Xô Viết khác đã chôn Polina và Tamara. Dưới đây là một đoạn trích từ bức thư của anh:

... Ngày hôm sau, vào sáng sớm, bọn Đức ra lệnh cho các tù binh dọn sạch chiếc máy bay bị cháy ra xa hầm trú ẩn của chúng. Hãy tưởng tượng sự ngạc nhiên của chúng khi chúng thấy nằm trên động cơ (mũi máy bay khi rơi đâm xuống đất) là một xác chết nhỏ cháy đen. Thậm chí chúng còn ngạc nhiên nhiều hơn, khi phát hiện ra rằng chiếc máy bay này do một Frau điều khiển, nghĩa là một người phụ nữ. Đã xác định được rằng phi hành đoàn gồm hai người phụ nữ. Khi máy bay rơi, một trong hai người bị ép chặt trong cabin, người đó rõ ràng là đã bị thương hoặc đã chết, và đã bị đốt cháy trong máy bay, còn người thứ hai bằng cách nào đó đã thoát được ra ngoài, nhưng cô ấy có lẽ đã nghe thấy tiếng kêu của người Đức và không muốn rơi vào tay kẻ thù mà còn sống nên tự lao mình vào chiếc động cơ đang cháy. Điều này có thể kết luận được từ thực tế là cô ấy nằm trên động cơ với cánh tay duỗi ra, như thể ôm lấy động cơ vĩnh biệt. Khi xem xét các mảnh xác, thì bên cạnh cô gái, tìm thấy một bảng nhỏ phủ đầy cát mà vì thế còn lành lặn một phần, trên đó là những bức thư và một số tài liệu chưa cháy hết. Theo các tài liệu đó đã xác định được chiếc máy bay do Paulina Grigorievna Belkina lái.

Tất cả những tù binh có mặt tại đó, mà cũng như bọn Đức Quốc xã, trong một mức độ có thể hiểu được, đã đi đến kết luận rằng phi hành đoàn của chiếc máy bay U-2, khi hoàn thành nhiệm vụ trở về, gặp phải một máy bay ném bom của Đức. Rõ ràng, cả hai máy bay đã ở trên cùng độ cao, đồng thời rơi trúng lưới lửa phòng không mặt đất. Đạn cao xạ bắn trúng máy bay của bọn Đức Quốc xã, vì thế nó rơi và bốc khói trước. Chiếc máy bay của Liên Xô bị trúng đạn và đã giảm độ cao bằng cách chuyển sang chế độ tàu lượn. Như ta thấy, phi hành đoàn trên chiếc máy bay của chúng ta đã thực hiện một chiến công anh hùng.

Thứ nhất, phi hành đoàn đã hoàn thành nhiệm vụ chiến đấu; thứ hai, bọn Hitler cho rằng máy bay của chúng bị hạ bởi phi hành đoàn Liên Xô[1]; thứ ba, phi hành đoàn chọn cái chết hơn là bị bắt làm tù binh ...

Sau đó, theo lệnh, đống xác máy bay được dọn xuống hố, còn thi thể những người hy sinh, được chúng tôi, các tù binh, chôn xuống đất, sau khi đã đào một huyệt mộ tại rìa khoảng trống trong rừng, cởi mũ bay ra khỏi đầu và làm cho họ nghĩa vụ cuối cùng của con người. Trong cuốn nhật ký nhỏ của mình tôi ghi lại sự việc, nhưng sau chiến tranh cuốn nhật ký thất lạc, và chỉ đến năm 1960 tôi mới tìm thấy nó một cách tình cờ.

Phi hành đoàn chiếc máy bay này là những ai? Sự tìm kiếm tên tuổi thành viên thứ hai của phi hành đoàn của tôi không kết quả.

Tôi đã hỏi cơ quan cán bộ Bộ Quốc phòng Liên Xô, và tháng Sáu năm 1960 tôi nhận được một lá thư có chữ ký của đại tá Pastor, trong thư nói rằng vào ngày đó trong khu vực này của mặt trận có một máy bay U-2 không trở về khi đi làm nhiệm vụ, chiếc máy bay đó thuộc trung đoàn cận vệ ném bom hạng nhẹ. Phi công thứ nhất của máy bay- thiếu úy Paulina Grigoryevna Belkina, hoa tiêu - Tamara Frolova.

Các đồng đội cùng trung đoàn của chị, thưa chị Marina Pavlovna, đã hoàn thành nghĩa vụ của họ trước Tổ quốc, họ đã hiến dâng cuộc sống của mình. Chúng tôi cùng với các bạn chưa hoàn thành trách nhiệm của mình trước họ - chưa công bố cho mọi người biết được hành động anh hùng của họ, chưa gỡ bỏ được con dấu đau đớn "mất tích" cho họ. Lịch sử và cả lương tâm của chúng ta sẽ không tha thứ cho chúng ta nếu chúng ta không sửa chữa được sai lầm của mình.

Những dòng này, được viết bởi Pyotr Stepanovich Karnaukhov từ Krasnoarmeisk, đang nằm ngay trước mắt tôi, khi tôi lấy bút để kể câu chuyện về Polina và Tamara ...

* * *

Trong khi thực hiện các nhiệm vụ chiến đấu, ném bom cùng các mục tiêu tương tự như lực lượng không quân đánh đêm hạng nặng, chúng tôi không cho đối phương có một giây phút nào ngơi nghỉ. Từ hoàng hôn cho đến tận bình minh, những chiếc máy bay nhỏ bé của chúng tôi gần như treo trên các vị trí của bọn Đức quốc xã, trên các tuyến giao thông của chúng. Máy bay tấn công không chỉ vào các đội viện binh và xe máy khí tài, nó còn tác động vào tâm trí của kẻ thù. Trong vòng một vài tuần, tuyến phòng ngự của bọn Đức liên tục bị bắn phá. Ban đêm, những chiếc U-2 của chúng tôi tấn công chúng từ độ cao tối thiểu. Các vụ nổ tiếp nối vụ này đến vụ kia, ba hoặc bốn phút một trận, và bọn Hitler, tất nhiên, không tài nào có thể ngủ nổi. Ban ngày hỏa lực pháo binh và súng máy, các trận không kích thường xuyên của máy bay ném bom hạng nặng không cho chúng yên. Đó là thời kỳ vô cùng nóng bỏng!

Tôi đặc biệt nhớ ngày 1 tháng Tám năm 1943. Ngày này được khắc vào tâm trí của tôi bằng những con số màu đỏ-bốc lửa như ráng hồng rực của đám cháy trong đêm đen. Và những sự kiện của cái đêm khủng khiếp được nhớ lại, là những sự kiện có thể làm người ta còng lưng vì đau xót ưu phiền, làm người ta bạc tóc, mãi mãi để lại một vết thương không bao giờ hàn miệng trong tâm hồn.

Sau khi quan sát chặt chẽ các hành động của đội đánh đêm chúng tôi, bọn Hitler xây dựng lại hệ thống phòng không. Chúng bố trí đèn chiếu phòng không theo nhóm: các đèn công suất mạnh hơn - bố trí hai hoặc ba cụm, các đèn công suất yếu - bốn hoặc năm cụm. Hơn nữa, các nhóm bố trí ở các khoảng cách sao cho chúng có thể chuyển cho nhau chiếc máy bay bị chiếu tại điểm giao hội. Ngoài ra, để đối phó cụ thể với các chiến sĩ ném bom đêm, một phi đội aces[2] phát xít đã đến bán đảo Taman. Đối với mỗi chiếc U-2 bị bắn rơi, tên phi công sẽ được Hitler trao huân chương Thập Tự Sắt. Các bạn có thể tự hình dung chúng săn chúng tôi sốt sắng như thế nào.

Trong cái đêm xấu số sang ngày 01 tháng 8, đối phương lần đầu tiên áp dụng chiến thuật mới. Chúng tôi không biết gì về chuyện này, và các kíp bay cất cánh làm nhiệm vụ chiến đấu với gián cách thời gian thông thường 3-5 phút. Phi đội của trung úy Tatiana Makarova cất cánh đầu tiên. Máy bay của tôi đi thứ tám. Có lẽ điều đó đã cứu tôi và hoa tiêu Olya Klyueva. Ttrên đường tiếp cận mục tiêu, đập vào mắt tôi là cách làm việc kỳ lạ của các đèn chiếu phòng không của kẻ thù: chúng lúc bật, lúc tắt, còn lưới lửa cao xạ hình như không thấy. Sự im lặng trở nên vô cùng đáng ngại. Dường như sự im lặng đang ngưng tụ giống như bóng tối của màn đêm bất khả xâm phạm.

"Có lẽ các kíp bay đầu tiên vẫn chưa tới mục tiêu?" - tôi nghĩ. Nhưng ngay phía trước, thẳng hướng bay, trong ánh các luồng đèn chiếu hiện ra một chiếc U-2. Dựa trên thời gian: đó là máy bay của biên đội trưởng Evghenya Krutova. Phi hành đoàn của chị ấy cất cánh thứ ba. Hoa tiêu Lena Salikova ném bom chiếu sáng SAB. Ngọn đuốc sáng rực treo trong không khí trên một chiếc dù nhỏ và chiếu sáng khu vực. Trời đêm sáng hẳn. Ngay lập tức nối tiếp nhau những chiếc đèn chiếu bật sáng và bắt đầu lục lọi trên bầu trời. Một trong số chúng, chiếc đèn chiếu phòng không sáng nhất và rộng nhất, tóm được chiếc máy bay của Evghenya Krutova, những chiếc đèn chiếu phòng không còn lại cũng tham gia cùng nó. Chúng tôi chờ đợi, đâu đây, như thường lệ, pháo phòng không lên tiếng. Nhưng chúng ngoan cố im lặng. Chiếc máy bay nhỏ bé giãy giụa trong các luồng đèn chiếu phòng không. Evghenya Krutova là một phi công xuất sắc, chị cố gắng thoát ra khỏi các vòi xúc tu đang bám chặt, nhưng các luồng đèn chiếu vẫn giữ chặt chị một cách dai dẳng. Đột nhiên sự im lặng ngột ngạt vỡ ra bởi một tràng pháo cực nhanh đặt trên máy bay. Từ một nơi nào đó trong bóng tối những tràng đạn pháo sáng rực lao vào máy bay Krutova vẽ thành một vệt lửa dài. Một chiếc tiêm kích phát xít vừa bay sát tới nơi đã lạnh lùng bắn nhiều loạt đạn ngắn trực diện vào chiếc U-2 bất lực.

Đây là một chiến thuật mới của quân thù. Các nạn nhân của nó là những người bạn gái của chúng tôi, cất cánh bay lên đi thi hành nhiệm vụ chiến đấu đợt đầu tiên. Bằng cái giá mạng sống của họ, họ đã tạo cơ hội cho những người bay phía sau có được vài phút quý giá để áp dụng các biện pháp đối phó khẩn cấp.

Cánh phải máy bay của Zhenya Krutova bốc cháy - máy bay bắt đầu rơi nhanh. Nhưng ngay cả khi đang rơi, Zhenya vẫn chiến đấu. Chị đã dập ngọn lửa và đưa máy bay vào tư thế trượt. Tuy nhiên, ngọn lửa len lỏi ngày càng gần đến động cơ hơn. Trước khi chạm đất từ buồng lái hoa tiêu một phát pháo hiệu màu đỏ bay vút lên. Đúng giây phút ấy, chiếc U-2 bùng lên như một ngọn đuốc khổng lồ rực lửa lao cắm xuống đất.

 Tôi như thể tê dại. Mọi thứ chúng tôi đã trải nghiệm và nhìn thấy qua năm tháng chiến tranh. Nhưng cảnh tượng thế này, khi những người bạn gái chết ngay trước đôi mắt của tôi, tôi mới thấy lần đầu tiên ...

Các dàn đèn chiếu phòng không của quân thù đã tắt. Chỉ có chiếc máy bay của Evghenya Krutova và Lena Salikova cháy sáng rực mặt đất ...

Tôi muốn nhắm mắt không phải nhìn thấy điều gì cả. Tôi muốn hét lên thật to, muốn rên rỉ, khóc lóc với nỗi đau đớn này ... Sau đó, tôi định thần lại. Mục tiêu mà chúng tôi phải đánh, nằm ngay gần nơi các bạn gái của tôi vừa bị giết. Đó là nơi mà tôi với Olga Klyueva phải nhắm đến, mặc dù hiểu rõ rằng: đây chính là nơi kẻ thù đang đón đợi một nạn nhân mới. Nhưng chúng tôi không thể quay lui, cần phải thực hiện nhiệm vụ với bất kỳ giá nào.

Trong khi tôi đang bối rối tìm cách thoát khỏi tình trạng này, các dàn đèn chiếu lại sáng lên. Ai là người mà chúng bắt được lần này? Những tràng đạn lửa cắt ngang màn đêm đen tối một lần nữa. Chiếc U-2 thứ hai bốc cháy và bắt đầu rơi. Đó là máy bay của nữ phi công trẻ Ania Vysotskaya và hoa tiêu Galya Dokutovich. Lần này nữa, các dàn pháo phòng không vẫn im lặng. Chiếc máy bay bị bắn cháy bởi đạn pháo hàng không của một phi công phát xít. Phi hành đoàn của "cánh én" thứ hai cũng rơi xuống đất giống như chiếc đầu tiên. Các dàn đèn lại tắt. Trái tim thắt lại, như thể bị gọng kìm kẹp chặt.

- Marinka, - Olya hét lên với tôi, - chúng nó dẫn tiêm kích của chúng tấn công chúng ta! Do đó, các khẩu pháo phòng không của bọn Đức im lặng sợ bắn nhầm quân nó!

Tôi hiểu điều đó ngay lập tức, nhưng không nói gì với hoa tiêu. Chỉ yêu cầu Klyueva quan sát phía sau chăm chú và thường xuyên hơn.

Bọn Đức quốc xã trước đây đã sử dụng máy bay tiêm kích chống lại U-2. Nhưng lúc đó các phi công kẻ thù chỉ tính đến các cuộc chạm trán ngẫu nhiên với các máy bay của chúng tôi. Bây giờ, rõ ràng, bọn Hitler đã phát triển được một hệ thống tương tác đáng tin cậy giữa  máy bay tiêm kích với các kíp trắc thủ vận hành dàn đèn chiếu của chúng.

Trong khi đó, máy bay của chúng tôi mỗi phút lại đến gần mục tiêu hơn. Làm thế nào đây? Nếu tránh hỏa lực cao xạ có thể bay xa ra, bằng cách sử dụng động tác cơ động, nhưng tránh tiêm kích thì chẳng có cách gì. Toàn bộ chiếc U-2 ở trước mặt chúng như trên lòng bàn tay. Nhắm bắn những chiếc máy bay của chúng tôi còn dễ hơn cả bia bay, bạn có thể không tưởng tượng được. Các máy bay tiêm kích có thể xông tới công kích từ bất kỳ hướng nào và tưới đạn từ các cỗ pháo của chúng một cách chắc chắn vào "cánh én" chậm chạp của chúng tôi. Lấy độ cao và liệng? Không thể. Bọn phát xít biết rõ độ cao từ đó chúng ta cắt bom, và đương nhiên sẽ đón đợi chúng tôi.

Trong khi tôi vẫn đang bối rối chưa biết làm thế nào thoát khỏi tình trạng này, dàn đèn chiếu lại bật sáng. Trên mặt đất, chiếc U-2 thứ ba cháy ngùn ngụt. Chợt tôi thoáng nghĩ ra.

- Chỉ có một lối thoát - Tôi nói Olga - tiếp cận mục tiêu ở độ cao thấp nhất. Khi đó, máy bay tiêm kích sẽ không dám tấn công, sợ đâm đầu xuống đất.

Klyueva đồng ý.

Kim chỉ thị trên đồng hồ đo độ cao từ từ len lỏi xuống: 1000, 800, 700, 600 mét. Không, còn quá sớm! 500 mét ... Tôi đẩy cần lái xa thân lần nữa. Cuối cùng xuống 400... tiếp tục giảm nữa thì không thể. Thậm chí lòng bàn tay tôi ướt đẫm mồ hôi vì căng thẳng. Olga cũng không dễ dàng gì. Bom của chúng tôi là loại nổ tức thời, và chúng tôi hiểu rằng sẽ không kịp ra khỏi khu vực lan truyền sóng nổ. Nhưng nhiệm vụ dẫu sao vẫn phải được thực hiện, và dù cách gì - cũng không thể tránh. Olya ngắm mục tiêu, các trái bom rứt khỏi  máy bay. Chiếc máy bay bị quăng lên rất mạnh. Sau đó, tiếng nổ rền như sấm.

Tôi vẫn tiếp tục giảm độ cao. Chỉ cần vượt ra xa tiếp, tôi tăng hết cửa ga, lượn vòng và bẻ hướng về phi trường của mình. Nhưng kẻ thù quyết định không buông tha chúng tôi: từ mặt đất, những vệt đạn lửa như kẻ chỉ lao vút lên máy bay của chúng tôi. Mặc dù các kíp trắc thủ đèn chiếu không phát hiện ra chúng tôi, pháo cao xạ đã khai hỏa bắn theo các đốm lửa thoát ra ở miệng ống xả động cơ.

Tôi và Kliueva an toàn về đến sân bay của mình. Nhiệm vụ đã được hoàn thành. Nhưng tôi không cảm thấy niềm vui, tôi không hài lòng: đêm nay là đêm quá nặng nề đối với tất cả chúng tôi.

Chúng tôi đã phải chịu thiệt hại lớn. Zhenya Krutova, Lena Salikova, Ania Vysotskaya, Galia Dokutovich, Sonia Rogovaya, Zhenya Sukhorukova, Valia Polunina và Ira Kashirina, tất cả không còn nữa ...

Vài năm trước đây, trong cuốn sách "Các bạn gái cùng chiến đấu của tôi", tôi đã viết:

Máy bay rơi. Zhenya vẫn chiến đấu: chị cố gắng dập tắt ngọn lửa và đưa máy bay trượt xuống, nhưng ngọn lửa càng lúc càng lan gần tới động cơ. Trước khi chạm đất từ buồng lái của hoa tiêu một phát pháo hiệu đỏ bay vút lên, cùng lúc đó chiếc U-2 đang cháy rừng rực đâm đầu xuống mặt đất ...

Nhiều độc giả gửi thư cho tôi hỏi: phải chăng đó là chính những gì đã xảy ra với Zhenya Krutova và Lena Salikova trong cái đêm bi thảm kia? Phát pháo hiệu đỏ có ý nghĩa gì? Các cô gái hy sinh khi máy bay nổ hay đã kịp nhảy ra khỏi chiếc máy bay đang bốc cháy?

Bức màn che phủ bí mật này chỉ được hé mở nhiều năm sau cái chết của các bạn gái cùng trung đoàn vinh quang của chúng ta. Công lao trong việc đó thuộc về con người có một tâm hồn lớn, cựu chính ủy trung đoàn, trung tá cận vệ Evdokia Yakovlevna Rachkevich.

Người phụ nữ lớn tuổi này, đóng vai trò người mẹ đối với chúng tôi trong những năm tháng chiến tranh khó khăn, bà đã làm một chuyến hành trình dài, đến những nơi trung đoàn từng chiến đấu. Tại Crimea, bà tập hợp các cư dân địa phương, các học sinh phổ thông, các thủy thủ từng chiến đấu ở Kerch. Tại Kuban bà bền bỉ tìm kiếm dấu vết của những người mà vào đêm ngày 01 tháng Tám năm 1943, không trở về sân bay của mình.

Sau một thời gian tìm kiếm lâu dài, bà gặp được Nadezhda Gerasimovna Kuznetsova tại Novorossiysk. Thời thơ ấu cô bé Kuznetsova sống ở làng Russkoye, cách không xa nơi các máy bay Liên Xô rơi ngày 01 tháng 8. Ngôi làng vào thời điểm đó đang bị bọn Đức quốc xã chiếm đóng, nhưng hai cô gái nhỏ - Nadia và em gái út của cô là Tanya - đã tới hiện trường vụ tai nạn. Chiếc máy bay bị gãy nát. Nằm gần đó là xác hai cô gái mặc bộ đồ combinezon đã chết. Một cô cao lớn, vai rộng, tóc đen. Cô kia - tầm thước, gầy, tóc vàng. Mũ bay, đai bảo hiểm và súng ngắn đã bị lấy mất, có lẽ bởi bọn Hitler.

Nadia len lỏi vào ngôi làng đang cháy dở. Cô trở lại với một cái xẻng và một mảnh vải. Các cô bé chuyển các nữ phi công xuống một con hào nông, ở gần đó, phủ mặt họ rồi nhanh chóng lấp đất ...

Khi Evdokia Yakovlevna đặt lên bàn ảnh các nữ phi công và hoa tiêu hy sinh đêm ấy, Nadezhda Gerasimovna Kuznetsova không ngần ngại chỉ ngay vào bức ảnh của Zhenya Krutova và nói đó là một trong hai cô gái, được cô cùng với em gái mình chôn trong cánh đồng bên ngoài làng.

 Tiếp tục tìm kiếm, người nữ chính ủy không biết mệt mỏi của chúng tôi đã xác định chính xác nơi hy sinh của Anya Vysotskaya và Galia Dokutovich, Sonya Rogovaya và Zhenya Sukhorukova, Valia Polunina và Ira Kashirina.

Di thể của những người bạn gái thân yêu của chúng tôi bây giờ được chôn trong một ngôi mộ tập thể trên quảng trường tại làng Russkoye, gần stanitsa Krymskaya.

Tôi hy vọng người ta không trách cứ tôi về việc nói nhiều về các liệt sĩ. Nếu khác đi, theo quan điểm của tôi, là không thể. Những người đã chết ta không được lãng quên. Con cái chúng ta cần phải biết cái giá phải trả cho chiến thắng và hạnh phúc to lớn dường nào.

Vào mùa hè năm 43, Kuban là đấu trường của những trận không chiến lớn. Sau chiến tranh, người ta biết rằng bộ chỉ huy Đức đã ra lệnh bằng mọi giá phải giữ cho được vùng hạ lưu của Kuban và bán đảo Taman như  một bàn đạp xuất phát cho các hoạt động tấn công trong tương lai. Với mục đích này, đối phương đã thành lập ở đây một cụm không quân rất mạnh.

Các hoạt động tích cực của không quân cả hai phía ngay từ đầu đã có hình thái của một cuộc đấu tranh dữ dội giành quyền thống trị trên không, trong đó có sự tham dự hàng ngày của hàng trăm máy bay. Trên một khu vực hẹp của mặt trận, không vượt quá 40-50 km, trong một số ngày tiêu biểu đã diễn ra đến 100 trận không chiến.

Bất chấp tổn thất, bọn Hitler đã đưa vào xung trận toàn bộ lực lượng mới. Nhưng các phi công Liên Xô kiên quyết giữ thế chủ động trong tay họ và cuối cùng đã trở thành những ông chủ hoàn toàn của bầu trời.

Các trận chiến trên không tại Kuban kéo dài liên tục trong khoảng hai tháng. Mặc dù các aces Đức có trong thành phần các không đoàn tiêm kích tuyển chọn, hầu hết các phi công này đều đã trải qua thảm họa tại Stalingrad. Thực tế này không thể không ảnh hưởng đến sự quyết liệt của họ trong trận chiến.

Các phi công Liên Xô sau chiến thắng tại Stalingrad đã lớn lên, trưởng thành, tích lũy được kinh nghiệm chiến đấu vững vàng. Khí thế tấn công của họ cực kỳ cao so với của người Đức. Không phải ngẫu nhiên các trận không chiến tại Kuban giống như một bước ngoặt làm thay đổi tình hình trên không trong quá trình diễn ra toàn bộ cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại. Bắt đầu từ những trận chiến này, và cho đến khi thắng lợi, quyền thống trị trên không vẫn được không quân Liên Xô giữ vững.

* * *

Thiệt hại của trung đoàn trên Phòng tuyến Xanh khá đáng kể. Cần khẩn trương bổ sung lực lượng. Và khi chúng tôi đóng quân ở Ivanovskaya, các phi công trẻ Lusya Gorbacheva, Katya Oleinik, Pasha Prasolova, Lera Rylskaya đã có mặt. Ở vị trí hoa tiêu đã có các quân khí viên Lena Nikitina, Tosya Pavlova, Nadya Studilina và những người khác sẵn sàng.

Lợi dụng một đoạn nghỉ ngắn vừa có được, ban chỉ huy trung đoàn khẩn trương chuẩn bị đưa vào đội hình chiến đấu lực lượng bổ sung mới. Nhằm mục đích này phi đội 4 được thành lập. Tôi được bổ nhiệm làm phi đội trưởng và hoa tiêu phi đội là Katya Ryabova. Trong tương lai tiếp theo, phi đội của chúng tôi được gọi là phi đội tác chiến-huấn luyện: cho đến cuối chiến tranh phi đội vẫn kết hợp cả hai công tác chiến đấu và đào tạo-huấn luyện.

Trong tháng Chín, quân đội Liên Xô trong khu vực Novorossiysk bắt đầu đợt công phá quyết định Tuyến Xanh. Mùa thu sớm của miền duyên hải đã đến cùng với mưa, những cơn gió ẩm ướt ...Trung đoàn chiến đấu ở Bắc Kavkaz đã hơn sáu tháng. Tám phi hành đoàn dưới sự chỉ huy của trung đoàn phó Serafima Amosova bay đi phối thuộc lực lượng Không quân Hạm đội Biển Đen.  Chính ủy Rachkevich cũng đi cùng một nhóm kỹ thuật viên và quân khí viên. Các lực lượng chủ chốt của trung đoàn tiếp tục hoạt động trên bán đảo Taman.

Toàn bộ các phi hành đoàn của đại úy Amosova đến nơi nhận nhiệm vụ an toàn và chiếm góc của mình trên sân bay ngay cạnh trung đoàn của K.D.Bocharov. Các cô gái nhìn quanh - trong các điều kiện thế này họ chưa có dịp làm việc: trên biên giới đông-nam của sân bay là các sườn núi dâng cao, còn ở phía tây thì gần sát biển. Đóng căn cứ tại sân bay còn có các phi công hải quân. Các đường băng cho phép cất cánh và hạ cánh chỉ theo hai hướng. Xét về mọi mặt rõ ràng công việc ở đây sẽ không dễ dàng.

Bay trên Novorossiysk và vùng lân cận đòi hỏi không ít nghệ thuật, lòng can đảm và sức chịu đựng. Đường bay trải ra với một bên là trên mặt biển, một bên - trên các ngọn núi và hẻm núi. Các dòng không lưu ở những nơi này rất hay thay đổi. Sa vào lớp không khí lạnh trên mặt nước, máy bay sẽ chúi xuống không thể cưỡng lại. Mà trong núi thậm chí còn tồi tệ hơn: các dòng không khí đi lên quăng máy bay như ném vỏ bào. Có một niềm an ủi - các mốc định hướng rất đáng tin cậy: tiến ra biển - Novorossiysk phía trước bạn như trên lòng bàn tay, hãy chọn mục tiêu - bạn sẽ không bao giờ trượt ...

Hai đêm đầu tiên bọn phát xít sợ bộc lộ mình và không bắn lên mạnh, nhưng sau đó hỏa lực lại rất dày đặc. Chúng bắn từ tàu chiến, từ các khẩu đội pháo bờ biển, từ trong thành phố. Dường như bản thân bầu trời bị nghiền vỡ ra và nuốt chửng những chiếc U-2 nhỏ bé. Tuy nhiên, nhóm của Amosova đã tiến hành hoạt động chiến đấu thành công.

Mỗi chuyến bay kéo dài một giờ 20- một giờ 40 phút. Ngay sau khi máy bay quay về, các kỹ thuật viên, đã chạy đi lấy bữa ăn tối từ trước, họ trao nó cho phi hành đoàn, trong khi chính họ bắt tay vào kiểm tra máy bay. Các quân khí viên ngay lập tức treo bom. Sự phối hợp làm việc của các kíp bay và các chuyên gia mặt đất rất xuất sắc. Ba hoặc bốn phút tiếp nhiên liệu và "chim én" một lần nữa lấy hướng bay về Novorossiysk.

Nhìn thấy các cô gái của chúng tôi làm việc, thái độ của các vị chủ phi trường, các phi công Hạm đội Biển Đen đối với họ có thay đổi đáng kể. Các cô gái bắt đầu nhận được những bó hoa, còn có trường hợp các chiến binh Hạm đội Biển Đen hào phóng tặng bom cho các phi hành đoàn nữ chưa có đạn dược.

Evdokia Yakovlevna Rachkevich, sau khi nhận được những bài học đầu tiên về công tác hoa tiêu của Zhenya Rudneva và Sima Amosova, đã sống một giấc mơ trong những ngày đó - bay đến Novorossiysk làm nhiệm vụ chiến đấu. Và giấc mơ của bà đã thành hiện thực.

Cuộc tấn công quân đội chúng ta tại khu vực Novorossiysk bắt đầu vào đêm sang ngày 10 tháng 9 năm 1943 bằng việc đổ quân đổ bộ lên cảng. Ngay khi quân đổ bộ xung trận, bộ đội hoạt động ở phía đông và phía nam thành phố chuyển sang tấn công. Bọn phát xít Đức quốc xã nhận thức rõ rằng, việc mất Novorossiysk sẽ dẫn đến sự sụp đổ toàn bộ tuyến phòng thủ của chúng trên Tuyến Xanh. Kẻ thù chống cự quyết liệt. Và không chỉ trên mặt đất.

Một ngày trong những ngày diễn ra trận chiến giành Novorossiysk, vào buổi sáng, khi các máy bay ném bom ban đêm đã hoàn thành công việc, đột nhiên có lệnh truyền đến: "Ném bom bộ tham mưu quân đội Đức quốc xã ở khu vực quảng trường trung tâm Novorossiysk". Ngay sau đó, trên nền các ngọn núi mạ ánh vàng những tia nắng đầu tiên của mặt trời, đã xuất hiện "cánh én" của Amosova. Theo sau chị các chiếc còn lại lần lượt bay lên. Các cô gái không nghĩ rằng trời đã sáng, các máy bay tiêm kích phát xít có thể tấn công họ, rằng cần phải bay xuyên qua hỏa lực giao cắt chéo cánh sẻ của các cỗ pháo cao xạ.

Nhiệm vụ đã hoàn thành. Tất cả các phi hành đoàn đều trở về sân bay của họ.

Trong thời gian tấn công Novorossisk, nhóm Amosova đã thực hiện 233 phi vụ chiến đấu. Bộ chỉ huy đã tặng thưởng nhiều huân huy chương cho các nữ phi công, hoa tiêu, kỹ thuật viên và quân khí viên.

Ngày 16 tháng 9 Novorossiysk được giải phóng, Phòng tuyến Xanh bị chọc thủng tại khu vực Novorossiysk, Moldavanskaya. Bắt đầu quá trình đánh đuổi nhanh chóng bọn phát xít Đức quốc xã ra khỏi bán đảo Taman.

Trung đoàn chuyển cứ đến một sân bay rất bụi bặm, vừa được gỡ mìn vội vàng, gần stanitsa Kurchanskaya. Bây giờ chúng tôi bay về doi đất Chushka tiêu diệt nốt kẻ thù đang vội vã sơ tán các đơn vị xơ xác của chúng về Crimea.

Trong giai đoạn này, các phi hành đoàn làm việc căng hết sức lực. Trong một đêm thường phải thực hiện từ 6-8 phi vụ. Bây giờ không thể nói về bất kỳ sự tương tác nào của các dàn đèn chiếu phòng không với các máy bay tiêm kích Đức. Kiệt sức trong các trận đánh ác liệt bọn Hitler chỉ còn nghĩ làm thế nào để cứu thoát khỏi thất bại cuối cùng những tên lính còn sống sót và thiết bị còn nguyên vẹn, tái triển khai chúng trên bán đảo Crimea, và tăng cường phòng thủ tại đó. Và dẫu sao, chúng tôi vẫn chạm trán với các xạ thủ cao xạ của chúng! Mặc dù than ôi, gió mùa thu điên dại còn làm phiền chúng tôi nhiều hơn cả pháo phòng không. Nó thổi cát bụi từ cánh đồng bay lên cao thành màn sương mù vàng bao phủ bầu trời. Cát, những hạt cát sạn li ti của vùng Priazovie có thể phát hiện mọi nơi mọi chỗ: trong đồ ăn, trên răng, dưới quần áo, trong ca-bin. Chẳng có đâu tránh được nó. Nhưng điều tồi tệ nhất không nằm ở đó. Mối nguy hiểm là ở chỗ cát chui vào động cơ, làm sự hoạt động của nó trở nên tồi tệ, tăng độ hao mòn.

Trong ngày các kỹ thuật viên nhiều lần phải kiểm tra và làm sạch động cơ một cách cẩn thận.

Cuối cùng ngày chờ đợi từ lâu đã tới. Vào đêm ngày 09 tháng 10, khi bay đi ném bom chúng tôi không tìm thấy mục tiêu nào. Mũi Chushka chẳng khác nào bãi hoang tàn; những con đường dẫn tới eo biển Kerch trống trải. Tất cả xung quanh trơ trụi. Chỉ có đâu đó xe cộ khí tài bị kẻ thù bỏ lại trông như những vệt tối sẫm trên mặt đất phủ đầy cát. Cảnh trống trơn còn thấy ở cả những cầu tàu được vội vàng ghép lại với nhau.

Ngày 09 tháng 10 có thông cáo: bán đảo Taman đã hoàn toàn sạch bóng quân đội của bọn Hitler. Đó là một bước đi tới chiến thắng.

Chúng tôi đã chiến đấu không phải vì khiếp sợ mà vì lương tâm. Để ghi nhận công lao của các cô gái của trung đoàn, tên của trung đoàn được thêm vào từ "Taman". Từ bây giờ trở đi, trung đoàn được gọi là trung đoàn không quân cận vệ Taman 46.

Thêm một giai đoạn nữa trong cuộc sống của chúng tôi đã kết thúc như vậy.

Trong sương mù trước bình minh trung đoàn rời sân bay ở Kurchanskaya theo đội hình từng phi đội. Một chặng bay ngắn - chúng tôi đã ở bên biển Azov, biển mà chúng tôi chia tay với nó cách đây một năm. Những con sóng sủi bọt với tiếng rì rào nhẹ nhàng lan tới chân chúng tôi. Từng đợt sóng đều đặn liên tiếp lăn lên bờ và gió sinh ra trong vùng núi Crimea thổi sóng lan đi mãi.

Crimea! Vùng đất này đã chờ đợi chúng tôi và gửi những con sóng ấy đến từ khoảng xa xăm mù sương như một lời chào của mình.

Ngay sát bờ Biển Đen

Hãy tự hào, hỡi người đồng đội,

Vì bạn đã tham gia vào cuộc chiến này!

Hãy tự hào vì trong ngày chiến tranh đẫm máu,

Bạn đã giáng cho kẻ thù không kịp trở tay,

Và bạn có quyền tuyên ngôn dõng dạc:

 - Tôi đứng vững ở đây, tôi chiến đấu ở đây.

Trong vinh quang chung của ngày chiến thắng

Có phần của bạn, cùng bạn mãi vẻ vang.

(Trích từ báo in tiền tuyến nhiều bản)

Làng Peresyp, một làng chài điển hình nằm trong cảnh hoang tàn đổ nát. Ban tham mưu trung đoàn bố trí trong một ngôi nhà nhỏ bằng đá duy nhất còn nguyên vẹn một cách kỳ diệu. Để làm nơi ở người ta dành ra các căn nhà mới bị phá hủy một nửa, một số nhà âm nửa nổi nửa chìm rộng rãi. Tôi được bố trí ở với Ryabova, Amosova, Nikulina và Rudneva. Xắn tay áo lên, làm cho túp lều đi vào trật tự tương đối, thế là cuộc sống lại trôi chảy bình thường.

Quân đội Liên Xô đang chuẩn bị vượt eo biển Kerch. Còn kẻ thù thì vội vàng xây dựng tuyến phòng ngự. Rõ ràng nếu không có một trận chiến khốc liệt, chúng sẽ không chịu nhả Crimea. Tới lúc này, các đơn vị của Phương diện quân Ukraine 4 đã phá vỡ tuyến phòng thủ của đối phương tại dải Zaporoje, Melitopol, hồ Molochnoye, tiến lên phía trước và tới ngày 01 tháng 11 đã tiến ra Perekop. Cụm quân Crimea của bọn Hitler đã bị chia cắt, nó chỉ có thể rút lui theo đường biển.

Cuối cùng sau khi mất đi ưu thế trên không, kẻ thù tìm cách bù đắp cho sự mất mát này bằng cách tăng cường lực lượng phòng không. Tất cả các tuyến giao thông quan trọng và những nơi tập trung quân đội của mình, địch đều bảo vệ bằng một số lượng lớn các dàn đèn chiếu và các cỗ pháo phòng không. Sơ đồ phòng không của bọn phát xít nhìn như thế này: súng máy phòng không và pháo phòng không cỡ nòng nhỏ bố trí ở trung tâm và bao quanh chu vi các đầu mối phòng thủ và các điểm dân cư, còn pháo phòng không cỡ nòng lớn và các cụm đèn chiếu - ở khoảng cách 1-2 km. Đặc biệt chúng tạo ra một hành lang bảo vệ rất mạnh theo tuyến Kerch, Katerlez, Bulganak, Tarkhan, Kezy, Bagerovo.

Trong những ngày chuẩn bị chiến dịch, trung đoàn tiến hành trinh sát vùng bờ biển, cũng như ném bom các nơi co cụm lớn quân đội của kẻ thù, hậu phương của bọn Đức, các đường ô tô, nút giao thông đường sắt.

Một dải hẹp bờ biển được chúng tôi sử dụng làm sân bay. Chiều rộng đường băng khoảng 300 mét kéo dài từ tây sang đông. Trải dọc mặt phía nam sân bay là một con đường ô tô có tuyến đường dây truyền tải điện cao thế. Hoàn cảnh này đòi hỏi các phi công phải đạt độ chính xác và sự tập trung cao độ trong quá trình cất cánh và hạ cánh trong giai đoạn những đêm mùa thu tối tăm.

Sân bay còn một điểm bất lợi đáng kể - nó không được bảo vệ trước gió. Đột ngột theo cơn, sức gió rất mạnh, có lúc lên đến 30 mét mỗi giây, gió tung hoành ở đây một cách tự do. Và bởi vì gió luôn thổi tạt sườn - hoặc từ phía bắc, từ biển Azov, hoặc từ phía nam, từ Biển Đen, - thật dễ hiểu khi chúng gây ra bao nhiêu khó khăn cho công việc của chúng tôi. Khi cất cánh và hạ cánh gió luôn luôn đảo lắc cánh máy bay, khi đó tai nạn là không thể tránh khỏi. Khi bay cũng chẳng dễ dàng hơn. Tất cả hiểu rõ rằng trong trường hợp động cơ ngưng làm việc, gió có thể tự do cuốn chiếc U-2 nhẹ bỗng ra giữa trùng khơi.

Phải nói rằng làm cho chúng tôi bực tức không kém gì gió, là thời gian có những trận mưa rào và sương mù. Tôi nhớ một lần tôi cùng Ryabova trở về từ chuyến bay, người ướt đầm, run rẩy. Katya không thể kìm lòng, tức giận nói:

- Thà bay trong cảnh băng giá buốt thịt buốt xương còn hơn bay trong cảnh ẩm ướt thế này. Đây không phải là sương mù nữa, mà chỉ có Chúa biết được nó là cái gì. Chẳng có gì lạ khi người mốc đỏ mốc xanh vì mưa và sương mù.

- Cậu hãy làm bảo dưỡng phòng ngừa đi, - Zhenya Rudneva đang đi gần đến nói đùa - ban đêm hãy bôi dầu thải vào. Kiểu gì nó cũng hết.

- Không sao đâu, Katya, - tôi nhận xét theo kiểu Zhenya. - Tuy thế bây giờ cậu đã nung qua lửa và tẩm hơi ẩm rồi, cậu sẽ đương đầu được trước bất cứ bệnh tật nào.

Katia ném cho tôi một cái nhìn giận dữ, muốn nói điều gì đó, nhưng chỉ thở dài và bỏ đi. Cô ấy vẫn còn buồn phiền vì việc mình phải chuyển qua phi đội chiến đấu- huấn luyện và không hiểu sao giận dỗi tôi như thể tôi có lỗi trong chuyện này.

Lúc đó, khi bổ nhiệm chúng tôi vào phi đội mới, Ryabova đã có một cuộc nói chuyện gay gắt với trung đoàn trưởng. Chúng tôi được triệu tập đến ban tham mưu, và Evdokia Davydovna thông báo với chúng tôi quyết định của ban chỉ huy.

- Tôi tin tưởng - chị nói - các đồng chí sẽ đảm đương được công việc, sẽ khẳng định được lòng tin mà mọi người đặt vào các đồng chí. - Sau đó, chuyển từ giọng trịnh trọng sang cách nói bình thường, thân thiện, chị nói thêm: - Và bây giờ, các cô gái, với tư cách cá nhân tôi, không phải trên cương vị một người chỉ huy, mà như một người bạn, Chúc mừng sự thăng tiến của các bạn. Nếu có khó khăn, hãy vui lòng liên hệ mà đừng ngần ngại - chúng tôi sẵn sàng giúp đỡ bất cứ lúc nào.

Cả tôi lẫn Ryabova chẳng thích thú gì công việc mới. Chúng tôi không ngại khó khăn trong nhiệm vụ mới. Chuyện nằm ở chỗ khác. Tôi đã bay lâu với biên đội của mình, đã tỏ tường các nữ phi công và hoa tiêu, tôi biết mỗi người trong số họ có những khả năng gì. Họ đã quen với tôi, tôi đã quen với họ, biên đội của chúng tôi đã làm việc trơn tru như một cơ chế có điều tiết. Còn ở đây mọi thứ phải bắt đầu lại từ đầu. Nhưng mệnh lệnh là mệnh lệnh, tôi thậm chí không có ý định phản đối. Katya đột nhiên bướng bỉnh và tuyên bố chống lệnh.

- Lý do? - Thiếu tá Bershanskaya hỏi ngắn gọn.

Tất nhiên, Ryabova không tìm được lý lẽ nào đủ mạnh.

Cô ấy không muốn chia tay với người nữ cơ trưởng phi hành đoàn của mình là Nadia Popova - một người bạn đồng hành xinh đẹp, một nữ phi công giàu kinh nghiệm. Mặc dù tất cả chúng tôi, các cô gái, đều kết bạn thân thiết với nhau, yêu thương và tôn trọng nhau, mỗi phi hành đoàn đều thống nhất như một, là một thực thể toàn vẹn không tách rời trong một tập thể lớn đoàn kết và thân thiện. Bất kỳ hoa tiêu nào đều coi phi công của mình là phi công tốt nhất trong trung đoàn, còn các phi công chỉ công nhận hoa tiêu của mình là tốt nhất. Điều này hoàn toàn tự nhiên. Chính hoàn cảnh mặt trận đã dẫn đến sự ghép cặp như vậy, buộc các cô gái yêu quý nhau, vì chẳng có sự kiểm tra con người nào tốt hơn khi thử lửa trong trận chiến, nơi cuộc sống của tất cả mọi người phụ thuộc vào tài nghệ và sức chịu đựng của người đồng đội chung vũ khí.

Tôi hiểu rõ Katya vì vậy khi cô tranh cãi với Bershanskaya (không thể gọi cuộc trò chuyện của cô ấy với người chỉ huy bằng cách khác), tôi giữ im lặng, thậm chí còn đồng cảm với cô ấy. Nhưng khi Evdokia Davydovna cho chúng tôi đi, tôi vẫn nói Ryabova, rằng cô đã cư xử không đúng, đã tỏ ra ích kỷ.

- Cậu biết không, cậu trông giống như một thợ thủ công-đơn độc - tôi không che giấu, tôi đặt cảm xúc của mình vào lời nói. - Có lẽ cậu không quan tâm đến lợi ích của trung đoàn, mà chỉ quan tâm đến những thành công cá nhân. Lẽ nào cậu nghĩ rằng tôi muốn chia tay với Olya Kliueva?

- Cậu chớ kích động tôi! - Ryabova bốp chát. - Cậu cứ giảng đạo đức cho các cô mới ấy, còn hãy để tôi yên.

- Cậu thật không biết xấu hổ!

Nhưng Katya quay ngoắt người và rảo bước bỏ đi nhanh. Kể từ đó, mối quan hệ của tôi với Ryabova, thực sự có thời cũng phần nào căng thẳng. Tuy nhiên, điều này không làm phiền chúng tôi trong công việc kể cả tại Ivanovskaya, hay tại Peresyp.

Trong giai đoạn đầu tiên đóng quân trên bờ eo biển Kerch, phi đội của chúng tôi không thường xuyên bay đi làm nhiệm vụ chiến đấu. Mặt trận tương đối yên tĩnh, và chúng tôi sử dụng thời gian này để huấn luyện - làm chủ chuyến bay trong các điều kiện mới, đưa người mới bổ sung vào đội ngũ. Để nâng cao công tác huấn luyện, người ta bổ nhiệm vào phi đội các phi công và hoa tiêu giàu kinh nghiệm: Vera Tikhomirova, Nina Khudyakova, Klava Serebryakova, Marta Syrtlanova, Olga Klyueva và Tanya Sumarokova. Chỉ đạo toàn bộ công tác bay huấn luyện là Seraphima Amosova. Công tác huấn luyện diễn ra cả trong các phi đội khác, nhưng gánh nặng chính vẫn nằm trên vai phi đội của chúng tôi.

Thời gian đầu, tôi cảm thấy rất khó xử khi ở vị trí phi đội trưởng. Tôi vừa qua tuổi hai mươi, mà các biên đội trưởng cấp dưới đều lớn tuổi hơn và có kinh nghiệm hơn tôi. Họ đã phục vụ không chỉ một năm trong ngành hàng không, mỗi người đều có kinh nghiệm bay đáng kể. Nhưng các bạn gái tiếp nhận tin này như nó phải thế. Từ những ngày đầu tiên, họ đều thực hiện tất cả các mệnh lệnh của tôi, thường xuyên hỗ trợ tôi trong công tác giảng dạy và huấn luyện.

Chẳng bao lâu phi đội trở thành một tập thể thân thiện, thực hiện thành công bất kỳ nhiệm vụ nào.

* * *

Hoa tiêu trung đoàn Zhenya Rudneva định kỳ thường được phái đi trong các chuyến bay  kiểm tra với các chỉ huy biên đội và phi đội. Trong tháng 10 năm 1943, một đêm tôi bay đi làm nhiệm vụ cùng với Zhenya.

- Chúng ta hãy xem xem nào, đồng chí Chechneva, đồng chí chưa quên cách chơi cờ nhảy đấy chứ? Còn thuốc súng trong túi thuốc súng không đây? - Chị vừa nói đùa, vừa leo lên buồng lái phía sau tôi.

- Vâng, thì ta cùng xem xem, đồng chí hoa tiêu trưởng - tôi đáp đùa theo - thế thuốc súng của đồng chí không ướt đấy chứ?..

Tôi rất thích bay với Zhenya, mặc dù hiếm khi có dịp. Bình tĩnh, dày dạn, chị không bị mất tự chủ trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Phi công luôn luôn cảm thấy tự tin với chị, vì biết - với một hoa tiêu như vậy sẽ không bao giờ chệch hướng và trong trận chiến hoa tiêu sẽ không bao giờ phụ lòng bạn.

Rudneva có một cảm giác đặc biệt mạnh mẽ về bổn phận và trách nhiệm. Khi đã tin vào điều gì, chị sẽ vững bước đi tới mục tiêu, không chấp nhận bất kỳ thỏa hiệp nào. Đòi hỏi cao đối với chính bản thân mình, chị cũng không nhượng bộ người khác, không ngần ngại nói ra sự thật cay đắng nhất, luôn hành động một cách công khai và thẳng thắn. Và đồng thời chị cũng là người đồng chí nhạy cảm và chu đáo.

Với tất cả những người khác, Zhenya là một con người có các mối quan tâm đa dạng, một người nói chuyện dễ chịu. Chị thành thạo không chỉ trong lĩnh vực chuyên môn của mình. Zhenya quan tâm đến văn học, nghệ thuật, triết học. Có trí nhớ phi thường, chị nhớ hàng ngàn ngày tháng, sự kiện, tên tuổi. "Anh chồng bác học" của chúng tôi, chúng tôi gọi đùa chị ấy với nhau. Nhưng say mê đặc biệt của Zhenya là thiên văn học. Dẫu Rudneva nói chuyện với ai hay nói về vấn đề gì, chúng tôi biết: rồi thì cuộc trò chuyện cũng sẽ hướng về thiên văn học ...

Và bây giờ tôi với Zhenya - đang trong không trung.

- Chuẩn bị, - tôi nói - bọn phát xít giờ đây điên dại hơn bao giờ hết. Chỉ cần phát hiện, chúng bắn ngay, không cả ngắm mục tiêu.

- Với chúng thế thì chỉ càng tồi tệ hơn thôi, thần kinh của chúng suy yếu rồi. Chúng ta dù gì cũng đã đẩy chúng đến bước đường cùng. Mà nhớ không, Marinka, chúng đã đuổi chúng ta vào mùa hè vừa qua thế nào? Chúng ta hầu như không có thời gian để thay đổi sân bay ...

- Đúng, và bây giờ chúng ta cũng không nán lại lâu ở một nơi.

- Nào, những đợt di chuyển căn cứ như thế sẽ nhiều hơn và thường xuyên hơn cho mà xem. Sẽ đến tận Berlin ... Sang trái, hãy sang trái đi! - Đột nhiên, Zhenya kêu lên. - Đèn chiếu!

Trượt sang phải và lên trên, một chùm sáng mạnh đập thẳng vào mắt. Lập tức chùm thứ hai xuất hiện nhập vào nó. Từ các phía khác nhau gần như đồng thời các tràng đạn pháo vạch đường bay tới tấp lên phía chúng tôi căng như sợi chỉ phát sáng. Nhìn từ một phía, khi trong bóng tối treo lơ lửng những vòng cung sáng, điều đó trông rất đẹp, giống như một dải ruy băng lửa trong đêm lễ hội. Đối với chúng tôi gặp phải với một "sợi chỉ" như thế có nghĩa là chấm hết.

- Chị Zhenya, chị cảm thấy thế nào? - tôi hỏi. - Chúng giội nước sôi dữ thật. Mà chúng ta thậm chí chưa vượt qua eo biển. Liệu trên đất liền sẽ thế nào đây... Chúng ta bây giờ đi thẳng hay quay trở lại, lên cao hơn một chút và liệng?

- Lên cao sẽ mất nhiều thời gian. Hãy ngoặt ra khơi. Làm ra vẻ như chúng ta đã có chuyện gì xảy ra, chúng sẽ bị bỏ lại đằng sau. Sau đó chúng ta sẽ quyết định làm gì tiếp...

- Chúng ta thử xem.

Tôi nghiêng trái mạnh bắt đầu liệng, giả như đang rơi. Chùm sáng bám theo chúng tôi một vài giây, sau đó dịch qua phải. Xuất hiện một phi hành đoàn khác, và các trắc thủ đèn chiếu của địch bắt đầu tóm lấy nó, định hướng theo tiếng ồn của động cơ.

- Bây giờ hãy lấy độ cao và hãy liệng đến đúng mục tiêu, - Rudneva nói và chỉ hướng quy định trên thước đo độ. - Thế và giữ đúng vào. Chúng ta sẽ xông tới trên vùng ngoại ô phía nam Kerch.

Một vài phút sau, Zhenya thả bom chiếu sáng. Chúng tôi gặp may - ở vùng ngoại ô thành phố trong một con hẻm hẹp nhìn thấy rất rõ một đoàn xe tăng đang di chuyển chậm chạp. Khóa giá giữ bom được mở, và một trăm kg thuốc nổ đã đánh trúng vào giữa đoàn xe. Ngay lập tức súng phòng không nhả đạn ầm ầm, các chùm sáng rạch những dải ngang dọc màn đêm tối thẫm. Đột ngột vòng lại, tôi đưa máy bay về phía eo biển Kerch.

- Đi đâu? - Zhenya kêu lên. - Hãy vào công kích một lần nữa. Trong khi chúng đang hoảng loạn ta vẫn còn kịp đánh vào đuôi đoàn xe. Bom tớ vẫn còn.

Nhưng các trắc thủ đèn chiếu siết chặt luồng sáng vào chiếc máy bay chúng tôi. Tôi lao máy bay sang trái, phải, lên, xuống, làm một loạt động tác cơ động - tất cả đều vô vọng. Phải chăng tốc độ của một con ốc sên như thế này có thể ngay lập tức thoát khỏi bọn Hitler?

- Không được đâu, Zhenya. Chúng chỉ thả chúng ta cho đến khi tới Chushka mà thôi, đã không chỉ một lần xảy ra như vậy. Mà tới lúc ấy bọn xe tăng đi mất rồi. Tuy nhiên, nếu chị nhất định muốn, em sẽ thử thoát ra.

Chỉ vừa định bổ nhào máy bay, dịch về bên trái và từ trên cao một trái bom chiếu sáng nổ bùng. Ai đó trong số các bạn gái đã kịp thời đến cứu.

 Các dàn đèn chiếu bỏ qua chiếc máy bay của chúng tôi đang bay về phía biển, và bắt đầu tóm lấy chiếc U-2 đang bay theo hướng tác chiến. Rõ ràng, đó là Tanya Makarova và Vera Belik. Theo thống kê kíp bay của họ trong đêm ấy đã bay đến phiên thứ ba. "Cảm ơn, các cô gái - tôi thầm cảm ơn các bạn gái. - Cảm ơn cậu, Vera Belik, vì tình bạn chân thật, vì lòng dũng cảm của người lính".

Tôi nhớ lại cuộc trò chuyện của chúng tôi vào hôm trước khi xuất kích.

- Cậu biết không, Marinka, Kerch là quê hương của tớ, - Vera thú nhận. - Cậu sẽ bay trên vùng ngoại ô phía nam, cậu hãy nhìn kỹ, ở đó có bị tàn phá lớn hay không. - Vera dừng lại một chút, sau đó như xấu hổ, lặng lẽ giải thích: - Mẹ tớ trong thư luôn hỏi, ngôi nhà nhỏ của mình ra sao. Hy vọng, ngôi nhà đáng thương nhỏ bé của tôi ơi, hy vọng là nó còn nguyên vẹn...

- Nhất định là tớ sẽ cố nhìn xem, - tôi hứa. - Và nói chung, không có gì đáng ngạc nhiên khi mẹ cậu lo lắng chuyện ấy.

- Mẹ tớ gàn dở lắm. Mẹ viết: "Con hãy thương ngôi nhà nhỏ của mình và hãy trừng phạt các bạn gái". Cứ như chúng ta đang ném bom ngôi nhà ... Chỉ cần nghĩ, có cô bé chạy chân trần trên đường phố bụi bặm, rồi sau đó phải phá hủy chính đường phố này... Mà tớ vẫn mơ nhất định sẽ từ Moskva trở lại đây với tấm bằng tốt nghiệp, mơ sẽ dạy trẻ em ở Kerch...

- Không cần, Vera.

- Không, cần, Marinka, - cô nói kiên quyết. - Không phải để cậu đồng cảm về chuyện này mà tớ nói, mà để quyết liệt hơn.

Dưới những cánh máy bay của chúng tôi còn một trăm kg bom. Dù sao, Vera, chúng tôi sẽ ném chúng xuống đầu kẻ thù vì quê hương Kerch của bạn. Có thể những quả bom này phát nổ gần ngôi nhà của bạn. Nhưng bạn sẽ không phán xét chúng tôi, và cả mẹ bạn nữa. Tôi tin chắc điều đó. Bạn nói đúng, Vera, phải quyết liệt. Nếu không, sẽ không sớm giành được chiến thắng trước kẻ thù...

* * *

Một ngày nọ thượng tướng I.E.Petrov ghé thăm. Ông xuất hiện đột ngột, như mọi khi, đến thẳng đài chỉ huy và lập tức tuyên bố báo động chiến đấu.

Ông tướng thích thứ trật tự quân sự mẫu mực, mà theo kinh nghiệm dạy bảo, chúng tôi thường xuyên duy trì ở sân bay và đài chỉ huy.

- Xuất sắc! - Ông nói với đại úy Amosova, thay thế Bershanskaya ngày hôm ấy vắng mặt. - Nghĩa là các cô không quên chuyến đến thăm đầu tiên của tôi.

Sau đó, Ivan Yefimovich kiểm tra công tác huấn luyện điều lệnh đội ngũ của chúng tôi. Quân phong của chúng tôi thì ông hài lòng, nhưng bề ngoài của chúng tôi thì ông không hoàn toàn vừa ý. Quân phục của các cô gái gọn gàng, là ủi phẳng, nhưng cũ. Quân phục may theo lệnh I.V.Tyulenev, chúng tôi mặc trong ngày nghỉ, mặc nó vào những dịp trọng thể. Trong những khoảng thời gian còn lại chúng tôi mặc quân phục nam giới. Khiếm khuyết trong quân trang ngay lập tức đập vào mắt tư lệnh.

Tướng Petrov bước chầm chậm dọc hàng quân, và đôi khi cau mày, như thể ông bị đau răng. Đột nhiên ông dừng lại trước nhân viên ban tham mưu Raisa Mazdrina, và nheo mắt.

- Thế đâ-ấy, - ông dài giọng, - thế đâ-ấy ... - Và bất ngờ ra lệnh: - Thượng úy, tiến ba bước về phía trước - đi đều, bước!

Mazdrina khuôn mặt đỏ bừng quay về hàng.

- Nào, chấn chỉnh thế các cô thấy sao? Cần phải như thế. Tư lệnh chỉnh chiếc áo va rơi trên người Mazdrina và thắt chặt đai lưng trên áo đến mức Raia của chúng ta suýt thon gọn đi gần nửa.

- Thế nào các chiến binh cận vệ - hướng về chúng tôi Petrov lớn tiếng nói, - không phải tốt hơn sao? Cân đối hơn và đẹp hơn.

Khi ông tướng đi khỏi, Mazdrina nới lỏng đai lưng áo và thở phào nhẹ nhõm.

- Ông ấy thắt chặt đến mức chẳng thở được, - nén cười cô nói.

- Bây giờ cậu biết thế nào là chấn chỉnh kiểu Petrov rồi chứ - một ai đó nói đùa.

Vậy là kể từ đó, chúng tôi gọi việc thắt chặt thắt lưng là "chấn chỉnh kiểu Petrov". Và cũng cần phải tán thưởng ông tướng. Bài học mà ông dạy, đã tỏ ra hữu dụng: các cô gái bắt đầu chăm sóc ngoại hình của mình nhiều hơn.

Không giới hạn ở những lời răn bảo, Petrov ra lệnh làm đơn xin quân phục có kích cỡ phù hợp và lệnh phải báo cáo với ông, nếu phòng ban hữu quan không đáp ứng.

- Nhưng tôi đòi hỏi ở các cô sự ngăn nắp trật tự - ông cảnh báo. - Các cô hãy lưu ý, đường ra mặt trận đi qua bên cạnh sân bay, tôi vẫn thường xuyên ra mặt trận, và nếu lần tới tôi bắt gặp cảnh "exotic" như vậy, cuộc nói chuyện sẽ không dễ chịu đâu. Nào, bây giờ báo cáo tôi tình hình công việc ra sao.

Serafima Amosova báo cáo chi tiết về công tác chiến đấu, học tập và cuộc sống của chúng tôi. Tư lệnh hài lòng và mong muốn chúng tôi đạt nhiều thành công hơn nữa.

Vượt trước thời gian một chút, tôi muốn nói rằng chúng tôi rất yêu quý Ivan Yefimovich, nhưng che giấu những tình cảm ấy trước ông. Ông còn đến trung đoàn thêm hai lần nữa, và khi ông được điều chuyển đến mặt trận khác, ông đã gửi lời chào tạm biệt. Chúng tôi ghi nhớ suốt đời nhà chỉ huy quân sự nghiêm khắc, công bằng, tinh tế và quan tâm chu đáo này...

Trong tháng mười, tôi đánh dấu lễ kỷ niệm đầu tiên của mình tại trung đoàn - phi vụ xuất kích lần thứ năm trăm. Sự kiện trọng đại này trùng hợp với việc đổ bộ lính thủy đánh bộ Liên Xô lên bờ biển Crimea. Chiến dịch diễn ra trong khu vực làng Eltigen. Tại nơi đổ bộ trung đoàn liên tục ném bom các dàn đèn chiếu của kẻ địch quấy nhiễu quân đổ bộ. Máy bay nối tiếp nhau xuất kích với gián cách thời gian không lớn. Tất nhiên, không phải mỗi quả bom của chúng tôi đều trúng mục tiêu. Điều quan trọng là trong thời gian ném bom kẻ thù hoặc phải tắt các cụm đèn chiếu hoàn toàn, hoặc phải lia chúng sang máy bay. Trong khi đó, lính thủy đánh bộ dưới sự che chở của bóng tối có thể đổ bộ được lên bờ.

 Tuy nhiên, một cơn bão nổ ra trên biển; gió mạnh và sóng lớn đã ghìm các tàu cao tốc đổ bộ. Chiến dịch bị kéo dài và chúng tôi phải làm việc với cường độ tối đa.

Tôi đã tính toán rằng chuyến xuất kích thứ năm của tôi đêm nay trong bảng tổng kết sẽ là phi vụ thứ năm trăm. Tôi muốn kỷ niệm nó một cách tốt hơn, hay nói cách khác - gây thiệt hại lớn hơn nữa cho kẻ thù.

Chúng tôi vẫn đóng quân ở làng chài Peresyp của ngư dân, cách eo biển Kerch hai mươi cây số.

Nhiệm vụ của tôi là phải bay chính xác đến chỗ các dàn đèn chiếu Đức đã quấy nhiễu công tác đổ bộ thủy quân lục chiến, định hướng bay chiến đấu, và không quan tâm đến hỏa lực phòng không, bay thẳng tới trên đầu mục tiêu. Hoa tiêu Katya Ryabova phải đồng thời tính toán đường bay, thả bom, và chỉ dẫn đường bay trở về nơi chúng tôi đang được mong chờ. Đêm đó, chúng tôi chuẩn bị bay cẩn thận hơn bình thường, kiểm tra nghiêm ngặt hệ thống treo tải trọng làm quà "kỷ niệm" và trang bị của mình. Trong thực tế chiến đấu mọi thứ đều đã từng xảy ra. Những người được kỷ niệm kiểu như tôi nhiều lần đã bị giữ ở một nơi nào đó trên cánh đồng giữa các vị trí của quân ta và quân địch. Do đó, chúng tôi có thái độ đặc biệt xét nét đối với các trang thiết bị của phi hành đoàn.

Thời tiết xấu suýt hủy hoại ngày lễ của tôi. Ngày lễ được bắt đầu với việc gió ném không thương tiếc chiếc máy bay U-2 bằng ván ép nhẹ cân từ bên này sang bên kia. Sau đó từ phía bắc các đám mây dày đặc nặng nề trườn xuống. Nó ép không thương tiếc máy bay xuống mặt đất, và kim trỏ độ cao liên tục run rẩy trong khoảng từ 350 đến 400 mét. Nhưng ngay cả từ độ cao như vậy việc quan sát mặt đất cũng rất tồi: lơ lửng treo trong không khí là một màn bụi nước li ti, làm xấu thêm tầm nhìn vốn đã tồi tệ. Tôi phải hạ xuống thêm vài chục mét.

Khi xử lý mục tiêu từ độ cao như vậy sẽ rất dễ bị thương bởi bom của chính mình, và sẽ không ai kết tội chúng tôi, khi chúng tôi quay trở lại sân bay. Nhưng khi đó tôi nghĩ rằng nếu người Xô viết luôn luôn hành động chỉ xuất phát từ điều gì có thể, trước hết nghĩ đến các lợi ích cá nhân, may mắn cá nhân, chúng tôi sẽ không xây dựng được nhà máy thủy điện Dnepro, nhà máy sản xuất máy kéo Stalingrad và hàng chục người khổng lồ khác của các ngành công nghiệp, không mở được hàng nghìn km đường sắt, không thể bảo vệ các thành quả của mình trước kẻ thù.

- Dưới cánh là Eltigen - bằng tiếng nói của một phát thanh viên nhà ga, Katya Ryabova thông báo.

Cô không thích nói những câu chuyện không cần thiết khi đang ở trên không trung, và chúng tôi có thể bay trong im lặng một thời gian dài mà không nói chuyện. Vừa nghe trên máy liên lạc những lời trên của hoa tiêu, thì trong bóng tối như bưng những chùm sáng đèn chiếu đã trượt trên những con sóng đen ngòm. Quẹt đi quẹt lại một cách điên cuồng trên mặt nước, đột nhiên các chùm sáng đóng băng tại một chỗ.

- Xuồng đổ bộ bị túm rồi! - Katyusha bật kêu lên.

Tôi nhìn về phía bờ. Trong cự ly khoảng một cây số rưỡi cách bờ, một con tàu nhỏ nhấp nhô trên các đỉnh sóng sủi bọt, bị chiếu sáng bởi cột sáng màu xanh lam rực rỡ. Bọn phát xít hiểu rất rõ tình thế của những người trên tàu, có lẽ thế nên chúng không vội vã đối phó với họ. Trong chùm sáng bám dai như chão, như thể không biết gì về nó, con tàu vẫn kiên định lao nhanh vào bờ.

Một loạt súng vang lên, loạt thứ hai, thứ ba. Con tàu cao tốc nhỏ tròng trành, nhưng lập tức một con sóng dựng đứng ập đến và nâng nó lên. Trong một khoảnh khắc, con tàu lao ra khỏi dải ánh sáng đèn chiếu, tuy nhiên những chiếc vòi bạch tuộc của các cụm đèn chiếu lại một lần nữa túm được thân tàu.

Không thể chậm trễ. Tôi nghiêng máy bay sang trái và tăng hết ga. Tất cả phải giải quyết trong vài giây. Tiếng gầm rú của động cơ làm bọn Hitler giật mình, hai luồng sáng bắt chéo nhau, lục lọi bầu trời. Nhưng một dàn đèn rọi vẫn tiếp tục kiên trì theo đuổi con tàu chở quân đổ bộ.

Cũng rùng mình, nghẹt thở vì tức giận, động cơ của máy bay - cánh tay đòn đẩy gaz hết nấc về phía trước.

- Chúng ta đang tiến vào mục tiêu, - Katya cảnh báo - Ta sẽ ném bom từ độ cao thấp.

- Đành vậy thôi, - Tôi đồng ý.

Luồng ánh sáng cao thế của dàn đèn chiếu tới gần máy bay, vẽ lên một vòng tròn. Vừa chạm vào cánh, nó chạy ngay sang thân, làm tôi chói mắt trong chốc lát rồi bỗng giật lại đằng sau. Chùm sáng rung rung, khẩn trương dừng lại, rồi hóa đông trên chiếc máy bay. Nhìn xuống là vô ích. dường như có một vật nặng nào đó đập mạnh vào gốc mũi của tôi, trước mắt tôi bồng bềnh những vòng tròn. Dầu sao chúng vẫn tóm được mình! Rụt đầu vào vai, tôi hơi nghiêng người về phía trước. Bây giờ chùm sáng lướt qua kính chắn gió, tì vào cánh giữa máy bay. Đẩy cần lái ra xa người một chút, lập tức tôi cảm thấy một cú đẩy nhẹ - các trái bom đã rời khỏi cánh.

Sóng nổ đập vào phần dưới thân máy bay, máy bay chúi mũi suýt lật sang cánh phải. Không có gì lạ nếu máy bay bị cuốn xuống vòng xoáy ốc. Mà ở độ cao này nếu bạn rơi xuống vòng xoáy ốc - nhất định bạn sẽ cắm đầu xuống mặt đất. Để tránh hiện tượng rơi, tôi đặt bánh lái về tư thế trung lập và bắt đầu thoát ly về một bên. Các ngọn đèn chiếu tắt lịm, bóng tối như hũ nút lại nuốt chửng mọi thứ.

- Sao, cắt bom thế nào? - Tôi hỏi hoa tiêu.

- Tất cả đều ổn. Cậu thấy đấy, đèn chiếu tắt rồi. Có thể chúng ta chưa phá hủy được chúng, mà các chiến hữu đã giúp đỡ. Xin chúc mừng, cô bạn năm trăm, nhân chuyến bay kỷ niệm kỷ lục!

- Cảm ơn cậu, Katya.

Và buổi sáng trong phòng ăn, một quả dưa hấu lớn chờ đợi tôi. Trên vỏ của nó sáng lên một con số cắt bằng dao - "500".

- Đây là quà của Bershanskaya và Rachkevich - bí thư chi bộ đảng Maria Runt giải thích. - Phải sắm riêng đấy nhé.

Trong phòng ăn tập hợp toàn thể phi đội chúng tôi, và các cô gái không phải bay cũng đến. Các nữ kỷ lục gia năm trăm đầu tiên Maria Smirnova, Katya Ryabova, Natasha Meklin nâng trái dưa hấu và long trọng trao nó cho tôi.

- Hãy tiếp nhận "vương miện" - Maria Smirnova tuyên bố. - Chúng tôi chúc cậu đến khi kết thúc chiến tranh sẽ kiếm thêm được một chiếc nữa.

Trái dưa hấu ngay lập tức được mọi người bổ ra chung hưởng. Vừa thèm thuồng ngấu nghiến những lát dưa mát rượi và ngọt ngào, các cô gái vừa đùa: "Thường xuyên có những ngày kỷ niệm như thế này thì hay nhỉ".

* * *

Một vài ngày sau đêm đó, các thủy thủ hàng này tiếp hàng kia đi ngang qua sân bay chúng tôi về phía eo biển Kerch. Họ đi qua, sải những bước chân lớn của hải quân. Những tia sáng xiên của mặt trời mùa thu làm lóe lên ánh thép mờ của những khẩu tiểu liên. Những khuôn mặt khắc khổ, dạn dầy sương gió, những chiếc áo khoác ngắn màu đen, hai dải mũ hải quân không lưỡi trai vẫy vẫy. Tụ tập thành các nhóm, chúng tôi vẫy chào các thủy thủ.

Một trung sĩ cao gầy sải bước trong một đoàn quân. Cặp mắt di-gan đen lấp lánh vui vẻ lóe lên từ bên dưới hàng lông mày rậm. Thay vì chiếc mũ thủy thủ không lưỡi trai, trên đầu chàng trai là một chiếc mũ sắt lính.

- Này, anh lính thủy! - một giọng nữ lanh lảnh vang lên. Hoa tiêu của trung đoàn chúng tôi Anya Bondareva mắt sáng chạy tới bên người đang đi. Cô mang theo trong tay một chiếc mũ sắt mới màu xám. - Hãy cầm lấy nó, tôi chân thành tặng cho anh. Chiếc mũ của anh tồi quá. Tôi không cần đến nó, tôi đã có chiếc mũ bảo hiểm rồi. Tôi muốn đưa nó cho anh, nhưng tôi không thể - đêm nào chúng tôi cũng bay.

Người lính thủy bối rối và nói nhẹ nhàng:

- Cảm ơn. Nếu tôi trở về - tôi sẽ tìm, sẽ trả lại cô...

Cẩn thận đặt món quà lên mái tóc đen, anh vẫy tay chào Anya ...

Từ "Eltigen" đã trở nên thiêng liêng đối với chúng tôi kể từ khi thê đội đầu tiên lính thủy đánh bộ bằng một đòn tấn công bất ngờ đã đột phá vào ngôi làng Eltigen và cố thủ ở đó. Một cơn bão nổ ra đã trì hoãn đợt đổ bộ tiếp theo. Trên bờ phía kẻ thù, các phân đội nhỏ lính thủy và lính bộ gần như đã bị bao vây kín.

Kẻ thù nhiều lần nỗ lực hất các chiến sĩ đổ bộ xuống biển, nhưng vô ích. Eltigen, thị trấn xây bằng đá nhỏ màu trắng, đứng chắn trên con đường của bọn phát xít như một pháo đài bất khả chiến bại.

Quân đổ bộ đã cạn lương thực và đạn dược, không có gì để băng bó các thương binh. Liên lạc với quân ta cũng đã bị cắt đứt vì mảnh đạn pháo đã chém văng điện đài, giết chết hiệu thính viên. Mà những làn sóng chì vẫn không ngừng nổ. Hết lần này đến lần khác tàu cao tốc của chúng ta chở người, vũ khí, đạn dược, lương thực lao đến Eltigen, và lại buộc phải quay về bến đậu của mình.

Tháng 11 năm 1943 thời tiết ở Crimea lạnh và nhiều gió. Dự báo thời tiết ngày qua ngày kết thúc bằng hai từ ngắn gọn: "thời tiết không bay được". Một lần vào buổi tối, các chỉ huy hải quân đến trung đoàn chúng tôi. Trong căn nhà nhỏ của làng chài diễn ra một cuộc trò chuyện như sau.

- Đồng chí Bershanskaya, - một trong những người khách vừa đến hướng vào trung đoàn trưởng. -. Quân đổ bộ đang trong tình thế rất khó khăn. Họ đã bị cắt rời khỏi tất cả các hướng. Các chiến sĩ đỏ bộ không còn thức ăn, không còn đạn dược và thuốc men. Phát xít Đức tấn công ngày và đêm. Phi công của các đồng chí có thể giúp đỡ cánh thủy thủ.

- Nhưng tôi không có quyền cho các kíp bay xuất kích trong thời tiết thế này, - thiếu tá cận vệ Bershanskaya nói chậm rãi.

Chị bước từ tốn quanh phòng, rồi đứng lại gần cửa sổ. Trên sân bay cuộc sống đang sôi sục: các kỹ thuật viên và quân khí viên làm thành từng cặp cạnh máy bay, đâu đó đang kiểm tra động cơ, từ xa vẳng lại tiếng cười lanh lảnh của con gái, còn từ biển mây dày như tuyết lở đang tiến lại.

Bershanskaya quay sang các thủy thủ:

- Các anh hãy xem thời tiết như thế nào.

Một sĩ quan đứng tuổi với hai thái dương bạc xám và đôi mắt màu đỏ ngầu vì thiếu ngủ đi đến bên người chỉ huy của chúng tôi:

- Chúng tôi yêu cầu tập hợp toàn thể quân nhân trung đoàn.

Sau một vài phút, các phi công, hoa tiêu, kỹ thuật viên và quân khí viên xếp hàng ngay tại sân bay. Người thủy thủ tóc hoa râm lên tiếng đầu tiên. Ông kể lại chi tiết tình thế của quân đổ bộ, về những người mà việc giải phóng Crimea phụ thuộc nhiều mặt vào kỳ công của họ. Sau đó, thiếu tá Bershanskaya bước lên phía trước. Trong sự im lặng đang tới giọng nói của chị vang lên to một cách đặc biệt:

- Kẻ thù phong tỏa quân đổ bộ tại Eltigen. Tình thế của các chiến sĩ đổ bộ cực kỳ nặng nề. Đường tiếp cận bàn đạp rất khó khăn. Từ đất liền các lối tiếp cận đều bị pháo phòng không và các dàn đèn chiếu Đức ngăn chặn. Từ biển - là bức màn lửa của các tàu thuyền của quân thù. Bên cạnh đó, thời tiết ... Các chiến sĩ cận vệ! Chúng ta sẽ giúp đỡ những thủy thủ- anh hùng. Ai tình nguyện bay đến Eltigen, bước về phía trước một bước!

Các nữ phi công và hoa tiêu siết chặt đội ngũ bước về phía trước.

Và sáng ngày 08 tháng Mười Một, tư lệnh tập đoàn quân độc lập miền Duyên hải đại tướng I.E.Petrov đã ký mệnh lệnh chính thức: "Trung đoàn nữ không quân ném bom đêm cận vệ đột phá tới chỗ quân đổ bộ và cung cấp cho họ thực phẩm, đạn dược và thuốc men y tế".

Người lớn tuổi nhất trong chúng tôi hai mươi lăm tuổi, người trẻ nhất - mười chín tuổi. Chúng tôi sắp phải thực hiện một chiến dịch phức tạp, đòi hỏi lòng can đảm lớn và kỹ năng thuần thục.

Thủy quân lục chiến ở trên một dải đất rất hẹp của bờ biển Crimea. Để thả các bao chứa hàng xuống mục tiêu, chúng tôi cần đạt độ chính xác đặc biệt. Sai số một-hai mét, và thế là hàng hóa quý giá có thể rơi vào tay bọn phát xít Đức quốc xã.

Các bao hàng treo trên giá đỡ bom. Bao lớn, cồng kềnh, chúng gây ra nhiều sức cản, làm giảm đáng kể tốc độ của U-2.

Đêm đó gió hoành hành với sức mạnh đặc biệt. Nó mang lại tiếng súng vang rền và mùi cháy: tại Eltigen đang diễn ra những trận đánh không ngừng.

Cất cánh đầu tiên là phi hành đoàn của nữ phi công giàu kinh nghiệm bay nhất trung đoàn - trung đoàn phó phụ trách công tác bay Seraphima Amosova và hoa tiêu trung đoàn Zhenya Rudneva. Sau hai-ba phút đến lượt tôi xuất kích. Mặt đất gần như không thể nhìn thấy, chỉ có âm thanh của biển, át đi tiếng gầm rú của động cơ, chứng nhận rằng chúng tôi đang bay trên eo biển Kerch. Chúng tôi đã bay ở độ cao tối thiểu, gần như chạm bánh xe vào mặt nước. Sóng dữ tợn sập vào nhau lớp này lớp khác, định áp đảo chiếc U-2. Hoa tiêu Tanya Sumarokova cho hướng. Tôi giữ hướng chính xác, và chẳng bao lâu xuất hiện ở phía trước các đường viền của bờ biển đầy ghềnh đá...

Ngay khi tôi thực hiện một vòng ngoặt, những chùm sáng của các đèn chiếu lại quét lên lục lọi bầu trời, phía trước các viên đạn cao xạ nổ bùng. Trong cabin sáng đến lóa mắt: chúng tôi đang ở trong luồng sáng đèn chiếu phòng không. Điều chủ yếu là không đi lạc khỏi tuyến đường. Nghiêng người trên máy đàm thoại, tôi xác định hướng. Tatiana điềm tĩnh trả lời: "Ta vẫn đi đúng".

Cuối cùng các cụm đèn chiếu phòng không và pháo cao xạ đã bị bỏ lại phía sau. Bây giờ sắp đến chuyện khó nhất: tìm kiếm tín hiệu của các chiến sĩ đổ bộ và thả hàng chính xác.

Chúng tôi một lần nữa được đón tiếp bằng các chùm đạn pháo cao xạ. Tôi bắt đầu liệng. Hầu như trên độ cao ngọn cây chúng tôi lướt qua đầu bọn phát xít Đức quốc xã, và cuối cùng cũng nhìn thấy tín hiệu trên mặt đất ... Bây giờ đến hoa tiêu hành động. Chiếc máy bay bị dâng lên một cách nhẹ nhàng: bao thứ nhất đã thả... sau nó là bao thứ hai... Khi chắc chắn các bao đã rơi vào đúng nơi cần, tôi ngoặt chiếc U-2, và chúng tôi bay đi lấy chuyến hàng mới.

Còn ở đó, tại Peresyp, gió vẫn thổi giật ngang giật ngửa như trước, mà hình như không ai để ý. Trung đoàn trưởng Evdokia Bershanskaya và tất cả ở trên tuyến xuất phát, chăm chú lắng nghe tiếng gầm của động cơ, xúc động ra đón mỗi kíp bay.

Hai mươi sáu đêm, chúng tôi bay đến chỗ các chiến sĩ đổ bộ. Mỗi chuyến bay như thế mang đến cho họ cứu tinh, củng cố lòng tin vào chiến thắng.

Một lần tôi bay sau biên đội trưởng Yevgenia Zhigulenko. Tôi rất yêu quý Zhenya. Rất nữ tính và mềm mại, cô ấy biến đổi không còn nhận ra trong không trung. Bay với Zhigulenko là hoa tiêu Polina Ulyanova. Khi tiếp cận mục tiêu máy bay của họ bị các dàn đèn chiếu và súng phòng không tóm lấy trong một vòng vây dày đặc. Tôi nhìn thấy máy bay Zhigulenko lao từ bên này sang bên kia thế nào. Tôi đã thấy người nữ phi công khéo léo thoát ra khỏi lưới lửa ra sao và một lần nữa lại bay về đúng hướng mục tiêu.

Thời điểm đó tôi chưa biết rằng máy bay của cô ấy đã bị thương nặng vì đạn cao xạ. Chỉ khi ở sân bay, chúng tôi mới nhận ra cô nàng Zhenya khiêm tốn của chúng tôi có khả năng lập kỳ tích như thế nào. Chiếc máy bay bị hàng chục lỗ đạn thủng, từng mảnh vải chúc bâu rách rủ xuống, động cơ bị thương, viên đạn đi qua buồng lái của phi công và hoa tiêu... Kỹ sư trưởng của trung đoàn Sofia Ozerkova và kỹ thuật viên trưởng phi đội Dusya Korotchenko chưa từng nhìn thấy bất cứ điều gì tương tự...

Hàng cho quân đổ bộ được thả vào trong sân trường học, nơi mỗi đêm người ta đốt một đống lửa nhỏ cho chúng tôi và đặt một dấu nhận dạng.

Kiểu "ném bom" này đòi hỏi các phi hành đoàn phải đạt độ chính xác rất cao. Do đó, chúng tôi bay đến địa điểm thả hàng ở độ cao 50-70 mét, và khi thả hàng cố gắng hạ độ cao thêm một chút.

 Nhiều khi, từ giữa eo biển bạn đã phải thu cửa gaz và liệng cho đến tận bờ biển Crimea. Bọn phát xít Đức bắn tiểu liên và súng máy cỡ nòng lớn, đôi khi bạn đếm được đến hàng chục lỗ thủng trên vỏ cánh. Còn chiếc máy bay cứ kéo và kéo mãi. Và đây rồi dưới cánh bay là ngọn lửa nhỏ thiêng liêng. Bạn nghiêng mình qua mạn cabin và bạn hét lên điều gì đó, có thể:

- Tiếp nữ khách đến thăm đi, bộ binh! Chúng tôi có khoai tây và thuốc chữa bệnh, chuyến sau sẽ thả đạn.

Và hoa tiêu nói thêm:

- Gửi lời chào từ trung đoàn nữ cận vệ 46!

Đáp lại, dưới mặt đất cũng hét lên một cái gì đó, nhưng vì tiếng rít của gió và tiếng ồn của sóng biển xô bờ mà ta không thể phân biệt được các từ. Ít nhất chúng tôi đã nghe thấy tiếng nói: có nghĩa là quân ta đang còn sống.

Thả hàng xong, chúng tôi rẽ ngoặt ngay trên đầu bọn Hitler. Đôi khi chúng tôi tưởng như nhìn thấy hàng chục nòng súng trường và tiểu liên chĩa lên trời như thế nào, nghe thấy tiếng súng bắn pằng pằng. Nhưng chiếc máy bay U-2 bé nhỏ cần cù với hai cánh đầy các lỗ thủng vẫn đứng trong đội ngũ.

Về những chuyến bay của các cô gái cận vệ đến Eltigen, Arkady Perventsev trong "Mảnh đất rực lửa" đã viết một cách nồng nhiệt:

Từ đất liền phía Taman một chiếc máy bay động cơ công suất nhỏ với tiếng kêu pành pành bay đến. Nó hướng đến ngôi làng, nhanh chóng hiện ra rất to và dường như xòe đôi cánh phủ lấy toàn bộ Đất Nhỏ. Đâu đó bên trái một khẩu súng máy phòng không húng hắng, và những loạt đạn pháo vạch đường đủ mọi màu sắc xiên chéo trong bóng đêm - đỏ, xanh lục, trắng. Tắt động cơ, máy bay hạ độ cao thấp hơn nữa: đầu tóc đen của một người nào đó, đội mũ bay, nghiêng khỏi mạn cabin, và từ bên trên vẳng xuống một giọng con gái lanh lảnh giận dữ:

- Đứng dưới tránh ra! Bắt cá vobla nhanh!

Từ máy bay tách ra những vật gì đó tối sẫm và đập xuống đất nặng trịch. Động cơ ậm ừ như buồn ngủ, nhấp nháy ánh xanh của bộ tiêu âm, chiếc máy bay gần như bay sát trên mặt biển.

- Các cô gái trung đoàn của thiếu tá Bershanskaya - Manzhula cho biết. - Các cô gái cận vệ. Họ đứng chân ở vũng sông Akhtanizovskaya ...

Bây giờ - đó là ký ức. Còn khi đó cuộc đổ bộ Eltigen là một phần máu thịt của mỗi chúng tôi. Nhiều năm trôi qua. Nhưng không có gì bị lãng quên, không có gì biến mất khỏi ký ức.

Cách đây chưa lâu, tôi được mời tham dự một cuộc gặp gỡ thanh niên tại Bảo tàng Bách khoa. Một cơn bão hoan hô vang rền như sấm lay chuyển gian phòng, khi mọi người nghe thông báo cựu chỉ huy đội quân đổ bộ huyền thoại, Anh hùng Liên Xô, thiếu tướng Vasily Fyodorovich Gladkov đang sống ở Moskva. Hội trường lớn, hàng trăm con mắt chăm chú... tôi kể về những hoạt động của trung đoàn chúng tôi ở Crimea, và dĩ nhiên, các chuyến bay đến Eltigen. Và trong giờ nghỉ, một người đàn ông đứng tuổi không quen đến gần tôi ở sảnh.

- Thưa người bạn thân thương, yêu quý ... - ông ngập ngừng nói. - Thời gian đó tôi đang ở Eltigen ... Hãy cho phép tôi ôm chị thay mặt cho những người còn sống sót.

Chúng tôi lặng lẽ nhìn nhau rất lâu. Cả hai không thể dùng từ nào diễn tả được những gì đang diễn ra trong các con tim của chúng tôi ...

Các anh hùng Eltigen! Họ chỉ còn lại một ít những thủy thủ-quân đổ bộ dũng cảm. Và anh trung sĩ mắt đen không còn trở về được để trả chiếc mũ sắt cho Anya Bondareva. Và rồi chẳng bao lâu sau, không trở về từ chuyến bay là bản thân Anya...

Sau chiến tranh, tôi đã có dịp thăm lại Peresyp. Tại nơi từng là sân bay của chúng tôi, bây giờ chỉ có tiếng ồn của sóng biển vỗ bờ. Không có gì ở đây gợi nhớ đến cuộc chiến. Cầu cho nó được mãi mãi như vậy!

* * *

Một lần sau khi vượt qua cơn bão, nhưng bị mất lái, một vài tàu đổ bộ bị trôi dạt trên biển. Bay đi làm nhiệm vụ tìm kiếm các con tàu bị nạn có các kíp bay của Olga Sanfirova, Maria Smirnova, Vera Tikhomirova, Nadezhda Popova, Nina Khudyakova và tôi. Thời tiết không thuận lợi cho chúng tôi. Gió thổi rất lạnh. Thân và cánh máy bay nhanh chóng đóng băng. Động cơ làm việc không ổn định thỉnh thoảng gián đoạn, đương đầu với sức cản của gió và tải trọng băng phụ trội thật khó khăn. Khi mô tơ bắt đầu khục khặc thường xuyên, trái tim thắt lại. Mô tơ ngừng làm việc hoặc tắt lịm - chúng tôi sẽ không còn nhìn thấy những ngôi nhà xây đá vôi bé nhỏ của Peresyp.

Katya Ryabova lúc này đang huấn luyện phi công, và tôi phải bay tìm kiếm các xuồng đổ bộ với một hoa tiêu trẻ. Đó là lúc tôi cảm thấy đặc biệt sâu sắc sự cần thiết như thế nào các kỹ năng bay phối hợp, lòng tự tin trong công việc của chúng tôi. Các hoa tiêu trẻ dường như nắm vững nghề nghiệp của mình, làm việc siêng năng trong không trung, nhưng tôi luôn luôn phải cảnh giác, tự mình theo dõi chặt chẽ tình huống, hướng bay. Trong sương mù dày đặc treo trên mặt biển một thời gian dài, không có gì lạ nếu ta đâm phải các máy bay của quân mình đang quần thảo ngang dọc cùng một ô vuông đã cho. Thường xuyên còn cả mối đe dọa nguy hiểm bị máy bay tiêm kích kẻ thù tấn công, bởi vì việc tìm kiếm diễn ra ban ngày.

Một lần điều đó đã xảy ra. Mê mải tìm kiếm, tôi không nhận thấy trời đã quang đãng hơn một chút. Nhiên liệu trong thùng dầu còn ít, và tôi quyết định lấy độ cao, để trong trường hợp cần thiết sẽ đến được bờ bằng cách liệng. Sau khi nghếch mũi, chiếc U-2 bắt đầu leo cao theo đường xoắn ốc. Ngay lúc đó trên đầu chúng tôi những đám mây khẽ tản ra, và bầu trời xanh phơn phớt hiện ra qua lỗ thủng trong màn mây.

Ô cửa sổ này mở rộng mãi, trời quang lên, một rìa của nó đã nhuốm màu vàng rực trong ánh mặt trời. Thật hay nếu bay lên đó dẫu chỉ trong một giây, nhìn những gì đang xảy ra trên ấy, đằng sau lớp lớp mây dày. Chỉ đáng tiếc là không đủ trần bay.

- Đồng chí chỉ huy! - Luồng suy nghĩ của tôi bị gián đoạn bởi giọng nói sợ hãi của hoa tiêu. - Nhìn kìa. Có lẽ máy bay phát xít.

Bản thân tôi đã nhận thấy thoáng vụt qua chỗ hở của trần mây một chiếc thân kép của "khung tranh" (các cựu chiến binh mặt trận thường gọi chiếc máy bay trinh sát của kẻ thù có tốc độ cao và hình dạng bất thường như vậy). Vậy tên gián điệp Hitler kia có phát hiện ra chúng tôi hay không? Dù sao, tôi lập tức đưa máy bay chuyển tư thế và trượt nó xuống phía dưới. Chỉ cần đi khuất vào biển "sữa"! Nếu kịp thời - chúng tôi sẽ thoát: tên phát xít sợ màn sương mù treo thấp trên biển và sẽ để cho chúng tôi yên.

Mà cũng có thể hắn không phát hiện ra chúng tôi, và nỗi sợ hãi của tôi là vô ích? Không, không vô ích. Một vệt đạn vạch theo rìa sẫm tối của đám mây. Tôi nhìn lên, và sởn hết gai ốc trên sống lưng: chiếc “khung tranh” phát xít đang nghiêng cánh lao xuống phía chúng tôi cùng với những luồng đạn súng máy nhả ra liên tục. Khoảng cách nhanh chóng giảm xuống.

"Có vẻ như, ta không kịp rồi - một ý nghĩ lóe lên trong đầu tôi. - Mà cái gì không đến sẽ không đến!"

Khoảng cách đến tên phát xít còn khá nhỏ, khi tôi trong cơn tuyệt vọng chuyển máy bay sang tư thế bổ nhào. Điều đó rất nguy hiểm: đến mặt nước chỉ có thể tính bằng con số mét và tiếp đó là cái chết không thể tránh khỏi. Nhưng không có cách nào khác!

"Ta-ta-ta" - những tràng súng máy gõ trên đầu. Và mọi việc cũng qua. Đây rồi sương mù. Một bức màn dày bao phủ thật chặt chúng tôi. Tôi lập tức ghì cần lái về phía mình, và chiếc U-2, như con ngựa nóng tiết, sau khi cảm thấy chiếc hàm thiếc cứng như thép, bắt đầu chạy chậm lại. Vẽ một hình vòng cung trơn tru, máy bay chuyển sang tư thế bay bằng. Vừa kịp - dưới cánh xuất hiện những đỉnh sóng sủi bọt.

Trong tai nghe mũ bay có một tiếng thở dài nhẹ nhõm - đối với cô bé hoa tiêu trẻ, đó là một thử thách khó khăn.

* * *

Trận đánh giành bàn đạp trên bờ biển Crimea vẫn đang tiếp tục. Cuối cùng bộ chỉ huy Xô viết cũng ném được quân tiếp viện lên Eltigen. Vượt qua sức đề kháng ác liệt của kẻ thù, các chiến sĩ đổ bộ chậm nhưng chắc chắn gặm nhấm tuyến phòng thủ của bọn Đức và dần dần mở rộng đầu cầu. Chúng tôi đã hỗ trợ các chiến sĩ bộ binh và thủy thủ hết sức có thể, khi đêm này sang đêm khác công kích các trận địa của kẻ thù.

Giai đoạn ấy chúng tôi bay rất nhiều. Một lần, sau một phi vụ đặc biệt thành công Katya Ryabova nói:

- Cậu biết không, Marina, chúng mình ban đầu không hình dung được mình sẽ làm gì trên mặt trận - bắn súng tự động, nấu súp cho các chiến sĩ hay băng bó các thương binh. Với chúng mình, các nữ sinh viên, dù gì cũng như nhau. Chỉ cần được chiến đấu để đánh bại kẻ thù đáng căm ghét. Cuộc chiến tranh trên bầu trời đã thành số phận của chúng mình. Tớ nghĩ chúng mình đã may mắn. Mặc dù không chắc cậu từng nghe được từ tôi những lời nói khác, nếu như người ta đào tạo chúng mình thành các xạ thủ pháo binh, xạ thủ bắn tỉa hoặc y tá...

Trong suốt cuộc chiến, chúng tôi mơ ước về một cuộc sống hòa bình.

- Các cô có thể tưởng tượng được không, hỡi các cô gái - Katya kêu lên, - con người chúng ta sẽ hạnh phúc như thế nào sau chiến tranh! Đây tôi nhìn vào các đồng đội cùng trung đoàn của mình, các cựu sinh viên: đối với nhiều người sau chiến thắng, cuộc sống bắt đầu từ điểm mà chiến tranh đã dừng nó lại, nhưng theo một cách khác, họ sẽ đánh giá mãnh liệt hơn và sâu sắc hơn tất cả những gì đất nước của chúng ta, tuổi trẻ của chúng ta mang lại cho chúng ta...

Một lần, trước khi bay đi làm nhiệm vụ chiến đấu, ngồi trong buồng lái máy bay, tôi quan sát Katya. Đây này, cô ấy ngồi và bình thản nhìn các cô gái-quân khí viên treo bom. Cô sắp bay với tôi. Chiếc máy bay có thể sa vào lưới lửa của súng phòng không, có thể bị những chùm đèn chiếu phòng không bắt được, máy bay tiêm kích của đối phương đánh chặn nó... Tóm lại, chuyến bay có thể là chuyến bay cuối cùng. Nhưng Ryabova rất bình thản. Và tôi nghĩ, "Đây có phải là chính Katya, người đứng nửa giờ trước cánh cửa, không dám vào phòng, nơi giáo sư nhận bài kiểm tra? Katya, người một điểm bốn hiếm hoi thay vì điểm năm là sự thất vọng lớn nhất trong cuộc đời?"

Đêm Tháng Mười Một năm 43, chúng tôi bay đi ném bom nơi tập trung các đơn vị và khí tài quân sự của bọn Đức tại ga Bagerovo nằm ở phía tây thành phố Kerch. Từ trên không, nhà ga được bảo vệ bởi một lực lượng phòng không lớn. Chỉ riêng đèn chiếu đã hơn hai mươi dàn. Để đánh lạc hướng bọn Hitler, sau khi lấy độ cao, chúng tôi bay tới Bagerovo từ phía sau, và sau đó, giảm nhỏ động cơ, liệng tới mục tiêu. Nhưng chính thời điểm này các dàn đèn chiếu làm việc. Chùm sáng nhanh chóng bắt được chúng tôi. Pháo cao xạ khai hỏa. Katya ra lệnh giữ nguyên hướng. Tôi liên tục cơ động theo cao độ. Ryabova "treo" trên đầu nhà ga hai trái bom sáng. Trên đường xe lửa thấy rõ các đoàn tàu. Màn đạn phòng không ngày càng dày đặc hơn. Nhưng Katya đã đưa tôi đến mục tiêu, và một loạt bom bay xuống.

Nhiệm vụ đã được hoàn thành.

* * *

Thời tiết trong tháng mười một xấu đi nhanh. Thường xuyên có tuyết rơi xen kẽ với mưa, sương mù, mây thấp - tất cả điều này gây cản trở rất nhiều cho các chuyến bay.

Giai đoạn tạm lắng trên mặt trận đã đến. Mất hy vọng đẩy quân đổ bộ Liên Xô xuống biển, kẻ thù tăng cường củng cố tuyến phòng thủ của chúng. Các đơn vị của chúng tôi trên bán đảo Kerch cũng đào công sự và chờ quân tiếp viện.

Ban chỉ huy trung đoàn quyết định sử dụng thời gian nghỉ ngắn để các đội bay nghỉ ngơi. Katya Ryabova và tôi được gửi đi nghỉ hai tuần tại Kislovodsk.

- Xem ra các cô chưa yêu, - thiếu tá Bershanskaya dặn dò chúng tôi một cách đùa bỡn. - Trong khu nghỉ mát có rất nhiều nam sĩ quan, họ đã biết chúng ta, và mỗi người sẽ lấy làm thích thú được làm quen với các cô. Vì vậy, hãy giữ mình theo phong cách cận vệ.

- Không có gì, - Katya đáp - cho đến khi kết thúc chiến tranh chúng tôi chỉ có duy nhất một tình yêu, không thay đổi - tình yêu đối với các vụ ném bom.

- Ôi vậy ư các bạn? - Irina Rakobolskaya mỉm cười. - Đã có một thời tôi cũng nghĩ vậy. Và đến khi một cậu trai bắt đầu nhìn ngắm tôi một cách ngưỡng mộ trong trường đại học, và suýt nữa thì tôi mất đi sự tự do của mình.

- Đấy là trong thời bình.

- Trong chiến tranh chúng ta càng buồn nhớ hơn những nụ cười ấm áp và lời âu yếm. Và chuyện đó có gì xấu đâu? Bản thân tôi từ lâu đã yêu một anh chàng bocharov[3], nhưng Evdokia Davydovna không cho phép. Chị ấy nói, này tham mưu trưởng, ở mặt trận - tình yêu là không được phép đâu.

- Đừng có gạ gẫm các cô gái, đại úy nhé, - Bershanskaya cười mát, - nếu không đơn vị chúng ta sẽ trở thành trung đoàn của những người yêu nhau. Nào, các nữ cận vệ, tôi chúc các bạn nghỉ ngơi tốt.

Chúng tôi giơ tay chào và đi thu xếp hành lý đi đường. Trước khi khởi hành đi Kislovodsk, theo công việc chúng tôi phải có mặt ở stanitsa Akhtanizovskaya, nơi tiểu đoàn đảm bảo sân bay đóng quân và nơi đặt căn cứ của trung đoàn máy bay cường kích. Thật trùng hợp, các phi công đang có một ngày nghỉ - người ta trao tặng họ các phần thưởng của chính phủ. Nhân dịp này, sau phần nghi lễ chính thức, người ta tổ chức nhảy múa. Vâng, tất nhiên họ cũng kéo chúng tôi đến đó. Chúng tôi thoái thác, viện cớ công việc, rồi cũng phải nhường bước trước các lời mời khẩn khoản. Đặc biệt cố gắng thuyết phục chúng tôi là một thượng úy đeo rất nhiều huân chương trên chiếc áo va rơi mới tinh.

Thực ra, tôi không phải là không thích nhảy, và cũng không phải thuyết phục tôi điều gì quá đặc biệt, nhưng Katya tỏ ra rất bướng bỉnh. Tuy nhiên, hiện tại cô ấy có lý do cho điều đó. Katya bị tắc tuyến lệ và cô ấy đi lại với một cái đầu đang bị băng bó. Và bộ dạng chúng tôi không hề có vẻ là đi nghỉ lễ. Chúng tôi vận quần dài công tác, áo va rơi, và bên ngoài là áo choàng.

- Dù sao, chúng tôi cũng sẽ không để các cô đi, - anh phi công khăng khăng và sau đó lớn tiếng tuyên bố: - Các đồng chí, các chiến sĩ cận vệ của Bershanskaya đến thăm chúng ta. Chúng tôi cần sự giúp đỡ khẩn cấp, nếu không những con chim lửa này sẽ bay đi.

Và chúng tôi còn không kịp nhìn quanh thì đã ở giữa một đám đông dày đặc các nam phi công cường kích tươi cười.

- Và bây giờ chúng ta làm quen nhé. Grigory Sivkov.

- Cậu biết không, Marinka, - Katya thì thầm và cởi chiếc áo khoác của mình - anh này có vẻ là một chàng trai chiến binh đây.

- Sao mà thích nhanh thế?

- Ý cậu là gì? - Katya cảnh giác.

- Thế cậu quên cuộc trò chuyện với Bershanskaya rồi à?

- Lại còn thế đấy! Bây giờ sao nào, cậu sẽ ra lệnh nhìn đàn ông như nhìn con sói à? Mà sau đó phải nói rằng tớ có muốn ở lại đâu. Việc này là lỗi của cậu.

- Vậy nếu cậu yêu, cậu cũng sẽ đổ lỗi cho tớ à?

- Không phải cậu, mà Sivkov cơ - Katya nhanh nhẹn trả lời và cuốn vào một điệu nhảy xoay vòng với Grigory.

Chúng tôi trở về nhà vào lúc hoàng hôn. Chiếc "Gát" cũ, nhuộm bùn đầy cả hai bên thành xe, vật qua vật lại không thương tiếc trên con đường bị phá hỏng bởi những ổ gà. Nhưng Katya không nhận thấy có gì bất ổn. Ngồi trên hòm đạn, cô im lặng, thỉnh thoảng trên khuôn mặt của cô thoáng qua một nụ cười hạnh phúc.

- Cậu nghĩ gì Marinka - cô ấy đột nhiên hỏi - đó là một trùng hợp ngẫu nhiên hay anh ấy cố ý làm điều đó?

- Anh ta là ai và đã làm gì? Cậu có thể giải thích dễ hiểu hơn chứ?

- Cậu biết đấy... - Katya lưỡng lự một chút. - Anh ấy ... nào, một câu thôi, Sivkov cũng sẽ nghỉ tại Kislovodsk. Và trong cùng một nhà điều dưỡng với chúng ta.

- Hừm ... - Tôi muốn, mà cũng không thể ghìm được mình bật cười, đôi môi giãn ra trong một nụ cười lớn.

- Tại sao cậu lại im lặng! Vâng, thì tớ thích anh ấy! Thế thì sao nào?! Lẽ nào tớ có trái tim bằng đá!

Katya dừng lại, quay ngoắt đi chỗ khác, có lẽ là giận dỗi.

... Tôi không thể nghỉ ngơi được ở Kislovodsk. Ngày hôm sau, sau khi tôi đến khu nghỉ mát, đột nhiên tôi lên cơn sốt. Sivkov và Katya đưa tôi đến bệnh viện của tập đoàn quân ở Yessentuki. Nhiệt độ cao duy trì suốt mười ngày. Katia đến với tôi hằng ngày, nhưng cô không được phép vào buồng bệnh: tôi bị nghi ngờ mắc bệnh bạch hầu.

May mắn thay, đang điều trị trong bệnh viện có kỹ sư của một trong các phi đội của trung đoàn chúng tôi Tatiana Alekseeva. Chị được phép của bác sĩ trưởng cho trực gần tôi. Và chị đã làm điều đó rất tận tâm. Bất cứ khi nào tôi mở mắt ra, Tanya đã ở ngay bên cạnh. Tôi chẳng có thể ăn được gì, chỉ nuốt được những ngụm sô cô la sữa một cách khó khăn, mà chị ấy cho tôi uống bằng thìa. Tôi gầy rộc và thở hổn hển theo đúng nghĩa đen. Các bác sĩ không thể chẩn đoán và nhún vai bất lực. Một số người nói tôi mắc bệnh bạch hầu, những người khác phản đối, nhưng không thể xác định được bệnh.

Tình cờ, tôi nghe được cuộc trò chuyện với một y tá của Tanya Alekseyeva. Qua đó tôi hiểu rằng các bác sĩ lo sợ cho mạng sống của tôi. Tôi đã kiệt sức đến mức thậm chí phản ứng một cách bình tĩnh. Chỉ tức giận và cay đắng vì sẽ phải chết khi nằm trên giường sắt bệnh viện. Trong trận chiến có chỗ nào mà còn chưa tới, ở đó chúng tôi đã quen với việc nhìn cái chết tận mắt. Nhưng chia tay với cuộc sống thế này thì quá vô lý...

Tôi nguệch ngoạc trên một mẩu giấy yêu cầu báo tin về nhà cho cha tôi biết về tình trạng của tôi. Tanya tức giận, vẫy tay và nhanh chóng ra khỏi phòng. Và buổi tối, chị dẫn một người đàn ông cao lớn không quen, có mái tóc màu đen huyền tới.

- Virabob - Tanya khẽ nói với tôi, trong khi ông đang rửa tay dưới vòi nước, - một nhà tai mũi họng giàu kinh nghiệm, tiến sĩ y khoa.

Học vị của Virabov chẳng nói lên với tôi điều gì, chỉ là một từ dài hấp dẫn và không thể hiểu nổi "otolaringolog". Con người sở hữu một tước vị như vậy, sau khi kiểm tra cổ họng của tôi, giận dữ lẩm bẩm:

- Viêm amiđan song phương thể nặng...

Và sau đó ông nói thêm cái gì đó mà tôi đã không nghe được. Nhiều khả năng nhất là những lời không dễ nghe về các đồng nghiệp của ông, bởi vì vị bác sĩ bệnh viện đang đứng cạnh ông đỏ mặt tía tai. Virabob mở miệng tôi ra, đút vào đó một cái thìa nhỏ, ép vào một chỗ nào đó, tôi cảm thấy dường như ở tiểu não có một cái gì động vào, và lập tức thấy dễ thở hơn.

- Cô gái cận vệ - vị cứu tinh của tôi nói. - Bây giờ tất cả là chuyện calo. Y học không còn cần cho cô nữa.

Một vài ngày sau, tôi đã đứng dậy được trên đôi chân của mình. Và thật kịp thời. Vào đầu tháng mười hai, quân đội Liên Xô đóng quân ở Eltigen, đột ngột giáng một đòn chớp nhoáng, chọc thủng tuyến phòng thủ của đối phương, tiến ra khu vực phía nam thành phố Kerch. Trung đoàn, một lần nữa, bắt đầu hoạt động hết công suất. Bây giờ, hoạt động của chúng tôi chuyển sâu vào bên trong bán đảo. Chúng tôi ném bom đường giao thông của kẻ thù ở phía tây Kerch, đường sắt Kerch - Vladislavovna, các địa điểm cố thủ Katerlez, Tarkhan, Bagerovo, Bulganak, nơi có các kho chứa nhiên liệu lớn và đạn dược của kẻ thù.

Sau khi khỏi bệnh, tôi cảm thấy không khỏe, rất nhanh mệt, do suy nhược mà thường xuyên chóng mặt. Trung đoàn trưởng luôn chăm sóc các cấp dưới của mình và thể hiện sự cực kỳ nhạy cảm. Vì vậy, trong những ngày đầu tiên sau khi về đơn vị, người ta cố gắng không để tôi làm việc. Nhưng mỗi phi công đều phải tính đếm, và tôi cố gắng để bay thường xuyên nhất theo khả năng có thể. Cuối cùng, tuổi trẻ đã lấy lại thứ vốn có của mình. Một tuần sau tôi đã làm việc hết công suất.

Trong thời gian ở bệnh viện, tôi đã quên về tình bạn của Katya Ryabova với Grigory Sivkov. Và khi tôi quay trở lại trung đoàn, lập tức công việc đổ dồn dập xuống đầu phi đội, sau đó bắt đầu các chuyến bay, và tất nhiên, tôi đâu còn thời gian nghĩ đến nó. Katya dường như đã có những suy nghĩ rất khác, đã trải nghiệm. Dù sao, cô ấy cũng không hé ra một lời nào về mối quan hệ của mình với Grigory.

Một lần sau khi ném bom các đoàn xe lửa tại ga đường sắt Bagerovo nơi chúng tôi suýt bị bắn hạ, trên đường trở về tôi nhớ đến chàng phi công cường kích hiên ngang và nói với Ryabova:

- Điều gì, Katyusha, "sự lừa dối an ủi chúng ta một thời gian ngắn bằng tình yêu, hy vọng, vinh quang lặng lẽ"?

- Ý cậu nói cái gì?

- Giả vờ à? Không phải cái gì, mà là ai.

- Oh, vậy á ... Hãy rẽ tới Akhtanizovskaya, khi đó cậu sẽ biết.

- Tại sao lại là Akhtanizovskaya?

- Nào, tớ cầu xin cậu đấy. Anh ấy đang chờ đợi tớ ở đó.

- Cậu có điên không! Cậu nghĩ rằng chúng ta có quyền hạ cánh ở đó cơ đấy! Không, Katya, tình bạn là tình bạn, còn công việc là công việc.

- Hạ cánh thì không cần. Chúng ta chỉ bay qua trên đầu anh ấy, và anh ấy sẽ hiểu.

- Được, vậy thì có thể.

Khi tiếp cận Peresyp tôi cố kéo dài "quả nang" - hành trình khi vào tuyến hạ cánh - và gần như bay sát ngọn cây qua Akhtanizovskaya.

- Nháy đèn thân đi! Nhanh lên! - Katya giục.

Tôi thực hiện mong ước của cô ấy.

- Đúng chỗ rồi - Ryabova thốt ra một tiếng thở nhẹ nhõm.

- Cậu sao vậy, giống chim cú thế, trong đêm tối vẫn nhìn thấy cơ à?

Katya cười phá lên.

- Nhìn sang bên trái, tự cô sẽ thấy cô nhé.

Tôi nhìn qua một bên. Trên mặt đất, một người nào đó nhấp nháy đèn pin.

- Grisha đấy. Chúng tớ đã thỏa thuận từ trước và thỉnh thoảng "gặp nhau" như vậy.

- Thế chuyện về tình yêu duy nhất và không thay đổi với các vụ ném bom đâu rồi? Có nên báo cáo Evdokia Yakovlevna không nhỉ?

- Cậu cứ cười tớ đi!

- Chuyện gì đây, suốt chiến tranh cứ thế, cứ nháy đèn thôi à cô? Hay là đôi khi anh ả cũng có gặp nhau?

- Bây giờ thì gặp gỡ kiểu gì? Chúng tớ trao đổi thư từ qua hòm thư dã chiến. Khoảng cách năm cây số, một bức thư chờ đợi cả tuần. Khủng khiếp!

- Mà cậu ném thư xuống cánh đồng đi. Cứ để chàng cầm đèn pin đi và tìm.

- Cái cậu này! - Katya tức giận. - Cậu thì cái gì cũng thành chuyện cười. Uổng công tớ đã lộ bí mật của mình cho cậu. Lại còn nhạy mồm nhạy miệng nữa chứ, khi đó người ta sẽ không để cho các cô gái yên thân.

- Bình tĩnh nào, sẽ không ai biết hết. Còn cậu thì tôi sẽ thường xuyên chở tới chỗ người yêu cho đến khi bản thân cậu cũng nhạy mồm nhạy miệng cho mà xem. Chỉ có điều nếu Bershanskaya biết về những chuyến đi đêm của chúng ta, thì này, cô sẽ nhận được một lời khiển trách đấy cô nàng nhé.

Một tình yêu lớn, tình yêu đích thực đến với Katya Ryabova như thế đấy. Katyusha xứng đáng với nó, và tôi vui mừng cho người bạn gái của mình. Nhưng đôi khi không hiểu sao tôi cảm thấy buồn. Không phải vì ghen tị, không! Đó là một nỗi buồn lành mạnh, nhẹ nhàng, mặc dù được khêu gợi bởi hạnh phúc của một người khác, nhưng gần gũi với tôi, nỗi buồn tràn đầy những hy vọng con gái và sự mong đợi rằng hạnh phúc của bạn đang lang thang đâu đó, có thể rất gần đây mà thôi.

Các kíp bay tiếp tục bay trong các điều kiện thời tiết bất lợi. Đây là giai đoạn căng thẳng tối đa của tất cả sức mạnh về tinh thần và thể chất của chúng tôi. Những ngày này, các bạn gái của chúng tôi, Tasia Volodina và Anna Bondareva đã hy sinh. Nhiều máy bay bị hư hỏng. Nhưng nhiệm vụ vẫn được thực hiện đến cùng.

Một đêm tại khu vực Kerch, bay sau phi hành đoàn của tôi với Ryabova là kíp bay Pasha Prasolova cùng hoa tiêu Clava Startseva. Điều kiện thực hiện nhiệm vụ rất khó khăn. Katya và tôi rất lo lắng cho các đồng đội trẻ cùng trung đoàn. Tất cả các phi hành đoàn đêm đó đều trở về sân bay của mình. Chỉ không có máy bay của Prasolova và Startseva.

Như sau này được biết, một mảnh đạn cao xạ đã găm trúng động cơ máy bay của họ. Áp dụng tất cả các kỹ năng của mình, Pasha và Clava đã hạ cánh khẩn cấp xuống vùng trung lập. Khi quân ta chạy đến máy bay, họ tìm thấy hai cô gái trong tình trạng rất nghiêm trọng: Pasha khi kiểm tra y tế phát hiện gãy bảy xương sườn, Clara là hai. Máy bay cứu thương đưa họ tới Krasnodar buổi sáng. Tại bệnh viện đã bắt đầu cuộc đấu tranh giành cuộc sống cho những người bạn gái của chúng tôi.

Clava Startseva phục hồi khá nhanh chóng và trở về trung đoàn ruột thịt của mình. Còn Pasha không còn được bay nữa. Trong gần hai năm, cô chuyển qua các bệnh viện khác nhau. Các bác sĩ rất khó khăn mới giữ lại được tay và chân cho cô, nhưng cô đã trở thành người tàn tật vĩnh viễn...

Một thời gian ngắn sau bất hạnh của Prasolova và Startseva, tôi phải chịu đựng một nỗi đau cá nhân lớn lao. Nó làm tôi mất nề nếp một thời gian dài, làm trái tim tôi đau đớn rất nhiều. Chuyện xảy ra vào tháng mười hai. Đêm ấy không bay - bão đang hoành hành trên biển, mây đen dày đặc trườn trên mặt đất trần trụi. Tuyết lớn không ngừng rơi xen lẫn với mưa. Chúng tôi bơ phờ ngồi trong hầm trú ẩn tại sân bay và chìm đắm trong những suy nghĩ không vui.

Thông qua tiếng gió gào thét vẳng đến tiếng bánh xe tải. Sau một vài phút bên ngoài có tiếng hét lên sung sướng: "xe lưu động!" Người ta mang đến trung đoàn bộ phim mới "Hai người lính".

Trong căn nhà âm lớn nhất người ta căng trên tường một tấm vải lớn, lắp đặt máy chiếu phim. Ai cũng muốn có mặt trong buổi chiếu đầu tiên, vì vậy mọi người chen chúc nhau chật như nêm, chật đến nỗi táo có chín cũng chẳng có chỗ mà rơi xuống. Những hàng trước gần như áp sát màn ảnh, các hàng sau ép tất cả về phía trước.

- Hầm kiểu gì thế này, phải gọi là cao su mới đúng! - những người may mắn càu nhàu.

- Không sao cả, giãn ra nào! - người ta hét toáng lên ở cửa. - Một, hai - uỵch!

Sau mỗi tiếng kêu như thế lại thêm hai hoặc ba người chen chúc vào hầm. Chật chội khủng khiếp. Nhưng khi bộ phim bắt đầu, lập tức căn hầm trở nên như rộng hơn.

Điều kỳ diệu là bản thân bạn cũng tựa hồ như không còn chú ý đến chiến tranh. Còn từ một phía, tất cả đều trông có vẻ khác hẳn, có ý nghĩa hơn, và bạn ngạc nhiên, bạn vui sướng, xuýt xoa, trái tim đau nhói vì những gì mà thường bạn thậm chí không để ý. Nghệ thuật dường như gột rửa, soi sáng những suy nghĩ và cảm xúc của bạn, đưa chúng đi qua lăng kính thần kỳ của mình.

Giữ hơi thở, tôi nhìn trên màn ảnh những hình ảnh quen thuộc của cuộc sống ở tiền tuyến lướt qua, trái tim tràn đầy lòng biết ơn đối với những người dân bình thường, bằng ý chí của số phận mà họ đã trở thành chiến sĩ.

- Chechneva ra ngoài! - Một giọng nói to vang lên ở cửa.

Bất đắc dĩ, tôi đứng dậy khỏi chỗ ngồi, chen lách tới lối ra. Nam diễn viên Mark Bernes vừa cầm cây đàn guitar lên và bắt đầu hát:

Những chiếc sà-lan chở đầy cá đối,

Kostya dẫn vào Odessa...

Khuôn mặt của Bernes tôi còn chưa nhìn thấy - cây xà ngang che mất mặt ông. Tôi chỉ phân biệt được các ngón tay gảy dây đàn, và nghe được giọng hát ngân vang tha thiết.

Nén tiếng thở dài, tôi bước ra khỏi căn hầm âm đi vào trong bóng đêm ẩm ướt. Tôi đứng lại một chút. Trong tai vẫn còn vang giọng ca của người nghệ sĩ, và hình dung ra biển lặng, lấp lánh dưới ánh mặt trời, biển mà hiện giờ tôi vẫn bay trên đó, gần như hằng đêm, và lúc này đang quyết liệt đập vào bờ dốc đứng sau rìa sân bay.

Tôi biết ơn Mark Bernes biết dường nào vì bài hát mộc mạc này. Bài hát nâng đỡ tôi trong những giây phút khó khăn nhất của cuộc đời, khi tôi đọc, trong căn phòng nhỏ chiếu sáng lờ mờ của ban tham mưu trung đoàn, bức thư thông báo về cái chết của cha tôi.

Tôi đứng bao lâu trong bàng hoàng tê tái, tôi không biết nữa. Nhưng tôi nhớ rất rõ tính hai mặt của những cảm xúc trải qua khi ấy. Giống như một ảo ảnh xa xôi, tôi tưởng thấy như trong một màn khói "biển hiện hình xanh xanh phía sau đại lộ". Và ngay cạnh đó xuất hiện một vực sâu tăm tối, buốt lạnh tâm hồn. Bên kia vực sâu ấy không có gì ngoài cái chết của con người thân thiết nhất, gần gũi nhất trên thế gian, người không chỉ là cha mà còn là một người đồng chí, một người bạn lớn, người bạn chân chính.

Cha thấy và biết rất nhiều, mặc dù ông mãi mãi chỉ là một công nhân giản dị. Ông từng còng lưng vì những người giàu, tham gia Cách mạng tháng Mười, đánh bại bọn phản cách mạng trong nội chiến. Sau đó, cánh tay của ông góp phần xây dựng và củng cố chính quyền Xô viết. "Chính quyền của chúng ta luôn đứng cùng con, Marinka," - ông thường nói với tôi.

Chúng tôi sống không dễ dàng, nhưng tôi chưa bao giờ nghe những lời bất mãn từ cha. Tôi nhớ, ông tức giận khủng khiếp, khi ai đó phàn nàn, than phiền về khó khăn.

- Tại sao cha lại đối xử với ông ấy như thế? - một lần khác tôi đứng về phía một người mà cha tức giận với ông ấy. - Ông ấy thực sự khó khăn mà.

- Có thể là ông ta khó khăn. Nhưng con phải hiểu, con gái của cha ạ, những cuộc trò chuyện đó không phải là vì khó khăn, mà là vì nhiều người vẫn sống theo cách cũ. Phải chịu đựng cảnh nghèo đói vào thời của mình, và bây giờ, vì chính quyền là của ta, họ muốn nhận được nhiều hơn thứ mà chính quyền có thể cho. Điều đó giống như bắt một đứa trẻ mới đầy tháng phải biết đi. Phải hiểu rằng, có nấu cơm chín rồi mới có ăn. Mà khó khăn của ông ta là gì? Cha đang sống tốt hơn trước, con sẽ sống còn tốt hơn, và các cháu của con nữa, tất cả sẽ sống vui vẻ hơn nhiều so với chúng ta. Thế đấy, sẽ không ai phải sống như cha đã sống nữa đâu. Hãy nhớ kỹ điều này, con gái ạ!

Vâng, con nhớ rất rõ lời nói của cha, cha tôi, người bạn và người đồng chí. Vì vậy mà tôi làm việc và học tập, vì vậy mà tôi bắt đầu bay, vì vậy mà tôi ra mặt trận. Luôn luôn và ở khắp mọi nơi, con đều nghĩ về cha. Cha và hàng triệu người như cha đã dẫn dắt con vững vàng đi trên mặt đất, cha là tình yêu và niềm vui lớn nhất của con. Và bây giờ cha không còn nữa. Và chúng ta sẽ không bao giờ chia tay nhau. Những người như vậy, như cha, kể cả khi đã chết vẫn như đang còn sống!

... Ở mặt trận, tôi nghĩ rất nhiều về Moskva, nhớ lại những chi tiết năm tháng trước chiến tranh. "Bây giờ nó thế nào, Moskva? Sống thế nào? Trông thế nào?" Câu hỏi này, theo ý kiến của tôi, mỗi người trong chúng ta hồi ấy đều đặt ra cho mình.

Thư ra mặt trận đi rất lâu. Vào cuối tháng 12, tôi nhận được một cánh thư từ người bạn gái Lida Maksakova của mình.

Tôi với Lida cùng học với nhau tại câu lạc bộ Hàng không quận Leningrad của thủ đô, cùng tốt nghiệp ban phi công và huấn luyện viên, trước khi chiến tranh nổ ra, cả hai trong thời gian rảnh đều làm công tác của các phi công-huấn luyện viên. Maksakova lớn tuổi hơn tôi và chị ấy học tại Khoa Lịch sử MGU, còn tôi vẫn đang học phổ thông. Nhưng Câu lạc bộ hàng không đã kết bạn cho chúng tôi. Lida thường xuyên viết thư ra mặt trận cho tôi, thông báo cho tôi biết tất cả tin tức về Moskva, về những người quen chung của chúng tôi, về cuộc sống tại hậu phương.

Lúc bắt đầu chiến tranh, chị là một phi công-huấn luyện viên. Chị khao khát ra mặt trận, nhưng không được. Chị được cử đến làm việc tại Ủy ban Trung ương Đoàn Komsomol.

Marina thân yêu của tôi! - tôi hồi hộp đọc, - bạn có hình dung được bây giờ Moskva như thế nào không? Đường phố phủ đầy tuyết. Tháng 12 năm 1943. Hoàng hôn đang xuống trên thành phố. Trên đường phố đông người, nhưng ít xe ô tô, và con đường như dải ruy băng trắng hiện lên từ xa. Do có tuyết mà trên phố sáng hơn, và người Moskva, những người đã quen với việc che bớt ánh đèn trong nhà, với các con phố không được chiếu sáng, nay tự do định hướng thậm chí không cần có điện. Thành phố sống cuộc sống công việc của thủ đô lớn đang chiến đấu và tin tưởng vào chiến thắng của đất nước. Các nhà máy và xí nghiệp, các công sở và cửa hàng, phương tiện giao thông công cộng và các đoàn xe lửa ngoại ô hoạt động một cách rõ ràng chính xác. Có rất nhiều quân nhân trong thành phố... Ở đây là Đại bản doanh của tất cả các mặt trận, ở đây có chính phủ, Ủy ban Trung ương, ở đây trái tim lớn của đất nước đang đập từng giờ từng phút.

Moskva cũng đang chiến đấu. Tại thủ đô diễn ra những cuộc họp quan trọng nhất và các  cuộc biểu tình quốc tế chống phát xít, in ấn tất cả các loại báo chí phổ biến toàn Liên bang, xuất bản các loại sách. Các nhà máy cung cấp cho tiền tuyến xe tăng, máy bay, bom, súng, đạn! ..

Không phải ngẫu nhiên mà các lối tiếp cận đường không đến Moskva được canh phòng chặt chẽ. Rất hiếm các cuộc không kích và kết quả của chúng rất nghèo nàn, các mặt trận ở xa, nhưng tuyến chiến tranh vẫn đi qua đây.

Tuy nhiên, hằng tối người dân Moskva vẫn xem việc đi đến nhà hát, rạp chiếu phim, phòng hòa nhạc là thích hợp. Đây cũng là một dấu ấn của cuộc sống thành phố, và không kém phần quan trọng...

Khi đọc xong lá thư của người bạn gái, tôi bất giác cảm thấy buồn bã: muốn được, dẫu chỉ trong khoảnh khắc, nhìn thấy Moskva thân thương. Đã hai năm rưỡi trôi qua kể từ khi tôi từ biệt nó. Biết bao sự kiện xảy ra trong khoảng thời gian không lớn và đồng thời lại nặng nề và dài đằng đẵng này!

Rốt cuộc khi nào chúng ta mới được gặp lại, hỡi thành phố thân yêu của tôi?!

... Năm mới 1944 đến lúc nào không hay. Vào đêm sang ngày 1 tháng 1, chúng tôi chỉ thực hiện ba chuyến xuất kích và chấm dứt hoạt động chiến đấu trước mười hai giờ đêm. Ném bom lần thứ ba xong, tôi lái chiếc máy bay bay về Peresyp. Trong dự trữ của chúng tôi có hơn bốn mươi phút, nhưng Katya vội vã thúc giục tôi.

- Cậu biết đấy, - cô hào hứng nói trong ống đàm thoại - Hôm nay Grigory sẽ tới. Cần phải sửa sang bản thân mình chứ. Vậy thì cậu, Marinka, hãy cố gắng vắt hết của ông già yêu quý của chúng ta mọi thứ có thể.

Và tôi đã vắt. Dù sao thì tất cả nguồn dự trữ hành trình của động cơ đã cạn kiệt, máy bay sắp phải đi đại tu. Sau khi hạ cánh, chúng tôi nhanh chóng phủ bạt che máy bay. Chúng tôi đi tới Sở chỉ huy. Trên cánh đồng tuyết trộn lẫn với bùn dày. Và khi Katya bỗng trượt chân ngã, toàn thân cô bị lấm bùn.

- Đấy, đấy! - Cô bực bội nói. - Toàn là lỗi của cậu. Bây giờ, một tuần cậu sẽ không tắm rửa được.

- Được rồi, sẽ càu nhàu sau, nếu không tớ sẽ nói cho Grigory biết tính khí gắt gỏng của cậu.

Trong nhà tập thể chúng tôi tuyên bố còn 5 phút nữa đến 12 giờ đêm, khi mọi người đã quây quần sau bàn. Ngồi tại các vị trí trang trọng nhất là vài sĩ quan hải quân không quen do một Chuẩn Đô đốc dẫn đầu. Căn phòng được trang trí bằng ba cây thông Giáng sinh nhỏ, không biết Zhenya Zhigulenko kiếm được ở đâu. Mùi của lá thông, thân thuộc từ thời thơ ấu, nhắc nhớ đến sự ấm cũng tiện nghi trong ngôi nhà thân thương của gia đình mà ta đã lãng quên.

Katya Ryabova ngồi cạnh Grigory Sivkov và mỉm cười hạnh phúc. Trong cái đêm giao thừa này, từ "chiến tranh" không được đề cập trong các cuộc trò chuyện của chúng tôi. Người ta nói chuyện về quê hương, gia đình, về những người thân, về những điều nhỏ nhặt nhưng thân thương gần gũi với trái tim. Ai đó thở dài nhớ đến những đôi giày cao gót và nhớ lại điệu waltz học trò đầu tiên, cuộc hẹn hò đầu tiên. Còn ngoài cửa sổ cơn gió giá băng cứ buốt lạnh thêm, tiếng đại bác ục ục, không xa nhà tập thể có tiếng đạn pháo nổ bùng.

Những người không có cốc, uống rượu vang trong lon thiếc vỏ đồ hộp. Trong cuộc nói chuyện vui vẻ đủ chuyện không đầu không cuối, chúng tôi đồng loạt nâng những chiếc "ly" của chúng tôi, cụng "ly", uống cạn, và ngày lễ năm mới bắt đầu có hiệu lực.

Và đêm hôm sau, chúng tôi phải làm việc gấp đôi. Kẻ thù bất ngờ thực hiện một số cuộc phản công. Vậy là chúng tôi bay đi ném bom quân đội và các hỏa điểm của chúng trên tuyến đầu. Trong bóng tối, qua lửa đầu nòng có thể dễ dàng xác định vị trí của các khẩu pháo và súng máy của đối phương. Ném bom có ngắm từ tầm thấp rất hiệu quả và chế áp bọn phát xít Đức mạnh mẽ hơn. Sự việc dẫn đến chỗ ngay sau khi nghe thấy tiếng gầm rú của các máy bay chúng tôi trong không trung, kẻ thù lập tức ngừng bắn. Và bởi vì chúng tôi hành động với gián cách thời gian tối thiểu, nên trong thực tế, chúng tôi đã bắt chúng gần như phải luôn luôn im lặng.

* * *

Một lần, sau chiến tranh, tôi có gặp cựu Ủy viên Hội đồng quân sự phân hạm đội Azov Chuẩn Đô đốc Aleksei Alekseievich Matushkin.

Tôi quan tâm tìm hiểu xem các thủy thủ đánh giá các hoạt động của trung đoàn chúng tôi như thế nào.

- Tôi gặp gỡ lần đầu tiên với các nữ phi công trung đoàn nữ Không quân ném bom đêm nổi tiếng vào đêm trước năm mới, năm 1944 - chuẩn đô đốc bắt đầu. - Trước đó, thực ra tôi cũng đã nghe nói nhiều về họ ... Và cuộc gặp này diễn ra tại làng chài Peresyp. Tôi nhớ tôi đã đi cùng với một số sĩ quan tới "Kordon Ilich". Các con tàu đổ bộ cần phải bắt đầu di chuyển từ đó. Các thủy thủ chuẩn bị cho một chiến dịch đổ bộ lớn trên bán đảo Kerch để mở rộng đầu cầu, mà tập đoàn quân độc lập miền Duyên hải đánh chiếm vào đầu tháng 11 năm 1943. Do đó, tối ngày 31 tháng 12, tôi có mặt ở Peresyp. Trước đó, dĩ nhiên tôi đã nghe nhiều điều tốt đẹp về các phi công nữ của trung đoàn. Bây giờ tôi có cơ hội để quan sát hoạt động chiến đấu của họ, sau đó hiệp đồng với họ trong các chiến dịch giải phóng Crimea.

Aleksei dừng lại một thời gian ngắn, tập hợp suy nghĩ của mình.

- Thời tiết tối hôm ấy, tôi phải nói với chị, quả thật là khủng khiếp: tuyết xen lẫn với mưa, gió giật từng cơn. Và cuộc sống vẫn sôi sục tại sân bay. Một số chiếc hạ cánh, những chiếc khác cất cánh. Cứ thế trong vài giờ ... Tôi rất thích cách làm việc của các cô gái, vì vậy khi được mời tới đón năm mới ở trung đoàn, tôi đã rất vui sướng nhận lời...

Tôi nhận thấy khuôn mặt của Aleksei bỗng trở nên sống động hơn. Ông nhớ lại tuổi trẻ của mình và trông như trẻ hẳn lên.

- Sự hiệp đồng chiến đấu của phân hạm đội chúng tôi với các nữ phi công trung đoàn Taman là một sự hiệp đồng lâu dài và thành công, - ông nói tiếp. - Tôi đặc biệt nhớ chiến dịch đổ bộ vào đêm 21 tháng 1 năm 1944, khi chúng tôi đổ bộ vào cảng Kerch. Không dễ tiếp cận bí mật đến địa điểm đổ bộ. Các con tàu của chúng tôi có tiếng ồn kinh khủng. Vấn đề nằm ở chố người ta lắp cho chúng các động cơ máy bay. Cần phải tạo ra âm thanh ngụy trang. Chúng tôi đề nghị tư lệnh tập đoàn quân không quân 4, thượng tướng Vershinin cho máy bay cất cánh lên không trung để làm át tiếng ồn của động cơ các con tàu. Vershinin phân công việc thực hiện nhiệm vụ này cho các máy bay của trung đoàn không quân cận vệ ném bom đêm Taman.

Bộ tham mưu phân hạm đội cùng với ban tham mưu trung đoàn lập tức soạn thảo trình tự di chuyển của các con tàu và các chuyến xuất kích của máy bay. Đêm khuya đội đổ bộ bắt đầu lên đường. Một vài giờ trước đó các nữ phi công của các bạn bắt đầu xuất kích chiến đấu. Họ ném bom bọn Hitler cho đến tận sáng, ngoài ra tiếng gầm của các động cơ của họ đã ngụy trang tiếng ồn của các con tàu chuyển động. Điều này cho phép đội tàu tiền tiêu bất ngờ xông vào Kerch. Bọn Đức chỉ phát hiện ra chúng tôi, khi chúng tôi đã đến tận bức tường neo tàu trong khu vực nhà máy chế biến cá.

Các nhóm đột kích đổ bộ từ tàu, chiếm giữ đầu cầu và bảo vệ cho cuộc đổ bộ của các lực lượng chính, đã bắt đầu đột phá nhanh chóng vào tung thâm thành phố. Các trận ném bom của các máy bay trung đoàn Taman đã xua bọn phát xít xuống hầm trú ẩn. Kẻ thù chỉ bắt đầu kháng cự có tổ chức vào lúc bình minh. Các bạn đã trợ giúp chúng tôi đắc lực lúc đó. Các thủy thủ từ chiến dịch trở về bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với các cô gái-nữ phi công ...

* * *

Mùa đông trôi qua trong hoạt động căng thẳng. Cảnh lầy lội gây khó khăn cho cuộc sống và các đội bay, đặc biệt là các kỹ thuật viên, quân khí viên. Các cô gái mệt mỏi đến mức đứng chân không vững. Để bằng cách nào đó giảm nhẹ khó khăn trong công việc của họ, kỹ sư trưởng trung đoàn Sofia Ozerkova đề xuất phương pháp bảo dưỡng máy bay theo đội công tác. Bây giờ, trong khi một nhóm các kỹ thuật viên và quân khí viên làm việc, nhóm khác - nghỉ ngơi. Phương pháp "Ozerkovskaya" đã tự chứng minh được mình, và từ đó trở đi nó thường xuyên được sử dụng.

Vào mùa xuân quân đội Liên Xô tăng cường hoạt động. Các cuộc không kích của không quân chúng ta cũng tăng lên. Ban ngày bay qua eo biển Kerch là một dòng dày đặc vô tận các máy bay tiêm kích, cường kích, ném bom, và khi đêm tối đến những chiếc U-2 của chúng tôi cất cánh lên không trung. Tất cả các điểm cố thủ tăng cường của kẻ thù trong khu vực Kerch đều phải hứng chịu những trận ném bom ác liệt.

Tháng Tư đến lúc nào không hay, cùng với nó là thời tiết sáng sủa ấm áp. Bay dễ hơn, nhưng công việc tăng thêm: đêm nào cũng xuất kích. Bán kính hoạt động của chúng tôi tăng lên. Chúng tôi ngày càng tiến sâu vào hậu phương kẻ thù. Chúng tôi phá hoại sự di chuyển của địch trên tuyến đường sắt Kerch-Vladislavovka.

Một đêm toàn trung đoàn tham gia ném bom nhà ga Bagerovo phía tây Kerch, nơi trinh sát cho biết bọn Hitler đang dồn quân tiếp viện đến. Khi đặt nhiệm vụ, thiếu tá Bershanskaya thông báo rằng mỗi kíp bay có thể hoạt động tự do tùy theo tình hình. Mây thấp và đêm trăng tạo thuận lợi cho các chuyến bay. Nhưng trên nền mây sáng, các máy bay hiện khá rõ, như trên màn ảnh, trong trường hợp như vậy bọn Hitler dựng lên lưới lửa phòng không rất mạnh mà không cần đèn chiếu.

Lần này tôi bay với hoa tiêu biên đội Tanya Sumarokova. Để vượt qua lưới lửa ngăn chặn từ phía mặt trận, như thường lệ, tôi lái máy bay dọc theo bờ biển phía bắc bán đảo Kerch. Trên biển tôi vòng về phía tây. Chẳng có có lý do nào hợp lý cho việc ném bom Bagerovo trực diện. Tất cả các đường không tiếp cận nó, đặc biệt là từ phía Đông, đã được bảo vệ tăng cường rất mạnh. Và độ cao không cho phép băng qua trở ngại - kim máy đo cao luôn luôn dao động quanh con số "600".

Hầu hết hành trình chúng tôi bay trong mây, chỉ thi thoảng nhào xuống để xác định lại hướng. Trên đường tiếp cận nhà ga có các cụm đèn chiếu của quân địch hoạt động. Những chùm sáng mạnh xuyên qua một lớp mây mỏng, tạo ra một trò chơi kỳ ảo của ánh sáng và bóng tối. Và mặt trăng trên đầu chúng tôi, trông giống như một đĩa bạc khổng lồ, trải ngập tràn một thứ ánh sáng nhợt nhạt lên những đám mây, bị gió xuân tinh nghịch thổi rối bời, đang chầm chậm trôi phía dưới.

Xa xa, trong vực sâu không đáy màu xanh-đen, nnhững vì sao lấp lánh mời gọi. Những ngôi sao lớn và sáng một cách dị thường, thu hút sự chú ý đến mình, còn ánh sáng huyền bí của chúng vô tình tạo nên một tâm trạng bàng bạc màu triết học. Tôi nghĩ rằng, có thể qua nhiều năm tháng, lịch sử nhân loại với những cuộc chiến tranh bất tận của nó, có vẻ đối với mọi người sẽ là một tương lai xa xôi vô lý và kỳ quặc, tôi nghĩ về việc thế giới sẽ tươi đẹp thế nào khi không chiến tranh, con người khi đó sẽ hạnh phúc biết bao.

Đạn pháo cao xạ nổ gần phá vỡ dòng suy tưởng của tôi. Máy bay rung giật. Hỏa lực phòng không đã được tăng cường, - nghĩa là, mục tiêu đã ở gần, đến lúc tiến ra hướng chiến đấu. Tôi đẩy cần lái xa người, giảm nhỏ động cơ, và chúng tôi nhào ra khỏi những đám mây treo trực tiếp trên nhà ga. Phía dưới hiện ra lờ mờ những vệt dài tối sẫm - các đoàn xe lửa. Sumarokova ném bom chiếu sáng. Đúng như vậy - tất cả đường sắt trong ga chật cứng các đoàn tàu. Ở đó có các toa tàu chở người được sưởi ấm, các sân ga lộ thiên, chất lộn xộn đủ loại xe ô tô, các cỗ pháo, xe tăng, các thùng đạn. Hàng trăm tên phát xít đang tất bật phía dưới, đang vội vàng dỡ hàng từ tàu xuống.

Hoa tiêu ném các trái bom xuống giữa nơi dày đặc các đầu mối đường sắt nhất. Tôi rất muốn nhìn thấy những trái bom đó phủ hợp với đoàn tàu nào nhất - nơi nhiều khí tài xe máy quân sự hơn, hay nơi mà dưới các tấm bạt căng phủ trùm là tua tủa những hòm chứa đạn bộ binh và hòm chứa đạn pháo? Sẽ rất tốt nếu các quả bom làm nổ tung một đoàn xe lửa chở đạn dược: khi đó, các khí tài trang thiết bị bay lên không, và các đường ray sẽ bị quăng tứ tung, và các đội bốc dỡ hàng sẽ có nhiều việc mà làm.

Nhưng tôi vừa mới nghiêng người xuống qua mép ca-bin, những chùm sáng đèn chiếu đã đập ngay vào mắt. Tôi lập tức phải ẩn tránh ngay. Tiếng nổ ầm ầm khủng khiếp rung động không trung, sau đó lại những tiếng nổ khác và khác nữa. Chen với tiếng nổ nặng nề trầm đục của đạn pháo là tiếng nổ khô đanh của đạn bộ binh.

Cừ lắm Tanya! Không ngẫu nhiên sau lưng cô ấy đã có đến năm trăm phi vụ. Còn Sumarokova tiếp tục ra lệnh:

- Sang phải! Sang trái! Sang trái nữa!

Những chiếc đèn chiếu tóm chặt chiếc máy bay của chúng tôi, tôi không thể ngay lập tức thoát ra khỏi điểm giao hội của chúng. Cơ động thật khó khăn: cách mặt đất toàn bộ chỉ năm trăm mét. Mà đạn cao xạ ngày càng nổ gần hơn. Mùi khét rất nồng. Tôi ép của động cơ trăm mã lực chút sức lực cuối cùng. "Thôi nào, cậu chàng ơi, chớ làm tớ thất vọng! - Tôi muốn cầu xin nó. - Hãy giúp đỡ, như cậu đã làm điều đó không phải chỉ một lần. Tôi biết thật khó cho cậu. Các cơ bắp thép của cậu cũng không phải vĩnh cửu, chúng đã mòn mỏi, ốm yếu. Và tiếng ồn của cậu tương tự như tiếng ồn của các trái tim đau. Nhưng không có gì, kiên nhẫn một chút, ở đó Babutsky sẽ điều trị cho cậu trong các xưởng của mình. Họ sẽ đặt van mới, thay thế các vòng găng piston, và mạch đập của cậu sẽ lại trở nên nhịp nhàng, chính xác".

Hỏa lực phòng không yếu dần. Và cũng đến lúc - thực tế "cánh én" đã ra đến ngoài khơi. Nhưng những chùm đèn chiếu  vẫn đuổi theo chúng tôi. Bọn phát xít giận dữ, chúng không thể tin rằng bạn có thể thoát ra khỏi một địa ngục trần gian như vậy. Chúng hy vọng rằng chiếc máy bay bất cứ lúc nào cũng sẽ có thể rơi xuống biển.

Và đây rồi sân bay. Nó có thể nhìn thấy rất rõ trong ánh trăng. Tiếp đất xong, tôi lăn máy bay vào tuyến chuẩn bị xuất phát.

- Chà hôm nay chúng nó cào cấu các cậu ghê thật! - Đón chúng tôi là kỹ thuật viên trưởng của phi đội Maria Shchelkanova.

- Sao vậy?

- Các cậu tự nhìn đi - không phải là cánh nữa, mà hoàn toàn là một chiếc rây. Và các cậu ngắm xem, bọn chúng làm gì với máy bay của Meklin. Cô ấy đang chuyển sang chiếc máy bay khác.

 Natasha Meklin và hoa tiêu của cô, Nina Reutskaya, bàng hoàng nhìn chiếc U-2 bị giằng xé tan hoang của họ. Một xà dọc gãy, trên một chiếc khác treo lủng lẳng những túm vải chúc bâu. Cánh phải rách thủng ánh sáng xuyên qua, một lỗ thủng lớn tại bầu khí động trên thân máy bay. Có lẽ không thể nào tin nổi sau những biến đổi như vậy mà máy bay vẫn về được đến sân bay của mình.

- Vâ-âng, - Meklin trầm ngâm dài giọng và mệt mỏi thoa lòng bàn tay vào mắt. Sau đó, cô đột ngột lắc đầu nhanh và nói: - dẫu sao hai ca tử vong cũng không xảy ra. Nào, Nina!

Reutskay, cô hoa tiêu còn rất trẻ, chưa có dịp gặp cảnh hiểm nghèo như vậy, và cô ấy đứng lặng, như thể bị trói chặt. Và khi nói, giọng cô hơi run rẩy một chút. Một tâm trạng rất quen thuộc! Khi mà tôi không cảm thấy mình khá hơn. Tuy nhiên, nay tâm trạng ấy lại thường xảy ra. Chỉ là bây giờ tôi đã học được cách kiểm soát bản thân; dù sao, tôi cũng không để lộ tâm trạng của bản thân. Với thời gian rồi Reutskaya sẽ học được điều đó. Tất cả là ở thói quen. Bốn hoặc năm phi vụ như thế, và các lỗ hổng trong cánh máy bay sẽ chẳng làm cô ấy quan tâm đến nó hơn tuyết rơi năm ngoái.

Meklin với sự nhẹ nhàng quen thuộc trèo vào buồng lái và ra lệnh:

- Bật tiếp xúc!

- Rõ, tiếp xúc! - kỹ thuật viên đáp.

- Chúc may mắn! - Tôi hét lên với Natasha.

- Quỷ tha ma bắt chúng đi! -qua tiếng sình sịch của động cơ vẳng đến giọng nói của cô.

Sau khi làm bốc lên sau nó một đám mây bụi, máy bay vòng ngoặt và bắt đầu bay đi xa khuất. Một kíp bay khác vội vã hạ cánh, đâu đó trên biển nghe thấy tiếng gầm rú của động cơ. Một đêm chiến đấu thông thường đã kết thúc.

* * *

Mãi mãi khắc ghi trong tâm trí của tôi một ngày đắng cay, ngày mà Zhenya Rudneva hy sinh. Và hôm nay, vết thương ấy vẫn còn nguyên, và tôi không thể nói chuyện một cách bình tĩnh về sự mất mát này. Zhenya đối với mỗi người chúng tôi không chỉ là một người bạn tuyệt vời, một cố vấn thông minh, mẫu mực của tất cả những gì tốt đẹp. Tất cả chúng tôi đều coi chị ấy là con người ưu tú nhất trên thế gian. Đó là lý do tại sao, khi chết đi, chị mang theo mình một phần tươi sáng trong tâm hồn mỗi người, những người biết chị và có được may mắn tiếp xúc với chị ấy.

Hãy tha thứ cho tôi, bạn đọc yêu quý, nhưng tôi không muốn và không thể viết chi tiết về cái chết bi thảm của chị ấy. Tốt hơn là tôi sẽ cố gắng kể cho các bạn biết về Zhenya khi còn sống, để bạn, người đọc những dòng này, cũng sẽ yêu mến chị. Mà không yêu Zhenya Rudneva đơn giản là không thể.

 Tôi đã từng nói rằng trời phú cho Zhenya biết bao khả năng. Những đam mê của chị rất rộng lớn và đa dạng. Chị quan tâm đến hóa học, vật lý, sinh học. Nhưng tình cảm nồng nàn nhất chị dành cho thiên văn học. Tất cả những giấc mơ của chị về tương lai chính là gắn liền với ngành khoa học tuyệt vời và hơi bí ẩn này.

Niềm say mê vô bờ bến đối với các ngành khoa học không làm Zhenya thành con người không thuộc về thế giới này. Đam mê, tràn đầy nghị lực, kiên quyết, chị yêu Tổ quốc nồng nhiệt, đặt quyền lợi của Tổ quốc lên trên tất cả.

Và phải nói rằng, đời sống chính trị của đất nước, các sự kiện lay động hành tinh vào đêm trước cuộc Chiến tranh Thế giới thứ Hai đối với Rudneva không kém phần quan trọng hơn, như ta thường nói, việc phát hiện ra một ngôi sao mới bởi các nhà thiên văn học. Khi vẫn còn là một cô bé, chị thường lập luận về tất cả mọi thứ chị nhìn thấy, với tầm nhìn xa của người đã trưởng thành, đã được cuộc sống dạy cho khôn ngoan. Với sự cao thượng dũng cảm, chị hiểu được trách nhiệm cá nhân của mình trước tất cả mọi sự xảy ra trên thế giới.

Nhật ký của chị trong những năm ấy lúc thì phản ánh chiều sâu suy tưởng, lúc lại thỉnh thoảng vang lên như một linh cảm.

Tôi biết rất rõ - Zhenya viết - sẽ tới giờ phút - tôi có thể chết vì sự nghiệp của nhân dân tôi như những người anh hùng vô danh của bộ phim tuyệt vời "Lenin trong Tháng Mười"...

Tuổi trẻ vốn có những tư tưởng về trách nhiệm trước thời đại và nhân loại. Saint-Just hai mươi bảy tuổi khi con đường sống mãnh liệt của ông kết thúc. Robespierre - ba mươi sáu. Arkady Gaidar năm mười sáu tuổi chỉ huy một trung đoàn đặc nhiệm và kể rằng Mikhail Frunze nói với ông: "Hãy nhớ rằng, cậu bé, những chuyện như vậy chỉ xảy ra trong cách mạng mà thôi".

Cuộc sống cho thấy - ở đất nước ta một khởi đầu anh hùng như thế, tình cảm sâu sắc nhất về trách nhiệm với thời đại, như chiếc gậy tiếp sức, luôn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Năm 1938, Zhenya tốt nghiệp xuất sắc trường trung học số 311 Moskva và trở thành sinh viên Khoa Toán Cơ Đại học Tổng hợp QG Moskva. Người bạn gái của chị tại trường đại học, Ira Rakobolskaya, sau này là tham mưu trưởng trung đoàn nữ không quân, nhớ lại:

Ban đầu việc học tập trong trường đại học đối với Zhenya không phải dễ dàng, nhưng ngay từ những lời đầu tiên của giảng viên, cô ấy đã nắm bắt được bản chất của lời giảng đọc trên lớp của môn toán học. Cô luôn cố gắng để hiểu tất cả mọi thứ đến cùng, không ngần ngại đặt cho giảng viên bất kỳ câu hỏi nào, và các sinh viên đã quen với việc trong giờ giảng, Zhenya luôn hỏi một cái gì đó. Với một số người, điều này có vẻ kỳ lạ. Nhưng tất cả mọi người sớm bị thuyết phục rằng kiến thức của Zhenya lớn hơn, sâu hơn nhiều so với những bạn khác, và khi đó các câu hỏi của cô ấy không còn gây ra sự ngạc nhiên nữa.

Do sự siêng năng lạ thường và lòng ham hiểu biết, Zhenya, ngay từ khi ở trong trường đại học, đã nhanh chóng trở thành một trong những sinh viên ưu tú nhất. Cũng như trong trường phổ thông, cô luôn sẵn sàng để giúp đỡ các bạn đồng học.

Người ta dự đoán Rudneva có một tương lai lớn trong khoa học. Trong chị có một sự kết hợp hiếm hoi của những khả năng phi thường, sự kiên trì, bền bỉ, dẻo dai.

Năm 1939, trong Bản tin số 3 của Hiệp hội Đo đạc-Thiên văn đã xuất bản bài báo khoa học đầu tiên của Evgenia Rudneva: "Quan sát sinh học trong quá trình nhật thực ngày 19 tháng 6 năm 1936".

... Tôi muốn cống hiến cuộc đời mình cho khoa học, và tôi sẽ làm điều đó, - Zhenya viết trong nhật ký của mình. - Tất cả các điều kiện mà chính quyền Xô viết tạo nên nhằm để mọi người có thể thực hiện ước mơ của mình, dù nó táo bạo đến đâu. Nhưng tôi là nữ đoàn viên Komsomol, và sự nghiệp chung đối với tôi cao quý hơn sự nghiệp bản thân (tôi xem nghề nghiệp của mình cũng như vậy), và nếu đảng, giai cấp công nhân đòi hỏi điều đó, tôi sẽ quên thiên văn học một thời gian dài, để làm một chiến sĩ, một y tá, một chiến sĩ phòng hóa.

Chị dường như thấy trước số phận của mình. Và khi đọc về sự phát triển tràn lan của chủ nghĩa phát xít ở Đức, cô gái mỏng mảnh này đột nhiên rút ra những kết luận thực tiễn nghiêm túc: "Trong bất cứ trường hợp nào cũng phải bắt đầu nghiên cứu súng máy".

Ngày 22 tháng 6 năm 1941 nữ sinh viên Rudneva quyết định: sẽ không học khi nào chiến tranh chưa kết thúc...

Trong trung đoàn nữ không quân, Rudneva trở thành hoa tiêu và là một hoa tiêu như thế nào! Không phải ngẫu nhiên mà chúng tôi bắt đầu coi chị là người ưu tú nhất trong những người ưu tú từ lúc nào không hay.

... Bây giờ là chiến tranh, xung quanh biết bao nhiêu cảnh kinh hoàng và máu chảy. Còn với tôi có lẽ đây là thời gian hạnh phúc nhất trong cuộc đời. Trong mọi trường hợp, đoạn đời ở trung đoàn đối với tôi sẽ là hồi ức tươi sáng nhất.

Những lời này của Zhenya không phải là những lời phô trương. Thật khó có thể hình dung được con người nào tự nhiên hơn chị. Con người chị luôn cởi mở với mọi người. Cả lúc vui. Cũng như cả khi đau buồn.

Thông thường cuộc sống nội tâm của con người nhỏ bé hơn so với những hành vi mà qua đó mọi người đánh giá con người đó. Với Zhenya điều này không tồn tại. Nếu xem kỹ các lá thư của chị, vốn không định phổ biến, nghĩa là, phơi bày những xao động thâm sâu của trái tim chị, ẩn giấu kỹ trước những người bên cạnh, thì mỗi dòng thư tiết lộ một đời sống tinh thần mạnh mẽ. Điều này, có lẽ, được gọi là sự toàn vẹn của tính cách.

Tôi may mắn được đọc nhiều lá thư của chị - gửi cha mẹ, các bạn gái, gửi giáo sư hướng dẫn nghiên cứu khoa học hồi xưa của chị. Đó là những bức thư tuyệt vời, tác giả của những lá thư trên chỉ có thể là một con người xuất chúng.

Trái tim Rudneva rộng mở với các bạn bè. Và sự tận tụy, tình yêu, sự dịu dàng chúng tôi luôn tìm thấy ở đó, khi cần đến một lời tốt đẹp hoặc sự hỗ trợ.

Galya Dokutovich từ quân y viện trở về. "Mỗi trung đoàn như trung đoàn chúng ta đáng quý biết bao! Hạnh phúc biết bao khi được ở trong một đơn vị như vậy! "- Những lời nói đó là của Zhenya Rudneva. Nhưng khi đó mỗi người chúng ta đều có thể nói.

Vào thời kỳ đó, không có đêm nào mà Rudneva không xuất kích làm nhiệm vụ chiến đấu. Lần nào cũng thế, các cỗ pháo cao xạ tấn công máy bay chị, các vòi bạch tuộc của đèn chiếu phòng không quăng bắt nó. Chị rất ít nói về công việc của mình, tuy nhiên các bạn gái và ban chỉ huy từ hồi ở vùng Caucasus vẫn coi Rudneva là hoa tiêu tốt nhất - một bậc thầy về ném bom.

Chúng tôi không ít lần phải giúp đỡ lẫn nhau. Zhenya, bất chấp nguy hiểm, luôn vội vã lao đến giúp đỡ.

Trong khi chờ đợi thời tiết tốt, khi phi trường gần như bị sương mù buông đầy mặt đất hoặc những đám mây thấp bao phủ bầu trời, chúng tôi thường ngồi dưới những đôi cánh máy bay và khi đó nhất định sẽ đề nghị Zhenya nhớ lại điều gì đó... Chị là một người kể chuyện tuyệt vời. Bài ballad của Zhukovsky được thay phiên bằng những câu chuyện cổ tích về kỳ công của các tráng sĩ, thay phiên Pushkin - là đến Lermontov. Trí nhớ của chị ấy thật đáng kinh ngạc. Khi lắng nghe, chúng tôi vô tình quên rằng, đang tồn tại trên thế gian này những cơn mưa, những màn sương mù, giá lạnh, và những điều khó chịu còn nghiêm trọng hơn nhiều, liên quan đến chiến tranh.

Và chị còn dạy chúng tôi yêu mến các ngôi sao, tìm kiếm không nhầm lẫn các chòm sao trên bầu trời.

- Chúng có thể hữu ích không chỉ để làm các mốc định hướng - Rudneva nói đùa. - Các bạn lạc đường - chúng sẽ đưa các bạn về nhà mà không cần ai hộ tống. Nói chung, không có các vì sao thì cuộc sống trên trái đất này rất nhàm chán. Và nếu các ngôi sao đột nhiên biến mất thì thế nào? Đó là một điều khủng khiếp. Như thể có ai đó đã cướp mất linh hồn ta...

Người ta nói rằng sự dịu dàng và tính mơ mộng mâu thuẫn với tính nghiêm túc và lòng can đảm. Ở Zhenya tất cả các thái cực này của thiên tính được kết hợp một cách bền vững và hài hòa.

Chị yêu trung đoàn của mình và đã làm được nhiều điều cho vinh quang chiến đấu của trung đoàn. Chị luôn được bầu là đảng ủy viên, được phân công chấp bút các báo cáo quan trọng tại các hội nghị về đảng.

Mùa hè năm 1943, Rudneva được bổ nhiệm làm hoa tiêu trưởng của trung đoàn. Chị chắc chắn là hoa tiêu tốt nhất. Nắm rất vững cách làm chủ máy bay. Hành xử trong không trung ở bất kỳ hoàn cảnh khó khăn nào cũng bình tĩnh và tự tin một cách kỳ lạ. Ban chỉ huy chỉ hơi ngại một điều: bản tính tự nhiên mềm mỏng của chị. Người ta không chắc chắn, liệu chị có thể trở thành một người chỉ huy chân chính có tính đòi hỏi cao được không.

Nhưng từ lâu người ta đã biết, để giành uy tín - không cần phải cao giọng. Sự thừa nhận đúng đắn - luôn tự nhiên và có tính hữu cơ. Sự quyến rũ của cá nhân Zhenya, kinh nghiệm của chị, lòng dũng cảm của bản thân chị đã tự làm công việc của nó. Tất cả các hướng dẫn của chị đều được thực hiện vô điều kiện.

Hoa tiêu của trung đoàn không có nghĩa vụ phải bay nhiều. Hằng đêm, chị phải trực ở tuyến xuất phát, kiểm soát hoạt động của đội hoa tiêu-bay. Nhưng Zhenya không thể không bay. Chị nói rằng cần phải biết từng phi công trung đoàn, phẩm chất cá nhân của người đó, và dưới cái cớ này, chị thường thay thế một hoa tiêu nào đó và tự mình bay đi làm nhiệm vụ.

Nguồn bổ sung cho trung đoàn nữ không quân không được người ta chuẩn bị ở hậu phương, và chúng tôi buộc phải tự làm điều đó. Ngay từ năm 1942, chúng tôi đã thành lập một nhóm hoa tiêu mới từ số quân khí viên. Lãnh đạo nhóm, xây dựng chương trình cho nó, tiến hành các khóa học cơ bản là Zhenya Rudneva. Các "bé hoa tiêu" trẻ như chị gọi họ, có thái độ rất ngưỡng mộ với giáo viên của mình: vì chẳng có ai, trừ Rudneva, biết giải thích rõ ràng và đơn giản, phân tích các bài tập khó giỏi đến thế. Hơn hai mươi hoa tiêu đã được Rudneva huấn luyện. Và nhiều nữ phi công trẻ cũng thực hiện phi vụ chiến đấu đầu tiên của họ cùng với chị...

Galya Dokutovich, một trong những người bạn gái thân nhất của Rudneva, đã dành tặng riêng cho chị một bài thơ, trong đó truyền đạt chính xác thái độ của chúng tôi với Zhenya:

Bạn kể chúng tôi nghe chuyện cổ tích thần kỳ,

Và bạn cũng diệu kỳ như câu chuyện cổ!

Trong cuộc sống chúng tôi, gian nan và giản dị

Bạn giống như tia nắng ấm mùa xuân.

Đây bạn nhìn, bạn mỉm cười trìu mến,

Đôi mắt cũng cười, chan chứa yêu thương,

Như bầu trời tháng năm, trong veo không chút gợn

Những ánh biếc xanh lấp lánh rạng ngời!..

Thật bất ngờ ngay cả với chính mình, Rudneva đã trở thành một nhà biên niên sử của trung đoàn, và ngày hôm nay, không thể khôi phục từng chút không khí cuộc sống mặt trận của chúng tôi nếu bỏ qua những ghi chép của chị.

Nhiều năm sau cái chết của Zhenya, tôi đọc được một số dòng ghi chép của chị cho đến giờ vẫn chưa công bố. Nó dành cho hoạt động chiến đấu hàng ngày của chị và đồng thời cũng là một tài liệu đầy cảm xúc, làm chứng cho đời sống tâm lý và tinh thần của trung đoàn.

Tháng 11 năm 1943, Zhenya và Natasha Meklin bay về Moskva nghỉ phép thăm cha mẹ. Trên đường đi đã đã xảy ra chuyện gì đó với động cơ, phi công phải hạ cánh khẩn cấp. Thời gian để khắc phục sự cố và chờ thời tiết có thể bay mất đến tám ngày. Khi đó xảy ra một sự kiện, mà khi quay trở lại trung đoàn, Zhenya tin cậy nói với Evdokia Yakovlevna Rachkevich.

- Thôi con phải xin sám hối với mẹ rồi. Con đã trót yêu một anh chàng đại úy, người mà con còn chưa biết mấy về anh ấy. Mẹ xem mẹ có những cô "con gái" như thế nào đây. Mẹ không nên để một đứa con xa mẹ quá như thế chứ...

Những lời ấy được nói ra một cách đùa nghịch, nhưng Rachkevich hiểu - mối tình đầu đã đến với Rudneva. Tình yêu, tinh khiết, tươi sáng và sâu sắc như bất cứ điều gì liên quan đến Zhenya, đột nhiên ập vào cuộc sống của chị...

Bất hạnh không thể nào khắc phục đã xảy ra vào đêm sang ngày 9 tháng 4 năm 1944.

Chúng tôi ném bom Bagerovo và Tarkhan. Đêm tràn ngập ánh trăng. Gió bắc mạnh gây  khó khăn cho máy bay khi bay thoát khỏi vùng hỏa lực phòng không, do đó Ban chỉ huy thay đổi hướng tiếp cận mục tiêu từ vòng phải sang trái. Rudneva bay kiểm tra nữ phi công trẻ Pasha Prokofieva.

Với Zhenya đó là phi vụ xuất kích chiến đấu thứ 645. Chiếc máy bay ngay lập tức bị một số đèn chiếu phòng không soi trúng. Có lẽ đạn cao xạ đã găm trúng bồn xăng, vì khi máy bay rơi lửa cháy phủ kín. Do lửa lan quá nhanh mà những chiếc pháo hiệu trong máy bay bốc cháy, và từ buồng lái những vệt lửa đủ mọi màu sắc bay ra theo tất cả các hướng. Bất cứ ai bay trong đêm ấy, đều nhìn thấy cảnh tượng khủng khiếp này...

Rudneva qua đời khi chị chỉ mới hai mươi ba tuổi. Ban chỉ huy trung đoàn đề nghị truy tặng chị danh hiệu Anh hùng Liên Xô.

Ngày 26 tháng 10 năm 1944 Yevgenya Rudneva đã được trao tặng danh hiệu đó...

* * *

Ngày 11 Tháng Tư năm 1944, hai ngày sau cái chết của Zhenya và Pasha, bộ đội Tập đoàn quân Độc lập miền Duyên hải, sau khi chọc thủng tuyến phòng thủ của đối phương trong khu vực Kerch, đã xốc tới hội quân với các đơn vị của Phương diện quân Ukraine 4. Ban đêm, trung đoàn giáng những đòn không kích ồ ạt vào các đoàn xe đang rút lui của bọn Hitler. Chúng tôi đã thực hiện một số lượng kỷ lục các phi vụ xuất kích - 194, và ném xuống đầu kẻ thù khoảng 25.000 kg bom.

Ngày hôm sau chúng tôi nhận được lệnh chuyển căn cứ vào Crimea. Trung đoàn trưởng Bershanskaya cho phép một số kíp bay tiến hành tìm kiếm Zhenya Rudneva và Pasha Prokofieva đã hy sinh. Tôi bay với Katya Ryabova. Nhưng trên mảnh đất Kerch lúc đó có biết bao trang bị khí tài bị phá hủy, cả của kẻ thù và của chúng ta, và chúng tôi đã không thể tìm thấy.

Nhiều năm sau chiến tranh, trung đoàn trưởng và chính ủy trung đoàn chúng tôi đã có mặt ở Kerch. Họ đã xác định được rằng, Zhenya Rudneva và Pasha Prokofieva được chôn trong một ngôi mộ tập thể trong thành phố...

Xin chào, Sevastopol!

Sau khi nhận lệnh chuyển căn cứ đến Crimea, đầu tiên chúng tôi định đặt căn cứ ở làng Churbash đã bị bọn Đức đốt cháy. Nhưng tuyến mặt trận dịch chuyển nhanh chóng và trung đoàn triển khai đến địa điểm gần Karagez.

Đó là một thời kỳ tuyệt vời. Quân đội Liên Xô ghi được hết chiến thắng này đến chiến thắng khác, và chúng tôi làm việc với một khí thế lớn. Từ sân bay ở Karagez, trung đoàn  chúng tôi thường hoạt động đánh phá các mục tiêu trong khu vực Yalta. Phải bay xa, và quan trọng nhất - bay qua các dãy núi. Với các nữ phi công trẻ vừa được bổ sung vào đội ngũ chiến đấu, những chuyến bay như vậy vẫn còn quá sức. Vì vậy, ban chỉ huy phái đi làm nhiệm vụ các kíp bay giàu kinh nghiệm nhất.

Không trụ được trên các trận địa Ak-Monay, quân thù nhanh chóng rút về Sevastopol. Để thường xuyên ở trong trạng thái có đụng độ quân sự với bọn Hitler, chúng tôi bay đến sát Simferopol, tới làng Karlovka.

Đó là một góc nhỏ đẹp đẽ và yên tĩnh. Các ngôi nhà nhỏ bé bị bỏ lại nằm dọc đường, làng trải dài xa dọc theo đáy một thung lũng đẹp như tranh có núi xung quanh bao bọc. Các khu vườn đã nở hoa, và toàn thể Karlovka chìm trong những chiếc mũ lộng lẫy trắng như tuyết.

Chúng tôi ở lại đây cho đến cuối tháng Tư. Karlovka khiến mọi người đều thích thú. Nó là điểm dân cư duy nhất còn nguyên vẹn trước bọn côn đồ hủy diệt của Hitler, mà chúng tôi gặp được ở Crimea. Tất nhiên, không phải vì bọn Hitler thương tiếc gì khu vực tuyệt đẹp này. Khu vực do quân du kích làm chủ. Họ không cho quân thù đốt phá xóm làng. Người dân  chào đón chúng tôi rất nồng nhiệt, hiếu khách, như ta vẫn nói, theo kiểu Nga - họ đón tiếp chúng tôi bằng bánh mì và muối. Ngay khi chúng tôi vừa xuất hiện ở Karlovna, phụ nữ đã đón đưa chúng tôi về các căn phòng. Chúng tôi chỉ biết kinh ngạc, khi nhìn thấy những món họ thết đãi. Phô mai, sữa, thịt, thậm chí gan lợn - tất cả có mặt mỗi ngày trên bàn ăn của chúng tôi.

- Có phải ở mỗi nhà các cô bác đều có một chiếc khăn thần trải bàn ăn như trong chuyện cổ tích phải không? - Các cô gái nói đùa.

Nhưng để giải thích thì thực ra mọi thứ rất đơn giản. Hóa ra du kích đã phá hủy những đoàn xe cơ giới rất lớn của bọn phát xít, và trong số chiến lợi phẩm họ thu được, có một đoàn xe vận tải lớn chở thực phẩm.

Tóm lại, giai đoạn này chúng tôi sống tốt. Và làm việc cũng dễ dàng hơn. Không quân Xô viết hoàn toàn chiếm ưu thế trong không trung. Điều đó làm chúng tôi lơ là cảnh giác, chúng tôi đã không còn ngụy trang tại sân bay, thậm chí không có cả đội bảo vệ mặt đất. Nhưng nếu chúng tôi quên nghĩ đến kẻ thù, chính kẻ thù lại quyết định nhắc nhở chúng tôi nhớ về chúng.

Một lần sau đêm chiến đấu, khi các đội bay đã nghỉ ngơi, còn các kỹ thuật viên và quân khí viên đang chuẩn bị máy bay phục vụ các chuyến bay mới, trên bầu trời không mây vang lên tiếng động cơ gầm rú. Các cô gái còn chưa tưởng tượng ra chuyện gì thì những tràng súng máy hạng nặng đã nổ đùng đùng, và lập tức một chiếc máy bay bùng cháy. Galya Korsun và một số kỹ thuật viên nữa bị thương nhẹ. Sau khi vãi đạn và làm hư hại một số máy bay, chiếc tiêm kích phát xít bay thoát về căn cứ. Thiếu tá Bershanskaya không chậm trễ báo cáo ngay sự việc lên bộ tham mưu tập đoàn quân. Từ đó có lệnh truyền khẩn trương chuyển căn cứ đến Izyumovka. Nhưng chúng tôi chưa kịp chuẩn bị xong máy bay thì trên không một lần nữa xuất hiện các máy bay địch. Bây giờ, chúng có bốn chiếc. Không đổi hướng, chúng bắt đầu lao vào sân bay.

Cuộc đột kích xảy ra khi tôi đang ở trong cabin: tôi đang chờ lệnh cất cánh. Đột nhiên, trung đoàn trưởng ra lệnh bằng tín hiệu cho tôi phải tắt động cơ.

- Có chuyện gì vậy, cậu biết không? - Tôi quay sang hỏi Maria Shchelkanova, đang ở tại vị trí hoa tiêu.

Thay vì trả lời cô ấy chỉ tay về bên trái. Tôi quay lại nhìn và đờ người ra - một chiếc tiêm kích phát xít đang bổ nhào thẳng xuống chúng tôi. Nhanh chóng tháo đai bảo hiểm, chúng tôi nhảy ra khỏi buồng lái và chạy xa máy bay ba mươi mét, ép mình xuống mặt đất. Bên cạnh có một vật gì đó thúc mạnh xuống đất. Súng máy nổ đùng đùng. Nhiều cục đất rơi vào lưng tôi. "Dẫu sao, - thoáng một ý nghĩ. - Bây giờ sẽ là một vụ nổ". Nhưng, may mắn thay, quả bom cassette chứa nhiều trái bom con, tên phát xít thả, đã không nổ.

Tấn công xong bọn phát xít bỏ đi. Một số máy bay của chúng tôi bị hư hại nặng. Kỹ thuật viên ngay lập tức bắt tay sửa chữa chúng, những chiếc máy bay còn lại cất cánh và bay về hướng Izyumovka. Ngay lúc ấy, từ phía sau núi, chín chiếc "Focke-Wulf" ở độ cao thấp xông ra. Phải làm gì? Tình huống thực sự gay cấn. Bầu trời không có một đám mây có thể để cho ta ẩn nấp, gần đó không có khe hẻm nào ta có thể nhào xuống, đến rặng núi còn xa. Còn trên đất bằng mà tiếp đất thì vô ích: dù gì cũng bị thiêu cháy, hoặc khi hạ cánh hoặc lúc đậu. Nhưng đột nhiên Masha kêu lên trong máy đàm thoại:

- Hãy nhìn xem, chúng cắt đường chúng ta!

Tôi ngoái đầu nhìn: vài chiếc máy bay đang lao tắt đến rất nhanh, do khoảng cách còn đáng kể nên chưa phân biệt được. Chúng tôi không có gì để mất. Đẩy cần lái xa thân mình và suýt nữa đụng bánh xe vào đất đá, tôi lái chiếc U-2 bay tới dãy núi. Trong tâm trí nhen nhóm hy vọng: "Chỉ cần tới được rặng núi, ở đó mình sẽ ẩn trong hẻm núi".

Nhưng chuyện gì thế này? Gần đến chỗ chúng tôi những chiếc máy bay đột ngột bay vút lên cao theo một đường dốc đứng, bỏ qua chúng tôi, chúng bổ nhào xuống đầu bọn quốc xã.

- Ôi quân ta! - Shchelkanova vui sướng kêu lên. - Những chiếc "Lavochkin"!

Cuộc không chiến không kéo dài. Sau khi mất ba "Focke-Wulf", bọn Hitler vòng lại và tháo chạy thục mạng.

Tại Izyumovka chúng tôi biết được rằng các phi công của Anh hùng Liên Xô V.I.Maksimenko đã giải cứu chúng tôi thoát khỏi thảm họa. Họ chỉ chậm một chút thôi, rất khó nói chuyện gì sẽ xảy đến với chúng tôi. Có lẽ, đối với nhiều người trong chúng tôi, ngày nắng đẹp tuyệt trần này sẽ là ngày cuối cùng.

Dù sao, bọn Đức đã dạy chúng tôi bài học phải cảnh giác. Các chiến sĩ cao xạ khẩn trương chuyển đến Karlovka.

Tới lúc này bộ đội Tập đoàn quân Độc lập miền Duyên hải và Phương diện quân Ukraina 4 đã bao vây Sevastopol và đang chuẩn bị trận công phá quyết định vào thành trì cuối cùng của kẻ thù trên đất Crimea. Không quân Đức Quốc xã thực tế đã hầu như chấm dứt hoạt động có tổ chức. Sự thống trị của chúng ta trong không trung là không giới hạn. Vì vậy, chẳng bao lâu sau Tập đoàn quân Không quân 4 được điều chuyển đến Belarus, tại Crimea chỉ còn Tập đoàn quân Không quân 8.

Bọn phát xít Quốc xã làm mọi thứ để ngăn chặn cuộc tấn công của quân đội Liên Xô. Chúng xây dựng các lô cốt và hầm hào, chằng dây thép gai bao quanh núi, gài mìn nhiều km đường, chỉnh tọa độ xạ kích từng khu vực. Trên các đường tiếp cận thành phố diễn ra một cuộc chiến đấu mà nhiều người gọi là cuộc chiến tranh giành từng mét đất. Chúng tôi, các phi công, cố gắng bằng tất cả khả năng có thể, giúp sức những người lính mặt đất.

Chúng tôi đã thực hiện không chỉ một phi vụ, trong khu vực Sevastopol, Balaklava, trên núi Sapun, mũi Khersones.

Bầu trời Sevastopol ù đặc tiếng gầm của động cơ. Chúng tôi xuất kích vào lúc hoàng hôn bắt đầu tắt và kết thúc đêm chiến đấu vào lúc trời đã sáng bạch, khi mà lực lượng không quân hoạt động ban ngày cất cánh đi làm nhiệm vụ. Chúng tôi phong tỏa các sân bay quân thù, tấn công các mục tiêu trong vịnh, nơi các tàu vận tải Đức ghé vào sơ tán sinh lực và trang bị khí tài của quân đội chúng.

Nằm phía dưới, dưới cánh bay của chúng tôi, Sevastopol hiện ra thê thảm trong những vết thương chí mạng và bất tử trong sự anh hùng của mình...

Còn bầu trời chiến tranh Sevastopol! Ngày và đêm đó là nỗi khủng khiếp đối với quân thù. Ban ngày thống trị trên bầu trời ấy là các máy bay cường kích, tiêm kích, máy bay ném bom ban ngày Xô viết. Ban đêm những chiếc U-2 của chúng tôi không cho bọn Đức được yên. Kể từ khi vượt eo biển Kerch và kết thúc bằng thất bại hoàn toàn của quân đội phát xít Đức Quốc xã tại mũi Khersones, tất cả chúng tôi sống với một suy nghĩ - giải phóng mảnh đất Crimea thật nhanh.

Trung đoàn của chúng tôi được rút khỏi sư đoàn Không quân ném bom 132 và tạm thời chuyển thuộc sư đoàn Không quân cận vệ ném bom đêm Cờ Đỏ Stalingrad số 2. Sự kiện này trùng hợp với việc trao tặng huân chương Cờ đỏ cho trung đoàn vì đã hoạt động thành công trong quá trình giải phóng Feodosya.

- Nào, chúng ta hãy xem các cấp dưới mới của tôi, vừa được tặng huân chương làm ăn như thế nào - sư đoàn trưởng, thiếu tướng Kuznetsov khi đến Karlovka có nói.

Thành thật mà nói, chúng tôi không vui vẻ với người chủ mới cho lắm. Tôi nghĩ rằng ở đây sẽ lại diễn ra những gì đã có ban đầu tại sư đoàn 132: sự mỉa mai, những nụ cười hạ cố, sự tò mò có tính xúc phạm. Khi chúng tôi gia nhập sư đoàn 132, sau lưng chúng tôi người ta đã đặt cho chúng tôi những biệt danh không tốt - "không quân không nghiêm túc". Mặc dù các cô gái ngay lập tức chứng minh rằng họ biết chiến đấu không hề tệ hơn các đại diện của "không quân nghiêm túc", mặc dù bằng công việc của mình chúng tôi đã bắt những kẻ pha trò cười câm lặng, biệt danh xúc phạm này vẫn còn với chúng tôi.

Tại sư đoàn 2, trái với nỗi lo ngại, người ta chào đón chúng tôi như những người ngang vai, tất cả theo công việc. Các trung đoàn của sư đoàn này có cùng một loại trang bị cơ bản như chúng tôi - các máy bay U-2, và các nam phi công của họ, theo kinh nghiệm của riêng mình, biết loại máy bay này như thế nào và bay trên máy bay đó trong lưới lửa phòng không, giữa các luồng đèn chiếu sẽ ra sao.

Sư đoàn rất giàu kinh nghiệm chiến đấu: nó tham gia đánh bại bọn phát xít Đức gần Moskva, tham gia các trận chiến trên sông Don, phòng thủ Stalingrad. Chúng tôi bước vào đội hình sư đoàn như vào một gia đình thân thiện với tư cách một thành viên bình đẳng của nó.

Tại đây chúng tôi làm quen với một phương pháp lãnh đạo hoàn toàn mới. Trong sư đoàn cũ, cơ quan thanh tra khi xuống trung đoàn, họ tìm hiểu công việc, kiểm tra và chỉ sau khi đi rồi, mới gửi mệnh lệnh có các kết luận và các yêu cầu sửa chữa việc này-việc nọ, loại bỏ cái này-cái kia, quan tâm chú ý điều kia-điều nọ.

Các đại diện của sư đoàn 2 xây dựng công việc của mình theo kiểu khác. Họ cũng có mặt ở tuyến xuất phát, theo dõi các hành động của chúng tôi, nhưng không gửi các mệnh lệnh và hướng dẫn từ trên xuống, mà ngay lập tức giúp sửa chữa tại chỗ các thiếu sót, họ cố vấn, mách bảo, và nếu cần thiết, họ yêu cầu.

Kinh nghiệm của các phi công tiên tiến sư đoàn này giúp chúng tôi tăng tải trọng bom trên máy bay lên gần gấp đôi. Cho đến lúc đó, chúng tôi vẫn cho rằng 150-180 kg bom - đó là tải trọng tối đa mà máy bay của chúng tôi có thể mang theo. Tất nhiên, chúng tôi biết rằng U-2 có khả năng mang tải thêm nữa, nhưng để hoạt động thành công trên mục tiêu, có lẽ tải trọng này với chúng tôi là giới hạn. Dù sao mang ít bom bay lên không trung, cần phải từng phút từng giây nhớ tới tài nguyên của động cơ, giữ gìn tính cơ động của máy bay. Vì vậy, chúng tôi cho rằng tải trọng lớn sẽ làm giảm đáng kể khả năng điều khiển máy bay khi bị bắn từ mặt đất. Chúng tôi đã rất ngạc nhiên khi biết tải trọng bom 250-300 kg tại sư đoàn 2 được coi là bình thường.

Giữa chúng tôi nổ ra một cuộc tranh cãi. Nadia Popova nói rằng chúng ta cũng có thể mang trên máy bay của mình tải trọng tương tự, và thậm chí còn nhiều hơn nữa.

- Khung sườn máy bay chúng ta cũng như họ. Dù sao đi nữa, tôi chắc chắn ba trăm kg phù hợp với mỗi kíp bay.

Tôi và Dina Nikulina ủng hộ Popova. Chúng tôi lập tức mời các cán bộ kỹ thuật và quân khí viên. Họ thực hiện các tính toán tương ứng và xác nhận kết luận của chúng tôi.

- Nếu vận hành động cơ đúng cách, - kỹ sư trung đoàn Sofia Ozerkova cho biết - ba trăm kg không phải là giới hạn. Thậm chí có thể đem thêm bảy mươi kg. Motor vẫn kéo tốt.

- Sao, Nadia, chúng ta mạo hiểm chứ? - Tôi hỏi Popova.

- Mạo hiểm à, xin mời!

Không trì hoãn công việc, chúng tôi đến ngay chỗ Bershanskaya. Evdokia Davydovna đồng ý lập tức. Một lần nữa người ta triệu tập các chuyên gia, kiểm tra các phép tính toán. Và chỉ khi tất cả các khả năng đã được cân nhắc, chúng tôi mới nhận được sự cho phép.

Thành thật mà nói, tôi, Nadia và Dina Nikulina rất lo lắng trong đêm đó. Chúng tôi không nghi ngờ rằng máy bay sẽ nâng được 300 kg. Nhưng vấn đề không phải chỉ là việc nâng được một tải trọng như thế, điều chính yếu - phải cắt bom chính xác. Và điều đó có nghĩa là - đừng để những chùm sáng của đèn chiếu tóm được mình hoặc phải biết cách thoát đi nếu chúng vẫn còn bắt được bạn. Mà 300 kg - không phải là 150 kg. Những chiếc máy bay của chúng tôi có cơ động được với tải trọng này không?

Chúng tôi lo lắng không phải vì sợ thất bại của cá nhân. Mà sợ cái khác. Mọi người đều nhìn vào chúng tôi. Nhiều việc phụ thuộc vào sự thành công hay thất bại của chúng tôi. Hoàn thành nhiệm vụ - những người khác sẽ theo sau chúng tôi, và khả năng chiến đấu của trung đoàn sẽ tăng gần như gấp đôi. Không hoàn thành - sẽ phải đỏ mặt trước các đồng chí, trước ban chỉ huy trung đoàn, sư đoàn và, quan trọng nhất, làm xói mòn niềm tin của các nữ phi công vào khả năng của mình. Ở đây có nhiều điều để suy ngẫm.

Trong khi các quân khí viên treo bom, tôi với Nadia và các hoa tiêu của chúng tôi một lần nữa xác định rõ trình tự hoạt động trên mục tiêu, thống nhất về chế độ bay, quy định gián cách giữa các máy bay lớn hơn thông thường khi tiến vào ném bom. Bằng gián cách lớn, chúng tôi dự kiến đánh lạc hướng kẻ thù và bảo vệ mình tránh tai nạn. Bạn không bao giờ biết chuyện gì có thể xảy ra trên tuyến đường bay. Do đó, với chiếc máy bay đầu tiên, và thứ hai, thứ ba, việc có thêm một phút rưỡi đến hai phút sẽ không thừa, để nếu cần thiết, sẽ quan sát được tốt hơn, đánh giá tình hình hiện tại và đưa ra quyết định đúng đắn.

Chúng tôi sẽ phải ném bom phi trường của kẻ thù ở khu vực Balaklava. Chúng tôi cất cánh lên không trung trước khi màn đêm buông xuống. Tuy nhiên, lần đầu tiên cất cánh với một tải trọng như vậy từ một khu vực núi đá không bằng phẳng trong ánh sáng ban ngày sẽ thuận tiện hơn và an toàn hơn. Do đó, chúng tôi dự kiến sẽ bay với tốc độ thấp hơn để băng qua tiền duyên trước khi đêm đến thay cho hoàng hôn.

Tôi và Katya xuất phát đầu tiên. Động cơ gầm lên và máy bay từ từ di chuyển ra khỏi vị trí. Để đề phòng, tôi hơi kéo dài quãng đường chạy đà và chỉ khi đạt được tốc độ đáng kể mới khẽ kéo cần lái về phía mình. Chiếc U-2 ngoan ngoãn và nhẹ nhàng tách khỏi mặt đất.

Tôi thở phào nhẹ nhõm: không quá tải. Nhưng máy bay phản ứng thế nào khi leo cao? Cần lên cao ít nhất 800 mét. Tôi chăm chú lắng nghe động cơ làm việc. Trong lúc này, tất cả mọi thứ bình thường, kim đồng hồ đo độ cao dịch chuyển đều đặn trên vòng tròn.

Khối núi tối sẫm từ từ trôi về phía máy bay. Chẳng mấy đến đường tiền duyên. Tôi cúi xuống qua mép buồng lái, nhìn đăm đăm vào những đường nét lờ mờ của mặt đất, và chỉ bất giác nhận thấy rằng trời còn khá sáng. Có chuyện gì vậy? Có phải chúng tôi tính nhầm? Nhìn vào đồng hồ, tôi hiểu ra mọi thứ. Mải suy nghĩ, tôi quên mất chế độ vận tốc bay quy định đã được chúng tôi thông qua, và thế là tôi đã vi phạm biểu đồ bay. Kết quả, cạnh trước biểu đồ sẽ cắt qua vào lúc hoàng hôn, như thế, chúng tôi phải đến mục tiêu ngay trước khi bóng đêm hoàn toàn ập xuống. Đây là điều xấu - máy bay có thể bị phát hiện trước thời hạn. Nhưng bây giờ không còn làm thế nào khác được.

Giảm nhỏ động cơ, tôi đưa máy bay hạ độ cao. Một suy nghĩ lóe lên trong óc: "Chỉ mong đưa được máy bay đến ranh giới của sân bay Balaklava!» Ryabova, như thể đoán được tâm trạng của tôi, không hiểu sao thì thầm rằng còn năm phút nữa mới đến giờ ném bom!.

Những giây phút ấy kéo dài lâu một cách đáng ngạc nhiên. Đường băng đã hiện ra. Chưa thấy sự di chuyển trên đó. Hay chúng đã phát hiện ra chúng tôi và bây giờ ẩn nấp và chờ đợi cho đến khi chúng tôi ở trên các họng pháo của chúng? Cố gắng giữ bình tĩnh, tôi hỏi hoa tiêu xem có thấy rõ mục tiêu không.

- Sang phải một chút! - Katya chỉ huy. - Ở rìa cánh đồng có gì đó lấp loáng. Trông giống như máy bay tiêm kích.

Vài giây khổ sở trôi qua. Đột nhiên, các đèn chiếu bật sáng, một màn hỏa lực như bão táp bủa vây chúng tôi.

Có lẽ do bất ngờ, bản thân tôi làm lắc máy bay, nhưng không hiểu sao tôi có cảm giác Ryabova đã ném bom. Tôi lập tức lượn vòng và giảm độ cao.

- Cậu điên à?! - Katya kêu lên. - Quay lại!

- Để làm gì? - Tôi hỏi. - Cậu cắt bom rồi cơ mà.

- Không phải thế. Toàn bộ bom vẫn dưới cánh máy bay.

Sau khi lượn đủ một vòng tròn, tôi tiến vào mục tiêu một lần nữa. Đạn cao xạ tiếp tục nổ ran. Tôi cố gắng thực hiện thao tác chống pháo phòng không và cơ động máy bay theo hình rắn lượn, ngoặt phải rồi ngoặt trái. Máy bay vẫn vâng lời, mặc dù khi tác động, bánh lái phản ứng không nhanh như trước. Thì chúng đây, những 300 kg cơ mà... Có vẻ như chúng không đoạt của chiếc máy bay nhiều như vậy - tất cả chỉ một phần nhỏ của một giây, nhưng những khoảnh khắc ấy quý giá làm sao!

Dây thần kinh của tôi căng thẳng đến mức giới hạn. Và tôi muốn hét lên với hoa tiêu: "Nhanh lên! Sao cậu cứ trì hoãn mãi!" Nhưng Katya không vội vàng. Tôi biết cô ấy sẽ không ném một quả bom nào khi chưa ngắm kỹ.

Những vệt đạn lửa đủ màu sắc ngày càng tiến gần hơn. Một trong những vệt đạn đó sượt qua ngay trước cánh quạt. Theo bản năng tôi bóp cần lái đến phát đau. Nhưng tiếng bom nổ vẫn chưa vang lên. Và sau một lúc nữa máy bay rung mạnh. Trong máy đàm thoại vang lên giọng Ryabova:

- Đã ném xong toàn bộ bom. Thoát ly được rồi.

Câu cuối cùng tôi hiểu ngay ý nghĩa trước khi nghe hết: vụ nổ trên mặt đất đã át tiếng nói. Theo sức nổ có thể đoán được rằng, Katya cắt bom đồng loạt tất cả một lần. Tôi như cất được trái núi đè nặng trên vai mình: cuộc thí nghiệm đã thành công.

Bây giờ là việc của Popova: xét theo thời gian cô đã phải có mặt trên tuyến tiếp cận. Tôi ngoái lại, chờ đợi ánh lửa vụ nổ bùng lên. Mãi vẫn không thấy. Xuyên vào bóng tối bằng ánh sáng màu xanh nhạt, một vài dàn đèn chiếu mò mẫm khoảng không trên đầu sân bay. Sau đó đèn tắt, còn Nadia vẫn chưa xuất đầu lộ diện.

- Liệu có gì xảy ra với họ không? Cậu nghĩ sao, Katya?

- Chúng ta đừng vội kết luận - Ryabova trả lời tôi. - Chúng ta đi đến mục tiêu trước thời hạn, còn họ có thể bị chậm.

Và như để khẳng định lời nói của cô, đằng sau chúng tôi, bóng đêm đen một lần nữa bị xé toạc bởi các chùm đèn chiếu phòng không, súng cao xạ nổ vang rền. Và tiếp sau chúng, vòm trời bỗng sáng rực bởi ánh chớp của các vụ nổ.

Popova tiếp đất mười phút sau chúng tôi.

- Cừ lắm, các cô gái, - thiếu tá Rachkevich đón chúng tôi. - Tôi chân thành chúc mừng. Các cô hãy tính rằng, sau chuyến bay của các cô, thay vì một chúng ta có hai trung đoàn nữ Không quân U-2.

Cùng đêm ấy, nhiều kíp bay đã bay đi ném bom với tải trọng bom tăng cường. Kể từ đó cho đến khi chiến tranh kết thúc, chúng tôi treo dưới cánh máy bay không dưới 300 kg bom, và có những trường hợp đã mang đến 400 kg. Và không có chuyện gì xảy ra, động cơ vẫn kéo tốt. Tất nhiên, máy bay sẽ hao mòn vì chuyện đó nhanh hơn một chút. Nhưng các cú đánh của chúng tôi xuống đầu kẻ thù sẽ mạnh hơn hẳn. Và điều đó mới là điều chủ yếu trong bảng thống kê cuối cùng.

* * *

Tháng Năm năm Bốn mươi Tư...

Tháng Năm - tháng mùa xuân của tình yêu và hoa, thời gian mà thiên nhiên tỉnh giấc sau một mùa đông dài. Tại Crimea, tất cả đang phủ màu xanh mướt và đặc biệt đơm hoa mãnh liệt. Trong những đêm mùa xuân thơm nồng nàn chúng tôi bay đến Sevastopol để ném bom xuống đầu kẻ thù.

Bọn Hitler kéo về mảnh đất Sevastopol nhiều thiết bị quân sự, bao gồm cả pháo phòng không. Chúng có công sự cố thủ vững chắc, nằm sâu trong các hầm bê tông. Nhổ chúng ra khỏi chỗ rất khó khăn: kẻ thù bị ép về phía biển, bám chặt từng mét đất Crimea, đặc biệt tại mũi Khersones. Nhưng bọn phát xít Quốc xã không thể cứu vãn dù trên đất liền hoặc trên biển. Sevastopol đã trả giá với chúng bằng nỗi đau lâu dài của mình.

Tại mũi Khersones, nơi năm xưa những người bảo vệ cuối cùng của thành phố từng chiến đấu, quân Đức dồn về rất nhiều. Chúng không có nơi nào để rút lui. Đằng sau là biển...

* * *

Trận chiến Crimea sắp kết thúc. Kể từ cuối tháng Tư, trung đoàn đóng quân tại Chebotarka nằm cách hai cây số về phía đông thành phố Saki. Từ đó chúng tôi bay đi kết liễu kẻ thù tại Sevastopol, trong khu vực Balaklava và cổng Bajdar, mũi Khersones. Ở đây, bọn Hitler vẫn còn ba sân bay được sử dụng để sơ tán khẩn cấp qua đường biển các trang thiết bị và sinh lực. Để tăng sức mạnh các đòn đánh của mình, lực lượng không quân của chúng ta bắt đầu áp dụng trong khu vực này của mặt trận một hệ thống mới xử lý các mục tiêu của kẻ thù - bay thành nhiều tầng. Điều này cho phép giáng đòn tập trung hơn và nặng nề hơn cho kẻ địch.

Nhưng bay thành nhiều tầng cao đòi hỏi các hoa tiêu và nữ phi công phải có sự chăm chú đặc biệt, các tính toán chính xác. Để ngăn ngừa va chạm trên không, chúng tôi bay với các đèn thân bật sáng, và chỉ tắt chúng khi vào tiếp cận mục tiêu. Và bất chấp sự phức tạp ngày càng tăng của công việc, trên đoạn phòng thủ của kẻ thù, đang bão hòa các phương tiện phòng không dày đặc, trong quá trình chiến đấu giải phóng Sevastopol, toàn trung đoàn không bị mất bất kỳ phi hành đoàn nào.

Về tải trọng, các cô gái duy trì trong thời kỳ đó, thuyết phục nhất là nói bằng ngôn ngữ cô đọng của những con số: trong thời gian chiến đấu ở thành phố-anh hùng trung đoàn đã thực hiện 1.147 phi vụ chiến đấu, trung bình 150 chuyến bay trong một đêm.

Trong những ngày khó quên ấy, số phận đã cho tôi một cuộc gặp bất ngờ thú vị. Tôi thường nhớ về các bạn bè tại câu lạc bộ Hàng không, đôi khi có được từ họ một số tin tức ít ỏi, biết rằng có ai đó đang ở mặt trận của chúng tôi, ngay bên cạnh tôi. Nhưng cho đến bây giờ tôi chưa từng gặp được một ai trên ngã ba đường của những con đường mặt trận. Và tôi mong làm sao, dù chỉ một thoáng, nhìn thấy một khuôn mặt quen thuộc, cảm nhận được cái bắt tay siết chặt của một người bạn cũ, nghe từ người ấy một vài lời!

Một lần, khi trở về sau một phi vụ chiến đấu thường lệ, và nhân tiện các quân khí viên đang khắc phục một số trục trặc, tôi trèo ra khỏi buồng lái để duỗi đôi chân tê cứng của tôi một chút.

Ui chao, thật khỏe khoắn biết bao khi dưới chân bạn là mặt đất rắn chắc! Đặc biệt là nếu trước đó trong suốt ba giờ bạn chỉ làm độc một việc là cất cánh, cơ động dưới lưới lửa của các xạ thủ cao xạ kẻ thù, hạ cánh rồi lại cất cánh. Tôi khoan khoái duỗi tay duỗi chân, làm một vài bước và đột nhiên nghe thấy giọng trực ban:

- Chechneva - về Sở chỉ huy, gặp trung đoàn trưởng!

Thông thường trong đêm chiến đấu không bao giờ người ta làm các nữ phi công lo ngại bởi những lệnh gọi như vậy. Lòng lo sợ, tôi chạy đến sở chỉ huy.

- Không cần, thoải mái đi, thoải mái đi - Thiếu tá Bershanskaya chặn tôi lại, khi thấy tôi đứng nghiêm theo tư thế "nghiêm" và muốn báo cáo. - Chuyện hoàn toàn cá nhân. Cô có khách đến thăm đây.

Mỉm cười bí ẩn, chị ấy bước sang một bên, và xuất hiện trước mặt tôi - ôi làm sao tôi có thể nghĩ ra được! - Huấn luyện viên đầu tiên của tôi. Tôi choáng váng trong niềm vui bất ngờ, và có lẽ đã đứng yên đến một phút miệng há ra, không thốt lên nổi một lời.

- Nào, xin chào - tôi nghe giọng anh nói - Xin chào, đồng chí thượng úy cận vệ!

- Anh Misha! - bất giác tôi buột miệng kêu lên. - Mikhail Pavlovich!

Duzhnov bước về phía tôi, và chúng tôi hồi lâu im lặng và mỉm cười bắt tay nhau. Thế là điều tôi mơ ước đã xảy ra. Tạo hóa tỏ ra hào phóng với tôi hơn là tôi có thể mong đợi, nó mang lại cho tôi không chỉ một người đồng chí, mà còn là một người bạn, một giáo viên được yêu quý và một nhà giáo dục.

Duzhnov vẫn như vậy, cân đối, dáng người thẳng, quần áo chỉnh tề và thậm chí cạo râu ria nhẵn nhụi. Chiến tranh và sự bất tiện của tiền tuyến không làm thay đổi thói quen của anh. Tôi đã nhìn thấy anh lần đầu tiên như thế cách đây sáu năm trên sân bay của Osoaviakhim, nay lại gặp anh hệt như vậy trên tiền tuyến, nơi mà không có chỗ để tắm rửa cho đúng cách.

- Làm sao mà anh có mặt được ở đây? - Cuối cùng tôi đã tìm lại được tiếng nói của mình.

- Thế còn cô?  

- Em ở trung đoàn của Bershanskaya.

- Thế đấy, chúng ta là hàng xóm. Trung đoàn của chúng tôi cũng thuộc quân số sư đoàn không quân cận vệ 2. Thật không ngờ lại được gặp học trò của mình ở ngay bên tường thành Sevastopol, và trong một đêm chiến trận nóng bỏng thế này.

- Nghĩa là anh cũng bay trên máy bay U-2? Nhưng thế đấy, chiến đấu bên cạnh nhau mà không biết về nhau.

Duzhnov giang hai tay:

- Chuyện gì cũng có thể xảy ra. Và thú thật, tôi vẫn cứ tin chắc rằng cô đang ở bên không quân tiêm kích. Cô còn nhớ các kế hoạch của mình không?

- Không kết quả, Mikhail Pavlovich. Raskova thuyết phục, khuyên em sang với các phi công ném bom đêm.

- Cô có hối hận không?

- Có lẽ cũng có chút hối tiếc. Thế còn anh?

- Cũng có một chút.

Và cả hai chúng tôi bật cười, hoàn toàn hiểu nhau.

Mikhail Pavlovich đột nhiên xuất hiện tại nơi đóng quân của chúng tôi - anh bay với phi đội của mình đi bổ sung dự trữ bom mà trung đoàn của anh thời gian đó vừa hết.

- Chechneva, ra máy bay! - một ai đó hét lên.

Cuộc gặp gỡ của chúng tôi kéo dài không quá năm phút. Tôi vội vã ra bay chuyến tiếp theo. Duzhnov cũng đang chờ máy bay. Chúng tôi ra khỏi Sở chỉ huy.

- Nào, Marina - lần đầu tiên bỗng Duzhnov gọi tôi bằng tên - Chúc em thành công. Có thể chúng ta sẽ gặp lại nhau trong một hoàn cảnh khác.

- Tại sao lại là "có thể"?

Duzhnov dừng lại và nói khẽ:

- Chiến tranh vẫn tiếp diễn... Em còn nhớ Matznev không?

- Anatoly Sergeyevich? - Trái tim tôi thắt lại vì một linh tính.

- Đúng. Bọn anh đã chiến đấu cùng nhau. Anh còn sống sót, nhưng anh ấy đã hy sinh ở Stalingrad. Thế đấy, chuyện ấy biết lúc nào sẽ xảy ra!

Duzhnov lần nữa siết chặt tay tôi, quay đi và bước nhanh vào đêm tối. Tôi đứng lại một lúc, lắng nghe âm thanh những bước chân sải rộng của anh dần xa và chậm rãi đi ra máy bay.

Cuộc gặp gỡ bất ngờ này mang lại cho tôi cả niềm vui và nỗi buồn. Tin về cái chết của Matznev làm mờ niềm vui của tôi, nhưng không thể hoàn toàn lấy khỏi trái tim tôi một niềm xúc cảm lớn lao, không diễn tả được bằng lời, đó là lòng biết ơn đối với số phận đã cho tôi cuộc gặp gỡ ngắn ngủi nhưng dễ chịu này.

Một tuần nữa trôi qua, và cuối cùng điều chờ đợi từ lâu đã thành sự thật. Quân đội Liên Xô hoàn toàn giải phóng Crimea khỏi bọn cặn bã phát xít.

Bọn Hitler điên rồ đã mất phương hướng hoàn toàn. Một trong những chiếc máy bay của chúng bay sát đầu ngọn cây trên đầu tuyến xuất phát của chúng tôi tại Chebotarka, lao từ bên này sang bên kia và hạ cánh trên sân bay của trung đoàn nam không quân hàng xóm với chúng tôi. Tàn quân của các sư đoàn địch, trong cơn co giật trước cái chết, bám chặt vào mũi Khersones, đã bị tiêu diệt hoàn toàn tại đây. Bầu trời thanh bình lại xanh biếc trên bán đảo Crimea, những tràng đại bác và những loạt bom nổ không còn át tiếng sóng vỗ bờ.

Nhà thơ đại tá Aleksandr Kudryashov nói một cách tuyệt vời về những ngày tháng ấy:

Lại một mùa xuân. Cây dương Crimea

Đập nhịp bồi hồi trong từng thớ lá.

Sevastopol đón chào quân ta, đẹp quá

Nhận nhau qua đôi cánh gắn ngôi sao.

Tháng Năm trên mặt đất, tháng Năm trong tim nhau.

Giây phút nhiệm màu, đất trời ngây ngất,

Đây bờ Nam Crimea êm đềm xanh mát

Phiếu nghỉ hè cho tất cả chúng ta.

Buổi sáng ngày 12 tháng Năm là một buổi sáng đẹp trời đầy nắng. Chúng tôi đưa máy bay về sân đậu, còn bản thân thì tắm rửa sạch sẽ, chỉnh đốn lại mình. Mọi người hy vọng trung đoàn sẽ được nghỉ ít nhất một tuần. Hầu hết chúng tôi lần đầu tiên đến Crimea, và các cô gái mơ ước được đi tắm biển, tham quan các địa điểm đẹp như tranh vẽ trên bờ biển phía nam. Cùng với các bạn gái tôi đi ra bãi biển. Chim hải âu kêu thấu tâm can. Không trung và nước biển hòa cùng màu xanh, giống như một bức tranh màu nước. Không thể tin được rằng ở đâu đó chiến tranh đang tiếp tục.

Nhưng chúng tôi chưa được nghỉ ngơi. Ước mơ của chúng tôi chưa được thỏa mãn. Hai ngày sau chúng tôi nhận được lệnh: bay ngay tới Phương diện quân Bêlarút 2, tới tập đoàn quân không quân 4.

Sáng ngày 15 tháng 5 trung đoàn cất cánh từ sân bay Chebotarka, tập hợp đội hình theo từng phi đội, lấy hướng phương bắc. Trong khi lượn vòng, tôi nhìn ra biển, biển đang được sưởi ấm dưới ánh mặt trời. Biển đang tiếp tục cuộc trò chuyện bất tận với bờ và không mệt mỏi lướt những làn sóng thêu ren lộng lẫy vào bờ.

Nào, xin chào tạm biệt. Không, hẹn gặp lại, Biển Đen! Cho đến khi gặp lại nhau lần này, dẫu bị dày vò, nhưng Crimea vẫn tuyệt đẹp như xưa! Tôi tin - chúng ta sẽ gặp lại nhau. Chúng tôi sẽ trở lại với bờ biển xanh như ngọc của người, nhưng không phải như những người lính. Và tôi nghĩ rằng những bờ bãi của người sẽ không bao giờ còn bị khuấy động bởi tiếng gầm rú của một cuộc chiến tranh mới.

Phía trước là nước Đức

Những chiếc U-2 của chúng tôi bay xa và xa hơn nữa về phương bắc. Bầu trời trên đầu chúng tôi đã sạch bóng máy bay phát xít. Phía dưới là mảnh đất quê hương đầy thương tích.

Những cánh đồng vô tận của Ukraine dần dần được thay thế bằng những cánh rừng thấp và nhỏ, ngày càng mở rộng ra, trở nên dày đặc hơn, cây cối cao hơn và cuối cùng chuyển thành những cánh rừng thực sự, hùng vĩ, bạt ngàn không có hồi kết.

Belorussia! Từ đây đến Moskva thật xa - hàng trăm cây số, nhưng thiên nhiên Belarus có gì đó nhắc nhớ đến Moskva ruột thịt của tôi. Cũng những hàng bạch dương lá xoăn tươi tắn, những cây phong như được chạm trổ tinh vi, những cây sồi hùng tráng, giống như ở vùng ngoại ô Moskva, yên tĩnh, lấp lánh vẻ đẹp tươi vui thân thiện.

Mảnh đất Belarus thời điểm đó vẫn còn đang nằm dưới ách phát xít.

Các bạn đồng đội cùng trung đoàn quê gốc Belarus đặc biệt lo lắng: hoa tiêu và bí thư chi bộ đảng phi đội Polina Gelman, hoa tiêu Asya Pinchuk, kỹ thuật viên hàng không Anna Kirilenko. Khép mình, ủ rũ là đại úy cận vệ Zinaida Gorman: bọn chiếm đóng Đức bắn chết cha mẹ chị, còn bé trai sáu tuổi bị chúng chôn sống trong lòng đất.

Chúng tôi tiếp đất tại Sesche. Chúng tôi nhìn quanh mà không thấy một ngôi nhà nhỏ hoặc một lều chứa cỏ cho gia súc nào. Chỉ có những khóm rừng bạch dương thân ái lắc cành, như thể vui mừng đón chúng tôi. Xung quanh những khóm rừng đó cảnh tượng với chúng tôi thật không bình thường. Chúng tôi đã quen với những ngọn núi, với biển, ở đây bao quanh chúng tôi là những cánh đồng bằng phẳng và rừng rậm.

Trung đoàn của chúng tôi nằm trong đội hình sư đoàn Không quân ném bom đêm 325.

Chúng tôi nhanh chóng xây dựng nơi ăn nghỉ tại một khu rừng bạch dương, xung quanh sân bay mọc lên cả một thị trấn những căn nhà âm.

Tuy nhiên, chúng tôi không kịp thích nghi được với Sesche - phải bay tới một địa điểm khác, tới làng Pustynka, ngôi làng có cái tên phản ánh cực kỳ chính xác thực tế. Sau cuộc chạy trốn của bọn phát xít Hitler, xung quanh nó trông giống như một sa mạc.

Toàn bộ trung đoàn chúng tôi không thể bố trí đủ ở Pustynka. Hai phi đội (của Dina Nikulina và của tôi) được triển khai tại khu rừng gần đó. Tất cả sẽ chẳng có chuyện gì, nếu lũ muỗi không gây rắc rối cho chúng tôi sống yên. Để trốn tránh khỏi chúng, chúng tôi chuyển đến ở trong một tu viện cũ.

Ba tuần đầu tiên, trung đoàn chỉ làm công tác chuẩn bị thật kỹ lưỡng cho các trận chiến trong điều kiện mới. Sau Kuban và Crimea, ở đây có nhiều điều bất thường đối với các tổ bay. Tại đó  chúng tôi quen với các điểm tham chiếu chính xác và rõ ràng: núi, biển, các điểm dân cư lớn. Ở đây mọi thứ rất đơn điệu, mặc dù địa hình vẫn đủ loại: bãi cát, rừng, đầm lầy. Định hướng vào ban đêm trở nên khó khăn hơn nhiều. Và khó khăn này cần phải được khắc phục.

Đội ngũ nhân viên kỹ thuật dưới sự lãnh đạo của kỹ sư trung đoàn Sofia Ozerkova, các kỹ sư Nadezhda Strelkova và Clavdia Ilyushina chuẩn bị sơn sửa lại những chiếc máy bay, đã bị quần tơi tả tại Crimea.

Tổ chức đảng và đoàn Komsomol của trung đoàn, dẫn đầu là bí thư đảng ủy Maria Runt và bí thư đoàn Komsomol Aleksandra Khoroshilova, tiến hành một khối lượng công tác giáo dục lớn lao về việc chuẩn bị tinh thần cho đội ngũ quân nhân bước vào các trận chiến sắp tới.

Trong khi đó các sự kiện quan trọng đang chín muồi. Đêm 23 tháng 6 năm 1944 bộ đội Phương diện quân Belorussia 2 chuyển sang tấn công. Sau khi vượt sông Pronya, họ đã phá vỡ tuyến phòng thủ được tổ chức kiên cố của quân thù dựng lên nhằm bảo vệ hướng Mogilev. Nhiệm vụ của trung đoàn chúng tôi là tham gia màn hỏa lực chuẩn bị của không quân, chế áp các hỏa điểm trên dải phòng ngự chính của kẻ thù, và liên tục ném bom bó chặt các hành động của kẻ thù, tạo điều kiện cho bộ đội Phương diện quân đột phá thành công.

Ban đêm, tại tuyến xuất phát chúng tôi giương Lá Cờ Cận vệ. Một cuộc mít tinh diễn ra. Trung đoàn trưởng thiếu tá cận vệ E.D.Bershanskaya cổ vũ các quân nhân hãy mang Lá Cờ chiến đấu của chúng tôi một cách vẻ vang đi qua mảnh đất Belarus, đánh bại kẻ thù theo phong cách Cận vệ, cũng như chúng tôi từng đánh bại chúng ở Terek, Kuban, trên bán đảo Taman và Crimea.

Theo kế hoạch sử dụng lực lượng chiến đấu, trung đoàn của chúng tôi tiêu diệt quân đội Hitler trong khu vực Pereloga. Theo quyết định của trung đoàn trưởng, các kíp bay hoạt động đơn chiếc từ độ cao 700-750 mét với vòng ngoặt bên phải phía trên mục tiêu. Đòn tấn công đầu tiên bằng các máy bay của cả trung đoàn diễn ra vào đêm 23 tháng 6. Các phi vụ tiếp theo được sắp xếp với tính toán tác động liên tục lên mục tiêu với gián cách thời gian xuất kích máy bay không hơn hai-ba phút. Tuyến đường bay sẽ là ngắn nhất: điểm xuất phát - mục tiêu. Đêm đó, theo số liệu của các kíp bay trung đoàn chúng tôi, tại Pereloga xảy ra 9 ổ phát cháy và 13 vụ nổ lớn.

Và khi quân đội Liên Xô mở rộng đột phá, tiến nhanh về phía trước, chúng tôi ném bom các đoàn xe rút lui của bọn phát xít trên các con đường, tại các bến phà và các nhà ga đường sắt.

Tại Belarus chúng tôi phải hoạt động trong các điều kiện mới. Chúng tôi chờ đợi sẽ gặp ở đây, như ở Crimea, sức chống trả mạnh mẽ của không quân tiêm kích của kẻ thù và pháo phòng không của chúng. Nhưng hóa ra không có cả hai. Không phải vì bọn Đức quốc xã thiếu khí tài trang bị. Đơn giản chỉ vì tốc độ tấn công của quân đội Liên Xô rất nhanh chóng và bọn Đức rút lui vội vã đến múc chúng không có cơ hội xây dựng hệ thống phòng không có tổ chức. Dù sao, trong vòng một tháng chiến đấu, những chiếc U-2 của chúng tôi chưa lần nào rơi vào lưới lửa pháo phòng không thực sự. Trong ý nghĩa này, tình hình hiện nay không làm ta rút ra được bất cứ sự so sánh nào với tình hình mà chúng tôi phải hành động trước kia.

Nhưng ở Belarus có những khó khăn của nó. Bắt đầu từ chuyện, vào ban đêm, những khu rừng rậm và thiếu những mốc định hướng dễ nhìn ra nào đó đã gây khó khăn lớn cho việc quan sát trực quan và tìm kiếm các mục tiêu. Còn các bãi trống để bay! Các bãi ít nhiều phù hợp hầu như không có, phải tìm kiếm chúng rất khó khăn. Và khi tính rằng chúng tôi không ở lại đâu lâu hơn ba ngày, thì thậm chí một người không biết gì cũng thấy rõ rằng sự bất tiện này là một yếu tố rất quan trọng.

Nhưng dù thế nào, chúng tôi vẫn bay, tìm kiếm kẻ thù và ném quà của mình xuống đầu chúng. Chúng tôi làm việc căng thẳng, thực hiện nhiều phi vụ mỗi đêm. Khi ở gần Minsk, quân đội của chúng ta lùa vào nồi hầm 30 sư đoàn phát xít, các chuyến bay ban ngày bổ sung thêm cho các chuyến bay hằng đêm. Bây giờ chúng tôi tiến hành bay trinh sát, tìm kiếm các nhóm quân của bọn Đức quốc xã rải rác trong rừng rậm, còn sau đó thường tự mình tham gia vào việc tiêu diệt chúng.

Tốc độ tấn công của quân đội Xô Viết rất cao. Từ 23 Tháng Sáu đến 30 tháng 7 năm 1944, quân ta tiến về phía tây khoảng vài trăm km với những trận đánh liên tục.

Trong quá trình chiến dịch tấn công, trung đoàn chúng tôi phải di chuyển nơi đóng quân mười lần. Để đảm bảo sự không ngừng nghỉ của các hoạt động chiến đấu của trung đoàn, các đội tiền tiêu của nó phải đi trước đến các điểm đóng quân mới. Các nữ phi công giàu kinh nghiệm và các hoa tiêu đã bay tìm kiếm và xác định các khu vực thích hợp. Trong thời gian này, có bốn trường hợp khi ban ngày bay tìm kiếm các địa điểm đặt căn cứ, các phi hành đoàn đã phát hiện các nhóm lính phát xít Đức Quốc xã, tàn quân của những đơn vị bị đánh tan. Các hoa tiêu dùng pháo hiệu hoặc hướng bay chỉ dẫn cho các đơn vị mặt đất biết vị trí các nhóm đó và giúp đỡ bắt chúng làm tù binh.

Ngày 10 tháng 7, chúng tôi được giao nhiệm vụ: tiêu diệt trong thời gian ban ngày một nhóm Hitler trong khu rừng phía đông điểm dân cư Borki. Cho đến lúc bấy giờ, chúng tôi chưa bao giờ phải ném bom kẻ thù giữa ban ngày từ chiếc máy bay bằng gỗ dán Po-2 ([4]) bé nhỏ của chúng tôi. Nhưng phi hành đoàn đã đương đầu thành công với thử thách mới này đối với chúng tôi. Nhóm quân phát xít lớn lang thang trong rừng đã hoàn toàn bị các đơn vị mặt đất tiêu diệt với sự giúp đỡ của các máy bay của chúng tôi.

Vào thời điểm đó, trung đoàn nữ Không quân nói chung thường thực hiện các nhiệm vụ chiến đấu khác nhau: phá hủy cầu phà của kẻ thù, tiêu diệt sinh lực của chúng ở những nơi chúng tập trung, ném bom các con đường giao thông, không cho các đoàn xe của bọn Đức đang rút lui di chuyển, tiến hành trinh sát phát hiện các toán quân địch ẩn náu rải rác trong rừng.

Trung đoàn phó Serafima Amosova cùng với hoa tiêu của trung đoàn Larissa Rozanova một lần đã thiết lập kỷ lục độc đáo: trong một chuyến bay phát hiện bảy đội quân phát xít. Phi hành đoàn Nadezhda Popova cùng hoa tiêu Evgenia Glamazdina bất ngờ phát hiện một nhóm quân Hitler quân số lên đến một trăm người. Hoa tiêu đã dùng pháo hiệu hướng dẫn các đơn vị mặt đất tiến tới chỗ kẻ địch và giúp bắt chúng làm tù binh. Những chuyến bay tương tự được gần như tất cả các phi công và hoa tiêu giàu kinh nghiệm thực hiện.

Phải nói rằng, trong thời kỳ các trận đánh ở Belarus, chúng tôi có nhiều bận bịu không phải ở trên không mà là trên mặt đất. Chẳn hạn, chúng tôi không thành công trong việc thu xếp sinh hoạt của mình dẫu chỉ ở dạng sơ khai. Trong một vùng đất bị hủy hoại, bị bọn phát xít thiêu cháy thành tro bụi, không thể nói đến, thậm chí chỉ là về những tiện nghi tối thiểu. Do thường xuyên di chuyển, việc xây dựng cơ bản không thể đủ thời gian. Mái nhà đối với chúng tôi thường chính là cánh máy bay của chính chúng tôi. Dưới những đôi cánh chúng tôi trú mưa, ngủ, nghỉ ngơi. Ngay cả ban tham mưu trung đoàn cũng đặt giữa trời. Chỉ trong trường hợp trời mưa liên tục, người ta mới dựng lên một căn lều lớn. Và không có gì, chúng tôi vẫn vững vàng chịu đựng. Bất chấp mọi điều, tâm trạng chúng tôi luôn luôn tốt.

Điều duy nhất làm chúng tôi chán nản và tra tấn các dây thần kinh - đó là sân bãi cất cánh. Chúng thường quá nhỏ đến mức cất cánh và hạ cánh phải tiến hành trên cùng một đường băng. Nhưng điều đó sẽ vẫn ổn, hãy kiếm một sân đủ chiều dài. Và trong thực tế, việc tìm được một điều như thế quả là một sự hành hạ đúng nghĩa đen. Bạn bay, thường là vậy, và xung quanh chỉ toàn rừng rậm, đầm lầy, sông ngòi. Thoáng thấy một khoảng trống đâu đây, và những chỗ ấy, như ta thường nói, đếm trên đầu ngón tay.

Đây là một chỗ như thế gần làng Novoelnya mà chúng tôi sục sạo-tìm kiếm mãi. Tốt hơn nữa thì không có, chúng tôi chọn chỗ lớn nhất cả đám, và nó suýt nữa trở thành một cái bẫy đối với chúng tôi. Hạ cánh rồi mà không thể cất cánh - quá ít chỗ để chạy đà và khu trống đó thực sự bị rừng bóp nghẹt. Bay lên rồi lại bay lên, nhưng chạm vào cây. Phải làm gì? Bứt đầu bứt tóc hồi lâu, cho đến khi ai đó đề nghị sử dụng các nguyên tắc của súng cao su. Chúng tôi quyết định thử. Lăn máy bay ra tuyến xuất phát, nữ phi công khởi động máy, một vài người tóm chặt cánh dưới máy bay. Khi động cơ đã chạy hết công suất, theo khẩu lệnh mọi người chạy tản sang hai bên. Được giải thoát khỏi lực ghìm giữ nó, chiếc Po-2 lao về phía trước và gần như tách đất mà không chạy đà. Nhưng rừng ngay bên cạnh, có vướng cây hay không? Chúng tôi nín thở đứng tim theo dõi, xem chiếc máy bay động cơ đang hú lồng lên, từ từ bay lên trời thế nào, và khi cuối cùng giữa các bánh xe và tán rừng xuất hiện một khoảng trời màu xanh, các cô gái mới thở phào nhẹ nhõm. Tất nhiên, sau đó chúng tôi phải đi tìm một sân bay mới.

Chúng tôi đứng chân lâu hơn một chút trong ngôi làng lớn Novosady, ngôi làng chìm sâu trong các khu vườn. Giữa hai dãy nhà là một con đường rộng trải dài. Chúng tôi sử dụng ngay nó làm đường băng, mà không có phải làm gì quá phức tạp. Máy bay nổ máy khởi động dưới những tán cây, cọ đuôi vào dãy bờ rào.

Đó là một thời gian không yên ổn. Bọn Hitler, còn sống sót sau khi bị đánh tan, ẩn nấp trong các khu rừng xung quanh. Một số nhóm ngoan ngoãn đầu hàng, trong khi những nhóm khác, gồm những tên Đức quốc xã cứng đầu, cố gắng bằng mọi giá luồn lách tìm về phía quân của chúng. Đây là những tên rất nguy hiểm, và chúng tôi luôn phải cảnh giác. Súng máy và tiểu liên luôn được giữ ở tư thế sẵn sàng. Vào ban đêm, chúng tôi đặt các đội cảnh vệ tăng cường canh gác. Chúng tôi ngủ ở cạnh máy bay, sẵn sàng cất cánh lên không từ lần báo động đầu tiên.

Không phải không có cảnh khôi hài xảy ra. Một lần, vào đêm khuya tất cả những người không phải bay giật mình vì một tiếng rống kinh hoàng của chú heo. Đơn giản là ban đêm những chú heo thường không la hét. Nghĩa là chúng bị kinh động, và nhiều khả năng - bọn Hitler đói.

Các cô gái đứng bật dậy, nắm lấy vũ khí.

- Chạy nhanh giúp lũ heo đi! - Một người nào đó hét lên trong bóng tối. - Nếu không chúng ta sẽ không có thức ăn!

Một trận bắn nhau bùng lên. Đâu đó ở bìa làng súng máy nổ tành tạch, pháo hiệu vút lên bầu trời. Bọn phát xít Đức quốc xã - đúng là chúng - bị buộc phải cuốn gói về chỗ chúng mà không kiếm chác được gì.

Chẳng mấy chốc tất cả lắng xuống, và các cô gái không phải trực nằm xuống nghỉ ngơi. Tôi cũng ngồi ghé tạm xuống. Chỉ vừa mới bắt đầu thiếp đi, sự yên lặng đã bị phá vỡ bởi một phát súng. Một lần nữa, tất cả lại nhốn nháo, nắm lấy vũ khí. Nhưng lần này là báo động giả. Hóa ra bị tiếng ồn và cuộc bắn nhau làm cho lo sợ, con bê non của ai đó lồng lên chạy khỏi chuồng của nó trong vườn và lang thang ở đó cho đến khi tới gần người gác. Người đó hoảng sợ và đã bắn.

Sáng hôm sau, mười lăm chiến sĩ thuộc tiểu đoàn phục vụ phi trường, trang bị tiểu liên và lựu đạn ra bờ sông trinh sát. Qua khoảng nửa giờ từ phía sông vẳng lại tiếng chạm súng bắn nhau rất rõ. Chiến sĩ liên lạc chạy lại báo cáo rằng đã tìm thấy một nhóm quân Đức lớn, và do đó cần sự giúp đỡ của chúng tôi.

Sáu máy bay lập tức cất cánh lên không trung. Nạp đầy bom, chúng lượn một vòng tròn trên đầu làng Novosady và bay về hướng một khu rừng lớn, nơi nghe thấy tiếng súng bắn nhau. Chỉ huy nhóm này là Serafima Amosova, bay sau chị là Dina Nikulina, Katya Piskareva, Raia Aronova, Tanya Makarova và Ira Sebrova. Các kíp bay còn lại ở trên sân bay trong tư thế sẵn sàng chiến đấu hoàn toàn. Từ một ngọn đồi nhỏ ở bìa làng, chúng tôi nhìn thấy rất rõ những trái bom tách khỏi máy bay, lao xuống đầu bọn Đức quốc xã, đang cố thủ trong cánh rừng.

Chuyến bay thứ hai không còn cần thiết. Nửa giờ sau tất cả chấm dứt - kẻ thù đã giương cờ trắng. Những chiếc máy bay nhỏ của chúng tôi thích ứng tuyệt vời với những nhiệm vụ của các máy bay ném bom ban ngày. Hơn hai trăm tên phát xít Đức quốc xã đầu hàng. Chúng đi thành một hàng lộn xộn qua làng, ngạc nhiên nhìn các cô gái trong bộ quân phục.

Lại có một trường hợp thế này. Chuyện xảy ra gần Krasnyi Bor. Máy bay do kỹ thuật viên trung úy Galya Pilipenko bảo dưỡng, khi thực hiện nhiệm vụ đã bị trúng đạn và hư hại nghiêm trọng, các nhân viên PAM (xưởng sửa chữa máy bay lưu động) phải khôi phục lại nó. Trung đoàn đã đi về phía tây. Trên bìa rừng chỉ còn lại "bảy người dũng cảm" với duy nhất một khẩu súng trường. Công việc tiến triển một cách nhanh chóng. Nhưng trong rừng quanh nơi đậu máy bay, kẻ thù lảng vảng. Vào ban đêm Galya dùng khẩu súng trường bắn để xua đuổi bọn phát xít Đức. Ba ngày trôi qua lặng lẽ, nhưng đến ngày thứ tư trên một con đường rừng hiện ra một nhóm quân Đức. Tên đi trước cầm một cây gậy trên đó có miếng vải trắng.

Để đề phòng, Pilipenko đã ra lệnh cho bọn Đức không được đến gần và cử đại diện ra để đàm phán. Kẻ đại diện này hóa ra lại là một người phiên dịch. Xưng tên mình, anh ta giải thích rằng trong nhóm của họ có tàn quân của một bộ tham mưu cầm đầu là một viên tướng.

Bọn Hitler bị tước khí giới và gửi tới điểm thu gom tù binh. Còn kỹ thuật viên trung úy Galya Pilipenko được đề nghị khen thưởng vì đã thể hiện lòng can đảm và sự bình tĩnh...

Một sự cố tương tự xảy ra ở điểm dân cư Mir, nơi một thời gian trung đoàn của chúng tôi đứng chân.

Một lần ban ngày tôi bay cặp với Serafima Amosova đi trinh sát tìm địa điểm sân bay mới. Chúng tôi giữ đội hình chặt chẽ và quan sát địa hình từ chiều cao bay là sát ngọn cây. Trong khu vực ga Negoreloye, phía tây nam Minsk- nơi mà bọn Đức quốc xã đã bị đánh đuổi- máy bay đã bị bắn.

"Ai bắn?" - Chúng tôi hoài nghi. Cẩn thận nhìn kỹ hơn chúng tôi thấy một nhóm quân Đức. Chúng bắn súng máy. Máy bay của Amosova bị bắn thủng cánh. Máy bay của tôi cũng bị thương. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, chúng tôi trở về căn cứ.

Sau sự cố này, trung đoàn phó đại úy Amosova khăng khăng đặt vấn đề với ban chỉ huy sư đoàn, cần trang bị súng máy cho tất cả các máy bay Po-2 của chúng tôi. Tình hình đòi hỏi như vậy. Và súng máy đã nhanh chóng được lắp trên tất cả các máy bay. Ngoài việc ném bom các mục tiêu, bây giờ chúng tôi cũng có thể bắn súng máy xuống mục tiêu nữa. Ban ngày súng máy có thể phục vụ tốt khi phát hiện các nhóm phát xít Đức  tản mát, còn lang thang trên đất chúng ta, cũng như khi gặp các máy bay tiêm kích của đối phương trên không.

Trong các trận chiến, trong cảnh phiêu bạt từ sân bay này sang sân bay kia, ngày tháng trôi đi nhanh chóng lúc nào không hay. Cuộc tấn công của quân đội Liên Xô phát triển ngày càng rộng. Ngày 16 tháng 7 bọn Đức quốc xã bị đánh bật khỏi Grodno, và ngay sau đó các đơn vị tiên phong của chúng ta đã đột phá tới vùng ngoại ô phía nam Bielostok, các trận đánh trên đường phố diễn ra trong phạm vi thành phố. Trung đoàn chuyển cứ đến sân bay ở Glavacha. Từ đó chúng tôi tiếp tục bay đi ném bom các bến phà của quân Đức qua sông Suprasl, con sông chảy cách vài km về phía bắc Belostok.

Tại Belarus, có một thời gian dài chúng tôi đóng quân gần trung đoàn "Normandie - Nieman" nổi tiếng. Chúng tôi thực sự ngưỡng mộ các phi công dũng cảm đã chiến đấu trên bầu trời nước Nga cho sự tự do của nước Pháp quê hương mình.

Sau chiến tranh, tôi thường hay gặp các phi công nổi tiếng người Pháp đã có những đóng góp xứng đáng vào việc đánh bại kẻ thù chung của chúng ta. Với nhiều người trong số họ, tôi thực sự đã trở thành bạn bè. Và tôi thật thú vị khi đọc được trong cuốn sách "Normandie - Nieman" của phi công người Pháp Francois de Joffre, người đã chiến đấu một thời gian bên cạnh chúng tôi, những dòng viết về trung đoàn của chúng tôi như sau:

... Trong lúc này mặt trận tương đối yên tĩnh. Vào các buổi tối, chúng tôi đọc, chúng tôi viết thư hoặc chơi bài. Trong một bầu trời không sao đen đặc hết lúc này đến lúc khác những chiếc máy bay đơn chiếc vô hình liên tục bay qua, tiếng gầm của chúng có thể nghe thấy rất lâu trong sự im lặng của trời đêm. Đó là những chiếc máy bay ném bom ban đêm hoặc những chiếc máy bay đi thực hiện các nhiệm vụ đặc biệt.

Các nữ phi công Nga, hay "các nữ phù thủy đêm" như người Đức vẫn gọi họ, hằng đêm bay đi làm nhiệm vụ và không ngừng nhắc người ta nhớ về họ. Thiếu tá cận vệ Bershanskaya một phụ nữ tuổi ba mươi, chỉ huy trung đoàn của những "nữ phù thủy" quyến rũ này, những người bay trên những chiếc máy bay ném bom hạng nhẹ, được thiết kế để hoạt động ban đêm. Tại Sevastopol, Minsk, Warsaw, Gdansk - ở khắp mọi nơi, bất cứ đâu họ xuất hiện, sự can đảm của họ luôn làm tất cả các phi công nam khâm phục.

Người Pháp thường được biết đến là những người thích đùa và yêu phái đẹp. Khi tôi muốn trêu chọc đại úy Matras, tôi xin phép anh gửi lên cấp trên một báo cáo về việc xin bổ nhiệm tôi làm kỹ thuật viên cơ giới tại trung đoàn của các "nữ phù thủy đêm". Nhưng một lần sau câu chuyện tếu này khi trò đùa đó đã trở thành gần như một câu chuyện đùa cổ điển, anh điềm tĩnh trả lời:

- Để tôi yên, ngài nam tước. Ngày mai anh sẽ không có thời gian nghĩ đến các "nữ phù thủy" nữa đâu. Có lệnh sẵn sàng chiến đấu hoàn toàn, và tôi nghĩ rằng sẽ rất nóng bỏng...

* * *

Trong thời kỳ các trận đánh giải phóng Belarus, trung đoàn của chúng tôi đã thực hiện 1735 phi vụ và đã nhiều lần nhận được lời cảm ơn của Tổng tư lệnh tối cao. Các nhật lệnh của Tổng tư lệnh tối cao luôn được đọc trước hàng quân. Lần tập hợp đội ngũ cuối cùng của trung đoàn trên lãnh thổ Belarus được ấn định tại sân đậu ở Novoelnya. Chúng tôi tất cả đều đến với quân phục gọn gàng, là ủi thẳng nếp, những cổ áo trắng tinh, đeo đủ các loại huân, huy chương.

Cuộc chiến ở Belarus kết thúc. Bắt đầu công cuộc giải phóng Ba Lan. Bây giờ chúng ta đã ở trên ngưỡng cửa vào hang ổ của kẻ thù.

Trong tháng Tám năm Bốn mươi Tư, chúng tôi đóng quân tại khu vực Belostok. Ở đây một lần nữa diễn ra một cuộc gặp gỡ tình cờ với người phi công của trung đoàn cường kích, đã gặp tôi trong năm 42 khó khăn ở vùng Caucasus, khi tôi bay ban ngày với Olga Kliueva đi trinh sát tiền duyên. Tôi đã quên mất cuộc gặp gỡ xa xôi với chàng trung úy mắt xanh trong năm 42 bởi đã hai năm trôi qua. Nhưng khi chúng tôi nhìn thấy nhau tình cờ tại sân bay, chuyến bay kia và cuộc gặp gỡ lại hiển hiện trong tâm trí tôi rõ từng chi tiết.

- Cô biết đấy, - anh nói - Tôi đã vô cùng lo lắng về cô... Mà chúng ta thậm chí còn chưa thực sự làm quen. Hãy để tôi tự giới thiệu - Konstantin Davydov, phi đội trưởng thuộc trung đoàn cường kích.

- Nghĩa là chúng ta là đồng nghiệp!

- Đúng. Các đồng chí của tôi vẫn chăm chú theo dõi công việc của cô. Xin lỗi, chúng ta lại phải chia tay rồi. Tôi phải nhanh chóng đi làm nhiệm vụ. Mà có thể chúng ta sẽ còn gặp lại nhau.

- Trong cuộc sống bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra. Tôi chúc anh may mắn hạnh phúc, đồng chí thượng uý!

* * *

Đánh bại bọn xâm lược Đức Quốc xã, quân đội Liên Xô tiến vào lãnh thổ Ba Lan. Dưới cánh máy bay hiện ra những tàn tích của các thành phố Ba Lan, các làng mạc và thôn ấp bị đốt cháy. Từ đống tro tàn và gạch vụn bóng đen của các ống khói lò thiêu vươn dài lên bầu trời. Trên các tuyến đường từ đông sang tây những đoàn người kiệt sức lê bước. Nhiều người dắt những chiếc xe kéo tay. Người thì kéo lê va li đồ đạc sơ sài của họ trên lưng. Đó là người dân các làng thôn Ba Lan, bị bọn Đức quốc xã đuổi ra khỏi nhà đi làm nô lệ, nay trở về nơi chôn nhau cắt rốn của mình. Mọi người vội vã về nhà để bắt đầu xây dựng một cuộc sống mới.

Trong tháng Tám, cuộc tiến công vũ bão của quân đội Liên Xô được thay thế bởi một thời gian tạm lắng tạm thời trước khi bắt đầu các trận chiến mới. Các đơn vị của chúng ta nỗ lực chuẩn bị cho nó. Kẻ thù không ngồi yên nhàn rỗi: chúng điên cuồng tạo ra một tuyến phòng thủ dọc theo các con sông Visla, Bober, Bug, Narev.

Tại Phương diện quân Belorussia 2 chỉ diễn ra các trận đánh cục bộ. Còn đối với chúng tôi, các pilot-bay đêm, đó là một giai đoạn làm việc căng thẳng. Mỗi đêm chúng tôi tấn công bọn Đức quốc xã trên tuyến đầu, ngăn chúng làm các công tác phòng thủ, quấy rối quân đội của chúng, làm gián đoạn giấc ngủ và thời gian nghỉ ngơi của chúng.

Điều kiện hoạt động của chúng tôi đến lúc đó đã trở nên phức tạp hơn. Sau khi ổn định mặt trận, bọn Đức xây dựng một hệ thống phòng không quan trọng. Các địa điểm đầu mối như Ostroleka, Makuw, bến phà qua sông phía đông bắc Łomża, Ciechanow, Noselsk, được bảo vệ bởi ít nhất năm dàn đèn chiếu phòng không, còn tổng thể thì dọc theo toàn bộ đường chiến tuyến tiếp xúc trải dài cả một chuỗi các cụm đèn chiếu và phương tiện phòng không. Ngoài ra, kẻ thù bắt đầu sử dụng không quân tiêm kích chống lại chúng tôi.

Chúng tôi gặp tiêm kích phát xít nhiều hơn cả là trong các khu vực Łomża, Ostrolenka. Po-2 của chúng tôi không có pháo cũng chẳng có lưng bọc thép bảo vệ phi hành đoàn tránh đạn. Tuy nhiên, các "cánh én" vẫn liên tục gây nhiều thiệt hại cho kẻ thù. Bọn Hitler vẫn săn lùng từng chiếc máy bay bé nhỏ làm bằng ván ép của chúng tôi như trước.

Trong một đêm đen tối tháng Tám, chúng tôi nhận nhiệm vụ ném bom nơi tập trung khí tài trang thiết bị và quân lính của bọn Hitler trong khu vực Łomża và Ostrolenka. Sẽ phải bay xa sân bay chính, tới khu vực được tăng cường phòng thủ rất mạnh, nơi như chúng tôi biết, bọn Đức đã tập trung một số lượng lớn các khẩu đội cao xạ.

Tanya Makarova và Vera Belik bay tới mục tiêu đầu tiên. Năm phút sau là Nadezhda Popova với hoa tiêu Zhenya Glamazdina. Nadia Popova đã kể lại sự việc Tanya Makarova và Vera Belik hy sinh thế nào. Máy bay tiêm kích phát xít đã đuổi kịp họ khi các cô gái đang trở về căn cứ của mình. Có vẻ đạn bắn trúng thùng dầu: ngay sau khi đạn pháo nổ, chiếc máy bay bốc cháy của Tanya Makarova lao vút lên cao. Tanya dũng cảm chiến đấu với ngọn lửa, cố gắng dập tắt nó, nhưng vô ích. Sau đó, chiếc máy bay bị lửa bao phủ lao xuống đất như hòn đá.

Cái chết của Tanya Makarova và Vera Belik là tổn thất lớn với tất cả chúng tôi. Chúng tôi đã mất đi những đồng nghiệp tuyệt vời và một trong những kíp bay ưu tú nhất.

Chúng tôi chôn các bạn gái trong khu vườn thuộc điền trang một địa chủ. Một lần nữa, lại một huyệt mộ trong đất đen, một gò đất nhỏ trên huyệt mộ, một tràng súng nổ gửi lời chào vĩnh biệt. Lần đầu tiên mảnh đất nước ngoài xa lạ tiếp nhận di thể của các nữ phi công chúng tôi.

Một vài ngày sau, tiêm kích kẻ thù lại bắn trúng máy bay của Katya Olejnik. Phi công và hoa tiêu Olga Yakovleva bị thương. Chiếc máy bay mà cánh đuôi đứng chỉ còn lại khung xương, được người nữ phi công đã bị thương lái về sân bay của mình với một nỗ lực khủng khiếp.

Tôi cũng đã bị tiêm kích địch thử thách bằng cuộc tấn công ban đêm. Thời gian này người ta bổ nhiệm Sasha Akimova làm hoa tiêu phi đội tôi thay cho Ekaterina Ryabova. Là người Moskva, nữ sinh viên Đại học Sư phạm, cô đến trung đoàn ngay thời kỳ hình thành ban đầu của nó. Một năm là kỹ thuật viên trưởng về vũ khí của phi đội, sau đó vừa chiến đấu vừa học chuyển loại sang hoa tiêu. Là người ham đọc, tính tình kiên nghị, rất dày dạn trong chiến đấu, Sasha làm tôi thích ngay lập tức. Đáng tiếc là phải chia tay với Ryabova giàu kinh nghiệm, nhưng tôi quen với cô hoa tiêu mới rất nhanh.

Đêm đó chúng tôi đi ném bom các vị trí của bọn Đức Quốc xã ở khu vực Ostrolenka. Như mọi khi, sau khi những quả bom đầu tiên ném xuống, đèn chiếu làm việc ngay, pháo cao xạ lên tiếng, hỏa lực của chúng rất mạnh. Chùm sáng của các dàn đèn chiếu hồi lâu không buông tha chiếc Po-2 của chúng tôi, nhưng chúng tôi vẫn thoát ra thành công.

Kim đồng hồ đo độ cao chỉ con số "600". Tôi tăng thêm vòng quay. Thông qua những đám mây hiếm hoi, mặt trăng tỏa sáng. Tầm nhìn tốt, và tôi nghĩ rằng cảnh giác không phải là thừa. Cái chết của Tanya Makarova và Vera Belik vẫn còn mới nguyên trong trí nhớ. Tôi yêu cầu Akimova, thường xuyên quan sát phía sau.

Chúng tôi bay năm phút yên ổn. Chiến tuyến đã nằm sau khá xa, và có vẻ chuyến bay sẽ kết thúc một cách an toàn. Đột nhiên xung quanh chúng tôi lóe lên một vệt đạn lửa, và cao hơn một chút, lệch một chút bên sườn thoáng qua bóng một máy bay tiêm kích của đối phương. Tôi nhìn thấy nó đang vòng trở lại để một lần nữa lao vào công kích.

Phải làm gì? Độ cao hiện không lớn, giảm nữa sẽ nguy hiểm. Nhưng đó là cách duy nhất. Tôi đột ngột đổi hướng và siết chặt cần lái. Khi cách mặt đất còn hai trăm năm mươi mét, tên Hitler lại vượt qua chúng tôi và một tràng đạn dài chẻ vào cánh và thân máy bay. Vào giây cuối cùng tôi kịp tránh được, và tràng đạn tiếp theo bay sượt qua. Chỉ khi đến mặt đất còn khoảng một trăm mét, tôi mới cải bằng máy bay. Bây giờ thì không nguy hiểm nữa - màu sơn xanh lục đậm của chiếc Po-2 hòa nhập với màu nền chung của mặt đất.

Các cuộc tấn công ngày càng tăng của tiêm kích quân thù đối với những chiếc máy bay di chuyển chậm chạp của chúng tôi làm ban chỉ huy lo ngại. Và để bằng cách nào đó bảo vệ phi công và hoa tiêu trong trường hợp xảy ra tai nạn, người ta cấm chúng tôi bay không mang dù. Bất đắc dĩ, chúng tôi phải đồng ý với cải tiến này. Tuy nhiên, đó là sự kiện hợp lý và rất kịp thời, chúng ta sẽ hiểu được điều này rất sớm.

Từ Kurovo trung đoàn chuyển đến ấp Daleko. Chúng tôi thiết lập một sân cất-hạ cánh gần đó, lấy một dinh thự lớn của một địa chủ chạy trốn làm nơi ở. Chúng tôi ở đây một thời gian khá dài.

Tới lúc này thời tiết chuyển xấu cùng cực, bắt đầu một thời kỳ mưa lớn và sương mù. Mây đen màu chì không ngớt bò từ phía tây tới thành từng đoàn từng lũ, đổ tràn làn xuống những dòng nước lạnh mà không có nó mặt đất cũng đã đủ chua loét. Mây thấp, thường trải ra cách mặt đất chỉ 50-70 mét. Trong điều kiện bình thường, các chuyến bay phải được dừng lại ngay lập tức. Nhưng chiến tranh là chiến tranh, và mặc dù hầu như không có tầm nhìn, chúng tôi vẫn tiếp tục làm việc.

Tại Ba Lan, lần đầu tiên chúng tôi phải ném bom mù sau mây. Đó là vào giữa tháng 10 năm 1944. Chúng tôi đang hoạt động trong khu vực Makow và Modlin.

Run lên vì ẩm ướt và lạnh, tôi và Sasha Akimova ngồi trong buồng lái chờ tín hiệu cất cánh. Chúi mũi vào cổ áo bộ đồ bay ấm áp và co chân lại, tôi ngủ gà ngủ gật. Thỉnh thoảng, để không thiếp đi, tôi cố mở mắt, nhìn chằm chằm một phút vào bóng đêm tối mịt, tìm kiếm những đường nét mơ hồ của các máy bay bên cạnh, và một lần nữa rơi vào sự ru ngủ ngọt ngào.

Gió của Đại Tây Dương, giận dữ và cắn xé, quét qua toàn thể châu Âu, tiêu tán sự ấm áp của đại dương trên đường đi, rú rít trên các thanh giằng và dây cáp, đu đưa cánh máy bay, thỉnh thoảng rỏ xuống lớp vải chúc bâu kéo căng những giọt lớn. "Boom-boom ..!" - vang lên trong tai tôi trong cơn mơ ngủ, và lập tức át tất cả các âm thanh ấy là một tiếng huýt chói tai, một tiếng tru. "U-uu! Xâ-ấu cho nha-à ngư-ươi, xâ-ấu lắ-ăm!"- dường như gió đang khiển trách. "Thây kệ, - tôi nghĩ. - Nó cứ dọa chúng ta. Mình đã thấy khối chuyện tồi tệ hơn rồi".

Đột nhiên, ai đó đẩy vai tôi. Tôi giật mình và uể oải quay lại.

- Chuyện gì?

- Người ta kêu cậu lên gặp thiếu tá cận vệ Bershanskaya - tôi nghe giọng Akimova. - Cậu sao vậy, ngủ à?

- Ôi trời.

Run lên vì lạnh, tôi leo lên cánh và cùng với Sasha đi đến sở chỉ huy.

Trong một căn hầm nửa nổi nửa chìm có trần cao, thắp sáng bởi một bóng đèn lờ mờ, một vài người đã tụ tập. Ngoài ban chỉ huy trung đoàn, ở đây toàn các cựu chiến binh Dina Nikulina, Maria Smirnova, Nadezhda Popova, Seraphima Amosova, Irina Sebrova, Olga Sanfirova nhiều hoa tiêu.

Bershanskaya báo cáo tóm tắt tình hình, cho chúng tôi biết nhiệm vụ. Sau một lúc dừng ngắn, chị nói thêm:

- Điều kiện thời tiết cực kỳ khó khăn. Mây thấp. Hạ xuống dưới mây để ném bom từ độ cao đó rất nguy hiểm - mảnh bom có thể làm hỏng ngay máy bay của mình. Còn nếu bay cao hơn mây - sẽ không nhìn thấy mục tiêu. Vì vậy, chúng tôi quyết định tham vấn với các đồng chí. Làm thế nào đây, các đồng chí sĩ quan?

Một khoảng lặng dài. Tất cả suy nghĩ. Trong thực tế, đâu là lối thoát? Đối với các chuyến bay mù, và đặc biệt là đối với các vụ ném bom mù, máy bay của chúng tôi không thích hợp. Đúng, chúng ta phải hành động trong sương mù, nhưng hồi đó, thậm chí khi tầm nhìn cực kỳ khủng khiếp, nhưng bằng cách nào đó ta vẫn nhìn được mốc định hướng, điều đó cho ta khả năng đưa máy bay đến được mục tiêu. Còn bây giờ ta phải làm gì?

Chúng tôi nhìn nhau chờ đợi.

- Sao đây, các cựu chiến binh, hay là thuốc súng trong túi thuốc cạn rồi? - Rachkevich nói đùa. - Phải chăng chúng ta không thể thực hiện mệnh lệnh?

Đáp lại là một tiếng xì xào kìm nén vẻ bất mãn.

- Thế thì các cô tìm một lối thoát đi chứ. Các cô đều là các chỉ huy, ai cũng dạn dày kinh nghiệm, chiến đấu không phải năm đầu tiên nữa rồi, khả năng của bản thân mình và máy bay của mình đều đã biết rõ cả. Hãy đề xuất và chúng ta sẽ thảo luận, sẽ cân nhắc, - cứ xem kỹ đi, rồi sẽ tìm ra giải pháp đúng.

- Vâng, nhưng tìm gì mới được chứ? - Akimova bối rối nói. - Xưa nay nó vẫn thế mà. Phải làm việc từ dưới mây thôi.

- Để chết cả máy bay lẫn con người à? - trung đoàn trưởng hỏi.

- Tại sao cứ nhất định phải chết? - tất cả ồ lên nói cùng một lúc.

- Thế chúng ta chưa từng ném bom ở độ cao thấp sao? Taman này, Crimea này?

- Ở đó lại là chuyện khác, - tham mưu trưởng trung đoàn Irina Rakobolskaya nhận xét.

- Tại sao? Bom khác à, hay gì nữa?

- Bom vẫn thế, người, máy bay vẫn thế, nhưng những trường hợp như vậy có thể tính trên đầu ngón tay. Và độ cao, theo như tôi nhớ, lớn hơn đấy, mảnh bom không văng tới được. Sóng nổ tới được máy bay, còn với mảnh thì góc nâng lại lớn. Ở độ cao của trần mây như hiện giờ, tác động của mảnh bom không tránh được đâu.

Cuộc tranh cãi bùng lên. Cuối cùng, chúng tôi quyết định phải hành động thế này: bay tiếp cận mục tiêu dưới trần mây thấp, sau đó chui lên vào trong mây và ném bom từ đó với định hướng tính theo thời gian.

Và đây chúng tôi đã cất cánh lên không trung. Tôi hơi khó ở trong người. Sasha Akimova xác định được tình trạng của tôi theo giọng nói khi tôi nói với cô ấy qua máy đàm thoại.

- Đừng lo lắng - cô trấn an. - Điểm chuẩn kiểm tra của chúng ta đáng tin cậy, không trượt đâu. Mục tiêu thì quen rồi, đường tới đó đã được các hoa tiêu kiểm tra tính đến từng giây, vậy nên trong các tính toán chúng ta không thể sai được. Mà nếu có điều gì, chúng ta sẽ lộn xuống dưới mây quan sát một lần nữa.

- Được thôi, - tôi nói.

- Chỉ cần giữ đúng tốc độ. Tớ sẽ ráng thả bom trúng đích, - hoa tiêu nói với tôi.

Khoảng mười lăm phút trôi qua, ở dưới dòng sông Narew lờ mờ phản chiếu, dòng sông chia trận tuyến giữa quân đội Liên Xô và bọn phát xít Đức Quốc xã. Đây là điểm chuẩn của chúng tôi: mục tiêu đã rất gần. Tôi lái máy bay chui vào trong mây và bắt đầu lấy độ cao. Hơi lạnh và ẩm ướt vỗ ngay vào mặt, như thể từ một hầm sâu.

- Công việc thế nào Sasha?

- Hãy sẵn sàng, còn chưa đến một phút nữa.

Động cơ nổ ầm ầm đều đặn, tiếng nổ hơi khàn hơn bình thường. Bóng tối nhớp nháp trườn tới chúng tôi một cách vô hình, rỏ xuống mặt những giọt lạnh. Những giọt nước ấy từ từ lăn trên má, chui xuống cổ áo và xua nhưng cơn sởn da gà chạy khắp cơ thể, làm ta run rẩy và rùng mình. Tôi càu nhàu bực bội, rủa thầm thời tiết xấu. Akimova dường như nghe được tôi đang lẩm bẩm.

- Cậu sao thế?

- Ôi trời. Nước rỏ giọt rơi vào trong cổ áo. Nào, mục tiêu còn xa chúng ta không?

- Ta đang tiếp cận rồi. Tớ sẽ quăng những trái bom đầu tiên ngay đây.

Vài giây sau, máy bay lắc nhẹ. Vô tình tôi nghiêng người qua một bên và cảnh giác đề phòng. Những âm thanh bị bóp nghẹt của vụ nổ xuyên qua những đám mây dày vẳng đến tai chúng tôi.

- Cần phải nhìn xuống dưới xem sao. Nếu đèn chiếu phòng không bật sáng lên, nghĩa là bom đã rơi trúng, có thể ném nốt số bom còn lại, - hoa tiêu truyền đạt.

- Thế nếu không?

- Khi đó, phải lộn xuống dưới rìa mây thấp và lặp lại thao tác cơ động một lần nữa.

Nhưng không cần thiết lặp lại sự cơ động nữa. Quét phía dưới chúng tôi là ánh phản xạ của các chùm đèn chiếu phòng không, súng cao xạ thi nhau nổ đùng đùng. Tuyệt! Như vậy, bom của chúng tôi đã đánh trúng mục tiêu. Nếu không, kẻ thù không khai hỏa một lưới lửa dày đặc như vậy, mà sẽ chờ đợi thời gian thích hợp hơn. Chiếc máy bay lại đảo nhẹ - những quả bom còn lại tách khỏi cánh bay lao xuống.

Vụ ném bom mù đầu tiên từ trong mây đã thành công, và từ đó chúng tôi bắt đầu áp dụng phương pháp này thường xuyên.

* * *

Những chiếc Po-2 nhỏ bé không cho bọn quốc xã được yên. Trong bất kỳ thời tiết nào, ngay cả khi không thích hợp nhất, chúng tôi luôn xuất hiện trên đầu quân địch ở các độ cao thấp và ném bom chúng.

Mỗi lần xuất kích chiến đấu đòi hỏi các cô gái phải nỗ lực rất lớn, chuẩn bị chu đáo và sau đó bình giá các phi vụ đã thực hiện, thể hiển sáng kiến hợp lý, sự cẩn trọng không ngừng và lòng dũng cảm quên mình. Đôi khi một phi hành đoàn này hoặc phi hành đoàn kia lâm vào một tình huống vô vọng, nhưng ý chí chiến thắng, lòng can đảm và kỹ năng của phi công và hoa tiêu giúp chúng tôi trở thành người chiến thắng.

Suốt cả Tháng Mười trôi đi trong những trận giao tranh ác liệt diễn ra ở phía tây bắc Warsaw, và công việc làm chúng tôi tối mày tối mặt. Còn trong tháng Mười Một, chúng tôi bay ít và nói thẳng thắn thì chúng tôi rất vui, vì cuối cùng, lần đầu tiên chúng tôi có cơ hội nghỉ ngơi chút ít, chỉnh đốn bản thân, hoàn toàn quên mình trong những thú vui nhỏ bé hàng ngày, mà đã bị tước mất ở mặt trận. Trung đoàn vẫn đóng quân ở ấp Daleko. Trong một thái ấp lớn của địa chủ, không gian đủ cho tất cả, và chúng tôi thậm chí còn sắp xếp cuộc sống một cách thoải mái tiện nghi. Các cô gái với tính cần kiệm vốn có của họ đã cố gắng làm những điều tốt nhất có thể để tổ chức cuộc sống của mình.

Nhưng, tất nhiên, chúng tôi không thiếu việc để ăn chơi ngồi rồi. Trong tháng Mười, chúng tôi thường xuyên tổ chức các hội nghị, tiến hành bồi dưỡng cho đội ngũ chỉ huy, khôi phục hoạt động nhóm của mình. Nói chung, đó là một khoảng thời gian dành cho học tập-kiểu gia đình, như các cô gái hóm hỉnh của trung đoàn thường gọi.

Một tháng sau, quân đội Liên Xô tái triển khai các hoạt động quân sự tích cực. Kẻ thù chống lại quyết liệt, cố gắng trụ lại trên tuyến sông Narew và không cho chúng ta tiến vào đất Phổ. Nhưng làm sao ngăn chặn nổi một trận tuyết lở từ sườn núi dốc đổ xuống? ..

Mọi người đều thấy: nước Đức phát xít đang trong cơn hấp hối cuối cùng, nỗ lực thêm ít nữa - chủ nghĩa phát xít sẽ chấm hết. Và mặc dù đối với nhiều người trong chúng tôi, trận đánh này sẽ là trận chiến cuối cùng, không phải ai cũng sống được đến giây phút hạnh phúc khi phát súng cuối cùng thôi gầm thét, nhưng những người lính Xô Viết sẽ mang lại hòa bình cho vùng đất bị chiến tranh tàn phá...

Đêm 13 tháng 12, chúng tôi làm việc trong khu vực Noselsk. Tôi cất cánh tiếp sau phi hành đoàn của Olga Sanfirova, tôi gặp chị tại tuyến xuất phát, khi các quân khí viên đang treo bom. Olga vội vã tới chỗ máy bay, vừa đi vừa nhai một chiếc bánh sandwich.

- Công việc thế nào, Marinka? - chị gọi tôi. - Sasha Akimova thế nào? Hài lòng với hoa tiêu mới không?

- Tất nhiên. Sao chị hỏi thế?

- Hỏi thế thôi. Hôm nay tâm trạng tớ đang vui.

- Chị vui chuyện gì đấy?

- Đoán xem nào.

- Để em tìm thời gian giải đố đã.

- Nào, thế để tớ nói cho cậu biết nhé. Chúng mình ở mặt trận đã bao lâu? Hai năm, thậm chí hơn một chút. Bao nhiêu trận đánh đã trải qua? Nhiều lắm. Và trận này là trận cuối cùng và trận chiến quyết định của chúng ta. Tớ đã suy nghĩ biết bao nhiêu về nó, và bây giờ đã sống được đến khi nó diễn ra. Cậu biết đấy, đã sống sót! Đó là tất cả. Cũng là lý do tại sao tớ vui. Bây giờ cậu hiểu rồi chứ, Marinka?

Olga đẩy nhẹ vai tôi và chạy đến máy bay. Tôi nhìn theo mỉm cười với chị ấy, và bản thân tôi cũng bắt đầu cảm thấy niềm vui vì nhận thức được rằng chiến tranh đang thực sự đi đến hồi kết thúc, chẳng bao lâu cuộc sống sẽ chiến thắng cái chết.

Nhưng cái chết còn đến thăm chúng tôi, và ngay trong đêm ấy.

Cắt bom xong, phi đội trưởng đại úy Sanfirova bay về sân bay. Trên đường tiền duyên máy bay rơi vào lưới lửa cao xạ một lần nữa. Đạn pháo bắn trúng thùng nhiên liệu, và máy bay bùng cháy. Nhưng Olga ngoan cường lái chiếc Po-2 về lãnh địa quân mình. Ngọn lửa đã trùm lên cánh, len đến cabin. Khi còn đang trên đường chiến tuyến phía gần quân mình hơn, Sanfirova ra lệnh cho hoa tiêu Rufa Gasheva phải rời máy bay. Các cô gái nhảy ra và tiếp đất an toàn bằng dù, nhưng trên mặt đất Olya Sanfirova đã vấp phải mìn chống bộ binh của quân ta. Mìn nổ xé đứt chân chị, phá toang sườn phải. Đưa được về trung đoàn thì Olga đã chết.

Theo yêu cầu của các bạn gái người ta quyết định chôn Olya ở Grodno. Khi vĩnh biệt người quá cố, lần đầu tiên tôi đã bật khóc nức nở, không sao kìm nén được nước mắt của mình. Tôi không thể nào quên cuộc gặp gỡ cuối cùng của chúng tôi, khuôn mặt vui tươi của Olya, niềm tin của chị vào hạnh phúc của mình mà chị ấy bày tỏ một cách đầy tình người như vậy...

Phi đội trưởng phi đội 2 Olga Sanfirova (1917-1944), dân tộc Tatar, đại úy cận vệ, trung đoàn nữ Không quân ném bom đêm 46 Ta-man. Nhập ngũ tháng 12 năm 1941, trước khi nhập ngũ đã có 1500 giờ bay. Tốt nghiệp lớp 9 và Câu lạc bộ Hàng không Kolomna Moskva. Là huấn luyện viên phi đội huấn luyện 78 thuộc Cục Hàng không dân dụng Tây Sibir. Tốt nghiệp Trường phi công quân sự Bataisk. Theo lệnh động viên của Trung ương Đoàn Komsomol toàn Liên bang, 5 phi công nữ của phi đội 78 trong đó có Olga Sanfirova đã được phái đến thuộc quyền thiếu tá Marina Raskova, khi đó đang là người chịu trách nhiệm tổ chức thành lập các đơn vị nữ không quân. Tại Trường Hàng không quân sự Engels, trong một lần huấn luyện bay theo hành trình, Sanfirova kèm phi công Zoya Parfenova, máy bay bay dưới lưới điện cao thế, vướng dây bị cháy. Tòa án tại Engels kết án Olga Sanfirova 10 năm tù. Trung đoàn bay đi chiến đấu mà không có Sanfirova. Ban chỉ huy trung đoàn viết thư cho Hiệu trưởng Trường Hàng không quân sự Engels đề nghị giúp đỡ đưa Olga Sanfirova trở lại trung đoàn và sẽ chuộc tội trong chiến đấu. Đề nghị được chấp nhận, vì vậy Olga Sanfirova chỉ trở lại trung đoàn khi trung đoàn đang đóng quân tại Olghinskaya vào mùa hè năm 1942. Olga Sanfirova hy sinh ngày 13 tháng 12 năm 1944, cho đến khi hy sinh đã hoàn thành 630 phi vụ chiến đấu. Được truy tặng danh hiệu AHLX ngày 23 tháng 2 năm 1945.

* * *

Đêm sang ngày 21 tháng 12 các binh đoàn của phương diện quân đã chọc thủng tuyến phòng thủ của đối phương và vượt sông Narev. Trung đoàn thời gian này làm việc với một cường độ cao chưa từng thấy. Thời gian đó chúng tôi cất cánh bay lên từ sân bay chính và sân bay "nhảy cóc" nằm trong cự ly bắn phá của pháo binh từ các trận địa của quân Đức. Một sự mất cảnh giác dù nhỏ nhất - chúng tôi có thể bị lộ ngay. Nhưng kẻ thù vẫn không phát hiện được sân bay, thậm chí từ trên không - chúng tôi đã ngụy trang như vậy đấy.

Đường băng được chiếu sáng chỉ bằng ba đèn "con dơi". Các kỹ thuật viên và quân khí viên khi tiếp nhiên liệu cho máy bay phải làm mù, hoàn toàn không thắp đèn. Hai hoặc ba phút, và chiếc máy bay đã trở lại bầu trời. Thiếu tá Bershanskaya chỉ huy các chuyến bay từ sân bay cơ bản, còn Seraphima Amosova tổ chức công việc chính xác một cách tuyệt với từ sân bay "nhảy cóc". Trong suốt thời gian ở đây, không xảy ra bất kỳ một vụ tai nạn hoặc sự cố nào, cũng không có trường hợp khẩn cấp nào. Các kíp bay thực hiện đến 16-17 phi vụ.

Các phi đội trưởng Nadia Popova, Maria Smirnova, Dina Nikulina và tôi đã cất cánh đi làm nhiệm vụ đến 18 lần.

Liên quan đến tất cả những chuyện ấy tôi muốn nói một lời tốt đẹp về "các nữ chủ nhân của số phận chúng tôi", về các cô gái đã chuẩn bị cho chiến thắng của chúng tôi, về các trợ lý trung thành của chúng tôi, mà mọi việc về chung cuộc đều phụ thuộc vào sự cống hiến quên mình của họ.

Nói các kỹ sư, các kỹ thuật viên trưởng, các cơ giới viên, các quân khí viên, các thợ điện, kỹ thuật viên dụng cụ hàng không của chúng tôi đã không tiếc công sức - nghĩa là hầu như chẳng nói gì. Tất cả mọi thứ phụ thuộc vào công việc của họ: cả hành vi của máy bay trong không trung, cả việc chiếc máy bay bị thương và hư hỏng sẽ có thể trở lại đội ngũ nhanh hay chậm, cả số lượng các phi vụ của mỗi kíp bay một đêm, có nghĩa là hiệu quả của các cuộc tấn công của chúng tôi xuống đầu kẻ thù.

Kỹ sư trưởng của trung đoàn Sofia Ivanovna Ozerkova khi hình thành đơn vị nữ không quân là một trong những người có mặt đầu tiên.

Và từ khi khởi đầu chiến sự, "học viện" của chúng tôi đã làm việc ngay. Thông qua khóa học của "học viện", các cô gái quân khí viên đã trở thành các kỹ thuật viên và cơ khí viên, họ được đào tạo lại thành hoa tiêu, còn hoa tiêu - thành phi công. Các giáo viên của "học viện" - các nhà chỉ huy, các hoa tiêu, các kỹ thuật viên trưởng các phi đội, và lẽ dĩ nhiên, kỹ sư trưởng Sophia Ozerkova - họ dạy những người mới mà không tách rời khỏi hoạt động chiến đấu.

Và còn biết bao nhiêu điều quan tâm, lo lắng của chính bản thân Ozerkova!

Chị chịu trách nhiệm đối với mỗi máy bay, chịu trách nhiệm về độ tin cậy trong hoạt động của nó ở mỗi chuyến bay, về việc các máy bay hư hại trong chiến đấu quay về đội ngũ nhanh nhất, chịu trách nhiệm về mỗi cơ khí viên và kỹ thuật viên, về sự đúng đắn trong tổ chức công việc của toàn bộ đội ngũ nhân viên kỹ thuật. Trong quá khứ, người sĩ quan chỉ huy chuyên nghiệp của Hồng quân, Sofia Ivanovna, tại thời điểm thành lập trung đoàn, đã có sau lưng mười năm phục vụ tại Trường Hàng không Irkutsk. Là con người nghiêm khắc và có đòi hỏi cao, chị yêu cầu cấp dưới của mình phải có trách nhiệm cao đối với công việc được giao.

Mà gánh nặng của chị thì ngày càng lớn lên.

Các phi công, hoa tiêu, kỹ thuật viên, quân khí viên kinh ngạc trước lòng can đảm, tính kiên nghị, ý thức cao về nhiệm vụ vốn có của kỹ sư trưởng của chúng tôi. Ban ngày Ozerkova tiến hành kiểm tra kỹ thuật, phúc tra công việc đã thực hiện, dạy những người mới đến. Còn vào ban đêm - cho máy bay đi làm nhiệm vụ chiến đấu và nhất thiết đón chúng về. Chị là một nữ vận động viên xuất sắc, không chỉ là một thành viên không thể thiếu của tất cả các cuộc tranh tài thể thao, mà còn phụ trách huấn luyện điều lệnh đội ngũ...

Năm 1943, kỹ sư trưởng của trung đoàn Sofia Ozerkova nhận được huân chương đầu tiên.

Và chị đã dạy dỗ được những chuyên gia tuyệt vời!

Lấy ví dụ các nhân viên quân giới. Công việc của họ khó khăn và tỉ mỉ, đặc biệt là vào ban đêm, ở điều kiện một sân bay tối, khi thực hiện các thao tác nguy hiểm nhất bằng cách mò mẫm. Và ở đây các cô gái của chúng tôi đạt đến đỉnh cao. Lydia Gogina, Tatiana Maslennikova, Maria Marina, Zinaida Vishneva, Anna Sherstneva và nhiều người khác trong bóng tối, dựa theo kíp nổ xác định loại ngòi nổ. Và để xác định khóa giá treo bom mở hay đóng, họ chỉ cần chạm vào nó là đủ.

Một trong những điều kiện quan trọng nhất trong công việc của các thợ quân giới - tốc độ. Chiếc máy bay không được đậu ở vạch xuất phát thừa bất cứ một phút nào. Điều này các cô gái cũng tự hiểu rất rõ. Nếu trước đây nạp các loại vật chất trang bị cho máy bay mất 30 phút, thì sau này phục vụ một chiếc máy bay chỉ mất khoảng 6-7 phút. Còn với các bậc thầy về các loại vũ khí trang bị là Maria Logacheva và Zinaida Vishneva, họ xử lý công việc quan trọng này trong 3 phút.

Với sự vô cùng biết ơn, tôi nhớ đến người bạn tuyệt vời của tôi Vera Mamepko. Trong suốt cuộc chiến tranh, cô mơ ước trở thành một hoa tiêu. Mamepko không trở thành hoa tiêu, nhưng cô ấy lại là một kỹ thuật viên máy bay tuyệt vời.

Hoặc lấy ví dụ, kỹ sư trung đoàn chuyên về thiết bị chuyên dụng Clavdia Ilyushina. Được bổ nhiệm thuộc quyền của chị có các kỹ thuật viên Polya Ulyanova, Vera Bondarenko, Olga Golubeva và Tonya Pavlova. Hai cô gái đầu tiên được chuẩn bị tốt và ngay lập tức trở thành các kỹ thuật viên dụng cụ hàng không chuyên dụng. Olya Golubeva và Tonya Pavlova phải chuyển sang làm thợ điện, mặc dù việc giới thiệu công việc tương lai cho họ chỉ áng chừng.

Việc dạy và học với các cô gái phải bắt đầu từ đầu. Ilyushina đã không tiếc chút nào dù đó là nỗ lực hay thời gian, và lao động không trôi qua vô ích - các cấp dưới của chị đã trở thành các chuyên gia trong lĩnh vực của họ. Chiếc máy bay của chúng tôi rất bé nhỏ, và tất cả chúng tôi thực sự muốn đối xử với nó với thái độ tôn trọng tuyệt đối. Có lẽ đó chính là lý do các thợ điện và thợ dụng cụ của Ilyushina cố gắng trang bị cho các "cánh én" tất cả các cải tiến kỹ thuật của thời đó. Trước hết họ đi hệ thống dây điện trên máy bay. Sau đó trên một số chiếc họ lắp đặt các thiết bị chụp ảnh. Sau nữa, họ bắt đầu áp dụng các điện đài cỡ nhỏ gọn phục vụ thông tin liên lạc ở các cự ly ngắn và trinh sát thời tiết. Để Po-2 hạ cánh đêm, trong các chuyến bay huấn luyện, kỹ sư Ilyushina đã trang bị các đèn dưới cánh thay vì dùng đèn pha một cách rất thích hợp.

Trong một bức thư tôi nhận được những năm sau chiến tranh, Clavdia Ilyushina gợi nhớ lại một trong những đêm tháng Mười Hai năm 1944, khi trung đoàn thực hiện đến 324 phi vụ chiến đấu. Ca ngợi các nữ phi công và hoa tiêu, Ilyushina chỉ đề cập rất khiêm tốn đến công việc của các cấp dưới của mình. Tuy nhiên, mỗi cô gái-quân khí viên chỉ trong một đêm đã treo cho các máy bay không ít hơn ba tấn bom! Hãy suy nghĩ về con số này, hỡi bạn đọc, nó đã hùng hồn nói lên rất nhiều vấn đề.

Công việc của các chuyên gia phục vụ mặt đất của chúng tôi nếu chỉ nhìn lần đầu tiên và thoáng qua thì không có vẻ gì quá quan trọng. Song chúng tôi, các nữ phi công, luôn luôn đánh giá cao công việc của họ và rất trân quý tình bạn với họ. Sau hết, chính là nhờ có họ, những con người làm việc vất vả, khiêm tốn và không biết mệt mỏi, mà chúng tôi mới có được tất cả những thành công của mình.

* * *

Sau khi đánh chiếm được bàn đạp và củng cố chỗ đứng trên bờ phía tây sông Narew, quân ta bắt đầu chuẩn bị cho cuộc công phá cuối cùng và quyết định các thành trì Đông Phổ.

Lần này thời gian nghỉ giữa chừng rất ngắn. Cuộc tấn công bất ngờ của quân đội Đức quốc xã tại Ardennes đã làm cho quân đội Mỹ và quân đội Anh bàng hoàng. Các đồng minh của chúng ta khi đó đã cầu khẩn giúp đỡ, và ngày 12 tháng 1 năm 1945, các cỗ đại bác của Liên Xô lại một lần nữa lên tiếng trên toàn bộ các mặt trận từ Baltic đến Carpath. Bộ tư lệnh phát xít buộc phải tạm ngừng hoạt động tấn công trên mặt trận phía Tây và ném quân của chúng về phía đông.

Các binh đoàn của Phương diện quân Belorussia 2 đã bắt đầu các hoạt động tích cực một ngày sau các mặt trận khác. Đêm ngày 14 tháng 1, trung đoàn của chúng tôi làm việc trong khu vực Zhabichina. Trần mây thấp và sương mù làm cho việc ngắm và ném bom các mục tiêu trở nên rất khó khăn, nhưng chúng tôi vẫn biết cách chế áp thành công nhiều hỏa điểm của kẻ thù và gây ra những vụ nổ rất lớn.

Các cuộc ném bom ban ngày nhanh chóng được bổ sung thêm cho các cuộc ném bom đêm. Chúng không bắt buộc. Đơn giản là từ sư đoàn người ta gửi điện xuống yêu cầu cho một danh sách các phi công muốn bay ban ngày. Tất nhiên, tất cả các kíp bay lập tức đồng ý ngay. Chúng tôi bắt đầu bay cả ngày lẫn đêm, chuyển đạn dược cho các đơn vị mặt đất đã đột phá quá xa về phía trước.

Đó là khi những kinh nghiệm của trận chiến giải phóng Kerch tỏ ra hữu ích biết bao! Chỉ có điều là bây giờ, nhiệm vụ của chúng tôi không giống như trước, nghĩa là chuyển hàng đến những nơi được cho biết trước, mà phải tìm kiếm các đơn vị của mình trước đã. Bay làm nhiệm vụ này phải bay khá thấp, dưới hỏa lực súng máy-súng bộ binh cá nhân dữ dội của kẻ thù. Việc hạ cánh thường phải thực hiện trong các điều kiện bất ngờ nhất, và đôi khi không thể tin được.

Người đầu tiên gặp nạn khi đó là chỉ huy phó phi đội Zoya Parfenova. Ngày 29 Tháng 1 năm 1945, trung đoàn được lệnh bốc chuyển đạn dược đến Kresin cho bộ đội mặt đất bằng cách hạ cánh tại địa điểm này trong một khu vực sân đáp rất hạn chế.

Thời tiết thậm chí chỉ còn nước khóc: mây 10 phần, còn trần mây từ 100-150 mét. Thêm vào đó là tuyết rơi dữ dội. Tầm nhìn xấu đến mức mặt đất hầu như không nhìn thấy được.

Zoya Parfenova bay thực hiện sứ mệnh này đầu tiên. Công việc sẽ không phải dễ dàng: chiến tuyến mặt trận trong khu vực này không rõ ràng, có nguy cơ bất ngờ ở trên đầu của bọn Đức quốc xã.

Khi bay gần đường chiến tuyến giả định, Zoya phát hiện ra một điểm tập trung quân đang bắt đầu bắn lên chiếc Po-2 của cô. Tuyết rơi không ngừng đóng băng trên nắp che buồng lái. Việc định hướng trở nên phức tạp. Mà Zoya thì bay một mình không có hoa tiêu. Vừa lái máy bay vừa đồng thời theo dõi các mốc định hướng trong các điều kiện thời tiết bất lợi như thế là rất khó khăn. Nhưng chuyến bay vẫn tiếp tục.

Điểm dân cư Basskenhof hiện ra. Zoya nhìn thấy những chiếc xe tăng và bộ binh di chuyển trên mặt đất, và giảm độ cao, tìm một nơi hạ cánh cho thuận tiện. Xuống thêm một chút, người nữ phi công, vô cùng kinh hoàng khi phân biệt được những đường sọc thập tự sơn đen trên các xe tăng. Đó là xe tăng của bọn phát xít quốc xã. Như có một luồng điện chạy qua cơ thể cô. "Giá mà mình mang bom tới đây, nhưng phải nhiều hơn!" - Parfenova nghĩ mà phát sốt. Nhưng dưới cánh máy bay và trong buồng lái phía sau máy bay chỉ toàn các hòm đạn. Cho máy bay vòng gấp, Zoya lái nó về phía đông. Nhưng bọn Đức quốc xã nhận ra những ngôi sao màu đỏ trên đôi cánh của chiếc Po-2. Những tràng súng máy vãi đạn vào cánh và thân máy bay. Đạn nổ như đám mây bao phủ buồng lái phi công. Zoya cảm thấy đau nhói ở đùi phải. Cần phải thoát ly nhanh hơn nữa.

Người nữ phi công bị thương đã tìm được sức mạnh để tiếp tục tìm kiếm. Đạn pháo mà cô giao đến nơi đã giúp ích rất nhiều cho các pháo thủ của chúng ta.

Thời gian này trung đoàn của chúng tôi đang xử lý các vị trí của quân thù ở Nasielsk, Nowy Dwor, Plonsk-Góra, Vorovitsami, Plotsk cũng như đánh phá các bến phà ở Graudenz và Nozenburg. Trong mười ngày chúng tôi hoạt động ở đó, những chiếc Po-2 đã chế áp 16 trận địa pháo binh, phá hủy nhiều hỏa điểm súng máy và súng cối, nhiều kho đạn, gây ra 10 vụ cháy và hơn 30 vụ nổ lớn.

Cuộc tấn công của quân đội Liên Xô đã diễn ra thành công. Vào mười ngày cuối tháng, họ đã tiến đến biên giới Đông Phổ. Trung đoàn dời căn cứ đến Bursch, gần Mlawa, và từ đó vào đầu tháng hai - chuyển đến Sharlottenverder ngay trên lãnh thổ nước Đức.

Đã thành sự thật những gì mà chúng tôi từng nghĩ về nó suốt những năm tháng ấy, vì nó mà chúng tôi chịu đựng gánh nặng của cuộc chiến tranh, không tiếc mạng sống. Đằng sau là mảnh đất quê hương bị giày xéo - những ngôi làng, những thành phố bị kẻ thù tàn phá và đốt cháy, ngôi mộ của những người đã ngã xuống trong trận chiến. Trái tim của chúng tôi tràn đầy tức giận. Nhưng trong ngực những người lính sôi sục hận thù với bọn phát xít Đức quốc xã, mà không phải với những người dân bình thường của nước Đức. Bước chân vào lãnh thổ của kẻ thù, chúng tôi không nuôi dưỡng sự ác ý đối với người dân Đức. Chúng tôi, những người Xô viết, rất xa lạ với những bản năng của loài cầm thú.

Chúng tôi háo hức sớm kết thúc chiến tranh và vì vậy mà đánh kẻ thù còn quyết liệt hơn nữa. Nếu đôi khi thường dân cũng vướng tên rơi đạn lạc, nếu các ngôi làng bốc cháy và các ngôi nhà bị sụp đổ, thì chúng tôi không có lỗi về chuyện đó. Chúng tôi không phải là người đầu tiên giương kiếm lên, nhưng chúng tôi sẽ là những người cuối cùng hạ kiếm xuống. Và điều ấy càng xảy ra sớm hơn thì càng tốt: sẽ ít nạn nhân hơn, sẽ ít tàn phá hơn.

Chúng tôi không định làm gì xấu cho người dân Đức. Nhưng cũng không dễ dàng khi phải tự đấu tranh với những cảm xúc không hay liên quan đến những năm tháng đau thương thử thách.

Bản thân tôi đã trải qua điều tương tự. Điều đó xảy ra gần Graudenz. Ngôi làng mà chúng tôi đóng gần đó trống rỗng, cũng giống như nhiều ngôi làng khác chúng tôi gặp trên đường. Vào làng chỉ vì tò mò, tôi tạt vào sân ngôi nhà đầu tiên mình gặp. Cho rằng cửa đóng, tôi kéo cánh cửa về phía mình một cách hoàn toàn máy móc. Chúng tôi đã được cảnh báo rằng việc đi một mình là nguy hiểm, vì đã có các cuộc tấn công vào sĩ quan và binh sĩ Liên Xô. Tuy nhiên luôn mạnh hơn bản năng tự bảo vệ là sự xấu hổ vì sự hèn nhát và bạc nhược bất ngờ. Tôi kiên quyết bước qua ngưỡng cửa vào nhà.

Điều đầu tiên tôi nhìn thấy là một chiếc bàn phủ khăn trải bàn giản dị nhưng sạch sẽ có  những lời chúc thêu theo truyền thống kiểu Đức. Không dừng lâu ở đó, tôi nhìn quanh căn phòng. Tính ngăn nắp của nó thật hoàn hảo. Tôi cảm giác như thể người chủ nhà vừa dọn dẹp xong, và bây giờ đang đi đâu đó ra ngoài một thời gian ngắn mà thôi. Đột nhiên trong góc có tiếng sột soạt. Theo bản năng tôi đặt tay lên bao súng lục, quay ngoắt lại.

Một người phụ nữ trung niên nép vào tường, choàng tay ôm một cậu bé và một cô bé. Nhận thấy cử chỉ của tôi, bà ta ghì chặt lấy những đứa trẻ và mặt tái bệch như xác chết. Sau đó, bà ta kêu lên một tiếng khẽ và sửng sốt:

- Oh, mein Goth! Madam!

Bọn trẻ gầy gò, mặt trắng bệch, sợ hãi nhìn chằm chằm vào tôi bằng những cặp mắt bé nhỏ. Đứa này cố gắng trốn vào sau đứa kia, chúng nép chặt vào người mẹ. Khi nhìn vào người phụ nữ và những đứa trẻ của bà ta, nhìn cảnh tượng sạch sẽ, nhưng tội nghiệp mà không cần nói cũng thấy rõ rằng tôi đang ở trong ngôi nhà của một người nghèo. Tôi đột nhiên cảm thấy thương cảm theo kiểu tình người cho một người phụ nữ nước ngoài không có lỗi trong chuyện gì, đang nhẫn nhục cam chịu về mình những cú đánh ập xuống đầu bà ta vì những năm dài đằng đẵng, từ lúc chữ thập ngoặc màu đen trở thành biểu tượng của quê hương mình.

Tôi muốn bằng cách nào đó trấn an người nữ chủ nhân của ngôi nhà, làm điều gì đó dễ chịu cho bà ta và những đứa trẻ. Không phải tôi chiến đấu với họ, không phải họ đốt nhà tôi hồi tháng 7 năm bốn mươi mốt. Tôi thò tay vào túi, nơi có một thanh sô cô la nhỏ, và ... không rút nó ra. Đúng giây phút ấy tôi như bị điện giật: Zina Gorman! Trong tâm tưởng tôi hiện lên khuôn mặt buồn đau của người bạn gái. Làm sao có thể quên bi kịch của cô ấy: cái chết của cha mẹ cô bị bọn phát xít xử bắn, số phận bi thảm của đứa con trai cô ấy, bị chôn sống trong lòng đất ... Ai biết được, có thể trong số những tên súc vật đã làm cái việc ác ôn này có ông chủ của ngôi nhà, đang mặc quân phục lính Hitler, và là cha của những đứa trẻ kia. Có lẽ ông ta không bấm cò súng, nhưng bản chất sự việc không thay đổi. Chúng dùng đạn chì với chúng ta, còn tôi... Quay ngoắt ra, tôi chạy trên đường phố mà không thể bình tĩnh lại trên suốt quãng đường về sân bay. Những cảm xúc trái ngược, mâu thuẫn nhất tràn ngập lòng tôi. Mọi thứ phức tạp hơn nhiều so với những suy tính một vài tháng trước, khi chúng tôi chiến đấu với kẻ thù ngay trên mảnh đất của mình ... Từ đâu mà tôi sinh ra tính hai mặt này - sự căm thù, lòng thương hại? Hay vì tôi đã mệt mỏi vì cuộc chiến và con người phụ nữ trong tôi đã cất tiếng? Hay vì không thể chỉ có căm thù, căm thù đến vô cùng vô tận? Có lẽ điều thứ hai đúng hơn. Con người được tạo ra để yêu cuộc sống, để tô điểm cho trái đất, tạo dựng cái đẹp trên đó. Và dù con người có bị chiến tranh làm cho cay đắng và đau buồn như thế nào, người ta không bao giờ quên sứ mệnh của mình. Chúng ta lại càng như thế - chúng ta là những con người Xô viết, con người của đạo đức mới và quan điểm mới. Nỗi đau đớn bi thảm xảy ra với chúng ta, có lẽ tàn khốc hơn với bất cứ ai khác, và chúng tôi biết căm thù sự tệ hại này cho đến khi qua đời. Nhưng chúng tôi vẫn sẵn sàng hơn với việc lắng nghe các xung động trong sáng của trái tim mình, vì chúng tôi yêu mến con người và tin vào nó.

* * *

Nửa sau tháng Hai tới đúng lúc chúng tôi đóng ở thị trấn nhỏ Slupa. Mùa xuân chỉ vừa bén gót từ các bờ biển xa xôi của Đại Tây Dương. Hơi thở mùa xuân đã có thể cảm nhận được ở đây.

Băng tan đột ngột. Sân bay lầy lội đến mức sát xi máy bay mắc kẹt trong nền đất và các động cơ không đủ lực để đưa máy bay tách đất. Chúng tôi phải dùng đôi tay của mình kéo chúng. Thường thì bạn kéo được máy bay một lúc, nhưng chỉ phút sau nó lại ngập xuống bùn lầy.

Cần phải áp dụng một biện pháp nào đó. Theo đề nghị của thiếu tá Bershanskaya và đại úy kỹ sư Ozerkova người ta quyết định xây dựng đường băng lát gỗ. Cường độ của các phi vụ tất nhiên đã giảm, nhưng điều tốt đẹp là trung đoàn lại hoạt động được.

Cùng với băng tan là thời tiết xấu. Lúc thì hàng ngày và đêm liền mưa phùn gieo hạt không biết chán, lúc thì tuyết mỏng và nhớp nháp rắc mãi. Chúng tôi phải bay ngay dưới đáy mây trên độ cao 400-500 mét. Mà trong hoàn cảnh như vậy, những chiếc Po-2 tốc độ thấp có bị súng máy cỡ nòng lớn bắn hạ cũng xứng đáng. Dù sao thì chúng tôi cũng đã bị chúng quần bám một cách triệt để. Những chiếc máy bay thực hiện phi vụ thường xuyên quay về với những đôi cánh thủng tơi tả. Các kỹ thuật viên vá víu chúng một cách vội vàng; kết quả là đôi cánh của nhiều chiếc máy bay chẳng mấy mà trông giống như tấm mền cũ mòn.

Nhưng đó là điểm đặc trưng. Dù cho khó khăn đến đâu, các cô gái của chúng tôi vẫn lạc quan, và không mất đi cảm giác hài hước. Tôi nhớ khi tôi và Sasha Akimova trở về sau một phi vụ nguy hiểm. Mà có thể chúng tôi đã không quay về được - cánh của máy bay dày đặc lỗ đạn đến nỗi chúng tôi lấy làm lạ, tại sao không có viên đạn nào rơi trúng động cơ, hoặc trúng hoa tiêu hay nữ phi công. Phải tưởng tượng xem trạng thái của phi hành đoàn ra sao sau một cú đảo lộn như vậy! Trong khi đó, Sasha vẫn còn đủ bình tĩnh để đùa cợt sau khi cô xem xét kỹ lưỡng "cánh én" của chúng tôi và thăm khám từng lỗ thủng trên đôi cánh của nó. Cuối cùng, cả hai chúng tôi đi đến kết luận rằng thoát ra khỏi hoàn cảnh khó khăn là may mắn lắm rồi, một khi không phải căng kéo lại cánh máy bay. Ở chiến dịch này trong trung đoàn chúng tôi, điều đáng sợ hơn bất cứ điều gì trên thế giới đó là: phi công và hoa tiêu lâm vào cảnh "kỵ sĩ không có ngựa", buộc phải ăn không ngồi rồi.

Chẳng bao lâu sau, một lần tôi và Akimova gần như rơi vào một hoàn cảnh khó chịu. Lần đó chúng tôi ném bom các vị trí quân Đức trong khu vực Neuenburg. Mây dày đặc không cho phép lên cao trên 400 mét. Gió từng cơn giật rất mạnh, tuyết đóng tảng lớn và dính trên nắp chắn gió buồng lái. Mặt đất rất khó quan sát.

- Thời tiết ơi là thời tiết, không hiểu nó là cái kiểu gì! - suốt dọc đường Sasha càu nhàu. - Bây giờ ra lệnh định hướng thế nào đây?

- Không hề gì, - tôi an ủi - bọn phát xít sẽ giúp đỡ. Chúng không bỏ qua chúng ta đâu. Chỉ cần chúng bắt đầu bắn súng máy - thế là cậu có điểm tham chiếu ngay.

Thực tế thì kẻ thù đã đón chúng tôi từ khi chúng tôi còn đang trên đường tiếp cận mục tiêu bằng màn hỏa lực của súng máy hạng nặng.

- Toàn những mốc định hướng tốt nhỉ - Akimova giận dữ rủa. - Tớ thà tự mình tìm mục tiêu còn hơn phải dùng đến cái thứ gậy chỉ đường thế này.

Cuộc bắn phá thật sự mạnh mẽ. Trong tiếng ồn của động cơ, tất nhiên tôi không thể nghe thấy tiếng khô đanh của những tràng súng máy đang xé vải chúc bâu cánh máy bay tanh tách, nhưng linh cảm nhạy bén qua năm tháng chiến tranh cho phép xác định không nhầm lẫn những khoảnh khắc này. Một vài viên đạn sượt qua trúng nắp chắn gió buồng lái hoa tiêu, và trên đó xuất hiện vết nứt. Rồi trong máy đàm thoại, tôi nghe tiếng Sasha.

- Ôi, chết tiệt - cô nguyền rủa ai đó.

- Cậu sao thế? - tôi hỏi.

- Máy đo cao hỏng rồi, hoàn toàn tê liệt!

Để thoát khỏi màn đạn, tôi lái chiếc máy bay vào trong mây, và một phút sau lại chui ra. Và thật đúng lúc. Ngay bên dưới chúng tôi, hiện ra rõ mồn một trên nền tuyết sẫm, một dãy chiến hào trải ra quanh co như một dải băng đen.

Akimova cắt bom rồi cho hướng về sân bay của mình. Lần đó chúng tôi trở về an toàn. Nhưng tại sân bay, sau khi kiểm tra máy bay của chúng tôi, kỹ thuật viên trưởng của phi đội Masha Shchelkanova lắc đầu:

- Xem chúng làm gì các bạn này... cả hai cánh máy bay không có lần này cũng đã vá chằng vá đụp, bây giờ thì còn chỗ sống nào nữa đây.

- Thế không căng kéo lại được à? - Sasha Akimova hoảng sợ.

- Xem nào ... Có thể, lần này còn được.

Và lần này thì trót lọt...

* * *

Ngày tháng bay đi trong các trận đánh nóng bỏng mà không ai hay. Đến cuối tháng Hai, Phương diện quân Belorussia 2 đã tiến xa đến mức chẳng còn mấy mà tới bờ biển Baltic.

Đúng thời điểm này có tin vui đến với trung đoàn. Chín nữ phi công và hoa tiêu ưu tú nhất của chúng tôi - Nadezhda Popova, Rufina Gasheva, Ekaterina Ryabova, Irina Sebrova, Natalia Meklin và Evgenya Zhigulenko - được trao tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô. Olga Sanfirova, Vera Belik và Tatiana Makarova đã được truy tặng danh hiệu quân sự cao quý này. Bây giờ trung đoàn đã có mười bốn Anh hùng. Ngoài ra, một nhóm đông các cô gái được tặng thưởng nhiều loại huân huy chương. Sasha Akimova và tôi được trao tặng Huân chương Cờ Đỏ...

Tôi rất yêu thơ ca và nhiều năm trước đây từng chép lại cho mình những câu thơ của Vladimir Karpeko "Con đường dưới bầu trời". Chúng làm tôi rung động:

... Chúng tôi đi qua mười lăm, hai mươi,

Hàng trăm rồi hàng ngàn bước.

Và bầu trời đu đưa mệt mỏi

Trên những đầu lưỡi lê của chúng tôi...

Theo các ngôi sao và theo mặt trời,

Chúng tôi đi gót giẫm trong mây...

Ngôi sao của ai kia ngôi sao chợt rụng,

Trong đại đội bỗng thiếu một tay lê...

"Thế là hết - con đường kết thúc ...", -

Thoáng qua đầu người lính đang cơn mê.

Anh im bặt khi anh còn chưa hiểu

Con đường này nào có kết thúc đâu.

Anh im bặt, anh còn chưa kịp biết

Người người đi hối hả bước theo nhau,

Bước đi, bước đi, bầu trời sao hấp hối

Kịp xốc lên trên đầu những ngọn lê...

(V.K.Karpeko. Năm 1945.)

Mỗi người chúng tôi trong những ngày đó đã trải qua điều tương tự như vậy. Mệt mỏi muốn chết vì những đêm mất ngủ, mất đi những người bạn gái trong các trận đánh, bất chấp mọi thứ, ngày và đêm chúng tôi vẫn ném bom kẻ thù. Cái chết rình rập chúng tôi trong mỗi chuyến bay. Nhưng chúng tôi biết: chẳng bao lâu sẽ chiến thắng và không muốn nghĩ về cái chết...

Trung đoàn bay vào Đông Phổ.

Thường dân đã được chính quyền Đức sơ tán vào sâu nội địa nước Đức. Điều đó được thực hiện một cách vội vàng đến mức những người chủ bỏ lại ngôi nhà của họ mà không kịp mang theo ngay cả những vật dụng cần thiết nhất.

Buổi tối ngày 08 tháng 3, chúng tôi tập trung tại nhà hát của thị trấn Phổ Tuchola. Đích thân tư lệnh phương diện quân, Nguyên soái Rokossovsky đến trao các tặng thưởng của chính phủ. Chúng tôi vô cùng hồi hộp chờ đợi gặp mặt vị chỉ huy quân sự danh tiếng, hồi hộp đến nỗi không biết làm sao kiềm chế được mình. Nhưng hóa ra nguyên soái là một người đàn ông rất quyến rũ. Ông cư xử với các quân nhân của trung đoàn rất chân tình và giản dị, làm mọi người thấy ấm áp và hạnh phúc tuyệt vời. Buổi tối là một thành công vang dội, nó còn lưu lại trong ký ức rất lâu.

Ghế bành được thu dọn ra khỏi gian hội trường, thay vào đó người ta bày bàn đặt các món ăn nhẹ. Chúng tôi hồi hộp chờ đợi các vị khách cấp cao. Khi cuối cùng nguyên soái xuất hiện trong hội trường, đi kèm có một số tướng lĩnh, trong số đó có tư lệnh tập đoàn quân Không quân 4 K.A.Vershinin, các cô gái cuống quýt cả lên. Có vẻ như ngay cả Konstantin Konstantinovich cũng bối rối, đặc biệt là khi sự im lặng đột ngột nổ tung bởi những tràng pháo tay như sấm rền bão giật. Ông quay sang Bershanskaya và nói điều gì đó. Evdokia Davydovna dang hai tay ra để phân trần cho nguyên soái biết rằng, điều ấy không phụ thuộc vào chị. Chúng tôi vỗ tay còn to hơn nữa, để nhấn mạnh sự kính trọng của mình đối với vị chỉ huy lừng lẫy.

Nguyên soái mỉm cười, chọn thời cơ thích hợp, cất giọng nói thật lớn:

- Ô hô! Các cô đều đeo đầy huân chương cả rồi.

Konstantin Konstantinovich đích thân trao các tặng thưởng. Ông bắt tay tất cả mọi người, chúc đạt được những chiến công tiếp theo. Sau đó, bí thư Đoàn Komsomol trung đoàn Aleksandra Khoroshilova lên bục. Nguyên soái trao cho cô ấy Bằng Khen của Trung ương Đoàn Komsomol toàn Liên bang trao tặng chi đoàn Komsomol trung đoàn. Có lẽ đó là sự ngạc nhiên bất ngờ nhất và dễ chịu nhất đối với chúng tôi. Chúng tôi lại vỗ tay hồi lâu mà không để cho Khoroshilova nói xong lời cảm ơn. Mặc dù vào thời điểm này hầu hết chúng tôi đã trở thành những người cộng sản, nhưng theo độ tuổi, chúng tôi chưa hết tuổi đoàn viên. Nhiều thứ gắn chúng tôi với đoàn Komsomol. Trong hàng ngũ của Đoàn, chúng tôi đã qua lần đầu thử lửa, đã trưởng thành, trở thành những người lính thực thụ. Vì vậy Bằng Khen của Trung ương Đoàn Komsomol được chúng tôi tiếp nhận như một phần thưởng cho tất cả chúng tôi, những người Cộng sản trẻ tuổi. Vì thế chúng tôi vỗ tay hoan hô Khoroshilova nồng nhiệt khi cô ấy, sau khi nói lời cảm ơn Ủy ban Trung ương Đoàn TNCS toàn Liên bang, đã tuyên bố rằng chúng tôi sẽ trân trọng mang giải thưởng cao quý này đến tận Berlin.

* * *

Vào đầu tháng Ba, bọn Đức quốc xã rút lui về Danzig, sau khi dâng cho chúng ta các thành phố Preussisch, Stargard, Dirshau. Ngày 10 tháng 3, quân đội Liên Xô đã kéo đến sát Danzig và Gdynia, chiếm Tsopot, Olivts, Kolitken, qua đó cắt làm đôi một cụm quân lớn của kẻ thù.

Thời tiết vào lúc này đang trở xấu đột ngột. Gió ẩm mang theo mình sương mù và tuyết rơi nhiều. Nhưng các chuyến bay vẫn tiếp tục. Xuyên qua tuyết và gió những chiếc Po-2 nhỏ nhẹ của chúng tôi bay tới các mục tiêu của kẻ thù, và không có trường hợp nào các kíp bay quay trở lại sân bay mà không hoàn thành nhiệm vụ. Trong suốt giai đoạn, mặc dù điều kiện thời tiết bất lợi và bị bắn phá dữ dội từ mặt đất, trung đoàn không có tổn thất nào.

Chỉ có một lần Klavdia Serebryakova và Tosia Pavlova không quay trở lại sân bay. Họ bay cùng chúng tôi đi ném bom các mục tiêu quân sự trong khu vực Danzig. Thời tiết xấu khủng khiếp. Từ phi vụ đầu tiên đã thấy rõ ràng rằng, nhiệm vụ sẽ phải thực hiện trong các điều kiện vô cùng khó khăn. Hơn hai mươi điểm hỏa lực cùng chừng ấy dàn đèn chiếu nghênh đón mỗi máy bay Liên Xô. Cần phải vượt qua lưới lửa dày đặc và ánh sáng chói mắt người này, sau đó bẻ hướng sang khu vực phía tây bắc của thành phố. Người biên đội trưởng có ý chí mạnh mẽ tuyệt vời Klavdia Serebryakova cũng là nữ phi công xuất sắc đã cùng với hoa tiêu Tosia Pavlova lái máy bay đến đó một cách chính xác. Nhưng các cô gái đã không trở về sân bay. Tại trung đoàn mọi người chờ đợi họ đã nhiều ngày.

Trong khi còn tìm hiểu, dò hỏi, thời gian cứ thế trôi qua. Chúng tôi vẫn không ngừng lo lắng. Có lẽ chưa bao giờ chúng tôi đau đớn ưu phiền về những người bạn gái mất tích như thế. Và điều đó hoàn toàn dễ hiểu. Dù bất cứ lúc nào để mất các bạn đồng hành đều không dễ chịu gì, nhưng đặc biệt sẽ rất nặng nề khi ta đã thấy rõ những gánh nặng chủ yếu và khó khăn của chiến tranh đã được bỏ lại đằng sau và đâu đây đã nghe vang lên một từ thiêng liêng "hòa bình".

Hai tuần dài trôi qua. Và chúng tôi không ngừng chờ đợi. Chờ đợi âm thầm, bướng bỉnh, mặc dù nhận thức rằng trên thực tế không có gì để hy vọng. Bỗng từ bộ tham mưu tập đoàn quân người ta thông báo xuống rằng các chiến sĩ bộ binh của chúng ta đã tìm thấy Pavlova và Serebryakova trên bờ đông sông Vistula, dưới đống mảnh xác máy bay, và các cô gái bị thương đang nằm trong quân y viện.

- Họ còn sống! - các đồng đội cùng trung đoàn hoan hỉ. - May mắn quá! Họ vẫn còn sống!

Mười bốn giờ đồng hồ, các cô gái mất máu, bị thương, nằm dưới đống mảnh xác máy bay và tuyết! Các bác sĩ đã đấu tranh rất, rất lâu để cứu lấy mạng sống của những người bạn gái chúng tôi. Họ quay trở lại đội ngũ sau nhiều tháng, khi chiến tranh đã kết thúc...

* * *

Ngày 12 tháng 3 năm 1945, tôi và Sasha Akimova được trao nhiệm vụ tìm địa điểm để chuyển căn cứ cho trung đoàn.

Trước khi màn đêm xuống còn khoảng hai giờ, trong thời gian đó có thể hoàn thành nhiệm vụ. Do đó, chúng tôi không chậm trễ, mặc dù thời tiết không thuận lợi cho chuyến bay. Trong khu vực Torun, khi đằng sau là một phần đường đáng kể đã đi qua, chúng tôi rơi vào lưới lửa cao xạ. Nhưng chúng tôi tiếp tục bay theo hướng Danzig. Và một lần nữa lại rơi vào lưới lửa phòng không.

Tuyết rơi ngày càng nhiều, và đột nhiên động cơ bắt đầu bị ngắt quãng. Xung quanh toàn rừng và đầm lầy, nhưng chúng tôi vẫn quyết định hạ cánh.

May thay, phía dưới lóe lên các đường viền của một ngôi nhà nhỏ. Tiếp đến là bức thành lũy của một khu rừng. Chúng tôi đáp xuống cách ngôi nhà không xa, và rút súng lục ra trước.

Chưa hết vài phút, đã nhìn thấy các em nhỏ chạy tới chỗ máy bay. Tôi và Sasha ngồi trong các buồng lái và hình dung ráo riết: chúng tôi đang ở vùng quân ta hay quân địch? Một người đàn ông trẻ sải bước vội vã sau đám trẻ em.

- Người mình, người mình! Đừng sợ - anh ta hét lên từ xa.

Chỉ khi đó chúng tôi mới nhìn ra trên tay áo người đàn ông tấm băng màu đỏ-trắng, mà thời đó những người yêu nước Ba Lan thường đeo.

Hoàng hôn thẫm đặc lại. Cả hai chúng tôi thấy khá lạnh. Người cứu chúng tôi tên là Stefan Zhonda. Chúng tôi lần lượt ở lại bên máy bay, mặc dù người ta đã cắt đặt một đội bảo vệ, đứng đầu là Stefan. "Cánh én" của chúng tôi, như ta vẫn gọi, đậu trong một vườn rau gần làng. Tại nhà của Stephan chúng tôi được nghe lời chào thân thiện với chúng tôi, được ăn ngon và được dành cho một góc ấm áp. Mẹ của anh ấy chăm sóc chúng tôi như chăm sóc những đứa con ruột thịt. Chúng tôi không thể hình dung rằng bọn Đức đang đóng quân cách làng này chỉ một vài cây số.

Sáng sớm tôi, Sasha, Stefan và đám trẻ con trong làng đã dùng những bó rơm để lát đường. Khi tất cả đã xong xuôi và sẵn sàng, tôi cùng Sasha, sau khi cảm ơn các trợ thủ tình nguyện của chúng tôi, leo lên cabin, tôi lấy ra một mảnh giấy và viết cho người bạn mới của chúng tôi một lá thư cảm ơn. Đưa cho anh ấy mảnh giấy, tôi hứa, nếu sống sót qua chiến tranh, tôi sẽ gửi cho Stefan thứ thuốc lá Nga tốt nhất...

Sasha Akimova nhớ rất rõ sự kiện ấy, còn tôi đã quên chi tiết chuyến bay này. Sau đó nhiều năm, tôi nhận được một lá thư từ Minsk:

Chị Marina Pavlovna kính mến! ..

Trung tá quân đội Ba Lan Stanislav Pilotinsky đã đến thăm chúng tôi. Đại úy phi công F.A. Levandyuk đã tiếp xúc với anh ấy để hỏi thăm những người Ba Lan, năm 1945 đã giúp đỡ cho anh khi anh bị bắn rơi trên lãnh thổ Ba Lan. Đồng chí Pilotinsky thực hiện lời yêu cầu, đồng chí đã nỗ lực rất lớn và tìm thấy những con người này. Tháng 8 năm 1963 tôi ở Ba Lan, và anh ấy cho tôi xem các tờ giấy ghi lời cảm ơn mà các phi công của chúng ta viết để tỏ lòng biết ơn các công dân Ba Lan đã giúp đỡ họ.

Trong số những giấy tờ này tôi nhìn thấy tờ giấy mà Chị viết hồi tháng 3 năm 1945...

Lá thư này của Boris Aleksandrovich Litsinsky gửi đến, tôi nhận được năm 1964, và ngay lập tức tôi đến gặp Aleksandra Akimova.

Người bạn gái của tôi còn nhớ Stephan rất rõ, cũng như cả lời hứa của chúng tôi.

Mảnh giấy của của chúng tôi làm cho các phóng viên Ba Lan quan tâm. Tôi được mời đến ban biên tập báo "Sao Đỏ" để gặp một phóng viên báo không quân Ba Lan, đại úy Karol Sheleng. Tôi kể cho anh nghe mọi điều tôi còn nhớ, và năn nỉ anh giúp tìm Stephan của chúng tôi. Sheleng hứa sẽ làm, và anh đã thực hiện lời hứa của mình. Trong hai bài báo xuất bản tại quê hương anh, người phóng viên mô tả chi tiết chuyến bay của chúng tôi. Còn ngày 11 tháng Mười Một năm 1965 trên tờ "Sao Đỏ" xuất hiện bài ký của anh có tựa đề "Người bạn của bạn đang sống ở Kościerzyna".

... Stephan là ai? Tôi quan tâm đến số phận của anh và xúc động với câu chuyện của phi hành đoàn của Marina Chechneva...

Cuối xuân năm nay, tôi đến Kościerzyna. Việc đầu tiên tôi làm là tiếp xúc với Edward Tomashevsky Chủ tịch Ban chấp hành Hội Hữu nghị Ba Lan- Liên Xô của huyện này. Người tiếp chuyện tôi, tiếc là chưa hề nghe được chuyện gì về Stefan Zhonda, nhưng toàn bộ câu chuyện này làm anh ấy quan tâm sâu sắc, và chúng tôi đồng hành cùng nhau trên con đường đi tiếp.

Không may mắn làm sao, chiếc xe hơi mắc kẹt trên đường, trước khi đi được hết năm km đến đích. Không biết bằng cách nào mà chúng tôi cũng đến được hồ nước, và cuối cùng chúng tôi đã tìm thấy ngôi nhà của Zhonda.

Cả gia đình anh ấy tiếp chúng tôi - vợ anh, sáu đứa trẻ con anh và các bậc cha mẹ già. Bản thân Stefan đang ở trong thành phố. Các trang chủ tò mò ngắm chúng tôi khi họ quan tâm đến mục đích chuyến thăm.

Họ, những người trong gia đình, có nghe nói về những nữ phi công đã hạ cánh ở đây vào năm 1945 hay không?

Còn phải nói! Đó là những ngày tự do đầu tiên. Ngày 08 tháng 3, quân đội Liên Xô chiếm lại Kościerzyna, ba ngày sau đó Stephan đeo lên cánh tay chiếc băng màu đỏ và trắng và đến trực tại đồn công an nhân dân. Đúng lúc đó, chiếc máy bay sơn ngôi sao đỏ tiếp đất trên cánh đồng.

Trong khi chúng tôi đang nói chuyện thì vợ của Stephan bận rộn trong căn phòng bên cạnh, và sau đó trao cho tôi hai mảnh giấy. Chúng được viết bằng tiếng Nga:

"Chúng tôi, các phi công, thượng úy Chechneva và trung úy Akimova, phải hạ cánh bắt buộc. Stefan Zhonda đã giúp đỡ cho chúng tôi rất nhiều, anh đã chân thành chăm sóc chúng tôi và tính toán trước tất cả những thứ cần thiết. Chúng tôi rất biết ơn Stephan Zhonda, một người Ba Lan trung thực.

Thượng uý Chechneva.

Trung úy Akimova".

Trên tấm bìa này còn dán một trang giấy khác.

"... cám ơn Stefan Zhonda vì anh và em trai của anh đã giúp che giấu chúng tôi trước mắt bọn Đức và bọn cảnh binh. Anh mang cho chúng tôi thức ăn, mặc dù luôn có nguy cơ bị quân Đức xử bắn..." Câu văn chưa được hoàn thành. Mảnh giấy đã bị xé. Tuy nhiên còn giữ được hai chữ ký, một trong số đó khá cầu kỳ - Dyachenko. Những chữ tiếp theo nói lên rằng người viết những dòng này là các phi công Xô viết...

Và gia đình của Stephan biết gì về họ?

...Trong một đêm tháng 11 năm 1944, có tiếng người gõ vào cửa sổ. Ðó là hai phi công Liên Xô bị bắn hạ trong một cuộc không chiến gần Tczew. Stefan đón họ như những người thân. Bởi vì bọn Đức sống bên cạnh, nên anh quyết định giấu các sĩ quan Xô Viết đi xa hơn và ở nơi đáng tin cậy hơn. Cùng với em trai của mình, anh giấu họ trong một hầm trú ẩn nằm ở phía bên kia hồ. Gia đình Zhonda chăm sóc các phi công Nga cho đến khi quân đội Xô Viết tới. Gia đình đã tiếp tế cho họ bánh mì, sữa và mọi thứ có ở trong nhà...

Hai trang giấy xé ra từ sổ tay. Chúng nói về các sự kiện khác nhau, và đồng thời nói lên cùng một điều: về những tình cảm con người lớn lao của các đồng bào của tôi đối với những người anh em-giải phóng của họ - những con người Xô Viết.

Nhiều năm qua, tôi đã gặp lại Stephan Zhonda. Nhận lời mời của các bạn Ba Lan, tôi đã đến thăm vài ngày ở Gdansk. Từ những phút đầu tiên khi tôi đến, chúng tôi không hề rời Stefan. Anh vẫn sống tại ngôi làng nơi mà năm bốn mươi lăm xa xôi anh đã giúp đỡ tôi với Sasha Akimova. Chúng tôi lang thang hồi lâu qua khắp nơi, đi cùng với gần như toàn thể dân làng, bồi hồi nhớ lại quá khứ. Hai mươi hai năm, tôi đã hoàn thành lời hứa được đưa ra trong những ngày tháng 3 năm 1945. Từ bản thân mình và từ Aleksandra Akimova, tôi không chỉ mang đến thứ thuốc lá Nga đã hứa, mà còn quà tặng cho sáu người con của Stephan, cho gia đình và bạn bè của anh, và quan trọng nhất là chuyển đến con người yêu nước Ba Lan này lòng biết ơn lớn lao. Cùng với các món quà lưu niệm, tôi đã trao cho Stephan Zhonda bằng chứng nhận của Ủy ban Cựu chiến binh Liên Xô.

* * *

Từ cuối tháng Ba đến giữa tháng Tư trung đoàn chủ yếu hoạt động ở nồi hầm Danzig và hướng Stettin. Sự đóng góp tích cực của trung đoàn vào các trận đánh giành thành phố Kezlin được ghi nhận bằng tấm Huân chương Suvorov hạng III. Tin vui đến với chúng tôi, khi trung đoàn đã chuyển quân đến Buchholz, nằm ở phía tây bắc Berlin. Chúng tôi chào mừng sự kiện này ở đây, và kết thúc chiến tranh.

Những chiếc kim đồng hồ đếm ngược thời gian đế chế của Hitler, đã nhích gần đến vạch cuối cùng không sao lay chuyển được. Lá Cờ Chiến Thắng đã vút cao trên Reichstag. Berlin đã sụp đổ, các đơn vị bảo vệ nó đã hạ vũ khí. Mặt trận của lực lượng vũ trang Hitler đã bị cắt đứt.

Trong những ngày này chúng tôi phải tiêu diệt nốt cụm quân đội phát xít trên bờ biển Baltic tại cảng Swinemünde.

Kẻ thù tập trung tại đây một số lượng lớn binh sĩ và trang thiết bị. Những tên lính Hitler còn sống sót chưa bị tiêu diệt được vội vã dồn lên những con tàu vận tải để thoát bằng đường biển đến phía các đồng minh của chúng ta.

Ngày và đêm, máy bay Liên Xô liên tục ném bom cảng. Trên thành phố không phút nào ngớt những loạt đại bác, tiếng nổ khô đanh như điên cuồng của súng máy phòng không cỡ nòng lớn. Những trái bom, ném từ máy bay, ngày và đêm lao xuống vun vút, làm bốc lên những cột nước màu chì của biển Baltic, xay thành bột các công trình bê tông cốt thép của cảng.

Trận ném bom Swinemunde là phi vụ chiến đấu thứ 810 của tôi. Trong suốt chuyến bay không xảy ra bất cứ điều gì đặc biệt, nhưng tôi nhớ nó đến suốt đời.

Tôi bay đến mục tiêu cùng với hoa tiêu phi đội Tanya Sumarokova một cách yên ổn. Phía dưới hiện ra lờ mờ những hình khối lớn tối sẫm của những con tàu đậu tại bến. Triều xuống nước ánh lên mờ đục. Đâu đó ở phía đông bầu trời lúc lúc lại bùng cháy bởi các vụ nổ: đó là bộ đội của phương diện quân Pribantic 1 đang tiêu diệt tàn quân của cụm quân Đông Phổ trên bán đảo Kurlandia. Ở đó những trái bom đang phát nổ, chỉ có điều chúng mạnh hơn bom của chúng tôi. Đó là công việc của các đồng đội cùng vũ khí của chúng tôi - các nữ phi công của trung đoàn máy bay ném bom bổ nhào cận vệ Borisov số 125 huân chương Suvorov và huân chương Kutuzov, mang tên tuổi vinh quang của M.M.Raskova.

Chiếc máy bay, như mọi khi, hơi chao đảo khi những "món quà" 50 kg, nhồi đầy chất nổ tách khỏi cánh máy bay. Và đột nhiên tôi nghĩ rằng những trái bom mà Tanya và tôi vừa ném xuống có thể là những trái bom cuối cùng.

Có một sự trùng hợp ngẫu nhiên đã xảy ra. Các chuyến bay đêm tiếp theo không có. Đêm thứ hai và thứ ba chúng tôi cũng ở trên mặt đất. Nhưng đêm thứ ba, chao ôi, có lẽ đó lại là đêm bão táp nhất trong số hàng trăm đêm chúng tôi đã trải qua ở mặt trận.

Trong dinh thự của một địa chủ, nơi trung đoàn đóng quân, mọi người đã ngủ từ lâu. Đột nhiên gian phòng bắt đầu bị khuấy động. Tôi chưa kịp tỉnh giấc, thì người trực ban trung đoàn, kỹ thuật viên trưởng của phi đội Rimma Prudnikova lao vào phòng ngủ.

- Các cô gái! - Cô gào lên hết cỡ. - Chiến thắng! Hòa bình! Dậy ngay! Dậy!

Rima chạy từ giường này sang giường khác, giật phắt chăn khỏi những người đang còn ngủ, quấy rối các cô gái, và như thể say sưa vì hạnh phúc, cô hét lên phấn khích:

- Hòa bình! Hòa bình! Chiến thắng! Chi-i-ế-n th-ắ-ắng!

Lúc đầu chúng tôi sửng sốt vì bất ngờ. Trong một vài giây, sự im lặng chết người bao trùm tất cả, rồi sau đó mọi thứ vỡ òa, từ mọi phía mọi nơi có thể, có vẻ như trong điền trang này mọi người đã hóa điên. Để hoàn tất sự kiện, trong sân dinh thự bỗng có tiếng đạn bắn lên trời nổ ran, ai đó đã bắn pháo hiệu, và bầu trời tháng Năm đầy sao nổ tung trong những chùm lửa đỏ, xanh lục và trắng. Không phải trong giấc mơ nữa rồi, đó là điều chắc chắn.

Chỉ đến buổi sáng các cô gái mới bình tĩnh lại một chút, giải tán về các phòng. Nhưng không ai ngủ. Mọi người quá xúc động, nằm mở to đôi mắt hoặc trao đổi khẽ khàng hoặc lặng im đắm chìm vào những suy nghĩ của mình.

Cả tôi nữa cũng không thể ngủ. Tôi vùng dậy, khoác lên vai chiếc áo ca-pot và đi ra ngoài. Trời đất vô cùng tĩnh lặng, như chỉ xảy ra vào lúc sớm mai. Và sau cảnh nhộn nhạo, tiếng ồn ào, la hét cách đây chưa lâu, sự im lặng dường như còn dày dặn hơn.

Cách đó không xa, phía sau một bờ rào bị hỏng, khu vườn bao bọc trong màn sương mù phơn phớt ánh xanh lơ đang ngủ. Bên phải khu vườn, lấp lánh ánh nhựa asphalt ướt nước phủ mặt đường ô tô, nhưng ở lề đường, một chiếc xe ngựa vận tải bị lật đổ ngược, hếch càng lên trời giống như những nòng pháo.

Bầu trời đã nhạt dần, những ngôi sao không còn quá lấp lánh. Hừng đông đã đến. Hừng đông của ngày hòa bình đầu tiên. Theo lẽ thường, rạng đông đến từ nơi đó, nơi đất mẹ ruột thịt của tôi.

Tôi nhìn ngắm hồi lâu, nhìn phương đông đang ửng hồng, xem bình minh ngày càng tươi sáng hơn. Cuối cùng, mặt trời tròn đầy như chiếc đĩa lóe lên sau đồng cỏ, trải những tia sáng của nó về mọi hướng. Chúng xuyên qua sương mù dày đặc, gieo những hạt kim cương lên lá cỏ phủ sương tháng Năm long lanh. Ngày hòa bình đầu tiên đã đến, và mặt trời vồn vã chào đón nó.

Tuyệt vời biết bao - hòa bình, tĩnh lặng! Chúng đang hiển hiện xung quanh tôi. Tôi dường như cảm nhận được chúng qua xúc giác, cảm thấy chúng bằng từng sợi tơ của tâm hồn. Tôi say sưa quan sát trong buổi sáng không thể quên này, lắng tai thật khẽ trong sự im lặng của nó, sợ khuấy động, ngắm xem rạng đông đang từ phía đông lan tới. Và nó đang lan xa hơn, xa mãi, quét sạch bóng đêm khỏi bộ mặt châu Âu, mang vào ngôi nhà và trái tim của mọi người sự tĩnh lặng được chờ đợi từ lâu. Bị bọn phát xít Đức quốc xã xua đuổi, nay sự tĩnh lặng dẫu sao cũng đã trở lại khu vực này. Nó đã trở lại ngay khi những người lính Liên Xô bắt những cỗ đại bác từng lên tiếng ở phương Tây câm bặt.

Vậy là, đã chấm dứt thời chiến tranh gian khổ, cuộc sống yên bình thường ngày đã đến. Chẳng bao lâu sau trung đoàn được chuyển tới Alt-Reza - một thị trấn nghỉ mát gần Neubrandenburg. Hồ nước tuyệt đẹp, bến thuyền, khu vườn lớn rợp bóng mát - tất cả mọi thứ ở đây phục vụ cho việc nghỉ ngơi. Hơn một tháng chúng tôi chỉ ăn, ngủ, dạo chơi bách bộ, tổ chức các sự kiện thể thao, tham gia các buổi biểu diễn văn nghệ nghiệp dư.

Tại đây Nguyên soái Liên Xô Rokossovsky một lần nữa đến thăm chúng tôi. Ông có mặt dự  buổi lễ kỷ niệm ba năm trung đoàn chúng tôi ra mặt trận.

Vài ngày sau chúng tôi bay về Moskva để chuẩn bị cho cuộc diễu hành trên không đầu tiên sau chiến tranh. Sự kiện này có thể coi là hoàn tất trang cuối cùng biên niên sử của trung đoàn nữ không quân cận vệ 46 Taman huân chương Cờ Đỏ và huân chương Suvorov hạng III.

Ngày 9 tháng 10 năm 1945, trung đoàn tổ chức cuộc họp đảng sau cùng. Thời điểm để chia tay với các bạn gái sắp đến. Chúng tôi đã tổng kết hoạt động chiến đấu của mình. Trong ba năm trên tiền tuyến, các nữ phi công trung đoàn đã bay 23.672 phi vụ chiến đấu, ném xuống đầu kẻ thù gần 3 triệu kg bom. Kết quả, theo số liệu chưa đầy đủ, đã phá hủy và làm hư hỏng 17 phà lớn, 9 đoàn tàu hỏa, 26 kho đạn dược và nhiên liệu, 176 xe ô tô, 86 hỏa điểm, gây ra 811 đám cháy, ghi nhận 1092 vụ nổ lớn.

Nhưng đó không phải là tất cả. Bắt đầu cuộc chiến tranh khi còn rất trẻ, khi ra khỏi cuộc chiến chúng tôi đã lớn lên, đã là những con người trưởng thành. Cuộc chiến tranh tôi luyện chúng tôi không chỉ về thể chất mà còn cả tinh thần. Đến cuối thời gian ở mặt trận, hầu như tất cả các cô gái đã trở thành những người Cộng sản. Trong ba năm chiến đấu, có 180 người đã gia nhập đảng. Toàn bộ quân nhân của trung đoàn được tặng thưởng các loại huân huy chương, 23 người trở thành các Anh hùng Liên Xô.

Một tháng sau, với một cuộc họp mặt nhỏ sau cuộc họp đảng bộ, trung đoàn được lệnh giải tán. Chúng tôi buồn bã chia tay nhau. Chiến tranh gắn bó chúng tôi bằng những sợi dây tình bạn bền chặt. Suốt những năm tháng qua chúng tôi đã sống như một gia đình, chia sẻ cả niềm vui và nỗi đau. Và vì thế trong tâm trí chúng tôi không thể tin rằng, từ giờ trở đi con đường của chúng tôi, số phận của chúng tôi sẽ mỗi người mỗi ngả.

Nhưng biết làm sao, thực tế là thế và cần phải là như thế. Chính chúng tôi bước vào chiến tranh là để hòa bình toàn thắng trên mặt đất, để con người trở lại với lao động sáng tạo, lấy lưỡi cày thay cho thanh kiếm. Dẫu sao trái tim vẫn thắt lại khi nghĩ đến sự gần gụi vừa mới đây sẽ trở thành quá khứ xa xôi, rằng không còn nữa trung đoàn ném bom cận vệ số 46, không còn nữa những đêm cháy sém bởi đạn thù bắn xối xả điên cuồng, bị cắt vụn bởi những chùm đèn chiếu phòng không.

Trong lồng ngực bỗng quặn lên một cảm giác nghẹn ngào buồn bã vì biết rằng không còn nữa các phi công, hoa tiêu, kỹ thuật viên, quân khí viên, không còn nữa một tập thể chiến đấu, được thống nhất bởi kỷ luật quân sự và nhiệm vụ, có hơn hai trăm cô gái khác nhau, và mỗi người trong số họ - có cuộc sống riêng, mối quan tâm riêng của mình. Chúng tôi hiểu rõ: số phận sẽ phân tán chúng tôi đi khắp đất nước, thời gian sẽ mang lại những mối lo toan mới, năm tháng ngoài mặt trận sẽ chỉ còn lại những kỷ niệm. Nhưng được bao lâu? Chúng tôi muốn nó là mãi mãi. Và do đó, khi chia tay, chúng tôi thề không quên quá khứ, và cùng với nó, tình đồng đội tiền tuyến của chúng tôi, hẹn tất cả sẽ gặp gỡ nhau trong những ngày nhất định. Và chúng tôi đã giữ lời hứa.

Dẫu sao chúng tôi vẫn là những người hạnh phúc!

Mỗi người có lẽ đều quen thuộc với cảm giác khi bạn mong đợi mãi một sự kiện lớn, đáng vui mừng và rồi cuối cùng nó cũng đã đến. Nhưng hóa ra ở đây, các qui luật của tồn tại cũng tác động một cách nghiệt ngã: sau hạnh phúc sự đau đớn trong phiền muộn lại đến.

Chiến tranh đã qua. Trung đoàn của chúng tôi giải tán tháng 11 năm 1945.

Chia tay tại thành phố Ba Lan Schweidnitz, tất cả chúng tôi ôm nhau khóc, không ngượng ngùng vì những dòng lệ. Bởi đã tan rã cái thậm chí còn hơn cả một gia đình - tình đồng đội tiền tuyến thiêng liêng đối với mỗi con người.

Các bạn gái của tôi bắt đầu dành nhiều thời gian hơn cho cuộc sống cá nhân của mình: đi lấy chồng, trở lại với các lớp học đang dang dở, đi vào các nhà máy, xí nghiệp, đến với các công trình xây dựng.

Tôi có ước mơ được bay trên bầu trời hòa bình, trở lại với các hoạt động thể thao.

Vào lúc đó, tình yêu lớn đã đến với tôi. Tháng Mười Một tôi kết hôn với Konstantin Davydov - phi đội trưởng cường kích, Anh hùng Liên Xô.

Cùng với trung đoàn của mình, anh đã trải qua một con đường chiến đấu khó khăn. Anh tham gia bảo vệ Leningrad và Stalingrad. Người phi công cường kích Davydov xuất hiện trên những tàn tích của Smolensk chịu nhiều đau khổ, trên các thành phố vùng Caucasus, Belarus, Ba Lan và Đức. Vào Ngày Chiến thắng trong sổ bay của Kostya Davydov đã có 170 phi vụ cường kích chiến đấu.

Tôi đã kể rằng cuộc gặp gỡ đầu tiên của tôi với Kostya diễn ra vào tháng Tám năm 1942. Sau đó, chúng tôi gặp lại nhau một lần nữa tại sân bay tiền tuyến năm 1944. Sau này, khi trung đoàn của chúng tôi được chuyển đến nghỉ ngơi một thời gian ngắn ở Alt-Reza, trung đoàn của Davydov đóng quân cách đó chỉ 50 km. Kostya với bạn bè của anh thường đến chơi chỗ chúng tôi, và chúng tôi đã kết bạn thân thiết. Sau đó, tôi cùng các cô gái bay về Moskva tham gia cuộc duyệt binh đầu tiên sau chiến tranh. Trong vòng hai tháng ở Moskva, tôi nhận được từ đại úy Konstantin Davydov sáu mươi bức thư. Ở đây, như ta vẫn nói, có cái đáng để mà suy nghĩ.

Từ Moskva, chúng tôi trở lại trên những chiếc máy bay vận tải và hạ cánh xuống thành phố Ba Lan Liegnitz, nơi trung đoàn mà Kostya phục vụ vừa chuyển quân đến.

Chẳng bao lâu sau, tôi được triệu lên gặp trung đoàn trưởng của chúng tôi, và ở đây, ở chỗ Bershanskaya, tôi nhìn thấy người bạn trai của tôi. Kostya đề nghị Evdokia Davydovna đồng ý cho cuộc hôn nhân của chúng tôi...

Cuối tháng, chúng tôi kết hôn. Tôi ở lại phục vụ trong trung đoàn cường kích tại Cụm quân Bắc quân đội Xô viết tại Ba Lan. Kostya tiếp tục chỉ huy một phi đội, còn tôi thực hiện các chuyến bay khác nhau theo nhiệm vụ mà ban chỉ huy giao.

Tôi không thể tưởng tượng cuộc sống bên ngoài ngành hàng không ngay cả khi chuẩn bị làm người mẹ. Tháng 8 năm 1946, con gái chúng tôi ra đời. Nhưng bốn tháng sau, tôi đã trở lại với hoạt động bay.

Sau chiến tranh, tôi đã có cơ hội bay ba năm trên bầu trời Ba Lan hòa bình. Năm 1948, tôi và Kostya trở về Tổ quốc và được phân công làm việc tại DOSAAF. Chúng tôi mơ ước tiếp tục hoạt động bay luôn luôn bên nhau, cùng nhau.

Tôi còn nhớ mãi ngày chúng tôi đến Tushino. Tiếp cả hai chúng tôi là một trong những Anh hùng Liên Xô đầu tiên trung tướng Nikolai Petrovich Kamanin. Chúng tôi trước đấy đã từng được nghe về con người tuyệt vời này, được đọc rất nhiều về ông, nhưng chưa được nhìn thấy đích danh ông ấy.

Cuộc nói chuyện với N.P.Kamanin đã quyết định vận mệnh tương lai của chúng tôi: ông đề nghị chúng tôi làm việc ở Câu lạc bộ hàng không Trung ương mang tên V.P.Chkalov. Cuộc gặp gỡ này tạo một ấn tượng không thể phai mờ cho tôi và chồng tôi. Sau đó tôi còn may mắn được trò chuyện nhiều với Nikolai Petrovich, người đối với tôi vẫn là một con người bước ra từ huyền thoại.

Tuổi trẻ của Nikolai Kamanin thật kỳ diệu. Khi còn là đoàn viên Komsomol, ông đã tham gia với tư cách biên đội trưởng biên đội máy bay đi giải cứu đoàn thám hiểm của Otto Yulyevich Schmidt. Trả lời phỏng vấn các phóng viên trong những ngày đó, người phi công trẻ ngượng ngùng nhún vai: "Tôi không có tiểu sử. Tiểu sử của tôi chỉ mới bắt đầu..." Và anh đã trở thành nhà tiên tri. Bây giờ chúng ta đã biết tướng Kamanin có những đóng góp đáng kể thế nào vào chiến thắng của chúng ta trong những năm chiến tranh, ông đã đào tạo biết bao nhiêu phi công xuất sắc trong những ngày tháng hòa bình, ngay cả ngày hôm nay ông cũng vẫn là một ví dụ vô cùng cao cả về tinh thần phụng sự Tổ quốc - là người thầy, người giáo dục "những công dân đầu tiên của Vũ trụ".

Không có gì ngạc nhiên khi Nikolai Petrovich được tất cả mọi người yêu mến, dẫu người ta chỉ một lần may mắn được tiếp xúc với ông...

Và tôi lại ngồi đây trong Câu lạc bộ hàng không Trung ương, từ mái nhà này tôi đã ra mặt trận. Nhiều nước đã chảy qua dưới cầu kể từ dạo đó. Hầu hết các đồng nghiệp lớn tuổi hơn của tôi- những người mà tôi đã cùng làm việc ở đây, đã kết tình thân với họ- đã bị cuộc chiến tranh này mang đi mãi mãi.

Trong một ngày tháng Bảy năm 48, khi tôi cùng Konstantin đang làm quen với sân bay của câu lạc bộ, ở đây diễn ra một cuộc huấn luyện diễu hành trên không. Tại sân bay từ sáng đến tối các phi công, vận động viên tàu lượn, vận động viên nhảy dù chau chuốt kỹ năng của họ. Năm chiếc máy bay thể thao do các nữ phi công điều khiển lập tức cất cánh lên bầu trời. Họ thực hiện các bài biểu diễn thuật lái cao cấp đặc biệt chính xác và đẹp mắt. Tôi sẽ phải học, học nữa, học hỏi những người đã làm chủ được các máy bay kiểu mới và thuật lái biểu diễn nhóm. Và tôi rất vui lòng sẵn sàng để được làm điều đó, chỉ cần được tiếp tục bay.

Các cô gái hạ cánh và lăn bánh đến bãi đậu. Tôi không thể kìm được mình, đi đến chỗ họ bày tỏ sự ngưỡng mộ của mình. Hóa ra đó là Anna Bodryagina, Zoya Postnikova, Maria Drigo, Anna Shmelkova, Vera Dubrovina. Bộ năm này trong những năm chiến tranh là các phi công-huấn luyện viên trong trường phi công hải quân. Mọi người chào hỏi tôi rất nồng nhiệt.

- Nào, - Anya Bodryagina nói - trung đoàn của chúng ta đã có mặt. Chúng ta hãy bay cùng với nhau.

Tại câu lạc bộ Hàng không tôi gặp được các bậc thầy xuất sắc của nghề bay Yakov Forostenko, Nikolai Golovanov, Piotr Zakhudalin và nhiều người khác. Sự quan tâm của họ, sự ủng hộ và tư vấn  của họ giúp tôi vững tin vào bản thân. Tôi lao vào việc, không tiếc sức lực, và công việc trôi chảy: một năm sau, tôi được giao nhiệm vụ đứng đầu đội bay biểu diễn thuật lái cao cấp nữ tại cuộc diễu hành trên không ở Tushino.

Năm 1949 bắt đầu một cách may mắn cho tôi và Kostya. Cả hai được làm những điều mình yêu thích, sống trong sự hòa hợp hoàn hảo, Valya bé bỏng của chúng tôi lớn lên khỏe mạnh, ngoan ngoãn. Dường như không có gì báo hiệu tai họa. Thế mà nó vẫn cứ len lỏi vào gia đình tôi.

Cuộc diễu hành trên không năm 1949 diễn ra xuất sắc. Nó cho thấy rằng sau khi được khôi phục hoạt động trở lại, một lần nữa các Câu lạc bộ hàng không lại trở thành các trung tâm thể thao hàng không của đông đảo quần chúng, như thời kỳ trước chiến tranh. Có lẽ ở đây, đóng một vai trò tương đối quan trọng là việc những người đang làm công tác huấn luyện các vận động viên ngành hàng không bây giờ là những người mà sau vai họ có kinh nghiệm của cuộc Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại...

Chẳng bao lâu sau chúng tôi bắt đầu nhào lộn trên không trong đội hình các cặp đôi, thao luyện tiết mục tiếp theo cho chương trình kỷ niệm Ngày Hạm đội Hàng không. Konstantin Davydov giai đoạn này được bổ nhiệm làm đội phó đội nhào lộn trên không gồm 25 chiếc Yak-18. Tiết mục này luôn nhận được sự đánh giá cao nhất của các chuyên gia và được khán giả đón nhận rất hân hoan. 25 máy bay được chia thành ba nhóm, tám chiếc mỗi nhóm. Một Yak-18 dùng làm dự bị. Từ sân bay chúng cất cánh bay lên tám chiếc một, nhóm này sau nhóm kia. Trên không các nhóm chuyển đội hình thành hàng dọc.

Họ bay bám dính đuôi nhau trên độ cao 1100-1200 m với chênh cao chiếc nọ so với chiếc kế khoảng một-một mét rưỡi. Đội hình 24 máy bay này sẽ thực hiện thuật lái: ba vòng thòng lọng xiên (thòng lọng Shoviar), đảo cánh lật máy bay, lượn vòng nghiêng và xoắn ốc đến 50 mét. Sau khi hoàn thành bài biểu diễn, các máy bay thoát ly ở độ cao sát ngọn cây. Trong quá trình biểu diễn thuật lái cần phải duy trì đội hình một cách cực kỳ chính xác. Chúng tôi đã tập luyện rất nhiều và thậm chí đã đi dã ngoại cắm trại tại một trong những sân bay ở ngoại ô. Ở đây, trong giai đoạn đầu hình thành nhóm, Kostya bay rất nhiều, trau chuốt kỹ thuật lái của từng phi công. Kostya đã rất bền bỉ dẻo dai. Sau khi hoàn thành 12-15 lần nhào lộn, anh không bao giờ phàn nàn về sự mệt mỏi.

Konstantin Davydov đã làm việc nhiều để mài giũa thuật lái nhào lộn nhóm 24 máy bay. Đội trưởng chỉ huy nhóm này là phi công-vận động viên nổi tiếng Yakov Danilovich Forostenko. Kostya đã kết bạn thân thiết với anh ấy, kiên nhẫn học được từ Forostenko kỹ năng nhào lộn. Vào ngày diễu hành, tiết mục này nhận được sự đánh giá cao nhất.

Kostya đã làm việc như vậy. Tôi cố gắng để không tụt hậu xa anh. Mỗi chuyến bay dường như cho tôi thêm sức mạnh.

Thể thao sẽ không còn là thể thao, nếu bạn không phấn đấu đạt những thành tích mới. Ngay sau cuộc diễu hành Yakov Danilovich Forostenko bắt đầu chuẩn bị cho tôi và Anna Bodryagina luyện tập nhằm thiết lập các kỷ lục trên máy bay Yak-18.

Ngày 06 tháng 9 năm 1949 công tác chuẩn bị cho chuyến bay cuối cùng cũng đã hoàn tất. Chính Forostenko quyết định bản thân anh sẽ là người bay đầu tiên để thiết lập kỷ lục. Sau 1.000 km theo vòng tròn kín (Moskva - Smolensk - Oriol - Moskva), Yakov Danilovich không chỉ phá kỷ lục toàn Liên bang, mà còn cả kỷ lục thế giới. Tốc độ trung bình của chiếc Yak-18 của anh đã vượt trên 223 km mỗi giờ.

Tôi sẽ phải thiết lập kỷ lục tốc độ trên hình tam giác kín 500 km: Moskva - Vyazma - Serpukhov - Moskva.

Chuyến bay diễn ra suôn sẻ, không có sự cố. Trong số những người ra đón tôi tại sân bay Moskva, trước hết tôi nhìn thấy Kostya, Anya Bodryagina và huấn luyện viên tuyệt vời của tôi Yakov Forostenko. Chồng tôi và người bạn gái mỉm cười hân hoan chào đón tôi. Theo nét mặt của huấn luyện viên, tôi hiểu ra rằng mọi việc đều diễn ra tốt đẹp, và đã báo cáo chi tiết về chuyến bay với một tâm hồn thanh thản.

Một vài ngày sau đó, một ủy ban thể thao, sau khi xử lý dữ liệu của các khí áp ký, ước tính tốc độ trung bình của chuyến bay của tôi tương đương với 244 km mỗi giờ. Trong bảng kê các kỷ lục lần đầu tiên xuất hiện một kỷ lục theo kiểu mới của các máy bay thể thao. Đó là thắng lợi chung của chúng tôi, chiến thắng của Câu lạc bộ hàng không Trung ương mang tên V.P.Chkalov.

Sau chuyến bay kỷ lục thì cuối cùng chúng tôi đã chứng tỏ chắc chắn rằng Yak-18 thiết kế của Yakovlev - là một chiếc máy bay tuyệt vời, hoàn toàn thích hợp cho công tác lập kỷ lục thể thao. Chúng tôi tin tưởng rằng trên chiếc máy bay này các vận động viên thể thao hàng không sẽ làm Tổ quốc vui mừng với những thành tựu mới...

Bây giờ, khi tôi viết những dòng này, tôi cũng biết rõ những thành tựu của các vận động viên của chúng ta trong tất cả các dạng thể thao hàng không trong năm 1969. Chúng, tất nhiên, rất khó mang ra so sánh với các kết quả mà chúng tôi đạt được hai mươi năm trước. Tuy nhiên, một số thành tựu của chúng tôi những ngày đó là các kỷ lục đầu tiên sau chiến tranh, và vẫn xuất hiện trong bảng ghi các kỷ lục...

Vài ngày sau chuyến bay của tôi, chúng tôi tiễn Anna Bodryagina đi lập kỷ lục mới. Trên chiếc máy bay thể thao hạng nhẹ Yak-18, chị đã tăng tốc độ thành công lên 264 km mỗi giờ, đó là một thành tích mới đối với loại máy bay thể thao này.

Ngay sau khi thiết lập các kỷ lục trên, các nhân viên và vận động viên của câu lạc bộ hàng không của chúng tôi đã được gặp gỡ nhà thiết kế danh tiếng Aleksandr Sergeyevich Yakovlev. Theo yêu cầu của ông, chúng tôi đã bày tỏ quan điểm của mình về sự cải tiến hơn nữa thiết kế của các máy bay Yak-18 và Yak-11. Aleksandr Sergeyevich đã tính đến các mong muốn của chúng tôi. Sau này một chút, trên các máy bay của ông, các kỷ lục mới được thiết lập gắn với tên tuổi của các phi công Nikolai Golovanov, Marya Drigo, Piotr Zakhudalin, Vladimir Markov. Một số kỷ lục thế giới do chính Yacov Forostenko thiết lập.

Theo sự hướng dẫn của huấn luyện viên, tôi bắt đầu chuẩn bị cho việc thiết lập kỷ lục độ cao chuyến bay trên máy bay thể thao Yak-11.

Các phi công Liên Xô đã có kinh nghiệm phong phú về các chuyến bay ở độ cao lớn. Họ là những người đầu tiên trên thế giới bắt đầu tấn công các tầng cao chóng mặt ngay sau khi đảng và chính phủ đặt ra mục tiêu bay xa hơn, nhanh hơn và cao hơn tất cả. Lời đầu tiên ở đây thuộc về phi công Liên Xô V.Kokkinaki, người từ tháng 11 năm 1935 đã đạt đến độ cao chưa từng có vào thời gian ấy – 14.575 mét.

Sau một thời gian, ông lên đến độ cao 12.816 mét trên chiếc máy bay mang tải trọng thương mại 500 kg. Các chuyến bay xuất sắc ở độ cao lớn với tải trọng lớn được thực hiện trong cùng thời gian này bởi các phi công nổi tiếng của chúng ta M.Alekseev, A.Yumashev, M.Nyuhtikov, M.Lipkin. Cho đến bây giờ người ta vẫn chưa vượt qua được kỷ lục thế giới về độ cao trên thủy phi cơ - 8864 mét, do Anh hùng Liên Xô Polina Osipenko thiết lập vào năm 1937.

Các chuyến bay ở độ cao lớn trên máy bay thể thao được quan tâm không ít. Nhờ Ya.D. Forostenko, sau khi chuẩn bị cẩn thận tôi đã thực hiện thành công chuyến bay ở độ cao lớn trên Yak-11 và vượt thêm được 1.000 mét so với kỷ lục thiết lập vào năm 1937 cũng trên loại máy bay thể thao này.

... Kostya, tôi và Anya Bodryagina không thể tách rời. Chúng tôi cùng nhau bay đi công tác, thường xuyên chia sẻ kinh nghiệm, xây dựng kế hoạch cho tương lai. Cả tôi và Kostya đều gắn bó nhiệt thành với cô gái khiêm tốn quyến rũ này. Anya thường ở nhà chúng tôi, chơi với con gái nhỏ của chúng tôi, cùng chúng tôi đi đến nhà hát, rạp chiếu phim, triển lãm, bảo tàng.

Anna Bodryagina trước đây làm việc tại công trường xây dựng đường tàu điện ngầm Moskva và cùng lúc học tập tại Câu lạc bộ hàng không của công trình xây dựng Metro. Năm 1938, sau khi kết thúc khóa học tại Câu lạc bộ hàng không một cách xuất sắc, chị được giữ lại làm phi công-huấn luyện viên. Trong chiến tranh, Anna đã đào tạo được hơn 70 phi công cho mặt trận. Xuất ngũ, chị đến Câu lạc bộ hàng không Trung ương và bắt đầu đào tạo các phi công-vận động viên.

Ngay trong tháng 9 năm 1949 tại cuộc tranh tài đầu tiên của các phi công DOSAAF toàn Liên bang, Anna Bodryagina đã đạt những kết quả tốt nhất trong tất cả các bài thi và chiếm ngôi đầu. Chị được trao danh hiệu vô địch về kỹ thuật lái trên các máy bay thể thao. Tại cuộc tranh tài lần thứ hai của các phi công DOSAAF toàn Liên bang, một lần nữa chị vượt lên trên tất cả các phi công nam giới tham gia và trở thành nhà vô địch quốc gia tuyệt đối trên máy bay thể thao năm 1950.

Năm 1949, tôi cùng Bodryagina đã làm chủ một cách thuần thục máy bay Yak-11 và thuật lái cao cấp trên máy bay này. Ngay sau đó chúng tôi cùng nhau tới trung tâm bay DOSAAF gần Kiev để học cách điều khiển các loại máy bay tiêm kích khác. Trong một thời gian ngắn, chúng tôi đã hoàn thành tốt đẹp toàn bộ chương trình học lái các máy bay Yak-3 và Yak-9 và làm chủ thuật lái cao cấp trên các máy bay đó. Hạnh phúc và vui vẻ, tôi cùng bạn gái trở lại Moskva. Các kỷ lục mới và công việc bay thú vị đang chờ đợi chúng tôi.

Tháng 10 năm 1949, một số phi công câu lạc bộ Hàng không tới Leningrad để bay chuyển một nhóm lớn máy bay từ đó về. Trong số các phi công có ba chúng tôi: Kostya, Anna và tôi. Chúng tôi sống một vài ngày ở thành phố trên sông Neva. Chuyến bay về Moskva được lên kế hoạch vào ngày 28 tháng 10, mặc dù thời tiết rất tồi tệ. Bodryagina, tôi và ba phi công khác bay chuyển các máy bay Yak-11, còn Kostya được bổ nhiệm phó chỉ huy phụ trách công tác bay chuyển một nhóm máy bay thể thao khác. Với những khoảng gián cách thời gian xác định, các nhóm lấy hướng bay về Kalinin, nơi họ phải hạ cánh và nạp thêm nhiên liệu cho máy bay.

Lúc đầu, mọi thứ diễn ra tốt đẹp. Các máy bay Yak-11 của chúng tôi có tốc độ lớn hơn những chiếc máy bay thể thao và là những chiếc đầu tiên hạ cánh tại sân bay ở Kalinin.

Sau một thời gian các máy bay khác phải xuất hiện. Trong nhóm của Ya.D.Forostenko, mà Konstantin bay,  lúc đầu tất cả đều tốt đẹp. Tuy nhiên, tại khu vực ga Malaya Vishera, Kostya, đang ở độ cao 400-500 mét, phát tín hiệu rút khỏi đội hình để hạ cánh bắt buộc, và sau khi lượn vòng bẻ hướng ngược lại. Động cơ làm việc gián đoạn, máy bay mất tốc độ nhanh chóng. Kostya quyết định hạ cánh khẩn cấp gần ga đường sắt Cầu Mstinsky. Gần đó là một cánh đồng mà anh có thể hạ cánh, nhưng tại đó người ta đang chăn thả gia súc. Davydov lượn hai vòng, ra hiệu cho người chăn biết để dồn gia súc lại. Anh có thể sử dụng dù, nhưng không làm: anh muốn cứu máy bay. Trong vòng lượn thứ ba động cơ hoàn toàn ngừng làm việc. Chiếc máy bay không tới được bãi đáp mà đâm vào nền đường sắt.

Kostya vẫn còn sống khi người ta dừng chuyến tàu hỏa Leningrad - Moskva lại để đưa người phi công tới bệnh viện Malovisherskaya. Ba mươi phút sau, anh qua đời.

Tôi không hề biết điều gì. Hai ngày liền người ta giấu tôi chuyện xảy ra. Sau đó người ta thông báo rằng thiếu tá Davydov bị thương, đã được đưa về Moskva. Chúng tôi lên xe lửa. Máy bay được lệnh để lại Kalinin cho đến khi có lệnh mới đặc biệt. Chỉ trước khi về tới Moskva người ta mới nói với tôi rằng Kostya đã chết.

Anya và các đồng đội đưa tôi về nhà. Chuyện sau đó, tôi không còn nhớ...

Ngày 02 tháng 11 quan tài chứa thi hài của chồng tôi được đặt tại hội trường của Câu lạc bộ hàng không Trung ương. Chúng tôi chôn Kostya tại nghĩa trang Novodevichy. Bên cạnh tôi trong những ngày khủng khiếp này là người bạn trung thành và tận tụy của anh, Anh hùng Liên Xô đại tá Piotr Kolesnikov. Ông từ Belarus đến, để thực hiện nghĩa vụ cuối cùng với chồng tôi.

Hạnh phúc cá nhân của tôi quá ngắn ngủi. Tôi trở thành góa phụ ở tuổi 26. Còn lại một mình với con gái ba tuổi Valechka. Suốt ba tháng Anya Bodryagina không ngày nào rời tôi. Sự chia sẻ và tình yêu của chị đã giúp tôi vượt qua sự mất mát ghê gớm này.

* * *

Và bây giờ, dù sao tôi vẫn muốn một lần nữa tìm thấy hạnh phúc. Tôi hình dung hạnh phúc ấy như là sự trung thành với chính mình, có nghĩa là trung thành với cả bạn. Tôi kêu gọi  phép màu: một ngày thức dậy thấy hạnh phúc, không còn cảm giác nặng nề trong tâm hồn. Tôi biết, trái đất rung động, cơ thể của nó xuất hiện một vết thương, nó đã đưa địa lý mới của tôi lên bản đồ, tôi cam chịu nó, nhưng tôi muốn nó ngừng chảy máu...

Những dòng này tôi đọc cách đây hoàn toàn chưa lâu là của Ani Philip, trong một cuốn sách bà viết sau cái chết của người bạn, người chồng yêu quý Gerard Philip.

Cảm giác chảy máu, vết thương khó lành quen thuộc đến đau đớn đối với tôi vào thời điểm đó. Chỉ là tôi không biết làm thế nào có thể sống được nếu không có các đồng nghiệp và công việc yêu thích. Những người mà tôi giao tiếp đã không để tôi lại một mình với nỗi đau của tôi. Trên bàn viết của tôi xuất hiện những bài báo chưa viết xong cho các tạp chí hàng không, tôi liên tiếp nhận được điện thoại gọi đến từ câu lạc bộ hàng không và trường học. Cần phải vượt qua sự trống trải bên trong, gây ra bởi nỗi đau đã đổ ập xuống đầu tôi.

Tôi đã gặp rất nhiều khó khăn. Ngay cả bầu trời cũng dường như thù địch. Màu sắc thế giới xung quanh tôi đã nhòa nhạt. Nỗi u sầu vô vọng đè nặng tâm hồn. Tôi không muốn chấp nhận ý nghĩ rằng Kostya đã không còn, rằng tôi không bao giờ còn nghe thấy giọng nói của anh, không còn nhìn thấy khuôn mặt của anh...

Ngay cả bây giờ cũng rất khó khăn để nhớ lại những nỗ lực phi thường như thế nào mà tôi phải có để trấn tĩnh bản thân mình. Cần phải sống, phải làm việc, học tập, nuôi dưỡng con gái lớn lên. Bởi lẽ tôi chịu trách nhiệm về số phận của cháu và trước vong linh Kostya...

Bây giờ Valya đã tốt nghiệp Học viện và giảng dạy ở chính cơ sở giáo dục nơi cháu học. Hai mươi lăm năm đã trôi qua kể từ ngày Kostya mất, nhưng ký ức về anh vẫn sống trong gia đình chúng tôi, trong trái tim chúng tôi.

Những đồng hương Sormovo không lãng quên anh. Tại nhà máy nơi Konstantin từng làm việc, người ta đặt một tấm bia kỷ niệm trên ghi dòng chữ: "Người phi công xuất sắc của thời đại chúng ta, Anh hùng Liên Xô, thiếu tá cận vệ Konstantin Ivanovich Davydov đã làm thợ tiện tại phân xưởng này cho đến năm 1938".

Tôi thường nhận được thư từ thành phố Gorky gửi đến - lúc từ thủ lĩnh Komsomol Sormovo Volodya Kashichkin, lúc từ học sinh Trường nghề Gorky số 26 (nay gọi là trường nghề nhà máy-xí nghiệp, mà trước chiến tranh Kostya đã tốt nghiệp).

... Lúc đầu chúng tôi nghĩ chuyện tổ chức kỷ niệm K.I.Davydov trong một phòng trưng bày của bảo tàng, nhưng vì thu thập được nhiều tài liệu quá nên chúng tôi quyết định dành toàn bộ tầng ba cho Konstantin, - các chàng trai thông báo với tôi.

Các cơ sở làm mô hình máy bay của chúng tôi hiện đang làm mô hình các máy bay P-5 và IL, mà ông đã từng bay.

Hội đồng sư phạm đã quyết định ghi danh K.I.Davydov mãi mãi trong danh sách các học sinh nhóm số 1. Con số này sẽ được trao cho nhóm học tập có các kết quả của năm học đầu tiên đạt các điểm số tốt nhất. K.I.Davydov được tính là người thứ nhất trong nhóm này.

Các vận động viên của trường dạy nghề quyết định tổ chức vào các ngày 05 và 06 tháng 11 hàng năm (ngày sinh nhật của Konstantin Ivanovich) giải bóng rổ nhanh giành giải thưởng mang tên Anh hùng Liên Xô K.I.Davydov...

Trong ngày Chiến thắng hàng năm, chúng tôi sẽ gửi một nhóm các học sinh ưu tú nhất đến đặt vòng hoa tại ngôi mộ của thiếu tá K.I.Davydov ở nghĩa trang Novodevichy...

Trên tường căn hộ của tôi treo bức chân dung của Kostya. Tôi và Valya cả hai mẹ con đều thích ngồi ở đây. Chúng tôi ngồi, yên lặng - và như thể chúng tôi đang nói chuyện với người thân yêu của mình.

* * *

Số phận của tôi nói chung phải đi một con đường không dễ dàng. Tuy nhiên, phải thừa nhận trong cuộc sống của tôi cũng có may mắn.

May mắn có những người bạn thủy chung và tình đồng đội cao cả của người lính. May mắn gặp gỡ và làm việc bên cạnh những con người can đảm tuyệt vời, đầy tài năng, có tâm hồn cực kỳ trong sáng.

Thật khó để nói về những người đối với bạn vừa là người bạn, vừa là huyền thoại, được thể hiện bằng một tình yêu chân thực sống động trong hình ảnh trước mắt bạn bằng tượng đồng của vô số đài kỷ niệm.

Tôi bắt gặp bản thân mình ở đâu đó, ở chỗ chúng ta không luôn luôn hiểu được đến tận cùng sự vĩ đại và ý nghĩa của một từ hàm chứa sâu xa như từ "lịch sử". Hoàn toàn còn cách đây chưa lâu, tôi tưởng như tôi nói chuyện với Yuri Gagarin, chúng tôi cùng cười vui, và trong giây phút ấy, tôi ít nghĩ nhất về việc người tiếp chuyện quyến rũ của tôi ngay khi còn sống đã trở thành một phần của lịch sử. Và không chỉ lịch sử của nước Nga mà là của toàn thể nhân loại. Nhưng anh đã không còn nữa - và lập tức tôi dùng một thước đo khác để đo lường cuộc trò chuyện này, và các cuộc gặp gỡ khác với anh, và tất cả mọi thứ mà người con dũng cảm này của Trái Đất đã thực hiện.

Với những con người chân chính thường là như vậy. Trong cuộc sống họ ít nghĩ nhất về những ranh giới mà họ đã vượt qua. Ý nghĩ của họ hướng đến các công việc hiện tại và tương lai, mà chúng ta biết, hàng ngày hàng giờ chúng có biết bao nhiêu. Con người dường như biến mất trong các công việc ấy.

Tôi nói "dường như" bởi một nhân cách lớn, nhân cách chân chính vẫn là chính nó dù trong việc lớn hay việc nhỏ. Bản chất thực sự không bị phân chia, không bị nghiền nát trong trạng thái loại trừ lẫn nhau, và bởi thế mà tượng đồng Marina Mikhailovna Raskova không bao giờ rời khỏi trái tim tôi, và cả ký ức về người phụ nữ sống động, tươi cười, nghiêm trang, bình thản và đáng yêu mà tôi biết cũng vậy.

Khi chúng ta nói "lịch sử", nhận thức của chúng ta bất giác bị liên tưởng đến một cái gì đó bao phủ bởi màn sương khói thời gian đã lùi sâu vào năm tháng.

Mà chúng ta đang đi bên cạnh lịch sử này, tiếp xúc từng phút với nó, thậm chí không tính trước được rằng, sau đó chúng ta sẽ khôi phục lại một cách đau đớn trong ký ức mỗi ngày đã trải qua với những con người như vậy. Bởi vì cái ngày như thế cũng là một kỳ công, không gián đoạn trong thời gian, nghĩa là, nó còn ý nghĩa hơn, quan trọng hơn...

Trong chiến tranh, chúng ta đã nghe nói về kỳ tích của Aleksei Maresiev, người bị bắn rơi trong một trận đánh khó khăn, bị thương nặng ở chân. Chúng ta biết ông phải hạ cánh trên lãnh địa quân thù, bò gần mười ngày đêm để về với quân mình. Người phi công lạnh cóng được tìm thấy trong rừng và được cứu thoát khỏi cái chết bởi các em bé nông dân Seriozha Malin và Sasha Vikhrov.

Sau đó, trong khi vẫn còn ở mặt trận, chúng ta được biết về ý chí không thể khuất phục của Aleksei Maresiev. Mất bàn chân, người phi công vẫn tìm được cách quay trở lại đội hình chiến đấu và cùng với các đồng đội chung vũ khí tiếp tục đập tan bọn Hitler trên chiếc máy bay tiêm kích của mình.

Sau chiến tranh, nhiều lần tôi đã đọc đi đọc lại cuốn sách tuyệt vời của Boris Polevoy "Chuyện một người chân chính". Còn sau đó đích thân tôi đã làm quen với Aleksei Petrovich. Điều ấy diễn ra vào năm 1948, trong viện điều dưỡng quân đội Marfino gần Moskva. Tôi và Kostya đã phải thu hết can đảm trong lần đầu tiên đi đến bên Maresiev.

Aleksei Petrovich có lẽ nhận ra tâm trạng của chúng tôi. Ông không nói một lời, chỉ mỉm cười và siết chặt tay chúng tôi. Hành động của ông tự nhiên và thân thiện đến mức tôi và Kostya lập tức sảng khoái hẳn lên. Một cuộc trò chuyện cởi mở nhen lên. Sau đó mới biết rằng phòng ở của chúng tôi tại khu nghỉ mát ngay gần nhau. Chúng tôi bắt đầu gặp nhau thường xuyên...

Năm 1956, khi ở đất nước chúng ta thành lập Ủy ban Cựu chiến binh Xô Viết, A.P.Maresiev được nhất trí bầu làm thư ký điều hành chuyên trách. Kể từ thời điểm đó, tôi, trên tư cách một thành viên của ủy ban và thành viên Đoàn Chủ tịch, thường xuyên gặp gỡ với người đàn ông hiếm có này. Và càng biết ông gần gũi hơn, tôi càng cảm thấy một tình cảm kính trọng lớn lao không giới hạn và một tình bạn chân thành đối với con người này.

Toàn bộ những năm sau chiến tranh A.P.Maresiev hiến dâng cho cuộc đấu tranh không mệt mỏi vì hòa bình. Ông - là ủy viên Hội đồng Hòa bình Thế giới, thành viên Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các hội quan hệ văn hóa với nước ngoài của Liên Xô. Tiếng nói của Maresiev, tố cáo những kẻ châm ngòi cuộc chiến tranh mới, vang lên từ trên khán đài của nhiều đại hội quốc tế. Và người dân trên khắp thế giới chăm chú lắng nghe anh.

Aleksei Petrovich, ngay cả bây giờ vẫn luôn giản dị trong giao tiếp với những người xung quanh. Không thể không khâm phục sự bình tĩnh, khiêm tốn, quan tâm của ông đối với mọi người. Và tôi vui mừng vì tôi đang được làm việc dưới sự lãnh đạo của ông, vì tôi là một người cùng thời đại của ông...

Khi nghĩ về các đồng nghiệp của mình, tôi bất giác so sánh họ và những người trẻ tuổi mà tôi gặp ngày hôm nay. Và tôi cũng thấy rõ họ có nhiều điểm chung. Tôi nhớ đến con người yêu quý của chúng tôi là Yuri Gagarin. Anh là người đầu tiên bay vào vũ trụ, và toàn bộ vinh quang trần thế ập xuống đầu anh. Anh chịu đựng được. Cho đến ngày cuối cùng anh vẫn là chính mình: khiêm tốn, thông minh, quyến rũ. Đồng thời, anh không còn và không thể còn là con người cũ trên một phương diện nào đó. Khi Gagarin thực hiện chuyến bay huyền thoại của mình vòng quanh hành tinh, anh chưa phải là chuyên gia vũ trụ theo nghĩa đen của từ này. Anh đã trở thành chuyên gia. Và có lẽ, ít ai trong số những học viên tốt nghiệp Học viện Zhukovsky phải học tập trong điều kiện không dễ dàng như anh. Luôn vô cùng tử tế với mọi người, Gagarin không chịu sự chiếu cố cho bản thân mình. Tất cả những thành tựu của anh, anh đã đạt được bằng lao động và nghị lực của riêng mình.

Chiếc gậy tiếp sức thế hệ được chuyển giao như thế đấy.

* * *

Khi đã trấn tĩnh và hồi phục lại sau cái chết của Kostya, tôi quay về với môn thể thao hàng không, nó hoàn toàn chiếm lĩnh và quyến rũ tôi. Như trong thời kỳ tuổi trẻ đã qua, tôi thường không có đủ thời gian để ngủ và nghỉ ngơi. Nhưng có điều gì đó không ổn đang xảy ra với sức khỏe. Càng ngày tôi càng bị ủy ban y tế-hàng không giữ lại lâu hơn. Và sau cùng, cuối năm 1956, bản án được tuyên - cấm bay.

Mười tám năm tháng đẹp nhất của cuộc đời đã hiến dâng cho ngành hàng không, muốn được bay mãi mà không thể...

Bây giờ tôi đã có nhiều thời gian hơn để hiểu thấu những gì đã trải qua và kể về nó cho mọi người. Trước kia, vốn rất bận rộn, tôi luôn tìm cách kiếm ra thời gian để gặp gỡ các bạn trẻ. Trong những năm gần đây, các cuộc gặp như thế trở thành nhu cầu bên trong của tôi. Bởi lẽ mỗi cuộc gặp gỡ không chỉ mang đến niềm vui được giao tiếp với những người sẽ đến thay chúng ta. Mỗi cuộc gặp đó dường như một cuộc gặp gỡ xúc động với tuổi trẻ ngoài tiền tuyến của tôi...

Không phải một lần tôi vô cùng hài lòng khi phát biểu tại Trường Đại học Tổng hợp trên đồi Lenin. Và mỗi lần đến đây, tôi rưng rưng ngắm nhìn trên giá bày ở sảnh lớn các bức ảnh những cựu sinh viên - những anh hùng trong chiến tranh. Trong số đó có chị, Zhenya Rudneva yêu dấu và thân thương của chúng tôi. Tất cả các đường nét dẫu nhỏ nhất trên khuôn mặt không thể nào quên của chị đều quen thuộc với tôi. Mỗi người trong chúng tôi đều có nhiều điều gắn bó với chị, với tuổi trẻ của chị ấy.

Tôi luôn luôn nhớ đến Zhenya trong những ngày đất nước ta giành chiến thắng trong vũ trụ. Chị ấy đã mơ ước biết bao đến việc phóng vệ tinh nhân tạo của Trái Đất, về sự xuất phát của các con tàu vũ trụ hướng đến các hành tinh khác. Chị ấy đã vô cùng tin tưởng tất cả những điều đó sẽ tới.

Vậy nên tôi bắt đầu bài nói chuyện bằng việc kể về Zhenya, về cuộc đời ngắn ngủi và vô song của chị...

Nhiều năm tôi thu thập tư liệu, tài liệu về chị, gặp gỡ với những người quen biết chị trong những năm tháng khác nhau của cuộc đời chị.

Cha mẹ của Zhenya sống cho đến khi qua đời tại thành phố Babushkino, ngoại ô Moskva. Tôi cùng với các đồng đội cùng trung đoàn thường đến thăm ông bà. Tất cả mọi thứ trong căn hộ của ông bà đều gợi nhớ đến người bạn gái của chúng tôi.

Lần cuối cùng đến thăm Anna Mikhailovna và Maxim Yevdokimovich Rudnev có cả ba chúng tôi - Ira Rakobolskaya, Katya Ryabova và tôi. Khi đó, lật giở những trang nhật ký của Zhenya, tôi đọc lại các ghi chép mà chị đã viết khi làm quen với cuốn tiểu thuyết "Thép đã tôi thế đấy". Từ các ghi chép ấy có thể thấy rõ rằng Zhenya đặt cao hơn tất cả là những con người mà đối với họ cái riêng không thể so được với cái chung.

Thật dễ chịu khi nhận thức được rằng, các bạn gái cùng chiến đấu của tôi đang tiếp tục sống trong những ngày hòa bình với tư cách là những con người như vậy. Số phận của họ sau chiến tranh ra sao? Họ đang ở đâu? Điều gì xảy ra với họ? Tất cả chúng tôi vẫn như trước kia, trung thành với tình bạn tiền tuyến và vẫn gặp gỡ nhau trong nhiều năm qua. Chúng tôi gặp mặt nhau hai lần một năm - ngày 2 tháng 5 và ngày 8 tháng 11 tại Moskva. Moskva mùa xuân cũng hay thay đổi như mùa thu. Đôi khi giữa tháng Năm lại có những ngày ấm áp. Khi đó, làn gió nhẹ sẽ rong ruổi trên vườn hoa nhỏ gần Nhà hát Bolshoi, trước mắt ta những chiếc lá nhỏ xíu, xinh xinh, dính dấp, rơi khẽ khàng lả tả, nụ hoa chồi lên trên những bụi tử đinh hương. Mà cũng thỉnh thoảng ngày 02 tháng 5 lại giống như ngày 8 tháng 11. Trong vườn hoa - gió thấu xương, bầu trời bao phủ những đám mây, mưa đổ lạnh. Nhưng thời tiết không làm phiền được chúng tôi. Những người không thể đến gặp mặt trong những ngày ấy bằng phương tiện này hay phương tiện khác, bao giờ cũng gửi điện báo tin và chuyển lời chúc mừng đến các bạn gái. Mặc dù địa chỉ liên lạc là hơi khác thường: "Moskva, vườn hoa Nhà hát Bolshoi, gửi các cựu đồng đội cùng trung đoàn ném bom đêm cận vệ 46 Taman huân chương Cờ Đỏ và huân chương Suvorov hạng III", bức điện bao giờ cũng đến đích của nó. Các cuộc gặp mặt truyền thống của chúng tôi luôn luôn xúc động, mang tới nhiều niềm vui. Mỗi lần chúng tôi lại biết được một điều gì mới về nhau, và cũng như những năm trước kia, chúng tôi xúc động và lo lắng về các đồng đội của mình. Những sợi dây tình bạn gắn bó chúng tôi trong thời gian khắc nghiệt của chiến tranh, ngày càng bền chặt hơn.

Lời đầu tiên của tôi, tất nhiên, là nói về người trung đoàn trưởng thân yêu của chúng tôi. Trung tá cận vệ Evdokia Davydovna Bershanskaya-Bocharova đang làm rất nhiều việc tại Ủy ban Phụ nữ Liên Xô. Chị là ủy viên Ủy ban Cựu chiến binh Xô Viết và là một tuyên truyền viên không biết mệt mỏi về truyền thống yêu nước. Tôi thường nhìn thấy Evdokia Davydovna. Năm tháng không làm chị già đi. Vẫn ngọn lửa bất khuất trong đôi mắt, nghị lực tràn trề, tình người vô song. Chị là mẹ của ba đứa con, chị hạnh phúc khi nhận thức được rằng những đứa con của chính mình và các đồng đội cùng trung đoàn của mình đang hăng say làm một công việc yêu thích vì lợi ích của Tổ quốc.

Vài năm trước, vì lý do sức khỏe mà trung tá cận vệ Evdokia Yakovlevna Rachkevich đã chuyển ngạch dự bị. Chúng tôi vẫn gọi bà là "mẹ yêu của chúng con" như xưa. Và đôi khi bà nói đùa: "Tôi là bà mẹ nhiều con nhất trên trái đất".

Nhưng không phải là vô lý khi người ta nói rằng, trong mỗi câu chuyện đùa có một phần sự thật. Đối với chúng tôi Evdokia Yakovlevna không chỉ là một người bạn và người đồng đội thân thiết, mà còn là một người họ hàng gần gũi, và cảm giác đó theo năm tháng không hề mất đi sức mạnh ban đầu của nó. Đúng, với mỗi người trong chúng tôi - bà là mẹ trong ý nghĩa bao quát toàn diện và cao quý của từ này. Chúng tôi tự hào về bà và yêu quý bà như một người mẹ thực sự.

Evdokia Yakovlevna sống trong một căn hộ khiêm tốn trên phố Malaya Pirogovka. Từ nơi đó chúng tôi đã tiễn bà đi nốt quãng đường cuối cùng của bà vào tháng 1 năm 1975.

Trung đoàn phó phụ trách đội bay Seraphima Tarasovna Amosova-Taranenko hiện là biên tập viên của tạp chí truyền thanh "Bạn chiến đấu nữ" tại Câu lạc bộ Trung ương Quân đội Liên Xô. Chị dành nhiều nỗ lực hoạt động giáo dục quân sự-yêu nước cho giới trẻ. Là một phi công xuất sắc, từng thực hiện 555 lần xuất kích chiến đấu trong những năm chiến tranh và đào tạo được hơn bốn mươi phi công và hoa tiêu, chị đã nuôi dạy trưởng thành ba người con trai. Andrey tốt nghiệp đạt kết quả cao Trường quân sự Suvorov và Trường hàng không Balashov, Konstantin - tốt nghiệp học viện, Sergei trở thành một quân nhân chuyên nghiệp.

Tham mưu trưởng trung đoàn Irina Vyacheslavovna Rakobolskaya - Phó Giáo sư bộ môn tia vũ trụ Khoa Vật lý MGU và là tác giả của nhiều bài báo khoa học, đảng ủy viên thường trực Đảng bộ Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva.

Kỹ thuật viên trưởng phi đội Tatiana Alekseyeva, người đã quên mình chăm sóc cho tôi trong thời gian tôi bị bệnh nặng, đã về Kherson làm việc tại sân bay.

Năm 1955, chị được trao tặng Huân chương Lao động Cờ Đỏ.

May mắn thay số phận của Nina Maksimovna Raspopova. Sau chiến thắng, chị trở về Mytishchi, nơi diễn ra tuổi trẻ ngành hàng không của chị, nơi trước chiến tranh chị làm phi công-huấn luyện viên. Nina xây dựng một trường âm nhạc ở Mytishchi, nơi có hơn 500 trẻ em học tập. Ở thành phố mọi người đều biết Nina Maximovna Raspopova. Họ biết chị đã chiến đấu anh dũng trong chiến tranh, chị đã được trao danh hiệu Anh hùng Liên Xô. Bây giờ Nina Maksimovna - Phó Chủ tịch chi nhánh Mytishchi của hội "Kiến thức" và là ủy viên đoàn chủ tịch Ủy ban Trung ương DOSAAF. Chị có hai con trai lớn, Volodya và Valery.

Nadezhda Popova sau chiến tranh đã kết hôn với phi công tiêm kích Semyon Ilyich Kharlamov, người mà cô đã gặp năm 42, khi máy bay của họ bị bọn Đức quốc xã bắn hạ. Thật thú vị, danh hiệu Anh hùng Liên Xô họ được trao bởi cùng một sắc lệnh ngày 23 tháng Hai năm 1945.

Đại úy cận vệ Popova xuất ngũ năm 1948, trên cương vị phi đội trưởng. Tuy nhiên, chị không chia tay với hàng không. Cùng với chồng, chị phục vụ trong các doanh trại đồn trú khác nhau và ở đâu cũng tìm được công việc theo sở thích. Trung tướng Không quân S.I. Kharlamov cho đến ngày nay vẫn tiếp tục phục vụ trong các lực lượng vũ trang. Và Nadezhda là ủy viên Uỷ ban Cựu chiến binh Liên Xô và Phó Chủ tịch Ủy ban Cựu chiến binh nước Cộng hòa Xô viết Belarus. Là một nhà hoạt động cho hòa bình, chị đã viếng thăm nhiều quốc gia. Và gần đây chị đã tới thăm nước Anh. Ban Chỉ huy Trường Cao đẳng Không quân đã mời chị dự ngày lễ tốt nghiệp của các sĩ quan trẻ, và đề nghị chị trao cho các học viên bằng tốt nghiệp trong khung cảnh trọng thể.

Bí thư Đảng ủy trung đoàn Maria Ivanovna Runt sống tại Kuibyshev. Sau chiến tranh, chị tốt nghiệp Học viện Khoa học Xã hội thuộc Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô, được trao tặng danh hiệu Phó Tiến sĩ Triết học và hiện đang giảng dạy tại học viện. Thủ lĩnh Komsomol của chúng tôi Aleksandra Khoroshilova-Archangelskaya sống ở Odessa. Bây giờ chị là Tiến sĩ Khoa học Kinh tế, giáo sư, mẹ của ba đứa con.

Hoa tiêu Katya Dospanova sau khi tốt nghiệp Trường Đảng cao cấp ở Kazakhstan, trong nhiều năm làm bí thư thứ nhất Đoàn Komsomol của nước cộng hòa và là ủy viên BCHTU Đoàn Komsomol toàn Liên bang. Nhân dịp kỷ niệm 30 năm ngày thành lập Đoàn Komsomol cô được trao tặng Huân chương Lao động Cờ Đỏ, được bầu làm đại biểu Xô Viết tối cao CHXV Kazakhstan, một thời gian cô là thư ký Đoàn Chủ tịch Xô Viết tối cao CHXV Kazakhstan.

Tin tức về nữ phi công Clavdia Serebryakova vẫn thường xuyên tới. Cô gặp rất nhiều khó khăn sau khi bị tai nạn máy bay. Clavdia phải nằm bó bột khoảng hai năm. Cô ra viện trên đôi nạng, đôi tay gần như không tuân theo cô, nhưng Clavdia không mất tinh thần. Cô đã chăm chỉ điều trị vật lý trị liệu và đã quay trở lại làm việc được. Cuối năm 1946 Katya Ryabova nhận được một lá thư của Clava: "Tớ học tốt. Tớ quyết định trở thành một người độc lập". Clavdia Fedorovna Serebryakova không chỉ học xong đại học sư phạm, cô ấy còn bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ khoa học sư phạm. Bây giờ cô đang giảng dạy tại một trường trung học ở thành phố xinh đẹp Oktyabrsk. Gần đây chúng tôi mới gặp nhau ở Moskva.

- Cuộc sống thật lạ lùng - Klavdia từng nói. - Càng sống, càng có vẻ con đường vẫn đang ở phía trước. Đó có lẽ là bởi vì, Marina, chúng ta không đủ thời gian để làm nhiều việc...

Tôi bất giác mỉm cười. Một con người không biết mệt mỏi - đó là Clavdia của chúng tôi. Cô ấy đã, đang và vẫn sẽ như vậy. Không phải ngẫu nhiên hai cô con gái rất tự hào về người mẹ của mình, muốn giống mẹ về mọi mặt.

Hoa tiêu Antonina Pavlova, người cùng với Clavdia Serebryakova bị chôn vùi dưới đống xác máy bay, cũng đã trở lại làm việc. Cô là bà mẹ có ba con, sống ở Tambov, dạy tại một trường trung học.

Sau chiến tranh, người tôi hay gặp nhất vẫn là Nadezhda Troparevskaya. Nadia, cũng như tôi, đã hoạt động tại DOSAAF từ lâu, dạy thanh niên nghệ thuật nhảy dù. Chị liên tục giành được nhiều giải thưởng tại các cuộc thi toàn Liên bang về nhảy dù chạm đất chính xác, thiết lập nhiều kỷ lục thế giới. Trong thời kỳ mười năm sau chiến tranh Troparevskaya là thành viên tham gia các cuộc diễu hành trên không. Từ 1949-1956 chị là nhà vô địch Liên Xô về nhảy dù tiếp đất chính xác và nhảy dù mở chậm. Vì những thành tích thể thao đạt được, năm 1952 Nadezhda Troparevskaya-Esionova được trao tặng danh hiệu kiện tướng thể thao công huân Liên Xô. Chị đã 13 lần nhảy dù.

Bây giờ Nadezhda Troparevskaya-Esionova là kỹ sư cao cấp-thử nghiệm hệ thống dù hàng. Tất cả nhiệt huyết của trái tim mình chị vẫn đang giành cho công việc mình yêu thích và huấn luyện các vận động viên nhảy dù-thử nghiệm.

Chồng Nadezhda Evgenievna cũng là một phi công. Vasily Mikhailovich Esionov từ lâu đã là phó chủ nhiệm một trong những câu lạc bộ hàng không Moskva. Các con trai của họ, Vladimir và Mikhail, đều là phi công.

Sophia Ivanovna Ozerkova kỹ sư trưởng trung đoàn làm việc ở Odessa. Chị có ba con và khá nhiều mối lo toan gia đình. Nhưng chị đang tham gia rất nhiều công tác đảng và công tác xã hội. Kỹ thuật viên trưởng phi đội Maria Shchelkanova sống và làm việc với tư cách một kỹ sư ở Angarsk.

Kỹ thuật viên đầu tiên của tôi Katya Titova đang ở Kharkiv. Gần đây, tôi đã gặp được chị lần đầu tiên sau chiến tranh.

Vâng, thế còn các hoa tiêu của tôi bây giờ ra sao? Ngoài Klyueva, ba người còn lại đang sống và làm việc ở Moskva.

Cuộc sống của Ekaterina Ryabova, như cô ấy mơ ước, bắt đầu từ khi nó bị gián đoạn bởi chiến tranh. Năm 1948, cô tốt nghiệp xuất sắc khoa Toán-Cơ Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva, và năm 1951 bảo vệ thành công luận án của mình, nhận được học vị phó tiến sĩ khoa học Toán Lý.

Sau chiến tranh, Katya Ryabova và Grigory Sivkov kết hôn. Cả đều học tập quên mình và bền bỉ. Khao khát của họ là khoa học. Học viên cũ câu lạc bộ Hàng không Perm, hai lần Anh hùng Liên Xô Grigory Flegontovich Sivkov đã 243 lần tấn công bọn Đức quốc xã trên máy bay Il-2. Sau chiến tranh, anh đã học xong đại học và bảo vệ luận án của mình. Bây giờ Gregory Flegontovich là thiếu tướng-kỹ sư, phó tiến sĩ khoa học kỹ thuật.

Trong một gia đình gắn bó với nhau chặt chẽ như gia đình Ryabova-Sivkov, cả hai cô con gái đều trưởng thành - Natasha và Irina. Cả hai cháu đều đã tốt nghiệp đại học.

Trong cuốn sách này đã kể lại chuyện Grigory và Katya gặp nhau trong chiến tranh như thế nào. Sau khi gặp gỡ, cả hai hiểu rằng họ sẽ không bao giờ chia lìa với nhau. "Không, đây còn lâu mới là chuyện ngẫu nhiên, - Grigory Sivkov khi ấy đã viết sau cuộc gặp gỡ. - Luôn luôn cùng nhau suy nghĩ, sống cùng những niềm say mê, học tập, phấn đấu, táo bạo hành động, và tất cả - cả hai đều cùng nhau. Phải chăng đó không là hạnh phúc?"

Katya đã nghĩ như vậy. Trong những năm chiến tranh, họ mơ ước về sự yên tĩnh, về sự phát triển các vấn đề khoa học thú vị, họ nói về vật lý, họ tìm lời giải các vấn đề của toán học cao cấp. Cả hai đều khao khát học tập. "Một người bạn, một người bạn chân chính! Con rất thích làm việc với anh ấy, bao nhiêu điều con học được từ anh ấy"- Ryabova viết trong một lá thư cho mẹ mình.

Yekaterina Ryabova và Grigory Flegontovich Sivkov đã thực sự hạnh phúc cho đến khi một nỗi đau vô cùng lớn ập xuống gia đình họ: tháng 9 năm 1974 Katya Ryabova qua đời giữa lúc tài năng sáng tạo đang chín muồi.

Sasha Akimova trở thành phó tiến sĩ khoa học. Cô dạy tại Học viện Hàng không Moskva mang tên Ordzhonikidze. Tatiana Sumarokova chọn nghề báo chí và đứng đầu ban biên tập nhà xuất bản "Kiến thức". Hoa tiêu đầu tiên của tôi Olga Klyueva định cư ở Saratov. Cô đã tốt nghiệp đại học và trở thành một kỹ sư-kinh tế.

Các cựu phi đội trưởng, các Anh hùng Liên Xô Maria Smirnova và Dina Nikulina - làm công tác đảng. Người thứ nhất ở Kalinin, người thứ hai ở Rostov trên sông Don.

Các Anh hùng Liên Xô Rufina Gasheva và Natalia Meklin-Kravtsova, tốt nghiệp Học viện Ngoại ngữ Quân sự và sống ở Moskva. Người đầu tiên - biên tập viên của một nhà xuất bản, còn người thứ hai trở thành nhà báo.

Anh hùng Liên Xô Larisa Rozanova-Litvinova, thay thế Evgenya Rudneva trên cương vị hoa tiêu trung đoàn, làm việc và sống tại Moskva. Khi tôi biết rằng một trong những đội thiếu niên tiền phong được mang tên chị ấy, tôi nhớ lại cái đêm bay giữa những cụm đạn cao xạ nổ bùng đỏ thẫm, tiếng mảnh đạn đập tanh tách xé rách vải dệt cánh máy bay và giọng nói bình tĩnh của Larissa:

- Marinka, mình đang đi đúng. Giữ vững hướng!

Những đội viên của đội thiếu niên tiên phong mang tên chị không lầm. Đi theo những người như Larisa Nikolayevna Litvinova, có thể kiểm tra hướng đi của mình. Hướng đi ấy sẽ dẫn đến mục tiêu.

Và cho đến bây giờ Ekaterina Timchenko-Oksentyuk vẫn đang phục vụ trong quân đội Liên Xô. Chị là trung tá-kỹ sư, phó tiến sĩ khoa học-kỹ thuật, giảng viên học viện quân sự. Anh hùng Liên Xô Yevgenya Zhigulenko nhiều năm là Vụ trưởng Vụ Văn hóa thành phố Sochi, và cách đây không lâu đã chuyển đến Moskva. Anh hùng Liên Xô Antonina Khudyakova sống và làm việc tại thành phố Aleksandria, tỉnh Kirovograd. Anh hùng Liên Xô Zoya Parfyonova đang ở Ryazan. Các trung tá-kỹ sư Nadezhda Strelkova và Clavdia Ilyushina làm việc tại Moskva. Huấn luyện viên đầu tiên của tôi Mikhail Pavlovich Duzhnov định cư ở Borisoglebsk và chúng tôi thỉnh thoảng vẫn gặp nhau, cùng hồi tưởng lại câu lạc bộ hàng không ruột thịt của chúng tôi, nhớ lại các đồng nghiệp.

Còn nhiều lời ấm áp nữa tôi muốn gửi đến tất cả các đồng đội cùng trung đoàn. Về một số người tôi đã nói trong những cuốn sách trước đã xuất bản, hy vọng trong tương lai tôi sẽ  kể về những người khác. Trong cuốn sách này, tôi cố gắng miêu tả chỉ những gì tôi đích thân nhìn thấy, những gì mà tôi và các bạn gái của tôi đã trải qua. Tôi muốn tin rằng lao động khiêm tốn của tôi sẽ giúp người độc giả trẻ tuổi hiểu rõ hơn và biết nhiều thêm về chuyện những người nữ yêu nước trẻ tuổi Xô viết đã chiến đấu vì Tổ quốc như thế nào trong những năm tháng thử thách khó khăn.

* * *

Mỗi dịp lễ tôi cảm giác dường như điện thoại đang đổ chuông, và tôi nhất định sẽ nghe thấy tiếng nói thân thương của Zhenya Rudneva hoặc giọng một đồng đội vinh quang khác cùng trung đoàn của tôi - Glafira Kashirina.

Bằng lý trí tôi hiểu - họ không gọi. Zhenya Rudneva, Evdokia Nosal, Tatyana Makarova, Olga Sanfirova, Vera Belik, Glasha Kashirina đã chết, mà những người đã chết sẽ không trở về với người còn sống.

Nhưng tôi biết cả những điều khác nữa. Tên lửa đang được phóng lên không gian, dòng điện Bratsk đang cháy sáng, các nhà khoa học miệt mài trên những kính hiển vi - cuộc sống đang tiếp tục. Chính cuộc sống ấy, một phần của nó là những người bạn gái đã sớm rời bỏ chúng ta và đáng ra đã có thể trở thành tuyệt đẹp, hàng ngàn và hàng ngàn người như họ không còn đứng dậy được trong trận chiến đấu đến cùng chống lại chủ nghĩa phát xít.

Đối với chúng tôi, những người mà tuổi trẻ bị chiến tranh đốt cháy, những gì trải qua sẽ không bao giờ trở thành lịch sử. Nó - là quá khứ và hiện tại của chúng tôi, là niềm vui và nỗi đau, là cuộc sống và hạnh phúc của những con đường khó khăn.

HẾT

Hồi ức của Irina Rakobolskaya

Ngày 22 tháng 12 năm 1919 - sinh tại thành phố Dankov tỉnh Ryazan (nay thuộc vùng Lipetsk)

Những năm 1920 - gia đình chuyển đến Smolensk, sau đó tới Egorevsk

Mùa hè 1931 - sau cái chết của cha, cùng mẹ chuyển đến Nicholo-Pogoreloye

1932 - chuyển đến Moskva

1938 - tốt nghiệp trường phổ thông thực nghiệm mang tên Radishchev và nhập học khoa Vật lý MGU

Tháng 10 năm 1941 - tự nguyện nhập ngũ; gia nhập nhóm phi công nữ dưới sự chỉ huy của Marina Raskova

Tháng 2 năm 1942 - được bổ nhiệm tham mưu trưởng trung đoàn Không quân ném bom đêm 588 sử dụng máy bay U-2 (năm 1943 trung đoàn được nhận danh hiệu cận vệ, và được đổi tên thành trung đoàn máy bay ném bom cận vệ 46)

27 tháng 5 năm 1942 - ra mặt trận trong đội hình trung đoàn

Tháng 10 năm 1945 - được xuất ngũ và trở về với khoa Vật lý MGU

1946 - kết hôn với Dmitry Pavlovich Linde

02 tháng 5 năm 1948 - sinh con trai Andrey

1949 - tốt nghiệp Đại học Tổng hợp quốc gia Moskva

1950 - bắt đầu làm việc tại bộ môn tia vũ trụ và vật lý vũ trụ Khoa Vật lý MGU

21 tháng 5 năm 1951 - sinh con trai Nikolai

1962 - bảo vệ luận án phó tiến sĩ

1976 - bảo vệ luận án tiến sĩ

2005 - người chồng qua đời

Bố tôi được sinh ra ở Smolensk. Cha ông là một trong những người làm công, nhưng làm việc tận tụy và được phong đến danh hiệu quý tộc. Ông qua đời khi cha mới chỉ một năm tuổi, và để lại cho bà tôi, người ngồi bán hàng trong một quầy rượu vang, bảy đứa con - hai cậu con trai và năm cô con gái, - ngoài ra bà còn nuôi dạy ba đứa con của em gái mình. Họ sống thế nào - tôi không biết, nhưng chắc chắn chật vật. Tuy nhiên, cha tôi đã vào học khoa Vật lý MGU, tốt nghiệp vào năm 1910 hoặc 1911, và ông đã được cử đến làm việc tại một thị trấn nhỏ ở tỉnh Ryazan, mà sự tồn tại của nó trước đó ông không hề biết. Tại Dankov cha dạy vật lý ở trường trung học phổ thông, và đã gặp mẹ tôi ở đó - bà là nữ giáo viên tiếng Nga.

Ông ngoại thuộc dòng họ Lomonosov. Ông không biết chữ, sống trong một ngôi làng gần Dankov nơi xung quanh không ai biết đọc, biết viết, cũng chẳng ai cần. Còn ông muốn, và bắt đầu học một cách lặng lẽ. Sau đó, ông lấy trộm tiền mẹ và đi đến một ngôi trường gần Ryazan, nơi người ta nhận dạy các trẻ em nghèo. Học xong ông về nhà và trên đường đi ông gặp bà ngoại. Mà bà thì rất xinh đẹp nên ông lập tức phải lòng bà, kết hôn với bà rồi trở lại Dankov. Họ đã có tám mặt con - ba người con trai và năm cô con gái. Lo kinh tế và chăm sóc con là bà, còn ông thì chỉ say mê vẽ, làm thơ, nuôi ong, làm đàn violin, dàn dựng các vở diễn trong nhà hát, chỉ huy dàn đồng ca nhà thờ, và thậm chí mở trường học tại Dankov mang tên ông - trường Shevlyakovskaya. Cả ba người con trai của ông đều nhận được một nền giáo dục rất tốt. Mẹ tôi tốt nghiệp trung học và trường dòng giáo phận, trở thành một giáo viên.

Bố mẹ tôi kết hôn, và năm 1913, chị gái của tôi Zhenya ra đời, năm 1919 - là tôi. Sau đó, bố mẹ tôi chuyển đến Smolensk. Bố dạy học, nhưng gia đình không sống ở đó - không có căn hộ, chỉ một tầng hầm, mẹ và bà ngoại quan hệ lục đục. Lúc đó, có thông báo trên báo chí rằng tại Yegorievsk người ta mở trường đại học, tuyển giáo viên đến làm việc ở đó. Bố mẹ đến Egorievsk - nhưng chưa thấy họ khai trương gì cả, và cha bắt đầu tới làm việc trở lại ở trường trung học, mặc dù cha thực sự muốn làm việc ở trường đại học. Vì vậy, khi quãng những năm 1931-1932 có thông báo rằng trên đoạn đường giữa Moskva và Smolensk, mang tên Nicholo-Pogoreloye, người ta mở một trường đại học (Viện cây kéo sợi vùng lãnh thổ phía Tây, mở vào năm 1930; từ năm 1933 - Trường Kỹ thuật Nông nghiệp cơ bản vùng lãnh thổ phía Tây thuộc Bộ Dân ủy Nông nghiệp và Ruộng đất Liên Xô - BBT), cha đã viết đơn gửi đến đó, và ông được tuyển dụng.

Người ta tiếp nhận chị gái của tôi vào viện đại học này, thời điểm đó chị đã hoàn thành chương trình học phổ thông mười năm - điều đó rất quan trọng, bởi vì con cái giới trí thức thời đó không được nhận vào học đại học, và ở đây chị được nhận với tư cách là con gái của một giảng viên.

Zhenya và cha đến Nikolo-Pogoreloye, mẹ tôi và tôi ở lại Yegorievsk một thời gian, chúng tôi cần phải đến sau. Vào mùa đông, mẹ tôi đến đó kiểm tra xem hai bố con sắp xếp nơi ăn chốn ở thế nào, mẹ bị cảm lạnh nặng, khi trở lại Egorievsk thì ốm liệt giường. Tôi chỉ mới 11 tuổi lúc đó. Tôi đi chợ, chuẩn bị, làm việc đỡ mẹ, phục vụ mẹ, còn mẹ dạy tôi cách làm sạch gà, cách nấu món ăn thịt gà, tóm lại là cách làm việc nội trợ thế nào. Chuyện đó thậm chí còn làm tôi cảm thấy thú vị - nó giống như một trò chơi. Khi cuối cùng mẹ tôi dậy được, anh trai của mẹ, một bác sĩ tiết niệu ở Leningrad, gọi mẹ tới Zheleznovodsk, tới một phòng khám tiết niệu lớn. Và chúng tôi đã đến Caucasus. Nhưng chúng tôi ở lại đó không lâu: qua 13 ngày, chúng tôi nhận được một bức điện chị gái tôi đánh đến, nói rằng cha tôi đã qua đời.

Bố bị một khuyết tật ở tim mà một lần ông bác, sau khi nghe tim, đã nói với mẹ tôi: "Những người bị bệnh này chỉ sống đến 22-23 năm, không hơn đâu". Nhưng nhờ mẹ chăm sóc mà cha tôi sống được đến 41 năm. Mẹ tự mình quán xuyến việc nhà, không yêu cầu cha làm việc gì - và cha tôi chỉ dạy học, còn khi ở nhà thì làm một số máy phát, máy thu... Cha chết trên bờ sông Dniepr, ông rất thích câu cá, nhưng chưa bao giờ câu được con cá nào, thế mà bỗng dưng cha câu được một con cá măng. Tôi nghĩ rằng đó là một trải nghiệm gây xúc động mạnh đến nỗi, cha đã chết ngay bên cạnh con cá măng này.

Chúng tôi lập tức đáp tàu hỏa và đi về làm tang lễ. Và sau khi tổ chức tang lễ xong, chúng tôi chuyển đến Nikolo-Pogoreloye: chị gái học ở đó, còn việc trở lại Egorevsk đối với chúng tôi hiện không còn bất kỳ ý nghĩa nào nữa. Mẹ tôi đi làm nhân viên thí nghiệm tại một phòng thí nghiệm vật lý, còn tôi bắt đầu đi học lớp 4 tại trường phổ thông của thanh niên nông thôn. Trường không có thiết bị sưởi: tất cả chúng tôi ngồi học phải mặc áo khoác ấm, tay áo kéo dài trùm lòng bàn tay - chỉ ngọ nguậy các ngón tay, - để viết gì đó. Sau khi học được bốn hoặc năm tháng, tôi mắc bệnh lao phổi, và bị cấm đến trường. Lúc đó mẹ tôi đan cho tôi một số chiếc quần dài bằng len thô, bắt đầu cho mỗi ngày một quả táo - và cho tôi tự do làm theo ý thích. Tôi cảm thấy mình sức khỏe không tồi, và hầu như suốt cả mùa đông tôi chỉ đi xe trượt tuyết. Chúng tôi bện những chiếc lẵng tròn và nhúng chúng vào nước, sao cho chúng được phủ băng từ mọi phía. Bạn ngồi bệt vào trong lẵng, thả từ núi xuống, và nó lăn đi đâu thì lăn - không điều khiển được. Đó là một niềm vui lạ thường.

Và rồi đây - năm 1932 - năm bắt đầu nạn đói. Ngoài ra, trường đại học nơi chị tôi học tập được chuyển về Leningrad, chị tôi đi, còn mẹ và tôi ở lại Nikoko-Pogoreloye cùng nhau. Và chúng tôi quyết định đáp tàu về Moskva. Mẹ tôi có một người bạn, tên hình như là Aleksandr Petrovich Kuznetsov, ở Yegorievsk ông là hàng xóm của chúng tôi trong khu nhà tập thể. Trước cách mạng, ông làm người dọn rác, và ông cùng vợ tích cực tham gia cách mạng. Ông ấy rất đẹp trai, là người đàn ông tràn đầy năng lượng. Khi giai cấp công nhân giành chiến thắng, ông được cử làm Chủ tịch Ban chấp hành huyện Yegorievsk, sau đó ông lên ở Moskva làm bộ trưởng hay thứ trưởng gì đó. Và ông nói với mẹ tôi: "Varvara Fedorovna, hãy chuyển đến Moskva, tôi sẽ giúp cô". Nhờ ông, chúng tôi nhận một phòng trong thị trấn sinh viên, mẹ tôi được bố trí làm giáo viên mẫu giáo tại nhà trẻ. Sau đó, chúng tôi bị đuổi ra khỏi khu ký túc xá, khi ấy Aleksandr Petrovich đã cho chúng tôi mượn một phòng trong căn hộ của mình - ông với tư cách một nhà lãnh đạo trẻ có nhiều kinh nghiệm hoạt động bí mật, đã nhận được một căn hộ sáu phòng ở Moskva trên đại lộ Pokrovsky, mà ông chỉ có vợ và một con trai - và ông không biết làm gì với những sáu căn phòng.

Aleksandr Petrovich sau đó được phái đi làm việc ở Siberia, và ở đó cuối năm 1937 ông bị bắt giam. Nhưng đó là một nhóm người tinh tú, những người đã quen hoạt động bí mật. Vợ ông đã gửi vào trong tù cho ông một chiếc áo sơ mi trắng, ông lấy máu viết lên trên chiếc áo này một bức thư gửi cho Stalin và đã chuyển được cho vợ chiếc áo, còn bà vợ đã mang chiếc áo ấy lên tàu hỏa về Moskva. Và ở đây, tại Moskva, cũng theo một kênh bí mật nào đó, bà vợ chuyển chiếc áo đến được Stalin. Và Aleksandr Petrovich đã được trả tự do. Ông về đến Moskva, đã là một con người bị làm nhục, bị đánh đập, mất hết tất cả ngọn lửa nhiệt huyết. Tôi khi ấy còn nhỏ, nhưng tôi nhớ ông ấy kể cho mẹ tôi nghe mọi chuyện, giơ ra cho mẹ tôi thấy cặp chân bị đánh thành thương tật. Số phận sau này của ông ấy tôi không biết - chiến tranh đã tới, và đường đời của chúng tôi mỗi bên một ngả.

Thời ấy anh trai của mẹ tôi, Vanya, đang sống tại Moskva, ông giảng dạy tại trường phổ thông thực nghiệm mang tên Radishchev và đưa tôi vào đó học. Tại trường có các giáo viên cũ, rất giỏi, giảng dạy. Ở đây tôi chỉ gặp vấn đề với môn tiếng Đức: khi tôi đến, mọi người đã biết được ít nhiều những kiến thức nhất định, còn tôi không biết các chữ cái tiếng Latin, không biết đọc, không biết viết, không hiểu. Tôi đau khổ đến phát khóc! Nhưng cô giáo của chúng tôi có quan hệ rất tốt với bác Vanya và đã giúp tôi. Tôi có trí nhớ rất tốt về thơ ca - tôi đến bây giờ vẫn còn nhớ rất nhiều thơ. Khi chúng tôi đề cập đến một nhà thơ hay một bài thơ nào đó, cô giáo chắc chắn sẽ gọi tôi lên bảng. Tôi đi lên và đọc thuộc lòng một cách diễn cảm. Đấy đến bây giờ tôi vẫn còn nhớ: «Wer reitet so spät durch Nacht und Wind? » - «Ai phi nước đại, ai đang lao vội vã dưới màn sương băng giá?". Và cô giáo vì bài thơ này mà cho điểm Năm vào sổ học tập của tôi và không còn hỏi tôi thêm một lần nào trong học kỳ nữa. Vậy là, tôi học xong trung học với điểm Năm môn tiếng Đức, trong khi thật sự không biết gì đến nơi đến chốn về tiếng Đức.

Ở trường trung học, tôi tham gia nhóm kịch - tôi sắm vai Donna Anna và cô chủ quán trọ trong vở "Boris Godunov" của Pushkin. Tôi rất thích nó! Một lần Vera Mukhina, có con trai học cùng chúng tôi, nhìn thấy tôi ở đâu đó và nói: "Hãy để cô giới thiệu cháu cho Androvskaya (Olga Nikolayevna Androvskaya - nữ diễn viên Xô Viết nổi tiếng, giảng viên GITIS -.Trường Đại học Nghệ thuật Sân khấu Nga - BBT), cháu phải lên sân khấu mới được". Nhưng tôi nói, "Cháu không đi". Bạn thấy đấy, thời đó là như vậy, và chúng tôi cũng là những người như vậy - tất cả những nữ diễn viên kia với những kiểu tóc xoăn, với móng tay sơn và môi bôi son dường như với chúng tôi là vô cùng phù phiếm, tất cả những điều ấy đối với chúng tôi là nhảm nhí.

Tôi rất muốn trở thành bác sĩ. Nhưng mẹ tôi không hề muốn tôi vào ngành y tế: anh trai và em gái của mẹ đều là bác sĩ, và bà đã thấy họ phải chịu đựng thế nào. Khi đó, tôi muốn làm đạo diễn điện ảnh, nhưng thời điểm đó VGIK không nhận người. Đi đâu? Tôi nghĩ: được rồi, cha đã tốt nghiệp khoa Vật lý, mình sẽ cũng vào đó - có lẽ đó sẽ là điều hay.

Thời học phổ thông tôi không yêu môn vật lý. Môn toán tôi được học khá tốt, còn môn vật lý giáo viên hay nhầm lẫn... Do tôi tốt nghiệp phổ thông xuất sắc, không phải thi - tôi đã nộp hồ sơ và được mời đến phỏng vấn. Tôi nhớ, Phó hiệu trưởng hỏi tôi: "Tại sao cô vào khoa Vật lý?" - "Bởi vì cha tôi đã tốt nghiệp khoa này". - "Được". Và tôi đã được chấp thuận.

Tôi nhớ rất rõ lần đầu tiên khóa tôi tập trung - và tôi kinh hoàng. Tất cả mọi người đều nghiêm túc thế kia cơ mà, họ nói chuyện về các chủ đề khoa học, còn tôi không hiểu những gì họ nói và tại sao họ nói những chuyện đó... Tôi bắt đầu học - không muốn bất cứ điều gì, tôi không thích bất cứ cái gì, tất cả mọi người đều thông minh, còn tôi là một kẻ ngốc, tôi chẳng cần điều gì. Và tôi đi trầm mình ở Yauza. Tôi từ trên bờ nhảy xuống sông, lập tức hụp đầu xuống, có lẽ đã hít vào một chút nước, vì vậy tôi có cảm giác rằng thế là hết, tôi đã chết đuối. Nhưng tôi ngẩng đầu lên, đứng dậy - nước sâu đến đầu gối. Tôi lao như tên bay ra khỏi mặt nước lên trên - và lúc đó tôi mới nhận ra một cách chính xác rằng, tôi vừa trải qua cái chết và không bao giờ trong cuộc sống của tôi, tôi có thể chấm hết cuộc sống bằng cách tự tử. Ở nhà tôi kể cho mẹ rằng các cậu bé đẩy tôi xuống sông Yauza. Rồi mọi chuyện cũng qua đi.

Tôi không thích Vật lý, nhưng tôi đã rất tích cực và bắt đầu tham gia vào công tác xã hội - tôi trở thành bí thư ban chấp hành đoàn Komsomol trường đại học. Tôi gia nhập nhóm nhảy dù. Nhảy dù - đó là một trải nghiệm không thể nào quên! Sau đó, tôi tham gia tiếp trường dạy bắn súng máy. Đó là năm 1939: chiến tranh thì chưa, nhưng sự căng thẳng đã cảm thấy, có cảm giác sắp có chuyện xảy ra, vì vậy nhiều người tin rằng cần phải học một chuyên ngành quân sự nào đó.

Ngày 22 tháng Sáu, chúng tôi có một kỳ thi của năm học thứ ba. Đúng hôm đó khi tôi đang ngồi ở chỗ bạn gái Lena, một anh bạn của chúng tôi gọi điện tới và nói, "Các cô gái, bật radio lên mà nghe, Molotov sẽ phát biểu. Có lẽ là chiến tranh với nước Đức". Không hiểu sao lập tức tôi bật khóc - tôi là cô gái rất giàu cảm xúc. Sau khi nghe bài phát biểu của Molotov, chúng tôi đến ngay Mokhovaya, vào trường đại học. Trong giảng đường Cộng sản lớn có một đám đông đoàn viên Komsomol từ tất cả các khoa, mọi người đều phát biểu vài câu, và sau đó quyết định rằng tổ chức đoàn Komsomol của MGU tự tuyên bố tổng động viên và sẽ đi đến bất cứ nơi nào mà chính phủ phái chúng tôi tới. Đầu tiên chúng tôi được cử đi thu dọn cỏ khô tại vùng Ryazan, bởi vì tất cả những nông trang viên nam ở đây là quân nhân xuất ngũ đã được động viên. Chúng tôi suốt cả mùa hè sống trong lều, thu hoạch cỏ, thu mua khoai tây...

Hồi đó tôi có hai bạn trai - Misha Levin và Dima Linde, chồng tương lai của tôi. Khi chúng tôi đến nông trang tập thể, Mishka nói với tôi: "Dima nói với tớ rằng trong khoa vật lí của chúng ta chẳng có cô gái nào ra dáng, có lẽ chỉ trừ Ira Rakobolskaya, nhưng dẫu sao vẫn không thể yêu cô ấy". Tôi cảm thấy bị tổn thương - tại sao lại không thể yêu tôi? Vâng, có lẽ tôi còn đang đỏng đảnh với anh. Sau đó, cả ba chúng tôi bắt đầu kết bạn, cùng nhau đi dạo - tôi đi ở giữa, hai người họ đi ở hai bên. Và tôi không biết tôi thích ai hơn trong hai người đó.

Mùa thu, trường Tổng hợp bắt đầu làm việc. Moskva thời điểm đó đang chờ quân Đức đến. Thành phố tối om, các xí nghiệp lớn đã sơ tán, trường Tổng hợp cũng phải sơ tán. Chúng tôi hằng đêm trực trên mái nhà, bắt các "mồi lửa", mà người Đức ném từ trên xuống. Khi ấy họ chưa lấy các cô gái ra mặt trận - họ chỉ lấy bác sĩ, y tá và các điện đài viên, vì vậy chúng tôi bắt đầu học y tá. Bỗng ngày 9 tháng 10 năm 1941 từ Trung ương Đoàn Komsomol có tin điện gửi xuống Khu Đoàn qua đường điện thoại, trong đó thông báo gọi 12 cô gái tình nguyện viên vào quân đội. Đi đâu - họ chưa nói. Tôi gọi điện xuống các khoa và nói, tất cả những ai muốn tham gia, lúc 10 giờ sáng ngày hôm sau hãy đến Ủy ban Trung ương Đoàn Komsomol toàn Liên bang.

Người đến nhiều hơn số mười hai người rất nhiều. Và bạn biết không, trong số các bạn gái của tôi không có ai không đến theo lời kêu gọi tình nguyện của tôi - họ đã đến rất nhiều, nhưng không phải là những người mà tôi tin tưởng. Người ta hỏi chuyện chúng tôi: tại sao chúng tôi muốn tình nguyện nhập ngũ, cha và mẹ chúng tôi ở đâu, họ có phản đối không, chúng tôi biết làm gì và đại loại như vậy. Họ sàng lọc loại ra nhiều - Lạy Chúa, cha mẹ bị bắt hay bị gì khác nữa. Tôi nhớ học ở khoa sinh học trường chúng tôi có con gái của Evgeny Samuilovich Varga, nhà kinh tế lớn, Viện sĩ, Viện trưởng Viện kinh tế thế giới và chính trị thế giới. Người ta không lấy cô ấy vì cô ấy là Varga - có nghĩa là cô ấy không phải người Nga. Nhưng tôi chắc chắn người ta sẽ lấy tôi, - thứ nhất, tôi rất muốn, và thứ hai, tôi là xạ thủ súng máy, thậm chí còn từng nhảy dù, bên cạnh đó còn là cán bộ đoàn Komsomol. Nào, sao lại không lấy tôi? Và người ta lấy tôi ngay, đúng là vậy.

Sau đó mới biết rằng, hôm trước, ngày 8 tháng 10, Stalin đã ký lệnh, theo đó Marina Mikhailovna Raskova (phi công-hoa tiêu, thiếu tá, Anh hùng Liên Xô -. BBT) được giao nhiệm vụ thành lập ba trung đoàn nữ không quân. Trước đó, nhiều phụ nữ đã viết thư cho chính phủ yêu cầu lấy họ ra mặt trận - và cuối cùng Raskova đạt được điều ấy. Phi công trong số các nữ thanh niên thì rất nhiều và những phi công xuất sắc nhất - họ đang bay trong ngành hàng không dân dụng, tại các Câu lạc bộ hàng không, - còn hoa tiêu thì chưa có. Và Ủy ban Trung ương đoàn Komsomol tuyên bố gọi các cô gái muốn vào quân đội, để đào tạo họ thành hoa tiêu.

Lúc này, Zhenya đã đi sơ tán, còn mẹ tôi cùng với cháu trai, con trai Slava của Zhenya, đi về Dankov, và tôi ở lại Moskva một mình. Tôi nói với bác Vanya rằng, tôi sẽ vào quân đội dạy vật lý trong các trường đào tạo các chuyên gia sơ cấp. Và ông nói, "Lạy Chúa, sao vậy, họ không tìm được ai thông minh hơn cháu, mà phải lấy các sinh viên năm thứ ba cơ à?"

Ngày hôm sau chúng tôi tới tòa nhà Ủy ban Trung ương đoàn Komsomol lấy đồ. Người ta giao quân trang cho chúng tôi - áo ca-pot, ủng, mặt nạ phòng độc, mũ sắt. Đó quả là một cơn ác mộng - chẳng có thứ đồ nào dành riêng cho phụ nữ, vì vậy người ta phát cho chúng tôi quần dài nam, quần lót nam, áo ca-pot nam cỡ lớn; ủng số nhỏ nhất cũng cỡ 43.

Chúng tôi cứ nghĩ sẽ đi chiến đấu ngay, nhưng người ta đưa chúng tôi lên toa xe có sưởi ấm và chở đến thành phố Engels, tới trường phi công không quân Engels. Chúng tôi đi mất hơn một tuần. Lúc ấy cả nước đều đang trên đường đi: người ta chở các công nhân ra mặt trận, từ mặt trận người ta chở trang bị kỹ thuật về hậu phương, công tác sơ tán diễn ra khẩn trương, còn ở đây - cả một đoàn tàu chở các cô con gái nào đó. Trong toa sưởi có các dãy giường hai tầng có nệm, trong góc giữa các dãy giường - một chiếc thùng tròn có nắp đậy chứa các chất thải và bình nước. Không hiểu sao chúng tôi gọi chiếc thùng ấy là Seriozha, chúng tôi hay nói: "Tôi tới chỗ Seriozha".

Cuối cùng người ta cũng chở chúng tôi tới được Engels. Chúng tôi ra khỏi xe lửa vào lúc sáng sớm, người ta tập hợp đội hình chúng tôi, các cô gái đầu tóc rối bời phủ đầy bùn đất, mặc những chiếc áo ca-pot thùng thình, đi những đôi ủng thô kệch, và đọc mệnh lệnh №1: tất cả các cô gái cắt tóc theo kiểu con trai - "Tóc ngang tai từ trước ra sau". Bím tóc chỉ có thể để với sự cho phép của đích thân Raskova. Nhưng ai lại đi xin xỏ Raskova chỉ vì chuyện ấy? Đến bây giờ tôi vẫn để tóc như vậy - tóc để ngang tai từ phía trước.

Chúng tôi, các sinh viên, tất cả được phân công vào nhóm hoa tiêu. Chúng tôi học điều lệnh, học bay trên máy bay ... tất nhiên, một lần nữa tôi lại làm bí thư Komsomol - tôi là một cô gái rất tích cực.

Khi chúng tôi còn học, những tiếng cười rộ, những lời bông đùa luôn đồng hành cùng chúng tôi. Ba cô gái tổ chức thành một nhóm biên tập và bắt đầu cho ra tờ báo tường "Cá Sấu" - chúng tôi vẽ và viết trên trang báo tường những bài thơ vui nhộn. Và xuất bản những tờ "Cá sấu" ấy suốt chiến tranh - các bạn gái của chúng tôi ở bên cạnh đỏ mặt tía tai vì cười, còn chúng tôi cứ tiếp tục trò đùa. Ví dụ, tôi viết một bức thư cho Dima, chồng tương lai của tôi, rồi chúng tôi gửi nó cho người yêu của một cô gái khác, còn bức thư của cô ấy thì gửi cho Dima. Rồi sau đó nhận được trả lời: "tôi đã nhận được lá thư của bạn - có lẽ bạn nhầm rồi". Và chúng tôi cười ngặt nghẽo vì những chuyện ấy! Ôi, các cô gái, thật là nghiêm túc quá đi thôi.

Từ số các cô gái chúng tôi, người ta chọn ra thành lập một trung đoàn máy bay tiêm kích là trung đoàn đầu tiên, còn trung đoàn của chúng tôi - trung đoàn thứ hai - và mang số hiệu 588 (tổng cộng đã thành lập ba trung đoàn nữ không quân - №586 (máy bay tiêm kích), №587 (máy bay ném bom bổ nhào) và №588 (máy bay ném bom ban đêm)); trung đoàn chỉ bao gồm toàn nữ, trong đó có I.V.Rakobolskaya - BBT). Mọi người đều được phân công theo chức trách và hình thành một ban tham mưu. Tôi hoạt động tích cực đến nỗi người ta ngay lập tức bổ nhiệm tôi làm tham mưu trưởng. Tôi đến gặp Raskova và nói : "Tôi muốn bay!". Còn Raskova trả lời: "Tôi không thích nói chuyện kiểu dân sự".

Tất cả là thế. Tôi hoàn toàn choáng váng vì chuyện này. Phải hiểu: toàn bộ những người bạn gái của tôi đều ở trong nhóm hoa tiêu còn tôi - tham mưu trưởng, trung đoàn phó. Nghĩa là tôi nói - tất cả phải làm theo; bạn gái của tôi phải đứng dậy khi tôi đi vào. Và họ thì không muốn. Katya Ryabova thời đó đã nói: "Cậu biết đấy, tôi không thể nghe lọt tai khi cậu hét:"Ryabova lên gặp tôi!" Tôi muốn tôi có thể đùa bỡn với họ, nói chuyện với họ, và đồng thời ra mệnh lệnh mà họ phải thực hiện. Và như thế là không thể. Rất khó khăn! Những ngày đầu tiên tối nào tôi cũng khóc. Cứ như vậy khá lâu, cho đến khi những người mới đến trung đoàn chúng tôi, với họ tôi đã là một tham mưu trưởng thực thụ. Sau đó, tôi đã học được cách đi dạo với Katya Ryabova trên sân bay giữa các chuyến bay, và hỏi cô yêu ai ở đằng ấy, rồi sau đó hét: "Ryabova lên gặp tôi!" - và cô ấy lên ngay, đúng như phải vậy.

Một lần, khi chúng tôi đang chuẩn bị bay ra mặt trận, có một đêm rất khó khăn, tuyết rơi khủng khiếp, gió, và trong một chuyến bay huấn luyện phi hành đoàn của hai máy bay (bốn nữ) đã chết. Và tôi với tư cách tham mưu trưởng, phải làm báo cáo tại sao lại xảy ra chuyện đó, phải làm các biên bản. Tôi vẫn còn chưa biết làm thế nào, khi đó Raskova đích thân hướng dẫn tôi. Đối với tôi cuộc chiến tranh bắt đầu như vậy đấy.

Cuối cùng, trung đoàn của chúng tôi được gửi đến Phương diện quân Nam. Bộ đội đang rút lui. Bộ binh của chúng ta chạy tán loạn như đám đông vô tổ chức. Chính tôi tận mắt thấy, một người lính đi như thế nào, còn một phụ nữ chạy theo bên cạnh và túm lấy vai anh, anh gạt chị ta ra, sau đó từ trong ngực áo anh ta một con gà mái bay ra. Nghĩa là anh ta đã bắt con gà mái ở trong một làng đi qua rồi chạy. Cần phải sống bằng cách nào đó. Quân Đức ném các toán đổ bộ xuống các địa điểm nhỏ: 10 người một toán đổ bộ - và thế là địa điểm đã  bị chiếm. Còn chúng tôi thường không biết nơi nào của quân ta, nơi nào của quân Đức.

Ngoài mặt trận người ta đón chúng tôi rất bực tức. Tôi còn nhớ vị sư đoàn trưởng, khi tiếp nhận chúng tôi ông nói: "Ôi Chúa ơi, sao lại trừng phạt tôi thế này? Phương diện quân Nam thì đang rút lui, đang hoảng loạn - vậy mà đưa cả một trung đoàn toàn con gái đến đây, những cô gái chưa bao giờ bay ra khỏi những dàn đèn chiếu, chưa biết chở hai người trong cabin thứ hai. Nói chung, họ có thể là những phi công tốt, nhưng vẫn còn là các cô bé..."

Lúc đầu chúng tôi nghĩ rằng người ta cung cấp cho các cô gái chúng tôi những mục tiêu giả để chúng tôi làm thử. Nhưng một trong những phi hành đoàn của chúng tôi đã không trở về ngay từ lần xuất kích đầu tiên. Vì không có bắn nhau, chúng tôi cứ tưởng rằng các cô gái đã cãi cọ nhau hoặc làm sai một điều gì đó và tự làm máy bay mình rơi, chứ không ai bắn hạ họ. Khi chiến tranh đã kết thúc, một bức thư từ làng này được gửi đến báo "Sự thật" trong đó viết: "Trong thời kỳ chiến tranh, vào một ngày nào đó, một chiếc máy bay bị bắn rơi tại làng chúng tôi. Khi bọn Đức bỏ đi, chúng tôi lén đến chỗ máy bay và thấy hai người phụ nữ đã chết - một có mái tóc thế này, người kia cũng như vậy. Chúng tôi chôn cất họ, nhưng không biết họ là ai. Xin hãy công bố trên cả nước để xác định nhân thân của họ và để các bà mẹ của họ biết rằng họ đã hy sinh, mà không phải bị bọn Đức bắt làm tù binh, và có thể đến thăm mộ của họ". Bức thư này được tờ "Sự thật" gửi ngay cho chúng tôi. Chúng tôi đã gửi người tới làng này - và phát hiện ra rằng quả thực đó là hai cô gái của chúng tôi.

Các chàng trai của các trung đoàn khác xử sự với chúng tôi lúc đầu rất cảnh giác, họ gọi chúng tôi là "trung đoàn Dunka" (trung đoàn trưởng của chúng tôi là Evdokia Bershanskaya) và chỉ độc cười nhạo chúng tôi. Chúng tôi tức lắm - họ phải phục vụ quân đội theo nghĩa vụ, còn chúng tôi đi theo tiếng gọi của trái tim. Và chúng tôi luôn cố gắng bay nhiều hơn cánh con trai. Ví dụ, ở stanitsa của dân Chechnya tại Assinovskaya có sân bay và gần đó - là một khu vườn lớn. Chúng tôi kéo đuôi máy bay giấu vào vườn, để các cành táo phủ kín sao cho chúng tôi không bị phát hiện từ trên không, còn mỗi buổi tối tất cả các kíp bay đều đến ngồi sẵn vào máy bay của họ. Trên cánh đồng đậu sẵn chiếc máy bay trinh sát thời tiết, cứ nửa giờ hoặc một giờ một lần phi công cất cánh lên không bay thám sát thời tiết, xem có sương mù hay không. Khi sương mù tan, cô ấy nói: "Ổn cả, các bạn có thể bay". Và chúng tôi bắt đầu công tác chiến đấu. Còn nam giới chẳng bao giờ ngồi trên máy bay: khi thời tiết không bay được thì họ ngủ. Khi có thể bay, họ được đánh thức bằng báo động - và trong khi họ xỏ chân vào quần dài, trong khi người ta chuẩn bị máy bay cho họ, trong khi họ phóng xe đến sân bay, chúng tôi toàn trung đoàn đã kịp xuất kích và quay về được một lần. Bởi vì họ luôn làm mọi thứ theo điều lệnh, còn chúng tôi muốn làm tốt hơn, chúng tôi muốn chứng minh rằng chúng tôi không phải các cô bé của Dunka, rằng chúng tôi muốn chiến đấu thực sự.

Chúng tôi bay trên những chiếc bắp ngô U-2, mà sau này được mang tên nhà thiết kế ra nó, Polikarpov, - và nó trở thành Po-2. Đó là chiếc máy bay hai tầng cánh đơn giản nhất, mà người ta dùng dạy bay tại tất cả các câu lạc bộ hàng không. Những chiếc máy bay này, kể từ khi chiến tranh bắt đầu, được sử dụng như máy bay liên lạc, chuyển người bị thương, liên lạc với các du kích, bởi vì nó bay chậm và êm. Nếu tắt hết đèn dẫn đường trên thân, sẽ không thể nhìn thấy nó. Nếu nó bị bắn rơi, nó sẽ hạ cánh, như một chiếc dù - xuống khoảng trống trong rừng, xuống đường làng, xuống bất cứ nơi nào, bởi vì cự ly xả đà của nó ngắn, tốc độ thấp. Và bắn hạ nó không phải chuyện đơn giản: nếu bắn vào cánh - sẽ gây ra lỗ thủng, còn chẳng được gì hơn. Để nó bốc cháy, cần phải có mồi lửa bắn trúng nó - quả thật, máy bay sẽ cháy ngay, vì nó làm bằng gỗ.

Năm phút một lần chúng tôi cho một chiếc máy bay xuất kích - không thể bật hệ thống đèn dẫn đường trên thân để bay theo đội hình. Khi tất cả các kíp bay đã cất cánh, chiếc máy bay đầu tiên quay về, chúng tôi tiếp xăng và treo các trái bom mới cho nó. Ban tham mưu luôn trực chiến trên sân bay: trung đoàn trưởng Bershanskaya và tôi hoặc cấp phó của tôi. Chúng tôi nhận báo cáo từ các kíp bay vừa về - họ nói với chúng tôi: "Tôi đã ném bom xuống điểm này, ở đây có các bồn chứa lớn, rõ ràng là chứa xăng, từ chỗ ấy cao xạ bắn lên như thế, đây các đống lửa cháy, đây quân đổ bộ đổ quân, đây các tàu cao tốc đang vào gần..." Chúng tôi điều chỉnh mục tiêu cho các phi hành đoàn tiếp theo. Và cứ như vậy suốt đêm. Trong một đêm chúng tôi kịp thực hiện nhiều phi vụ hơn so với cánh nam giới. Rồi suốt buổi sáng chúng tôi tổng hợp và viết báo cáo tác chiến tóm tắt - đã bay đến đâu, ném bom chỗ nào - sau đó nằm ngủ, nếu có thời gian.

Tổng cộng, trung đoàn của chúng tôi ban đầu có 115 người, biên chế hai phi đội. Đến cuối chiến tranh, 32 cô gái của chúng tôi đã hy sinh, thêm hai người chết bệnh. Tuy nhiên, khi kết thúc chiến tranh, chúng tôi có 230 người. Nhìn chung, trong không quân thường có chuyện như sau: trung đoàn ra mặt trận, sau một tháng gần như họ bị tiêu diệt hết, khi đó một hoặc hai phi hành đoàn còn lại được gửi về hậu phương, họ được trang bị các máy bay mới, đào tạo lại phi công , tuyển người mới - và quay trở lại mặt trận. Nhưng chúng tôi không muốn như vậy - ai ở hậu phương sẽ tuyển các cô gái cho chúng tôi? Chúng tôi tự làm tất cả mọi thứ, ngay ở mặt trận. Đồng thời với hoạt động chiến đấu, chúng tôi cũng có một trường đào tạo. Chúng tôi đã đào tạo chuyển loại các hoa tiêu của mình thành phi công, kỹ thuật viên - thành hoa tiêu, còn kỹ thuật viên thì lấy các cô gái ở trong làng.

Một lần Vershinin, tư lệnh tập đoàn quân Không quân 4, có mặt trong một cuộc họp đảng ở trung đoàn chúng tôi và nói: "Các cô gái, các cô là những người phụ nữ đẹp nhất thế giới. Bởi vì vẻ đẹp thực sự không nằm ở các đôi môi tô son và đôi mắt kẻ màu, mà nằm trong sức mạnh tinh thần to lớn các cô mang vào cuộc đấu tranh của các cô cho hạnh phúc của Tổ quốc chúng ta". Điều đó đến giờ tôi vẫn còn nhớ. Điều đó làm chúng tôi ngày ấy thực sự xúc động. Và nó bắt đầu tạo nên vinh quang cho trung đoàn chúng tôi. Các tư lệnh phương diện quân muốn thấy phép lạ ấy là gì - một trung đoàn toàn những cô gái, bay tốt hơn so với nam giới, thực hiện nhiều phi vụ hơn và họ đã bắt đầu đề nghị tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô. Mà để đề cử danh hiệu Anh hùng Liên Xô cho các phi vụ trên máy bay Po-2 chỉ có thể giới thiệu người phi công hay hoa tiêu đã thực hiện từ 500 phi vụ thành công trở lên. Phải là các phi vụ thành công!

Khi giai đoạn tấn công bắt đầu, và chúng tôi đi từ Vladikavkaz đến Kuban, đôi khi chúng tôi ghé vào các ngôi làng chúng tôi từng dừng chân khi rút lui.

Và người dân nói với chúng tôi, người Đức đã nói với họ rằng các cô gái đang bay và ném bom - là những tên tội phạm và họ ra mặt trận bởi vì người ta hứa sẽ xóa bỏ tội trạng hình sự cho họ. Người Đức gọi chúng tôi là những phù thủy đêm. Đến lúc ấy những người anh em đã thôi gọi chúng tôi là "trung đoàn Dunka" mà nói "các cô em gái". Còn cánh bộ binh viết cho chúng tôi là "các nàng Marusya của chúng tôi".

Một lần chúng tôi ở Terek. Ở đó phòng tuyến của chúng ta không nhúc nhích một thời gian rất dài, và một nữ phi công (chúng tôi không biết ai, dù chúng tôi có thể đoán được) đã hạ độ cao sát sạt trên khu vực Terek và hét lên với các chiến sĩ của chúng ta: "Các anh ngồi đấy làm cái quỷ quái gì vậy mà không tấn công?! Chúng tôi bay, ném bom cho các anh ở đây, còn các anh cứ ngồi lì một chỗ!" Mà nói từ trên xuống khi bạn thu hết cửa ga, tất cả sẽ nghe rất rõ. Vào buổi sáng, tiểu đoàn này đã đứng lên, bước vào trận đánh. Chúng tôi không biết gì về chuyện này, nhưng sau đó nhận được một lá thư từ người chỉ huy bộ binh: "Hãy tìm người phụ nữ đã từ trên hét xuống đầu chúng tôi" - ông ấy muốn cảm ơn cô đã khích động. Trong một dịp khác, khi chúng tôi ở Kerch, quân đổ bộ chúng ta đã đổ bộ xuống Eltigen, và người Đức bao vây cắt lìa họ khỏi quân ta. Chúng tôi bay, chở đến đó thực phẩm, mìn, thư từ, báo chí, khoai tây. Khi đội đổ bộ ấy thoát khỏi vòng vây và đi qua Taman, họ luôn miệng nói: "Các cô gái, cảm ơn các bạn!" Nhưng nam giới cũng bay đến đấy thế thì tại sao họ biết được ở đây có các cô gái? Hóa ra các chàng trai bay đến, thả hàng và bay đi, còn các cô gái hạ độ cao và kêu lên với họ: "Ở dưới cẩn thận! Bắt khoai tây!", hoặc: "Xin chào! Mìn để đâu đây?", hoặc:" Chúng tôi xin chào các bạn". Và người sư đoàn trưởng sư đoàn đó sau này viết rằng những giọng nữ vui vẻ từ trên không kia đối với họ còn quý hơn các quả bom mà họ mang! Họ chỉ phiền lòng ở chỗ chúng tôi thả cho họ khoai tây sống - ở đó họ không thể nấu chín được khoai, không thể đốt lửa.

Sau khi trở về Moskva từ nơi sơ tán, mẹ tôi làm quen với cha mẹ các đồng đội cùng trung đoàn chúng tôi. Họ đến thăm nhau: nhận được thư từ ai - họ đi nói chuyện cho những người khác biết. Khi ở trung đoàn chúng tôi xảy ra chuyện Zhenya Rudneva bị bắn cháy trên bầu trời Kerch, tôi đã viết tin này báo cho mẹ tôi. Nhưng mẹ cô ấy không nhận được bất cứ lá thư nào - người ta sợ báo tin cho bà biết việc Zhenya đã chết. Và mẹ của Zhenya đến chỗ mẹ tôi: "Bà không biết chuyện gì sao?" Mẹ tôi sau này kể: "Mẹ nhìn vào mắt bà ấy mà không thể nói. Mẹ biết Zhenya đã chết, và mẹ cô ấy chưa biết".

Sau chiến tranh một phóng viên Tây Ban Nha đến chỗ chúng tôi và hỏi: "Tại sao các bạn lại ra mặt trận? Bởi các bạn không bắt buộc phải làm điều đó. Các bạn đi bảo vệ ai? Stalin ư?" Nhưng chúng tôi không chiến đấu vì Stalin. Chúng tôi không mang ảnh của ông đi theo trước mình và chưa bao giờ viết dù trên các máy bay, hay dù ở đâu dòng chữ "Xung trận vì Stalin!" Chúng tôi hiểu hết. Chúng tôi biết ông ấy đã giết chết toàn bộ giới lãnh đạo quân sự tinh hoa của chúng ta, đã xử bắn những tổng tư lệnh ưu tú nhất. Chúng tôi là những cô gái biết suy nghĩ. Chúng tôi chiến đấu vì những con người của chúng tôi, đã hy sinh gần Moskva và xa hơn nữa trên khắp nước Nga, những người mà người Đức đã thủ tiêu trong các phòng hơi ngạt. Chúng tôi đã thấy các phòng hơi ngạt này ở Krasnodar - nó là chiếc xe cứu thương, ngoài sơn chữ thập đỏ. Người Đức cho những người bị thương của chúng ta lên đó và xả hơi ngạt vào. Còn tử thi sau đó bị họ ném xuống con hào đâu đấy. Chúng tôi biết người Đức đã hãm hiếp các cô gái của chúng tôi như thế nào khi họ ở trong các ngôi nhà gỗ, chúng tôi đã thấy những gì họ đã làm với người dân.

Còn khi chúng tôi vào Đông Phổ, chúng tôi đã thấy những binh sĩ của chúng ta, những người mang trong túi áo của mình một mảnh giấy ghi địa chỉ của một người Đức đã từng ở trong nhà anh, hãm hiếp con gái anh, giết chết vợ anh. Chúng tôi tiến vào nước Đức với khẩu hiệu "Chúng ta tới như những người báo thù!". Nghĩa là, người ta kêu gọi chúng ta trả thù. Nhưng thời gian đầu tiên, nói chung, chúng tôi không gặp ai - tất cả họ đã ra đi. Tại Đông Phổ có những ngôi làng nhỏ với những ngôi nhà đầy đủ tiện nghi; ở đó, lần đầu tiên trong đời tôi nhìn thấy tủ lạnh, đó là năm 1945. Phía trên mỗi chiếc giường treo một phiên bản lớn bức tranh Madonna và chúa hài đồng. Chúng tôi nhìn thấy dấu hiệu của một cuộc sống khác. Và tất cả đều trống rỗng hoang vắng. Trên con đường mà chúng tôi đi, vung vãi những chiếc xe đẩy trẻ em và bay đầy lông chim - rõ ràng, họ mang theo những chiếc đệm lông chim. Trên núi có những đàn bò đen-trắng khá lớn, chúng đã chết vì không ai vắt sữa cho chúng. Chỉ có một lần trong một ngôi làng, tôi nhìn thấy một người phụ nữ Đức, cô ta nằm và đã chết. Quang cảnh là như vậy, khi chúng ta chưa tiến tới phòng tuyến Danzig (sau năm 1945 - Gdansk - BBT). Ở đó có hàng ngàn người Đức.

Sau đó, khi chúng tôi vào một điểm dân cư lớn, nơi có rất nhiều người Đức, và người ta bắt đầu giết họ và hãm hiếp phụ nữ, lập tức có lệnh khẩn từ trên đưa xuống - không được trả thù. Nhưng các cậu trai đội đèn chiếu phòng không đã kể với tôi rằng, có, người ta tìm phụ nữ và hãm hiếp họ lần lượt, một, hai, ba - một, hai, ba. Còn tôi đã nhìn thấy một cảnh tượng không thể nào quên: chúng tôi lái xe đi trên đường, ở đoạn cua có một chiếc xe công vụ cỡ lớn, bên cạnh chiếc xe - một bà già, trên người bà có đôi hài mũi cong ngược lên ... và những người lính của chúng ta leo xuống từ chiếc xe ấy - họ bắn tất cả những người trong xe một cách lần lượt. Và bà ấy vẫn đứng, không ngã mà không hiểu tại sao. Không một tiếng kêu, không một tiếng ồn. Họ đã giết cả bà già như vậy đấy. Trong các ngôi làng nhiều lần người ta tìm thấy trên gác xép những trẻ em bị treo cổ và bà già đã tự tử - bà treo cổ các cháu của mình, để chúng không rơi vào tay những binh sĩ Xô Viết. Nhưng nếu như, khi chúng tôi ngồi vào bàn ăn trưa, có một người Đức đi đến bên bàn chúng tôi, chúng tôi sẽ cho họ ăn. Và họ đối xử với chúng tôi rất thiện ý. Tôi chưa bao giờ thấy người Đức có bất kỳ kiểu chiến tranh du kích nào. Người ta vẫn nói rằng có, nhưng tôi không nhìn thấy. Vậy là những người khác nhau có thái độ ứng xử khác nhau và chịu đựng theo cách khác nhau.

Khi chúng tôi ở Đông Phổ, một lần Rokossovsky đến trung đoàn chúng tôi để trao các ngôi sao Anh hùng Liên Xô. Ông tò mò ngắm - một trung đoàn cận vệ, rất nhiều anh hùng, nhưng toàn các cô gái. Trung đoàn tập trung tại một hội trường lớn, trung đoàn trưởng Bershanskaya, Rokossovsky và năm tướng lĩnh ở trong một căn phòng riêng, chờ đợi. Tôi đi vào căn phòng đó để báo cáo Bershanskaya biết hội trường đã sẵn sàng - đột nhiên Rokossovsky đứng dậy, và tất cả các vị tướng làm theo ông. Tôi nói với ông: "Đồng chí cho phép tôi báo cáo trung đoàn trưởng chứ?" - "Báo cáo đi". Tôi báo cáo. Họ vẫn đứng. Sau đó, ông nói với tôi: "Đồng chí ngồi xuống". Tôi ngồi xuống. Khi đó tất cả bọn họ mới ngồi xuống. Chao ôi, tôi nghĩ rằng tôi sẽ chết mất. Họ đứng trước mặt tôi như đứng trước một người phụ nữ. Tôi vẫn là một người phụ nữ, hóa ra là vậy! Để tham mưu trưởng sư đoàn hoặc sư đoàn trưởng đứng dậy trước tôi, - đừng có mơ bạn nhé! Còn Rokossovsky là nguyên soái, - ông ấy vẫn đứng dậy.

Khi chiến tranh kết thúc, chúng tôi được chuyển về phía nam, tới Shveybnits, một thành phố của Đức, sau này bàn giao cho Ba Lan. Tôi sống trong một căn nhà trống rỗng, chủ nhân của nó đã bỏ chạy: tên của ông ta là Von Multke, được viết trên cánh cửa ra vào. Tại Shveybnitse người Đức thực sự đã giúp chúng tôi - họ sưởi ấm phòng cho chúng tôi, họ mang đồ cần thiết tới cho chúng tôi, làm cho chúng tôi nhiều việc. Thật là điều kinh ngạc cho mọi người, khi họ thấy rằng họ không bị hiếp dâm, không bị đánh, không bị giết, không bị đốt nhà, mọi thứ diễn ra theo cách hoàn toàn khác và tốt đẹp.

Vào thời điểm đó, ở Moskva đang chuẩn bị lễ duyệt binh Chiến thắng. Tất cả các phi công cùng với máy bay của họ đã tham gia vào cuộc duyệt binh này và các lực lượng mặt đất của trung đoàn chúng tôi - các quân khí viên, các thợ cơ khí, các kỹ thuật viên - vẫn ở lại Shveybnitse. Và tôi được giao đứng đầu bộ phận này. Lúc đó, tôi đến gặp Vershinin và nói: "Vì chúng ta ở đây một thời gian dài, đồng chí đã giải quyết cho đưa vợ chồng tới. Tôi chưa có chồng, hãy cho phép tôi đưa mẹ tôi đến". Ông nói: "Cô cứ đưa cụ tới. Chúng ta vừa có một máy bay bay về Moskva, cô hãy nhờ cô gái nào đó trong số các cô gái trung đoàn đưa giúp bà cụ đến đây". Lần đó mẹ tôi lần đầu tiên trong đời được đi máy bay: "Irina, đẹp lắm, mẹ và mọi người đã bay dọc theo sông Vistula!" Và bay cùng bà trong chiếc máy bay này là kỹ thuật viên trưởng của chúng tôi, cô ấy nói với tôi: "Cậu biết không, tôi nghĩ tôi sợ đến chết khiếp. Các phi công uống quá nhiều và quậy dữ dằn - họ bay theo cái cách mà tôi nghĩ sẽ đâm ngay xuống bờ sông, sẽ chấm hết mọi chuyện ngay bây giờ". Cô ấy ngồi run lập cập, còn mẹ tôi thì xuýt xoa ngưỡng mộ.

Năm 1945, trung đoàn bị giải tán và tôi trở về Moskva. Chúng tôi đều rất lo lắng, chúng tôi sẽ làm gì ở hậu phương, ở đấy ai cần đến chúng tôi - không tiền, không học vấn. Chúng tôi không biết chúng tôi sẽ làm việc ở đâu, chúng tôi sẽ sống như thế nào... Và lúc đó tôi đề nghị giữ tôi lại phục vụ quân đội và gửi tôi đến Học viện Kỹ thuật Không quân mang tên N.E.Zhukovsky, học năm thứ nhất. Thực tế là tôi không muốn trở lại khoa Vật lý; Dima Linde, người bạn của tôi, đang làm việc tại học viện, - anh ấy, cũng như tất cả các nhà vật lý học khóa chúng tôi, được gọi nhập ngũ khi bắt đầu chiến tranh, được gửi đến học viện để đào tạo - quân đội không có đủ kỹ sư quân sự. Dima đã tốt nghiệp học viện này, làm xong nghiên cứu sinh và đang là giáo viên giảng dạy tại học viện - tôi nghĩ rằng nếu tôi học tập ở đó, anh sẽ giúp được tôi. Nhưng người ta trả lời tôi rằng không có việc gì cho phụ nữ làm trong quân đội, và cho tôi quay trở lại khoa Vật lý của mình. Tôi vẫn còn giữ được bức thư đó - vậy là trong chiến tranh tôi có thể chiến đấu, nhưng khi trở về thế giới dân sự việc ở lại quân đội là không thể.

Dima sau này kể với tôi rằng, khi ở trường phổ thông anh rất muốn trở thành diễn viên. Nhưng vì thời ấy tất cả chúng tôi cho là những diễn viên - là những người không xứng đáng, họ chỉ nghĩ đến bản thân, nên anh quyết định đầu tiên hãy tốt nghiệp một trường đại học dân sự, sau đó mới vào Nhà hát Malyi. Và khi chiến tranh kết thúc, anh đã tới đó. Tại nhà hát, họ ngắm nhìn anh và nói: "Chúng tôi sẽ nhận anh ngay lập tức, không cần bất kỳ cuộc thi tuyển nào". Anh ấy có chất giọng rất đẹp - mặc dù tôi chưa bao giờ nghe, khi có mặt tôi anh không hát, anh ấy xấu hổ. Nhưng Học viện không cho anh đi. Anh làm việc ở đó đến năm 60 tuổi hơn, rồi giải ngũ và đến một trường đại học dân sự.

Trở về Khoa Vật lý, tôi hoàn toàn không muốn. Nhưng lúc bấy giờ ở Mỹ, bom nguyên tử bắt đầu được sản xuất, và tại Khoa Vật lý để nhanh chóng cho ra lò các nhà khoa học hạt nhân của mình, họ lập tức tổ chức một nhóm chuyên ngành về hạt nhân và lấy về đó tất cả các nhà vật lý đã học xong những năm đầu tiên và từng ở mặt trận. Họ ra lệnh cho tôi: giải ngũ và chuyển về dưới quyền điều động của Viện sĩ Skobeltsyn (Dmitry Skobeltsyn - người sáng lập Viện Nghiên cứu Vật lý hạt nhân, Moscow State University - BBT).

Tôi phải quay lại trường đại học. Tôi vào nhóm hạt nhân này, ngồi nghe, mà chẳng hiểu gì - bởi vì kiến thức tôi đã quên sạch, dù xét theo điểm thì tôi học khá xuất sắc, nhưng luôn luôn chểnh mảng, quay cóp bài, phải gà bài. Và rất buồn ngủ: ở mặt trận chúng tôi đêm làm việc ngày ngủ. Còn bây giờ ban ngày thì nghe bài giảng, căn phòng ấm áp, ghế bọc da êm ái, giảng viên nói - bu-bu-bu, thầy viết một cái gì đó, và tôi thậm chí không thể, dù đã lấy tay giữ mắt, tôi vẫn ngủ thiếp đi. Sau đó tôi đi gặp bí thư đảng bộ Sergeyev và nói" "Evgeny Mikhailovich, xin hãy giúp tôi. Tôi không biết phải làm gì. Tôi không hiểu gì hết". Ông nói: "Bây giờ tôi sẽ cứu cô". Sau hai-ba ngày có một cuộc họp lớn của tổ chức đoàn Komsomol MGU, và tôi đã một lần nữa được bầu làm thư ký đoàn Komsomol trường đại học - được miễn tất cả các giờ học. Viện sĩ Ilya Mikhailovich Frank người chịu trách nhiệm về tiểu ban của chúng tôi, chạy đến gặp bí thư Đảng bộ và nói: "Anh làm gì đấy? Họ theo mệnh lệnh của Tổng tư lệnh được phái đến chỗ chúng ta!" Và Evgeny Mikhailovich cho biết: "Tôi không làm gì cả, các cô các cậu ấy đã chọn. Tôi không thể làm bất cứ điều gì chống lại các cô cậu ấy". Dẫu sao tôi đã thoát được khỏi tiểu ban hạt nhân này.

Ngay sau đó, tôi lập gia đình với Dima. Mishka, người bạn thứ hai của tôi, bị người ta bắt giam trong thời gian chiến tranh. Anh không được lấy vào quân đội, vì thị lực rất kém. Và họ cùng các chàng trai khác không thể ra mặt trận, tụ tập ở phố Arbat, làm thơ, rồi làm cả chuyện gì khác nữa - và người ta tống giam tất cả bởi vì cho rằng họ đang chuẩn bị giết những người qua đường tại Arbat. Sau chiến tranh, anh được ân xá (trong khuôn khổ cái gọi là ân xá nhân dịp chiến thắng - BBT), nhưng không được phép sống ở Moskva - anh bị đày đến Gorky. Khi tôi trở về Moskva, tôi và Dima, khi vắng mặt người thứ hai, nhanh chóng nhận ra rằng chúng tôi sẽ lấy nhau. Mishka sau này thỉnh thoảng ghé qua Moskva, đến thăm chúng tôi - chúng tôi vẫn là những người bạn của nhau.

Một năm sau tôi mang thai. Tiếp theo tôi có thêm thời hạn một năm vì sinh con, kéo dài một năm vì làm công tác ban chấp hành đoàn trường đại học và lặng lẽ kết thúc hai năm học cuối đại học ấy trong bốn năm. Tôi trả bài thi khi tất cả phải học lại hết. Tôi cảm thấy rất khó hiểu, tôi đã quên tất cả mọi thứ. Người đã giúp tôi là Georgy Timopheyevich Zatsepin, Yura, viện sĩ tương lai, người học trước chúng tôi hai năm thời ấy. Chúng tôi kết bạn với anh, và khi tôi tốt nghiệp đại học, anh đang làm việc bán thời gian tại Khoa Vật lý. Và tôi thấy Yura làm việc thế nào, - khi tôi tới chỗ anh trả bài. Một hôm anh hỏi tôi làm đồ án tốt nghiệp ra sao. Và tôi được phái đi đếm các electron trong một cỗ máy đặt dưới lòng đất tại ga tàu điện ngầm "Kirov" và tôi đã ngồi ở đó ôm bụng mà ngủ: tôi bật máy, nó đếm - và tôi ngủ. Sau đó, tôi ghi lại kết quả, tắt máy và đi về. Cứ thế, tôi thu thập được một lượng tài liệu lớn và không biết phải làm gì với nó. Yura nói: "Cậu phải xem bài viết này này". Tôi xem rồi lại đến gặp anh, anh lại khuyên: "Cậu phải kiểm tra thêm xem nó thế nào". Tôi đọc, rồi lại tới gặp anh... Anh bắt tôi tìm hiểu bản chất vật lý của những gì tôi đang làm. Kết quả là, tôi đã viết được một đồ án tốt nghiệp khá tốt. Nhưng nếu không có Yura, bản thân tôi sẽ không bao giờ làm được.

Trong thực tế, làm nên cuộc đời của tôi có hai người: đó là Zatsepin, người tìm cách làm cho tôi hiểu được bản chất của sự vật và Raskova, người nói với chúng tôi: "Các cô gái, phụ nữ có thể làm được tất cả mọi thứ! Các bạn sợ gì chứ? Tại sao? Nếu các bạn cho rằng các bạn đúng, hãy đi và làm bằng được điều đó".

Khi tôi tốt nghiệp đại học, tôi được đề nghị làm nghiên cứu sinh. Tôi từ chối - tôi đã có hai cậu con trai nhỏ, và tôi cho rằng bây giờ là lúc phải dồn cho chúng tất cả tình yêu của tôi, sự quan tâm của tôi. Nhưng người giảng viên cần phải làm cả công tác nghiên cứu khoa học. Và một bạn gái thân của tôi khuyên tôi nên đi làm nhân viên trực thiết bị mới tại Viện Hàn lâm khoa học. Tôi đã đi. Vào mùa hè, thiết bị này cần phải di chuyển đến Pamir. Người ta đề nghị tôi đi cùng với chúng, và tôi đã làm việc suốt cả mùa hè tại Pamir (lũ trẻ và chồng tôi đã trải qua mùa hè với mẹ tôi ở Dankov). Sau đó tôi trở về Moskva, cần xử lý các kết quả, và một lần nữa Yura nói với tôi: "Ira, hãy cho tôi biết cậu thu được những gì ở đó". Tôi cho anh xem kết quả. "Những cái này, cậu có biết từ đâu ra không?" - "Không". - "Cậu hãy xem xét công việc này". Hoặc: "Cậu cần phải tìm hiểu kỹ càng kỹ thuật này". Cuối cùng tôi cũng đã viết thành một bản luận án. Và người lãnh đạo thứ hai của tôi, người đã đưa tôi đến Pamir, nói: "Tôi không bao giờ nghĩ một việc vô nghĩa như vậy lại có thể dẫn đến một công việc tốt đẹp như thế".

Thời gian trôi qua. Các con tôi lớn lên, lấy vợ, và tôi bắt đầu tập trung nghiên cứu khoa học. Tại thời điểm này ở Mỹ, một nhà khoa học thu được một kết quả bất thường. Chúng tôi nghĩ rằng kết quả này là sai, và tôi quyết định bác bỏ nó. Nhưng để làm điều này cần có một thiết bị thí nghiệm cần thiết, mà chúng tôi không có gì trong tay để làm. Khi đó, tôi ngồi viết một bức thư gửi lên chính phủ, rằng như thế như thế, rằng tôi có thể xây dựng một thiết bị thí nghiệm và sử dụng nó để chứng minh kết quả là sai, nhưng để làm điều này tôi cần 500 tấn chì, các tấm thép cán, 5000 mét vuông phim tia X, một không gian ngầm dưới lòng đất ở Moskva và một trung tâm hiển thị... Tôi gửi bức thư cho chính phủ, không cho ai xem trước trừ Bí thư Đảng bộ Sergeyev. Rồi bỗng tôi nhận được hồi âm rằng sẽ dành riêng cho chúng tôi tất cả những thứ chúng tôi cần. Khi đó tôi nhớ đến Raskova - tại sao phải sợ? Cần phải phấn đấu. Tuy nhiên, không gian thì họ không thể cho chúng tôi. Nhưng tôi biết một người phụ nữ lúc đó đang là người đứng đầu mạng Metro của Moskva. Tôi gọi điện cho cô ấy và nói, "Xin hãy giúp đỡ, chúng tôi cần một không gian ở độ sâu đúng 10 mét, để tôi có thể đặt 40 chiếc máy, mỗi cái 0,5 mét vuông". Và cô ấy tìm được cho tôi một hầm trú bom cũ tại nhà ga "Công viên Văn hóa". Vào đó chỉ có thể từ đường ray - và chúng tôi đến đó hằng đêm khi chiếc đầu máy hơi nước cuối cùng đã đi qua. Kết quả là chúng tôi đã chứng minh được tất cả mọi thứ chúng tôi muốn - và hơn thế nữa, nhà khoa học Mỹ kia đã đến hội nghị về tia vũ trụ và nói: "Tôi đã sai. Chúng tôi tính toán nền đất chưa đúng. Đó là sai lầm của tôi". Chưa có một ai trong số các nhà khoa học của chúng ta trong cuộc sống từng nói được câu: "Tôi đã lầm".

Rem Viktorovich Khokhlov, một nhà vật lý, thời điểm đó là Hiệu trưởng MGU, khăng khăng rằng tôi phải bảo vệ luận án tiến sĩ dựa trên kết quả này. Còn tôi thì không muốn - cả trường đại học tổng hợp đều biết tôi như thế, tôi từ mặt trận trở về, là chủ tịch hội phụ nữ, thành viên hội cựu chiến binh, chủ nhiệm khoa đào tạo nâng cao nghiệp vụ, thành viên hội đồng học thuật lớn, đã xây dựng phòng thí nghiệm của mình. Tôi cần cái bằng tiến sĩ ấy làm quái gì? Và tôi nói với anh ta: "Rem, tôi sẽ không bảo vệ đâu. Tôi còn sức nào nữa. Tôi vẫn đang phải làm việc. Khi nào tôi sẽ làm luận án này chứ?" Và anh ta đã xin được sự cho phép để tôi bảo vệ bằng chính công trình đã công bố mà không cần viết luận án tiến sĩ. Và sau khi nhận được danh hiệu tiến sĩ, tôi thấy chẳng có gì lạ khi cảm giác có điều gì đó đã thay đổi. Người ta bắt đầu xử sự với tôi theo một kiểu cách khang khác nào đó - mặc dù trước đây họ vẫn tôn trọng tôi.

Sau đó, tôi được trao danh hiệu nhà khoa học công huân Liên bang Nga và giáo sư công huân Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva. Tôi làm thí nghiệm, dự tất cả các hội nghị về tia vũ trụ; làm chức trách Phó trưởng bộ môn. Sau đó chồng tôi bị bệnh nặng. Anh bị mù, đi lại khó khăn. Tôi vừa chăm sóc anh vừa đi giảng bài, đi mua đồ ở cửa hàng, nấu ăn - sắp xếp thời gian để kịp làm tất cả. Khi anh đã nằm liệt và tôi không thể nâng anh dậy, cũng không đặt được anh sang giường khác, bác sĩ khi thấy tình hình thực sự rất nghiêm trọng, đã đưa anh vào bệnh viện, vào phòng hồi sức cấp cứu. Và anh nằm tại đó 12 ngày rồi qua đời. Tôi đã thuyết phục giám đốc bệnh viện cho tôi được phép đến thăm anh tại phòng hồi sức cấp cứu, và tôi đã ba lần ở bên cạnh anh trong phòng hồi sức. Lần cuối cùng anh không còn nói được gì, nhưng nhận ra tôi - anh nắm lấy tay tôi và hôn lên bàn tay.

Cả anh và tôi đều đã 86 tuổi. Tôi có cảm giác rằng tôi không cần cho bất cứ ai nữa, và bây giờ tôi có thể chết. Vừa làm tang lễ cho anh xong, tôi lập tức liệt giường - tôi không muốn đi lại, tôi phải dùng thuốc an thần. Vì những viên thuốc này mà tôi quên mất cả tên của tôi và tôi là ai trên đời này, nói chung tôi đã phát điên. Sau đó, người con trai út của tôi, Kolya, lấy đi hết tất cả các loại thuốc, và không được sự đồng ý của nó, tôi không thể dùng  bất cứ loại thuốc gì. Sau đó, bộ não của tôi bằng cách nào đó cũng đã hồi tỉnh, tôi bắt đầu hình dung được một điều gì đó và thấy rằng tôi đang nằm. Sao vậy, tôi thực sự không thể đứng lên ư? Khi đó, tôi bắt đầu nắm tóc mình mà kéo. Tôi bắt đầu ngồi dậy, đi lại trong căn hộ, thậm chí ra phố khi trời ấm, ngồi trên ghế băng. Và tôi đã kéo được bản thân mình lên.

Nói chung, tôi đã sống như vậy năm năm - lúc thì không nhận ra bất cứ điều gì xung quanh mình, lúc thì tự mình đứng lên. Trong thời gian này tâm lý tôi đã thay đổi - tôi không còn nghe những tin tức mới nhất, tôi không quan tâm những gì đang xảy ra. Cần gì phải lo lắng rằng bạn có thể đảm đương được hay không. Mà nếu bạn không thể thay đổi thời tiết - mặc xác nó đi, bạn sẽ làm sao, chẳng nhẽ buồn phiền vì thời tiết ư? Rất nhiều điều trong cuộc sống cũng như vậy: bạn không thể thay đổi, nào thế thì ngồi xuống và khỏi ngó nghiêng. Bởi vậy tôi đặt chiếc TV của mình sang chương trình "Văn hóa" và chỉ xem chương trình này mà thôi.

Một trong những giáo sư của chúng tôi, một chàng trai tốt thực hành chức trách Phó trưởng bộ môn của tôi. Mỗi tối cậu ta gọi điện cho tôi và nói: "Irina Vyatscheslavovna, ngày hôm nay bộ môn chúng ta không có tin tức gì mới, tất cả vẫn bình thường", hoặc: "Galya ốm, cô ấy bị sao sao đó", hoặc: "Giáo sư nghĩ thế nào, ta làm việc này hay không làm?" Tôi cùng anh ta bàn bạc công việc, và tôi cảm thấy - dường như mình đã làm một công việc hữu ích.

Một trong những con trai của tôi, Andrey, sống ở Mỹ, nó là một nhà vật lý nổi tiếng. Và đứa thứ hai, Kolya, làm công tác tâm lý học ở đây, ở trong nước, nó đã phát minh ra một phương pháp điều trị mới. Andryusha có hai con trai, còn Kolya - hai con gái và một con trai. Con gái cả của nó kết hôn với một người Ý và hiện đang sống tại Ý, cháu có hai con - hai đứa chắt của tôi.

Con các đồng đội cùng trung đoàn của tôi đã thành lập hội con cái của trung đoàn. Chúng cũng như chúng tôi trước kia, tập hợp vào ngày 02 tháng 5 trong khu vườn của Nhà hát Bolshoi, và sau đó đi đến chỗ bức tường điện Kremlin nơi chôn tro di hài Raskova, đặt hoa tưởng nhớ chị. Người ta vẫn phát các buổi truyền thanh truyền hình về chúng tôi, người ta viết sách, các phóng viên vẫn đến tường thuật đưa tin về các buổi gặp mặt ấy. Sau đó, họ thuê quán cà phê, đến đó ăn, uống, hồi tưởng, chụp ảnh. Cựu binh trung đoàn chúng tôi có năm người vẫn còn sống đến giờ, chúng tôi vẫn nói chuyện qua điện thoại. Và trong số chúng tôi chỉ hai người còn đi đến dự các cuộc gặp mặt này. Mà trước đó là 50.

Năm 2002, ra đời cuốn sách "Người ta gọi chúng tôi là những phù thủy đêm", trong đó tôi và Natasha Meklin (theo họ chồng là Kravtsova), phi công cơ trưởng, nhớ lại lịch sử của trung đoàn chúng tôi. Sau đó, tôi nghĩ đến việc làm một bộ sưu tập các bài thơ được viết bởi các đồng đội của chúng tôi - thu thập chúng, và tại bộ môn của chúng tôi sẽ cho ra mắt cuốn sách. Đó là tất cả - một phần của tâm hồn tôi. Tôi tin rằng chiến tranh cần được ghi nhớ. Nhưng bạn không thể chỉ sống bằng nó. Nó đã trôi qua lâu rồi. Không thể chỉ nói: "Ồ, tôi đã chiến đấu". Thế sau đó bạn làm gì? Nằm dài trên sàn nhà à? Hay cắm mặt vào chậu xà phòng? Hoặc bạn có làm việc không?. Tôi luôn cho rằng một cá nhân được sắp đặt từ hai phần - chiến tranh và cuộc sống dân sự.

Hết.

[1] Thời điểm đó trên máy bay U-2 chưa trang bị súng máy, điều đó bọn Hitler không biết (chú thích của M.P.Chechneva)

[2] Aces: Những phi công tiêm kích sừng sỏ, từng bắn rơi nhiều máy bay.

[3] Trung đoàn nam Không quân ném bom cùng sư đoàn, cũng sử dụng máy bay Po-2 do K.D.Bocharov chỉ huy đóng bên cạnh trung đoàn nữ Không quân ném bom do E.D.Bershanskaya chỉ huy.(TG)

[4] Từ 1944, để vinh danh nhà thiết kế máy bay N.N.Polykarpov, máy bay U-2 được đổi tên thành Po-2.