Đường phố người con út

Nguyên tác: Улица младшего сына (1949)

–★–

Tác giả: Lev Kassil & Max Polyanovsky

Dịch giả: Phạm Ngọc Long & Vũ Việt

NXB Tiến bộ - 1978

Nguồn sách & scan: 4DHN

Chuyển text:
teacher.anh
Caruri

ebook©Web.taisachnhanh.cloud
06/03 - 06/05/2020

Chiếc khăn quàng đỏ thiếu niên mang ba dấu hiệu của mối quan hệ gắn bó giữa ba thế hệ: những người đảng viên cộng sản, các đoàn viên thanh niên và đội viên thiếu niên tiền phong.

(Trích “Sổ tay người phụ trách thiếu niên”)

DÃY PHỐ Ở KERCH

Trên thế giới rất hiếm những em nhỏ được lấy tên đặt cho cả một dãy phố. Bởi vậy hai chúng tôi dừng ngay lại ở một ngã tư khi ngẫu nhiên đọc thấy dòng chữ viết trên tấm biển nhỏ gắn trên bờ tường của ngôi nhà góc phố…

Chúng tôi đến Kerch hôm qua.

Thành phố vùng Krym với những đường phố trông ra hai mặt biển Hắc Hải và Azov này có một lịch sử lâu đời và kỳ lạ. Rất nhiều những truyền thuyết cổ xưa như còn phảng phất trùm lên ngọn núi Mithridat vút cao ở Kerch. Và cái thành phố miền Nam ấm cúng nối liền hai biển này còn giành được một vinh quang khác nữa vào những năm tháng sục sôi của các kế hoạch năm năm đầu tiên và hai cuộc chiến tranh: nội chiến và Vệ quốc vĩ đại. Trong thời gian các kế hoạch năm năm trước chiến tranh, Kerch đã từ một thị trấn đánh cá nhỏ biến thành một trung tâm công nghiệp lớn, một thành phố quặng mỏ, kim loại và đóng tàu. Nhiều nhà máy lớn mọc lên quanh Kerch cung cấp cho đất nước hàng triệu tấn gang, thép, thép cán. Quặng mỏ ở Kamysh-Burun được chuyên chở đến những nhà máy luyện kim lớn xây dựng ở Priazovye.

Vừa ngắm thành phố, chúng tôi vừa bước ra phố chính. Đường phố thẳng tắp, rợp bóng cây mang tên Lenin. Những ngôi nhà không cao nhưng rất xinh xắn, xây bằng đá trắng, ẩn mình dưới bóng hàng keo. Nhiều nhà đã bị bom, đạn phát-xít hủy hoại hồi chiến tranh.

Làn gió ấm áp, phảng phất hơi thở của biển từ ngoài vịnh thổi vào.

Bỗng từ xa vọng lại tiếng chim hót rất to. Chúng tôi nhìn thấy mấy chiếc lồng treo trên tường đá trắng ở phía trên đầu. Trong ba chiếc, mấy cô bạch yến nhanh nhẹn nhảy nhót, còn trong chiếc kia, một chú chim tước lớn thò cái mỏ to sù qua khe nan ra ngoài.

Bên dưới mấy chiếc lồng có một người đang ngồi trên ghế hút thuốc. Chắc hẳn ông này là chủ của lũ chim kia; ông ta mang chúng ra sưởi nắng vào buổi sáng chủ nhật. Ông mặc áo bộ đội đã phai màu vì nắng nhưng sạch sẽ, cổ áo để hở, ngực đeo cuống huy chương Chiến tranh Vệ quốc bọc cẩn thận dưới lớp vải nhựa trong suốt. Dưới lần áo ngoài là chiếc áo kẻ sọc xanh sạch sẽ đã phai màu. Ông làm một cử chỉ gì đấy và thế là lũ chim đang yên lặng bỗng cất tiếng hót líu lô, vang động cả dãy phố mà trên tường một ngôi nhà của nó có treo tấm biển nhỏ:

PHỐ VOLODIA DUBININ

Mặt trời Krym và gió của hai biển đã làm mờ gần hết dòng chữ trên tấm biển sắt tây. Chúng tôi không dám chắc là đã đọc đúng tên phố.

– Xin lỗi, phố này tên là gì đấy bác?

Người mặc áo bộ đội ngẩng khuôn mặt rám nắng lên, lại ra hiệu gì đấy cho lũ chim và thế là tiếng líu lo trong lồng ngừng bặt.

– Đây trước kia là phố Krestian, nhưng bây giờ và mãi mãi về sau là phố Volodia Dubinin, – ông trả lời bằng một giọng khàn khàn nhưng rành rọt.

– Thế Volodia Dubinin là ai và làm sao mà ông ta được vinh dự lớn thế ạ?

– Em ấy rất xứng đáng với vinh dự đó, – ông nói một cách nghiêm nghị, – Rất xứng đáng. Tôi là người ở đây và tôi có thể nói cho các đồng chí rõ về Volodia Dubinin, đứa con của Kerch chúng tôi…

Lũ chim bạch yến cất tiếng hót líu lo, hạt hướng dương rơi lả tả từ trên lồng xuống, các em nhỏ Kerch đứng xúm quanh, yên lặng nghe câu chuyện về người bạn đồng hương vinh quang hẳn rằng các em đã rất quen thuộc.

Sau đó, theo lời mách bảo của các em, chúng tôi đến Viện bảo tàng thành phố. Trong một căn phòng lớn, giữa các bức chân dung những người đã làm vẻ vang cho Kerch, chúng tôi đọc thấy dòng chữ “Volodia Dubinin” quen thuộc trên tấm nhung đỏ thắm. Khuôn mặt em nhỏ đang từ bức chân dung nhìn chúng tôi. Đó là một cậu bé trán cao, môi trề ra một cách bướng bỉnh và tươi tắn; đôi mắt to sáng nhiệt thành nhìn thế giới đầy khao khát hiểu biết, toát ra một vẻ dũng cảm thẳng thắn, mạnh dạn; trước đôi mắt đó, tất cả mọi thứ trên đời dường như đều bị phanh phui ra ngay lập tức.

Buổi tối, cũng bên bức chân dung đó nhưng được treo trên tường một căn phòng sạch sẽ, bà Evdokia, mẹ Volodia Dubinin, khe khẽ kể cho chúng tôi nghe về con trai bà. Valia Dubinina, chị của Volodia, thỉnh thoảng lại chêm vào đôi lời để bổ sung cho câu chuyện của bà mẹ, khi bà quên mất một điều nào đó.

Hôm sau, tại trường số 13, được gọi là “Trường Volodia Dubinin”, chúng tôi chuyện trò với các thầy giáo và bạn học của Volodia. Tất cả những chuyện chúng tôi biết được về Volodia thu hút chúng tôi, khiến chúng tôi xúc động sâu sắc đến nỗi phải lưu lại Kerch một thời gian dài. Qua từng lời kể, từng ngày, từng bước, chúng tôi dần dần nhìn thấy lịch sử những ngày mới trôi qua một lịch sử trung thực và đẹp đẽ gấp hàng trăm lần những điều mà các viên đá vô tri vô giác khai quật lên có thể kể cho chúng ta.

Chúng tôi rời thành phố sau khi đã quen biết thêm nhiều con người tuyệt diệu, và sau khi đã thu lượm được tài liệu hết sức phong phú về một em thiếu niên được lấy tên đặt cho một đường phố ở Kerch.

Sau này, chúng tôi đã trao đổi thư từ với nhiều người hiện sống ở các thành phố khác, nhưng còn nhớ rõ Volodia. Những ai biết Volodia đều sẵn lòng trả lời thư của chúng tôi. Họ gửi cho chúng tôi nào nhật ký, nào ghi chép của họ về những ngày Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, về những việc làm và chiến công của Volodia. Chúng tôi còn nhiều lần đến Kerch, đi khắp những nơi gắn liền với tên tuổi Volodia và cuộc đời ngắn ngủi nhưng dũng cảm của em. Chúng tôi còn hỏi kỹ tất cả những người thân thuộc và bạn bè của em, những bạn cùng tuổi và bạn chiến đấu lớn tuổi về những sự việc đã mang lại vinh quang cho em thiếu niên Kerch này.

Hết trang này đến trang khác, cuốn sách này đã được viết ra như vậy. Cuốn sách hầu như không hư cấu. Tất cả những điều kể ở đây đều là sự thật, một sự thật tuyệt vời, chính xác và trong sáng đến nỗi không cần phải tô điểm thêm. Gần như mọi trang trong cuốn sách này đều có thể được xác nhận bằng các tài liệu và các bức ảnh. Những người Xô-viết trung thực có quen biết em thiếu niên được vinh dự lấy tên đặt cho đường phố ở Kerch ấy đã và đang tiếp tục gửi các tài liệu cùng tranh ảnh cho chúng tôi.

PHẦN MỘT
Hãy mau khôn lớn, con nhé!

Chương I
DÒNG CHỮ TRONG MỎ ĐÁ

Volodia Dubinin nhớ mãi cái ngày mẹ dẫn em và chị Valia đi Cựu Karantin. Mùa xuân nào ba mẹ con cũng từ Kerch đến đó thăm bác Gritsenko. Bà Evdokia có một mảnh vườn nhỏ ở đấy. Từ lâu, Volodia đã chơi thân với Vania, con bác Gritsenko và là anh họ xa của em. Các em coi nhau như những người bạn cũ.

– Tớ với Vania vốn là chỗ bạn bè kỳ cựu, – Volodia thường thích nói thế.

Nghe thấy vậy thế nào Vania cũng bẻ lại:

– Có người kỳ cựu nhưng cũng có người chưa kỳ cựu lắm đâu. Cậu mà đòi được gọi là kỳ cựu à?

– Thế cậu thì kỳ cựu chắc?

– Tớ là chuyện khác. Cậu đừng có so với tớ, – Vania đáp lại.

Em hơn Volodia một tuổi, lên chín rồi còn gì.

Volodia rất thích đi Cựu Karantin. Em thường về nghỉ hè ở đây với mẹ và chị Valia. Suốt ngày bọn trẻ chạy chơi trên những quả đồi mọc đầy cỏ gai, loại cỏ có hoa lớn màu hồng hồng phủ đầy lông, giống như những chiếc bàn chải cạo râu to xù. Các em chạy đến Kamysh-Burun xem ngư dân câu cá và chính các em cũng câu được những chú cá mòi, cá ngạnh. Sau đó các em trở về căn nhà nhỏ màu trắng làm bằng đá vôi sò hến của bác Gritsenko. Các em đòi đem nấu ngay mớ cá câu được cho cả nhà ăn chung. Nếu câu được nhiều, mọi người vừa ăn vừa khen các em câu giỏi, còn bác Gritsenko trước kia cũng đã từng đánh cá thì bảo:

– Này, các chú, các chú đi câu nuôi gia đình được rồi đấy. Nhưng đừng có ba hoa nữa, nhằn cho kỹ vào, kẻo lại hóc xương! – và bác lấy thìa gõ nhẹ vào mũi tụi trẻ.

Phải, Cựu Karantin quả là nơi thú vị nhất trần đời. Ở đây có thể ra biển tắm vì chỗ ven bờ rất nông, có thể thả thuyền, có thể giúp các bác đánh cá phơi lưới hoặc lấy nhựa quét thuyền. Lại còn bao nhiêu chỗ chơi khác như chơi trò trốn bắt ở những quả đồi sau làng. Ở đó có chiếc chòi hình tháp vút lên trên thân khu mỏ trông như chiếc khuôn làm bánh phó-mát dịp lễ Phục sinh; có những tảng đá vôi xếp thành tường vuông vắn như những viên đường trắng lóa mắt dưới ánh nắng; và xa hơn nữa, giữa các ngọn đồi rậm rạp là những lối vào đôi khi rất khó nhìn thấy của các giếng thăm dò và đường hầm trong khu mỏ đá.

Mẹ và nhất là bác Gritsenko cấm ngặt không cho chơi trò trốn bắt ở những đường hầm đã gần sụt lở này. Bọn trẻ ở đây quy ước với nhau là không được đến đó và nếu trốn vào đấy thì bị coi như “không hợp lệ”. Nhưng dù sao thì cũng thật là thú vị khi ta được chui vào đấy trốn trong lúc người đi tìm vừa vấp ngã vừa lần mò bên trên mặt đất, rồi bỗng thoắt một cái ta nhảy từ dưới đất lên ngay sau lưng người đó và phóng nhanh về một tảng đá lớn để “mô-tê”.

Hôm nay lại có dịp được chơi tất cả những trò ấy!

Vì là ngày chủ nhật nên mẹ khoác chiếc khăn đăng-ten đen, mặc cho chị Valia chiếc áo mới có đường thêu rộng. Còn Volodia thì nhân dịp đi Cựu Karantin, mặc chiếc áo lính thủy. Thực ra chiếc áo chẳng có vẻ thủy quân lắm. Chẳng hiểu tại sao lại cứ phải đính thêm chiếc “nơ” vào phía dưới cổ áo. Chẳng đúng cách tí nào cả. Áo các chú thủy quân có thế đâu! Và phải thú thực rằng, đã có lần Volodia dứt phựt cái nơ chỉ dành riêng cho bọn con gái đó đi, khi em cùng mẹ đến thăm một người quen. Nhưng chị Valia đã cố ý tìm lại bằng được để chứng tỏ rằng mình lớn hơn, và chị đã tìm ra cái của nợ ấy ở sau hòm quần áo. Thế là cái vẻ thủy quân của Volodia lại chẳng ra gì.

Vania không có nhà. Em đang ở sân sau nhà và đang chơi một mình cái trò mà bất cứ chú bé nào nằm mơ cũng không nghĩ đến được.

Sáng nay em đã đổi cuộn chỉ có mắc vào cái chong chóng bằng sắt tây của em lấy cái cặp sốt vỡ của một cậu bạn hàng xóm có bố làm ở hiệu thuốc. Và bây giờ em đang đứng trong bóng râm sau nhà, tay giữ chiếc hộp đựng thuốc lá bằng bìa cứng ở ngay trước mặt. Một giọt thủy ngân nặng, sáng lóng lánh, chạy đi chạy lại dưới đáy hộp, lúc dài ra, lúc co vào, hệt như một sinh vật. Đột nhiên nó tan ra thành hai ba viên nhỏ tròn tròn, rồi bỗng kết lại làm một. Tất cả những cái đó khiến Vania vô cùng thích thú.

Từ phía sau, Volodia rón rén tiến gần, đứng sững lại ngắm nghía cảnh tượng kỳ diệu đó qua vai Vania. Mải mê với trò chơi, Vania không nhận thấy có người ở đằng sau. Nhưng bỗng em thấy có hai bàn tay nóng bỏng, ram ráp, siết chặt lấy thái dương em, không cho em quay đầu lại. Em cố vùng ra nhưng tay còn bận giữ chiếc hộp đựng giọt thủy ngân.

– Bỏ ra! – em càu nhàu.

Người đằng sau không bỏ.

– Bỏ ra, có nghe không!… Ai đấy?

Người đằng sau im lặng và vẫn lấy hai tay giữ chặt đầu em. Em giậm chân, quay sang phải, sang trái nhưng người giữ đằng sau lẩn tránh rất khéo nên lúc nào cũng ở sau lưng em. Đành phải làm lành và hành động theo quy tắc, nghĩa là bắt đầu đoán vậy.

– Tớ biết rồi! Tolya phải không?

– Hừm!…

– Vitya chứ gì?

– Hừ!…

– Seryozha ở Kamysh-Burun?

Đằng sau lại “hừm!” tỏ ý không phải.

Cố vùng vẫy, Vania đã nhìn được xuống chân và thấy sau chân em là chân của một người nào đó đôi giày còn mới nhưng phủ đầy bụi trắng. Người đó nhất định là thấp bé vì phải kiễng chân mới với tới được đầu Vania. Còn giày phủ bụi đá vôi trắng chứng tỏ chủ nhân của nó từ xa tới và đi từ phía mỏ lại, đó là nơi đỗ ô-tô-buýt ở Kerch đến.

– Volodia Dubinin phải không? – em hỏi vẻ lưỡng lự.

Người đằng sau bỏ ngay tay ra. Vania quay lại và thấy cậu em họ. Đôi bạn đã lâu không gặp nhau, mãi từ mùa đông. Hai bên thoáng nhìn nhau, lấy mắt ướm thử xem mỗi bên đã lớn được ngần nào. Vania thích thú nhận thấy Volodia chưa đuổi kịp được em, mặc dù cậu ta cố sức rướn thẳng người lên.

– Tớ đoán ngay ra cậu, – Vania nói. – Chẳng qua là lúc đầu muốn thử xem sao thôi.

Volodia vẫn kiễng chân, vui vẻ hếch chiếc mũi vốn đã hếch lên và cười vang.

– Đoán được ngay! Thế mà phải gọi hết tên này đến tên khác: nào Tolya, nào Seryozha. Tớ biết tỏng cậu rồi. Cậu nhìn thấy chân nên đoán được tớ chứ gì, nếu không thì đừng hòng.

– Tớ mà lại “đừng hòng”! Cậu xem, tớ có cái này đây này, – Vania nói và chìa cho bạn xem chiếc hộp. – Thấy chưa?

Mắt Volodia rực sáng lên, nhưng em tự chủ được ngay.

– Cho tớ xem nào! Cái gì đấy?

Giọt thủy ngân chạy đi chạy lại trong hộp. Nó không để lại dấu vết gì, lặng lẽ và tinh quái như ánh nắng nhấp nháy.

Volodia đề nghị:

– Để tớ cho nó lăn một tí!

– Không được, – Vania huých tay Volodia. – Hãy lớn bằng tớ hẵng. Mà đừng có rướn người lên! Cậu có biết cái gì đây không? Thủy ngân đấy. Một loại nước nhưng lại là kim loại đấy. Thế cậu có biết thủy ngân là gì không? Một chất rất độc. Chỉ cần nuốt một giọt thế này là nó lao ngay vào ruột, trôi tuột vào tim – và hết đời – nó sẽ chạy lung tung trong đó…

– Cho tớ lăn nó một tí thôi.

– Cậu không biết cách. Cậu đánh rơi mất.

– Không, tớ không đánh rơi đâu.

Cuối cùng, Vania đồng ý đưa cho Volodia. Tay run run vì hồi hộp, Volodia cầm lấy chiếc hộp và cho giọt thủy ngân lăn dưới đáy. Bỗng em nghiêng quá mạnh tay, giọt thủy ngân lóng lánh trượt về một góc và rơi xuống đất. Lập tức nó vỡ thành những hạt sáng nhỏ li ti giống như hàng chục chiếc ghim cài cắm ngập đến sát mũ.

– Tớ đã bảo mà! – Vania nói. Em rất bực mình, suýt phát khóc lên. – Tớ đã bảo là thế nào cậu cũng đánh rơi mà. Miệng còn hơi sữa mà cứ đòi chơi thủy ngân.

Volodia lặng người. Em ngồi xổm xuống, định dồn những hạt thủy ngân rơi tung tóe lại. Nhưng không ăn thua.

Em thanh minh:

– Tại cậu cứ làm tớ cuống lên. Nhưng thôi cậu đừng cáu. Tớ có sợi dây vàng dài thế này này, cậu muốn không, tớ sẽ cho cậu. Tớ có thể cho cậu cả con bướm ướp khô đẹp lắm. Hay là cậu lấy chiếc lông ngỗng vậy?

– Tớ lấy lông ngỗng của cậu làm quái gì? Tớ cần thủy ngân cơ.

– Thế cậu cần thủy ngân làm gì?

– “Làm gì”! Để làm thí nghiệm… về vật lý. Chúng tớ sắp học vật lý rồi. Đã học qua hai năm rồi còn gì. Nếu không tính đến điều ấy.

Chà, lại một đòn mới nữa! Volodia quên biến rằng mùa xuân này Vania đã lên lớp hai. Còn Volodia phải năm học tới mới lên lớp một, bây giờ em còn đi mẫu giáo.

– Chơi với tụi trẻ con chưa đi học thật đến khổ! – Vania tiếp tục nói và khinh bỉ nhổ toẹt xuống đất.

Volodia phát cáu:

– Thì có ai đòi cậu phải chơi đâu! Tớ không thích ai nói kiểu ấy!… Cậu đừng có gọi tớ thế này thế nọ, không được đâu!…

– Cậu định làm gì tớ?

– Tớ sẽ đi ngay không bao giờ đến đây nữa, thế thôi.

– Thì ai mời cậu đến! Mẹ cậu dẫn cậu đến đấy chứ.

– Tớ không thích thì mẹ tớ cũng chẳng dẫn tớ đến. Tớ sẽ đi ngay lập tức.

– Đi bằng gì? Cưỡi gậy chắc? Hay là có tiền mua vé ô-tô?

– Tớ sẽ đi bộ, – Volodia nói. Em vuốt lại áo, ngồi xuống đất trụt giày ra, nhét tất vào giày rồi xách lên, bước ra khỏi sân. Nét mặt em kiên quyết, đôi môi phụng ra, miệng chúm chím, mím chặt.

Em bước đi không thèm ngoảnh đầu lại, chân không giày không tất, đá vung bụi lên. Và Vania hiểu rằng, bạn em sẽ đi bộ suốt bảy cây số đến thành phố thật. Em biết rõ tính người bạn ít tuổi hơn em. Volodia đã nói thì dứt khoát sẽ làm. Phải giữ ngay Volodia lại, nếu không cả hai sẽ đều bị phạt mất. Nhưng Vania không muốn hạ mình.

Em gọi to:

– Này, Volodia! Làm gì mà ra về thế! Cậu làm tướng quá đấy!

Vania leo lên hàng rào, cúi khom người ra ngoài:

– Đứng lại, Volodia! Quay lại đây tớ bảo.

Volodia đã ra đến ngoài đường. Bóng dáng nhỏ nhắn, mặc chiếc áo lính thủy phủ đầy bụi của em bước thoăn thoắt trên đường làng. Em không thèm ngoái cổ lại. Vania chạy theo ra phố.

– Đứng lại, Volodia! Gượm hẵng! Tớ có một câu đố rất khó, đố cậu đoán được đấy. Cậu có nghĩ suốt đời cũng chẳng ra đâu.

Volodia hơi bước chậm lại và quay đầu nhìn Vania đã đuổi kịp sau lưng.

– Thế này này, – Vania vừa nói vừa thở hổn hển, rốt cuộc em đã đuổi kịp Volodia. – Đố cậu biết cái này là cái gì nhé: “Vừa bằng cái vung, vùng xuống ao, đào không thấy, lấy không được.”*

Nguyên văn là một câu đố chữ của Nga. Nhưng để người đọc dễ hiểu chúng tôi chuyển sang câu đố Việt Nam (ND).

Volodia đứng lại.

Thế là cái gì nhỉ? Bằng cái vung, vùng xuống ao… Chỗ này là chỗ hóc búa đấy.

Vania an ủi bạn:

– Không ai đoán được đâu. Cả lớp chúng tớ cũng chẳng ai nghĩ ra. – Rồi em nói thêm để làm lành hẳn với bạn. – Lúc đầu tớ cũng chịu.

Volodia lẩm nhẩm nhắc lại:

– “Bằng cái vung, vùng xuống ao…”

Vania thấy rằng nếu không đoán được thì bạn em chẳng đi đâu cả.

Em đề nghị:

– Về nhà, tớ sẽ giải cho cậu.

Volodia đứng lưỡng lự một tí rồi từ từ bước về nhà Vania.

Đến cổng, em dừng lại:

– Cậu nói đi, nếu không, tớ không vào đâu.

– Đi qua cổng tớ sẽ nói.

Đôi bạn vào đến sân.

Lúc đó Vania mới nói, vẻ quan trọng:

– Cậu nghe đây. Đấy là bóng mặt trăng dưới ao. Đúng không nào?

Đúng, thật cũng bõ công quay lại! Và phải mau mau đi học mới được để chính mình cũng biết những chuyện cao xa ấy.

Thế là bây giờ mọi việc đều ổn thỏa. Đôi bạn kể lại cho nhau những chuyện lý thú đã xảy ra với chúng trong suốt mùa đông xa cách nhau.

Volodia hỏi:

– Đêm giao thừa cậu thức có khuya không? Đến mấy giờ cậu mới đi ngủ? Lúc đầu tớ định thức cơ, nhưng sau bỗng nhiên ngủ quên đi mất và thế là không muốn dậy nữa. Mãi tới khi có ca nhạc ở đài tớ mới tỉnh hẳn. Thế mà chị Valia cứ chế là tớ mắt nhắm, mắt mở. Thực ra lúc ấy tớ chẳng buồn ngủ tí nào nữa.

Sau đó, đôi bạn rủ nhau đi tắm.

– Cậu có nhớ chuyện hồi bé tớ suýt chết đuối không?

Câu chuyện chẳng hay ho gì mà Vania đã biết quá rõ lại được đem ra kể. Mùa hè năm ngoái Volodia còn chưa biết bơi nên lúc đi tắm với các bạn, em đành chỉ vùng vẫy ven bờ. Quả thực là chẳng mấy chốc em đã biết cách tay bò chân quẫy. Trông chẳng khác gì đang bơi thật. Nhưng có lần tụi trẻ con ở vùng Glinka, ngoại ô thành phố, cũng đến đấy tắm. Chúng tự coi mình là những tay liều mạng nhất và chúng nhận ngay ra Volodia bơi giả vờ.

– Này, cái máy vét bùn! Đừng cố làm ngầu nước lên! Sao cậu cứ bò lồm cồm dưới đáy thế?

Volodia đáp lại:

– Không thấy thì chớ có hét liều. – Và em nói thêm để tăng sức thuyết phục: – Chân tớ bị vẹo, chứ không tớ sẽ biểu diễn cách bơi cho các cậu xem.

Bọn trẻ lớn tuổi cười phá lên. Một đứa châm chọc:

– Được, chú ếch con! Biểu diễn cách thở ra bong bóng xem nào! Dạy chúng tớ được không?

– Nó chỉ vùng vẫy trong đám bụi bẩn như chim sẻ thôi, – một đứa khác đế thêm vào.

Volodia đã định về, em vừa nhảy lò cò vừa xỏ chân vào ống quần nhưng nghe thấy thế, liền cởi phăng quần áo ra vứt sang bên.

– Các cậu tưởng tớ nói “phiệu” à? Tớ sẽ nhảy ngay từ chỗ kia xuống cho mà xem!

– Thì nhảy đi! – bọn trẻ ở Glinka lại chọc tức.

Volodia bò lên cái đập bằng đá và ngoảnh lại. Ác thay, gần đấy không có đứa bạn nào của em ở Kerch cả, nghĩa là chẳng trông mong được vào ai. Nhưng nhất định phải bảo vệ danh dự các tay bơi Kerch chứ! Em nhìn xuống dưới. Em biết chỗ gần đập phải sâu đến hai đầu người… Nhưng làm thế nào được, lùi bước thì đã muộn. “Chắc là mình sẽ ngoi lên được”, – em nghĩ vậy và nhớ lại chuyện thường được nghe kể là nếu một người bị vứt xuống chỗ nước sâu mà không hốt hoảng thì nhất định sẽ ngoi lên được. Em nheo mắt, hít một hơi thật dài vào ngực (má cũng phồng lên để dự trữ không khí) rồi lao xuống. Bụng đập vào nước đánh “ùm” một cái, em kêu “ối” một tiếng và thế là bao nhiêu hơi chứa trong ngực và hai bên má buột hết ra ngoài. Cảm thấy mình đang chìm xuống, em tuyệt vọng quẫy chân quẫy tay lung tung. Mắt em mở trừng trừng vì hoảng sợ, làn nước xanh xanh, vàng vàng như nước dưa, nặng nề và mờ đục, ép chặt lấy ngực, bắt em phải há miệng ra. Em cảm thấy toàn thân lạnh buốt và đau như xé. Em sặc nước và chìm xuống.

Trước khi Volodia nhảy xuống nước, lũ trẻ ở Glinka nhìn em với vẻ thờ ơ giễu cợt. Giờ đây thấy chú bé không ngoi được lên mặt nước, chúng lo sợ kêu cứu ầm ĩ và nhảy xuống lặn hụp để kéo Volodia lên. Ở gần chỗ xảy ra tai nạn có một bác đánh cá mới đi xuồng từ ngoài khơi về. Nhìn thấy Volodia nhảy và nghe tiếng kêu của bọn trẻ, bác để nguyên cả quần áo, cứ thế lao xuống chỗ một phút trước đây còn thấy sủi tăm.

Bác ngoi lên, nhổ nước ra, bịt chặt hai ngón tay cái vào hai lỗ tai, còn hai bàn tay thì bịt chặt lấy mũi và mồm rồi lại lặn xuống.

Một phút sau, Volodia đã nằm trên những tảng đá của đập chắn sóng, người cứu em vừa xoa bóp vừa lật cái thân thể bất động của em nằm sấp xuống và lấy đầu gối kê cao lên cho hai tay duỗi ra. Chẳng mấy chốc em bắt đầu nôn oẹ, ngực đã thở phập phồng. Em từ từ mở mắt, ngơ ngác nhìn thế giới xung quanh mà em vừa được cứu sống trở lại.

Bác đánh cá vừa vắt kiệt quần áo trên người vừa bảo lũ trẻ:

– Bây giờ cứ để chú bé nằm đấy cho khô người đã. Các cháu đừng nói gì với mẹ nó kẻo nó lại bị phạt… Nó sẽ tỉnh ngay thôi. Nhưng lần sau chớ có lao xuống chỗ sâu như vậy nữa.

Bác lên bờ đi tới chỗ chiếc thuyền đã được bọn trẻ kéo vào. Một cậu bé mang đến cho Volodia chiếc quần của em.

Volodia vừa lê bước về nhà vừa hắt hơi và run rẩy, người ướt lướt thướt trông thảm hại như chú gà con mới nở. Nhưng em vẫn đủ sức đứng lại, tìm ra thủ phạm đã khiêu khích em trong tụi trẻ xúm quanh, rồi cố giữ cho hai hàm răng không va lập cập vào nhau, em vừa hắt hơi vừa nói qua kẽ răng:

– Nh… nh… nhưng tớ vẫn cứ nh… nh… nhảy được…

Có lẽ em sẽ còn nói nữa, nhưng em cảm thấy có ai đã nâng bổng em lên. Một tay người đó véo tai em đau điếng, còn tay kia áp chặt đầu em vào một cái gì mềm mại, quen thuộc, vô cùng thân thiết, và những giọt nước mắt mằn mặn, nóng hổi, rơi lã chã xuống mặt em… Đấy là mẹ em đã chạy từ nhà đến. Có người đã kịp về gọi bà: “Bà Evdokia, thằng Volodia nhà bà bị chết đuối rồi!” Và Volodia được mẹ lấy khăn bông quấn chặt lại ẵm về nhà. Nhưng không ai cười về việc đó, không một ai hết, kể cả tụi trẻ con ở Glinka…

Về tới nhà, Volodia được xát dầu thông cho nóng người rồi được đắp ba cái chăn cùng một lúc. Khi người đã ấm, em nói với mẹ:

– Mẹ ơi, mẹ cho con xin ba rúp.

– Lại còn dám xin mẹ ba rúp nữa cơ à? Con làm mẹ rụng rời cả chân tay còn chưa đủ hay sao? Từ nay, con không được rời xa mẹ nghe chưa! Không lúc nào được yên với con cả… Rồi mẹ sẽ viết thư kể hết cho bố biết. Thế mà lại còn dám đòi mẹ ba rúp. Con xin tiền để làm gì?

Volodia ló đầu ra khỏi chăn và nói một cách nghiêm trang:

– Vì là con đã không bị chết đuối. Chán mẹ thật! Người khác thì phải cho con đến mười rúp kia.

– À, bây giờ mày lại xoay cả mẹ…

– Mẹ cho con đi, mẹ… Con sẽ mua kẹo biếu bác đã cứu con. Con sẽ mời bác ấy lại nhà ta uống nước. Chẳng lẽ lại để bác ấy cứu con không thôi à? Con biết chỗ bác ấy ngồi ở chợ, chỗ bác ấy vẫn bán cá ấy mà.

Ngay tối hôm đó, bác đánh cá đã cứu Volodia ngượng nghịu ngồi ở chỗ danh dự trong gia đình Volodia và uống nước chè, nhưng đâu phải chỉ có nước chè, mẹ em thết khách một bữa ra trò. Ăn xong, bác tỏ lời cảm ơn và lúc chia tay, bác bảo:

– Xin cảm ơn gia đình ta… Xin lỗi vì tôi đã quấy quả… Đáng lẽ không nên bày vẽ thế này mới phải. Lúc nhảy xuống nước cứu cháu, tôi có nghĩ đến chuyện ân huệ gì đâu… Còn cháu nhà ta lớn lên sẽ khá đấy. Nó sẽ bơi xa phải biết, một tương lai rộng lớn đang chờ cháu…

Nhưng đấy là chuyện trước kia. Chứ bây giờ Volodia đã bơi rất cừ rồi. Ngay cả những đứa lớn hơn em nhiều cũng đừng hòng đuổi kịp. Volodia và Vania chọn một chỗ sâu, cởi quần áo rồi nhảy xuống làn nước còn lạnh như nước mưa xuân. Chúng rùng mình, nhưng rồi, vừa thở phì phò vừa hét váng lên cho ấm người, chúng ra sức lòe nhau bằng những trò mà tất cả tụi trẻ con Hắc Hải đều biết rõ. Chẳng mấy chốc, Vania lạnh quá, nên phải lên bờ, người tím lại và gai nổi lên, còn Volodia vẫn vùng vẫy, nghịch ngợm dưới biển, lúc thì em bơi kiểu “tàu thủy” nghĩa là giơ một chân một tay lên như cột buồm, lúc thì “trồng cây” nghĩa là đầu chúc xuống dưới và đưa hai chân giạng ra lên khỏi mặt nước, lúc thì em biểu diễn “đứng” trên mặt nước nghĩa là đứng ở chỗ sâu nhưng chỉ để mực nước tới thắt lưng khiến người ta tưởng chỗ đó nông lắm.

Khi đã cạn mọi trò học được của bọn trẻ bên đập Kerch, Volodia mới nhảy tót lên bờ rồi vừa mặc vội quần áo vừa nhảy lò cò cho nóng người, trong khi răng va vào nhau cầm cập.

Tiếp đó, đôi bạn rủ nhau chơi trò trốn bắt ở chỗ vẫn thường chơi, nghĩa là ở phía sau mỏ đá.

Vania giao hẹn trước:

– Volodia này, cấm không trốn trong các đường hầm và giếng mỏ đấy! Thỏa thuận rồi đấy nhé.

Volodia biết rất rõ quy tắc đó, nhưng lần nào em cũng bị quyến rũ bởi ý muốn đi trốn trong các hốc đá tối tăm, bí ẩn luôn toát ra làn hơi ngột ngạt ẩm thấp kia. Ngay từ năm ngoái em đã nhiều lần thuyết phục Vania cùng em xuống một đường hầm bỏ hoang cỏ gai phủ gần kín. Nhưng Vania đã bị bố cấm ngặt không cho vào những đường hầm tối tăm đó, thậm chí đến gần đấy cũng không được. Bọn trẻ con ở Cựu Karantin đồn đại nhiều chuyện gở về những đường hầm bỏ hoang có lối thông ra giữa những ngọn đồi, và ở cách xa chiếc chòi chính của mỏ đá. Chúng bảo ở đó cứ đêm đến lại có ma trơi chuyên dọa những người đi đêm một mình và người nào liều mạng đi về phía ánh lửa sẽ không bao giờ trở lại nữa. Trong thời kỳ nội chiến, ở khu vực này thường diễn ra những trận đánh đẫm máu. Bây giờ đôi chỗ vẫn còn thấy những ngôi mộ vô danh giữa những tảng đá. Bọn trẻ con thường đi vòng tránh khu vực này, còn Vania thì quả quyết rằng có một lần em đã thấy những ánh lửa tím nhợt chạy lung tung quanh lối vào một đường hầm rồi biến mất xuống dưới đất.

Ban ngày, cái khu vực cấm đó rất hấp dẫn lôi cuốn bọn trẻ đến chơi. Vốn tính tò mò nên từ lâu, Volodia đã dự định tìm cách lẻn vào đáy sâu tối tăm của mỏ đá dù chỉ một thoáng thôi. Ở Cựu Karantin người ta cũng đồn đại rằng, khu hầm này có chứa những kho tàng bị bỏ quên từ ngày xửa ngày xưa. Ở Kerch, ở Mithridat, các nhà bác học chuyên khai quật đã tìm thấy những đồ cổ rất có giá trị. Điều đó kích thích mạnh mẽ trí tưởng tượng của bọn trẻ. Ai biết được… biết đâu cả ở đây nữa trong những giếng mỏ bỏ hoang của khu mỏ đá cũ kỹ này cũng có chôn giấu những kho tàng bí mật thì sao?

Người đầu tiên phải nhắm mắt là Volodia. Em kiên nhẫn đếm đến hai mươi bốn rồi kêu to: “Hai mươi nhăm – tìm!” – Đang nằm sấp, em vùng dậy, nhận thấy ngay chiếc quần màu xanh của Vania sau một tảng đá lớn. Vania cố ẩn kỹ cái đầu nên quên bẵng những phần khác dễ nhận thấy hơn. Volodia đã tìm thấy Vania, thế là lại đến lượt Vania lấy tay bịt chặt mắt và nằm sấp theo đúng quy định. Sau đó Volodia vừa cố ý dận mạnh chân vừa chạy sang một bên. Rồi em mưu mẹo tìm cách đánh lạc hướng. Lúc đầu em nhón chân đi khẽ, sau đó em cởi đôi giày cứ kêu ken két một cách đáng giận ra và chỉ đi tất không, thận trọng chạy về phía khác. Em trốn sau một chiếc gò thấp, nằm ép xuống đất.

Từ đó trông thấy rõ khắp vịnh. Những đường phố nhỏ xíu, thẳng tắp của Cựu Karantin với những ngôi nhà xinh xinh, trăng trắng, kéo dài tới tận biển. Bên kia eo biển rộng, về phía trái, hiện lên mờ mờ khu đồi Taman mở đầu dãy núi Kavkaz. Khu đồi này rất khó thấy mà chỉ áng phỏng được thôi. Bên phải, những tòa nhà của nhà máy liên hợp quặng sắt nhô cao lên ngay cạnh Kamysh-Burun. Xa hơn nữa là biển khơi Hắc Hải mênh mông. Một chiếc tàu chở dầu lớn đang chạy về phía vịnh. Những ánh lửa hàn sáng lóe chiếu xa hàng cây số và thấp thoáng đó đây trên bờ biển như có người nào đó đang lăn đi lăn lại những giọt thủy ngân tinh quái. Và Volodia lại tự hứa là sẽ kiếm bằng được cho Vania giọt thủy ngân mới mà sáng nay em đã vụng về đánh mất…

Chợt em nghe tiếng bước chân của Vania và tiếng cỏ gai sột soạt, em vội trườn từ đồi xuống để bạn không nhìn thấy. Em bò giật lùi. Từ đám cỏ phía dưới, lũ châu chấu nhảy ùa ra khắp các phía, cỏ gai bám vào người. Em vừa trườn vừa không rời mắt khỏi đỉnh đồi và bỗng nhiên gót chân em tì phải một vật gì răn rắn. Em ngoảnh đầu nhìn lại thì thấy mình đã bò vào một khe nhỏ giữa hai tảng đá vôi lở xuống. Trong khe tỏa ra làn hơi man mát nhưng hơi nồng. Em nhìn ra phía sau tảng đá và nhận thấy sau tảng đá vôi sụt lở, lộ ra một đường hầm đi sâu vào trong lòng đất. Đấy là một trong những giếng thăm dò đã bỏ hoang từ lâu. Lối vào giếng đã bị sạt một nửa, những tảng đất sụt xuống che lấp gần hết cửa giếng, nhưng vẫn còn một lối đi hẹp. Volodia thò đầu vào ngắm nhìn đường hầm chìm ngập trong bóng tối. Đường hầm dốc thẳng xuống lòng đất.

Em nhớ đến quy ước trò chơi, nhưng bước chân Vania đã vang lên rất gần mà cửa giếng lại cứ như muốn hút lấy. Em quyết định chỉ ẩn vào chỗ tối đó một phút thôi để khi Vania đã đi qua thì lại leo lên ngay. Em bò vào cửa giếng, nằm im trong đó. Nhưng đột nhiên, khi em hơi lùi lại một chút thì tảng đất phía dưới chân trái sụt lở, làm em hẫng chân. Em có cảm giác từa tựa cái lần bị chìm ở gần đập chắn sóng. Em giãy giụa, mất chỗ dựa, vừa va vào những tảng đá lở, vừa lăn xuống dưới.

Vania lần mò mãi giữa những tảng đá để tìm Volodia. Cuối cùng em đành chịu và gọi to:

– Volodia! Ở đâu thì ra đi. Tớ sẽ nhắm mắt một lần nữa và cậu lại đi trốn.

Không thấy có tiếng trả lời.

Vania lại gọi, lại lục lọi tất cả các bụi cỏ gai, lại ngó vào tất cả các khe ngách, và em bắt đầu lo sợ thực sự, Volodia đã biến mất, dường như bạn em đã chui tụt xuống đất rồi.

Mà biết đâu bạn em đã chui tụt xuống đất thật? Ý nghĩ đó làm Vania hốt hoảng quá đỗi, em bò hết hõm đá này đến hõm đá khác, vừa ngó vào vừa gọi:

– Volodia!… Cậu ở đâu đấy? Ê… Volodia!… Có ở đây thì ra đi!… Tớ chẳng chơi nữa đâu, cậu không giữ đúng luật lệ!…

Nhưng Volodia vẫn không đáp lại.

Vania vừa tiếp tục chăm chú tìm kiếm vừa chờ đợi Volodia chơi một trò bất ngờ, biết đâu cậu ấy chẳng đột nhiên vọt lên ngay trước mũi như con cun cút làm em giật mình. Nhưng kìa, em đã nhận thấy những bụi cỏ gai bị giẫm nát, những nụ hoa bị đè bẹp, rách tướp ra. Em bước lại gần và phát hiện vết lở còn rất mới ngay cạnh lối vào một chiếc giếng cỏ mọc rậm rạp nhất, chiếc giếng này vẫn bị tụi trẻ con Cựu Karantin coi là gở. Thu hết can đảm, Vania bò đến gần ngó vào khe lở và gọi to:

– Ê!… Ê!… Volodia!…

Bỗng nhiên, từ khoảng tối phía dưới vọng lên một giọng nói bị khựng lại:

– Ê-ê-ê…

– Cậu ở dưới ấy à?

– Ừ! – Tiếng nói lại từ phía dưới lại vọng lên. – Nhưng tớ chịu không sao bò lên được.

– Thế cậu ở đâu?

– Chính tớ cũng chẳng biết nữa, – giọng Volodia đáp lại.

Vania tìm cách bò xuống chỗ bạn: em nhìn xuống dưới, nhưng không phân biệt được gì hết ngoài bóng tối phủ kín cả đáy giếng nằm nghiêng đã bị sụt lở.

– Cậu tụt xuống đây làm gì?

– Tớ có tụt xuống đâu… Tự nhiên đất lở và thế là tớ bị trượt xuống đấy chứ…

– Thế thì cậu cứ tạm ngồi yên đấy, không lại bị tụt xuống nữa mất. Để tớ đi gọi người đến ngay.

Vania biết bạn em thể nào cũng bị phạt ra trò. Volodia đã vi phạm điều ngăn cấm hết sức nghiêm khắc, là không được trốn trong giếng mỏ, nhưng dù sao cũng phải kéo cậu ta lên chứ biết làm thế nào! Đúng là ma quỷ đã xui khiến cậu ấy! Năm ngoái con bò của người láng giềng nhà Vania cũng đã bị ngã xuống đấy rồi.

Chạy về đến nhà, Vania không dám báo tin ngay cho người lớn biết về tai nạn đã xảy ra. Tốt hơn là nên thông qua Valia, người chị to béo và chín chắn của bạn.

– Valia này, ra ngoài sân đi, mình có chuyện này muốn nói với cậu…

Vốn tính tò mò, Valia nghe theo ngay.

– Valia này, – Vania vừa nói vừa nhìn quanh, – nhưng cậu phải bình tĩnh mới được… Chẳng có gì ghê gớm đâu… Chẳng là Volodia nhà cậu bị rơi xuống giếng mỏ. Nhưng không phải lỗi cậu ấy. Tự nhiên cậu ấy bị ngã xuống thôi…

– Trời, thế nó còn sống chứ?

– Sao lại không, còn sống quá đi chứ, chỉ phải cái là không leo lên được. Năm ngoái, con bò nhà chú Vasily cũng bị ngã xuống đấy và cũng không leo lên được. Mà đấy là con bò đã lớn đấy!…

Nhưng Valia đã gạt tay Vania sang bên và lao vào nhà:

– Mẹ ơi, bác ơi!… Volodia bị ngã xuống giếng…

– Ngã xuống giếng nào? – bà mẹ run rẩy hỏi. – Con nói cái gì thế?

Vania đứng sau lưng Valia nói chêm vào:

– Không phải giếng nước ở nhà đâu mà là giếng ngoài mỏ kia. Mà cũng không phải nó ngã, đất sụt lôi theo cả Volodia xuống. Cháu đã định kéo nó lên nhưng giếng sâu quá. Năm ngoái con bò nhà chú Vasily cũng bị rơi xuống đấy, thế mà…

– Xéo đi với con bò của mày cho khuất mắt! – bác Gritsenko quát. – Tao đã bảo hàng trăm lần rồi là không được đến đấy cơ mà! Chúng mày có nghe thấy không?

– Có ạ, – Vania xác nhận.

– Thế mà sao không chịu nghe lời… Chân tay nó vẫn lành lặn chứ?

– Vâng, – Vania lầu bầu.

Có thể đi đến cái giếng Volodia ngã bằng đường hầm chính vẫn đang khai thác đá vôi. Nhưng hôm đó là ngày chủ nhật, cần trục không chạy, mà làm kinh động cả ban giám đốc mỏ vì một thằng nhãi nghịch ngợm thì bác Gritsenko thấy ngượng. Do đó, bác quyết định kéo Volodia lên bằng phương pháp thủ công hơn. Bác lấy chiếc đèn mỏ, bơm hơi vào, mang thêm một cuộn dây thừng dài rồi cùng Vania, Valia và bà Evdokia ra đi.

Tới nơi bác Gritsenko gọi to xuống dưới:

– Volodia đâu?

– Ai đấy?… Bác Gritsenko đấy ạ? – giọng phía dưới vang lên.

– Hỏi gì thì cứ trả lời đi hẵng, đừng có lục vấn tao! Mày ngồi ở đấy có nhìn thấy ánh sáng không?

– Cháu chỉ thấy lờ mờ thôi.

– Vậy cứ ngồi yên, bác sẽ xuống chỗ cháu ngay. Kiên nhẫn một chút.

Bác Gritsenko lấy một đầu dây buộc vào một tảng đá lớn, còn đầu kia với bó dây thì gài vào thắt lưng, rồi bác bám lấy sợi dây đã bị căng ra, bắt đầu vừa leo xuống vừa soi đèn.

Một vài phút trôi qua, rồi từ phía dưới có tiếng vọng lên:

– Này, ở trên kéo dây đi!

Bà Evdokia, Valia ục ịch và Vania nắm chắc lấy dây ra sức kéo. Chẳng mấy chốc trên bờ giếng đã hiện ra khuôn mặt tái mét của Volodia. Em bò lồm cồm mắt nheo lại vì chói, mũi lấm bê bết, cằm bị xước một vệt to, còn chiếc áo lính thủy thì… Nhưng thôi, nói đến những chuyện vặt ấy làm gì khi người ta đã kéo được nó từ dưới đất lên! Chỉ riêng có Valia là dám nhận xét:

– Ôi, Volodia! Chiếc áo lính thủy… còn mới tinh, thế mà… Mẹ, mẹ nhìn kìa!

Nhưng mẹ không nhìn chiếc áo mà nhìn khuôn mặt tái mét, đầy vết xước, ngượng ngùng nhưng rạng rỡ của con trai. Volodia nghiến răng kèn kẹt nhưng vì tức giận thì ít mà vì mồm đầy những đá vôi vụn thì nhiều. Còn cái lưỡi mà em vẫn kịp thè ra trêu Valia cũng phủ đầy bụi trắng.

Làm xong việc đó, Volodia giũ giũ cho bụi đá vôi khỏi đâm vào cổ, cố ý cho Valia biết em đã làm đứt chiếc “nơ” lúc ở dưới đất và đó là việc (tất nhiên) em không cố tình làm.

Chẳng mấy chốc, cả bác Gritsenko cũng đã leo lên mặt đất. Bác tắt đèn, cuốn cuộn dây lại, và tất cả đi về nhà.

Valia dọa:

– Đợi đấy, về nhà sẽ biết!

Nhưng Volodia hình như không nghe thấy chị dọa. Rõ ràng một điều gì đó đã làm em sửng sốt và bây giờ đang khiến em bận tâm. Khi những người lớn và Valia đã vượt lên trước, em đi hơi chậm lại, nắm lấy tay Vania nói khẽ:

– Dưới đất có viết tên họ chúng mình, Vania ạ.

Vania nhìn em ngờ vực.

– Cậu lại bịa rồi.

– Thật đấy. Ở dưới ấy sáng lờ mờ và tớ thấy trên tường có khắc chữ. Chữ to thế này này…

– Chữ gì?

– Tên tớ và cậu: Dubinin và Gritsenko. Còn vài chữ nữa nhưng tớ không nhận ra.

Vania kinh ngạc dừng lại. Em ngờ vực nhìn Volodia nhưng thấy ngay là bạn nói thật. Điều phát hiện lạ lùng này làm cả hai sửng sốt. Đôi bạn đứng lại một lúc lâu giữa đường và lặng lẽ nhìn nhau.

Chương II
KIẾM GIỌT THỦY NGÂN

Suốt tuần lễ tiếp đó, Volodia bận tâm mãi về dòng chữ mà em phát hiện ra trong lòng đất. Lúc đó em đang ngồi buồn rũ trong bóng tối. Bỗng nhiên em nhận thấy xa xa có ánh sáng le lói, thế là em liền mò tới. Đi một mình trong đường hầm tối tăm, xa lạ, tất nhiên chẳng thích thú gì, nhưng em vẫn lần được đến chỗ có ánh sáng lờ mờ. Ở chỗ đó đường hầm rẽ ngoặt và sau chỗ rẽ lại có một chiếc giếng đã sụt lở gần hết thông thẳng lên trên mặt đất. Mắt Volodia đã quen với cảnh tranh tối tranh sáng; hơn nữa ánh sáng xuyên từ trên mặt đất xuống giúp em thấy được lờ mờ những vật xung quanh. Em bỗng nhìn thấy trên vách hầm lỗ chỗ có khắc chữ.

Volodia mới chỉ phân biệt được mặt chữ và tập đánh vần. Đâu đâu em cũng nhìn thấy những chữ là chữ. Em đọc biển quảng cáo phim, tên các cửa hàng hợp tác, tên các con tàu bỏ neo ở vịnh Kerch. Tất nhiên là em muốn đọc được cả dòng thư trên vách hầm mà bên cạnh có khắc một cái gì giống như ngôi sao năm cánh. Nhưng em không đánh vần được cả dòng vì em chưa thạo lắm. Thế mà trên bức vách lại có những chữ em hoàn toàn chưa biết. Nhưng những chữ em đọc được làm em vô cùng sửng sốt: “V. Dubinin. I. Gritsenko”. Em không tin, đọc lại lần nữa… Không, em không nhầm, đúng là trên tường có khắc như vậy…

Khi Volodia đã lên được khỏi giếng và bí mật kể cho Vania nghe chuyện đó, đôi bạn quyết định dứt khoát sẽ mở cuộc thám hiểm đường hầm vào ngày chủ nhật sau, khi Volodia lại đến Cựu Karantin.

Thế là suốt tuần Volodia cứ bận tâm thắc mắc mãi về điều bí hiểm chưa giải thích được đó. Lạ nhỉ, tại sao trong đường hầm bí ẩn và ngoắt ngoéo kia lại khắc tên của hai đứa. Chúng đã bao giờ xuống đó đâu. Hay là ở đó tối quá nên em nhầm? Nếu thế thì Vania sẽ giễu em phải biết! Em tự kiểm tra lại. Em lấy que vạch lên mặt đất ướt sau trận mưa, lấy dao khắc lên ghế, lấy bút chì viết vào cuốn vở tập vẽ ở lớp mẫu giáo, đâu đâu em cũng thử viết lại hai chữ: “V. Dubinin. I. Gritsenko”. Không, đúng là dưới đó có khắc hai chữ này!

Volodia lại còn phải lo một việc nữa. Em đã hứa kiếm cho Vania giọt thủy ngân để đền vào giọt mà em đã sẩy tay đánh rơi lần trước. Biết kiếm ở đâu được bây giờ? Mẹ có một cái cặp sốt nhưng mẹ để ở đâu không biết. Mà em vốn đã hứa là làm. Danh dự thiếu nhi buộc em phải kiếm bằng được giọt thủy ngân vào chủ nhật sau. Nếu không, em làm sao đến gặp Vania được. Bạn em nhất định sẽ không tin nữa và sẽ không đi thám hiểm với em nữa.

Suốt mấy ngày, chú bé khốn khổ ấy nát óc tìm cách giải quyết việc này. Ban đêm em mơ thấy một cái hồ thủy ngân sáng như gương: mực thủy ngân lóng lánh cao ngang bờ nên có thể lấy thùng mà múc. Nhưng thực tế làm gì có chuyện ấy. Em điểm lại trong trí tất cả những chiếc cặp sốt mà em đã được biết trên đời…

Volodia vô tình tìm được lối thoát.

Ở sân sau nhà có một bụi lá han mọc rất rậm rạp. Khi chơi trò trốn bắt với Valia, Volodia thường luồn vào dưới bụi cây xanh nguy hiểm này.

Lúc đi tìm, Valia gọi to:

– Volodia, chị biết em trốn ở đâu rồi! Nhưng chị không dám bò vào đâu, cẩn thận không lại bị chạm vào lá han đấy.

Lúc đó, để chứng tỏ là mình dũng cảm và kiên cường, Volodia bò ra khỏi chỗ nấp và tuyên bố:

– Chị nhát như cáy ấy! Cái gì cũng sợ. Còn em, nếu chị muốn, em sẽ tay không cầm vào lá han cho mà xem. Chị nói đi, chị có muốn không?

– Nhưng để làm gì mới được chứ?

– Để chứng tỏ là em đã được tôi luyện. Chị nhìn đây!…

Và quả thực Volodia đã nắm chặt trong tay một vài chiếc lá han hình răng cưa, phủ đầy lông. Bàn tay em, những ngón tay nắm chặt lại của em, rát như phải bỏng và ngứa không chịu nổi. Nhưng em chỉ bỏ tay ra khi đã đếm đến mười.

– Ngốc ơi là ngốc! – Valia kêu lên. – Chỉ chứng tỏ là ngốc thôi chứ chẳng được tích sự gì. Trông tay kìa, như bị sốt phát ban ấy!…

Volodia xòe bàn tay ra. Các ngón tay đầy những mụn nước và những quầng đỏ nho nhỏ. Và thế là trong óc Volodia chợt nảy ra một ý nghĩ tuyệt diệu, em quyết định thực hiện ngay ngày mai.

Hôm sau, Volodia bắt tay thực hiện kế hoạch đã sắp đặt. Quả thực, việc đó đòi hỏi phải có nghị lực, nhưng lại hứa hẹn giải quyết được vô cùng đơn giản vấn đề thủy ngân. Có thể thực hiện kế hoạch đó ngay tại nhà, nhưng em tưởng tượng thấy nét mặt sợ hãi, đôi mắt đầy lo âu xót xa và vẻ hốt hoảng của mẹ thì lại thương mẹ vô cùng. Em quyết định chuyển địa điểm hành động sang lớp mẫu giáo. Đi mẫu giáo em đã ngán lắm rồi. Về tất cả mọi mặt, em đều đã vượt các bạn cùng tuổi ở nhóm lớn. Em mong mau mau được đi học ở trường, mau mau khỏi bị người ta gọi, như em vẫn cảm thấy, một cách nhục nhã – là “trẻ con chưa đi học”.

Em đã đi được một mình đến lớp mẫu giáo, không bao giờ để cho mẹ hay chị đưa đi. Sáng hôm đó, trước khi đi, em rẽ vào góc sân có bụi lá han. Em nhìn quanh, nhắm nghiền mắt lại, dồn hết nghị lực nhảy vào giữa bụi lá han xanh tốt, như khi chưa biết bơi em đã nhảy từ đập chắn sóng xuống biển. Em cảm thấy như có hàng nghìn mũi kim đâm, nhưng em chưa coi là đủ, em lại lăn đi lăn lại trong bụi lá han. Em có cảm giác như bị rơi vào một tổ ong. Khắp người nhức nhối, ngứa ngáy. Trán, má, mũi, tai… chỗ nào cũng như lửa đốt.

Sau đó, Volodia phóng một mạch đến lớp mẫu giáo. Khi em tới nơi, những chỗ bị lá han cọ đã phồng đỏ lên, và cô mẫu giáo Sonia chỉ còn cách giơ tay lên hốt hoảng, thấy xuất hiện một chú bé khắp người đỏ tấy, mũi sưng vù, tai đỏ mọng.

Cô Sonia cuống cuồng hỏi:

– Cháu nào đấy?… Volodia à? Cháu làm sao thế?

Volodia trả lời một cách khó nhọc:

– Cháu sốt… sốt phát ban hay sao ấy, cô ạ.

– Thế sao mẹ cháu lại cho cháu ra khỏi nhà?

– Cháu, cháu vừa… vừa bị xong…

Cô Sonia hoảng sợ:

– Thế cháu có đau họng không?

– A-a-a!… Ô-ô-ôi…

Volodia sẵn sàng há thật rộng mồm, ngửa đầu và thè lưỡi ra.

– Thôi, đủ rồi! Đến phòng cách ly ngay! – cô Sonia ra lệnh.

Volodia thấy mình ở trong một căn buồng nhỏ sặc mùi bệnh viện. Tường quét vôi trắng. Trên tường có treo những bức vẽ. Nếu Volodia đọc được thì em sẽ thấy những dòng chữ như là “Ruồi là loài gây bệnh”, “Hãy phòng bệnh cúm” trên các bức tranh đó. Hình vẽ rất đẹp những chú bé béo tròn, hồng hào bên cạnh những chú bé gầy yếu, xanh xao, rõ ràng là những chú đã bị ruồi gây bệnh. Kể ra ở đây cũng có những cái đáng nhìn nhưng Volodia không có thì giờ ngắm nghía lâu những bức tranh đẹp đẽ ấy. Phải khẩn trương lên, không thì căn bệnh bột phát của em sẽ chấm dứt mất. Em ngoan ngoãn nằm xuống chiếc giường nhỏ, thấp, bọc vải trắng. Mặc dù hôm đó trời ấm nhưng vải rất mát và em thích thú áp chặt đôi bàn tay rát như phải bỏng vào vải. Vải mát, mịn làm em đỡ ngứa ngáy.

– Khổ quá! – cô Sonia than vãn. – Chẳng lẽ lại sốt phát ban thật à!… Không, lên sởi thì đúng hơn… Nếu là sốt mẩn thì may quá.

– Hình như cháu bị sốt nữa, cô ạ, – Volodia quyết định chuyển bước sang việc chính.

– Đúng đấy! Volodia ạ, cháu thông minh thật. Người cháu nóng bỏng lên đây này. Để cô cặp nhiệt cho. Nhất định là cháu bị sốt rồi.

Và thế là cuối cùng, Volodia đã cảm thấy cái hơi mát buồn buồn của chiếc cặp sốt ở dưới nách mà em hằng chờ đợi.

– Cháu áp chặt vào, tay đặt vào đây này… Thế, nằm yên, cô chạy đến bà Ksenia Petrovna rồi sẽ quay lại ngay, – cô Sonia dặn và bước vội ra ngoài hành lang.

Volodia vạch ngay cổ áo, ngoái cổ nhìn vào nách và khẽ nhấc cùi tay lên. Đầu chiếc cặp sốt nhô ra ngoài, lấp lánh đầy thủy ngân. Em thận trọng rút chiếc cặp sốt ra khỏi áo.

Bây giờ phải làm chiếc cặp sốt không dùng được nữa để có thể xin cô Sonia cho hẳn. Volodia cầm lấy đầu chứa thủy ngân và gõ gõ xuống sàn nhà. Chiếc cặp sốt không vỡ. Phải để nó xuống đất và lấy chân chiếc ghế đẩu ở cạnh giường ấn mạnh lên. Chỉ lúc đó chiếc cặp sốt mới kêu “tách” một tiếng nhẹ. Sau khi đã yên trí rằng thủy ngân không bị chảy ra, Volodia gọi váng lên:

– Cô Sonia! Cô Sonia ạ!… Cháu đánh vỡ mất chiếc cặp sốt rồi!

Cô Sonia vội chạy đến cùng bà phụ trách Ksenia Petrovna. Hai người cứ xuýt xoa mãi.

– Sao cháu lại nghịch thế? Cháu trông, cháu làm vỡ cặp sốt mất rồi.

Volodia khôn khéo chống chế:

– Cháu trở mình, người cháu run lên bần bật và thế là nó tuột ra và rơi ngay xuống đất. Cặp sốt không dùng được nữa hả cô?

– Còn dùng gì nữa!… Đáng lẽ cháu phải cẩn thận hơn mới phải…

– Vậy cô cho cháu nhé? – Volodia hỏi và em lặng người chờ đợi.

– Chờ đã! Cháu lấy làm gì? Lại đứt tay đấy. Phải vứt đi thôi!…

– Cô ơi, sao cô lại vứt đi? Cháu rất cần đến nó… – Và sợ nếu tỏ ra quá quan tâm đến chiếc cặp sốt vỡ thì sẽ hỏng hết mọi việc, em vội nói thêm:

– Tất nhiên là lúc cháu đã khỏi bệnh cháu mới chơi.

Em nóng ruột đút chiếc cặp sốt thứ hai vào nách và nằm yên không nhúc nhích suốt mười phút theo quy định. Cô Sonia áp chặt tay em vào sườn.

Nhưng nhiệt độ của em hết sức bình thường. Em lại phải cho xem họng. Nhưng họng cũng không có gì lạ. Hai người vẫn quyết định mời mẹ em đến. Mẹ em hoảng hốt chạy tới; em cố không nhìn vào cặp mắt lo âu của mẹ. Đúng lúc đó da em không đỏ và không sưng lên nữa. Chiếc cặp sốt vỡ còn nguyên thủy ngân đã nằm gọn trong túi em từ lúc nào. Tóm lại bây giờ mà giả vờ ốm nữa thì thật là vô lý.

Em an ủi mẹ:

– Mẹ ơi, con đã gần khỏi hẳn rồi… Con có sốt gì đâu. Mẹ xem, người con chẳng làm sao nữa…

Cô Sonia bảo:

– Lạ thật… Lúc nãy thì khắp người cứ nóng như lửa ấy. Thế mà vừa cặp nhiệt là đã mát ngay.

Cảm thấy cô Sonia đang nửa tin nửa ngờ câu chuyện, và nhỡ một cái, cô ấy đòi lại chiếc cặp sốt thì nguy, Volodia chống chế:

– Đấy là tự nhiên nó mát đấy chứ!

Mọi người cười ồ. Bà Ksenia Petrovna nhận xét:

– Một trường hợp sốt mẩn điển hình. Chắc là ăn phải cái gì độc. Phải lấy dầu thông mà tẩy…

Một điều bất ngờ với Volodia! Nhưng biết làm thế nào được, phải không các bạn? Kiếm được thủy ngân đâu có phải chuyện dễ. Phải chịu đựng một chút mới đạt được mục đích chứ.

Em nhăn mặt lại nuốt một thìa đầy chất nước nhờn nhờn đáng ghét và để chứng tỏ cho mọi người thật sự tin là mình hết sức muốn khỏi bệnh, em liếm cả chiếc thìa nữa.

Sau khi tẩy dầu thông, em được ăn bánh mì đen rắc muối cho đỡ buồn nôn. Tất cả những trò bận rộn đó bắt đầu làm em phát chán, nhưng khi thò tay vào túi chiếc áo nhung mặc ngoài và chạm phải chiếc cặp sốt trơn mát vẫn còn nguyên thủy ngân quý giá thì em lại cảm thấy vô cùng thích thú, có thể sẵn sàng chịu đựng mọi đau khổ nếu cần…

Mẹ em hỏi:

– Con đi được một mình không?

Em nhổm ngay dậy. Em đi được một mình quá đi chứ. Em có làm sao nữa đâu. Mẹ cầm tay em dắt về nhà.

Nhưng Volodia vẫn còn phải chịu đựng thêm nữa. Đến nhà, mẹ bắt em cởi quần áo, đặt em lên giường, rồi lấy đệm lông chim và hai chiếc chăn phủ lên, cho em uống nước nóng và áp hai chai nước nóng vào chân.

Bà bảo:

– Nằm yên cho đổ mồ hôi ra.

Em nằm yên, mồ hôi vã ra như tắm. Em sẵn sàng chịu đựng hết thảy, nhưng khi nhìn mặt mẹ đang cúi sát xuống và thấy cặp mắt đầy thương yêu lo lắng, và vẻ băn khoăn trìu mến của mẹ, em bỗng cảm thấy không sao yên tâm được. Em thấy xấu hổ, một nỗi xấu hổ còn nhức nhối hơn cả bị gai đâm. Em thương mẹ vô cùng. Em đã làm mẹ lo sợ vô ích và bà sẵn sàng làm tất cả mọi việc để giảm nhẹ nỗi đau của con.

Em rúc đầu vào chăn và nói:

– Mẹ ơi… mẹ đừng lo… Con có việc gì đâu. Con nói với mẹ điều này, nhưng mẹ không được nói với ai, mẹ nhé? Con… cố tình cho lá han đâm vào người đấy.

– Con nói cái gì thế? Thôi nằm yên và cố ngủ đi!

– Nhưng con không thích ngủ!

Em tung chăn và thõng chân xuống giường, vẫn nằm ngửa trên giường, em rướn người cho chân chạm đất, rồi vừa giậm mạnh gót chân vừa chạy đến góc phòng, em đứng quay mặt vào tường.

Mẹ em thất kinh:

– Gượm đã!… Lá han nào? Sao thế? Con nghĩ ra cái trò gì thế? Lại nghịch ngợm cái gì phải không?

Từ góc nhà vọng ra tiếng Volodia xen lẫn tiếng sụt sịt và nức nở:

– Mẹ đừng giận nhé. Con cứ tưởng là các cô ấy không mời mẹ đến cơ… con cứ tưởng là chỉ cặp sốt một cái là xong…

– Vậy tại sao con lại làm thế? Mẹ thật đến khổ với con. Con lại nghĩ ra cái trò gì thế nữa không biết?

Bây giờ đành phải thú thật thôi. Bà Evdokia kiên nhẫn nghe con nói. Bà biết rằng không bao giờ Volodia nói dối nếu cuối cùng em biết mình có lỗi.

– Sao con lại làm một việc không tốt như thế? Làm mọi người sợ hãi, làm mẹ rụng rời cả chân tay… Giá con hỏi xin mẹ, mẹ đã cho con cái cặp sốt khốn khổ ấy, nếu mẹ biết con cần nó đến thế.

– Nhưng con rất thương mẹ. Mẹ chỉ có một chiếc thôi, mà ở lớp mẫu giáo thì rất nhiều.

– Trời! Sao lại có thằng bé chi li đến thế nhỉ! – từ ngoài cửa vọng vào một giọng nói trầm trầm.

Volodia liếc nhìn lại và nhận ra bà Alevtina. Bà ta người to béo ở phòng bên cạnh và làm nghề thợ may. Bọn trẻ con vẫn gọi bà là bà “Alevtina nhồi bông”.

– Tôi định tạt sang thăm bên nhà. Thấy nói là cháu Volodia bị sốt phát ban. Không ngờ nó lại láu cá đến thế. Thế đấy, bọn trẻ bây giờ sớm khôn ngoan thật, mới tí tuổi đầu đã láu quá! Bà Evdokia này, lớn lên nó sẽ trông nom nhà cửa, sẽ giữ của cải cho bà giỏi ra phết đấy! Volodia, cháu khá lắm! Cháu sẽ keo kiệt phải biết.

Bà Evdokia ngắt lời bà ta:

– Xin lỗi, mẹ con tôi đang nói chuyện riêng với nhau. Lát nữa sẽ xin mời bà sang.

– Thế thì xin lỗi, tôi không biết là bà đang dạy dỗ cháu, – bà ta phì một tiếng rồi quay ngoắt người bước ra hành lang.

Volodia lại càng so vai lại, mặt gí sát vào tường.

– Volodia, quay lại nhìn mẹ, – mẹ em nói khẽ, rành rọt và nghiêm nghị. – Con cứ đứng nguyên ở góc nhà ấy và nhìn mẹ đây.

Volodia ngoan ngoãn quay lại và cúi đầu, mắt thỉnh thoảng lại nhìn lên.

– Sao mẹ lại có đứa con giỏi giang thế! Chắc bố sẽ mừng lắm nếu mẹ viết thư nói rằng: con nó tiếc của nên đã đánh lừa người ta; nó chỉ biết trọng của cải trong nhà chứ không biết trọng lương tâm, danh dự. Mà con đánh lừa ai mới được chứ? Hả? Nào, con nói cho mẹ biết, con đã đánh lừa ai nào? Con có biết lớp mẫu giáo là của ai không?… Của chúng ta, của tất cả trẻ con bến cảng chúng ta! Cặp sốt là của ai?… Của chúng ta, của chung, của tất cả trẻ con, nghĩa là của con nữa, thế mà con dại quá, không hiểu. Nếu bố mà biết thì bố xấu hổ đến chết mất… Chẳng lẽ đấy là cặp sốt của người khác à? Con cứ suy nghĩ xem!… Tất cả đều là của chung, của tất cả trẻ con, của tất cả mọi người. Trong thời nội chiến, bố chiến đấu không tiếc thân mình để làm gì? Chẳng lẽ chỉ để riêng cho mình thôi hay sao? Bố chiến đấu vì riêng mình mà cũng vì tất cả, để cho tất cả mọi người đều có được tất cả mọi thứ.

– Nhưng bố chiến đấu không phải vì chiếc cặp sốt, – Volodia làu bàu, em tì cằm vào vai trái nhô cao lên.

– Con nói không đúng. Bố cũng chiến đấu để tất cả những trẻ con nào ốm đều có cặp sốt mà dùng. Con cứ hỏi bố xem, khi bố mẹ còn nhỏ, bố mẹ chẳng bao giờ được nhìn thấy chiếc cặp sốt như thế. Nếu chẳng may bị ốm, người có nóng như rang chăng nữa, thì thường người ta cũng chỉ bợp vào trán, búng vào mũi rồi bảo: “Không sao, trán nóng nhưng mũi lạnh, sẽ khỏe thôi!” Thôi, ra đây với mẹ, đứng thế đủ rồi. Tự mình lại chuốc lấy khổ. Ngày mai con sẽ đi mẫu giáo và tự tay con sẽ trả bà Ksenia Petrovna chiếc cặp sốt.

Volodia hoảng sợ:

– Nhưng nó đã vỡ rồi!

– Con ngốc quá, mẹ có bảo đưa chiếc cặp sốt ấy đâu mà là đưa chiếc còn lành của nhà cơ mà.

Volodia bước ra khỏi góc nhà.

Em xin mẹ:

– Mẹ ơi, xin mẹ đừng giận. Con sẽ không bao giờ như thế nữa… Mẹ nghe con nói chứ?

– Con hãy suy nghĩ những lời mẹ dặn và nhớ kỹ lấy.

– Đúng là bố chiến đấu vì chiếc cặp sốt nữa chứ mẹ?

– Bố chiến đấu vì ruộng đất, vì bát cơm của chúng ta, vì lớp mẫu giáo… và cả vì chiếc cặp sốt nữa.

Suốt ngày cho mãi đến tối, Volodia cứ sửng sốt mãi vì điều phát hiện đó. Trước đây, em không bao giờ gộp làm một những vật trông chẳng giống nhau chút nào ấy lại với nhau, chẳng hạn như chiếc ảnh vàng vàng đã phai màu chụp bố em mặc bộ quần áo lính thủy Hạm đội đỏ, đội chiếc mũ có dòng chữ “Nezamozhnik” với chiếc cặp sốt sáng lấp lánh ở lớp mẫu giáo. Hóa ra những vật đó cũng có liên quan với nhau, mối liên quan mà hôm nay em mới khám phá ra và em vừa đi vừa thì thầm nhắc lại lời mẹ: “Bố chiến đấu vì cả chiếc cặp sốt nữa…”

Sau đó em rút trong túi ra chiếc cặp sốt vỡ, hỏi xin mẹ (hai mẹ con đã làm lành hẳn với nhau) một chiếc hộp tròn, đập vỡ một ít bầu đựng thủy ngân của chiếc cặp sốt và thận trọng lắc lắc cho giọt thủy ngân nặng rơi xuống đáy hộp. Em lấy mảnh kính tìm được ở sân làm nắp và ngắm nghía mãi giọt nước sinh động, vui vẻ chạy dưới lớp thủy tinh, rồi em mang hộp đến khoe với mẹ:

– Mẹ xem này, con sẽ làm một chiếc địa bàn bằng thủy ngân cho mà xem.

Buổi tối, em thấy mệt mỏi vì suốt ngày hôm đó xảy ra nhiều chuyện quá. Nhưng khi đã thiu thiu ngủ, em lại ngồi nhỏm dậy hỏi mẹ:

– Mẹ ơi, lúc sáng bà Alevtina gọi con là gì ấy mẹ nhỉ?… Hào kiệt thì phải…

Valia đang ngồi ở bàn làm bài, lăn ra cười. Mẹ cũng phì cười. Một tay mẹ che miệng, một tay chỉ Volodia:

– Volodia! Đến chết cười vì con mất!… Bà ấy bảo là con keo kiệt.

– Thế “ke kiệt” là thế nào hả mẹ?

– Không phải “ke kiệt” mà là keo kiệt. Nghĩa là kẻ cái gì cũng tha về, ki cóp của cải, góp nhặt tiền bạc chỉ biết sống vì mình.

– Thế thì cũng giống như tên tư bản phải không mẹ?

– Ừ cũng giống như thế.

Valia xen vào câu chuyện, ra vẻ uyên bác:

– Không phải, mẹ ạ. Tư bản phải rất giàu kia… phải có nhà máy, có công xưởng, chuyên môn bóc lột… Còn keo kiệt là kiểu như kẻ làm ăn riêng lẻ ấy.

Volodia yên lặng một lát, định ngủ. Em trở mình quay mặt vào tường, trùm chăn kín, nhưng rồi lại ló đầu ra. Em nói giọng đã ngái ngủ, cái chính là để tự an ủi:

– Chị ấy nói dối. Con mà lại là kẻ làm ăn riêng lẻ à? Con đã đi mẫu giáo cơ mà…

Suốt những ngày còn lại trong tuần đó, Volodia ngoan ngoãn đến nỗi mẹ và cô Sonia phải ngạc nhiên (em đã đem trả cô Sonia chiếc cặp sốt mới nhưng tất nhiên là lặng thinh về chuyện mắc bệnh). Hai ngày đầu, em chỉ say sưa làm đủ mọi kiểu thí nghiệm với giọt thủy ngân. Em cắt một miếng bìa tròn bằng đáy hộp, đục lỗ xung quanh rồi dùng bút bi ghi số bên cạnh từng lỗ. Em đặt miếng bìa có đục lỗ vào hộp. Bây giờ giọt thủy ngân bị giữ lại trong các lỗ và em đổi tên chiếc địa bàn thành chiếc đồng hồ. Mải mê với việc đó, em cũng có lúc quên cả dòng chữ bí ẩn dưới đất. Nhưng càng gần đến ngày chủ nhật, em càng suy nghĩ về điều phát hiện lạ lùng dưới mỏ.

Tuần lễ đó sao mà dài thế. Theo tính toán của Volodia thì chủ nhật phải đến từ lâu rồi, thế mà trên lịch mới thứ năm.

Em nghĩ mãi xem có nên xé thêm một tờ lịch nữa để thời gian đi chóng hơn hay không. Em than vãn:

– Mẹ ơi, lịch nhà ta chậm quá.

Nhưng cái ngày em xiết bao mong đợi ấy đến. Hôm trước đó Volodia rất lo lắng: nếu vì trời xấu mà mẹ hoãn lại chuyến đi Cựu Karantin thì nguy to. Bên ngoài trời mưa mãi. Màn mưa xam xám che phủ khắp eo biển. Từ trên núi Mithridat, những dòng nước đục ngầu ùng ục chảy xuống. Nước chảy róc rách bên vệ đường. Hàng cây keo trên đường phố với những cành cây co lại, rũ xuống, trông giống như những chú gà sũng nước. Thế là hỏng hết, không thể đi Cựu Karantin được rồi.

Nhưng sáng chủ nhật, lúc thức dậy, Volodia nhìn ra ngoài thấy bầu trời xanh biếc và những cây keo đầy lá nhọn đã vươn thẳng. Ngoài khơi, biển màu xanh nhạt, chỉ ven bờ là còn lớp nước vàng đục do trận bão vừa qua làm ngầu lên.

Mẹ em đã mặc chiếc áo dài ngày chủ nhật. Bà đùa trêu Volodia:

– Thế nào, con không muốn đi à? Ngủ nữa đi chứ!

Và chị Valia cũng không bỏ lỡ cơ hội đế vào một câu:

– Nó lúc nào cũng giục mọi người cuống lên, thế mà chính mình lại lề mề nhất.

Ồ, chẳng thèm cãi nhau với chị ấy vào một ngày như thế này làm gì! Bầu trời mùa xuân xanh biếc trùm lấy mặt biển, thành phố và cả ngọn núi Mithridat. Giọt thủy ngân vất vả lắm mới kiếm được chạy đi chạy lại dưới lớp kính trong chiếc hộp bọc cẩn thận bằng giấy báo. Xa xa những chiếc ô-tô-buýt chạy đường Cựu Karantin bóp còi inh ỏi. Thời tiết chắc sẽ đẹp. Đường hầm ngầm đang chờ đợi các nhà thám hiểm. Vậy cần gì phải bận tâm đến những câu chọc tức của một cô bé, dù đó là chị mình chăng nữa? Và Volodia lặng thinh. Em chỉ đưa vội chiếc bàn chải đánh răng vào miệng và giận dữ chải đi chải lại hàm răng nghiến chặt. Em làm mạnh đến nỗi bọt trắng bắn tóe cả vào chiếc áo dài của Valia treo gần đấy. Thậm chí em còn ngoan ngoãn đồng ý mặc cái áo lính thủy đã khâu chiếc nơ mới, chiếc nơ thật đáng ghét, vô dụng và tai ác. Ăn sáng xong, em tự nguyện chạy đi rửa bát đĩa, tuy ngay cả trong tuần vừa rồi nữa em cũng dứt khoát không chịu rửa. Vả lại cũng chẳng ai nài ép em làm việc đó. Từ lâu ở nhà đã biết rằng Volodia sẵn sàng làm mọi việc: lau nhà, khuân củi, khuân than, mua hàng, nhóm lò, chữa vặt, thu dọn, nhưng dứt khoát em không chịu rửa bát. Em cho đó không phải việc của đàn ông và mọi lời thuyết phục đều vô hiệu.

Cuối cùng mọi việc đã xong, bát đũa đã rửa và đã xếp vào chạn, căn buồng đã gọn ghẽ.

Cả nhà lên đường đi Cựu Karantin.

Chiếc ô-tô màu xanh phóng như bay, thỉnh thoảng lại nhảy chồm trên những ổ gà ở mặt đường. Trong xe mọi thứ đều nghiêng ngả, kêu ken két, lảo đảo, lắc lư. Nhưng những hành khách quen thuộc ngồi vững trên xe lại cảm thấy rất khoan khoái. Họ ôm chặt lấy những đứa trẻ bị xe rung mạnh hất ra khỏi đùi, họ nhoai người bắt những chiếc va li bị trùi trên sàn xe, họ cười đùa với nhau; thêm nữa khi xe bị xóc thì giọng nói của họ vang lên, lúc ngộ nghĩnh, lúc rin rít, lúc the thé cứ như vừa nói vừa nhảy múa.

Thường thì Volodia không sợ mà còn thích thú cái cảnh lắc lư như vậy. Nhưng hôm nay, cũng như mọi khi, mặc dù em vẫn kịp chiếm được chỗ ngồi ở đằng trước, ngay cạnh bác lái, nhưng em vẫn cảm thấy thấp thỏm, hai tay cứ khư khư áp chặt vào người chiếc hộp có giọt thủy ngân. Không nên để giọt nước quý giá, mất bao công sức mới kiếm được đó tuột ra khỏi hộp. Vì tay bận, không thể bám vào ghế ngồi được nên em bị lắc một trận ra trò. Lúc thì em bị nẩy lên như quả bóng trên chiếc đệm da có lò xo, lúc bị hất hết bên này sang bên kia, nhưng tay vẫn kẹp chặt lấy chiếc hộp.

Một bác làm nghề đánh cá ngồi bên cạnh khuyên em:

– Cháu nên lấy tay bám vào ghế ngồi cho chắc mới đỡ bị xóc. Đầu đập vào thành xe thì khốn đấy.

– T-a-ay ch-á-u ph-a-ả-i giữ h-ô-ộ-p, không b-b-ám đ-ư-ư-ợ-c.

Bỗng ô-tô lắc mạnh một cái, răng cắn vào lưỡi đau điếng. Từ lúc đó em im lặng suốt dọc đường.

Nhưng tất cả những nỗi khốn khổ của Volodia, tất cả những điều em phải chịu đựng ở lớp mẫu giáo, ở nhà, ở dọc đường, em đều quên bẵng hết khi đưa chiếc hộp tròn đậy nắp kính cho Vania.

Vania ngạc nhiên:

– Cái gì đấy?

Volodia trịnh trọng giải thích:

– Cái mà tớ đã hứa với cậu hôm chủ nhật trước.

Rồi em xé tung giấy bọc ngoài ra.

– Đồng hồ thủy ngân! Cậu thấy chưa, tớ đã nói là như đanh đóng cột. Tớ đâu phải loại người hứa mà không làm. Cậu cầm lấy này!

Vania thận trọng cầm lấy chiếc hộp. Em hơi cúi xuống nhìn vào trong. Giọt thủy ngân thoáng cái đã thay đổi hình dạng, nó có vẻ như nhăn mặt và nhấp nháy, rồi lại lăn theo đáy hộp và trôi tuột vào một chiếc lỗ có đánh số.

– Số tám, – Vania đọc.

Volodia thận trọng nghiêng chiếc hộp về phía khác. Giọt thủy ngân lại chạy và chui vào một lỗ khác.

– Mười hai! – em đếm to. – Nghĩa là tớ thắng.

– Thôi, để sau sẽ chơi. Bây giờ ta đi tới chỗ đã định đi.

– Tới chỗ ấy phải không?… – Volodia chuyển ngay sang giọng thì thầm, hỏi lại, ra điều thông hiểu và đầy ý nghĩa. – Cậu chuẩn bị xong rồi chứ?

– Tất nhiên. Tớ chờ cậu sốt cả ruột!

– Thì tớ có sai hẹn đâu! Xong xuôi rồi chứ?

– Nếu cậu vẫn dám đi thì xong rồi.

– Tớ mà lại không dám à? Chính cậu đừng có rụt lại thì có.

– Đừng nói vớ vẩn!

– Tớ không nói vớ vẩn. Tớ đã nói là làm. Lần trước tớ bảo: tớ sẽ kiếm cho cậu thủy ngân ở cặp sốt. Thì đây!

– Tớ cũng vậy: đã thỏa thuận là không lôi thôi gì nữa.

Sau khi đã nói với nhau bằng cái giọng đó chừng năm phút, sau khi đã khoe giỏi chán rồi và sau khi đã cảm thấy mình thật xứng đáng làm những sự nghiệp vĩ đại, cuối cùng, đôi bạn đã đi đến kết luận chung:

– Thôi, đủ rồi! – Volodia cắt ngang.

– Rồi sẽ biết! – Vania xác nhận.

Em thận trọng nhìn quanh, lấy ngón tay vẫy Volodia lại gần, hất đầu về phía nhà kho, và thế là cả hai biến hút vào đấy.

Từ trên thềm Valia chạy xuống sân gọi:

– Volodia! Vania! Ra biển chơi đi! Bác Gritsenko hứa mượn hộ thuyền rồi… Các cậu ở đâu đấy?

Không thấy tiếng đáp lại, Valia nhún vai giận dỗi, bỏ vào nhà.

Đích thân bác Gritsenko cũng ra sân gọi các chú bé. Bác đi quanh sân, nhìn cả vào nhà kho. Không thấy lũ trẻ đâu cả. Cả trong kho cũng không có. Nhưng nếu bác Gritsenko để ý nhìn kỹ một chút thì bác sẽ thấy là hai chiếc đèn kiểu “con dơi” cùng một cuộn dây thừng to thường treo trên tường nhà kho đã biến mất.

Trong lúc đó Volodia và Vania đang lần theo đường hầm đi xuyên xuống. Con đường này bắt đầu từ chiếc giếng sụt xuống tận đáy sâu của mỏ đá. Đôi bạn lấy dây thừng buộc quanh người rồi bật đèn lên. Vania lớn hơn nên đi trước.

Bên ngoài, ánh nắng chói chang khiến hai em cảm thấy như bóng tối mỗi bước một dày đặc thêm, mặt đất như bịt lấy mắt và đầy vẻ đe dọa. Hai em càng vào xa xuống sâu thì bóng tối càng như ép mạnh vào chúng từ các phía. Ánh sáng lờ mờ chỗ cửa vào đã ở tận đâu và bây giờ chung quanh đôi bạn chỉ là đêm đen ẩm ướt thoáng mùi hôi. Ánh đèn yếu ớt như bị đẩy lùi lại không xuyên nổi bức tường tăm tối, bóng những con vật gì có cánh chập choạng bay hai bên tường, không khí mỗi lúc lại lạnh lẽo và ẩm ướt hơn. Đôi khi hai em cảm thấy những chiếc cẳng lạnh lẽo của bóng tối bò lồm cồm trên má. Khi đó cả hai vội giơ đèn lên phía trước, và những chiếc vòi đen của đêm đen vụt buông hai em ra, trườn vào góc đường hầm, tan đi sau những tảng đá mấp mô bị ánh đèn lờ mờ rọi vào. Một lần, khi giơ đèn lên, Volodia nhìn thấy ở ngay trước mặt có hai tảng gì như đất dính chặt vào tường, giống như hai chiếc ô nhỏ gãy cán to bằng nắm tay. Đấy là những con dơi. Ánh đèn của Volodia làm chúng hoảng sợ, bay loạn xạ quanh hai đứa trẻ. Đôi bạn cảm thấy trên má luồng không khí man mát do cánh dơi tạt vào. Hai em vung đèn lên chiếu lung tung, hình như khắp mọi chỗ đều đầy bóng đen và cánh dơi.

– Chạy đi! – Vania kêu lớn, lao về phía trước. Em căng sợi dây thừng và kéo theo cả Volodia.

Cả hai chạy tới chỗ rẽ, lọt vào hành lang đường hầm rồi dừng lại thở. Lũ dơi đã rớt lại phía sau.

– Này, – Vania quay lại phía người bạn đường. – Chúng mình đi đúng đường đấy chứ? Cậu có nhớ chỗ này không?

Chính Volodia cũng bắt đầu nghi ngờ không biết đi có đúng đường hay không. Lần trước em không kịp nhìn kỹ mà em cũng chẳng để ý đến làm gì. Hôm nay, trước khi đi xuống, em cảm thấy mọi việc đều hết sức rõ ràng và đơn giản. Nhưng bây giờ ở dưới đất và chung quanh tối mịt mùng, em thấy hoang mang. Đầu óc em rối tung lên. Em không tìm ra được một dấu vết nào của lần xuống trước… Nhỡ quên một cái, hai đứa mất công toi bò xuống thì sao? Trên kia bây giờ thật sảng khoái, ánh nắng tràn ngập khắp nơi. Bầu trời hôm nay trong sáng, biển phẳng lặng. Và nào ô-tô chạy, nào chim bay, nào tàu lướt sóng! Và biết bao nhiêu người tốt ở khắp mọi nơi! Vậy mà hai đứa lại bị lạc lối ở đây, xa tất cả mọi người…

Đôi bạn cảm thấy bị cô độc, bị lãng quên, bị tách khỏi thế giới bên ngoài. Xung quanh yên lặng đến nỗi các em không dám nói to nữa. Hai đứa thầm thì với nhau.

Vania khẽ nói:

– Sao cậu bảo nhận ra đường ngay, thế mà cứ lò dò lung tung mãi. Chắc là cả cái dòng chữ ấy cũng chỉ do cậu tưởng tượng ra thôi. Chứ làm gì có chuyện ấy được!

Volodia vội đáp lại:

– Sao lại không? Tớ học những chữ ấy rồi. Chính mắt tớ nhìn thấy chữ “V” rồi chấm một cái đến chữ “Dubinin”. Sau đó là chữ “I” rồi chấm một cái đến chữ “Gritsenko”. Rất rõ mà.

– Thế thì cậu tìm đi!

– Yên nào, Vania… Tớ nhớ là phải rẽ sang bên trái, rồi đi thẳng; ở đó sẽ thấy sáng lờ mờ. Vì đấy là cái giếng, có đường thông lên trên. Sở dĩ tớ đọc được dòng chữ là nhờ có ánh sáng từ trên rọi xuống. Cậu hiểu chứ? Bây giờ để tớ đi trước, cậu đi sau.

Em lấy vai hích Vania sang bên và đi vượt lên; Vania lần theo. Volodia rẽ vào đường hầm bên trái đi một chút rồi dừng lại, giấu đèn ra sau lưng.

Em thì thầm:

– Nhìn kìa!

Phía trước lờ mờ làn ánh sáng xanh xanh hòa vào bóng tối dưới đất.

– Cậu thấy chưa? Tớ đã nói nghĩa là tớ biết chỗ mà.

Vania nắm lấy vai bạn nói thầm tận tai Volodia:

– Hình như đấy là… Hình như ở đây có… Cậu biết chuyện đồn đại về chiếc giếng ấy chứ? Cậu biết chứ?

– À, chuyện đó ấy à? Chẳng có gì đâu… Ta cứ đến xem sao. Lần trước tớ chẳng thấy gì hết. Thôi, đi đi, Vania!…

Và Volodia mạnh dạn cất bước, căng sợi dây thừng và kéo luôn cả Vania theo.

Đường hầm cứ mỗi bước lại sáng sủa hơn. Bỗng đôi bạn thấy mình ở trong một cái hang ngầm nhỏ. Ánh sáng ban ngày rọi xuống qua lỗ hổng trên đầu.

– Xem này! – Volodia nói và đưa đèn sát vào tường.

Cả Vania cùng nâng đèn lên. Đôi bạn khom người xuống dòng chữ khắc sâu vào lớp đá vôi trăng trắng nhưng đã bị thời gian xóa mờ đi nhiều.

– Cậu trông nhầm mất rồi. Đây mà là chữ “V” à?

Volodia lặng thinh. Bây giờ, dưới ánh đèn em mới thấy rõ đấy không phải chữ “V” như em tưởng lần trước mà là chữ “N” khắc nguệch ngoạc đã bị vỡ một nét. Nhưng dù sao thì Vania cũng đã có thể tin chắc được là về căn bản Volodia không lầm. Chính Vania cũng đứng yên, sửng sốt. Em mấp máy môi đọc đến lần thứ mười dòng chữ khắc trên tường:

N. DUBININ, I. GRITSENKO

Bỗng em nói khẽ:

– Volodia này, cả hai đứa mình đều ngốc hết. Sao lại có tên chúng ta ở đây được. Hồi ấy làm gì đã có chúng mình. Đây là tên bố cậu và bố tớ đấy chứ. Hồi nội chiến, bố cậu và bố tớ đã ẩn náu bọn bạch vệ ở đây để hoạt động du kích. Cậu nhìn xem: I. Gritsenko tức là Ivan Gritsenko, tên bố tớ, còn N. Dubinin tức là Nikifor Dubinin, tên bố cậu. Cậu hiểu chưa?

Giọng nghẹn đi vì xúc động, Volodia hỏi lại:

– Bố chúng mình đã chiến đấu ở đây à?

– Ở đây quá đi chứ! Bố tớ đã có lần kể cho tớ… Nhưng cậu biết đấy, bố tớ không thích kể lại. Mà chẳng ai đi xuống đây cả. Quanh đây có chôn bọn bạch vệ đã bị quân ta giết hồi đó… Thành ra mới có đủ mọi chuyện đồn đại…

Volodia đề nghị:

– Chúng ta sẽ đi kể lại những cái chúng ta nhìn thấy cho mọi người nghe đi!

– Không nên, – suy nghĩ một lát, Vania phản đối. – Chúng ta bị cấm xuống đây kia mà.

– Không, dù sao cũng vẫn cứ nên kể.

– Liệu có bị đánh không?

– À, cậu lại sợ rồi… Cậu hay bị đánh lắm à?

– Không… Năm nay chưa bị lần nào, – Vania nhớ lại.

– Tớ cũng thế. Thường chỉ khi nào mẹ cáu lắm, tớ mới bị một chút.

– Không, đừng nói với ai là hơn! – Vania nói, vẻ mơ mộng. – Không phải chuyện bị mắng hay không mà là tớ với cậu sẽ có điều bí mật riêng, chỉ hai đứa biết với nhau thôi. Chúng ta sẽ không nói với ai hết. Tớ với cậu sẽ thỉnh thoảng đến đây, sẽ chơi vui ở đây.

– Đúng đấy, – Volodia tán thành. Em im lặng một lát rồi nói thêm: – Không, khi nào gặp bố tớ, tớ vẫn cứ hỏi hết. Đã nhiều lần tớ hỏi bố tớ, nhưng lần nào bố tớ cũng: “Việc gì phải vội, lớn lên bố sẽ kể hết cho mà nghe.” Bố tớ đang ở trên tàu, nhưng sắp về Murmansk rồi. Mẹ tớ với tớ sẽ đến đó. Tớ sẽ nài bố tớ kể hết.

– Nhưng trước khi được gặp bố cậu, cậu không được hở với ai một chút gì đấy!

– Tất nhiên.

– Cẩn thận đấy!

– Cứ yên tâm!

– Thề nhớ?

– Thề!

Ánh đèn vàng nhợt hòa với những làn sáng xanh rọi từ trên mặt đất xuống làm đường hầm tràn ngập cảnh tranh tối tranh sáng kỳ ảo. Không có một âm thanh nào trên mặt đất vọng xuống. Chỉ nghe thấy dòng nước tinh quái rỉ qua kẽ đá kêu róc rách. Và đôi bạn dịch lại gần, đứng một lúc lâu, nghiêng đầu chăm chú mãi dòng chữ khắc trên đá – kỷ niệm thời thanh xuân dũng cảm, bí ẩn và tuyệt đẹp của cha em.

Chương III
LÁ CỜ CỦA NGƯỜI CHA

Đầu chiếc cột buồm hiện ra đột ngột sau những khối đá màu xám và những đỉnh núi trơ trụi. Nhìn từ xa có thể tưởng đó là chiếc sào bị một sức mạnh kỳ lạ làm chuyển động đang nhẹ nhàng lướt theo những khối đá và những đỉnh núi. Những khối người đứng trên bờ bắt đầu lay động. Họ vừa chăm chú nhìn, vừa lấy tay chỉ trỏ, vừa xô lại chiếc kè đá có lát gỗ, chuyện trò ầm ĩ. Volodia hiểu rằng sau những khối đá kia là cột buồm của con tàu. Lá cờ dài và hẹp bị gió bấc lạnh lẽo thổi mạnh đang bay phần phật trên đỉnh cột.

Đứng dưới lá cờ đó là bố em.

Một lát nữa con tàu sẽ phải hiện ra từ sau chỗ ngoặt.

Giờ phút gặp gỡ xiết bao mong đợi đang đến gần.

Cách đây bốn ngày, bà Evdokia và Volodia đã đến Murmansk. Kể từ cái hôm chủ nhật Volodia và Vania nhìn thấy ở đường hầm Cựu Karantin dấu vết khắc trên đá của thời kỳ bố các em hoạt động du kích, đến nay đã đúng một tháng.

Ở Murmansk mùa xuân chỉ mới bắt đầu. Mùa xuân vẫn còn ở rất xa, trên những bờ biển ấm áp quen thuộc kia. Ở đó cây cối xanh rì, nắng chói chang sưởi ấm cảnh vật, chẳng khác nào mùa hè. Khi hai mẹ con ra đi, mùa hè dường như không chạy kịp theo tàu hỏa. Trên tàu mỗi ngày một lạnh hơn. Ở Moskva, chuyển tàu và đi xe điện tới một ga khác, mưa lạnh đổ xuống như trút. Mẹ bắt phải cài hết khuy áo khoác và lấy khăn ấm trùm kín đầu Volodia. Xe điện chật ních người. Volodia cố hết sức chen về phía cửa sổ nhưng cũng chẳng thấy được gì cả. Chẳng những thế, mẹ còn trùm khăn đến tận mắt Volodia, làm em chẳng nhìn thấy Moskva.

Ở Petrozavodsk, nơi em xin phép mẹ chạy ra ga với một bác thủy thủ để mua nước sôi, có những vũng nước xám xịt, lạnh ngắt, phản chiếu những cây thông ủ rũ như bị cóng và ngái ngủ. Còn ở đây, ở Murmansk, bên phía sườn núi không được ánh nắng chiếu tới hãy còn phủ đầy tuyết; bầu trời nhợt nhạt như mùa đông và trước lúc hoàng hôn, ánh nắng lấp lánh trắng bạc kỳ ảo chuyển dần sang màu phơn phớt hồng. Những cây thông hiện lên đen sẫm trên nền trời. Ban ngày đất nhão nhoét, bùn bám chặt lấy chân làm tuột cả đôi ủng mới mà bà Evdokia mua cho Volodia. Còn buổi sáng đất kêu phòm phọp dưới mọi bước đi, lớp băng trong suốt trên các vũng nước động đến là tan vụn. Dưới lớp băng là một khoảng trống rỗng, dường như ban đêm những đợt giá rét đã hút mất nước.

Nhưng hóa ra đây vẫn chưa phải là Bắc cực, vẫn chưa phải là nơi đoàn thám hiểm Chelyuskin đã từng sống trên băng.

Hằng ngày mẹ đi đến cảng hỏi thăm xem bao giờ tàu “Leonid Krasin” cập bến. Bố công tác trên con tàu đó. Cùng với gia đình các thủy thủ khác trên tàu, hai mẹ con tạm sống trong ký túc xá của cảng. Con tàu vừa kết thúc một cuộc hành trình ra nước ngoài. Trên con tàu đó bố đang trở về từ những miền, những nước xa xôi; xa xôi đến nỗi cả Vania cũng chưa học tới trong giờ địa lý, còn chị Valia tuy có học đến nhưng cũng chỉ biết bập bõm… Mọi người chờ đợi hết ngày này sang ngày khác. Cuối cùng văn phòng cảng báo tin là trưa mai tàu “Leonid Krasin” sẽ cập bến.

Ngay từ sáng, trên con trạch ở cảng, nơi những con tàu đi xa, về đỗ lại để dỡ hàng, đã đông nghịt các gia đình thủy thủ, người địa phương và người từ xa đến cùng chồng, con, anh em chung sống những ngày nghỉ trên bờ của đoàn thủy thủ.

Gió thổi làm Volodia lạnh cóng, mặc dù em đã mặc ấm và nấp sau lưng mẹ để tránh những cơn gió bấc. Gần một năm nay em chưa gặp bố. Trước kia, khi lâu lâu không gặp bố, em chỉ thấy nhớ thôi, nhưng bây giờ em đã có chuyện để nói rồi. Em quyết đòi bố kể cho nghe bằng được về cuộc nội chiến và về các chiến sĩ du kích ở đường hầm Cựu Karantin. Ngoài ra em còn thu thập được rất nhiều câu hỏi mà chỉ có bố mới giải đáp được.

Vẫn chưa thấy con tàu đâu. Volodia nằng nặc đòi mẹ đến văn phòng một lần nữa để hỏi xem tại sao tới bây giờ mà tàu “Krasin” vẫn chưa đến. Em kiễng chân, vươn cổ ra để được là người đầu tiên thấy cột buồm xuất hiện sau rặng núi.

Ở cảng, mọi việc vẫn tiến hành như thường lệ: một chiếc đầu máy nhỏ nhưng ống khói to dáng nghênh ngang và lúc nào cũng hét ầm ĩ, đang thúc đằng sau các con tàu và thận trọng đẩy chúng ra khỏi cảng. Ngay sát bờ, những chiếc tàu nhỏ kéo rơ-moóc vừa kêu váng lên vừa nhả khói ra khỏi ống. Ai cũng bận việc riêng của mình. Hình như chẳng ai thèm để ý đến việc Volodia đang nóng lòng chờ đợi. Chỉ có những chiếc cần trục cao đang vươn dài cái cổ bằng thép ra là như định cùng em rõi nhìn sang phía bên kia những đỉnh núi, nơi lá cờ của con tàu sẽ xuất hiện.

Và kìa, lá cờ đã xuất hiện thật! Dưới lá cờ đó là bố em.

Rồi từ sau chỗ ngoặt, thân tàu cao và đen chầm chậm ló ra. Volodia bắt đầu nhìn thấy cả con tàu: từ mũi tàu đang rẽ đôi làn nước làm sủi bọt trắng cho đến đuôi tàu cong lên tuyệt đẹp, kéo theo những làn sóng đang vội vã rẽ ra và ba dòng nước quyện vào nhau như ba dải trong bím tóc. Mặt trời miền Bắc thâm thấp chiếu sáng phần trên sơn trắng của con tàu, chiếu sáng ống khói đen có viền đỏ bao quanh, chiếu sáng lá cờ đỏ ở đuôi tàu và phù hiệu tàu buôn đỏ thắm trên cột buồm. Ở mũi tàu lấp lánh dòng chữ vàng óng: “Leonid Krasin”. Những con chim hải âu trắng muốt dang rộng đôi cánh khẽ động đậy lúc là sát xuống như chạm vào mặt nước, lúc bay vụt lên phía trên tàu cắt chéo khoảng không lộng gió của biển. Chúng có vẻ như từ trên cao ngắm nghía con tàu rồi lượn vòng xuống dưới mũi, kéo con tàu đi theo. Bỗng một hồi còi tàu vang lên, trầm khỏe, làm vang động cả không gian, dội vào các nhà kho, lướt qua những tòa nhà khu cảng, bay vút lên trên thành phố rồi bị những ngọn núi chặn dội lại, tắt dần ở xa.

Đấy là hồi còi vang rền báo hiệu cập bến của chiếc “Leonid Krasin”.

Trên bờ, mọi người vẫy khăn, vẫy mũ. Các thủy thủ trên boong tàu cũng vẫy khăn, vẫy mũ đáp lại. Con tàu bây giờ đã đến rất gần, trông cao như bức tường của một tòa nhà lớn. Bức tường này đang dịch gần lại. Giữa nó và kè đá, nước réo ầm ầm, những dây cáp dùng để kéo tàu vào bờ vun vút bay qua. Mắt rực lên vẻ khao khát, Volodia ngắm nhìn boong, những ô cửa sổ, chiếc cầu nhỏ và phần trên của con tàu. Cuối cùng em nhìn thấy và nhận ngay ra bố em, ông Nikifor. Ông đang đứng trên cầu tàu, khom người qua lan can nói to điều gì đấy với các thủy thủ đang kéo dây cáp. Ông mặc chiếc áo khoác da màu đen có cổ lông, đầu đội mũ trùm kín tai trên gắn phù hiệu tàu buôn.

– Mẹ ơi, bố kia kìa!… Đấy, bố đứng ở trên cùng, cao hơn tất cả, mẹ ạ! – Volodia sung sướng gọi to: – Bố ơi!…

Bà mẹ ngăn con lại.

– Khẽ chứ con! Trông thấy ở đâu nào? Sao lại kêu ầm lên thế? Chung quanh còn bao nhiêu là người…

Volodia xấu hổ nhìn quanh. Đúng, có phải chỉ có mình ở đây đâu. Chung quanh đông nghịt người, nhưng tất cả chẳng ngượng nghịu gì hết, cứ hét tướng lên và thật khó mà phân biệt nổi ai hét cái gì trong đám ồn ào ấy.

– Chào Semyon!…

– Kolia thân yêu, em nhìn phía này!…

– Chào Masha nhé!…

– Ê, cậu Vasha!…

– Chịu nổi khí hậu ở đây chứ?

Sau đó bức tường sắt đen với những ô cửa tròn đã đứng sững ngay trước mặt những người đi đón. Ròng rọc kêu ken két và một chiếc thang lớn từ từ hạ xuống dọc theo boong tàu. Những chuỗi dây chão luồn qua những trụ sắt vươn dài ra thành tay vịn cho chiếc thang. Đồng chí giám đốc cảng cùng các thủy thủ của cảng và các chiến sĩ đội mũ xanh (Volodia biết rằng đấy là các chiến sĩ biên phòng) đi theo cầu thang lên boong tàu. Volodia đứng trên kè đá ngay dưới thành tàu. Em ngửng đầu nhìn lên. Phía trên, mọi người đứng nghiêm chào rồi bắt tay nhau. Trên cầu tàu em không thấy bố nữa. Nhưng rồi ông lại xuất hiện ở chỗ thấp hơn một chút trên boong tàu. Ông cúi người qua thành tàu gọi to:

– Evdokia, chào em!… Volodia, con đấy à?

Mẹ em im lặng, đầu ngẩng lên, hai tay giữ chặt lấy cổ áo khoác, đôi mắt nhớ thương chăm chăm nhìn ông. Volodia kêu to:

– Bố ạ, con nhìn thấy bố đầu tiên và nhận ra ngay lúc bố đang đứng trên cầu tàu chỉ huy ấy. Con lên chỗ bố có được không?… Chị Valia không đến bố ạ. Chị ấy còn phải học, lớp chị ấy chưa được nghỉ hè bố ạ!

Xung quanh mọi người cũng chuyện trò với các thủy thủ đứng trên tàu. Họ nói to quá nên em không nghe thấy tiếng bố trả lời. Bố em vẫy tay rồi biến mất. Volodia nghĩ: “Chắc bác thuyền trưởng gọi bố.” Bởi vì trên tàu “Krasin” chẳng ai quan trọng được bằng bố em. Ai cũng biết, bố em là thuyền phó phụ trách công tác chính trị cơ mà.

Một lúc lâu sau, bố em mới lại xuất hiện trên boong tàu. Những bậc thang đan bằng sắt bọc đồng kêu cót két dưới đế giày bước nhanh của bố em, chẳng khác gì tiếng phím đàn vang lên dưới bàn tay nhạc sĩ. Em chưa kịp nhìn bố ở gần thì đã thấy bóng mình trong khoang kính tròn của cửa sổ mạn tàu – đôi tay lực lưỡng của bố đã tung em cao đến mức ấy. Em ngạt thở và lấy hết sức ôm chặt chiếc cổ rắn chắc của bố. Không đời nào em rời bố nữa và em không chịu để bố lại tung em lên. Vẫn ôm chặt lấy em, bố cúi xuống hôn mẹ. Để che giấu nỗi thẹn thò bỗng nhiên làm em bối rối vì đã lâu nay em xa bố, em nghịch ngợm rúc đầu vào giữa má bố và đầu mẹ, rồi lần lượt hôn cả bố lẫn mẹ…

Lát sau, cả nhà đã ở trên tàu, ngồi trên chiếc giường cao được thu dọn gọn ghẽ, trong phòng riêng của ông Nikifor. Chiếc giường rộng rãi, đầu giường có gờ gỗ thấp. Volodia đã nhiều lần lên các tàu biển, nhưng chưa bao giờ em lại được thấy chiếc tàu nào lớn đến thế. Em thích thú ngắm nghía căn phòng đẹp đẽ, trong đó tất cả đều sáng loáng, tất cả đều nhẵn bóng, sạch sẽ với những tiện nghi đặc biệt, giản dị, được coi sóc chu đáo và tính toán kỹ lưỡng, mà chỉ những căn phòng trên một con tàu lớn và hiện đại mới có được. Đâu đó, ở phía dưới chiếc thảm nhỏ trải trước giường, có tiếng con trượt kêu lạch xạch và ánh sáng chiếc đèn điện treo trên trần cũng rung rinh hòa nhịp với tiếng lạch xạch đó. Một chiếc giá nhỏ đóng chặt vào tường. Một chiếc bình to cổ “ngồi” thu lu trong một ngăn riêng, trong ngăn nhỏ bên cạnh ló ra một cái cốc. Trên bàn, một chiếc gạt tàn thuốc lá bằng đồng trông nặng nề nằm đối diện với một chồng sách dày, đóng bìa cứng. Chiếc ghế xoay ở trước bàn trông có vẻ rất nặng và chắc chắn. Tất cả mọi vật đều bền chắc, thấp, được đóng cẩn thận và sẵn sàng tận tâm phục vụ các thủy thủ. Chúng nhắc nhở ta rằng, một sức mạnh đáng kể đang vỗ oàm oạp ở ngay bên cạnh, chỉ cách ta có một lớp thành tàu mỏng… Bức ảnh gia đình rất quen thuộc đối với Volodia treo trong phòng làm em cảm thấy thật bất ngờ và thấy nó chẳng có liên quan gì với không khí trên tàu. Ảnh chụp mẹ, chị Valia và cả em nữa, em đang nép sát vào bố. Và em muốn lại diễn ra ngay bây giờ cảnh chụp trong ảnh.

Ông Nikifor lấy tay nắm chắc gáy con, ngửa đầu ra sau, hỏi:

– Thế nào, chú bé Kerch, có gì lạ không? Trông lớn đấy, ra dáng một chàng trai rồi còn gì.

Vốn vẫn bực mình và tự ái vì lớn quá chậm, chậm hơn lũ bạn cùng tuổi, Volodia vội báo tin ngay:

– Con đã cao quá khuỷu tay mẹ rồi bố ạ. Mẹ, mẹ đứng dậy đi để bố biết con đã lớn đến đâu, đi mẹ!

Mẹ em than vãn:

– Bây giờ nó khó bảo lắm, anh ạ. Ở lớp mẫu giáo nó làm gì, anh có biết không?

Tưởng mẹ sắp kể chuyện chiếc cặp sốt, em chặn ngay lại:

– Mẹ!… Con không…

– Yên nào, không được ngắt lời mẹ!… Anh biết không, năm ngoái, lúc hai mẹ con đang đứng, thấy cô giáo dẫn tụi trẻ đi qua trước mặt để ra bãi, nó liền vụt theo, chui qua hàng rào và đứng luôn vào hàng. Cô mẫu giáo hỏi: “Cháu tên là gì? Con ai? Nhà cháu ở đâu?” Nó chẳng sợ hãi gì hết, trả lời luôn: “Cháu là Volodia Dubinin.”

– Không, con bảo là: cháu là con đồng chí Nikifor Dubinin đấy chứ.

– Phải đấy… Rồi nó nói: “Bố cháu là thủy thủ đường dài. Cháu muốn học lớp mẫu giáo của cô.” Tất nhiên là cô giáo dặn nó bảo mẹ viết đơn. Thế là nó lập tức chạy về nhà và nói: “Mẹ ơi, cô giáo lớp mẫu giáo bảo mẹ viết đơn xin cho con vào học.” Anh xem, nó tự thu xếp thế đấy! Nó đi mẫu giáo được một năm rồi. Chỉ phải cái nghịch thôi, em chịu không bảo được đâu.

Volodia khoe:

– Con đã biết đọc, biết viết chữ in rồi bố ạ.

– Thế cơ à? – bố em ngạc nhiên. – Nếu vậy thì con giỏi lắm.

– Bố đưa con cái gì con đọc cho mà xem…

Em đưa mắt nhìn quanh. Em nhảy xuống đất vớ lấy cuốn sách nhỏ bìa màu sáng ở trên bàn rồi phốc một cái, lại đã ngồi trên giường. Em đưa sách lại gần mắt:

– A… A… – em đọc rồi im bặt.

– Sao thế, nhà thông thái?… – bố em kéo dài giọng chế em.

– Cái chữ gì mà nằm ngược thế này… À đây là chữ “Я”? – Em dí ngón tay vào chữ la-tinh “R” in trên mặt bìa bẩn vết dầu. – A, con biết rồi, đây là chữ “Я” đặt ngược!

– Con nói chẳng dứt khoát gì cả. Chữ như thế bố chưa nghe nói bao giờ, – người bố cười và chỉ tay vào bìa sách: – Thế đây là chữ gì?

– Đây ấy ạ?…

Volodia bối rối nhìn trừng trừng vào cái chữ lạ lùng, ngoằn ngoèo như con rắn, trông giống hệt cái lưỡi câu.

– Chữ này ấy ạ?… Con chưa học.

– Thế mà cũng đòi đọc! Và phải nhớ là phải xin phép trước khi lấy sách ở trên bàn. Còn đây không phải là chữ ta. Đây là một cuốn sách tiếng Anh, cuốn sách tra cứu về biển. Bố mua ở London đấy. Con phải nhớ xin phép trước khi lấy sách nhé!

Ông cầm lấy cuốn sách tiếng Anh trong tay con, để lên bàn, rồi rút trong chồng sách ra một cuốn dày, bìa đỏ, đưa cho con, bảo:

– Con đọc xem nào.

– V… I… Lê… ni… n… À, con biết rồi! “V. I. Lenin”… Tuy… tuyển… tuyển tập.

– Khá lắm! – bố em nhấc em lên, khen. – Evdokia này, chóng thật đấy nhỉ? Con nó đã biết đọc rồi, thời gian đi mau thật!

Câu chuyện vừa chuyển sang chuyện chữ nghĩa là Volodia lập tức nhớ ngay đến dòng chữ trong mỏ đá. Nhưng em thấy chưa nên hỏi bố ngay. Nên gác việc đó lại dịp khác, thuận tiện hơn. Khi đó phải hỏi cả về việc chiếc cặp sốt nữa mới được: có đúng là trong nội chiến, bố chiến đấu cả vì chiếc cặp sốt như mẹ nói không? Việc đó thì phải gặp riêng bố, nói chuyện riêng hai bố con mới tiện.

Nhưng bố em hình như cũng cảm thấy con trai muốn nói chuyện riêng với mình. Ông mở tủ, lấy chiếc mũ thủy thủ trên giá, đặt mũ hành quân vào tủ, vuốt lại áo rồi cúi xuống soi gương:

– Evdokia này, em trông hai bố con có giống nhau không? Giống đấy chứ nhỉ?

– Sao lại không? Nhất là mắt. Cứ như lột ấy.

– Làm gì mà cứ nhìn trừng trừng thế, chú bé mắt to này! – bố em nói đùa và bợp nhẹ vào trán Volodia. – Có muốn cùng bố đi xem tàu không?… Evdokia cho con đi với anh nhé?

– Nếu con nó thích thì hai bố con cứ đi đi. Em ở lại đây thu dọn cho anh một lát.

Ông Nikifor kêu lên:

– Thế thì còn gì bằng nữa! Rồi ta sẽ đi tắm, con thích không? Chắc là chưa bao giờ con được tắm hơi trên tàu, phải không? Thủy thủ mà tắm hơi thì phải biết, cứ gọi là sạch bóng. Ta đi đi con!

Bố đưa Volodia đi khắp các nơi trên tàu, chỉ cho con xem tất cả các gian phòng, dẫn con lên boong và giới thiệu con với bác thuyền phó chính. Bác thuyền trưởng thì đã lên bờ vào thành phố. Volodia thất vọng ra mặt khi biết là bác thuyền trưởng, ngoài bố em ra, còn có một thuyền phó nữa mà lại là thuyền phó chính. Sau đó bố em giữ cho em vừa bám vào những nắm tay lớn bằng thép vừa trượt theo những bậc thang bằng sắt của chiếc cầu thang đặt dốc đứng để đi xuống khoang dưới. Ở đây có đặt máy móc là thứ Volodia thích nhất. Lúc này, cả khối máy đồ sộ đang yên lặng. Các chú công nhân áo dính đầy dầu mỡ, đi lại trên các cầu sắt trơn tuột, vặn đinh ốc, lau chùi. Tất cả mọi thứ ở đây đều bằng sắt và đều trơn bóng. Những ngọn đèn sáng rực đặt trong lưới sắt trông như đeo rọ mõm. Mặc dù máy móc hiện đang yên lặng và bất động, Volodia vẫn cảm thấy lúc nào chúng cũng sẵn sàng bừng tỉnh dậy và để lộ ra toàn bộ sức mạnh tiềm tàng khủng khiếp mà ta phải đề phòng; chẳng thế mà nó lại bị giam trong những tấm lưới sắt và khung sắt như thế kia.

Bố em dắt em lại gần bác thợ máy to lớn đang lúi húi bên cạnh một chiếc máy và bảo:

– Volodia, con chào bác Viliuy đi. Bác là người quản lý chính tất cả các hung thần này đấy.

Bác Viliuy đứng thẳng dậy vươn người lên và Volodia thấy bác cao hơn bố em đến một đầu rưỡi. Bác lau thật kỹ đôi tay dính dầu mỡ vào vải rồi đưa tay cho Volodia. Bàn tay bác to mập hằn rõ những vệt đen của dầu mỡ.

Bác nói, giọng trầm trầm:

– Con đồng chí đấy à? Vừa gặp nhau phải không? Chắc đồng chí dẫn cháu đi xem máy móc? Cháu nó thích máy móc lắm hả? Tên cháu là gì nhỉ?… Volodia à? Nào, cháu Volodia, lại đây bác cho xem cơ ngơi của bác.

Bác Viliuy đưa Volodia đi theo những chiếc cầu sắt hẹp, lên xuống những cầu thang vừa trơn vừa dốc đứng, băng qua những lớp sàn lưới. Vừa đi bác vừa giảng giải về máy móc.

– Đây là những động cơ đi-ê-den. Ở đây có động cơ đi-ê-den là vì chiếc tàu này chạy bằng động cơ đốt trong. Nếu là tàu chạy bằng hơi nước thì phải có nồi hơi, nhưng tàu chúng ta thì dùng động cơ đi-ê-den. Cháu có hiểu chữ đi-ê-den không? Chắc là không hiểu phải không? Thế sau này lớn lên cháu định làm gì? Chắc là làm thủy thủ chứ?

Đấy là một vấn đề nan giải. Đã có lúc Volodia mơ ước trở thành thủy thủ. Sau đó, khi được bác đánh cá cứu cho khỏi chết đuối và sau câu chuyện chiếc cặp sốt, em muốn trở thành thầy thuốc. Và sau khi biết được nguồn gốc dòng chữ bí ẩn trong lòng đất, em lại bắt đầu mơ ước cuộc đời chiến đấu du kích, và chủ nhật nào em cũng cùng Vania chơi trò đánh trận giả. Nhưng hôm nay, được gặp bố trên chiếc tàu to lớn kỳ diệu này, em lại quay về những dự định ban đầu. Em quyết định là lúc đầu có thể trở thành thủy thủ, nhưng rồi sẽ học cách chiến đấu du kích trên đất liền sau.

– Nghĩa là cháu định làm thủy thủ chứ gì?… Tốt lắm. Bố cháu là một thủy thủ ưu tú. Cháu hãy nối gót bố cháu… Này cháu xem, trên tàu có cả nồi hơi đây này, có kém gì tàu chạy hơi nước đâu.

Họ dừng lại bên một khối lớn bằng sắt đen có hơi nóng tỏa ra. Bên trong nghe có tiếng sùng sục làm rung chuyển cả sàn sắt bên cạnh.

– Cháu có biết ở đây dùng hơi nước làm gì không? Rất đơn giản: dùng trong sinh hoạt. Nước nóng được đưa vào nhà bếp. Cháu nhìn thấy những vòi nước màu xanh màu đỏ kia chứ… Cái thì vào buồng tắm hương sen, cái thì vào buồng tắm hơi. Trên tàu có cả buồng tắm hơi nữa đấy nhé. Buồng tắm hơi theo đúng kiểu Nga. Ở nước ngoài không có những buồng tắm như thế đâu. Cháu xem, trên tàu sống đàng hoàng đấy chứ? Bây giờ anh em thủy thủ sắp đi tắm đấy.

Phía trên có tiếng bố gọi em đi tắm.

Buồng tắm trông giống như tất cả các buồng tắm bình thường khác: cành dương dùng để quất, những vật để kỳ cọ, nước giặt quần áo, hơi nước ngột ngạt. Bố em cởi chiếc áo ngoài và chỉ mặc chiếc áo trong kẻ ngang theo kiểu của thủy thủ Hạm đội Đỏ. Rồi bố em cúi xuống, đưa hai tay lên vai, giơ khuỷu tay ra phía trước cởi nốt chiếc áo lót. Em khâm phục và thích thú nhìn cái lưng lực lưỡng của bố và bắp thịt cuồn cuộn ở cánh tay bố.

Bố em vừa xát bộ ngực nở nang, rắn chắc vừa bảo:

– Con còn đợi gì nữa? Cởi quần áo ra đặt vào đây. Ra đây bố sẽ kỳ cọ cho con một bữa ra trò. Lâu lắm rồi bố không tắm cho con… A, trông con cũng khá đấy. Mà cái gì thế này? Nện nhau hử?… Thế còn đây?… Xem ra thì con cũng chẳng phải tay vừa… Nhiều phen đọ sức rồi phải không? Và cũng không ít lần bị no đòn thì phải…

Khí lạnh ùa vào phòng. Những bóng người đen đen, mắt lấp lánh, răng trắng bóng, lao vụt vào buồng tắm. Họ vừa chạy vừa cởi những chiếc áo sặc mùi dầu mỡ vừa ném lộp bộp các đôi giày vào góc buồng tắm. Volodia ngơ ngác nhìn họ và thận trọng dịch lại gần bố.

Bố em bảo:

– Các chú thợ máy đến tắm đấy.

Hơi nước nóng ấm lập tức được tháo ra, mọi người bắt đầu lấy nước giội cho nhau, những thùng nước lao vun vút từ tay người này đến tay người khác theo một tấm ván trơn. Họ làm ầm ĩ, thở phì phò, ho sặc sụa, nói như hét để át tiếng ồn ào do chính họ gây nên. Nước nóng giội vào làm thân mình họ trắng ra trông thấy và bây giờ Volodia có thể nhận ra những chiếc mỏ neo, những con rắn, những chiếc tàu, những con thủy quái và đại bàng xăm trên da một vài người thợ máy. Bố em đặt em lên một tấm gỗ cao và vừa kêu lên vì khoái trá vừa xát mạnh mảnh bọt bể đẫm xà phòng và sũng nước nóng vào lưng con.

Volodia không chịu nổi, thét lên:

– Ái, ái!… Đau con… bố!

– Chịu đau một chút, bố sẽ kì cho con trắng bóng lên… Nhắm mắt vào, nhắm chặt vào! Bố giội kín đầu đây này…

Em sặc sụa trong dòng nước nóng giãy giội ụp từ trên đầu xuống. Em cảm thấy mình đến không chịu nổi mất, đến sặc nước và chết ngạt mất. Nhưng nước đã trôi hết, mồm và lỗ mũi em phập phồng hít làn không khí ấm áp, đôi tay rắn chắc của bố em vắt ráo tóc trên đầu, vuốt nước khỏi mặt em. Em thận trọng mở mắt.

Bố em nói, vẻ hài lòng:

– Giờ thì sạch lắm rồi. Thôi, ra mặc quần áo đi để bố tắm thêm chút nữa… Parfenov, cho thêm hơi nước vào!

Một tiếng réo dữ dội vang lên khắp buồng tắm. Volodia nhảy vụt khỏi đám hơi nước mênh mông tràn cả ra phòng ngoài. Em mặc xong quần áo rất nhanh, mặc dù tất, quần và sơ-mi phải vất vả lắm mới lồng được vào người, giày thì trở nên ram ráp và chật hẹp, còn ngón tay mới thật buồn cười: nhăn nheo, sần sùi, trắng bệch ở đầu cái ngón, trông chẳng khác gì hạt dẻ non.

Volodia cảm thấy đầu váng, em ngột ngạt vì nóng, vì hít quá nhiều hơi nước. Khi em bước ra chiếc hành lang hẹp có những tay vịn dài chạy dọc theo bức tường trước mặt, em quên bẵng mất em đi cùng bố từ đâu đến đây và bây giờ em phải đi đâu. Tít cao phía trên đầu có tiếng chân bước và hình như có vật gì dài và nặng đang lê sền sệt. Vọng đến tiếng người bị tiếng va chạm của sắt át đi. Em bỗng cảm thấy mình lại đứng mãi dưới sâu trong mỏ đá ở Cựu Karantin. Chỉ khác là ở đây sáng sủa và dưới chân em không phải đá rắn mà là một cái gì đang rung rung, chao đảo.

Em đi đến cuối hành lang, rón rén thử mở những nắm cửa bằng sắt của các phòng, rồi em quay lại, tiến đến một bức tường màu vàng có nhiều cửa sổ với những thanh đồng mảnh bao quanh. Em kiễng chân nhìn vào: dưới chân em, sau lớp kính là một khoảng sâu thẳm kêu ầm ĩ, ở giữa nổi lên những khối thép với những bánh xe, những bộ máy nhỏ bằng đồng trông giống như đồng hồ, những chiếc kim đứng lặng im dưới nắp kính. Em nhận ra những chiếc cầu trượt, những thang dốc đứng, những lối đi, những mạng sắt và những lớp sàn.

Khẽ hé mở cánh cửa đóng khung bằng một tấm lưới đồng, em đi vào trong rồi lần theo chiếc thang quen thuộc, áp sát bụng vào những thanh tay vịn tròn cứng, dò chân nọ rồi mới đặt chân kia bước xuống tấm lưới thép ở phía dưới. Kia là chiếc nồi hơi mà bác Viliuy đã bảo em. Em nhận ra ngay những bánh xe xanh đỏ của những vòi nước trên một đường ống lớn. Đường ống này được bọc kín trong một lớp đầy dầu mỡ giống như giấy sơn. Xung quanh không một bóng người. Volodia thích thú xem xét các vòi nước. Thoạt tiên em động vào một chiếc vòi xanh và hơi quay sang bên trái. Chiếc kim nhọn dưới mặt kính của bộ máy giống như đồng hồ bỗng lay động và vút chạy từ bên nọ sang bên kia như muốn ra lệnh: “Đừng, đừng động vào!” Volodia bỏ mặc chiếc kim đấy và động vào một chiếc vòi khác màu đỏ. Em khẽ quay bánh xe sang bên trái và phấp phỏng nhìn bộ máy. Nhưng lần này chiếc kim không có vẻ gì là giận dữ. Thấy chiếc kim không nhúc nhích ra vẻ tán thành, em mạnh bạo lên và quay bánh xe đỏ sang bên trái.

Đột nhiên dưới chân em có tiếng ầm ầm, gầm rít, em ngửi thấy mùi gì giống như mùi ở buồng tắm, từ dưới tấm lưới sắt một luồng hơi nước dày đặc bốc lên che kín cả khối máy. Em nghe thấy tiếng người kêu xôn xao hoảng hốt, tiếng chân chạy rậm rịch. Một người lao vào va phải Volodia trong đám hơi nước, vấp ngã qua người em. Em cũng ngã theo. Thấp thoáng bóng những chiếc chân để trần, nước xà phòng còn rỏ giọt, nhảy vọt qua em. Em chỉ nhìn thấy bóng chân vì hơi nước đã che lấp hết cả. Cuối cùng, có một người chắc là hiểu được nguyên do, vội quay chiếc vòi lại và khóa chặt ống dẫn hơi nước. Hơi nước từ từ tan dần và Volodia thấy ngay trước mặt mình là bác Viliuy trần truồng, cao lớn, hình như còn cao hơn cả trước kia. Nhưng bác Viliuy không nhìn thấy Volodia vì bọt xà phòng trắng, đặc sệt trên đầu bác bây giờ mới tràn xuống mắt bác. Bác vừa nhổ vừa lấy hai nắm tay giụi giụi cặp mắt bị bọt xà phòng làm cay rức. Bác la lên:

– Trời, cái bọt xà phòng chết tiệt! Cay mắt quá! Ai ở đấy cho tôi gầu nước vào đầu nào!… Cay xè cả hai mắt rồi…

Một người mang ca nước đến giội vào mặt bác. Bác vừa thở phì phò vừa hé mở đôi mắt đỏ ngầu, còn mờ mờ.

– Đứa nào làm bậy đấy? Đứa nào mở hơi vào buồng tắm đấy?

Đến khi đó, Volodia với vẻ mặt hết sức hoảng sợ mới hiện ra từ đám hơi nước dưới chân bác.

– Cháu đấy ạ… Cháu không ngờ ạ… Cháu mới hơi chạm khẽ một cái, thế mà đã…

Nhưng bàn tay rắn chắc của bố em đã siết chặt lấy vai em và lôi ra khỏi buồng máy. Bố em đã kịp mặc quần đùi nhưng chưa kịp xỏ giày và mặc áo. Ông giận dữ lắc mạnh Volodia:

– Ai cho phép con làm bậy thế? Con có biết con đang ở đâu không? Đây là con tàu chứ có phải đồ chơi đâu. Con đã làm mọi người phải hoảng hốt. Bây giờ đứng yên đây để bố mặc quần áo. Bố sẽ không cho con ở trên tàu nữa! Lên bờ ngay lập tức! Đến ngay ký túc xá. Con còn nhỏ quá, chưa nên cho lên tàu… Nghịch quá đi mất!…

Ông còn muốn mắng thêm mấy câu nữa nhưng đột nhiên ông lấy một tay áp vào miệng vụt quay lưng lại con và bất lực xua xua tay kia. Xung quanh, trong chiếc hành lang hẹp, người thì che thân bằng chiếc áo vo tròn lại, người thì dùng xô nước, người thì lấy luôn hai bàn tay, ai cũng đẫm xà phòng và cố lắc cho bọt ra khỏi tai, cố mở to đôi mắt cay xè. Họ đứng đó, nghe câu chuyện hai bố con, nhìn vẻ mặt thẹn chín người và sẵn sàng khóc lên của Volodia. Đột nhiên, hết người này đến người khác, tất cả đều cười phá lên làm xà phòng tung tóe khắp mọi phía.

Nửa giờ sau, Volodia lặng lẽ lủi thủi đi theo mẹ về ký túc xá.

Mẹ bảo:

– Giỏi lắm! Thật là đẹp mặt! Người ta coi là đã lớn mới cho lên tàu, lại cho tắm với mọi người ở buồng tắm nữa, thế mà không biết điều… Cũng còn may là chưa xảy ra chuyện gì đấy… Bố thật xấu hổ vì con. Thuyền phó phụ trách công tác chính trị mà có đứa con chẳng hiểu biết gì cả!…

Em bước thấp bước cao đi đằng sau, nhưng mẹ cầm lấy tay lôi em đi trên những lớp sàn gỗ và thỉnh thoảng bà lại quay lại nói thêm:

– Đi cho tử tế nào! Không biết đi nữa rồi à? Sao lại cứ để người ta phải kéo mới đi thế? Liệu đấy rồi sẽ lại được tắm cho một trận nữa!…

Volodia bị phạt phải ở lại một mình trong căn phòng nhỏ của ký túc xá, còn mẹ em trở lại cảng và cùng bố đi vào thành phố. Mẹ em rất thương và sẵn sàng tha thứ cho em nhưng bà biết chồng bà rất nghiêm khắc trong những việc như vậy. Câu chuyện còn nóng hổi thế này thì tốt nhất là không nên nói gì với chồng về con.

Volodia ngồi một mình trên chiếc giường sắt phủ tấm chăn dạ dày. Trên giường cũng có in dòng chữ “Cảng. Murmansk” như trên các bức thư nhưng cỡ chữ thì to gấp mười. Mẹ em cấm ngặt em không được đi đâu và để lại thức ăn trên chiếc đĩa phủ tờ báo “Sự thật Bắc cực”.

Ngồi một mình, Volodia cảm thấy rất chán. Bên ngoài, trời tối rất nhanh. Thế là hết một ngày ngắn ngủi ở Murmansk. Em ngồi lắng nghe tiếng còi tàu. Cảng rất gần đây thôi. Ở cảng có con tàu “Leonid Krasin”. Trên tàu có bố đã từ thành phố về rồi. Em hiểu rằng còn lâu em mới được nói chuyện riêng với bố, mới có dịp hỏi về khu mỏ đá Cựu Karantin và về chiếc cặp nhiệt. Nhưng bỗng em cảm thấy khao khát được lập tức ở ngay cạnh bố và làm tất cả mọi việc để bố không giận nữa. Em nhảy phắt xuống đất, mặc áo khoác, đội mũ, quàng khăn vào cổ, thận trọng hé mở cánh cửa dẫn ra hành lang ký túc xá. Ngoài hành lang không có ai. Em rút thìa khóa ở phía trong, tra vào ổ khóa từ phía ngoài hành lang, khóa cửa lại, đút thìa khóa vào túi rồi bước ra phố.

Chú bảo vệ đứng ở cổng cảng gọi em lại.

– Cháu ở trên tàu “Krasin” đấy mà, – em vội trả lời.

– Thế thì cứ đi đi!

Chú thủy thủ đứng gác ở thang tàu “Krasin” đã nhận thấy từ lâu có một bóng người nhỏ bé cứ đi đi lại lại trong đêm tối trên kè đá gần tàu. Chú gọi vọng xuống:

– Này, chú bé! Làm gì mà cứ lang thang ở đấy thế? Chờ ai đấy?

Tiếng ở phía dưới vọng lên:

– Chú ơi, cho cháu gặp đồng chí Dubinin là thuyền phó phụ trách chính trị.

Chú thủy thủ ngạc nhiên:

– Gì cơ? Cháu thì có quan hệ gì với công tác chính trị?

– Chú chỉ cần báo là có Volodia muốn gặp.

– Volodia à? Được, chú sẽ báo. Nhưng cháu là Volodia nào mới được chứ. Trên đời này có biết bao nhiêu Volodia cháu biết không?

– Không, cháu không biết. Chú bảo giúp là có Volodia Dubinin.

– Nhưng cháu là thế nào với đồng chí thuyền phó phụ trách chính trị?

– Cháu là con đồng chí ấy.

– À ra thế, khá lắm… Có phải cháu vừa làm lung tung cả tàu lên, đã mở hơi nước và tháo cũi sổ lồng cho lũ hung thần của các chú phải không?

– Vâng, cháu… – Volodia trả lời, em thở dài bước xa ra khỏi tàu. Hóa ra ai cũng đã biết câu chuyện hơi nước và chẳng nên ló mặt trên tàu làm gì nữa.

– Đứng lại hẵng! Cháu đi đâu thế? Đồng chí Dubinin sắp về đấy, còn đi đâu làm gì?…

Volodia đứng lại, cọ má vào vai suy nghĩ. Em lại thở dài và im lặng bước đi. Nhưng đúng lúc đó, một giọng nói trầm trầm, vang vang, hết sức quen thuộc, từ trên tàu vọng xuống:

– Volodia đấy à? Volodia giúp việc cho bộ phận hơi nước đấy phải không? Đứng lại đã cháu! Làm gì mà ỉu xìu thế?…

Volodia nhận ra giọng bác Viliuy. Bước chân bác dồn dập trên cầu thang. Một bóng người to lớn lại gần em.

Bác cất giọng trầm trầm:

– Sao tắm xong cháu lại ra gió thế? Đến bị cảm mất. Thế nào, cháu có bị bố cho ăn đòn không? Thôi, không nói đến chuyện ấy nữa. Ta lên tàu đi!

– Bố cháu không cho phép… Bố cháu đuổi cháu lên bờ…

– Thế cơ à? Thôi được, bao giờ bố cháu về, bác sẽ nói với bố cháu cho. Còn đứng đấy làm gì? Kìa, bác bảo, ta đi đi! Cháu bị cảm mất. Bác cháu ta sẽ nói chuyện với nhau chăng? Lên tàu đi!

Và Volodia bỗng bay lên: cánh tay mạnh mẽ của bác Viliuy nhấc bổng em đặt lên vai. Trời đã tối hẳn và em cảm thấy mình bay trong không trung. Em thấy mình cứ bay cao lên mãi, thấy trước mặt có ánh sáng. Bác Viliuy đặt nhanh em xuống đất và dưới chân em lại là sàn tàu rắn chắc rung đều đều.

Khi ông Nikifor từ thành phố trở về, đồng chí thủy thủ đứng gác báo cáo là con ông đang đợi ông ở phòng đồng chí thợ máy chính. Ông đi xuống khu phòng ở và từ xa đã nghe thấy tiếng cười ầm ĩ trong phòng bác Viliuy vọng ra. Ông lại gần nhưng không thể vào được mặc dù cửa mở toang. Thủy thủ, thợ máy tụ tập ngoài hành lang. Từ trong phòng, đám khói thuốc lá dày đặc bay ra và vọng lại giọng nói trong trẻo của Volodia. Em đã trở nên mạnh bạo và rõ ràng là đã rất quen thuộc với mọi người trên tàu. Người ta bắt em kể đi kể lại đến hàng chục lần câu chuyện hơi nước vì ngoài hành lang người tới nghe hết lớp này đến lớp khác.

– Cháu làm thế nào mà lại để đến nỗi như thế nhỉ. Bác Viliuy giảng giải máy móc cho cháu thế nào?

– Bác ấy chỉ cho cháu xem các vòi nước và bảo: “Hơi nước đấy. Trên tàu sống rất đàng hoàng, có cả buồng tắm hơi nữa.” Khi cháu tắm xong thì cháu thấy nóng quá, cháu đi tìm mẹ cháu. Mà buồng máy thì chẳng có ai cả. Cháu thử lần mò xem các vòi. Bỗng phụt một cái, thế là mọi người chẳng mặc quần áo gì hết, cứ trần truồng chạy ra, người toàn xà phòng. Nước và xà phòng cứ rỏ giọt từ người xuống…

Tất cả lại phá lên cười.

– Volodia này, con nói lung tung cái gì đấy? – giọng ông Nikifor vang lên và mọi người im bặt, giãn ra. – Còn các đồng chí có chuyện gì vui mà lộn xộn thế này! Cả chủ tịch hội đồng thủy thủ, cả bí thư đoàn thanh niên nữa kìa!… Lúc cần thì không sao triệu tập được đông đủ, thế mà bây giờ thì ai cũng có mặt.

Mọi người thanh minh:

– Con đồng chí ngộ quá đi mất, đồng chí Nikifor ạ.

– Giỏi thật, nó đứng ra tổ chức được cả hội hóa trang!

– Thôi, thế là đủ rồi, ta đi đi! – bố em nói rồi đưa Volodia về phòng riêng. Dọc đường ông hỏi: “Mẹ đâu? Ở phòng bố à?”

Volodia im lặng.

– Nói đi chứ, bố hỏi, mẹ đâu? Con không nghe thấy bố hỏi à? Hơi nước bịt kín lỗ tai rồi ư?

– Con không biết…

– Không biết là thế nào?

– Con đến đây một mình, – Volodia lí nhí thú nhận. – Con ngồi một mình mãi rồi con đi tìm bố… Con tưởng là mẹ ở đây. Con muốn đến với bố… con nhớ bố…

– H-ừ! – bố em khẽ thở dài. – Rồi thế nào mẹ cũng phạt con cho mà xem. Con để thìa khóa ở đâu?

– Đây ạ.

Bố em giật lấy chiếc thìa khóa em đưa rồi chạy đi.

Em nghe thấy bố nói:

– Parfenov này, cậu đưa giúp mình chiếc thìa khóa này đến ký túc xá cảng nhé. Ở đấy chắc vợ mình đang lo cuống lên. Con mình đến đây mà lại cầm theo thìa khóa mới gay chứ.

Parfenov hỏi một điều gì đó và bố em trả lời:

– Phải, con mình đang ở chỗ mình. Đáng lẽ mình phải đi mới đúng nhưng mình lại sắp đến phiên gác. Hơn nữa để nó một mình ở đây sao được!

– Cháu nó hiếu động lắm…

– Thành ra bây giờ mình phải sửa cho nó!…

Trở về phòng, bố em đóng chặt cửa lại, đi đến bàn và ngồi xuống chiếc ghế xoay. Volodia, nét mặt rầu rĩ đang nghịch những chiếc tua màn cửa cạnh giường trông như những quả bồ công anh dại.

– Volodia này, – bố em mở đầu câu chuyện, – bố con ta nói chuyện với nhau một lát. Con để yên chiếc màn cửa đấy! Lại gần đây. Dạo này con không được ngoan, Volodia ạ. Liệu con cứ như thế mãi đến bao giờ? Mẹ rất phiền lòng về con. Mẹ bảo lúc nào con cũng làm mẹ phải lo lắng… Lúc thì suýt chết đuối, lúc thì ngã xuống mỏ đá làm cả nhà phải hốt hoảng. Hôm nay thì vừa đặt chân lên tàu đã làm lung tung hết cả lên. Con tưởng thế là hay đấy à? Rồi lại chuyện này nữa: mẹ bắt con ngồi ở nhà chờ mẹ cho đến tối, thế mà con tự tiện bỏ nhà đến đây. Mà ai bảo con đến đây mới được chứ?

– Con không thích lên bờ… – Volodia sụt sịt khóc. – Bố đừng bắt con đi khỏi tàu!…

– Con mà còn nghịch ngợm nữa, bố sẽ đuổi lên bờ ngay tức khắc. Nếu con muốn ở lại trên tàu thì phải thật ngoan ngoãn. Trên tàu cũng phải có kỷ luật chứ! Mà con thì lại rất liều lĩnh! Thôi, lại đây với bố. Chẳng lẽ con không thấy xấu hổ à?

Volodia trèo lên đầu gối bố và mặc dù em đã cảm thấy hết sức thoải mái, em vẫn lúng búng: “Có ạ”, trong lúc đó thâm tâm em hoảng sợ thấy mình thật giả dối, vì lúc đó em chẳng thấy hối hận gì hết.

Bố em bảo:

– Con kể chuyện gì cho bố nghe nào. Ở lớp mẫu giáo con học hành ra sao? Chị Valia thế nào? Hai chị em vẫn cãi nhau suốt ngày đấy chứ?

Volodia cảm thấy tình hình đã ổn và đã đến lúc thích hợp nhất để nói chuyện riêng với bố trước khi mẹ đến. Em ngồi cho thoải mái hơn trên đầu gối bố, rồi vừa nhìn thẳng vào mắt bố vừa hỏi bố câu hỏi đã từ lâu làm em bận tâm.

– Bố ơi, – em nói, – có phải bố đã chiến đấu vì chiếc cặp sốt không?

Bố em ngạc nhiên:

– Thế là thế nào nhỉ. Sao lại vì chiếc cặp sốt?

– Mẹ bảo bố chiến đấu vì chiếc cặp sốt.

– Con nói gì lạ thế?

– Thật đấy bố ạ!… Khi con đánh vỡ chiếc cặp sốt… đấy là con cố ý đánh vỡ… thì mẹ bảo rằng đấy là chiếc cặp sốt chung, và bố chiến đấu không phải vì chiếc cặp sốt của riêng bố, mà là vì chiếc cặp sốt chung. Rồi sau đó mẹ bắt phải đền.

– Gượm đã, ta xem xét tuần tự mới được, – bố em bảo. – Con kể đầu đuôi câu chuyện xem nào.

Volodia đành phải kể lại toàn bộ câu chuyện bụi lá han và chiếc cặp sốt. Bố em nhíu mày, nhưng bất giác lộ vẻ quý trọng con, ông nhìn hai bàn tay mũm mĩm, sạch sẽ của con trai và âu yếm nắm những đầu ngón tay ấy:

– Thế mà con cũng chịu được cơ à? Chắc là lá han đâm đau lắm phải không?

– Đau chứ ạ!… Không, cũng chẳng đau lắm, chỉ hơi hơi thôi ạ.

– Volodia này, – bố em nói và nghiêm trang hẳn lại. Nét mặt ông dường như trở nên cứng rắn, và cặp mắt to dưới hàng lông mày đen và rậm tỏa ra vẻ trang trọng. – Nghe bố nói đây: mẹ con thật đáng quý, Volodia ạ! Tất cả những điều mẹ con nói đều rất đúng. Mẹ con đã giảng giải cho con cái điều quan trọng nhất nên bố cũng chẳng có gì nhiều để nói với con. Thực ra, nếu con làm cái chuyện cái cặp sốt chỉ vì bản thân con thì bố cũng chẳng nói chuyện với con làm gì. Đấy là một việc xấu, nhưng dù sao con cũng có một điểm tha thứ được, đấy là con làm vì lời hứa với bạn. Nhưng từ nay về sau, con hãy nhớ rằng hứa phải có suy nghĩ, hứa khi mình biết chắc là có khả năng giữ được lời hứa. Còn con vì lúc đầu huênh hoang, nên về sau phải chịu khổ… Về chuyện chung với riêng, thì mẹ con nói đúng cả. Mẹ con giảng giải cho con rất hay, rất chính xác: bố và các chú chiến đấu vì chiếc cặp sốt chung, chiến đấu để tất cả trẻ con đều có lớp mẫu giáo, và để trong lớp mẫu giáo tất cả trẻ con đều có đồ chơi, và chiến đấu cả vì những chiếc cặp sốt nữa. Con hiểu chứ?

– Vâng ạ.

– Như vậy đấy. Con hãy khắc sâu vào cái mũi hếch này… – Bố khẽ búng vào mũi em, nhưng rụt ngay tay lại và nói tiếp, giọng rất nghiêm trang: – Cống hiến cái của riêng là một việc tốt đẹp gấp trăm lần lấy cho riêng mình cái đã trở thành của chung và do nhân dân quản lý. Khi cần, bố không tiếc cả thân mình vì sự nghiệp chung. Thế mà con lại vì chiếc cặp sốt…

Volodia nhìn vào mặt bố, liếm cặp môi khô đi vì hồi hộp và nói khẽ:

– Con biết bố đã chiến đấu không tiếc thân mình ở đâu rồi, bố ạ…

– Ở đâu thì có gì là lạ: trong nội chiến chứ còn đâu nữa.

– Không, con đã nhìn thấy chính nơi bố chiến đấu cơ… Đầu tiên, con bị ngã xuống đấy… Nhưng thực ra đấy không phải lỗi ở con. Ngay cả con bò nhà chú Vasily cũng đã có lần ngã xuống đấy. Chúng con đang chơi trò trốn bắt thì con bị sẩy chân xuống giếng mỏ. Con đang lần mò thì thấy ánh sáng trên mặt đất xuyên xuống qua một cái lỗ. Nhờ đó con đọc được trên tường dòng chữ ghi tên bố và bác Gritsenko, khi bố và bác Gritsenko còn hoạt động du kích ở đấy.

– Vô lý! Không có chuyện ấy được! – bố Volodia nói và ngả người vào lưng ghế, dường như muốn nhìn đứa con từ xa, chẳng khác nhà họa sĩ muốn kiểm tra đường nét chính xác của bức tranh. – Lẽ nào lại còn cho đến bây giờ? Volodia, con không bịa ra đấy chứ?

– Sao lại bịa ạ? Bố nghe con kể nhé… Lúc đầu chúng con tưởng là tên chúng con vì nét chữ không rõ lắm… và tối nữa. Sau đó, khi con kiếm được thủy ngân, Vania mới tin con. Chúng con lại đi xuống, có mang theo cả đèn… Chúng con không nói với mẹ, vì mẹ thế nào cũng lại mắng. Hóa ra đấy không phải là tên chúng con mà là tên bố và bác Gritsenko. Đầu tiên là tên bố: “N. Dubinin” rồi móc một cái và đến “I. Gritsenko”. Phía dưới có các chữ số như trên mặt đồng hồ. Mới đầu một giờ, sau đến chín giờ, rồi lại một giờ và chín giờ. Thế là thế nào hở bố?

– Số đó có nghĩa là năm một nghìn chín trăm mười chín đấy, con ạ. – Ông Nikifor nói rồi thận trọng nhấc con lên khỏi đầu gối, đứng dậy khỏi ghế bành, đặt con lên chỗ ngồi khiến Volodia bây giờ cao bằng ông, để ông có thể nói chuyện với con như với một người lớn.

Ông bố đi đi lại lại trong phòng, người như trẻ ra. Rồi ông dừng lại trước mặt con, đặt cả hai tay lên vai con:

– Volodia này, câu chuyện con vừa nói làm bố ấm cả lòng… Khi nào con lớn, bố sẽ kể hết cho mà nghe.

– Con đã lớn từ lâu rồi còn gì… Con đã cao quá khuỷu tay mẹ nữa là khác. Còn bây giờ, bố xem này, con đứng đã cao hơn cả bố, con sẽ hiểu được hết. Rồi bố sẽ thấy!

– Được, nếu con hiểu được thì bố sẽ kể. Bố sẽ kể chuyện chúng ta đánh bật bọn bạch vệ ra khỏi Krym vào năm mười chín như thế nào. Bác Gritsenko là một chiến sĩ bắn súng máy rất dũng cảm. Còn khi ấy bố là cố nông, rồi gia nhập du kích. Bọn bạch vệ đã chiếm đóng Krym. Bọn bạch vệ ấy mà, con hiểu chứ?

– Con biết rồi, bọn tư sản, tư bản chứ gì, – Volodia nhanh nhẹn giải thích rồi vội vã nói thêm: – Bọn keo kiệt…

– Đúng, bọn phú nông, bọn địa chủ nữa. Còn những người vô sản, những người bần nông thì ủng hộ Chính quyền xô-viết.

– Thế bố cũng là bần nông à?

– Còn gì nữa. Bố đi làm thuê cho địa chủ, trong tay bố chẳng có gì hết – chẳng có cái chung, cũng chẳng có cái riêng. Con hiểu chứ? Bố chỉ có sức thanh niên thôi. Cái chung là toàn dân đều chung một suy nghĩ làm sao có được Chính quyền xô-viết. Và đội du kích của bố đi xuống mỏ đá và từ đó có tên là Du kích đỏ. Chắc con đã nghe thấy tên đó rồi chứ? Bọn bạch vệ tìm mọi cách đánh bật du kích ra khỏi mỏ nhưng không ăn thua. Du kích đã độn thổ, đã bám vào đá thì không ai làm gì nổi, chẳng khác gì những cây sồi đã bám rễ sâu vào đất. Tên nào ló vào là ăn đạn ngay. Du kích rất gian khổ, nhưng bọn chúng cũng ăn không ngon ngủ không yên. Ngư lôi hạm Anh đến và bắn vào mỏ đá. Trong một ngày chúng nã ba trăm trái đạn. Nhưng có ăn thua gì… Chỉ làm nát đá thôi. Mà anh em du kích của bố thì kiên cường hơn đá. Quả thật, có một lần, tình hình rất gay go. Chúng tấn công ồ ạt từ khắp các phía. Chính đó là lúc bố và bác Gritsenko bị đẩy lui vào cái giếng ấy đấy. Hai anh em tạm nghỉ, hút thuốc và bác Gritsenko bảo: “Ta khắc tên trên đá làm kỷ niệm đi. Sống chết lúc này cũng chưa biết thế nào.” Thế là bố lấy rìu đẽo chữ vào đá. Chữ nghĩa bố lúc ấy còn kém… Không chỗ nào viết sai chứ con? Khi ấy loại như bố chịu thiệt thòi nhiều… Bố nhớ có một lần…

Anh thủy thủ do Nikifor phái đi đã dẫn bà Evdokia lên tàu. Bà dừng lại ngoài cửa lắng nghe. Bà đã tưởng chồng mình đang phạt con. Bà nghe thấy tiếng chồng nói to, nghe thấy từng tiếng gì ầm ầm trong buồng như tiếng nắm tay đấm xuống bàn. Bà không kìm được và gõ cửa.

– Cứ vào! – ông Nikifor nói to và quay lại thì thấy vợ đang bước vào. – Em chờ một tí nhé… – Và ông vừa đấm tay xuống bàn vừa tiếp tục: – Thế là du kích tấn công chúng từ cánh trái – tằng - tằng - tằng!… Gượm hẵng, em chờ một phút thôi, anh đang kể cho Volodia nghe về năm mười chín…

– Mẹ để yên cho bố kể, mẹ… – Volodia thầm thì, vẻ bồn chồn. Cặp mắt em sáng rực lên. Em đứng trên ghế và khoái trá nghe bố kể.

Chương IV
NHỮNG BÀI HỌC VỠ LÒNG

Volodia nghĩ mãi mà không quyết định được sau này lớn lên sẽ làm gì. Mới đây thôi em mơ ước trở thành bác sĩ. Rồi cũng như nhiều bạn nhỏ cùng lứa tuổi với em thời đó, em quyết định sẽ trở thành nhà thám hiểm Bắc cực và tàu em sẽ bơi trên mặt băng dưới lá cờ đỏ. Chẳng bao lâu sau em lại dự định trở thành chiến sĩ biên phòng, sẽ chiến đấu chống bọn quân phiệt Nhật ở Viễn Đông. Rồi em lại mơ ước được lái máy bay cánh đỏ, lập kỷ lục bay xa liên tục không cần hạ cánh. Thế nhưng sau khi xem phim “Chapaev” sáu lần liền, em lại bắt đầu chuẩn bị đi bộ đội: em tưởng tượng đống củi là ngựa, em phi “ngựa” khắp sân và vừa phi vừa vung chiếc kiếm gỗ chặt “băng đầu” những tên địch tưởng tượng.

Khi em đến Murmansk với mẹ và được đi thăm chiếc tàu lớn của bố, thì mơ ước trở thành thủy thủ lại che mờ tất cả các mơ ước khác. Mà không phải chỉ là thủy thủ thôi đâu, nhất định phải làm thợ máy trên một con tàu lớn như tàu “Leonid Krasin”. Mặc dù xảy ra cái chuyện hơi nước thật là bực mình kia, nhưng dẫu sao tự tay em cũng đã động vào được một trong những điều bí mật thuộc cái cơ ngơi ghê gớm của bác Viliuy; và dù cho là vô tình chăng nữa chính em đã kích động được sức mạnh tiềm tàng ẩn giấu trong máy móc.

Volodia ở lại miền Bắc suốt mùa hè. Lúc đầu hai mẹ con sống ở Murmansk rồi sau chuyển đến Arkhangelsk và định viết thư gọi Valia đến đấy. Nhưng Valia bị ốm mãi chưa khỏi; hơn nữa bác sĩ lại cấm không cho lên miền Bắc lạnh lẽo. Do đó mọi người quyết định là sang thu, hai mẹ con sẽ trở về Kerch.

Trong mùa hè bố Volodia đi biển xa một tháng rưỡi. Sau đó tàu “Leonid Krasin” bỏ neo ở cửa con sông Dvina Bắc rộng mênh mông, bên cạnh Solombala. Ở đây chỗ nào cũng ngửi thấy mùi thơm hăng hắc của gỗ thông bị cưa nhỏ ra, mà ngay cả gió Bạch Hải cũng không làm tan đi được. Volodia nhìn thấy hàng dãy gỗ tấm chạy dài, hàng đống thân cây đã đẵn chất cao như núi. Còn đất thì theo lời đồn đại của bọn trẻ em ở Solombala mà em làm thân rất nhanh, bị phủ cả một lớp mùn cưa dày tới hai mét.

Em không quen những ngày dài đằng đẵng của mùa hè miền Bắc, những đêm trời sáng cho mãi đến bình minh, không quen với bầu trời miền Bắc nhợt nhạt và lạnh lẽo cũng như không quen với giọng nói chậm rãi, nhấn mạnh nguyên âm “ô” của các bạn mới. Nhưng những món cá ở đây thì ngon chẳng kém gì ở Hắc Hải và tụi trẻ con ở Solombala không hề thua kém gì lũ bạn của Volodia ở Cựu Karantin, Kamysh-Burun và đường phố quê hương em ở Kerch.

Nhưng ở đây em gặp phải những chuyện khó chịu trong cuộc tranh cãi với tụi trẻ con Solombala này. Em huênh hoang là có thể đứng trên thành tàu cao tít của chiếc “Leonid Krasin” mà nhảy xuống nước. Nhưng lũ trẻ không tin. Nước ở sông Dvina Bắc rất lạnh, mà cái mùa hè chẳng lấy gì làm ấm áp lắm ở Arkhangelsk thì chưa kịp sưởi ấm nó. Chỉ những tay liều mạng lắm mới dám tắm. Do đó tụi trẻ con đã từng trải ở Solombala nói chung không tin là một chú bé như thế lại dám đứng trên thành tàu cao tít mà nhảy xuống nước, nghĩa là nhảy ở rất xa bờ.

Chúng đánh cuộc một đôi giày trượt băng. Volodia chưa bao giờ có giày trượt băng, và ở Kerch cũng chẳng có mấy ai dùng. Nhưng ở Kerch có con sông nhỏ Melek-Chesme. Về mùa đông con sông này có đóng băng một thời gian ngắn. Nếu không có giày trượt thật, lũ trẻ ở Kerch tự lấy gỗ và dây đóng lấy giày trượt trên sông. Còn tụi trẻ con ở Solombala thì vừa kể cho người bạn nhỏ ở Hắc Hải nghe về cái mùa đông rét thấu xương ở vùng Bạch Hải này, vừa khoe khoang những ván trượt và giày trượt của chúng, làm Volodia thèm rỏ dãi. Em tưởng tượng các bạn em ở Kerch chắc phải ghen tị lắm nếu thấy em đi giày trượt phóng vụt qua trước mặt chúng ngay khi băng mới đóng và thấy em quệt mép giày lấp lánh hết sang bên phải lại sang bên trái như người liếc dao cạo… Nhưng cũng phải cho tụi trẻ con ở đây một bài học để chúng đừng có lên mặt với các bạn em ở Hắc Hải, Krym, và Kerch mới được…

Để đối lại, em đánh cuộc chiếc địa bàn bỏ túi mới tinh mà bố em vừa cho em khi đi công tác về. Em đặt tên cho nó là chiếc địa bàn hải quân. Em không bao giờ rời chiếc máy kỳ diệu này: dưới nắp kính phồng lên, chiếc kim một đầu xanh một đầu đỏ luôn luôn động đậy, đầu đỏ nhọn hoắt của nó lúc nào cũng như đánh hơi: “Đây có phải là Bắc không?…” Volodia để chiếc địa bàn trong một chiếc bao da hươu nhỏ, dù cần hay không cũng cứ mỗi bước lại giở ra xem phương hướng. Nói chung em không bao giờ rời nó và em cũng chẳng định rời. Em tin chắc rằng những kẻ đánh cuộc với em sẽ không thể lấy được chiếc địa bàn của em; và tập trượt băng trên hè lát gỗ của đường phố Arkhangelsk tới mức thủng cả đế giày…

Những kẻ đánh cuộc với Volodia không biết là chúng gặp phải một đối thủ đã nói là làm… Đến ngày đã định, chúng tụ tập trên chiếc bè cạnh bờ, ngồi trên những tấm gỗ và chờ chiếc địa bàn mà chúng tin chắc rằng thằng bé huênh hoang ở Krym kia sẽ mất cho chúng. Hôm đó, Volodia đến chỗ bố ở trên tàu. Em cố tìm cho được một lúc thuận lợi, có mặt một mình trên boong.

Tàu “Leonid Krasin” thả neo cách bờ khoảng hai trăm mét. Tụi trẻ con trên bờ thấy rất rõ một bóng người nhỏ bé mặc quần đùi xuất hiện cạnh cột cờ phía trên chiếc mũi tàu có sơn dòng chữ “Leonid Krasin” vàng óng. Bóng người nhỏ bé đó đứng yên một phút trên thành tàu, lấy vai cọ vào má rồi vung đôi tay mảnh dẻ lên lao xuống nước. Lũ trẻ trên bờ nhảy bật dậy.

Buổi chiều, sau khi nhận lấy đôi giày trượt của những đối thủ đưa cho với vẻ kính trọng rầu rĩ và xấu hổ vì thua cuộc, Volodia không kìm được, đem khoe với bố. Bố em hỏi ngay: “Con lấy đâu ra thế?” – và em phải thú nhận hết sức thành thật. Sau đó em bị cấm không được lên tàu trong ba tuần. Thực ra em bị cảm lạnh hai tuần trong ba tuần đó, vì nhảy lộn nhào xuống nước lạnh ngắt của sông Dvina.

Nhưng ở trên bờ em cũng chẳng thiếu việc.

Sau khi ốm dậy, em quyết tâm không chịu thua kém tụi trẻ ở đây về bất kỳ mặt gì, vì vậy em nhờ một người bạn lớn của em xăm hình chiếc mỏ neo lên cánh tay. Việc này phải dùng đến kim găm và bút chì hóa học, và hóa ra đau hơn rất nhiều so với khi bị những cây lá han châm. Kết quả là bác sĩ ở bệnh viện địa phương mắng cho Volodia một trận nên thân rồi băng tay em và bảo rằng, nếu em không muốn mang tật suốt đời thì phải vứt những trò ngu ngốc và tai hại ấy đi. Còn bố em, sau khi biết chuyện vì thấy tay em bị băng, giận dữ mắng:

– Con ngốc lắm! Nếu muốn thành thủy thủ mà lại là thủy thủ chân chính nữa thì phải chuẩn bị đầu óc cho tốt, chứ không phải làm hư hỏng da thịt một cách vô ích như thế! Nói chung, bây giờ chẳng còn ai làm cái trò đó nữa. Từ lâu bố đã kể cho các chú thủy thủ trẻ tuổi trên tàu nghe một chuyện xảy ra trong nội chiến. Lúc đó có một chú thủy thủ ở chỗ bố vì trẻ tuổi và cũng vì không hiểu biết nữa nên hồi trước, chú ấy cho xăm linh tinh lên khắp ngực: nào đại bàng hai đầu đội vương miện, nào đủ các loại khẩu hiệu của chế độ cũ: vì đức tin, vì Nga hoàng, vân vân. Và kết cục ra sao? Chú ấy giác ngộ và đi chiến đấu cho Chính quyền xô-viết… Chú ấy phục vụ trên chiếc ngư lôi hạm “Nezamozhnik” của bố; một thủy thủ Hạm đội đỏ, rất trung thực, nhưng ngực thì vẫn đầy những tàn tích xấu xa của chế độ cũ. Chú ấy không dám đi bơi với mọi người. Cứ cởi quần áo ra là anh em xúm lại: “À, con người vì đức tin, vì Nga hoàng!” Mọi người reo lên: “Chúng ta chơi trò đố nhau đi, xem con người này là chim đại bàng* hay là phu kéo xe!” Chú ấy phải đi đến gặp các bác sĩ nhưng ai cũng bó tay. Người ta đã định lấy da ở chỗ khác vá vào nhưng vá hết làm sao được: khắp ngực loang lổ những hình với chữ! Chú ấy rất đau khổ. Mà chú ấy là một thủy thủ rất tốt!

Chim đại bàng, hồi trước là quốc huy của nước Nga Sa hoàng (ND).

Volodia bào chữa:

– Nhưng con có định xăm dấu hiệu gì của chế độ cũ đâu? Con định xăm chiếc mỏ neo đấy chứ.

– Nhưng vẫn là một việc làm ngu ngốc! Có thể là trước kia, trong hạm đội cũ, vĩnh viễn làm ô nhục con người là có lợi nhưng chúng ta không làm như thế. Chúng ta giác ngộ mọi người. Sao lại phải làm cái việc man rợ ấy? Con người phải tôn trọng bản thân mình. Khắc dấu lên mình thì thích thú nỗi gì?

– Nhưng bố ạ, – Volodia lưỡng lự nói, mắt vẫn nhìn thẳng vào mắt bố như mọi khi, – trên tay bố cũng có xăm mỏ neo và ông sao đấy thôi…

Bố em không hề bối rối:

– Thế con tưởng trước kia bố không lầm lạc à? Bây giờ nhìn lại, bố vẫn thấy xấu hổ vì trước kia dốt nát quá. Nhưng nhớ cái cũ để bớt làm những chuyện ngu ngốc mới. Còn lứa tuổi các con thì không nên lặp lại cái đó làm gì. Các con phải tập cho mình có văn hóa ngay từ nhỏ mới được. Đấy, vấn đề là như thế đấy, con ạ…

Vào một ngày tháng tám mát mẻ, chiếc tàu “Leonid Krasin” lại ra khơi. Những người ra tiễn tụ tập trên bờ, nào bố mẹ, nào vợ con, nào bạn bè. Đằng sau thành tàu đen nhánh, mới sơn lại, các động cơ đi-ê-den đã nổ ầm ầm. Ông Nikifor vội vã ôm hôn vợ con lần cuối cùng rồi nhảy lên bậc thang phía dưới vừa giữ chặt tay vịn vừa ngẩng lên ra lệnh: “Rút thang! Quay mũi!”

Bị kéo lên cùng chiếc thang, ông hét to xuống dưới:

– Tạm biệt!… Volodia chịu khó học hành vào! Hãy mau khôn lớn, con nhé!…

Tiếng người gọi nhau ầm ĩ trên cầu tàu và trong khoang máy. Những sợi dây cáp bay vút lên trên tàu. Giữa thành tàu và bờ xuất hiện một vực sâu mỗi lúc rộng ra nhanh chóng, nước réo ầm ầm. Một chiếc tàu kéo nhỏ với một cái đệm dày bằng dây cáp quấn lại treo phía trước. Chiếc tàu tì khối đệm đó vào thành tàu “Krasin” rồi đẩy nó ra khỏi bờ giúp con tàu thoát khỏi khoảng không chật hẹp của vịnh biển. Con tàu đồ sộ lúc đầu trông có vẻ vụng về, nhưng khi đã ra đến cửa sông rộng rãi, dường như thấy lại không khí tự do quen thuộc thì trông nó có vẻ khéo léo và mạnh mẽ khác thường. Nó kéo một hồi còi ngắn tỏ ý cảm ơn chiếc tàu kéo đã giúp đỡ và chiếc tàu kéo đáp lại bằng một tiếng còi the thé. Chiếc “Krasin” trang trọng kéo một hồi còi dài, tiếng còi lúc trầm lặng lúc âm vang khắp vùng xung quanh tỏ ý từ biệt…

Bố lại đi một chuyến công tác mới.

Hôm sau hai mẹ con trở về Kerch: một tuần lễ nữa, lần đầu tiên, Volodia phải đi học.

Một tháng sau em đã quả quyết rằng điều thú vị nhất trên đời là làm một người tay cầm quả cầu hay con chim nhồi lông bước vào lớp với cuốn sổ điểm, và khi vừa xuất hiện là cả lớp phải đứng dậy đồng thanh chào. Người đó ngồi xuống ghế với vẻ mặt quan trọng, treo bức tranh rất đẹp lên tường và ai nấy cũng đều kính trọng, nghe lời, thậm chí còn sợ nữa. Người đó có thể đọc mọi điều ghi trong cuốn sổ của lớp, có thể xem bất cứ một điểm số nào. Người đó có quyền đuổi ra khỏi lớp bất kỳ một anh chàng to khỏe nào nếu hắn nghịch ngợm, và có quyền dùng bút chì đỏ, hay hơn thế nữa, dùng mực đỏ chói gạch dưới những lỗi sai trong vở và ghi xuống cuối trang: “V. Dubinin đã xem. 100 lỗi. Rất kém”…

Tóm lại, mọi việc thế là đã rõ: bây giờ Volodia biết dứt khoát là khi lớn lên em sẽ làm thầy giáo. Và em học trong hai năm đầu rất giỏi.

Sau đó hình bóng những con tàu lại bắt đầu xuất hiện, lúc đầu trên giấy thấm rồi sau trên lề những tờ giấy nháp vẫn dùng để thử giải các bài toán cho về nhà. Không những em muốn trở thành thầy giáo mà còn phải là thầy giáo chuyên về biển nữa. Mỗi một khúc gỗ rơi vào tay Volodia đều biến thành hình chiếc tàu và ba chiếc que biến thành cột buồm, còn que diêm thì biến thành những xà ngang trên cột buồm. Khắp bàn Volodia ngổn ngang các loại tàu nhỏ do em tự làm lấy, nào tàu hàng, nào tàu chủ lực, nào tàu ngư lôi, nào tàu tuần dương với những cánh buồm làm bằng giấy thuốc lá và phù hiệu đỏ thắm từ giấy bọc kẹo cắt ra. Bên cạnh mô hình các loại tàu, trên bàn Volodia xuất hiện các chồng sách. Sách ngày càng nhiều chen bật các con tàu và ngày càng chiếm nhiều chỗ hơn.

Sách là niềm ham mê mới của Volodia. Sách không gạt bỏ những thú vui cũ mà ngược lại vẫn giữ nguyên những mơ ước trước kia và còn làm nảy nở thêm những mơ ước mới, hấp dẫn hơn. Các nhà du lịch, những chiến binh, các nhà cách mạng, những con người dũng cảm khinh thường cái chết và không hề biết sợ, những con người cao thượng chiến đấu cho chân lý, những con người căm thù giả dối và bạo lực, tất cả đều hoạt động trong các cuốn sách mà em đặc biệt yêu thích. Những người anh hùng đã chọc thủng các tảng băng Bắc cực để mở đường mới cho nhân loại. Họ đã khám phá ra những vùng biển và đại lục mới, đã dũng cảm thách thức bất công, đã chiến đấu trên các chiến lũy… Một số đã hy sinh trong cuộc đấu tranh không ngang sức dưới lá cờ đỏ thắm, nhưng những người khác đã xông lên thế chân họ, nắm lấy ngọn cờ đỏ và giương cao hơn trên thế giới đang rung chuyển…

Volodia đọc nhiều và thường không lựa chọn. Em không hỏi gì hết cứ lấy bừa sách của Valia.

Valia rất bực:

– Em lấy sách thì phải hỏi mượn chứ! Em chẳng hiểu gì trong quyển sách này đâu. Mãi năm ngoái, khi học đến lớp năm rồi, chị mới đọc nó đấy. Đây là cuốn sách giáo khoa, sách dành cho học sinh cấp hai và cấp ba.

– Em cũng gần đến cấp hai rồi còn gì.

– Làm gì có chuyện ấy, em mới là cấp một. Cấp hai là từ lớp năm cơ. Em còn lâu mới đến cấp hai. Em chưa đến tuổi vào Đội thiếu niên cơ mà.

– Trước hết, chị Valia này, em xin tuyên bố thẳng với chị chỉ nay mai thôi em sẽ được kết nạp vào Đội… Thứ hai, đội viên, nếu là đội viên chân chính, thì không được lên mặt với những ai chưa được kết nạp. Bởi vì khi đã được kết nạp, thì chưa biết ai sẽ hơn ai… Đợi đấy, khi chị sắp được chuyển lên Đoàn, em sẽ đề nghị không kết nạp chị cho mà xem.

– Người ta lại thèm hỏi đến mày!

– Hiện giờ chưa hỏi nhưng sau sẽ hỏi. Nhưng dù sao em cũng lấy quyển “Spartacus” đấy. Em đã đọc rồi và em sẽ còn đọc nữa, bởi vì cuốn sách này có phải để cho chị đọc đâu, đây không phải là sách cho con gái đọc. Đấy là một cuốn sách chiến đấu viết về những người đấu thú thời cổ, một cuốn sách cách mạng chứ có phải là tiểu thuyết của chị đâu. Hôm kia em lấy một cuốn tiểu thuyết chỗ chị nhưng em bỏ lại ngay. Chẳng có gì thú vị cả. Lúc nào cũng chỉ nói độc về yêu với đương, rồi đau khổ, rồi nói năng, rồi tranh cãi, chẳng có phiêu lưu ly kỳ, ngay đánh nhau cũng chẳng có gì cả.

– Thế Spartacus của mày không có tình cảm chắc? Không có tình cảm mà nàng Messala lại yêu Spartacus đến thế!

Nhưng Volodia không chịu:

– Yêu thì đã sao? Nàng Messala yêu Spartacus bởi vì Spartacus là chính nghĩa, dũng cảm hơn tất cả mọi người, vì Spartacus chiến đấu cho tự do, để giải phóng những người nô lệ, chứ có phải yêu đương bình thường đâu!

– Thế tại sao Spartacus lại yêu Messala trong khi Messala là một cô gái giàu có ở La Mã, trái ngược hẳn với Spartacus?

– Nhưng Spartacus đã cải tạo, giáo dục Messala, và Messala đã đứng về phía Spartacus… Trời, chị chẳng hiểu gì cả! Còn em, em nhớ thuộc lòng cả đoạn kia. – Và Volodia tay phải cầm lấy chiếc thước kẻ ở đầu bàn, tay trái luồn vào quai chiếc lẵng tròn ở trên ghế rồi giơ ra phía trước như chiếc mộc xông vào Valia: – “Cùng với tiếng hô ‘xung phong’ làm vang động cả các ngọn đồi xung quanh, Spartacus dũng mãnh dẫn những chiến sĩ của mình tiến lên chiến đấu chống hàng vạn tên đánh thuê La Mã… ‘Tự do và ánh sáng! – Spartacus thét lên. – Chiến thắng hay là chết!’”

– Mẹ ơi, Volodia lấy sách của con mà không hỏi mượn rồi còn gây sự nữa! – Valia vừa kêu inh ỏi vừa giơ cái chổi ra phía trước để đánh trả cuộc tấn công của các chiến sĩ khởi nghĩa.

Bà Evdokia bước vào. Bà lặng lẽ tước cái lẵng và cái thước của Volodia, giằng lấy cái chổi ở tay Valia và giải tán hai đối thủ về hai phòng khác nhau.

Bây giờ, khi đang chế tạo một con tàu mới hay đang tự làm một thứ đồ chơi khéo léo nào đấy, Volodia thường yêu cầu mẹ đọc sách cho em nghe. Mẹ em lấy một cuốn rồi ngồi xuống cạnh bàn. Từ lâu, bản thân bà cũng rất thích sách. Giọng bà nhỏ nhẹ, hơi đơn điệu, nhưng bà đọc chữ nào cũng với thái độ tôn trọng, say sưa và tin tưởng. Bộ mặt bà trở nên trang nghiêm pha lẫn vẻ hiền hậu, dường như bà đang thổ lộ cùng con trai những điều bí mật rất quan trọng chỉ giữa hai mẹ con với nhau. Volodia rất thích vừa làm việc vừa nghe mẹ đọc sách. Có lần, em đã nhảy lên bá lấy cổ mẹ, hôn mẹ và bảo:

– Mẹ ơi, mẹ đọc hay quá, nghe mẹ đọc con thấy tất cả đều hiện ra trước mắt! Chẳng ai đọc được như mẹ đâu!

Cứ như thế hai mẹ con đọc cho nhau nghe những truyện cổ tích của Pushkin, tác phẩm “Con tàu không khí” của Lermontov, rồi đến Gogol. Volodia thích nhất tác phẩm “Taras Bulba”. Cuốn truyện miêu tả những con người thật dũng mãnh, họ xông vào cuộc chiến đấu với kẻ thù của đất nước Nga thật can đảm và lạc quan! Hai mẹ con không dứt nổi ra khỏi cuốn sách tuyệt diệu này: các dòng chữ cũng như hát lên, như cười vang, như than khóc, làm ta cảm thấy lúc thì tiếng gươm khua loảng xoảng và tiếng vó ngựa dồn dập của đoàn kỵ binh Kozak, lúc thì cảnh đêm thanh vắng, ấm áp ven sông Dnepr…

Cuốn sách này đã gợi lên cho Volodia biết bao nhiêu mơ ước mới. Bà Evdokia cũng nhiều lần khóc vì xúc động. Volodia không bao giờ quên được lúc mẹ em đọc tới những trang miêu tả cảnh ban đêm bà mẹ đến ngắm nhìn những đứa con dứt ruột đẻ ra mà sáng mai bà đã phải tiễn chân chúng lên chiến khu Sech. Những trang này mẹ em đọc hay tuyệt!

“… Chỉ riêng bà mẹ đáng thương là không ngủ. Bà cúi sát xuống đầu giường lũ con trai yêu quý đang nằm bên nhau; bà lấy lược chải những món tóc trẻ trung, rối bù của chúng, và nước mắt bà thấm ướt tóc các con. Bà nhìn các con với tất cả tình cảm của mình, cặp mắt bà như muốn khắc sâu hình ảnh các con vào tâm trí, bà nhìn các con không chán mắt. Bà đã cho chúng bú mớm, bà đã nuôi nấng, dạy dỗ chúng, vậy mà bà chỉ còn nhìn thấy chúng trong khoảnh khắc nữa thôi. ‘Các con của mẹ, các con thương mến của mẹ! rồi các con sẽ ra sao? chuyện gì đang chờ đón các con?…’”*

Theo bản dịch “Taras Bulba” của Đỗ Trọng Thi (ND).

Bà Evdokia đọc cho con nghe những dòng này trong một căn phòng sáng sủa. Trên các ngọn cây bên ngoài cửa sổ mở toang, chim chóc vui vẻ ríu rít gọi nhau. Mỗi ngày lại mang đến cho Volodia biết bao công việc thú vị, biết bao cuốn sách hay, biết bao điều mới lạ và em sống hạnh phúc đến nỗi lúc đó em không hiểu tại sao mẹ em bỗng thoáng nhìn em với vẻ lo lắng đột ngột rồi lại cúi xuống trang sách và lau trộm giọt nước mắt vừa rơi xuống đó.

Nhưng hai mẹ con hoàn toàn tán thành thái độ nghiêm khắc của Taras khi Taras bảo: “Tao đẻ ra mày và tao cũng sẽ giết mày!” – rồi bắn chết Andrei, đứa con dứt ruột đẻ ra, vì Andrei đã bán rẻ các bạn của mình, đã phản bội giới lính chiến Kozak và phản bội xứ sở quê hương…

Và khi bà mẹ đọc trang cuối cũng, đến đoạn kẻ thù bắt được lão tướng Taras, trói lão trên ngọn lửa và lửa đã bùng lên bén đến chân, khi bà đọc đến những lời nói kỳ diệu và dữ dội của Taras: “Trên đời này không thể có ngọn lửa nào, nỗi đau khổ nào và sức mạnh nào thắng được sức mạnh Nga!” – thì Volodia không kìm được nữa. Em đứng phắt dậy thét lên:

– Tất nhiên là không thể có được! Phải không mẹ?

Bà mẹ đồng ý:

– Đúng thế đấy con ạ.

Volodia bắt đầu lục lọi đến cả đống sách của bố. Bố em đã chuyển sang công tác tại đội thương thuyền Hắc Hải. Ông làm việc ở cảng Kerch và theo học trường Đại học cộng sản buổi tối. Một lần, khi lục lọi chồng sách bố để trên giá, Volodia thấy giữa những cuốn dày cộm, nặng trình trịch, có một cuốn sách mỏng tơi tả, đã mất bìa và gạch bút chì nhằng nhịt. Trên trang đầu đã ố vàng, em đọc thấy những chữ khiến em phải cầm ngay lấy và ngồi luôn xuống sàn, bên cạnh giá sách. Căn cứ vào đoạn đầu thì chắc cuốn sách phải hấp dẫn lắm.

– “Một bóng ma đang ám ảnh châu Âu, – Volodia đọc, – bóng ma của chủ nghĩa cộng sản.”

Em chuyển lên giường ngồi, chân co lên cho thoải mái hơn. Em lại bắt đầu đọc: “Một bóng ma đang ám ảnh châu Âu…” Thú vị thật! Nhưng đoạn tiếp thì khó quá. Hai câu tiếp đó em còn hiểu được lờ mờ, mặc dù em gặp ngay phải những chữ hoàn toàn không hiểu: Metternich, Guizot, bọn cấp tiến… Rồi em chịu, không hiểu gì nữa. Em thở dài, lật hết trang này đến trang khác, rồi nhìn đoạn cuối:

“Những người cộng sản không thèm giấu giếm những quan điểm và dự định của mình…”

Em thấy thích quá. Thật là hợp với tính em. Chính em cũng như thế, hay ít ra, em muốn được như thế.

“… Cứ để cho các giai cấp thống trị run sợ khi nghĩ đến một cuộc Cách mạng Cộng sản, – Volodia đọc thầm những chữ mà em không hiểu được hết ý nghĩa chính xác nhưng em cảm thấy âm hưởng dữ dội của chúng: chẳng khác gì tiếng chùy thúc vào cổng thành! – Trong cuộc cách mạng ấy, những người vô sản chẳng mất gì hết ngoài những xiềng xích trói buộc họ. Nhưng họ giành được cả thế giới.”

Tiếp đó là một dòng chữ to:

“VÔ SẢN TẤT CẢ CÁC NƯỚC, LIÊN HIỆP LẠI!”

Nghe thấy tiếng chân bố, Volodia đứng phắt dậy và đặt ngay cuốn sách vào chỗ cũ. Bố không cho phép động đến sách lúc ông vắng mặt.

Ông rửa ráy ở vòi nước, lau khô người, rồi vừa bước đến bàn của Volodia vừa tung chiếc khăn mặt đúng vào chiếc móc trên tường.

– Thế nào, xong bài ngày mai rồi chứ? Bài tập đã làm hết chưa? Đừng để bị xấu hổ như lần trước đấy?… Còn Valia, chuẩn bị bài ngày mai đến đâu rồi?

Valia đang cẩn thận chép lại bài tập ở nhà. Em ngừng tay trả lời:

– Con sắp xong rồi… Các thầy cho về nhà nhiều bài tập quá, bố ạ.

– Thế thì con cứ làm đi, bố và Volodia sẽ ngồi vào góc kia để không làm phiền đến con.

Ông đi đến một góc xa, dịch chiếc đèn bàn lại gần, ngồi xuống chiếc ghế mây rồi cầm lấy quyển vở ở tay Volodia.

– Nào, xem giả thiết thế nào nào?… A… Bài toán tỷ lệ à? Thế con giải ra sao?… Hượm hẵng! Con làm sai rồi… Thế này gọi là: “Râu ông nọ cắm cằm bà kia” đấy.

– Nhưng đáp số đúng bố ạ.

– Sao lại căn cứ vào đáp số. Không nên có thói quen cứ gò ép theo đáp số. Cả trong cuộc đời, như vậy cũng không được. Phải tìm ra cách giải, phải tìm được đáp số bằng phương pháp đúng chứ không nên húc đầu khắp các phía để dò xem phía nào đúng với đáp số, vơ lấy cái có sẵn. Cách giải của con không thích hợp. Ngồi xuống đây làm lại đi!

Volodia ngồi xích lại gần bố, sửa vở cho ngay ngắn, lấy bàn tay vuốt phẳng trang sách, rồi thọc bút vào lọ mực.

– Sao mực lại giây ra đến tận gần khuỷu tay thế kia? – bố em vừa hỏi vừa xoay bàn tay Volodia lại, kéo tay áo con lên và xem kỹ khắp các phía. – Kìa cả tay kia cũng đầy những mực! Hay con lại định xăm hình lên tay đấy?

– Đấy là con tự làm lấy chiếc bút tự động ạ. Bố nhìn đây này. Con quấn dây vào đây rồi chấm mực. Thế là mực chảy dần dần xuống đây. Viết được nhưng chỉ phải cái giây bẩn một tí thôi.

– Giây bẩn thì rõ quá rồi. Đáng tiếc là thế này thì sao gọi là viết được. Thôi, con đi lấy một chiếc bút kiểu bình thường lại đây, ta cố gắng giải bằng được bài toán này. Lấy được rồi chứ? Bắt đầu đi!

Hai bố con chụm đầu vào quyển vở, gạch gạch, xóa xóa, lẩm nhẩm chừng dăm phút rồi cùng ngửa người ra với vẻ hài lòng:

– Nếu vậy lại là chuyện khác! Còn đây là con lầm: bảy cây số đi toàn rừng kia mà. Nào, bây giờ mang cái bút tự động của con ra đây xem nào… Kể ra cũng khá mưu mẹo đấy. Khá lắm! Nhưng nếu con đặt đầu bút vào đây và khoét rãnh ở phần gỗ thì khi viết mực sẽ không bị giây bẩn ra. Nhà chế tạo bút gì mà lem luốc những mực là mực…

Bố nhìn ra ngoài cửa sổ, dáng điệu suy nghĩ:

– Bố nhìn tay con quết đầy mực… và phải mắng con! Mắng là đúng. Đã đến lúc phải biết sử dụng giấy bút rồi. Nhưng con có biết bố đang nhớ đến chuyện gì không… Khi bố nhìn thấy vết mực trên tay bố lần đầu tiên trong đời, bố hết sức tự hào. Vì biết đọc biết viết là một việc vĩ đại! Trước đó, tay bố toàn những gì? Toàn những hắc ín, toàn những dầu ma-dút. Bố phải đi làm thuê cho một tên địa chủ, cũng gần thôi, bên kia Kamysh-Burun. Năm mười bảy tuổi, bố mới biết được những chữ cái đầu tiên và mãi nửa năm sau mới bắt đầu học viết. Con có biết không, lúc bố viết được chữ cái đầu tiên và người đầy những mực, bẩn chẳng kém gì con bây giờ: lưỡi bố cũng có mực, tóc cũng giây mực, đâu đâu cũng những mực là mực, thì bố cảm thấy rất tiếc khi phải rửa tay. Bố đi khoe với mọi người những vết mực trên các ngón tay, ra vẻ ta đây đã biết đọc biết viết… Đúng, lúc đó cái gì trong cuộc sống bố cũng phải tự giải quyết lấy hết, làm gì có những câu trả lời sẵn, mọi cái đều tự tìm hiểu lấy thôi.

Ông yên lặng một lát, rõ ràng là ông đang nhớ lại chuyện cũ. Ông lắc đầu, lấy tẩu ra hút, ngón tay cái ấn dúm thuốc lá xuống.

– Bây giờ bố đặt câu hỏi về bài học và con trả lời miệng được không?

– Bố cứ việc hỏi, con thuộc làu làu rồi.

Bố Volodia biết rằng, nếu con trả lời chắc chắn như thế thì chẳng cần kiểm tra nữa.

– Volodia này… – ông ngượng nghịu mỉm cười và giấu mặt sau làn khói thuốc lá, rồi thận trọng thổi bạt đi, – con có thể giúp bố một chút được không? Ngày mai bố phải đọc báo cáo tại hội nghị chuyên đề ở trường. Bố chuẩn bị có vẻ chắc chắn rồi, suốt đêm qua bố làm việc không chợp mắt. Nhưng vẫn cần phải nhớ ngày tháng chính xác hơn. Bố định nhờ Valia nhưng bản thân chị con cũng đang bận. Nên để yên cho chị làm việc thì hơn.

Ông đứng dậy đến giá sách lấy một quyển sách dày.

– Ai đã lục lọi lung tung sách của bố thế này?

– Con xem đấy bố ạ.

– Bố đã bảo là không được động đến cơ mà.

– Bố ạ, con thấy bố có một cuốn sách mỏng, đoạn đầu hay lắm. Nói về một bóng ma đang ám ảnh toàn thế giới, và tất cả bọn vua chúa và cảnh sát đều hốt hoảng chống lại… Nhưng về sau thì khó quá. Nhưng đoạn dưới thì con lại hiểu hết. Ở đấy có dòng chữ như trên báo ấy: “Vô sản tất cả các nước, liên hiệp lại!”

– Volodia! Không nên đọc quá sớm những cái con còn chưa hiểu được. Cái gì cũng có lúc của nó. Đấy là cuốn sách hướng dẫn cho tất cả những cuốn sách khác! Mọi việc đều bắt đầu từ cuốn sách đó. Tuyên ngôn của Đảng cộng sản đấy! Hừ, biết nói thế nào cho con hiểu nhỉ… Tuyên ngôn thì bọn Nga hoàng cũng có, thí dụ như khi chiến tranh bắt đầu hay khi Nga hoàng lừa bịp nông dân, hứa giải phóng họ nhưng lại không cho họ ruộng đất chẳng hạn. Còn bản tuyên ngôn này thì vạch rõ chân lý chân chính cho tất cả các dân tộc trên trái đất. Cuốn sách này ra đời chín mươi năm rồi nhưng vẫn còn nguyên giá trị. Ngày nay nó vẫn nóng bỏng sức sống. Chính căn cứ theo cuốn sách này mà Lenin đã mở đầu sự nghiệp vĩ đại. Tất cả những người cộng sản như bố đều khởi đầu từ cuốn sách đó…

– Và đội viên thiếu niên cũng khởi đầu từ cuốn sách đó chứ bố?

– Cả đội viên, cả đoàn viên đều thế hết! Rồi con cũng sẽ được học. Nhưng bây giờ thì con chưa đủ sức hiểu được đâu.

– Thế mà chúng con đã được nghe giảng rồi đấy! – Valia ngồi ở góc kia nói to.

– Vì con sắp vào Đoàn rồi còn gì.

Volodia cũng lên tiếng:

– Bố ạ, con cũng có thể hiểu được vì tháng này con sẽ được kết nạp vào Đội.

Valia không chịu nhún:

– Việc đó còn chưa biết thế nào.

– Tất nhiên là chị chưa biết, – Volodia cắt ngang ngay, – chị còn nhiều thứ chưa biết! Nhưng em thì em biết.

Ông Nikifor bực mình:

– Các con tính nết lạ thật! Hơi một tí là cãi nhau! Mà có gì đâu cơ chứ! Valia thì chỉ nay mai là vào Đoàn. Còn Volodia cũng sắp là đội viên. Thế thì có gì phải cãi nhau… Thôi, Volodia, ta bắt đầu đi. Con cầm vở của bố và theo dõi từ chỗ gạch dưới này xem bố kể ngày tháng có đúng không. Hiểu chứ? Bố đã nắm vững tất cả rồi, chỉ còn ngày tháng là bố có thể còn nhầm thôi. Con theo dõi ngày tháng nhớ!

Volodia hỏi:

– Họ kiểm tra ngày tháng gắt lắm hở bố?

– Theo đúng quy định thôi…

Volodia cảm thấy bố hình như trẻ lại, còn hai bố con thì như là bạn học với nhau.

– Thôi, cà kê thế là đủ rồi, ta làm việc đi. Theo dõi nhớ… Xem nào… – ông hắng giọng, tay lần lần khuy áo như để kiểm tra lại. – Vào năm 1903 đã quyết định…

– Trong vở viết là: “Mùa hè năm 1903” cơ mà, – Volodia nghiêm khắc chữa.

– Phải, mùa hè năm 1903, những người bôn-sê-vích quyết định trang bị một nhà in bí mật ở Tiflis, tại Avlabar ngoại ô thành phố…

Rồi ông kể tỉ mỉ câu chuyện rất hấp dẫn về nhà in mà những người bôn-sê-vích vùng Kavkaz đã bố trí một cách thông minh và mạnh dạn ở mãi sâu dưới đất. Volodia theo dõi vở ghi, thỉnh thoảng em lại rời mắt khỏi quyển vở và thán phục nhìn bố. Đôi lúc em bỗng bảo bố dừng lại:

– Đây viết là: “đã giao cho” cơ.

– Thì cũng thế thôi. Con kỹ tính quá đấy. Bố không cần trả lời đúng từng chữ một với bài ghi đâu. Con chỉ cần xem bố nhớ năm tháng có chính xác không thôi. Nếu không thì đến sáng cũng chẳng xong mất.

– Thôi được… Bố kể tiếp đi.

– Vậy là…

Và ông lại tiếp tục kể chuyện những nhà cách mạng đã dũng cảm làm việc trong nhà in dưới đất như thế nào.

Thỉnh thoảng Volodia không kìm được. Em đấm tay xuống bàn, hét to:

– Hoan hô!… Giỏi quá!

Valia lại từ góc bên kia lên tiếng:

– Khẽ chứ, Volodia, làm chị mất tập trung tư tưởng.

– Đúng đấy, Volodia! Khẽ chứ con!

– Nhưng con thấy thích quá, con không kìm được.

– Thích thì cũng thích trong bụng thôi. Theo dõi tiếp đi… Vào tháng hai năm đó… Bố nói năm đó tức là năm 1904…

Cuối cùng, Volodia nhảy đến ôm lấy bố:

– Bố thuộc giỏi quá. Từ bé con chẳng bao giờ nhớ được đến thế. Bố kể được mọi chi tiết… – Volodia nghĩ một tí rồi nói thêm. – Nếu chúng con mà được học những chuyện hay đến như vậy thì con sẽ nhận được điểm “5” suốt.

Đúng lúc đó bà Evdokia vừa bước vào vừa nói:

– Thế nào, các sinh viên học xong rồi chứ? Sau này hai bố con nên tổ chức hỏi thi nhau nữa mới phải… Valia làm hết bài chưa? Ta đi ăn cơm đi không món cá lại nguội mất. Cá hôm nay rất béo, ai nhìn thấy cũng phải thèm!

Cả nhà ngồi ăn cơm. Volodia vẫn xúc động vì câu chuyện bố kể. Em vừa dùng cả hai tay lôi những chiếc xương cá nhọn hoắt từ trong mồm ra vừa sôi nổi kể cho mẹ nghe câu chuyện về nhà in bí mật. Mẹ em bảo em dừng lại:

– Con nói chầm chậm chứ nào! Ăn xong con kể nốt cũng được. Giá con chuẩn bị bài cho tốt thì hơn.

Hôm sau, Volodia rất hồi hộp không hiểu bố đọc báo cáo ra sao. Trời đã tối mà bố em mãi vẫn chưa thấy về. Em ngồi đứng không yên. Em nhất định không chịu đi ngủ trước khi bố về mặc dù em đã buồn ngủ díp mắt lại. Cuối cùng em ngủ thiếp đi ngay trên cái bàn em đang tháo chiếc động cơ điện nhỏ mà em lắp được cách đây hai tuần. Em thức dậy ngay khi nghe thấy tiếng bước chân mạnh dạn và rắn rỏi của bố ở dưới hành lang. Bố nhẹ nhàng lao vút lên gác như khi chạy trên thang tàu. Volodia lao ra đón bố:

– Thế nào, bố?…

– “Năm điểm”, – bố em trả lời.

Tiếng mẹ xen vào:

– Anh phải bảo nó đi ngủ đi mới được. Suốt hai tiếng đồng hồ em không làm sao bắt nó vào giường nằm được. Cứ nhất định đòi chờ anh. Ngày mai, vì anh mà nó bị điểm “hai” vì ngái ngủ thì thật đẹp mặt.

Nhưng Volodia mãi không ngủ được. Em nằm trong căn phòng tối om, mắt mở to và hình dung cảnh một nhà in được bố trí mãi sâu dưới mỏ đá và chính em đang in tờ báo có tên là: “Nhà cách mạng bí mật trẻ tuổi”. Còn trên mặt đất, các giai cấp thống trị, bọn vua chúa và cảnh sát, đang run sợ và lùng bắt, chúng muốn giết em nhưng không ăn thua gì. Em biến mất như một bóng ma, và bóng ma đó vừa ám ảnh châu Âu, vừa tung ra khắp nơi những tờ báo in các dòng chữ dữ dội…

Từ đêm đó, Volodia bắt đầu nghĩ xem mình có nên trở thành thợ in sau này không?… Em xin bố tặng cho em một bộ đồ sắp chữ trẻ con nhãn hiệu “Nhà in” nhân dịp Năm mới. Bộ đồ này gồm có những ô gỗ để lắp những chữ cái nhỏ xíu bằng cao-su. Có cả một tấm dạ thấm mực tím. Có thể xếp được cả một dòng chữ vào ô gỗ rồi ép vào tấm dạ tẩm mực, như bưu điện đóng đấu trước khi đem in lên giấy cái gì tùy thích. Ngoài ra còn có đủ mọi loại dấu hình con bướm, con thỏ, con voi, máy bay. Bươm bướm và voi rõ ràng chẳng dùng được vào việc gì, nhưng máy bay và nhất là ông sao năm cánh thì được việc ngay. Chẳng bao lâu trên các quyển vở, trên các giấy thấm của Volodia đều xuất hiện những dòng chữ màu tím rất nhợt nhạt hay ngược lại rất đậm và hơi nhòe: vo-lo-di-a du-bi-nin § vô sản tất cả các nước liên hiệp lại (bộ đồ chơi không có chữ hoa). Còn hai bên là máy bay và ngôi sao.

Volodia đã nghĩ ra được một kế hoạch tuyệt diệu – tổ chức một nhà in ngầm dưới đáy chiếc giếng em đã khám phá ra dòng chữ khắc trên vách đá. Em bàn kế hoạch này với Vania, nhưng Vania nói với vẻ thành thạo và rất có lý như thường lệ: “Việc gì phải in dưới đất, in ở đây cũng được chứ sao?” Lúc đầu Volodia bực mình, em bảo là Vania không hiểu trò chơi. Nhưng Vania vẫn khăng khăng giữ ý kiến. Volodia cũng không nhượng bộ: “Thế còn ‘Một bóng ma đang ám ảnh châu Âu’ thì sao?” Song lý lẽ này cũng không thuyết phục được Vania. Khi đó, Volodia đành tuyên bố rằng, em sẽ đi xuống mỏ đá một mình. “Cứ thử xuống đi, – Vania nói. – Nhưng nhớ rằng người ta đã rào hết cả rồi, vì trẻ con cứ đến đấy đùa nghịch. Giờ thì đừng hòng chui vào.”

Thế là vỡ hết kế hoạch.

Chương V
“HỨA CHO CHẮC, HẸN CHO ĐÚNG”

Bây giờ ông Nikifor đã trở thành thuyền trưởng chiếc tàu chở hàng “Tiên phong”. Tàu đi những chuyến ngắn ngày ven bờ biển, tức là đến các cảng ở Krym và Priazovye. Sau khi được xem chán mắt những tàu biển lớn ở miền Bắc, Volodia thấy chiếc “Tiên phong” có vẻ bé nhỏ đến phát ghét lên được. Nó đi chậm đến xấu hổ. Trên tàu chỉ có con Bobik là thú vị nhất. Đó là một con chó con màu hung, lông xù, đuôi hệt như chiếc bánh sừng bò lớn, phía trên mắt trái có một vết đen dường như vì quá ngạc nhiên nên một con mắt đã leo lên trán. Bobik quyến luyến ông thuyền trưởng với tất cả tâm hồn của một con chó. Ở trên tàu nó nằm bên cửa phòng ông, lên bờ, nó luôn theo sát gót ông, nằm đợi ông cạnh văn phòng cảng, theo ông về nhà, và khi ông Nikifor chưa đi chuyến khác, nó cứ đi luẩn quẩn ngoài sân. Hàng xóm láng giềng đều biết rằng: nếu Bobik không có ở sân tức là ông chủ cũng không có nhà, còn nếu Bobik xuất hiện, chắc chắn ông chủ có nhà đấy. Nếu gặp Bobik ở cảng, bạn hãy tin rằng, tàu “Tiên phong” đã cập bến…

Đi học về, ăn uống qua quýt xong, Volodia thu nhặt thức ăn thừa mang ra sân cho Bobik.

– Đừng có mất công, – Valia bảo em. – Bobik đi biển với bố rồi.

Volodia dỏng tai nghe. Từ lâu em đã nghĩ ra một kế hoạch nếu thực hiện lúc bố đi vắng thì tốt hơn. Đó là thế này, trong chiếc động cơ điện nhỏ em đã chế tạo còn thiếu một bánh xe răng cưa y như cái bánh xe trong đồng hồ của bố. Chiếc đồng hồ này lúc nào cũng kêu tích tắc trên mặt cái bàn con ở đầu giường bố em. Cũng đã từ lâu em mon men đến gần chiếc đồng hồ ấy, đã mở ra xem xét bộ máy phức tạp của nó. Chính em đã thấy ở đó một bánh xe răng cưa nếu đem lắp vào động cơ điện của em thì tuyệt. Có thể xuyên một cái trục qua bánh xe và khi ấy, thế nào động cơ điện cũng hoạt động. Nếu thiếu cái đó, động cơ không thể chạy được. Volodia khép cửa gian phòng lớn lại. Trong phòng có bàn làm việc của em, giá sách của bố và chiếc bàn nhỏ của Valia. Trong gia đình Dubinin phòng này được gọi là phòng lớn. Chị Valia đã đến Cung thiếu niên, mẹ đang ở dưới bếp. Có thể bắt tay vào việc được đây.

Volodia thận trọng nhấc đồng hồ khỏi chiếc bàn con đầu giường. Em trải lên bàn làm việc tấm khăn mặt mềm, đặt sấp đồng hồ xuống, rồi dùng con dao nhỏ khẽ nạy mặt sau. Tách! – nắp bật ra. Bên dưới còn một lớp nữa khó mở hơn một chút, nhưng Volodia vẫn tháo được. Những bánh xe mỏng tanh, những sợi thép rung rung nhịp nhàng, những bánh răng cưa nhỏ xíu, những bộ phận xinh xắn gắn chặt vào nhau của một bộ máy tinh vi hiện ra trước mắt Volodia như một thế giới nhỏ bé kêu tích tắc, sáng loáng, mảnh dẻ và sinh động lạ lùng. Những dải sáng bóng nhảy trượt đi, tỏa ra như chiếc quạt rồi biến mất trong khối kim loại nhẵn trơn. Đầu các đinh ốc sáng loáng như gương. Những bánh xe răng cưa phẳng làm ta nhớ đến công việc của những người lùn trong chuyện cổ tích; chúng dường như bất động, mắt ta chỉ nhìn thấy chiếc lò xo mỏng manh bằng sợi thép đang thở dồn dập, khi giãn khi co, khi co khi giãn…

Cố gắng nén thở cho mặt kim loại khỏi bị mờ và hết sức cẩn thận, Volodia dùng lưỡi dao díp nhỏ nhất nạy bánh xe răng cưa ra. Tiếng tích tắc lập tức ngừng lại, đồng hồ không chạy nữa tựa hồ Volodia đã cướp mất cuộc sống của nó đi. Nhưng điều đó không làm Volodia sợ hãi: em biết rằng chỉ cần lắp bánh xe vừa tháo ra vào chỗ cũ là đồng hồ lại chạy ngay.

Bây giờ phải đặt bánh xe vào chỗ cần thiết trong động cơ. Không phải vô cớ mà Volodia phải loay hoay với nó suốt ba tuần lễ vừa qua! Em đã lắp vào đây hai cuộn dây của chiếc chuông điện cũ, một bánh xe trong chiếc đầu tàu hỏa chạy bằng dây cót đã hỏng, nhiều ốc, nhiều dây dẫn, có loại có lớp bọc xanh bóng lẫn loại để trần sáng ánh đồng. Và đây, chiếc bánh xe răng cưa tháo ở đồng hồ ra đã được lắp vào chỗ dành cho nó. Có thể cho động cơ chạy được rồi. Volodia muốn mẹ cùng chia xẻ niềm vui thắng lợi với em. Em chạy xuống bếp gọi mẹ và nói mãi em mới kéo được mẹ lên phòng.

– Mẹ ơi, mẹ ngồi đây, – em đặt chiếc ghế lại gần mời mẹ, – mẹ nhìn xem nó chạy bây giờ đây này. Tự tay con làm lấy tất cả đấy.

– Volodia, nhưng lần này không như lần trước nghĩa là sau đó phải mở tất cả các cửa sổ ra đấy chứ?

– Sao mẹ lại nói thế? Lần này khác chứ! Lần trước là con chế thuốc súng không khói để làm pháo hoa cơ mà.

– Thế mà cũng gọi là không khói! Ai cũng hắt hơi không kịp thở được nữa. Cả con Bobik cũng suýt chết ngạt.

– Nhưng đó cũng lại là một việc khác hẳn. Chuyện ấy xảy ra hoàn toàn ngẫu nhiên. Đằng này con đã tính toán cả rồi. Đây mẹ nhìn nhé. Con mở này… Mẹ chờ một phút… Cái gì thế này nhỉ?… À, con hiểu rồi. Cái tiếp xúc bị tuột. Xong ngay đây thôi. Một…

Từ ổ điện, Volodia cắm phích vào, một tia lửa tóe ra. Ngay lúc đó có một tiếng kêu “tách” rất to ở một nơi nào đó cuối nhà. Từ chiếc động cơ điện nhỏ của Volodia ngùn ngụt bốc ra một làn khói vàng khè, vỏ dây bọc bùng cháy. Mùi nhựa cháy xông lên khét lẹt, và đèn trong nhà tắt ngấm. Khắp nơi tiếng cửa đóng sầm sầm. Ở cầu thang vang lên những giọng nói nhớn nhác:

– Cái gì đấy?… Cầu chì cháy hả?

– Lại ở nhà Dubinin có chuyện gì rồi!

– Đúng rồi, tôi nghe thấy ở nhà ấy có cái gì kêu “tách” một tiếng.

– Quá quắt lắm! Bao giờ mới hết những chuyện này? Lần trước thì sặc mùi khét, lần này thì tắt đèn tối om.

Nhưng tiếc thay, trong phòng xảy ra tai họa lại không tối om cho: dây điện cháy lan ra giấy má trên bàn, một ngọn lửa xanh bốc lên ở chỗ cồn Volodia đánh đổ.

– Con lại gây chuyện! – bà mẹ thét lên, chạy tới lấy tay dập tắt chiếc khăn trải bàn đã bén lửa, – Cháy to mất!…

Cánh cửa sau lưng họ mở toang, bà láng giềng Alevtina ầm ĩ chạy vào:

– Trời ơi, đến chết thiêu mất thôi!… Tôi biết ngay mà, rồi thế nào cũng có lúc nó đốt cả nhà này cho mà xem!… Trời ơi, nước đâu!…

Trong bóng tối, Volodia đâm bổ xuống bếp, đụng cả vào bà ta. Em bê ở bếp lên một chậu lớn nặng trĩu những quần áo ngâm. Chẳng hiểu đầu đuôi ra sao, em đổ ào cả chậu lên bàn. Lửa kêu xèo xèo và tắt hẳn. Mọi người im lặng thở hổn hển. Chỉ còn nghe thấy tiếng nước từ khăn bàn chảy xuống, mới đầu còn chậm – tách, tách – sau nhanh dần và cuối cùng thành hẳn mấy dòng…

Thế rồi có một vật gì mềm mềm, ướt sũng rơi đánh “oạp” một cái xuống sàn.

– Bác nào soi hộ một chút, – Volodia nói trong bóng tối, vẻ biết lỗi.

Bà Alevtina đánh diêm, ậm ạch đến gần bàn.

– Trời ơi, – tiếng bà ta vang lên, – Cái áo mới của tôi… Các ông các bà ơi, xem nó làm cái áo mới của tôi thế này đây này! Bà Evdokia… bà nhìn xem… Volodia, ai cho mày lấy chậu quần áo của tao? Ối!…

Que diêm sắp tàn làm bỏng ngón tay bà Alevtina. Bà nín lặng trong giây lát để rồi lại hét ầm lên khắp gian phòng tối om, lúc này người ta chỉ nghe thấy tiếng, chứ không ai trông thấy bà đâu.

– Bà Evdokia! Bà phải làm thế nào chứ. Tôi chịu không sống nổi cùng nhà với một đứa như thế này. Tại nó mà tôi bỏng cả tay. Trời ơi, lại bỏng đúng ngón tay đeo đê khâu cơ chứ!

Ngoài cầu thang, những người cùng nhà vẫn chạy thình thịch, xô phải nhau và gọi nhau ầm ĩ trong bóng tối…

– Volodia, liệu hồn đấy! – bà Evdokia dọa. – Thấy chưa, con làm loạn cả lên… Chà, cứ phải…

Bà không chịu được nữa, lấy chiếc khăn mặt ướt sũng quất đen đét hai lần vào lưng Volodia lúc ấy đang cúi xuống.

– Kìa mẹ, – Volodia nói khẽ trong bóng tối, giọng như muốn nhắc nhở mẹ, – dù sao mẹ cũng không nên đánh con… Mẹ vẫn kỷ niệm ngày 8 tháng 3, vẫn đi họp kia mà! Mẹ không nhớ à?

Rồi em quay về phía bà Alevtina. Bà ta đang thở phì phò trong bóng tối:

– Việc gì mà bác mắng cháu? Cháu có làm hỏng quần áo của bác đâu? Nếu bác muốn, cháu sẽ giặt trả bác.

– Xin cám ơn cậu, lúc ấy thì quần áo của tôi sẽ thành mớ giẻ!

– Tốt hơn hết là bác cho cháu mượn bao diêm, cháu chữa cầu chì được ngay thôi.

– Thôi, tôi xin! – bà Alevtina lại hét tướng lên. – Bà Evdokia, tôi van bà đấy, đừng cho nó chữa! Nó làm nổ tung cả cái nhà này lên mất!

Nhưng Volodia đã giật lấy bao diêm của bà ta và chạy ra cầu thang. Em vác từ dưới nhà lên một cái thang nhẹ, dựa vào tường và trèo lên góc nhà chỗ đặt công-tơ điện và cầu chì. Em rất lúng túng phải làm một tay vì tay kia còn phải đánh hết que diêm này đến que diêm khác để soi. Gọi mọi người đến giúp đỡ là một việc vô ích. Trong bóng tối phía dưới, những người láng giềng tức giận đang la lối; ngay bên cạnh, ngang với đầu gối em là bà Alevtina đang lồng lộn ầm ĩ. Nhưng giữa cảnh huyên náo ấy, Volodia bỗng nghe thấy một âm thanh làm em suýt ngã nhào khỏi thang. Dưới nhà có tiếng con Bobik vui vẻ sủa.

Như vậy nghĩa là bố đã về! Giọng nói của ông vọng từ dưới lên. Những người cùng nhà đang than phiền với ông về Volodia. Như người ta thường nói, những lúc này thật chỉ muốn độn thổ cho đỡ phiền. Nhưng Volodia thì ngược lại, em chỉ muốn thăng thiên quá trần nhà vì bây giờ em gần trần hơn đất rất nhiều. Nhưng chú bé đáng thương chỉ còn cách đứng chết lặng trên thang.

– Lại gây chuyện hả? – bố em gầm lên trong bóng tối. – Rúc vào đâu rồi?

– Con ở đây, bố ạ.

– Mày trèo lên chỗ nào trên ấy?

– Bố ạ, rồi con sẽ nói hết với bố… Bây giờ con chữa cầu chì đã…

– Không chữa xong thì đừng có xuống! Nghịch hỏng chứ gì? Bây giờ chữa lấy đi! Để tao soi cho.

Và một luồng ánh sáng hình phễu của đèn pin chiếu thẳng từ dưới vào góc nhà. Luồng ánh sáng làm hiện ra trong bóng tối hai bàn tay nhem nhuốc đang xoay nắp sứ trên ở cầu chì.

Chừng ba phút sau, ánh sáng bừng lên trong khắp các phòng ở cả hai tầng. Volodia người nhem nhuốc, ngượng nghịu, chầm chậm bước xuống thang.

Ông Nikifor vào phòng để xem xét chỗ xảy ra tai họa. Volodia lê bước theo sau. Em cảm thấy rằng chuyện gay go nhất vẫn chưa xảy ra.

Ông bố bước vào phòng, nhìn vũng nước lênh láng cạnh bàn, nhìn tấm khăn trải bah cháy sém. Ông cầm lấy chiếc động cơ còn khét lẹt mùi cao-su cháy.

– Con mắc nó thế nào đấy? – ông hỏi với vẻ quan tâm. – Trực tiếp từ phích cắm à? Thông minh nhỉ! Thế còn biến thế? Chuông điện người ta cũng phải mắc qua biến thế, thế mà con lại đi nối trực tiếp. Volodia này, ta phải thống nhất với nhau là từ nay về sau con không được tự tiện như thế nữa. Khi nào con học điện, học vật lý ở trường thì hẵng làm. Chà, nhà phát minh. Nghịch đến thế là cùng!

Volodia nín lặng. Thì ra là như vậy! Ai mà biết được nó, cái biến thế ấy!…

Bố em lại gần chiếc bàn. Ông lắng nghe, cúi xuống rồi nói, giọng hơi rít lên:

– Chà, nhà ta hôm nay lạ thật nhỉ? Cả đồng hồ cũng đứng.

Ông cầm đồng hồ lên, lắc lắc rồi áp vào tai.

– Đứng thật. Từ năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, khi mình phục vụ thêm trong quân đội trở về, bao giờ nó cũng chạy đều. Volodia, lại con phải không?

– Bố đừng lo bố ạ, – Volodia nói, – nó sẽ chạy ngay bây giờ đây. Con biết rõ chiếc đồng hồ này từ lâu rồi. Nó đứng chỉ vì con vừa tháo chiếc bánh xe răng cưa ra đấy thôi. Con lấy bánh xe cho động cơ của con.

– Tháo ra à? Con không điên đấy chứ? Volodia, thế là đủ rồi! Bố chịu đựng thế là quá sức rồi. Vứt ngay tất cả những cái móc, cái ngạnh với các thứ dây nhợ, các đồ táp nham ra ngoài kia! Nếu bố còn trông thấy, bố sẽ tống ngay vào thùng rác! Nghe chưa?

– Đấy, con làm bố không chịu được nữa rồi! Mẹ biết là thế nào cũng đến lúc như thế mà, – bà Evdokia buồn rầu nói.

– Bố ạ, con sẽ không bao giờ như thế nữa.

– Con sẽ không như thế vì chẳng còn gì để làm như thế nữa. Nội nhật hôm nay, phải vứt đi bằng hết! Đưa cái bánh xe răng cưa đây… Được rồi, sáng mai cầm nó với chiếc đồng hồ ra ông thợ chữa đồng hồ ở góc phố. Nếu ông ta không chữa được thì tốt nhất là đi đâu cho khuất mắt tao thì đi! Nhớ lấy!

Volodia đặt chiếc bánh xe răng cưa bất hạnh bên cạnh chiếc đồng hồ chết.

– Bố cho con chữa thử… Con biết cách!

– Bố phải làm cho con từ nay bỏ cái thói huênh hoang ấy đi mới được! Cấm mó vào cái gì nếu không được phép!… Này cầm lấy mà lắp vào!… – Ông bố giận dữ lấy đầu ngón tay đẩy chiếc đồng hồ về phía Volodia. – Nào, chữa đi xem nào! Cũng đòi làm cơ khí kia đấy!

– Nhưng bố đừng quát con, – Volodia nói chặn bố lại, – tay con đã run run rồi mà bố lại quát nữa thì…

Volodia lấy dao mở hai lượt nắp đồng hồ, rồi em thận trọng đặt bánh xe răng cưa vào chỗ trống, vặn đinh ốc cho chặt. Em lắp bánh xe đúng chỗ, khẽ thổi, lau chỗ kim loại bị mờ bằng đầu giẻ sạch rồi lắc lắc đồng hồ.

Bánh xe động đậy yếu ớt, lò xo giãn ra, co lại rồi tất cả lại đứng yên. Volodia lắc đồng hồ lần nữa, lấy dao gẩy bánh xe… Cả bộ máy vẫn bất động. Đồng hồ không chạy. Volodia cảm thấy hai dái tai phồng lên nóng bừng, ngứa ngáy. Em cúi sát nữa xuống chiếc đồng hồ. Nhưng em có lắc, có thổi, có xoay thế nào đi nữa, đồng hồ vẫn không chạy.

– Bây giờ chắc cả con cũng thấy là không nên hứa bừa bãi rồi chứ, – nói xong, ông bố khoát tay rồi đi sang phòng bên. Bản thân ông cũng buồn rầu vì lúc ấy ông rất muốn Volodia chữa được đồng hồ và giữ đúng lời hứa.

Volodia không chịu ăn bữa tối, bố em có gọi, mẹ em có khuyên nhủ thế nào cũng không được. Em nhất định ngồi lại bàn, lấy sợi dây điện mảnh cố làm bộ máy đã chết của chiếc đồng hồ hoạt động trở lại.

Valia đi tập hát ở Cung thiếu niên về. Những người cùng nhà kể cho cô biết sự việc xảy ra. Cô khe khẽ bước vào phòng. Volodia quay lại đưa mắt nhìn chị có vẻ khó chịu rồi ngồi thu người lại, chuẩn bị nghe những câu châm chọc. Nhưng Valia không muốn trêu tức em, cô hiểu rõ tâm trạng đứa em lúc này.

– Volodia, chị mang nước chè lại cho em nhé? Mẹ mua được bánh va-ni đấy.

– Em không thích!

– Em tự làm khổ mình làm gì, nếu đã thấy chữa không được…

– Chị đi đi, Valia… Em thành thật yêu cầu đấy: chị đi đi!

– Được thôi, chỉ có điều là đừng nổi khùng lên, – Valia nói có vẻ mếch lòng.

Volodia lấy thước kẻ quăng luôn vào chị.

– Con đừng động đến em, – ông bố khẽ khuyên con gái. – Nó muốn chứng minh là nó đúng. Cứ để nó tự giày vò một chút cũng được.

– Sao lại có đứa tự đắc và bướng bỉnh thế, – bà mẹ tán đồng.

Và cả nhà quyết định để mặc Volodia xoay xỏa.

Volodia nghe thấy tiếng dọn bát đĩa, rồi tiếng tắt đèn. Mọi tiếng động trong nhà đều lắng xuống. Em thấy buồn ngủ kinh khủng. Miệng em ngoác ra đến tận mang tai vì ngáp mãi nhưng mắt thì ngược lại, rất khó giữ cho chúng mở, chúng cứ tự động díp lại. Nhưng em vẫn bướng bỉnh ngồi đấy với chiếc đồng hồ. Em hết vặn ốc ra rồi lại đặt bánh xe vào chỗ, hết lắc lắc lại áp tai nghe.

Đồng hồ vẫn im lặng. Lẽ ra phải nghe thấy tiếng tích tắc của nó thì Volodia lại thấy một thứ tiếng ù ù vang lên khe khẽ có vẻ than thở. Em lắng tai nghe nhưng xung quanh vẫn hoàn toàn yên tĩnh. Lần đầu tiên trong đời, Volodia tỉnh táo vào lúc khuya khoắt thế này. Em đắm mình trong những điều bí ẩn không nghe thấy được của ban đêm mà mọi khi em ngủ nên không biết… Ở dưới sàn và trên tường, trong những tấm gỗ tủ có những tiếng ken két di động làm em rùng mình. Khắp nhà vang lên tiếng thở phì phò của bố. Valia đang lẩm bẩm điều gì trong giấc mơ. Từ xa, gió chuyển tới tiếng còi tàu. Ngoài biển, một chiếc tàu thủy đang kéo còi… Volodia càng lắng nghe sự yên tĩnh thì tiếng ù ù rung lên trong tai càng rõ hơn. Và chú bé mệt lử không hiểu ngay được rằng, đó là tai em đã bị ù và toàn thân em đã tê dại vì ngồi lâu nên đang rì rầm than thở. Người ta nói xương cốt rã rời tức là như vậy đó…

Nhưng em vẫn ngồi tìm hiểu bộ máy tinh vi của chiếc đồng hồ. Bên ngoài trời đã chuyển màu xanh, ánh sáng ngọn điện che bằng cái chụp đèn giấy báo trên có một vết cháy tỏa ra một màu vàng vàng ốm yếu và khó chịu. Volodia kiểm tra lại các bánh xe, thử tất cả các đinh ốc. Em lại đặt bánh xe răng cưa vào chỗ cũ, lắng nghe. Em làm như vậy đã tới một trăm lần. Đồng hồ tích tắc một cách yếu ớt rồi im lặng. Volodia gục đầu xuống bàn.

Có lẽ em đã ngủ thiếp đi vì em thấy như sát ngay đầu em có người đu đưa một quả lắc nặng. Cứ mỗi nhịp đưa sang trái sang phải nó lại gõ tích tắc, tích tắc vang lên ngay bên tai em. Em sợ hãi ngẩng đầu lên nhìn xung quanh. Em không hiểu tại sao em lại ngồi một mình ở bàn, còn trước mặt em…

Còn trước mặt em chiếc đồng hồ đang kêu to và rõ tích tắc, tích tắc, tích tắc!…

Volodia còn chưa tin. Em sợ một cử động vô ý sẽ làm chiếc đồng hồ đã sống lại kia phải hoảng hốt. Em lắng tai nghe mãi tiếng tích tắc thú vị ấy. Rồi em hết sức cẩn thận đóng hai lần nắp đồng hồ lại, chạy xuống bếp xem đồng hồ treo tường, tay run run lấy lại giờ cho chiếc đồng hồ mới chữa được. Em đặt nó trước mặt rồi lấy hai tay đỡ cái đầu đang rũ xuống vì mệt mỏi. Em cứ ngồi mãi như thế nhìn vào mặt đồng hồ. Những chiếc kim đang chậm chạp chuyển động như buồn ngủ nhưng không ngừng. Em tận hưởng âm thanh nhè nhẹ hằng mơ ước ấy của chiếc máy đồng hồ.

Rồi em lê đôi chân tê dại, buốt nhức nhối như bị kim châm, dò dẫm bước về giường. Em kéo chiếc ghế tựa đến đầu giường, đặt đồng hồ lên và vừa lắng nghe chiếc ghế bằng gỗ dẻ vọng lại tiếng tích tắc của đồng hồ vừa bắt đầu khẽ khàng cởi quần áo. Em tháo một chiếc giày rồi quyết định nghỉ một giây trước khi tháo chiếc thứ hai. Nhưng em ngủ thiếp đi mất, vẫn mặc nguyên quần áo, một chân buông thõng ra ngoài giường. Sáng sớm, lúc bố em dậy chuẩn bị đến cảng, ông thấy con trai nằm đúng như thế.

– Sao con mặc quần áo sớm thế? – ông hỏi vì cho rằng, có lẽ Volodia đã dậy nhưng giữa chừng lại ngủ thiếp đi mất.

Lúc đó Volodia nảy ra ý muốn đùa bố.

– Vì con muốn đến ông thợ chữa đồng hồ sớm một chút… cho bố khỏi giận, – em nói, đưa đôi mắt mọng lên sau giấc ngủ nhìn bố một cách tinh quái.

– Tức là con không chứng minh được là con đúng, con không chữa được chứ gì?

– Vâng, con chịu bố ạ…

Ông Nikifor nhìn ngọn đèn quên không tắt còn cháy sáng trên bàn, nhìn bộ mặt ngái ngủ, xanh xao nhưng vô cùng hạnh phúc của con trai và mãi lúc ấy ông mới lắng tai nghe…

Trên ghế tựa, chiếc đồng hồ đã chữa xong đang gõ tích tắc, rành rọt và đắc thắng.

Chương VI
LINH HỒN ĐỘI VIÊN THIẾU NIÊN

Vừa bước khỏi sân trường ra đến phố, Volodia đã đưa mắt nhìn trước nhìn sau, tháo khăn quàng đỏ gấp lại cho vào túi. Em đứng một chút dưới cây keo lớn mọc trước cửa trường, đưa vai trái lên cọ mạnh vào má, rồi thở dài nặng nhọc, bước khỏi trường theo con đường ngược với hướng về nhà…

Hôm nay em cố ý đợi cho tất cả các bạn ở gần nhà, vẫn cùng về học với em ra khỏi trường hết đã, rồi mới ra. Em cũng không ở lại tập đá bóng với toàn đội, mà em vốn chạy cánh trái. Em cần được suy nghĩ một mình, vì vậy em quyết định về nhà theo con đường vòng, xa hơn.

Chưa bao giờ Volodia bước ra khỏi trường với một tâm trạng nặng nề như thế này. Trước đây cũng đã có những nỗi rủi ro không phải nhỏ… Có lần em đã phải nhận học bạ với những điểm xoàng xĩnh, có khi chiếc cặp đựng quyển vở ghi điểm dưới trung bình kéo trĩu cả tay em… Chà, chiếc túi xách nhỏ bằng vải sơn đã được sửa thành cái cặp xinh xắn những hôm ấy mới nặng làm sao; dường như nó chứa tất cả sức hút của trái đất. Nhiều lần, trước khi về nhà, em phải đến vòi nước ở sân trường để xóa sạch dấu vết của những trận chiến đấu vừa diễn ra vang lừng, thậm chí sau đó còn phải lấy vữa trát tường hoặc bột đá vôi rắc lên chỗ bị thâm tím khi đánh nhau. Nhưng những lúc ấy còn có niềm an ủi là bọn ở đội kia dù có lấy vữa trát tường mà rắc cũng chẳng ăn thua gì.

Lại còn những trận bóng đá thua nhục nhã, chịu “phơi áo” không gỡ được bàn nào, những thất bại và rủi ro trong lớp để sau đó bị tụi con gái châm chọc đến mất mặt. Thật chẳng còn thiếu chuyện gì nữa! Chuyện gì cũng đã có cả. Nhưng chưa bao giờ em lại gặp phải một chuyện như lần này…

Ở nhà ai cũng biết rằng, nếu đi học về mà Volodia không đeo khăn quàng thì đấy là dấu hiệu chẳng hay.

Mùa thu năm ấy, vào dịp lễ kỷ niệm Cách mạng tháng Mười, Volodia đã được kết nạp vào Đội. Trước hôm đó, em làm mẹ và chị đến khổ. Em bắt hai người phải nghe tới lần thứ mười lời tuyên hứa em sẽ phải đọc trước các bạn bên lá cờ đỏ của Đội. Bố em lúc ở cảng về đã khá khuya cũng lại phải nghe lời tuyên hứa lần nữa. Ông Nikifor bắt Volodia phải đi đều bước trong phòng vài lần, làm động tác “bên trái, quay” và giơ tay chào. Vì Volodia đã thuộc lời hứa làu làu nên nói chung, tối hôm ấy, ông bố làm công tác huấn luyện đội ngũ chứ không phải phụ trách phần công tác chính trị.

Sang ngày hôm sau, Volodia là nhân vật trung tâm của cả gia đình. Đúng, đó là một ngày hội thực sự. Ở trường, chính chị Valia phải thay mặt Đoàn côm-xô-môn chúc mừng em trước mặt tất cả mọi người. Em về nhà, ngực ưỡn ra, phô chiếc khăn quàng đỏ có ba góc xác nhận mối liên hệ chiến đấu không gì phá vỡ nổi của ba thế hệ cách mạng. Chiếc khăn quàng được thắt theo đúng những quy tắc nghi thức Đội và đỏ chói như cháy rực trên ngực em.

Ở trường không có gương nên trên đường về nhà Volodia phải mấy lần soi mình vào cửa kính. Nhưng mặt kính tối thẫm chỉ phản chiếu lại hình bóng của em còn các màu sắc đều đen đi, chiếc khăn quàng rực cháy không đỏ chói như ở ngoài. Đến nhà, em đứng mãi trước gương, thắt đi thắt lại mãi khăn quàng, kéo dài đầu này, rút ngắn đầu kia để giữ đúng nghi thức của Đội thiếu niên quy định; nhánh khăn quàng trên ngực tượng trưng cho Đoàn thanh niên phải dài hơn nhánh khăn tượng trưng cho Đội thiếu niên. Còn ở lưng, góc khăn quàng mở rộng tượng trưng cho Đảng bôn-sê-vích phải nằm đúng giữa hai vai và phải ở phía dưới chiếc cổ áo gấp xuống.

Thực ra Volodia đã có chút ít kinh nghiệm trong việc sử dụng khăn quàng. Thường thường, khi chị Valia đi vắng, em vẫn bí mật lấy khăn quàng đỏ của chị đến trước gương quàng vào cổ, vừa quàng vừa thầm mơ ước sẽ đến ngày bản thân em cũng được đeo dấu hiệu của thiếu niên cách mạng. Và đây, ngày đó đã đến. Em đã được tin cậy, được trao dấu hiệu em hằng mong chờ ấy. Mặc dầu mẹ em vẫn dặn dò, bảo phải cài hết khuy áo khoác cho khỏi bị cảm lạnh, hôm ấy em vẫn mở phanh áo ngoài và đi khắp sân cho mọi người đều thấy khăn quàng của em. Em cố tình nghĩ ra đủ mọi cớ để rẽ vào hàng xóm láng giềng. Trong ngày vui mừng ấy, em hiền lành và lễ phép đến nỗi cả bà Alevtina cũng phải chúc mừng em: “Cháu được kết nạp vào Đội rồi đấy à? Cả bác cũng chúc mừng cháu đấy. Các bác hy vọng việc này sẽ làm cháu ngoan ngoãn lên đôi chút. Có lẽ bây giờ các bác sẽ được yên tĩnh hơn…” Rồi buổi tối, lúc ở cảng về, bố em hỏi han rất lâu và tỉ mỉ về buổi lễ kết nạp: những là Volodia bước ra như thế nào và đọc lời tuyên hứa ra sao, anh phụ trách nói gì và có nhận xét gì không.

Ông ngồi xuống ôm lấy Volodia, kéo em vào lòng, giữ em giữa hai đầu gối, vuốt phẳng chiếc khăn quàng trên ngực con trai và khẽ kéo hai đầu khăn.

– Volodia, con hãy chú ý đấy, – ông nói, – bây giờ con phải chú ý mới được! Từ ngày hôm nay con đã mang một trách nhiệm mới.

Bỗng ông cởi khuy áo ngoài rồi phanh áo ra. Volodia thấy trong cổ áo là một bộ ngực rộng, nở nang làm căng phồng chiếc áo len dệt sọc xanh kiểu thủy quân mà ông luôn mặc ở trong.

– Con có biết tại sao bố mặc áo này không? Con tưởng chỉ do thói quen thôi chứ gì? Không phải đâu, kỷ niệm đời chiến đấu của bố trong thủy quân đấy. Con biết cái này gọi là gì không?

– Áo lót đan sọc xanh.

– Còn gọi là gì nữa?

– Áo len dệt.

– Phải gọi là linh hồn biển cả thì mới đúng. Còn con, bây giờ con bắt đầu mang khăn quàng đỏ trên trái tim. Khăn quàng đỏ, đó là linh hồn thiếu niên tiền phong của con. Con hiểu chưa?

* * *

Thật là thú vị được đến Cựu Karantin vào dịp nghỉ hè và nói chuyện với Vania hoàn toàn bình đẳng, như những đội viên thiếu niên tiền phong với nhau! Thật là sung sướng lúc đang chuyện trò bất chợt được nói: “Ở đội mình, toàn thể đội viên đã quyết định…”

Tất cả những cái đó thật tuyệt. Thế mà hôm nay lại xảy ra một câu chuyện hết sức tồi tệ.

Sự việc như thế này. Sau giờ ra chơi lần thứ hai, cô Yulia, giáo viên dạy văn và cũng là giáo viên chủ nhiệm, bước vào lớp. Lúc ấy trật tự trong lớp đang dần dần ổn định. Cùng vào với cô có một người lạ mặt bé nhỏ, bộ tóc dày xoăn tít và đen đến nỗi món tóc bạc ở thái dương trông tưởng như ông sơ ý làm bụi phấn dây vào. Dưới cặp kính gọng sừng tựa trên chiếc mũi khá to là đôi mắt cận thị lồi hẳn lên. Cô Yulia lại gần bàn đầu.

– Các em, – cô Yulia nói, – lớp ta có một tin rất hay, rất phấn khởi. Từ hôm nay, thầy giáo mới của chúng ta, thầy Efim, sẽ dạy các em môn lịch sử. Các em nghe rõ cả chứ? Và chắc các em đều nhìn rõ chứ?

Trên khuôn mặt khắc khổ nhưng thanh tú của cô Yulia với đôi lông mày sinh động, tế nhị, bỗng thoáng một nụ cười rạng rỡ, lanh lợi. Nụ cười của cô đã khiến cả lớp phải nói về cô giáo của mình: “Cô nghiêm khắc kinh khủng! Nhưng cô cũng hết sức gần gũi…”

Cô Yulia nói tiếp:

– Tôi hy vọng rằng cả thầy Efim cũng nhìn kỹ được toàn bộ tập thể các em và riêng từng em. Thầy có khó hơn vì các em thì đông mà thầy chỉ có một mình. Còn bây giờ, theo quy tắc của chúng ta, trong mười lăm phút đầu tiên, ta hãy coi thầy Efim là khách quý của chúng ta, còn các em là chủ nhân của lớp. Cô tin rằng, các em là những người chủ niềm nở, luôn luôn cố gắng không bôi nhọ ngôi nhà của chính mình. Sau đó, khi thầy Efim đã quan sát xong, đã nhìn kỹ cả lớp, thì từ phút đó thầy sẽ là người chủ của lớp. Và trong suốt những giờ thầy dẫn các em đi theo những nẻo đường của môn khoa học tuyệt diệu là môn lịch sử, cô hoàn toàn giao phó các em cho thầy… Đồng chí Efim, xin đồng chí hãy nhận lấy lớp…

Cô dang rộng đôi tay ra như muốn ôm lấy cả lớp rồi cô quay về phía thầy giáo mới như muốn trao tất cả học sinh cho ông.

Thầy Efim yên lặng. Mắt thầy nheo lại một cách rụt rè dưới cặp kính. Học sinh nhìn thầy, và chờ đợi. Theo thói quen ở trường, trước hết Volodia muốn tìm ở thầy một nét gì đó buồn cười. Nhưng em không thể nhận thấy một điều gì đáng buồn cười ở vẻ ngoài của thầy giáo mới. Có chăng chỉ là đầu thầy hơi to so với toàn thân… Nhưng giá có ai khác nói về điều đó thì còn được!… Đằng này lại là Volodia, vốn đã khá bực mình về việc người em bé nhỏ, chậm lớn hơn tất cả các bạn cùng tuổi và em là một trong những học sinh bé nhất lớp. Cảm thấy trước rằng, các bạn sẽ gọi ngầm sau lưng thầy giáo mới là “ông một mẩu” mà em không thể tham gia vào chuyện đó được, Volodia không lấy gì làm thích thầy Efim…

Trong khi đó, cô Yulia để thầy giáo đứng cạnh bàn rồi chăm chú nhìn cả lớp. Đi đến cửa, cô còn quay lại nhìn lần nữa, hất bộ tóc bạc trắng của mình như muốn nói: “Này, đừng có làm cô phải xấu hổ đấy”, – rồi cô bước ra khỏi lớp.

Thầy Efim không ngồi xuống ghế. Thầy đi dọc theo dãy bàn đầu, nhìn kỹ khuôn mặt các học sinh. Sau đó thầy dường như đưa mắt tìm xem nên hỏi ai. Thầy giơ cánh tay ngắn cũn cỡn về phía bàn Dima, một học sinh hay cười, nghịch ngợm, đôi mắt ở chụm sát vào sống mũi, khiến mặt cậu ta có vẻ rộng quá khổ.

– Tên em là gì? – thầy nhẹ nhàng hỏi. Thầy không nói to nhưng giọng thầy trầm và thấp đến nỗi cả lớp đưa mắt nhìn nhau ngạc nhiên.

– Em là Dima, – em học sinh bất ngờ cũng trả lời bằng một giọng trầm y như thế, mặc dầu giọng Dima thường the thé.

Tất cả học sinh phá lên cười. Volodia thích thú thấy câu chuyện diễn ra theo chiều hướng hết sức vui nhộn.

Nhưng thầy giáo làm như không nhận thấy có gì đặc biệt cả.

– Được, Dima hãy cho tôi biết các em đã học qua những gì trước khi tôi đến.

– Chúng em học lịch sử ạ, – Dima trả lời với một giọng hết sức trầm, nó cảm thấy mình đã trở thành nhân vật chính của ngày hôm đó. – Chúng em đã học qua thời kỳ cổ đại.

– Tốt lắm, – thầy giáo nói tiếp. – Dima, em hãy nói cho tôi biết: giọng em vẫn thế hay hôm nay em ốm?

Và thầy bỗng vui vẻ nhìn cả lớp như bây giờ muốn mời tất cả cùng tham gia vào câu chuyện vui này.

– Trường hợp này lạ thật đấy, – thầy Efim tiếp tục nói, – tôi dạy học đã nhiều nhưng chưa bao giờ thấy em nào có giọng trầm như vậy. Em không bị viêm họng đấy chứ? Em hãy nói nào: “A-a-a…”

Dima bối rối nhìn các bạn nhưng không thấy ai ủng hộ cả.

– A… a-a-a! – cậu ta rền lên.

Cả lớp phải khó khăn lắm mới nhịn được cười. Bọn con gái lấy tay bịt mồm, còn bọn con trai phồng cả má, chúi đầu xuống bàn.

– Không phải viêm họng, – thầy Efim thản nhiên nói trầm trầm. – Lạ lùng thật! Thế mà giọng em lại như bị viêm họng ấy. Tôi sẽ chữa cho em ngay bây giờ. Nào, hát theo tôi: “Tơ-ra-la-a-a…”

– La-a-a-a!… – Dima cố gào, người đỏ bừng lên vì căng thẳng và ngượng nghịu. Cậu ta không còn thích thú là đã gây ra chuyện này nữa.

– Em làm sao thế? Giọng em trầm như vậy sao em không xuống được nốt “pha” dưới? Vậy ta lên cao nhé: “Tơ-ra-la-la…” Cao nữa nào: “La-a-a…”

– Em không lên cao được… Em đau họng, – Dima đành nói dối.

– Nếu em đau thanh quản em hãy đến cô Yulia xin phép về nhà. Nhỡ viêm họng thì nguy hiểm cho cả lớp đấy. Còn nếu không ốm, em hãy hát theo tôi.

Dima tuyệt vọng nhìn quanh rồi cất giọng hát:

– La-la-la…

– Được rồi! – thầy Efim thốt lên. – Bây giờ tôi mới được nghe giọng thật. Nào giữ nguyên giọng đó nhé. Em hãy nói một điều gì đó đi.

– Em phải nói gì ạ? – Dima hết sức lúng túng, nói lại bằng giọng the thé bình thường của mình.

Thế là cả lớp cười phá lên.

– Đấy nhé, rốt cuộc tôi đã làm em nói được giọng bình thường! Thế mà em lại định đánh lừa tôi. Không nên! Bây giờ ta bắt đầu học. Tôi nghĩ rằng ai cũng phải biết rõ ở trên mảnh đất mình đang sống và lớn lên hôm nay, xưa kia đã có những gì. Đúng không các em?

Bỗng đầu thầy giật xuống, người rúm lại như tắc thở, rồi không rõ từ họng hay từ môi thầy phát ra một âm thanh kỳ lạ như tiếng nấc. Cả lớp giật mình lắng nghe thì thầm với nhau khi khám phá được ở thầy giáo mới một nét rất kỳ lạ mà đến nay thầy vẫn khéo léo giấu được: thầy bị chứng khó thở. Trước đó thầy còn cố kiềm chế được, nhưng bây giờ, khi đã bắt đầu bước sang môn học yêu quý và bị lôi cuốn ngay từ phút đầu, có lẽ thầy đã thôi không chú ý đến mình nữa.

– Đúng không các em? – thầy hỏi lại và hớp một hớp không khí nữa.

Ngay lúc đó từ chiếc bàn của Dima và người bạn nối khố của cậu ta là Misha có tiếng đáp lại:

– Đúng ạ! Khít-khít!…

Thầy giáo không nhìn về phía đó. Thầy lại gần cửa sổ, giơ tay lên:

– Các em hãy nhìn xem! Trường ta ở trên sườn núi, – thầy lại thở một tiếng kỳ lạ như tiếng nấc, – núi Mithridat…

– Mithlidat, – lại có tiếng từ bàn Dima.

Các học sinh quay lại nhìn về phía đó.

– Các em có biết không, chính ở đây, hai nghìn năm trăm năm trước có thành phố Panticapaeum, thủ đô của vương quốc Bosporos. Từ đây, Sa hoàng Mithridates VI Eupator đe dọa các vùng đất đai lân cận, ông ta tiến hành chiến tranh với La Mã, xâm chiếm lãnh thổ… Rồi khi sự tàn nhẫn của ông ta và những thất bại trong cuộc chiến tranh với người La Mã hùng cường dẫn đến cuộc khởi nghĩa ở Bosporos, và con trai ông ta là Pharnaces phản bội thì theo truyền thuyết, ông ta lên núi dùng gươm tự sát. Thực ra những tài liệu chính xác hơn cho biết rằng, ông ta không đủ can đảm tự sát, chần chừ mãi, nhưng những mũi thương của quân địch đã thúc bách ông ta.

Vậy là truyền thuyết đã gắn liền đỉnh núi này trong thành phố của các em với tên tuổi người cầm đầu tàn nhẫn và hung bạo của vương quốc Bosporos. Nay mai chúng ta sẽ cùng nhau đến thăm nhà trưng bày di vật đá và sẽ xem những di tích kỷ niệm thời đó. Những di tích này ngay Pushkin cũng rất chú ý đến. Pushkin đến Kerch ngày 15 tháng 8 năm 1820. Nhà thơ viết trong nhật ký của mình: “Ở đây tôi thấy đống hoang tàn của mộ Sa hoàng Mithridates, ở đây tôi thấy những dấu vết của thành phố Panticapaeum.” Pushkin lên đỉnh núi Mithridat ngắt ở đó một bông hoa làm kỷ niệm… Mười năm sau, nhà thơ viết về Krym trong chương “Cuộc hành trình Onegin” như sau:

Tôi tưởng tượng tới vùng thần thánh,

Nơi Atrid tranh hùng cùng Pilad,

Nơi tự sát của Mithridates…

– Nhưng các em có biết không, – thầy nói tiếp, – từ xa xưa nơi đây đã gắn liền với vinh quang của những thợ lành nghề Nga thời cổ, do đó mới có tên gọi thành phố ngày nay, Kerch!… Tiếng Nga cổ gọi là “coóc-si” hay “kéc-si”. Nó có nghĩa là người thợ rèn. Từ thời rất xa xưa, ở đây người ta đã khai thác quặng sắt và chắc là chỗ này có lò rèn, tiếng cổ là kéc-si-nhi-xa. Những người thợ rèn Tavroskify rất giỏi, con cháu của họ những người thợ rèn Nga cổ, gọi là kéc-si hay coóc-si. Nhân tiện cần nói thêm rằng trong những văn bản Nga cổ, Kerch bao giờ cũng được gọi là “Korchev” tức là thành phố của những người thợ rèn… Lý thú đấy chứ, các em? – Thầy nhìn khắp lớp bằng đôi mắt long lanh. – Bây giờ tôi sẽ kể cho các em một chuyện thú vị nữa. Có lần tôi tìm được một tác phẩm của viện sĩ Vasilevsky do Viện hàn lâm khoa học xuất bản vào năm 1908. Các em có biết tôi đọc được gì ở đó không? Thời cổ có một anh hùng vô địch bất khả xâm phạm là Achilles. Lần sau tôi sẽ mang đến cuốn “Iliad” của Homer và sẽ đọc cho các em nghe về chuyện người thợ rèn què chân Hephaestus rèn áo giáp không gì chọc thủng được cho Achilles. Vậy mà viện sĩ Vasilevsky viết rằng, xưa kia Achilles đã từng làm lãnh chúa ở bán đảo Kerch; Achilles là người Tavroskify, tức là các thợ rèn Tavroskify đã rèn cho ông bộ áo giáp mà cả các tướng lĩnh khác và quân thành Troy đều không có…

Trong khi thầy Efim vừa nói, vừa thở nặng nhọc và giảng bài ngày càng say sưa, thu hút được một phần lớp thì ở góc cuối tiếng ồn ào mỗi lúc một to. Misha và Dima nhại lại thầy giáo lúc đầu còn khẽ, sau bạo dạn lên nên mỗi lúc một to hơn. Chỉ còn nghe thấy những tiếng “khít-khít… thành phố Kerch… Khít-khít… Mithridat…” Cái đó lan dần sang tất cả học sinh một thứ trò vui nhộn tàn nhẫn, chẳng có gì đáng gọi là thích thú nhưng đôi khi vẫn bao trùm cả lớp. Và khi đó các em không đủ sức dừng lại nữa, dù có nhận thức được rằng sự việc đang diễn ra theo chiều hướng xấu. Giờ đây cũng vậy: sau mỗi câu Misha hoặc Dima nhại lại, tiếng cười khúc khích càng nghe rõ hơn. Những học sinh ngồi phía trên không dám nhìn thầy giáo nữa mà phải quay đi hoặc cúi thấp xuống bàn. Bị lôi cuốn vào không khí chung, Volodia cũng phì cười cùng tất cả các bạn. Lớp trưởng Svetlana Smirnova, một cô bé cao và mảnh dẻ, con gái cô Yulia, mấy lần đã phải nhổm dậy và hất cái đầu xinh xắn có hai bím tóc vàng đung đưa, vẻ dọa dẫm nhìn về góc lớp, chỗ ngồi của mấy kẻ nghịch ngợm. Nhưng vô ích. Không gì có thể lấy lại trật tự được nữa.

– Các em ạ. Một trang sử mới tuyệt diệu đang được viết lên dưới chân núi Mithridat, trong thành phố quê hương của các em, – thầy giáo nói.

– Khít, các em! – tiếng vang nghịch ngợm lại lặp lại.

Thầy giáo đột nhiên ngừng lại.

Thầy chậm chạp bước đến bàn của mình, tiếng thở nặng nhọc nghe rất rõ, thầy gấp sổ gọi tên và sửa lại kính:

– Tôi đã nghe thấy tất cả từ lâu, – thầy nói rất khẽ bằng giọng trầm và vang của mình. – Tôi tưởng các em nghịch chán sẽ thôi. Các em là con em những người đã mang lại một vinh quang mới cho những nơi này, cho thành phố của các em… Được, tôi cố gắng nói trong chừng mực tim tôi cho phép… tim tôi không được khỏe lắm. Tôi không muốn nói gì thêm, tôi chỉ muốn nói với các em một điều là: tôi xấu hổ cho các em. Tôi đã thấy, nhìn rõ và nhớ những em đã chế nhạo tôi. Nhưng tôi không muốn phàn nàn về các em đó với ai. Thậm chí, tôi cũng chẳng muốn biết tên các em đó làm gì. Nhưng tôi sẽ không làm việc với các em nữa. Tôi sẽ đi khỏi lớp các em. Các em làm tôi rất đau xót. Chào các em!

Không ai còn dám nhại thầy nữa. Tất cả đều im lặng khi thầy giáo cúi đầu bước ra cửa. Thoạt đầu thầy còn bước chậm, sau không hiểu vì sao thầy bỗng cúi hẳn người về phía trước giật mạnh cửa và biến mất ngoài dãy hành lang vắng vẻ và yên tĩnh.

Sau phút sửng sốt ban đầu, cả lớp bối rối ngồi yên. Rồi bỗng có tiếng nói, tất cả chồm lên, làm ầm ĩ, sau đột nhiên lại lặng như tờ.

Cô Yulia bước vào. Cô vào và dừng lại bên bàn giáo viên. Những nét thanh tú, khắc khổ trên khuôn mặt cô lộ ra càng rõ hơn. Cô không nhíu đôi lông mày hơi giật giật ở phía cuối. Mắt cô nhìn lớp vẫn cởi mở và thẳng thắn như mọi khi, chỉ riêng đôi môi nghiêm khắc của cô mím chặt hơn bình thường và có hai nếp nhỏ hằn sâu hai bên khóe miệng.

– Có thật như thế không? – cô hỏi.

Cả lớp im lặng.

– Có thật là các em đã xúc phạm một cách xấu xa, đáng hổ thẹn đến thầy giáo mới của mình không? Thầy Efim không muốn nói cho cô biết nhưng thầy đang khó chịu… Tim thầy bị đau… Thầy bị chứng khó thở vì bệnh hen… Nhưng thầy là một nhà sư phạm tuyệt vời, một giáo viên lâu năm, có nhiều công lao. Thầy phải chuyển về miền Nam vì sức khỏe không cho phép thầy ở lại miền Bắc. Khi tiễn thầy, các học sinh đều khóc. Các học sinh của thầy thèm muốn được như các em, được học một thầy giáo giỏi như thế. Còn các em?… Các em đã đón thầy như thế nào?

Tất cả yên lặng đứng sau bàn, tay đặt vào mép mặt bàn.

– Ai gây ra cái trò xấu xa đó? Các em đừng nghĩ rằng cô sẽ tra hỏi các em bằng được đâu. Thầy Efim nói rằng, thầy sẽ không nêu tên những em đầu têu. Cô cũng chẳng muốn đi tìm cho ra những em đó làm gì. Những em ấy phải dám tự nhận khuyết điểm và giúp cho lớp rửa sạch được vết nhơ nhuốc này. Đúng! Bây giờ em nào đã làm chuyện đó hãy bước ra và trước toàn lớp hãy nói cho cô biết vì sao lại có chuyện như vậy! Cô đợi đây…

Rồi cô Yulia bước đến bàn ngồi chờ.

Nhưng tất cả đều đứng yên không nhúc nhích.

– Vậy là những em gây ra cái trò xấu xa này đồng thời còn là những kẻ hèn nhát nữa. Các em đó hy vọng rằng những luật lệ của tình đồng chí sẽ che chở họ. Được thôi, cô sẽ để tất cả chuyện này cho lương tâm của lớp xét. Rõ ràng là cô đã đánh giá lầm các em. Chắc cô làm việc với các em chưa tốt… Cô sẽ yêu cầu thầy hiệu trưởng cho cô thôi chủ nhiệm lớp các em.

Rồi cô đi ra – đường hoàng, cứng rắn. Mặc dầu trong lớp có gần bốn mươi nam nữ học sinh, bỗng nhiên ai cũng thấy hình như trong phòng học hết sức vắng vẻ.

Lớp trưởng Svetlana đứng bật dậy:

– Tớ đã ra hiệu cho các cậu, các cậu lại càng làm già! Không sao chặn được các cậu lại!… Mà thầy kể về Kerch hay biết bao…

– Chúng nó cứ ồn ồn lên không còn nghe được gì nữa, – một em gái to béo, tính cẩn thận, ủng hộ Svetlana.

– Theo tớ, – Svetlana nói tiếp, – Dima và Misha phải đến gặp trực tiếp thầy Efim và xin lỗi thầy. Cả Volodia cũng vậy. Cậu ngồi ngay cạnh, lẽ ra phải ngăn chặn thì lại cười trước nhất. Mà tất nhiên cả lớp cũng phải xin lỗi thầy. Ít nhất cũng là tớ với cương vị lớp trưởng… bởi vì tớ đã không ngăn chăn kịp thời được các cậu. Còn Volodia, cậu thật đáng xấu hổ! Vừa mới: “Chúng tôi là đội viên thiếu niên tiền phong”, – thế mà hôm nay đã…

– Volodia dính dáng gì đến chuyện này, – Volodia nổi xung lên. – Chưa chi đã Volodia! Hơi có chuyện gì là bao giờ cũng tại Volodia. Cậu là lớp trưởng, cậu phải chịu trách nhiệm, lớp bầu cậu làm lớp trưởng mà lúc nào cậu cũng: “Volodia!” ngay được. Dima gây ra thì nó phải xin lỗi trước tiên. Còn tớ, tớ không nghịch.

– Dù sao cậu cũng cười.

– May mà cậu lại ngồi ở mé khác đấy! Cậu thử ngồi bên cạnh xem, thấy Dima làm trò, cậu lại không lăn ra cười ấy à.

Còn Misha và Dima bị cả lớp quây lại, vẫn cãi bướng:

– Ai cũng thích được cười, thế mà hơi có chuyện gì là đổ luôn cho chúng tớ!

Chà, câu chuyện đâm ra phiền toái thật!

Giờ đây, Volodia im lặng đi dọc phố, suy nghĩ về tất cả những chuyện đã xảy ra. Có cái gì khôi hài ở đó nhỉ? Làm sao Dima lại làm em buồn cười được? Em luôn cãi nhau với Dima, nhiều phen đi đến chỗ đấm đá nhau, thế mà lần này lại về hùa với nó… Trong khi đó thầy giáo bắt đầu kể một chuyện gì lý thú lắm thì phải. Chúng nó làm ồn không nghe được gì nữa… Thật nhục nhã cho lớp!

Em không muốn về nhà. Em xuống phía dưới – trường em ở trên núi nên cả sân trường cũng thành từng bậc – “hết leo núi lại xuống đồi” như các học sinh vẫn nói đùa trong khi chơi đánh nhau giữa sân trên và sân dưới. Rồi em rẽ sang dãy bậc đá lớn dẫn xuống phố Krestian… Em dừng lại và, mặc dầu em đã thấy hàng trăm lần dòng chữ khắc trên đá, hôm nay em vẫn đọc lại lần nữa:

“Bậc thang này được xây dựng năm 1866 bằng tiền bảo trợ của con trai thương nhân đệ nhất phẩm ở Kerch là Vasily Konstantinov.”

Anh con trai thương nhân Vasily Konstantinov này! Không biết có lúc nào anh ta ở trong hoàn cảnh khó khăn như Volodia cậu con trai lính thủy đang chậm rãi bước xuống bậc thang này không nhỉ?…

Volodia đi dọc theo phố Lenin rộng rãi thẳng tắp rồi rẽ sang phố Engels. Bên tòa nhà đẹp đẽ của khách sạn mới, những con chim bạch yến trong lồng treo trên đầu bác nuôi chim quen biết Kiriliuk đang hót ầm ĩ. Volodia thường đến đây nghe lũ chim hót và tán chuyện với chủ nhân của chúng. Bác nuôi chim biết mọi chuyện trong thành phố. Xung quanh bác bao giờ cũng có cả một bọn bạn Volodia nhà ở ven biển.

– Kìa, sao trông cháu buồn thế? Môn số học khó quá à? – bác Kiriliuk hỏi.

– Không ạ, có phải số học gì đâu! – Volodia nói và ngồi xuống vỉa hè. – Ở lớp cháu xảy ra một chuyện rõ vớ vẩn…

– Hay cháu đánh nhau với ai? Không phải. Trông cháu lành lặn lắm, có dấu vết gì đâu.

– Cháu hoàn toàn không đánh nhau! Còn tệ hơn nữa kia ạ…

– Thế thì là cái gì? Bị đuổi à?

– Đuổi thì không đuổi nhưng cũng có thể bị đuổi. Có lẽ còn cần phải đuổi nữa là khác. Thực ra bản thân cháu không có lỗi, chỉ phải cái là sau đó cháu cười, còn cháu không gây chuyện…

Rồi Volodia kể cho người bạn già của em tất cả câu chuyện. Bác Kiriliuk chỉ ngồi huýt sáo. Lũ bạch yến vui mừng thấy tiếng sáo làm hiệu, cũng bắt đầu líu lo.

– Thôi đi! – bác Kiriliuk hét bọn chim. – Chúng mày ríu rít thế là đủ rồi!… Volodia này, câu chuyện dở thật. Các cháu đã làm thầy giáo bực mình quá đấy.

– Bây giờ cháu cũng chẳng biết phải làm gì nữa, – Volodia thở dài. – Hơn nữa chị cháu về nhà chắc lại than phiền về cháu. Còn bố cháu chắc bác cũng biết là một người thế nào rồi…

– Phải, cháu sẽ bị khá phiền phức đấy, – bác Kiriliuk đồng ý. – Này, nếu có chuyện gì, cháu đến ngủ với bác, lúc ấy ta sẽ bàn bạc…

Volodia lang thang ra phía biển. Biển đón em bằng tiếng sóng rì rào lãnh đạm đang từ từ xô vào bờ, đá sỏi bên ngoài thành chắn bằng bê-tông chạm nhau kêu lạo sạo. Vào buổi tối, con đường dọc bờ biển này thường có nhiều người đi dạo. Nhưng vào giờ này ở đây rất vắng vẻ. Những con sư tử lớn bằng thạch cao mà người dân Kerch vẫn thích đứng bên để chụp ảnh, đang nhe nanh, há mõm, như ngáp dài vì buồn chán. Volodia trèo qua thành chắn, lấy mấy hòn đá mỏng ném xuống nước cho nảy thia lia. Em hít sâu vào lồng ngực mùi cá, mùi biển. Gió thốc vào miệng làm em suýt nghẹt thở, chảy cả nước mắt ra. Lúc đó Volodia quay một bên sườn về phía gió, chụm môi huýt gió. Thế là tự gió cũng lên tiếng rất to ngay ở miệng em: “Uô-uô-uôu!…” Nhưng hôm nay cả cái trò ấy cũng không làm Volodia đỡ buồn. Em chầm chậm quay lưng về phía gió rồi đi ngược trở lại.

Phải về nhà thôi.

* * *

Thấy Volodia không đeo khăn quàng, bà Evdokia biết ngay có chuyện không hay đã xảy ra.

– Nào, cho mẹ biết có chuyện gì nào? – bà hỏi.

– Chị Valia chưa về ạ?

– Chưa, chắc bận việc gì.

“Có lẽ chị ấy đã biết rồi, bây giờ về sẽ làm ầm ĩ lên đấy!” – Volodia thầm nghĩ.

– Nào, con có chuyện gì thế? – bà gặng hỏi.

– Có chuyện gì đâu ạ.

– Thế sao lại tháo khăn quàng ra?

– Con muốn tháo thì tháo thôi mẹ ạ.

Mẹ không gặng hỏi nữa. Bà biết làm thế là vô ích. Volodia sẽ không nói dối, không bao giờ em nói dối chỉ vì một lẽ là em rất tự trọng. Sẽ đến lúc tự em nói ra tất cả. Bà liền để mặc con trai.

Còn lại một mình, trước tiên, Volodia lại gần giá sách của bố. Biết đâu trong những cuốn sách này, sau những tấm bìa dày và những gáy sách trên có in tên những con người vĩ đại, những con người hiểu biết mọi chuyện trên đời và phấn đấu cả đời mình cho mọi người được sống sung sướng, được hưởng sự thật và chính nghĩa, – biết đâu ở một chỗ nào đó trong những cuốn sách ấy lại chẳng có một lời khuyên sáng suốt, khéo léo về cách xử trí của một thiếu niên tiền phong trong hoàn cảnh đáng buồn như thế này. Nhưng gần đây, Volodia đã học được tác phong tôn trọng sách một cách thực sự, em không lấy sách bừa bãi nếu chưa được phép. Mà phải tìm điều cần biết ở trang nào kia chứ?… Em thận trọng đưa tay lướt qua những gáy sách mấp mô. Rất tiếc là em chưa đủ lớn để hiểu những cuốn sách như thế. Rồi em về bàn mình. Hôm nay không có gì làm em vui lên được: cả chiếc mô hình tàu thủy mới sắp hoàn thành; cả cái cánh quạt mới có thể dùng cuộn chỉ cho bay lên được; cả tấm hình Spartacus mặc bộ y phục đấu sĩ đã vẽ gần xong, chỉ còn phải dùng bút chì đỏ tô tấm áo khoác đỏ thắm trên bộ giáp người lãnh tụ dũng cảm của quân nô lệ khởi nghĩa nữa thôi…

Không, chắc những người đã từng cưỡi chiến hạm, đã từng bay lên trời, và những người dìu dắt quần chúng đấu tranh cho tự do không phải là những người như thế. Không bao giờ Spartacus, Chapaev lại hành động như thiếu niên tiền phong Volodia trong hoàn cảnh như vậy!…

Volodia đi đi lại lại trong phòng. Bà mẹ ở dưới bếp nghe thấy tiếng con mở đài rồi lại rút ngay phích cắm khỏi ổ: đài trong phòng im bặt. Bà biết Volodia rất thích nghe nhạc hay. Bà bỗng nhớ lại trước kia, hồi Volodia còn nhỏ, nhiều lần em chạy xuống bếp kéo váy bà: “Mẹ ơi, lên nhà đi, đài đang hát hay lắm, bài ‘Anh lính thủy Zhelezniak’ con vẫn thích ấy, mẹ ạ. Con đã cố ý tắt đài kẻo mẹ chưa lên họ đã hát xong mất…” Cuối cùng, lúc bà chiều con theo con lên nhà và Volodia đứng lên ghế để cắm phích vào ổ loa truyền thanh, thì đài đã đang truyền đi một bài hát khác hẳn. Volodia buồn thiu, em tưởng nếu em tắt đài thì bài hát vẫn giữ lại được trong loa…

“Chắc nó có điều gì buồn lắm, đến đài nó cũng không thiết nghe,” – bà mẹ nghĩ.

Lát sau, Valia ở trường về. Volodia nghe thấy mẹ thì thầm hỏi chị và Valia cũng thì thầm trả lời. Rồi Valia ngập ngừng bước vào phòng.

– Em về rồi à? – cô hỏi.

Volodia đưa mắt nhìn chị và thấy chị đã biết tất cả rồi.

– Thế nào, chị đã mách mẹ rồi phải không?

Valia đóng chặt cửa dẫn ra hành lang.

– Volodia, chị nói chuyện với em được chứ?… Chị sẽ chỉ nói với em như chị vẫn nói… với các đội viên lúc sinh hoạt đội.

– Chị nói thế nào tùy chị.

– Volodia này… Chị không hề muốn gây chuyện với em. Chị muốn nói nghiêm túc với em… Dù sao chị cũng đã là đoàn viên, còn em là đội viên. Nếu em không muốn coi chị là người trên trong gia đình thì ít ra về mặt xã hội chị cũng ở trên em…

Volodia không chịu được khi người ta nói với em có vẻ bề trên. Em không chịu được mắng mỏ, hơi nói nặng là em trả lời còn sẵng hơn. Nhưng em thấy mình hoàn toàn bất lực khi người ta nói với em vẻ quan tâm, nhẫn nại, nhẹ nhàng – tóm lại là với một thái độ tốt. Bây giờ em im lặng đứng cạnh bàn, quay quay trong tay chiếc mô hình tàu thủy đang làm dở. Em muốn chị nói một điều gì xúc phạm để em có thể cắt ngay cuộc nói chuyện tẻ nhạt này. Nhưng Valia, – ôi, chị ấy khôn thật! – vẫn tiếp tục nói bằng một giọng đau khổ khiến em không sao ngắt lời chị được.

– Chắc em nghĩ rằng chị đã kêu ca em với người này người khác rồi phải không?

– Thế không à?

– Volodia, chắc chắn là không rồi. Nếu chị phàn nàn, mẹ buồn lại nói với bố, thế thì hay ho gì? Và em sẽ bị mắng thôi. Chị nghĩ rằng em sẽ tự hiểu được…

– Thế chả lẽ em không hiểu sao?

– Chà, nếu em hiểu thì cần gì phải bảo em nữa?

Cô đến sát em, ngồi lên mép bàn.

– Chị đừng ngồi… Chị thấy đấy, trên bàn em để bừa bãi lắm. – Volodia càu nhàu vì muốn giữ thứ tự hơn là vì muốn tìm cách bắt chị thôi không nói nữa. – Chị làm gì mà nhìn em chằm chằm thế?

Em quay phắt đi.

– Volodia… Thực ra bây giờ không phải là lúc chị cãi nhau với em. Chúng mình không còn nhỏ nữa. Chính chị cũng rất buồn khi biết chuyện ấy. Các đội viên bạn em đã kể cho chị nghe. Chị biết em không đầu têu, nhưng dù sao em cũng có lỗi. Đúng không?

Volodia ngước nhìn chị với vẻ bất lực:

– Chị Valia, chị lớn rồi mà chị chẳng hiểu gì cả! Chị tưởng em sợ à? Tự em đến xin lỗi thì có sao đâu. Nhưng rồi mọi người sẽ hỏi ai là kẻ đầu têu. Theo chị, chả lẽ em lại tố cáo chúng ư?

Ở cầu thang có tiếng móng chân chó gõ vào gỗ, từ bếp vọng lên tiếng ấm ẳng cầu xin của con Bobik mới đi biển về. Nó đang đói và có lẽ chạy về nhà trước chủ. Sau đó có tiếng bố. Rồi thấy mẹ khe khẽ nói với bố điều gì. Cửa mở và bố bước vào phòng, tay cầm áo mưa vải bạt. Ông đi đôi ủng cao của ngư dân, mặc áo khoác ngắn dày cộm bằng da, đội mũ lưỡi trai theo đúng quy định của thủy thủ tàu buôn. Mặt ông đỏ, sạm lại vì nắng gió.

– Chào các con, Valia, Volodia! – ông chào hai con rồi ngồi xuống đi-văng tháo đôi ủng nặng trịch. – Valia, con đưa dép lê cho bố. Bố để ở góc kia kìa… Kìa hai con làm sao thế? Có chuyện gì đấy? Cái gì thế, Valia? – Ông chuyển đôi mắt chăm chú từ mặt con gái sang khuôn mặt buồn bã của con trai, rồi ông nhìn kỹ cả hai. – Volodia, sao khăn quàng lại thò ra ngoài túi thế kia? Chỗ của nó ở đấy à? Nếu tháo khăn ở nhà thì phải treo lên cẩn thận chứ. Kiểu gì mà lạ thế? Điều lệ nào quy định rằng linh hồn thiếu niên tiền phong lại ở túi ló ra?

Valia mặt đỏ bừng, không còn biết giấu tay đi đâu nữa. Cô cầm lấy một quyển sách trên bàn rồi làm ra vẻ chăm chú đọc.

– Valia, con ngẩng đầu cao lên không chẳng đọc được gì đâu, – ông bố mỉm cười buồn bã. – Hoặc con phải quay sách lại đi, con cầm ngược rồi… Mà này, các con có chuyện gì đấy? Volodia, bố hỏi con kìa. Con trả lời bố được chứ?

– Được ạ, – Volodia nói.

Quyển sách trong tay Valia rơi bộp xuống sàn.

Ông Nikifor chăm chú nhìn khuôn mặt nhợt đi của con trai. Volodia xúc động trông thấy, ngón tay mân mê mép áo ngoài.

– Nào, nói nhanh lên, con làm sao, bị đuổi à?

– Không, bố ạ… Nói chung cũng chẳng có gì đặc biệt… Nhưng con phải hỏi ý kiến bố… hỏi ý kiến bố như hỏi về công tác của Đảng vậy.

– Của Đảng? – ông bố ngạc nhiên hỏi lại. – Con dùng từ đó phải cẩn thận hơn mới được. Của Đảng, thế là thế nào?

– Con muốn bố nói với con… như một đảng viên, nói hết sức thẳng thắn. Bố ạ, hôm nay ở lớp con có một chuyện… cũng vô tình thôi…

Rồi Volodia suýt khóc kể lại cho bố tất cả mọi chuyện. Còn Valia đứng đó, siết chặt vào người cuốn sách vừa nhặt lên, lặng đi và kinh hãi nghĩ tới sự việc sắp xảy ra.

Trong lúc đó ông bố đã đi đôi dép nỉ mềm êm ái vào đôi chân mỏi dừ, rồi ông từ từ ngồi thẳng lại. Mặt ông đỏ tía. Volodia cũng đâm sợ thực sự.

– Hết rồi chứ? – ông bố hỏi.

– Vâng, – Volodia lí nhí kết thúc câu chuyện.

– Đưa túi thuốc trên bàn cho bố… Bố bảo túi thuốc lá kia mà, đưa đây!

Volodia vội chạy đến bàn lấy túi thuốc cho bố.

Ông mở túi thọc bàn tay cầm chiếc tẩu ngắn cán của thuyền trưởng vào đó ngoáy ngoáy rồi rút ra, lắc lắc. Ông đặt phần cuống tẩu đã sây sát, màu hung đỏ vào miệng, dùng hàm răng sạch sẽ, trắng bóng, không bị xỉn thường thấy ở những người hút thuốc, giữ chặt tẩu lại. Ông rút bật lửa ra bật, phả ra một đám khói lớn. Sau đó ông lấy tay xua xua cho khói tan đi.

– Được rồi, ta sẽ nói chuyện. Con nói là muốn nói chuyện theo tinh thần Đảng phải không? Vậy ta nên yêu cầu Valia đi chỗ khác hay để chị ấy ở lại với tư cách là một đoàn viên côm-xô-môn?… Chà, cái chú đội viên tiền phong này! Con hành động hay thật đấy! – Ông khoát hai tay, khẽ lắc đầu. – Thích nói to giọng, từ gì cũng biết, tự cho phép dùng chữ lung tung. “Nói chuyện theo tinh thần Đảng”! – ông giận dữ nhắc lại. – Sau những chuyện đã gây ra ở lớp, làm sao con dám nói với bố những lời ấy? Hả?

Cái giọng thuyền trưởng của ông vang to đến nỗi làm bà mẹ tay vẫn cầm bát và khăn mặt, phải chạy lên đứng bên cửa.

– Em Evdokia, em đã thấy chưa, – ông bố nói tiếp, – em đã thấy con trai chúng ta giỏi giang chưa? Câu chuyện của thầy giáo không làm nó vừa ý. Thầy giáo kể cho chúng nó về quê hương, về thời xưa, về tất cả những cái chúng ta phải oằn lưng ra mới có được, – ông lấy nắm tay đập vào gáy, – về những cái chúng ta phải đổ máu mới giành được và bảo vệ được… Thế mà mấy đứa vô lại đã nhại thầy, còn thằng con thông minh của chúng ta thì hùa theo cười hì-hì, hà-hà! Không những không ngăn chúng nó lại, còn theo đuôi chúng nó!

– Bố, con có đầu têu đâu… con chỉ…

– Im đi! Nếu con là đội viên tốt, con phải có trách nhiệm về danh dự của cả lớp… Em Evdokia, em xem xem, nó giải thích rằng thầy giáo có một cách nói buồn cười, vừa nói vừa thở khò khè… Con đưa ngay quyển vở quốc văn của con ra đây xem nào. Ở đây viết gì? “Vở tiếng Nga của học sinh lớp bốn Volodia Dubinin”. Học sinh Volodia Dubinin này tự hào rằng nói trôi chảy, nhưng nó viết tiếng Nga còn sai. Bài chính tả này chẳng hạn. Chữ “xửng xốt” phải viết “s” mới đúng. Bị gạch đỏ, thấy không? Chỗ này đáng lẽ phải viết chữ “o”, nó lại viết là “a”. Cô giáo lại gạch mất. Sao con còn dốt nát như thế lại dám chế giễu thầy giáo là người có học thức, hiểu biết nhiều hơn con hàng ngàn lần? Con và các bạn con đã nhằm vào cái gì ở thầy mà nhạo báng, hả?…

Ông bố đứng dậy, đi đi lại lại trong phòng, gõ tẩu vào cái gạt tàn nặng trịch vẫn dùng trên tàu thủy.

– Nhà văn Maksim Gorky hồi bố đến thăm ở Sorrento… Volodia, con có nhớ bố đã kể con nghe chuyện bố phục vụ trên chiếc tàu “Nezamozhnik” và đến nước Ý năm 1935 không?

Volodia lấy lại hơi thở. Nhiều lần em đã được nghe bố kể về cuộc gặp gỡ với Gorky ở Ý, nơi bố đã đến trên một tàu ngư lôi. Ông Nikifor thích gợi lại cuộc gặp gỡ đó, thích nhớ lại cuộc tiếp đón hồ hởi của nhà văn vĩ đại và cuộc nói chuyện thân mật của Gorky với các thủy thủ trẻ tuổi ở ngôi nhà nghỉ riêng. Việc ông bố giờ đây tình cờ gợi lại cái ngày đáng ghi nhớ mà ông vẫn nâng niu trong tâm trí ấy báo trước rằng câu chuyện sẽ chuyển sang chiều hướng tốt đẹp.

– Lúc ấy, khi cùng trao đổi về văn hóa, Gorky đã nói gì, – ông bố kể. – Nhà văn nói với các thủy thủ: “Từ hành động côn đồ đến chủ nghĩa phát-xít chỉ cách nhau một khoảng ngắn hơn mỏ chim sẻ.” Khi đó Gorky dạy các thủy thủ phải biết kính trọng con người. “Con người là một tạo vật vĩ đại, tôi xin cúi chào con Người.” Và Gorky kể cho các thủy thủ nghe một câu chuyện thời thơ ấu của mình. Hồi nhỏ, ông thích lấy đá ném vỡ đèn ngoài phố. Tiếng vỡ giòn tan làm ông thích thú. Một lần, ông bị người thắp đèn tóm được. Đáng lẽ phải gô cổ chú bé lại thì người thắp đèn lại kể cho chú nghe về thủy tinh, về việc người thợ thổi thủy tinh ở nhà máy đã lấy hơi thở của mình thổi nước thủy tinh nóng bỏng thành kính đèn, và do đó, cuối cùng, phổi người thợ bị xơ xác, tàn héo và hủy hoại đi. Người thắp đèn ấy nói: “Con người dùng hơi thở và lao động của mình vào đó, thế mà cháu lại lấy đá ném!…” Volodia, bố muốn con học được cách kính trọng con người, giữ gìn từng hơi thở của con người. Bố nói con hiểu cả đấy chứ?

– Vâng.

– Nói con như thế đủ rồi chứ? – ông bố hỏi đã có vẻ dịu và lấy khăn tay lau miệng để giấu một nụ cười. – Đúng là bố có nóng một chút… Volodia, con làm bố rất buồn. Nào, thế con định sửa chữa ra sao?

– Chính con cũng chưa biết. Nhưng như con thì con đi ngay, nhưng người ta sẽ gặng hỏi con đứa nào đầu têu. Con không muốn tố cáo chúng nó.

– Con nghĩ đúng đấy, – Volodia không ngờ bố đồng ý với mình. – Đi mách tội người khác là việc chẳng dũng cảm gì.

– Vậy con sẽ nhận là con đầu têu vậy.

– Như thế cũng không đáng khen chút nào. Con hiểu không, đấy là đạo đức giả, là cách thú tội kiểu nhà thờ, là vòng hoa khổ hạnh. Đó không phải cách làm của chúng ta. Không nên buộc thêm lỗi người khác vào lỗi của mình. Lỗi của mình cũng đã đủ lắm rồi. Con hãy giải thích rõ cho tất cả các bạn con để chúng cùng đi với con, để chúng cũng muốn vứt bỏ cái gánh nặng đê tiện ấy đi và thật thà nhận lỗi với thầy giáo – như thế mới đúng. Đó lại là một chuyện khác hẳn, đúng với tác phong đội viên.

– Nhưng nếu chúng nó không muốn thì sao ạ?

– Nếu chúng không muốn thì con hãy đưa vấn đề ra trước toàn lớp. Hãy để cho tập thể của con phát huy tác dụng. Còn con phải tự nhận tất cả các khuyết điểm của mình trước lớp. Nếu lúc đó chúng vẫn bướng bỉnh, nếu chúng không biết quý trọng danh dự của cả lớp mà quý cái tự ái hèn nhát cỏn con của mình hơn cả niềm vinh quang chung, thì khi đó cả lớp phải quyết định xem có nên báo cáo việc chúng với thầy hiệu trưởng không. Còn tự con chạy đến trước tiên để vạch khuyết điểm của người khác là việc chẳng lấy gì làm dũng cảm. Bố tin rằng, con sẽ làm chúng nghe ra. Vì chắc chắn chúng hành động như vậy do ngu ngốc nhiều hơn do ác ý.

Volodia đứng bật dậy, lao về phía chiếc áo khoác, chụp lên đầu chiếc mũ lưỡi trai.

– Con đi đâu? – bà mẹ sợ hãi hỏi. – Muộn rồi, ngoài đường tối lắm.

– Đúng đấy. Con đi đâu bây giờ? – cả ông bố cũng hỏi.

– Con đi làm cho chúng nó hiểu! – Volodia trả lời và giơ ra quả đấm nhỏ nhưng rắn chắc. – Thằng Misha thì xong ngay, nhưng thằng Dima cũng gớm lắm! Không sao, trước hết con bảo Misha, xong cả hai đứa cùng đến thằng Dima.

Volodia đã làm các bạn em hiểu ra bằng cách nào, em đã viện những lý lẽ gì, em áp dụng những phương pháp nào tối hôm đó khi gọi Misha ra phố, rồi sau một cuộc cãi nhau nhỏ ngoài sân, cả hai cùng đến nhà Dima, – tất cả những điều đó đến nay vẫn không ai được biết. Chúng tôi không thể thông báo cho các bạn một chi tiết nào về chuyện đó, nhưng chúng tôi có thể kể những sự việc xảy ra tiếp theo sau.

Lúc ấy đã rất khuya. Đọc xong bài văn viết cuối cùng của học sinh, cô Yulia xếp những cuốn vở xanh và vàng thành một chồng ngay ngắn trên bàn. Cô mệt mỏi lấy tay giụi đôi mắt đã đỏ lên, định đứng dậy. Nhưng cô lại suy nghĩ, nhớ lại câu chuyện nặng nề ở lớp buổi sáng. Svetlana đã chuẩn bị đi ngủ, em xuống bếp rửa chân tay. Bỗng cô Yulia nghe thấy tiếng con gái nói chuyện với người nào đó dưới bếp, giọng thì thầm to nhỏ:

– Cậu nói với mẹ cậu một chút… Nói là có bọn tớ đến…

– Sao các cậu đến khuya thế? Mẹ tớ đuổi các cậu về mất… Mẹ tớ đang mệt và buồn…

– Cậu cứ nói với mẹ cậu một chút!

– Svetlana! – cô Yulia gọi. – Con nói chuyện với ai ở dưới ấy đấy?

Svetlana chạy vào phòng. Mặt em đỏ ửng vì bối rối, nhưng lại để lộ một nỗi vui mừng cố giấu đi nhưng không được.

– Mẹ ơi, dưới kia có mấy đứa bạn trong lớp con: Dima, Misha và… cả Volodia nữa.

– Sao lại thế, sao lại đến vào lúc này? – cô Yulia nói rồi chậm rãi xuống bếp, dáng điệu vẫn đường hoàng và bình tĩnh như mọi khi, dường như không phải cô đang vào căn bếp nhỏ của khu tập thể trường mà là đang vào hội trường, ít nhất đó cũng là cảm giác của ba em. Các em không thể biết được trái tim cô giáo đã phải khổ sở biết bao nhiêu trong ngày hôm đó, giờ đây đang đập một cách vui sướng như thế nào.

Cả ba em học sinh đứng bên cửa bỏ mũ khỏi đầu – những chiếc đầu lầm lỗi của chúng. Volodia giận dữ lườm hai bạn cùng đi vì cả hai cứ chúi vào sau lưng em.

– Chào cô ạ! – Volodia nói và nhìn Svetlana có vẻ không bằng lòng: nó đứng đây thật chẳng được tích sự gì cả. Đồng thời em cũng đã kịp lấy khuỷu tay hích thật đau vào thằng Misha đang định lẩn ra sau lưng em. Misha cũng bắt chước, lấy đầu gối đẩy Dima đang nép vào nó.

– Chào cô ạ! – cả hai thủ phạm đồng thanh nói.

– Chào các em! – cô Yulia đáp lại. – Sao các em đến vào lúc khuya khoắt thế?

– Vâng, khuya rồi ạ, – Volodia nói lí nhí. – Nói các bạn ấy có hiểu ngay đâu ạ… Kìa các cậu nói đi chứ? Nói như đã hứa ấy. Các cậu nói toàn bộ câu chuyện đi…

Em quay về phía hai bạn một cách cương quyết.

– Thưa cô… – Misha mở đầu.

– Thưa cô, – Dima vội vàng nói, – tất cả chúng em Misha, em và Volodia…

– Đừng nói đến tớ, tớ sẽ tự nói lấy, – Volodia chặn Dima lại.

– Thưa cô, – Dima nói và đẩy Misha ra phía trước, – chúng em xin lỗi cô. Em đầu têu, lần sau em sẽ không thế nữa.

– Rồi em đã… – Misha khe khẽ nói thêm.

– Còn em, đáng lẽ em phải ngăn chúng nó thì em lại cười theo… vì vậy em cũng có khuyết điểm. Thưa cô, em hoàn toàn không chối khuyết điểm của em. Chúng em quyết định trước tiên đến ngay cô, rồi sau đến thẳng chỗ thầy Efim… Nhưng chúng em không biết nhà thầy.

– Thầy Efim rất mệt sau sự việc xảy ra hôm hay. Thầy vốn không được khỏe, – cô Yulia nói. – Cô nghĩ rằng thầy đã đi nghỉ rồi. Để cô thử đến gõ cửa phòng thầy ngay bây giờ xem sao.

Cả ba em bất giác lùi về phía cửa.

– Thầy ở đây ạ?…

– Thầy Efim cũng ở đây. Thầy hiện ở một phòng trong khu tập thể. Hôm nọ ủy ban hành chính phố đã hứa cho thầy một căn nhà. Nhưng chắc gì thầy đã cần vì hình như thầy định đi khỏi Kerch.

Mấy em nhìn nhau sợ hãi.

– Có thể thầy sẽ ở lại chứ ạ?… – Volodia rụt rè hỏi.

– Chúng ta sẽ yêu cầu thầy ở lại, – Dima hưởng ứng.

– Các em chùi chân đi rồi vào phòng cô, cô sang chỗ thầy Efim ngay bây giờ, có lẽ thầy còn chưa ngủ đâu.

– Thế riêng cô, cô đã tha lỗi cho chúng em chưa ạ? – Volodia cương quyết hỏi cho rõ.

Cô Yulia nhún đôi vai thẳng:

– Để xem đã. Tất cả bây giờ đều phụ thuộc vào thầy Efim: nếu thầy bằng lòng tha thứ các em thì cả cô cũng phải như thế thôi.

Cô ra khỏi bếp, đưa các em về phòng mình. Svetlana đưa ghế cho các bạn ngồi còn mình đứng riêng ra ở cạnh chiếc bàn trên đặt những quyển vở đã gấp lại.

– Này, cậu đã xem hết điểm rồi chứ? – Volodia nói có vẻ châm chọc. – Có mẹ làm cô giáo thích thật!

– Volodia, cậu không biết xấu hổ à! – Svetlana giận dữ nói. – Cậu không biết mẹ tớ hay sao? Mẹ tớ đối với tớ còn nghiêm hơn với các cậu kia. Không bao giờ mẹ cho xem một quyển vở nào ở nhà cả.

Ngoài cửa có tiếng chân bước, các chú bé bật dậy khỏi ghế, đứng thẳng.

– Xin mời thầy Efim vào, – cô giáo nói ở ngoài cửa, rồi cô mở rộng cửa để thầy Efim vào trước.

Mấy học sinh sợ sệt nhìn thầy. Thầy vẫn mặc áo vét-tông như buổi sáng nhưng chắc không có cổ áo vì tay trái thầy giữ mép áo lật lên trên ngực.

Các em thấy hình như trong có một ngày hôm đó mà râu ria thầy mọc dài ra nhiều: má thầy sẫm lại, còn đôi mắt dưới cặp kính đỏ như phải bỏng.

– Chào các em! Các em đến gặp tôi à? Có việc gì thế? – Thầy khẽ hỏi.

Volodia đứng thẳng trước mặt thầy, trả lời:

– Thưa thầy, thầy tha lỗi cho chúng em!

– Em có phải là người đầu têu đâu? – thầy ngạc nhiên chăm chú nhìn mặt Volodia.

– Không ạ… Em đã suy nghĩ suốt ngày rồi. Em đã nói cả với bố em. Bố em bảo: hãy đến nói thẳng cho các bạn hiểu. Thế là em đến và bây giờ các bạn ấy cũng… Kìa, nói đi chứ, sao các cậu cứ đứng im thế!

– Em đã nhại thầy ạ, – Dima lí nhí thú nhận.

Rồi Misha lại khe khẽ nói thêm:

– Cả em cũng có nhại một chút…

– Còn em… – Volodia nói, – lúc ấy em không ngăn các bạn lại, mà cũng… Tên em là Volodia, – em bỗng kết thúc câu chuyện rồi ngẩng đầu nhìn thẳng vào mặt thầy giáo. – Chúng em hết sức tha thiết đề nghị thầy dạy sử cho chúng em.

Thầy Efim dang tay ra có vẻ bất lực. Áo vét-tông trên ngực thầy mở ra, để lộ một vật gì đó, tròn tròn, màu đỏ, óc ách những nước, buộc bằng một chiếc khăn mặt. Thấy các em ngạc nhiên nhìn, thầy lấy hai tay cầm vạt áo khép lại rồi nói trầm trầm bằng một giọng như xin lỗi:

– Trong này là bình nước lạnh. Tim tôi hơi bị đau, nó nóng quá các em ạ… Vì vậy tôi phải làm nó lạnh bớt đi. Nhưng bây giờ thì không cần nữa! – Rồi thầy rút bình nước như ở tận trong ngực ra, quẳng nó lên ghế. – Các em ạ, tôi thuộc loại người kỳ lạ mà có một nhà thơ đã nói tới: “Xin lỗi người đó, có nghĩa là trở thành bạn thân của anh ta…” Chà, nói chung đấy chỉ là chuyện vặt. Cứ học đi rồi đâu khắc vào đấy. Ta sẽ học, các em ạ.

– Đến viện bảo tàng nữa chứ ạ? Đến nhà trưng bày di vật đá và lên núi Mithridat nữa chứ ạ? – Volodia thận trọng dò hỏi.

– Ta sẽ đến cả nhà trưng bày di vật đá, sẽ lên cả núi Mithridat, sẽ leo trèo khắp nơi, và tất cả sẽ tốt đẹp. Đúng không các em?

Thế là mấy chú bé cùng Svetlana hét tướng lên:

– Đú-úng ạ!

Vừa ra đến mảnh sân tối om, ba em đã túm lấy nhau, đấm đá xô đẩy nhau vì sung sướng. Sau đó, các em tay khoác tay, vai sát vai, vừa đi vừa hát ầm lên bài hát trong bộ phim mới được xem hôm chủ nhật vừa rồi:

Ba anh bộ đội xe tăng, ba người bạn vui vẻ

Tổ tam tam trong chiếc xe chiến đấu…

Ở nhà mọi người đang bắt đầu lo lắng thì thấy tay vịn ở cầu thang kêu cọt kẹt. Volodia đã bám vào cái tay vịn ấy để nhảy ba bước là hết cầu thang và đây, em đã đứng trong phòng với bộ mặt thoải mái, tươi cười.

– Thế nào? – ông bố hỏi, ông lấy bàn tay khum khum che mắt cho ngọn đèn bàn bên cạnh khỏi làm chói. – Thanh toán xong khuyết điểm, thanh thản rồi chứ?

Volodia đã cởi khuy áo mặc ngoài: dưới áo, chiếc khăn quàng đỏ tươi rói.

Chương VII
CHUYẾN THAM QUAN KHOA HỌC

Ít hôm sau khi xảy ra chuyện này, thầy Efim thực hiện lời hứa của mình và dẫn cả lớp đến nhà trưng bày di vật đá.

Trong buổi thăm nhà trưng bày, đoàn tham quan nhỏ tuổi phát hiện được nhiều kỳ thú. Trước hết mấy chữ “nhà trưng bày di vật đá” trong tiếng Nga lại hóa ra có nguồn gốc từ chữ “ni-tơ-rát bạc” theo tiếng La-tinh là “đá”. Rồi còn điều này nữa mới thật là: đã bao lần Volodia cùng các bạn leo khắp sườn núi Mithridat, đã trông thấy những cột xám có đường vằn của nhà bảo tàng; đôi khi, lúc xem tranh ảnh trong sách giáo khoa các em cũng thấy hình các tòa nhà có những hàng cột giống hệt như thế và ai cũng ngạc nhiên thấy đâu đâu cũng có lắm nhà trưng bày di vật đá quá. Thì ra về mặt kiến trúc, nhà bảo tàng của thành phố các em dập theo khuôn mẫu ngôi đền cổ Hy Lạp Theseus và trong đó có trưng bày những phiến đá đã bị thời gian mài mòn cùng những bia mộ nổi tiếng khắp thế giới, rất có giá trị với các nhà bác học.

Khi thầy Efim cũng với bác phụ trách nhà bảo tàng – một người da ngăm đen, mắt sáng, có bộ ria bạc cắt ngắn – dẫn các em đi qua những đài kỷ niệm, những mộ phần, những bể tắm bằng đá và những phiến đá, những chiếc bình khổng lồ – nào bình hai quai, nào bình đáy nhọn, trong có thể chứa đến cả một đội thiếu niên, – thì khi ấy những đứa nghịch ngợm nhất cũng trở nên ít nói. Thật là kỳ lạ khi nghĩ rằng, tất cả những vật này đều do những người sống ngay tại đây đã từng làm ra trên hai nghìn năm về trước. Những cách trang trí lạ mắt, những bông hoa, những đường thêu, những vị thần, những chiến thuyền khắc trên đá, những hình con gơ-ri-phôn (sư tử đầu đại bàng), những hình các chiến binh, những chữ Hy Lạp góc cạnh, những mảnh ghế đá – tất cả những cái đó giữ lại dấu vết của những thế kỷ đã qua từ lâu khi Kerch còn là Panticapaeum, và Kamysh-Burun còn có một tên gọi rất ngộ là Diya-Tiritaka. Nhưng ngay khi đó, trong thời kỳ cổ xưa ấy, người ta đã khai thác ở mỏ loại đá vôi trắng và dùng nó để xây dựng thành phố, nhà cửa, nhà thờ, và cả hiện nay, thành phố cũng đang được xây dựng chính từ loại đá ấy.

Volodia thận trọng đi vòng quanh những phiến đá đã bị bào mòn mất nửa, rỗ lỗ chỗ; mỗi phiến có một lịch sử hàng ngàn năm. Còn thầy Efim đang kể chuyện về những cuộc chiến tranh thời cổ làm rung chuyển cả đất đá thành phố Panticapaeum, về Sa hoàng Mithridates tàn bạo có tên đặt cho ngọn núi hiện đang có nhà bảo tàng này. Thầy kể về Savmak đầu mặt trời – thủ lĩnh dũng cảm của những nô lệ xki-phơ* khởi nghĩa ở Panticapaeum. Những người này đã đưa ông ta, cũng là một nô lệ, lên làm vua. Quốc gia hùng mạnh của Savmak trải rộng hầu như khắp vùng eo bể Bosporos, nhưng Savmak đã ngã xuống trong cuộc chiến đấu không ngang sức với Mithridates.

Bộ lạc sống ở vùng Hắc Hải ngày xưa (ND).

Volodia bỗng thấy căm ghét Mithridates… Nhưng em được biết ngay rằng, gần như cũng vào thời kỳ đó, một trong số các tướng lĩnh La Mã được hội nghị nguyên lão giao trách nhiệm tiêu diệt quân Spartacus đã không hoàn thành được nhiệm vụ vì phải chiến đấu với Mithridates. Do đó em đã phần nào tha thứ cho vị chúa tể của vương quốc Bosporos này, vì ông ta đã ít nhiều gây khó khăn cho quân La Mã trong cuộc chiến đấu với Spartacus.

Những mối liên hệ rất lạ lùng trên thế giới mà trước kia Volodia thậm chí không ngờ tới đã được khám phá ra như thế. Thật chẳng khác gì hồi còn nhỏ, dù suy nghĩ thế nào em cũng không ngờ có mối liên hệ giữa chiếc cặp sốt ở lớp mẫu giáo với hàng chữ của bố trong mỏ đá…

Nhìn vào những chữ khắc trên đá, Volodia lại nhớ đến mỏ đá bây giờ đã bị bịt kín. Dưới đó còn hàng chữ kỷ niệm bố của em khắc trong thời thanh niên vinh quang. “Đến một lúc nào đó người ta cũng sẽ lại cắt tấm đá ấy cho vào nhà trưng bày di vật đá và những người đến thăm sẽ đọc: ‘N. Dubinin, I. Gritsenko, 1919’. Họ sẽ trông thấy ngôi sao năm cánh. Họ sẽ hiểu những chiến sĩ dũng cảm nào đã chiến đấu trong lòng đá vào năm 1919 của kỷ nguyên chúng ta…”

Volodia thích thú thấy bác nhân viên bảo tàng nói về quá khứ dường như chính bác đã ở trong lãnh thổ của Mithridates, đã nói chuyện với các nô lệ, đã nếm rượu trong chiếc bình hai quai, đã thắp sáng các ngọn đèn, đã có mặt trong cuộc tranh cãi giữa Mithridates và con trai…

Mặc dầu bác mặc chiếc áo màu xám dài và rộng, ở túi áo có thò ra chiếc bút chì và chân bác đi đôi dép nhãn hiệu “Hỏa tốc”, Volodia vẫn tin rằng nếu như có đi trên phố xá Panticapaeum bác cũng không thể lạc được, hoặc nếu như xảy ra chuyện gì, bác có thể giảng giải cho những người cổ sơ hiểu. Rồi Savmak hoặc chính Spartacus sẽ coi bác như người của mình. Đến khi bác kể rằng vùng cao nguyên và dãy đồi bắt đầu từ đỉnh Mithridat kéo dài đến tận Feodosia là nơi đang tiến hành khai quật, Volodia liền quyết định ngay rằng cần đến xem cả nơi đang khai quật lẫn nơi tận cùng của dải đất cao mà núi Mithridat là chỗ mở đầu.

Nhưng khi em nói điều đó với thầy Efim thì thầy giải thích rằng một chuyến đi như thế rất phiền phức, đòi hỏi nhiều thời gian và nếu có thì chỉ có thể tổ chức vào những kỳ nghỉ học. Hơn nữa, trước hết phải học qua một số điều trong sách giáo khoa ở lớp rồi bước vào môn khảo cổ được.

Nhưng Volodia thích thực hiện ngay các ý định của mình. Sau đó một ngày, ở nhà em có cuộc hội ý giữa em với Misha và Arkasha. Nghe xong kế hoạch của Volodia, Misha đồng ý ngay. Nhưng Arkasha vốn hiền lành nói rằng sợ về nhà sẽ bị mắng. Ngoài ra, cả em lẫn Misha đều không có tiền cho chuyến đi.

– Các cậu chán thật! – Volodia tức bực. – Vì khoa học, người ta không bao giờ tiếc gì cả thế mà các cậu… nào “bị mắng”, nào “không tiền”! Sao các cậu keo kiệt thế!… Được, tớ sẽ dẫn các cậu đi.

– Dẫn đi là thế nào?

– Rất đơn giản. Bằng tiền của tớ.

Volodia đến bàn mình lấy con thỏ đựng tiền bằng thạch cao. Con thỏ này là của bà Alevtina tặng em nhân dịp em bắt đầu đi học. Khi ấy bà ta chúc em “thành tích vang lừng, tính tình hiền lành, một hòm tiền, một bờ biển vàng và lúc nào cũng có một trăm rúp* tiêu vặt”. Ngay lúc đó bà ta bắt Volodia hứa là em phải kiên trì để dành tiền, giữ gìn con thỏ thật cẩn thận và ít nhất ba năm sau mới được đục ra.

Rúp là đơn vị tiền tệ của Liên Xô. Một rúp bằng một trăm cô-pếch (ND).

Volodia đưa con thỏ lên tai lắc lắc. Trong bụng con thỏ có tiếng xủng xoảng, leng keng, lạch cạch.

– Nghe thấy chưa?

Các em lắc mãi con thỏ, lần lượt áp tai vào đó để thấy rõ vốn liếng đang xủng xoảng trong bụng con thỏ lớn đến mức nào.

– Chính tớ cũng không biết trong đó tớ có bao nhiêu tiền nữa. Tớ định để dành năm nay mua đồng hồ. Nhưng đã quyết định là thôi, không tiếc gì cả.

– Volodia này, hay đừng đi nữa. – Arkasha muốn ngăn bạn lại. Chuyến đi Feodosia một cách tự tiện không làm em thích thú lắm. Ở nhà, Arkasha bị quản lý khá nghiêm ngặt. Nhưng đối với em, uy tín của Volodia cũng là một điều mà mọi người đều biết rõ.

Còn Misha, vốn bình tĩnh và tính toán hơn thì ngờ vực lắng nghe tiếng xủng xoảng của con thỏ. Em biết rằng nếu ai yêu cầu, Volodia bao giờ cũng sẵn sàng cho “vĩnh viễn” ngay chiếc bút chì, thuốc vẽ, cho mượn chiếc khoan, đưa bạn dùng nắm đinh, hoặc sợi dây. Nhưng dù sao em cũng thấy khó tin rằng, một người chỉ vì khoa học thuần túy mà dám bỏ ra toàn bộ tài sản của mình, một tài sản mà có lẽ đã dành dụm được bằng cách sống thiếu thốn và không dám ăn tiêu gì, thậm chí không dám cả ăn kem nữa…

– Cậu không tiếc à? – em hỏi.

– Tiếc cái gì mới được chứ?

Volodia cầm con thỏ lên, lộn ngược hai tai xuống phía dưới, lấy búa đập vào mông thỏ. Đáy thạch cao phẳng trơn của con thỏ lập tức vỡ ra một lỗ hổng đen. Volodia lật ngược con thỏ trở lại và trên bàn tới tấp rơi ra tiền đồng và tiền bạc – đó là tất cả những cái kêu loảng xoảng và sáng loáng chứa trong bụng thỏ.

– Có thế chứ! – Volodia sung sướng nói. – Vậy mà tớ cứ định lấy qua khe đút tiền, dùng dây thép chọc rồi lắc ra… Thỉnh thoảng mới được một đồng mười cô-pếch, thế là hết. Ít ra làm thế này cũng chỉ cần một lần là xong.

Cả ba chúi đầu trên đống của cải của Volodia. Các em bắt đầu đếm. Hóa ra là từ lớp một đến nay Volodia đã để dành được sáu mươi mốt rúp ba mươi lăm cô-pếch.

– Tốt quá! – Volodia mừng rỡ. – Với chừng này tiền thì đi Moskva cũng được chứ đừng nói tới Feodosia. Đúng không các cậu?

Ba em quyết định chủ nhật tới Volodia sẽ không đi Cựu Karantin nữa. Em sẽ xin phép gia đình đến chơi nhà Misha và Arkasha. Còn hai em này sẽ nói là đến Volodia, rồi cả ba cùng ra ga đi tàu hỏa đến Feodosia để quan sát phía bên kia núi Mithridat.

Các em nghĩ sao làm vậy. Chủ nhật Volodia ra ga sớm một chút và lấy tiền của mình mua ba vé đi Feodosia. Sau đó, em đứng đợi Misha và Arkasha ở chỗ đã hẹn. Đợi mãi không thấy, Volodia đã lo lắng không biết có việc gì cản trở hai bạn không. Em ra cửa ga xem hai bạn đã đến chưa và chạm trán ngay với bà Alevtina.

– Volodia! Cháu ở đây làm gì? – bà láng giềng ngạc nhiên hỏi.

– Cháu có việc…

– Chà, nói xem có chuyện gì bí mật nào! Bác thấy cháu cứ đi đi lại lại nhìn đồng hồ mãi. Cháu hẹn với ai?

Trong lúc đó, Misha và Arkasha đã đứng ở phía bên kia và ra hiệu bảo Volodia đến ngay. Từ loa phóng thanh ở sân ga vang ra một tiếng nói nhạt nhẽo, dường như đã nằm quá lâu trong hộp loa: “Tàu đi Feodosia ba phút nữa sẽ khởi hành theo tuyến đường thứ hai…”

– Thôi, cháu chào bác, bác Alevtina! – Volodia nói một cách khó chịu. – Cháu đi đây, các bạn đang chờ cháu…

Bà Alevtina mặc dầu to béo, vẫn quay đi quay lại rất nhanh, nhìn tứ phía:

– Ai đợi đâu? Cháu đợi ai? Ai đợi cháu?

– Đì thôi, Volodia! – Misha vốn tính chất phác hét to lên. – Cậu đứng đấy làm gì, tàu sắp chạy rồi!

– Tàu à? Tàu nào? Cháu định đi đâu đấy, Volodia? Thế mà bác chẳng biết gì cả!…

Thấy bà ta cứ bám riết lấy mình, Volodia cắt ngang:

– Sao bác lại có vẻ ngạc nhiên thế? Chúng cháu có cuộc tham quan lịch sử. Chúng cháu đi tham quan khoa học. Đến chỗ khai quật… Đây, Misha, Arkasha và cháu.

– Lần đầu tiên bác nghe thấy đấy! Lạ thật, sống sát vách nhau mà bác chẳng biết gì cả? Hay lắm! Mẹ cháu chắc có biết đấy chứ?

– Tất nhiên là mẹ cháu biết rồi, – Volodia nói dằn từng tiếng. – Thôi, chào bác!

– Gượm đã, Volodia!… Nhìn mắt cháu, bác cũng biết là cháu nói dối kia kìa!

Volodia đã chực chạy đi, liền quay lại, từ từ đến gần bà Alevtina. Người bé nhỏ, đôi mắt to long lanh, môi dưới mòng mọng trề ra một cách khinh bỉ, em đứng trước mặt bà láng giềng đẫy đà, nhìn bà ta như không phải từ dưới lên mà ít nhất cũng là từ chiều cao của núi Mithridat xuống.

– Bác Alevtina, cháu tưởng bác đã biết là cháu không bao giờ nói dối. Cháu nói mẹ cháu biết tức là mẹ cháu biết. Thôi, chào bác!…

Rồi em quay ngoắt đi, chạy đến chỗ các bạn.

Chiếc đầu tàu đã rống lên rầm rĩ thở phì phì. Rồi nó dịch chuyển tại chỗ bằng tất cả các bánh xe, phả ra sân ga một luồng hơi nước, dấn lên, các toa tàu truyền lực cho nhau và đoàn tàu chuyển bánh. Ba em vừa kịp nhảy lên toa sau cùng.

– Các cháu có vé không? – bác soát vé ở bậc toa hỏi.

Volodia trịnh trọng giơ ra ba vé bằng bìa cứng có vạch đỏ ở giữa và một lỗ tròn đúng tâm.

Các chú bé xem xét mãi ba chiếc vé, chìa ra ánh sáng nhìn, đọc các chữ và các số do máy dập vé làm hằn lên.

– Người ta bán vé cho cậu đúng đấy chứ? – Misha lo lắng hỏi.

– Yên trí. Cậu tưởng tớ mới đi lần đầu đấy à? Tớ đã đến cả Moskva, cả Murmansk rồi cơ mà.

Mặc dầu Volodia xử sự ra dáng bề trên, trong thâm tâm em vẫn cứ lo lo. Một là không biết về nhà rồi sẽ ra sao? May mà bố lại đi vắng hai ngày… Hai là ai biết đâu… có thể em bị lừa trong chuyện mua vé. Thấy em bớt lại một đồng tiền đồng… Bà bán vé vừa càu nhàu vừa đếm lại tiền. Nhỡ bà ta nhét luôn cho em mấy chiếc vé cũ thì sao? Volodia phấp phỏng chờ đợi. Nhưng vẫn chưa thấy người soát vé đến, đoàn tàu đã vòng qua quả đồi sát núi Mithridat rồi vui vẻ uốn cong một dãy ngắn các toa tàu nhỏ, lao nhanh về hướng Feodosia. Chiếc đầu tàu xì hơi vào những con quạ lơ đãng nhìn quanh làm chúng bực mình bay rạt sang một bên, và phả ra đồi núi một làn khói dày đặc cuốn lại như một gùi rơm bện…

Trong toa còn hai chỗ cạnh cửa sổ. Volodia và Misha ngồi vào đấy, còn Arkasha quàng lấy vai Volodia cùng nghển cổ cùng ngắm phong cảnh hai bên đường đang lao vun vút sau tấm kính mờ của toa tàu.

Một dãy gò đống trải dài phía bên trái. Theo như thầy Efim kể hôm nọ thì đó là một loạt mộ cổ, có tới gần một trăm ngôi chạy từ Mithridat đến tận Feodosia. Để khoe khoang trí nhớ của mình, Volodia chỉ trỏ hú họa:

– Cậu có thấy chỗ phẳng kia không?… Chỗ ấy gọi là ghế bành của Mithridates… Còn kia là mộ vàng vì ở đó có chôn vàng… Còn tít xa kia là cái đầu đường…

– Sao, trong cái đầu đó có đường à? – Misha hỏi. Em đã mệt nhoài, ngủ gà ngủ gật, cộc cả trán vào kính.

– Còn đầu cậu chắc chứa toàn rơm! – Volodia nói. – Kìa, làm gì ngáp lấy ngáp để đến sái quai hàm đi thế?

– Không hiểu sao tớ “bồn” ngủ quá!…

– “Bồn” với chả “bền”! – Volodia nhạo lại. – Vừa ngồi lên tàu là đã lăn kềnh ra. Thế mà cũng chiếm chỗ cạnh cửa sổ! Ra chỗ khác đi! Để cho ai thích xem người ta ngồi!… Ngồi ra đây, Arkasha, đổi chỗ cho nó.

Misha ngồi sang chỗ của Arkasha và một phút sau đã tựa người nặng trịch vào Volodia, ép em sát vào cửa sổ khoan khoái ngáy khò khò. Volodia đã mấy lần lấy vai đẩy ra, nhưng Misha chỉ lắc lư một chút rồi lại ngả vào em ngay. Kết cục Volodia phát chán, đành để vậy: làm thế nào được, người đứng đầu một chuyến đi tham quan khoa học có lẽ còn phải chịu đựng hơn thế là khác ấy chứ. Nhưng chúng ta ai cũng biết, ngáp là một cái bệnh rất dễ lây. Dần dần cả Volodia cũng thấy buồn ngủ, nhất là đêm qua em ngủ không ngon. Bây giờ mắt em cũng đã díp lại. Em đấu tranh mãi với cơn buồn ngủ. Đã hai lần em đập mũi rất đau vào tấm kính lạnh. Em sợ hãi nhìn Arkasha ngồi trước mặt, nhưng từ lâu nó đã ngả người vào góc và đang há hốc mồm đánh một giấc say sưa. Volodia nhặn mặt, nhìn lên món tóc cắt ngắn ở đỉnh đầu Misha rồi chính em cũng ngả vào đầu nó…

Em bật dậy và tỉnh hẳn khi nghe thấy tiếng nói ngay sát bên tai:

– Vé các cháu đâu?…

Trong khi đó, bà Alevtina đang nhấm nháp cảm giác thú vị là rốt cuộc bà sẽ vạch trần được thằng Volodia, cái thằng bé ngỗ ngược ấy về tội nói dối trơ tráo. Bà sẽ lật mặt nó và lôi nó ra ánh sáng. Vừa nghĩ như vậy bà vừa bước lên cầu thang. Bà Evdokia mới đi chợ mua cá về. Ngay từ xa bà đã nghe thấy cái giọng nữ trầm âm vang của bà láng giềng:

– Bà Evdokia thận mến, bà đừng có cuống lên đấy nhé… Tôi phải báo cho bà một tin rất hệ trọng!… Thằng Volodia hư hỏng của bà, bà có biết tôi gặp nó ở đâu không? Bà không đoán nổi đâu! Nó cùng mấy thằng ranh nữa đi Feodosia rồi!

Con cá lớn còn tươi trên tay bà Evdokia rơi tuột xuống chậu và vùng vẫy làm bắn tung tóe khắp bếp.

– Ôi, bà nói gì vậy, bà Alevtina?

– Đấy mà! Tôi biết ngay là nó đã nghịch ngợm thì chớ, lại còn nói dối nữa. Tôi chỉ muốn thử xem có đúng như nó nói không thôi. Nó thề với tôi là bà có biết. Tất nhiên bà không hề hay biết gì về chuyện đó phải không?

– Nó đi đâu thế bà?…

– Nó nói nó đi tham quan khoa học. Đến chỗ đang khai quật. Bà xem đấy, nó cần quan sát sườn bên kia núi Mithridat, từ đây nhìn, nó vẫn thấy chưa đủ!

– Trời ơi, nó làm tôi đến khổ! – bà Evdokia lo sợ đến tột bậc. – Khốn nỗi Valia lại đi vắng nữa cơ chứ. Bố nó cũng đi công tác rồi. Tôi biết làm thế nào bây giờ?

– Cái chính là việc nó trắng trợn dối trá! Thế mà, bà biết không, nó còn có gan chối nữa cơ đấy. Bà mà được nghe nó nói chuyện với tôi thì không biết bà sẽ nghĩ như thế nào nhỉ! Bà làm nó hư hỏng quá mức đấy, bà Evdokia ạ. Tôi không can thiệp vào việc giáo dục con cái của người khác, nhưng nếu bà muốn nghe một lời khuyên đứng đắn, thì tôi sẽ nói với bà một cách thân thiết, chỗ láng giềng với nhau…

Nhưng bà Evdokia không nghe bà ta nói:

– Gượm đã, bà Alevtina… Bà gượm hãy nói! Tôi đang rối cả ruột lên đây… Sáng nay lúc đi, nó có nói với tôi một điều gì. Nó có nói một điều gì thì phải. Tôi nhớ ra rồi! Đúng rồi, tôi đi chợ, còn nó xin phép đến chơi nhà bạn, đến nhà thằng Arkasha, rồi nó lại gần tôi và nói: “Mẹ đi chợ về thì mẹ đến ngay bàn của con, con sẽ để cho mẹ một cái giấy ở đó, thế nào mẹ cũng xem nhé.” Thú thực, tôi cứ tưởng nó lại nghĩ ra một cái máy gì đó, hay một chiếc tàu thủy chẳng hạn. Nó làm tôi thật mệt nhoài về những cái ấy! Tôi phải vào xem một chút mới được…

Bà vội vàng vào căn phòng có kê bàn của Volodia. Hôm nay trên bàn gọn gàng khác thường. Tất cả đều được thu dọn sạch sẽ. Không một mảnh vỏ bào, một mẩu rác, một miếng bìa, một vũng cồn. Các hình mẫu, các hộp màu, mọi thứ đều đâu vào đấy. Sách vở xếp thành chồng, dụng cụ nằm cả trong ngăn kéo, còn ở giữa bàn có một phần tư tờ giấy viết đầy chữ to, một góc kẹp dưới chiếc thước kẻ. Không rõ vì sao bà cảm thấy sợ cầm tờ giấy lên, nên bà cúi xuống đọc:

“Mẹ yêu quý! Mẹ đừng lo nhé. Con và mấy đứa bạn đi quan sát mé bên kia núi Mithridat. Muốn vậy phải đi Feodosia. Tiền mua vé con lấy ở chỗ để dành của con, Volodia.”

Bà Alevtina tò mò cũng dòm qua vai đọc. Rồi bà ta quay lại chiếc tủ, cầm con thỏ vẫn nằm ở chỗ cũ, nhìn vào lỗ hổng đen ngòm dưới đáy, lắc lắc.

– Chả còn xu nào cả!… Thế mà mình không biết lại đem tặng nó, tưởng như vậy sẽ có ít nhiều tác dụng, làm cho nó biết điều hơn…

– Tôi biết làm thế nào bây giờ? Phải chạy ra ga thôi! – bà Evdokia nói.

Bà sửa soạn rất nhanh rồi đóng cửa lại. Bà gửi bà Alevtina chìa khóa, nhờ nhắn cho Valia biết, rồi bà chạy bổ ra cửa. Đến ngưỡng cửa bà quay lại nói:

– Bà Alevtina ạ, dù sao nó cũng không nói dối!

Ông trưởng ga bảo bà Evdokia rằng, chuyến tàu sắp tới đi Feodosia ít nhất phải năm tiếng đồng hồ nữa mới khởi hành. Ông khuyên bà nên báo cho công an và ông đích thân dẫn bà Evdokia, đang hết sức bối rối tới đó. Ở đồn công an người ta hỏi tên họ, hình dáng bên ngoài các chú bé. Người ta bảo viết một bản khai dài, một lá đơn và họ hứa sẽ tìm ra. Ông trưởng ga cũng bảo là ông sẽ đánh điện đi Feodosia ngay.

Bà Evdokia ở lại đợi tàu.

– Vé các cháu đâu? – người soát vé đeo cặp kính hẹp gọng sắt nhắc lại.

Volodia hết sức lo lắng đưa ba chiếc vé ra.

– Ai đi với cháu? – người soát vé hỏi.

– Các bạn cháu đây ạ.

Volodia chỉ vào Arkasha và Misha cũng vừa thức dậy, đang mắt nhắm mắt mở nhìn ra bên ngoài.

Bác soát vé chăm chú và có vẻ rất nghi ngờ – Volodia cảm thấy thế – nhìn qua phía trên cặp kính vào cả ba em. Rồi bác cầm vé, xòe ra như nan quạt, giữ trên tay như giữ quân bài, soi ra ánh sáng. Sau đó bác cẩn thận gộp làm một, lấy chiếc kìm lớn nhiều răng bấm luôn cả ba cái vé một cách khoái trá. Bác trả vé cho Volodia và nhìn xuống gầm ghế.

Khi bác kiểm soát đi khỏi, các em thở phào khoan khoái.

– Suýt nữa bác ấy mắng, – Arkasha nói.

– Rõ là một ông quan liêu, – Volodia quả quyết. – Rơi vào tay những người như thế thì phải biết!… May mà mọi chuyện của chúng ta lại ổn cả, không thì…

Khi tàu đến Feodosia, trước hết Volodia dẫn các bạn vào quán ăn trong ga. Cả ba em ngồi vào bàn, cảm thấy mình là những trang nam nhi và những nhà du lịch thực thụ.

Các em ngồi mãi không thấy có người phục vụ nào hỏi đến. Họ đến tất cả các bàn khác, nhưng bàn các em, họ chỉ đi qua như không hề để ý tới. Khi ấy Volodia vét trong túi ra số tiền còn lại xếp thành đống trên bàn để mọi người thấy rõ là đã có những hành khách rất giàu có vào cửa quán ăn ở ga Feodosia. Nhưng đống của cải vô số của Volodia cũng không hấp dẫn người dọn bàn gầy gò, da sần sùi, đã đi qua chỗ các em đến năm lần; cả mười ngón tay người này đều ngoắc vào quai những chiếc cốc chứa đầy bia vàng trong suốt, giống như bác ta đeo những chiếc nhẫn mặt đá kỳ quái.

Ở bàn bên cạnh có hai người đi công tác vừa vào ngồi. Họ mặc áo choàng vải bạt có mũ trùm trông giống như cái hộp, đặt những chiếc cặp chật căng lên đầu gối, nhìn quanh quẩn vẻ sốt ruột. Có lẽ họ cũng đợi người phục vụ. Rồi một người nhắc chiếc gạt tàn thuốc lá bằng đồng thau lên gõ vào chiếc đĩa trên có cây tử dương yếu ớt trồng trong bình. Người phục vụ chạy ngay đến chỗ họ.

Thấy vậy, Volodia cũng lấy chiếc gạt tàn gõ gõ vào đĩa.

– Có chuyện gì đấy chú bé? Sao lại gõ?

Tiếng chân bước và tiếng ồn ào trong nhà ăn này như vang lên từ một nơi nào đó ở phía dưới trần nhà và các chú bé thấy hình như cả tiếng nói cũng từ một chỗ trên cao vọng xuống. Nhưng rốt cuộc người phục vụ đi đến chỗ các em.

– Cho chúng cháu hai… – Volodia nhìn số tiền xếp ở một phía, – không ạ, ba chiếc bánh mì trắng và một suất chè đặc.

– Cậu còn dùng gì nữa không?

Volodia rất khoái được gọi là “cậu” lịch sự như thế. Để tỏ lòng biết ơn, em sẵn sàng đặt mua tất cả các món em thấy trong tủ kính, nhưng liếc nhìn số tiền để gần cái gạt tàn, em trả lời:

– Chúng cháu không dùng gì nữa.

Khi ba em bước ra khỏi ga thì một người công an tiến đến.

– Các cháu để chú phải chờ lâu quá! Mất tích ở đâu thế? – người công an hỏi.

Ba em nhìn nhau vẻ vô cùng tuyệt vọng, nhưng rồi Volodia chỉ nhún vai:

– Chúng cháu có ai mất tích đâu. Có phải chú nói với chúng cháu đấy không ạ?

– “Chú” với chả “cô”! – người công an ngắt lời em. – Thôi, đừng đánh trống lảng nữa!

– Sao chú lại nói thế, – Volodia đoán ra ngay, – có lẽ chú nhầm rồi? Chúng cháu là ba anh em họ là Tereshchenko. Chúng cháu đến nhà bà chúng cháu đây mà.

– Được, bây giờ hãy đến nhà ông đã! – người công an không hề cười, đáp lại và cẩn thận nắm lấy khuỷu tay Volodia.

– Chú đừng nắm tay cháu! – Volodia bực bội nói.

– Được thôi, bỏ ra cũng được, – người công an đồng ý. – Nhưng phải hẳn hoi đấy, chớ có chạy. Thế nào chú cũng bắt được!

Các em bị dẫn tới một phòng ở cuối ga. Ngồi bên bàn trong phòng là một người đội mũ lưỡi trai có bộ ria dài bạc trắng dày xù dưới mũi và mảnh lại ở cuối hai nhánh trông giống như ông ta dùng môi trên để giữ cái ống chỉ.

– À, đây rồi! – giọng ông đầy vẻ dọa nạt, to ồm ồm, và để tăng thêm uy lực, ông còn đập tay vào đống giấy tờ nằm trên bàn trước mặt ông. – Bây giờ lại còn có những kẻ lang thang thế này hả?! Các cháu nghĩ ra cái trò gì thế? Thế là cái gì?… Thế nào?… Hả?…

Misha sợ quá, mặt nhăn nhó đi như muốn khóc. Arkasha nấp vào sau lưng Volodia, còn Volodia vốn không chịu được ai quát tháo mình, lập tức nổi khùng. Khi thấy công việc dù sao cũng hỏng rồi, em tiến tới bàn ông đồn trưởng, nắm lấy mép bàn rồi bằng một giọng vang và cao vì xúc động em nói:

– Bác làm gì mà quát ầm lên thế? Chúng cháu có ăn trộm ăn cắp gì đâu?

– Thế nào? Hỏi à? Lại hỏi bác cơ à? Sao?… – ông đồn trưởng gầm lên.

– Yêu cầu bác đừng thét mắng chúng cháu, – Volodia nhắc lại. – Nếu bác là một đồn trưởng xô-viết. Với chúng cháu, những học sinh xô-viết bác cần phải nói đúng mực… tức là cần nói có tình có lý… Cháu tên là Volodia. Bố cháu là thủy thủ đường dài… Còn đây là Arkasha… Bố nó làm bác sĩ. Và đây là Misha. Chúng cháu đi tham quan.

– Cái gì… Thế nào?… Hừm… Hả?…

Ông đồn trưởng sửng sốt nhìn các em, hơi nhổm người dậy rồi lại ngồi xuống ghế. Ông nhìn thẳng vào mắt Volodia rồi bỗng nói khe khẽ, giọng khác hẳn, dường như nói thầm:

– Không mắng thì không biết các cháu còn đi lang thang những đâu! Người ta đang cuống cuồng lên kia kìa! Ai cho các cháu cái quyền đi xa không xin phép bố mẹ? Ba bức điện về việc đi xa của các cháu đã đến rồi kia. Cả tổng đài cũng báo nữa. Bác phải phân công người đứng ở tất cả các cửa ga. Thấy chưa, hả?… Đừng thét mắng ầm ĩ! Thế bác phải nói chuyện với các cháu như thế nào mới phải? – Giọng của ông đồn trưởng mạnh lên. – “Xin chào ba cậu, xin chúc mừng các cậu đã đến nơi bình an, rất cảm ơn các cậu đã đến thăm thành phố chúng tôi! Các cậu có muốn đi xem các thắng cảnh lịch sử không ạ?” Phải như thế hả? – Rồi ông lại hét ầm lên: – Hả?… Bác hỏi kìa!… Sao?…

– Bác ạ, chính vì thế mà chúng cháu đến, chính vì môn lịch sử đấy…

Người công an vừa dẫn các em tới đang đứng sau lưng các em, thậm chí còn vỗ đùi đánh đét một cái:

– Chà, mấy thằng nhỏ – gớm thật!

– Khlopunin! – ông đồn trưởng gầm lên. – Sao lại vỗ thế hả! Khẽ chứ! Dẫn mấy chú bé này ra phòng thường trực! Cả một đoàn các bà mẹ chúng ở Kerch sắp đến bây giờ đấy!

Người công an tên là Khlopunin dẫn ba em ra và để các em ngồi trên chiếc ghế dài rộng kê cạnh cửa phòng ông đồn trưởng.

– Bây giờ các cháu, ngồi đợi đây. Mẹ các cháu sắp đến đấy, rồi còn là lắm chuyện! Gớm các nhà thám hiểm! Các cán bộ khoa học! Ở trường các cháu học khá không?

– Khá ạ, – Arkasha trả lời rắn rỏi.

– Mỗi đứa một khác ạ, – Volodia sửa lại cho đúng. Misha thở dài và im lặng.

– Sao, các cháu… đang học về thành phố Feodosia của chú đấy à?

– Chúng cháu được nghe giảng về Kerch, nhưng cháu muốn học cả về Feodosia của chú một thể.

– Thành phố của chú tuyệt lắm, – người công an nói tin tưởng. – Tất nhiên cũng chẳng có gì mà học mấy đâu, nhưng tham quan thì đáng đấy. Aivazovsky là một họa sĩ trứ danh, các cháu nghe nói đến chưa? Ông ta chuyên vẽ cảnh bão táp trên biển. Đôi khi vẽ cả cảnh biển lặng nữa, nhưng vẽ bão táp nhiều hơn… Trước kia ông ta cũng ở đây đấy. Tất nhiên ông ta mất từ lâu rồi. Nhưng tranh vẽ thì nhiều lắm, cả một viện bảo tàng chứ không ít. Nếu các cháu có tính hiếu kỳ như vậy thì cũng nên xem. Gần thôi, ra khỏi ga là đến ngay.

– Chính chú giữ chúng cháu lại, bây giờ chú còn nói kích!

Một phụ nữ to béo hốt hoảng đi về phía cửa phòng ông đồn trưởng. Bà ta lục lọi một lần nữa chiếc túi xách bằng da có lót vải đỏ mở toang rồi đóng lại, bấm chiếc khóa kêu tách một tiếng thật to. Sau đó bà ta lấy tay vỗ vỗ tất cả các túi áo và rên rỉ, giọng trầm kéo dài:

– Tôi bị mất cắp rồi… hay tôi đánh rơi không biết, không thấy đâu cả, khổ chưa!

Bà ta nắm lấy quả đấm cửa, hỏi Khlopunin:

– Ông trưởng đồn của đồng chí đâu? Ở đây phải không?

Thấy người công an gật đầu, bà ta đấm thình thình vào cửa phòng ông đồn trưởng. Từ sau cửa có tiếng ông vọng ra. Người phụ nữ giật mạnh cửa rồi bước vào phòng.

– Bác ấy sẽ cho bà ta biết tay ngay. – Volodia đoán trước.

– Trật tự ở chỗ đồng chí ra làm sao thế? – tiếng nói trong phòng vọng ra. – Đồng chí đồn trưởng, tôi bị mất chứng minh thư để trong túi xách. Nó vừa ở đây xong mà bây giờ đã mất đâu rồi! Đồng chí trông coi cái gì ở đây? Đồng chí ngồi đây làm gì?

Ba em nín thở lắng nghe. Các em cảm thấy trước là ngay bây giờ sẽ được nghe giọng nói trầm ồm ồm của bác đồn trưởng và bà kia sẽ lăn lông lốc ra khỏi phòng. Nhưng các em rất ngạc nhiên không thấy tiếng bác đồn trưởng đâu cả. Từ trong phòng chỉ vang ra tiếng kêu giận dữ của người phụ nữ mất chứng minh thư. Lúc bà ta ngừng nói, các em nghe thấy có người trả lời khe khẽ – thậm chí không nghe rõ nói gì.

– Này, – Volodia ghé vào tai các bạn, nói, – bây giờ tự nhiên lại nói khẽ đi mới lạ chứ…

– Ai kia? Đồng chí Zhevlakov ấy à? Đồng chí đồn trưởng phải không? – người công an ngạc nhiên. – Bao giờ đồng chí ấy chả nói khẽ. Không nghe tiếng mấy khi đâu. Đồng chí ấy cố ý làm ầm lên với các cháu đấy thôi. Khi cử chú đi tìm các cháu, đồng chí ấy bảo: “Dẫn bọn trẻ về đây, các nhà du lịch ấy, tôi sẽ cho chúng một mẻ! Ở nhà không quản lý nổi thì để tay tôi rèn cho, tôi sẽ dọa chúng một trận cho khỏi quen thói hư thân mất nết đi.”

Cửa phòng ông đồn trưởng mở toang và người phụ nữ mất chứng minh thư bước ra.

– Tôi biết tìm đâu bây giờ? – bà ta quay về phía cửa phòng kêu lên. – Tôi đã tìm khắp mọi nơi rồi, bây giờ đồng chí đi mà tìm!

– Bà cứ yên tâm. Bà tìm cho kỹ nữa đi, – từ trong phòng vọng ra giọng nói nhẹ nhàng, an ủi của ông đồn trưởng.

Ông bước ra tận cửa, nhìn thấy bọn trẻ, ông lập tức vểnh ria lên quát:

– Ngồi yên đấy! Hiểu chưa?… Rồi khắc biết, cái bọn lang thang này!

Thời gian trôi đi rất chậm. Các em ngồi ở phòng thường trực đã phát chán. Thỉnh thoảng lại có một người công an rẽ vào, nhìn các em và hỏi Khlopunin:

– Ở tàu hỏa xuống hả?

– Ừ, – Khlopunin trả lời.

– Giữ lại à?

– Cũng phải thế thôi.

– Lậu vé hay sao đấy?

– Không, – Khlopunin trả lời. – Các cán bộ khoa học.

– Khoa học gì vậy?

– Khoa “ngồi bó gối”.

– Chắc một khoa học mới!

– Ở Kerch họ đã dạy học sinh môn ấy rồi đấy.

Mọi người cười rộ, nhìn các chú bé đang ủ rũ.

Người phụ nữ mất chứng minh thư lúc nãy chạy vào.

– Thấy rồi! – bà ta kêu lên và mở toang cửa phòng ông đồn trưởng. – Thấy rồi! Tôi nhét nó vào va-li. Thật lạ quá đi mất!…

– Thế là thường, – ông đồn trưởng chỉ nói vậy.

Cuối cùng, ở phòng lớn bên cạnh, mọi người bỗng chạy đi chạy lại có vẻ vội vã. Các công nhân khuân vác tiến về phía cửa ra sân ga. Ông đồn trưởng cũng rời phòng làm việc, ông lấy tay vân vê hai đầu bộ ria hình ống chỉ, cài tất cả khuy áo choàng lại, sửa mũ lưỡi trai và nói với Khlopunin:

– Cậu ở đây nhé, tôi phải ra đón… Còn các nhà sử học, nhanh nhảu lên theo bác!… Đi đâu thế hả?… Đi đâu? Nắm lấy tay nhau, thế! Bước đi nào! Theo bác!…

Ông dẫn ba em ra sân ga, bắt đứng thành hàng:

– Thế, đứng yên! Cứ đứng như vậy để mọi người đều thấy.

Tiếng còi tàu, hơi nước, những cái bóng rộng xen kẽ với những dải sáng hẹp, tất cả đều đổ xô về cửa ga. Phía trên ba em, cửa sổ các toa lướt qua. Mới đầu chúng lao vun vút, sau chậm dần. Đoàn tàu dừng hẳn.

– Chúng nó kia rồi, ở đây cả rồi! – tiếng bà Evdokia vang lên. – Lạy trời, chúng nó lành lặn cả!…

Bà vội vã ra đầu toa, bước xuống sân ga. Sau bà là mẹ Arkasha. Rồi mẹ Misha cũng bước xuống. Cả ba bà mẹ đâm bổ về phía các chú bé vì ngượng nghịu vẫn đang nắm tay nhau theo lệnh của ông đồn trưởng. Rồi những tiếng trách móc, tiếng phàn nàn, tiếng thở phào, tiếng đập tay vào nhau cứ rộn cả lên. Ông đồn trưởng đưa tay lên mũ chào các bà mẹ một cách lịch thiệp rồi lấy ngón tay út sờ vào đầu nhọn của bộ ria.

– Các bà hãy nhận lấy nhé! Hàng nguyên vẹn hoàn toàn, có điều phải làm ầm lên với chúng nó một chút. Nhưng biết làm thế nào được… Các bà hãy dắt cả ba cháu đi.

– Còn Yania đâu? – bỗng phía sau có tiếng hỏi. Từ toa bên cạnh, một bà mẹ thứ tư nhảy xuống. – Các cháu giấu thằng Yania của bác đâu rồi? Volodia đây, Misha đây, và Arkasha cũng đầy, còn Yania đâu?…

Ông đồn trưởng dữ tợn nhìn ba chú bé:

– Sao? Còn đứa thứ tư nữa à? Chạy mất rồi phải không?! Xin lỗi bà, trong điện nói rõ là có ba. Sao lại còn đứa thứ tư nữa được?

– Bọn trẻ con ở phố bảo tôi rằng Yania đến nhà Volodia… Thằng Yania đâu, bác hỏi cháu kìa!

– Cháu có biết Yania của bác ở đâu đâu. Bác lạ quá! Sáng nay cháu thấy nó đi ra mé biển cơ mà.

– Tôi đã biết mà! – bà mẹ Yania nói, không hiểu sao bà bỗng dịu ngay xuống. – Tức là nó lại trốn ra chỗ các ông đánh cá rồi. Thế mà bác cứ nghĩ là nó cùng đi với các cháu nên bác muốn giữ nó lại. Được, nó mà về thì phải cho một trận!…

Mọi người cùng vào phòng ông đồn trưởng. Các bà mẹ lấy trong túi, trong bọc ra mấy chiếc bánh mì có nhân, nhưng các chú bé kiêu hãnh từ chối không chịu ăn:

– Chúng con ăn cả rồi ạ.

– Volodia thết chúng con, – Arkasha nói rõ hơn.

– Ba chiếc bánh mì trắng, lại nước chè đặc nữa, – Misha nhăn mặt nói thêm. Chắc là bây giờ Misha cũng không từ chối ăn, nhưng em thấy ngượng với Volodia lúc nãy đã hào phóng thết mình như thế. Misha cố nuốt nước bọt, quay mặt đi không nhìn vào bọc của mẹ.

Các bà mẹ sung sướng vì đã tìm được con. Trong lúc hoảng hốt, các bà đã tưởng chúng mất tích. Các bà sung sướng tới mức lúc đầu không mắng mỏ gì con mà chỉ dọa là về nhà rồi sẽ biết thôi…

Thấy vậy Volodia vốn bướng bỉnh cho rằng có thể tranh thủ được:

– Mẹ ơi, về nhà rồi mẹ mắng con sau. Nhưng bây giờ dù sao chúng ta cũng đã đến đây rồi. Ta đi xem chỗ khai quật và xem mé bên này của núi Mithridat, mẹ nhé.

– Không được! – bà Evdokia nổi cáu. – Về nhà mẹ không mách bố cho là may. Thế mà lại còn đòi xem mé này với chẳng mé khác! – Bà quay ngoắt lưng lại Volodia. – Trông cứ nhơn nhơn ra, mẹ không muốn nhìn mặt con nữa! Từ trước đến nay, không lúc nào mẹ được yên cả…

– Nhưng dù sao cũng còn phải đợi tàu hai tiếng đồng hồ nữa cơ, mẹ ạ.

– Cứ ngồi đây, không được rời mẹ ra nửa bước!

Volodia thở dài. Nhưng vừa lúc ấy ông đồn trưởng dữ tợn lại nói hùn vào:

– Nếu chúng thích thì các bà nên dẫn chúng đi xem có hơn không. Chúng nó sẽ không lạc hoặc chạy trốn lần nữa đâu. Không, tôi yêu cầu các bà đem chúng nó khỏi chỗ này và dẫn chúng đi đâu tùy ý miễn là đừng để tôi trông thấy chúng nó nữa. Mất nửa ngày vì chúng nó đấy!… Sao?… – ông quay về phía bọn trẻ, quát. Hai nhánh ria của ông vểnh lên. – Lần cuối cùng đấy nhớ! Rõ chưa? Hả?… Thế thôi!

Cuối cùng các bà mẹ hội ý với nhau và thấy đợi tàu ở ga hai tiếng đồng hồ cũng buồn, các bà chiều theo yêu cầu của bọn trẻ và dắt chúng đi xem Feodosia.

Họ đi trên những đường phố sạch sẽ. Nhiều ngôi nhà xây theo kiểu kiến trúc cổ, có hành lang cuốn. Khắp nơi, sau các ngôi nhà có hàng cột, đâu cũng nhô lên di tích những ngọn tháp kiểu Genova nổi tiếng đã bị thời gian gặm nham nhở.

Một làn gió mát từ ngoài biển thổi vào… Cờ các nước phấp phới trên phía đuôi dốc đứng của các con tàu đậu ở cảng.

Khi họ đi qua cổng cảng thì một người thủy thủ cao lớn, mặc áo choàng vải bạt và đội mũ lưỡi trai tàu buôn bước ra. Ông ta đã định rẽ sang phố khác nhưng bỗng quay lại và sững sờ vì ngạc nhiên. Trông thấy ông ta, Volodia lùi ngay ra đằng sau lưng mẹ.

– Em Evdokia đấy à?! – ông bố sửng sốt. – Sao lại thế này?… Cả Volodia cũng ở đây à?… Thật là cả một đoàn tham quan! Sao không cho tôi biết trước? Tôi đi biển về từ tối qua, tàu đang ăn hàng… Lại sắp nhổ neo rồi…

– Chào ông Nikifor, – các bà cùng chào một lượt. Chính các bà cũng hết sức lúng túng.

– Bố ạ, chúng con đi xem chỗ khai quật, – Volodia nhanh chóng trấn tĩnh lại.

– Tôi không hề nghe thấy là tất cả lại định đi như thế này, – ông Nikifor lẩm bẩm và nghi hoặc nhìn hai khuôn mặt bối rối của vợ và con trai. – Lạ thật! Hai con tàu đụng nhau trong sương mù…

Volodia muốn chui ngay xuống đất hoặc nhảy xuống đáy biển, biến thành hơi và tan vào không khí cho xong.

– Quay mặt lại đây! – ông bố nói. – Chắc con gây chuyện này phải không?…

Có lẽ các bạn muốn biết rồi sau câu chuyện thế nào phải không? Chà, cũng chẳng cần phải kể làm gì! Có cả tiếng cười, có cả nước mắt. Có cả lời hứa là sẽ không bao giờ như thế nữa, cả lời dọa là về nhà rồi sẽ biết. Nói cũng nhiều, mà nghe cũng lắm… Sau đó ông bố trở về tàu và đi biển, còn cả đoàn vội vã đến ga, vì đã đến lúc phải về nhà.

Trên đường về, mọi người đều im lặng, không ai nói câu nào.

Nhưng hôm sau, lúc tan học, cô Yulia có nói tới chuyện này ở phòng giáo viên.

Cô giáo nói gì chắc chả ai tưởng tượng được!… Volodia ghi nhớ mãi lời cô giáo và chúng tôi cũng không có ý định nhắc lại những lời ấy…

Chương VIII
MẶT ĐẤT VÀ BẦU TRỜI

Sau nhiều chuyện phiêu lưu trên mặt đất và mặt biển, Volodia quyết định hoạt động trên không trung.

Đó là vào năm 1939, khi Volodia học lớp năm. Dạo ấy có một vụ nổ xảy ra ở sân trên của trường. “Bộ ba Volodia”, như các bạn trong lớp vẫn gọi, – Volodia Dubinin, Volodia Kiselevsky và Volodia Burlakov – quyết định thả lên trời một quả bóng hơi như các em vừa đọc được trong cuốn “Vật lý học phổ thông”. Để làm việc đó, các em lấy ở bình thót cổ trong phòng hóa học một ít khí hy-đrô và thử cho khí ấy vào quả bóng dán bằng giấy cuốn thuốc lá. Nhưng bỗng xảy ra một việc không lường trước: một hỗn hợp nổ được tạo nên và một tiếng nổ to vang động sân trường, tới mức kính cửa sổ phòng thường trực bật ra ngoài. Lại diễn ra những chuyện khó chịu. Cô Yulia lại giảng giải cho Volodia rằng, em làm những việc còn chưa đủ sức làm, rằng bất kỳ một kỹ năng nào cũng đều dựa trên kiến thức, và khi kiến thức chưa nhiều thì bất kỳ ý định tốt đẹp nào cũng chỉ có thể gây nên tai họa.

Cả dự án một quả bóng hơi khổng lồ mới mà theo tính toán chính xác của bộ ba Volodia, có thể dùng để bay lên mặt trăng một cách dễ dàng, cũng không được chấp nhận. Chỉ cần chế tạo ba lớp vỏ. Lớp thứ nhất, ngoài cùng, phải nổ ở tầng đối lưu; lớp thứ hai, theo bộ ba Volodia dự đoán, phải được giải phóng khỏi quả bóng ở tầng bình lưu. Khi đó, quả bóng theo đà sẽ được đẩy vào khoảng không gian bao la và sẽ bay tới tận mặt trăng. Khi hạ xuống sẽ dùng đến lớp vỏ cuối cùng của quả bóng. Vậy là mọi cái đều đã được tính toán và lường trước.

Nhưng thầy giáo vật lý Vasily bác bỏ dự án ấy vì thấy nó không khoa học: khí cầu làm sao bay được trong chân không. Cả việc nó hạ xuống mặt trăng hầu như không có khí quyển cũng không được. Hơn nữa, thầy giáo còn làm những nhà nghiên cứu khí cầu nhỏ phải luống cuống bằng một câu hỏi rất đơn giản:

– Thế các em định bay về trái đất bằng cách nào?

Không em nào trong bộ ba Volodia lại nghĩ tới điều đó.

Chính khi ấy thầy Vasily khuyên Volodia nên vào tổ mô hình máy bay của Cung thiếu niên.

Thầy nói:

– Em phải hiểu bây giờ là thời đại hàng không, chứ không phải thời đại bay bằng khí cầu nhẹ hơn không khí, bây giờ là thế kỷ máy bay chứ không phải là thế kỷ khinh khí cầu: các máy móc nặng hơn không khí đã chiến thắng rồi. Nếu em muốn chiếm lĩnh được khoảng không thì hãy bắt tay vào mô hình đã. Đó là một công việc rất hấp dẫn và hoàn toàn vừa sức em. Nhưng phải tập tính tự chủ. Cần hết sức kiên nhẫn đấy.

Thế là Volodia gia nhập Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi.

Anh hướng dẫn Nikolai ghi tên Volodia vào danh sách của tổ. Trông anh giống như một học sinh quá tuổi, mặt tròn, mũi bị tróc da, tóc bạc màu. Anh giảng giải cho Volodia phải bắt đầu công việc từ đâu, cho em xem những bản vẽ hình mẫu đơn giản nhất rồi dẫn em vào một gian phòng lớn, rộng rãi. Gió lùa từ chiếc cửa anh vừa mở, chạm vào những mô hình, nhẹ nhàng, rung rinh treo dưới trần. Những mô hình máy bay cánh nhọn, nhẹ như không có trọng lượng, làm bằng những thanh gỗ rất mảnh, bọc giấy tẩm nến mờ mờ, như đang bay lượn trên những sợi dây vô hình bị gió đưa đẩy, va vào nhau phát ra tiếng kêu nhẹ nhàng và chắc nịch. Có những mô hình to lớn, dang rộng đôi cánh yếu ớt làm bằng màng mỏng dính. Phía dưới chúng là những mô hình nhỏ đang quay trên dây treo, chỉ hơi lớn hơn những con bồ câu bằng giấy mà các bạn của Volodia đã biết thả từ hồi còn học lớp một. Có những khung máy bay tương lai còn để trần chưa bọc giấy, với bộ xương trơ trọi làm bằng những mảnh gỗ thẳng, mỏng và những thanh sườn cong vót nhẵn, đánh bằng giấy ráp. Những cái khung, những chiếc cánh, đuôi, thân lổng chổng trên các mặt bàn, nơi các em cũng trạc tuổi Volodia hoặc lớn hơn một chút đang làm việc. Ở đấy tỏa ra những mùi hay hay: mùi hồ dán, mùi một loại chất tinh gì đó, mùi hắc ín và sáp.

– Em hãy quan sát đi đã nhé, – anh hướng dẫn nói, – anh ra kia một chút.

Gần Volodia là một cậu bé mặt tròn, mũi hếch, đang ngồi xổm trước bàn, tì cằm lên mép bàn để kiểm tra xem cậu ta gắn phần sau của bộ phận giữ thăng bằng chiếc mô hình mới đã đúng và phẳng chưa.

Mép bán nguyệt rất đẹp của chiếc cánh ở cách Volodia có vài xăng-ti-mét. Cậu bé say mê làm đến nỗi không chú ý đến người bạn mới. Cậu ta lúc thì nheo mắt này, lúc thì nheo mắt kia, tì cằm vào bàn ngắm hình mẫu hết bên phải đến bên trái, đầu cậu ta nghiêng ngả trên bàn như con lật đật.

– Cái này của cậu bay được không? – Volodia hỏi cậu ta.

– Tớ chưa rõ, – cậu ta khiêm tốn đáp lại.

Sau đó cậu ta đứng dậy bước sang bên lục lọi đống dụng cụ. Volodia ngầm đưa tay ra sờ vào đuôi hình mẫu. Nhưng hóa ra phần đuôi mới chỉ được đặt tạm vào thân chiếc máy bay nhỏ nên Volodia vừa đụng vào là chiếc đuôi rời ra ngay. Volodia sợ hãi cố lắp nó vào chỗ cũ nhưng không kịp.

– Ai cần cậu sờ vào? – chủ nhân mô hình hét lên và định đẩy Volodia ra.

Nhưng Volodia giữ chặt lấy thanh đuôi của thân máy bay.

Bị đẩy, em lảo đảo, phải lùi lại một bước nhưng vẫn không buông thanh gỗ. Em cảm thấy nó gãy ra, nằm lại trong tay em.

– Cậu làm cái gì thế?… Đến đây để phá đấy hả? – nhà chế tạo giận dữ hỏi rồi lấy tay quệt vào má Volodia. Tay cậu ta đầy nhọ nồi vì cậu ta vừa quấy hồ về.

Volodia với bộ mặt dữ dội, nhem nhuốc nhọ nồi, nhảy bổ vào cậu kia. Lúc nhảy tới em đã kịp vục tay trái vào hộp hồ, rồi đến lượt mình, cũng quệt vào mặt đối phương. Công bằng mà nói thì đúng là chú bé đã giữ gìn chiếc mô hình hơn cả giữ gìn bản thân mình. Một tay chống đỡ với Volodia, tay kia cậu ta vẫn cố giơ cao trên đầu công trình chế tạo đã bị gãy. Volodia người thấp bé không ngừng nhảy vào cậu ta, cố với lấy chiếc mô hình mà không được.

Bỗng Volodia thấy có người ở phía sau giữ chặt em lại, nhấc bổng lên đặt sang một bên.

– Kìa!… Sao lại để xảy ra trận không chiến thế này? Sao con đại bàng hung dữ lại tấn công vào chiếc máy bay thế này?

Volodia đầu tóc rối bù, má nguệch ngoạc nhọ nồi, người đỏ cả lên, thở hổn hển đứng trước mặt anh hướng dẫn.

– Có chuyện gì vậy? Thế này là thế nào?…

– Nó làm hỏng cả chiếc mô hình “Hải âu” mới của em! – đối thủ của Volodia vừa phàn nàn vừa vo viên một mảnh giấy trên bàn chùi kỹ má. – Thế là em cho một cú!…

– Khá nhỉ! – anh hướng dẫn nói. – Thật là một chú bé anh dũng! – anh nhắc lại có vẻ giễu cợt. – Người ta vừa chân ướt chân ráo đến câu lạc bộ, thế là được chúc mừng luôn bằng nhọ nồi! Thôi, nhanh lên nào – một, hai! Cả hai đi rửa tay đi. Ở chỗ vòi nước đằng kia…

Hai địch thủ lặng lẽ rửa tay làm tung tóe cả nước ở dưới vòi, rồi cả hai trở về chỗ anh hướng dẫn.

– Chìa tay ra xem nào… Được, có khá hơn ít nhiều. Bây giờ bắt tay nhau giải hòa đi, và làm quen với nhau một thể. Đây là tổ viên mới của chúng ta – Volodia, còn đây, – anh chỉ vào địch thủ của Volodia, – là Zhenia, nhà quán quân của chúng ta. Mô hình theo lược đồ kiểu “Hải âu” của Zhenia mới đây đã phá kỷ lục của thành phố đấy.

Sau đó, anh hướng dẫn bảo Volodia ngồi vào bàn, đưa em một con dao nhọn bằng thép giống như dao cạo và chỉ dẫn cho em cách cắt một tấm gỗ mỏng thành những thanh sườn cho chiếc cánh tương lai của mô hình theo bản vẽ trên tấm gỗ. Volodia hăng hái làm ngay, nhưng thanh sườn đầu tiên em đã làm hỏng. Em cắn môi, cọ vai vào cằm, nhìn trộm Zhenia một cái. Cậu này tiếp tục cặm cụi với chiếc mô hình của mình. Volodia vứt thanh sườn bị hỏng xuống gầm bàn, bắt tay vào làm cái thứ hai. Nhưng em vội vàng và làm quá mạnh nên tấm gỗ bị rạn. Có tiếng ai cười khúc khích ở phía sau, chỗ bàn cạnh tường.

– Cậu cầm dao chưa đúng, – Zhenia bỗng nói, mắt chăm chú nhìn tay Volodia.

– Này nhóc con, im đi nhóc ạ! – Volodia khẽ trả lời và rất hài lòng vì tài ứng đối nhanh trí của mình.

– Không muốn thì thôi!

Cả hai im lặng một lát. Volodia vẫn chưa làm được… Các thanh sườn hoặc gãy, hoặc cong queo, đường cắt không thẳng. Ở đầu bàn bên kia, mô hình máy bay của Zhenia nhẹ nhàng, cân đối, vót nhẵn bóng – vẫn cứ như chọc tức Volodia. Zhenia bọc khung cánh đã làm xong bằng loại giấy tẩm sáp căng ra, em khẽ lấy móng tay búng vào giấy làm phát ra một âm thanh như tiếng trống cơm.

Volodia muốn quẳng đi tất cả và chuồn thẳng trong khi chưa ai biết em đã làm hỏng bao nhiêu gỗ. Nhưng bỏ dở công việc đã quyết định phải làm đến nơi đến chốn là một điều trái với quy tắc em đã tự đề ra.

– Thế nào, có làm được không? – anh hướng dẫn Nikolai đứng sau lưng em. – Hừm, – anh buồn rầu nói, – chưa ổn rồi! Đáng lẽ em phải bảo là em không làm được, em phải yêu cầu giúp đỡ mới phải… Zhenia, sao em lại thế?… Em không chỉ dẫn cho bạn ở ngay bên cạnh được à?

– Em muốn giúp, nhưng cậu ấy chỉ tự làm lấy…

– Nghe đây, Volodia, – anh hướng dẫn nói, – như thế không được đâu. “Tự làm”! Tất cả mọi người ở đây đều tự làm nhưng có một quy tắc là phải giúp đỡ nhau. Thấy bạn chưa làm được trong khi mình đã biết làm giỏi hơn – phải giúp đỡ. Mình chưa làm được, phải nhờ người khác giúp đỡ. Zhenia, thế này nhé: hôm nay em làm như thế đủ rồi. Em hãy giúp Volodia đi.

– Tốt hơn hết là anh hướng dẫn em… em tự làm, – Volodia định phản đối.

– Khi nào em học được rồi, em sẽ tự làm. Còn bây giờ em hãy nghe người khác nói… Bắt đầu đi, Zhenia.

– Dao cắt phải cầm như thế này, – Zhenia nói và cầm lấy con dao mà Volodia miễn cưỡng buông ra. – Còn tấm gỗ cậu đặt vào đây, giữ nó bằng ngón tay này. Đừng ấn chặt quá. Cậu đưa dao đi nhè nhẹ như thế này… Cậu thấy chưa, rất đẹp!

Volodia im lặng, thèm muốn nhìn con dao trong bàn tay rắn chắc của Zhenia. Lưỡi nhọn ngập sâu vào gỗ đang được đưa đi một cách vững vàng theo đúng hình vẽ trên tấm gỗ.

– A, tớ hiểu rồi! – một phút sau Volodia đã kêu lên. – Tớ đã hiểu rồi! Đưa tớ, tớ tự làm… Bây giờ tớ sẽ làm được.

– Cậu thử xem, – Zhenia bảo.

Volodia cầm lấy dụng cụ và cố gắng cắt ngay một hình cần thiết. Lần này em làm đã khá hơn nhiều.

– Thấy chưa, cậu cũng làm được rồi đấy, – Zhenia khen. – Cần phải có năng khiếu mới được.

– Tớ làm còn tồi lắm, – Volodia thú nhận.

Về nhà, em tập cắt những thanh sườn bán nguyệt bằng gỗ đến tận khuya. Em không đến tổ suốt ba ngày: toàn bộ thời gian rỗi, em đều ngồi cặm cụi với con dao và tấm gỗ. Hai tay em đầy những vết sây sát.

Đến ngày thứ tư em lại đến tổ. Hướng dẫn viên hỏi vì sao em vắng mặt trong mấy ngày vừa rồi.

– Em tập cắt, – Volodia nói. – Anh đưa em xin con dao, bây giờ em làm được tốt rồi. Anh xem, em làm có đúng không?

Hai mươi phút sau, mọi người đều tập trung đến bên bàn Volodia. Anh hướng dẫn lấy vài thanh chống và thanh sườn ướm vào bản vẽ, rồi anh lại quay quay trong tay, đưa cho mọi người xem. Chính anh cũng ngạc nhiên:

– Có năng khiếu đấy! Mà bướng bỉnh cũng không ít. Tự ái thì có thừa… Không cần khoe khoang ngay từ đầu làm gì. Có ăn thua gì đâu. Thôi, bây giờ là bắt đầu lắp. Anh sẽ chỉ cho em cách làm. Đừng quấy rầy Zhenia nữa. Mô hình mới của cậu ấy đang gặp khó khăn đấy.

Thật là một công việc tỉ mỉ, nhưng hấp dẫn biết bao! Từ những thanh sườn cong, những thanh chống mảnh dẻ, những khung tròn, thanh ngoài, xuất hiện bộ khung cánh rất giống bộ xương cá. Hai cánh được lắp vào một thanh lớn và dày.

Nhưng không phải dễ dàng làm cho một công trình gồm những thanh, mảnh và tấm với đôi cánh nhẹ nhàng kia bay lượn được trên không trung. Đôi khi, Volodia những muốn cầm tác phẩm của mình mà ngắm nghía. Nằm trong tay nó có vẻ thanh thoát và như muốn bay vút ngay, nhưng chỉ cần thả nó lên không trung là nó không nhẹ nhàng hạ cánh ở xa xa như em muốn mà lại quay loạn xạ, đôi khi bất lực bay lên được một giây rồi đụng phải một trở lực vô hình, dường như bị chiều cao chặn lại, nó đâm nhào xuống đất với một tiếng kêu cộc lốc. Và khi ấy thế nào mô hình cũng bị hư hại ít nhiều.

Nhưng có lẽ ngay người đầu tiên trên thế giới được bay lên không trung bằng tàu lượn cũng không cảm thấy vui sướng hơn Volodia, khi rốt cuộc, chiếc mô hình theo lược đồ giản đơn được lắp cẩn thận và kiểm tra kỹ càng mà em đem thả trên sân Cung thiếu niên, đã nhẹ nhàng vút lên, hơi nghiêng cánh lượn một đường cong rộng trên không trung rồi từ từ hạ cánh, làm cỏ kêu ràn rạt.

Thế là Volodia hoàn toàn lao vào niềm say mê mới. Em quyết định trở thành chuyên gia hàng không, trở thành nhà chế tạo máy bay. Em hiểu rằng sự nghiệp và chí hướng của em là làm máy bay. Ở nhà, lúc Volodia thu dọn các mô hình tàu thủy khỏi bàn hay dẹp vào một góc, thoạt đầu em cũng cảm thấy lương tâm hơi day dứt: em đã phản bội biển cả chăng?… Nhưng ngay lúc đó em tự an ủi rằng nếu cần, em sẽ trở thành phi công hải quân và nhà chế tạo những chiếc thủy phi cơ giống như những chiếc đôi khi hạ cánh phía ngoài đập chắn sóng lớn ở cảng Kerch, chúng chạm bộ phao vào hình phản chiếu của chính chúng trên mặt biển phẳng lặng như gương.

Ở Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi có một điều lệ nghiêm ngặt là mỗi hội viên trước hết phải học cách làm các chi tiết, sau đó lắp mô hình tàu lượn theo lược đồ và cuối cùng mới chuyển sang những mô hình khung gỗ bay bằng động cơ cao-su. Sau đó mới được chế tạo mô hình có thân giống hệt một chiếc máy bay thật thu nhỏ. Những mô hình khá nhất được đem thả trên đỉnh núi Mithridat. Nhưng với Volodia vốn tính nôn nóng thì theo đúng những bước quy định trên có vẻ quá chậm. Vì vậy khi chiếc mô hình đầu tiên của em bay thử thành công, em phấn khởi nghĩ ngay đến việc chế tạo theo tính toán riêng của mình một mô hình hết sức phức tạp, dứt khoát phải có thân và thế nào cũng có hai động cơ cao-su. Khi Volodia nói với Zhenia ý định đó, cậu ta chỉ lắc đầu tỏ vẻ không đồng ý, nhưng Volodia vẫn bắt tay vào việc một cách tin tưởng. Em quyết định hành động như thế này: làm bí mật ở nhà, rồi, khi chiếc máy bay đã làm xong, sẽ đem thẳng đến bãi thả máy bay của các hội viên Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi, để cho Zhenia và mọi người biết em là một nhà chế tạo mô hình máy bay giỏi như thế nào.

Bây giờ, trên khắp mặt bàn của Volodia và bậu cửa sổ cạnh bàn đều la liệt mọi vật cần thiết cho một nhà chế tạo máy bay. Vì như thế vẫn không đủ chỗ nên Valia thường thấy sách của mình bị dùng để ép các đoạn gỗ đặt chéo lên nhau xung quanh quấn chặt chỉ. Nhiều lúc chúng dính bết cả vào bìa. Khi đó nhà kỹ sư trẻ tuổi phải hơ cuốn sách bị dính trên ấm nước chè. Tất nhiên không vì thế mà cuốn sách đẹp hơn, còn chủ nhân cuốn sách không vì thế mà hiền lành hơn…

Nhưng dù sao chiếc máy bay kia cũng đã làm xong. Nó lớn tới mức khi Volodia mang qua cửa, em phải cầm nghiêng, một cánh chúc xuống dưới, một cánh ngước lên trên. Thế mà nó vẫn suýt nữa vướng vào thành trên khung cửa. Tất cả bọn trẻ con trong sân đều chạy tới xem công trình kỳ diệu của Volodia. Chiếc máy bay quả thực là lộng lẫy. Trên đôi cánh rộng, đầu uốn tròn, có vẽ ngôi sao năm cánh màu đỏ. Những ngôi sao hệt như thế có cả ở thân máy bay bọc giấy dầu và cả ở đuôi. Như Volodia đoán chắc, đấy là một chiếc thủy lục phi cơ, tức là nó có thể đỗ cả trên cạn lẫn dưới nước. Thậm chí ngay bà Alevtina cũng vén tấm rèm mỏng che cửa sổ và thò đầu ra nói vọng xuống:

– Thế là thằng Volodia đã có một việc làm thích hợp rồi đấy! Trông kìa, đẹp quá nhỉ! Đúng là một con hải âu! Nó lại còn bay được nữa kia à?

Volodia nhìn lên phía bà ta với vẻ khinh khỉnh. Quả thật, em không thể chứng minh ngay ở đây rằng máy bay của em bay được.

– Sân của chúng ta nhỏ quá. Máy bay này cần chỗ rộng hơn kia. Tớ chế tạo nó để bay xa. Xung quanh phải không vướng gì hết… Này, đừng có mà mó vào. Nhìn bằng mắt thôi!… – em ngăn một chú bé đang rụt rè đụng ngón tay vào ngôi sao trên cánh.

Sau khi cho tất cả nhìn thỏa thích, Volodia vác máy bay của mình đến tổ. Em rất mệt lúc đi đường vì máy bay cồng kềnh quá. Nhưng khi em đến sân Cung thiếu niên, tất cả hội viên Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi – mà không những chỉ các bạn đó, cả tổ viên tổ cờ vua đang thi đấu, thậm chí cả các thiếu niên đang tham gia cuộc tranh luận văn học “Tình bạn là gì?” ở trong phòng cũng đều đổ xô cả ra sân, vây quanh Volodia. Em đứng giữa sân đầy tự hào và sung sướng. Hai tay em cầm trước mặt chiếc máy bay to lớn, đẹp đẽ, có vẽ những ngôi sao đỏ. Em nghe thấy các bạn nói với nhau có vẻ thán phục:

– Làm cừ quá!… Hệt như thật.

Một đội viên thiếu niên bé nhỏ ở tổ cờ vua, đeo cặp kính rất to, đi vòng quanh mô hình một lượt, cúi xuống nhìn sát tận nơi gần như lấy mũi ngửi, rồi hỏi Volodia hết sức lịch sự:

– Kiểu gì đấy?

– Thủy lục phi cơ, – Volodia trả lời, vẻ kẻ cả.

Các chú bé xung quanh thán phục nhìn nhau: tất cả đều sung sướng thấy ở Cung thiếu niên của mình có một đội viên tuyệt vời như thế, biết làm cả thủy lục phi cơ kia đấy.

– Cậu làm một mình à?… Tự mình làm lấy à? – một người hỏi.

– Không, có mẹ giúp đấy! – Volodia trả lời.

Mọi người cười rộ.

Nhưng đây, Zhenia đã tới. Em chăm chú xem xét mô hình, thận trọng sờ vào cánh, yêu cầu Volodia cho phép cầm máy bay trên tay một phút rồi đưa trả nhà chế tạo của chúng ta.

– Không bay được, – Zhenia khẽ nói.

– Tại sao?! – Volodia bực mình. – Cậu biết gớm nhỉ!

– Vì nó nặng quá, – Zhenia vẫn khe khẽ giải thích. – Thân cũng ngắn quá. Nó sẽ đổ lộn ngược mất.

– Cậu đừng có nói gở! – Volodia hét lên. – Hãy nhìn đây này…

Mô hình lớn đến nỗi ngay sân Cung thiếu niên Volodia cũng thấy là quá chật. Tất cả quyết định trèo lên núi Mithridat để thả thử mô hình.

Mọi người đều đổ xô lên đó. Volodia cầm mô hình đi phía trước. Tất cả quyết định hãy thả thử ở chỗ thấp đã. Sau khi lựa chọn một chỗ thích hợp, Volodia xoắn dây cao-su làm quay cánh quạt, lấy ngón tay giữ chúng lại. Rồi em nâng máy bay lên cao trên đầu, kiễng chân và đẩy mô hình vào không trung, đồng thời thả cánh quạt.

– Hoan hô! – các chú bé vừa hét lên vừa lao xuống dưới dốc theo chiếc mô hình đang bay trên đầu.

Chiếc máy bay sau khi ngóc đầu lên bỗng đâm bổ xuống, hất đuôi, lộn hai lần trên không rồi chúc nghiêng một cánh rơi xuống, đập đầu cạnh vào mặt đất, lộn nhào xuống dốc như một bông cỏ lốc vậy. Bọn trẻ xung quanh la hét, nhảy nhót nhưng không dám giữ mô hình lại. Volodia đẩy các bạn ra rồi nhấc máy bay lên. Hư hại không đáng kể: chỉ có một thanh chống bị tuột và vài chỗ giấy rách.

– Tớ thả chưa đúng kiểu, – Volodia giải thích.

Em lại xoắn cao-su cánh quạt rồi lao mạnh máy bay lên không.

Nhưng sau khi nhào lộn một cách vụng về, chiếc mô hình đâm rất mạnh vào sườn núi. Có tiếng răng rắc. Một cơn gió bất chợt thổi từ biển vào kéo theo chiếc mô hình méo mó lăn trên cỏ. Nó mắc vào một bụi cây và chiếc cánh bọc giấy mỏng bị rách đập phần phật. Volodia chạy lại và hiểu rằng thế là hết!

Xung quanh mọi người mới đầu còn cười khẽ, sau mỗi lúc một to hơn. Volodia nghe thấy những lời châm chọc của chính những chú bé vừa cách đây năm phút còn hết lời khen mô hình của em:

– Chỉ được cái mẽ ngoài!

– Trông thì đẹp lắm!…

– Hào nhoáng mà thực chất chẳng ra sao cả!

– Trèo cao ngã đau!…

– Ha-ha, thủy lục phi cơ kia đấy!

– Này, Volodia, hay nó chỉ cất cánh được ở trên mặt nước?

– Thế thì nó lộn nhào xuống đáy mất!…

Volodia không đáp lại những lời giễu cợt ấy, em thận trọng gỡ đôi cánh bị rách ra khỏi cành lá rậm rịt của bụi cây.

Chẳng mấy chốc chỉ còn mình em đứng với chiếc mô hình bất hạnh. Volodia nhấc chiếc mô hình méo mó đáng thương lên. Một bên cánh của nó bị vặn ngược lại trông thật thảm hại.

Một cơn gió mạnh nổi lên ngoài biển. Từ eo biển phía Taman, những đám mây đen dồn dập kéo vào. Xa xa tiếng sấm ầm ì như lẩm bẩm một mình. Phải xuống thôi. Nhưng sau một thất bại như thế, bây giờ làm sao mà trở về nhà được?

Bỗng Volodia thấy không phải chỉ còn một mình em ở lại. Zhenia đang bước lại gần.

– Cái này ở máy bay cậu tuột ra phải không? – Zhenia vừa nói vừa đưa cho Volodia mảnh gỗ ở mô hình rơi ra, mắt nhìn tránh sang phía khác.

Volodia lặng lẽ cầm miếng gỗ.

– Vì nó nặng quá, – Zhenia nói vẫn khẽ như trước. – Và định tâm chưa đúng. Hơn nữa, cậu đặt khung sườn dày như thế làm gì?

Volodia chưa bao giờ nghe nói đến khung sườn hay định tâm, nhưng em không để lộ ra điều đó.

– Tớ nghĩ là như thế vững hơn…

– Không phải, cậu xem đây, Volodia, – Zhenia nói. – Mô hình của cậu không cân bằng. Phía này nặng hơn. Tớ biết, đây là một việc khó. Tự mình không giải quyết được đâu. Phải biết tính toán. Vì vậy chúng ta mới phải cùng làm. Thế mà cậu lại muốn làm một mình. Có nhiều bạn giàu kinh nghiệm hơn, vả lại…

Cả hai ngồi xổm bên chiếc mô hình hỏng, tìm hiểu những thiếu sót của nó, cố sửa những chỗ hư hại. Hai em say mê đến nỗi không để ý rằng, mây đen đã bao phủ thành phố. Bỗng nhiên ở phía dưới chân, tất cả đều mờ đi dần, tất cả đều bị bao phủ một lớp sương mù màu xám. Một giọt mưa lớn rơi vào chỗ giấy mỏng bọc cánh mô hình, phát ra một tiếng kêu âm vang như tiếng trống.

– Kìa, cậu nhìn kìa, mây mù che khuất cả rồi! – Volodia ngẩng đầu lên nói. – Bọn mình ướt hết bây giờ mất! Cậu chạy đi, chỗ này có thể xuống thẳng được đấy, như vậy gần hơn nhiều.

– Thế còn cậu?

– Tớ đi đường kia, đi đường này gãy hết mô hình.

– Vậy ta cùng đi, – Zhenia nói. – Phải nhanh lên, kẻo ướt hết đấy!

Mỗi em cầm một đầu cánh máy bay bị hỏng, rảo bước xuống núi. Phía dưới các em là một làn hơi mù vẩn đục dày đặc đang chầm chậm cuộn lên, lấn dần khắp các phía… Ngọn núi các em đứng trông đã như một hòn đảo nhỏ trong biển sương mù, và bước chân vào khối sương mù ấy thật khủng khiếp. Mấy lần, gió suýt giật chiếc mô hình khỏi tay các em. Những lúc đó các em phải ngồi xuống, cố cúi sát đất. Mưa mỗi lúc một to, dốc núi trơn như mỡ. Gió đẩy những đám mây dày đặc lên núi Mithridat, tiếng sấm vang động trên đầu với những tia chớp chói lòa. Giờ đây, cơn dông đã đến. Dường như có những thùng rỗng lớn bằng sắt lăn ầm ầm từ trên đỉnh núi Mithridat xuống. Mọi thứ dưới chân đều chuyển dịch, nhòa đi.

Bỗng Zhenia khẽ kêu “ối” một tiếng và ngã lăn xuống, tay vẫn cầm mô hình. Volodia bò đến bên bạn:

– Cậu làm sao thế?

– Chân tớ làm sao ấy…

Zhenia định đứng dậy, nhưng lại khẽ kêu “ối” một tiếng và ngồi bệt xuống đất.

– Phiền quá, – em nói như có lỗi, – tớ không bước được nữa. Đau ghê gớm…

Mặt em nhăn nhó. Em phải cắn môi lại, nhưng vẫn tiếp tục nói giọng khe khẽ như vẫn nói với các bạn trong tổ:

– Cậu đi đi kẻo ướt hết mất… Cả gió cũng đang nổi lên kìa.

Một cơn gió suýt làm Volodia ngã xuống đất. Mưa như trút nước. Từ đỉnh núi Mithridat, những dòng nước đục ngầu xối xả chảy đã bắt đầu réo lên ào ào.

– Cậu không đi được à? – Volodia quay lưng về phía gió.

– Lát nữa, gió dịu một chút tớ sẽ đi… Đừng đợi tớ, cậu chạy đi.

– Tớ chạy đâu? Ta cùng đi thôi.

– Tớ không thể đi được mà!

– Tớ có bảo là cậu đi được đâu. Tức là ta sẽ cùng đi kia mà. Đứng dậy tớ cõng.

– Không!… Tớ nặng lắm…

– Sao lại không? Nào, tớ bảo! Còn tiện cho tớ là khác – cậu sẽ che mưa cho tớ.

– Thế còn mô hình thì sao?

– Mô hình à? Kệ nó! Nào!…

Volodia bước xuống một bước, khuỵu đầu gối xuống rồi đưa lưng ra. Zhenia ôm lấy cổ bạn. Zhenia lớn hơn và khỏe hơn nên Volodia phải dốc hết sức ra, tay bấu lấy cỏ ướt, nhưng cỏ bật cả gốc lên. Nhưng rồi Volodia cũng đứng dậy được. Zhenia lấy bên chân không đau đẩy vào dốc núi, còn chân kia co lại. Em bám gọn trên lưng Volodia.

– Nào, bây giờ cậu bám chắc vào… Đừng ôm chặt cổ tớ quá kẻo tớ không thở được.

Những dòng nước chảy ào ào theo dốc đuổi kịp hai em. Nước làm trôi cả đá nên đi càng khó. Volodia mò mẫm xuyên qua màn mưa. Bỗng có cái gì trăng trắng bị nước cuốn trôi qua trước mặt em. Trong giây lát Volodia trông thấy ngôi sao đỏ và hiểu rằng đó là chiếc mô hình đã hỏng của em… Dòng nước ép nó vào đá, rồi nó trôi ngoặt sang một bên và biến mất.

Volodia bị trượt chân luôn. Em lấy hết sức cõng Zhenia. Khi em đã mệt nhoài và cảm thấy sắp ngã lăn ra mất, em nhổ nước mưa chảy vào mồm và nói:

– Zhenia này, cậu đứng một chân nhé, cho tớ nghỉ một chút.

Zhenia đứng một chân xuống. Khi đó Volodia hơi ngả người tựa vào bạn nghỉ độ một phút, rồi em nói: “Nào, Zhenia, ôm lấy cổ tớ!” – em lại cõng bạn đi tiếp.

Cứ thế, em cõng Zhenia đến ngôi nhà đầu tiên ở rìa thành phố. Hai em đứng dưới mái hiên đợi hết cơn dông. Sau đó, Volodia chạy đến nhà Zhenia báo cho bố mẹ bạn biết về chuyện không may.

Từ ngày đó hai em chơi thân với nhau. Như ta vẫn biết, tình bạn bền chặt nhất thường bao giờ cũng bắt đầu bằng những va chạm, một cuộc tranh cãi gay go hoặc một trận đánh nhau nhỏ…

Chẳng bao lâu Zhenia đạt tiêu chuẩn hạng nhất về mô hình và trở thành hướng dẫn viên ở câu lạc bộ. Còn Volodia bây giờ kiên trì bước từng bước lên những bậc thang mà trước kia em hằng muốn vượt qua bằng một cú nhảy. Em đã làm được những mô hình theo sơ đồ rất đẹp. Ngoài ra, em còn làm họa sĩ cho tờ báo tường “Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi”. Ở ngay số đầu, em đã dũng cảm vẽ bức biếm họa nhan đề: “Trận không chiến”. Trong tranh, em mô tả một cách rất hài hước lần va chạm của mình với Zhenia. Em dùng không tiếc màu đen cho khuôn mặt của chính em.

Anh hướng dẫn Nikolai bây giờ rất hài lòng về em. Volodia nhanh chóng nắm được tất cả các thao tác kỹ thuật và khi nói em đã dùng nhiều từ mới: “mặt bích”, “dầm dọc”, “khung sườn”… Em đã làm được một mô hình theo sơ đồ hoàn hảo bay bằng động cơ cao-su. Mô hình đã bay thử trong sân Cung thiếu niên và mọi người quyết định lần sau sẽ cho bay thử trên núi Mithridat là nơi tất cả các mô hình, như vẫn thường nói, đều dự kỳ thi tốt nghiệp về hàng không. Cuộc bay thử được ấn định vào ngày thứ bảy.

Nhưng hôm thứ sáu, bà Evdokia đi họp phụ huynh ở trường nghe cô Yulia nói chuyện rất lâu với bà. Cô nói rằng gần đây, Volodia học hành sút kém. Mặc dù em rất có năng lực, nhưng bây giờ em đang quá say mê một cái gì đó, cần theo dõi em nghiêm khắc hơn một chút. Tóm lại, bà Evdokia vừa đặt chân tới nhà, khăn chưa kịp bỏ, đã đến thẳng bàn Volodia. Em đang gọt một cái gì đó. Bà lẳng lặng giật con dao ở tay con, đặt lên bàn rồi nói:

– Đủ rồi! Gọt mãi, chạy chơi mãi! Rồi sẽ biết! Từ mai cấm không được đi đâu. Nghe cô Yulia nói về con mà mẹ đến xấu hổ! Cô bảo con bỏ bê cả học hành, thua kém bạn bè. Cô còn bảo con không nghe lời cô, ít kính trọng cô. Mà cô thì con biết đấy, hết sức chăm lo cho con! Cô tận tâm với học sinh chẳng khác gì mẹ đẻ. Tóm lại từ mai cấm không được đi đâu. Thế thôi, liệu đấy!…

Hôm sau, trong giờ tiếng Nga, Volodia đọc giấu dưới bàn cuốn sách về Chkalov*. Arkasha phân tích trên bảng một câu phức hợp vô nhân xưng.

Chkalov: anh hùng lái máy bay Liên Xô. Anh đã lái thí nghiệm nhiều loại máy bay mới. Hai lần được tặng thưởng huân chương Lenin và huân chương Cờ đỏ. Năm 1937 anh đã lái một chiếc máy bay từ Moskva sang Mỹ qua con đường Bắc cực (ND).

– Volodia! – cô Yulia gọi. – Theo em, Arkasha nói có đúng không?

Volodia đứng bật dậy, ngơ ngác nhìn Arkasha rồi đọc dòng chữ trên bảng:

– Theo em, đúng ạ.

– Tại sao lại đúng?

Kể ra, Volodia có thể trả lời rằng Arkasha là học sinh khá và một khi cậu ta đã trả lời thì chắc là đúng thôi. Nhưng em đổi chân đứng dưới gầm bàn, nhìn ra ngoài cửa sổ rồi nói:

– Vì em không nghe thấy Arkasha trả lời như thế nào.

– Nhưng có lẽ ít nhất em cũng nghe thấy cô hỏi gì chứ?

– Cô hỏi về câu… về câu, về câu vô nhân xưng, – ở phía sau có người nhắc.

– Cô hỏi về cách phân tích câu, nhưng em không rõ cụ thể thế nào, – em nói và ngẩng đầu lên nhìn thẳng vào cô giáo.

– Volodia, em đang mải nghĩ cái gì thế? – cô Yulia hỏi. – Em đang ở trên mây hay sao? “Anh ta leo cao lên đỉnh tháp Aleksandr ngạo nghễ” thì đôi khi cũng cần hạ xuống mặt đất. Ít nhất cũng vào lúc đang học. Đưa cuốn sách em đang đọc cho cô.

Volodia cúi gằm đầu, rút ở ngăn bàn ra cuốn sách, mang lên bàn cô giáo.

– “Chkalov”, – cô Yulia đọc. – Hay lắm. Nếu em say mê cuốn sách này thì đứng ngay dậy mà đọc… Đây, câu này chẳng hạn… – Cô cầm cuốn sách lên và chỉ cho Volodia. – Ta hãy phân tích thành phần câu… Arkasha, em có thể về chỗ được rồi.

– “Chkalov – một nhà thí nghiệm bẩm sinh,” – Volodia bắt đầu đọc diễn cảm, – “môi trường của ông là thí nghiệm, là nghiên cứu những khả năng còn chưa ai biết. Trước kia ông chỉ thí nghiệm máy móc và lòng can đảm của mình. Bây giờ ông bắt đầu…”

– Thôi, đủ rồi! – cô Yulia bảo em ngừng lại. – Cô yêu cầu em đọc có một câu thôi mà…

– Cô cứ để cho bạn ấy đọc nữa ạ! – các học sinh ngồi dưới hét lên. – Hay lắm…

– Trật tự! Volodia phân tích chỗ ấy cũng đủ rồi. Nếu em đã đọc lên chừng ấy thì hãy phân tích tất cả đi.

Volodia đọc lại những câu trên một lần nữa và hơi lẫn lộn giữa bổ ngữ và định ngữ, cuối cùng em đã nói đúng như các quy tắc cú pháp đòi hỏi.

– Thấy chưa, Volodia, – cô Yulia nói, – thực ra thì em đã phải lội bì bõm mãi mới nhoai được lên bờ. Em muốn bay cao, những hiện nay em còn chưa đi vững trên mặt đất. Em đọc về Chkalov trong giờ học, chắc muốn trở thành như Chkalov, nhưng em học hành lại sút đi.

– Nhưng Chkalov có phải bao giờ cũng trả lời “xuất sắc” đâu ạ, – Volodia phản đối lại.

– Volodia, em thật không biết xấu hổ, em lấy Chkalov ra để che giấu sự lười biếng của mình! Em có biết Chkalov đã lớn lên vào thời gian nào và như thế nào, còn bây giờ em đang sống ra sao không? Nếu em đọc cẩn thận về Chkalov em phải biết rằng ông học rất giỏi. Còn khi đã cảm thấy mình có sức lực, Chkalov rèn luyện thật là tuyệt vời!… Đây, Volodia, em cầm lấy cuốn sách của em và hãy hứa với cô không đọc trong giờ học. Em có hứa không?

– Thưa cô, không ạ, – Volodia trả lời. – Em không nén được đâu ạ.

– Thế thì cô hẵng giữ cuốn sách của em lại đã.

– Vâng, cô cứ giữ lấy ạ. Em không ưa nói dối. Em sẽ đọc nó mất.

Sau buổi học, cô Yulia bảo Volodia ở lại và đến phòng giáo viên gặp cô.

– Em nghe đây, Volodia, – cô Yulia bảo. – Cô rất quý em vì em là một học sinh trung thực. Đó là một đức tính rất tốt. Cô cũng đã quen tin tưởng ở em trong mọi việc. Nhưng một người chân chính không nên khoe khoang, không nên phô trương những đức tính tốt đẹp của mình: “Chà, tôi thẳng thắn biết bao! Hãy xem đây, tôi trung thực biết chừng nào!…” Và cô phải nói với em rằng người nào định làm một việc không tốt mà lại nói thẳng ra thì còn xa mới là một người trung thực. Em nên hiểu điều đó. Ví dụ, hôm nay ở lớp chẳng hạn… khi cô hỏi em về cuốn sách, em đã trả lời như thế nào? Bên ngoài mà nghe thì có thể nói: “Ồ, thật là một em bé thẳng thắn!” Nhưng thực ra chẳng có gì là dũng cảm cả. Em muốn huênh hoang với các bạn hay sao?

– Hoàn toàn không phải như vậy ạ, – Volodia chau mày không đồng ý. – Tính em đã hứa là làm. Nếu em không làm được, em không hứa.

– Tốt lắm! Phải làm chủ được lời nói của mình. Cô rất quý em về phẩm chất đó. Chỉ có điều là lời nói phải tốt đẹp. Lời hứa phải có ích. Tất cả đều phụ thuộc vào đó: nói cái gì và hứa cái gì.

Rồi cô Yulia nhắc lại một lần nữa với Volodia rằng, em học bắt đầu sút đi và hôm qua cô buộc phải nói điều đó với mẹ em.

– Nhưng thưa cô, ai đã nói với cô rằng em không kính trọng cô? – Volodia bỗng hỏi. – Nhận xét em về các chuyện khác em thấy đều đúng cả, nhưng về chuyện này thì em thấy không đúng! Em rất kính trọng cô. Nhưng mẹ bảo em phải yêu quý cô như mẹ đẻ… Vậy em phải có những bao nhiêu mẹ?

Đến đây, lần đầu tiên trong suốt buổi nói chuyện, cô Yulia mỉm cười.

– Không, Volodia, cô không bao giờ đòi hỏi em điều đó. Về chuyện này em hoàn toàn đúng. Em chỉ có một mẹ; nhưng cả cô, cả mẹ em đều muốn là khi lớn lên, em sẽ trở thành người tốt. Em có tất cả các điều kiện để làm được việc đó, nhưng cô thấy em thiếu thời gian. Ngay bây giờ cô cũng thấy em đang vội: em cứ nhìn hoài ra cửa sổ.

Quả thực Volodia đang rất vội. Bầu trời vẫy gọi em qua cửa sổ phòng giáo viên. Một ngày đẹp tuyệt vời. Trên núi Mithridat, Zhenia và các bạn đang đợi em. Hôm nay là lần đầu tiên Volodia được thả mô hình của chính em từ trên đỉnh núi.

Nhưng khi em chạy vội về nhà, ăn uống qua loa rồi định đi thì mẹ em bảo:

– Sao, hôm quá mẹ nói với bức tường chắc, mẹ bảo cấm con không được đi đâu cơ mà?

– Mẹ!… – Volodia van nài. – Mẹ, các bạn con đang đợi con trên núi Mithridat! Chúng con đã hẹn nhau rồi. Mẹ hiểu cho con! Hôm nay chúng nó tập hợp với nhau có việc đặc biệt. Con đã hứa với chúng nó rồi! Mẹ cho phép con lần cuối cùng…

– Mẹ không thèm biết cái đó!

– Mẹ, mẹ đã đặt con vào một hoàn cảnh khó xử quá!

– Hoàn cảnh con đặt mẹ trước cô giáo thì dễ xử lắm đấy!

Volodia lo lắng đi đi lại lại trong phòng từ góc nọ sang góc kia đến hai lần.

– Mẹ, mẹ phải cho con đi. Dù sao con cũng sẽ đi, mẹ ạ!…

Đến đây, bà Alevtina từ phòng mình chạy sang chen vào câu chuyện.

– Trời ơi, – bà ta nói ồm ồm, – giọng gì mà hỗn xược thế! Bà nghe thấy không? Nó nói chuyện với mẹ mà dám nói như vậy à? Dù sao cũng sẽ đi! Bà Evdokia ạ, bà đã biết tôi không hay can thiệp vào việc dạy dỗ con cái của người khác, nhưng thế này thì, bà biết không…

– Chẳng lẽ tôi trói nó lại hay sao?! – bà Evdokia thốt lên.

– Mẹ, con đã nói với mẹ là… Con đã hứa rồi.

Bà Alevtina vừa thì thào điều gì đó vào tai bà Evdokia, vừa kéo bà ra khỏi phòng:

– Bà đôi co với nó làm gì! Chìa khóa để vô dụng à?…

– Đúng, – bà mẹ nói. – Để mẹ xem bây giờ con đi như thế nào nào!…

Bà đóng sập cửa ngay trước mũi Volodia còn đang ở trong nhà. Em nghe thấy tiếng chìa khóa ở bên ngoài quay hai vòng. Em còn chưa tin rằng mẹ em có thể làm một việc quá đáng như vậy nên em đẩy mạnh cửa. Em đập cửa lần nữa, lấy vai ấn hết sức. Nhưng không ăn thua.

– Mẹ… mẹ làm thế này không phải tí nào cả!…

Giọng Volodia trầm hẳn xuống. Cổ họng em dường như bỗng căng ra vì giận dỗi. Là một đứa bé ưa độc lập luôn kiêu hãnh bảo vệ tự do của mình, em sửng sốt thấy mẹ cưỡng bức lộ liễu như vậy.

– Mẹ ơi, con tha thiết yêu cầu mẹ đấy! Mẹ mở cửa ra đi! Mẹ có nghe thấy không? Con hứa với mẹ là sẽ về đúng 9 giờ. Mẹ cứ theo dõi đồng hồ mà xem.

Em áp tai vào cửa đợi mẹ trả lời, nhưng bên ngoài hoàn toàn im lặng. Nếu Volodia có thể nhìn xuyên qua cửa, chắc em sẽ thấy được mẹ em đang bối rối nhìn bà Alevtina, tay đã đưa về phía chiếc chìa khóa… Những bà này lắc đầu. Bà ta nắm chặt bàn tay nung núc có đeo chiếc nhẫn rẻ tiền ở ngón giữa và ra hiệu bảo bà Evdokia lần này phải cứng rắn mới được. Rồi bà ta kéo bà Evdokia về phòng mình.

– Bà bạn thân mến, bà phải tỏ ra mình mạnh hơn nó mới được.

– Chưa bao giờ tôi xử sự với nó như thế này, – bà Evdokia không yên tâm, tai vẫn chú ý lắng nghe…

– Vì thế nó mới bắt nạt tất cả mọi người! Bà cương quyết một lần thì chỉ có lợi thôi, tôi đảm bảo như vậy, bà bạn thân mến ạ.

Từ trong phòng vẳng ra tiếng máy khâu chạy. Bà mẹ lắng tai nghe. Thực ra Volodia ngồi bên máy khâu, không phải là một việc gì đặc biệt. Em thường tự mình cắt và may các cánh buồm cho mô hình tàu thủy, tự mình vá lấy quần bị rách vì đá bóng. Nhưng dù sao bà Evdokia vẫn lo lắng chăm chú nghe.

– Sao bà có vẻ áy náy thế? – bà Alevtina an ủi. – Nó kiếm ra việc rồi ngồi nhà làm cũng tốt chứ sao.

– Ôi, tôi lo lắm bà ạ! Nó bao giờ cũng làm những cái mà đứa khác không bao giờ nghĩ đến.

Trong phòng tiếng máy khâu vẫn tiếp tục kêu lạch xạch ầm ĩ. Tiếng máy khi thì lặng đi, khi lại rộn lên như khiêu khích. Rồi có tiếng đập cửa ở phía trong. Volodia gọi vọng ra.

– Mẹ ơi!…

Bà Evdokia lấy tay bịt miệng lại, sợ không giữ nổi sẽ đáp lại con, – mà giọng nói của Volodia từ sau cánh cửa vọng ra mới giận dỗi và hy vọng biết bao kia chứ.

– Mẹ ơi!… Mẹ nghe con một chút…

– Con làm cái gì trong ấy thế? Ngồi yên nào! – bà mẹ không nhịn nổi đáp lại.

– Mẹ ơi, con hỏi lần cuối cùng: mẹ có mở cửa cho con không?

– Không, – bà Evdokia trả lời, giọng như muốn khóc.

– Tùy mẹ thôi.

Phía bên trong cửa trở nên yên lặng. Tiếng chân Volodia xa dần cửa. Rồi bà Evdokia nghe thấy ở trong phòng, dường như ngay sau cánh cửa, có tiếng còi của một chiếc ô-tô chạy ngang qua, tiếng ồn ào từ ngoài phố vọng vào. Bà hiểu rằng Volodia đã mở cửa sổ. Bà quay lại, không thấy bà Alevtina đứng cạnh, bà cúi nhanh xuống, ghé mắt vào lỗ khóa. Bà thấy có cái gì trăng trắng đang đu đưa trên nền trời xanh ở khung cửa sổ đã mở toang. Tay run run, bà vội vã tra chìa khóa vào ổ và quay mạnh, mở giật cửa về phía mình. Bà chạy vào phòng và trông thấy con trai. Em đã đứng trên bậu cửa sổ và đang buộc một dải vải trắng dài đã bện lại vào khung cửa. Một đầu dải vải mở ra, và bà Evdokia thoáng trông thấy dấu hiệu màu đỏ quen thuộc “E. D.”.

Không còn nghi ngờ gì nữa, đó chính là tấm khăn trải giường lớn đã bị cắt thành từng dải dài rồi nối lại với nhau.

Volodia đứng quay lưng về phía cửa ra vào và vì ngoài phố ồn ào nên em không biết mẹ đã vào phòng. Em đã nghiêng người trên khoảng trống từ cửa sổ xuống phố, một tay nắm lấy dải vải trắng hẹp buông ra phía ngoài cửa sổ, tay kia vịn vào thành cửa. Em cúi xuống, hơi ngả người về phía trước và… em bỗng thấy bị giữ chặt lại ở đằng sau và bị kéo khỏi bậu cửa.

– Con làm gì thế?! Con làm cái gì thế hả?… Trời ơi! – bà mẹ vừa nói vừa thở hổn hển, xoay mặt đứa con trốn hụt về phía mình nhưng tay vẫn không rời con. – Con tự nghĩ ra đấy à? – Bà nheo mắt lại, lắc lắc đầu và trong lúc mất bình tĩnh vì giận dữ và sợ hãi, bà đã dang tay định phát cho Volodia một cái thật đau. Nhưng ngay lúc ấy bà lại túm chặt lấy dải vải trắng dài buộc ngang lưng con.

Còn Volodia đứng đó mặt tái nhợt, môi giảu ra một cách bướng bỉnh. Em vẫn chưa buông dải vải trắng bện bằng những mảnh khăn trải giường bị cắt ra.

– Con định nhảy thật đấy à? – bà mẹ hỏi và lắc vai con. – Nào, con nói đi, con định nhảy phải không?

– Thế sao mẹ lại nhốt con ở đây? Con đã hứa với các bạn là con phải đến rồi.

– Thế con có nghĩ tới mẹ được như thế không?… Lạy trời, nhỡ con ngã gãy xương thì sao?

– Mẹ ạ, con đã tính toán cả rồi, mẹ đừng lo. Nếu đứt, con sẽ túm lấy cành cây kia. Thế là con xuống được ngay. Có gì sợ đâu mẹ! Thấp thôi mà. Đây mới là tầng hai! Cả từ tầng ba con cũng…

Đến đó, bà mẹ lấy cả hai tay đẩy Volodia ra, ngồi xuống ghế và bật khóc. Volodia nhăn nhó nhìn mẹ. Thà bị mắng, em còn dễ chịu đựng hơn là thấy mẹ khóc.

– Mẹ ơi… sao mẹ lại buồn quá như thế? Thật đấy mẹ ạ, con ngã gãy xương làm sao được.

– Đi đi, đi cho khuất mắt đi!… Con không thương mẹ thì thôi… Muốn đi đâu thì đi đi.

Volodia quanh quẩn bên mẹ. Mẹ nói: “Muốn đi đâu thì đi” mới thật phiền! Như thế thì làm sao mà đi được?

– Mẹ ạ, thế thì con chẳng đi nữa. Con thà ở nhà còn hơn. Thôi, được, cứ để bạn bè nói là con không biết giữ lời hứa. Cho chúng nó nói!… Nếu mẹ không thương con…

– Đi đi, đi đi, cứ việc đi đi! Đi đâu thì đi.

– Không, mẹ ạ, mẹ đừng đuổi con như vậy. Con không thể thế được. Con sẽ chẳng đi đâu nữa.

– Thế mẹ còn phải nài xin con thì con mới đi chắc?

– Không phải là mẹ nài xin, mà là nói: “Con đi đi. Mẹ cho phép con. Chín giờ phải về nhà.” Bao giờ mẹ chả nói như vậy. Mẹ biết đấy…

– Được, con đi đi, mẹ cho phép đấy. Đừng làm khổ mẹ nữa! Chín giờ phải về!… – bà mẹ phì cười, rồi bà lần lượt chùi hai bên mắt.

Volodia nhảy lên bá cổ hôn mẹ làm cả chiếc ghế cũng bị xô đi. Bà mẹ cố tránh nhưng Volodia bám rất chắc. Bà phải lấy hai ngón tay cái cù vào hai bên sườn con. Chỉ lúc đó Volodia mới nhảy ra, hét lên vì buồn cười và vừa cười vừa xoa sườn.

– Thôi, thế là thoát được cái của nợ! – bà mẹ vừa nói vừa sửa lại mái tóc bị rối. – Làm bù hết cả đầu mẹ rồi. Con đi đi! Từ giờ đến chín giờ đừng có để mẹ trông thấy!… Để đấy, mẹ thu dọn cho…

Khi anh hướng dẫn Nikolai dẫn Volodia và các bạn em lên đến đỉnh núi Mithridat thì mặt trời đang khuất sau khu đồi Yuz-Oba.

Đứng trên đỉnh núi mà nhìn ra xung quanh thì phong cảnh thật tuyệt vời.

Mỗi lần đến đây, cảm giác thấy mình đang đứng trên cao khiến một niềm sung sướng khác thường tràn ngập tâm hồn Volodia. Cảnh sắc phóng khoáng dịu dàng, mênh mông trải ra trước mắt em. Những lúc ấy, thành phố nằm dưới chân dường như có một vẻ đẹp khó tả. Từ đấy, có thể thấy toàn bộ thành phố. Những tia nắng xiên khoai của mặt trời đang lặn giống như chiếc gậy thần chạm tới các mái ngói nghiêng nghiêng, các đường ranh giới giữa các khối nhà chạy hướng về phía Tây, làm chúng rực lên màu nâu đỏ. Đó đây, vòm kính trên các khoang cầu thang của những ngôi nhà lớn phản chiếu lại ánh hoàng hôn trông như đang từ từ bốc lửa. Khoảng cách và chiều cao che đi những chỗ thiếu sót, xóa nhòa những chỗ khấp khểnh. Những cái xấu xí vặt vãnh được tô mới lại hoặc giấu khuất đi tạo nên một khối tuyệt đẹp. Tất cả mọi thứ đều có vẻ sạch sẽ, thẳng tắp, tinh tươm, tươi mát. Những khoảnh đất nối tiếp nhau chạy xuống chân núi Mithridat thành một dãy bậc thang lớn, có tất cả hai trăm mười bốn bậc – như Volodia nhiều lần trèo lên đây đã đếm được. Đỉnh núi, nơi chế ngự toàn bộ thành phố và eo biển, thường có những làn gió nhẹ thổi vi vu trên các cây cột của trạm khí tượng. Những chiếc cột xám của giáo đường Stempkovsky – một nhà khảo cổ nổi tiếng và xưa kia đã có thời làm thị trưởng Kerch – hồng lên dưới ánh hoàng hôn. Trên các cột có thể thấy rõ những hàng chữ đủ các kiểu của học sinh Kerch, vì trong giới học sinh đã ăn sâu từ lâu một điều mê tín cho rằng trước và sau kỳ thi, thế nào cũng phải trèo lên đỉnh núi Mithridat. Bởi vậy các bức tường và cột của giáo đường chi chít những hàng chữ:

“Những giờ cuối cùng trước kỳ kiểm tra. Đừng ân hận nhé!…”

“Hoan hô! Đạt môn thực vật học rồi!”

“Khoa học nuôi dưỡng thanh niên, tư tưởng triền miên trên trời…”

“Tôi đã đứng đây, nhìn thành phố và thế giới. Vĩnh biệt trước khi tử trận về môn hình học.”

“Cứ hoài công lo không đỗ, thế mà lại đỗ ‘xuất sắc’.”

“Tôi lại tới đây, lại trẻ trung, vui vẻ và say đắm nhưng x trong bài toán bằng bao nhiêu, tôi vẫn chịu. Cứ sống rồi khắc biết!”

Cùng ở ngay đó, chỗ bên cạnh, có một hàng chữ viết cầu kỳ theo kiểu cũ:

“Nếu không kịp thời vun đắp cho trí tuệ, sẽ phải sống trong dốt nát, chết trong dốt nát!”

… Xa xa, ở phía bên kia vịnh, những lò cao vươn mình gợi ta nhớ tới những quân cờ vua; và những lò gió nóng của nhà máy luyện kim Voikov khác nào chiếc phong cầm khổng lồ. Cạnh đó là một xóm nhà nhiều màu sắc, dân Kerch vẫn gọi là Kolonka. Từ trên cao có thể trông thấy rõ đường viền răng cưa của Pháo đài cổ và đập chắn sóng Genova. Phía ngoài ngọn đèn biển nhấp nháy trên đập ngăn nơi tàu đỗ là mặt biển màu hồng hồng trải rộng mênh mông. Ngay bên dưới, đập Shiroky trải dài ra biển. Một chiếc xuồng đang vội vã lao tới đó, để lại phía sau những vệt nước rẽ ra trên mặt biển, từ trên nhìn xuống thấy rất rõ.

Tất cả những cái đó đều quen thuộc và được quan sát tỉ mỉ đến hàng trăm lượt. Nhưng dù sao, giờ đây đứng mãi trên đỉnh ngọn núi cổ xưa, tay cầm chiếc mô hình mới nhẹ nhàng đang lay động trước gió như muốn bứt ra bay lên không trung, Volodia vẫn có một cảm giác vui sướng và thoải mái quen thuộc. Cảm giác ấy dường như lúc nào cũng chờ đợi em ở đây, trên núi Mithridat này. Từ đây, em những muốn bước vào khoảng không gian sâu thẳm trong suốt, và như trong giấc mơ, em muốn bay trên thành phố, trên biển cả, đến tận bờ biển Taman xa xôi mờ ảo ánh hoàng hôn vàng óng. Bên kia bờ biển Taman đã là vùng Kavkaz lô nhô những ngọn núi trông rất gần.

Volodia nâng mô hình lên trên đầu như người ta nâng con chim ưng mồi lúc sắp thả. Em chỉ còn đợi lệnh nữa thôi. Mô hình đã được đem thử nhiều lần. Chính thầy Vasily dạy vật lý đã kiểm tra lại những tính toán của Volodia, anh hướng dẫn Nikolai thì chỉ đạo việc chế tạo. Còn cậu bạn trung thành Zhenia đã kiên trì giúp đỡ em. Giờ đây, em âu yếm ngắm nghía chiếc mô hình đó.

– Nào, lên dây cót đi! – anh Nikolai nói.

Volodia ngồi xổm xuống. Zhenia ngồi ngay cạnh bạn. Em giữ đuôi máy bay trong khi Volodia xoắn dây cao-su.

– Xong chưa? – anh Nikolai hỏi.

– Xong rồi ạ, – Volodia khẽ nói, giọng khác hẳn bình thường. Em lấy hai tay nâng mô hình lên phía trên đầu, tay trái giữ cánh quạt, còn tay phải sẵn sàng đẩy máy bay lên.

– Chuẩn bị!… Chú ý!… Xuất phát! – anh Nikolai hô to.

Thoạt đầu, Volodia ngả người ra, đưa mô hình về mãi phía sau đầu. Sau đó, em thẳng người lại, rồi bằng một cử động mềm mại và mạnh mẽ, em rún người về phía trước, đồng thời buông tay trái ra, dùng tay phải đẩy mô hình lên không trung.

Chiếc máy bay bé nhỏ cánh trắng như treo lơ lửng trên dốc núi. Volodia đứng hơi cúi xuống. Toàn bộ người em hướng cả về phía trước: cả cặp mắt, cả cánh tay đưa ra, cả đôi môi mím chặt giảu căng lên, cả từng thớ thịt trong cơ thể, – tất cả đều vươn theo chiếc mô hình đang bay vừa được các ngón tay thả ra, như muốn giữ nó trên không trung.

Chiếc máy bay nhỏ vẫn bay, bay mãi. Nhìn từ đỉnh núi, nó như đang lượn trên thành phố. Nó đã bay qua phía trên nhà trưng bày di vật đá. Rồi giống như con chim hải âu được luồng không khí bốc lên đẩy sang bên một chút, chiếc mô hình bay thành một vòng rộng như vẽ lại khoảng không gian xung quanh núi. Có lẽ cả ở trường học phố Pirogov, cả trên phố Lenin đều trông thấy nó, và biết đâu đấy, thậm chí bác nuôi chim Kiriliuk bây giờ cũng đang ngẩng đầu lên trời ngắm chiếc máy bay kỳ diệu đang bay, không ngờ rằng mình đang nhìn công trình của người bạn nhỏ học ở trường trung úy Schmidt…

Dây cao-su trên mô hình phải hết xoắn từ lâu rồi mới đúng, nhưng mô hình vẫn tiếp tục bay lượn: những luồng không khí ấm áp từ mặt đất được mặt trời đốt nóng suốt ngày giờ đây bốc lên nâng đôi cánh nhẹ lâng lâng làm mô hình vẫn tiếp tục bay. Các hội viên Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi, bất chấp nguy hiểm, chạy xuống dốc núi dựng đứng ngửa cổ lên nhìn, la hét khoái trá, vấp phải các đụn đá vôi và ngói cổ, ngã chúi xuống rồi lại đứng dậy, tiếp tục chạy theo chiếc mô hình đang bay.

Nhưng đây, cuối cùng nó đã nhẹ nhàng hạ xuống ở tít phía dưới, chúi mũi về phía trước, lướt một chút trên cỏ theo đà rồi nằm yên. Mãi đến khi có làn gió thổi tới nó mới lại hơi lay động. Volodia chạy tới nâng chiếc máy bay lên.

Mọi người vây quanh em chúc mừng. Các hội viên Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi nhìn chiếc mô hình của Volodia với vẻ kính trọng. Volodia đưa mắt tìm Zhenia.

– Cậu thấy không, – Volodia kêu lên, – nó hạ cánh rất nhẹ nhàng nhé!

– Vì nó không nặng quá, – Zhenia nói. – Volodia này, có lẽ nó bay vượt gấp rưỡi tiêu chuẩn đấy.

Người ta mang thước cuộn đến đo khoảng cách từ mỏm đá gần nhất đến chỗ mô hình hạ cánh. Còn từ mỏm đá tới đỉnh núi bao nhiêu mét thì ai cũng đã biết cả. Ngọn núi từ lâu đã được các hội viên Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi đánh dấu mọi chỗ. Mọi người tính toán, cộng lại, và thấy mô hình bay theo đường thẳng gần gấp đôi tiêu chuẩn. Nếu tính theo đường vòng thì không biết nó bay được những bao nhiêu!

– Volodia, lần này anh chúc mừng em! – anh Nikolai nói, khi tất cả đã lại lên đến đỉnh núi. – Em làm việc ít nữa rồi anh sẽ cử em làm người hướng dẫn các hội viên mới. Bây giờ anh có thể nói là: đã đạt được ý muốn của mình rồi đấy.

Thực ra, Volodia cũng không hiểu ai đã đạt được ý muốn của mình: em hay anh Nikolai. Em cũng không hỏi lại cho rõ làm gì. Em cảm thấy rất sung sướng. Hình như em có thể sờ vào khoảng không mênh mông ở phía dưới đang hòa lẫn vào màu xanh mỗi lúc một thẫm hơn của buổi chiều tà. Ở đó, em như chạm tay được vào tất cả mọi vật. Đứng trên đỉnh núi Mithridat, em hít sâu vào lồng ngực làn không khí thơm ngát lúc chiều xuống đã trở nên mát mẻ. Thoang thoảng mùi biển cả, mùi cây cỏ, mùi khói ở xa xa – tóm lại mọi hương thơm của cuộc đời mà giờ đây em bỗng cảm thấy vẻ bao la của nó…

Volodia lại thả mô hình của mình lên. Bên cạnh em, những chiếc mô hình khéo léo do những bàn tay đáng tin cậy của các bạn em, các hội viên Cậu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi cho bay lên, đang vươn cao, lướt theo những dốc nghiêng trong suốt của không trung, xoay tròn, vút lên, rồi hạ xuống đất. Chúng luôn được những cặp mắt thèm muốn và mơ mộng dõi theo, những cặp mắt của các chú bé đang đứng trên đỉnh ngọn núi cổ, lòng đầy tự hào là đã chinh phục được không trung.

Chương IX
THỬ THÁCH

– Đó, ở nước ta, những chuyến bay lớn nhất đã đạt được như vậy, – Volodia chấm dứt câu chuyện và nghiêm khắc nhìn một lượt các chú bé ngồi trước mặt. – Bởi vì những người lái máy bay của chúng ta là những người giỏi nhất thế giới; họ là những con chim ưng dũng cảm; họ không sợ gì hết. Còn các công trình sư của ta – tức là những người nghĩ ra và chế tạo những máy bay mới – cũng là những người giỏi nhất. Thế nào, các em hiểu cả đấy chứ?

– Hiểu cả ạ! – các chú bé vội kêu lên sung sướng. – Anh kể nữa đi!…

– Nếu đã hiểu cả, bây giờ anh sẽ đặt câu hỏi… Tức là sẽ hỏi xem ai nhớ được điều gì.

Từ năm nay lên lớp sáu, Volodia được Đội thiếu niên giao cho nhiệm vụ phụ trách các học sinh lớp một. Tất cả bắt đầu từ hôm Volodia đã bênh vực một em bé lớp một trên sân trường, khi em này bị cậu học sinh khỏe mạnh lớp bảy bắt nạt. Cậu này cao hơn Volodia đến một đầu. Về chuyện tầm vóc, Volodia thật không may: em luôn luôn là học sinh nhỏ nhất lớp. Nhưng khi sự việc đã đi tới chỗ phải thượng cẳng chân hạ cẳng tay thì vóc người cũng không cản trở Volodia cho lắm. Thậm chí, em đã luyện được những miếng đánh riêng phù hợp với vóc người. Em thường tấn công từ dưới lên và quật đối thủ khéo léo đến nỗi hắn ta quay lộn ngược qua người em. Miếng này Volodia luyện được sau khi đã thử nó với Zhenia, người bạn kiên trì của em. Nhưng lần này, câu chuyện không đến nỗi phải choảng nhau thật sự. Nghe thấy chú bé lớp một khóc, đòi trả chiếc bút chì xanh đỏ bị lấy mất, Volodia đuổi theo đứa ăn cướp cao lênh khênh và bảo:

– Không biết xấu hổ… lấy của trẻ con à?!

– Mày thì dễ lớn lắm đấy! – cậu kia trả lời.

– Lớn thì không lớn, nhưng cũng đủ chơi với mày!

– Đủ cái gì?

– Đủ mọi thứ. Trí tuệ chẳng hạn.

Tiếp theo đó, câu chuyện diễn ra theo cái kiểu cách ở chốn nghị trường.

– Mày có biết những đứa có thói ăn cướp của người khác thì bị xử thế nào không? – Volodia đặt câu hỏi.

– Thế tao lấy của mày à? – cậu kia không chịu.

– Tao sẽ cho mày biết mày lấy của ai.

– Muốn yên lành thì hãy xê ra! Tao không muốn lôi thôi với mày.

– Thế mày phải trả cái mày lấy của đứa bé đi.

– Mày là cái thá gì? Thấp tè mà cũng đòi ra lệnh!

– Thấp nhưng tao cũng sửa được mày. Chưa biết ai cao hơn ai!

– Nào, thử đọ xem: mày chỉ đến cổ tao thôi.

– Thế tức là bằng nhau.

– Bằng nhau là thế nào? Tao cao hơn mày một cái đầu chứ…

– Ai kể đến đầu mày? Đầu mày rỗng tuếch chứ có gì đâu.

Tiếp đó, đến một sự việc mà báo chí thường gọi là “cảnh sôi nổi ở nghị trường”. Bị một cái “bớp” từ trên giáng xuống đỉnh đầu, Volodia húc ngay trán vào bụng trên của đối phương làm anh chàng này gập đôi người, co rúm lại; còn Volodia chạy ra phía sau, lẹ làng nhảy lên lưng đối phương đấm vào cổ và hét:

– Anh thợ rèn Vakula đang đè lên con quỷ! Lấy cái gì thì bỏ ra, không tao cưỡi mày về nhà bây giờ!

Anh chàng kia vùng vẫy, cố hất Volodia xuống, tìm mọi cách hất em vào tường nhưng không được. Cuối cùng hắn ta đành chịu hàng, trả lại Volodia chiếc bút chì đã lấy.

– Kết thúc, – Volodia tuyên bố. – Mày được tự do. Nhưng lần sau phải nhớ: tao đã nói là làm bằng được.

Rồi em trở lại chỗ chú bé đang khóc, đưa cho chú chiếc bút chì. Chú ta mãi vẫn không nín hẳn được – chắc vì bị xúc phạm quá lớn, – và cứ nức nở mãi. Volodia ngồi xổm xuống trước mặt chú bé, mở túi ra tìm giấy. Nhưng vì không thấy tờ giấy nào, em xé phăng ngay một tờ trong vở. Em nhanh nhẹn dùng chiếc bút chì trong tay vẽ cho chú bé mặt biển xanh, trên có chiếc tàu thủy đỏ, ống khói đang phun khói xanh, trên trời cao một chiếc máy bay xanh, với những ngôi sao đỏ trên cánh. Chú bé rất sung sướng đi về nhà, tay cầm bức tranh kỳ diệu cắm vào chiếc bút chì như một lá cờ giơ ra trước mặt.

Từ hôm ấy, trên sân trường, các em nhỏ bắt đầu quây lấy Volodia. Các em ngạc nhiên trước sức mạnh và sự can đảm của một người không cao lớn lắm nhưng chắc chắn đã có nhiều kinh nghiệm. Volodia vẽ máy bay và tàu thủy cho đám học sinh lớp một. Còn những con bồ câu bằng giấy em tặng cho các chú bé thì đã phá mọi kỷ lục bay xa ở lớp một.

Cuối cùng, Svetlana đội trưởng đội thiếu niên, có lẽ do cô Yulia gợi ý (ít nhất đó cũng là điều Volodia nghi ngờ) đã giao cho đội viên Volodia công tác đỡ đầu văn hóa ở lớp một. Điểm này được ghi trong biên bản cuộc họp Đội.

Thoạt đầu Volodia chối đây đẩy: “Tôi là gì? Là vú nuôi cho chúng nó chắc? Thôi, mặc cái bọn trẻ con ấy! Đi chùi mũi à?… Tôi biết nói gì với chúng nó được? Chúng còn chưa biết làm mô hình. Ít nhất nếu giao cho tôi luyện bóng đá hay dạy bơi cho chúng thì còn được. Như thế tôi còn được chạy đi chạy lại. Đằng này cứ bảo: công tác đi! Biết làm thế nào cho chạy cái công tác đỡ đầu văn hóa ấy chứ?” Nhưng sau đó cô Yulia nói chuyện với em. Cô Yulia biết cách nói, làm cho những điều đơn giản nhất, bình thường nhất bỗng trở nên lý thú đến kỳ lạ, còn những việc phức tạp nhất, thực tế lại trở thành không đến nỗi khó khăn lắm. Cô Yulia khuyên em nên kể cho các chú bé về nhưng điều mà trước hết ngay cả bản thân em cũng thấy thú vị.

– Sao ạ, em sẽ kể về nội chiến, về Chapaev được không ạ?

– Tốt quá đi chứ. Em hãy đọc lại những cái cần thiết rồi đem ra kể.

– Cả về máy bay cũng được ạ?

– Cũng được.

– Nhưng chúng nó sẽ không hiểu gì cả.

– Thế khi em bằng chúng, em cũng chẳng hiểu gì cả à?

– Em thì, lúc bằng chúng, em đã đi nhiều nơi lắm rồi.

– Ồ, Volodia, chắc em bị phạt thế còn quá ít đấy!

– Thưa cô, với em thế là đủ rồi cô ạ.

– Không, còn phải thêm nữa.

Đùa thì nói thế thôi, nhưng công việc thì phải bắt tay vào làm một cách nghiêm túc. Đôi khi các chú bé hỏi những câu làm Volodia phải lúng túng. Bởi vậy, em bắt đầu chuẩn bị cho các buổi nói chuyện thật cẩn thận để không làm xấu danh hiệu cao quý là học sinh lớp sáu trước mặt các chú bé.

Hôm nay em nói về “Những chuyến bay lịch sử của các phi công xô-viết”. Các chú bé chăm chú nghe. Volodia rất nghiêm khắc với các chú.

– Trật tự! – em thường nói như vậy và gõ gõ ngón tay trỏ xuống bàn. – Các em nhìn lên đây! Anh không cho phép tự ý ai muốn làm gì thì làm đâu. Cái chính là kỷ luật. Hiểu chưa?

Em cố bắt chước cô Yulia trong mọi chuyện, khi nói em thường xen vào những tiếng của thầy Efim, đôi khi áp dụng cả những cách nói của bố.

– Nào, ai muốn kể lại, nhắc lại hoặc hỏi gì không? – em hỏi sau khi kết thúc câu chuyện về các chuyến bay.

– Anh Volodia, em muốn hỏi… – một em gái vừa bắt đầu nói thì Volodia đã chặn ngay lại.

– Sao lại “em muốn”? Bất kỳ ý muốn nào cũng cần phải kiên trì. Muốn hỏi thì phải giơ tay lên. Khi được hỏi, phải trả lời.

– Em hỏi được không ạ? – vẫn em gái ấy giơ tay lên.

– Bây giờ hỏi đi.

– Bác Chkalov khi còn nhỏ học có giỏi không ạ?

Volodia nghiêm khắc nhìn cô bé, sửa lại áo ngoài, rồi nói nghiêm trang giống hệt bố:

– Học giỏi. Tất cả các môn đều được năm. Nhưng tất nhiên, thời đó, hạnh kiểm của ông đôi khi chưa tốt lắm, vì ông còn chưa có kỷ luật. Em hiểu không? Và nói chung, khi học về những con người như thế, cần chú ý rằng: không được bắt chước những thiếu sót của họ mà phải nghĩ xem họ đã khắc phục những thiếu sót ấy như thế nào.

Volodia lắng nghe giọng nói của mình. Không sao… Giống hệt như giọng cô Yulia.

Các chú bé nhìn Volodia đầy tin cậy và như say mê nữa. Các chú thấy thích anh học sinh lớp trên này. Anh ta người không lớn lắm, nhưng cái gì cũng biết và chắc phải có sức mạnh ghê gớm, nếu không, đâu dám giã cho cái cậu cao kều kia một trận… Quá say sưa lên giọng bảo ban, Volodia mãi không nhận thấy ở phía bên có một chú bé giơ tay đã mỏi dừ, người cứ nhấp nha nhấp nhỏm. Cuối cùng cô bé vừa hỏi Volodia về Chkalov lại giơ tay lên:

– Cái gì vậy? Em lại hỏi nữa à?

– Không ạ, – cô bé vừa nói vừa đứng dậy, – em chỉ muốn nói rằng, bạn Iliusha muốn hỏi anh điều gì ấy! Bạn ấy giơ tay đã lâu rồi.

Lúc ấy Volodia mới thấy rằng, chú bé Iliusha ngồi phía bên không những giơ tay mà còn đưa bàn tay kia lên đỡ lấy khuỷu.

– Iliusha, em hỏi đi.

– Anh Volodia, em hỏi được không? – chú bé rụt rè lên tiếng. – Lúc nhỏ, anh cũng học giỏi chứ ạ?

– Điều đó không dính dáng gì đến đây cả! – Volodia vội cắt ngang, sợ câu chuyện chuyển sang đề tài hiện tại. – Em hiểu chưa? Đó là một. Thứ hai là, nếu em muốn biết, thì lúc bằng tuổi em, anh là một học sinh xuất sắc toàn diện.

Tất cả các chú bé nhìn Volodia một cách kính trọng.

– Hôm nay em cũng được điểm “5”, – Iliusha cho biết.

– Về môn gì?

– Môn thể dục ạ… Chúng em làm động tác ngồi xuống.

Volodia vội nói:

– Tốt lắm!… Có ai hỏi gì về máy bay nữa không?… Không hả? Thôi, hôm nay thế là đủ rồi. Chúc các em khỏe nhé!

– Chào anh!… Chào anh Volodia! Cảm ơn anh!… Anh kể hay quá! – các em bé tranh nhau cảm ơn.

Volodia sửa lại chiếc khăn quàng đỏ trên ngực rồi bước ra hành lang. Anh phụ trách Zhora, học sinh lớp chín, đang đứng ngoài cửa. Volodia ngượng nghịu. Em không thích anh phụ trách nghe được những lời em bảo ban các học sinh lớp một. Nhưng chính Zhora hình như cũng hơi ngượng, anh nói:

– Xong rồi chứ?… Buổi nói chuyện ra sao? Theo anh, thế là sinh động đấy. Khá lắm, làm rất tốt! Em thấy chưa, thế mà em định từ chối.

Volodia im lặng. Anh phụ trách nhìn vào mặt em nói tiếp:

– Em có biết cuộc họp của Ban chỉ huy Đội đang chờ em không?

– Chờ em hả anh?

– Chẳng lẽ không ai báo cho em biết à? Sao lại thế nhỉ?… Em đã gặp chị Valia chưa?… Thôi được, nếu em chưa biết thì anh báo cho em vậy. Ban chỉ huy Đội gọi em đến họp. Mọi người đã đến đủ, đang chờ em, có một việc về em.

… Mặt trời sắp lặn sau dốc núi Mithridat chiếu những tia nắng là là vào lớp học như để chào tạm biệt. Những hình chữ nhật màu da cam rực rỡ do bóng những thanh ngang dọc ở khung cửa sổ vạch nên trông như bốc cháy trên nền tường sáng sủa của lớp học. Ngồi sau bàn là Svetlana, đội trưởng. Svetlana mặc chiếc áo dài màu sẫm, kẻ ô vuông đã hơi chật nên tay và chân có vẻ quá dài. Hai bím tóc vàng óng giờ đây quấn quanh đầu, vì vậy đầu em như to ra, nhưng cái cổ quàng khăn đỏ mới mảnh dẻ làm sao…

Ban chỉ huy Đội ngồi ở những bàn đầu. Volodia bước vào, giơ tay chào. Mọi người đều giơ tay lên chào lại. Em nhận thấy vài bạn nhìn mình với một vẻ tò mò ác ý, còn các bạn khác, ngược lại, khi em nhìn thì đưa mắt lảng ra chỗ khác.

Anh phụ trách Zhora bước đến sau lưng đội trưởng Svetlana đang ngồi, vừa đi vừa cúi xuống thì thầm gì đó với Svetlana. Rồi anh ra đứng tựa vào tường, hai tay chắp sau lưng.

– Thôi, ta bắt đầu, – Svetlana đứng lên nói. – Cuộc họp của Ban chỉ huy Đội lớp 6 “A” khai mạc. Chương trình có một vấn đề: về việc học tập của các đội viên lớp ta.

Volodia giỏng tai nghe.

– Đội ta đang có chuyện gì? – Svetlana không nhìn Volodia, tiếp tục nói. – Chúng ta có một hiện tượng không thể bỏ qua được… của một vài đội viên tích cực của chúng ta. Trước hết là của Volodia.

– Hay thật! – Volodia thốt lên. – Tức là mọi việc đều ở tôi?

– Volodia, sẽ đến lúc cậu được trình bày tất cả. Bây giờ cậu chưa được phép nói. Vì sao tôi nói rằng trước hết là của Volodia? Bởi vì Volodia là một học sinh có nhiều khả năng. Tất cả các thầy cô đều nói như vậy. Nếu muốn, bạn ấy có thể học giỏi nhất lớp. Về kỷ luật, bạn ấy đã khá hơn, nhưng về nhiều môn học lại bị sút kém. Bởi vì bạn ấy hay say mê quá đáng. Bạn ấy làm gì cũng có kết quả. Nhưng rồi bạn ấy thích thú một việc khác và lại bỏ việc kia đi. Vì như mẹ tôi nói, bạn ấy không kiên nhẫn.

– Điều mẹ cậu nói, không cần cậu bảo tớ cũng biết, – Volodia ngồi dưới đáp lại.

Nhưng Svetlana không trả lời, nói tiếp:

– Còn bây giờ chúng ta ra sao? Trước đây lớp ta bao giờ cũng dẫn đầu trong học tập. Bây giờ chúng ta đang đứng thứ mấy? Tất nhiên sự việc không phải chỉ tại một mình Volodia… Tôi hoàn toàn không nói như thế. Nhưng bạn ấy có ảnh hưởng tới các bạn khác. Bạn ấy là một trong những đội viên tích cực nhất, nhưng gần đây, chính bạn ấy cũng tụt hậu và kéo theo nhiều bạn khác. Đặc biệt là môn tiếng Nga. Ai đã viết bài tập làm văn tồi nhất kỳ vừa rồi?

– Đó chỉ là lỗi về mặt lời văn, – Volodia chồm dậy phản đối, – còn về mặt ý thì cô Yulia đã nói là đúng.

– Viết sai ngữ pháp thì đó là cái gì? Không tính à? Cậu phạm ba lỗi ngữ pháp, bài của cậu bị gửi lên Sở Giáo dục, cậu làm xấu cả lớp.

Tất cả đều nhìn Volodia. Em đỏ bừng mặt, cọ cằm vào vai, miệng lí nhí:

– Trong đầu tôi, ngữ pháp không theo kịp ý, đó không phải lỗi tại tôi.

Thật may mắn là bây giờ các chú bé không nhìn thấy em, những chú bé mà mới cách đây năm phút, em còn ba hoa một cách tự tin với chúng về thiếu sót của những người nổi tiếng và việc sửa chữa những thiếu sót ấy!

Anh Zhora lấy hai bàn tay chắp sau lưng tì vào tường rồi chậm rãi đến gần bàn Svetlana đang ngồi.

– Em nói rất đúng, – anh nhận xét Volodia. – Ý trong đầu em thực ra cũng khá đủ. Nhưng bây giờ em phải học ngữ pháp, cú pháp là để có thể truyền đạt một cách mạch lạc những ý ấy cho người khác, có thể diễn tả đúng đắn bằng lời.

– Em biết rồi. “Câu là ý nghĩ được diễn tả bằng lời.” Em đã học từ lớp ba rồi, – Volodia làu bàu. Bỗng dưng chú bé có một ý nghĩ buồn cười. Bây giờ đây, anh Zhora đang nói với em và các bạn khác về học tập với những lời hay và đẹp như thế này. Còn mấy phút trước đây, em Volodia cũng lên lớp cho các em nhỏ. Ai mà biết được… có thể tối nay, ở cuộc họp Đoàn, chính anh Zhora cũng sẽ bị khiển trách về chuyện học tập thì sao?… Như thế thật buồn cười! Và em lấy can đảm giơ tay lên:

– Tôi muốn hỏi – được không ạ?… Em muốn hỏi anh Zhora: việc học tập của bản thân anh như thế nào ạ?

Đến lượt anh phụ trách lúng túng.

– Điều đó hoàn toàn không liên quan gì tới vấn đề đang bàn! – Svetlana bực bội nói.

– Nếu như vậy thì việc học tập của tôi cũng không liên quan chút nào tới công tác Đội, – Volodia nói. – Nhiệm vụ của Ban chỉ huy Đội giao, tôi hoàn thành, không có gì đáng chê trách. Còn các lỗi của tôi, cô Yulia đã gạch trong vở. Thế là đủ!

Anh Zhora đặt tay lên bàn, lắc đầu:

– Volodia, em vừa nói là “nếu như vậy”, nhưng không, chúng ta sẽ không như vậy. Có lẽ Volodia tưởng đã đưa được anh vào tròng. Chắc em nghĩ: hay lắm, thế là ta đã tóm được anh phụ trách, không chạy đâu được nữa nhé, ta đã dồn được anh ấy vào tường. Chà, Volodia, thế mà cũng đòi là đội viên tích cực, là tiên tiến! Thế mà cũng nói chuyện với các học sinh lớp một…

– Bạn ấy phá hoại uy tín của chúng ta, – Svetlana phàn nàn.

– Không phải, – anh phụ trách cau mày, – Svetlana, em đừng nghĩ rằng anh lo sợ cho uy tín. Phải để sự thật lên trên hết. Volodia, em muốn biết việc học tập của anh chứ gì? Được thôi. Anh không giấu giếm rằng, kể ra, anh còn có thể học tốt hơn được. Nhưng so với đầu năm, anh đã tiến một bước dài. Bây giờ, anh chỉ còn một môn “trung bình”, hai môn “khá”, còn tất cả các môn kia đều “giỏi”. Volodia, em cứ yên trí rằng sắp tới đây, cái “trung bình” kia anh cũng sẽ chuyển ít nhất là thành “khá”. Em đừng nghĩ điểm là một chuyện, còn công việc của Đội là một việc khác. Em có biết khi anh học hơi sút một chút, trong cuộc họp Đoàn, các đồng chí “cạo” anh như thế nào không? Mọi người cảnh cáo ngay là cho anh thôi công tác thiếu niên và sẽ không làm phụ trách nữa. Em tưởng rằng việc đó dễ chịu lắm hay sao? Đó là một sự nhục nhã. Thế là anh bắt tay ngay vào việc. Còn bây giờ anh cũng đề nghị ta quyết định như thế này: nếu Volodia không tiến bộ về môn tiếng Nga, phải cho em ấy thôi công tác với các học sinh lớp một. Bởi vì em ấy không làm được, thiếu thời gian. Còn nếu cả sau đó, em ấy vẫn không nghĩ lại, vẫn còn chứng minh rằng, việc học tập của đội viên là một việc cá nhân, thì liệu một học sinh có khả năng như vậy nhưng không muốn học tập hết sức mình, còn xứng đáng được coi là một đội viên thiếu niên tiền phong thực sự nữa không?

Volodia bật dậy:

– Anh biết không, anh Zhora!… Anh thật là… Em hiểu, nếu em đã làm một việc gì đó… – Volodia dùng cả hai tay thắt chặt lại khăn quàng và lắc lắc đầu. – Anh không thể nói như vậy được!

– Rồi sẽ biết anh có thể nói được như vậy hay không, – anh Zhora trả lời. – Nói chung, anh chỉ đề nghị, còn Ban chỉ huy Đội sẽ quyết định. Nhưng công tác với học sinh lớp một thì theo anh, nên cho Volodia thôi ngay.

– Nghe thấy chưa, Volodia? – Svetlana hỏi. – Cậu nghĩ thế nào?

– Cho tôi một thời gian, – Volodia nhượng bộ, – sau đó các bạn hãy quyết định.

– Chà, cậu thật là! – Svetlana đột nhiên nắm hai bàn tay gầy guộc lại và trách Volodia – bất giác em không còn giữ được cái giọng đội trưởng nữa vì Volodia bỗng làm em bực bội. – Cậu hay gây chuyện quá, thật đấy!

– Tại sao lại bảo tớ là hay gây chuyện mới được chứ?

– Vì lần nào cũng chỉ vì cậu mà có chuyện! Đến bây giờ mà còn chưa học thuộc được ngữ pháp!

– Về việc ai hay gây chuyện, rồi khắc thấy. Các bạn định thời hạn đi! Quyết nghị bao lâu là trong thời gian đó tôi sẽ học thuộc tất.

Svetlana khe khẽ hội ý trong Ban chỉ huy Đội rồi quay về phía Volodia:

– Một tháng đủ không?

– Cũng tùy phải học những gì.

– Phải học thuộc lòng sự tương hợp giữa các từ, ôn lại những cái đã học, biết tất cả các từ vĩ của từ.

– Thế thì đủ quá đi rồi.

– Vậy chúng ta sẽ ghi như thế. Này, Volodia, phải chú ý nhé, đã hứa với Ban chỉ huy Đội rồi đấy!

– Có ở đâu ghi rằng tôi hứa mà lại không giữ lời hứa không? – Volodia kiêu hãnh tuyên bố. – Tôi vẫn có thể công tác với học sinh lớp một chứ?

– Theo tôi, tiếp tục cũng được, – Svetlana vừa quyết định vừa quay sang các bạn trong Ban chỉ huy Đội.

– Anh có thêm một đề nghị về vấn đề này, – anh phụ trách nói. – Cần có người kiểm tra Volodia, và nếu cần giúp đỡ cậu ấy. Ai sẽ làm việc đó? Có lẽ em làm luôn chăng, Svetlana? Nếu cần gì em còn được cả cô Yulia giúp đỡ, chỉ bảo cho.

– Em ấy à? – Svetlana rướn cao cặp lông mày.

– Svetlana ấy ạ, – Volodia hơi nhổm dậy, hỏi. – Thôi đi, xin cảm ơn!

– Cũng được thôi… – Svetlana nói.

– Một mình em cũng làm được!… – Volodia bướng bỉnh khẳng định.

– Không nên, không nên từ chối sự giúp đỡ của bạn bè, như thế không phải đội viên!… – anh phụ trách nói. – Theo anh, để Svetlana làm việc này vẫn hơn.

Svetlana nhìn chằm chằm vào Volodia. Một vết hồng lan ra khắp cái cổ mảnh dẻ của Svetlana. Rồi hai tai cũng ửng đỏ, và đây, người em rực lên màu hồng dịu dàng tới tận chân tóc, chỏm đầu. Em bực tức lắc lắc người và nói:

– Nếu Volodia không phản đối thì tùy Ban chỉ huy Đội quyết định. Tôi thế nào cũng được.

Trên đường về nhà, cảm giác khó chịu của Volodia tan dần. Em vung vẩy cặp sách, cho nó đập vào chấn song các hàng rào dọc đường. Em vừa huýt sáo, vừa ước tính trong đầu xem bây giờ phải sắp xếp thời gian như thế nào để vừa đến được Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi, vừa nói chuyện được với các học sinh lớp một mà vẫn học thuộc được về sự tương hợp giữa các từ. Em hoàn toàn tin chắc rằng, em có thể đuổi kịp các bạn trong vòng một tháng. “Mình muốn là mình sẽ làm được, một khi đã hứa là phải làm bằng được”, – em nghĩ.

Vừa đến đầu cầu thang, em đã ngửi thấy mùi khói thuốc lá nặng. Như vậy là bố đã ở nhà. Em không hề chờ đợi là hôm nay bố đã đi biển về. Và kia, con Bobik đã ở nhà kho dưới gầm cầu thang chui ra. Nhưng trông nó như vừa bị phạt một mẻ nên thân. Từ xa, nó đã rụt rè vẫy đuôi, và khi Volodia giơ tay ra định vuốt lông nó, nó nằm sát xuống đất, nhảy tót sang bên. Thậm chí nó còn khe khẽ nhấm nhẳng làm như Volodia giơ tay lên là để đánh nó vậy.

– Sao thế, Bobik? Mày sợ cái gì?

Volodia huýt sáo gọi con Bobik rồi chạy lên cầu thang, gõ cửa. Mẹ em ra mở cho em.

– Mẹ ơi, cho con miếng xương, con vứt cho con Bobik, – Volodia nói rồi lại huýt sáo gọi con chó.

– Khẽ chứ! – bà mẹ thì thầm ngăn con. – Và đừng dử chó bây giờ. Nó lại sủa í ẳng, làm vướng cả chân… Mặc kệ nó!

Bà mẹ để Volodia vào phòng, đóng cửa lại và nói vừa đủ nghe:

– Volodia, nhà ta có chuyện không may… Bố bị…

Bà lấy tay che mặt, tay kia giật gấu tạp dề, cắn vào mép vải. Volodia cảm thấy có một cái gì nặng nề và lạnh lẽo đè lên tim mình. Em mở to mắt nhìn mẹ, không dám hỏi mẹ về việc đã xảy ra.

– Bố ở trong phòng, – bà mẹ vừa thì thầm vừa nức nở.

Volodia gần như chạy, cố gắng không làm ồn, nhảy bổ vào phòng. Em thấy bố ở đó. Ông đang ngồi bên cửa sổ, cánh tay cầm tẩu gập lại. Ông ngồi quay lưng về phía Volodia và tất cả, cả sự bất động của ông, cả tấm lưng rộng còng xuống khác hẳn bình thường, cả vẻ đờ đẫn trong dáng dấp, cả chiếc tẩu đã tắt trong cánh tay buông thõng, – tất cả những cái đó khiến Volodia biết rằng một điều rủi ro đã xảy ra. Xa hơn một chút, Valia đang ngồi trên ghế, mặt quay về phía bố. Hai bàn tay cô chắp vào nhau, kẹp chặt giữa hai đầu gối. Cô ngồi, người cúi xuống, vai xuôi tuột, đôi mắt đỏ hoe không rời bố. Nghe thấy tiếng em vào, cô đưa một ngón tay lên môi, đứng dậy đi về phía em. Cô nắm tay em dắt ra cửa.

– Bố bị đình chỉ công tác, – cô nói một cách khó khăn.

Chắc cô chờ đợi khi nghe thấy một tin như thế Volodia sẽ kêu lên kinh ngạc, sẽ sợ hãi và hỏi cuống lên. Nhưng chỉ có mặt em là tối xám lại như đá vôi, như lặng đi; đôi mắt vốn đã to ấy từ từ dướn rộng hơn vì ngạc nhiên và cay đắng.

Valia nhắc lại:

– Có thể bố bị khai trừ ra khỏi Đảng. Em hiểu không?

Volodia vẫn im lặng. Em hiểu những điều chị nói một cách chậm chạp. Em nghe thấy lời chị nói, hiểu từng tiếng một, nhưng ý nghĩa của cái điều nghe được, tức là chính cái điều đã được nói tới trong ngữ pháp – “ý được diễn đạt bằng lời”, cái đó còn chưa thấm vào ý thức em. Khi đó, Valia thì thầm kể cho em rằng, bố giới thiệu vào Đảng và giới thiệu công việc cho một thủy thủ trước làm trên tàu “Krasin”, nơi bố đã làm thuyền phó phụ trách chính trị, nhưng hóa ra người này không đáng tin cậy. Anh ta bỏ mặc tàu, hai lần làm hỏng máy và vừa đây, anh ta đã có một hành động không sao tha thứ được đối với bất kỳ một thủy thủ nào biết trọng danh dự: anh ta đã say rượu khi gác tàu làm tàu bị vỡ vì va phải đá. Vài thủy thủ bị nạn, nhiều hàng hóa quý bị mất. Mà bố lại đảm bảo cho anh ta rằng, anh ta là một đảng viên tốt, một người công tác tích cực. Bây giờ, người thủy thủ kia bị kết án, còn bố bị tạm đình chỉ công tác.

– Con đến với bố đi, – bà Evdokia lại gần khẽ khuyên con. – Không có, đã hơn hai tiếng rồi, bố cứ ngồi như vậy, chẳng nói với ai lời nào. Thế mà vừa về đến nhà, bố đã kể với mẹ và còn nói: “Ôi, Volodia mà biết chuyện thì thực là khủng khiếp!” Vì con mà bố lo thêm đấy!

Và điều làm Volodia cảm thấy khủng khiếp hơn cả là bố thấy xấu hổ, thấy đau lòng khi phải nói sự việc xảy ra với em, con trai của ông. Em quả quyết lại gần bố. Ông Nikifor từ từ quay về phía em. Khuôn mặt to lớn, cân đối của ông bây giờ dường như mờ tối. Ông đưa cánh tay cầm chiếc tẩu đã tắt lên, mỉm một nụ cười nhợt nhạt như biết lỗi, rồi lại thõng tay xuống.

– Volodia… Con nghe thấy chứ? – ông nói giọng khàn khàn, nhếch mép cười ngượng nghịu như muốn xin lỗi con trai vì đã gây cho con một việc buồn phiền như thế. – Thực là một việc rủi ro…

– Chị Valia đã nói với con rồi, – Volodia trả lời.

Cả hai im lặng.

– Con thấy không, thường có chuyện như vậy đấy, – ông bố tiếp tục nói. – Mình tin cậy người ta, mà người ta…

Ông Nikifor khoát tay rồi nhìn chăm chắm ra ngoài cửa sổ.

Một nỗi thương xót khôn xiết vò xé trái tim Volodia. Trong đời em, chưa bao giờ em thấy bố như thế này. Điều khủng khiếp nhất chính là ở chỗ bố em, một người Volodia vẫn coi là mạnh mẽ nhất, vững vàng nhất, gương mẫu nhất; một người bố làm em hết sức tự hào; một người có tuổi trẻ chiến đấu khiến em phải thèm muốn, một người bố luôn luôn làm chỗ tựa đầu tiên cho em trong mọi trường hợp, – người đó bỗng lâm vào một hoàn cảnh không may như vậy. Nỗi kinh hoàng của em khi nghĩ đến đó có lẽ cũng giống như cảm giác bơ vơ mà người ta cảm thấy khi xảy ra động đất, lúc mặt đất – cái vững chắc và đáng tin cậy trên đời, cái nền tảng của các nền tảng – bỗng bắt đầu rung chuyển, không còn vững chãi nữa và không còn là chỗ tựa cho tất cả những vật đứng yên và chuyển động nữa. Thế là tất cả sụp đổ…

– Bố ơi, – Volodia tìm cách an ủi bố, – dù sao bố cũng sẽ vẫn đứng về phía tất cả những cái đúng… nói chung, sẽ vẫn đấu tranh cho cái đúng cơ mà… Bố ạ, bố sẽ chỉ không còn thẻ đảng viên, tức là giấy chứng nhận thôi… còn bản thân bố vẫn là người cộng sản.

– Không phải cứ tự coi mình là người cộng sản mà được, – ông bố trả lời. – Con còn dại lắm! Con phải hiểu rằng con người có sức mạnh vì anh ta cùng với những người giống hệt như anh ta nhập vào một khối toàn vẹn. Cái khối toàn vẹn to lớn, hùng mạnh ấy chính là Đảng đó con ạ. Còn chỉ tự mình thôi thì là cái gì? Một mình ở chiến trường đâu phải là chiến sĩ. Volodia, ngay từ năm đầu tiên của Chính quyền xô-viết, bố đã ở trong Đảng. Ở trong Đảng, bố đã trưởng thành. Ở trong Đảng, bố được học tập. Đảng đã dìu dắt bố nên người. Không có Đảng, bố sẽ là cái gì? Chẳng là cái gì cả.

– Thế những người ngoài Đảng thì sao ạ? – Volodia hỏi. – Có những người không ở trong Đảng, nhưng họ cũng tham gia nội chiến, cũng làm việc tốt cơ mà.

– Con lạ thật, nào có ai tranh cãi điều đó đâu! Bố đâu có nói như thế! – Ông bố mệt mỏi quay về phía Volodia. – Con người ta lao động và sáng tạo ra những sự nghiệp vĩ đại, không phải tất cả đều ở trong Đảng. Nhưng Đảng – đó là những người tiền tiến. Đó là đội cận vệ của nhân dân. Đảng là đội quân tiên phong cho toàn dân. Được đứng trong hàng ngũ Đảng là một vinh dự to lớn, con ạ. Cần phải làm sao xứng đáng với vinh dự đó. Còn bố, bố dường như đã xứng đáng với vinh dự đó, nhưng lại trót lấy lời hứa của một người bôn-sê-vích và danh dự của Đảng bảo đảm cho một người thực ra là không tốt. Cho nên chính bố cũng có thể bị mất sự tin cậy của Đảng.

– Bố ơi, nếu khai trừ thì có phải khai trừ mãi mãi không? – Volodia hỏi.

– Không, sao lại thế được? Những người như bố con ta đây, không phải bỗng nhiên mà gạch tên vĩnh viễn được đâu. Chúng ta là họ nhà Dubinin. Không thể xóa bỏ bố như tẩy vết mực trên tờ giấy được!

– Đúng thế bố ạ! – Volodia vui mừng nói. – Bố có nhớ ở mỏ đá bố viết: “N. Dubinin” không? Bao nhiêu năm rồi mà chữ đó vẫn không bị xóa khỏi đá.

– Đúng vậy, Volodia. Con nhắc bố chuyện đó thật hay lắm! Cảm ơn con nhé! Tên tuổi bố tất nhiên không tiếng tăm vang dội, nhưng cũng không để những người tử tế phải phỉ báng. Năm mười tám bố đã lấy máu mình ghi tên bố vào những danh sách ấy của Đảng, Volodia ạ. Con có rõ như thế là thế nào không?… Thế này nhé. Bố đã khắc tên mình vào đá với lòng trọng danh dự, bố đã không hổ thẹn chút nào khi ghi tên bố vào sổ ở trên tàu. Còn bây giờ thì sao? Không, Volodia, tên họ chúng ta sẽ có một vị trí xứng đáng. Để còn xem đảng ủy nói sao đã. Nếu không xong, bố sẽ lên thành ủy. Vội vã cũng không được… Bố có lỗi, bố không chối, nhưng đối xử như thế cũng quá đáng… Bố đáng chịu khiển trách, điều đó thì đúng rồi. Nhưng khai trừ thì không được! Nếu cần, bố sẽ lên tận Moskva, tìm cho ra sự thật…

Từ lúc nãy ông đã đi đi lại lại trong phòng, chiếc tẩu trong tay tỏa khói. Còn Volodia thì đứng đó, quay đầu lúc sang trái, lúc sang phải, nhìn theo bố, chăm chú theo dõi cử chỉ của bố. Trong lòng em dần dần tan đi cái cảm giác nặng nề hình như có một khối người to lớn đang hùng dũng bước đi, mạnh mẽ và cương quyết; trong hàng ngũ khối người ấy trước kia có bố em, nay họ vẫn tiếp tục đi đường của họ, bố em tụt lại sau… Không, bố em sẽ vẫn còn đều bước với tất cả mọi người!

Nhưng cơn kích động ngắn ngủi của ông bố lắng xuống cũng bất chợt như lúc nó xuất hiện. Ông bỗng yên lặng và lại nhìn Volodia một cách nặng nề, đầy đau đớn và ngượng ngập.

– Volodia, bố mong con không bao giờ phải chịu đựng cảnh này. Con hãy giữ gìn lời nói của con. Đừng phung phí nó một cách vô ích vì mình và vì người khác. Còn nếu con trở thành đảng viên, con phải giữ gìn nó gấp trăm lần. Lời nói của người cộng sản là một việc lớn lắm…

Ông đến sát Volodia, thở dài nặng nề như bị đau đớn vậy. Ông nheo mắt lại và lấy cả hai tay ấp lấy cùi tay Volodia:

– Ta sẽ không đầu hàng. Đúng không, Volodia? Chúng ta có còn là dòng họ Dubinin hay không?

– Nhất định là còn, bố ạ!

– Thôi, bây giờ ta hãy tạm giải quyết như vậy đã.

Sau đó, ông Nikifor cùng vợ đến nhà một trong các đồng chí để hỏi ý kiến xem nên làm như thế nào là tốt nhất. Volodia ở nhà một mình với Valia. Bà Alevtina đã mấy lần ra khỏi phòng và đứng bên cửa nhà Volodia thở dài ầm ĩ ra vẻ thông cảm lắm và cũng để chứng tỏ bà ta đã biết rõ chuyện, sẵn sàng quang quác lên về đề tài này. Volodia đứng dậy và đóng sập cửa ngay trước mũi bà ta.

– Xử sự hay gớm nhỉ! – tiếng bà ta từ ngoài cửa vọng vào. – Thật bố nào con ấy!…

Volodia nóng bừng mặt. Em muốn hét lên một cái gì đó với bà láng giềng, nhưng em nhìn chị, nén lại và lặng lẽ đi về bàn mình. Ở đó, như một cái máy, em bắt đầu sắp xếp lại sách vở. Valia lại gần em và hỏi: có đúng hôm nay em bị gọi đến cuộc họp của Ban chỉ huy Đội không.

– Đúng, – Volodia miễn cưỡng đáp lại. – Anh Zhora đã nói trước cả với chị rồi chứ gì? Không sao, hôm nay em đã chặn được anh ấy lại.

– Em chặn thế nào?

– Em nói bóng gió tới việc học tập của chính bản thân anh ấy. Thế là anh ấy chịu liền.

– Volodia, dù sao em cũng vẫn còn dại dột lắm! Chúng nó gọi em là Volodia dê cỏn cũng đúng. Em chặn anh ấy thế nào được, trong khi anh Zhora hầu như môn nào cũng đạt loại “giỏi” cả. Đó là một trong những học sinh giỏi nhất hiện nay ở lớp đấy.

– Thật không chị?… – giọng Volodia kéo dài, vẻ chưa tin.

– Thế em chưa biết à? Thôi, để chuyện ấy lại. Tốt hơn hết là em hãy bảo chị: em có định chăm học hơn không?

Volodia suy nghĩ, khịt mũi rồi cọ má vào vai.

– Chị Valia, mới đầu em đã định như thế, thậm chí còn hứa với các bạn là khác. Nhưng bây giờ không hiểu sao em thấy thế nào cũng được. Một khi bố đã có chuyện như vậy…

– Chà, Volodia!… – Valia bỗng cảm thấy mình hoàn toàn là người lớn. – Những lời em nói không thể nghe lọt tai được! Ngược lại, cả hai chúng mình bây giờ đều phải cố gắng hơn. Bố mẹ đau khổ về chuyện kia cũng đã đủ lắm rồi.

– Kể ra, em cũng muốn bắt đầu cố học… Nhưng chúng nó lại cứ ghép cái Svetlana vào với em. Sau này bọn bạn thế nào cũng chế.

– Cứ kệ chúng nó chế. Thế bị chế vì viết sai lại không xấu hổ hơn à! Volodia, hãy nói cho chị biết xem em học sút kém về môn gì…

Vào lúc khác, Volodia đã “hừm” một tiếng có vẻ khinh miệt và khuyên chị đừng chõ mũi vào không đúng chỗ. Nhưng hôm nay, em rút vở trong cặp ra một cách tin cậy, chỉ cho chị xem những chỗ sai sót trong bài viết và tự mình yêu cầu chị giảng về sự tương hợp giữa các đuôi từ. Cả hai xích ghế lại, cúi xuống cuốn sách giáo khoa, ngồi vai sát vai đến tận khuya. Volodia nén lòng kiêu hãnh, nhẫn nại nhắc lại các quy tắc như chị đòi hỏi.

Hôm sau, lúc tan học, Volodia đã chuẩn bị về nhà thì cô Yulia giữ em lại.

– Cô nghe nói bố em có chuyện buồn phiền phải không? – cô giáo hỏi. – Đúng là bây giờ em có khó khăn đấy. Hay có lẽ cô không gọi em đọc bài trong một thời gian nhé? Cô hầu như tin tưởng chắc chắn rằng, rốt cuộc, rồi bố em cũng sẽ thu xếp ổn thỏa. Bố em là một người rất tốt, đã làm được bao nhiêu việc… Những cái đó người ta sẽ thấy… Thế nào, Volodia?

– Em cảm ơn cô, nhưng không cần như vậy… Cô cứ gọi em như mọi khi. Em đã hứa là sẽ học tốt hơn, mà cô biết đấy…

– Cô biết rồi: Volodia đã hứa là bao giờ cũng giữ lời hứa. Cô tin lắm. Mà em nên đến cô, vì theo cô biết, Ban chỉ huy Đội giao cho Svetlana trách nhiệm kiểm tra em phải không?…

– Để em học một ít đã, rồi sẽ kiểm tra, – Volodia trả lời.

Tuần lễ sau Volodia yêu cầu Svetlana ở lại lớp sau giờ học để kiểm tra em về môn tiếng Nga. Hai em ngồi với nhau ở lớp sáu. Trên bảng đen, những hình bình hành trong giờ hình học còn chưa xóa, tấm giẻ lau bảng ẩm treo đó còn chưa kịp khô và ở lỗ cửa thông hơi một hình nhân gập bằng giấy đang lắc lư.

Svetlana ngồi ở bàn giáo viên, còn Volodia hai tay bó gối, thu lu ở bàn đầu.

– Này, hỏi cậu cái gì bây giờ? – Svetlana hỏi.

– Hỏi cả chương, – Volodia đề nghị.

– Được thôi, nhớ đấy nhé, Volodia! Nếu cả chương thì cậu hãy nói cho mình…

Suốt mấy phút, Svetlana truy Volodia khắp mọi chỗ trong cái chương tai ác ấy của môn ngữ pháp. Volodia trả lời vanh vách, nhìn một cách giễu cợt cô bạn đội trưởng đang làm ra vẻ nghiêm trang.

– Thấy chưa, cậu khá thật đấy, Volodia ạ, – cuối cùng Svetlana nói. – Nếu cậu không nghịch ngợm như thế, cậu đã thành học sinh giỏi nhất lớp rồi.

Svetlana làm sao đoán được rằng, trong suốt thời gian đó, cậu bạn trễ nải mà em phải giúp đỡ đâu có ngồi không! Thứ bảy trước, Volodia đã đến với người bạn trung thành của mình là Vania ở Cựu Karantin và ngủ đêm ở đấy. Lần này Volodia phải kiềm chế tính khí của mình lại. Em cư xử hiền hòa khác hẳn bình thường. Vania nhận thấy ngay sự biến đổi trong người bạn nhỏ tuổi.

– Sao hôm nay đến đây cậu có vẻ lạ thế?… Đau bụng à? Trời còn lạnh đấy, đi chơi bóng đi. Này, tớ sẽ giao bóng đấy nhé.

– Vania, tớ đến cậu có phải để chơi bóng đâu, – Volodia nói, mắt nhìn đi chỗ khác. – Nếu cậu là người bạn thực sự của tớ, cậu có thể đẩy tớ lên được không?

– Đẩy lên đâu cơ?

– Về học tập ấy mà. Cái phần tương hợp trong ngữ pháp tớ còn chưa nắm được… Ở Đội, tớ đã bị phê bình. Và tớ đã hứa sẽ đuổi kịp các bạn. Chúng nó phân công Svetlana kiểm tra tớ. Cậu có biết con bé ấy không? Nó là đội trưởng đội tớ đấy.

– Nghĩa là cậu đã có vú em, vậy xin chúc mừng cậu! – Vania không nén được, nói trêu bạn.

Hai bàn tay Volodia nắm chặt lại.

– Nghe đây, Vania, nếu cậu cứ thế, tốt nhất là ta chia tay nhau ngay thôi! Tớ đến cậu là vì tớ rất coi trọng cậu. Tớ không muốn rồi con bé ấy sẽ vênh mặt lên: thấy chưa, tớ đã kéo được thằng Volodia lên đấy. Tốt hơn hết là cậu giúp đỡ tớ, thế là ngay một lúc, tớ vừa thực hiện được lời hứa, lại vừa tỏ ra cho con Svetlana biết rằng bọn ta cũng có kém ai đâu. Cậu hiểu chưa? Tự tớ cũng đã học được một ít rồi. Cậu kiểm tra tớ đi.

Vania nhìn ra cửa sổ. Ngoài kia có tiếng lao xao của bọn trẻ con Cựu Karantin tụ tập nhau lại chơi bóng. Em nhìn Volodia. Em thấy thích thú vì Volodia trước đây bao giờ cũng tỏ ra bướng bỉnh, hôm nay lại chịu nhún và nói chuyện với em một cách kính trọng. Chắc cậu ta đã công nhận em là đàn anh rồi. Dù sao em vẫn quyết định kiểm tra lại Volodia.

– Được thôi, nếu cậu yêu cầu, tớ đồng ý, – Vania nói giọng kẻ cả. – Nhưng cậu phải nhớ một điều: về chuyện học tập là tớ rất nghiêm khắc. Tớ sẽ truy cậu đến nơi đến chốn đấy! Cậu sẽ toát mồ hôi ra với tớ cho mà xem. Này, không chùn bước được đâu. Thế nào, có mang theo sách để học không?… Hay lắm. Đưa đây. Cậu đang học chỗ nào? Ở đây có gì chưa hiểu? Chỗ này phải không?…

Cả hai ngồi vào bàn.

– Đừng để tay lên bàn! – Vania nói tiếp, vẻ càng nghiêm nghị hơn. – Và hãy để cho con mèo dưới gầm bàn được yên nào. Không để ý đến những đồ vật khác.

– Nhưng con mèo không phải đồ vật, – Volodia nhận xét có vẻ châm chọc.

– Nếu cậu đã giỏi giang thế thì đây, cậu học một mình đi! – Vania nổi nóng gập sách lại.

Volodia đành phải thề rằng, em hoàn toàn chẳng giỏi giang gì, và lạy trời, em sẽ không bao giờ cho phép mình dám nhận xét gì nữa. Vania dịu xuống và lại mở sách ra.

– Nào, cậu đọc đi, từ chỗ này. Có khó gì đâu. Năm ngoái bọn tớ học có một giờ là hiểu hết và nắm vững tất. Chà, cái đầu! Kia thu tay vào, ngồi nghiêm chỉnh lại nào.

Volodia ngoan ngoãn rụt tay khỏi bàn. Em cố gắng ngồi nghiêm chỉnh và lấy chân đuổi con mèo đi. Mỗi đoạn quy tắc, em đọc tới năm lần. Lần này, em quyết tâm chịu đựng tất cả, nhưng phải học cho bằng được phần tương hợp để Svetlana không thể kiêu căng với em và cho rằng dường như tất cả đều chỉ phụ thuộc vào nó. Không, tốt hơn hết là chịu đựng tất cả ở đây với Vania, rồi sau này, khi em đã đuổi kịp lớp, em sẽ bắt cậu ta phải trả nợ cho mỗi đoạn phải học thuộc này!…

Suốt tối thứ bảy và nửa ngày chủ nhật, đôi bạn cặm cụi học tập. Vania vốn bản thân học tập cũng chẳng giỏi gì, nhưng vẫn bắt Volodia phải thuộc làu làu tất các quy tắc, tất cả các loại từ vĩ. Bác Gritsenko và bác Niusha hôm ấy cứ ngạc nhiên hoài về đôi bạn: sao chúng nó lại chăm chỉ thế không biết!…

Và giờ đây sau một tuần lễ, Volodia đã hái được những trái quả kiến thức ngọt lịm mà rễ của chúng, như mọi người đều biết, bao giờ cũng đắng ngắt. Svetlana rất hài lòng về Volodia.

Em ngạc nhiên thốt lên:

– Cậu học hành khá lắm, nắm bài nhanh thật!

Nhưng không hiểu sao sự phấn khởi của Volodia bỗng tiêu tan rất nhanh.

– Sao hôm thứ bảy cậu không đá bóng với các bạn trong lớp? – Svetlana hỏi.

– Tớ không thích… Bây giờ tớ không còn đầu óc nào nghĩ tới chuyện đá bóng nữa.

– Ghê chưa, bận bịu gớm nhỉ! Thế mà thỉnh thoảng mình vẫn thấy cậu đi chơi với bố cậu, đằng trước có con chó con. Volodia, bố cậu không đi biển nữa à?

Volodia đưa cặp mắt hoảng sợ đắng cay và tuyệt vọng nhìn bạn, làm Svetlana hiểu ngay rằng em đã nhắc tới điều mà ngay chỉ nói tới thôi cũng đã gây đau đớn rồi…

– Chẳng lẽ cậu không biết gì cả à? – Volodia nói. – Cô Yulia không nói gì với cậu hay sao?

– Không, sao thế?

– Bố tớ bây giờ không làm việc… Tất nhiên, tạm thời thôi, – em vội nói thêm. – Bố tớ đảm bảo cho một người, nhưng hắn ta lại không tốt. Chà, giá tớ được cho hắn ta một bài học!… Nếu lão ấy gặp tớ thì sẽ biết tay tớ!…

– Ôi, xin lỗi cậu nhé, Volodia! Mình không biết gì về chuyện ấy cả…

Em đứng trước mặt Volodia, tay mân mê đầu khăn quàng. Em cao hơn Volodia, nhưng bây giờ cậu ta ngồi trên bàn nên không cảm thấy điểm yếu của mình, một điểm yếu mà Volodia cảm thấy như là một điều đáng hổ thẹn. Mãi đến bây giờ Svetlana mới để ý thấy suốt tuần vừa rồi Volodia đã gầy hẳn đi. Một quầng đen ở dưới mắt Volodia khiến giờ đây đôi mắt hình như còn to hơn bình thường.

– Tớ cố ý đi với bố tớ, cậu hiểu không? – giọng Volodia đã có vẻ tin cậy. – Tớ đi với bố tớ, kể cho bố tớ nghe về Mithridates, về các câu chuyện trong lịch sử cổ đại. Còn con Bobik… Cậu biết không, nó là một con chó rất thông minh! Lúc nào nó cũng muốn lôi bố tớ về phía biển. Buổi sáng, nó chạy đến sủa, gọi bố tớ ra cầu thang. Khi bố tớ và tớ vừa ra khỏi nhà là nó lao lên trước, chạy thẳng về phía biển. Rồi nó ngoái cổ lại, đứng chờ bố tớ và tớ. Khi nó thấy là bây giờ đối với bố tớ và tớ, biển chẳng còn nghĩa lý gì nữa, nó bèn quay lại. Rồi cứ sủa váng lên, ấm ẳng mãi… Bố tớ lại càng buồn…

– Chắc bố cậu khổ lắm nhỉ? – giọng Svetlana tỏ vẻ thông cảm.

– Còn phải nói. Này nhé… trong buổi họp Ban chỉ huy Đội, cậu nhớ không, khi anh Zhora nói về tớ, đặt vấn đề xét tư cách đội viên của tớ thì ngay tớ đây cũng muốn lồng lên. Đằng này, một người suốt đời ở trong Đảng, thế mà đột nhiên… Nhưng Svetlana ạ, cậu đừng có nghi ngờ gì, tớ và bố tớ là họ Dubinin, không thể xóa tên nhà tớ như tẩy vết mực được đâu!

– Tất nhiên rồi! Nhưng cậu phải chú ý đấy: khi cậu về rồi thì ở cuộc họp Ban chỉ huy, mình cũng đã đảm bảo cho cậu. Ban chỉ huy vẫn để cậu công tác với các học sinh lớp một, nhưng cậu đừng có làm mình mất mặt đấy, được không?

– Svetlana, cậu cứ yên tâm, – Volodia nói. – Cảm ơn cậu đã đảm bảo cho tớ, cậu sẽ không phải hối tiếc đâu.

Thòi gian này, hai em thường ở lại lớp sau buổi học. Thỉnh thoảng, cô Yulia cũng rẽ vào hỏi xem việc học hành ra sao, nhưng không can thiệp vào. Anh Zhora cũng ghé qua, khen ngợi cả hai em. Vào các ngày thứ bảy, Volodia vẫn đến nói chuyện với học sinh lớp một như trước. Mọi việc dường như diễn ra bình thường, nhưng các bạn đều thấy Volodia gầy đi. Em cũng không vui vẻ như xưa. Em bỏ không vào “Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi” nữa, em từ chối chân tả biên trong đội bóng đá. Nói chung, như học sinh ở trường vẫn nói, Volodia bây giờ không phải là Volodia nữa.

Việc của ông Nikifor được chuyển lên để đảng ủy cảng xét. Hôm nào cũng vậy, mỗi khi đi học về, vừa đến cửa là Volodia đã hỏi:

– Thế nào hả bố? Vẫn chưa có quyết định ạ?

Em đau đớn thấy bố bị giày vò vì phải ăn không ngồi rồi một cách bó buộc. Từ xưa tới nay em đã quen thấy bố đang bận bịu một việc gì đó: hoặc chữa đồ đạc, làm một dụng cụ gia đình, hoặc vừa đọc sách, vừa ghi chép vào cuốn vở dày mà ông vẫn cất trong ngăn bàn sau khi dùng xong. Thế mà giờ đây, ông có thể ngồi bất động hàng giờ bên cửa sổ với chiếc tẩu đã tắt ngấm.

– Anh nên đi dạo một chút, – vợ ông khuyên.

Hai bố con Volodia lang thang trên các phố. Gió bấc rét buốt cuốn đi những chiếc lá lạnh cóng đang nằm chất đống trong các máng đá, vi vu trên những đường dây điện và làm những tờ quảng cáo phim mới bị rách kêu sột soạt. Con Bobik chạy ở đằng trước, đến ngửi ngửi gốc các cây keo quét vôi trắng, mũi thở phì phì. Đuôi nó bị gió thổi bạt sang một bên, nhưng cứ mỗi lần đến một ngã tư có đường ra biển, nó lại ngoảnh lại, vẻ đợi chờ và run run nín thở xem rốt cuộc, ông chủ có đi theo đường phố quen thuộc dẫn ra cảng hay không.

Nhưng ông chủ nó nhìn sang phía khác và đi vượt qua chỗ rẽ.

– Bố ơi, người ta thế nào cũng phải để bố trở lại công tác, – Volodia động viên bố. – Con rất tin như vậy, chỉ có điều là bố phải yêu cầu mạnh mẽ.

– Bố vẫn yêu cầu luôn, vẫn nhắc luôn đấy, con ạ.

Có nhiều bạn thủy thủ cũ của ông đến thăm ông. Họ khép cửa lại ngồi với ông trong phòng, họ giở các giấy tờ gì đó kêu sột soạt và hút thuốc rất nhiều.

Thời kỳ buồn bã và lạnh lẽo trôi mới lâu làm sao! Volodia đã nghĩ tới việc chính em sẽ đi yêu cầu giải quyết việc của bố. Thậm chí em còn có cả một kế hoạch – viết thư đi Moskva kể tất cả về bố, về chuyện ông đã chiến đấu trong mỏ đá, về chuyện tên ông khắc trên đá cho đến nay vẫn còn giữ được dưới đó, về chuyện ông đã đi tất cả các biển dưới bóng lá cờ đỏ thắm. Nhưng em quyết định hãy hoãn việc viết thư lại một chút. Thứ nhất là, còn phải đợi xem đảng ủy giải quyết thế nào đã… Thứ hai là, nói thật ra, em sợ nếu viết một bức thư dài như thế sẽ phạm nhiều lỗi văn phạm tới mức em bôi nhọ không những bản thân em, mà còn bôi nhọ cả Svetlana, cả cô Yulia, cả toàn bộ tổ chức Đội của mình và cả thành phố Kerch nữa. Vì vậy em kiên trì học tập – kể cả lúc tự học ở nhà, lẫn lúc học với Svetlana sau các buổi học.

Và tất nhiên, với khả năng và trí nhớ của em, việc học hành tiến triển tốt đẹp.

Chẳng bao lâu nữa sẽ có kỳ kiểm tra viết môn tiếng Nga. Không biết ai là người hồi hộp hơn – Volodia hay Svetlana, người được đội phân công giúp em. Và khi cô Yulia, chân bước thong thả trong lớp, tay cầm cuốn sách đưa ra trước mặt cho cách xa cặp mắt tinh anh của mình và bắt đầu đọc: “Ngày hè ở Nga mới huy hoàng, tráng lệ làm sao!” – Svetlana quên bẵng đi mọi quy định nghiêm ngặt của đội viên, em lấy ngón tay nhỏ nhắn ra hiệu cho Volodia là cuối câu phải đặt dấu chấm than. Và Volodia đã đánh dấu chấm than. Volodia viết rất cố gắng, hơi cắn lưỡi vì quá chăm chú. Em cẩn thận chấm mực và gạt bớt mực vào miệng lọ, tựa như con chim sẻ chùi mỏ vậy… Lần này, Volodia không dám tin cậy vào cây bút tự động cải tiến kiểu mới nhất do em sáng chế nữa.

Đôi khi vào những phút khó khăn, em lại nhìn sang Svetlana. Cô bạn ra hiệu cho em cách chấm câu mà em không hiểu ra sao cả, nhưng cô Yulia can thiệp ngay: “Svetlana, cái thứ chữ dùng cho người câm điếc ấy là thế nào đấy hả?” Bọn con gái phì cười, bọn con trai lấy tay che mũi khịt khịt có vẻ chế giễu, còn Svetlana tội nghiệp thì đỏ bừng từ đầu đến chân.

Một vài ngày trôi qua, cô Yulia đến lớp với một chồng vở. Cô vừa trả vở vừa gọi lần lượt tên từng học sinh một. Bấy giờ mọi người mới biết Volodia viết bài kiểm tra chỉ mắc hai lỗi nhỏ và được điểm “khá”.

Em vội vã về nhà, sung sướng vì đã có tin vui có thể làm khuây khỏa được bố em lâu nay đã trở nên rất buồn bã. Về đến nhà, em được biết là đảng ủy đã gọi bố lên gặp.

Cả nhà đợi ông Nikifor về ăn trưa. Mọi người đều không ngồi, lắng tai nghe xem ông đã về chưa. Rồi bà mẹ khó khăn lắm mới bảo được Valia và Volodia đi ăn. Volodia ăn qua quýt, xong chạy ngay đến cảng. Ở cổng trụ sở đảng ủy, con Bobik đang kiên nhẫn đợi chủ. Nó nhảy bổ đến bên em, kêu ăng ẳng mừng rỡ. Volodia đứng một lát, lạnh cóng đến run lên rồi quay về nhà. Còn Bobik vẫn ở lại. Volodia gọi thế nào nó cũng không theo.

Mãi đến khuya, các bậc thang mới kêu cót két và lạch cạch dưới những bước chân nặng nề của ông bố. Trước khi ông kịp tra thìa khóa vào ổ, thì cửa đã mở toang ra đón ông. Ông bước vào, quàng tay ôm vai vợ, đưa bà đi ngay vào tận cuối phòng, rồi dừng lại, và một nụ cười mệt mỏi, chứa chan hạnh phúc, tươi sáng và rộng mở làm rạng rỡ khuôn mặt ông. Đã lâu, Volodia không thấy bố có nụ cười như thế. Ông thò tay vào ngực áo, thận trọng rút ra một quyển sổ nhỏ màu đỏ, giơ cao trên đầu.

– Đây! – ông nói. – Đã, đang và sẽ mãi mãi gắn bó với tôi!

Ông hạ tay xuống, để tấm thẻ đảng viên trên lòng bàn tay mở rộng. Cả nhà cúi xuống tay ông, dường như lần đầu tiên nhìn thấy quyển sổ chứng nhận nhỏ bé và giản dị ấy, quyển sổ xác nhận rằng người có nó thuộc về đội cận vệ dũng cảm của nhân dân vĩ đại đang xây dựng lại thế giới một cách bạo dạn và sáng suốt; thuộc về đội quân tiên phong của một nhân loại đang được giải phóng, – tức là đảng viên Đảng cộng sản (bôn-sê-vích) toàn Liên Xô.

Valia thét lên sung sướng, nhảy lên ôm lấy cổ bố và hôn bố. Bà mẹ nép vào vai ông. Còn Volodia… Volodia cảm thấy rằng bây giờ đây sắp xảy ra một điều gì đó rất khác với tính em, rằng em đến bật khóc ngay lên mất. Em bỗng nắm lấy cánh tay to lớn đã lại trở nên mạnh mẽ của bố và say sưa hôn vào tay, vào cạnh chỗ có xăm hình chiếc mỏ neo xanh nho nhỏ.

Đến tận khuya hôm đó, cả nhà Volodia vẫn chưa đi ngủ. Ông bố kể đi kể lại mãi chuyện ở đảng ủy người ta đã hỏi ông như thế nào, các đồng chí khác đã nói về công tác không có gì đáng chê trách của ông ra sao. Ông kể rằng, bây giờ mới phát hiện được là người đã gây phiền phức cho ông mới trở nên xấu như vậy từ tháng trước, sau khi chịu đựng một nỗi đau đớn: cái chết của đứa con trai. Còn trước đó, anh ta không phải một người lao động tồi. Tất nhiên với tư cách thuyền phó phụ trách chính trị trên tàu, đáng nhẽ ông Nikifor phải thấy trước rằng người này không vững vàng mới đúng. Nhưng dù sao, hồi ấy anh ta cũng không làm điều gì xấu. Và đảng ủy cảng thấy cần thiết phải cho đồng chí Nikifor trở lại công tác, mặc dầu cũng có khiển trách đồng chí.

Cuối cùng, khi Volodia đi ngủ thì trời đã khuya lắm rồi. Nhưng bố em vai vắt chiếc khăn mặt, vẫn bước lại gần em và nói:

– Thế nào, Volodia, con chưa ngủ chứ? Bố muốn để sáng mai nói, nhưng chính bố cũng không kìm được. Bố được cử đi công tác ở Moskva. Nhận tàu mới cho cảng ta. Nếu con không bị điểm học tập tồi quá thì cả gia đình ta sẽ đến tận thủ đô Moskva.

Thế là Volodia chỉ mặc mỗi một chiếc áo khiêu vũ luôn ở trên giường.

Khi phát sổ điểm cho học sinh trước kỳ nghỉ đông, cô Yulia nói:

– Volodia này, em cầm lấy. Hai môn “khá”, các môn khác “giỏi”. Chỉ có môn tiếng Nga thì vẫn như trước, chưa hoàn toàn được như mong muốn: văn miệng “khá”, còn văn viết dù sao cũng chỉ “trung bình”. Cô nghe tin em sắp đi Moskva phải không? Để em khỏi kém các bạn, cô cũng giao nhiệm vụ trong kỳ nghỉ cho em như các bạn khác: em sẽ gửi cho cô một bức thư, tả tỉ mỉ tất cả những cái em thấy ở Moskva. Nói chung, mỗi em sẽ viết cho cô một bài ở nhà theo đề tài: “Tôi đã nghỉ đông như thế nào”. Được không?

– Thưa cô, vâng ạ, – Volodia gật đầu.

* * *

Khi kỳ nghỉ đông sắp hết, bác đưa thư đến gõ cửa nhà cô Yulia ở trong trường. Bác rút trong túi ra một gói lớn đưa cho cô và bảo cô ký nhận vào sổ. Trên mặt cái gói nặng và lớn ấy có viết ở phía dưới: “Volodia, khách sạn Tân Moskva, thành phố Moskva”.

– Svetlana! – cô Yulia gọi. – Xem này, Volodia của con khá thật! Nó đã hoàn thành nhiệm vụ. Nó gửi bức thư to chưa kìa! – Cô bắt đầu mở phong bì.

Trong phong bì có hai miếng bìa cứng, kẹp một đĩa mỏng không hẳn bằng nhựa giê-la-tin, cũng không hẳn bằng xen-luy-lô. Cô Yulia sợ hãi đỡ lấy đĩa và quan sát, quay quay trong tay, không hiểu là cái gì. Qua các đường rãnh đồng tâm trên mặt đĩa tròn, những phần hình quạt mờ nhoang nhoáng trượt đi trượt lại. Trong lòng đĩa có dán một mảnh giấy tròn màu trắng – đó là nhãn hiệu ở giữa có đục lỗ. Trên mảnh giấy có ghi bằng bút chì: “Đặt lên máy quay đĩa và dùng kim cũ”.

– Lúc nào nó cũng nghĩ ra được một cái gì khác thường, – cô Yulia nói. – Ôi, cái thằng Volodia của con!…

– Sao lại thế ạ? Một là, bạn ấy là của mẹ thì đúng hơn là của con, – Svetlana giận dữ nói.

– Nhưng hình như chính con định làm nó thay đổi tính nết kia mà?

– Mẹ ạ, – Svetlana đỏ bừng mặt, – nếu bọn con gái chế con thì còn hiểu được, nhưng mẹ thì không thể tha thứ được!

– Thôi thôi, con gái ngốc nghếch của mẹ ạ! Mẹ đùa đấy! Tốt hơn hết là con chạy sang nhà thầy Vasily đi, thầy có máy quay đĩa đấy. Nói với thầy cho mượn một lát, chỗ láng giềng với nhau. Hay thật, không biết Volodia gửi về bản nhạc gì thế này.

Thầy Vasily sẵn lòng cho mượn máy quay đĩa, nhưng thầy rất lạ không hiểu vì sao mà bỗng nhiên, giữa ban ngày, cô Yulia vốn tính nghiêm nghị lại cần đến âm nhạc để làm gì. Thầy lại còn bảo chọn lấy thêm một vài đĩa hát. Nhưng thầy càng kinh ngạc hơn khi Svetlana nói rằng mẹ em không cần đến đĩa hát. Rồi lại cả kim mới cũng không cần nốt. Svetlana cứ nhất quyết yêu cầu thầy cho mượn kim đã chạy vài lần rồi.

Và đây, máy quay đĩa đã được mở và lên dây cót giống như chiếc đàn sác-man-ca vậy. Cô giáo đặt chiếc đĩa hát mỏng và mềm vào nền tròn. Svetlana hạ chiếc kim cùn xanh xanh giống hệt chiếc lá thông xuống sát vành đĩa, khẽ đẩy nền tròn để lấy đà quay, trong phòng vang lên tiếng nói:

“Em chào cô, cô Yulia kính mến! Em chúc mừng cô nhân dịp năm mới!…”

Hai mẹ con cô giáo nhìn nhau kinh ngạc. Qua tiếng lao xao và rè rè của máy quay đĩa, hai người đã nhận ra được cái giọng nói họ đã nghe thấy hàng trăm lần ở tại nơi đây, trong phòng này, cả ở lớp học, cả ở ngoài sân, dưới cửa sổ kia. Đúng, không còn nghi ngờ gì nữa: đó là giọng nói của Volodia.

– Volodia! – Svetlana thầm thì. – Đúng là Volodia mẹ ạ!…

Cô Yulia đưa tay ra hiệu cho con gái im lặng để nghe, rồi sau khi đã sửa lại mái tóc, cô ghé tai lại gần chiếc máy quay đĩa, giọng nói từ đó vang ra:

“Em gửi cô bức thư này từ Moskva. Cô bảo em viết về chuyện em đã nghỉ đông như thế nào. Cô nói rằng đối với em, đó sẽ là bài kiểm tra cho về nhà. Em nói với cô là em sẽ gửi thư. Thì đây, em gửi cô bức thư như em đã ‘hứa hạn’, chỉ có điều đây là bức thư bằng lời…”

– Ôi, chữ với chả nghĩa, nó lại nói là “hứa hạn”! – cô Yulia lắc đầu thở dài.

Từ máy quay đĩa phát ra:

“Hôm nay, bố em với em đến Công viên văn hóa và nghỉ ngơi mang tên Gorky. Ở đây cái gì cũng rất đẹp, có cả sân trượt băng nữa. Thực ra, mọi đường đi lối lại đều phủ băng cả nên xung quanh toàn là sân băng. Khi em và bố em đi xem chiếu bóng, em thấy ở một chỗ có tấm biển viết rằng bất kỳ người nào, tất nhiên là chỉ những ai muốn thôi, đều có thể đến ghi tiếng nói của mình vào đĩa, mất ba rúp hoặc năm rúp. Đó gọi là ‘bức thư bằng lời’. Thế là em sực nhớ đến lời hứa với cô. Nhưng em không muốn viết. Một là không có thời giờ, hai là thế nào sau đó cũng bị cô trách mắng vì viết sai. Còn trong loại thư bằng lời, cô sẽ không nhận thấy được lỗi, mà có thấy, cô cũng chẳng biết gạch vào đâu…”

– Chà, liệu đấy, thằng bé ranh quái ạ! – cô Yulia đưa ngón tay lên dứ dứ vào chiếc máy quay đĩa.

Svetlana tì khuỷu tay lên bàn, chiếc cằm gầy gò tựa trên hai nắm tay chụm lại, em lắng nghe, lúc thì lặng đi trước sự táo bạo của Volodia, lúc thì sửng sốt vì trò nghịch ngợm khác thường của bạn. Thật là ngạc nhiên và kỳ lạ: ở một chỗ nào đó, trong lòng máy quay đĩa, giọng nói Volodia như đang sống và vang lên, hơi bị lạc đi, trầm hơn giọng thật một chút, nhưng dù sao, không còn nghi ngờ gì nữa, đúng là giọng Volodia!

“… Em ở đây rất vui và rất thích. Hồi nhỏ ở Moskva, em không hiểu gì cả, còn bây giờ em thấy thích tất cả mọi thứ… Tất nhiên, em thích điện Kremlin. Em đã đến đó… tức là đến bên cạnh, ngay hôm đầu tiên vừa tới Moskva, và em đứng ở đó đến tận khuya. Mẹ em đã định nhờ công an tìm em. Mẹ em tưởng em bị lạc. Nhưng tất nhiên em cũng biết tự tìm lấy đường về. Chẳng qua là vì em muốn đi dạo trên Hồng trường, được thấy lăng Lenin và quan sát các di tích lịch sử xung quanh. Hôm sau em lại đến đây lần nữa. Sau đó, em được đến chỗ cây thông ở Hội trường. Đó là cây thông Tết to nhất Liên Xô. Trên toàn thế giới cũng không đâu có cây nào lớn hơn. Nó cao hơn cả trường ta. Người ta bảo em rằng khi trang hoàng cây thông phải dùng đến thang cứu hỏa. Ở đó, em được giải thưởng trong cuộc thi trả lời câu hỏi do một nghệ sĩ hóa trang thành con Mèo đi hia điều khiển. Câu hỏi rất dễ, toàn những cái chúng em được cô dạy cả rồi. Giải thưởng cho trẻ con hết sức thú vị: một bộ lô-tô chơi trên bàn gọi là: ‘Hãy đoán xem’. Em tặng nó cho một em nhỏ hỏi xin em. Cô Yulia ạ! Em cùng bố em, mẹ em và chị Valia đã được vào xem ở nhà hát Nghệ thuật hàn lâm Liên Xô và Nhà hát lớn toàn liên bang. Thoạt tiên, em xem vở kịch lịch sử ‘Sa hoàng Fedor Ioannovich’. Hay lắm cô ạ. Rồi em xem vở vũ kịch ‘Hồ thiên nga’, chẳng có tí lời nói nào cả. Em không thích lắm, nhưng chị Valia em lại thích. Em còn được đến Viện bảo tàng Cách mạng, được thấy các loại súng sử dụng hồi tháng Mười năm 1917. Em xuống đường xe điện ngầm nhiều lần. Thật là một công trình tuyệt đẹp, khiến ta có thể tự hào, bởi vì ở nước ngoài, không đâu có được một công trình xe điện ngầm như thế. Cái gì cũng bằng đá hoa cả! Cô Yulia! Em được đến nhà trưng bày tranh Tretyakov. Ở đó có những bức vẽ nổi tiếng nhất: ‘Ivan Hung đế’, ‘Ba dũng sĩ’ và ‘Những chú gấu trong rừng’. Em được bố em cho đến đây thật là tuyệt. Em phải cảm ơn bố em về điều đó…”

Tiếng nói trong máy quay đĩa ngừng lại. Chiếc kim đang xích lại gần mảnh giấy tròn ở giữa. Chừng nửa phút, máy quay đĩa chỉ đưa ra tiếng lạo xạo, nhưng rồi giọng nói của Volodia lại vang lên:

“Em không biết rằng cần nói gì… trong thư nữa… Có lẽ cũng hết rồi. Bố em cho năm rúp để nói vào đĩa. Bây giờ đã sắp hết. Bố em gửi lời thăm cô. Còn cô chuyển giúp lời chào của em cho bạn Svetlana, con gái cô. Và cô chuyển lời thăm của em đến các thầy cô Efim, Yakov, Maria và Vasily cùng toàn thể các bạn trong lớp. Như vậy thôi ạ. Em rất nhớ cô. Đây là Volodia, học sinh lớp sáu của cô đang nói. Chào cô…”

Chiếc máy quay đĩa im lặng.

– Thế nào, con nghĩ sao? – cô Yulia vừa hỏi vừa ngắm nghía chiếc đĩa. – Con sẽ làm gì với một đứa như thế! Cả con nó cũng không quên, nó gửi lời chào đấy…

Sau đó, hai mẹ con cô giáo đi gọi các nhà láng giềng, gọi thầy Vasily, thầy Efim, cô Maria dạy địa lý và thậm chí cả thầy hiệu trưởng Yakov đến. Chiếc đĩa có “bức thư bằng lời” của Volodia gửi từ Moskva đến được cho chạy lại từ đầu.

– Bà Yulia, nó làm bà mắc mẹo rồi, – tất cả mọi người đều cười.

– Được, để xem xem!…

Và cô giáo đã nói đúng.

Ngay trong giờ học đầu tiên sau kỳ nghỉ, cô Yulia đem trả các bài làm trong dịp nghỉ đông mà học sinh đã nộp cho cô mấy hôm trước. Cả lớp hết sức ngạc nhiên thấy cô rút trong cặp ra một chiếc đĩa hát có “bức thư bằng lời”, và đưa cho Volodia. Volodia mỉm cười mãn nguyện, cầm lấy đĩa và em đọc trên mảnh giấy tròn ở giữa thấy mấy dòng chữ mực đỏ: “Về nội dung – giỏi, về diễn đạt – rời rạc. Trung bình. Chép lại vào vở.”

Bên cạnh là chữ ký bình thường của cô Yulia, như cô vẫn ký trong vở.

Chương X
“S + S”

Sau khi hết hạn phục vụ trong quân đội, chú Kim, em họ ông Nikifor, từ Viễn Đông trở về nhà ở Kerch. Chú đã phục vụ mấy năm trong các đơn vị biên phòng, đã chiến đấu ở Khalkhin-Gol trong Đội quân cờ đỏ đặc biệt Viễn Đông. Chú là một người cao, gầy, bao giờ cũng cạo râu nhẵn nhụi. Chú chinh phục được ngay Volodia bằng tác phong quân đội; bằng những cử chỉ gọn gàng, bằng động tác khéo léo của đôi tay người lính đã quen làm mọi việc nhanh chóng và chính xác; bằng đôi má sẫm nâu khác hẳn cái rám vàng óng của người Hắc Hải; bằng chiếc mũ lưỡi trai xanh lá cây của người chiến sĩ biên phòng; bằng cặp mắt sắc sảo với cái nhìn chăm chú không bỏ qua một điều gì. Trong quân đội, chú Kim là trinh sát và khi nán lại nhà Volodia sau bữa tối, chú kể về chiến sự trên bờ sông Khalkhin-Gol, về các trận đánh ở vùng Bain-Tsagan mà chú đã trực tiếp tham dự.

Vào những phút ấy Volodia quên hết mọi chuyện trên đời. Chú Kim có lối kể chuyện làm hiện lên trước mắt người nghe cảnh vật ở Viễn Đông – những quả đồi với những tên lính Nhật bé nhỏ vừa chạy vừa thét “ban-dai”*, những bờ sông trơ trụi mà từ đó bọn địch bị xe tăng ta đánh bất ngờ phải cụm lại và xô nhau ùa xuống nước như lũ nhái… Chú vừa kể vừa di chuyển cốc chén trên bàn, sắp xếp các chiếc cốc thay cho vị trí các ổ súng máy, đặt cái khay giữa bàn – thế là nó trở thành dòng sông lấp lánh, đặt con dao ăn trên cái chén chuôi chĩa về phía trước – đó là súng đại bác. Tất cả những cái đó đều di chuyển, đều sống và hoạt động. Đôi tay chính xác của chú Kim khéo léo điều khiển các khẩu đội, các quân đoàn tưởng tượng, tiến hành tất cả các chiến dịch có thể được, dùng lọ đường và ấm chè mở những trận tấn công bằng xe tăng, hất bọn địch xuống bát đựng trà thừa*, tức là xuống hồ.

Ban-dai: Vạn tuế (ND).

Bản dịch là “ống nhổ”. Theo nguyên bản tiếng Nga là chiếc bát nhỏ trong bộ đồ trà dùng để đựng nước trà thừa (Caruri).

Chú Kim kể chuyện thật tuyệt!

Chú nhớ Hắc Hải quê hương nên chú rủ ông bố Volodia ra khơi cùng với đội đánh cá của nông trường. Hai người cho cả Volodia đi theo. Họ đi rất xa ra biển trên một chiếc thuyền máy có đèn ở mũi. Đêm trở nên ấm áp. Biển hào phóng trả lại hơi nóng ban ngày đã tích lũy được, những làn hơi nước mùa xuân bốc lên sưởi ấm không khí ban đêm. Họ cùng với dân chài kéo những mẻ lưới nặng trĩu cá. Dưới ánh trăng, vảy cá ánh lên lấp lánh, những con cá vàng óng và trắng sáng vùng vẫy trong mắt lưới. Và ban đêm, cảnh đó trông chẳng khác gì cánh rừng thông trang hoàng lộng lẫy như trong thần thoại. Rừng thông ấy bị ngập nước đến một nửa và đang vươn cành lá ra mãi xa trên mặt nước. Dưới bóng mờ tối của khu rừng ấy là những đồ chơi kỳ lạ, những con vật trong chuyện cổ tích, những chú cá dị thường đang lấp lánh, những thỏi pha lê đang lung linh. Rồi mọi người ngồi sưởi trên bờ, bên các đống lửa nhóm ở sát rìa nước, họ nấu canh cá, rán cá mòi. Chú Kim kể cho những người đánh cá nghe đời sống ở Viễn Đông và sự nghiệp quang vinh của các chiến sĩ biên phòng.

Tất nhiên, tất cả những điều Volodia được nghe chú Kim kể hôm trước thì ngay hôm sau em lại kể lại cho các bạn ở trường. Em cũng đã nói chuyện với các em học sinh lớp một về Viễn Đông và về các chiến sĩ biên phòng. Tuy nhiên, em thấy như thế còn ít quá, em khoe khoang là dứt khoát sẽ mời được chú Kim đến cuộc họp Đội và chính chú sẽ đích thân kể tất cả các câu chuyện lý thú ấy. Đội thiếu niên liền giao nhiệm vụ đó cho Volodia. Nhưng chú Kim mới vừa nghe nói là phải nói chuyện trong buổi họp Đội, đã không muốn rồi.

– Sao cháu lại làm thế, Volodia! – chú từ chối. – Chú không biết nói chuyện với thiếu niên đâu… Chú có là gì đâu mà lại dám kể về những việc như vậy? Chú không có kinh nghiệm, cũng chẳng biết cách nói cho thích hợp. Thôi đừng, tha cho chú.

Volodia cố thuyết phục chú Kim rằng, chú là một người kể chuyện tuyệt diệu, rằng chú có cách nói hết sức thích hợp với thiếu niên và các bạn em sẽ nín thở nghe chú, – nhưng không ăn thua, chú vẫn không đồng ý. Volodia đành phải thú thật em đã trót hứa với các bạn đội viên của mình là sẽ mời một chiến sĩ biên phòng đến nói chuyện, và bây giờ, nếu chú Kim từ chối, thật em không còn biết ăn nói ra sao. Cả đến lý do ấy cũng không lay chuyển được chú.

– Thế khi cháu hứa, cháu đã được chú bằng lòng chưa? – chú mắng Volodia. – Chưa phải không? Cho nên bây giờ mới gay!

Mãi khi chị Valia dẫn anh Zhora đến và cả hai cố nài nỉ, chú mới ưng thuận.

– Thôi được, bị trận pháo bắn chuẩn bị thế này, lại bị sức ép của những lực lượng trội hơn hẳn, tôi xin rút lui. Tôi sẽ đến, các bạn ghê gớm thật!

Mọi việc được tiến hành hết sức long trọng. Chú Kim gắn các huân chương lên ngực áo. Anh Zhora ra tận cổng đón vị khách quý và dẫn vào lớp. Trong lớp, bàn đã được kê rộng ra thành hình bán nguyệt. Các đội viên đều đeo khăn quàng. Khi chú Kim vừa xuất hiện ở cửa, tất cả đều đứng dậy.

Svetlana cố gõ gót giày xuống sàn cho thật kêu, tiến đến gần chú Kim, giơ tay chào rồi báo cáo:

– Các đội viên thiếu niên lớp sáu đã tập hợp để đón chú và để nghe kể về các sự kiện ở Viễn Đông mà bản thân chú đã tham gia. Tại cuộc họp này, có hai mươi chín đội viên, vắng một vì ốm. Người báo cáo là đội trưởng Svetlana.

– Báo cáo hết, rõ! – chú Kim nói làm Svetlana rất lúng túng, vì trong những trường hợp thế này, đáng lẽ phải trả lời: “Được” mới đúng.

– Chào các cháu, các đội viên thiếu niên trẻ tuổi! – chú Kim hô to bằng một giọng dõng dạc của cán bộ chỉ huy.

– Chào chú ạ! – cả lớp đồng thanh đáp lại.

– Các đội viên trẻ tuổi, – chú Kim vừa nói vừa cố nhớ lại xem vào tuổi chú, phải nói gì trong các cuộc họp Đội, – đấu tranh cho sự nghiệp của Lenin, hãy sẵn sàng!

– Luôn luôn sẵn sàng! – các đội viên đáp lại đồng loạt.

Chỉ riêng Svetlana nhìn chú Kim có vẻ không hài lòng ra mặt vì thấy chú nói năng lẫn lộn cả. Chỉ khi kết thúc cuộc họp, người ta mới nói như thế. Nhưng khi chú Kim bắt đầu kể về trận Bain-Tsagan và với đôi tay khỏe mạnh, chú nhẹ nhàng nhấc chiếc bàn lên, đặt nó trước mặt, coi đó là bờ cao của con sông, và đằng kia, chỗ kê những chiếc bàn là vị trí của ta, mỗi chiếc bàn là một xe tăng, bộ chỉ huy của ta tập trung lực lượng ở kia, rồi từ đây, từ sau chiếc bàn, bọn Nhật bò lên bờ (ngón tay chú Kim ló ra từ sau mép bàn) – khi đó, bị câu chuyện có minh họa cụ thể đến kỳ lạ thu hút, Svetlana thứ lỗi ngay tất cả cho khách.

– Trận đánh diễn ra tám ngày đêm, tám ngày đêm nóng nực, oi bức, không một giọt nước, – chú Kim kể. – Các chú được cử đi trinh sát về phía bờ sông. Các chú bò qua…

Chú Kim lúc đó đang đứng quay nghiêng về phía bàn – hai bàn tay mảnh dẻ, linh hoạt, đầy sức diễn cảm, lòng bàn tay áp vào bàn của chú – hai bàn tay ấy lặng lẽ bò đi như hai chiến sĩ trinh sát đang bò thấp trên mặt đất.

– … Khi đó các chú đã tìm hiểu, quan sát được tất cả. Các chú thấy: đánh từ sườn này là hay nhất. Các chú quay lại báo cáo với ban chỉ huy, – hai bàn tay chú với các ngón tay như đang đo trên bàn đi ngược trở lại. – Thế là xe tăng ta tiến vòng sang cạnh sườn. Tiến theo đường vòng! – chú bỗng ưỡn thẳng người, hét to. – Dàn hàng ngang tấn công, xung phong!…

Và dãy bàn hình bán nguyệt bỗng dịch đi: say mê câu chuyện của các chiến sĩ biên phòng, các đội viên ngồi ở dãy bàn đầu tì chân xuống sàn, tay nắm chặt phía dưới cạnh bàn, bắt đầu đẩy cả bàn về phía trước. “Tiến đường vòng, tiến đường vòng!” – chú Kim chạy về phía dãy bàn ra lệnh rồi khum hai bàn tay như chiếc ống nhòm, chú đứng đó quan sát vùng xảy ra chiến sự. Sau đó, chú bước một bước về bàn mình. Tay chú bắt đầu diễn tả những cái chú nhìn được qua ống nhòm. Bây giờ hai bàn tay chú miêu tả bọn Nhật đang cuống cuồng hoảng sợ bằng những ngón tay duỗi thẳng tì trên bàn nhảy lên loạn xạ. Lúc ấy bàn của chú đã bị các học sinh xích lại vây quanh. Một tay chú Kim rơi tuột khỏi bàn, còn tay kia, ngón cái bám vào thành bàn, treo ở đó một phút, hai ngón tay khác ló ra vẫy vẫy như hai cẳng chân – và thế là tên Nhật cuối cùng rơi tõm từ trên bờ xuống dòng sông Khalkhin-Gol.

– Ta đã thắng, bọn giặc đã bị quét sạch khỏi bờ. Trận đánh kết thúc! – chú Kim tuyên bố. Rồi chú ngồi xuống ghế lau vừng trán đẫm mồ hôi.

Tất cả vỗ tay nhiệt liệt. Trong phút chốc, ai cũng cảm thấy mình là người tham gia trận đánh thắng lợi. Các đội viên đua nhau hỏi.

Bọn con trai hỏi về các chi tiết của trận đánh. Máy bay có tham gia không? Loại xe tăng khỏe nhất tên gọi là gì?

Bọn con gái yêu cầu chỉ trên bản đồ chỗ xảy ra trận đánh và con sông Khalkhin-Gol.

Svetlana cũng giơ tay. Volodia đang nghe các câu hỏi của bọn con gái một cách khinh thường, thấy vậy giỏng tai lên nghe. Em sợ Svetlana ít hiểu về quân sự lại hỏi chú Kim một câu gì đó ngớ ngẩn chăng. Em sẽ rất khó chịu nếu sau này chú Kim nói: “Cả cái cô bé có hai bím tóc quấn lên ấy thấy người ta hỏi cũng hỏi…”

– Cháu muốn hỏi chú thế này, – Svetlana hỏi, giọng lanh lảnh. – Chú vừa nói rằng chúng ta có những chiến sĩ biên phòng anh dũng, tài giỏi, chú đã kể cho chúng cháu nghe hoạt động của các chú trinh sát, chú nói rằng chiến sĩ trinh sát nhoáng một cái là đã phải thấy hết, nhớ hết, hiểu hết. Tức là các chú trinh sát phải là những người có văn hóa rất cao phải không ạ?

“Nó hỏi câu ấy làm gì nhỉ?” – Volodia nghĩ.

– Chứ sao, – chú Kim trả lời. – Họ phải là những người am hiểu, nếu không họ sẽ chẳng nắm được cái gì cả. Phải có kiến thức. Quân đội ta là một quân đội có văn hóa. Một quân đội hiểu biết nhiều. Và trước hết, nó biết rõ nó đang bảo vệ cái gì.

– Chú cho cháu biết, – Svetlana hỏi tiếp, – theo chú, một chiến sĩ biên phòng, một chỉ huy trinh sát có thể là tốt được không, nếu còn viết sai chính tả?

– Sai chính tả? – chú Kim hỏi lại.

– Vâng… Một đội vi… tức là một chỉ huy giỏi và có khả năng lại viết từ “sống” là “xống”, chẳng hạn.

Nghe đến đây, tất cả đều quay về phía Volodia vừa ngồi bên chiếc cửa sổ mở.

Nhưng Volodia đã không còn ở đó nữa.

Em không nghe thấy chú Kim trả lời câu hỏi xỏ xiên của Svetlana như thế nào. Chính em cũng biết rõ rằng từ “sống” phải viết bằng chữ s. Hôm qua trong giờ kiểm tra viết, chỉ vì em vội quá nên vô ý viết lầm thôi. Thật vớ vẩn! Làm như chính em không hiểu những cái đơn giản như thế ấy. Tất nhiên, đối với một trinh sát viên giỏi thì ngay cả cái vặt vãnh như vậy cũng không bao giờ được bỏ sót. Chắc đó cũng là câu trả lời của chú Kim. Nhưng dù sao, đứng về phía Svetlana thì đây là một sự phản bội thực sự. Gần đây, nói chung, Svetlana bắt đầu có những thái độ rất kỳ cục. Khi hai đứa đi chơi với nhau trên con đường dọc bờ biển hay leo núi Mithridat thì tuy bao giờ nó cũng đi với vẻ mặt hình như tình cờ hai đứa đi cùng đường, nhưng lại rất thích thú lắng nghe tất cả những điều Volodia nói. Nó hỏi han về công việc của các hội viên Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi và khi đáp chuyện, nó tỏ ra rất chăm chú và thông cảm. Nhưng hễ có bọn con trai hay con gái trong lớp đến gần là nó bắt đầu hỗn xược, nói năng châm chọc, chế giễu, cố tìm mọi cách làm cho Volodia phải xấu hổ. Khi ấy, cả người nó khác nào một thứ gai, cả mũi, cả cằm, cả khuỷu tay đều nhọn ra: đừng có lại gần, sẽ bị gai đâm cho đấy.

Thế mà Volodia tin cậy nó biết bao! Thậm chí em còn kể cho nó nghe về dòng chữ trong mỏ đá và hứa sẽ tìm cách nhờ bác Gritsenko thu xếp cho nó có thể đến xem chiếc giếng khoan này đã bịt lưới sắt. Em cho rằng, Svetlana là đứa con gái duy nhất có thể hiểu được tất cả những điều em và Vania cảm thấy khi hai đứa lần đầu tiên nhìn thấy dấu vết của bố khắc trên đá trong mỏ.

Thậm chí Volodia còn tâm sự với Svetlana cả những suy nghĩ về chiếc mô hình kỷ lục mới em làm sắp xong. Thế mà thấy chưa!… Nó xỏ xiên em trước cả tập thể các đội viên thiếu niên đáng tôn trọng kia như vậy đấy. May mà chiếc cửa sổ bên cạnh lại mở và lớp học lại ở tầng một… Chắc hẳn chỉ có chú Kim là không hiểu tất cả câu chuyện ấy có ý nghĩa gì…

Volodia đến Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi. Em xem qua công việc của các bạn mới mà bây giờ em được phân công hướng dẫn. Em khen vài người, chữa vài chỗ, chỉ dẫn những điều cần thiết. Rồi em đến bàn mình. Phía trên bàn là chiếc mô hình đồ sộ đã làm xong đang hướng lên trần. Đó là mô hình mà mới hôm qua đây, em đã say sưa kể cho Svetlana nghe. Trên thân chiếc mô hình duyên dáng cánh dài và hẹp – một công trình kỳ diệu của Câu lạc bộ – em đã viết bằng sơn đỏ hai chữ: “S + S” ngay từ hôm qua, sau khi đi dạo với Svetlana. Và trong sổ nhật ký của Câu lạc bộ có viết rằng, hướng dẫn viên Volodia đã hoàn thành một mô hình thí nghiệm kiểu cá nhân – “S + S”. Như thế có nghĩa là “Sao sáng”*. Volodia giải thích như vậy với tất cả mọi người. Còn thực ra như thế có nghĩa là gì, ta hãy giữ bí mật đã.

Nguyên tác là “Siêu tốc”. Bản dịch là “Xông xáo” do phiên âm là “X + X”. Trong ebook này được đổi là “Sao sáng” để phù hợp với phiên âm “S + S” (Caruri).

Chủ nhật tới, trên núi Mithridat sẽ có cuộc tranh tài giữa những nhà chế tạo mô hình máy bay toàn thành phố. Mô hình “S + S” ra đời chính là để chuẩn bị cho cuộc tranh tài ấy, một cuộc tranh tài hầu như toàn trường, tất cả các hội viên Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi, đội viên các trường khác và cả các thầy các cô đều sẽ đến dự. Đã từ lâu Volodia mơ ước cuộc thi tài này. Em tin vào mô hình mới của em. Em đã thử nó vài lần trong sân. Cùng với người bạn thân thiết là Zhenia em đã đi thả mô hình trên sườn núi Mithridat. Chưa bao giờ em có được một công trình thành công như thế. Em tưởng tượng mô hình của em sẽ vút ngay trên đầu các khán giả đứng sườn núi Mithridat. Mọi người sẽ thấy trên thân nó có hai chữ bí ẩn kia. Nhưng chỉ một mình Svetlana, người bạn gái đã được em nói bóng gió về tên chiếc mô hình ngay từ hôm qua, là hiểu được bí mật của ký hiệu đó.

Em nhớ lại tất cả cuộc trò chuyện ngày hôm qua. Khi em nói: “Cậu có biết tớ đặt tên mô hình là gì không?” Svetlana liền hỏi: “Là gì kia?” Thế là em vừa đi trên hè phố cách nó một mét rưỡi như hai đứa đã quy định vừa nhìn sang phía khác và nói: tên là “S + S”.

– “‘S + S’ nghĩa là gì?” – Svetlana hỏi. Và em hết sức sung sướng thấy nó đỏ mặt lên. Em trả lời: Nghĩa là “Sao sáng”. – “À, ra thế”, – nó nói kéo dài giọng ra; và Volodia hài lòng thấy nó thất vọng. Khi ấy em với nói thêm: “Này, có thể còn một nghĩa khác nữa. Nhưng đấy là việc riêng của tớ.” – “Thế là thế nào, bí mật à?” – nó hỏi có vẻ hy vọng. Em trả lời: “Đó là bí mật riêng của tớ.” Thế là Svetlana như nổi giận: “Được thôi, cứ việc mà giữ khư khư lấy bí mật của cậu!”

Và hôm qua mới thật là thú vị chứ! Biển đã trở nên xanh ngắt như mùa hè. Sắp tới Ngày Quốc tế Lao động. Và chính Svetlana yêu cầu Volodia giúp phần trang trí cho vở kịch của nhà trường.

Volodia đứng yên một chút nhìn lên chiếc mô hình đang dang cánh trên dây, rồi em tháo ra gắn vào bàn. Em ngắm nghía nó, vừa yêu mến vừa đau khổ, lấy ngón tay rà theo hai chữ kẻ trên thân. Em suy nghĩ rồi thở dài, cương quyết kéo chiếc hộp sơn trắng lại gần bắt đầu xóa cái nhãn hiệu bí ẩn kia của mô hình.

– Đã thế thì ta gọi là “Thủy thủ Hắc Hải” vậy!

Và em đi lấy màu sơn mới.

Từ hôm ấy tới chủ nhật, Volodia không nói chuyện với Svetlana và tránh gặp bạn. Còn Svetlana thấy thế, mỗi khi gặp Volodia lại vênh cái cằm nhọn hoắt lên, hơi khép làn mi và quay đi.

Dù sao Svetlana vẫn đến chỗ thi tài. Svetlana đến cùng với Slava, cái anh chàng lớp bảy hồi nọ đã bị Volodia cưỡi lên, khi em bênh vực chú bé bị bắt nạt.

Volodia tránh không muốn nhìn về phía Svetlana.

Em đi đến núi sau mọi người. Các hội viên Câu lạc bộ có mặt đã lâu. Các bạn ở trường số hai, nơi có tổ mô hình máy bay khá, cũng đã tới. Người đến xem rất đông. Cơn gió thoảng mùi biển cả thổi đều đều và ấm áp làm lá cờ lớn màu xanh da trời với những hàng rua vàng óng dựng trên đỉnh núi nhẹ bay. Dưới cờ, các hội viên Câu lạc bộ đứng xếp hàng, tay cầm những chiếc mô hình cánh trắng. Khăn quàng đỏ sáng lên rực rỡ trong ánh nắng. Các nhạc công đứng trước giáo đường Stempkovsky chơi điệu hành khúc bằng những chiếc kèn đã bị mặt trời sưởi nóng lên. Phảng phất mùi cỏ tươi mùa xuân. Chim chóc bay lượn phía trên núi Mithridat như giễu cợt các hội viên Câu lạc bộ và thách họ đọ sức trên không trung.

Volodia không đứng trong hàng ngũ các nhà chế tạo mô hình máy bay. Sử dụng quyền của một hướng dẫn viên đàn anh giàu kinh nghiệm, em đến chỗ xuất phát sau cùng, thân mô hình bọc trong một tờ báo. Ngồi sau chiếc bàn có đặt loa phóng thanh là anh Nikolai và trọng tài chính của cuộc thi do ủy ban thể dục của thành phố cử đến.

– A, đây rồi… cả Volodia cũng đã tới, – anh Nikolai chào em. – Đồng chí Pavshin ạ, hôm nay cậu ta định phá kỷ lục thành phố đấy… Thế nào, Volodia, ổn cả đấy chứ?

Đồng chí Pavshin bẻ lưỡi trai chiếc mũ trắng cụp xuống cho khỏi chói mắt, nhìn Volodia rồi bắt đầu tìm tên em trong danh sách cuộc thi.

– Volodia hả? Đây rồi. Mô hình của Câu lạc bộ Cung thiếu niên. Loại có thân. Nhãn hiệu “S + S”.

– Không, không ạ! – Volodia vội nói. – Em đã đổi rồi!…

– Đổi cái gì? – anh Nikolai ngạc nhiên.

– Em đã đổi tên mô hình rồi, – Volodia khẽ nói. – Bây giờ em gọi nó là “Thủy thủ Hắc Hải”.

– Được thôi. “Thủy thủ Hắc Hải” thì “Thủy thủ Hắc Hải”, – đồng chí Pavshin đồng ý và viết tên mới của mô hình vào cột tên gọi. – Ta sẽ ghi như vậy. Khi tuyên bố với mọi người cũng dùng tên ấy chứ?

– Vâng.

Thoạt tiên người ta thử các mô hình của những người mới tập làm để thi đạt tiêu chuẩn hội viên Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi. Những chiếc máy bay nhẹ nhàng lần lượt vút lên không trung. Cái thì bay tới vạch đánh dấu trên cỏ, cái thì chưa tới đã đỗ xuống, cái thì hạ cánh ở tít xa phía bên kia vạch. Các hướng dẫn viên dùng thước cuộn đo khoảng cách, đọc to các con số. Đồng chí Pavshin ghi vào một cuốn vở, còn anh Nikolai viết kết quả vào sổ thi đấu. Sau đó người ta tuyên bố cuộc đua kỷ lục bay xa của các nhà chế tạo mô hình máy bay bắt đầu. Đồng chí Pavshin gọi những người đã đăng ký tới chỗ xuất phát. Người đầu tiên bước tới vạch xuất phát là một học sinh cao lớn, học lớp tám ở trường số hai, một trường đã nổi tiếng có nhiều nhà chế tạo mô hình máy bay giỏi.

– Chúng ta bắt đầu cuộc thi bay xa của các mô hình thí nghiệm có thân, bay bằng động cơ cao-su! – trọng tài Pavshin tuyên bố. – Đứng tại nơi xuất phát hiện nay là Arzhanets, tổ máy bay trường số hai. Mô hình tự chế tạo, nhãn hiệu “Mãng xà Gorynych”*.

Mãng xà Gorynych là con rắn mười hai đầu trong truyện tráng sĩ ca Nga (ND).

Bọn con gái trường số hai vỗ tay ầm ĩ. Các hội viên Câu lạc bộ nín lặng, vẻ chờ đợi. Arzhanets, một thiếu niên vai rộng, cân đối, mặc chiếc áo cầu thủ bóng đá cổ bẻ kẻ sọc, cổ tay trắng, và chiếc quần thủy quân rộng ống màu đen, bước ra vạch xuất phát trắng. Hai tay Arzhanets cầm đưa ra phía trước mặt một mô hình lớn cánh rộng, phần giữa cánh nhô lên phía trước. Cánh và thân trang trí nom rất buồn cười: dọc theo thân là một vạch gãy khúc màu vàng và xanh, dọc theo cánh có những răng cưa màu đỏ và đen. Thanh dọc màu xanh ở đuôi cũng vẽ những răng cưa hệt như vậy trông giống như một cái mào rồng diêm dúa kỳ quặc.

– Có vẻ gớm ghiếc nhỉ! – các hội viên Câu lạc bộ thì thầm với nhau.

– Hệt như con rồng… Khiếp thật!

Arzhanets lên dây cót cao-su động cơ của mình rồi đứng lên vạch, nâng cao trên đầu chiếc mô hình mũi to như một con ác điểu. Cậu ta liếc mắt về phía bàn trọng tài đợi lệnh. Volodia ghen tị theo dõi từng cử động của Arzhanets. Em nghe rõ tiếng Slava đang đứng cạnh Svetlana tặc lưỡi chỉ vào mô hình của Arzhanets:

– Cái anh chàng này sắp sửa cho cả bọn kia biết tay bây giờ đây! Đúng là Mãng xà Gorynych thực sự! Nó sẽ mổ chết tất cả cho mà xem!…

Nghe vậy Svetlana nhún đôi vai thẳng, đột ngột trả lời:

– Để xem hẵng! Bất cứ Mãng xà Gorynych nào cũng sẽ gặp một tráng sĩ như Dobrynia*.

Tên các nhân vật trong truyện tráng sĩ ca Nga (ND).

– Ha-ha! Tuyệt! – Slava cảm phục nói. – Khi đó chắc phải có vị chúa Volodia Mặt trời Đỏ* hắn cử đến.

Tên các nhân vật trong truyện tráng sĩ ca Nga (ND).

– Có thể sẽ có một Volodia đấy, – Svetlana nói ngụ nhiều ý nghĩa và Volodia thấy hình như Svetlana cố ý nói to.

Volodia nhìn Svetlana với vẻ biết ơn. Bây giờ em tiếc rằng đã nóng nảy xóa mất tên gọi cũ. Đến giờ Svetlana vẫn còn chưa biết gì cả và có lẽ đang đợi mô hình “S + S” xuất hiện trên không trung.

Nhưng bỗng em nghe thấy lệnh hô vang và thấy Arzhanets thả mô hình lên. Mô hình bay vút theo đường thẳng, rập rờn đôi cánh rộng rồi bắt đầu vươn lên cao. Tiếng ồn ào nổi lên trong đám khán giả. Họ khum tay như lưỡi trai che mắt cho khỏi chói để ngắm nhìn mô hình đang vút thẳng lên cao. Nhưng với con mắt dày kinh nghiệm, Volodia nhận thấy mô hình của Arzhanets rộng cánh quá, không thích hợp với khả năng của động cơ, và do đó gió làm nó đung đưa trong khi bay. Cách bay vút lên cao của mô hình làm các khán giả không hiểu biết phải khâm phục chỉ là một hiệu quả rỗng tuếch, mất không. Nó không thể kéo mô hình bay xa được, và độ dài của chuyến bay sẽ bị rút ngắn lại do mất lực bởi phải bay lên cao. Em trông thấy mô hình của Arzhanets lao thẳng xuống dưới. Mọi người đứng xung quanh đều vỗ tay. Vì thấp bé, bị đầu của những người đằng trước che khuất nên thoạt tiên, Volodia không thấy rõ mô hình của đối thủ hạ cánh chỗ nào. Sau đó, em thấy những người giúp việc trọng tài chạy ra xa hơn nhiều so với chỗ các mô hình của những người mới tập hạ cánh khi nãy.

– Một trăm năm mươi sáu mét! – đồng chí Pavshin cầm loa tuyên bố, – Arzhanets lập kỷ lục mới của thành phố ngay lần bay thử đầu tiên…

Ngay lúc đó, Volodia bỗng nghe thấy như có người nói thật to vào tận tai em:

– Volodia Dubinin, thuộc Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi Cung thiếu niên, đến nơi xuất phát. Mô hình tự chế tạo loại bay nhanh, Nhãn hiệu…

Pavshin buông loa ra một chút, cúi xuống cuốn sổ nằm ở bàn. Volodia trông thấy mặt Svetlana đã hồng lên vì hồi hộp. Chà, em đã làm tất cả những chuyện đó để làm gì nhỉ?…

– Nhãn hiệu “Thủy thủ Hắc Hải”! – Pavshin cuối cùng đã tìm thấy và đọc to lên.

Volodia không dám nhìn về phía Svetlana, nhưng em cảm thấy Svetlana đang nhìn em không rời mắt.

Các hội viên Câu lạc bộ đứng quanh đấy thì thầm với nhau:

– “Thủy thủ Hắc Hải” nào thế nhỉ? Trước nó gọi là “S + S” cơ mà.

Volodia đứng sát vạch xuất phát, tay phải cầm mô hình, đưa cao trên đầu, còn các ngón tay trái nắm chặt chiếc cánh quạt với những cánh chênh chếch vót gọt khéo léo, đánh nhẵn bóng đang lúc nào cũng như chực bật ra. Dây cao-su đã kéo căng của động cơ được em quay hết cỡ. Khán giả ngạc nhiên nhìn chiếc máy bay có hình dạng không bình thường lắm: thân hẹp và dài, cánh nhọn quặt về phía sau thành một góc.

Volodia cảm thấy ở phía sau có ai khẽ chạm vào vai. Em quay phắt đầu lại. Đứng sau em là anh Nikolai. Anh hồi hộp ra mặt.

– Em kiểm tra lại bộ ổn định đi, – anh thì thầm với Volodia. – Nó có cong không?

Pavshin đưa loa lên, từ xa anh hướng miệng loa về phía Volodia. Và em lại thấy hình như có người nói ồm ồm ngay sát tai:

– Xong chưa? Chuẩn bị! Chú ý! Xuất phát!

Volodia từ nãy vẫn đứng đưa vai trái về phía trước. Nghe lệnh, em quay ngoắt ngay lại, hất tay trái sang bên, cánh tay phải vụt đưa ra, mềm mại hất mô hình lên không trung.

Nhiều người có cảm tưởng rằng, cậu bé rám nắng, người bé nhỏ, mắt to khác thường, vừa cầm trên đầu một đồ chơi giống như một con chim xinh đẹp bằng giấy và gỗ mỏng, đã biểu diễn một trò ảo thuật khó hiểu ngay trước mắt mọi người: trong giây phút đầu tiên, ai cũng tưởng rằng chiếc mô hình đã biến mất và Volodia chỉ làm ra vẻ đã thả nó khỏi tay thôi. Nhưng kìa, bọn con trai đã kêu lên:

– Kìa!… Nó bay kia kìa! Phía trên, dọc theo sườn núi ấy!… Chà, nó bay hay quá!…

Dây cao-su xoắn chặt vừa bung ra vừa làm quay cánh quạt với tốc độ vô cùng lớn. Chiếc mô hình nhẹ nhàng, cánh hẹp, bay nhanh không tưởng tượng được – đúng theo đường thẳng. Nó bay gần mặt đất, lao vút như con én. Nhiều chú bé không kìm được, chạy theo để được nhìn tại chỗ xem nó sẽ hạ cánh ra sao.

Volodia đứng yên, mặt chăm chú và nhợt nhạt, lặng đi trong tư thế một lực sĩ ném lao – lúc thả mô hình đứng thế nào thì bây giờ em vẫn đứng nguyên như thế, cánh tay phải vươn ra phía trước.

Còn chiếc mô hình được tính toán khéo léo đã từ lâu bay qua lá cờ đỏ nhỏ đánh dấu chỗ hạ cánh của mô hình Arzhanets, vẫn bay, dường như đã chạm đất, nhưng thực ra không phải. Sau đó, nó áp xuống cỏ, nhẹ nhàng trượt bên trên và cuối cùng dừng lại.

Mọi người đua nhau chạy đến để mau chóng biết được kết quả. Những người giúp việc trọng tài vừa chạy vừa thả thước cuộn.

Volodia đợi ở tuyến xuất phát. Em quay đầu về bên phải.

Svetlana kiễng chân lên cố nhìn xem những gì xảy ra ở chỗ mô hình hạ cánh. Em đứng một mình. Slava đã chạy theo những đứa khác.

Nhưng kìa, mọi người đã vừa bàn tán ầm ĩ vừa trèo lên dốc. Đi đầu là anh Nikolai thở hổn hển đang cố leo vượt lên trước. Anh thận trọng cầm mô hình của Volodia bằng cả hai tay và vội vã đến bàn trọng tài. Một phút sau, một giọng nói vang vang làm choáng tai Volodia:

– Mô hình “Thủy thủ Hắc Hải” của Volodia thuộc Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi Cung thiếu niên đã bay được hai trăm tám mươi tư mét. Như vậy, kỷ lục của Arzhanets chỉ đứng vững được có năm phút. Kỷ lục mới thuộc về Volodia và tôi xin nhắc lại, là hai trăm tám mươi tư mét.

Arzhanets từ chối không thử lại mô hình lần nữa vì đã thấy mô hình của mình không bay xa bằng của Volodia. Arzhanets bước lại gần Volodia, hồ hởi bắt tay bạn. Mọi người đứng xung quanh đều vỗ tay. Volodia đi đến bàn, nhận lấy mô hình, quay các phía, xem xét lại cẩn thận. Bỗng có tiếng Slava nói bằng một giọng khó chịu, châm chọc:

– Thế ra mày, “Thủi thủ Hắc Hải”!…

Thoạt đầu, không ai hiểu gì. Nhiều người quay đầu nhìn anh chàng cao kều không hiểu sao bỗng tự nhiên lăn ra cười.

– “Thủi thủ Hắc Hải”!.. Ôi, chết mất thôi! Ôi, vỡ bụng ra mất!… – hắn ta ôm bụng kêu lên.

– Mày làm sao thế? Chén bậy cái gì hả? – có người hỏi. – Mày hô hố cái gì vậy?

Nhưng anh chàng Slava dài ngoẵng cười sặc sụa không sao nói được, chỉ lấy ngón tay chỉ vào mô hình của Volodia.

Zhenia giận dữ nhìn chòng chọc vào Slava đang lăn lộn cười, quay sang xem hắn ta trỏ cái gì, và em bỗng điếng người. Bên sườn trái mô hình kỷ lục của Volodia, quả thật, chính tay người chế tạo đã vẽ nên các chữ “Thủi thủ Hắc Hải”.

Chắc vì xúc động và trong lúc vội vàng nên hôm qua Volodia đã viết lầm…

Thấy nét mặt bạn biến đổi, chính Volodia cũng chăm chú đọc dòng chữ trên thân máy bay và mặt em đỏ tía lên.

Chưa bao giờ có một lỗi chính tả nào lại được phát hiện kịp thời như thế. Chưa lần nào, chưa ở bài chính tả hoặc bài viết cho về nhà nào, chưa một chữ cái nào trên đời này lại làm Volodia khốn khổ như thế…

Xung quanh đã vang lên những tiếng:

– Hô-hố!… “Thủi thủ Hắc Hải”!…

– “Thủi thủ Hắc Hải”! Rõ thật đẹp!…

Đôi mắt Volodia ánh lên một nét giận dữ và cương quyết đến nỗi những đứa giễu cợt hăng nhất bất giác cũng phải chùn lại. Anh chàng Slava còn nhớ rõ tính tình Volodia vội lẩn ra sau lưng người khác. Volodia bướng bỉnh trều môi dưới ra, quẳng chiếc mô hình xuống đất, giơ chân lên… Chỉ một giây nữa thôi là chiếc mô hình cánh nhọn bay nhanh vừa đạt kỷ lục chiếm được vinh quang sẽ bị giẫm nát. Nhưng đôi tay rắn chắc của một người đứng đằng sau đã nắm lấy vai em kéo sang bên. Đấy là anh Nikolai đã kịp thời chạy đến.

– Em làm sao thế, Volodia? Bình tĩnh lại nào! – hướng dẫn viên an ủi em, bây giờ chính anh lại giống chú bé bị bắt nạt.

Nhưng Volodia đã vùng khỏi tay anh và chạy vụt xuống dốc núi Mithridat.

Zhenia thận trọng nâng chiếc máy bay lên khỏi mặt đất. Em thổi cho hết bụi ở máy bay, lắc đầu, sửa lại chiếc đuôi bị cong rồi mang lại bàn giám khảo.

Volodia chạy lao xuống phía dưới, nhảy qua những tảng đá, trượt trên những mô đất. Khi đã tới chân núi, em bỗng nghe thấy tiếng gọi vội vã:

– Volodia!…

Quay lại nhìn, em thấy Svetlana.

Em định bỏ chạy luôn. Nhưng như thế thì rõ là hèn quá. Em đứng sững lại, thở hổn hển và nhìn xoáy vào khuôn mặt có đôi mắt thao láo của Svetlana.

– Gì đấy, Svetlana? Giờ thì cậu có thể tha hồ mà nhạo tớ!… Bắt đầu đi, tớ chờ đây!…

– Volodia này… – Svetlana nhè nhẹ thở gấp và nói một câu chắc là đã chuẩn bị sẵn. – Volodia này, mình có điều này muốn nói với cậu…

Em vò bứt những chiếc lá ở cành keo đang cầm trong tay.

Volodia nói:

– Cậu muốn gì thì cứ nói đi!

– Mình muốn xin lỗi cậu, Volodia ạ, – Svetlana nói. – Trong buổi họp đội, mình đã hỏi một điều chẳng đâu vào đâu cả. Mình xin thành thật nhận như vậy. Cậu bằng lòng chứ?

– Ôi, Svetlana! Tính với nết gì mà đáng ghét thế! Còn quá cả tính mẹ cậu nữa kia, thật đấy!

Svetlana mỉm cười, cặp lông mày rướn lên.

– Thế cậu tưởng tính nết cậu đáng ưa lắm đấy à? Lúc nào cũng: “Họ nhà Dubinin chúng tớ”! – Svetlana nhại lại.

Volodia bất giác mỉm cười: Svetlana bắt chước giọng em thật ngộ.

– Thôi, thế là ta không giận nhau nữa nhé, – Svetlana đề nghị. Em làm ra vẻ nhân nhượng để cố che giấu nỗi bối rối của mình.

Volodia giơ tay ra cho Svetlana bắt.

– Tớ rất chóng quên. Tớ không giận ai lâu bao giờ, – em nói và cười vang.

– Chóng quên… – Svetlana kéo dài giọng ra, vẻ tinh quái, – chóng quên mà lại đổi tên máy bay… Chuốc vạ vào thân cũng đáng. Phải không, cậu bé Thủi thủ Hắc Hải!…

Volodia tức lắm. Em nắm chặt tay lại:

– Svetlana, tớ nể cậu là đội trưởng chứ không, tớ cho một quả ngay…

– Đây, có giỏi thì cứ việc! – Svetlana bước đến gần Volodia và vênh mặt lên, vẻ thách thức. – Có giỏi thì cứ việc!…

– Cậu thử nói một lần nữa xem!

– Mình có thể nhắc lại ba lần chứ không phải chỉ một lần: Thủi thủ Hắc Hải! Thủi thủ Hắc Hải! Thủi thủ Hắc Hải!…

Volodia lập tức chạy vút lên đồi đến một mô đất nhô ra mãi trên cao. Em đến sát rìa bờ tường đá và hét xuống dưới:

– Cậu phải xin lỗi tớ ba lần, nếu không tớ sẽ nhảy xuống cho tan xác ra đây này.

– Volodia, cậu điên hay sao đấy?! Xuống ngay lập tức!…

– Cậu phải xin lỗi đi, nếu không tớ sẽ nhảy xuống. Cậu biết tính tớ đã nói là làm rồi chứ? Tớ sẽ đếm đến ba!…

Svetlana nhớ lại nhiều câu chuyện đã xảy ra với Volodia. Em cảm thấy giọng nói của Volodia đượm vẻ kiên quyết dữ dội đến nỗi em vội nhượng bộ ngay:

– Thôi được, cậu nghe đây. Mình xin lỗi cậu!…

– Còn hai lần nữa, – Volodia đòi bằng được. – Tớ đếm đây!…

– Mình xin lỗi cậu! Mình xin lỗi cậu!… – Svetlana ngoan ngoãn nói. – Volodia, cậu thật chẳng ra làm sao cả.

– Cậu đừng tưởng là tớ chỉ dọa mồm chứ không dám nhảy thật. Nhìn đây này…

Em ngồi xổm xuống, bám lấy rìa tường, thõng hai chân treo người lơ lửng rồi ẩy tay ra nhảy xuống dưới.

– Mới dọa thế mà đã sợ, – em trêu Svetlana. – Phải xin lỗi tớ rồi, tiếc chưa? Chỗ này thấp tè tè.

Hai em nhảy cách bậc, chạy xuống dưới. Chân trời xung quanh thu hẹp lại, nhà cửa che dần biển cả. Mặt đất đầy hương xuân ấm áp niềm nở đón tiếp đôi bạn từ trên cao lộng gió xuống… Cả hai đều cảm thấy dễ chịu.

Svetlana nói:

– Thế ra mình vẫn chưa chúc mừng cậu. Hoan nghênh cậu đã phá được kỷ lục!

– Kỷ lục gì!… Kỷ lục Thủi thủ Hắc Hải thì có.

– Cậu hãy quên cái đó đi, đấy chỉ là chuyện vặt thôi. Cậu bỏ xa được tay ở trường số hai là giỏi lắm!

– Bây giờ tớ đang định chế tạo một mô hình bay mới, mô hình bay lâu cơ.

– Cậu tài thật đấy, Volodia ạ! Sau này, thế nào cậu cũng trở thành kỹ sư thiết kế.

– Thế còn cậu, cậu định làm gì?…

– Chính mình cũng chưa biết… A, có chuyện này mình quên bẵng mất. Nếu chúng ta không giận nhau nữa thì mình nhờ cậu một việc. Như mình đã nói với cậu, ngày mồng hai tháng năm này trường ta sẽ diễn vở kịch “Bông hoa đỏ thắm”. Cậu giúp bọn mình phần trang hoàng nhé, trang trí ấy mà. Và rồi giúp bọn mình cả phần ánh sáng và tiếng động nữa, được không?

– Làm gì mà chẳng được. Cậu còn nhớ lần tớ làm bão tuyết trong vở “Bà chúa Tuyết” chứ? Về sau, cô Varia suốt ba ngày không làm sao quét cho sạch được sàn, lúc nào cũng chỉ quét tuyết của tớ thôi. Thế cậu có đóng vai gì trong vở kịch ấy không?

– Có, mình đóng vai cô con út người lái buôn, chính cô gái sa vào lâu đài Quỷ Biển ấy.

– Thế ai đóng vai con Quỷ?

– Slava.

– Slava thì hợp với vai ấy quá rồi! Thực ra, chẳng nên bỏ công sức vì nó làm gì, nhưng thôi cậu đã đề nghị thì tớ sẽ làm…

Volodia không bao giờ tham gia đóng kịch ở trường. Theo em, ăn mặc lòe loẹt rồi lên biểu diễn hay nói chung, theo cách nói của em, lên làm điệu làm bộ trước khán giả, đấy không phải là việc của trẻ con. Nhưng em luôn luôn sẵn lòng giúp đỡ phần kỹ thuật: điều hòa ánh sáng, làm màn kéo, treo đồ trang trí, gây ở trong hậu trường tiếng sấm, tiếng dông bão, cảnh tuyết rơi – tóm lại là tạo ra những hiện tượng thiên nhiên. Ngay hôm sau buổi nói chuyện với Svetlana, em lập tức bắt tay vào công việc.

Chính cô Yulia đứng ra dựng vở kịch này. Cô giảng giải cho Volodia những việc em cần làm. Vì vở kịch bài trí rất đơn giản nên công việc của em cũng chẳng có mấy: khi Quỷ Biển xuất hiện thì phải gây tiếng sấm tiếng sét trong hậu trường và phải chiếu đèn kỳ ảo vào nó: lúc đầu là ánh sáng xanh, rồi ánh sáng tím và ánh sáng đỏ tía, và phải chiếu sao cho càng đáng sợ càng tốt… Và khi con Quỷ quái dị, lông lá đầy người biến thành chàng hoàng tử tuấn tú thì phải tập trung ánh sáng thật mạnh chiếu vào. Quả thật, Volodia đã quên mất ít nhiều nội dung chuyện cổ tích của Aksakov mà em đã đọc từ lâu và việc Quỷ Biển biến thành chàng trai tuấn tú làm em buồn nản thật sự. Khi Slava lê bước trên sân khấu, miệng méo xệch đi một cách khủng khiếp, người còng xuống, chân đi lèo khèo, thở khò khè và gầm lên thì Volodia rất thích thú. Nhưng khi Slava biến thành chàng hoàng tử xinh đẹp và khoác tay cô con gái út người lái buôn, nghĩa là khoác tay Svetlana, rồi ngồi xuống cạnh cô gái thì Volodia chẳng còn thấy câu chuyện hay ho gì nữa. Lúc đó em chỉ muốn chính em được ngồi bên Svetlana và nói những lời lẽ để Svetlana cảm thấy rằng, trong con người vóc dáng không có gì là đẹp đẽ và thấp bé hơn so với các bạn, vẫn có thể ẩn giấu một tâm hồn cao quý và tuyệt diệu.

Trong buổi diễn tập cuối cùng, em quá mải nhìn lên sân khấu nên quên thay giấy màu trong đèn kỳ ảo vào lúc cần, cô Yulia nổi giận:

– Volodia, tâm trí em để đâu thế? Sao em không đổi màu ánh sáng? Em làm hỏng hết hiệu quả của vở kịch. Em phải nhớ là khi Svetlana vừa nói: “Chàng hãy đứng lên, hãy tỉnh lại đi, em tha thiết yêu chàng và nguyện sẽ làm vợ chàng!” thì em phải bỏ hết ánh sáng xanh và chiếu thẳng ánh sáng rực rỡ vào Slava… Còn Slava, em sẽ vứt bỏ bộ lông Quỷ Biển và biến thành chàng Hoàng tử tuấn tú nhé!

Đúng lúc đó, Volodia bỗng nghĩ ra một kế hoạch quỷ quái. Em quyết bắt Slava phải trả nợ vì những chuyện hắn gây ra cho em. Em nghĩ bụng: “Được, ta sẽ làm cho nhà ngươi thật nổi bật! Ta sẽ làm nhà ngươi thành Hoàng tử tuấn tú! Dưới bàn tay ta, chính ngươi sẽ thành lão Thủi thủ Hắc Hải! Ngươi sẽ nhớ mãi việc ngươi đã nhạo báng ta!…”

Hôm đó, khi Valia đi họp Đoàn thanh niên về thì thấy Volodia đang nằm trên giường. Em ngủ, má áp vào gối và lẩm bẩm gì đó trong cơn mê. Trên chiếc ghế bên cạnh còn để cuốn sách em tự tiện lấy của Valia để đọc trước khi đi ngủ. Đấy là cuốn “Mối tình đầu” của Turgenev.

Vở kịch ra mắt vào ngày mồng hai tháng năm.

Ngay từ sáng Volodia đã đến trường. Em chạy như bay khắp nơi với chiếc búa để trong túi và những chiếc đinh cắn chặt giữa hai hàm răng, mặc dù cô Yulia đã hai lần góp ý rằng như vậy là mất vệ sinh. Em kéo thang, tháo bóng đèn lắp vào những chỗ cần rồi căng dây thừng để treo đồ dùng trang trí.

Vào khoảng chiều tối, khách đã đến đầy hội trường. Cả học sinh các lớp trên và các bậc phụ huynh cũng đến dự. Volodia nhìn qua khe hở ở màn xuống phòng khán giả. Gian phòng bây giờ đã được lớp màn lung linh, kỳ diệu này ngăn cách ra. Và lúc này, tất cả thế giới phân làm đôi: một bên là những việc xảy ra ở bên kia tấm vải đầy bụi, trong căn phòng ồn ào, và một bên là những việc đang còn lặng lẽ diễn ra ở đây, phía bên này tấm màn, trên lớp sàn gỗ sân khấu nhà trường; cũng như đang diễn ra tại căn phòng gần đó, nơi Svetlana mặc chiếc áo dài tuyệt đẹp, xõa bím tóc vàng óng đang đứng trước gương và quanh đấy, cô Yulia đang tất tả chay xuôi chạy ngược. Cô đã mất vẻ nghiêm khắc và hơi chậm rãi hàng ngày của mình.

Bỗng Volodia nghe thấy tiếng gọi:

– Volodia, rung chuông lần thứ ba đi!

Vì rung chuông cũng là nhiệm vụ của Volodia nên em lắc mạnh chiếc chuông lớn mà cô Varia đã giao cho em. Sau đó em nhảy bổ ra sau cánh gà để kéo màn và chiếu đèn lên sân khấu.

Căn phòng dần dần yên lặng. Cô Yulia tay cầm kịch bản bước lại gần Volodia, lắng tai nghe rồi ra lệnh:

– Mở màn đi, Volodia!

Cô lui vào đứng đằng sau cánh gà, sẵn sàng nhắc lời kịch cho các diễn viên khi cần.

Volodia nhanh nhẹn kéo dây xuống, tấm màn giật giật rồi mở ra. Hơi nóng ngột ngạt từ trong phòng tỏa lên. Trên sân khấu, sau khi đã sửa lại chiếc gối độn bên trong áo và được một chiếc thắt lưng siết chặt, người lái buôn béo phệ rung rung bộ râu bằng vỏ cây tước nhỏ, cất tiếng nói, nghe rõ là giọng Arkasha:

– Các con gái yêu quý của bố, các con gái xinh đẹp của bố, các con gái thảo hiền của bố, bố sắp đi buôn xa một chuyến, bố sẽ đi qua chín mươi chín ngọn núi, chín mươi chín con sông, chín mươi chín thung lũng…

Sau đó ông hỏi các con gái xem họ muốn ông mang từ nơi xa xôi về những thứ quà gì. Nữ sinh lớp tám Shura đóng vai cô chị cả đòi bố mua cho chiếc mũ miện bằng vàng nạm đá quý lấp lánh muôn màu. Asia đóng vai cô chị thứ hai đòi bố mang về cho mình bộ đồ trang điểm bằng pha lê phương Đông… Trong khi hai cô chị nói chuyện với bố, Volodia không rời mắt khỏi Svetlana đang đứng ở xa và liên tục chiếu ánh sáng vào Svetlana. Cô Yulia mấy lần kéo tay Volodia sang bên để em chiếu sáng cả những cô gái khác nữa. Volodia gật đầu tỏ vẻ đồng ý nhưng ngay sau đó lại kín đáo chuyển ánh sáng vào cô gái út. Và khi Svetlana trong vai cô gái út chỉ xin bố mua cho mình bông hoa đỏ thắm đẹp nhất trần đời thì Volodia chiếu vào cô luồng ánh sáng qua tấm giấy bóng hồng còn lại từ tết năm ngoái. Em tin chắc rằng mọi người đều cảm thấy Svetlana thật giống bông hoa đỏ thắm.

Vở kịch làm Volodia hết sức bận rộn. Em phải đập vào chiếc thùng bằng sắt để giả làm tiếng sấm, phải lắc lắc chiếc bàn tính lấy ở văn phòng, phải lấy chân đá vào chiếc hòm rỗng, phải chập đầu dây điện để ánh sáng bùng lên mà không được làm cháy cầu chì. Đôi lúc, em cũng cảm thấy thật bực mình phải bận bịu như vậy vì cái anh chàng Slava kia. Slava đứng trong hậu trường, gí sát cặp môi dày vào chiếc loa to bằng bìa cứng để đối đáp với người lái buôn, bởi vì khi lạc bước vào lâu đài Quỷ Biển, người lái buôn tốt bụng và trung thực kia không được nhìn thấy chủ nhân lâu đài mà chỉ có thể thấy giọng nói khủng khiếp của hắn mà thôi. Nhưng đến khi trong lâu đài Quỷ Biển xuất hiện cô con gái út tuyệt đẹp và dũng cảm, dám hy sinh thân mình để cứu bố, thì Volodia tập trung toàn bộ ánh sáng chiếu lên sân khấu. Em hết tháo ra lại lắp vào đèn những tấm giấy bóng màu để thay đổi ánh sáng và đồng thời, tung từ sau cánh gà ra sân khấu những con bồ câu bằng giấy bôi màu sặc sỡ giả làm những con chim chốn thần tiên… Cô Yulia lại phải can thiệp để ánh sáng trên sân khấu được phân bố hợp lý hơn.

Khán giả lặng người đi khủng khiếp khi lần đầu tiên Slava mình đẫm mồ hôi và khoác tấm da cừu lên người bò ra sân khấu. Trông Quỷ Biển đáng sợ thật! Hai hốc mắt hắn sáng rực hai chiếc bóng đèn pin (pin giấu dưới mặt nạ). Cái đuôi làm bằng dạ và những vuốt dài làm bằng dây thép càng tăng thêm vẻ quái đản. Volodia không tiếc màu xanh, màu tím và màu lam thẫm để ánh sáng càng tạo cho Quỷ Biển vẻ ghê sợ hơn nữa.

Sắp sửa đến cao trào vở kịch. Cô gái út vội vã quay lại lâu đài của Quỷ Biển hào hiệp để giữ trọn lời hứa. Nhưng các em còn nhớ chứ, các cô chị đã đánh lừa cô, làm cô đến chậm mất một giờ đồng hồ. Cô chạy lên sân khấu đúng vào lúc Quỷ Biển đã thở hơi cuối cùng, đôi tay quái dị còn ôm chặt lấy bông hoa đỏ thắm…

Trong màn này, cô gái út do Svetlana đóng trông thật xinh đẹp! Nhẹ nhàng tưởng như gót chân không chạm đất, cô chạy vào luồng ánh sáng mà Volodia đã chuẩn bị sẵn cho cô. Cả người cô chan hòa ánh sáng và những bụi hoa muôn màu bao bọc lấy cô. Cô quỳ xuống, đôi tay thanh tú ôm lấy chiếc đầu quái đản của Quỷ Biển mà trái tim phúc hậu và tâm hồn cao thượng đã làm cô xúc động. Bằng một giọng thánh thót như pha lê, âm vang khắp cả phòng khán giả, khiến Volodia cảm thấy cổ họng mình bỗng nghẹn lại, cô kêu lên:

– Chàng hãy đứng lên, hãy tỉnh lại đi, em tha thiết yêu chàng và nguyện làm vợ chàng!…

Đúng lúc đó, Volodia cảm thấy mình không đang tâm làm hỏng một cảnh như vậy. Không nên nhạo báng những lời nói đẹp đẽ đó, không nên phá hoại câu chuyện bằng một trò đùa ngu ngốc, không nên xúc phạm niềm xúc động sâu sắc mà những lời lẽ của cô gái út người lái buôn đã truyền đến chính bản thân em và đến toàn bộ khán giả đang nín thở theo dõi. Câu chuyện đã chinh phục tất cả mọi người, và Volodia cũng không thể cưỡng lại được…

Và khi Slava, giữa tiếng sấm trang trọng do Volodia đập vào thùng và tiếng vang rền đắc thắng do em nện vào hòm, bật dậy trên sân khấu, trút bỏ bộ lông hôi hám hiện ra trước mắt mọi người với dung mạo chàng hoàng tử tuấn tú thì Volodia mở hết ống kính ở đèn, tập trung tất cả ánh sáng chiếu vào.

Rồi sau đó, lúc kéo giật đầu dây này, lúc kéo giật đầu dây khác, em liên tục hết mở màn lại đóng màn, bởi vì khán giả rất nhiều lần đòi diễn viên phải ra mắt. Các diễn viên nắm tay nhau ra chào khán giả. Lúc này Volodia đã không còn cảm thấy ghen tức nữa, em khoan khoái kéo màn ra và cầm ngay lấy đèn để chiếu sáng Svetlana đang đỏ ửng mặt vì sung sướng cúi chào mọi người. Khán giả vỗ tay nhiệt liệt. Cả cô Yulia cũng bị cầm tay kéo ra sân khấu. Cô sửa lại mái tóc bạc và nhấp nháy mắt khi Volodia chiếu ánh sáng vào cô.

Khán giả mang hoa lên tặng diễn viên. Lúc đó đã là mùa xuân. Những đóa hoa hồng thơm ngát chen lẫn những bông tử đinh hương dìu dịu. Đêm đó ai cũng cảm thấy hạnh phúc.

Cô Yulia mệt mỏi nhưng rất hài lòng, cô thu dọn những đồ vật của Svetlana. Khi cô đã ra khỏi trường thì trong bóng tối lờ mờ của đêm tháng năm một người tiến lại gần cô, tay ôm một bó tử đinh hương lớn. Ánh sáng làm cô không nhận được ra ngay đấy là ai.

– Volodia đấy à?

Volodia vụng về cầm bó hoa trong cánh tay buông thõng, những bông hoa chúc xuống trông như cái chổi.

– Vâng ạ, – Volodia nói, – đây là em mang đến tặng cô.

– Svetlana! – cô Yulia quay về phía tối gọi to. – Lại đây con! Volodia mang hoa đến tặng chúng ta đây này!

– Đây là em mang đến tặng cô đấy ạ! – Volodia bướng bỉnh nhắc lại.

Cô Yulia cầm lấy bó hoa và cúi mặt vào những đóa tử đinh hương thơm mát.

– Hoa tuyệt quá, Volodia ạ!

– Có những thứ còn tuyệt hơn cơ, cô ạ, – Volodia nói, giọng trầm trầm, và sau khi yên lặng một lát, em nói thêm: – Em nói thế bởi vì hôm nay, em nhận được một tin mừng không thể tả được, cô ạ. Có một cô trông vẻ rất nghiêm nghị từ Sở giáo dục đến báo tin rằng, do thành tích của em trong Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi và do đã làm được mô hình bay mới nên em được cử đi trại Artek. Học xong một cái là em sẽ đi ngay. Em chúc cô ngủ ngon!…

Chương XI
BỜ BIỂN THIẾU NIÊN

Chiều ngày 16-6-1941, trên toàn bộ dải bờ biển từ Gurzuf đến núi Medved, nổi lên tiếng kèn của các em thiếu niên. Tiếng kèn đồng vang động cả ở trại Thượng, trại Hạ lẫn trại số ba. Khắp bãi biển rộn ràng tiếng trống.

Volodia đứng vào vị trí của mình trong hàng ngũ ở phía rìa bên trái. Bên cạnh em là Yusup, một chiến sĩ hái bông nổi tiếng khắp vùng Tashkent. Đứng đằng sau và lớn hơn em một chút là Ostap, một nhà làm vườn trẻ tuổi ở làng Kotelva. Tiếp đó, hết dãy mũ trắng này đến dãy mũ trắng kia chẳng khác gì hết nấc thang này đến nấc thang khác, đội ngũ trùng trùng điệp điệp trải dài ra cho đến người cuối cùng ở bên phải là Andrei, một thiếu niên Leningrad, có mái tóc sáng trắng và là họa sĩ giỏi nhất của trại.

Các đội đang tập hợp ở cột cờ trung tâm. Tại đây, sau lớp lan can bằng đá ngay cạnh biển là một khán đài hình bán nguyệt xây trong hõm núi với những dãy ghế trắng chạy tỏa ra như một chiếc quạt khổng lồ.

Trên tất cả những con đường dẫn từ các trại đến đây, các đội ngũ đang nhịp bước trên lớp cát đỏ nhạt, dọc theo những bụi cây địa phu cắt xén gọn gàng, ngang qua những khóm hồng đỏ rực hay trắng như tuyết đang tỏa hương thơm ngát. Đấy là những nam thiếu niên ở trại Thượng và trại Hạ; đấy là những nữ thiếu niên ở trại số ba. Tất cả tập hợp ở đây để tiến hành một ngày lễ long trọng: trại hè thiếu nhi Artek mừng ngày thành lập thứ mười sáu.

Ngày 16 tháng 6 năm 1941.

Chỉ bốn ngày nữa thôi là Volodia đã phải trở về nhà. Em đứng yên trong đội ngũ trang nghiêm. Cũng như tất cả các bạn, em mặc chiếc áo lính thủy màu trắng có cổ xanh, chiếc khăn quàng đỏ quàng ngang vai thắt trước ngực. Ánh hoàng hôn xanh tím bao phủ hàng cây rậm rạp ở hai bên lối đi, dù trời nóng bức đến đâu cũng có thể tìm được chỗ nghỉ ngơi mát rượi. Volodia hít căng lồng ngực làn không khí thơm ngát, dịu ngọt, suốt ngày đẫm hương biển cả, hương hồng nở rộ và mùi nhựa thông hăng hắc của miền Nam. Tiếng sóng Hắc Hải rì rào nhè nhẹ sau dãy lan can trắng.

Đấy là giờ phút Volodia ưa thích nhất trong những ngày ở trại hè tuyệt diệu, thấm thoắt thoi đưa này.

Vậy mà lúc đầu em chẳng thấy thú vị gì cả: em tưởng tượng cuộc sống ở trại khác kia. Em hình dung Artek là một nơi tự do phóng khoáng, có thể ngủ ngay trên bờ biển, muốn tắm lúc nào cũng được, đi xuồng ra khơi suốt mấy ngày liền và nhảy từ vách đá xuống làn sóng ngầu bọt.

Nhưng hóa ra ở đây, tất cả đều tuân theo một thời gian biểu vô cùng chính xác, tất cả đều phục tùng một kỷ luật chặt chẽ; mà lại phải sinh hoạt và ngủ trong một căn lều lớn, căn lều này có cắm gần biển thật đấy, nhưng lại vững chãi đến nỗi nó giống một chiếc nhà bạt hơn là giống một căn lều dã ngoại cơ động.

Rồi, em lại hết sức sửng sốt khi biết là tắm cũng phải vào những giờ nhất định, mà lại còn có bác sĩ theo dõi. Trước hết ông đo nhiệt độ của nước bằng cách nhúng chiếc nhiệt kế xuống biển; ông chẳng cho phép ai muốn tắm nắng bao lâu cũng được đâu; rồi lại ra lệnh để tất cả phải trở mình nằm sấp.

Lại còn có những giờ đặc biệt mà lúc đầu cậu bé Volodia ham hoạt động không thể nào chịu nổi. Đấy là những giờ “tuyệt đối” vì theo nội quy trại thì lúc đó “tuyệt đối” không được làm gì hết: tất cả các trại viên đều phải lên giường nằm ngủ.

Ngay từ những ngày đầu đến Artek, tâm hồn phóng khoáng của Volodia đã mãnh liệt cưỡng lại tất cả những khuôn phép đó. Nhưng một lần, khi em trốn khỏi lều vào giờ “tuyệt đối”, em đã bị chính bác giám đốc trại Boris bắt gặp ngoài biển. Bác giám đốc người béo khỏe và luôn có mặt ở khắp mọi nơi.

Bác gọi Volodia:

– Cháu lại đây! Cháu làm sao thế? Không mắc bệnh mộng du chứ? Tất cả đều ngủ, thế mà cháu lại đi lang thang. Có lẽ phải gửi cháu đến nhà cách ly mất. Hay ít nhất cũng phải chuyển cháu đến nhà nghỉ ở trại Thượng. Trông cháu tuy hơi nhỏ người nhưng rắn rỏi nên bác mới quyết định đưa cháu đến đây, tới những căn lều này. Nhưng hóa ra phải nhốt cháu trong nhà nghỉ mới phải. Tên cháu là gì? Ở đâu đến đây?

– Cháu là Volodia ở Kerch.

– Thảo nào mà cháu như con cá ấy, thích bơi lội tự do, thích muốn làm gì thì làm, vi phạm nội quy chung. Thế bố mẹ cháu làm gì?

– Bố cháu làm nghề lái tàu, là thuyền trưởng…

– Bác phải viết thư cho bố cháu mới được, viết thế này này: “Đồng chí thuyền trưởng ạ, con trai đồng chí không thích nội quy ở Artek. Và, bởi vì chúng tôi không có quyền thay đổi nội quy nên con đồng chí hoặc là phải thay đổi tính nết và tuân theo nội quy, hoặc là đồng chí đến đón nó về nhà…” Như vậy là không được, cháu ạ, như vậy là không được. Quay về lều và lên giường ngay! Kỷ luật của chúng ta rất nghiêm minh, cháu phải quen dần đi!

Và Volodia bị bác Boris dẫn về chiếc giường dưới lớp bạt căng chụm phía trên.

Sau đó, Volodia lại bị phê bình nghiêm khắc khi em vượt qua khu vực cấm và bơi sải ra xa bờ. Ngay lập tức anh phụ trách trực nhật đi xuồng dượt theo. Anh ra lệnh cho Volodia phải lên xuồng tức khắc. Volodia bị đưa trở lại bờ và ở đấy, em được tiếp đón chẳng lấy gì làm vẻ vang lắm.

Nhưng dần dần, Volodia đã hòa mình được vào cuộc sống này, một cuộc sống hết sức mực thước và do đó làm được rất nhiều việc trong một ngày. Em nhanh chóng quan sát mọi thứ xung quanh, chạy tới khắp các trại, nắm chắc mọi luật lệ và biết được tất cả những truyền thuyết của Artek do các lớp trại viên kể lại cho nhau. Em đã tham gia cuộc hành quân lên đỉnh núi Medved, từ đỉnh núi đó mà nhìn thì phong cảnh còn đẹp hơn cả phong cảnh ở nhà nhìn từ núi Mithridat xuống.

Chưa đầy một tuần lễ, em đã cảm thấy mình là một trại viên kỳ cựu, em thuộc tất cả những bài hát ở trại, em biết tất cả những danh lam thắng cảnh của khu vực thiếu nhi huy hoàng này, em đã trở thành người giữ gìn trung thành những truyền thống và tập quán của nước cộng hòa trẻ em độc đáo này. Em nhanh chóng làm quen với các bạn ở lều bên cạnh và em cảm thấy em đã kết bạn từ nhỏ với Yusup, với Ostap và với Andrei. Bây giờ thật khó mà tưởng tượng được rằng chỉ bốn ngày nữa thôi, tất cả sẽ mỗi người một ngả đi về những miền khác nhau của Tổ quốc bao la và, biết đâu đấy, sẽ chẳng bao giờ gặp nhau nữa. Chẳng ai muốn nghĩ đến điều đó.

Volodia đã trở thành một trại viên trung kiên từ lâu. Em đã leo lên Adalary. Ở đấy gồm có hai mỏm đá khổng lồ nhô lên từ dưới biển và ở cách bờ Artek không xa; em đã tham gia tất cả những trò chơi có ở Artek; cũng như tất cả các trại viên Artek khác, em gọi những bậc thang khổng lồ dẫn đến trại Thượng là “Ôi-Sụt-Cân” bởi vì người ta nói đùa rằng khi leo lên hết hàng bậc đó, ai cũng bị sụt đi một cân. Em đã nhiều lần được nghe câu chuyện mà tất cả các trại viên Artek đều biết rõ, đấy là câu chuyện xúc động về người bác sĩ tuyệt vời Zinovy Petrovich Soloviev. Căn nhà nhỏ và nơi nghỉ ngơi ngoài vườn của ông vẫn được giữ gìn cẩn thận trong khu vực trại. Ngày xưa người bác sĩ quân y bôn-sê-vích Soloviev đã sống ở đấy. Ông là người sáng lập trại Artek. Bản thân ông bị ốm rất nặng và ông biết rằng mình không còn sống được bao lâu nữa, nhưng ông vẫn giấu mọi người điều đó. Các em thiếu nhi thường xuyên đến thăm ông – một người có dáng cao, đẹp lạ lùng với mái tóc bạc trắng và cặp mắt rực lửa – nghe ông kể hàng giờ những câu chuyện vô cùng hấp dẫn về Lenin, về Cách mạng tháng Mười, về nội chiến, về khoa học và về sách vở.

Volodia cũng đã không ngạc nhiên khi thấy một tàu chiến thuộc hạm đội Hắc Hải cứ mỗi lần đi ngang qua Artek lại kéo cờ chào trại. Em đã biết rằng chiếc tàu đó là do một thuyền trưởng trẻ tuổi chỉ huy, trước kia đồng chí đó đã từng là trại viên Artek và ngày nay vẫn giữ những kỷ niệm tốt đẹp về trại. Và đồng chí đó đã làm như vậy là do được phép đặc biệt của đô đốc chỉ huy hạm đội cũng là một trại viên danh dự của Artek…

Và Volodia cũng chẳng thấy buồn cười nữa, khi trong những buổi họp chung, lúc tập hợp buổi tối, một bạn nữ đội trưởng người bé nhỏ, thành thạo báo cáo với trại trưởng:

– Hai mươi sáu đội viên có mặt. Một nữ đội viên vắng vì ốm. Đội viên danh dự, nguyên soái Budyonny, vắng mặt vì lý do công tác…

Bây giờ Volodia đã hiểu rằng điều đó thật hết sức quan trọng và cần phải báo cáo như vậy. Chính sự việc đó đã làm tất cả những diễn biến ở trại, bắt đầu từ việc đánh thức buổi sáng và kết thúc bằng việc tập hợp buổi tối, có được không khí chiến đấu trang nghiêm. Không khí đó thấm sâu vào những cuộc hành quân, những buổi tắm biển và ngay cả những giờ “tuyệt đối” lặng tờ, không có những giờ đó thì thật khó mà chịu đựng nổi cho đến tối tất cả những cái mà Artek đem lại trong một ngày.

Khi những ấn tượng sôi nổi ban đầu đã lắng xuống thì một trong những nơi hấp dẫn nhất với Volodia tất nhiên là xưởng mô hình máy bay của Artek. Đúng, phải thế mới đáng là một cơ ngơi chứ! Xưởng mô hình máy bay khiêm tốn ở Kerch làm sao có thể so sánh nổi!

Mắt Volodia long lanh lên khi lần đầu tiên em bước chân đến đây. Em đã định làm các trại viên Artek phải ngạc nhiên về những hiểu biết của em trong lĩnh vực thiết kế mô hình máy bay, nhưng những điều em nhìn thấy ở đây đã buộc em phải yên lặng một cách khôn ngoan. Em thầm thán phục khi xem xét những chiếc máy bay duyên dáng lạ thường và thiết kế theo kiểu mới nhất. Chúng được trau chuốt hết sức cẩn thận và khi phóng trên ngọn núi ngoài trại Thượng, chúng mới bộc lộ những phẩm chất bay tuyệt diệu của mình.

Ở đây, ở Artek, có thể chế tạo mô hình máy bay chạy bằng chiếc động cơ ét-xăng thực sự chỉ lớn hơn bao diêm một chút. Tại đây, Volodia nhìn thấy những mô hình thu càng chân lại khi bay, rồi tự thả ra trước khi hạ cánh một chút. Ở đây cũng có những mô hình máy bay quân sự nhỏ có thể vừa bay lên vừa phóng tên lửa hay thả ra những nhà nhảy dù tí hon.

Và trên tất cả mô hình máy bay đều loang loáng nước sơn, đều rực lên nước gỗ bóng láng tô màu tươi rói, đều lấp lánh lớp bọc cánh chặt khít. Tất cả đều được gia công rất kỹ lưỡng, chắc chắn và đẹp đẽ. Volodia được xem những mô hình máy bay lập kỷ lục do những nhà chế tạo ưu tú của lớp trại viên trước làm ra. Một mô hình sơn màu ngọc thạch và trông giống như một con chim xanh, mang trên thân một tấm đồng nhỏ chứng nhận được giải thưởng. Các trại viên Artek truyền lại cho nhau rằng mô hình này đã tham dự những cuộc thi toàn Liên Xô đã bay trên không trung đúng một tiếng đồng hồ và người ta đã phải phái một chiếc máy bay thực sự đi tìm nó trong các đám mây.

Volodia bắt đầu làm việc trong xưởng. Ngay ngày đầu tiên, giáo viên hướng dẫn vốn trước kia là một nhà lái tàu lượn nổi tiếng đã lập kỷ lục và sau khi bị một tai nạn, hiện làm việc với các thiếu nhi ở Artek, đã chăm chú xem Volodia làm việc, bước đến gần em:

– A, chắc em cũng là một tay kỳ cựu trong ngành chúng ta phải không? Cừ lắm! Không thoát khỏi mắt anh đâu! Anh thấy ngay em xử lý các dụng cụ rất khéo léo. Nguội, mộc, món gì cũng thạo cả!… Kể cho anh nghe công việc trước khi đến đây của em xem nào!

Từ hôm đó, Volodia miệt mài trong xưởng mô hình máy bay. Em thiết kế một mô hình chạy bằng động cơ ét-xăng mà theo tính toán của em, nhất định nó sẽ phá kỷ lục của nhà chế tạo máy bay xuất sắc trong lớp trại viên năm kia.

Mô hình đã gần xong, chỉ cần phải tìm cho nó một cái tên thật kêu, thật xứng đáng và phóng nó lên không trung nữa thôi. Nhưng hôm trước ngày dự định thử chiếc máy bay đã hoàn thành, đội của Volodia lên đường tham quan Alupka.

Cả đội đi một chiếc ô-tô-buýt lớn theo con đường trải nhựa ngoằn ngoèo dọc bờ biển. Con đường lúc thì tiến sát ra biển, lúc lại như đùa cợt, tách ra xa và đi cao lên núi. Tại những chỗ ngoặt đột ngột, các em bị áp sát vào thành xe, nhưng vừa bám chặt lấy khung cửa sổ thò đầu ra ngoài và hắt hơi vì bụi của Krym, các em vừa cất tiếng hát vang như mọi lần bài ca Artek, một bài hát nổi tiếng mà khắp nơi trong nước đều biết rõ:

Da ta rám nắng mặt trời,

Ngăm ngăm chẳng khác chi người da đen.

Artek ơi, cảnh thần tiên,

Hồn ta mãi mãi ở liền bên người!…

Xe dừng lại ở Yalta. Mọi người đi dạo trên bờ biển. Những đợt sóng trào lên đập vào lan can cao đến nỗi những tia nước bị gió biển lôi theo vào tận trong phố. Đôi lúc, những giọt nước bắn tung tóe vào quầy kính các cửa hiệu và lăn trên lớp kính phản chiếu vầng mặt trời Krym có quầng tối bao quanh.

Tới Alupka, nơi nhà cửa và phố xá cứ cao lên dần dần theo dốc núi dựng đứng, bác Boris, giám đốc trại cho các thiếu niên xuống xe và bảo:

– Đến nơi rồi. Đây là phố Sevastopol và ngôi nhà chúng ta định đến ở ngay kia, số bốn.

Ngôi nhà nhỏ bé màu trắng nằm trên núi. Những ngọn cây to trùm lên ngôi nhà.

– Các cháu không được chạy lung tung và phải giữ trật tự… Trước hết chúng ta sẽ chúc mừng, sẽ tặng hoa. Rồi cháu nào muốn phát biểu gì thì cứ nói. Cuối cùng, chúng ta sẽ cảm ơn và quay trở ra. Không có chúng ta, ở đây cũng đã đông khách lắm rồi, hằng ngày chật ních những người đến thăm, các cháu phải biết thế mới được.

Tất cả đội viên sửa lại khăn quàng và nôn nóng ngắm nghía ngôi nhà nhỏ bé, sạch sẽ, giản dị, chẳng có gì khác những ngôi nhà bên cạnh. Bác Boris bước đến gõ vào cánh cửa.

Cửa sổ mở rộng và một người đàn bà không còn trẻ nhưng cũng chưa già hiện ra. Cặp mắt chăm chú và đượm buồn của bà nhìn các em thiếu niên đứng ở phía dưới. Ngay lập tức, không ai bảo ai, các em đưa tay phải lên đầu chào chủ nhân ngôi nhà nhỏ.

– Chào bác Tatiana Semenovna – bác Boris vừa nói vừa bỏ chiếc mũ trắng và lấy khăn tay lau đỉnh đầu ướt đẫm mồ hôi. – Xin cho phép được đến thăm sức khỏe của bác. Đây là các em được chọn lọc trong lớp trại viên hiện nay. Các em rất muốn được đến gặp bác. Các em nghe nói bác ở gần ngay đây, thế là nhất định đòi đi… Này các cháu, bác giới thiệu với các cháu: đây là bác Tatiana Semenovna, mẹ của Pavlik*.

Pavlik Morozov: anh hùng thiếu niên Liên Xô (ND).

Các em vừa lao xao chào vừa chăm chú nhìn bà.

Volodia khéo léo lách lại gần để không ai che mắt em. Đầu em ngẩng lên, cặp môi hé mở. Em không thể tin được người đứng trước mặt em lại là bà mẹ của chính Pavlik mà em đã nhiều lần được đọc tới, đã được nghe nói rất nhiều và chính em cũng đã kể lại cho các em nhi đồng nghe. Như vậy, đây chính là người phụ nữ đã nuôi nấng, dạy dỗ người đội viên thiếu niên nổi tiếng nhất mà hiện nay rất nhiều đội viên, rất nhiều câu lạc bộ thiếu niên được mang tên, rất nhiều bài hát ca ngợi. Những câu chuyện về người đội viên đó thường được kể tại các buổi họp, được dựng thành kịch, được in thành sách.

Nét mặt giản dị của người phụ nữ khiêm nhường bây giờ đã trở nên niềm nở, một nụ cười lặng lẽ trên cặp môi chứa đựng nhiều đau khổ làm rạng rỡ khuôn mặt. Bà gật đầu chào các em thiếu niên:

– Chào các cháu, mời các cháu vào trong nhà. Cửa mở đấy.

Bà nói giọng miền Ural, dịu dàng và nhấn mạnh âm “ô”.

Cuộc gặp gỡ làm các đội viên thiếu niên xúc động. Các em vụng về xúm lại, chen nhau bước qua cổng vào trong sân, tay ôm những bó hoa hồng Artek to tướng. Và khi bà mẹ Pavlik bước ra bực cửa thì những bông hồng rơi xuống chân bà, vì bà không thể ôm được hết những bó hoa thơm ngát, nặng trĩu, từ khắp các phía đưa đến.

– Cảm ơn, cảm ơn các cháu thân yêu của bác! Các cháu lấy ở đâu mà nhiều thế này? Để yên cho nó đẹp có hơn không? – bà vừa nói vừa cố lấy hai tay ôm cho hết những bó hoa hồng lớn.

– Không sao đâu, bác ạ, vùng Artek chúng cháu có nhiều lắm! – các em đáp lại.

– Bây giờ bác sẽ để hoa vào nước, bên cạnh ảnh Pavlik nhé. Các cháu có muốn xem ảnh Pavlik không?

Tất nhiên là ai cũng muốn xem rồi! Tất cả rụt rè bước vào những căn phòng sạch sẽ, mát mẻ và đứng một lúc lâu, chăm chú nhìn bức chân dung người thiếu niên vinh quang ở làng Gerasimovka thuộc vùng Ural xa xôi. Chiến công gian nan của người thiếu niên đó chứng tỏ cho toàn thế giới thấy những trái tim non trẻ, con đẻ của cách mạng Tháng Mười vĩ đại, trung thành vô hạn với sự nghiệp của những người cộng sản và căm thù sâu sắc những kẻ thù của sự nghiệp đó.

Volodia cũng đứng hồi lâu bên ảnh của Pavlik. Lúc đó em nhớ lại tất cả những điều đã được nghe về Pavlik, về cái chết bi thảm của Pavlik do bàn tay của những kẻ sát nhân mà đứng trước chúng, trái tim người thiếu niên không mảy may run sợ. Rồi Volodia đưa mắt nhìn bà mẹ Pavlik. Bà đứng ngay gần đó, đang trìu mến đặt hoa vào bình, vào lọ, vào thùng nước. Em thấy rất muốn nói một điều gì thật âu yếm với bà.

Em mạnh bạo nhận xét:

– Trông Pavlik giống bác quá!

Bà thở dài:

– Đúng đấy, nhiều người cũng nói là giống bác.

– Thế Pavlik vốn có khỏe không bác, – Volodia hỏi, – có cao không bác?

– Không, cũng như cháu, có lẽ lớn hơn một chút.

Một em gái nói:

– Ở Artek, chúng cháu có một đội mang tên Pavlik của bác.

– Và một chiếc tàu thủy nhỏ cũng tên là “Pavlik Morozov”.

– Còn ở Moskva chúng cháu, có một ngõ ở Presnia cũng tên là ngõ Pavlik Morozov.

– Bác ạ, bác kể cho chúng cháu nghe về Pavlik đi!

– Biết kể cho các cháu chuyện gì bây giờ nhỉ? Chắc là các cháu đã đọc hết cả rồi, đã biết hết cả rồi. Sách báo nói còn hay hơn bác kể. Nhưng các cháu đã yêu cầu thì bác cũng xin nói. Pavlik rất tốt, rất trung thực, các cháu ạ. Đã hứa điều gì là nhất định làm bằng được. Nó học rất chăm. Và dũng cảm. Vì chân lý, vì Chính quyền xô-viết, nó sẵn sàng làm mọi việc, không tiếc một cái gì hết. Đó, cả tính mạng nó cũng không tiếc, cái chết nó cũng không sợ. Chính các cháu cũng biết đấy… Nó rất ngoan ngoãn, lúc nào cũng chăm lo săn sóc đến bác…

Bà yên lặng, nhìn ảnh con và đưa tay xoa xoa cổ.

Volodia mở to mắt, chăm chú nghe bà nói. Chiến công gian khổ của Pavlik và nỗi đau khổ của bà mẹ, – những điều đó em đọc sách đã biết rõ từ lâu nhưng bây giờ trở nên gần gũi, trở nên sinh động, dường như câu chuyện đó xảy ra không phải ở một làng vùng Ural mà ở ngay cạnh trường em, ở phố em.

Bà Tatiana Semenovna tiếp tục kể:

– Pavlik rất muốn được xem biển ra sao. Nó rất yêu biển. Như vậy là nó không được nhìn thấy biển. Các cháu hãy ngắm biển thay cho nó và khi nhớ đến nó, các cháu phải lấy làm sung sướng vì tất cả mọi thứ đều thuộc về các cháu… Các cháu được hưởng biển thỏa thích, được hưởng ánh nắng mặt trời thỏa thích. Các cháu được những người tốt chăm sóc, giáo dục. Bác nhìn các cháu mà thấy thèm muốn địa vị của mẹ các cháu…

Andrei tiến lên và nói giọng nghẹn ngào vì xúc động:

– Thưa bác, bác cho phép cháu thay mặt tất cả các bạn ở đây và thay mặt tất cả các trại viên Artek nói với bác… cảm ơn bác vì bác đã nói chuyện với chúng cháu… xin bác tin rằng tất cả chúng cháu sẽ cố gắng trở nên những người có ích cho Tổ quốc quang vinh của chúng ta… trở nên những người như Pavlik của bác.

Ngày hôm đó ghi sâu vào ấn tượng của Volodia hơn tất cả những ngày khác ở Artek. Suốt dọc đường trở về trại em yên lặng và, hôm sau, em đến xưởng chế tạo mô hình máy bay, lấy trên giá chiếc mô hình mới chạy bằng động cơ ét-xăng của em và đến gặp hướng dẫn viên.

– Anh Vladislav ạ, – em nói, – em đã quyết định… Em có thể đặt tên cho chiếc máy bay của em là “Pavlik Morozov” được không?

Và không ai ngạc nhiên khi thấy một chiếc mô hình máy bay với dòng chữ to và rõ nét “Pavlik Morozov” bay lên bên trên trại và vừa nổ máy giòn giã vừa để lại trên bầu trời Krym xanh biếc một vệt khói hẹp.

Các trại viên đứng ở dưới giơ tay chào, vẫy tay và vẫy những chiếc mũ trắng về phía chiếc máy bay.

Chiếc “Pavlik Morozov” bay vọt lên cao, bay trên những làng mạc, và được những luồng không khí ấm áp nâng lên, đưa ra biển. Các em trai ở trại Thượng và trại Hạ nhìn thấy mô hình, các em gái ở trại số ba cũng được thấy. Những chiếc xuồng máy chạy ra biển để vớt mô hình lên khi hạ cánh, nhưng chiếc “Pavlik Morozov” cứ bay mãi. Nó bị cuốn đi bởi những làn gió hiu hiu đang vuốt ve đôi má những trại viên có nước da đồng hun, đang khe khẽ rung rinh vầng lá cây và đang thổi những cánh hồng rụng bay từ từ khỏi mặt đường.

Chẳng bao lâu những chiếc xuồng nhỏ mất hút chiếc “Pavlik Morozov”. Hình như nó đã tan biến trong ánh phản chiếu lấp lánh của biển cả, trong ánh nắng nóng bức chói lòa của mặt trời. Volodia đứng trên bờ, lòng thấp thỏm hy vọng cho những chiếc xuồng trở về, nhưng vô ích: em được báo là chiếc mô hình máy bay đó biến mất. Bác giám đốc Boris gọi điện đến tất cả các trại an dưỡng xung quanh và nông trang gần để hỏi xem có ai nhìn thấy chiếc máy bay ở đâu không. Nhưng vẫn tuyệt vô âm tín.

Mãi đến một giờ đồng hồ sau, mấy người đang làm việc ở trại trồng nho mới nhìn thấy một chiếc máy bay nhỏ đang từ trên trời bay về phía họ. Được văn phòng gọi điện báo trước nên họ chạy bổ đến trại báo tin.

Khắp các trại đều xôn xao lên:

– Nó đang bay… Đang bay kìa!

Mặc dù đã đến giờ quy định ăn tối, nhưng các trại viên, các cán bộ phục vụ, các chị bảo mẫu, các anh chị phụ trách và ngay cả nữ bác sĩ Rozalia có tiếng là nghiêm khắc, tất cả đều chạy ra sân để nhìn chiếc “Pavlik Morozov” đang ngoan ngoãn theo chiều gió bay về.

Lập tức Volodia nổi tiếng khắp các trại. Em đến đâu là sau lưng có tiếng kháo nhau:

– Chính bạn ấy là người chế tạo chiếc mô hình đã bay đi rồi lại tự quay về đấy…

Và bây giờ em đang đứng một cách khiêm tốn bên trái đội ngũ, mặt hướng về chiếc cột cờ cao tít màu trắng.

Buổi chiều tối miền Nam ấm áp và hăng hắc hương thơm buông xuống rất nhanh. Không khí đẫm mùi biển và mùi cây cối trong vườn đến nỗi vị lờ lợ, ngọt ngào của nó như thấm cả vào lưỡi…

Những chiếc đèn màu trên các lối đi đã bật sáng. Âm nhạc vang lên. Mặt biển bốc lên làn ánh sáng của lân tinh, phản chiếu những tia sáng nhợt nhạt vào bờ.

Đột nhiên, một ngọn lửa cao bùng lên trên bãi đất phía trước khán đài, đồng thời những đốm lửa bừng sáng trên các mỏm đá Adalary. Ánh đèn chiếu xanh biếc rọi thẳng vào lá cờ đỏ trên cột cờ. Những chiếc pháo hoa bay vút lên bầu trời lách tách nổ tan ra thành những chùm lấm chấm màu lục, màu đỏ, màu xanh, rồi tắt đi để nhường chỗ cho những chiếc pháo hoa mới.

Volodia hít đầy ngực làn không khí thơm ngát. Tâm hồn em tràn ngập niềm sung sướng và lòng biết ơn. Vào giờ phút đó, em cảm thấy sẵn sàng hoàn thành bất kỳ chiến công nào vì cái thế giới tuyệt đẹp, rực ánh lửa và diệu kỳ này. Đứng sát cánh với người bạn bên cạnh, em hoan hô đến vỡ lồng ngực, và tiếng hoan hô của em hòa lẫn với những tiếng hô hân hoan vang rền của những người bạn cùng lứa tuổi quê ở Leningrad, ở Yakutia, ở Murmansk, ở Moskva và ở vùng Ural xa xôi quê hương của Pavlik Morozov, người thiếu niên đã hiến dâng cuộc đời ngắn ngủi của mình để trên trái đất luôn luôn có những buổi dạ hội như thế này và không kẻ nào dám dập tắt ngọn lửa trại thiếu niên tưng bừng này…

Bốn ngày sau, Volodia lên đường trở về. Em mang theo những thứ mà tất cả các trại viên Artek ai cũng mang theo: một bức ảnh chụp bên thân một loại cây của châu Úc; những lá mộc lan phơi khô có in dòng chữ: “Gửi lời chào từ Artek!” – mà nếu dán tem có thể gửi qua bưu điện; một cái động làm lấy bằng vỏ sò; một túi những viên đá biển đủ các màu sắc; những con cua phơi khô đính chặt vào tấm giá tròn màu đen và đậy phía trên bằng chiếc bóng đèn điện cưa đôi. Nhưng ngoài ra, em còn mang theo một giải thưởng đặc biệt về thành tích chế tạo máy bay: đó là chiếc mô hình “Pavlik Morozov” đã lập được kỷ lục nay tháo rời ra từng bộ phận và gói rất kỹ lưỡng…

Ở nhà ai cũng nhớ Volodia và, vào thời gian cuối, chính em cũng thấy rất nhớ nhà.

Bố đã đi công tác. Mẹ và Valia say sưa ngắm nghía nước da rám nắng và cứ vuốt ve mãi cặp má trông phính ra của em. Cả hai nhìn những con cua phơi khô với vẻ kinh tởm khiến Volodia bực mình vì thấy mẹ và chị không hiểu được cái đẹp của chúng…

Mệt mỏi vì đường đi và phải kể chuyện liên miên, Volodia ngủ sớm, cảm thấy trước niềm thú vị là sáng mai sẽ lắp chiếc máy bay và buổi trưa sẽ chạy lên núi Mithridat. Ở đó, các hội viên Câu lạc bộ chắc sẽ tập trung như mọi chủ nhật khác. Tất cả sẽ phải ồ lên khâm phục khi em đem khoe chiếc “Pavlik Morozov” của em.

Mẹ đến giường em để chúc em ngủ ngon, nhưng em đã ngủ say, cánh tay đen đi vì nắng gió gác ra sau và đôi chân rám nắng thò ra ngoài thành giường.

Bà ngắm nghía con. Volodia đen đi, già dặn lên và rắn rỏi ra. Cặp môi mọng, đỏ tươi, hé mở trong giấc ngủ trông em rất đáng yêu. Tất cả những thứ em mang từ Artek về nằm la liệt trên chiếc bàn nhỏ bên cạnh. Nào cua, nào lá mộc lan phơi khô, nào cái động nhỏ xíu, nào hộp chứa các bộ phận của mô hình máy bay. Cạnh giường, đôi dép đi đã tã ra nằm lăn lóc, chỗ bị thủng, chỗ bị toạc vì đá.

Bà cầm đôi dép lên nhìn và lắc đầu. Sau đó, bà tắt đèn và lặng lẽ bước ra.

Chẳng bao lâu, cả nhà đã ngủ. Volodia thở đều đặn và say sưa. Em mơ thấy những tràng pháo hoa phản chiếu trên mặt biển. Bà Evdokia phấp phỏng ngủ, trong giấc ngủ, bà cảm thấy đứa con trai đã lại ở nhà, bên cạnh bà; và hôm nay, bà không còn phải lo lắng không hiểu đứa con ở nơi đó ra sao nữa… Valia cũng đã ngủ để chuẩn bị ngày mai cùng Zhora và các bạn gái đi dự hòa nhạc ở đại lộ Duyên hải…

Các nhà chế tạo máy bay trẻ tuổi của Kerch cũng vừa ngủ vừa mơ thấy mình bay lượn trên núi Mithridat và không ngờ rằng bạn Volodia Dubinin đã mang về một chiếc mô hình máy bay thật kỳ diệu.

Trên các con tàu cũng đã đổi phiên gác nửa đêm. Trực ở vị trí thuyền trưởng, bố Volodia đang lái con tàu từ Feodosia về Kerch, về phía chân trời đang rạng sáng.

Ánh bình minh đã tỏa ra trên mặt biển. Đêm đó là đêm ngắn nhất trong một năm.

Ngày 22 tháng Sáu bắt đầu.

PHẦN HAI
Pháo đài trong lòng đất

Chương I
KHÔNG ĐƯỢC ĐI…

Có phải Hắc Hải đã đổi khác đi không nhỉ? Chẳng lẽ nó lại nông hơn hoặc bớt nổi sóng? Hay ngọn núi Mithridat đã sụt thấp xuống? Và bầu trời tháng Sáu cũng không còn giống như hôm qua nữa chăng? Hay mặt trời mùa hè ở Krym đã bị mờ đi rồi?

Không phải, mọi thứ đều vẫn như xưa. Biển không hề thay đổi, vẫn như mọi khi, gần bờ có màu vàng nâu do sóng vỗ vào làm vẩn đục lên, xa hơn có màu xanh như ngọc bích và cuối cùng, ở tít tận chân trời, có màu xanh lam xam xám. Và bầu trời cũng vẫn trong sáng, mặt trời vẫn nóng như thiêu như đốt chẳng kém trước kia. Ngọn núi Mithridat vẫn sừng sững trên thành phố, và phố xá vẫn đượm mùi cá biển. Mọi cái dường như không thay đổi, nhưng Volodia cảm thấy tất cả đều đã khác xưa.

Những mô hình máy bay cánh trắng của hội viên Câu lạc bộ những nhà hàng không trẻ tuổi không còn bay lượn trên đỉnh núi Mithridat nữa. Nói chung bây giờ không ai được lên đó. Những đơn vị phòng không bảo vệ thành phố bố trí trên sườn và trên đỉnh núi. Từ dưới có thể thấy rõ các cỗ pháo đen thẫm trên nền trời xanh: ngọn núi Mithridat cổ xưa vươn lên trời những chiếc nòng súng cao xạ vươn dài. Và bởi vì phố nào cũng thấy được Mithridat, nên giờ đây, ngọn núi đặt đầy pháo sừng sững trên từng ngã tư đường phố như nhắc mọi người nhớ tới chiến tranh.

Không gì làm thay đổi được biển cả, bầu trời và cây cỏ. Màu sắc của chúng vẫn rực rỡ như xưa dưới ánh nắng chói chang của mặt trời Krym. Nhưng bây giờ, chính trong thành phố và trên bờ biển, mọi cái đều như phai mờ đi. Các màu sắc của thành phố bị nhạt bớt. Chỉ có vài ngày mà những chiếc tàu nhỏ, sà lan, thuyền buồm đầy màu sắc sặc sỡ tươi vui đậu trên cảng đã được sơn lại, trở nên tối xám như biển cả trong cơn bão. Nhiều người mặc quần áo màu đất và màu cỏ. Chiến tranh rền vang ở một nơi nào đó còn xa xôi, nay đã vừa xích lại gần vừa bôi bẩn cả tường nhà, mái nhà. Trên các kho ngoài cảng và các tòa nhà nhà máy xuất hiện những vệt ngụy trang ngoằn ngoèo sặc sỡ, loang lổ, xám xanh. Tất cả dường như muốn náu mình xuống dưới mặt đất, hòa với đất làm một để khỏi bị trông thấy. Mặt tường các tòa nhà bị bôi nguệch ngoạc những nét vẽ ngụy trang. Chúng không còn giữ được những màu sắc riêng biệt như trước kia nữa, mà đã thấm đẫm sắc thái của đất cát, đã khoác lên mình bóng dáng những khe núi và những vệt xanh của các đồi cỏ.

Buổi tối, trên mặt biển cạnh đập chắn sóng, nơi trước kia, có biết bao ngọn đèn xanh đỏ rực rỡ đung đưa và những ngôi sao nhỏ của đèn tín hiệu trên các cột buồm nhảy nhót vui vẻ, nay không còn lóe lên một ánh lửa nào. Ngọn hải đăng lập lòe không biết mệt mỏi cũng thôi nhấp nháy, và vào đêm, cả khoảng không mênh mông lộng gió, mịt mùng và vắng vẻ đó giờ đây không còn phản chiếu một cái gì nữa, nó có một vẻ gì hoang dại.

Nhưng ngày cũng như đêm, cặp mắt mọi người vẫn cháy rực lên một ánh lửa thôi thúc, nghiêm nghị, đôi khi có vẻ cay độc. Volodia cảm thấy ánh mắt mọi người đều thay đổi cùng một lúc vào ngày 22 tháng 6 đáng ghi nhớ ấy, khi toàn bộ cuộc sống chẳng khác gì một con tàu rời bến bờ quen thuộc rồi không thể cập lại được. Dường như bờ biển bình yên kia ở lại mãi phía sau, còn khoảng mênh mông đầy những cơn bão táp đen tối và xa lạ đang thổi tới đầy vẻ hăm dọa.

Những tin tức dồn về Kerch ngày càng đáng lo ngại hơn. Bọn phát-xít đã ném bom Sevastopol. Người ta kể rằng ở Simferopol đã có báo động phòng không, mà từ đó tới đây thật là gần…

Vào những ngày đầu chiến tranh, khi háo hức nghe đài gần như muốn chui cả đầu vào loa truyền thanh, Volodia vẫn cứ đợi một thông báo nói rằng, ta đã chặn được địch, đã đánh chúng lộn nhào, chúng phải quẳng lại mọi thứ để tháo chạy, và những đội quân của ta mang cờ đỏ đang tiến vào phố xá của những thành phố phát-xít đã đầu hàng. Volodia nói với các bạn: “Được, rồi xem, lúc đầu ta chưa tập trung được lực lượng nên mới thế, chứ ngày mai, các cậu sẽ thấy…” Nhưng ngày hôm sau rồi một ngày nữa đã đến mà đài phát thanh vẫn không đem lại cái tin mong chờ kia. Ngược lại, tin tức ngày một đáng ngại hơn. Địch ngày càng tiến sâu vào Đất nước xô-viết bao la.

Bố Volodia suốt ngày ở ngoài cảng. Bây giờ không ai được vào đó nếu không có giấy phép đặc biệt, ở cổng có người đứng gác. Volodia thường ít được gặp bố vì bây giờ thỉnh thoảng ông mới ngủ ở nhà.

Khi Volodia nghe thông báo của phòng Thông tin xô-viết nói rằng địch đã chiếm thành phố Minsk, em cảm thấy cần nói chuyện với một người hiểu rõ em và giúp em biết được những việc gì đã xảy ra… Em định đến cô giáo Yulia nhưng không hiểu sao, em thấy ngài ngại.

Sực nhớ đến bác Kiriliuk, người bạn già mà em đã nhiều lần tìm gặp trong những phút khó khăn, Volodia đến chỗ ông. Nhưng bên thềm khách sạn các cửa kính nay đã dán đầy những dải giấy báo, lũ chim bạch yến tốt giọng không còn líu lô nữa. Cả bác Kiriliuk cũng đã biến mất.

Volodia ngập ngừng đụng tay vào tấm cửa xoay và bị nó đẩy đi, em thấy mình đứng trong một gian phòng mát mẻ, tranh tối tranh sáng. Trên ghế tựa, trên đi-văng, các chú bộ đội, các chú lính thủy đang người ngồi, người nằm, nói chuyện với nhau hoặc thiu thiu ngủ, khắp nơi xếp đầy những hòm, những va-li. Trông thấy Volodia, bác gác cửa quen thuộc vội bảo:

– Ra đi, ra đi, cháu ra khỏi đây đi!

– Thế bác Kiriliuk đâu hả bác? – Volodia hỏi.

– Ông ấy tình nguyện vào dân quân rồi… Còn lũ chim bạch yến được thả ra vô thời hạn…

Volodia buồn bã trở về nhà. Em uể oải cố thu dọn chiếc bàn riêng, xếp các đồ vật vào một góc. Thấy mắt em ánh lên một nét kỳ lạ và quả quyết chẳng hứa hẹn điều gì tốt lành, bà Evdokia lo lắng hỏi:

– Con suy nghĩ gì thế, Volodia? Bây giờ đừng có làm điều gì dại dột nữa đấy…

Volodia dừng lại trước mặt mẹ và cứ cọ mãi má vào vai, nói:

– Mẹ biết không, con đã gần mười bốn tuổi rồi, thế mà cuộc sống của con hình như chẳng ra sao cả.

– Chẳng ra sao là thế nào hở con? – bà mẹ bực mình. – Con học đã khá lên, được đi Artek, mọi người bắt đầu khen ngợi con, thế mà con lại bảo “chẳng ra sao”!

– Nhưng tất cả những cái đó là chuyện trẻ con, mẹ ạ… Những cái đó có vẻ như không phải tự bản thân con làm ra. Phần nhiều do những người xung quanh làm cho con. Các bạn ở đội thiếu niên giúp đỡ con đuổi kịp về học tập, cả mẹ và bố cũng vậy… Sở giáo dục cho con đi Artek. Còn tự con, mẹ ạ, tự con, con chưa làm được điều gì như thế.

– Nhưng có ai ở tuổi con đã làm được điều gì đặc biệt đâu nào? Học cho giỏi này, giúp bố mẹ việc nhà này, còn nếu có nhiệm vụ của Đội thì làm cho tốt. Thế là con đã được việc rồi. Con còn muốn gì nữa nào?

– Mẹ. – Volodia hờn dỗi xua tay, – con có nói đến chuyện ấy đâu. Khi có chiến tranh Phần Lan, con ngồi nhà còn chịu được. Thực ra, có một lần, con và Misha suýt nữa trốn đi, nhưng chiến tranh đã kết thúc. Còn bây giờ, chiến tranh chắc sẽ kéo dài… Mọi người đi chiến đấu. Khắp nơi đều động viên… Cả bác Kiriliuk chuyên bắt chim cũng đã vào dân quân, thế mà con thì phải ở lại đây… Nay mai bố về, con sẽ xin phép bố ngay… Hoặc để tự bố xin cho con vào hạm đội. Nếu không con sẽ trốn đi, thế là xong.

– Con lại dám nói với mẹ điều đó à? Nếu mẹ nói lại với bố…

– Tự con sẽ nói với bố.

Valia đi họp Đoàn về. Thời gian này, cô cũng vắng nhà suốt ngày. Cô trở về mệt mỏi, chân bước nặng nhọc vì lao động quá nhiều. Cô ngồi phịch xuống ghế, rút chiếc khăn mặt móc ở trên tường xuống, lau khuôn mặt nóng bừng và cái cổ đầy bụi.

– Con đi rửa mặt đi thì hơn, – bà mẹ bảo con gái.

– Tí nữa mẹ ạ… Cho con thở cái đã. Hôm nay con cùng các bạn dỡ cả một đoàn tàu hàng. Ngày thứ bảy thanh niên cộng sản mẹ ạ. Mệt ơi là mệt! Con đi về nhà phải dùng hai tay ôm lấy đầu gối nhấc chân lên, thế mà chân vẫn không chịu bước cho, nó cứ đờ ra…

Volodia nhìn chị vẻ không bằng lòng. Em thấy Valia ra điều tự hào được nhọc mệt, thậm chí hình như còn cố tỏ ra là nhọc mệt nữa: này, mọi người trông xem, tôi đã lao động như thế này đây này.

– Còn ngày mai… – Valia vừa lấy khăn mặt quạt vừa tiếp tục nói, – ngày mai mẹ ạ, tất cả đoàn viên chúng con, cả các đoàn viên nhà máy Voikov và xí nghiệp lọc quặng sẽ được thành đoàn cử đến Liên hợp đánh cá để phơi và sửa chữa lưới. Cần giúp đỡ phụ nữ ở đó khi chồng con họ đi chiến đấu.

Volodia nghe chị nói đã có vẻ chăm chú, em thận trọng ngồi ghé xuống chiếc ghế đẩu cạnh bàn.

– Các chị sướng thật! Các chị là đoàn viên rồi, đâu cũng được cử đi, – em nói giọng thèm muốn.

– Thế đội viên chúng mày dễ ngủ gật chắc? – Valia trả lời. – Hôm nay, ở ga ngoài kia, chị thấy bọn trẻ đường sắt thu nhặt sắt vụn. Bây giờ công việc có đủ cho tất cả mọi người, thế mà mày vẫn còn luẩn quẩn với tập ảnh.

Volodia đỏ mặt.

– Trước hết, đây không phải là tập ảnh, mà là cuốn nhật ký. Nếu chị không hỏi gì em mà cứ lấy xem thì chắc cũng đọc ra trò đấy. Chỉ suy bụng ta ra bụng người. “Tập ảnh”! Em đang chép tất cả thông báo của phòng Thông tin vào đó. Để sau này, khi chiến tranh kết thúc, em sẽ có toàn bộ lịch sử của nó từ ngày đầu tiên. Nếu chị không hiểu được thì đừng có vớ lấy những cái không dính dáng đến chị.

Volodia giận dữ bước ra ngoài, chạy xuống cầu thang ra sân.

Vài phút sau em đã đứng dưới cửa sổ nhà Kiselevsky, bạn em. Volodia huýt sáo thật to và nghe thấy ngay có người trong phòng gõ gõ vào cửa sổ. Kiselevsky vẫy tay bảo bạn vào, nhưng Volodia chỉ xuống đất gọi bạn ra sân.

Khi Kiselevsky bước ra, Volodia bảo bạn:

– Cậu đã đọc về Timur chưa?

– Tức là chuyện Timur và đồng đội của cậu ta hoạt động như thế nào chứ gì?

– Đúng rồi, của nhà văn Gaidar ấy mà. Cậu có nhớ họ tổ chức thế nào để giúp đỡ các bạn có bố đi chiến đấu không? Ta cũng làm như thế đi.

– Nhưng tớ chẳng biết làm thế nào cả…

– Chính tớ cũng không biết rõ lắm, có điều là tớ cũng muốn làm một việc gì giống thế. Nếu không tớ bảo thẳng cho cậu biết là tớ sẽ trốn đi đấy, Kiselevsky ạ, và thế là xong.

– Cậu trốn đi đâu kia?

– Ra mặt trận chứ còn đi đâu!

– Dọc đường, người ta sẽ tóm được cậu thôi, – Kiselevsky nói có vẻ chắc chắn lắm. – Trên đời này chẳng có gì đơn giản đâu…

Đúng vậy, trên đời này ít có việc đơn giản! Tưởng còn gì đơn giản hơn câu chuyện thế này: đến ủy ban quân sự hỏi địa chỉ những nơi gửi giấy động viên, vào thẳng những nơi đó, giơ tay chào theo kiểu thiếu niên tiền phong và nói: “Chào các đồng chí! Chúng tôi là thiếu niên tiền phong thuộc đội Timur. Chúng tôi muốn giúp đỡ các đồng chí. Xin cho biết các đồng chí cần làm việc gì?” Nhưng không xong đâu. Người ta sẽ từ chối: cám ơn, chúng tôi chẳng cần làm gì cả. Thế là còn may đấy. Biết đâu người ta còn cười cho nữa: loại các chú ở đây cũng đủ lắm rồi. Có khi người ta còn đuổi ra: chà, các chú thì được việc gì cơ chứ! Còn nếu bí mật làm mọi việc như Timur của Gaidar, thì vào lúc thời chiến này, rất có thể xảy ra những chuyện rắc rối. Lại còn đụng phải đội xung kích của Đoàn thanh niên, họ sẽ tóm lấy rồi còn hỏi xem tại sao cứ đi đi lại lại ở sân và cầu thang nhà người khác mà dòm dòm ngó ngó. Đâu đâu người ta cũng nói tới bọn gián điệp. Chính Volodia cũng mơ ước bắt được một tên phá hoại nào đó, và em chăm chú nhìn bất cứ ai đáng nghi ngờ mà em gặp.

Không, bây giờ không thể hoạt động bí mật được. Thế là Volodia đến hỏi ý kiến cô Yulia.

Đứng ở sân trường quen thuộc giữa cảnh hè yên tĩnh, sao em cảm thấy muốn được mau mau bước vào học tập đến thế. Em thấy hình như nếu sáng sáng tiếng kẻng lại rộn lên và ngày nào cũng tuân theo thời khóa biểu của nhà trường; phút nào cũng có công việc, bài học; rồi bạn bè cùng lớp khắp nơi lại tập trung lại; rồi trong phòng thiếu niên lại có họp hành; rồi anh Zhora, người mà bây giờ em không sao tìm được, lại kể cho họ nghe về chiến tranh, – thì như vậy, có lẽ Volodia sẽ thấy yên tâm hơn. Nhưng ngay lúc ấy, em lại nghĩ rằng, giá bây giờ mà lại phải ngồi vào bàn, phải học bài và trả lời câu hỏi thì hẳn không sao chịu được. Học hành lúc này chắc sẽ không kết quả gì: mọi ý nghĩ đã bị một việc choán lấy – đó là chiến tranh.

Dù sao, khi cô Yulia, vẫn như xưa, vẫn bình tĩnh, duy có đôi lông mày là thỉnh thoảng khẽ giật giật, lắng nghe Volodia kể, rồi nói với em bằng một giọng đều đặn thường ngày của cô, cái giọng nghiêm khắc và ngân lên như hát, em cũng cảm thấy yên tâm đôi chút.

Cô Yulia bảo:

– Em Volodia thân mến, cô hiểu là bây giờ em không ngồi yên được. Chỉ có điều là em chớ vội vàng: đây là một cuộc chiến tranh lớn. Tất nhiên, không khi nào chúng khuất phục được ta – cô tin chắc như thế, – nhưng ta cần giữ gìn lực lượng. Lực lượng chúng ta sẽ ngày một tăng thêm. Những người như em ngoài mặt trận còn chưa cần tới, cô đảm bảo với em như vậy. Còn về việc giúp đỡ ở đây thì đó là một việc tốt. Cô ủng hộ đấy. Svetlana đã chuẩn bị đến gặp em, gặp tất cả các bạn và bắt đầu công việc.

– Nhưng bắt đầu như thế nào hả cô?

– Cô không nhớ đã đọc được câu này của ai… “Việc khó nhất là bắt đầu. Để khắc phục khó khăn đó, chỉ có một cách là hãy bắt đầu làm đi.”

Và họ bắt đầu làm.

Nhà đầu tiên là nhà một chiến sĩ hải quân – ông Syrikov, bố của em Iliusha, chính là cái em hay hỏi trong những buổi Volodia nói chuyện với nhi đồng và đã có lần hỏi xem bản thân Volodia học tập ra sao. Trông thấy các đội viên thiếu niên đi vào, Iliusha lúc ấy ở nhà một mình, mới đầu tỏ vẻ nhút nhát, mãi không muốn để các đội viên từ buồng ngoài vào phòng trong. Nhưng rồi trông thấy Volodia, Iliusha nhận ra và nói:

– Anh đã giảng về Chkalov ở chỗ chúng em. Anh làm cho em chiếc tàu thủy như anh đã hứa nhé?

Ngay hôm đó, một trong những tàu ngư lôi đẹp nhất trên bàn của Volodia đã biến mất. Sau đó một hôm, chiếc tàu tuần dương do Volodia khéo léo đẽo từ một thanh củi ra cũng trôi về phương nào không rõ. Chưa đầy năm ngày sau, cả hạm đội trên bàn đã bị hủy diệt. Toàn bộ hạm đội của Volodia, kể cả chiếc tàu chủ lực “Spartak Đỏ” lộng lẫy, tất cả các tàu khu trục, tàu vớt mìn, tàu ngầm cắt bằng vỏ cây, – tất cả đều được đem ra sử dụng, đều được Volodia hào phóng đem cho những em nhỏ có bố đi chiến đấu. Thế là hễ thoáng thấy bên dưới cửa sổ hoặc qua cánh cổng để mở chiếc khăn quàng đỏ của đội viên thiếu niên trực nhật, bọn trẻ con đã hét tướng lên:

– Thế anh Volodia đâu? Hôm nay anh ấy có đến không? Bao giờ anh ấy lại đến ạ?

Nhiều tối Svetlana phải chạy đến rụt rè nói với bà Evdokia:

– Xin phép bác hôm nay cho bạn Volodia lại đến phố Pirogov. Ở đó có em Seryozha Strelchenko, bố em ấy là bộ đội xe tăng… Em cứ khóc hoài định không chịu đi ngủ. Em xin Volodia đến chữa chiếc tàu của mình. Mẹ em đã phải đến gặp cháu…

Thế là Volodia đến phố Pirogov.

Bây giờ em thường dậy từ lúc trời vừa rạng sáng để nghe buổi phát thanh đầu tiên. Em nhảy phắt khỏi giường, tung chăn ra và tỉnh ngủ hẳn. Volodia khe khẽ chạy chân không đến chỗ loa phóng thanh. Em đứng đó, chan hòa ánh mặt trời mới mọc buổi sớm mai, người bé nhỏ, da sạm lại vì rám nắng Artek, tóc bạc màu, người còn hơi ấm của giấc ngủ.

Hễ mẹ hoặc chị hơi động đậy là em vẫy tay ra hiệu bảo hai người đừng làm ồn và lắng nghe buổi phát thanh sáng của phòng Thông tin xô-viết. Em nhìn không chớp mắt vào đĩa loa hình phễu màu đen vang ra giọng nói đều đều của phát thanh viên…

Volodia thấy cần hỏi ý kiến về tất cả những điều em suy nghĩ trong những ngày này, em nhất định phải gặp bố mới được.

Nhưng đã một tuần nay ông Nikifor lúc nào cũng ở chỗ ban quản trị cảng.

– Mẹ ơi… – Volodia nói, – dù sao con cũng phải đến cảng gặp bố ngay bây giờ mẹ ạ. Con sẽ tìm cách lọt vào được…

Sau trận mưa ngắn ngủi hôm qua, sáng nay bầu trời trong trẻo khác thường. Bóng các ngôi nhà, cây cối, các cột in hình rõ nét.

Volodia chưa kịp ra khỏi sân thì ngay trước cổng có một bóng đen nhỏ lăn về phía em. Em nghe thấy tiếng sủa ấm ẳng rồi ngay sau đó, có một vật gì ấm ấm, xù lông nhảy bổ lên ngực em, liếm ướt cả mũi em.

– Bobik, Bobik! – Volodia vừa mừng rỡ kêu to, vừa đẩy con chó ra và cười vang.

Nhưng con Bobik vẫn cứ nhảy lên em, cố liếm mặt em cho bằng được. Volodia gạt nhẹ còn chó, rồi chạy bổ ra phố đón bố. Con Bobik là kẻ báo tin chắc chắn bố em đã về.

Quả nhiên em trông thấy bố ngay ngoài cổng. Trong những ngày vừa qua, ông Nikifor gầy xọp đi. Khuôn mặt rám nắng của ông có vẻ mệt mỏi, cặp mắt mí đỏ hắt ra một ánh khô, mọng thường thấy ở những người suốt đêm qua không được ngủ. Volodia đưa mắt nhìn lên cao hơn một chút và thấy trên mũ lưỡi trai hàng hải của bố không còn chiếc huy hiệu tàu buôn như cũ nữa, mà đã có một cái gọi là “con cua vàng” với ngôi sao đỏ nhỏ xíu, hiệu trưng của Hải quân.

– Bố ơi, thật đấy hả bố? Bố đã nhập ngũ rồi à?

– Bố vào hải quân rồi con ạ. Hôm nay bố đi đây. Bố rẽ về nhà từ biệt mẹ và các con… Vậy đấy… Thế nào, ở nhà ra sao? Mẹ và chị Valia đang làm gì?…

Nửa giờ sau, mẹ em đã bắt tay chuẩn bị cho chồng lên đường đi chiến đấu xa. Sau nhiều năm chung sống với ông, người xưa kia bà gặp gỡ trên một đoàn tàu cứu thương, bà Evdokia hiểu rằng lúc này tranh cãi với ông, giữ ông lại, can ngăn ông đều vô ích.

Đã nhiều lần bà phải để ông đi vào con đường nguy hiểm, phải tiễn ông ra trận, chuẩn bị cho ông đi biển. Và lần nào cũng vậy, vốn không đủ sức nén nỗi sợ hãi lo lắng cho chồng, bà bất giác thấy tự hào về con người đầy sức mạnh, can đảm và bình tĩnh này, một người mà tiếng nói nghĩa vụ nặng nề của nam giới là tiếng gọi của chính lương tâm mình. Bà biết rằng trước mắt là những ngày gian khổ đầy những nỗi lo âu sợ hãi khủng khiếp nhất, những ý nghĩ nặng nề không sao xua đuổi được. Bà biết sẽ gặp nhiều khó khăn, nhưng bà cảm thấy phải như thế, bây giờ không thể khác được.

Volodia tưởng nhầm rằng mẹ sẽ khóc và sẽ van nài bố đừng tình nguyện vào hải quân, nay em nhìn khuôn mặt ưu tư, kín đáo, dường như có một lớp màng bao phủ của mẹ với một vẻ kính trọng. Bà xếp vào va-li các đồ dùng của chồng, sách vở, bộ đồ cạo râu, tấm ảnh gia đình. Valia là quần áo cho bố, cẩn thận gấp chiếc áo lót kẻ sọc đã giặt sạch sẽ.

Volodia ngồi trên đi-văng cạnh bố, ông đang soạn sách vở, giấy tờ, để những thứ cần sang một bên. Chờ lúc thuận tiện, Volodia thì thầm với bố:

– Bố ơi… con có một việc rất cần hỏi bố. Nhưng bố phải nghe cơ.

– Bố nghe đây, Volodia, – ông bố vừa trả lời vừa tiếp tục soạn giấy tờ.

– Bố, bố phải nghe thực sự đấy, và bố đừng có nói đùa nhé.

– Sao lại nói đùa? – Ông bố đẩy sách vở sang một bên. – Nào, con nói đi, có chuyện gì vậy?

– Bố ơi, con xin bố đấy, bố thương con, cho con đi với bố!

– Đấy, đấy! – có tiếng bà mẹ từ chỗ bàn vọng lại. – Lúc nào nó cũng chỉ nói đến chuyện ấy. Nó lại còn dọa sẽ đi trốn nữa kia.

– Trốn đi đâu? – ông Nikifor ngạc nhiên hỏi.

– Đi hải quân bố ạ. Con sẽ là thủy thủ thiếu niên ở chỗ bố. Con biết bơi – đó là một. Con đã đi tập bắn, tức là con sắp biết bắn rồi – đó là hai.

– Thứ nhất, nếu đếm như thế thì con hiện nay chưa được hai điều mà mới có một điều rưỡi vì con mới chỉ hứa sẽ học bắn thôi, – ông bố trả lời. – Nhưng cái chính là ở đó chẳng có việc gì cho con làm cả. Bố nghĩ con ở nhà hợp hơn. Con sẽ là chủ gia đình. Đàn ông kia mà!

– Đấy, bố lại đùa con rồi, mà con thì nghiêm chỉnh…

– Volodia, bố nói với con rất nghiêm chỉnh.

– Đúng là ở đó người ta cần mày lắm đấy, – Valia xen vào rồi khe khẽ nói thêm: – Anh lính thủy một rưỡi ạ.

– Chị im đi, chẳng phải hai mà cũng chẳng phải một rưỡi! – Volodia đáp lại cộc lốc.

Ở phòng ngoài, con Bobik bỗng sủa vang. Có tiếng chân bước ở cầu thang rồi tiếng gõ cửa. Volodia ra mở. Em quay ngay vào nhà, hét vang lên:

– Bác Gritsenko đến! Cả Vania nữa!…

– A, chào bác và cháu! Bác đến vừa đúng lúc tiễn đưa…

Trong khi ông Gritsenko, một con người trầm lặng, dè dặt và quần áo bao giờ cũng đượm mùi cá, mùi thuốc lá, ngồi xuống đi-văng, thong thả nói chuyện với ông Nikifor thì ở góc phòng, Volodia cũng thầm thì trò chuyện với bạn cũ:

– Vania, cậu có nghe đài nói gì không?

– Tất nhiên là có nghe chứ.

– Tớ ghi vào nhật ký đấy.

– Tớ cứ thế cũng nhớ được, không cần ghi.

– Cả tớ cũng nhớ được. Nhưng ghi là để sau này viết sử thôi. Tớ ghi mọi tin tức của phòng Thông tin xô-viết.

– Cho xem nào.

– Sau tớ sẽ đưa, tớ ghi bằng bút chì nên khó xem lắm. Bao giờ tô mực, tớ sẽ cho xem. Thế nào, ở Cựu Karantin chỗ cậu ra sao?

– Chỗ mình không thấy gì đặc biệt, nhưng ở Kamysh-Burun đâu đâu cũng ngụy trang, bây giờ trông khác hẳn…

Trong lúc đó, ông Gritsenko hỏi ông Nikifor:

– Thế đấy, vậy là chú lại trở về hải quân hả? Theo thói quen thời trẻ của chú…

– Vâng, tôi lại về Hạm đội Hắc Hải chiến đấu, – ông Nikifor trả lời. – Tôi phục viên đã mười bốn năm. Tôi nộp đơn tình nguyện ngay nhưng công việc ở cảng giữ lại. Người ta nhất định không cho tôi đi. Hôm nay tôi tuyên bố với mọi người rằng tôi không ở lại thêm một ngày nào nữa. Tôi bảo: “Nào, các đồng chí cho tôi đi chứ.” Họ cho tôi đi. Tôi định bụng là lại xin về tàu ngư lôi. – Ông nghiêng về phía ông Gritsenko nói nhỏ: – Bác là chỗ thân thuộc và bạn bè, bác trông nom giúp… Tôi giao cả gia đình tôi cho bác. Tôi hy vọng ở bác đấy.

– Chú Nikifor, chú cứ tin tôi. Chú hãy yên tâm đi biển và chiến đấu. Tôi sẽ chăm sóc gia đình chú, dù có thế nào, tôi cũng không bỏ rơi được.

– Và bác để ý cho tôi cháu Volodia, nó lúc nào cũng nghĩ đến ra trận. Nó hiếu động lắm. Bác phải cứng rắn với nó…

– Chú không phải nghĩ đến việc đó, chúng tôi sẽ kìm được nó.

Buổi tối, cả nhà Volodia và hai bố con ông Gritsenko đưa tiễn ông Nikifor. Ông Nikifor tỏ ra can đảm, trông ông hiên ngang như một chiến sĩ. Trong phong thái của ông lại lộ vẻ trẻ trung hăng hái đặc trưng cho những người lính thủy. Lúc nhìn con gái, lúc nhìn con trai, ông hơi ngượng nghịu mỉm cười như một người cảm thấy mình là trung tâm chú ý, sung sướng về điều đó, nhưng đồng thời cũng ngại ngùng vì đã gây cho mọi người nhiều phiền phức và xúc động đến thế. Ông cố tránh nhìn khuôn mặt nhợt nhạt, bất động của vợ nhưng vẫn luôn luôn cảm thấy vợ đang chăm chăm nhìn mình bằng đôi mắt đờ đẫn mới qua một ngày đã trũng sâu xuống.

Chuông nhà ga đánh hai lần. Mọi người bắt đầu chia tay nhau.

– Thôi, chúc chú đi chiến đấu không kém năm 1919, – ông Gritsenko vừa nói vừa bắt tay ông Nikifor. – Chúc chú may mắn, ông đô đốc tương lai!

– Bác ở lại nhé. Chúc bác khỏe mạnh, nhà cựu xạ thủ súng máy ạ… Có thể cả bác cũng sẽ có dịp nhớ lại chuyện cũ đấy. Có khi bác lên tới cấp tướng cũng nên, – ông Nikifor nói đùa rồi đưa mắt về phía vợ con mình, ông nói thêm: – Bác không được quên sự thỏa thuận của chúng ta về vợ con tôi nhé!

– Chú đừng lo gì về việc đó, – ông Gritsenko trả lời. – Mà chú cũng đừng nói đùa vội… Chú vừa nói gì về tôi nhỉ? Cựu xạ thủ súng máy? Được thôi, quả là có việc đó, tôi đã tham gia cả chiến tranh với quân Đức, cả nội chiến. Trong trường hợp cần thiết, nếu chính tôi cũng đến lượt và còn đủ tuổi, tôi sẽ không từ chối – tôi còn chưa quên bắn khẩu “mắc-xim” đâu. Tôi vào ngay chân pháo thủ số một được.

Tiếng còi của nhân viên hỏa xa vang lên. Mọi người trên sân ga xô cả về phía các toa tàu, dường như những người ra tiễn muốn nắm lấy tay vịn, giữ đoàn tàu ở thêm lại ga dù chỉ một chút.

– Thôi, tàu kéo còi khởi hành rồi, – ông Nikifor nói. – Em Evdokia, em ở lại mạnh khỏe nhé!

Ông ôm chặt vợ, lông mày nhướng cao, hôn bà thắm thiết lần nữa, xong ông nhẹ nhàng gỡ tay bà khỏi vai mình. Sau đó, ông hôn vào hai má Valia thật kêu rồi ông cúi xuống nắm lấy tay Volodia siết chặt, còn tay kia ông ôm lấy con trai kéo về phía mình, gần như hơi nhấc lên, và Volodia đang đứng kiễng chân bỗng thấy hẫng lên trong giây lát.

– Mau cho khôn lớn, con nhé, – ông bố nói giọng khàn khàn rồi hôn mạnh vào môi em.

Volodia cảm thấy mùi thuốc lá hút tẩu quen thuộc, dư vị thoang thoảng của rượu mận mẹ đem thết bố trước khi chia tay. Em kịp thầm thì với bố:

– Bố ơi, bố thương con với! Nào, bố cho con đi với…

Có tiếng chó ăng ẳng rền rĩ, mới đầu ở phía sau họ, rồi ở ngay dưới chân, và con Bobik nhảy nhảy giữa ông Nikifor và Volodia, tung cả bốn chân lên khỏi mặt đất.

– Lạ chưa! – Ông Nikifor cười lớn, – thế mà nó cũng trốn ra được. Mê biển đến thế là cùng! Nó đánh hơi thấy tôi sắp đi một chuyến dài đấy mà. Mà thực ra thiếu nó thì chịu thế nào được nhỉ?… Volodia, con bế nó lên và giữ chặt lấy, coi chừng nó lại bám theo bố rồi bị tàu chẹt mất.

– Không hiểu nó làm thế nào ra được khỏi nhà… Chắc nó đã phá vỡ kính nhà kho vì tôi đã khóa lại rồi cơ mà, – bà mẹ nói.

Đầu tàu thét lên giọng khàn khàn với mọi người dường như chính nó đã vượt lên trước và từ xa cất tiếng gọi những người chậm trễ. Ông Nikifor hôn nhanh vợ một lần nữa rồi nhảy lên bậc toa. Thấy thế, Bobik cố vùng khỏi hai tay Volodia đang giữ nó.

Volodia cứ đứng trên sân ga như thế, siết chặt lấy con Bobik đang kêu sủa váng lên. Thậm chí em cũng không thể nào vẫy tay theo đoàn tàu chở người bố đi chiến đấu. Sân ga bỗng trở nên yên tĩnh và vắng ngắt. Thế là đoàn tàu đã đi khỏi để lộ ra con đường thứ hai và những cảnh xa xa thuộc khu vực ga, dường như chứa đựng tất cả nỗi đau đớn của cảnh chia ly. Phía sau có tiếng ai vừa khóc vừa than thở. Bà Evdokia chậm chạp đưa tay vuốt mặt lau giọt nước mắt ứa ra.

Mọi người yên lặng rời sân ga. Volodia đi sau cùng, em vụng về bế con Bobik đã dịu lại nhưng vẫn ngoái cổ về phía đoàn tàu vừa đi. Ra khỏi ga, Volodia đặt con chó xuống đất và nói:

– Ta về thôi, Bobik. Tao với mày không được đi rồi…

Chương II
TRÁI TIM NÓNG BỎNG

Ba hôm sau, Volodia bắt gặp mẹ đang khóc ở nhà.

– Mẹ ơi, mẹ làm sao thế? – em giật mình hỏi.

Bà Evdokia hất đầu về phía loa truyền thanh và nói:

– Volodia, mẹ buồn quá… Đài vừa nói về một chiến sĩ lái máy bay của ta. Máy bay anh bị địch bắn trúng, thùng dầu bốc cháy trên không, anh bèn đâm thẳng máy bay vào bọn phát-xít… Và anh cũng nổ tung với máy bay… Anh ấy căm thù bọn địch biết bao! Mà có lẽ anh ấy còn trẻ. Kể ra anh ấy có thể nhảy dù ra, nhưng anh không làm thế. Anh đã quyết tử. Mẹ không nghe rõ họ tên lắm, một đại úy hình như tên là Pospelov thì phải…

Volodia nghe mẹ nói, môi mím chặt và nín thở mãi đến lúc mẹ kể xong. Em chạy ngay đến phố Lenin là nơi hằng ngày vẫn dán các bản tin của phòng Thông tin xô-viết. Ở đó, em xúc động nhấm nước bọt vào bút chì làm đen cả một vệt ở môi và chép vào nhật ký:

“Đại úy chỉ huy biên đội Gastello đã lập được một chiến công anh dũng. Đạn cao xạ địch bắn trúng thùng dầu máy bay của đồng chí. Người chỉ huy gan dạ đã lao máy bay đang bốc lửa vào một nơi tập trung ô-tô và kho xăng của địch. Hàng chục ô-tô và kho xăng đã nổ tung cùng chiếc máy bay của người anh hùng.”

Volodia chép cẩn thận những dòng tin tức đó rồi về nhà tô mực lại.

Buổi tối, em đọc những dòng đó cho Svetlana nghe. Đọc xong, em nói thêm:

– Nếu Chkalov còn sống thì trong trường hợp này chắc chắn cũng hành động như thế. Tớ tin như vậy.

Một buổi tối, Svetlana chạy đến nhà Volodia. Cô có vẻ rất buồn.

– Volodia, – cô nói, – cậu mệt lắm không?

Lúc đó chân tay mình mẩy Volodia đều mỏi rã rời sau khi cùng các bạn lao động ở vườn rau giúp đỡ gia đình bộ đội. Em hỏi lại:

– Có việc gì thế?

– Cậu có nhớ cậu đã có lần đến phố Pirogov chữa tàu thủy không? Nhà ấy nhận được tin ông bố hy sinh trong chiếc xe tăng bị bắn cháy. Bây giờ ở đây cả nhà đang bối rối lắm. Thật mình chẳng còn biết làm thế nào nữa… Cái em bé ấy… Mình thật không ngờ nó lại hiểu được… Nó cứ bám chặt lấy mẹ nó, không chịu rời ra. Chúng ta cùng đến đó đi!…

Sáng hôm sau, khi dọn dẹp nhà cửa, bà Evdokia ngạc nhiên thấy mặt bàn của Volodia trống không. Thoạt đầu bà không biết ở đó thiếu cái gì. Những chiếc tàu thủy từ lâu đã “nhổ neo” khỏi nơi này, nhưng bà nhớ rõ ràng hôm qua trên bàn còn một cái gì đó.

– Volodia, – bà gọi con, – mẹ không sao nhớ được hôm qua trên bàn con có những gì… Mất một cái gì đó thì phải con ạ…

Volodia hơi ngượng nghịu ngước mắt nhìn mẹ qua hàng mi:

– Ở đó có chiếc mô hình máy bay, mẹ ạ… cái mô hình con mang ở Artek về ấy…

– Con đem thả rồi à?

– Vâng, vừa đúng dịp mẹ ạ. Con đã mang nó đến phố Pirogov cho một em bé có bố đã hy sinh trong xe tăng. Nó cứ khóc mãi… Mẹ ạ, con thấy thương nó quá! Con dỗ nó hết cách mà không được. Nó khóc mãi không nín. Con bèn mang mô hình máy bay đến thả. Thế là nó vỗ tay đôm đốp. Nó cười ngay. Vừa cầm chiếc máy bay vào tay là nó cười sằng sặc. Con cho nó luôn. Để nó…

– Con không tiếc à? – bà mẹ hỏi rồi cúi xuống âu yếm nhìn con trai. Bà nghĩ: “Giống hệt bố, cái gì cũng đem cho…”

– Con cũng hơi tiếc, – Volodia thú thực, – chỉ có điều là con thương em bé kia… Thôi, chả nói đến chuyện ấy nữa mẹ ạ. – Em bỗng ngừng lại rồi cau mày.

… Cũng như mọi khi năm học bắt đầu vào ngày mồng một tháng Chín.

Thường thường vào ngày này, ngôi trường vốn đã quen yên tĩnh trong hè lại rộn lên tiếng ồn ào, ầm ĩ. Nhưng hôm nay, các học sinh lặng lẽ tập trung trong hội trường. Ông hiệu trưởng Yakov phát biểu mấy lời ngắn gọn.

– Các em, – ông nói, – hôm nay, cũng như các năm trước, chúng ta khai giảng năm học. Chúng ta đón cái ngày lớn lao đối với mỗi thầy giáo và học sinh xô-viết này trong một hoàn cảnh không hoàn toàn bình thường. Qua nét mặt các em, qua vẻ nghiêm trang khi các em đến đây hôm nay, tôi cảm thấy các em đã hiểu được Tổ quốc ta hiện đang phải chịu những thử thách nặng nề như thế nào. Kẻ địch không chỉ muốn chiếm đất đai của chúng ta và giết hại sinh mạng hàng triệu người… Chúng có ý định hủy diệt tất cả những cái chúng ta đã giành được dưới ngọn cờ vẻ vang của Lenin. Chúng ta đã giành được cho mình quyền lao động, lao động tự do, không phụ thuộc ai. Bọn phát-xít muốn lao động trở thành nhục hình đối với con người, biến chúng ta thành nô lệ của chúng. Chúng ta đã tuyên bố và đã khẳng định rằng con người có quyền nghỉ ngơi, quyền được trợ cấp lúc tuổi già. Bọn phát-xít thì sát hại những người già không phương tự vệ, giết chóc trẻ con. Chúng ta dành cho mỗi người quyền học tập, đó là một thành tựu vĩ đại của Cách mạng tháng Mười. Bọn phát-xít thì muốn tước đoạt của chúng ta ánh sáng kiến thức, đẩy chúng ta vào bóng tối ngu dốt thú vật. Nhưng chúng tôi, các thầy giáo của các em, chúng tôi tự hào vì đã được giao phó nhiệm vụ thực hiện quyền của các em được nắm vững kiến thức, chúng tôi tuyên bố với toàn thế giới: dù đại bác có rền vang đến thế nào đi nữa, chúng cũng không át được tiếng nói của người thầy giáo, tiếng nói đó sẽ luôn luôn cất lên dưới mái trường này chừng nào nó còn đứng vững…

Sau đó các đoàn viên thanh niên ở các lớp trên phát biểu. Khi ông Yakov đã định ra lệnh: “Về lớp” thì Volodia giơ tay xin nói. Mọi người ngạc nhiên, quay cả về phía em. Ở trường, Volodia là một học sinh nhút nhát và ít khi phát biểu trong các cuộc họp lớn.

– Em muốn nói gì, Volodia? – ông hiệu trưởng hỏi.

– Em muốn… Em có thể đọc bài thơ về anh chiến sĩ lái máy bay Gastello được không ạ? Em học thuộc được ở tạp chí “Ngọn lửa nhỏ”.

– Được thôi, em đọc đi, – ông hiệu trưởng cho phép. – Trật tự! – ông nói to với các thiếu niên tiền phong đang nhìn Volodia và xì xào với nhau chưa hiểu ra sao.

Không ai ngờ Volodia lại làm điều đó. Volodia bước ra giữa phòng, chỗ ông hiệu trưởng đang đứng, sửa lại khăn quàng đỏ rồi đột nhiên cất giọng vang buộc mọi người phải lập tức yên lặng, em đọc bài thơ hôm qua in trong tạp chí “Ngọn lửa nhỏ” mà em đã học thuộc được ngay:

Mãi đến lúc động cơ ngừng bặt,

Anh mới vào trận đấu cuối cùng…

Volodia nhìn các bạn đội viên, đưa mắt tìm Svetlana đang nghển cổ, kiễng chân chăm chú nghe.

Phải có nhiệt tình yêu Tổ quốc.

Hoàn toàn vì đất nước quên thân,

Mới sẵn sàng giã từ cuộc sống,

Để lo cho hạnh phúc toàn dân…

Một người đều nghe em đọc – các học sinh lớp trên mất ngay vẻ tự kiêu thường có, các em nhỏ khoái trá nhìn chăm chăm vào người mình vẫn yêu quý, cả cô Yulia đầu bạc trắng khiến bộ tóc của thầy Efim đứng bên hình như càng đen đặc biệt, cả ông hiệu trưởng Yakov và cô giáo địa lý Maria, cả thầy dạy vật lý Vasily và các bạn của Volodia: Arkasha, Misha, Kiselevsky và Svetlana, mọi người đều nghe em đọc. Giọng Volodia mỗi lúc lại thêm khỏe:

Bên mồ anh, ngôi mồ cháy rực,

Chúng tôi đây xin nguyện cùng anh:

Đây đâu phải trận đấu thử sức,

Bọn giặc kia sẽ phải tan tành…

Khi Volodia đọc xong, một em bé vỗ tay nhưng vội rụt ngay lại, sợ sệt nhìn những người đứng cạnh; có lẽ vì chiến tranh, lại sau những vần thơ nghiêm trang như thế, không được vỗ tay chăng? Nhưng cô Yulia đã đưa đôi tay mảnh dẻ về phía Volodia rồi vỗ tay mấy tiếng thật to. Lúc ấy, mọi người mới vỗ tay sôi nổi, nhiệt tình và sung sướng.

Tất nhiên, ai cũng muốn có bài thơ làm kỷ niệm. Khi Volodia trở về chỗ, khắp mọi phía thì thầm với em: “Volodia, cho mình chép bài thơ với…”, “Chép cho mình làm kỷ niệm nhé!”

Thế là năm học mới ở trường bắt đầu. Cũng như xưa, chuông vào học réo lên leng keng, các thầy giáo vào lớp với những tấm bản đồ cuốn thành ống, nách cắp sổ điểm, tay cầm chim nhồi rơm, mô hình thạch cao và các loại giáo cụ. Trong lớp, học sinh đứng dậy rồi ngồi xuống, giờ học bắt đầu.

Mọi cái dường như vẫn diễn ra theo một trình tự bình thường đã có từ lâu và đã ăn sâu thành thói quen. Nhưng trong giờ học, Volodia thường cảm thấy tất cả những cái đó không phải là sự thực mà bây giờ chúng chỉ là hình ảnh của việc học tập ở trường. Và trong khi giảng về đòn bẩy loại hai thầy Vasily vẫn nhìn ra cửa sổ, có lẽ thầy đang nghĩ về một điều mà bản thân Volodia cũng đang nghĩ tới: đó là chiến tranh, là mặt trận đang mỗi lúc một gần. Trong một giờ kiểm tra viết, giữa lúc lớp học yên tĩnh chỉ nghe thấy tiếng ngòi bút cần mẫn sột soạt trên giấy hoặc tiếng cọt kẹt khe khẽ của bàn học, chỗ một học sinh đang nhoai người ra viết, Volodia bỗng thấy thẫn thờ kỳ lạ: em không sao tập trung tư tưởng được. Em cảm thấy giữa lúc đất nước đang bị một tai họa khủng khiếp như thế này mà các em vẫn ngồi trong lớp như không có chuyện gì xảy ra, vẫn cầm bút viết, vẫn cộng trừ, vẫn mở ngoặc, vẫn làm toán đơn giản thì thật là kỳ cục và vô lý. Thế mà em đã nghe mọi người bàn tán, đọc thấy trong các thông báo và bản tin rằng bọn địch đang tràn tới Krym. Volodia thấy lạ lùng, không hiểu sao chẳng những ở trường mà cả trong thành phố, mọi việc vẫn diễn ra bình thường: mọi người vẫn đi làm, các cửa hàng vẫn mở, ngoài chợ vẫn bán cá mòi…

Em làm sao mà biết được rằng, phía sau cuộc sống quen thuộc ai cũng thấy được đó, là một công việc khác gian khổ còn đang tiến hành một cách bí mật, đã chín mùi. Sắp tới đây, công việc đó sẽ phải giúp cho cuộc chiến đấu của toàn dân và đẩy cái kết thúc ai cũng thiết tha mong đợi lại gần!

Volodia không biết rằng trong số những người đang bí mật tiến hành công việc đó có nhiều người quen thuộc, bạn bè của bố em, đã nhiều lần đến chơi nhà em.

Ai có thể nghĩ rằng bác Gritsenko khiêm tốn và ít nói ở Cựu Karantin cũng được biết bí mật đó, một bí mật mà Volodia thậm chí không ngờ rằng nó tồn tại! Và mặc dù gặp ngoài phố một vài lần, Volodia làm sao biết được rằng người đàn ông đứng tuổi, đeo kính râm, đang khua gậy dò dẫm đường đi kia lại không phải là ai khác mà chính là đồng chí Andrei, một người chỉ có vài ba cán bộ lãnh đạo Đảng của thành phố được biết dưới cái tên đó? Theo sự phân công của Đảng, đồng chí là người tổ chức công tác bí mật, đang chỉ đạo dần dần mọi công việc chuẩn bị phòng thủ ở các nhà máy, xí nghiệp, các mỏ đá và cơ quan. Nhưng cả những người thực hiện các nhiệm vụ đó cũng không ai biết rằng người mang bí danh “Andrei” là một đảng viên bôn-sê-vích kỳ cựu từ Simferopol đến để tổ chức hoạt động bí mật của Đảng, đề phòng trường hợp kẻ địch tràn vào vùng này. Đó là đồng chí Ivan Kozlov, nhà hoạt động bí mật dày kinh nghiệm. Đồng chí vừa phải mổ một ca nặng ở mắt, nay lòa một nửa, nhưng không muốn nằm viện trong những ngày Tổ quốc đang gian nguy…

Với bộ râu rậm, lưng gù, đồng chí cũng đứng xếp hàng như mọi người ở các cửa hàng, cũng lăn về nhà thùng cá trích muối mới mua được. Đồng chí gõ gậy dò đường trên vỉa hè, thận trọng đi giữa những người qua lại trên đường phố. Ai có thể đoán được rằng đây là lần thứ năm trong đời, con người bình thường với chiếc túi vắt vai ấy đã bước vào hoạt động bí mật của Đảng để tổ chức kháng chiến chống giặc! Chỉ có một người biết điều đó là đồng chí Sirota, bí thư thành ủy, người mà trước kia Volodia đã trông thấy nhiều bận ở Cung thiếu niên và một lần em còn đưa tận tay cho đồng chí xem mô hình máy bay bay nhanh của mình. Bây giờ Volodia cũng hay gặp đồng chí Sirota ở cảng, và từ xa thấy đồng chí bên các khẩu đội phòng không trên núi Mithridat. Bí thư thành ủy đã trở thành chủ tịch ủy ban Phòng thủ thành phố. Nhưng không ai (tất nhiên trong số đó kể cả Volodia) ngờ tới mối liên hệ giữa các hoạt động của đồng chí Sirota đầy nghị lực, nhanh nhẹn, với ông già chậm chạp đeo kính râm, thỉnh thoảng vẫn đi dạo trên đường phố dọc bờ biển, lấy gậy dò đường kia…

Trong khi đó ở nhà máy Voikov và ở nhà máy liên hợp quặng sắt, công nhân đã chuẩn bị hai đoàn tàu bọc sắt. Mọi thứ đều chuyển sang thời chiến. Ở Kamysh-Burun và toàn bộ vùng bờ biển tất cả tàu thuyền đánh cá đều được động viên. Trên các tàu nhỏ và sà lan đều có đặt đại bác. Tàu đánh cá nhỏ biến thành tàu chiến. Ngay cả nhà máy đồ hộp bây giờ cũng làm lựu đạn, còn xí nghiệp thuốc lá thì chế tạo cặp lồng, bếp dùng dưới hầm, trang bị lò nướng bánh lưu động.

Một buổi tối, Volodia thấy ánh hồng sáng rực thường vẫn tỏa lên phía trên nhà máy Voikov không còn nữa. Ở đó, sau nhà máy là nơi đổ xỉ, và ban đêm, lúc đổ xỉ, mọi vật xung quanh xa đến hàng chục cây số vẫn được ánh hồng chiếu sáng. Volodia không biết rằng các đảng viên cộng sản và đoàn viên thanh niên đã ngày đêm lao động, dựng xung quanh nhà máy những bức tường cao bằng gạch để ngụy trang chỗ đổ xỉ, và các máy bay của Hạm đội Hắc Hải cứ đêm đến là cất cánh lên bầu trời Kerch chỉ để kiểm tra xem những núi xỉ cháy đỏ có thể bị máy bay phát hiện hay không. Volodia cũng không biết rằng những trang bị quý giá nhất đã được chuyển khỏi thành phố đi Ural, còn đêm đêm, trên các thuyền đánh cá, trên các bè tự tạo bằng thùng gỗ lát người ta chuyển hàng vạn gia súc sang Taman.

Volodia cũng không biết rằng thành ủy Kerch đã nhận được rất nhiều đơn của các đảng viên cộng sản, đoàn viên thanh niên và những người ngoài Đảng yêu cầu được ghi tên sẵn vào các đội du kích nếu nay mai cần tổ chức. Các lão du kích của năm 1919 quây quanh đồng chí Sirota và nói:

– Đồng chí bí thư, chúng tôi đến gặp đồng chí đây! Đồng chí hãy ghi tên chúng tôi vào. Đã đến lúc cả chúng tôi cũng phải giãn xương giãn cốt tuổi già rồi. Đồng chí hãy giao nhiệm vụ đi!

Các nơi dự trữ thực phẩm, các kho vũ khí được thiết lập ở nhiều khu vực, các bể nước uống làm bằng bê-tông được hạ xuống mỏ đá. Khắp nơi – cả ở nhà máy Voikov, cả ở nhà máy liên hợp Kamysh-Burun, cả ở nhà máy liên hợp đóng tàu, người ta đều tổ chức các đội phá hoại đứng đầu là các đảng viên cộng sản, những con người can đảm và cương quyết.

Nhưng một học sinh thì làm sao biết được tất cả những điều đó?

Những người được Đảng giao phó cho nhiệm vụ khó khăn nguy hiểm này biết cách giữ bí mật và tiến hành công việc một cách kín đáo.

Ở Kerch, còi báo động phòng không rú lên ngày càng nhiều. Những khi đó, phía trên núi Mithridat đạn cao xạ nổ lụp bụp tạo thành những đám khói nhỏ.

Ngày hai mươi bảy tháng Mười, khi lớp Volodia đang có kiểm tra viết về vật lý thì còi ở cảng bỗng rú lên, mỗi lúc một cất cao trên thành phố, như đang trườn lên đỉnh núi Mithridat. Các tàu thủy cũng kéo còi. Gió làm vọng lại tiếng súng phòng không ở xa xa như tại một nơi nào đó, người ta đang lần lượt mở nút hết chai này đến chai khác.

Bỗng cửa lớp học mở toang, cô Yulia bước vào.

– Đồng chí Vasily, xin lỗi… Ở thành phố có báo động phòng không, – cô giáo nói. – Các em để sách trong ngăn bàn, ra ngay khỏi lớp và xuống hầm trú ẩn. Hãy bình tĩnh… Không được xô đẩy nhau. Ở đó có đủ chỗ cho tất cả các em. Volodia! Sao, em cho là em không thể bị thương được à? Tại sao em ở lại lớp?

– Thưa cô, em không ở lại. Chỉ có điều là em sẽ không xuống hầm.

– Không xuống là thế nào? Em không biết lệnh trong thành phố: “Khi báo động, phải vào ngay nơi trú ẩn” hay sao?

– Nhưng em đã ghi tên vào đội xung kích… Chỗ của em có lẽ phải ở trên mái nhà chứ không phải ở dưới hầm.

Tiếng ầm ầm khủng khiếp, nặng nề như muốn đè nát tất cả mọi thứ, từ trên dội xuống khắp thành phố, dường như chính núi Mithridat đổ sụp xuống Kerch, kính cửa sổ rơi lả tả trong lớp. Cô Yulia nắm tay Volodia và gần như lôi em ra hành lang.

Khi Volodia chạy ra đến phố, em bất giác dừng lại, kinh hoàng. Những mảnh đá và thủy tinh, vụn gạch phủ đầy mặt đường. Giữa phố, ngay trước trường, một chiếc nồi hơi tàu thủy cỡ lớn nằm bẹp dúm, rách toác do một sức mạnh khổng lồ nào đó đã hất tới đây. Một đầu nó đâm xuống đất, đầu kia làm đổ nửa tường ngôi nhà bên cạnh. Từ biển vẫn vọng lại những đợt đạn nổ ầm ầm. Mùi khét lẹt đáng ngại gây nên một cảm giác khủng khiếp cùng với khói tỏa ra dọc theo phố. Trên núi Mithridat súng cao xạ bắn liên hồi. Từ cảng bốc lên một làn khói đen, phía dưới đỏ tía vì ánh lửa như chỗ bị tụ máu.

Volodia chạy bổ về phía cảng.

Giữa đường, em được biết rằng một quả bom phá từ trên máy bay ném bom “Junkers” của Đức ném xuống đã rơi trúng một chiếc tàu thủy chở đạn vừa đến cảng.

Một vụ nổ kinh khủng xảy ra và mạnh tới mức nồi hơi của tàu thủy bị văng từ biển vào tận trung tâm thành phố…

Thật đau lòng phải nhìn cảnh phố xá hoang tàn. Chỉ trong chừng mười phút bom đã phá hủy nhiều nhà cửa, làm bạt gốc nhiều cây cối. Những cây keo đổ ngổn ngang ngay trên mặt đường. Một cây tụt xuống hố bom toang hoác giữa phố. Trong tủ kính vỡ nát của một cửa hàng, một con ngựa chết bị hơi bom nổ hất vào nằm vật ra trên đống mảnh thủy tinh. Trên cây cột điện đổ, đầu tì vào chiếc cửa sổ vỡ của một ngôi nhà hai tầng, nhiều dây điện bị đứt còn treo lủng lẳng đang réo lên buồn bã. Gió thổi lạnh thấu xương thoang thoảng mùi bụi gio.

Volodia nghe thấy tiếng lách cách kỳ lạ, dường như có người đập thật mau và thật nhanh hai quân cờ đô-mi-nô bằng xương vào nhau, ngay sát tai em. Em lắng tai nghe và lạnh người đi khi cảm thấy rằng tiếng lách cách ghê tởm đang dội lên ở một nơi nào đó ngay trong người em, toàn thân em bắt đầu run lên. Rồi em bỗng chợt hiểu: đó chẳng qua chỉ là răng em đang đánh vào nhau lập cập…

Ban đêm lại có báo động.

Volodia mặc vội quần áo rồi leo lên mái nhà. Trên cao, ở rất cao, một âm thanh ghê tởm, rền rĩ, đang xoáy vào bầu trời; nó làm Volodia nhớ tới tiếng rè rè của máy khoan răng trong phòng chữa răng mà có lần em đã đến.

Thành phố náu mình trong bóng tối đêm thu. Núi Mithridat như một khối đen lớn cao sừng sững trên những ngôi nhà đã mờ tối. Đột nhiên trên sườn núi có một tia sáng xuyên thủng màn đêm lóa lên mấy lần liền. Nó tắt đi rồi lại lóe sáng, nhấp nháy ba lần rồi tắt. Bỗng ở chính chỗ đó, trong nháy mắt bùng lên một ngọn lửa đỏ ối. Vài phút sau, ánh sáng trắng và đỏ lại bùng lên.

Volodia vội chạy tới ban tham mưu phòng không. Được một phút, em bị đội tuần tra gồm hai thủy thủ và một anh công an giữ lại:

– Cháu chạy đi đâu? Không nghe thấy báo động à?

– Trên núi Mithridat có kẻ báo hiệu cho bọn phát-xít! – Volodia vội vã nói rồi kéo anh công an ra sau góc phố. Từ đó có thể nhìn rõ sườn núi Mithridat.

Họ đợi một lúc nhưng chẳng thấy tín hiệu nào cả. Anh công an tuần tra nhìn Volodia đã có vẻ cáu. Nhưng kìa, trên đỉnh núi Mithridat, ánh sáng màu trắng lại xuyên qua màn đêm lóe lên mấy lần liền, sau đó đến ánh sáng màu đỏ rồi lại tắt.

– Tên cháu là gì?… – anh công an hỏi nhanh. – Volodia à? Vậy cháu hãy đứng đây theo dõi xem ánh sáng phát ra từ chỗ nào nhé, các chú phải báo cáo ngay cho trực ban đã.

Đội tuần tra chạy khuất sau góc phố. Volodia ở lại một mình. Ánh sáng trên núi Mithridat lại chực lóe lên, nhưng sau một lần bùng lên ngắn ngủi dường như bị đứt, nó tắt ngấm và không lặp lại nữa. Volodia rất muốn chạy lên núi Mithridat để xem có chuyện gì xảy ra trên đó, nhưng em nhớ lời dặn của chú công an nên lại kiên trì đứng đó cho đến lúc báo yên…

Bây giờ bọn phát-xít gần như ngày nào cũng ném bom Kerch. Còi báo động rú lên cả ban ngày lẫn buổi tối, phố xá vắng tanh. Những tiếng nổ nặng trịch làm rung chuyển thành phố. Sau đó, lúc báo yên, trên phố nhớn nhác những người mặt tái mét. Họ nhìn phố xá quen thuộc mà không nhận ra, tìm nhà mình nhưng chẳng thấy…

Sau một lần địch ném bom – lần mà Volodia đưa mấy em nhỏ trong phố vào hầm trú ẩn nhưng chính em lại không vào, cố đợi đến lúc báo yên – em tự nhủ rằng phải hành động cương quyết, tức là phải ra mặt trận. Ở đó, nếu có phải hy sinh chăng nữa thì cũng là hy sinh anh dũng trên chiến trường.

Có nhiều người ra vào ngôi nhà treo tấm biển nhỏ: “Ủy viên quân sự thành phố Kerch”.

Volodia đi loanh quanh mãi theo các hành lang. Ở đây có nhiều bộ đội qua lại, nhưng không ai để ý đến em, mọi người đều bận vào công việc của mình. Cũng như ở nhiều cơ quan quân sự khác, ở đây có mùi ủng, mùi da, mùi thắt lưng, mùi thuốc lá loại tồi và mùi một chất nước sát trùng nào đó. Cuối cùng Volodia tìm được một cánh cửa trên có tấm biển nhỏ: “Ủy viên quân sự”. Em gõ cửa một lần, hai lần, rồi vì không ai trả lời, em hé cửa bước vào. Tận cuối phòng, sau chiếc bàn trên không có một thứ giấy tờ gì và nói chung, không có một vật gì ngoài lọ mực, một người chắc đậm, đầu tròn, tóc cắt ngắn, đang ngồi trên ghế, cổ áo ông gắn quân hàm thiếu tá. Ông đang quay người về phía chiếc máy điện thoại, trên bệ cửa sổ, chăm chú nghe, thỉnh thoảng lại trả lời nhát gừng có vẻ tán thành.

– Thế hả… Ừ… Rõ… Được đấy… Khá… Thế thôi, hả? Tiến hành đi!… Cháu cần gì? – ông hỏi Volodia.

– Thưa bác, xin bác cho phép… – Volodia bắt đầu nói.

– Phải đứng nói ở đằng kia, chỗ gần cửa ra vào ấy!

– Nhưng cháu đã gõ cửa ở phía kia…

– Phía kia không xong nên cháu mới ra phía này chứ gì! – đồng chí ủy viên mỉm cười. – Thôi, phía nào cũng được, nói nhanh lên, cháu đến có việc gì?

Volodia đứng thẳng người, chụm gót giày, muốn nói dõng dạc theo đúng kiểu quân sự, nhưng vì bối rối nên đâm ấp úng:

– Xin bác cho phép… Đề nghị bác hãy ghi tên cháu, thưa bác…

– Ghi tên cháu vào đâu?

– Ra mặt trận ạ. Vì bây giờ đang lấy người tình nguyện.

Đồng chí ủy viên lấy trong bàn ra những bản gì đó và đưa ngón tay rà trên những bản ấy, dường như không còn chú ý đến Volodia nữa. Rồi đồng chí ung dung ngẩng đầu lên hỏi:

– Học sinh à? Đang đi học phải không?

– Cháu học lớp bảy… Trường “Trung úy Schmidt”. Thời gian này cháu đã đạt xuất sắc hầu hết các môn học.

– Trường vẫn học chứ?

– Thế thì sao ạ?

– Bây giờ không yêu cầu cháu nói lý. Cháu hãy trả lời đi. Trường vẫn học chứ?

– Thưa bác, học đã được hơn một tháng rồi ạ.

Trong giây phút ấy, Volodia chỉ muốn trường đóng cửa không học nữa thì hơn.

– Ra thế đấy, – đồng chí ủy viên nói, – râ-ất hay là trường vẫn học. Giá cứ được như thế thì tốt quá. Cháu hiểu không? Mà này, cháu tên gì nhỉ?

– Cháu tên là Volodia, họ Dubinin, sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy.

– Sao, cháu là con trai thuyền trưởng Nikifor Dubinin đấy à? – đồng chí ủy viên tò mò hỏi và nhìn Volodia đã không còn nghiêm khắc như trước nữa.

– Chính thế ạ! – Volodia đáp theo kiểu quân sự khi đã lấy lại được can đảm.

– Tất nhiên bác cũng biết bố cháu. Thế bố cháu có đồng ý với ý định của cháu không?

– Cháu đã xin, nhưng bố cháu đi hải quân mà không cho cháu đi theo, – Volodia miễn cưỡng thú nhận.

– Không cho đi theo à? Thế đấy, – ủy viên quân sự dõng dạc nói. – Volodia, tức là cháu quyết định hành động theo đường vòng, hay như người ta thường nói, đánh tập hậu chứ gì! Bây giờ bác nói với cháu thế này, anh bạn trẻ ạ… Có những người tình nguyện, nhưng cũng có những người, theo cách gọi của bác, tự tiện. Cháu có thấy khác nhau không? Theo cháu, cháu thuộc loại người nào?

Volodia im lặng.

– Cháu có hiểu kỷ luật quân đội không? – đồng chí ủy viên hỏi.

– Thưa bác, cháu hiểu ạ.

– Cháu nói cháu học lớp nào nhỉ?

– Lớp bảy “A”.

– Cháu có biết phải thi hành mệnh lệnh thế nào không?

– Tất nhiên cháu biết ạ.

– Thế thì phải nghe lệnh bác: vai phải đưa lên, đằng sau, quay, tiến về lớp bảy “A”, bước đều, bư-ước!

Và Volodia tuân theo giọng nói đã quen ra lệnh ấy. Em hết sức lúng túng, nhưng dù sao cũng còn đủ sức để không bị mất mặt trước đồng chí ủy viên. Em quay đằng sau theo vai trái, gõ bước trên sàn theo kiểu quân sự, bước ra hành lang.

Khi em đã đóng khép cửa, đồng chí ủy viên còn hô theo:

– Thă-ẳng!… Bác ra lệnh cho tất cả học sinh phải gấp rút chuẩn bị nhiều điểm 5 “cứng” hơn nữa. Tiến hành đi!…

Sau khi thất bại ở ủy ban quân sự, Volodia đến thành đoàn.

Gian phòng lớn tấp nập những người. Các thanh niên tuổi chừng mười bảy mười tám, đều đã đội mũ chào mào, đang lựa chọn vũ khí. Đó là những đoàn viên thanh niên ở các tiểu đoàn xung kích. Volodia nhìn họ thèm muốn cực độ. Em thấy họ nhẹ nhàng hất súng về phía sau, quàng dây đeo qua vai, họ xếp kẹp đạn vào băng rồi đi ra cửa với dáng đi đặc biệt của người lính. Trông thấy một người quen, Volodia chạy tới chào hỏi và kính cẩn vuốt ve khẩu súng của anh:

– Cho em cầm một tí.

– Đi chơi đi, đừng nghịch! – anh nọ nghiêm khắc ngắt lời em rồi né khẩu súng sang một bên.

– Ở đây ai phụ trách công tác quân sự ạ? – Volodia hỏi.

Người ta chỉ vào góc phòng. Volodia không trông thấy người phụ trách vì quanh bàn anh ta chật ních những người. Người thì hỏi, người thì yêu cầu, người thì vung tay lên. Volodia lại gần từ phía bên nhưng không được, em lại lách sang phía bên kia. Em đè phải lưng một người rồi ngã nghiêng xuống. Bỗng em thấy mình đang bị ép sát vào bàn. Sau bàn, là một đoàn viên thanh niên bé nhỏ, tóc lâu chưa cạo, lốm đốm bạc một cách kỳ lạ. Anh mệt mỏi nhấp nháy cặp mắt, lấy ngón tay cái gãi gãi đỉnh đầu, hết quay sang trái lại quay sang phải để trả lời các đoàn viên đang hỏi anh.

– Đồng chí phụ trách… – Volodia cố nói chen vào.

Anh phụ trách quân sự đã thoáng nhìn em, nhưng ngay lúc đó, người ta lại kéo anh ngoảnh mặt sang bên kia. Sau cùng, anh lại quay về phía Volodia:

– Em muốn gì?

– Đồng chí phụ trách… Em nói với anh một việc… chỉ có điều là anh phải nghe em nói!… Trước tiên, anh hãy trả lời em đã. Em đến gặp anh về công tác quân sự.

– Mọi người đến anh chỉ với việc đó thôi, chú bé ạ, – anh phụ trách quân sự trả lời.

– Sao lại bảo em là chú bé? – Volodia bực mình. – Anh hãy nhìn em cho cẩn thận đi đã. Em bước sang tuổi thứ mười lăm đã được hai tuần lễ rồi.

– Tuổi của em kể cũng đáng trọng đấy, nhưng em nói nhanh lên nào. Em yêu cầu gì?

– Em là thiếu niên tiền phong tích cực, gần như đã là đoàn viên, em sắp được chuyển lên Đoàn, tất nhiên, với điều kiện là Đoàn kết nạp em… Nói chung, em muốn được cử ra mặt trận làm công tác gì cũng được.

– Chà! Thế mà anh cứ tưởng là em đến có công việc gì thật. Anh nghĩ rằng một thiếu niên tiền phong phải hiểu được là chúng ta hiện đang trong giờ phút như thế nào, vậy mà em… – Anh phụ trách quân sự cau mày lại.

– Thế đây không phải là công việc ạ? – Volodia hỏi dồn. – Một người muốn ra mặt trận mà lại “không phải là công việc”!

– Phải lớn thêm chút nữa. Còn hiện nay đó không phải là công việc.

Mặt Volodia lộ vẻ đau khổ đến nỗi anh phụ trách quân sự phải nói:

– Này em… Anh thấy em kể cũng khá đấy, biết yêu nước. Nếu quả thực em tìm công việc, anh sẽ có việc cho em. Em ở trường nào?… Trường “Trung úy Schmidt” à? Được! Thế này nhé, có một công việc nhỏ cho em và các bạn em đây. Các anh đang cần chai.

– Chai à? – Volodia nghi ngờ hỏi lại.

– Đúng, chai… Em nhìn gì? Không phải để đựng đạn. Chúng ta sẽ đổ chất cháy lỏng vào. Ở mặt trận người ta sẽ dùng nó đánh xe tăng. Bọn Đức bây giờ có nhiều xe tăng lắm. Em hiểu rồi chứ? Pháo binh thủy tinh mà!

– À, em cũng đã nghe chuyện đó rồi! – Volodia vui mừng nói.

– Đó là nhiệm vụ của Đoàn giao cho em. Em làm đi. Mà này, em họ gì nhỉ?

– Dubinin ạ.

– Sao? Thế Valia Dubinina là thế nào với em?

– Là chị ruột em.

– Thế thì em hãy noi gương chị ấy nhé. Một cô gái tích cực, chịu khó lắm… Anh hy vọng ở em đấy. Chai em sẽ mang đến đây cho anh.

– Còn ra mặt trận thì không thể được ạ? – Volodia hỏi cầu may lại một lần nữa.

– Chà, chú bé dai thật… – Anh phụ trách quân sự kéo dài giọng ra và bắt đầu nói chuyện với những người khác.

Giờ học cú pháp. Arkasha phân tích các câu viết trên bảng.

– Volodia! – cô Yulia bỗng gọi. – Em Volodia đâu rồi?

Kiselevsky gập người xuống bàn thì thầm về phía dưới. Volodia người đỏ bừng vì bận rộn, từ dưới gầm bàn đứng dậy.

Cả lớp quay về phía em, thì thầm:

– Volodia… cô giáo gọi cậu đấy.

– Em làm gì ở đó… ngủ dưới gầm bàn hay sao, Volodia? – cô Yulia hỏi. – Em lên bảng đi.

Volodia đứng dậy, bước một bước ra khỏi bàn. Vừa lúc ấy, có tiếng lách cách ran lên. Từ trong ngăn bàn Volodia, chai lọ rơi tới tấp xuống đất, lăn lông lốc trên lối đi.

– Cái gì thế? – cô Yulia giận dữ hỏi.

– Volodia bỏ bom lớp học! – học sinh ở phía dưới kêu lên.

– Thưa cô, – Volodia nhăn nhó nói và lấy chân kín đáo lăn chai lọ về phía bàn mình, – nó bị rơi đấy ạ… Đây là pháo binh thủy tinh đấy ạ… Sau này sẽ chế thành lựu đạn… Thành đoàn giao cho chúng em thu nhặt.

– Tốt thôi, nhưng em lôi chúng vào lớp làm gì?

– Nhưng em biết để vào đâu được ạ? Các học sinh lớp hai năm ngoái em phụ trách mang chai lọ đến đây đưa em. Em giao nhiệm vụ cho các em ấy như vậy ạ.

– Không được, Volodia. Thế này nhé, em không được biến lớp học thành kho chứa chai lọ. Phải tìm chỗ khác mà để. Và tan học, em về nhà cô, cô sẽ bổ sung cho cái thứ pháo binh thủy tinh ấy của em. Cô cũng có một ít chai lọ.

Volodia xin được một túi đầy chai ở nhà cô Yulia. Nói chung, hôm ấy em thu nhặt được khá nhiều: chai của học sinh lớp hai kiếm cho thò cả cổ ra ngoài túi áo khoác, trong áo chỗ bụng, ở túi xách, chai lọ đủ các kiểu, các cỡ đụng vào nhau kêu lanh canh loảng xoảng. Volodia khoan khoái đi về nhà, tiếng chai lọ làm rộn cả phố lên.

Em đi đến góc phố Pirogov thì có báo động.

Lần đầu tiên Volodia thấy lo lắng đến thế. Chai lọ em mang theo rất giòn và rất dễ vỡ. Nếu tan mất cả thì thật đáng giận. Thế là Volodia chạy thật nhanh về nhà, mặc cho chai lọ trên người kêu loảng xoảng. Em chạy vút vào chiếc sân đã vắng tanh vắng ngắt, em dồn tất cả chai lọ vào một bao rồi kéo ra hầm. Giữa lúc ấy, em gặp phải bà Alevtina. Bà ta xách một bọc lớn và cũng đang chạy vội ra chỗ trú ẩn. Thấy em, bà ta kêu lên:

– Volodia, mẹ cháu đang lo, đang định không xuống hầm vì không thấy cháu kia kìa! Vào ngay đi cho mẹ cháu yên tâm.

Nhưng hôm nay, không cần bảo Volodia nhiều. Em kéo chiếc bao nặng trịch đang kêu loảng xoảng xuống nhà hầm, thận trọng đưa bao theo từng bậc gạch, và thế là em đã ở nơi trú ẩn dưới mặt đất. Trong hầm, một bóng điện vàng khè bọc lưới thép đang cháy lờ mờ. Dưới ánh đèn yếu ớt Volodia thấy mọi người ngồi bên bức tường ẩm ướt. Những đứa trẻ nín lặng, những bà cụ lưng còng, vẻ đau khổ. Không khí chua chua khó thở của hầm nhà, cảm giác ở dưới mặt đất, cảm giác khủng khiếp là có một lớp đất dày đè nặng phía trên đầu và như sắp sửa sụp xuống làm Volodia thấy ngột ngạt. Không, phải mau mau lên trên mặt đất, lên với ánh sáng, với không khí thôi! Volodia cẩn thận đặt bao chai lọ quý giá của mình ở mãi tít góc trong, bây giờ, chai lọ đã tương đối an toàn, còn em len ra cửa hầm.

– Cứ chạy đi chạy lại mãi! – mọi người càu nhàu.

– Không có việc, ai chạy làm gì! – Volodia trả lời nhấm nhẳng.

– Việc của chú thì ai chẳng biết…

Ngay lúc đó, từ trong bóng tối vọng ra tiếng bà mẹ:

– Volodia, con đấy à? Lại đây, con yêu quý, nhanh lên! Có một mình mẹ ở đây thôi. Valia chắc là còn bận công việc ở thành đoàn chưa về… chuyện gì đấy?

– Con đây mẹ ạ, con đến chỗ mẹ ngay đây… – Volodia vừa nói vừa len vào với mẹ.

– Con yêu quý, con xuống hầm là thông minh lắm, cám ơn con, hòn vàng hòn bạc của mẹ, – bà mẹ nói, và Volodia thấy tốt hơn cả là không nói gì về chuyện chai lọ hết. – Con hãy thương mẹ, ngồi đây với mẹ, đừng lên trên kia. Mẹ xin con đấy! – bà mẹ khuyên nhủ.

– Con cũng theo lời mẹ mà ngồi đây vậy.

Có tiếng bom phá nổ làm đất rung chuyển. Trong hầm lặng như tờ, mọi người đều lắng tai nghe. Chỉ ở góc hầm, có một đứa bé khóc.

– Con không thể ngồi đây được nữa, mẹ ạ, con lên đây, – Volodia không kìm được, thốt ra.

– Con đã hứa với mẹ là ngồi đây cơ mà.

– Con ngồi rồi, bây giờ con phải lên mẹ ạ. Con có hứa là sẽ ngồi đây đến lúc báo yên đâu.

Một tiếng nổ vang rền làm rung chuyển mọi vật, dội vào tất cả ngõ ngách của hầm nhà. Vôi vữa vụn trên trần rơi xuống lả tả. Mọi người tranh nhau nói nhưng giọng ai cũng khe khẽ, sợ sệt. Nhiều người đâm bổ ra cửa hầm. Volodia cũng chực bật dậy, nhưng bà mẹ đã giữ lấy tay em.

– Ngồi yên, Volodia… Ngồi yên, mẹ xin con!

Volodia nhẹ nhàng nhưng cương quyết lặng lẽ rút tay ra.

– Các ông các bà ơi, hãy làm ơn bảo cháu đừng có ra ngoài kia! – bà mẹ nói với những người xung quanh. – Chắc các ông các bà nói thì cháu mới nghe.

Một ông mặc hai áo bành-tô chồng lên nhau, ngồi trên một chiếc va-li lớn, tay cầm một bọc to xù bảo Volodia:

– Giá cháu ngồi yên như những đứa khác có hơn không? Trông kìa, anh hùng chưa!

– Anh hùng thì chẳng phải anh hùng, nhưng cháu không ngồi trên bọc đồ đạc là được rồi… Bác khỏe mạnh thế mà thu lu vào một xó như con gián, trong khi ở ngoài kia, biết đâu chẳng có đám cháy đang cần cứu chữa. Bác thì thương tiếc gì thành phố của mình.

– May quá, bác lại không phải người ở đây, – ông ngồi trên va-li điềm tĩnh đáp lại. – Kể ra con bà cũng hơi hỗn đấy, – ông ta quay về phía bà Evdokia nói thêm.

Tiếng nổ ầm ầm từ xa lại nặng nề dội tới làm rung chuyển cả xung quanh. Bà mẹ buông tay Volodia. Lợi dụng dịp ấy, em nhảy phắt ra khỏi hầm. Đến bậc thang, em hét với lại:

– Mẹ ơi, con đi một tí thôi, mẹ đừng lo.

Vừa chạy khỏi sân, em nghe thấy những tin làm ruột gan em thắt cả lại. Hai anh bộ đội đi qua, vừa đi vừa nói với nhau:

– Trường “Trung úy Schmidt” ở phố Pirogov bị tan rồi. Bom rơi trúng.

– Ừ, ban tham mưu khu đã gọi điện cho biết như vậy… Thấy nói có nhiều người chết.

Volodia vội chạy đến phố Pirogov. Em leo tắt lên đoạn dốc đứng, băng qua những sân nhà thông nhau để đi tắt ngang các khu phố. Em lên phố Pirogov và vừa thở hổn hển vừa chạy vì ngược gió. Ngọn gió thốc tới mùi khét lẹt và cuốn theo những mảnh giấy vụn. Một chiếc ô-tô cứu hỏa kéo chuông inh ỏi phóng vượt lên trước em. Khi Volodia chạy tới trường, em len qua đám đông vào gần. Em thấy những mảng lửa cháy tơi tả đang bay ra từ cửa sổ lớp học mới cách đây vài giờ em còn ngồi. Một góc trường đổ sụp, để lộ ra một phần phòng vật lý và phòng hội đồng. Những bộ phận máy móc bằng đồng nhô ra khỏi đống thủy tinh vỡ, và phía trên có một con chim kền kền nhồi rơm dính cheo leo vào một thanh sắt cong. Sức hút của đám cháy làm con chim kền kền một mắt lay động trông như nó đang chậm chạp lượn trên ngôi trường đổ nát.

Các đội viên đội xung kích lớp mười và những lính cứu hỏa đang cứu chữa ở chỗ nhà đổ. Người ta dùng sào có móc sắt để dỡ đống gạch. Một số người khẩn trương khênh đi những chiếc cáng nặng, trũng ở giữa, trên phủ kín. Một người lính cứu hỏa cao lớn mặc bộ quần áo vải bạt cứng và đội chiếc mũ sắt màu xám xanh, mạnh dạn giẫm lên lửa, tay cầm vòi rồng, người nghiêng về phía trước, phun tia nước rào rào vào ngọn lửa dường như muốn chặn sự hung hãn của nó lại.

– Volodia, cầm cho cô một chút, – em nghe thấy tiếng người nói ngay trên đầu.

Em quay lại và thấy cô Yulia tay cầm hai quả địa cầu. Trông cô nhợt nhạt – nhợt nhạt tới mức mái tóc bạc của cô hòa với màu da mặt. Nhưng điều làm Volodia còn sửng sốt và sợ hãi hơn nữa là cô Yulia vốn luôn luôn đi đứng đường hoàng, không khi nào cô đi khom, bao giờ lúc bước vào lớp cũng ngẩng cao mái đầu bạc trắng, thế mà giờ đây, toàn thân cô như co dúm lại, còng xuống. Volodia thấy cô già xọp đi.

– Cầm cho cô một chút, – cô Yulia nói và không nhìn Volodia, cô giúi vào tay em quả địa cầu lớn, chiếc máy điện nghiệm đã rạn, bánh xe thủy lực hơi cong queo và vài cuốn sách mép đã sờn, có lẽ đó là tất cả những thứ cô kịp cứu khỏi ngọn lửa.

Volodia đờ đẫn đọc tên cuốn sách trên cùng: “I. S. Turgenev. Nhật ký người đi săn”.

– Chẳng lẽ… chẳng lẽ cứ để bọn giặc hoành hành thế này mãi hay sao?! – cô giáo nói và nhìn vào ngọn lửa đang đốt cháy ngôi trường. – Chẳng lẽ loài người có thể chịu đựng mãi cảnh này được sao? Bao giờ, bao giờ mới tiêu diệt được bọn chúng?! Tiêu diệt vĩnh viễn… tất cả bọn chúng!

Volodia hiểu cô Yulia muốn chỉ ai khi nói đến “bọn giặc”, “bọn chúng”…

– Em Iliusha ở lớp hai đã bị giết hại, – cô giáo nói, vẫn không nhìn Volodia. Cô nhìn chăm chăm ngọn lửa đang hủy hoại ngôi trường.

Volodia xúc động, suýt nữa đánh rơi tất cả những thứ đang cầm trong tay. “Hôm nay, em vừa được điểm ‘năm’… môn thể dục… Bọn em làm động tác ngồi xuống”, – ý nghĩ đó hiện ra trong đầu em.

– Mẹ ơi, ta về nhà đi, – Svetlana len tới, nói với mẹ. – Ở nhà ta cửa kính, bát đĩa cũng vỡ cả rồi…

– Những bát đĩa, cửa kính ấy, nào có nghĩa lý gì… Đây mới là cái khủng khiếp, đây mới là nơi ghê sợ, nơi tội ác!… Con nhìn kìa, sách đang cháy. Đó mới là điều không thể chịu được…

Cô lắc đầu dường như muốn xua đuổi cơn ác mộng đang ám ảnh cô.

Mái trường đổ sụp xuống, cột lửa lồng lộn trên ngôi trường, các tia lửa bắn tóe ra. Phía trên là một khối khói trông như một chiếc mũ xù to. Sức nóng phần phật bốc lên làm sách bay tơi tả và cuốn theo những tập mỏng, những quyển sổ của nhà trường. Những cuốn giáo khoa mở toang bay tròn như những con bướm cánh lửa. Thỉnh thoảng, trong đám khói lại hiện ra những quyển sách lớn, các trang bị cháy đập phần phật, lúc bay lên cao, lúc bỗng đâm nhào vào lửa.

Volodia và Svetlana kéo tay cô Yulia và van nài cô về nhà nhưng không được. Cô giáo đứng bên ngôi trường đang cháy mà không cảm thấy lửa nóng. Cô chậm rãi vươn thẳng người, hất đầu về phía sau. Trên đầu cô, hơi nóng của đám cháy lay động những sợi tóc bạc. Cô nhìn một trong những cảnh tượng đáng nguyền rủa nhất, ghê tởm nhất đối với trí tuệ con người – đó là cảnh sách đang bị lửa hủy hoại.

Sau này, Volodia thường nhớ lại cô giáo trong tư thế đó, lúc ánh lửa ghê rợn của đám cháy bao trùm lấy người cô. Cô đứng đó, tay ôm quả địa cầu, đôi mắt đầy giận dữ, đau xót, phản chiếu lại ngọn lửa – dường như đó không phải ngọn lửa đang hoành hành trước mặt cô mà là một ngọn lửa khác đang rực cháy trong lòng cô…

Trường học bị cháy trụi.

Nhưng hôm sau, vẫn như thường lệ, lúc gần chín giờ sáng, hầu như toàn thể học sinh đều tập trung bên ngôi trường đã bị cháy. Các em không tin được rằng ngôi trường của các em đã mất và không học tập được nữa. Ngay cả những học sinh lười nhác nhất, những em mà mỗi một giờ “trống” hoặc một buổi nghỉ học đều vui như hội, cả những em ấy bỗng cũng thấy rõ là dù sao, các em hằng ngày được vui tươi thoải mái cũng là nhờ có nhà trường, có thầy có bạn. Ngày nghỉ, ngày lễ, ngày chủ nhật, tất cả những ngày đó sở dĩ thú vị chính vì lúc đó ta được nghỉ ngơi sau những ngày bình thường vất vả.

Còn bây giờ, cảnh nhàn rỗi bó buộc do bọn giặc gây ra có một cái gì chán ngán, khiến ta bứt rứt. Nó cướp đi một cái gì to lớn và quý giá trong cuộc đời.

Và dù cô Yulia có nghiêm khắc, dù học sinh có sợ thầy Yakov, dù thầy Vasily có nổi tiếng là đòi hỏi cao, hoặc cô Maria có bị coi là hay bắt bẻ đi nữa, tất cả học sinh bỗng hiểu rằng những con người đó từ lâu đã trở nên thân thiết, gần gụi và không thể thiếu trong cuộc đời…

Volodia cùng các bạn đứng bên chỗ cháy. Bầu trời mùa thu như hạ thấp xuống nhìn qua những hốc cửa sổ rỗng toác của ngôi trường. Gió làm lá tôn lợp mái treo lơ lửng trên bờ tường kêu lạch xạch. Giấy má, sách vở rách nát ướt đẫm trong những vũng nước trên mặt đường. Những dòng chữ viết to đã nhòe nước hiện trên các tờ giấy kẻ ô. Đó là những bài chính tả, những bài kiểm tra số học làm ở lớp, các bài tập, các công thức…

Sau đó, thầy hiệu trưởng Yakov và cô Yulia từ sân trường bước ra.

– Các em thân mến! – ông Yakov nói và sửa lại dải băng trên cánh tay bị bỏng hôm trước. – Các em học sinh thân mến của tôi! Gia đình trường ta hiện này không nơi trú ngụ. Tên Hitler đã mở đầu bằng việc đốt sách và hiện nay đang tiếp tục công việc đen tối của hắn. Nhưng kiến thức của loài người, khoa học và tất cả những điều mà nhà trường xô-viết đã giáo dục, dạy dỗ, đã biến thành máu thịt của các em thì không thể đốt cháy được, các em ạ, không thể phá hủy bằng bom đạn được! Và chúng ta sẽ học tập! Chỗ học bây giờ rất khó khăn. Trong thành phố, các địa điểm đều đã được trưng dụng cho nhu cầu quân sự, nhưng chúng ta sẽ tìm được chỗ học. Nếu cần, chúng ta sẽ học ở nhà các thầy các cô. Ngày mai, các thầy cô chủ nhiệm sẽ báo cho các em biết cách thức học tập.

Học sinh đã học vài ngày ở nhà cô Yulia, có khi học ngay ở sân nếu trời không mưa. Còn nếu trời xấu, học sinh ngồi sát nhau trong hành lang, trong bếp và phòng riêng của cô giáo, số học sinh đi học ngày một ít hơn. Thành phố Kerch đang sơ tán. Máy bay địch bắn phá ngày càng nhiều. Ít hôm sau, một tin khủng khiếp lan đến: quân Hitler đã lọt vào Krym và đang tràn trên khắp bán đảo. Quân đội xô-viết vừa chắn cuộc tiến công ồ ạt của chúng vừa lui về Simferopol và Kerch.

Chương III
TIỂU BÀNG VÀ TIỂU ƯNG

Không đạt nguyện vọng xin ra trận ở ủy ban quân sự và đã phải xấu hổ vì bị đồng chí ủy viên ra lệnh: “Về trường, đi đều, bước!” – Volodia đành tạm bỏ ý nghĩ trên một dạo. Nhưng rồi, cái sức hút thôi thúc dai dẳng và nóng bỏng xưa kia lại dần dần ám ảnh Volodia. Giờ đây, khi trường học đã bị bom đạn phát-xít đốt phá và việc học tập ở các địa điểm khác không biết vì sao cũng tự nhiên chấm dứt, em không thể tìm được cách biện bạch cho việc mình ở nhà. Em thấy hình như bị bó buộc phải ngồi không. Cần phải tìm một việc gì đó mà làm thôi. Nhưng anh phụ trách thiếu niên Zhora, người mà Volodia vẫn quen hỏi ý kiến về những việc quan trọng, đã gia nhập tiểu đoàn xung kích. Thế là Volodia thiếu người đoàn viên vẫn chỉ dẫn cho em. Chị Valia từ sáng đến đêm làm việc ở cảng hoặc ở ga: các đoàn viên thanh niên đang phục vụ việc sơ tán thành phố. Mà Volodia cũng không dám tâm sự với chị việc em định xin ra mặt trận. Chỉ còn một cách là đi Cựu Karantin hỏi ý kiến Vania. Em đã tin cậy bạn Vania và chắc Vania sẽ hiểu em. Biết đâu chính Vania cũng đang thầm nghĩ tới việc “thoát ly đi công tác” thì sao…

Em đi nhờ một chiếc ô-tô vận tải đến Cựu Karantin. Chiếc xe cứ chạy quanh co mãi trên đường để tránh những hố bom vừa nổ, nhưng khi đến nơi, em không gặp Vania ở nhà. Vốn tính hay làm, Vania chẳng bao giờ chịu ngồi không. Mẹ Vania nói rằng cậu ta đi lấy ngô cho cô Maria là em ruột bố Volodia. Volodia hơi ngạc nhiên thấy Vania vốn không ưa cô Maria vì cô keo kiệt, nay sao lại đi chở ngô cho cô. Tuy vậy, thời chiến tranh này, chắc ở Cựu Karantin nhiều cái đã thay đổi.

Volodia phải đến nhà cô Maria. Cô cũng ở ngay trong xóm này. Nhưng vừa rẽ vào ngõ nhà cô, em đã nghe thấy tiếng bánh xe kêu lọc cọc phía sau và giọng Vania vang lên:

– Này, tránh ra! Cho đi nào… Đâm phải bây giờ đây này…

Volodia nhảy sang bên vệ đường, nhưng khi quay lại, em hiểu rằng mình đã lầm: chẳng có gì mà phải nhảy sang bên rìa đường vội vã đến thế… Một con ngựa chẳng ra ngựa, lông rụng, đang ọc ạch kéo chiếc xe chở đồ nghiêng ngả, bánh xe chao đi chao lại hết bên này sang bên kia. Lưng con ngựa giơ cả xương sườn, cột sống nhô lên nhọn hoắt, gợi cho ta nhớ đến một chiếc thuyền cũ đã nát nằm úp ngược. Vania ngồi nghiêng trên mép xe, cố làm ra vẻ hiên ngang, môi kêu bập bập, kéo kéo dây cương, thậm chí còn hất hất đôi chân buông thõng ngoài thành xe, huýt sáo vang cả xung quanh như một anh chàng đánh xe ngổ ngáo. Nhưng nào có ăn thua gì! Volodia nhận ngay ra đó là con ngựa già yếu của cô Maria mà em đã biết rất rõ. Nó nhấc những cái chân gầy guộc, khẳng khiu, chậm chạp tới mức tưởng như trước khi bước một bước, nó còn cân nhắc mãi xem bây giờ đến lượt chân nào phải cử động.

Tất cả những cái đó, cả chiếc xe chở đầy bắp ngô đang cút kít một cách nhàn nhã, cả bước chân uể oải của con ngựa, cả vẻ vô tư của Vania, – mọi thứ đó Volodia đều thấy có vẻ tầm thường đến đáng giận, có vẻ quá ư hậu phương, xa lạ tới mức phải công phẫn so với tất cả những việc và những nơi mà tâm hồn em đang sục sôi hướng tới.

Không đợi bạn mời, Volodia nhảy tót lên xe ngồi cạnh Vania:

– Thế nào, Vania? Cậu phải chở ngô à? Thế mà cũng gọi là làm việc đấy!

– Chào cậu! – Vania trả lời có vẻ buồn bã, không để ý đến giọng giễu cợt của bạn. – Này, Volodia… cậu nhảy xuống thì hơn. Con ngựa chở đã quá sức rồi…

– Ngựa với chả nghẽo! Đến đứng một chỗ cũng không xong: rồi xem, đến “lộn tu” chổng bốn vó lên trời thôi, – Volodia nói đùa rồi nhảy xuống đi cạnh xe, tay nắm vào thành trước, có bịt một dải sắt.

– Dù sao thì nó cũng là ngựa! – Vania thủng thẳng càu nhàu, quay lại nói thêm: – Trong hoàn cảnh chiến đấu, được con ngựa như thế này cũng ích ra phết.

Volodia huýt sáo một cách giễu cợt:

– Lấy đâu ra hoàn cảnh chiến đấu ở cái đất Cựu Karantin này? Đi chở ngô ở ruộng về chắc?

– Ra cái điều hiểu biết!… Cậu chỉ quen giễu cợt thôi. Thế nhỡ tớ đã có kế hoạch rồi thì sao?

Volodia đi dưới chăm chú nhìn bạn:

– Kế hoạch gì thế?

– Kế hoạch của tớ là không ngồi ở đây nữa đâu!

Trong nháy mắt, Volodia đã lại ngồi trên xe cạnh Vania và nhìn thẳng vào mặt bạn:

– Vania, nghe tớ nói nhé… Tớ đến đây vì chuyện đó đấy. Tớ không thể ngồi không được nữa rồi! Trường đã bị bom, không học nữa. Nhiều đứa đội viên chúng tớ đã đi sơ tán. Tớ thì vẫn cứ ru rú ở nhà. Tớ đã đến ủy ban quân sự, đến thành đoàn, đến đủ mọi nơi… Người ta không cho đi, thế là hết!

– Thì gay nhất là chuyện người ta không cho đi chứ còn gì nữa. Nhưng tớ có một kế hoạch. Một kế hoạch làm cho người ta dứt khoát phải cho đi theo. Cậu có biết tớ chở ngô cô Maria để làm gì không? – Vania đưa mặt nhìn quanh rồi ghé vào tai Volodia: – Để con ngựa biết tớ, để nó quen với tớ. Cậu hiểu rồi chứ? Tớ còn bồi dưỡng để nó lại sức nữa… Này, Volodia, cậu có tìm được cuốn sách nào về chăm sóc, nuôi dạy ngựa… hay nói gọn hơn, là về chăn nuôi không?

– Gượm đã, Vania… Cậu có thể nói rõ hơn cho tớ được không? Tớ chẳng hiểu cậu định nói gì cả.

Lúc ấy, Vania lại nhìn xung quanh lần nữa, rồi khe khẽ để lộ cho Volodia biết kế hoạch của mình. Vania đã luyện cho con ngựa của cô Maria quen với em rồi. Chỉ còn cần chăm sóc cho nó khỏe lên nữa thôi và chờ khi con ngựa có sức, Vania sẽ cưỡi nó đến Krym cũ là nơi nghe đồn có du kích hoạt động trong rừng. Du kích có thể không nhận người đi bộ, nhưng một chiến sĩ có ngựa sẽ là một tiếp viện quý tới mức chắc chẳng ai từ chối.

– Để chuẩn bị đi, tớ còn dự trữ cả bánh mì khô trong kho nữa, – Vania kết luận rồi bỗng hỏi: – Thế cậu có biết tên con ngựa là gì không?

– Tớ mà lại còn không biết? Filka chứ gì?

– Trước chiến tranh, nó là Filka. Nhưng bây giờ tờ đổi tên cho nó rồi, tớ gọi nó là Tiểu Ưng. Ngay cô Maria cũng chẳng biết điều đó… Cậu biết không, nó đã bắt đầu quen rồi đấy. Gọi tên nó, nó biết. Xem nhé!… Này Tiểu Ưng! – Vania gọi. Nhưng con Filka ngay cả đến cái tai cũng chẳng thèm động đậy. Thấy thế, Vania ngầm kéo dây cương, làm con ngựa phải quay đầu lại. – Cậu thấy chưa? Gọi tên mới là nó ngoảnh lại ngay… Khá lắm, Tiểu Ưng! Phi nước kiệu.

Con Tiểu Ưng chẳng hiểu mô tê gì hết, đứng sững ngay lại.

– Nó còn chưa biết hết mệnh lệnh của kỵ binh, – Vania giảng giải. – Nó quen như ở nhà rồi… Nào, đi thôi, con quỷ! – Vania hét lên, và con Tiểu Ưng lúc lắc cái đầu ra vẻ hiểu, lại bước đi.

Nhưng Volodia đã chẳng nói chẳng rằng, nhảy xuống xe và thậm chí không thèm quay về phía Vania, em giận dữ đi thẳng.

– Gượm hẵng, Volodia! Cậu đi đâu đấy?

– Tớ chẳng có việc gì liên quan với cậu nữa, – Volodia nói, không dừng lại. – Cậu chỉ nghĩ đến mình cậu thôi, còn bạn bè thì mặc kệ.

– Thì gượm tí đã nào! – Vania bối rối kêu lên, ghìm con Tiểu Ưng lại. – Lâu lắm, tớ không gặp cậu… Tớ làm sao biết cậu cần cái gì được!

– Cậu biết tớ quá rồi còn gì! – Volodia vừa đi vừa quay đầu lại nói, em bực tức đưa vai lên cọ vào cằm.

Vania quay ngựa lại. Em định đuổi theo người bạn đang giận mình. Chính Vania cũng cảm thấy có lỗi. Nhưng bây giờ, em quất mãi con Tiểu Ưng mà nó vẫn ì ra… Em không đuổi kịp được Volodia đang rảo bước nữa rồi.

– Cậu đứng lại đi nào! – Vania hét lên.

Tiếng hét không làm Volodia dừng lại nhưng con Tiểu Ưng hể hả đứng ngay lại như chôn xuống đất! Vania vứt dây cương, nhảy xuống xe và tin rằng hai chân mình còn nhanh gấp mấy bốn chân ngựa, em chạy bổ theo Volodia:

– Đợi tí đã, Volodia! Đứng lại! Có kế hoạch đây…

– Tớ biết thừa kế hoạch của cậu rồi.

– Không phải đâu, đứng lại… tớ có nghĩ đến cậu đấy. Còn kiếm được một con ngựa nữa. Nhưng cậu phải quyết định đã – cậu có đến chỗ du kích với tớ hay không?

– Cái ấy mà cũng phải hỏi!

Volodia dừng ngay lại, thở hổn hển và nhìn Vania đầy vẻ hy vọng.

– Volodia, cậu phải biết rằng dù sao tớ cũng vẫn là bạn cậu kia mà. Cả cậu cũng sẽ có ngựa. Chỉ có điều là nó hơi tồi. Sau trận ném bom, nó bị thải khỏi trại ngựa. Theo tớ, như thế không đúng vì nó là một con ngựa rất tốt. Chỉ có một chân nó bị mảnh bom suýt gãy, còn ba chân kia vẫn nguyên xi…

– Thế con ngựa ấy đâu? – Volodia nóng ruột hỏi.

– Ở đây thôi, nó lang thang gần mỏ đá. Chẳng có ai chăn cả… Nhưng cậu sẽ để nó ở đâu được? Thế mới gay chứ.

– Thì tớ cũng có một kế hoạch đây này, – Volodia nói. – Vania, cậu đưa tớ đến đó, tớ sẽ dẫn con ngựa ấy về cho cô Maria. Cô ấy tính tham và keo, nay bỗng dưng được một con ngựa, chắc thế nào cũng không từ chối, cậu cứ yên trí. Tớ sẽ nói với cô ấy là bọn mình sẽ cho ăn và chăm sóc hộ. Ta đi chứ?

Con ngựa già mà ở mỏ đá ai cũng gọi là Lyska, hôm trước bị thương khi máy bay bắn phá. Một mảnh bom văng vào chân trái đằng trước. Kể ra, nếu là thời bình, người ta cũng chạy chữa chăm nom cho nó. Nhưng bây giờ không ai có thời giờ nghĩ đến điều ấy. Cựu Karantin và Kamysh-Burun đã bắt đầu sơ tán một phần. Các gia súc được đưa qua eo biển sang Taman. Ai còn hơi đâu quanh quẩn với một con ngựa già yếu què quặt. Thế là con Lyska bị thải khỏi trại, theo cách nói của Vania.

Trên một ngọn đồi gần mỏ đá, con ngựa già đang lủi thủi gặm cỏ giữa các bụi gai khô héo, chiếc chân bị thương co lên lơ lửng. Khi hai chú bé đi trên chiếc xe tải đồ đến khu vực mỏ đá ở ngay sau xóm thì con Lyska đứng trên ba chân buồn bã đung đưa như đang thiu thiu ngủ.

Volodia vốn hay thương súc vật nên thấy con Lyska, em cau mặt có vẻ khổ não, dường như chính em bị đau đớn, bị bỏ rơi chứ không phải con ngựa.

– Lyska! – Vania khẽ gọi khi hai em nhảy xuống xe và lại gần con ngựa.

Con ngựa nặng nhọc ngẩng cái đầu có đốm trắng trên trán lên và mệt mỏi nhìn hai chú bé. Volodia cúi xuống khuỷu chân con Lyska đang còn sưng và rỉ máu, thận trọng xua những con ruồi đang hau háu bám đầy vết thương.

– Vết thương cũng không nặng lắm đâu… Vania, cậu cho nó gặm một bắp ngô đi đã, còn tớ nghĩ cách băng bó ngay đây.

Trong khi con Lyska vục cặp môi sù sì vào lòng bàn tay Vania đầy vẻ biết ơn, đưa hàm răng dài và vàng khè lẩy hạt ngô khỏi bắp một cách khéo léo, thì Volodia ngồi xổm, nhổ nước bọt vào khăn tay, ngẫm nghĩ; rồi em rút trong túi áo lính thủy ra một quyển vở nhàu nát vẫn để ghi những nhiệm vụ của đội Timur. Em xé ra mươi tờ giấy sạch, cẩn thận áp chúng vào vết thương và lấy khăn tay quấn chặt chỗ khuỷu chân con Lyska đang giật giật lại.

– Gọi cho nó đi theo đi! – em kêu to với Vania.

Vania bước sang bên, giơ cho con Lyska một bắp ngô tươi. Con ngựa thận trọng bước theo.

– Thấy chưa? – Volodia mừng rỡ nói. – Con ngựa này sẽ làm nên chuyện đấy… Tớ sẽ làm nẹp gỗ cho nó, bồi dưỡng cho nó, lúc đó cậu sẽ thấy nó còn hay hơn con Tiểu Ưng của cậu nữa cơ. Vania, hãy ghi tên tớ với nó vào đội kỵ binh của cậu đi!… Và tớ tuyên bố với cậu rằng từ phút này trở đi, nó không còn là con Lyska nữa. Cậu quên cái tên ấy đi!

– Thế cậu bảo tớ ghi tên nó là gì?

Volodia nhìn Vania rồi nhìn con ngựa:

– Cậu viết là Tiểu Bàng.

Cô Maria cáu tiết toáng cả lên khi thấy đằng sau chiếc xe chất đầy ngô do con Filka kéo (cô vẫn chưa biết nó đã có tên mới), còn một con ngựa khác bị băng bó ở khuỷu chân, khập khiễng, gầy gò, môi chúi vào đống bắp ngô trên xe, cũng đang khó nhọc bước vào sân.

– Giỏi thật đấy! Mắt để đâu thế hả, hai ông tướng! Con nghẽo nhà ai để lạc ăn hết cả ngô của tao thế mà chúng nó chẳng thèm nhìn đến. Để nó ăn mất một nửa rồi còn gì… Cút đi! Suỵt, đồ thổ tả!

Rồi cô lấy một cành củi khô xua con Lyska. Volodia chạy ngay đến trước mặt cô.

– Cô Maria, cháu chào cô… – em bắt đầu nói, và Vania ngạc nhiên không hiểu Volodia lấy đâu ra cái giọng nói dịu dàng không thể tả được ấy. – Mẹ cháu gửi lời chào cô, cả chị Valia cũng hỏi thăm cô. Ở nhà bảo cháu hỏi thăm cô có được vui vẻ mạnh khỏe không.

– Khỏe với mạnh gì bây giờ! Được đến đâu thì biết đến đó thôi. Chẳng được phút nào nghỉ ngơi cả. Phải nhờ Vania đi lấy ngô đấy, chính nó cứ nằn nì xin đi. Mà đấy… Hai đứa nhìn đi đâu thế hả?! Lạy trời, đuổi ngay nó ra khỏi sân kẻo nó ăn hết ngô mất! Cút đi!… Ôi, Vania, cô đến chết vì mày mất…

– Cô ơi, cô đừng buồn, – Volodia lại nói và điềm tĩnh nhìn thẳng vào khuôn mặt đỏ tím nhễ nhại mồ hôi của bà cô đang cơn thịnh nộ. – Cô đừng giận vội. Tốt hơn hết là cô hãy nhận lấy ngựa. Chúng cháu dắt về cho cô đấy. Cho cô hẳn.

– Cô lấy con ngựa già ốm này làm gì?! Các cháu bắt nó ở đâu? Nó lạc à?

Volodia nhẫn nại giảng giải:

– Không phải cô ạ, cô nghe cháu nói… ở đằng kia, người ta cho ngựa và tất cả các gia súc đi sơ tán. Hiện chưa có chuyện gì, nhưng đó là để đề phòng. Còn những con ở lại, người ta phân phát cho nhân dân kẻo chúng chết mất. Phát không đấy cô ạ. Chúng cháu trông thấy và nghĩ: “Phải thêm vào cho cơ nghiệp của cô mình mới được. Cô tốt lắm.”

Vừa lúc ấy Vania phì ra một cái như định xỉ mũi, nhưng Volodia đã giơ ngầm quả đấm về phía Vania rồi tiếp tục nói:

– Cô ạ, người ta phát không, thế có thích không! Thậm chí cũng chẳng phải ký nhận nữa. Mà với cô, cơ ngơi dù sao cũng được thêm một chút.

Bà cô lắng nghe, nửa tin nửa ngờ, bà lại gần con ngựa và soi mói xem xét:

– Sao các cháu lại chọn con ngựa gầy gò thế này? Không biết chọn con khá hơn cho cô của mình à? Một chân nó hỏng rồi. Vớ phải con què này…

– Cô không thích thì thôi vậy! – Volodia ngắt lời, vẻ cương quyết. – Cậu nghe thấy chưa, Vania? “Con chết rấp”!… Thôi, cậu dắt ngựa ra đi, để người khác biết người biết của hơn người ta lấy… Cô ạ, chúng cháu phải từ chối mọi người, vất vả lắm mới dắt được về đây đấy. Ai cũng sấn vào đòi cho họ con ngựa… Không, Vania, cậu đã nghe thấy chưa? “Con chết rấp”! Nếu là con chết rấp người ta đã không đặt cho nó cái tên như vậy… Ta đi thôi. Tiểu Bàng! Tao sẽ đưa mày đến với những người tốt bụng, họ sẽ chữa chạy chân cho mày, lúc đó mày sẽ không còn là Tiểu Bàng nữa mà sẽ là Đại Bàng to béo!… Đi thôi, Vania!

Rồi Volodia kéo con ngựa ra phía cổng.

– Này, buông con ngựa ra, đừng có động vào của cải người khác! – bà cô cuống quýt lên. Bà đang lúng túng và hối hận vì đã từ chối con ngựa cho không. – Đã dẫn nó vào đây thì phải để cô tự giải quyết xem để con ngựa cho ai: cho cô hay cho láng giềng. Có điều là cô biết lấy gì nuôi nó bây giờ?

– Về chuyện đó, cô đừng lo. Cháu và Vania sẽ chăm nó cho cô… Đúng không, Vania?

– Tất nhiên là phải giúp cô rồi, – Vania đồng ý. – Cô Maria, cô không phải nghĩ tới điều đó. Volodia còn hứa là sẽ kiếm được sách dạy nuôi ngựa kia. Chúng cháu làm theo những tài liệu mới nhất của khoa học.

– Cô biết thừa khoa học của các cháu rồi! – bà cô càu nhàu, nhưng đã đưa tay nhặt mấy quả gai bám trên chiếc bờm ngựa đang rũ xuống và vỗ vỗ cái lưng gầy gò, xương xẩu của nó, ra vẻ là chủ nhân lắm. – Tên là Tiểu Bàng à? Thì cứ gọi thế cũng được…

Thế là chính cô Maria cũng chấp nhận cho con Lyska cái tên mới. Còn đôi bạn của chúng ta thì quyết tâm sẽ đến với du kích ở rừng Krym cũ ngay sau khi hai con ngựa chiến của chúng là Tiểu Ưng và Tiểu Bàng lại sức.

Nhưng để thực hiện kế hoạch tuyệt vời ấy, phải mất nhiều công lắm. Thứ nhất là phải bồi dưỡng cho ngựa. Thứ hai là phải chữa cho nhanh cái chân bị thương của con Lyska – Tiểu Bàng. Ngoài ra, còn phải dự trữ lương thực ăn đường và kiếm được một bộ đồ ngựa nào đó – yên ngựa thì không dám mơ tưởng đến rồi.

Vì đôi bạn quyết định làm ăn một cách khoa học ngay từ đầu nên trước hết Volodia đi tìm sách báo dạy nuôi ngựa. Các thư viện trong thành phố đều đóng cửa, nhưng sau khi tìm khá lâu, Volodia kiếm được một cuốn sách to, cũ, sực mùi hầm nhà và mùi chuột hôi xì xì. Theo con số in trên bìa thì nó được xuất bản từ năm 1892 nghĩa là gần bốn chục năm trước khi Volodia ra đời. Tên cuốn sách oai nghiêm và hào nhoáng: “Sách dạy nuôi ngựa nòi và ngựa chạy nước kiệu ở Nga”. Hai em chắc rằng cuốn sách sẽ hết sức có ích trong việc huấn luyện con Filka – Tiểu Ưng và Lyska – Tiểu Bàng để chúng có được phong cách chiến đấu mới.

Thực ra, hai em chẳng lấy được ở đó ra một điều thiết thực nào cho đôi ngựa của mình. Nhưng bây giờ mọi người đều nhận thấy trong câu chuyện của Vania và Volodia – em gần như ngày nào cũng đến Cựu Karantin – có rất nhiều từ chuyên môn của ngành nuôi ngựa, – hàm thiếc, nước kiệu, gót thúc ngựa, dáng đi, và những tên gọi như ngựa thồ, ngựa kéo, ngựa Orlov, ngựa chiến, ngựa kéo loại lớn… Theo cuốn sách này, hai em không xác định được chính xác con Tiểu Bàng và Tiểu Ưng thuộc giống gì, nhưng Volodia khẳng định rằng con Tiểu Bàng của em rõ ràng là con cháu của giống Orlov đúng nòi có lai giống Ả-rập thượng đẳng, còn con Tiểu Ưng chắc là giống sông Đông pha ngựa thồ. Thậm chí, hai em suýt cãi nhau vì chuyện đó, vì theo Vania con Tiểu Ưng của em thuộc giống thuần nòi.

Tuy vậy, cả hai đều tận tình kiếm thức ăn cho ngựa, thu nhặt cỏ khô vụn ở bến tàu, mang ngô ăn thừa, vỏ khoai tây về sân nhà cô Maria. Hai em kiếm rơm, cắt ra đem nhúng nước sôi, rắc thêm vụn và cám. Vì không biết mưu mẹo của hai em nên cô Maria hết lời khen ngợi.

Quả thực, hai con ngựa béo lên trông thấy. Còn cái chân bị thương của con Tiểu Bàng đã hết mưng mủ và bắt đầu lên da non. Khi Volodia và Vania thay nhau dắt con Tiểu Bàng từ nhà kho ra sân dạo mát, nó đã thận trọng bước bằng cái chân đau.

– Rồi cậu xem, chẳng bao lâu nó sẽ phi nhanh ra phết, – Volodia thường nói. – Tớ đặt tên ngay cho nó là Tiểu Bàng cũng đúng. Rõ là giống Orlov. Với những con ngựa như thế này, cậu có biết du kích ở rừng Krym cũ sẽ tiếp đón chúng ta như thế nào không? Các chú ấy còn cám ơn là khác. Cậu cứ yên trí!

Nhưng trong thâm tâm, Volodia không yên trí lắm. Nghĩ đến việc phải để mẹ và chị Valia ở lại trong những ngày khó khăn nguy hiểm như thế này, em cảm thấy đau buồn. Mà cũng chưa rõ khi em cùng Vania cưỡi đôi tuấn mã của mình đến rừng Krym cũ, thì rồi sự thể sẽ ra sao. Du kích có nhận hai em không? Hay lại bị nhục nhã đuổi về?

Volodia thường nhớ lại một chuyện rất tức mình mà em và Vania gặp phải vài năm trước đây. Khi ấy, hai em câu cá mòi trong khu vực cấm gần Pháo đài cổ. Ở Kerch, ở Kamysh-Burun cũng như ở Cựu Karantin mọi người đều biết rõ ràng rằng không được tắm và câu cá trong khu vực pháo đài. Nhưng những cái hố, những ngọn tháp và những ngôi tường cũ của pháo đài cổ Thổ Nhĩ Kỳ với biết bao câu chuyện hoang đường mà bọn trẻ con Hắc Hải đồn đại mới hấp dẫn làm sao!… Thế là em và Vania đến câu cá mòi trong khu vực cấm; hai đứa bị đội tuần tra bắt giữ. Hai em bị dẫn đến đồn biên phòng bờ biển, hóa ra đồn này ở ngay trên Pháo đài cổ. Bác chỉ huy nói rằng cả hai bị phạt phải gọt khoai tây trong ba ngày liền. Nhưng rồi mọi việc cũng đều ổn thỏa. Các chú bộ đội biên phòng đùa chế mãi hai “can phạm”, cho ăn bánh rồi thả về nhà. Nhưng khi chia tay, lúc Volodia đã đỡ sợ liền xin phép được xem súng đại bác thì bác chỉ huy nghiêm khắc bảo:

“Ở đây không có đại bác nào cả! Nhớ lấy, và nói chung, bác khuyên cháu: không kể lại với ai về câu chuyện hôm nay. Cháu là đội viên thiếu niên phải không?… Thế thì tuyệt lắm! Tức là cháu phải biết giữ bí mật quân sự. Còn bây giờ, về nhà, đi đều bước!…”

Biết đâu, rồi cả ở rừng Krym cũ, du kích cũng sẽ đón em và Vania bằng mệnh lệnh: “Về nhà, đi đều bước!”

Volodia vừa dùng bàn chải làm lấy cọ cho con Tiểu Bàng, vừa nhìn vào cặp mắt hiền lành, đượm một nỗi buồn dịu dàng và mệt mỏi của con ngựa:

– Tiểu Bàng ơi, ngựa yêu quý của ta!… Ta sẽ cùng mày phi nước đại! Rồi, vung gươm lên, xung phong! Như Chapaev vậy!… Chúng ta sẽ đuổi bọn phát-xít khỏi Krym! Kìa, Tiểu Bàng! Đứng yên, đứng yên, đừng cựa quậy thế… Cố chịu một chút, sắp xong rồi…

Volodia vốn khéo tay đã cắt được mấy chiếc túi bằng bao tải, giấu trong góc kho nhà ông Gritsenko mà không cho ông biết. Em nhét vào đó đầy bánh mì khô, mỗi túi lại còn một nắm lúa mạch đen nữa.

Hai em đã chuẩn bị sẵn sàng mọi thứ để phóng đến chỗ du kích ở rừng Krym cũ. Cần phải khẩn trương vì các thông báo từ mặt trận gửi về ngày càng đáng lo ngại hơn. Bọn phát-xít đã thọc sâu vào Krym. Chúng đang tiến gần tới Simferopol. Khởi hành chậm một chút cũng nguy hiểm. Volodia vội đến Cựu Karantin để thỏa thuận dứt khoát với Vania là ngay đêm hôm sau phải tới chỗ du kích.

Nhưng lần này, em thấy Vania có một vẻ đăm chiêu khác thường thế nào ấy. Khó mà tưởng tượng được rằng đó chính là anh chàng Vania chín chắn, ung dung và hay nhường nhịn, mới hôm qua thôi còn cùng Volodia bàn bạc về những việc cần chuẩn bị nốt để đi trốn. Ở trong nhà, khi Volodia ra hiệu bảo cùng ra sân hội ý bên cạnh nhà kho, Vania miễn cưỡng đứng dậy, nhún vai một cách kỳ quặc và mãi sau mới ra theo. Ở ngoài sân, khi nói chuyện với bạn, Volodia hết sức sửng sốt.

– Cậu biết chưa? – Volodia nói khi hai em gần đến nhà kho. – Ở Simferopol, ta đã đánh nhau với bọn Đức…

– Biết rồi, – Vania đáp lại khe khẽ.

– Vậy còn đợi gì nữa. Ngay đêm mai ta đi khỏi, mọi thứ sẵn sàng cả rồi. Ngựa đã đủ sức đi đến nơi. Sáng mai, tớ sẽ chia tay với mẹ tớ và chị Valia. Tất nhiên tớ sẽ không nói gì đâu, chỉ viết giấy để lại trên bàn, kẻo rồi ở nhà lại lo lắng. Đêm tớ sẽ ngủ ở nhà cô Maria. Đến nửa đêm, cậu tới, tớ sẽ dắt ngựa ra. Thôi, còn sau đó thì như ta đã thống nhất với nhau…

– Làm thế không xong đâu, – Vania khẽ nói.

– Sao? Không xong là thế nào?

– Không xong đâu.

– Hả? Sao lại thế? Cậu làm sao thế?

– Tớ với cậu sẽ không làm nên chuyện gì đâu, – Vania nhắc lại khe khẽ và rành rọt.

– Nhưng cậu làm sao thế? Thay đổi ý kiến à? Hay là cậu ốm? Sao lại không làm nên chuyện gì, trong khi cả ngựa, cả lương thực, mọi cái đã sẵn sàng cả rồi?

– Tớ không đi đâu, Volodia ạ, – Vania nói tuy vẫn khẽ như cũ nhưng đã có vẻ dứt khoát. – Cả cậu cũng đừng đi nữa.

– Nhưng cậu làm sao mới được chứ? Co vòi rồi à? Mình đã bàn bạc, đã chuẩn bị, còn cậu thì sao?… Cậu có biết như thế gọi là gì không? Lại còn lên mặt chỉ huy nữa. Thôi đi, Vania! Rõ là cậu sợ rồi… Cậu cứ nói thẳng ra xem nào.

Vania nhìn bạn:

– Tớ nói thật đấy. Tớ không đi đâu. Tớ không thể đi được.

– Trước đây lúc nào cũng bảo là đi được, bây giờ bỗng lại không thể! Hừ, bạn bè thế đấy! Cậu như từ trên trời rơi xuống ấy. Thật uổng công tính toán với cậu. Chỉ mất thì giờ. Không có cậu, tớ đã ở đó từ lâu rồi… – Volodia suýt khóc vì bực mình và buồn rầu. – Cái đó đáng gọi là gì nhỉ? Tớ cũng chịu… Cậu nói thẳng đi: sợ rồi hả?

– Nếu cậu muốn thì cứ cho là tớ sợ cũng được, – Vania nói, và vẻ bình thản của em làm Volodia sửng sốt.

– Không, Vania, cậu hãy suy nghĩ đi… Có lẽ dù sao ta vẫn cứ đi chứ, Vania?

– Volodia, tớ không thể đi đâu được.

– Sao bỗng nhiên cậu lại sinh ra cái “không thể” ấy?

– Đành như vậy thôi.

– Cậu nói rõ đi.

– Không thể được.

– Lại không thể! Không thể gì?

– Không thể nói được.

– Thế thì thèm vào cậu, cả cái “không thể” của cậu nữa! – Volodia thất vọng hét lên và em nắm chặt hai bàn tay, tiến sát đến Vania. – Cậu là thằng nhát, hiểu chưa! Im hả?

Vania quay đi và im lặng.

– Thì cứ việc mà im! Hãy nhớ lời nói của tớ, lời cuối cùng đây này, tớ đợi thêm hôm nữa, cậu quyết định đi. May ra cái “không thể” của cậu sẽ biến mất. Lúc ấy sẽ rõ cậu là ai: Tiểu Ưng hay là một con ngựa bét, tồi hơn cả con Filka già nua kia.

Volodia rất muốn nói một câu gì cho Vania đau hơn nữa. Em quen thấy Vania nhường nhịn, quen được Vania coi mình là chỉ huy. Nhưng hôm nay, thái độ Vania buộc Volodia, vốn hay cáu và hay nói nặng lời, phải im lặng. Em đành chăm chú nhìn Vania lần nữa và trong thâm tâm, em ngạc nhiên về sự biến đổi kỳ lạ, gần như bí hiểm của Vania từ ngày hôm qua.

Volodia bỗng cảm thấy trong có một ngày, Vania dường như trở nên già dặn hơn em rất nhiều. Không có một lời van nài nào lay chuyển nổi, không có một câu chọc tức ghê gớm nào phá vỡ được cái mới mẻ, kiên định, cứng rắn mà Volodia còn chưa hiểu, nhưng không rõ vì sao Vania đã nắm được.

Giữa hai người bạn đã có một điều bí mật ngăn cách, một bí mật mới chỉ riêng Vania biết.

Volodia phải công nhận rằng lần này Vania có ưu thế hơn em. Em nói để làm lành:

– Vania này, thôi được. Tớ về đây. Cậu hãy suy nghĩ cho kỹ đi nhé!

Nhưng trong thâm tâm, em hiểu rằng Vania đã suy nghĩ rồi và lần này sẽ không thay đổi nữa. Nhưng cái gì đã bắt buộc người bạn thường vẫn hay nhường nhịn và sẵn lòng phục tùng Volodia nay bỗng nhiên lại cứng rắn như vậy?

Gần tối, Volodia trở về Kerch, băn khoăn mãi vì điều bí ẩn đó. Thành phố đã tối hẳn, yên tĩnh, dường như lặng đi dưới bóng đen của núi Mithridat.

Chương IV
BÍ MẬT CỦA BÁC GRITSENKO

Ít hôm sau, một lần Volodia vừa ăn trưa xong, thì một chiếc ô-tô vận tải phủ kín bạt dừng lại ở gần nhà em. Bác Gritsenko từ buồng lái ló ra rồi nặng nề nhảy xuống mặt đường ẩm ướt. Thấy tiếng ô-tô đỗ gần nhà, Volodia nhìn ra cửa sổ:

– Bác Gritsenko! Mẹ ơi, chị Valia ơi, bác Gritsenko đến chơi nhà ta!

Bác Gritsenko vội vã cùng mẹ Volodia đi vào nhà, vừa đi vừa chào mọi người.

– Cô định thế nào đấy? – bác nói, giơ tay ra hiệu không cần chiếc ghế Volodia đưa đến. – Cô sơ tán hay ở lại? Có lẽ bọn giặc sẽ tràn tới cả đây mất. Tôi đã hứa với chú là có chuyện gì sẽ đến giúp cô.

Bà Evdokia nhìn Volodia, Valia, nhìn khắp gian phòng rồi nói có vẻ lưỡng lự:

– Bác ạ, thật đầu óc em cứ rối cả lên, không còn biết nghĩ thế nào nữa. Nếu đi thì nó đang ném bom ở eo biển đấy… Mà ở lại thì không hiểu sẽ ra sao?

– Vậy thì thế này, – bác Gritsenko nói, – tôi không hay nói nhiều. Chỉ có thế này thôi: cô và các cháu ở lại trong thành phố cũng chết. Chúng mà biết chú là đảng viên, đã đi du kích, chúng sẽ không để cô sống đâu. Cô đến Cựu Karantin chỗ tôi là tốt nhất. Ở đó cô sẽ được yên hơn, bà Niusha nhà tôi có cô cũng vui hơn, bà ấy cứ ốm mãi, chỉ nằm suốt ngày.

– Vania có ở lại đây không bác? – Volodia hỏi.

– Tất nhiên ở đây chứ còn ở đâu… – bác Gritsenko đang nói đến đấy thì không hiểu sao lại ngừng lại, cắn môi, rồi nói thêm bằng một giọng khác hẳn: – Nhưng cũng có thể không hoàn toàn như vậy, để xem đã.

Volodia thấy hình như bác giấu em điều gì.

– Vậy cô quyết định đi, – bác Gritsenko nói, – tôi còn phải đến cơ sở Liên hợp đánh cá. Nếu quyết định thì chuẩn bị ngay đi, thu xếp đồ đạc lại… và chờ tôi. Ngày mai hoặc ngày kia tôi sẽ lại ra thành phố, tôi sẽ đón.

Trong khi bác Gritsenko nói chuyện nốt với mẹ, Volodia lần ra phố. Chiếc ô-tô vận tải đỗ cạnh cổng. Bác lái xe thiu thiu ngủ trong buồng lái. Volodia thận trọng đặt một chân lên chiếc lốp to và căng hằn những mẩu cao-su hình chữ nhật, rồi bám lấy thùng xe, nhìn vào thùng xe dưới chỗ vải bạt. Trong thùng xe có những hòm dài và phẳng. Một hòm có kẽ hở để lộ ra một vật gì sáng loáng. Volodia trèo qua thành xe, vén bạt lên, ngồi xổm cạnh hòm! “A, – em nghĩ, – có lẽ súng trường thì phải. Cơ sở Liên hợp đánh cá là thế này đây! Bác đánh cá Gritsenko ghê thật!”

Sự khám phá ấy làm em say mê đến nỗi bác Gritsenko bước ra khỏi nhà lúc nào em không hay. Em chỉ cảm thấy ô-tô lắc lư, nghe thấy tiếng cửa buồng lái đóng sập lại. Tiếp đó, bác lái xe mở máy, tiếng máy nổ rộ lên, bên dưới thùng xe nổ phình phịch rồi có tiếng phì phì, thế là ô-tô chuyển bánh, phóng đi như bay. Vì bất ngờ quá, Volodia ngã ngửa người ra. Chỗ bạt bị lật trùm lên em. Em cứ vùng vẫy mãi, không thoát ra nổi. Khi em dậy được thì thấy ô-tô đang phóng thẳng về khu ngoại ô phía đông thành phố. Chiếc ô-tô chạy nhanh đến nỗi em không nhảy xuống được, mà đập vào thành ca-bin yêu cầu cho xe dừng lại thì Volodia chẳng dám: em sợ bác Gritsenko mắng đã tự tiện leo lên xe. Em đành đợi lúc nào xe đỗ thì lén nhảy xuống vậy.

Nhưng ô-tô cứ phóng mãi, phóng mãi mà chẳng chịu dừng lại. Từ dưới tấm bạt, Volodia một lần nữa lại thò đầu ra nhìn và em thấy xe đang trên đường tới Cựu Karantin. Thế ra bác Gritsenko đã nói tránh đi: bác có phải đến cơ sở Liên hợp đánh cá nào đâu. Có điều là bác không muốn ở lại và không muốn cho ai lên ô-tô. Chắc bác định mưu mẹo gì đây. Ngay cả về Vania, bác cũng nói loanh quanh thế nào ấy.

Chiếc ô-tô vút nhanh trên mặt đường, còn Volodia mệt rũ ngồi lên một chiếc hòm, trùm kín vải bạt.

Chừng hai mươi phút sau, ô-tô dừng lại. Động cơ tắt hẳn. Chiếc ô-tô lúc lắc, cửa buồng lái bên phải, chỗ bác Gritsenko ngồi, lại đóng sầm một tiếng. Volodia thận trọng thò đầu ra khỏi tấm bạt và thấy ô-tô đỗ cạnh lối vào mỏ đá. Em nhận ngay ra chỗ này và khối tháp trên giếng chính, nơi lên xuống mọi khi của thang máy*.

Loại thang máy có hình một căn phòng nhỏ, chạy lên chạy xuống (ND).

Nhưng hôm nay, Volodia thấy quang cảnh ở đây khác hẳn trước kia. Dưới mái hiên, bên chiếc thang máy vừa từ dưới lòng đất nhô lên, nhộn nhịp khác thường. Xe cút kít, xe chở đồ, ô-tô, xe ngựa đều chạy đến đó. Người ta dỡ liên tục từ trên xe xuống nào hòm, nào thùng, nào tủ. Volodia thấy một chiếc xe tải đến gần, trên xe kéo xuống những hòm dài và phẳng giống hệt những hòm Volodia đang ngồi. Rồi một chiếc xe bốn bánh chạy tới và người ta dỡ xuống nào là chảo gang, thùng gỗ, xoong nồi. Có một người tay này kéo cuộn thảm, tay kia cầm một bọc tròn buộc chặt, chiếc đàn ba-la-lai-ca thò cần ra ngoài.

Volodia cho rằng đó là dân Cựu Karantin cất giấu tài sản xuống mỏ để tránh bom.

– Emelin! – Volodia nghe thấy tiếng bác Gritsenko. – Đến chỗ đồng chí Zhuchenkov báo cáo chúng tôi đã chở hàng đến, bảo đồng chí ấy cử người tới nhận. Tôi sẽ chờ ở đây, chỉ rẽ ra kia một chút thôi.

Chiếc ô-tô lại lúc lắc, cửa xe bên trái đóng sập. Bác lái xe vừa đi khỏi, Volodia nhảy ngay xuống đất. Bác Gritsenko quay lại, thấy em, bác chỉ còn biết khoát tay:

– Kìa! Đứng lại! Có phải cháu không đấy hả? Nhảy ở đâu ra thế? Đi máy bay à? Thế là thế nào…

– Đó là bí mật quân sự của cháu, – Volodia trả lời. – Bác ơi, người ta chở gì ở đây thế hả bác?

– Thôi, đi đi! – bác Gritsenko nổi giận. – Đã trốn đến đây còn chưa đủ hay sao, lại còn muốn biết mọi chuyên nữa. Đi khỏi đây mau!

Có người gọi bác Gritsenko, thế là bác phẩy tay về phía Volodia và giận dữ kêu lên: “Cút đi cho khuất mắt”, – rồi bác chạy vào chỗ mái hiên. Trong lúc đó, thang máy đã từ dưới mặt đất nhô lên. Vania xuất hiện. Cậu ta bỏ mũ, đập vào đầu gối rũ bụi vôi rồi bước ra sân mỏ.

– Vania, nhìn đây, – Volodia khẽ gọi bạn. – Cậu không thấy à? Tớ đây mà.

Từ hồi xích mích, hai em chưa gặp nhau. Nay thấy bạn, Vania nhảy bổ tới. Nhưng cậu ta chợt dừng lại, bước đến với dáng điệu đĩnh đạc, có vẻ oai lắm.

– Volodia đấy à, chào cậu!

– Chào cậu, Vania!

– Cậu đến đây làm gì? Ai cho cậu vào?

– Tớ có xin vào đâu, chính bác Gritsenko đưa tớ đến đây bằng ô-tô đấy.

– Ứ, đừng có mà phịa!…

– Không tin thì đi mà hỏi. Tớ đi xe tải với bác, ngồi trên súng trường. Thế thì sao?

Vania nhìn bạn có vẻ cáu lắm:

– Dù sao, cậu cũng chẳng biết quái gì, mà cũng chẳng có quái gì để cậu biết. Đi khỏi đây đi!

– Việc gì mà tớ phải đi khỏi đây? Tớ đến chơi với cậu kia mà.

– Đến chơi thì đến nhà, không ai mời cậu đến đây.

– Vania, cậu làm gì mà phùng mang lên như con cá chọi thế kia. Cậu nói đi, tớ trông thấy hết cả rồi còn gì! Đây chắc là kho vũ khí dưới đất phải không?

– Nếu trông thấy hết rồi thì cứ cho là kho đi cũng được.

Hai đứa ra gần đến cổng.

Ở lối vào có một thanh niên mặc áo liền quần, tay cầm súng trường có quai đeo, đang đứng gác. Anh gọi hai em lại.

– Nó đi với em đấy! – Vania hét to trả lời. – Bố em đưa nó từ thành phố đến.

Volodia rất bực mình khi thấy Vania hất đầu về phía em có vẻ quá coi thường. Ai mà chịu được cái kiểu nói “nó đi với em đấy”! Nhưng em đành nín nhịn vì anh thanh niên nhìn em chăm chú rồi bảo Vania:

– Đừng có đưa người ngoài vào đây chơi đấy nhé, nếu không, coi chừng đấy! Lần sau cả cậu, tôi cũng không cho vào đâu.

Khi hai em đã ra khỏi mỏ đá, Volodia bước lên chắn đường bạn:

– Nghe đây, Vania, cậu có phải là bạn tớ không đã nào? Hãy nói cho tớ biết hết đi! Cậu không nói hả?… Cũng được thôi. Nhưng cậu nhớ lấy, từ hôm nay, cậu không còn là bạn tớ nữa. Một người chân chính phải tin ở bạn mình. Cậu biết tớ có trách nhiệm với lời nói như thế nào rồi đấy. Dù sao tớ cũng là đội viên. Tớ không có thói ba hoa. Cậu có nhớ chúng ta đã không nói gì về dòng chữ dưới mỏ đá được bao lâu rồi không? Thế nào?

– Cậu làm gì mà cứ nằng nặc thế! Có cáu cũng vô ích thôi, – Vania lẩm bẩm. – Tớ không thể nói với cậu điều ấy được. Tớ đã lấy danh dự thiếu niên tiền phong hứa với bố tớ rồi.

– Nhưng không nói với ai mới được chứ? Với một người vớ vẩn chứ gì! Còn tớ là ai? Là một người vớ vẩn hay là bạn cậu? Nếu cậu không muốn, tớ cũng chẳng thèm nài.

– Cậu sẽ không nói với ai chứ?

– Chả lẽ tớ không biết các quy tắc à?

– Không nói một lời chứ?

– Không một tiếng!

– Bằng danh dự đội viên chứ?

– Danh dự đội viên!

– Này Volodia, coi chừng đấy! Cậu mà nói thì cậu chết đấy, nhớ thế nhé.

Volodia đã run lên vì sốt ruột.

– Vậy tớ nói cho cậu biết này, – Vania vừa thì thầm vừa lấm lét nhìn xung quanh. – Volodia, nay mai cậu sẽ không gặp tớ nữa đâu. Người của ta rút xuống mỏ đá. Tớ cũng được đi theo. Tớ có tên trong danh sách rồi! – Vania nhấn mạnh có vẻ kiêu hãnh.

Rồi Vania kể rằng việc chuẩn bị bí mật cho đội du kích rút xuống mỏ đá đã được tiến hành từ mấy hôm nay. Nếu bọn Đức đến Cựu Karantin, du kích sẽ nấp dưới mỏ để chiến đấu với bọn phát-xít. Cả bác Gritsenko cũng đã ghi tên vào đội du kích. Bác cũng rút xuống đó. Còn bác Niusha mẹ Vania sẽ ở lại trên xóm với gia đình Volodia.

* * *

Phải đến chiều tối mới có ô-tô về thành phố. Khi bác Gritsenko, người mệt nhoài, đầy bụi vôi về đến nhà thì trời đã tối mịt. Volodia đợi bác ở thềm. Em lấy cả hai tay nắm chặt tay áo bác rồi ghé sát tai bác, thì thầm:

– Bác Gritsenko, bác đứng lại một chút… cháu có chuyện muốn nói với bác.

– Vào trong nhà rồi nói, cháu ạ. Việc gì phải đứng đây, vừa lạnh lại vừa tối…

– Trong nhà không tiện. Cháu cần nói riêng với bác thôi.

– À, bác hiểu rồi, – bác Gritsenko hồ hởi nói, rồi bác ngồi xuống bậc thềm, quấn thuốc hút. – Cháu sợ về nhà mẹ cháu mắng, chứ gì? Được thôi. Yên trí! Bác sẽ nhận cho, bác sẽ nói là bác cho cháu đi.

– Không phải đâu, bác ạ… Hoàn toàn không phải chuyện ấy.

Volodia đưa mắt nhìn quanh. Trong xóm, trời mỗi lúc một tối. Đôi chỗ ở cửa sổ đã có ánh đèn, nhưng ngay sau đó, những bàn tay vô hình lại hạ tấm rèn đen xuống. Xóm làng chìm trong bóng tối.

– Bác Gritsenko… – Volodia thì thầm, – cháu biết cả rồi… Cháu đã biết các bác ở đây đang chuẩn bị làm gì rồi… Bác phải giúp cháu mới được. Chính bác đã hứa với bố cháu là sẽ chăm sóc đến cháu cơ mà. Thế thì bác hãy thực hiện lời hứa đi! Bác chú ý cho rằng cháu cũng muốn được ở đội du kích của bác.

Bác Gritsenko nghe Volodia nói, hoảng quá, giật thót mình một cái, rồi bác đứng phắt dậy, hai tay xua xua về phía em.

– Cái gì? – bác hỏi lại, đưa mắt nhìn quanh rồi cũng như mọi lần, mỗi khi xúc động, bác bắt đầu nói giọng Ukraina. – Đội du kích nào? – Bác lại xua tay về phía Volodia. – Cháu nói gì vậy? Cháu lấy đâu ra cái chuyện ấy? Lại tưởng tượng vớ vẩn chứ gì. Rõ toàn chuyện bịa đặt…

– Cháu không bịa tí nào cả. Thôi, bác đừng giấu cháu nữa! Cháu biết cả rồi. Bọn Đức đã đến gần, các bác sẽ rút xuống mỏ. Cháu muốn được ở bên cạnh các chú, các bác, bên cạnh mọi người. Bác Gritsenko ạ, dù thế nào cháu cũng không rời bác ra đâu. Nếu không nhận cháu vào đội du kích, tự cháu, cháu cũng khắc đến. Cháu biết nhiều đường đi lối lại ở đó mà. Bác có nhớ cháu và Vania đã xuống đấy, rồi bác lại còn kéo cháu lên không? Bọn cháu còn thấy dưới đó chữ viết của bác và của bố cháu. Bác có nhớ sau đó, chúng cháu đã yêu cầu bác kể chuyện bác và bố cháu ở đó năm mười chín không?

Nói chuyện với bác Gritsenko khó thật: bác chỉ ngồi im lặng, mà nếu có trả lời, cũng chỉ nói gióng một.

– Ừ, bác và bố cháu đã ở dưới ấy, – bác nói, – và đã chiến đấu. Nhưng thế thì sao? Có phải chỉ có bác với bố cháu đâu. Còn mọi người nữa chứ…

– Cả cháu, cháu cũng muốn ở chỗ có mọi người. Mọi người chiến đấu, còn cháu thì sao, cháu chỉ đứng nhìn thôi à? Không, cháu chẳng thế đâu, bác ạ! Bác Gritsenko, bác quý mến, bác thương cháu nhé. Cả đời cháu, cháu chỉ yêu cầu bác một lần thôi – bác giúp cháu đi!

– Thôi đi, đừng có nhắc đến tên đội du kích nữa! Bác không muốn nghe nói đến tiếng ấy nữa đâu! Biết rồi thì phải quên đi. Rõ chưa?

– Rõ ạ, cháu cũng hiểu đấy là bí mật quân sự.

– Bí mật, thế mà cháu làm om lên! Nhưng sao cháu biết được nhỉ, con quỷ con! Á à! Đúng rồi! Được! Ta hiểu rồi… Thằng Vania đã nói với cháu. Được, nó sẽ biết tay bác!

Bác Gritsenko lấy tay che lửa hút một hơi thuốc rồi bác cẩn thận giẫm cho điếu thuốc tắt hẳn.

– Thôi được, Volodia, bác sẽ nói chuyện cháu với đồng chí chỉ huy. Như thế, chắc cũng sẽ được rút xuống cùng với các bác thôi. Bây giờ, ta hãy vào ăn tối đã, nếu không sẽ nhỡ chuyến ô-tô vào thành phố mất. Đến lúc cháu phải về nhà rồi.

Khi Volodia vừa ăn qua quýt xong, đang chuẩn bị về thì bỗng nghe tiếng cửa đóng sầm và từ ngoài sân tối om có một người bước vào. Đó là một người vạm vỡ, cân đối đến kỳ lạ, đẹp khác thường, đôi mắt đen sáng rực đang nheo nheo. Ông đi ủng, mặc áo ngắn thắt đai, đầu đội mũ lưỡi trai hất ra sau gáy. Ông cao đến nỗi khi vào nhà phải cúi xuống để khỏi cộc đầu vào thành cửa. Khi ông nói hàm răng trắng bóng lấp loáng:

– Chào đồng chí Gritsenko. Tôi không làm phiền chứ?… Chào bà chủ nhà! Sức khỏe bà thế nào?… Có khá hơn không?

– Đồng chí Ziabrev, mời đồng chí ngồi, – bác Gritsenko vừa nói vừa đặt chiếc ghế đẩu sơn màu cho khách. – Mời đồng chí cùng ăn với chúng tôi.

Ông khách bước một bước dài, nhẹ nhàng kéo ghế đẩu lại và ngồi xuống:

– Thôi, xin cám ơn, tôi mới ăn xong, vả lại cũng không có thì giờ. Tôi cần gặp đồng chí một chút thôi. Ngày mai, đồng chí lại phải ra thành phố lần nữa. Theo lệnh của đồng chí Andrei… Đồng chí hiểu chứ… – Khách nhìn bác Gritsenko đầy ý nghĩa. – Điện báo cho biết là đã có hạt dẻ và quả đỗ rồi đấy. Đồng chí hiểu chứ?… Chú bé nhà ai đây? – ông khách hất đầu về phía Volodia hỏi.

– Cháu họ của tôi đấy, cháu ở thành phố về. Nó với thằng Vania nhà tôi thân nhau lắm. Cháu là con trai Nikifor Dubinin đấy, có lẽ đồng chí đã nghe tên chú ấy rồi chứ?

– A-a… tôi biết. Ông ấy vào hải quân phải không? – khách nói kéo dài giọng ra. Volodia thấy ông khách nhìn mình có vẻ chăm chú và tán thưởng.

– Nó cứ năn nỉ được đến chỗ chúng ta, – bác Gritsenko vừa làu bàu nói vừa liếc nhìn khách. – Nó cứ bám lấy dai như đỉa ấy, không sao dứt ra được!

Khách đưa mắt nhìn nhanh Volodia có vẻ cảnh giác:

– Sao nó biết? Nó ở Kerch kia mà?

– Hôm nay thằng nhóc ấy bám vào ô-tô tôi, – bác Gritsenko ngượng ngùng lẩm bẩm. – Khuyết điểm ở tôi. Mà làm sao giấu được nó. Mắt nó ranh như mèo, khiếp thật. Đâu cũng lọt vào được. Cái gì cũng không qua được mắt nó.

– Bé quá, – khách nói. – Một chú bé khá đấy, nhưng bé quá.

– Cháu bé gì nữa ạ?! – Volodia leo ngay lên ghế. – Chỉ có người cháu nó chậm lớn thôi, chứ tháng Tám vừa rồi, cháu đã bước sang tuổi mười lăm còn gì.

– Đừng có kiễng lên thế, – bác Gritsenko vừa nói vừa nhìn chân Volodia dưới gầm bàn. – Cứ để nguyên cũng đã là một chàng trai cao lớn rồi, có ai nói gì đâu.

Ông khách cười vang, vẻ thoải mái. Hàm răng trắng của ông bóng loáng lên, những ánh đen sẫm nhảy nhót trong đôi mắt ẩn dưới hai hàng lông mày thẳng chụm sát lại, trông hay đến nỗi cả Volodia bỗng cũng thấy vui vẻ.

– Thôi, xin chào cả nhà, – ông khách vừa nói vừa đứng dậy. Ông vươn vai, thân hình to lớn và khỏe mạnh của ông kêu răng rắc. Ông đập mũ vào lòng bàn tay rồi nhân đà chụp luôn lên đầu. Ông chào cả nhà nhưng khi bước ra đến cửa, ông bỗng tinh nghịch nháy mắt với Volodia nom đến là trẻ trung: – Được thôi, để xem đã. Nhưng liệu mẹ có bằng lòng không?

Rồi ông cúi xuống, không đợi trả lời, mở toang cửa, bước ra khoảng không đen kịt.

– Ai đấy bác? – Volodia hỏi.

– Thế ra cậu chẳng biết gì cả! – Vania từ nãy vẫn ngồi yên ở một góc, cất tiếng nói. – Thế mà dám nói là biết hết cả rồi…

– Im đi! – ông bố dọa. – Hay ba hoa lắm rồi đấy! – Ông nín lặng, nhìn Volodia rồi lắc đầu: – Thôi được, cũng chẳng có gì mà phải giấu. – Và ông nói với vẻ kính trọng của người lính: – Đó là chính đồng chí chỉ huy của chúng ta, đồng chí Ziabrev!

Sau khi trở về thành phố, sáng hôm sau Volodia đến từ biệt cô Yulia và Svetlana.

– Chào cậu! Mẹ cậu có nhà không? – em vừa hỏi Svetlana vừa đi vào căn bếp tối om của nhà cô giáo.

– Cô ở nhà đây! – ở phía trên trần có tiếng cô giáo trả lời. Volodia nhìn lên, thấy cô đứng trên một chiếc thang dựa vào tường. Mắt Volodia còn chưa quen bóng tối nên không thấy cô ngay. – Cô đang chữa điện, – cô Yulia nói vọng xuống. – Sau trận bom nọ, mọi thứ trong nhà đều rối tinh cả lên. Chỗ nào cũng có gió lọt vào, cửa không đóng được nữa. Bây giờ cầu chì lại làm sao không biết… Cô loay hoay đã nửa giờ rồi.

– Cô Yulia, cô cứ xuống đi, – Volodia đề nghị, – em chữa một tí là xong ngay…

– Em biết chữa à? Cô nhớ là em thường làm ngược lại kia mà: em làm cháy cầu chì để mọi người phải chịu tối thôi.

– Đấy là hồi em còn chưa biết gì, cô ạ.

– Còn bây giờ thì giỏi rồi phải không! Thế thì em chữa đi, – cô Yulia nói, xong nhẹ nhàng xuống thang.

Trong nháy mắt, Volodia đã leo ngay lên bậc thang cao nhất. Em chọn chỗ đặt chân cho chắc chắn. Em sờ nắp cầu chì, rút ở trong túi thường vẫn để các đồ lặt vặt về kỹ thuật ra một sợi dây mảnh và quấn vào bút chì cho thành hình một “con sâu”. Trong phút chốc, chiếc bóng đèn ngoài hành lang lóe sáng, nhấp nháy một lần rồi bừng lên. Ở các căn phòng, cửa kính bị vỡ phải bịt dạ thay tối om, nay đã sáng choang. Dây xoắn trong bếp điện cũng dần dần đỏ lại. Volodia bước xuống thang, trịnh trọng như một diễn giả từ diễn đàn đi xuống, hoặc như một bức tượng rời khỏi bệ.

– Xong rồi, cô ạ!

– Volodia, em khá thật! – cô Yulia khen. – Khéo tay quá.

– Có gì đâu, cô, – Volodia khiêm tốn đáp.

– Biết nói với em thế nào nhỉ… Dù sao đây cũng lại là một chứng minh nữa rằng kiến thức là ánh sáng mà ánh sáng điện cơ, còn không có kiến thức là bóng tối, bóng tối trong khắp các phòng, – cô Yulia nói đùa. – Đúng không, Svetlana?

– Con cũng biết làm, – Svetlana nhún vai có vẻ phật ý, – nhưng chẳng bao giờ mẹ để con làm đến cùng cả.

– Không hiểu sao mẹ thấy không tin vào tài năng kỹ thuật của con.

Volodia hãnh diện vì tài năng kỹ thuật của mình đã được đánh giá xứng đáng. Trong lúc đó, em cũng đã vặn xong được chiếc chốt ở cửa sổ bị tuột. Rồi em lấy dao gọt ngưỡng cửa đi một chút, và cửa lại đóng vào được như trước. Em nhét chặt các khe hở ở một cửa sổ khác, sửa chiếc ghế đẩu gãy, tìm thấy một vài chỗ chưa ổn trong chiếc bếp điện vẫn đang dùng tốt, và nói chung, em làm lắm chuyện đến nỗi cô Yulia phải nhã nhặn kéo chiếc bếp điện khỏi tay em và nói:

– Thôi, em bận bịu quá! Cám ơn em, Volodia.

Volodia vẫn chưa dám nói đến chính câu chuyện đã khiến em hôm nay phải đến cô giáo. Em cứ loanh quanh ở cạnh bàn, nhìn lên trần nhà lở sau trận bom, tìm xem có gì có thể làm được không. Em muốn để lại đây một kỷ niệm tốt đẹp…

Svetlana thấy bạn lúng túng liền hỏi:

– Volodia, hôm nay cậu làm sao thế?

– Có sao đâu, vẫn thế thôi.

– Đừng chối nữa, mình thấy rõ rồi.

Volodia khẽ hỏi:

– Svetlana, cậu với mẹ cậu không đi đâu à?

– Đi đâu mới được chứ? Nghe nói đi Taman bây giờ cũng nguy hiểm lắm: nó đã ném bom eo biển rồi. Hôm qua nó đánh chìm một sà lan chở người đi sơ tán. Không, mình và mẹ mình cứ ở lại đây vậy…

– Còn cả nhà tớ hôm nay dọn đi Cựu Karantin, đến nhà bác Gritsenko, – Volodia nói một cách khó nhọc, với một giọng như có lỗi. – Riêng tớ, có lẽ tớ phải về… với bà…

– Tức là thế nào cậu cũng sơ tán à? – Svetlana hỏi, giọng như lạc hẳn đi. Nhưng ngay lúc đó, em hất đầu có ý tỏ ra mình cao hơn Volodia, rồi nhìn bạn như từ trên cao nhìn xuống với một vẻ thắng thế dễ dàng. – Thế mà cứ nói thánh nói tướng! Thôi cứ sơ tán đi… chỉ có điều là đừng có nói đủ các lời lẽ huênh hoang làm gì: “Tớ ở lại! đến phút chót! dù có thế nào chăng nữa!…”

– Svetlana, Svetlana, – cô Yulia xen vào câu chuyện, – con nói cái giọng ở đâu thế hả? Ai cho con quyền nói như vậy? Tất nhiên là gia đình Volodia phải sơ tán. Nếu bọn phát-xít đến, chúng sẽ biết ngay bố Volodia là đảng viên cộng sản, trước là du kích và hiện ở hải quân. Phải suy nghĩ điều mình nói chứ.

– Con có suy nghĩ chứ! – Svetlana thét lên. – Con có suy nghĩ điều con nói chứ! Nhưng trước kia, bạn ấy mới nói không suy nghĩ… Thì cứ để… cứ để bạn ấy đi!

Rồi Svetlana quay ngoắt lại, gập khuỷu tay nhọn hoắt kẹp lấy chiếc đầu nhỏ nhắn có bím tóc dày quấn quanh và chúi vào tường bếp. Chưa bao giờ Volodia thấy đội trưởng Đội thiếu niên của mình ở trong tâm trạng như vậy. Em bất lực nhìn cô Yulia, rồi nhìn gáy Svetlana với chùm tóc vàng óng màu sáng dưới chỗ hai bím tóc chẽ đôi đang giần giật. Chà, nếu Svetlana biết được em chuẩn bị “sơ tán” đi đâu, về ở với bà nào!… Sao em muốn nói với bạn ngay bây giờ về mỏ đá, về du kích, về tất cả những điều em biết được hôm qua đến thế! Nhưng em tuyệt đối không có quyền nói về cái đó với bất cứ ai!…

– Thôi đi, Svetlana, thôi ngay đi! – cô Yulia bước đến ôm lấy con gái. – Sao gần đây, con hay khóc thế! Chẳng có gì đáng phải khóc cả. Nào, con làm sao? Có thể nói cho mẹ biết được không? Sao con buồn bã thế, con gái ngốc nghếch của mẹ?

Svetlana im lặng, đưa mu bàn tay lên quệt mắt. Chính bản thân em cũng không giải thích được lý do gì đã làm em buồn chán đến thế, chỉ có điều là em bỗng thấy sợ hãi cho tất cả mọi người và cho mình; em thấy bực tức vì Volodia vốn can đảm, không sợ bất cứ cái gì, người bạn mà em vẫn coi là có khả năng lập nên chiến công thực sự thì nay bỗng như một cậu bé bình thường nhất, ngoan ngoãn cùng mẹ tránh xa nơi nguy hiểm, giống như hàng trăm đứa khác. Nhưng tất nhiên, mẹ em nói đúng: gia đình Volodia phải đi khỏi đây.

Em bình tĩnh lại, sửa bím tóc, quay về phía Volodia và thấy bạn đang ngượng nghịu cầm trong tay một vật gì đó bọc trong giấy báo.

– Cậu cầm cái gì thế? – Svetlana tò mò hỏi, hai hàng mi dài bết nước mắt chớp chớp.

Volodia nhanh nhẹn mở bọc ra, vo tròn tờ giấy lại rồi không biết ném vào đâu, em nhét luôn vào túi quần. Trên bàn tay em là một cái hang nhỏ tuyệt đẹp bằng vỏ sò và đá biển. Cửa hang bịt bằng một cánh cửa có chấn song cài bằng giấy dày màu vàng óng. Cánh cửa để lộ ra một cái động nhỏ xíu kín đáo.

– Cái này gọi là hang Pushkin, – Volodia giải thích, – tớ tự làm lấy ở Artek đấy. Tớ làm theo mẫu thật. Ở đó có một cái hang như thế này, gọi là hang Pushkin.

– Cậu làm lấy đấy à?… Mẹ xem này, đẹp tuyệt!

Volodia đặt cái hang lên bàn rồi đứng tránh xa ra một chút.

– Em xin tặng cô và Svetlana, – không biết vì sao em bỗng nói bằng một giọng thấp hẳn xuống, – để làm kỷ niệm. Đây ạ… Trong hang có một bóng đèn nhỏ cháy được. Chỉ cần cắm vào ổ điện thôi.

Vẫn đứng cách xa chiếc hang để chứng tỏ nó không còn là của em nữa, Volodia giơ tay cắm phích vào ổ điện. Bên trong hang, ánh sáng đỏ bừng lên.

– Đẹp quá nhỉ! – cô Yulia nhận xét. – Chà, Volodia, người đáng bị đánh đòn phải là em mới đúng. Em thông minh thế này, lẽ ra phải học như thế nào chứ, phải là học sinh xuất sắc nhất mới phải…

– Thưa cô, em tưởng gần đây em đã…

– Cô có nói gì đâu, Volodia, nhưng kể ra em có thể học tốt hơn được.

– Thưa cô, khi hết chiến tranh, cô sẽ thấy em học như thế nào.

– Thế thì cô sẽ đợi vậy. Còn cái hang nhỏ này, cô và Svetlana hãy tạm giữ đã. Em đã tốn bao công sức vào đây còn gì.

– Không ạ! Không phải tạm giữ, mà là mãi mãi. Đấy là em tặng cô và bạn Svetlana làm kỷ niệm.

– Cám ơn em, Volodia… Svetlana, sao con không cảm ơn đi?

– Cảm ơn Volodia, – Svetlana thảng thốt nói. – Bây giờ đây, mình nghĩ: mới đây thôi, cậu đến chào để đi Artek. Cậu có nhớ không? Sau khi xem “Bông hoa đỏ thắm” ấy? Chả lẽ cũng mới đây thôi à? Rồi vở kịch, rồi ngày Mồng một tháng Năm… Hình như từ khi ấy đến nay đã một trăm năm qua rồi…

Volodia cũng cảm thấy rằng trại Artek, những chiếc pháo hoa rực rỡ trên biển, những ngày êm ả ở trại đã lùi xa về dĩ vãng.

– Thôi, em phải về đây ạ, – em nói. – Em chào cô, chúc cô ở lại hạnh phúc. Svetlana, cả bạn, tớ cũng chúc thế…

Em lúng túng, không dám nhìn Svetlana, đưa tay cho bạn bắt.

Cô Yulia gọi em lại:

– Em lại đây với cô… Thế. Chúc em khoẻ! Dù sao em cũng phải giữ mình một chút. Hãy nghĩ đến mẹ em. Thỉnh thoảng, hãy nhớ cả đến cô nữa. Cũng nên dành thời giờ xem qua sách giáo khoa cho khỏi kém các bạn. Em có nhớ là… không, em chưa thể nhớ được. Trong các cuốn sách thiếu nhi trước đây có viết: “Các em nhỏ, các em phải biết sợ tính lười như một thói quen xấu và trong một ngày, hãy cố đọc lấy dù chỉ một trang sách.” Ít ra hàng ngày em cũng ôn lấy nửa trang. Được chứ? Này, coi chừng đấy, kẻo sau chiến tranh lại bị cô cho điểm “kém”! – Cô giáo cố gượng cười. – Volodia, em ra cô hôn nào.

Volodia vụng về lắc lư bước đến, và cô giáo đưa những ngón tay dài ôm lấy cái đầu xù lên của em học sinh thân thiết. Rồi cô nồng nhiệt hôn vào trán em, sau đó, cô lấy bàn tay khẽ đẩy vào trán như định hướng cho em lên đường…

Volodia hắng giọng như vướng cái gì trong cổ, em chạy khỏi nhà cô giáo. Cô Yulia lắng nghe tiếng bước chân nhanh nhẹn đang xa dần của em và nói với Svetlana:

– Không, cho nó tránh xa đi là rất phải. Nếu chúng đến, chúng sẽ không để yên những đứa như nó đâu. Chà, con chim non mắt to ấy thật là liều lĩnh. Nó gây bao chuyện cho mình, thế mà mình lại mến nó.

– Bạn ấy có còn là chim non nữa đâu, mẹ, – lần đầu tiên, Svetlana bênh Volodia.

– Thôi, mẹ xin lỗi. Chính bọn chúng mày gọi Volodia là Volodia chim non vì mắt nó to đấy thôi…

Volodia đang đi trên đại lộ Duyên hải: em muốn đứng trên bờ biển thân yêu, nhìn biển cả lần cuối cùng. Hôm ấy trời u ám và lạnh lẽo. Bờ biển phía Taman bị sương mù che khuất. Trên đại lộ, vương vãi những mảnh lọ hoa vỡ. Con sư tử lớn bằng đá trên lan can gần như bị cụt đầu. Một mảnh bom đã tiện đứt đến nửa mõm. Những chiếc ghế ẩm ướt nằm lổng chổng phía trong cái bục gỗ hình bầu dục vẫn dành cho dàn nhạc.

Volodia đi xuống sát rìa nước. Hình như biển cũng đã nhận ra em: những làn sóng nhỏ nhảy nhót tiến lại gần, cố đưa cái lưỡi mặn chát liếm vào mặt Volodia, bò đến tận chân em, âu yếm em. Giống hệt con Bobik…

Volodia thở dài, nhớ đến con chó nhỏ trung thành. Mấy hôm trước đây, con Bobik cứ quấn lấy các chú hải quân ở trên bờ, thế là các chú ấy dụ luôn con chó lên tàu tuần tra.

Một mình đứng với biển một lát, Volodia đi về thành phố. Em đi qua chỗ bác nuôi chim vẫn ngồi một lần nữa, bước dọc theo suốt phố Lenin, đi đến tận góc phố Krestian lên bậc thang quen thuộc của con trai thương gia Constantinov, đứng trên phố Pirogov bên tòa nhà đổ nát trước kia là trường học, rồi em trở về nhà: em cần bắt tay vào việc chuẩn bị.

Chương V
TẠM BIỆT NHÉ, ÁNH SÁNG MẶT TRỜI

Chiếc ô-tô vận tải lớn lao nhanh trên con đường từ Kerch đi Cựu Karantin. Volodia ngồi cạnh bác lái xe trong buồng lái. Em lấy làm tự hào vì đã được bác lái giao cho việc thỉnh thoảng kéo núm đồng trên băng số trong ca-bin theo hiệu của bác. Còn ở thùng xe, phía trên đồ hàng đã được trùm vải bạt cẩn thận, bà Evdokia, Valia và bác Gritsenko ngồi giữa đống gói bọc, hòm xiểng và các thứ vật dụng trong nhà.

– Không, cô Evdokia ạ, cô phải quyết định đi, – bác Gritsenko nói. – Nếu có chuyện gì, tôi sẽ cho cháu Volodia xuống mỏ đá. Tôi đã nói chuyện với đồng chí chỉ huy đội rồi. Đồng chí ấy đã cho phép. Đồng chí ấy cũng biết chú Nikifor đấy. Cả thằng Vania nhà tôi cũng xuống đó một thể. Tôi sẽ chăm lo cho cả hai đứa. Cô đừng lo gì việc đó.

– Thằng Volodia nhà em còn dại lắm, – bà Evdokia buồn rầu nói. – Một mình ở dưới đó, nó sẽ ra sao? Nó làm được gì cho các bác?

– Về việc nó có thể giúp gì cho bọn tôi, sau ta sẽ nói. Hôm nay không bàn đến chuyện ấy. Tôi sẽ trông nom cháu. Nếu để ở trên này một đứa như thế, khi bọn Đức đến sẽ ra sao? Cô còn chưa biết tính nó à? Vào thời bình, nó chả đã gây cho cô bao nhiêu chuyện phiền phức đấy ư?

– Đúng như vậy đấy, bác ạ… Nhưng em vẫn thấy sợ… Không có em ở đó, nó sẽ ra sao?

– Chính cô phải tự giữ gìn cho cô ở trên này chứ đừng lo lắng cho nó.

– Ôi, em thấy khủng khiếp quá bác ạ!

– Nó ở đây, cô còn phải lo hơn nhiều. Cô hãy sống qua những lúc khó khăn này. Hãy tạm xa nó và giúp nhà tôi trông nom nhà cửa. Một mình nhà tôi không làm nổi đâu. Nhà tôi ốm yếu lắm… Hơn nữa, nhà tôi lại sắp ở cữ, đến mùa xuân này sẽ sinh cháu; ở một mình gay lắm! Mà cho xuống đó cũng không được vì nhà tôi yếu quá. Nếu không, tôi đã đưa tất cả xuống cho gọn…

Vào những ngày đầu tháng Mười một, trong căn nhà nhỏ của bác Gritsenko, nơi gia đình Volodia đang ở, cửa kính bỗng rung cả lên, cốc bát kêu loảng xoảng. Từ phía Kamysh-Burun, những tiếng nổ mạnh, nặng nề liên tiếp vọng đến.

Tới khuya, bác Gritsenko mới ở mỏ đá về. Trông bác nhợt nhạt, đầy vẻ lo âu. Bác ngoáy mãi vụn vôi ở tai ra. Rồi bác khẽ gọi Vania và Volodia lại:

– Này, hai đứa sẵn sàng nhé. Bọn Đức đang đến gần Kamysh-Burun, chỉ nay mai ta sẽ rút xuống thôi. Tất cả mọi thứ của hai đứa phải xếp gọn đâu vào đấy cả đi. Có lệnh là phải xuống ngay. Đi đâu phải xin phép bác.

Bấy giờ Volodia và Vania còn chưa được xuống mỏ đá. Suốt ngày hai em ở chỗ sân mỏ giúp đỡ người lớn: bốc dỡ thực phẩm, hòm đạn, bao bột, lăn thùng và kéo những tấm thảm vào thang máy. Hai em rất thích thú thấy cái gì cũng được chuẩn bị chu tất. Thật không thiếu thứ gì không được chuyển qua những giếng khoan xuống dưới mỏ! Nào hòm, nào tủ, nào cây đàn gió bọc trong bao, nào những tấm chăn gói thành gói lớn… Nhưng tất nhiên hai em hài lòng hơn cả khi chính hai em bị đuổi ra xa khu giếng chính và các bác thợ mỏ hạ xuống dưới những vật rất nặng, bọc cẩn thận bằng vải bạt hoặc vải không thấm nước. Có lẽ chỉ những người hoàn toàn chẳng biết tí gì về quân sự mới không đoán được rằng đó là súng máy.

Thỉnh thoảng đồng chí Ziabrev cũng từ dưới mỏ đá lên trên mặt đất. Từ xa hai em đã nhận ra vóc người cân đối và to lớn của ông. Cả hai chạy ngay lại. Chỉ huy trưởng vừa đi vừa nháy hai em bằng con mắt đen vui vẻ dưới hàng lông mày dài xếch thẳng lên trên.

– Chào các thiếu niên tiền phong! Vẫn hoạt động đấy chứ?

– Thưa đồng chí chỉ huy trưởng, – Volodia khẽ hỏi, – chúng ta sắp xuống chưa ạ?

– Đừng có trứng khôn hơn vịt, – đồng chí chỉ huy nói đùa. – Rồi tha hồ mà ngồi dưới ấy, khéo lại đòi lên cũng nên.

– Cháu chẳng đời nào đòi lên!

– Đừng có nói dại. Bác cũng không định suốt đời ngồi dưới đó đâu!

Rồi Ziabrev lại gần chiếc ô-tô nhỏ màu xanh. Từ xa ông đã gọi bác lái:

– Emelin, về thành phố đi! Cho tớ đến thành ủy, chỗ đồng chí Sirota ấy.

Từ ngoài biển, làn sương mù lạnh giá, dày đặc như một tấm dạ ẩm ướt, bắt đầu tràn vào. Sương trôi vào các thung lũng, che khuất những chỗ đất cao xung quanh và hình như khoảng không gian dành cho cuộc sống mỗi ngày một co hẹp hơn, chật chội hơn. Phía bên kia đám sương mù, tiếng súng rền vang không ngớt. Những âm thanh chiến tranh mỗi lúc một rõ hơn đang tiến lại gần…

Sáng ngày mồng sáu tháng Mười một, khi bác Gritsenko đến mỏ, bác rút trong ngăn kéo dưới cùng của tủ ra một lá cờ đỏ đã cuộn lại và bảo Vania leo lên mái nhà.

– Volodia, cháu hãy giúp nó một tay. Cắm cờ cho chắc vào. Ngày mai là ngày lễ. Để mọi người đều thấy… Và cắm cao lên cho ở xa cũng thấy rực màu đỏ! Để mọi người đều nhớ xóm ta là xóm Du kích đỏ! Cái tên có từ năm một nghìn chín trăm mười chín ấy, ta sẽ giữ đến muôn đời!

Volodia và Vania giương chiếc cờ đã lồng cán lên trên mái ngói của ngôi nhà. Từ trên cao có thể trông rõ cả xóm. Hai em thấy trên một số mái nhà ở Cựu Karantin cũng đã cắm cờ đỏ mừng ngày lễ. Ngoài biển, sương mù nặng trĩu bao phủ, dường như phía ngoài bờ dốc đứng kia có một nồi xúp đang sôi. Sương mù khác nào một bức tường nhô cao lên bên kia Kamysh-Burun, che khuất cả vùng xung quanh. Nhưng sau bức tường đó đã vang lên những loạt đại bác và vọng đến tiếng súng máy lạch tạch, tiếng súng tự động khô khốc nổ liên tiếp. Thỉnh thoảng có một vật bay rít trên đầu về phía thành phố và liền sau đó là một tiếng nổ rền lên, vang ầm khắp vùng.

Còn trên những ngôi nhà trắng ở Cựu Karantin, cờ đỏ rực rỡ bay phần phật trước gió. Mọi người chúc mừng nhau khe khẽ, nhưng đầy ý nghĩa, và giọng nói chứa chan hy vọng:

– Trông kìa, cờ bay phấp phới…

– Xin chúc mừng ngày lễ bắt đầu!…

– Bực thật, lẽ ra ta kỷ niệm ngày lễ long trọng hơn kia… Lần thứ hai mươi tư mà…

– Quân Đức khốn kiếp! Gây sự với chúng ta, phá hoại cuộc sống hòa bình của chúng ta!

– Trông kìa, cờ tung bay kìa…

– Đứa nào nhát gan thì không cắm cờ, ru rú sau xó cửa.

– Có mấy đứa thôi. Một hai nhà là cùng. Tôi vừa đi khắp xóm, đâu cũng thấy cờ đỏ rực cả.

Tới chiều tối hai trinh sát viên của đội du kích là Vazhenin và Shustov từ Kamysh-Burun về. Bác Gritsenko cầm súng đứng ở trạm gác cạnh giếng chính, đón họ.

– Có tin gì mới mẻ tốt lành không, các đồng chí trinh sát?

– Tin mới thì không nhiều, nhưng tin tốt lành thì chẳng có mấy, – Vazhenin đáp.

– Đã thấy bọn Đức ở Kamysh-Burun chưa?

– Vừa tai nghe, vừa mắt thấy, – anh trinh sát buồn buồn nói.

– Chúng đến Eltigen rồi. Ta đã chặn chúng ở đó. Ta ghìm được chúng lại một chút, – bác trinh sát đã có tuổi là Shustov giải thích. – Rõ ràng là chúng muốn vào Kerch. Chúng đã tuyên bố rằng ngày mai sẽ đến được đấy. Chúng muốn huênh hoang là vào dịp kỷ niệm Cách mạng tháng Mười, quân đội Đức sẽ chiếm thành phố Kerch, một trong những trung tâm công nghiệp lớn nhất ở Krym… Và những điều đại loại như vậy. Bọn tôi đã thấy truyền đơn của chúng. Ta đã biết thừa đi rồi. Quân ta sẽ không cho chúng cắn cái bánh ngọt ấy vào ngày lễ đâu. Chỉ có điều là ở đó, chúng tập trung một lực lượng khá lớn, thằng nào cũng có súng tự động.

– Cả xe tăng, chúng cũng nhiều, – Vazhenin nhận xét.

– Chỉ huy trưởng có đây không? – Shustov hỏi bác Gritsenko.

– Xuống dưới rồi, đến ban tham mưu.

Hai chiến sĩ trinh sát đi đến chỗ thang máy xuống giếng mỏ.

… Trong xóm, lúc trời đã tối, thật yên tĩnh. Chỉ có từ phía Kamysh-Burun trước vẫn thường ầm ì vọng lại tiếng rì rào nhè nhẹ của sóng vỗ vào bờ thì nay vang lên tiếng súng và những đợt nổ rền.

Bỗng trên đường phố tối mịt, gần cửa vào sân mỏ, vang lên tiếng nói rành rọt:

– Đây là tiếng nói Moskva!

Trong bóng tối, dân xóm tập hợp bên chiếc loa phóng thanh cuối cùng còn chưa tháo khỏi cột. Có tiếng mở cổng, tiếng đóng cửa: mọi người từ trong nhà chạy ra. Volodia và Vania cũng chạy bổ đến đó.

Tiếng nổ, tiếng súng đại bác và tiếng súng trường liên tiếp từ phía biển và phía Kamysh-Burun ngày càng rền lên to hơn. Mọi người phải khum bàn tay áp vào tai để nghe tiếng loa cho rõ mỗi khi có tiếng nổ gần vang lên quá to, người ta xua tay bực tức. Nhưng tiếng nói của Moskva trong ngày lễ Cách mạng tháng Mười vẫn từ nơi xa xôi bay vào bóng tối giá lạnh và lộng gió của một đêm chiến tranh, lên qua những tiếng lạch tạch và ầm ì của cuộc chiến đấu kề bên:

“… Tiến sâu vào đất nước ta, quân đội Đức đang bị tách khỏi hậu phương của chúng. Chúng buộc phải hoạt động trong môi trường thù địch, phải xây dựng một hậu phương mới ở một nước không phải của chúng và còn bị du kích chúng ta phá hoại. Điều đó phá vỡ đến tận gốc rễ tổ chức hậu cần của quân đội Đức, buộc chúng phải sợ cả hậu phương của chúng và làm mất lòng tin vào thế vững chắc của chúng…”

Vào những phút đó, những người đứng trong bóng tối bên cột loa phóng thanh hình như không nghe thấy tiếng ầm ĩ đe dọa của cuộc chiến đấu đang mỗi lúc một gần, không nghe thấy tiếng réo của những quả trái phá vút qua bên tai… Họ chỉ nghe thấy tiếng nói của Moskva, nghe thấy cả tiếng tim mình đang đập dồn dập và lại được một niềm hy vọng vĩ đại sưởi ấm.

Moskva đã ngừng nói. Tiếng lao xao của khoảng không gian vô tận vọng ra từ chiếc loa không ai nhìn thấy trong bóng tối. Mọi người đã bắt đầu tản về nhà, nhưng lại có tiếng lọc xọc trong loa, và một giọng phụ nữ nói to đến nỗi ai cũng có cảm giác như người nói đang ở ngay bên cạnh chậm rãi và buồn rầu báo tin:

“Đây là đài truyền thanh của địa phương. Xin mọi người chú ý lắng nghe! Thưa toàn thể đồng bào, năm phút nữa, chúng tôi sẽ tạm rời xóm Kamysh-Burun. Từ nay, đài chúng tôi ngừng phát thanh cho đến khi giải phóng khỏi quân xâm lược. Bọn chiếm đóng Đức nhất định bị tiêu diệt!”

Loa kêu lọc xọc. Có cảm giác như nó toát ra một không khí trống rỗng, đen tối, chết chóc. Cảm giác trống rỗng ấy len vào nhiều trái tim. Và thậm chí cả những người can đảm nhất trong phút ấy cũng thấy lồng ngực như bị nén lại. Mọi người muốn mau mau đến chỗ có ánh sáng, có lửa ấm và có tình bạn bền chặt giữa con người với nhau, để được kề vai sát cánh với một người bạn chiến đấu trung thành và để không cảm thấy mình lạc lõng trong cái thế giới hoang vắng tối tăm này, cái thế giới đã bị bọn áp bức hung dữ tràn vào.

Bên lối vào mỏ đá, các chiến sĩ du kích vây quanh đồng chí Ziabrev. Ánh đèn pin lấp loáng của chỉ huy trưởng đã được lấy tay che cho bớt sáng. Cả Vania và Volodia cũng đến. Hai em nghe thấy giọng nói trong trẻo vang vang của chỉ huy trưởng:

– Hai đồng chí trinh sát của ta, Shustov và Vazhenin mới về. Quân giặc đã ở gần Kamysh-Burun. Tôi quyết định ngày mai ta sẽ xuống dưới. Hãy báo cho tất cả những ai đang tạm trú hoặc đang ở trong xóm. Tất cả các lối đi lại đều phải tăng cường canh gác. Rạng sáng mai, vào lúc bảy giờ đúng, ta sẽ phá lối vào giếng chính. Đồng chí Zhuchenkov có trách nhiệm bảo đảm thực hiện đúng các chỉ thị…

– Việc đó đã hoàn thành, – giọng nói rầu rĩ, nghiêm túc của Zhuchenkov vang lên trong bóng tối.

– Tôi nhắc lại lần nữa: phải kiểm tra xem còn ai trong đội ở trên mặt đất không. Tôi ra lệnh cho tất cả đến rạng sáng phải xuống mỏ đá đầy đủ. Và từ giờ đó, không ai có quyền lên trên mặt đất nếu không được phép của tôi. Tất cả rõ rồi chứ? Có ai hỏi gì không?

Volodia theo thói quen ở trường, giơ tay lên, hướng về phía chỉ huy trưởng:

– Đồng chí cho phép không ạ?

– Ai đấy? – Chỉ huy trưởng cúi xuống soi đèn pin vào mặt Volodia làm mắt em hấp háy. – À, một đội viên thiếu niên tiền phong, cháu muốn nói gì thế?

– Chú có cho phép cháu và Vania đi bây giờ không ạ?

– Hiện giờ, còn ở trên mặt đất thì ai cấm các cháu. Nhưng đã xuống là thôi đấy, hết chuyện: phải ngồi yên không được ló lên.

– Đồng chí chỉ huy, chúng cháu muốn làm một việc thế này… Chúng cháu thấy một kho ở trong xóm, trước kia có người gác, nhưng bây giờ không có ai cả. Chúng cháu bò vào xem, thấy có nhiều lựu đạn. Phải mang về đây kẻo bọn phát-xít lấy mất.

– Chà, mắt to thế kia có khác, bác Gritsenko nói về cháu quả không sai. Nhưng có đúng lựu đạn thật không? Hay vì sợ quá, nên mắt quáng lên? Có thể đấy là đống cà hoặc đống ống sợi chăng?

– Không ạ, đúng là lựu đạn thật, loại “EF-1”. Cháu biết quá đi chứ! Chú cứ hỏi Vania mà xem.

– Thôi được, nếu chính Vania cũng công nhận thì đúng rồi! – Chỉ huy trưởng mỉm cười trong bóng tối. – Tất nhiên chú không dám phản đối một người có uy tín lớn như thế! Các cháu có thể chỉ đường được không?

– Được chứ ạ. Chúng cháu định tự mình đem đến đây, nhưng nặng ơi là nặng.

– Không, không cần các cháu phải làm việc ấy. Ngay bây giờ, chú sẽ cử người đi với các cháu, có điều là các cháu phải nhanh. Ba chân bốn cẳng vào! Nhân thể, các cháu báo cho tất cả người của ta trong xóm là rạng sáng phải đến cả đây. Bác Gritsenko cầm danh sách đấy, còn Vania là dân địa phương, chắc sẽ tìm được nhà. Nào, lên đường!

– Ta đi đi, ông công dân địa phương, – Volodia nói trêu bạn.

* * *

Volodia ngủ đêm cuối cùng trên mặt đất ở nhà bác Gritsenko.

Ban đêm, mẹ em mấy lần lại gần chiếc giường em cùng ngủ với Vania. Bà sửa chăn hai em đắp, bà áp chặt nắm tay vào miệng để khỏi rên rỉ, khỏi nức nở vì nỗi lo sợ đang dằn vặt lòng bà. Khi những ánh bình minh đầu tiên vừa rọi qua khe hở tấm rèm ngủ bằng giấy xanh, bác Gritsenko đã trèo xuống giường, chân không giày không tất đi lại khắp nhà. Bác nâng rèm lên để làn sương mù lạnh giá, rét buốt lúc buổi sớm ùa vào phòng. Rồi bác lay mạnh hai cậu bé đang ngủ say sưa:

– Nào, các chàng trai, đến giờ rồi!

Hai em vừa ngáp, vừa mặc quần áo. Cả hai lạnh run lên và thế là tỉnh ngủ. Bà Evdokia và Valia đã nhóm lò đun nước chè. Bác Niusha vẫn nằm trên giường: gần đây, bác rất yếu mệt. Hai em rửa nước lạnh ở vòi nước ngoài sân nên tỉnh ngủ hẳn. Rồi cả hai vào trong nhà, ngồi vào bàn. Bà Evdokia không rời con trai một bước. Còn bác Niusha từ trong giường khẽ nói ra:

– Uống đi, Volodia… biết bao giờ bác mới lại được cho cháu ăn. Ăn đi, cháu yêu quý… Vania lấy bánh xốp mà ăn đi, bỏ cả vào túi kia, bây giờ mẹ còn giữ làm gì nữa… Ôi các con, các con…

Hai em thở phì phò có vẻ chăm chú, nhai mấy chiếc bánh còn thừa từ hôm qua đã nguội lạnh và uống nước chè nóng ở tách.

Ngoài sân sương mù bắt đầu tan, trời ửng hồng. Tiếng ầm ầm của chiến tranh ngay gần đó lại vang lên, mỗi phút một to hơn.

– Thôi, hai đứa uống chè cho xong đi! Mọi người đang đợi đấy. Phải thi hành đúng mệnh lệnh.

– Con ở đó sẽ ra sao, Volodia? Mẹ không thể hình dung nổi, – bà Evdokia nói.

– Mẹ đừng lo cho con mẹ ạ, mẹ lo thế là đủ rồi! Tốt hơn hết là mẹ ở đây hãy giữ mình và nhớ những điều hôm qua bác Gritsenko dặn dò mẹ. Nếu có ai hỏi về con, mẹ sẽ nói thế nào?

– Mẹ nhớ rồi, nhớ rồi… Mẹ sẽ nói: “Volodia về với bà.”

– Mẹ nhớ là “về với bà” nhé. Mẹ cẩn thận đừng nói lầm. Đó là bí mật quân sự đấy, mẹ ạ!

– Mẹ hiểu rồi, – bà mẹ vừa trả lời phục tùng vừa cố ngăn nước mắt. – Volodia yêu quý! Ở đó con phải cẩn thận nhé, chớ có liều lĩnh vô ích.

– Chị Valia, chị cũng đừng ba hoa với ai về chuyện em đi đâu đấy. Chị cũng phải hiểu rõ mới được.

– Được rồi, không phải dạy chị! Kiêu căng đủ rồi đấy.

Bác Gritsenko gọi Volodia ra nói riêng:

– Sao cháu nói chuyện với chị cháu cứ thế nào ấy thế? Cháu nhớ rằng đó là chị ruột của cháu đấy. Mà thực ra, chị cháu sẽ còn vững vàng hơn cháu về mọi mặt kia.

– Mặt nào ạ? – Volodia phật ý hỏi.

– Về mặt không nói năng bừa bãi. Biết thì để đấy thôi và im lặng.

– Nhưng chị ấy giữ bí mật về cái gì ạ?

– Về những điều mà ngay cả cháu cũng không được phép biết đến.

Volodia nhìn bác Gritsenko không hiểu. Nhưng em biết rằng không thể nài bác nói nhiều được.

– Chẳng lẽ chị ấy cũng hoạt động ạ? – em khẽ hỏi.

– Thế cháu nghĩ thế nào? – bác Gritsenko làu bàu nói. – Chị cháu là một cô gái đáng cho cháu và Vania phải học tập. Đoàn viên cơ mà! Chị cháu cũng muốn vào đội du kích với chúng ta. Nhưng chị cháu sẽ ở lại. Bởi vì chị cháu biết nghĩa vụ của bản thân, hiểu các quy định cần thiết. Không như thằng Vania, xì ngay ra cho cháu.

– Bác Gritsenko, – Volodia giật mình, – tức là chị ấy cũng có nhiệm vụ ạ?

– Nhiệm vụ nào? Nhiệm vụ là thế nào? Cháu nói lạ thật! – bác Gritsenko nổi nóng. – Cháu tự hiểu lấy và im đi. Tốt hơn cả là cháu hãy nghĩ xem ai sẽ ở lại trên này với bác Niusha và với mẹ cháu. Cần phải chăm sóc hai bà mẹ ấy chứ.

Nhưng Volodia thấy bác Gritsenko lại đang giấu em điều gì.

– Chị ấy cũng… tức là… – em khẽ nói. – Đúng không bác?

– Thế cháu nghĩ thế nào?

– Chị Valia gớm thật! – Volodia sửng sốt nói kéo dài giọng ra.

– Chính thế đấy, – bác Gritsenko kết luận.

Valia chuẩn bị đồ đạc cho hai em, bước ra phòng ngoài để lấy túi ở trong hòm. Volodia chạy vụt theo chị. Ở phòng ngoài tối om, nhưng em nghe thấy tiếng nắp hòm lách cách và cảm thấy chị đang ở sát bên cạnh.

– Chị Valia, – em nói thì thầm, – có lẽ chị bực với em vì em nói năng không đúng phải không?… Chị hãy bỏ qua đi nhé! Nói chung, em rất kính trọng chị. Em nói thế chỉ vì đã quen thói đấy thôi. – Volodia thận trọng nắm bàn tay chị trong bóng tối, bàn tay trước kia mềm mại là thế, nay đã sạm nắng gió nên thô hẳn đi. – Chị Valia, sao tay chị lại thế này?

– Chị bị nẻ đấy, gần đây, chị phải giặt nhiều quá. Bọn chị chả vào giúp quân y viện mà, – Valia giải thích, tay vẫn để nguyên.

Volodia đưa cả hai tay ra siết chặt bàn tay chị. Giờ đây, em hết sức kính trọng bàn tay dày dạn, đảm đang, đầy những vết nẻ này của người chị.

– Chị Valia, – em khe khẽ nói, – em chia tay với chị ở đây nhé. Em không thích lúc có nhiều người… Thế nào cũng lại ôm hôn nhau và mắt chớp chớp… Chị đừng giận em nhé!

– Volodia, Volodia yêu quý! Lúc nào chúng mình cũng cãi nhau, nhưng vắng em là chị bồn chồn cả người. Còn mẹ… Volodia, dù sao em cũng phải nhẹ nhàng hơn, chị yêu cầu như thế.

– Được chị ạ! – Volodia nói. – Ở đây chị hãy chăm sóc mẹ cẩn thận hơn nữa. Nếu mẹ lo lắng về em quá, chị hãy an ủi mẹ, để mẹ đừng lúc nào cũng chỉ nghĩ đến em.

– Đừng nghĩ đến! Em còn dại lắm, Volodia!

– Nhưng dù sao, chị cứ cố gắng an ủi.

– Được, chị sẽ cố gắng.

Hai chị em ôm hôn nhau trong bóng tối. Volodia vụng về chúi vào cổ và cằm của người chị cao lớn, còn Valia ôm chặt vai em, hôn cả hai má. Sau đó Volodia khẽ thở phì phò trong bóng tối, thận trọng hỏi:

– Valia, chị ở đây cũng được giao nhiệm vụ đấy à?

Thế là em cảm thấy chị đột nhiên xích người ra khỏi em.

– Này, không phải lúc ba hoa những điều không cần thiết đâu! Ta đi thôi, Volodia, phải chuẩn bị chứ!

… Sau đó, bác Gritsenko bảo mọi người ngồi quây quần lại với nhau giống như trước một chuyến đi xa vậy. Mọi người ngồi yên lặng: người ngồi ghế dài, người ngồi trên giường, người ngồi ghế đẩu, còn bác Niusha ở trên giường. Ai cũng nhìn thẳng phía trước mặt. Buổi sáng mùa thu trong lành, chớm lạnh, hắt ánh mờ mờ lên những khuôn mặt nhợt nhạt của hai bà mẹ và của Valia…

Bên cửa vào mỏ đá, người đứng gác cho bác Gritsenko và hai em bước vào rồi nói:

– Thế nào, các em đã báo tin đủ cho tất cả những người vắng mặt chưa? Các em là những người đến cuối cùng phải không? – Anh nhìn vào bản danh sách cầm trong tay. – Không, còn thiếu hai người. Họ đang chạy đến kia…

Hai cô gái, tay xách các gói nhỏ chạy về phía mỏ đá.

Người đứng gác chặn họ lại:

– Đứng lại, các cô bồ câu, đứng lại, các cô gái! Đừng vội vàng, phải ghi tên đã chứ.

– Anh làm sao thế? Anh để quên trí nhớ ở đâu rồi? – cô gái cao lớn, da ngăm đen có đôi mắt bạo dạn và nghịch ngợm đập lại anh chàng đứng gác. – Hôm qua còn bắt tay chào chào hỏi hỏi, thế mà hôm nay đã không muốn nhận nữa à? Cho đi đi, anh chàng quan liêu!

– Không được, – anh đứng gác nói, dù mặt đã đỏ dừ. – Có lệnh kiểm tra là tôi phải kiểm tra, dù tôi đã quen biết các chị. Tên họ là gì?

– Nina, cậu có bao giờ thấy chuyện thế này không? – cô ngăm đen nổi giận, vừa nói vừa quay về phía bạn gái, một cô gái to béo, tóc sáng, chừng mười sáu tuổi.

– Cậu lôi thôi với anh ta làm gì, – cô kia nói. – Anh ghi đi, thế là xong… Anh nhìn vào bản danh sách ấy. Tôi là Nina Kovaleva. Còn đây là Nadia Shulgina.

– Để tự chị ấy nói, – anh đứng gác khăng khăng. – Tôi không công nhận lời người khác.

– Cái nhà anh này thật ngang ngược! – Nadia nổi khùng thực sự. – Tôi thấy ngay anh là một tên quan liêu mà. Được, đợi đấy, rồi gặp nhau dưới kia sẽ biết tay! Tôi thì chôn sống anh trong đá!

– Chị còn nói xúc phạm nữa là dứt khoát tôi không cho vào đâu.

– Nina, cậu có thấy như thế bao giờ chưa?… Thôi được, anh ghi đi: Nadia. Ở chỗ cuối kia kìa. Người ta đặt các anh ở đây toàn những người nhiều chữ nghĩa quá!

Anh đứng gác đánh dấu tên hai cô gái ở bản danh sách rồi cho họ vào. Sau đó anh ngoảnh lại phía hai chú bé hất đầu có vẻ quan trọng: thấy chưa, không đánh gục nổi anh đâu.

Hai cô gái đến chỗ thang máy ở dưới mái hiên. Cô to béo tóc sáng quay lại, đột nhiên chộp lấy tay bạn:

– Ôi Nadia, dù sao xuống dưới đó cũng thật là khủng khiếp! Cậu trông kìa, hôm nay trời đẹp quá… Mà lại là ngày lễ nữa… Thế mà chúng ta phải xuống dưới mặt đất…

– Thôi đi!… Vào thang máy đi, cậu vẫn được gọi là cây nằm kia mà.

Nadia quả quyết lấy vai hích bạn sang bên rồi bước vào thang máy vừa ở dưới mỏ chạy lên.

– Ta đi nào, Nina! Gớm thật, đánh chết cái nết không chừa.

Cô to béo nhảy vào thang máy, nép vào cô bạn cao lớn, đưa đôi mắt to và buồn nhìn lên bầu trời:

– Thôi, tạm biệt nhé, vầng dương rực rỡ, tạm biệt nhé, ánh sáng mặt trời ơi!…

Rồi thang máy chui tọt xuống mỏ.

– Nào, hai cậu, cũng xuống lòng đất nốt đi, – người gác nói. – Bây giờ thì đủ rồi, khớp lắm rồi. Đã có lệnh không được cho ai lên xuống nữa… Các cậu có thấy bọn Đức đang bắn ầm ĩ không. Gần lắm, cứ như ở ngay sau lưng ấy. Đấy, chúng đang giã đấy… Thôi, đừng dềnh dàng nữa!

Hai em đến sát mép giếng mỏ. Trước mặt hai em là một cái giếng đen ngòm, sâu thăm thẳm. Từ lòng mỏ đá không thể nhìn thấy được ấy, bốc lên một mùi đặc biệt, mùi đất ở dưới sâu. Có những tiếng lục bục không hiểu là tiếng gì vọng lên. Volodia nhìn xuống dưới lần nữa, bỗng em cảm thấy nao nao. Em ngoảnh mặt lại. Một ngày mát mẻ, hơi chớm lạnh khiến hơi thở và da dẻ cảm thấy dễ chịu. Bầu trời trong sáng, ửng hồng. Mặt trời sắp mọc.

Thực ra, ngay sát đây, có tiếng súng máy bắn ầm ầm. Làn gió buổi sớm mang theo cả khói và mùi khét lẹt. Nhưng dù sao, phải đi vào bóng tối xa lạ trong lòng đất, phải từ giã cả không khí trong lành, cả ánh nắng, cả bầu trời, vẫn thật là một điều khủng khiếp.

Khi chiếc thang máy tẩm hơi nước và lạnh lẽo lại nhô lên và dừng trước mặt hai em, Volodia bỗng cảm thấy giờ đây, đặt chân vào sàn thang máy, em đã bước một bước rất quan trọng, một bước có lẽ là quyết định tất cả, quyết định mãi mãi. Trong thời gian qua, em đã mất đi biết bao nhiêu cái tốt đẹp, trong sáng trong cuộc đời. Artek, những mô hình máy bay cánh mỏng kêu sột soạt, khoảng mênh mông trải ra từ đỉnh núi Mithridat, bạn bè ở trường, Svetlana, tất cả đã lui vào dĩ vãng xa xăm… Giờ đây em lại phải rời bỏ thời niên thiếu dang dở của em, mẹ em, chị Valia của em ở lại trên mặt đất… Còn em phải bước vào ngăn sắt này và tụt nhào vào lòng đất. Ở chỗ sâu thẳm nặng nề ấy, một cuộc sống hoàn toàn khác đang chờ em.

Volodia và Vania cùng bước vào thang máy. Có tiếng còi vang lên. Chiếc thang rung rung. Sàn như tuột khỏi chân hai em, tụt vút xuống dưới. Hai em bám chặt lấy nhau.

Ranh giới khắc nghiệt giữa ánh sáng và bóng tối vụt qua ngay trước mặt các em. Màn đen trùm lên hai em. Hơi thở của tầng sâu từ dưới phụt lên như một làn gió lùa nhè nhẹ.

… Nửa giờ sau, khi trên sân mỏ đá không còn ai nữa, một tiếng nổ khủng khiếp vang ầm bên cửa vào giếng chính.

Rầm chống, mảnh gỗ, sỏi đá bay tung lên cao. Đất ở chỗ đó bị phồng và cày nát. Những tảng lớn xô tới lấp kín giếng. Bụi vôi từ từ rơi xuống.

Ở bên trên bây giờ vắng vẻ và yên tĩnh.

Lòng đất đã nuốt chửng đội du kích.

Chương VI
PHÁO ĐÀI TRONG LÒNG ĐẤT

Thế là Volodia đã về với bà…

Khi thang máy đưa hai em xuống đến tầng sâu của mỏ đá thì dưới đó đèn điện còn sáng. Những bức tường đá vôi xám trắng, lỗ chỗ, xù xì, chống đỡ một vòm đá nặng nề đã được gọt nhẵn. Giếng thang máy đi qua cửa vòm này. Bên trái và bên phải, có thể thấy những đường sắt chạy mất hút trong bóng tối mờ mờ của những hành lang ngầm giao nhau ở đây. Các chiến sĩ du kích đang đẩy xe goòng chở nào hòm xiểng, nào bao, nào túi. Những công việc chuẩn bị cuối cùng trước khi toàn đội xuống hẳn dưới mặt đất đã sắp xong. Nhìn ánh sáng rực rỡ của các ngọn điện, nhìn những chiếc xe goòng tới tấp lăn bánh, Volodia thấy yên tâm ngay và nghĩ rằng ở đây chẳng có gì mà phải sợ hãi: “Hệt như trong đường xe điện ngầm vậy.”

Lúc đầu, hai em loay hoay bên giếng chính không biết đứng chỗ nào. Ai cũng bận việc và không ai để ý đến các em. Nhưng kìa, từ một đường hầm, chỉ huy trưởng đang rảo bước đi ra, người khom khom để khỏi chạm đầu vào dây điện và những thanh gỗ chống:

– Tất cả hãy lại đây! Mau lên! Ta phải tranh thủ lúc còn ánh sáng, không họ cắt điện lúc nào không biết bây giờ.

Từ khắp các phía, mọi người tập trung cả lại gần thang máy. Có những bác thợ mỏ đứng tuổi, những người đánh cá ở Cựu Karantin và Kamysh-Burun, có các công nhân sửa máy liên hợp quặng sắt mặc quần áo bảo hộ lao động màu xanh đã bị giây bụi vôi ở tường hầm. Trong số các chiến sĩ du kích, Volodia thấy vài phụ nữ đã đứng tuổi và hai cô gái em đã gặp ở trạm gác ban sáng. Ở đây có cả các bạn nhỏ: một em gái chừng lên bốn nắm chặt tay một chú nhỏ, trông có vẻ học sinh lớp một. Còn có cả hai thiếu niên. Một cậu hơi lớn hơn, Volodia nhận ra là Tolia bạn của Vania.

– Các đồng chí, ta điểm danh nhé, – chỉ huy trưởng rút trong túi ra bản danh sách. – Vlas Vazhenin!

– Có, – anh du kích hôm qua Volodia thấy đi trinh sát về, đáp lại.

– Ivan Gritsenko!

– Có tôi! – bác Gritsenko trả lời hùng dũng theo kiểu quân đội.

– Vania Gritsenko!

– Kìa, cậu làm sao thế? – Volodia nói thầm và hích bạn một cái vì Vania thấy được gọi cả họ tên nên hồi hộp quá, không kịp nghĩ ra phải đáp thế nào. – Nó đây ạ! – Volodia hét lên thay bạn.

– Cháu làm sao thế, đột ngột quá không kịp đáp à? – chỉ huy trưởng hỏi. – Cháu phải quen với điều lệnh đi. Gọi một tiếng là đáp ngay.

– Cháu đây ạ! – Vania khẽ nói.

– Bây giờ thì chú nghe thấy rồi, – chỉ huy trưởng mỉm cười và tiếp tục điểm danh. – Được… Volodia Dubinin!

– Có mặt! – Volodia hét váng lên.

– Hô mạnh lắm. – Chỉ huy trưởng lắc đầu và vui vẻ nhìn về phía Volodia. – Được… Zhuchenkov đây rồi, Ziabrev cũng có mặt.

Cuộc điểm danh tiếp tục và Volodia hết ngoảnh đi lại ngoảnh lại, cố nhìn kỹ và ghi nhớ các chiến sĩ du kích lên tiếng đáp. Vania đã biết rõ mọi người, thì thầm giảng giải thêm cho bạn:

– Bác Shulgin là bố chị Nadia, cái chị đã có chuyện lôi thôi với anh gác khi nãy đấy.

– Lazarev – có mặt, – chỉ huy trưởng gọi.

Vania giải thích:

– Đó là tham mưu trưởng. Trước chiến tranh, đồng chí ấy phụ trách tất cả các mỏ đá ở đây và cả ở Adzhi-Mushkay. Còn bác Zhuchenkov, bác đen đen kia kìa – là giám đốc các mỏ đá của chúng ta.

– Akilina Lazareva!

– Đó là cô Kilia, vợ của tham mưu trưởng. Mọi người đều biết cô ấy.

– Efim Liubkin!

– Ôi, một người liều mạng, vui tính! Tớ đã quen chú ấy rồi.

– Yakov Manto!

– Đấy là bác cao kều kia kìa. Bác ấy là cấp dưỡng. Nhộn không chịu được. Rồi cậu sẽ thấy.

Cứ như vậy, Volodia biết được gần hết những người bây giờ em sẽ được cùng sống trong lòng đất. Ở đây có cả từng gia đình một: gia đình Kovalev, gia đình Shulgin, gia đình Emelin, gia đình Lazarev. Nhiều người không muốn sống xa chồng mình, bố mình và thích cuộc sống gian khổ thiếu ánh sáng và không khí trong lành dưới mặt đất hơn là cuộc sống trên mặt đất bị giặc chiếm đóng.

Điểm danh xong, chỉ huy trưởng nói:

– Bây giờ, tất cả phải về chỗ ở cố định của mình theo chỉ dẫn của đồng chí Zhuchenkov như ban chỉ huy đội đã dự định. Tôi yêu cầu không ai được thay đổi chỗ đã dành cho mình. Những người có gia đình cũng phải ổn định chỗ ở đã được phân phối và không được sống lang thang nữa. Nếu không, chúng ta sẽ thành một đoàn người sống du mục mất. Các đồng chí hiểu chưa? Đồng chí Lazarev, tôi yêu cầu đặt ngay người gác ở tất cả các khu vực, trước hết là ở khu vực “Volga”, và bố trí bảo vệ ở ban tham mưu. Nói chung, các đồng chí ạ, tôi tuyên bố rằng từ phút này, chúng ta chuyển sang tình thế chiến tranh. Tôi yêu cầu mọi người nhớ rằng chúng ta xuống đây không phải để ẩn nấp, mà để chiến đấu. Đây, – đồng chí chỉ xuống đất rồi đưa ngón tay vòng khắp căn hầm, – đây là mặt trận. Tuyến phòng thủ của chúng ta. Tôi nói hết. Bây giờ đồng chí Kotlo muốn nói vài lời với các đồng chí.

Từ sát tường bước ra một người dáng đậm đà, vai rộng quá khổ, chiếc đầu to lớn dường như vì nặng quá nên hơi thụt vào giữa hai vai. Cả người ông như một khối đá vừa được rìu bổ một nhát tách ra. Ông mặc bộ áo liền quần màu sáng giống màu đá vôi, và bản thân ông hình như cũng vừa bước từ đá ra. Ông bước hai bước chậm rãi rồi dừng lại. Mắt ông nhìn xuống dưới. Khi ông ngước mắt lên, Volodia bất giác thấy vui mừng và ngạc nhiên: cặp mắt của ông toát ra làn ánh sáng thật là tinh tường, bình tĩnh, rồi đột nhiên trở nên sắc nhọn như có thể xuyên qua đá.

– Chính ủy Kotlo đấy, – Vania cho bạn biết.

Chính ủy nói:

– Các đồng chí, tôi sẽ nói rất ngắn thôi. Giờ đây, chúng ta cần làm chứ không cần nói. Chúng ta ở đây có gần năm chục người. Không nhiều nhưng cũng không phải là ít nếu ai cũng nhớ rằng mình là người xô-viết, công dân của một đất nước chưa từng có trên thế giới. Khó khăn đang chờ chúng ta. Đúng là chúng ta đã chuẩn bị tốt. Chúng ta đã được cung cấp tất cả: nào vũ khí, nào lương thực. Nhưng trước hết, chúng ta phải tiết kiệm: bây giờ khó mà nói được chúng ta sẽ phải chiến đấu ở đây bao lâu. Đảng giao cho chúng tôi, những người cộng sản, lãnh đạo cuộc đấu tranh du kích bí mật này trong lòng mảnh đất mà bọn giặc chỉ nay mai sẽ đặt chân tới. Chúng mang đến đây những gì, chúng đến với cái gì, các đồng chí đều biết. Tôi sẽ không nhắc lại nữa. Nhưng chúng sẽ không được yên thân trên đất nước chúng ta. Chừng nào chúng ta còn sống thì từ nơi đây, chúng ta sẽ không để chúng yên. Quân đội chúng ta tạm thời rút khỏi vùng Kerch, và có thể rút khỏi cả thành phố nữa. Nhưng chúng ta sẽ ở lại. Các đồng chí, chúng ta sẽ ở lại đây. Đồng chí chỉ huy trưởng đã nói với các đồng chí, và nói rất hay rằng chúng ta xuống đây không phải để trốn, mà để chiến đấu. Đây là pháo đài trong lòng đất của chúng ta. Chúng ta sẽ hoạt động từ dưới đất này. Tôi không hứa hẹn một cuộc sống yên tĩnh, nhưng tôi tin tưởng ở thắng lợi của chúng ta. Và tôi tin chắc, tin ở các đồng chí… các đồng chí thân mến… tôi tin chắc rằng, mỗi đồng chí, cả già lẫn trẻ, cả trong Đảng lẫn ngoài Đảng, cả đoàn viên và đội viên, mỗi người sẽ làm tất cả để hoàn thành nghĩa vụ của mình trước Tổ quốc. Sẽ đến lúc chúng ta lại lên trên kia và lại trông thấy lá cờ đỏ phấp phới trên đất nước chúng ta. Khi đó mọi người sẽ hết lòng kính trọng chúng ta, còn nhân dân sẽ nói: “Đó là những người xô-viết chân chính sống ở Cựu Karantin. Người ta hy vọng chắc chắn ở họ quả cũng đáng.” Chúng ta sẽ tỏ ra xứng đáng với hy vọng ấy!

Liubkin, một người mặt tròn, tóc sáng, đứng cạnh chính ủy, hô lớn: “Hoan hô!” – nhưng chính ủy đưa bàn tay vuông vức của mình bịt miệng anh lại:

– Làm gì mà ầm lên thế… Không, chúng ta sẽ hô “hoan hô” thầm thôi, kẻo ở trên kia, chúng ta đã bỏ canh gác rồi, biết đâu chẳng có kẻ rình mò bên giếng. Chúng ta không cần ồn ào vô ích. Nếu trái tim ta đòi hỏi, ta sẽ khẽ nói với Tổ quốc chúng ta: “Hoan hô!”

Và năm chục người bị ép trong hầm đá dưới đất – cả người có tuổi, cả người còn rất trẻ, cả trẻ con – tất cả cùng hô khẽ ba lần:

– Hoan hô… Hoan hô… Hoan hô…

Volodia cảm thấy như có một làn sóng ấm áp trào lên trong lòng em.

Đèn điện nhấp nháy ba lần. Và cả ba lần toàn bộ khung cảnh xung quanh trở nên tối đen như mực trong khoảnh khắc, khiến ngực Volodia cũng ba lần thắt lại. Khi trạm điện ở trên ngừng hoạt động và ánh sáng dưới mặt đất này hoàn toàn biến mất thì sẽ ra sao nhỉ?

– Các đồng chí không được chậm trễ nữa. Trạm phát điện đã phát hiệu cho chúng ta, – giọng nói bình tĩnh của chính ủy vang lên. – Đèn dầu, đèn hơi sẵn sàng cả rồi chứ? Thắp sáng lên và giải tán ngay về các chỗ ở. Đồng chí Zhuchenkov!… Đồng chí sẵn sàng mọi thứ chưa? Còn điện đấy, tranh thủ làm nốt đi! Đồng chí tính giờ đi. Tôi cho hai mươi phút, mọi người phải về đến chỗ của mình. Hãy kiểm tra tất cả và giật mìn đi… kết thúc đi!

Hai em vừa kịp bước vào một đường hầm thì đèn điện tắt phụt.

Bóng tối dày đặc như ở thời hỗn mang, bóng tối vô tận như một mặt phẳng đen ngòm đè nặng lên mắt và không rời ra nữa. Trong bóng tối, Volodia nắm lấy tay áo ngoài của Vania. Thoạt tiên, em không thấy gì cả. Sau đó, phía trước mặt, có một ánh sáng yếu ớt đung đưa, mắt hơi quen đi một chút. Ở xa xa, Volodia thấy có ánh sáng, còn trên tường và vòm hầm thấp có những vệt bóng tối đen kịt, lộn xộn, kéo dài mãi, chụm lại rồi lại mở ra như những chiếc kéo khổng lồ.

– Nào ta đi chứ, sao cậu cứ đứng ì ra thế? – Vania nói. – Phải quen dần đi.

Volodia bước theo Vania và cộc ngay vào một gờ đá, bươu cả trán.

– Cậu phải đi vào giữa, đừng đi sát tường, – Vania có kinh nghiệm hơn, bảo bạn. – Thôi, đứng lại, tớ thắp đèn đã. Chẳng là tớ không muốn lãng phí hơi đốt mà.

Hai em dừng lại. Vania khéo léo sửa chiếc đèn thợ mỏ em vẫn cầm trên tay mà Volodia không biết, bơm hơi rồi đánh diêm. Từ chiếc đèn lên một ngọn lửa nhọn đầu, giống như chiếc bút chì thò ra khỏi bao cắm. Ngọn lửa chập chờn soi sáng một khoảng nhỏ xung quanh: những chỗ lồi lõm của đường hầm, vòm trần đá thấp lè tè. Nhưng ở xa hơn, ánh sáng tan ngay vào bóng tối, thấm vào đó như nước thấm vào cát. Phía trước, mọi vật bây giờ còn đen thẫm hơn, không sao nhìn thấy được.

Hai em cứ đi như vậy. Volodia có cảm giác đường hầm dốc xuống dưới. Chẳng bao lâu, Vania dẫn em đến một cái hang nhỏ đục ở phía đối diện với một hành lang ngầm. Vania soi đèn vào góc.

– Tớ và cậu sẽ sống ở chỗ này, – Vania nói. – Cậu để đồ đạc của cậu vào đây.

Mắt Volodia dần dần đã quen với bóng tối lờ mờ, em thấy một vật giống như chiếc phản đá thô, bên trên đặt một tấm đệm rơm lớn. Phía trên phản, có một hõm nhỏ đúc vào tường đặt vừa được đèn.

Sau đó, Vania dẫn bạn theo các lối ngầm hẹp để chỉ cho bạn pháo đài trong lòng đất. Thì ra pháo đài có ba lớp thường được gọi là các tầng. Dưới mặt đất, ở chỗ đá vôi chọn lọc, vẫn còn lại những hành lang dài, đó là những hầm ngang. Chúng cắt nhau theo nhiều hướng tạo thành một mê cung, dài đến mấy cây số. Từ trên mặt đất, có các giếng xiên và các giếng thẳng góc đâm xuống. Lúc này, hai em đang ở tầng hai, cách mặt đất chừng ba mươi lăm mét, Đấy là khu vực “Moskva”. Từ xa, Vania chỉ cho bạn thấy anh du kích đang đứng gác bên hõm đá có ánh đèn hắt ra. Ngay cạnh anh, hai khẩu súng máy đặt trong ổ đá, nòng chĩa ngược chiều nhau dọc hành lang. Sau lưng anh, bốn chiếc tủ cao xếp thành hai hàng. Ở giữa có một lối qua che bạt. Đó là cửa vào ban tham mưu. Từ phía trên và phía dưới tấm bạt, có ánh sáng lọt ra. Giọng nói vang vang của chỉ huy trưởng vọng lại. Còn có tầng ba, tầng thấp nhất. Tầng này rất sâu, cách mặt đất chừng sáu mươi mét. Dưới đó là kho đạn dược. Đa số du kích sống ở tầng hai.

Volodia nhận thấy dây điện căng dọc chân tường các hành lang. Thỉnh thoảng đâu đó có tiếng chuông rè rè. Vania giải thích rằng, ở pháo đài trong lòng đất này có đường dây nói. Máy nói được đặt ở tất cả các trạm gác – cả ở khu vực “Volga”, cả ở khu vực “Kiev” là khu vực gần mặt đất nhất, nguy hiểm nhất, – tất cả đều được nối đến ban tham mưu. Các em không được đến khu vực “Kiev”. Anh du kích đứng gác bảo hai em quay lại.

– Thôi, thế ta đến bếp đi, – Vania đề nghị. – Có thể bác Manto sẽ cho ăn cái gì ngon nhân dịp dọn đến nhà mới đấy…

Vania mạnh dạn đi trước, cầm đèn soi đường, Volodia vất vả lắm mới theo kịp bạn: đã lâu, em không xuống mỏ đá, và nói chung em chưa có dịp xuống một chỗ sâu như thế bao giờ. Em bước đi, bất giác cứ thụt đầu vào giữa hai vai. Lúc nào em cũng cảm thấy chỏm đầu mình sắp bị cộc vào một vật gì đó. Càng đi, cái cảm giác là có một lớp đá dày khủng khiếp đang treo trên đầu càng trở nên mãnh liệt hơn.

Ở hành lang bên cạnh có tiếng cựa quậy ầm ĩ và như có tiếng bò kêu rụt rè, khàn. Rồi Volodia nghe thấy tiếng nhai tóp tép đều đều.

– Vania, cái gì ở đấy thế?

– Chuồng thú của bác Manto đấy, – Vania đã đi vượt lên trước, từ xa vui vẻ đáp lại. – Ở đây chúng ta có cả một trại chăn nuôi cậu ạ. Mọi thứ đều được dự trữ cả rồi, cậu cứ yên trí!

Thoang thoảng mùi cỏ khô và mùi phân, cái mùi có vẻ thật là thanh bình, ấm cúng và lạ lùng biết bao giữa bóng tối nguy hiểm trong lòng đất này.

Hai em đi thêm độ một trăm mét nữa rồi ngoặt sang bên. Mùi khói khét ở bếp, mùi thịt rán phả vào Volodia. Phía trước có ánh sáng rạng lên. Có tiếng phụ nữ, tiếng bát đĩa lách cách. Một phút sau, hai em đã đứng trong một căn hầm rộng. Ngọn lửa reo vui trong lò chập chờn chiếu đỏ lên trần. Cô Kilia và các cô gái Volodia đã trông thấy lúc sáng ở sân mỏ đang bận rộn làm việc ở một góc hầm sau chiếc bàn gỗ. Một người cao lạ thường, kềnh càng, tay áo xắn lên, đội chiếc mũ trắng và đeo tạp dề vải thô đang cúi xuống sát bếp lò.

– Cháu chúc bác một ngày tốt lành, bác Manto, chúc mừng bác nhân ngày lễ! – Vania nói và đưa khuỷu tay hích Volodia một cái, như muốn báo trước cho bạn rằng, thế nào cũng sắp có một cái gì đó rất buồn cười.

– Bác hy vọng rằng bây giờ là ban ngày, – đó là một! Bác hy vọng rằng nó tốt lành, – đó là hai! – bác Manto trả lời. – Riêng bác, đã ba ngày đêm nay, bác được hun khói ở đây và không có một khái niệm nào về ngày và đêm cả… Nào, vào đây, các cháu, vào đây! Ai đi với cháu đấy, Vania? “Từ phương nào tới đây, chú bé tuyệt vời ơi?”

Volodia suýt bực mình thì Vania đã nhanh nhảu nói:

– Đây là Volodia đấy ạ. Bác có nhớ không, bác Manto, cháu đã nói với bác rồi mà. Nó giỏi về điện lắm. Nó sẽ chữa ngay được bình điện cho bác.

– Ồ-ồ! – bác Manto vừa nói vừa vươn vai bên bếp, nhưng ngay lúc đó, bác ôm lấy đầu vì va phải trần. – Thế đấy. Lại chạm nhau rồi… Lần thứ tám rồi đấy nhé và vẫn chỗ ấy. Bác không biết vì sao, chẳng lẽ không thể đục căn hầm làm bếp cao hơn một chút hoặc nếu bất đắc dĩ thì chọn một anh đầu bếp thấp hơn có hơn không? Thật là hết sức mâu thuẫn. Và bác phải đem chính đầu bác ra chịu trách nhiệm về việc đó. Mà bây giờ, cần gì đến cái bình điện trong khi cứ thế này, lúc nào mắt bác cũng đã nổ đom đóm như tóe ra những tia lửa điện rồi… Kìa! Ở góc kia sao lại có tiếng phụ nữ cười thế! Các cháu đừng để ý đến họ nhé. Này, sắp đến bữa trưa rồi đấy – chưa bao giờ ở trên mặt đất các cháu được một bữa như thế, còn ở dưới mặt đất, bác đảm bảo là chưa hề được ăn…

– Bác Manto, bữa trưa hôm nay có gì hả bác? – Vania hỏi.

– Món thứ nhất là xúp nông dân theo kiểu du kích. Món thứ hai, thịt băm. Còn món thứ ba, dành riêng cho thiếu niên các cháu, bánh lúa mạch với mấy quả thụi. Chỗ quen biết nên bác có thể cho thêm một suất nữa.

– Ôi, bác Manto, bác nói nhộn quá! – Vania khoái trá nói.

Volodia cũng thoải mái cười ầm lên. Em thấy thích ngay bác Manto. Trước kia, em cũng đã gặp bác rồi. Bác Manto là bếp trưởng một nhà ăn đặc biệt. Bác là nhà thể thao, vận động viên đua mô-tô, một con người vui nhộn. Ở Kerch, người ta vẫn gọi bác là “Manto mô-tô”. Bác có một mô-tô riêng, một trong những người đầu tiên có mô-tô riêng ở thành phố. Tất cả thời gian rỗi, bác đều dành để ngồi trên yên da con ngựa sắt thở phì phì ầm ĩ ra khói xanh, phóng qua phóng lại trên đường phố Kerch. Ngựa của bác không thuần tính. Nhiều lần, mồ hôi nhễ nhại, bác phải tự “cầm cương” kéo nó lên núi. Các chú bé rất thích được giúp đỡ bác. Những đứa ranh nhất cố ngầm nằm sấp trên yên cho những đứa khác xúm xít chung quanh mô-tô phải đẩy. Tất cả bọn trẻ đều hợp nhau lại quấy rầy bác.

Ngay những ngày đầu chiến tranh, bác Manto đã giao cả bản thân bác lẫn chiếc mô-tô cho tiểu đoàn xung kích sử dụng. Vốn biết rõ bác Manto, đồng chí Ziabrev đề nghị bác vào đội du kích. Vợ con bác đã sơ tán từ lâu nên bác vui vẻ nhận lời ngay. Bác chỉ đòi hỏi một điều kiện: cho phép bác đem cả mô-tô xuống mỏ. Bác không thể để bọn phát-xít cưỡi lên con ngựa sắt của bác được.

Chiếc mô-tô cắm lá cờ đỏ bây giờ đứng trong ngõ cụt một đường hầm, phía ngoài cửa bếp.

– Nghe đây, anh bạn nhỏ, – bác Manto nói với Volodia, – có đúng cháu là một chuyên gia cỡ lớn về kỹ thuật, vật lý, điện và trị liệu thần kinh không?

– Cháu chẳng biết trị liệu thần kinh là cái gì đâu ạ, – Volodia thú thực.

– Ta hãy để cái trị liệu thần kinh ấy sang bên, – bác Manto thận trọng quay đầu rồi nói, – ta chỉ kể vật lý và điện thôi. Cháu có hiểu về đèn và pin đèn không?

– Có chứ ạ… Nhưng bây giờ cháu không có đèn và pin ạ.

– Tức là cháu có hiểu, nhưng không có đèn chứ gì! Cháu biết bác có mô-tô chứ, anh bạn nhỏ? Và cháu cũng biết đấy, ở mô-tô có bình điện. Vì thế bác mới nghĩ rằng cháu sẽ mắc dây cho bác từ mô-tô ra. Ở đầu dây cháu lấy ống làm đui đèn. Cháu vặn bóng vào đui ấy. Ta sẽ treo đèn ở ban tham mưu. Ở đây bác mở máy mô-tô, bình điện quay, dòng điện còn biết làm gì nữa nếu không chạy theo đấy. Ban tham mưu sẽ sáng choang lên. Thế nào? Theo cháu, như thế có ổn không? Đó, đó! Đầu bác Manto này có phải chỉ để mà bươu lên đâu… Kìa, cháy rồi! – bác hét lên và nhảy bổ tới bếp. Bếp đã bốc lên một làn khói khét lẹt. Bác nhấc vội một nồi gì đó ra, miệng làu nhàu: – Dây dưa với hai đứa này là thế đấy! Chúng nó đến, nói đến mức mình không còn chêm vào đâu được lời nào, thế rồi bác Manto lại phải giơ đầu chịu trách nhiệm. Chị Kilia, chị cho mỗi đứa một cái bánh rán để chúng đi khuất mắt tôi đi…

Bỗng một tiếng nổ lớn vang rền làm rung chuyển toàn bộ mỏ đá. Một luồng không khí dày đặc quất vào đầu gối hai em. Ở lò, lửa và khói phụt ra ngoài. Đèn Vania đang cầm tắt phụt. Mọi vật đều bị bụi vôi bao phủ. Bác Manto nhảy bổ tới, đậy xoong nồi lại. Các cô gái và chị Kilia nhìn bác, sợ hãi, không hiểu có chuyện gì. Chiếc bánh rán chưa kịp nhai mắc nghẹn trong miệng hai em.

– Đừng có dở ngón trị liệu thần kinh đấy, – bác Manto thản nhiên nói. – Có gì đâu. Người ta cho thang máy ngừng lại để sửa chữa đấy mà. Đồng chí Zhuchenkov đã cho nổ ngăn thang máy. Ổn cả rồi. Tất cả người của ta đều đã ở nhà!

Bây giờ cần phải ổn định chỗ ở.

Hai em vuốt phẳng đệm trên chỗ nằm, trải chăn ra. Để khỏi chạm vào tường vôi bẩn, các em đóng báo phía trên chiếc giường đá. Các em gắn báo bằng các que diêm cắm vào những lỗ đục vào đá vôi. Phía trên đầu, các em để bức tranh màu “Cuộc hải chiến” lấy trong tạp chí “Thiếu niên tiền phong”. Đồ đạc thì các em cho vào hòm, còn dưới gối, Volodia xếp sách vở mang theo thành một chồng.

Lúc này sách của em chẳng còn mấy nữa. Em đã phân phát gần hết cho các em nhỏ đỡ đầu của mình trong thời gian công tác Timur. Em chỉ giữ lại những cuốn sách em thích nhất và đem theo xuống đây. Ánh đèn lờ mờ chiếu vào khuôn mặt Spartacus in trên cuốn sách góc đã quăn của Giovagnoli. Hình Spartacus nhìn nghiêng trông đầy vẻ cao thượng. Ánh đèn cũng soi sáng cả Chapaev in trên bìa cuốn sách của Furmanov. Chapaev đang phi như bay trên mình ngựa, tấm áo choàng tung cánh xòe ra trong không trung. Ở đây có cả tập thơ “Poltava” của Pushkin, một cuốn sách mỏng về Chkalov, sách giáo khoa cú pháp mang theo lời khuyên của cô Yulia, và cuốn “Tom Sawyer”*. Lúc đầu Volodia không định mang theo cuốn “Tom Sawyer” này, nhưng sau em bỗng nhớ lại những cuộc phiêu lưu của Tom trong hang khi Tom lạc đường ở mê cung trong lòng đất… Biết đâu đấy, có thể cuốn này sẽ cần thiết để hiểu thêm một điều gì dưới mỏ đá cũng nên…

“Những chuyện phiêu lưu của Tom Sawyer”, tiểu thuyết năm 1876 của nhà văn Mỹ Mark Twain (ND).

Một cuốn sách nhỏ đã sờn hết, không bìa và không tên, lấy trên giá của bố, được em xếp riêng vào bìa vải sơn của cuốn vở cũ. Trên trang nhất, cuốn sách mở đầu bằng những lời hồi nọ đã làm trí tưởng tượng của Volodia sửng sốt và em nhớ mãi: “Một bóng ma ám ảnh châu Âu…”

Ngày đầu tiên trôi qua lúc nào không biết vì em còn bận bịu thu dọn chỗ ở và xem xét pháo đài trong lòng đất. Không có Vania thì Volodia chắc chắn đã lạc đến ba lần – những đường ngầm ở mỏ đá tỏa về các phía rối tinh cả lên.

Trong lòng đất không đến nỗi ngột ngạt, nhưng không hiểu sao lồng ngực cứ như thắt lại. Có lẽ đó là cảm giác khi biết rằng phía trên đầu có hàng ngàn tấn đất ép xuống, và khoảng không gian chật hẹp, bé nhỏ, nơi mọi người đang sống, bị đá dồn lại từ khắp các phía. Ở một vài chỗ trên tường có thể thấy những vệt nước đang rỉ ra lấp lánh. Cái gì cũng ẩm – tường, quần áo, chăn đệm. Mọi thứ bằng kim loại đều trở nên ẩm ướt như toát mồ hôi. Và phải sống ở trong bóng tối hơi khó thở này, trong nỗi tù hãm ẩm thấp này không phải một ngày, một tuần, mà biết đâu đấy, cũng không phải một tháng…

Nhưng dù sao, Volodia cũng không hề cảm thấy tâm trạng nặng nề tủi hổ mà em đã chịu đựng khi em ngồi trong hầm trú ẩn với mẹ, với các cụ già, em nhỏ, lắng nghe tiếng bom phá rung chuyển cả mặt đất. Ở đó là sự chờ đợi nhẫn nhục, bất lực, còn ở đây, Volodia trông thấy các chiến sĩ đứng gác bên những ngọn đèn treo trên trần; những khẩu súng máy như hai gơ-ri-phôn bằng sắt canh cửa vào ban tham mưu; những hòm đạn được bọc cẩn thận. Em nghe thấy tiếng lách cách của khóa nòng súng trường đang được các chiến sĩ du kích bôi dầu mỡ. Tự em cũng cảm thấy rằng: không, đây không phải là hầm trú ẩn, đây là pháo đài, đây là một sức mạnh tập trung đáng sợ, cố ý giấu mình đi và chuyển vào lòng đất, nhưng lúc nào cũng sẵn sàng tự vệ và bảo vệ những người đang nằm trong tay bọn giặc ở trên kia. Và mặc dù cái rét day dứt làm run lên đang thấm vào người vì em chưa quen chịu ẩm, Volodia vẫn cảm thấy một niềm tự hào sắt đá là cả em cũng được nhận vào gia đình những con người hòa thuận và mạnh mẽ này, những người như chính ủy nói, được nhân dân tin cậy đặt hy vọng vào.

Thấy Vania người đầy mồ hôi và rõ ràng không chịu tắm rửa, Volodia cho như vậy là thiếu trật tự, một hiện tượng không thể cho phép trong hoàn cảnh chiến đấu.

– Vania, sao cậu vô kỷ luật thế? Không chịu chuẩn bị giường đệm gì cả… Nhem nhuốc, rách rưới… Nào, dọn dẹp đi! Đội viên thiếu niên phải luôn luôn gọn ghẽ. Trên mặt đất sống thế nào thì dưới mặt đất cũng phải như thế, không có gì khác nhau cả. Khăn quàng cậu đâu? Chỗ của nó ở dưới gối à?

Chính Volodia đã cẩn thận thắt khăn quàng đỏ từ lâu, hai đầu khăn em lồng cẩn thận dưới áo ngoài để khỏi giây bồ hóng từ đèn đuốc bay ra. Em nhìn bạn lần nữa rồi bỗng nắm chặt vai bạn, ấn Vania ngồi xuống phản đá, lấy lược của mình chải gọn gàng đầu tóc rối bù của bạn. Vania cố nánh đầu ra, nhưng Volodia nghiêm khắc nói:

– Chịu khó một tí, Vania! Phải tập cho quen kỷ luật chiến đấu đi.

– Ối! Buông ra. Volodia, cậu rứt tóc đau quá! Và đừng có lên giọng chỉ huy! Làm ra vẻ quan trọng lắm đấy! Vớ phải ông chỉ huy hắc thật!

– Ai chỉ huy rồi sẽ biết. Bây giờ cậu cứ ngồi yên cái đã!

Giữa lúc đó, phía sau Volodia có ánh đèn chiếu sáng rồi giọng nói quen thuộc của Ziabrev vang lên:

– Nghiêm túc đấy, Volodia! Khá lắm. Cứ thế nhé.

Chỉ huy trưởng giơ đèn lên, xem xét khắp hang, nhìn chiếc giường gọn ghẽ, chồng sách vở xếp cẩn thận. Đồng chí rất hài lòng.

– Cả về trật tự ngăn nắp các cháu cũng đáng khen. Cái gì cũng đúng chỗ quy định. Người ta thấy ngay là các thiếu niên tiền phong sống ở đây là các thiếu niên tiền phong thực sự. Những đội viên như thế này, có thể tin cậy giao công việc được.

* * *

Sau khi ăn bữa tối được bác Manto cho thêm suất bánh rán với mứt ngọt, Volodia và Vania trèo lên giường nằm. Hai em lấy làm tự hào rằng bây giờ cả hai đã rất gần gụi với vinh quang của bố mình ngày trước, hai em lần lượt lấy bút chì đỏ viết lên tường: “Volodia Dubinin. Vania Gritsenko. 7-11-1941”. Rồi hai em trùm lên người những chiếc chăn ẩm và thổi tắt đèn. Hai em nằm im lặng một lát, lắng tai nghe. Bóng tối dày đặc mà trên mặt đất chưa hề có, ngay cả vào những đêm tối trời nhất và khi trong nhà đã buông kín rèm, bọc kín giường nằm của hai em. Mặc dù không có trọng lượng, đồng thời không thể nhìn xuyên được, nó vẫn đè nặng xuống chăn, đọng trong những cặp mắt mở to như một thứ nước đen sẫm. Đâu đó ở các hành lang phía trên có tiếng người gọi nhau. Tiếng ồn khe khẽ vang lên trong các đường hầm xa xôi dưới mỏ. Rồi cả tiếng ồn ấy cũng lắng xuống. Bóng tối và yên lặng bao trùm lên hai em.

– Trên mặt đất bây giờ thế nào nhỉ? – Volodia thì thầm hỏi.

– Có lẽ đang đánh nhau, – Vania trả lời. – Ngày mai, các chú trinh sát sẽ ra bằng lối khác, các chú ấy sẽ biết cả thôi.

Hai em im lặng một lát trong bóng tối. Cả hai đều buồn ngủ.

– Vania, ta cũng xin đi trinh sát chứ?

– Ừ, chắc cậu cũng được phép thôi… – Vania vừa ngáp vừa uể oải đáp.

– Cậu cứ bảo là cậu biết tất cả mọi đường đi lối lại. Cậu cứ nói rằng tớ và cậu hồi còn nhỏ đã từng leo trèo nghịch ngợm ở đây rồi. Cậu nói vậy nhé? Thế nào, Vania?

Nhưng sau một ngày mệt nhoài, Vania đã ngủ rồi.

… Bác Gritsenko đưa ngọn đèn lên sát tận mặt hai chú bé đang ngủ khiến Volodia thức giấc.

– Ngủ thế đủ rồi. Mọi người đã dậy cả, bác Manto sẽ không để phần cháo cho hai đứa đâu. Nào tỉnh dậy, mau lên!

Từ phía trên vọng xuống tiếng ầm ì lúc to lúc nhỏ, phát ra lộn xộn, tắt đi chốc lát rồi lại vang lên. Thỉnh thoảng ở tường bỗng rơi xuống một dúm bụi vôi.

– Nào, mấy chàng đại lãn, động chân động tay lên! – bác Gritsenko vừa tiếp tục nói vừa kéo chăn khỏi hai em, tay phủi đống bụi vôi trên phản. – Dậy đi, ra rửa ráy một chút. Có nhiệm vụ chiến đấu cho hai đứa đấy…

Hai em nhảy phắt ngay xuống đất.

– Bác Gritsenko, nhiệm vụ gì thế ạ? – Volodia vừa cho áo vào trong quần vừa tò mò hỏi.

– Đến nơi khắc biết nhiệm vụ gì.

– Ai giao ạ?

– Tất nhiên là ban chỉ huy rồi. Cháu hỏi ít chứ.

Hai em nhảy bổ ra hành lang bên cạnh, có chậu rửa mặt đặt sát tường. Cả hai vã nước qua loa vào mặt rồi lau chung một khăn, mỗi em kéo một đầu. Sau đó, bác Gritsenko xách đèn đi trước, hai em theo sau. Chẳng mấy chốc, tất cả đã đến căn hầm bếp. Bác Manto mặc tạp dề trắng chào hỏi họ. Không dám ngẩng cái đầu đang đội chiếc mũ không vành lên để khỏi cộc vào trần, bác đặt phịch lên bàn trước mặt các em hai ga-men cháo và món đồ hộp nóng sốt.

– Anh Manto, những người giúp việc của anh đây, – bác Gritsenko nói. – Hai cháu được cử đến để anh sắp xếp công việc. Anh cho chúng ăn rồi giao việc cho chúng.

Hai em ăn nhoáng một cái đã xong. Sau đó mỗi em được một chén nước chè nóng và một mẩu bánh mì với mứt quả, hai món này cũng được giải quyết gọn ngay. Cả hai cảm ơn bác Manto, lau miệng rồi vội đứng dậy, đợi lệnh chiến đấu.

– Thế nào, các bạn nhỏ, – bác Manto hỏi, – đã ấm bụng chưa? Hay làm thêm suất nữa?

Hai em cám ơn và từ chối.

– Tốt lắm, – bác Manto nói. – Bây giờ, nhận nhiệm vụ này. Bác nói trước: đây là nhiệm vụ chiến đấu. Yêu cầu nghe lệnh của bác. Lệnh thế này. Trước hết, bít-cốt là gì hẵng?

– Là bánh mì khô ạ, – Volodia trả lời.

– Đúng là khô, không thể để ẩm được. Thế mà ở hầm bên cạnh, chúng ta có mười hòm bít-cốt trữ sẵn, và hôm qua, bác phát hiện ra là, do cái ẩm đáng nguyền rủa này, cái ẩm thấm vào xương, vào gan, vào lá lách này, nên bít-cốt đã bắt đầu bị chua, bị ướt và thậm chí, còn bị mốc nữa. Đó, ta phải chọn lựa chúng. Cái nào bị mốc, để riêng ra. Cái nào còn khô, đem đi chỗ khác. Tất nhiên việc này chẳng có gì là thú vị lắm, nhưng biết làm thế nào được, phải không các anh bạn nhỏ! Đánh nhau nói chung chẳng thú vị gì lắm. Và tất nhiên, sống ở trên kia hay hơn ở dưới này nhiều. Tuy nhiên bác, các cháu đã xuống đây rồi. Thế nào, chẳng lẽ bác phải tuyên truyền các cháu nữa ư? Các cháu cũng đã là những thiếu niên có ý thức lắm rồi còn gì. Cầm lấy đèn rồi đi nào.

Thế là suốt ngày, Volodia, Vania, rồi sau cả Tolia, Zhora và Vova được cử đến giúp thêm, phải ngồi chọn bít-cốt. Đó là một việc hết sức chán ngán và khó chịu. Một phần bít-cốt đã bị ẩm. Số khác đã mọc lớp mốc xanh xanh và lông tơ trắng. Dưới ánh đèn lờ mờ, những miếng bít-cốt trông giống như những đồng tiền đồng bị gỉ xanh, đã lâu không được lau chùi. Các em im lặng chọn bít-cốt, đặt sang một bên những miếng còn tốt chưa bị hơi ẩm trong lòng đất đụng tới. Những miếng hỏng, các em xếp trên khay sắt để sấy trên bếp. Những miếng đã quá ẩm ướt, các em bỏ vào những thùng sạch để sẵn đấy.

Thỉnh thoảng, chị Nadia có giọng nói oang oang cũng đến chỗ các em.

– Nào các chú chim sẻ! – chị nói to như lệnh vỡ, thậm chí thành đá bao quanh khắp các phía nhà kho cũng không làm dịu nổi tiếng chị. – Mổ cho nhanh nhảu lên! Cứ rờ rẫm chậm chết đi được…

Nina, cô bạn gái có đôi mắt to và thân hình to béo lặng thinh cầm lấy khay, xách thùng đi, rồi mang trở lại những thùng không. Chỉ đôi khi chị mới yêu cầu:

– Các em chọn cẩn thận chút nữa thì tốt. Tolia, – cô đưa cho em trai xem một miếng bánh, – sao em lại bỏ miếng xanh thế này vào chỗ bánh tốt?

Các em im lặng làm việc, thỉnh thoảng lắng nghe tiếng ầm ầm nặng nề ở trên vọng xuống qua lớp đá dày bốn mươi mét. Các em rất muốn biết vào lúc này trên mặt đất đang xảy ra chuyện gì.

Hơn nữa, cái công việc các em được giao, về chuyện bếp núc này, có vẻ thấp kém, chẳng phải việc của đàn ông, mà thực ra, có đáng mất công xin vào đội du kích và xuống dưới mặt đất để rồi ngồi chọn bít-cốt bình thản như thế này hay không? Cuối cùng, Volodia không nhịn được nữa; em nói với các bạn là sẽ trở lại ngay, rồi em vào bếp. Ở đó, công việc cũng đang bận rộn: các bà các chị rửa bát đĩa, nạo sạch bàn, sấy các khay bít-cốt ẩm.

– Bác Manto,– Volodia lại gần khẽ nói với bác đầu bếp, – chúng cháu phải làm thế này có lâu không ạ? Bác giao cho chúng cháu nhiệm vụ gì khác đi. Ở trên kia có lẽ đã đánh nhau, thế mà chúng cháu cứ phải ngồi lôi bít-cốt chỗ này xếp ra chỗ khác.

Bác Manto đang ngồi trên ghế đẩu đứng phắt dậy, nhưng ngay lúc đó, bác phải hãm lại ngay tốc độ đứng lên và sợ sệt nhìn vòm trần. Rồi bác quay lại bảo:

– Bác lấy làm lạ thấy cháu nói như thế. Bác quen nghe thấy đội viên thiếu niên nói câu: “Luôn luôn sẵn sàng!” Đằng này, bác lại thấy đội viên không muốn hoàn thành nhiệm vụ chiến đấu. Ăn thì sẵn sàng, nhưng giúp đỡ cho mọi người có cái ăn trong lòng đất này thì lại không sẵn sàng.

– Đấy có phải nhiệm vụ chiến đấu đâu ạ. Việc đó thì các em bé cũng làm được, còn cháu… và Vania…

– Cháu đã nghe thấy nói đến chữ “quân lương” bao giờ chưa? Có hình dung được không? Tất nhiên, nói như thế chủ yếu là về đạn dược và các thứ tương tự. Nhưng không phải chỉ cần nạp đạn cho đại bác và súng trường. Ở con người ta, cả trí tuệ, tức là bộ não, cả trái tim – cái mà người ta thường coi là ý thức cũng phải được “nạp đạn”. Đó là món ăn tinh thần. Việc này chính ủy của chúng ta phụ trách. Ban chỉ huy giao cho bác nhiệm vụ phải làm sao cho mọi người được no nê, để máu trong huyết quản không bị hỏng vì cái ẩm đáng nguyền rủa này, để tay chân được khỏe mạnh. Theo cháu, đó là gì, không phải “quân lương” à? Cháu nghe đây, đừng có trẻ ranh! Nghe những điều cháu nói, bác thực lấy làm lạ. Thôi, tốt hơn hết là cầm lấy chiếc bánh rán phết mứt này, còn những chiếc kia đem cho các bạn. Và cháu hãy nhớ rằng, cái mồm nhai có lợi hơn là ba hoa. Này, – bác giận dữ hét lên khi thấy Volodia định phản đối, – đừng làm bác phải bực mình! Đi đi!

Thế là Volodia đành phải đi.

… Đến đêm, các chiến sĩ trinh sát của đội là Vazhenin và Shustov từ mặt đất trở về. Trước lúc trời hửng sáng một chút, họ đã từ mỏ đá ra ngoài qua một lối lên ở xa. Bây giờ họ quay lại cũng bằng đường đó. Vẻ mặt buồn rầu, hốc hác, mệt mỏi, họ im lặng vào ban tham mưu. Các du kích tránh sang bên nhường lối đi cho hai người vì có hỏi cũng chẳng được trả lời. Volodia và Vania cứ bám riết lấy các trinh sát; hai em chạy vượt lên trước hỏi:

– Bác Shustov, bây giờ ở trên ấy thế nào ạ? Đánh nhau phải không bác?

Nhưng vô ích. Hai trinh sát lẳng lặng bước tới chỗ ban tham mưu, chỉ thỉnh thoảng Vazhenin vừa đi vừa nói:

– Đừng vội… Rồi khắc biết. Nào, cho chú đi nào!

Sau khi hai trinh sát vào hầm tham mưu được một lát, đồng chí Ziabrev từ trong đó bước ra. Các chiến sĩ du kích đứng gần ban tham mưu lo lắng nhìn đồng chí chỉ huy. Mặt đồng chí hằn những bóng đen do ánh đèn chiếu tới.

– Các đồng chí, – chỉ huy trưởng nói, – phía trên chúng ta, – đồng chí chỉ lên vòm trần, – phía trên chúng ta đang có giao chiến. Kamysh-Burun đang cháy. Tôi ra lệnh chuyển sang tình huống bị bao vây. Quân giặc đã ở trên đất của chúng ta. Tức là chúng có thể sục cả xuống dưới mặt đất. Phải kiểm tra các vị trí, tăng cường canh gác! Tất cả những việc khác tiến hành như trước.

Các em lo lắng nhìn nhau. Volodia ngẩng đầu lên nhìn mãi vào vòm trần thấp bằng đá xám, ở đó ánh đèn hắt lên những bóng người nhốn nháo. Khó mà tưởng tượng được rằng ở trên kia, trên mảnh đất em đã quen thuộc từ thời thơ ấu lại có những kẻ từ xứ sở nào kéo đến. Và chắc vì thế nên mặt đất mới rung lên đến nỗi ngay ở đây, nơi sâu tới bốn chục mét này cũng cảm thấy nỗi giận dữ âm thầm của nó.

Tiếng nói của Ziabrev khiến em bừng tỉnh khỏi tâm trạng đờ đẫn nặng nề:

– Kìa, sao công việc ngừng lại cả thế? Zhuchenkov, Manto! Điều người của các đồng chí đến các khu vực làm việc chứ.

Mọi người im lặng tản đi, đầu cúi thấp hơn nữa, dường như cả vòm trần cũng hạ xuống thấp hơn dưới sức nặng của nỗi độc ác quái gở đang ầm ĩ gầm lên trên mảnh đất thân yêu của họ ở trên kia…

Chương VII
BÊN DƯỚI VÀ BÊN TRÊN

Suốt nửa ngày hôm sau, các em cũng vẫn làm việc dưới quyền bác Manto. Lựa xong chỗ bít-cốt, các em phải chọn nấm khô, chuyển các hòm đồ hộp đến chỗ tốt hơn.

Tiếng ầm ì trên mặt đất vọng xuống ngày một to hơn. Vania và Volodia định lẻn tới một lối hẻo lánh để ngó lên trên một chút, nhưng anh du kích đứng gác ở tầng trên không cho đi và còn dọa sẽ gọi dây nói về ban tham mưu. Thế là đành phải quay lại.

Khi trở xuống tầng dưới, đến chỗ ngoặt một đường hầm, hai em bỗng thấy một người lạ mặt xuất hiện. Các em vội ẩn vào góc đường hầm bên cạnh.

– Này, các chú bé! – tiếng nói từ trong bóng tối vang đến chỗ hai em. – Đến đây với anh, anh loanh quanh mãi mà không sao thoát ra được!

– Im! – Vania vừa thì thầm vừa lấy tay che ánh sáng ngọn đèn.

– Phải báo ngay cho người của ta, – Volodia quyết định.

Cả hai ba chân bốn cẳng chạy trở lại chỗ anh du kích đứng gác đã không cho các em lên tầng trên lúc nãy. Anh gọi dây nói về ban tham mưu. Bác Gritsenko và Shulgin đến.

– Ai đấy? – bác Gritsenko hét vào chỗ hành lang tối om đang có tiếng chân bước của người lạ mặt.

– Tôi được vinh dự nói chuyện với ai thế? – tiếng nói từ đó vọng lại.

– Nghe đây! – bác Gritsenko nổi nóng. – Tôi không có thì giờ đùa với anh! Ra chỗ đèn sáng này. Lúc ấy rồi anh sẽ được vinh dự.

Rõ ràng là giọng nói chủ nhân, bình tĩnh của bác Gritsenko đã tác động đến người lạ mặt. Một phút sau dưới ánh đèn xuất hiện một thanh niên mắt sắc sảo, đeo quân hàm thượng sĩ, áo choàng vải bạt trùm vai, tấm va-rơi không cài cúc để lộ chiếc áo lót kẻ sọc, tay cầm súng tự động.

– Xin nghe tôi nói, – anh bước lại gần, giọng làm lành, – tôi vào đây rồi không biết đường quay ra. Chúng tôi đánh trả cuộc tấn công của bọn Đức, nhưng tôi hết đạn… tôi đã ném quả lựu đạn cuối cùng, khó khăn lắm tôi mới thoát được ra. Chúng đuổi tôi đến đây, vào cái địa ngục này.

– Anh chớ có nặng giọng khi nói về cái địa ngục này, và tốt hơn hết là anh hãy báo cáo nghiêm chỉnh xem anh là ai! – bác Gritsenko từ từ nâng súng lên, nghiêm khắc ra lệnh.

– Stepan Sosiura, thượng sĩ đại đội thủy quân lục chiến… Đến mà không được lệnh của các đồng chí! – Anh ta mỉm cười và nheo mắt, lắc lắc đầu. – Tôi chẳng còn biết chui vào chỗ nào nữa! Hay là các đồng chí chỉ đường cho tôi ra được chăng? Ở ngoài kia, người của chúng tôi đang hy sinh…

– Đi theo tôi! – bác Gritsenko ra lệnh và nói thêm giọng đã hơi dịu lại: – Thế là chúng tôi coi như được tiếp viện đấy.

Vậy là đội du kích được bổ sung thêm một người: đoàn viên thanh niên Stepan.

Nửa giờ sau, lại thêm một người nữa bị lạc xuống được đưa đến ban tham mưu. Đó là một chiến sĩ hải quân, cán bộ hậu cần Bondarenko. Anh cùng với một đơn vị lính thủy đánh bộ giữ chốt phòng thủ ở bên cạnh một lối vào mỏ đá, đánh trả cuộc tấn công của bọn Hitler đang dồn ép họ. Trong lúc chiến đấu, súng tự động của anh bị hỏng. Bondarenko bắn bằng súng lục. Bọn phát-xít đánh chặn, tách anh khỏi đồng đội; chúng bao vây người sĩ quan còn lại một mình nhưng vẫn tiếp tục bắn. Bondarenko thấy giữa các tầng đá có một lối đi cứu mạng, anh lăn xuống và lọt vào mỏ đá. Tại đây, anh lập tức bắt tay sửa khẩu súng tự động. Các du kích tuần tra đường hầm bắt gặp anh. Ở ban tham mưu, người ta kiểm tra cẩn thận giấy tờ của Sosiura và Bondarenko và đề nghị cả hai tạm ở lại đội. Hai người đồng ý ngay. Cả hai đều mệt mỏi vì những đêm chiến đấu không ngủ. Râu ria họ xồm xoàm, họ thở phì phò và nhìn khắp khu hầm có vẻ hoài nghi. Cặp mắt trũng sâu của họ nhìn vào mặt các du kích đứng đó một cách chăm chú và tin cậy.

– Tóm lại, chúng ta có thêm tiếp viện, – đồng chí Ziabrev kết luận, giọng hồ hởi.

Sau bữa ăn trưa, bác Manto đẩy chiếc mô-tô của mình về phía ban tham mưu, dựng vào một ngõ cụt nhỏ. Volodia giúp bác mắc dây điện tới ban tham mưu. Chẳng mấy chốc, sau hai lần đạp phạch phạch mở máy làm náo động cả mỏ đá, chiếc mô-tô của bác đã nổ giòn giã. Trong ban tham mưu, bóng đèn điện được Volodia lắp vào chuôi đèn mắc trên trần sáng bừng lên trên bàn. Cả chỉ huy trưởng Ziabrev, cả chính ủy Kotlo, cả tham mưu trưởng Lazarev, cả trưởng ban phá hoại Zhuchenkov có mặt lúc đó ở ban tham mưu đều khen ngợi bác Manto và người giúp trẻ tuổi của bác.

– Thay mặt ban chỉ huy, tôi tuyên dương hai đồng chí, – chỉ huy trưởng Ziabrev nói. – Không còn gì hơn là có ánh sáng! Nhưng, bác Manto ạ, ta phải tắt nó ngay đi, kẻo trạm điện của bác phát ra nhiều tiếng động hơn là phát ánh sáng. Động cơ của bác ầm ĩ quá đấy. Lúc này, chưa cần thiết để bọn giặc biết ta ở đây.

Thấy chỉ huy trưởng đang vui, Volodia đã sắp đi, liền quay trở lại bàn Ziabrev đang ngồi.

– Cháu nói với chú được không, chú Ziabrev? Tất cả chúng cháu đây, – cả Vania, cả cháu, cả Tolia nữa, – tất cả đội viên chúng cháu hôm nay quyết định rằng, các chú phải cử chúng cháu đi trinh sát. Chúng cháu đã thông thạo mọi đường đi lối lại ở đây rồi… Thậm chí, hôm nay chúng cháu còn len đi khắp nơi nữa… Ở trên kia không ai nhận ra chúng cháu được đâu… Và chúng cháu quyết định…

– Ai quyết định như thế? – chỉ huy trưởng hỏi, có vẻ quan tâm.

– Tất cả chúng cháu ạ…

– Khá lắm, – chỉ huy trưởng kéo dài giọng ra một cách nghiêm trang, – các cháu quyết định hả? Thế thì được. Cháu gọi tất cả những ai đã quyết định tới đây.

Volodia dẫn ngay Vania và Tolia đến ban tham mưu.

– Được, – chỉ huy trưởng vừa nói vừa nhìn cả ba em. – Volodia cho biết các cháu quyết định phải cử các cháu đi trinh sát. Đúng thế không?

– Đúng ạ, – Vania và Tolia đồng thanh xác nhận.

– Các cháu quyết định còn các chú phải cử đi chứ gì? Đúng thế không? – chỉ huy trưởng hỏi lại rồi đứng dậy nói với chính ủy: – Nào, đồng chí Kotlo, đừng ngồi đó nữa. Còn đồng chí Lazarev, đứng dậy đi. Công việc của chúng ta bây giờ đơn giản hơn rất nhiều. Người ta quyết định tất cả mọi việc thay chúng ta. Chúng ta chẳng làm gì phải suy nghĩ cho mệt óc… Mời các đồng chí, – chỉ huy trưởng quay về phía các thiếu niên. – Tôi nói với các đồng chí đấy, Volodia, Tolia, Vania. Các đồng chí ngồi xuống đây. Kìa, sao lại đứng thế! Ngồi xuống đây.

Chỉ huy trưởng đứng dậy, lại gần các em và đẩy các em tới dãy ghế đẩu cạnh bàn. Các em hơi cưỡng lại, nhưng cánh tay khỏe mạnh của chỉ huy trưởng đã ôm chặt lấy cả ba và bê đến chỗ chính đồng chí ấy, chính ủy và tham mưu trưởng vừa ngồi. Sau đó, Ziabrev vẫn giữ vẻ trang nghiêm, lần lượt đặt ba em lên ghế. Kotlo, Lazarev và Zhuchenkov ngồi tránh ra trên giường và tò mò theo dõi cử chỉ của chỉ huy trưởng.

– Nào Volodia, – Ziabrev nói, – nếu cả ba cháu đã quyết định, các cháu tiến hành đi. Volodia, bây giờ cháu là chỉ huy, cháu phải chịu trách nhiệm về từng người trong đội, từng người trong số năm mươi sinh mạng. Từ phút này, cháu phải chịu trách nhiệm về tất cả những gì xảy ra ở mỏ đá. Cháu sẽ phải giải quyết yêu cầu cho từng người. Và cháu phải chịu trách nhiệm không những trước lương tâm của chính mình mà còn trước toàn thể nhân dân, trước Đảng. Cháu hiểu chứ? Hãy nhận lấy giấy tờ đi. Ở đây có ghi cả đấy. Nếu các cháu tự mình quyết định mọi việc đơn giản như thế, thì việc này đối với các cháu sẽ đơn giản hơn đối với chú, đồng chí chính ủy và đồng chí tham mưu trưởng đấy.

Vazhenin nâng tấm bạt che cửa ghé mắt nhìn ban tham mưu. Anh trông các chỉ huy ngồi trên giường và ba cậu bé mặc dầu chễm chệ lên bàn chỉ huy nhưng bây giờ chẳng giống các thủ trưởng chút nào và rõ ràng đang không biết lẩn vào đâu. Vazhenin thận trọng lùi lại, chui ra nhưng chỉ huy trưởng đã trông thấy anh:

– Vào đây, Vazhenin, vào đây!

– Báo cáo chỉ huy trưởng, – Vazhenin vừa vào vừa nói, – đằng kia, khu vực “Kiev” có sự chuyển dịch gì đó ở giếng trên. Cần tăng cường trạm gác và tổ chức mang đồ ăn đến thẳng đó cho mọi người để không lúc nào có ai phải vắng mặt. Và nếu chúng ta lập một xưởng vũ khí thì rất tốt. Khóa nòng bị ẩm nên tắc lại… Tôi còn muốn đề nghị…

– Cậu nói tất cả những việc đó với các đội viên thiếu niên của chúng ta đây này, – chỉ huy trưởng trả lời, – bọn trẻ định giải quyết tất cả mọi việc thay chúng tôi đấy…

Volodia và hai bạn em ngồi sau bàn cúi đầu, tai đỏ dừ vì ngượng. Các em không còn hy vọng gì thoát khỏi nơi đây. Lần đầu tiên, Volodia hình dung rõ ràng được rằng, phải chịu trách nhiệm về ngần ấy con người, phải lãnh đạo họ, phải quyết định những việc hết sức lớn lao và ngay sau đó quyết định những việc vô cùng nhỏ nhặt; biết rằng mọi người hy vọng vào mình, giao phó cho mình toàn bộ cuộc đời, số phận, sự nghiệp của họ, là một gánh nặng ghê gớm và gian khổ như thế nào. Chỉ huy trưởng đặt em ngồi vào chỗ của đồng chí ấy tuy chỉ một phút thôi và tất nhiên, để đùa vui và giáo dục, thế mà Volodia cảm thấy như ngồi trên đống lửa. Con người cao, đẹp với đôi mắt đen sáng ngời kia, con người không một phút nào trút bỏ một gánh nặng như thế, phải là một con người giàu năng lực biết bao!

Còn Vazhenin chẳng hiểu đầu đuôi ra sao, cứ đưa mắt hết nhìn các thiếu niên lại nhìn chỉ huy trưởng.

– Sao cháu không trả lời cho người ta đi? – chỉ huy trưởng hỏi.

Volodia đứng lên sửa lại áo sơ-mi:

– Chú Ziabrev… sao chú cứ giễu chúng cháu thế? Chúng cháu có muốn chỉ huy đâu, chúng cháu chỉ xin đi trinh sát thôi.

– Vậy là chúng ta hãy quy định điều thứ nhất nhé: hiện cháu còn chưa làm được công việc chỉ huy. Đấy, có người đến gặp cháu với một việc đơn giản, cháu không thể ra một mệnh lệnh được, thế mà còn đòi quyết định.

– Chú Ziabrev, cháu làm sao biết được chuyện anh ấy hỏi ạ.

– Đúng, chú cũng nghĩ rằng cháu không thể biết được chuyện đó. Nhưng cậu bé thân mến ơi, đáng buồn là cả trong công tác trinh sát có lẽ hiện nay cháu cũng chưa giỏi giang gì. Và chắc gì cháu đã biết rõ mọi điều về tình hình trên mặt đất để tự mình quyết định thay các chú.

– Nhưng cháu chỉ xin thôi ạ.

– Ấy, ấy! Có các nhân chứng đây. Cháu nói thế nào nhỉ “Chúng cháu quyết định rằng các chú phải”… Như thế tức là các cháu quyết định, còn các chú phải chấp hành. Đúng không? Không đâu, cậu bé ơi, không phải như vậy! Ban chỉ huy sẽ quyết định. – Đồng chí bước tới bàn, đưa tay ra nhẹ nhàng đẩy Volodia khỏi ghế. – Nào thôi, các vị hiệp sĩ ơi, buông ngựa của người khác ra đi! Chú thấy rõ là các cháu không làm nổi đâu. Để mặc các chú phân tích và giải quyết lấy không cần đến các cháu.

Ziabrev nhìn những khuôn mặt đỏ dừ của các em và bỗng phá lên cười, tiếng cười vang lên đầy sức lôi cuốn. Chính ủy cũng cười to lên còn Lazarev cười khe khẽ. Và tiếng cười lan sang tất cả những người có mặt ở đấy. Tolia đã bắt đầu hì hì, còn Vania thoạt tiên chỉ mỉm cười nghi ngại, sau cũng phì cười.

Nhưng Volodia bỗng đẩy bạn sang bên, cọ mạnh cằm vào vai rồi nhảy bổ ra cửa. Vazhenin với tay định túm lấy em, nhưng Volodia đã vụt cúi xuống và luồn ra dưới khuỷu tay Vazhenin.

– Chú bé dỗi rồi đấy, – Ziabrev nói.

– Không sao, rồi sẽ hết thôi, – chính ủy tiếp lời.

– Các cháu có thể đi được, – chỉ huy trưởng quay về phía các em còn lại. – Các cháu bảo Volodia đừng có nản chí vô ích. Nếu cần, các cháu cũng sẽ được cử đi trinh sát. Nhưng chú nói thẳng nhé: đó chỉ là trong trường hợp bất đắc dĩ thôi. Còn câu chuyện hôm nay, các cháu hãy nhớ lấy. Chắc hẳn bây giờ các cháu đã rõ, ai phải quyết định, và ai có trách nhiệm chấp hành rồi.

Sau khi chạy khỏi ban tham mưu giữa tiếng cười thoải mải của các chú chỉ huy và suýt nữa xô ngã anh du kích đứng gác ở cửa vào, Volodia chạy thẳng về phía hầm mình. Em muốn chạy đi, muốn được ngồi một mình để đôi má đang nóng bỏng dịu lại trong bóng tối. Nhưng đến chỗ rẽ của đường hầm, em suýt nữa xô vào những người đang đi ngược lại. Ánh đèn làm lóa mắt em trong chốc lát, em nheo mắt nhưng ngay sau đó nhận ra các chiến sĩ du kích Shustov, Kolyshkin và hai người quen nữa. Người thứ năm còn rất trẻ, mắt sáng, đeo quân hàm trung úy xanh trên cầu vai, mặc áo khoác ngoài giây đầy bụi trắng. Người này, em chưa gặp bao giờ. Râu ria trên mặt anh lưa thưa, anh bước đi có vẻ dè dặt, đầu thấp xuống, người khom quá mức cần thiết, – những người vào hầm mỏ lần đầu thường đi như thế. Volodia nép sát tường cho họ đi. Qua những mẩu chuyện giữa các chiến sĩ du kích và người lạ mặt, Volodia hiểu rằng có một việc rất quan trọng đã xảy ra. Thế là em quay lại ban tham mưu là nơi có lẽ các du kích sẽ dẫn người trung úy lạ mặt kia đến. Em nghe thấy tiếng Shustov nói ở phía trước:

– Chỗ này hơi thụt, khéo không ngã, đồng chí trung úy.

Người trung úy gặng hỏi bằng một giọng mệt mỏi, trầm hẳn xuống:

– Còn phải đi lâu nữa không, đồng chí? Ta không lạc chứ?

– Lạc sao được, đồng chí trung úy. Ở đây, mỗi một mỏm đá chúng tôi đều thuộc cả. Sắp đến rồi.

Volodia rón rén theo sau, khao khát lắng nghe những tiếng nói vọng đến em.

Em không biết rằng ngoài mặt đất, phía trên mỏ đá vừa xảy ra một tấn thảm kịch.

Đã hơn một tuần nay, đại đội lính thủy đánh bộ dưới sự chỉ huy của thượng úy Petropavlovsky vừa rút lui vừa chiến đấu. Bộ tư lệnh giao nhiệm vụ cho các chiến sĩ lính thủy chặn hậu để các đội quân xô-viết rút khỏi Kamysh-Burun. Địch dồn ép đại đội từ khắp các phía. Đại đội bị cắt khỏi biển và bị xé nhỏ ra. Nhưng đến đêm, những người còn sống sót đã tập hợp được lại và hạ quyết tâm chiến đấu đến viên đạn cuối cùng, thực hiện mệnh lệnh, ít nhất cũng theo câu ngạn ngữ vẻ vang của thủy quân: “Thà chết chứ không đầu hàng!”

Bọn Đức bao vây các chiến sĩ thủy quân lục chiến sống sót ở gần xóm Cựu Karantin. Họ chỉ còn cả thảy bốn mươi hai người. Địa thế nơi này là vùng đồi thấp, có những đường hào ngang dọc, những chỗ đất sụt, miệng toang hoác. Phòng thủ ở đây rất thuận lợi. Nhưng bốn mươi hai người mệt nhoài sau những trận chiến đấu liên tục nhiều ngày, bị cắt rời khỏi đại quân, mất hy vọng được cứu thoát, và bây giờ chỉ nghĩ tới việc làm thế nào chết cho vẻ vang và bắt địch phải trả bằng một giá đắt – liệu những người ấy còn có thể làm được gì! Thượng úy, đại đội trưởng Petropavlovsky và chính trị viên Kornilov nằm ở đáy một chỗ trũng, bờ mép xung quanh là tuyến phòng thủ tròn của các chiến sĩ. Cạnh họ là hai người phụ nữ – các quân y sĩ Nadia Yushtina và Marina – đang băng bó cho một chiến sĩ bị thương nặng. Bọn Đức từ khắp các phía bò tới. Súng tự động Đức nổ lạch tạch đã rất gần, chỉ cách hai mươi lăm thước là cùng. Trong bóng tối mỗi lúc một dày đặc, một chiến sĩ quẳng lựu đạn vào chỗ súng bắn. Tiếng nổ vang lên, mảnh lựu đạn kêu rít trong không khí. Khẩu súng tự động câm bặt, nhưng liền đó lại có tiếng bắn của một khẩu khác ở phía đối diện.

– Đồng chí chỉ huy, – Kornilov nói, giọng khàn khàn, – Sergeev cho biết là đạn đã sắp hết. Liên lạc với tiểu đoàn bộ từ hôm qua đã bị đứt. Có lẽ chính tiểu đoàn cũng không còn nữa. Theo đồng chí, nên làm thế nào?

– Đồng chí Kornilov, ý kiến tôi thế này, – thượng úy khẽ đáp lại, – công việc của chúng ta trên mặt đất dường như đã xong…

– Đồng chí nói sao, ta chuẩn bị lên trời chăng?

– Lên trời làm gì? Còn có một khả năng thứ ba: không phải ở mặt đất, không phải trên trời, mà là dưới mặt đất. Cậu có nhớ ở xóm Mariental người ta nói với bọn mình điều gì không? Ở một chỗ nào đó quanh đâu đây, phía dưới chúng ta có mỏ đá. Nhân dân đồn rằng ở đó có cơ sở du kích. Hay ta xuống đó, đồng chí chính trị viên?

Thế là trung úy Sergeev cùng hai chiến sĩ hải quân được trang bị để đi trinh sát. Từ lúc còn sáng, Petropavlovsky đã thấy trên sườn khu đất trũng có một cái lỗ đen ngòm hoác miệng ra. Sergeev cùng các chiến sĩ theo anh chui vào đó. Họ đến một giếng đã lở. Mọi người quyết định đến lúc tối hẳn, toàn đội sẽ ẩn vào đường hầm ấy và sẽ dựng ụ chiến đấu chặn lối vào bằng những tảng đá vôi đã phá rời vứt bừa bãi phía trong cửa giếng.

Đêm vừa xuống, bọn Đức bắt đầu bắn pháo sáng soi khắp khu vực. Pháo sáng bay vút lên nền trời đen sẫm và bổ chúc xuống như một con ác điểu, từ trên cao dòm vào khu đất trũng. Làn ánh sáng màu chết chóc của chúng tràn ngập rất lâu khắp khu đất này làm cả khu giống như miệng núi lửa trên mặt trăng. Mặt mọi người trở nên xanh nhợt, dường như pháo sáng đã hút mất máu họ. Các chiến sĩ hải quân nấp sau đá, ép sát mình xuống đất và bò tới giếng. Chẳng mấy chốc, toàn đội đã chui cả vào đó mà không bị tổn thất gì. Ngay lập tức, mọi người bắt tay dựng vách chắn, chỉ để lại các lỗ bắn cho súng máy và súng trường. Sergeev thu toàn bộ diêm của mọi người trong đội, lấy hai chiến sĩ cùng đi theo đường hầm dốc sâu vào lòng đất. Những người ở lại nhìn theo anh, đầy hy vọng. Lúc đầu họ còn cố thấy được những chấm sáng mờ mờ lóe lên: đó là Sergeev đánh diêm soi đường. Rồi cả những chấm sáng cũng biến mất, tiếng bước chân xa xa cũng tắt dần. Nhưng mọi người còn ngồi mãi, chăm chú nhìn xuống dưới, lắng nghe cảnh yên tĩnh tối đen bao trùm khắp các lối đi rắc rối dưới đất đang rộng mở trước mắt họ…

Bây giờ chỉ còn thấy tiếng rên của anh chiến sĩ bị thương đang được cả hai nữ y tá không rời một bước. Thỉnh thoảng có người lớn tiếng thở dài hoặc khe khẽ rủa thầm. Những đốm lửa thuốc lá lóe lên. Dưới ánh sáng hồng hồng yếu ớt của đầu điếu thuốc, phải khó khăn lắm mới nhận ra được các chiến sĩ đang ngồi cầm súng máy bên lỗ bắn đục qua vách chắn xếp bằng các tảng đá vôi và bây giờ, chắn lối lên mặt đất. Để đề phòng bất trắc, một khẩu súng máy chĩa vào phía trong giếng: biết đâu chẳng có một người nào đó từ vỉa đá im lặng và tăm tối trong lòng đất này bước ra.

Trong lúc đó, Volodia và các bạn em cứ quanh quẩn bên ban tham mưu, sốt ruột muốn biết chuyện gì đã xảy đến. Qua tấm bạt ngăn căn hầm tham mưu với hầm ngang, các em nghe thấy giọng vang vang của chỉ huy trưởng, giọng trầm, điềm tĩnh của chính ủy, giọng khàn khàn, đứt quãng, khe khẽ của người lạ mặt. Rồi Shustov từ đó chạy ra, biến đi đâu một lát, chẳng mấy chốc đã quay lại cùng bác Manto. Bác Manto bưng một ga-men có cắm chiếc thìa, khói bốc lên một mùi ngon lành. Kể ra, từ lâu các em đã có thể ghé đôi tai đã giỏng cả lên vì quá đỗi tò mò vào sát tấm bạt, nhưng anh đứng gác giận dữ đuổi các em ra. Anh nói:

– Này, làm gì mà giỏng cả tai lên thế hả? Cần gì nào? Đi ra kia, không anh mách chính ủy bây giờ.

Cuối cùng, tấm bạt bị hất lên. Chỉ huy trưởng bước ra, theo sau là chính ủy. Cả hai đều cầm đèn. Chẳng để mắt đến các em thiếu niên, tất cả đều đi theo đường hầm về phía khu vực “Kiev”. Volodia định đi theo nhưng giọng trầm của chính ủy đã từ trong bóng tối vọng lại:

– Ai đang đi đằng sau thế nhỉ? Quay lại ngay! Tôi nghe thấy mà…

Sau đó rất lâu, có lẽ đến một tiếng đồng hồ, cũng có thể đến hai tiếng, không xảy ra chuyện gì cả. Nhưng đây, từ phía “Kiev”, các em đã nghe thấy tiếng ầm ầm chuyển dịch trong mỏ, tiếng vọng của nhiều giọng nói, tiếng kim khí lách cách. Thoạt tiên, các em sợ hãi và nhỏm bật dậy khi thấy từ đường hầm bên cạnh nối liền với hầm ngang, nơi các em đang đứng, có một đám đông đổ ra. Trong bóng tối có vẻ như rất nhiều người. Đám đông đứng chật cả hầm ngang. Khó mà phân biệt được trong bóng tối mờ mờ và trong cảnh chật chội như thế, ai là du kích cũ, ai là người mới đến. Trước hết, Volodia thấy một đồng chí chỉ huy ngăm ngăm đen, nét mặt rắn rỏi. Khắp người đồng chí đầy vũ khí, nách cắp hai khẩu súng trường, ngực đeo một khẩu tự động, tay cầm một khẩu nữa. Một bao súng lục bằng gỗ màu vàng thò ra dưới áo dạ ngắn, làm vạt áo hơi phồng lên. Trên vai khoác một áo choàng vải bạt vẽ loang lổ giống hệt như người ta vẽ địa hình trong các mô hình quân sự. Volodia nhớ ngay đến phòng quân sự của Cung thiếu niên. Sau đó mọi người giãn ra, nhường đường cho những người khiêng cáng lên trước. Trên cáng, một người phủ kín bạt nằm bất động. Sau cáng, hai phụ nữ xách túi vải sơn, một người khẽ nói với đồng chí đeo nhiều vũ khí:

– Đồng chí chính trị viên, chúng ta sẽ làm gì ở đây? Chết ở đây hay sao?

– Bình tĩnh, Marina, hãy bình tĩnh, – người đeo vũ khí khẽ trả lời chị.

– Ôi, đồng chí chính trị viên, ở đây khủng khiếp quá! Chắc không bao giờ chúng ta ra được khỏi đây mất…

– Khẽ chứ, Marina… Mọi việc sẽ tốt đẹp cả, chúng ta sẽ ra được thôi.

Đồng chí ấy còn nói vài điều gì nữa, nhưng tiếng nói ồm ồm của Ziabrev đã át đi tất cả:

– Các đồng chí, ta đã đến nơi rồi. Bây giờ các đồng chí không còn đâu mà đi nữa. Phải thả neo chỗ chúng tôi thôi. Nếu số phận đã như thế này, chúng ta sẽ cùng chiến đấu. Tôi yêu cầu đồng chí đại đội trưởng và chính trị viên vào gặp tôi trong ban tham mưu. Gọi cho tôi bác Manto. Đồng chí Lazarev hãy thu xếp cho mọi người ăn. Zhuchenkov đâu? Hãy đưa tất cả về ở ngăn thứ tư và thứ năm, ở đó còn chỗ trống. Các đồng chí hãy ổn định đi. Như người ta thường nói, chúng ta đã được tiếp viện rồi.

Trong khi ở ban tham mưu đang có cuộc họp với các chỉ huy đội quân bổ sung bất ngờ thì các em thiếu niên do Volodia dẫn đầu chạy khắp các hầm ngang thông báo tin tức. Nhưng tin tức đã đến trước cả các em, làm các em rất buồn vì chẳng còn làm được ai phải ngạc nhiên. Mọi người đều đã biết tin dân cư của pháo đài trong lòng đất tăng thêm bốn mươi hai người nữa. Tuy nhiên, các em rất thỏa mãn khi được đưa những người mới tới đến chỗ dành cho họ. Thật là thích thú được vung vẩy chiếc đèn, bước theo những hành lang ngầm, động viên các chiến sĩ rụt rè bước phía sau đang vấp ngã vì chưa quen, chưa thích hợp với hoàn cảnh mới.

– Chú đi mạnh bạo lên! Đây thẳng đấy ạ! Còn bây giờ chú cúi đầu xuống cho khỏi cộc. Nhân thể cháu giới thiệu với chú, đây là nhà kho, đây là đường hầm cho các gia đình, chú sẽ ở đây. Các chú xếp đồ đạc xong, chúng cháu sẽ dẫn ngay xuống bếp. Bếp trưởng chỗ chúng cháu là bác Manto đấy.

Bếp trưởng với chiếc tạp dề thắt lại đang loay hoay trong bếp. Bác cộc đầu liên tiếp vào trần đến nỗi không cảm thấy đau nữa. Bác hét váng lên với các bà giúp việc, lẩm bẩm tính toán về khẩu phần và thức ăn hằng ngày. Thêm nữa, bác nhắc đi nhắc lại rằng, về tất cả mọi chuyện, bác đều phải giơ đầu ra chịu trách nhiệm, cái đầu đã bươu cả lên vì vòm trần đáng nguyền rủa này…

Trong “khuê phòng”, như các du kích vẫn gọi ngách cụt nhỏ, nơi Nadia và Nina ở, hai cô gái thu xếp cho các chị mới đến với tất cả lòng mến khách của mình. Vài phút sau, từ đó đã vang ra tiếng cười, tiếng nói lanh lảnh của Nadia, tiếng ríu rít của cô Nina hay cười. Câu chuyện ồn ào đến nỗi ai cũng tưởng ở đó ít ra cũng có chừng hai chục người đã quen biết nhau từ lâu.

Các chiến sĩ đã mệt mỏi bắt đầu ổn định chỗ nghỉ đêm, họ tháo cả vũ khí ra. Các em trịnh trọng nâng lên tay những vật dụng nặng nề đầy vẻ hăm dọa của người chiến binh, cảm thấy trong tay mình sức nặng, sự vững chắc, cái mát lạnh sao mà thú vị của những trang bị chiến đấu các em hằng mơ ước ấy. Chính trị viên là người có lắm loại vũ khí nhất đã hoàn toàn chinh phục được các em. Vừa thấy đồng chí bước ra khỏi ban tham mưu là Volodia nhảy ngay đến:

– Chà, chú có bao nhiêu là thứ!

– Cháu làm gì ở đây? – chính trị viên Kornilov hỏi. – Cũng là du kích à?

– Kìa… Chú ơi, chú lấy đâu ra lắm thứ thế? Cháu thấy chú có cả súng Đức này: khẩu tự động kia của Đức, cháu biết rồi. Kiểu Schmeisser đây mà. Tuyệt thật!… Trông kìa, Vania, thấy chưa?… Chú ơi, chú lấy đâu ra thế?

– Bọn Đức nộp để chú giữ cho đấy, – Kornilov nói đùa.

– Bọn Đức nào cơ ạ? – Volodia ngạc nhiên.

– Những đứa chú cho sang thế giới bên kia ấy.

– Chính tay chú ấy à?

– Có đứa tự tay chú, có đứa các đồng chí khác giúp một chút… À, thế cháu là ai? Tên cháu là gì?

– Tên cháu là Volodia. Họ Dubinin.

– Tốt lắm, Volodia. Cháu chỉ cho chú nơi ở của các chú mới đến. Ở đây tối quá, chú chẳng phân biệt được gì cả.

– Được ngay thôi ạ. Chú đi theo cháu. Ở đây cháu biết hết. Chúng cháu quen bóng tối rồi. Chú tên là gì ạ?

– Tên chú là Kornilov. Còn có thể gọi là chú Gora, cũng có thể chỉ gọi là đồng chí chính trị viên thôi cũng được. Nào, ta đi thôi…

Dọc đường, Volodia vừa dẫn Kornilov theo sau, vừa thỉnh thoảng dừng lại giơ đèn lên nhìn vào mặt chính trị viên có vẻ cầu khẩn:

– Chú… đồng chí chính trị viên, chú có bao nhiêu là vũ khí! Cho cháu khẩu súng lục xinh xinh thôi, chú nhé!

– Không, không được đâu, Volodia. Không ai phát vũ khí lung tung trong lúc chiến đấu.

– Thế chú đưa cháu mang hộ vậy, kẻo có lẽ chú đeo nặng quá…

– Không sao, chú mang được. Ngày mai, chúng ta sẽ đăng ký tất cả vũ khí, lúc đó ta sẽ phân phối mỗi người một thứ…

– Bọn thiếu niên chúng cháu có được không ạ?

– Nếu cháu còn động vào vũ khí, cháu sẽ được phê bình cẩn thận đấy. Rụt tay lại và nhớ lấy đừng có đùa với vũ khí và không sờ vào nó khi không cần thiết. Cháu có biết bắn không?

– Cháu biết chú ạ! Cháu đã bắn trong phòng tập, ở Cung thiếu niên chúng cháu. Đi chú đi, cháu sẽ bắn cho chú xem.

Volodia nắm tay chính trị viên định kéo đến một chỗ bên hầm ngang.

– Sao lại thế, anh bạn, bắn vào chỗ nào mới được chứ, xung quanh tối mịt thế này. Ta chỉ làm mọi người phải sợ hãi thôi, có khi lại bắn phải người nữa ấy chứ.

– Chú ạ, cháu sẽ dẫn chú đến lối ra, cháu biết các đường đi ở đây rồi. Chú và cháu sẽ bò lên… có chú, người gác sẽ cho cháu đi qua!… sẽ bò chú ạ và cháu sẽ bắn vào bọn phát-xít, một lần thôi cũng được, chú nhé!

– Rõ là cháu hiếu động quá đấy. Nhưng bọn phát-xít cũng biết bắn kia mà, – chính trị viên nhắc em. – Nếu cháu bắn trượt thì sao?

– Trượt phát này thì bắn phát khác. Cháu sẽ bò đến gần hơn để bắn, rồi sau đó pằng, pằng, pằng, ba phát liền! Thế nào cũng có một phát trúng. Đồng chí chính trị viên, thế được không ạ?

– Không, anh bạn ạ. Chẳng ai học bắn như vậy. Hãy đợi một chút: nếu tổ chức được dưới này một chỗ tập bắn, chúng ta sẽ làm bia, khi đó chú sẽ dạy cháu ít nhiều. Còn bây giờ, chú khuyên cháu chớ có nghịch vũ khí. Đó là một thứ đồ chơi chẳng hay ho gì đâu.

Sau khi đã dồn các chiến sĩ thủy quân vào khu đất trũng, bọn địch bao vây đại đội Petropavlovsky chắc mẩm rằng những người cuối cùng bảo vệ xóm hết đường chạy trốn: chiếc bẫy đã sập rồi, không thoát đi đâu được nữa. Vây xong thung lũng là chỗ các thủy thủ xô-viết lọt vào giữa, bọn Hitler quyết định đợi tới sáng tinh mơ sẽ thanh toán gọn những người còn lại của đội. Thỉnh thoảng chúng lại bắn pháo sáng soi khắp khu đất trũng, dùng súng tự động và súng máy nã vào mọi chỗ. Từ chiều tối, chẳng hiểu vì sao các chiến sĩ hải quân không thấy bắn trả nữa. Một đêm trôi qua yên tĩnh, nhưng đến sáng chúng phát hiện ra rằng đội hải quân xô-viết bị bao vây ban đêm đã biến mất. Bọn Đức rất bối rối, chúng không rõ cả một đội thủy quân bị chúng rượt theo mấy hôm nay đã lẩn đi đâu. Làm thế nào mà cả một đội quân có cả người bị thương, cả súng máy, lại có thể trốn thoát được. Chẳng lẽ họ độn thổ ư?

Nhưng khi xem xét cẩn thận toàn bộ khu đất trũng, chúng mới thấy rằng đúng như vậy: đội thủy quân độn thổ thật.

Chẳng bao lâu bọn phát-xít biết câu chuyện đồn đại trong mỏ đá dưới chân chúng có cả một đội du kích. Ngươi ta nói rằng để thi hành mệnh lệnh của bộ tư lệnh, một phần các đội quân xô-viết kết hợp với du kích đã rút xuống lòng đất để từ đó đánh vào quân đội Hitler. Bọn Đức định xộc vào chiếc giếng mà đội thủy quân đã chui vào để thoát khỏi tay chúng. Nhưng chúng vừa đến gần bức vách xếp bằng những tảng đá vôi xam xám thì gần như từ mỗi lỗ nhỏ đều phụt lửa: súng máy quạt liên tiếp, súng tự động nổ ầm ầm. Chúng đành phải nằm bẹp xuống dùng lựu đạn phá ụ chiến đấu đi, sau đó đặt mìn giật đổ bức vách. Nhưng khi vào sâu trong giếng chừng trăm mét, chúng lại bị một bức tường mới ngăn lại. Từ sau bức tường, du kích bắn vào bất cứ tên lính nào đến gần.

Thế là bọn Đức đành từ bỏ ý định tiến sâu vào mỏ đá qua giếng đó, nhưng chúng đặt lính canh ở cửa vào.

Tin tức về cuộc tấn công đầu tiên của bọn Đức bị các du kích đánh bật lại, trong phút chốc đã lan ra khắp pháo đài trong lòng đất. Buổi sáng hôm ấy, từ lâu mọi người đã lắng nghe tiếng súng xa xa ở phía “Kiev” vọng đến và dội lại nhiều lần trong mỏ.

Trên tường gần ban tham mưu xuất hiện số đầu tiên của “Bản tin chiến đấu”. Bản tin thông báo vắn tắt rằng mưu đồ của bọn địch định xộc vào pháo đài đã bị đẩy lùi nhưng mọi người phải cảnh giác, bởi vì bây giờ bọn địch đã biết rằng dưới mặt đất có du kích và chúng sẽ tìm mọi cách thâm nhập vào mỏ đá. Dưới thông báo ấy có lệnh của chỉ huy trưởng về việc sáp nhập bốn mươi hai người của đại đội Petropavlovsky vào đội du kích và tuyên dương Nadia, Nina, Volodia, Tolia và Vania đã làm tốt nhiều công việc ở bếp.

Các em đi lại có vẻ kiêu hãnh và đứng ở xa theo dõi xem các chú du kích đọc bản tin tuyên dương ấy như thế nào.

Tới chiều tối (thời gian ở trong lòng đất này chỉ nhận biết được theo đồng hồ), các du kích canh gác ở tầng trên gọi dây nói về ban tham mưu cho biết, trong một đường hầm gần cửa lên, xuất hiện một người nói tiếng Nga đúng giọng kêu gọi tất cả lên trên mặt đất. Đó là chỗ gần cửa vào chiếc giếng rộng, dốc xoải, mà các công nhân mỏ vẫn gọi là “giếng dốc”. Chỉ huy trưởng Ziabrev, chính ủy Kotlo, Lazarev và Kornilov lập tức đến ngay. Họ hết sức yên lặng, đi đến “giếng dốc” và đứng dưới lắng nghe.

– Này, đồng bào, – tiếng ở trên hét xuống, – hãy lên đây, không sao cả đâu! Đồng bào tự giam hãm dưới đó làm gì? Ngài chỉ huy ra lệnh cho tất cả mọi người dưới mỏ phải lên trên này! Họ đã biết những người ở dưới đó là ai rồi. Ngài chỉ huy ra lệnh cho đồng bào lên đi. Họ sẽ không xử tệ với đồng bào đâu. Ngài chỉ huy đã biết hết đồng bào rồi. Chúng tôi có thể gọi theo danh sách nếu đồng bào muốn… Công dân Lazarev!… Zhuchenkov!… Ziabrev!…

– Đồ khốn kiếp, đồ liếm gót… – Lazarev thì thầm. – Nghe giọng quen quen… Tôi đã nghe thấy nhiều lần… Đứa nào phản bội ta thế nhỉ?…

– Ziabrev! – kẻ lạ mặt vẫn tiếp tục hét bên cửa vào “giếng dốc”, – Zhuchenkov! Lazarev!…

Trong bóng tối đen kịt, Ziabrev để đèn khuất sau đá, dẫn Kotlo và Lazarev đi lên theo “giếng dốc”. Mọi người bước sát vách đá, cố gắng giữ tuyệt đối im lặng. Ở phía trước, ánh sáng lúc đầu còn yếu ớt, sau mỗi lúc một rõ hơn. Một lát sau, mọi người đều nhìn thấy lỗ thông ra hình bán nguyệt.

Nổi bật trên nền trời là bóng một người đang ra rả gọi tên các chiến sĩ du kích. Phía sau hắn có vài bóng người cầm súng tự động.

– Này, chĩa súng lên làm một băng thì gọn quá, – Kornilov ghé tai Ziabrev nói.

Nhưng chỉ huy trưởng đưa nhanh tay lên lắc mạnh vai Kornilov.

– Không được, không thể được! Có nhiều người còn ẩn náu trong các đường hầm khác và các khe đá. Trong thời gian máy bay ném bom và diễn ra các trận giao chiến, họ đã tìm sẵn chỗ trú ở những chỗ đó. Nếu bây giờ kết liễu bọn tay sai này, chúng có thể gây ra cho dân thường biết bao tai họa… Thôi, cứ mặc đấy… Cậu nghĩ sao, chính ủy?

Kotlo đặt bàn tay nặng trịch của mình lên lưng Ziabrev tỏ vẻ đồng ý.

– Nhưng ta phải nhớ giọng nói này, – đồng chí khẽ lầm bầm.

– Chúng không dám xuống, – Ziabrev mỉm cười. – Dù sao chúng cũng sợ. Tốt lắm… Các đồng chí gác ở đây phải cảnh giác. Và phải tăng cường bảo vệ. Rõ chưa, đồng chí Lazarev?

Họ xuống đường hầm dưới, nhưng giọng nói khàn khàn, dằn từng tiếng vẫn còn vang mãi tới họ:

– Này, đồng bào! Trốn làm gì. Ra đi, không ai động chạm đến đồng bào đâu.

Tối khuya, các chiến sĩ trinh sát Shustov và Vazhenin lên trên mặt đất mới trở về mỏ đá qua một giếng ở xa. Họ vào ban tham mưu. Lát sau, Ziabrev triệu tập tất cả các chỉ huy tới. Khi mọi người đã đến đủ, đồng chí cho biết:

– Tình hình hôm nay như sau: rõ ràng bọn Hitler đã biết đội du kích chúng ta. Trinh sát ta cho biết chúng đuổi toàn bộ những người ở cạnh mỏ đá đi. Vùng này bị theo dõi. Chúng bắt giữ tất cả nam giới, không phân biệt ai.

– Đúng, phải khó khăn lắm chúng tôi mới thoát ra được, – Vazhenin xác nhận.

– Ở khu vực đó, bọn Đức chưa bắt giữ phụ nữ chứ? – Ziabrev hỏi.

– Hiện nay thì chưa, – Vazhenin trả lời.

– Phải nghĩ xem có thể cử ai trong đám phụ nữ của chúng ta đi trinh sát.

Nửa giờ sau, Nadia đã vừa đi đi lại lại trong phòng ăn vừa chế giễu Vazhenin:

– Thế nào, chú Vazhenin, nghề trinh sát của chú bị thất nghiệp rồi à? Chú hãy bò vào hốc kia lấy lối cho cháu đi. Chú tưởng chỉ đàn ông các chú mới can đảm thôi à? Hóa ra chú lại chẳng được việc nữa. Bây giờ đến lượt cháu.

– Thôi đi, cô! – Vazhenin đáp lại, giọng vui đùa. – Lưỡi cô sao như lưỡi “hàng tôm hàng cá” ấy thế! Người ta nói một thì cô đã mồm năm miệng mười.

– Đúng thế đấy, con ạ, – Shulgin khuyên con gái, – cái tài bẻm mép ấy con để lại đây thì hơn kẻo lên trên kia rồi lại liến thoắng lên mất.

– Ở trên ấy, con sẽ giả vờ như một đứa vừa câm vừa điếc vậy, – Nadia cười.

Suốt buổi tối, Volodia cứ quanh quẩn bên Nadia, nhìn chị có vẻ ghen tị: chị ấy may thật, được đi trinh sát! Đó mới là nhiệm vụ chiến đấu thực sự, chứ không phải như việc chọn “bít-cốt”.

Nhưng việc Nadia đi trinh sát không thành: cô vừa lên khỏi một giếng cũ, lập tức có tiếng thét thô bạo bằng một thứ ngôn ngữ xa lạ. Cô phải nhảy ngay lại. Tiếng giày nặng trịch giậm thình thịch trên đá. Cô chạy vội vào sâu trong giếng, rẽ ngoặt sang hành lang bên. Chính ủy và Vazhenin đưa cô trinh sát đi, trông lên trên thấy bóng một tên Đức cầm súng tự động. Vazhenin đã giơ súng lên, nhưng chính ủy nắm lấy tay anh: tiếng súng có thể làm địch chú ý. Rõ ràng lối này đã bị kiểm soát, nhưng không nên làm bọn Đức tin rằng chính đây là nơi du kích đang ẩn náu. Cứ để chúng tưởng đây là một hầm tránh máy bay, dân chưa ra hết…

– Đành sử dụng một lối khác xa hơn cho Nadia ra vậy.

Tất cả đi về phía đó.

Đến nơi, Vazhenin nói:

– Nadia, đợi một chút nhé. Để xem ở trên thế nào đã.

Vazhenin bò lên, nhìn ra ngoài và thấy ngay bọn lính Hitler đang đứng gần đấy. Chúng đang đào đất chôn một vật gì đó. Vazhenin lặng lẽ quay lại.

– Không xong rồi, – anh báo cáo chính ủy, – sườn mé này, chúng đã bắt đầu chôn mìn. Đâu chúng cũng đặt lính gác. Không có lối lên.

– Vậy là tình hình phức tạp thêm đấy, – chính ủy lẩm bẩm. – Chúng hành động trước chúng ta ở khắp các ngả đường nhanh quá. Chắc có kẻ nào trên kia đã phản bội… Nadia, cháu đừng buồn, – đồng chí cố an ủi cô gái đang ủ rũ. – Phải đợi thôi, không vội được, ta sẽ nghĩ cách khác.

Mặc dầu mỗi lần lên mặt đất là một lần tính mệnh bị đe dọa, các chiến sĩ du kích vẫn tiếp tục thực hiện những chuyến đi nhỏ. Họ kiếm những lối đã bị lở ở xa, phía trên khó thấy, và qua đó bò ra ngoài. Derunov và Rofeichik cải trang thành thường dân đi trinh sát. Các trinh sát giàu kinh nghiệm Makarov và Vazhenin cũng lọt lên được mặt đất. Vài lần, họ đã phải chạm trán với bọn Hitler ở những đường hầm tầng trên xa xôi. Chúng rờ rẫm ở đó tìm những đường du kích chưa canh giữ để len vào mỏ. Đôi khi trinh sát đã có những cuộc chạm súng với bọn phát-xít. Trong những trường hợp ấy, bọn Hitler thường phải rút lui, vội vàng chuồn khỏi bóng tối âm u đáng sợ, nơi ở của các du kích vô hình và gan dạ.

Không ngờ đồng chí cán bộ hậu cần Bondarenko lại là một trinh sát viên cừ khôi. Cùng với Rofeichik và Derunov, đồng chí tới những ngóc ngách xa nhất đã nhiều năm không ai ngó tới. Bondarenko cho rằng, sẽ tìm được ở đó một lối lên mà kẻ địch chưa để ý đến hoặc sẽ gặp một người dân thường nào đó còn chưa ra khỏi hầm tránh bom và pháo kích.

Quả nhiên, một lần Bondarenko tìm thấy lối ra ở một khu mỏ cũ đã bỏ hoang. Nó chật đến nỗi Bondarenko vốn vai rộng phải khó khăn lắm mới lách ra được. Vừa đúng lúc đó, ngoài cửa lối ra có một bà trong xóm đi qua. Thấy Bondarenko bất ngờ từ dưới đất nhô đầu lên ngay cạnh chân mình, bà lặng người đi vì khiếp sợ. Nhưng Bondarenko đã tìm cách làm bà yên tâm ngay. Thế là bà cúi xuống làm như bứt cỏ cho con dê đang gặm cỏ gần đó và mắt nhìn tránh sang phía khác, bà nói chuyện với anh du kích. Nhờ bà, Bondarenko biết được về tình hình trong xóm, về tin các đơn vị Hitler mới đến, về chuyện bọn phát-xít cố gạn hỏi dân chúng xem họ có biết rõ du kích ẩn náu ở đâu không.

Trong lúc chính ủy và Vazhenin tìm cách đưa Nadia lên trên mặt đất mà vẫn chưa được, Volodia và các bạn không để thời gian trôi qua vô ích. Ở tầng dưới cùng của mỏ sâu tới sáu mươi mét, chính trị viên Kornilov đã tổ chức một chỗ giống như bãi tập bắn. Các chiến sĩ du kích trẻ tuổi và vài thủy thủ thuộc đại đội Petropavlovsky đã tập hợp lại đây. Trong một đường hầm cụt dài, hai chiếc đèn đặt dưới chân tường soi sáng một tấm gỗ. Trên tấm gỗ có dán bia bằng giấy báo. Kornilov tỏ ra là một xạ thủ thực thụ. Đồng chí bắn súng trường hết viên này đến viên khác vào trúng giữa “quả táo” của bia vẽ bằng mực đen, nhưng vẫn chưa hết…

– Volodia, cháu chịu khó nhặt vỏ đạn rỗng và đặt lên miếng đá cạnh bia kia.

Volodia nhanh nhẹn làm theo yêu cầu chính trị viên. Sau đó em trở lại đường bắn. Từ đây khó khăn lắm mới có thể phân biệt được những vỏ đạn bằng đồng xếp trên đá cạnh bia. Trông chúng giống như những con ky* hơi thoáng lấp lóe dưới ánh đèn yếu ớt.

Dụng cụ trong trò chơi bowling của một số nước châu Âu (ND).

– Nào, nhìn nhé, – Kornilov nói rồi mở bao, rút ra một khẩu súng lục nòng dài, đầu ruồi cao. Đồng chí nâng súng lên ngang vai và làm một động tác vòng từ trên cao xuống nhằm vào mục tiêu.

Đoàng! – một vỏ đạn biến mất. Kornilov làm lại động tác. Đoàng! – ánh lấp lóe của chiếc vỏ đạn thứ hai vụt tắt. Rồi tiếp sau, không vung súng lên nữa, cánh tay giơ thẳng, chính trị viên bóp cò mấy phát liền. Tiếng súng nổ vang, khẩu súng hất cái gáy đen lên và nhả vỏ đạn sang bên như ta nhổ vỏ hạt dưa đi vậy. Tay Kornilov giữ yên, thế mà vỏ đạn cạnh bia cứ lần lượt rơi xuống.

– Ôi, tuyệt quá! Thật tuyệt quá! – các em hét lên.

Như để biểu diễn tài nghệ kỳ diệu của mình và mức điêu luyện của người chiến sĩ, chính trị viên đưa cho Volodia bao diêm rồi thét to:

– Nào, ném dọc theo trần đi!

Volodia ném bao diêm như Kornilov yêu cầu. Ngay lúc đó, một tiếng nổ vang lên, các em xô ra nhặt bao diêm và tranh nhau giật lấy bao diêm bị bắn thủng đưa cho chính trị viên.

– Chà, – Volodia nói, – nếu mình cũng bắn được như thế nhỉ…

– Được thôi, – Kornilov nói, – nếu cháu say mê vũ khí như vậy thì trước tiên phải nghiên cứu kỹ nó đã, sau đó mới thực hành, hay như người ta thường nói là nắm vững kỹ thuật. Rồi cháu mới có thể làm chủ vũ khí được… Nào lại đây, các cháu. Như ta thấy, đây là một khẩu súng trường chiến đấu thông thường kiểu năm 1891. Súng Nga, loại tốt nhất. Bây giờ ta tìm hiểu nó nhé. Đây là khóa vòng…

Ba em thiếu niên cúi sát xuống chiếc khóa vòng kêu lách tách của khẩu súng trường đang nằm trong đôi tay chắc chắn và chính xác của Kornilov. Các em đang học thì Kolyshkin đến. Anh vừa chạy xuống vừa gọi to từ xa:

– Volodia, Tolia và Vania, đến ban tham mưu ngay! Nhanh lên!…

Khi các em đến ban tham mưu, chỉ huy trưởng đang ngồi sau bàn như thường lệ, nhưng chính ủy vốn vẫn ít cử động thì lại đang bước mau hết góc này đến góc khác với dáng đi nặng nề, hơi chao nghiêng của mình. Liếc về phía các em, chính ủy cắn môi quay đi, dừng lại giây lát rồi sau đó lại bắt đầu đi đi lại lại.

– Vania, Tolia và Volodia, – chỉ huy trưởng nói, đôi mắt đen nhìn nhanh các em một lượt, – sống trong lòng đất các cháu thấy thế nào?… Không sao chứ? Tốt lắm. Chú có việc bàn với các cháu đây. Các cháu ngồi xuống! Các cháu hãy nói với chú điều này. Mới đây, các cháu khoe rằng đã thông thạo mọi đường ra lối vào ở đây. Có đúng thế không?

– Chúng cháu cũng biết ít nhiều ạ, – Volodia khiêm tốn thú thực.

Vania nói thêm:

– Chỉ lối chính là chúng cháu không biết, vì chúng cháu bị cấm đến đó, còn những lối ở bên cạnh chúng cháu đã bò khắp cả rồi.

– Thế bây giờ các cháu có tìm được những lối đó không?

– Được chứ ạ.

– Vậy chú nói ngay cho các cháu biết công việc nhé, – chỉ huy trưởng nói tiếp. – Hôm nay chúng ta định cho đi trinh sát nhưng không được. Mọi lối lớn đều đã bị bọn Đức theo dõi. Các chú đã thử khắp nơi rồi. Cả chính ủy cũng đã đi. Lúc ấy chú mới nghĩ: có lẽ bọn trẻ các cháu biết một lối nào đó mà trên mặt đất không thể thấy được chăng? Chắc có những lối như thế chứ?

Volodia hơi nhỏm người dậy.

– Chú Ziabrev, chú đợi cháu một chút nhé… một chút thôi ạ. – Em quay về phía Vania: – Vania, cậu có nhớ tớ bị thụt xuống lúc thấy dòng chữ không? (Vania gật đầu). Có, chú Ziabrev, có ạ! Chúng cháu biết một chỗ. Ở đó trên nhìn xuống không thấy lối đi gì cả. Cháu và Vania đã bò vào đó bao nhiêu lần rồi.

Chính ủy không đi đi lại lại nữa và bước lại gần bàn.

– Chỗ đất sụt ấy ở gần đường hầm chính, – Volodia nói tiếp, – ở đó đã có lần con bò của chú Vasily bị vấp nhào xuống gãy cả chân.

Ziabrev phá lên cười:

– Này, nếu bò còn bị gãy chân thì đến quỷ cũng phải gãy cẳng mất… Chỉ có điều là không biết bọn Đức có lai vãng ở đó không? Thế nào? Cháu nghĩ sao?

Đến đây Shustov nói:

– Yên, để tôi nhớ lại một chút… Tôi cũng hơi biết chỗ đó. Cái hốc ấy đâm ra chỗ mỏm núi gồ lên. Chỗ ấy, nếu không thể ra ngoài được thì cũng có thể nhìn ra xa khắp vùng. Đứng đấy thì toàn bộ Cựu Karantin của chúng ta trông rõ mồn một. Nhưng tôi không biết từ đây có thể đi tới đấy được không. Tôi tưởng đó chỉ là chỗ đất sụt thôi. Thế mà bọn này lại biết… Có điều là, này các cháu, các cháu không nói hươu nói vượn đấy chứ? Cái hốc ấy quả là hẹp. Sụt lở hết từ lâu rồi còn gì. Đến mèo cũng không chui qua được.

– Thế mà chúng cháu lọt qua được đấy. – Volodia bướng bỉnh nói. – Chú Ziabrev, chú cho phép chúng cháu… Tất nhiên là chú sẽ quyết định, chúng cháu chỉ yêu cầu thôi, – em vội nói thêm khi nhớ lại bài học tiếp thu được lần trước cũng ở nơi đây.

– Kotlo, đồng chí nghĩ sao? – Ziabrev hỏi chính ủy. – Có lẽ phải đồng ý chứ nhỉ?

Chính ủy chau mày, nặng nề bước lần nữa từ góc nọ đến góc kia. Rồi ông lại gần các em, tay khoanh trước ngực:

– Các cháu ạ, đã đến lúc cần thiết rồi… Chắc các cháu cũng hiểu, các chú không muốn để các cháu ra đâu. Nhưng chúng ta phải chiến đấu mà muốn vậy, cần có những tin tức chính xác. Chúng ta phải tìm hiểu tất cả: tình hình bọn Đức ở trên đó ra sao, các đội quân đóng ở đâu, ban tham mưu chỗ nào, chúng chuyển quân đi đâu, theo hướng nào… Tóm lại, rồi các cháu sẽ được giải thích nhiệm vụ tỉ mỉ. Đối với chúng ta nắm được tất cả những điều đó cần tới mức thế này! – Chính ủy đưa tay lên ngang cổ. – Bây giờ không thể đưa các chú lớn lên trên được, bọn Đức thẳng tay bắt tất cả đàn ông vùng này, bởi vì chúng đã đánh hơi thấy ta và có kẻ báo về ta với chúng… Chúng cũng đã đuổi mọi người ra khỏi các giếng bị sụt trước vẫn dùng làm hầm trú ẩn. Nghĩa là người lớn không thể ló mặt ra được. Các cháu hiểu chứ? Còn ở mọi lối mà chúng ta biết đều có lính Đức gác. Chẳng những thế, bọn chúng còn chôn mìn ở các lối ấy. Các cháu thì bọn chúng có thể không để ý, mà nếu trông thấy, chúng cũng nghĩ: chắc bọn trẻ chạy chơi thôi… Nhưng tất nhiên, các cháu cũng đừng để chúng trông thấy. Phải cẩn thận, các cháu nhé! Chớ có liều lĩnh vô ích. Đó là điều yêu cầu của riêng chú với các cháu.

Chính ủy nhìn các em, nhíu mày lại, khoát tay rồi ngồi xuống ghế. Chiếc ghế kêu cót két dưới thân hình nặng nề của ông.

Ziabrev nháy mắt với các em rồi nhìn chính ủy:

– Đó, chính ủy lo cho các cháu đấy. Cả chú nữa, thú thực chú cũng thấy bồn chồn. Vậy lên trên đó, các con đại bàng của chú phải thận trọng nhé. Bác Shustov sẽ chỉ dẫn cho các cháu mọi việc. Bác ấy rất giàu kinh nghiệm. Các cháu hãy nhớ mọi điều khuyên bảo của bác ấy. Và không được hành động tự tiện nhé. Rõ chưa? Bây giờ là chín giờ sáng, – chỉ huy trưởng nhìn đồng hồ, – nửa giờ nữa các cháu sẽ đi. Shustov, cậu sẽ dẫn các cháu đến cửa, trước hết, cậu hãy đích thân nhìn xem trên đó thế nào đã. Nếu thấy gần đó có bọn địch tập trung thì đừng cho các cháu ra. Ta hãy đợi lúc thuận lợi hơn… Còn các cháu, nếu lên trên được bình yên, chú ra lệnh quay lại báo cáo vào đúng mười bảy giờ. Bác Shustov sẽ đợi các cháu ở lối vào. Chú ý kẻo lạc, khi quay lại đừng lầm chỗ đã chui ra, nhưng cái chính là các cháu hãy nghe lời bác Shustov như nghe lời bố mẹ các cháu mới được. Volodia chú ý nhé: chú hy vọng ở cháu đấy. Cháu đã tỏ ra rất nhanh trí. Chú cử cháu làm nhóm trưởng. Hôm nay Tolia sẽ đi với cháu. Nó biết vùng này đấy.

Bắt gặp cái nhìn của Ziabrev, Vania nhìn chỉ huy trưởng có vẻ hy vọng.

Nhưng đồng chí tiếp tục nói:

– Tolia, cháu phải nghe lời Volodia; nó sáng ý lắm, lại nhanh mắt. Chú nhận thấy như vậy… Còn cháu, Vania, cháu là một người chắc chắn, hiểu biết. Hiện giờ cháu chưa nên xuất đầu lộ diện. Nhiều người biết cháu quá… Nào, đàn đại bàng của chú, hành động đi! Chúc các cháu làm tốt công việc, đạt được nhiều kết quả, thành công – tóm lại, chúc các cháu những điều tốt lành nhất.

– Hôm nay các cháu đừng vào xóm, – chính ủy bước lại gần các em nói. – Hôm nay, điều quan trọng trước tiên là chúng ta biết được tình hình ở đây, ngay trên đầu chúng ta, và xung quanh mỏ đá. Các cháu rõ chứ? Chú và chú Ziabrev hy vọng ở các cháu đấy.

– Chúng cháu sẽ làm đúng yêu cầu, các chú đừng lo, – Volodia nói, em thấy lòng rạo rực, hân hoan vì xúc động. – Chúng cháu sẽ làm được, các chú hãy tin như thế!

– Nếu không tin, các chú đã không cử các cháu đi…

– Shustov – Ziabrev nói, – bây giờ cậu mau mau dẫn các cháu đến chỗ bác Manto ở dưới bếp. Ăn được bao nhiêu, cho chúng ăn bằng thích để khi lên trên kia chúng được no nê, bụng khỏi sôi sùng sục lên… Các cháu này, nói chung ta quy ước với nhau nhé: yên lặng chuẩn bị và khẽ khàng lên trên kia. Hiện giờ không được nói với ai một lời về việc này.

Không phải dễ dàng gì mà hai chiến sĩ trinh sát yên lặng được khi cô Kilia vừa thong thả cho hai em ăn vừa muốn biết hai em đi đâu mà vội vàng như vậy.

– Nhiệm vụ đặc biệt cô ạ, – Volodia nói rồi thêm: – Bí mật.

– Lạy chúa, ai cũng có đến lắm thứ bí mật, – cô Kilia làu bàu. – Gọi đến mấy đứa con gái, chúng nó cũng lại bí mật với bí mật. Lạ quái gì bí mật của chúng nó… Chỉ có ngắm vuốt trang điểm trong “khuê phòng” với các bà đốc-tờ rồi cắt tua này màu nọ ở báo, rồi treo thảm lên tường chứ gì… Ai cũng lắm việc đến nỗi không còn có lúc nào mà ăn nữa. Hơn chín giờ rồi mà còn chưa ai đến ăn sáng. Cả cái bác Manto cũng đi đâu không biết.

– Bà bạn thân mến ơi, chiến tranh làm người ta ăn mất ngon đấy, – Shustov mỉm cười. – Không thể ăn theo thời gian biểu hòa bình được. Còn các chú bé, làm gì ngốn ngấu thế? Muốn ăn nhiều phải nhai kỹ chứ! Chả lẽ cô Kilia mở khách sạn ra cho các cháu là uổng công à? Ngồi cho đường hoàng vào bàn nào, làm gì mà đứng thế?

– Đứng ăn được nhiều hơn ạ, – Volodia nói, nhai vội nhai vàng và mắc nghẹn, vì cô Kilia cắt bánh liên tiếp cho.

Ăn xong, các em cám ơn cô Kilia. Hai chiến sĩ trinh sát thiếu niên và người hướng dẫn đến căn hầm Shustov ở. Tới nơi, Shustov thong thả kiểm tra lại súng trường, quàng dây đeo vào vai, lấy lựu đạn, nhét vào ủng con dao thủy quân, thứ vũ khí đáng tin cậy nhất ở khu hầm chật chội dưới đất này. Rồi Shustov cầm lấy chiếc đèn thợ mỏ. Đứng ngoài nhìn thì hình như đó là một người thợ mỏ thời bình chuẩn bị đi làm, chỉ cần thêm chiếc cuốc chim nữa là đủ bộ.

Volodia và Tolia nhìn đồ trang bị của người trinh sát già, vẻ kính trọng.

– Chà, – Volodia không nhịn được, – giá mà cháu được một con dao díp mới phải, chả lẽ đi tay không thế này ạ?

– Bác cứ tưởng cháu là một đứa sáng trí, không ngờ cháu cũng còn khá nhiều điều ngốc nghếch đấy! – Shustov nổi giận. – Cháu thử nghĩ xem: nếu bọn Đức tóm được cháu, thấy cháu mang vũ khí, như thế có lợi không? Lúc ấy chúng sẽ chộp lấy cháu, và rồi thì cả các bác nữa ấy chứ. Phải suy nghĩ cháu ạ! Khi lên trên, bác cũng để tất cả những của này lại. Như một thường dân thôi. Hôm nay, bác mang theo vài thứ là để có cái thết đãi nếu gặp bọn khách không mời mà xộc vào giếng.

Vania nhìn các bạn có vẻ thèm muốn. Lần đầu, em chỉ được tiễn Volodia và Tolia đến lối ra quen thuộc. Đối với em, hôm nay mà lên trên mặt đất thì thực nguy hiểm: ở Cựu Karantin mọi người biết em quá rõ. Việc em trở về ngay như vậy sẽ làm tất cả phải ngạc nhiên. Bởi vì người ta nghĩ rằng Gritsenko cùng con trai đã đi sơ tán rồi.

Chương VIII
CHUYẾN TRINH SÁT ĐẦU TIÊN

Shustov chăm chú xem xét hai em trinh sát một lần nữa, kiểm tra tất cả các túi của hai em xem còn gì có thể gây cho địch nghi ngờ hai em là du kích không, nếu chẳng may bị chúng bắt giữ. Nhưng trong túi các em chỉ có bít-cốt kèm vài lát pho-mát. Thực ra Volodia còn có một mẩu bút chì và mảnh giấy, nhưng Shustov cũng tịch thu ngay. Sau đó, bác nhấc chiếc đèn thợ mỏ lên, hất đầu ra hiệu bảo đi theo và bước vào bóng tối. Còn bóng tối thì như mở ra cho các trinh sát viên đi qua rồi lại khép ngay lại.

Các trinh sát viên đi theo chiếc giếng dốc xoải, leo lên tầng trên mỏ đá. Đường đi dưới đất quanh co và rắc rối. Ở hai bên dải đường hầm hẹp mà các trinh sát viên đang đi, có những hành lang cắt ngang, cái nào cũng giống cái nào, chạy mãi vào bóng tối mịt mùng thăm thẳm. Một số hành lang còn bề bộn những tảng đá vôi đã cắt ra nhưng chưa kịp mang lên. Ở nhiều chỗ, các chiến sĩ du kích đã dựng tường, làm đường vòng, đục ngõ cụt làm bẫy để gây trở ngại cho bọn giặc nếu chúng xộc sâu vào pháo đài trong lòng đất. Một mạng lưới hàng chục cây số gồm toàn những hành lang và đường hầm rộng hẹp – cái nằm ngang, cái nghiêng nghiêng, cái dốc đứng, cái thoai thoải, đan chéo nhau, sẵn sàng làm lạc lối bất cứ người nào chưa có kinh nghiệm. Nhưng Shustov và các trinh sát viên trẻ tuổi của bác cứ mạnh bước trong khung cảnh tĩnh mịch. Chỉ thỉnh thoảng, người trinh sát già mới nói:

– Các cháu chú ý, đến chỗ rẽ đấy. Nhớ lấy dấu hiệu ba viên đá này. Từ dãy ta đi vòng…

Bác lấy đèn soi dấu hiệu quy ước xếp bằng đá. Người nào chưa biết bí mật của những dấu hiệu này thì chẳng hề để ý tới. Nhưng các chiến sĩ du kích đã thông hiểu thứ văn tự đá đó, nên biết ngay phải đi theo hướng nào, rẽ ở đâu để vòng qua được bức vách ngăn đường hầm. Đôi chỗ phải rẽ sang lối khác xa hơn tới một trăm mét, để rồi lại quay trở lại hành lang dẫn đến lối ra.

Cuối cùng, ở phía trước đã lóe lên ánh sáng vàng vàng. Tiêng người vang lên:

– Đứng lại! Ai đấy?

– Súng trường. Đáp lại thế nào?

– Voronezh, – tiếng từ đường hầm vọng lại.

Sau trạm gác còn một trạm bảo vệ nữa. Ở đó Shustov lại nói rất khẽ: “Súng trường”, – và tiếng đáp lại thầm thì trong bóng tối gần như ghé sát tai: “Voronezh”. Từ đây đã có những hành lang rộng của tầng trên cùng. Xa xa thấp thoáng ánh sáng yếu ớt màu xanh, Shustov bắt đầu nói thầm. Vì bác nói rất khẽ và thái độ hết sức thận trọng, vì thứ ánh sáng chập chờn hơi làm bóng tối tan đi, và vì Volodia hiểu rằng đã rất gần mặt đất, nơi có bọn phát-xít, nên em thấy rờn rợn. Lần đầu tiên, em cảm thấy trước mắt một công việc nguy hiểm và còn chưa rõ nó sẽ kết thúc ra sao.

– Này, lối ra của các cháu ở đâu? Ta phải đi về phía nào? – Shustov thì thầm hỏi.

Vania nắm lấy cánh tay cầm đèn của bác, hơi nâng lên trên đầu, đưa sang bên một chút, nhìn kỹ rồi nói thầm:

– Volodia, cậu có nhận ra chỗ này không? Theo tớ, bây giờ ta phải đi về mé kia. Cậu có nhớ đó là cái giếng, nơi bố tớ và bố cậu đã khắc chữ không, chỉ có điều là nó đã sụt lở cả…

Bây giờ Vania và Volodia đi trước. Shustov ra lệnh chụp lên đèn chiếc chụp da để che bớt ánh sáng. Họ đi nối đuôi nhau, tay nắm vai người đi trước. Đá vôi mềm làm tiếng bước chân họ lắng xuống. Họ đi hầu như không có tiếng động. Nhưng đây, Vania đã dừng lại và xin phép Shustov nâng cái che đèn lên một chút. Shustov cho phép và trong giây lát, trước mắt các chiến sĩ trinh sát hiện lên một đống những tảng đá lớn. Chắc ở đây mới bị sụt lở. Muốn lên tiếp chỉ có một cách là bò. Thấy một khe đá, Volodia và Vania lần lượt luồn tới như những con thằn lằn.

Thật khủng khiếp phải lách trong một khoảng không gian nhỏ bé, người căng dài ra trong các kẽ đá chật hẹp, như sẵn sàng đè bẹp các chiến sĩ trinh sát, Shustov còn khổ sở hơn. Bác thở phì phò lách theo các em, tay trái cố không rời khỏi chân Volodia và cảm thấy Tolia ở phía sau rốt đang bám chặt lấy chân phải bác. Bây giờ ở phía trước, ánh sáng lọt từ trên xuống đã rõ hơn. Đã nghe được tiếng đại bác ở xa xa rền lên như sấm. Họ bò thêm năm phút nữa và đây, trên đầu họ, đã thấp thoáng một kẽ nhỏ bị đá lở che tới nửa. Không khí mát mẻ ở trên phả xuống. Gió trên mặt đất thổi qua kẽ đá như muốn xua đuổi bóng tối trong lòng đất.

Shustov kéo chân Volodia. Em hiểu ám hiệu, dừng lại.

– Nào, bây giờ các cháu để bác xem trên đó ra sao, – Shustov khẽ nói và sau khi ra lệnh cho các em tạm không được đi đâu, ở nguyên chỗ, bác lặng lẽ bò tới chỗ cửa ra chồng chất đầy đá.

– Bác Shustov, – Volodia nói thầm theo bác, – đây chính là lối ra của chúng cháu… Vania, cậu có nhận ra không?

– Đúng rồi, – Vania khẽ đáp lại. – Bác không cho cháu lên thì để cháu nhìn một cái.

– Khẽ chứ! – Shustov rít lên và thận trọng nhìn qua hốc đá.

Trước mặt bác, toàn cảnh xóm Cựu Karantin trải ra trong làn sương mù xám của một ngày thu. Shustov xác định ngay được địa thế chỗ họ và hiểu rằng khe đá họ vừa bò tới nằm trên bờ dốc đứng của ngọn núi. Thận trọng dỡ tảng đá che lỗ hổng, bác thò đầu ra ngoài nhìn. Bác muốn biết bọn Đức có thấy bác hay không. Nếu từ bên sườn hay trên đỉnh núi chúng nổ súng bắn thì như thế tức là không thể cho các em ra lối này được.

Tiếng đại bác nổ rất gần, dội lại một cách đáng ngại.

Volodia không thể chờ đợi thêm nữa. Em yên lặng bò tới lối ra quen thuộc và qua vai Shustov, trước hết em nhìn kỹ sườn núi rồi sau đó nhìn xa hơn tới lối vào chính của mỏ đá. Ở đó có những hình người mặc áo xanh sẫm đi đi lại lại. “Chả lẽ đó lại là bọn phát-xít?” – Volodia vừa suy nghĩ vừa nhìn ngấu nghiến tất cả những cái có thể thấy được qua khe đá. Miệng em khô ngay lại. Volodia còn chưa tin được rằng em thấy tận mắt bọn giặc ở gần như thế. Em muốn nói một điều gì đó với bác Shustov, nhưng thấy người trinh sát già đang nhíu mày, mắt căng lên chăm chú nhìn về phía khác. Volodia cũng quay đầu nhìn theo.

Em thấy cạnh ngôi nhà nhỏ cô độc, đứng hơi tách xa khỏi xóm có những hình người cũng mặc áo xanh đang di động. Thỉnh thoảng những chiếc ô-tô loang 1ổ, kềnh càng, thùng xe phủ bạt gồ lên, rẽ khỏi đường cái chạy về phía ngôi nhà. Dây điện chăng đầy từ ngôi nhà tới một chiếc cột mới trồng. Trên con đường ẩm ướt, ánh lên một màu xám lạnh lẽo, những chiếc xe tải chở bọn lính áo xanh lao nhanh về phía Kerch.

– Cháu có thấy không? – Shustov nói thầm. – Chỉ có điều là chớ hếch mũi lên đấy, nằm đây, không được ló ra. Nào, báo cáo xem cháu thấy những gì nào?

– Tất cả ô-tô đều chạy đến ngôi nhà nhỏ kia và mọi người đang chen chúc ở đó.

– Đó không phải là người mà bọn phát-xít, – Shustov nghiêm khắc sửa lại, – Cháu phải ăn nói cẩn thận hơn. Nào, báo cáo nữa đi.

– Và dây điện chăng ở kia trước không có.

– Khá lắm! Rất tinh ý. Vậy cháu rút ra điều gì nào?

– Chắc đấy là văn phòng hay một cơ quan nào đó của chúng…

– Đúng thế đấy… Có thể đó là ban tham mưu bọn Đức. Ta hãy nhớ kỹ lấy. Còn ở dưới kia, cháu xem, có chuyện gì kìa…

Ở phía dưới đồi, những người bị giặc đuổi khỏi nơi sinh sống từ tấm bé của mình, đang tay xách nách mang bước ra rìa xóm. Bọn lính áo xanh vừa đuổi họ vừa la hét. Có thể trông thấy chúng đang thúc báng súng vào lưng những người kéo xe chở đồ đạc, lấy lưỡi lê sục vào các gói bọc, hất các thứ trong bọc ra.

Từ phía Kamysh-Burun những cột khói đen pha ánh đỏ tía cuồn cuộn bốc lên. Những ngọn lửa dài ngoẵng quấn lấy nhau phía trên chỗ trước kia là nhà máy Kamysh-Burun, niềm tự hào của toàn thể dân chúng vùng này. Còn trên mặt đường, những chiếc ô-tô vận tải vẫn tiếp tục lăn bánh về phía Kerch, những tên lính màu xanh bẩn thỉu vẫn bước đi, bóng in xuống các vụng nước. Từ phía Kerch, tiếng súng liên tiếp vọng lại. Trên trời, các đám khói đạn nổ bung ra. Ngay trên đầu, pháo bắn rung chuyển cả mặt đất. Cứ mỗi loạt đạn nổ là lại có những hòn đá nhỏ rơi lộp bộp trong đường hầm. Thật là khủng khiếp phải nằm đây qua một hốc đá hẹp quan sát cái thế giới ầm ĩ và dường như bị cưỡng bức phải trở thành xa lạ ấy, cái thế giới mà mới hôm qua đây còn rộn rịp một cuộc sống dễ hiểu và quen thuộc biết bao, một cuộc sống dường như duy nhất có thể có được.

Bỗng bác Shustov lấy khuỷu tay hích Volodia một cái.

Volodia trông thấy một tên Đức đội mũ lưỡi trai cao từ trong căn nhà có dây điện bước ra. Có lẽ đó là một tên sĩ quan. Hắn lại gần bọn lính đứng cạnh ngôi nhà, bảo bọn này điều gì đó rồi bước về phía lối vào chính của mỏ đá đã bị mìn làm sụp.

Bọn Đức lôi từ trong nhà ra hai cỗ súng máy và đặt chĩa nòng về phía sân mỏ trước kia, bây giờ đã bị phá hủy.

Bỗng có cái gì đó bay rào rào vút qua. Các chiến sĩ trinh sát có cảm giác như nó bay ngay trên đầu họ. Shustov và Volodia vội tụt khỏi khe đá, rồi lại thận trọng nép vào chỗ cũ.

Họ thấy một tên Đức chạy xuống núi. Hắn nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác, tới gần tên sĩ quan, giơ tay chào và có lẽ báo cáo một việc gì; tay hắn chỉ về phía lối vào chính của mỏ, tiếp đó hắn theo sau tên sĩ quan đi về phía ngôi nhà.

– Đúng rồi, rõ ràng đây là ban tham mưu hoặc bộ chỉ huy của chúng, – Shustov quả quyết nói.

Ngay bên cạnh lại nghe thấy tiếng sột soạt đứt quãng kỳ lạ. Hình như có người đang đi ở bên trái phía dưới hốc đá, bước đi lẩy bẩy, chậm chạp.

– Con Lyska kìa! – Tolia bò tới gần cửa khe, nói thì thầm. – Trời ơi, đúng con Lyska rồi.

Ba cái đầu chen sát nhau ở hốc đá. Đúng thế thật, một con ngựa gầy gò đang bước khập khiễng trên sườn đồi ngay gần các chiến sĩ trinh sát.

Vừa thấy nó, Volodia đã nhận ra ngay.

– Con Tiểu Bàng của tớ đây mà!

– Tiểu Bàng nào… Lyska đấy chứ, – Tolia cãi lại.

– Với cậu có thể nó còn là Lyska, còn với tớ và Vania… – Volodia định nói nhưng thôi ngay: bây giờ đừng có kể chuyện mấy con ngựa ra thì hơn!

Trong khi đó, con Lyska – Tiểu Bàng vừa khập khiễng cái chân trước vừa lần xuống dưới, sống lưng gầy nhấp nhô. Mỗi loạt đại bác nổ gần đều làm nó giật thót, vấp chân vào đá và cúi đầu nhìn khắp xung quanh. Con ngựa hiền lành của thợ mỏ trông còm cõi, bệnh tật, chiếc đuôi rũ xuống có dính những cọng rơm và cành cây. Nó bước tập tễnh trên đồi, không rõ vì sao nó lại lọt vào đây, nơi đầy rẫy những tiếng ầm ĩ và những cái vô lý khắc nghiệt của chiến tranh.

– Bác Shustov, nói thực với bác bây giờ chúng cháu ra là tiện nhất, – Volodia cương quyết đề nghị. – Tên Đức đứng ở cạnh lối vào cửa chính hễ quay lưng và đi về phía kia một cái là cháu và Tolia chạy ngay ra, rồi đi thẳng đến con Lyska. Chúng cháu sẽ làm như định dẫn nó về nhà. Nó sẽ nhận ra cháu và sẽ theo cháu. Chúng cháu dắt nó đi và dọc đường chúng cháu sẽ quan sát, tìm hiểu tất cả những điều bác dặn. Được không bác?

Shustov yên lặng. Bác biết rằng bọn Đức bắt giữ tất cả những ai xuất hiện trong khu vực mỏ đá. Nhưng cho tới nay chúng mới chỉ bắt người lớn. Nhưng biết đâu đấy, có thể cả trẻ con chúng cũng nghi ngờ chăng.

Đúng lúc đó, tên lính gác lối vào mỏ, súng ngoắc trên tay, quay lưng về phía hốc đá và bước đi. Shustov nhấm nhấm bộ ria rồi đau lòng nhìn các em lần nữa, đưa tay ra hiệu cho hai em.

– Ta đi thôi, Tolia! – Volodia nói và nhẹ nhàng trườn ra ngoài.

Tolia theo sát bạn. Cả hai em biến mất sau mép hốc đá. Shustov cẩn thận nhìn ra nhưng không thấy hai em đâu nữa: chắc hai em đang nấp trong hõm đen đen ở bên dưới một chút. Một phút sau, cả hai bò lại gần con Lyska và ngồi xổm bên cạnh. Shustov thấy hai em đang chăm chú xem xét chiếc chân bị què của con ngựa. Từ xa nhìn thì có vẻ như hai em bé này chỉ quan tâm tới con ngựa bị thương. Nhưng nếu Shustov bò lại được gần, bác sẽ thấy câu chuyện như sau:

– Tolia, cậu biết tớ sắp nói gì với cậu không?

– Gì cơ, Volodia?

– Cậu hãy ngồi đây với con Tiểu Bàng làm như đang xem xét chân nó. Trong lúc đó, tớ sẽ chạy đến đằng kia, chỗ cái nhà ấy. Đến gần, tớ sẽ nhìn được rõ hơn chúng có những gì ở đấy.

– Chúng nó sẽ đuổi cậu đi mất.

– Tớ đã có cách. Tớ sẽ làm như đến xin chúng nó giúp bọn mình. Tớ sẽ nói: con ngựa đau lắm… Đồng thời, tớ sẽ tranh thủ xem xét các thứ… Còn trong lúc đó, cậu cố đuổi con Lyska lên trên nhé. Cần biết trên kia chúng có những gì…

– Cậu có chóng quay lại không?

– Tớ quay lại ngay thôi… Này, nhìn cái gì? Đã nói là cậu phải thi hành! Hình như cậu cũng đã nghe thấy rằng tớ được cử làm nhóm trưởng, tức là cậu phải làm theo tớ! – Volodia giận dữ nói thêm và quả quyết bước về phía ngôi nhà.

Em đi và lấy tay áo giụi mắt lia lịa, nhưng đôi mắt em đã quen với ánh sáng rồi, nên nhất định không chịu chảy nước mắt. Em đành vừa giả vờ khóc ầm ĩ, vừa tiếp tục quệt nắm tay và tay áo vào mắt, chân vẫn bước đến gần tên lính gác ở cạnh ngôi nhà. Tên này cảnh giác ngay, đưa khẩu súng tự động lên, hét lớn:

– Này, quay lại! – rồi xua xua tay như muốn đuổi Volodia khỏi con đường nhỏ em đang đi xuống.

Nhưng Volodia khóc vờ rất giống, nhất là lúc ấy quả em có thấy sợ thật. Thiếu bác Shustov – người hết lòng chăm sóc em và thiếu các bạn em cảm thấy vô cùng bất lực và cô độc. Cuối cùng, tên Đức cũng tỏ vẻ quan tâm đến em. Hắn hét lên một câu gì đó em không hiểu. Volodia không biết phải bắt đầu ra sao, suýt nữa nói: “Chú”… Nhưng ngay lúc ấy, em quả quyết rằng, dù có vì công việc mà phải gọi một tên phát-xít bằng một từ tốt đẹp như vậy, cũng thực là ghê tởm. Thế là em bắt đầu than vãn:

– Lyska ơi, mày đáng thương quá! Ôi, mày tội nghiệp quá… Ôi con ngựa, con ngựa của tôi.

Tất nhiên tên lính không hiểu gì cả. Hắn nhìn em bé Nga đang khóc lóc với một vẻ nghi ngại ghê tởm. Volodia chỉ vào khẩu súng rồi chỉ vào chân mình và lại vừa nói vừa chỉ tay về phía con Tiểu Bàng. Tên lính nhìn con ngựa ở xa xa rồi chăm chăm nhìn Volodia. Cái mồm to ngoác của hắn với cặp môi dày nhăn ra cười để lộ hai hàm răng như thép ánh lên mờ mờ. Bỗng hắn tháo khẩu súng tự động ra chĩa vào chân Volodia. Volodia làm ra bộ sợ sệt rất giống và lại giả vờ khóc lóc đau đớn, miệng lầm bầm: “Ôi, tội nghiệp con Lyska, nó đau quá.” Em lại đưa ngón tay chỉ về phía con Tiểu Bàng. Lúc này con ngựa đang bị Tolia kéo bờm, cố bắt nó đi lên trên.

Trong khi Volodia phân bua với tên gác, một tên hạ sĩ quan và một tên lính từ trong nhà bước ra. Tên hạ sĩ quan gọi ngay tên gác, bước nhanh lại gần Volodia và giơ báng súng lên như sắp quật vào em, miệng hét lớn: “Bước!” – rồi hắn đưa tay ra hiệu báo Volodia cút đi. Em chậm rãi tránh ra xa và đi về phía Tolia. Em đã kịp quan sát tất cả những thứ em cần biết. Trong khi em quanh quẩn bên tên lính gác, cửa vào ngôi nhà đã mấy lần mở ra rồi lại đóng sập. Đôi mắt lanh lợi của em trinh sát thiếu niên đã kịp thấy bọn sĩ quan và lính tráng ở trong nhà. Qua cửa sổ, có thể thấy tên giữ điện thoại đang cúi xuống chiếc máy dã chiến. Ngoài ra, đứng ở đó, Volodia còn nhìn được nơi đặt súng máy và nơi gác của bọn bảo vệ ban tham mưu.

Khi trở lại chỗ bạn, lúc này Tolia đã kéo con Lyska lên mé đỉnh đồi, Volodia cố ý chọn con đường trũng để tên lính gác ở dưới không thấy em được. Từ đây có thể thấy rõ những ổ súng cối của bọn Đức và khẩu đội pháo đã chiếm đóng trên một ngọn đồi xa xa. Các nòng pháo giật đang lẳng lặng phụt ra những khối lửa. Khẩu này chưa dứt, khẩu khác đã tiếp theo ngay. Một giây sau em mới nghe thấy tiếng nổ nặng nề đến nhức óc, không khí ép mạnh lật tung cả tà áo các em.

Bọn phát-xít đang pháo kích Kerch.

– Cậu nhớ rồi chứ, Tolia? Coi chừng, đừng có lẫn lộn đấy. Còn tớ đã quan sát được mọi thứ trong ngôi nhà rồi. Bây giờ chúng ta có thể về, kẻo bác Shustov lại lo. Cậu dắt con Tiểu Bàng xuống dưới đi. Nếu bọn phát-xít có hỏi chúng mình lang thang ở đây làm gì, ta sẽ đổ cả cho con Lyska: ta sẽ bảo là muốn cứu con ngựa.

Mắt không rời bọn Đức lúc nhúc bên lối vào cửa chính, hai em âu yếm vuốt ve con ngựa khốn khổ. Con ngựa run rẩy, lảo đảo, máu ở cánh chân bị thương lại rỉ ra và đông lại. Hai em đút bánh bít-cốt cho con Lyska, nhưng con ngựa tội nghiệp vẫn không buồn ăn, cái đầu dài ủ rũ với một khoảng trắng trụi lông quay đi phía khác. Cặp mắt to lờ đờ của con ngựa từ từ ứa ra những giọt nước mắt đặc sệt. Hai em trinh sát thấy tim mình như thắt lại khi con Tiểu Bàng khó nhọc ngẩng đầu, đưa mắt nhìn hai em rồi hơi nhấc cái môi trên xù xì lên khẽ hí một cách âu yếm. Volodia và Tolia cảm động đến nỗi quên cả mọi nguy hiểm. Bây giờ hai em chỉ có một ước nguyện là dẫn con ngựa đến một nơi an toàn hơn.

Cả hai lặng người đi khi nghe thấy ở ngay gần đó có tiếng chân bước và tiếng giày đinh nghiến vào đá. Hai em bất giác rụt cổ lại khi phía trên vang lên một tiếng hét thô bạo. Thấy hai em loanh quanh bên con ngựa, một tên lính pháo binh bước lại gần. Lần đầu tiên thấy một tên Đức bằng xương bằng thịt ngay trước mặt, Tolia hết sức bối rối. Nhưng Volodia cảm thấy mình đã có kinh nghiệm trong cách đối xử với kẻ địch, em đưa tay chỉ vào cánh chân bị thương của con Lyska và yêu cầu tên Đức tìm cách giúp đỡ con vật khốn khổ.

Tên lính nghe một cách ngu độn, rõ ràng là không hiểu một lời nào cả, sau bỗng hắn vụt cúi xuống, lấy một hòn đá to ở dưới đất lên vung tay ném vào con ngựa. Hòn đá đập mạnh vào lưng con Lyska. Con ngựa khuỵu ngay xuống, ngã lộn đầu rồi lăn theo mặt dốc đứng của ngọn đồi. Khi tên lính ném hòn đá vào con Lyska, Volodia đang đứng cạnh con ngựa, vội nhảy né sang một bên, ngã trượt trên một đụn cát và cũng tụt xuống dưới. Còn Tolia vốn hiền lành và điềm đạm, nay bỗng giận sôi lên đến nỗi không thể ghìm lại được.

– Đồ khốn kiếp, sao mày lại hành hạ con ngựa? – em vừa nhìn tên Đức với một vẻ gay gắt âm thầm vừa lẩm bẩm, rồi em cúi xuống đưa tay rờ rờ trên mặt đất tìm một hòn đá.

Chiếc giày Đức nặng trịch đạp một cái dã man vào mạng sườn em.

Tolia đang ngồi xổm, không kịp đứng dậy bị lăn lông lốc xuống sườn núi, kéo theo những hòn đá vụn và nghiến răng, bật khóc vì đau đớn, uất ức, bất lực. Tên Đực không nhìn đến em, hắn bước xuống sườn dốc bên kia của ngọn đồi.

Volodia bò đến gần bạn:

– Trời ơi, cậu… Nó đá cậu đau lắm hả, Tolia? Quân chó má!

Tolia khóc không thành tiếng, cố nén nức nở và quay đi. Em nằm úp mặt xuống đất, hai tay xoa chỗ mạng sườn bị đá.

– Cũng may là nó không mang súng đấy. Chắc thằng ấy ở khẩu đội pháo… Nếu không nó đã… – Volodia nói, – Nó không làm cậu bị nặng quá chứ? Để tớ thử nắn xem nào. Cậu vén áo lên… Khổ chưa, tím bầm cả lên này… Hừ! Đồ khốn nạn! May cho mày là chúng tao đã không được phép mang vũ khí. Không sao. Tolia, tớ nhớ nó rồi, dù ở đâu, dù có tối mò mò chăng nữa, tớ cũng sẽ nhận được ra mặt nó!

Cách các em vài bước là con Lyska đang giãy giụa, sườn bị gãy, lặng dần đi trong cơn hấp hối.

– Nó giết chết con ngựa rồi! – Volodia buồn rầu nói. – Cứ mặc cho chúng muốn làm gì thì làm, chúng sẽ giết hại tất cả thôi. Nhưng chúng sẽ không được tự do hoành hành đâu. Đúng không Tolia? Thôi, ta đi đi. Bác Shustov đang chờ đấy. Vĩnh biệt Tiểu Bàng nhé!

Trong lúc đó, tên lính đạp ngã Tolia đã trèo khỏi chỗ đất hõm và bước thẳng về chỗ khẩu đội không thèm quay nhìn các em.

– Cậu đi được không, Tolia? Nào, ta đi thôi.

Nhưng nói “ta đi thôi” xong, Volodia không đi mà lại nằm xuống lớp cỏ gai lạnh giá và bò. Tolia trườn theo bạn. Thận trọng như vậy không phải là thừa: không nên để bọn Đức ở khẩu đội pháo và bọn quanh quẩn gần lối vào chính trông thấy hai em bé vừa lang thang trên sườn đồi, đã biến đi đằng nào.

… Bác Shustov thấy hình như từ lúc hai đứa trẻ đi không phải chỉ mới một giờ trôi qua. Bác lo lắng bồn chồn không yên. Bác và Vania không rời khe đá. Shustov rờ con dao dắt trong ủng, thỉnh thoảng lại vuốt vuốt quả lựu đạn giấu trong ngực áo. Bất cứ lúc nào, bác cũng sẵn sàng nhảy ra khỏi đây chạy tới giúp bọn trẻ. Thoạt tiên, bác thấy Volodia tiến đến gần ngôi nhà có dây điện. Ý định của người trinh sát nhỏ tuổi làm bác lo lắng. Bác đã tự trách mình là chưa giảng giải rõ ràng và đầy đủ cho các em về cách xử sự trong lúc trinh sát.

Shustov không thấy được Volodia làm gì bên cạnh ngôi nhà. Em đã rẽ ra đầu nhà đi đến cửa ra vào. Khi em khuất sau chỗ rẽ, bác Shustov tội nghiệp cứ run cả người lên vì lo ngại: “Ôi, chúng bắt thằng bé mất, khéo nó đến bị hại mất thôi!” Lát sau, Volodia từ sau bức tường che khuất xuất hiện, Shustov thấy hình như em đang khóc, đưa tay áo lên quệt mắt.

Đến lúc Volodia từ đầu nhà bước ra và đi lên đồi, Shustov hơi yên tâm một chút. Nhưng kìa, cả hai em trinh sát đã leo lên và bác lại không nhìn thấy chúng đâu nữa. Hai em lên trên mặt đất mới có bốn mươi phút mà Shustov cảm thấy như dài vô tận. Phải khó khăn lắm bác mới ghìm được mình khỏi nhảy ra ngoài, chạy bổ đến chỗ các em. Nghe thấy tiếng sột soạt khe khẽ ở dưới lối vào hốc đá một chút, người trinh sát giàu kinh nghiệm cảnh giác ngay và ghé mắt nhìn qua kẽ đá. Trước mặt bác, Volodia và Tolia đang nằm trên đám cỏ khô lạnh.

– Trời… đồ quỷ! – Shustov thở phào nhẹ nhõm. – Các cháu yêu quý của bác, yên đã nhé… đợi một chút. Bác chưa bảo thì đừng vào vội. – Shustov nhanh nhẹn đảo mắt xung quanh, nhìn về phía lối vào chính, đợi lúc tên lính gác quay lưng bắt đầu bước rồi mới khẽ ra lệnh: – Hai con chim kia, bay về tổ đi! Lại đây với bác.

Hình như chưa đầy một giây, cả hai chiến sĩ trinh sát đã tọt vào hốc đá nằm trong vòng tay của bác Shustov. Bác siết chặt hai em vào lòng, miệng lẩm bẩm:

– Các cháu yêu quý của bác, cám ơn các cháu, các cháu đã không bắt bác phải lo lắng lâu! Bác và Vania ở đây sốt ruột đến kiệt sức rồi… Thôi, cái chính là mọi chuyện đều ổn cả. Cám ơn các cháu! Các cháu ăn nhanh một chút đi rồi ta quay về. Luồn qua những chỗ đất sụt này không như nhảy nhót ngoài kia đâu.

Hai em không nén được ý muốn kể ngay cho bác Shustov và Vania tất cả những điều các em đã nhìn được, quan sát được, tìm hiểu được, và về chuyện gặp bọn phát-xít. Nhưng bác Shustov vẫn tiếp tục quan sát bên ngoài, bảo hai em phải ngồi yên sau lưng và thậm chí còn mắng dọa tụi trẻ đang làm ầm ĩ:

– Này, có yên đi không! Rồi sẽ tha hồ báo cáo. Đã bảo nghỉ là cứ nghỉ đi đã.

Nhưng sao lại nghỉ kia chứ! Hai em chẳng hề thấy mệt mỏi chút nào nữa. Cái trạng thái căng thẳng đầy chăm chú và lo âu làm cử động của các em lúc ở ngoài kia như gò bó, giờ đây đã tan biến đi trong lòng đất này. Cảm giác về mối nguy hiểm mà cả hai em đã khéo léo lắm mới tránh được làm các em thấy trong lòng tràn ngập niềm hân hoan và tự hào. Thậm chí Tolia thấy mạng sườn hết cả đau. Cả hai em tranh nhau kể cho Vania về những chuyện mạo hiểm của mình làm cậu chàng nghe một cách khoái trá và thèm muốn. Riêng Shustov vẫn không rời khỏi kẽ đá. Ở đó, bác đã chèn hòn đá vào chỗ cũ, che kín đến một nửa. Là một chiến sĩ trinh sát từng trải, bác sợ rằng bọn địch có thể nhận ra việc hai đứa trẻ biến khỏi mặt đất, lúc đó bọn chúng sẽ báo động và sục tìm.

Nhưng trên mặt mỏ đá vẫn yên tĩnh. Chỉ gần đó, pháo của khẩu đội Đức vẫn nã đạn vào Kerch.

Tên lính gác ở lối chính của mỏ đã đổi phiên, bọn lính súng máy đi rồi lại về. Một chiếc mô-tô đã hai lần chạy đến căn nhà chắc hẳn là nơi ban tham mưu đóng. Trên mặt đường dẫn tới Kerch, những chiếc ô-tô chở lính vẫn đang chạy. Khói ở phía Kamysh-Burun bốc cao lên, đỏ hồng trong ánh hoàng hôn đang sẫm dần. Ở ngoại ô Cựu Karantin bọn Đức tiếp tục đuổi dân chúng ra khỏi nhà, quẳng các tay nải và xâu xé đồ đạc của thợ mỏ trong xóm. Từ đó vọng tới tiếng quát tháo của bọn Hitler, tiếng kêu la khóc lóc của phụ nữ.

– Đấy, bản anh hùng ca của bọn phát-xít là thế đấy! Quân khốn kiếp! – Shustov tức giận thốt lên.

Sau đó, bác nhìn đồng hồ vì nhớ rằng chỉ huy trưởng ra lệnh cho trinh sát phải quay về báo cáo vào đúng mười bảy giờ. Bác bò khỏi hốc đá, hít đầy lồng ngực làn không khí mát mẻ trên mặt đất lần nữa, kéo một tảng đá lại, cố lấp kín lỗ hổng rồi châm đèn, xong lấy chụp che lại.

– Nào ta đi về nhà thôi, các cháu yêu quý, – bác nói thì thầm với các em.

Họ im lặng trở về: qua chỗ bị sụt lở, qua hệ thống rắc rối những đường hầm, theo những hành lang đá tối om tưởng chừng không thể qua được…

Đến ban tham mưu, họ gặp Zhuchenkov, phụ trách trang bị của pháo đài dưới đất đang trực ban. Tất cả các đồng chí chỉ huy khác đều ở các vị trí tiền tiêu. Ở hành lang tầng trên, tại tất cả các lối vào và chỗ giáp nhau của các đường hầm chính, du kích đang đặt mìn.

– Thôi, ta ngồi đây đã, các cháu, – Shustov bảo các trinh sát viên trẻ tuổi của mình. – Bây giờ ban chỉ huy đang bận, mà bác thấy các cháu không chịu nổi, rất muốn báo cáo những điều đã thấy, vậy các cháu thân mến, các cháu hãy báo cáo cho bác vậy.

Các em kể lại cặn kẽ cho Shustov về tất cả những cái đã được thấy trên mặt đất. Nhưng dù có báo cáo về gì đi nữa, câu chuyện thế nào cũng xoay sang chuyện con Lyska – Tiểu Bàng. Lúc nào cũng chỉ nghe thấy: “Khẩu đội của chúng có sáu khẩu… trong lúc đó cháu bắt đầu kéo con Lyska… còn tên Đức lấy đá ném con Lyska, tức là con Tiểu Bàng… con Tiểu Bàng vừa ngã gục là lăn ngay xuống.”

Thậm chí, Shustov phải phát bực:

– Nghe đây, các cháu yêu quý, bác hỏi các cháu về bọn Đức chứ có hỏi về con ngựa ấy đâu. Cầu trời cho nó được yên nghỉ.

Dù sao, Shustov cũng đã hỏi được các em tất cả những điều cần thiết. Người trinh sát già khen ngợi các em, nói rằng các em rất khá, rằng chuyến đi đầu tiên như thế là được việc. Bác nhắc là đã muộn rồi và đã đến giờ xuống bếp, nhất là nhờ không khí tươi mát lúc này, ăn chắc sẽ ngon miệng.

Ở nhà ăn, mọi người ồn ào, vui vẻ chào đón các em. Bây giờ ai ai cũng đã biết rằng các em lên trên kia trinh sát. Câu hỏi từ khắp các phía dồn tới:

– Hoan hô! Các anh hùng của chúng ta đã về rồi… Thế nào, trôi chảy chứ?

– Các cháu kể đi, ở trên ấy thế nào? Cựu Karantin của chúng ta ra sao, bọn Đức chưa đốt chứ?

– Kerch của ta vẫn đứng vững phải không?

– Thời tiết trên ấy thế nào? Có nhìn thấy mặt trời không?

Tolia thích ngoạm những chiếc bánh ngon lành của bác Manto hơn, nên những câu trả lời của em phần lớn đều lúng ba lúng búng, Volodia phải trả lời thay hết. Em trả lời rằng ở trên đó ẩm ướt và lạnh lẽo, biển bị sương mù bao phủ, mặt trời bị làn khói lan ra tới nửa trời che khuất bởi Kamysh-Burun đang cháy. Em kể chuyện bọn phát-xít đuổi dân chúng đi khỏi vùng ngoại ô Cựu Karantin. Còn bọn Hitler thì nhìn bề ngoài cũng chẳng khác những người thường là bao, chỉ có điều chúng ngó nghiêng mọi thứ với vẻ dữ tợn, người chúng lúc nào cũng giật giật, chúng đưa mắt nhìn quanh, lắng tai nghe tất cả mọi tiếng động và đầu lúc nào cũng rụt trong cổ áo, như chờ đợi người ta sắp sửa nện ngay vào cổ chúng.

Cô Kilia cố đẩy những chiến sĩ du kích đang chen lấn tới chỗ các em ra xa:

– Thôi đi, các chú, thực đấy, để các cháu nghỉ ngơi đã nào! Làm gì mà các chú cứ sán vào chúng như thế?… Các cháu ngồi xuống đây, ăn cho thong thả vào. Bây giờ các cháu chẳng đi đâu mà vội. Ngủ cho thoải mái đã rồi sẽ kể chuyện. Chúng nó thoát từ nanh vuốt bọn phát-xít về chứ có phải chơi đâu, thế mà các chú cứ xô vào… Ăn đi, Volodia yêu quý…

Cô Kilia mang suất ăn đến cho Shustov và các em, tìm mọi cách thết đãi họ thật ngon và luôn miệng hỏi xem họ còn muốn ăn gì nữa không. Cô sốt sắng giữ cho các chiến sĩ trinh sát không bị quấy rầy đến nỗi những người tò mò nhất cũng phải tránh ra xa một chút. Chỉ có các chú bé du kích Zhora và Vova lẻn được tới, chúng tì khuỷu tay lên bàn, nơi các chiến sĩ trinh sát đang ăn, và say mê nhìn Volodia và Tolia, miệng cũng động đậy như giúp các chiến sĩ trinh sát nhai. Thỉnh thoảng khi cô Kilia bước ra xa, chúng mới khe khẽ hỏi:

– Các cậu có giết chết thằng phát-xít lấy đá ném con ngựa không?

– Chúng tớ giết bằng cái gì kia chứ? – Volodia giải thích. – Bằng bánh bít-cốt à? Đi trinh sát trên đó, không được mang theo vũ khí. Nhưng chỉ cần tên phát-xít ấy ló mặt xuống đây là bọn tớ sẽ nhắc cho hắn nhớ tới con Tiểu Bàng ngay.

Ăn xong, các chiến sĩ trinh sát được gọi tới ban tham mưu. Tất cả các đồng chí chỉ huy đều tới nghe trinh sát báo cáo. Từ hôm qua, ban tham mưu đã thảo một kế hoạch đánh đêm. Các đồng chí quyết định sẽ tổ chức xuất quân lên trên, tấn công bất ngờ vào nơi đóng của bộ tham mưu Đức, tiêu diệt nó, và như vậy sẽ thu hút được những lực lượng mà bọn Đức định dồn về phía Kerch. Nhưng để nắm tình hình ở Cựu Karantin tốt hơn, trước hết, phải nghe báo cáo của các chiến sĩ trinh sát đã.

Ziabrev niềm nở đón chào Shustov và Volodia, chúc mừng họ đã bình yên trở về. Sau đó đồng chí hỏi:

– Còn một trinh sát nữa đâu?

– Cô Kilia đưa bạn ấy vào trạm y tế, – Volodia đứng dậy trả lời.

– Sao vậy, Tolia đau bụng à? Chắc cô Kilia lại cho ăn no quá chứ gì?

– Không phải như vậy đâu ạ, – Volodia giải thích. – Tolia bị tên phát-xít làm đau ạ. Ở trên kia, một tên khốn kiếp đã ném đá vào con Tiểu Bàng… tức là con ngựa Lyska của thợ mỏ, thế là Tolia bênh con ngựa cũng định lấy đá ném tên phát-xít… Tên phát-xít giơ chân đạp ngay vào bạn ấy…

– Hừ, – Ziabrev nói, – thành ra một cuộc trinh sát chiến đấu kia đấy! Khá lắm! Thật là những con đại bàng!

Chính ủy giấu một nụ cười vừa thoáng hiện trên mặt rồi quay về phía Volodia:

– Lấy đá đánh nhau với bọn Hitler là ngốc. Đáng lẽ là nhóm trưởng, cháu phải giải thích cho Tolia điều đó mới phải. Một hành động dại dột như thế có thể làm hỏng cả cuộc trinh sát.

– Giải thích rằng như thế là ngốc, rõ, thưa đồng chí chính ủy! – Volodia dõng dạc nói. – Nhưng không phải chúng cháu gây sự với thằng phát-xít ấy, mà chính hắn… ném vào con ngựa…

– Đồng chí Ziabrev, – Shustov nói xen vào, – tốt hơn hết là đồng chí đừng dính dáng tới nó nữa, kẻo nó lại sẽ kể về con ngựa đó hàng giờ đồng hồ mất thôi. Tôi đã phải vất vả với nó mãi đấy… Cho phép tôi báo cáo…

– Phải rồi, đồng chí Shustov, – Ziabrev nói. – Đồng chí báo cáo kết quả cuộc trinh sát đi… Còn Volodia, cháu hãy nghe và suy nghĩ cho hiểu. Hãy học lấy cách báo cáo của trinh sát. Rồi khi bác Shustov báo cáo xong, cháu cần bổ sung điều gì thì bổ sung.

Shustov báo cáo một cách ngắn gọn, thành thạo về tất cả những điều bác và các em đã kịp tìm hiểu được trong thời gian trinh sát. Volodia ngạc nhiên thấy người trinh sát già nói cả những chi tiết các em đi qua mà hoàn toàn không để ý tới.

– Không còn nghi ngờ gì nữa, đúng là ban tham mưu Đức đóng trong căn nhà ấy, – Shustov nói. – Nói cho chắc chắn hơn, tôi nghĩ rằng đó là một tiểu đoàn bộ được pháo binh tăng cường. Khẩu đội pháo đóng cách lối vào chính bốn trăm mét. Tiểu đoàn này số bốn. Tôi biết điều đó qua số hiệu của bọn lính mô-tô. Dây liên lạc điện thoại mắc qua xóm. Cắt đứt đường dây là một việc chẳng khó khăn gì…

Khi Shustov báo cáo xong, Ziabrev và chính ủy hỏi han tỉ mỉ Volodia một lần nữa về tất cả những cái em đã kịp quan sát trong ngôi nhà có dây điện, bảo em vẽ ra giấy vị trí các ổ súng máy và nơi tên lính gác đứng. Sau đó, Volodia được phép nghỉ ngơi.

Lúc em ra khỏi ban tham mưu, Kornilov đuổi kịp em.

– Ta đến y tế đi, xem người bạn đồng hành của em thế nào, – chính trị viên nói. – Các cháu khá lắm, đã hoàn thành tốt nhiệm vụ. Ngày mai chú sẽ bắt đầu thực hiện lời hứa của chú! Chú sẽ dạy các cháu tập bắn. Chú sẽ luyện các cháu thành những xạ thủ trứ danh, chỉ cần các cháu có đủ kiên nhẫn.

Ở trạm y tế vọng ra tiếng la hét và những giọng nói tha thiết. Thì ra hai nữ y sĩ và Nina không tài nào giữ được Tolia nằm trên giường bệnh. Phải bôi thuốc kẽm nước vào chỗ mạng sườn bị thâm tím, nhưng Tolia nhất định không chịu, cứ cưỡng lại, chân đạp lung tung. Thấy chính trị viên vào, em ngồi nhỏm dậy và lẩm bẩm than thở:

– Chú Kornilov, chú bảo các chị ấy không phải chữa cho cháu nữa. Cháu khỏi rồi mà… trông bên ngoài thì thế thôi. Các chị ấy không có việc gì làm nên mới xô cả vào cháu để tập đấy, chú ạ.

Kornilov nhìn chỗ đau ở mạng sườn Tolia, thấy một khoảng lớn tím bầm, đôi chỗ xanh xanh như đánh bóng bằng bút chì bi. Đồng chí nghiêm khắc ra lệnh cho em phải nằm yên và tuân theo mọi đòi hỏi của quân y. Nghe thấy mình sẽ được chữa theo những quy tắc không phải của y học thông thường, mà là của quân y, Tolia chịu ngay.

– Thôi, chú phải về ban tham mưu đây, – Kornilov nói, – đang có cuộc hội nghị. Ngày mai… – Đồng chí suy nghĩ giây lát rồi tiếp tục nói nhanh: – Ngày mai, tất nhiên nếu mọi chuyện đều ổn thỏa thì buổi sáng chúng ta sẽ gặp nhau ở nơi tập bắn. Bây giờ, các cháu hãy nghỉ đi đã.

… Ngày 12 tháng Mười một năm 1941 đã gần tàn.

Ở trên mặt đất, nơi hôm nay các chiến sĩ du kích trẻ tuổi đi trinh sát lần đầu – hầu như cũng tối như ở dưới mỏ đá sâu thẳm này. Từ ngoài biển, gió bấc lạnh lẽo thổi vào. Những tên lính Đức bị cắt đến gác ở lối vào khu mỏ ngầm co ro lại vì rét.

Còn mãi sâu dưới kia, tại trạm y tế của pháo đài trong lòng đất, Nina đang ngồi trực bên giường Tolia. Ở đây khắp nơi đều đã sặc cái mùi của hiệu thuốc và bệnh viện, trên tường căng khăn trải giường trắng. Nina cảm thấy buồn. Cậu em đã ngủ rồi. Cô rút dưới gối ra tập nhật ký học sinh. Cách đây không lâu, cô còn viết vào đó bài tập về nhà, còn bây giờ cô ghi chép tất cả những sự kiện của cuộc sống trong lòng đất. Cô ngồi dịch lại gần đèn đặt trên chiếc bàn ngủ trắng và lấy bút chì hóa học, bắt đầu viết lên những trang giấy đã chia cột, ở trên có in những chữ: “Môn học”, “Bài giao”, “Đánh giá (điểm số) sức học”, còn ở phía dưới “Chữ ký của giáo viên”.

Cô vừa viết vừa cố nắn nót từng chữ, khẽ cắn đầu lưỡi, thỉnh thoảng lại rầu rĩ cúi sát xuống quyển vở. Đôi lúc, một giọt nước mắt nặng trĩu bỗng rơi trên trang giấy. Khi ấy cô gái như bừng tỉnh, thận trọng lấy giấy thấm thấm đi.

Sau đó, cô đặt bút chì xuống, suy nghĩ mãi rồi tựa vào thành đá lạnh lẽo, bất giác thiu thiu ngủ.

Một lát sau, cậu em cô tỉnh dậy và thấy bên đầu giường mình tập nhật ký của chị đặt trên ghế đẩu. Từ lâu, bọn trẻ muốn biết xem Nina tối nào cũng viết lách những gì. Tolia nhỏm dậy trên giường, rồi nhìn qua vai chị, em đọc: “Hôm nay, các trinh sát viên của chúng ta: Volodia và Tolia lên Cựu Karantin. Các em cho biết là Kamysh-Burun thân yêu đang cháy. Thật đáng giận. Chúng tôi chẳng đã sống hạnh phúc ở thành phố này, trong những ngôi nhà tuyệt đẹp, mới được xây dựng trong thời kỳ kế hoạch năm năm đó hay sao! Nhà máy đang cháy. Lẽ nào cả ngôi trường mang tên Maksim Gorky của chúng tôi cũng sẽ bị phá hủy? Chúng tôi yêu quý tòa nhà tuyệt diệu ấy làm sao! Tất cả những người qua đây nhìn thấy tòa nhà đều nói rằng, một trường học như thế, ngay đến cả Moskva cũng chưa chắc có. Nhưng lúc này du kích chúng tôi đầy khí thế chiến đấu. Chúng tôi muốn bắt Hitler phải đền nợ máu cho cha anh chúng tôi. Trên kia là bọn Đức, còn chúng tôi sống trong lòng đất như sống ở một đất nước khác. Chúng tôi chuẩn bị trả thù bọn địch, nện cho chúng một trận… Một tên Đức đá Tolia làm em bị đau trong khi em đang đi trinh sát. Hiện em ở trạm y tế. Tôi buồn bã ngồi bên giường em.”

Cũng như các bạn, Tolia tin chắc rằng chị Nina viết vào nhật ký đủ các điều ngốc nghếch. Bây giờ em ngạc nhiên thấy chị em hằng ngày ghi vào vở những lời lẽ nghiêm trang và quan trọng như thế. Thêm vào đó, Tolia cũng thấy khoái chí vì trong những ghi chép của chị có cả chỗ nói về chuyện của em với tên Đức. Em thận trọng nhìn lần nữa những trang nhật ký đang mở. Chị Nina khá thật! Ai ngờ chị ấy lại trở nên có ý thức đến thế!

Vừa lúc đó, từ sau tấm màn ngăn trạm y tế với hầm ngang, có tiếng thì thầm khe khẽ:

– Tolia, chưa ngủ chứ?

– Không, – Tolia cũng thì thầm trả lời.

Từ sau màn, Volodia thò đầu vào.

– Ổn cả chứ?

– Ổn cả.

– Đi được không?

– Cậu muốn tớ đi bao nhiêu cũng được.

– Vậy ra đây. Khẽ thôi nhé.

Tolia khe khẽ xuống giường, rón rén đi vòng qua chị rồi nhảy ra sau màn.

– Nghe đây, – Volodia nói và đấm vào vai bạn. – Nghe tin tớ mới biết đây. Đêm hôm nay, chúng ta sẽ xuất kích, sẽ phá tung ban tham mưu Đức, chỗ chúng ta trinh sát ấy. Đã một tiếng đồng hồ rồi, tớ chạy khắp nơi định tìm chỉ huy trưởng hay chính ủy nhưng không thấy. Tớ đã gặp tham mưu trưởng xin cho chúng ta cũng được xuất kích.

– Thế chú ấy nói sao?

– Lúc đầu chú ấy còn viện lý lẽ, chú ấy nói: vũ khí của trinh sát là mắt và tai, ban đêm ở trên đó, các cháu sẽ chẳng có việc gì mà làm cả. Nhưng sau, chú ấy cũng xuôi xuôi, chỉ có điều chú ấy bảo phải được chỉ huy đồng ý đã. Thế là tớ rẽ vào rủ cậu. Ta đến thuyết phục chỉ huy trưởng đi. Vania đã ở đó rồi, cạnh ban tham mưu… Nó đứng canh ở đấy…

Các em vội đến ban tham mưu. Thỉnh thoảng các em gặp các chiến sĩ du kích và bộ đội cầm đèn đi ngược lại. Họ im lặng đi thẳng và sau khi tránh đường nhau, họ bước tiếp, biến mất sau các chỗ ngoặt, chỉ còn ánh đèn chập chờn vẫn rờ rẫm trên các tường đá một lát rồi cũng tan vào bóng tối. Mặc dầu đã khuya, mỏ đá hôm nay vẫn rộn ràng. Các tín hiệu điện thoại kêu ro ro. Xa xa có tiếng kim loại gõ. Tiếng người rì rầm khe khẽ. Các giọng nói vang lên nghiêm nghị và dè dặt. Ngay dáng đi của mọi người cũng toát ra một vẻ gọn gàng đặc biệt.

Hình như pháo đài trong lòng đất đang chuẩn bị một công tác quan trọng.

Các em gặp được chỉ huy trưởng ở cạnh lối vào ban tham mưu. Thoạt tiên, đồng chí gạt phắt không cho các em cùng xuất kích, nhưng bọn trẻ nằn nì, cầu khẩn tha thiết đến nỗi rốt cuộc đồng chí phải miễn cưỡng bằng lòng.

– Thôi được, đàn đại bàng của chú! – Đồng chí soi đèn, đôi mắt lanh lợi nhìn vào mặt các em với vẻ tinh quái. – Nếu các cháu không quá mệt, chú sẽ cho đi. Nhưng chúng ta còn chưa lên trên ấy ngay đâu. Bây giờ các cháu hãy về chỗ, nằm cùng với nhau đã để khỏi phải đi tìm và ngủ cho thoải mái vào. Suốt ngày hôm nay, các cháu đã vất vả nhiều rồi, chú thấy đã ngủ gà ngủ gật cả kia kìa. Làm gì mà giương mắt lên thế? Mệt quá rồi à? Chú cần những con đại bàng chứ không cần những con cú. Trận đánh của chúng ta sẽ rất căng thẳng đấy. Hãy yên trí mà ngủ. Khi xuất kích, chú sẽ cho người đến gọi các cháu. Ta thỏa thuận với nhau như thế nhé! Đúng không? Nào, đưa tay đây.

Chỉ huy trưởng giơ tay ra. Những bàn tay của các em như những con chim bồ câu tin cậy hạ xuống bàn tay to lớn rộng mở của đồng chí. Nắm ngay lấy cả ba bàn tay đặt vào, chỉ huy trưởng siết chặt lại và mãi chưa buông ra. Rồi đồng chí lại lấy đèn soi mặt các em và nói:

– Nhưng thế này nhé, nửa giờ nữa, chú sẽ cử người đến kiểm tra xem các cháu đã đi ngủ chưa, dù chỉ còn một ngọn nến nhỏ đang cháy là thôi đấy: chú sẽ không cho cháu nào đi cả. Chú nói thực đấy!

Đồng chí buông tay các em ra, và các em sướng quá, nhảy cẫng lên, vỗ vào lưng nhau, chạy ùa về phía hầm mình. Tới chỗ ngoặt, Volodia ngoảnh lại. Chỉ huy trưởng người cao lớn, chiếc áo bông ngắn phanh ra trên bộ ngực rộng, để lộ chiếc áo lót kẻ sọc, đang đứng bên lối vào ban tham mưu, một tay nâng cao chiếc đèn trên đầu, tay kia che mắt cho khỏi chói, nhìn theo các em.

Vói tư cách là nhóm trưởng, Volodia ra lệnh cho các chiến sĩ trinh sát của mình nằm sát tường, còn em nằm ngoài rìa. Em quyết định là dù sao cũng phải cảnh giác đề phòng mọi trường hợp: em sẽ tắt đèn và nằm mở mắt lắng nghe từng tiếng sột soạt nhỏ. Trong mỏ đá đã yên tĩnh. Chỉ ở đâu đó trong hành lang xa xa, vẫn vang lên tiếng gõ của một vật bằng kim loại. Thỉnh thoảng vọng lại tiếng chân bước và tiếng nói ở ban tham mưu. Đến bây giờ Volodia mới cảm thấy qua một ngày vừa rồi, em đã mệt rã rời. Một tiếng reo nhẹ nhàng dễ chịu lan khắp cơ thể và rộn lại trong tai. Mắt đã thấy những đốm màu đồng đỏ đang di động. Những chiếc bánh xe da cam, sáng ngời quay vun vút như pháo hoa, còn chiếc gối dưới đầu như tụt đi đâu mất. Rồi bỗng nhiên toàn thân em trở nên nhẹ nhõm, rời khỏi đệm và bắt đầu lượn lờ trên một vực sâu đầy những con đom đóm bay đi bay lại. Thế là Volodia hạ xuống chỗ yên tĩnh đó, những làn sóng ấm áp trùm lấy em. Chúng âu yếm vuốt mắt em, hai hàng mi díp lại và em thấy cực kỳ thoải mái.

– “Chỉ huy trưởng của mình khôn thật!” – Volodia nói to.

Nhưng em chỉ cảm thấy là em có nói những lời đó thôi. Thực ra, đến môi em cũng chẳng động đậy.

Em đã ngủ rồi.

Chương IX
LÒNG TRĨU NẶNG

Thời gian dừng lại. Dường như không có thời gian nữa.

Volodia bật nhỏm dậy vì em cảm thấy mình đã ngủ quên để lỡ mất một việc hết sức quan trọng, – một việc sẽ không bao giờ có nữa. Ngồi trên giường, em lắng tai nghe. Bên cạnh em, Vania và Tolia đang thở đều đều. Không hiểu vì sao, tim em cứ rộn lên, đập thình thịch như dội lại trong bóng tối. Có tiếng ầm ầm đáng lo ngại từ những hành lang bên vọng tới. Có chuyện gì đã xảy ra rồi đây…

Volodia không rõ em ngủ thiếp đi đã được bao lâu, khó mà xác định được thời gian trong lòng đất. Ở đây lúc nào cũng tối như lúc nào; ở đây mọi người phải giành giật của đá những khoảng không gian chật hẹp thường xuyên tràn ngập bóng tối. Trong bóng tối ấy, trong cái vắng lặng đen sẫm ấy, người ta phải bảo vệ những vũng ánh sáng nhỏ ở những chỗ thắp đèn dầu hoặc đèn mỏ.

Còn ở trên kia thật dễ dàng xác định được thời gian mà dưới này cứ như đứng ì ra một chỗ. Ở nhà, vào ban đêm, đồng hồ dưới bếp đánh chuông. Lúc rạng sáng có thể xem đồng hồ của bố, chính cái đồng hồ Volodia đã có lần làm hỏng rồi tự chữa lấy được. Chị Valia lúc nào cũng sợ ngủ quên, nên thường để chuông đồng hồ báo thức, chiếc đồng hồ đó có một thói quen rất đáng ghét là cứ réo ầm lên không dứt đúng vào lúc người ta đang muốn ngủ nhất và không muốn chui khỏi chăn một chút nào. Cứ sáng sáng, đúng vào một giờ nhất định, tiếng còi trầm trầm vang rền ở nhà máy Voikov bên kia vịnh rúc lên. Nó như bắt giọng vậy, vì ngay sau đó từ khắp các phía trong thành phố, tiếng còi của các xí nghiệp khác đồng thanh hòa theo. Nếu trời ấm và đi ngủ để mở cửa sổ, lại có gió từ biển thổi vào thì cứ nửa giờ một, có thể nghe thấy tiếng kẻng trên các con tàu. Tới trưa tiếng súng đại bác từ Pháo đài cổ gầm lên. Mùa hè, đúng bảy giờ tối, người ta bắt đầu chơi nhạc trong công viên. Tóm lại, ở trên kia, mỗi giờ có một thứ âm thanh riêng rất dễ nhận thấy, có ánh sáng riêng, có bóng râm riêng: buổi sáng bóng dài, buổi trưa bóng ngắn, tới chiều bóng lại kéo dài ra. Còn ở dưới đất này, lúc nào cũng đen sẫm và im lặng.

“Chẳng lẽ ta đã ngủ quên, mà chỉ huy trưởng đánh lừa, không đánh thức chăng? Thế nào mọi người cũng sẽ cười chúng ta mất! Bị lừa như trẻ con vậy!”

Nghĩ thế, Volodia bỗng thấy nóng ran, khắp người ngứa ngáy. Em cựa quậy vai, thả chân xuống giường và nghe thấy tiếng nói lao xao trong bóng tối. Chỉ có những âm rời rạc vang lại nhưng Volodia nhận ra giọng trầm đặc của chính ủy Kotlo đang nói với một người nào đó:

– Các đồng chí, tất cả hãy về chỗ. Tụ tập ở đây cũng chẳng làm gì. Như vậy không giúp ích gì cho công việc cả.

Lại vang lên tiếng ồn ào xúc động của nhiều người hòa lẫn vào nhau. Chỉ nghe thấy có mấy người cùng nói như ngắt lời nhau, nhưng tất cả đều cố nói thật khẽ. Tiếng nói của chính ủy lại vọng tới:

– Các đồng chí thân mến, tôi cũng hiểu rồi… Nhưng tình trạng của đồng chí ấy chẳng còn chút hy vọng gì… Sao cơ? Không, chắc gì sẽ tỉnh lại… Chỉ một cơ thể cường tráng như thế mới có thể gượng đứng được… Sọ bị vỡ cả còn gì…

– Lúc khênh đồng chí ấy từ trên kia xuống, tôi đã thấy rõ cả… – có tiếng người nói, và Volodia nhận ra giọng Kornilov. – Dù đau xót đến đâu đi nữa, cũng phải nói thẳng: ta đã mất chỉ huy trưởng rồi…

Volodia lay mạnh hai bạn đang ngủ, nắm lấy áo hai bạn kéo về phía mình và bắt đầu lắc. Miệng em bỗng như khô khốc lại chỉ còn lắp bắp được:

– Nghe thấy không?! Chú Ziabrev… Bị thương nặng. Thế mà bọn mình ngủ quên đi mất… Chán các cậu thật!…

Em đẩy hai bạn ra, chạy bổ vào bóng tối trong hành lang, lao về phía tiếng nói. Em trông thấy ánh đèn, đụng phải một người trong bóng tối lờ mờ và cảm thấy một bàn tay to lớn đặt trên đầu em, trùm kín khắp cả đỉnh đầu.

– Volodia, chúng ta không gặp may rồi, – Volodia nghe thấy tiếng của chính ủy ở phía trên.

– Sao các chú không đánh thức chúng cháu… Các chú đã hứa rồi…

– Chà, lại còn thế nữa… Cháu còn nhắc đến chuyện của cháu nữa ư, trong khi chỉ huy trưởng của chúng ta đã yên nghỉ vĩnh viễn rồi kia kìa. Thật là một con người tuyệt diệu…

Tolia và Vania đến đằng sau lúc nào không biết. Hai em giật giật khuỷu tay Volodia. Các chiến sĩ du kích khác cũng lại gần. Không ai ngủ cả, mặc dầu bây giờ còn chưa sáng. Ai cũng nói khe khẽ dường như sợ một người nào đó thức dậy. Nhưng qua các câu trao đổi, các em biết được những gì đã xảy ra trên mặt đất trong khi các em đang say sưa ngủ ở góc hầm.

Đây là sự việc đã xảy ra.

Theo dự định của ban chỉ huy đội du kích, đêm tối các du kích đi ra ngoài mỏ đá trinh sát: cần phải thu hút một phần lực lượng địch đang dồn về Kerch. Ngoài ra, điều quan trọng là phải tiêu diệt ban tham mưu Đức đóng ngay cạnh pháo đài trong lòng đất. Rõ ràng là bọn phát-xít đang chuẩn bị tấn công đội du kích. Thế là đêm đến, một nhóm xung kích gồm ba mươi người lên mặt đất qua một lối trinh sát vẫn đi mà bọn địch không biết. Nhóm do chính Ziabrev chỉ huy. Cùng với đồng chí, có cả Lazarev, Kornilov, Zhuchenkov, Sergeev và mười đoàn viên thanh niên, những người ưu tú đáng tin cậy nhất.

Gritsenko đặt súng máy bên lối vào, yểm hộ cho nhóm.

Bọn phát-xít phát hiện ra du kích và chúng hoảng hốt đến cực độ.

Bọn chúng bắn bừa bãi. Trong đêm tối, du kích đã hạ được không ít quân phát-xít. Ngôi nhà ban tham mưu đóng bị lựu đạn phá hủy và làm nổ tung. Du kích đã kịp cắt đường dây liên lạc với bọn chỉ huy các đơn vị Đức khác. Khắp vùng Cựu Karantin súng nổ dữ dội, pháo sáng bay vun vút. Những đơn vị chuẩn bị vào Kerch để chiếm thành phố, nơi còn đang tiếp tục giao chiến, được ném tới giúp tiểu đoàn đã bị tiêu diệt. Rõ ràng là bây giờ chúng sẽ phải ở lại Cựu Karantin và Kamysh-Burun. Điều đó tất nhiên sẽ làm giảm bớt khó khăn cho đơn vị đang bảo vệ Kerch.

Nhưng đội du kích đã phải trả giá đắt cho cuộc tấn công dũng cảm ấy. Một loạt đạn súng máy do một tên lính Hitler bắn hú họa trong đêm tối như ngọn roi lửa đã quất vào đồng chí Ziabrev dẫn đầu nhóm. Mặc dầu bị đạn xuyên qua đầu và vài viên mắc trong vai, Ziabrev vẫn gượng đứng được. Đồng chí tiếp tục ra lệnh, lãnh đạo chiến đấu và chỉ đến giây phút cuối cùng, khi cảm thấy đã kiệt sức và mất hết tri giác, đồng chí mới ra lệnh cho du kích rút lui về mỏ đá và trao quyền chỉ huy cho tham mưu trưởng Lazarev.

Bằng những loạt đạn súng máy chính xác chia cắt bọn địch, Gritsenko làm chúng không thể bao vây được nhóm du kích. Lúc bên trái, lúc bên phải nhóm du kích, đạn súng máy của Gritsenko liên tiếp dựng lên một bức tường vô hình mà bọn giặc không sao qua được.

Vừa đánh lui bọn Hitler dồn ép tứ phía, nhóm du kích vừa trở về mỏ đá, mang trên tay đồng chí chỉ huy trưởng đã ngất đi và các chiến sĩ Riabenko, Kuzhelny và Pavlenko bị thương trong khi giao chiến.

Lặng lẽ lách giữa các du kích đang đứng trong hành lang, các em lại gần trạm y tế. Không ai được vào đó. Từ dưới tấm khăn trải giường dùng để che lối vào, vọng ra những tiếng thở khàn khàn nặng nề xen lẫn tiếng rên hừ hừ. Marina, quân y sĩ, hay như mọi người vẫn gọi là bà đốc-tờ, ló ra một phút.

– Gọi giúp chính ủy và tham mưu trưởng lại đây ngay… – chị vội vã nói rồi lại khuất sau tấm khăn trải giường.

Một phút sau Kotlo và Lazarev đi tới. Các chiến sĩ du kích đứng giãn ra để nhường lối cho hai người bước vào trạm y tế. Không khí trở nên yên lặng nặng nề. Sau đó, chiếc khăn trải giường được chiếu sáng ở phía trong lay động, bóng đẫy đà của chính ủy lướt qua rồi đồng chí bước ra, đi về phía các chiến sĩ du kích. Đồng chí đứng một phút, im lặng bỏ mũ. Không cần nói, các du kích cũng đã hiểu, tất cả đều cúi đầu bỏ mũ. Volodia cảm thấy những bức tường đá xung quanh như hơi nhích lại, còn vòm trần hạ xuống sát đầu mọi người. “Một con người tuyệt diệu”, – em nhớ lại lời chính ủy và nói thầm với Vania:

– Mới hôm qua chú ấy còn cầm tay tớ cám ơn… về chuyến trinh sát.

Tới chiều, đội du kích chôn cất Ziabrev. Ở một ngõ cụt của đường hầm ngang hẹp, chỗ có nhiều tảng đá vôi đã cắt, du kích xếp đá lại thành một hình giống như chiếc quan tài. Chỉ huy trưởng được đặt nằm ở dó. Người đồng chí phủ một tấm bạt. Nadia và Nina khóc nức nở, mắt mọng lên, quỳ xuống đặt bên đầu liệt sĩ những bông hoa cắt bằng giấy.

Những cây nến đặt bên quan tài rực cháy. Volodia nhìn khuôn mặt to lớn của Ziabrev, một khuôn mặt đẹp đẽ, nhưng bây giờ ngả sang màu đá vôi xám. Nước mắt làm em nghẹn ngào, nhưng chỉ thỉnh thoảng em mới nuốt ực một cái và vẫn cứ nhìn hoài vào khuôn mặt đã tắt đi, đã lặng như đá của Ziabrev. Cho tới nay, chưa bao giờ em đứng gần cái chết như vậy. Thật kinh hoàng và khủng khiếp khi nghĩ rằng đồng chí chỉ huy của em, mới hôm qua đây còn hỏi han em âu yếm và chăm chú đến thế, còn đi lại mạnh mẽ và vững vàng trong khu hầm ngầm chật hẹp này, thế mà từ nay sẽ mãi mãi ở lại đây, giữa những tảng đá xám, và bản thân đồng chí cũng bất động và lạnh giá như đá vậy. Ngay bây giờ đây người ta sẽ chất lên quan tài những tảng đá vôi nặng nề thay cho nắp. Đá sẽ đè lên ngực, lên trái tim đã ngừng đập của chỉ huy trưởng. Rồi nến sẽ tắt. Mọi người sẽ rời khỏi đường hầm này. Còn chú chỉ huy trưởng Ziabrev sẽ ở lại đây. Chú đã bị tách khỏi cuộc đời, trở thành một phần của tầng đá lạnh lẽo mà bây giờ Volodia bỗng cảm thấy sức nặng ngột ngạt của nó thật mạnh mẽ vô cùng.

Lúc đầu em chưa nghe rõ chính ủy nói gì:

– Thưa các đồng chí du kích, các đồng chí chỉ huy và toàn thể gia đình du kích chúng ta, chúng ta đã mồ côi! Bây giờ, tôi không tìm được những lời thích hợp… không tìm được lời lẽ để nói với các đồng chí tất cả những điều tôi muốn nói về người chỉ huy đã hy sinh dũng cảm của chúng ta. Sẽ đến lúc mọi người nói về chỉ huy trưởng của chúng ta bằng những lời lẽ xứng đáng. Có thể người ta sẽ viết cả sách nữa. Còn nhiệm vụ của tôi và các đồng chí là khắc sâu hình ảnh đồng chí không phải bằng lời mà là bằng việc làm. Các đồng chí du kích, các đồng chí hãy nắm vũ khí cho chắc hơn! Hãy giương vũ khí lên cao hơn nữa! Bên di hài người bạn chiến đấu của chúng ta, chúng ta hãy thề không buông vũ khí mà nhân dân đã trao cho chúng ta, và sẽ sử dụng nó cho tới khi đánh bại hoàn toàn bọn ăn bám phát-xít hiện đang bò như đám rận ở trên kia, trên mảnh đất sạch sẽ của chúng ta. Hãy thề trả thù cho những đau khổ của đất nước ta, cho cái chết của đồng chí chỉ huy vinh quang của chúng ta…

Trong lễ tuyên thệ lặng lẽ, mọi người đồng loạt vung mạnh vũ khí, giương cao về phía vòm trần đá của ngôi mộ dưới mặt đất. Các thiếu niên tiền phong chưa có vũ khí nên các em đồng loạt giơ tay lên đầu chào chỉ huy trưởng lần cuối. Kornilov quay người lại. Một chiến sĩ bước đến gần trao cho anh một gói vải đỏ. Kornilov mở ra. Từ tay anh, một vật màu đỏ mịn, mép viền tua đã rách cả, dường như đổ ào xuống sàn, được ánh lửa chập chờn của đèn, nến chiếu sáng lên. Đó là lá cờ của đơn vị thủy quân lục chiến, lá cờ đã được các chiến sĩ bảo vệ khỏi tay bọn địch và vẫn cất cẩn thận khi xuống pháo đài ngầm. Lá cờ đã bị đạn và mảnh đạn xuyên thủng nhiều chỗ. Các mép đỏ đã bị xé nát thành từng dải. Với cử chỉ thận trọng như với một vật thiêng liêng, Kornilov vuốt thẳng mảnh vải đỏ sẫm ra và phủ lên thi thể của người chỉ huy đã hy sinh. Sau đó đồng chí quỳ một đầu gối và hôn vào góc lá cờ rủ từ trên đá xuống. Và tất cả các chiến sĩ du kích lần lượt đến gần, tì vào súng trường, quỳ một đầu gối xuống hôn lá cờ chiến đấu. Dưới lá cờ đó, Ziabrev đang an giấc ngàn năm.

Không thể để nỗi đau đớn kéo dài quá lâu được. Mọi người đều hiểu rằng bây giờ, sau cuộc tấn công gan dạ của du kích, bọn Hitler hoảng hốt sẽ thi hành mọi biện pháp để tiêu diệt pháo đài trong lòng đất. Bất kỳ giây phút nào cũng phải sẵn sàng đợi bọn khách không mời mà đến. Việc canh giữ các lối vào mỏ đá được tăng cường. Ở các hành lang và giếng tầng trên được đặt thêm mìn phá. Chỉ cần nối dòng điện của bộ ắc-quy nhỏ là mìn sẽ nổ tung ngay. Bộ ắc-quy này đặt dưới sự điều khiển của cựu giám đốc mỏ đá Zhuchenkov nay là chỉ huy nhóm phá hoại và quản lý vũ khí.

Cựu tham mưu trưởng Lazarev, một người mà các thợ mỏ đều biết rõ, nay lĩnh trách nhiệm chỉ huy toàn đội. Là một người biết tính toán, chu đáo, luôn luôn điềm đạm và có phong thái ung dung bình tĩnh, đồng chí rất thông thạo đường ngang ngõ dọc dưới đất và hiểu rất rõ mọi người. Đồng chí là một đảng viên kỳ cựu và từ lâu đã được tất cả kính trọng. Có lẽ đồng chí không có cái mạnh bạo sôi nổi, cái nhanh nhẹn dũng cảm và đôi khi táo bạo nữa mà liệt sĩ Ziabrev vẫn có khi bắt tay vào việc. Nhưng bây giờ, chính tình hình đòi hỏi ở người chỉ huy phải thận trọng hơn, mực thước hơn trong hành động.

Tóm lại, ở trong lòng đất này không có người nào lại không nghĩ rằng, ai chứ Lazarev thì chắc chắn là làm được việc.

Lazarev biết rõ tất cả mọi người trong đội: ngay từ khi tổ chức đội, đồng chí đã cùng Ziabrev lựa chọn cẩn thận những người đáng tin cậy, phù hợp với công tác nghiêm ngặt này, kiểm tra từng người với đòi hỏi rất cao. Được Ziabrev giao nhiệm vụ, đồng chí đã tuyển các đảng viên, ngư dân và thợ mỏ ở Kamysh-Burun. Cùng với Ziabrev, đồng chí đã tìm được những người cần thiết còn ở ngoài đảng. Cả Manto, cả Yakov và nhiều chiến sĩ du kích khác tuy không phải đảng viên, nhưng không thể quan niệm cuộc đời mình lại thiếu được Chính quyền xô-viết, nên cũng tình nguyện vào đội theo đề nghị của Ziabrev và Lazarev. Hai đồng chí đã lấy họ từ dân quân sang. Sau khi đơn vị du kích của pháo đài trong lòng đất có thêm bộ phận còn lại của đại đội thủy quân Petropavlovsky, Lazarev đã tự mình kiểm tra lại từng người mới đến, nói chuyện riêng rất lâu với họ.

Toàn đội chuẩn bị cho buổi lễ tuyên thệ du kích. Mỗi người tự ký tên vào lời thề sẽ trả thù quân địch, sẽ không tiếc sức lực và tính mạng cho chiến thắng của nhân dân chống bọn xâm lược.

Bây giờ tham mưu trưởng là thượng úy Petropavlovsky. Là một cán bộ quân đội – một “chiến binh bẩm sinh” như các du kích vẫn nói về đồng chí, – đồng chí biết cách đưa toàn bộ sinh hoạt của pháo đài trong lòng đất vào nếp sống ngoài tiền tuyến, thực sự quân đội. Đồng chí giải thích cho ban chỉ huy rằng vì những lý do chiến thuật, phải thu gọn và giới hạn hết sức chặt chẽ khu vực du kích đóng ở dưới mặt đất. Tham mưu trưởng mới được đề bạt vẽ một bản đồ chính xác khu vực đó. Cùng với Zhuchenkov là người thông thạo từng ngõ ngách mỏ đá, Petropavlovsky, tay cầm địa bàn và cặp bản đồ, đi khắp cả ba tầng lập theo phương vị một sơ đồ đường hầm thật chính xác và tỉ mỉ để sau đó đồng chí đưa lên bản đồ chung.

Các địa điểm đặt trạm gác, các nơi bố trí nhóm xung kích và bệ súng máy đều được quy định. Súng máy được xếp đặt sao cho khi cần thiết có thể chuyển từ khu vực này sang khu vực khác theo con đường ngắn nhất. Theo đề nghị của Petropavlovsky, khu vực phía trong do du kích đóng được bảo vệ bằng những tường đá vôi xây dựng đặc biệt. Bây giờ, tường chặn lối vào tất cả các hành lang chạy từ trên mặt đất xuống sâu dưới mỏ. Muốn lên các hành lang trên đi trinh sát, phải rút khỏi tường một hòn đá đã quy định trước. Ngoài ra, các bức tường còn được ngụy trang. Khi rút hòn đá chèn lối qua lại của bức tường ngăn, phải hết sức cẩn thận. Lần nào Zhuchenkov cũng tự mình giám sát việc đó.

Petropavlovsky đòi hỏi các chiến sĩ trinh sát phải cung cấp những tin tức chính xác, không cho phép xen những câu chuyện thừa khi báo cáo. Thời gian đầu, thậm chí Volodia thấy không ưa thủ trưởng mới này khi đồng chí đuổi em khỏi phòng tham mưu vì em vào không xin phép. Nhưng bây giờ, Volodia và các bạn trinh sát viên trẻ tuổi của em, mỗi khi hoàn thành một nhiệm vụ nào đó, đến báo cáo với tham mưu trưởng mỗi lần một ngắn gọn hơn, chính xác hơn. Khi báo cáo, các em không còn vung vẩy tay nữa, mà đã đứng nghiêm tại chỗ. Petropavlovsky hài lòng thấy các em đã tiếp thu tốt nền nếp thiết lập ở pháo đài trong lòng đất.

Các đội viên thiếu niên thường thay phiên nhau trực điện thoại ở ban tham mưu. Một lần Petropavlovsky gặp Volodia đang trực ở ban tham mưu. Đồng chí ngồi xuống gần em và tranh thủ lúc rỗi rãi, nói chuyện với em đội viên thiếu niên đã từ lâu đồng chí chăm chú tìm hiểu.

– Volodia này, lúc đầu chú cứ tưởng bác Gritsenko, xạ thủ súng máy của chúng ta, là bố cháu kia đấy: bác ấy rất quan tâm đến cháu.

– Đó là bác họ cháu, – Volodia trả lời. – Còn với Vania, chúng cháu đã kết bạn với nhau mãi từ hồi nhỏ.

– Thế bố cháu đâu?

– Bố cháu là thủy thủ, bây giờ ở Hạm đội Hắc Hải.

– Còn mẹ cháu?

Volodia buồn hẳn đi. Lông mày em giật giật, đôi mắt vừa mới long lanh kiêu hãnh nay đột nhiên cụp xuống, đến nỗi Petropavlovsky bất giác ngồi sát lại gần em hơn và đặt tay lên vai Volodia.

– Cháu không biết, – Volodia nói rất khẽ. – Cháu hy vọng là mẹ cháu còn sống. Còn mẹ cháu ở trên đó ra sao, ai biết được…

– Không sao, chúng ta mong rằng mọi việc sẽ kết thúc tốt đẹp cả, – Petropavlovsky an ủi em. – Chúng ta ở dưới đất này không phải là dễ dàng, nhưng tất nhiên ở trên kia, bây giờ sống dưới ách bọn phát-xít cũng chẳng sung sướng gì. Cháu biết không, hiện nay mẹ chú cũng sống một mình ở Leningrad.

Sau đó, hai người hồi tưởng lại Kerch, nơi Petropavlovsky từ Sevastopol đến ngay trong tháng đầu của cuộc chiến tranh. Petropavlovsky kể lại rằng một lần, vào đêm 27 rạng ngày 28 tháng Mười, sau trận ném bom đầu tiên, đồng chí trực tại đơn vị đồn trú ở Kerch và ngồi trong sở chỉ huy, ở Kerch có báo động phòng không. Địch bắt đầu bắn phá, một đồng chí công an chạy vào sở chỉ huy báo rằng, ở trên núi Mithridat có kẻ đánh tín hiệu cho địch. Petropavlovsky cùng đội tuần tra đến phía núi Mithridat và thấy trên sườn núi quả thực cứ cách một khoảng thời gian nhất định lại lóe lên ánh sáng màu trắng và màu đỏ. Sau đó nhấp nháy những tín hiệu moóc-xơ, Petropavlovsky rất thông thạo băng moóc-xơ. Đồng chí định đọc tín hiệu, nhưng hiểu ngay rằng chúng đã đánh bằng mật mã. Cùng với đội tuần tra, đồng chí chạy đến chỗ tín hiệu lập lòe. Nhưng tên phản bội đã kịp chạy trốn, để lại chiếc máy phát tín hiệu.

– May mắn là chúng ta đã kịp thời phát hiện việc đó, – Petropavlovsky kể. – Nếu không, đêm ấy chúng sẽ gây cho ta bao nhiêu chuyện… Chắc tên khốn kiếp biết lúc đó ở cảng chúng ta có những gì. Dù sao nó cũng không kịp tiến hành công việc đê tiện của nó được trót lọt. Nhưng cháu có biết ai phát hiện đầu tiên không? Một đội viên thiếu niên. Chắc là ở Kerch của cháu, bọn trẻ khá lắm! Sau đó đồng chí công an trong đội tuần tra phòng không nói với chú rằng, có một thiếu niên chạy lại chỗ đồng chí ấy, thở hổn hển và nói: “Trên núi Mithridat có kẻ đánh tín hiệu cho bọn phát-xít. Cháu lấy danh dự đội viên nói đấy!” Lúc ấy đồng chí công an còn cho chú biết cả họ của em thiếu niên tiền phong ấy. Có lẽ cháu biết cũng nên… Đợi một chút… Ogloblin hay sao ấy… Không phải, hình như Kolodin.

– Có lẽ Dubinin chăng? – Volodia hỏi, nhìn thẳng vào mắt tham mưu trưởng.

– Kìa! Cho chú suy nghĩ một chút… Thế là thế nào nhỉ? Trí nhớ mình tồi quá! – Petropavlovsky thốt lên rồi ngượng nghịu nhìn Volodia dường như mới trông thấy em lần đầu. – Vậy là cháu đấy à? Quả là trái đất tròn thật! Thế mà mình lại kể cho nó và cái chính là nó lại nghe mình kể nữa chứ!

Từ hôm ấy, tham mưu trưởng tỏ ra hết sức quý trọng nhóm trưởng nhóm trinh sát trẻ tuổi.

Kornilov đã giúp nhiều cho việc thiết lập nền nếp quân sự nghiêm ngặt trong đất. Là một cán bộ chính trị quân đội giàu kinh nghiệm, đồng chí được mọi người, nhất là các em thiếu niên, yêu mến ngay, vì có tư thế quân sự và cách nói ngắn gọn, chính xác. Bản thân là một xạ thủ tuyệt vời, một cán bộ quân đội chuyên nghiệp, trong mọi việc đồng chí biết cách đưa vào một quy định chiến đấu rõ ràng. Không hiểu sao đồng chí làm việc đó một cách rất nhẹ nhàng, không gò ép, không cần cố ý dập gót giày và thậm chí không cần cả những từ “đúng thế” hoặc “rõ” là những từ hình như dứt khoát phải có đối với một số người. Thế nhưng mọi người tự nhiên lắng nghe giọng nói hơi gay gắt của đồng chí, chạy ngay đi thi hành một mệnh lệnh được truyền ra bằng hai ba lời rõ ràng. Chẳng bao lâu các em nhận thấy các du kích đều đứng thẳng người khi có mặt Kornilov, bắt đầu bắt chước đồng chí lúc nào không biết và tự họ cũng cố gắng có tư thế hiên ngang như chính trị viên. Kornilov được cử làm phó chính ủy. Đồng chí còn được giao công tác giáo dục lớp trẻ của pháo đài trong lòng đất.

Sau hôm chôn cất Ziabrev, Kornilov đến đường hầm nhỏ, nơi Volodia và Vania ở. Hai em đang nằm nghỉ trên chiếc giường đá. Đêm hôm ấy không được yên tĩnh. Để đề phòng bất trắc, bọn Đức pháo kích khu vực mỏ đá. Đến sáng, chúng lại ném bom nổ sâu và bom phá xuống vài khu giếng. Bom nổ làm sập khu hành lang trên, làm lở vài ba cái giếng, nhưng không gây thiệt hại lớn cho pháo đài. Nó chỉ làm náo động chút ít vào lúc ban đêm do tiếng ầm ầm ở các chỗ sụt lở vang rền lan ra khắp các đường hầm. Dù sao thì ban đêm cũng có báo động hai lần và do đó các em thiếu ngủ, bây giờ làm việc xong các em nằm nghỉ.

Kornilov ngồi xuống mép phản, đưa tay ngăn hai em định nhỏm dậy:

– Cứ nghỉ đi, các cháu cứ nghỉ đi. Ai biết được đêm tới sẽ như thế nào? Hôm nay các cháu làm việc ở đâu?

– Hôm nay chúng cháu đặt mìn ở tầng trên, tầng “Kiev”, cùng với bác Zhuchenkov và nhóm phá hoại của bác.

– Hay lắm! – Kornilov nói. – Nếu các cháu đã được bác Zhuchenkov tin cậy tức là các cháu đã xứng đáng trở thành những du kích thực thụ rồi đấy.

– Bác ấy bảo chúng cháu thế này, chú ạ: “Bác Manto đã giới thiệu các cháu cho bác: các cháu đã chọn bánh bít-cốt rất giỏi. Vậy là các cháu sẽ làm được việc chuẩn bị bánh xốp cho bọn phát-xít.” Ở đó, chúng cháu chuyển mìn, rồi sau đó còn đục lỗ mìn trong đá nữa. Dù sao như thế cũng thú vị hơn là nhồi bột trong bếp.

Kornilov lật xem mấy trang trong những cuốn sách ở dưới gối Volodia rơi ra, rồi xếp chúng cẩn thận sang một bên.

– Chú đến gặp các cháu có một việc thế này, – đồng chí nói. – Cả hai cháu đều là đội viên. Cả Tolia cũng vậy. Chúng ta phải tìm cách ổn định tổ chức thiếu niên ở đây. Tất cả chúng ta đều là những người xô-viết. Bất cứ ở đâu, dù là ở dưới đất, chúng ta cũng phải sống theo kiểu xô-viết để mọi cái đều đúng đắn. Chúng ta còn các em Vova và Zhora. Chúng như đứng ngoài cuộc vậy. Chẳng lẽ để như thế được sao? Theo chú, không nên.

– Chúng nó còn bé lắm ạ, – Vania nói.

– Đúng thế chú ạ, – Volodia ủng hộ bạn. – Chúng nó chưa đến tuổi đội viên đâu.

– Một là Zhora đã đến tuổi rồi. Chú đã hỏi, nó mười tuổi. Vova thực ra mới tám tuổi, nhưng nó rất nhiệt tình. Vả lại nếu kể tới hoàn cảnh chiến tranh và rồi, điều kiện đặc biệt của chúng ta, chú cho rằng có thể kết nạp trước tuổi. Được không? Cháu nghĩ sao, Volodia?

– Chú Kornilov, có thể kết nạp chúng nó làm đội viên dự bị được không ạ?

– Cái đó chú chưa nghe thấy bao giờ. Hình như trong điều lệ Đội không có quy định đó. Chú nghĩ rằng, nếu các em ấy là những thiếu niên tốt, ta có thể kết nạp vào Đội được. Khi đó ta sẽ có nhiều thiếu niên tiền phong. Ví dụ như phân đội thiếu niên tiền phong độc lập mang tên Ziabrev thuộc đội du kích Cựu Karantin chẳng hạn.

Volodia hất chăn ra, nhỏm ngay dậy:

– Mang tên chú Ziabrev ạ? – Mắt em long lanh, em giụi cằm vào vai vì xúc động. – Ôi, chú Kornilov, chú quyết định việc ấy hay quá!… Tuyệt quá, đúng không, Vania?

– Chú Kornilov có quyết định dở một việc gì đâu, – Vania nói.

– Nhưng chúng cháu không đủ khăn quàng cho tất cả đội viên. Ở dưới đất này, kiếm đâu cho ra được vải đỏ ạ?

Kornilov suy nghĩ, nhìn vào mặt Volodia rồi quả quyết nói:

– Sẽ có khăn quàng! Cháu và Vania sẽ đưa khăn quàng của mình cho các đội viên mới.

– Chú ạ, cứ cho là như thế đi. Nhưng vậy thì… – cả hai em phản đối.

– Còn các cháu sẽ nhận khăn mới, – Kornilov nói. Một nét trang trọng bí ẩn bỗng lộ ra trên khuôn mặt khô khan của đồng chí. – Sẽ có, các cháu ạ! Chú hứa đấy.

* * *

Suốt ngày hôm sau các em bận bịu chuẩn bị góc văn hóa Lenin ở tầng dưới. Để giúp các em, các bà vợ du kích bỏ ra những tấm thảm đẹp nhất đem ở nhà đi trước khi đội du kích xuống dưới đất. Nadia và Nina treo la liệt những bức tranh phong cảnh đẹp, nhiều màu, cắt ở các tạp chí cũ ra. Các chiến sĩ du kích thỉnh thoảng lại rẽ vào ngắm nghía công trình của Volodia. Đây cũng là nơi tập trung tất cả những cuốn sách có ở dưới mỏ. Volodia cũng mang đến những cuốn sách em vẫn giữ ở dưới gối. Chúng đã hơi bị ẩm và phồng lên.

Hôm sau, bác Manto đẩy chiếc mô-tô của mình từ trên xuống đó, chiếc mô-tô đã làm mọi người ở tầng hai ngán ngẩm vì nó kêu ầm ĩ và bốc ra mùi dầu hôi. Volodia gắn một bóng điện nhỏ phía trên chiếc bàn trải báo. Để thử, bác Manto mở máy mô-tô ở hầm bên cạnh. Bóng điện bừng lên, soi sáng những bức tượng đá treo đầy thảm và tranh, cây đàn măng-đô-lin của bác Manto bọc trong bao cho khỏi ẩm, cờ nhảy, một đống quân cờ đô-mi-nô bằng xương đã ngả vàng, chiếc máy hát với giá đặt đĩa bằng bìa cứng đã bong hồ vì hơi ẩm ướt dưới đất.

Đã mấy lần, bọn Đức thử thăm dò xem có thâm nhập được vào vương quốc trong lòng đất của các chiến sĩ du kích không, nhưng các trạm gác nổ súng lập tức và gọi ngay điện thoại xin tiếp ứng.

Từ bóng tối mịt mùng, những quả lựu đạn bay vào bọn Đức và chúng phải vội vã rút lui, khó khăn lắm mới thoát thân được lên trên.

Chiều tối, tranh thủ lúc yên tĩnh, Kornilov tổ chức kết nạp Zhora và Vova vào Đội thiếu niên.

Chỉ huy trưởng Lazarev và chính ủy Kotlo ngồi ở chỗ danh dự sau bàn, trên đó đặt hai chiếc khăn quàng đỏ.

Ở lối vào nơi sinh hoạt văn hóa Lenin, các du kích đứng chật ních.

Kornilov lại gần bàn, giơ tay chào chỉ huy trưởng:

– Thưa đồng chí chỉ huy trưởng, xin cho phép báo cáo với đồng chí chính ủy?

Chính ủy và chỉ huy trưởng đứng dậy.

– Đồng chí nói đi, – Lazarev cho phép.

– Thưa đồng chí chính ủy đội du kích, xin đồng chí nhận báo cáo của phân đội thiếu niên tiền phong độc lập đặc biệt mang tên đồng chí Ziabrev. – Rồi Kornilov ra lệnh: – Toàn phân đội, xếp hàng để báo cáo! Tiến lên sáu bước!

Các chiến sĩ du kích đứng ở cửa giãn cả ra, năm thiếu niên đi đều bước vào căn hầm rồi đứng im phăng phắc trước bàn. Volodia tách khỏi hàng, tiến lên trước, giơ tay chào chính ủy. Trong không khí yên tĩnh, giọng em dõng dạc vang lên:

– Thưa đồng chí chính ủy đội du kích! Phân đội thiếu niên đặc biệt mang tên Ziabrev thuộc đội du kích Cựu Karantin có mặt đầy đủ để làm lễ tổ chức Đội. Không ai vắng, tất cả đều khỏe mạnh. Có mặt năm đội viên, trong đó hai đội viên sẽ được kết nạp ngay bây giờ… – Volodia lúng túng, quay lại nhìn Kornilov đang gật đầu khuyến khích em, rồi nói chữa lại: – tức là sẽ gia nhập đội. Người báo cáo là đội viên thiếu niên tiền phong Volodia, phân đội trưởng và nhóm trưởng nhóm trinh sát nhỏ tuổi. Báo cáo, hết!

– Được, – chính ủy trả lời và khẽ hỏi chỉ huy trưởng: – Có đúng là nói như vậy không nhỉ? Lazarev, giúp một chút, tớ hơi quên mất rồi.

– Chuẩn bị lễ tuyên thệ – toàn phân đội, nghiêm! – Volodia ra lệnh rồi quay phắt lại, bước về hàng. Xong em lại làm động tác đằng sau quay tại chỗ.

– Zhora và Vova! – chính ủy nhìn vào giấy, gọi.

Zhora, mười tuổi và Vova, tám tuổi, con trai chỉ huy trưởng, bước lại gần bàn. Cả hai đưa lưỡi liếm cặp môi đã khô khốc vì xúc động, giơ tay lên trên đầu. Lazarev bất giác cũng liếm môi, nhìn con trai.

Trong khung cảnh yên tĩnh của căn hầm văn hóa dưới đất được bóng điện mô-tô nhấp nháy chiếu sáng, các em rành rọt đọc bản tuyên hứa của đội viên mà mỗi học sinh đều quen thuộc. Đó là những lời trang trọng, đã từng vang lên ở trên kia, trong những lớp học sáng sủa ở trường, trong những căn phòng rộng rãi ở các cung thiếu niên và câu lạc bộ nhà máy:

– Tôi, thiếu niên tiền phong của Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa xô-viết…

Những giọng nói trong trẻo đọc lời thề thiêng liêng ấy của lớp thiếu niên Lenin, lớp người con út của cách mạng. Dường như vòm trần đá nặng trĩu trên đầu cũng cao hơn lên một chút.

– Tôi xin hứa sẽ kiên quyết phấn đấu… – Zhora và Vova đọc to, giọng đứt quãng vì xúc động, – vì thắng lợi của chủ nghĩa cộng sản…

Volodia đứng ở đầu hàng bên phải sau hai bạn, cũng mấp máy môi không thành tiếng, nhắc lại từng lời một.

Các chiến sĩ du kích đứng xúm đông ở cửa cũng im phăng phắc. Họ bị thu hút vào cái không khí lớn lao, trang trọng và tươi sáng của những phút ấy, những phút mà tiếng nổ ùng ục từ trên vọng xuống cũng không làm u ám được.

– Tôi xin hứa sẽ sống và học tập như thế nào để trở nên một công dân xứng đáng của Tổ quốc xã hội chủ nghĩa chúng ta!

Chính ủy bảo hai em lại gần bàn hơn nữa. Ông hỏi:

– Tôi giao cho các đoàn viên Đoàn thanh niên cộng sản Lenin: Nina và Nadia, quàng khăn đỏ cho các đội viên trẻ tuổi vừa được kết nạp.

Nina và Nadia lấy khăn trên bàn quàng cho Zhora và Vova. Hai đội viên mới liếc nhìn tay các chị, cằm ngẩng lên và nín thở nhận nghi thức gia nhập đội ấy.

– Còn các cháu, – chính ủy quay về phía Volodia, Vania và Tolia, – các cháu là những đội viên chiến đấu tích cực, chú muốn tự tay quàng cho các cháu những chiếc khăn này… – Đồng chí lấy trong tay Kornilov vừa bước đến gần ba mảnh vải hình tam giác màu đỏ sẫm, cắt không được đều, xung quanh viền lược qua. – Các đồng chí đội viên, đây không phải là những chiếc khăn quàng bình thường… Đây là khăn quàng đặc biệt, và theo ý tôi, những chiếc khăn cực kỳ vinh dự. Các cháu đều đã thấy lá cờ chiến đấu mà các đồng chí thủy quân mang theo khi đến với chúng ta. Bom đạn đã xé rách lá cờ làm nó tơi tả. Chúng ta đã phủ di hài chỉ huy trưởng của chúng ta bằng lá cờ này… Đồng chí ấy vinh quang bất diệt! Các cháu có nhớ người ta nói gì về tấm khăn quàng đỏ của đội viên không? Người ta nói rằng khăn quàng thiếu niên tiền phong là một phần lá cờ đỏ. Thì đây, các cháu ạ, từ lá cờ của thủy quân mà bọn địch không sao đoạt được, từ dải cờ đã bị rách nát trong trận chiến đấu không cân sức, chúng ta đã cắt ra những chiếc khăn này cho ba đội viên của chúng ta, những đội viên trong công tác và trong trinh sát chiến đấu đã tỏ ra là những thiếu niên yêu nước thực sự, xứng đáng được mang trên ngực mảnh cờ thiêng liêng của chúng ta. Lại gần đây, các đồng chí đội viên!

Và chính ủy tự tay quàng cho từng thiếu niên trinh sát chiếc khăn quàng đã ngả màu nâu, vài chỗ vá bằng chỉ đen và có thể còn ngắn quá nữa, nhưng có lẽ không một đội viên nào trên thế giới được nhận một chiếc khăn vinh dự hơn…

– Đấu tranh cho sự nghiệp của Lenin, hãy sẵn sàng!

– Luôn luôn sẵn sàng!

Khi cả ba em đã trở về hàng, chỉ huy trưởng Lazarev tuyên bố rằng, các trinh sát viên trẻ tuổi Volodia, Vania và Tolia đã tỏ ra là những đội viên thiếu niên tận tâm và đáng tin cậy, nên mặc dầu còn nhỏ tuổi, các em đã xứng đáng được mang vũ khí.

Các em không tin ở tai mình nữa. Ba em đứng đó, mắt mở to nhìn nhau. Lẽ nào mơ ước được nhận vũ khí của các em, sắp trở thành sự thật?

– Đề nghị đồng chí Zhuchenkov, trưởng ban vũ khí, trao cho các đội viên thiếu niên vũ khí đã dành cho họ! – Lazarev ra lệnh.

Bác Zhuchenkov cao lớn, gò má nhọn, tách khỏi nhóm du kích đứng ở lối vào. Bác cắp ở nách ba khẩu súng trường kỳ lạ, nòng ngắn. Báng súng cũng như của các súng trường bình thường, khóa nòng cũng không khác gì, nhưng nòng thì chỉ ngắn bằng nửa. Các em vừa nghi ngại cầm lấy những khẩu súng trường cụt thun lủn ấy vừa chờ đợi là ngay bây giờ đây tất cả mọi người sẽ cười chế giễu các em. Thấy các đội viên của mình lúng túng, Kornilov bèn bước lại và giải thích rằng đồng chí đã trao trách nhiệm cho Zhuchenkov chuẩn bị cho các thiếu niên trinh sát những khẩu súng trường cắt nòng theo phương pháp cũ đã được thử thách từ hồi nội chiến: khía nòng cẩn thận rồi nhúng vào trong nước, bắn. Nòng bị vỡ từ dưới đến chỗ vạch khía. Súng trường cắt nòng bây giờ rất vừa tay các trinh sát viên trẻ tuổi. Hơn nữa, nếu các em phải tham gia chiến đấu trong lòng đất thì sử dụng súng trường ngắn còn thuận tiện hơn là khác.

Cầm súng trong tay, cả ba đội viên cảm thấy mình vô cùng hạnh phúc. Thế là cuối cùng, các em đã trở thành chiến sĩ du kích thực sự! Các em muốn lao ngay tới cửa lên mặt đất và nhằm súng vào một tên phát-xít nào đó. Các em quyết định thử ngay vũ khí vừa nhận được ít ra cũng ở bãi tập bắn. Kornilov đành phải chiều theo yêu cầu của các em: họ cùng đi đến bãi tập bắn.

Hóa ra khi bắn, các súng trường cắt ngắn phát ra một tiếng nổ khủng khiếp tưởng như đại bác bắn ngay bên tai. Chiếc nòng cụt phụt ra cả một chùm lửa. Trong bóng tối của mỏ đá, nó sáng lóa cả mắt. Khi thử súng lần đầu, cả ba em đều hơi bị váng tai, tuy các em không muốn thú nhận điều đó.

Các chiến sĩ du kích có mặt lúc ấy đặt tên ngay cho những khẩu súng trường cắt ngắn là “đại bác tự động của thiếu niên”.

Họ nói đùa:

– Thế là bây giờ chúng ta có cả pháo binh!

Ngoài ra, súng trường cắt ngắn còn giật quá mạnh. Chúng đập như trời giáng vào vai các em, và khi bắn, đẩy mạnh đến nỗi các em bất giác hơi lảo đảo lùi lại. Nhưng tất cả những cái đó tất nhiên chỉ là chuyện vặt so với sự thích thú vô hạn mà ba em cảm thấy khi được bóp cò súng lách cách, tì báng súng nhẵn nhụi, phẳng lì, nặng trĩu vào vai, nhẹ nhàng áp má vào như áp vào vĩ cầm vậy, cố gắng nheo mắt trái và ngắm bằng mắt phải.

Kornilov chỉ dẫn các em rất lâu, bảo cách tì súng trước khi bắn, cách lấy thước ngắm, cách nhằm bắn v.v…

Volodia và Vania đặt súng dưới gối và tuy đã thiu thiu ngủ, vẫn thọc tay vào sờ báng súng gỗ nhẵn nhụi, chiếc nòng lạnh ngắt trơn tuột. Cảm thấy thư thái vì được vuốt ve khẩu súng, cuối cùng hai em thiếp đi, lòng tràn ngập hạnh phúc.

Nhưng ngay ngày hôm sau, các em đã bị Kornilov khiển trách nghiêm khắc vì đồng chí thấy súng không được bôi dầu đầy đủ. Khí ẩm ướt ở dưới hầm ngầm gây nhiều phiền toái cho du kích: chỉ cần không bôi dầu cẩn thận vũ khí một ngày là xuất hiện ngay những vết nâu xám đáng ngờ. Dao và dĩa trong bếp của bác Manto cũng bị gỉ. Chăn, thảm, áo gối cũng bắt đầu ẩm và mục theo thớ vải. Một mùi thối rữa khó chịu ở vải ẩm bốc ra ở chỗ nằm. Cái ẩm ướt ghê tởm len lỏi vào tất cả mọi đồ vật. Vì nó mà cổ bị khan lại, mọi người bắt đầu ho.

Nhưng dù khối đá như treo nặng trĩu trên đầu và bao quanh tứ phía có làm khó thở đến đâu đi nữa, dù cái ẩm ướt hôi hám có hành hạ đến thế nào chăng nữa, mọi người vẫn phải làm công việc của mình.

Và sinh hoạt ở pháo đài trong lòng đất vẫn tiến hành theo trật tự nghiêm ngặt của nó, theo một thời gian biểu do chính các chiến sĩ du kích tự lập ra.

Chương X
CÂU CHUYỆN LÚA KIỀU MẠCH…

Có rất nhiều việc cần làm. Mọi người phải gắng sức lắm mới hoàn thành được nhiệm vụ. Tiếng gõ và tiếng kim loại chan chát ầm ĩ không ngừng trong xưởng vũ khí do Zhuchenkov thành lập ở tầng dưới cùng. Bất kỳ vào giờ nào, ngày hay đêm, cũng có thể thấy bác Manto đang bận rộn trong bếp. Không rõ bác ngủ vào lúc nào, nhưng bao giờ bác cũng có cái ăn cho những du kích đổi gác. Bác cũng không quên nhặt nhạnh những đồ ăn thừa và xương xẩu cho con chó Pirat của đồng chí chính ủy nuôi ở tầng dưới. Pirat được Zhora coi sóc cẩn thận. Còn bản thân Kotlo thì bây giờ không còn thời gian nghĩ đến con chó nữa. Chính ủy ngày càng có nhiều việc phải lo hơn. Hằng ngày, dưới sự lãnh đạo của Kornilov và Petropavlovsky, những cuộc “thao diễn trong lòng đất”, tức là những cuộc tập dượt chiến thuật, được tiến hành. Họ nghiên cứu tất cả những phương pháp chiến đấu có thể thực hiện trong lòng đất, trong đêm tối và trong hoàn cảnh chật hẹp ở các tầng khác nhau và ở lối vào các giếng. Mỗi khu vực có thể xảy ra chiến sự đều được nghiên cứu, được bắn thử trước từ một điểm nhất định, được đánh dấu chính xác trên tấm bản đồ đặc biệt do Petropavlovsky vẽ.

Những đội sửa chữa đặc biệt của du kích gồm ba người một, mỗi ngày đêm được gọi vài lần bằng điện thoại từ vị trí đóng tới những tầng trên của pháo đài và tới những giếng xa. Bây giờ, thỉnh thoảng bọn Đức lại ném bom nổ sâu và bom phá cỡ lớn vào các giếng sâu. Chắc bọn Hitler quyết định làm du kích phải váng tai và lấy đá lấp họ ở dưới. Tiếng vang của những vụ nổ liên tiếp ngày đêm rền rĩ, lan ra các căn hầm, làm đèn chập chờn, tai ù nhức nhối.

Thỉnh thoảng, bọn Hitler ném xuống mỏ đá những khối thuốc nổ phun khói. Khói đen đặc sệt bao trùm các hành lang đá. Ánh sáng đèn đóm đều bị chìm trong khói. Trong bóng tối, mọi người đụng phải nhau, xô vào tường đau điếng. Khi khói tan đi, trên mặt đất đọng lại một lớp muội đen dày đến một ngón tay. Muội đen bết vào đế giày, thấm vào quần áo, chui vào cổ họng, vào phổi. Mọi người nhổ ra nước bọt đen. Tất cả đành phải đeo mặt nạ chống hơi độc, nhưng cả mặt nạ không phải lúc nào cũng ngăn được bồ hóng đen bay khắp nơi, thấm vào từng lỗ chân lông.

Du kích ngờ rằng bọn Hitler định lợi dụng khói đen để bí mật thâm nhập vào mỏ đá nên mỗi lần chúng ném thuốc khói làm phun ra những khối khói như mực tàu, pháo đài trong lòng đất lại báo động.

Đã mấy lần, bọn Hitler định làm ngạt du kích bằng hơi, nhưng trưởng ban y tế Pekerman hay lo xa đã có một dụng cụ xác định xem có hơi ngạt hay không. Vừa báo động là tất cả đều phải đeo mặt nạ chống hơi ngạt.

Dần dần, du kích quen cả với chuyện đó. Họ thấy mìn và bom không có tác dụng gì với khối đá vững chắc dưới đất, nơi đội đóng quân. Những người đứng ở các vị trí bảo vệ tầng trên nghe thấy bọn Đức khoan mặt mỏ đá ngay trên đầu họ để chôn chất nổ và làm tung “cái nắp” của pháo đài ngầm lên không trung. Nhưng các vụ nổ đó chỉ làm sụt lở từng chỗ, không gây tổn thất lớn cho du kích. Tuy nhiên, phải luôn luôn cảnh giác, chuẩn bị mọi chuyện bất ngờ.

Lazarev cấm mọi người không được lại gần các giếng dẫn lên mặt đất. Chỉ có các trinh sát viên Shustov, Vazhenin và Makarov là được tới đó thôi.

Trong lòng đất, Vazhenin và Makarov thân nhau đến nỗi hai người không rời nhau một bước và cái gì cũng cùng làm chung: nghỉ ngơi, trực nhật, ăn uống, lên trên mặt đất. Vazhenin là đoàn viên thanh niên. Trước khi vào đội du kích, anh ở tiểu đoàn xung kích tập trung tại Kamysh-Burun. Tiểu đoàn này nổi tiếng vì đã bắt sống được hai tên giặc lái phát-xít nhảy dù khỏi chiếc máy bay Đức bị bắn hỏng và định trốn ra biển bằng thuyền cao-su. Trong chuyện này, Vazhenin tỏ ra xuất sắc. Là một thanh niên vui vẻ, lanh lẹn, thẳng thắn, ở tầng nào của pháo đài anh cũng được đón tiếp hồ hởi. “Một đoàn viên có uy tín”, – những du kích trẻ nói về anh như vậy. “Vazhenin, con bê non dịu dàng”, – những người có tuổi nói đùa, ám chỉ việc Vazhenin béo quá, đó cũng là đối tượng để mọi người thường xuyên trêu cợt.

Makarov nhiều tuổi hơn Vazhenin đến gấp hai lần. Là một người hiếu động, vai hẹp, có bộ mặt khô khan nhăn nheo, hay nói châm chọc nhưng không hề có ác ý, đồng chí có một khả năng hết sức kỳ lạ là có thể bất ngờ và lặng lẽ xuất hiện ngay lập tức, gần như đồng thời, ở các ngõ ngách khác nhau nhất của khu hầm. Vừa thấy đồng chí ở cạnh ban tham mưu, loáng một cái đồng chí đã gọi điện từ một vị trí ở rất xa và vài phút sau, bác Manto định gửi bữa trưa tới vị trí cho đồng chí phải giật thót mình vì nghe thấy sau lưng tiếng đồng chí nói ở bếp. Makarov cử động mềm mại và nhanh nhẹn khác thường. Trước chiến tranh đồng chí công tác ở ban điều tra hình sự và bây giờ đồng chí thích nói rằng, đồng chí biết cách di chuyển yên lặng và nhanh chóng như mèo là nhờ công tác cũ tạo nên.

Đồng chí dạy cả cho các chiến sĩ du kích khác biết cách đi đặc biệt của trinh sát. Makarov không bước bằng cả bàn chân, mà thoạt tiên đặt gót xuống, sau mới nhẹ nhàng lăn chân đến mũi giày. Và bước chân của đồng chí đúng là hoàn toàn không có tiếng động thực. Một lần, Makarov thấy Petropavlovsky muốn gạch bỏ một chỗ đáng nghi ngờ trên bản đồ nên phải đến một khu vực nguy hiểm của mỏ đá. Makarov thấy có nghĩa vụ phải đi theo tham mưu trưởng. Nhưng đồng chí biết rằng Petropavlovsky không thích như thế, bởi vậy đồng chí áp dụng ở đây tất cả nghệ thuật đi không tiếng động. Suốt một tiếng đồng hồ, đồng chí theo sát Petropavlovsky, cách có vài bước, thế mà tham mưu trưởng không ngờ rằng Makarov đã theo mình đi khắp nơi.

Vazhenin học được ở người bạn lớn tuổi cách đi ấy, thường nói: “Tôi và Makarov đi trinh sát như lướt trên cánh vậy. Lúc đi không hề có tiếng động.”

Đôi bạn luồn sâu vào những vùng xa xôi, hẻo lánh của khu hầm, tới những nơi hoang vắng tối om trải ra ở phía bên kia các bức tường ngăn hành lang. Ở xa trung tâm pháo đài, nơi không sợ bọn địch thâm nhập được vào đó, đôi khi Makarov và Vazhenin cố tình làm ầm ĩ, gây náo động trên mặt đất, dử bọn phát-xít vào một lối đi đã được hai đồng chí dọn quang và từ bóng tối bắn ra những phát đạn chính xác làm chúng chết tươi.

Cả đồng chí hải quân, cán bộ hậu cần Bondarenko cũng nhiều lần đi trinh sát trong lòng đất. Một lần, đồng chí phát hiện ra rằng, ở giếng số 7 khu mỏ cũ còn bỏ sót một chiếc thang xưa kia đặt dọc theo tường lên đến tận cửa giếng. Chiếc thang từ lâu đã hơi bị mục, một số chỗ đã hỏng. Mặc dù vậy, Bondarenko vẫn quyết định leo lên đến tận cùng chiếc thang đó xem có thể sử dụng được giếng số 7 đến mức nào để lên mặt đất. Các chiến sĩ du kích cho rằng, bọn Đức coi giếng này đã bị sụt lở, vì nhìn từ trên mặt đất nó có vẻ như vậy, và ở phía trên chỗ này không bao giờ thấy có bọn Hitler.

Cùng đi với Bondarenko đến giếng có Lazarev, Kotlo, Kornilov, Petropavlovsky và Zhuchenkov. Họ cho cả Volodia đi theo để đề phòng trường hợp cần gọi ngay tiếp viện.

Bondarenko mạnh dạn leo lên chiếc thang thẳng đứng. Đồng chí trèo không tiếng động, nhưng đôi khi dưới chân đồng chí, một thanh ngang đã mục rạn ở mép khẽ kêu răng rắc. Đồng chí đã trèo được một nửa, chừng mười lăm mét, bỗng từ trên miệng giếng một tên lính gác ngó xuống. Rõ ràng là hắn nằm trên mặt đất và thò đầu vào lỗ hổng. Kornilov là người đầu tiên nhìn thấy. Lập tức, đồng chí ra hiệu lệnh báo động. Không có thì giờ mà suy nghĩ, Bondarenko không để lỡ một tích tắc, nhảy thẳng xuống dưới như nhảy từ tầng gác tư xuống mặt đất, giữa chừng vẫn kịp kêu lên: “Chú ý rơi này!” – để khỏi va vào ai đứng dưới.

Bondarenko không tránh khỏi nát xương, nếu đồng chí không có thói quen nhảy từ trên cao xuống của thủy thủ và cách trườn theo thang tàu mà hầu như không chạm chân vào.

May sao đáy giếng lại nhẵn nhụi, không có đá, Kotlo và Petropavlovsky trong nháy mắt kéo mạnh Bondarenko vừa lao xuống sang một phía rồi cả ba cùng nhảy giật lại. Tham mưu trưởng ôm choàng lấy Volodia rồi lấy thân mình che cho em. Ngay lúc ấy trong giếng có tiếng “oàng” một cái: chùm lựu đạn ném ở trên xuống nổ tung. Mảnh lựu đạn đập vào tường kêu lách cách. Khói và bụi vôi che lấp cả ánh sáng. Và sau đó rất lâu vẫn còn những tiếng lộp độp và cát bụi rơi lả tả trong giếng số 7.

Nhưng không một chiến sĩ du kích nào xảy ra việc gì: mọi người đều đã kịp ẩn vào đường hầm chạy ngang.

Ngày này qua ngày khác, các trinh sát viên của đội du kích vẫn vượt sang bên kia những bức tường ngăn. Họ mang về những tin tức không có gì phấn khởi: bọn Đức đặt súng chĩa vào tất cả những cửa mỏ đá mà chúng tìm được. Du kích không những ngày càng khó liên lạc với thế giới bên ngoài, mà thậm chí, chỉ quan sát khu vực bề mặt trên mỏ đá cũng không phải dễ dàng. Những vụ sụt lở ngăn không khí trong lành đi vào. Ở dưới mỏ ngày càng khó thở.

Nhưng nhóm người yêu nước kiên cường ẩn trong lòng đất và từ đó đe dọa bọn xâm lược hợm hĩnh, vẫn tuân theo mọi quy chế của đời sống văn minh và tươi sáng đã quen thuộc với họ từ khi còn ở nhà mình trên mặt đất kia. Họ bất chấp cả bóng tối và ngột ngạt. Vào những giờ rỗi rãi không phải canh gác và làm việc, Kotlo và Kornilov tiến hành những buổi học chính trị. Zhuchenkov và Petropavlovsky tổ chức huấn luyện kỹ thuật quân sự cho các chiến sĩ du kích trẻ tuổi.

Đám thanh niên của pháo đài trong lòng đất sắp xếp chỗ ở trong một hầm ngang rộng rãi, được chèn chống vững chắc. Các du kích trẻ tuổi gọi nơi đó là khoang ở, nhưng không hiểu sao, tên gọi đó dần dần không được dùng và một tên khác lại trở nên quen thuộc hơn, đó là “nhà tập thể”. Người ta thường nói thế này: “Cái đó ở chỗ các đoàn viên thanh niên, ở nhà tập thể ấy.”

Ở đây, vào bất kỳ lúc nào, ngay cả những ngày gian khổ nhất, bị vây hãm trong lòng đất, vẫn có thể nghe thấy tiếng rè rè của cây đàn bai-an ẩm. Ở đây, tình đồng chí vui tươi sôi nổi ngự trị, buộc cả những người nhút nhát nhất cũng dần dần phải bạo dạn, và cuối cùng phải tự nhủ: “Mà thực ra, mình cũng không phải là người nhát, cũng chẳng kém gì ai.”

Trong mọi công việc nguy hiểm nhất – những trận đột kích lên trên, những cuộc trinh sát hết sức khó khăn trong lòng đất – các chiến sĩ du kích đoàn viên đều đi đầu. Họ thường xuyên yêu cầu cho họ đi trinh sát bên ngoài, cho họ bò tới gần những cửa đã sụt lở để qua kẽ đá, bắn vào bọn lính Hitler đứng gác. Nhưng đôi khi, đáng lẽ phải khen ngợi các đoàn viên đặc biệt nổi bật vì đã tỏ ra can đảm táo bạo thì chính ủy, với cách nói thẳng mộc mạc bình dị của mình, lại làm nguội cái nhiệt tình có thừa của họ, gọi họ là những “trang hiệp sĩ”.

– Chúng ta không cần những người liều lĩnh, tình thế của chúng ta hiện nay không phải như vậy. Điều đó chỉ tốt trong thơ ca thôi. Thơ nói thế nào nhỉ? “Họ lao vút, xông vào trận đánh trong tiếng reo hò ầm ĩ. Xem kìa, tuyệt chưa! Trang hiệp sĩ treo ngang ngọn giáo, tên Kozak đầu lìa khỏi cổ.” Còn chúng ta cần những chiến sĩ biết suy nghĩ. Số người của ta đếm được trên đầu ngón tay cho nên các cậu đừng có tỏ vẻ hiệp sĩ làm gì.

Vẫn như mọi lần, chính ủy Kotlo nói chậm rãi, chắc nịch, từng chữ từng lời đều được cân nhắc kỹ lưỡng. Nhưng các đoàn viên thanh niên thấy rằng, chính ủy khiển trách chủ yếu là để giữ kỷ luật. Con người hay chau mày, khắc khổ này muốn giữ cho mỗi cuộc đời trẻ trung khỏi gặp phải những chuyện ngẫu nhiên nguy hiểm. Các đoàn viên thanh niên cười thầm trả lời:

– Rõ, thưa đồng chí chính ủy! Chúng tôi sẽ không làm ra vẻ hiệp sĩ nữa.

Trong “nhà tập thể” thường diễn ra những cuộc họp ngắn gọn của đoàn viên để kiểm điểm việc thực hiện đủ các loại nhiệm vụ. Khi ấy cả Nadia và Nina cũng đến họp.

Hai cô gái bao giờ cũng được đón tiếp bằng những lời bông đùa, những câu chào hỏi vui vẻ, những ám chỉ bóng gió bí hiểm về đủ các loại cảm tình và khổ đau do những tay tếu nghịch không biết mỏi nghĩ ra lúc đó. Nina ngượng nghịu, còn Nadia sắc sảo chặn đứng ngay những anh chàng hay trêu chọc và buộc họ phải ngậm miệng. Nhưng trong những trường hợp ấy, trung úy Sergeev được bầu làm bí thư chi đoàn thanh niên trong lòng đất đều mau chóng ổn định được trật tự.

Từ lâu Sergeev đã được mọi người yêu mến. Trong lòng đất, anh cảm thấy như ở nhà mình vì từ trước chiến tranh, anh đã làm thợ mỏ ở Donbass, sau đó lại công tác ở công trường xây dựng đường xe điện ngầm Moskva. Anh biết cách đi lại dưới mặt đất hết sức thoải mái, không bao giờ đụng phải gỗ đá hoặc vách tường. Khả năng ước lượng bằng mắt rất chính xác của thợ mỏ giúp anh tránh được những nỗi khó chịu vẫn đổ lên cái đầu bất hạnh cao lêu đêu của bác Manto. Anh là một người đẹp trai, cân đối, đầu cao ngẩng trên đôi vai lực sĩ, ngay cả ở đây, trong lòng đất này, nụ cười đồng cảm nhẫn nại vẫn luôn nở trên khuôn mặt dễ coi. Anh có mặt ở bất kỳ nơi nào cần đến sự giúp đỡ của một người rất khỏe mạnh, bình tĩnh và gan dạ. Những cử động của nhà lực sĩ trẻ tuổi ngay ở dưới đất này cũng vẫn lộ rõ một vẻ thoải mái hấp dẫn, mặc dù khi đó chúng vẫn giữ được cái phong cách ngay ngắn của một người trong quân ngũ. Mặc dầu bụi bồ hóng bám vào mặt, vào đầu Sergeev không tài nào rửa sạch được, trông anh vẫn rất đẹp trai. Đôi lông mày đen sẫm vút về phía thái dương và mái tóc vàng hoe làm cả hai cô gái phải thầm nhớ nhung quyến luyến.

Nhưng Sergeev là một người chín chắn, anh nghiêm khắc với các đoàn viên và thậm chí không cho nói bóng gió tới một sự trìu mến hoặc như cách nói của anh, một “điều ngu ngốc” nào.

Khi bọn phát-xít gần như bịt kín hoàn toàn mỏ đá và cắt rời đội du kích khỏi thế giới bên ngoài, các đoàn viên thanh niên quyết định đề nghị ban chỉ huy giao công việc và nếu cần sẵn sàng hy sinh để giải quyết khó khăn cho toàn đội. Thượng sĩ Derunov, đoàn viên thanh niên, một công binh có kinh nghiệm ngay từ hồi chiến tranh Phần Lan đã được tặng thưởng Huân chương Sao Đỏ, đề nghị với Petropavlovsky kế hoạch của anh:

– Đồng chí thượng úy, chỉ cần đồng chí ra lệnh là tôi sẽ lên ngay trên kia gỡ mìn bằng tay. Tất nhiên tôi không dám đảm bảo với đồng chí là sẽ thành công hoàn toàn một trăm phần trăm, vì vừa tối lại vừa phải mò mẫm không có máy dò mìn và tất nhiên, mìn có thể nổ. Nhưng dù sao, đồng chí thượng úy, đồng chí cũng cứ ra lệnh đi. Phải cứu lấy người của ta và nói chung cần phải hoạt động. Rất có thể tôi sẽ không làm mìn nổ đâu. Còn nếu có xảy ra lầm lẫn, cũng vẫn có lợi: trong khi chúng còn luống cuống thì một lối ra cũng đã mở, các đồng chí sẽ kịp cử trinh sát lên. Tôi nói rất thành thực đấy, đồng chí thượng úy, đồng chí hãy ra lệnh đi…

Derunov có những ngón tay nhạy cảm khác thường. Nhiều lần trong lúc đi trinh sát, giữa cảnh tối đen như mực, Derunov không hiểu bằng cách nào đã phát hiện được rất chính xác những bẫy mìn xảo quyệt nhất do bọn Hitler đặt trong những đường hầm xa xôi của mỏ đá. Anh còn dạy cả các đoàn viên khác cách nhận biết những quả mìn giấu kỹ. Anh cũng chỉ dẫn riêng cho các trinh sát viên thiếu niên. Volodia nhiều lần phải ngạc nhiên về cái tiên cảm kỳ diệu của đôi tay người đoàn viên công binh này.

Derunov cũng rất hài lòng về Volodia: “Em có trí nhớ tốt. Đó là điều cần thiết đối với một công binh. Sáng ý, nhớ lâu. Em sẽ tiến xa đấy Volodia ạ, chỉ cần em bước những bước thông minh thôi.”

Các chiến sĩ du kích kính trọng cả những đoàn viên khác nữa: Mitia, chiến sĩ thông tin xuất sắc, lúc nào cũng bận rộn với cuộn dây điện, Zhdanov chu đáo làm cứu thương. Còn bác Gritsenko bản thân là một xạ thủ súng máy già, thì hết lời khen ngợi Ushakov, người đã làm ai nấy phải ngạc nhiên vì tài nghệ bắn súng máy khác thường của mình. Một lần, ở nơi tập bắn dưới đất, khi thử khẩu súng máy vừa chữa xong, anh đã bắn một loạt đạn lên tường đá thành chữ “Nina”, làm các thiếu niên vô cùng khoái trá, còn Nina ngượng chín người…

Ushakov cam đoan rằng anh có thể dùng súng máy ký đầy đủ cả tên mình nữa.

Đoàn viên Lionia nhận trách nhiệm làm thợ cắt tóc. Là cán bộ quân đội chuyên nghiệp rất khắt khe với bất kỳ sự vi phạm kỷ luật nào trong quân ngũ, Petropavlovsky và Kornilov đòi hỏi các du kích phải sạch sẽ, quần áo gọn gàng, cạo râu, cắt tóc cẩn thận. Lionia không thiếu việc làm. Anh cạo rất kỹ, nhưng vì có bồ hóng thường xuyên nên bột xà phòng của anh đen như thuốc súng. Từ hang đá, nơi Lionia mở hiệu cắt tóc, thường vang ra những tiếng kêu, những lời trách móc nhẹ nhàng của các chiến sĩ du kích bị mệt lử vì lòng tận tâm quá mức của anh thợ cắt tóc trong lòng đất: “Nhẹ tay một tí! Xước cả da rồi đây này! Kìa, cho tớ nhổ nước bọt một cái. Thôi đủ rồi đấy, đồ tàn ác ạ!”

Các du kích bước ra với bộ mặt nguệch ngoạc vết xước nhưng đã được cạo sạch sẽ. Kornilov rất hài lòng.

Và không ai ngạc nhiên khi ở hầm sinh hoạt văn hóa tầng dưới có một cuộc họp tổng kết của đoàn viên. Tại đó đích thân chính uỷ đã phát biểu một bài dài về sự trong sáng của ngôn ngữ.

– Các đồng chí đoàn viên, – chính ủy nói, – tôi nhận thấy một vài đồng chí nói chung vốn là những thanh niên tốt, và thậm chí cả các đồng chí nữ nữa, đã hơi thả lỏng miệng lưỡi. Vài người mang thói quen ấy từ trên mặt đất xuống và nghĩ rằng ở dưới này, trong bóng tối, hoàn toàn có thể buông lơi được. Các bạn, tôi muốn nói với các bạn rằng ai nói năng bừa bãi thì người đó cũng sẽ dần dần suy nghĩ thiếu trong sạch. Ví dụ như đồng chí Nadia… (Tất cả đều nhìn Nadia làm cô vội lẩn vào chỗ khuất ánh đèn.) Một cô gái tốt, tích cực, ham chiến đấu, một cô gái yêu lao động, có nghị lực. Thế mà cô ấy cho rằng dường như để cho du kích thêm sang trọng thì dứt khoát cứ nói vài chữ là lại phải chen vào đủ các thứ lời lẽ bạt mạng. Lúc nào cũng nghe cô ấy nói: “Ôi, hôm qua ở chỗ bọn tớ quấy đảo lắm!”, “Nào, ta ngồi bốc phét đi!”, “Thật chết cười”, “Nhờ anh làm phúc làm phét”, vân vân.

Chính ủy diễn đạt lại cách nói của Nadia khôi hài và chính xác đến nỗi mọi người phải ôm bụng cười.

– Tuyệt quá, đồng chí Kotlo! Đồng chí nhận xét đến là khéo! Giống hệt… Ôi, Nadia, chừa nhé…

Chính ủy nói tiếp:

– Các đồng chí, giữa lúc chúng ta bị vây hãm và hầu như mất liên lạc với thế giới bên ngoài này mà tôi lại đi nói về những chuyện vặt vãnh, như định tập cho các đồng chí quen với cách nói văn hóa, có lẽ lố bịch chăng? Không đâu, các đồng chí ạ. Chúng ta tự nguyện từ bỏ ánh nắng, không khí trong lành, từ bỏ cuộc sống mà tất cả đều quen thuộc. Chúng ta từ bỏ những cái đó để từ đây, từ dưới đất này, chiến đấu với kẻ thù. Nhưng những cái chúng ta đã được giáo dục, những cái đối với chúng ta là thiêng liêng, chúng ta sẽ không từ bỏ dù chỉ bằng chừng này…

Chính ủy giơ đầu móng tay đầy đặn của mình lên.

Bỗng một tiếng nổ nặng nề ở xa xa làm ngọn lửa trong chiếc đèn lay động. Rồi tiếp sau là vài tiếng nổ yếu hơn. Ở trên có tiếng người bước vội thình thịch. Một du kích chạy vào nơi sinh hoạt văn hóa hét lớn từ trong bóng tối:

– Báo động hơi độc! Hơi độc!…

– Cuộc họp bế mạc! Mọi người về vị trí chiến đấu đã phân công! – chính ủy nói nhanh nhưng không chút vội vàng và không nói to quá. – Các chiến sĩ đội hóa học về ban tham mưu!

Volodia và các đội viên thiếu niên chạy ngay về chỗ mình: khi báo động, các em phải túc trực ở ban tham mưu để phục vụ việc liên lạc.

Ở ban tham mưu, các tín hiệu điện thoại réo lên liên tiếp. Tầng trên báo xuống là bọn Đức đã phá vỡ bức ngăn ở một giếng và ném vào mỏ đá bom hơi ngạt và thán khí. Bị bất ngờ, các du kích ở trên thoạt tiên không hiểu xảy ra chuyện gì, nhưng chẳng bao lâu họ thấy khó chịu, mặc dầu gượng đứng được… Họ vừa cố thở, vừa cởi áo bông ra quấn quanh đầu, nhưng vẫn không rời vị trí. Hơi ngạt dìu dịu, ngây ngất, đã tràn xuống dưới…

Lazarev, Kotlo, Kornilov và Petropavlovsky nhanh chóng đeo mặt nạ chống hơi độc rồi lao theo các hành lang dốc lên tầng trên. Ngay sau đó, các nữ quân y sĩ đeo mặt nạ chống hơi độc cũng chạy lên.

Vài phút sau, mọi người ở pháo đài trong lòng đất biến thành những sinh vật kỳ lạ có vòi bằng cao-su và cặp mắt thủy tinh phồng ra. Trong lòng đất vốn đã ngột ngạt, nay mặt lại bị bọc một lớp cao-su chật căng, nên ai cũng cảm thấy kiệt sức vì thiếu không khí. Vài người quá ngạt thở, giật mặt nạ chống hơi độc ra, ngã sấp mặt xuống sàn đá, giụi mắt và giằng xé ngực áo. Volodia và các đội viên thiếu niên, tất cả đều đeo mặt nạ chống hơi độc, ấp khăn ấm lên mặt những người quá mệt, dẫn họ xuống trạm y tế ở tầng dưới.

Trưởng trạm y tế là Asan, một người rất tháo vát. Lúc ở trên mặt đất, đồng chí chưa có dịp làm thầy thuốc. Nhưng khi chiến tranh bắt đầu, đồng chí được cử đi học một số lớp chuyên môn thuộc bộ tham mưu phòng không… Đồng chí đã nắm được môn khoa học vệ sinh và nhận thức được một số điều thông thái để chữa bệnh. Trong lòng đất, tất cả những cái đó rất có ích. Đồng chí là một người chu đáo và không biết mệt mỏi. Nếu đồng chí đã bắt tay vào chữa cho ai, người đó không tài nào trốn đi đâu được… Asan đuổi theo người bệnh định trốn đồng chí tới tận những hành lang xa trạm y tế nhất. Ngay cả các vị trí canh gác tầng trên cũng không thể lẩn tránh được sự chăm sóc của Asan. Thường xảy ra chuyện một dũng sĩ du kích đang nằm nấp sau tầng đá gần mặt đất bỗng nghe thấy phía sau có tiếng sột soạt khe khẽ, nhẹ nhàng và cảm thấy có người thận trọng vỗ vai mình. Anh quay lại và thấy Asan đang bò lại gần. “Không sao, không sao, anh bạn thân mến,” Asan nói. “Cậu cứ nằm, nằm yên đấy làm nhiệm vụ để tớ đặt ống giác cho cậu. Nào cậu lật áo bông ở lưng lên, bỏ thắt lưng ra, áo khoác ngoài cũng cởi ra, anh bạn thân mến ạ. Thế! Rất tuyệt. Bây giờ đừng vặn vẹo lưng nhé… Thế, tuyệt lắm, anh bạn ạ, ống thứ nhất xong rồi. Tớ sẽ đặt cái thứ hai!…” Thế là ở lưng anh du kích nằm gác có những chiếc bình thủy nổi lên như đám nấm.

Không phải vô cớ mà mỗi khi có anh chàng nào bắt đầu hắt hơi là lập tức ở bên có tiếng nói: “Sao thế? Bị lạnh hả? Sổ mũi rồi. Coi chừng kẻo lại rơi vào tay Asan đấy…”

Còn giờ đây, Asan không thiếu việc làm: trạm y tế trong lòng đất đầy những người bị ngộ độc hơi.

Ở trên, một bức tường bảo vệ đã được dựng lên. Tường được trát xi-măng do bác Manto mau tay trộn trong thùng. Mọi kẽ hở đều nhét bao tẩm dầu. Đồng thời ở khu vực “Kiev” người ta cho nổ một quả mìn phá để không khí trong lành vào được mỏ. Bọn Đức định chui vào lỗ hổng ấy, nhưng hai phát súng chính xác của Kornilov đã hạ được hai tên lính Hitler vừa ló vào.

Hôm ấy, cả hai nữ y sĩ cùng với Nadia và Nina đều mệt nhoài vì phải chăm sóc các du kích bị trúng độc. Đến sáng, tất cả bệnh nhân đều trở về đội ngũ. Nhưng từ hôm đó, có lệnh là các chiến sĩ du kích phải luôn luôn mang theo mặt nạ chống hơi độc.

Các em dần dần đã quen với những khẩu súng đại bác tự động thiếu niên của mình. Các bước tập luyện hằng ngày với Kornilov ở căn hầm tập bắn đã phát huy tác dụng. Tất nhiên các em nóng lòng sốt ruột được sớm sử dụng vũ khí vào một việc ra trò. Vì vậy các em rất sung sướng khi ban chỉ huy cho phép các đội viên lớn được lần lượt đứng gác với các anh du kích ở trạm bảo vệ. Thực ra đó chưa phải là khu vực nguy hiểm nhất, nhưng dù sao cũng là một trong những vị trí quan trọng: nằm ở tầng trên, nơi có nhiều hành lang gần giếng chính giao nhau.

Chỗ các hành lang này thông ra giếng chính đã được bịt kín từ lâu bằng những bức tường nhân tạo. Trạm gác đặt sau những bức tường ấy. Ở đây phải ngồi trong bóng tối hoàn toàn, không được gây một tiếng động nhỏ, và theo dõi xem kẻ địch đã san bằng vách chắn ở giếng chính, nay có định gây ra chuyện gì không. Đã mấy lần bọn Đức quẳng bom xuống giếng này, nhưng bức tường kiên cố hai lớp mà du kích xây ngang hành lang vẫn không sụp đổ.

Một lần, Volodia đeo khẩu súng trường cắt ngắn đứng trực ở đây cùng với bác Gritsenko và bác già Shustov. Sau khi để Volodia ở lại cạnh bức tường có đục sẵn một lỗ quan sát, cả hai bác du kích đi sâu vào hầm ngang hút thuốc. Volodia nghe thấy hai bác thầm thì nhắc lại chuyện cũ.

– Gritsenko, bác có nhớ không, – tiếng thầm thì của bác Shustov vọng lại chỗ Volodia, – chắc bác còn chưa quên ngày mười chín tháng Năm, năm mười chín, bọn Denikin tấn công chúng ta ở đây chứ?

– Chà, không nhớ chuyện đó sao được! Những chuyện như vậy không có ai quên bao giờ, – bác Gritsenko ít nói trả lời.

Volodia trông thấy trong bóng tối thoáng lóe lên một đốm sáng nhỏ rồi biến mất ngay: đó là bác Gritsenko hút điếu thuốc và lấy nắm tay che lại.

– Thế bác có nhớ bọn Anh đưa tàu ngư lôi đến và nã súng vào mỏ đá của chúng ta không. Tôi đếm thấy chúng phóng có tới ba trăm quả đạn.

– Ít nhất cũng đến thế.

– Vài quả cũng có chứa hơi độc, bác nhớ không?

– Sao lại không nhớ! Chỉ có điều là bắn thế cũng chẳng ăn thua gì.

– Không ăn thua gì thật.

– Bây giờ cũng chẳng ăn thua gì.

– Tôi cũng muốn nói thế đấy, – Shustov tán thành.

Đến đó kết thúc câu chuyện giữa hai người bạn già đã bao năm liền cùng sống trên mặt đất và ngoài biển khơi, nơi cả hai bác cùng đánh cá, và giờ đây, hai bác lại gặp nhau trong lòng đất.

Vừa lúc đó ở hành lang bên có tiếng động như có vật gì rơi xuống. Shustov bảo Volodia ở nguyên chỗ cũ, còn bác cùng bác Gritsenko sang hầm ngang xem xảy ra chuyện gì. Volodia ở lại một mình. Đúng giờ đó, Kornilov và Shulgin đi kiểm tra các trạm. Hai người mang đèn đã che kín, tay cầm súng lục mở chốt an toàn theo đúng quy định trong lòng đất. Khi hai người bước theo hành lang dẫn tới giếng chính thì từ trong bóng tối vang ra giọng nói khe khẽ của Volodia:

– Ai?

Đã quen hoạt động trong bóng tối nên các chiến sĩ du kích có thể nhận ra nhau qua giọng nói. Vì vậy, khi Kornilov nghe thấy tiếng Volodia, đáng lẽ anh phải nói khẩu lệnh thì lại trả lời khẽ:

– Người mình đây mà…

Anh bước tiếp, vẫn không bỏ bao chụp đèn, thận trọng dò những chỗ mấp mô trên tường. Ngay lúc đó, bên cạnh anh có tiếng sột soạt và tiếng Volodia lại kiên trì vang lên:

– Đứng lại! Khẩu lệnh!

Kornilov định bước lên thì bỗng cảm thấy một nòng súng lạnh ngắt ấn mạnh vào ngực.

– Volodia, sao cháu lại thế! Không nhận ra à?

– Nói khẩu lệnh, nếu không tôi bắn! – tiếng nói trong bóng tối vang lên.

– Cháu rõ thật gớm! – Kornilov đã nổi nóng, nhưng vẫn vội nói: – Moskva!

Khẩu súng trường cắt ngắn rời ngực anh và trong bóng tối gần đó vang lên lời đáp:

– Đầu ruồi! Đi đi, chú Kornilov.

– Volodia, sao cháu lại bày chuyện như thế? Nhỡ bắn phải chú thì sao?… Không nhận ra tiếng chú à?

– Nhận ra thì có nhận ra ạ… chỉ có điều là chính chú vẫn luôn bảo phải chấp hành điều lệnh, không được tin vào tai… thế mà bản thân chú lại vi phạm.

Kornilov rất muốn nói: “Cháu thật trứng khôn hơn vịt”, nhưng anh nén lại được và làu bàu:

– Hừm… Tất nhiên, cháu làm thế là đúng rồi.

Từ hành lang bên, Shustov và bác Gritsenko đi ra, thận trọng bước qua những tảng đá nằm rải rác. Họ cầm đèn thợ mỏ thoáng chiếu vào Kornilov.

– Thưa đồng chí chính trị viên, ở trạm mọi việc đều ổn cả, – Gritsenko nói, – không có chuyện gì xảy ra. Bọn Đức ở trên giở trò quăng sỏi xuống định thử thần kinh chúng ta. Mặc kệ chúng!

Đổi gác và ăn xong, Volodia đến nơi sinh hoạt văn hóa là nơi hằng ngày em tập hợp các bạn đội viên của mình. Em gặp tất cả các bạn đã đến đầy đủ. Các em ngồi bên bàn trên có đặt chiếc đèn thắp sáng. Vania đang đọc to truyện “Tom Sawyer”.

Những chiếc thảm bốc lên mùi ẩm ướt in rõ hình bóng những chiếc đầu tròn của các em đang chăm chú lắng nghe. Volodia khẽ bước lại gần bàn. Vania đọc vừa đúng đến chỗ Tom Sawyer cùng Becky lạc trong hang ngầm, và cây nến cuối cùng của chúng cháy sắp hết.

– “Bọn trẻ không rời mắt khỏi mẩu nến cuối cùng, theo dõi xem nó chảy ra lặng lẽ và tàn nhẫn như thế nào,” Vania đọc. “Cuối cùng, chỉ còn hơn một phân ngọn nến. Ngọn lửa yếu ớt lúc bốc lên, lúc tụt xuống, và kìa, nó đang leo theo vệt khói mảnh, đứng yên ở tít trên đỉnh một giây, – rồi sau đó, bóng tối mịt mùng ghê rợn bao trùm tất cả…”

Đọc đến đó, Vania ngừng lại. Em thấy các thính giả của em cúi xuống sát bàn nhìn vào bóng đèn mờ mờ vừa sợ hãi vừa hy vọng hồi hộp, chăm chú theo dõi xem ngọn lửa bằng phẳng, lồi lõm, leo lét, trông giống như chiếc mào gà nhợt nhạt, cháy như thế nào.

Cả Volodia cũng nhìn về phía đó.

– Thế nào, đọc tiếp chứ? – Vania hỏi.

Tất cả các em cựa quậy, thở dài.

– Rồi chúng nó có thoát ra được không? – Vova tò mò hỏi, mắt nhìn qua vai Vania.

– Chờ một chút rồi khắc biết, – Vania nói, che cuốn sách đi. – Tớ không thích xem trước.

– Nó bò vào cái hang ấy làm gì nhỉ? – Zhora hỏi.

– Sao, lần trước tớ đọc cậu không hiểu gì cả à? – Vania trách em. – Ở đó có kho vàng. Bọn chúng đi tìm kho vàng ấy.

– Vania, chỗ ấy chắc cậu lầm rồi, – Volodia nói chen vào. – Chúng tìm kho vàng ở chỗ khác cơ, sau mới lạc vào hang.

– Kho vàng như thế nào nhỉ? – Vova hỏi. Em đã bỏ mất hai buổi đọc, em bị đau đầu vì ẩm thấp.

– Có đủ các thứ quý giá.

– Những thứ quý giá là cái gì?

– Là vàng.

– Đồng hồ nữa chứ.

– Tại sao cậu cho rằng dứt khoát phải có đồng hồ? Có thể là tiền vàng, nhẫn vàng, nói chung là các của quý.

Rõ ràng Vova còn muốn hỏi xem “của quý” là gì, nhưng em sợ sệt nhìn Volodia rồi nói:

– Nó lấy những cái ấy làm gì nhỉ?

– Nó muốn dùng những của quý ấy để sống giàu sang, để đi chơi, đi du lịch…

– Đi thăm quan à? – Zhora hỏi.

Còn Vova nói có vẻ mơ mộng:

– Khi chưa có chiến tranh, tớ cũng đã đi du lịch! Mẹ tớ cho tớ đến chơi nhà cô tớ ở Rostov. Năm ấy gia đình tớ định đi du lịch ở Kavkaz. Nhưng thế là chiến tranh bắt đầu…

– Còn nhà em về quê, – có tiếng nói từ dưới gầm bàn vọng lên rồi cô bé Olia lên bốn tuổi, chui ra.

Trước khi đội du kích rút xuống dưới đất, để giữ bí mật, gia đình Lazarev nói với mọi người rằng họ sơ tán về quê với người nhà, nên đến bây giờ Olia vẫn tin rằng mỏ đá chính là làng quê bố mẹ đã nói với em.

– Im đi! – Vova dọa em. – Đã cho xuống đây thì phải yên lặng, không anh dẫn lên tầng hai với mẹ bây giờ đấy!

– Sao ở quê lúc nào cũng như buổi tối ấy! – Olia không chịu yên.

– Olia, nếu em hỏi nhiều quá, anh sẽ đuổi ngay đi đấy…

Olia phụng môi rồi trề ra chực khóc òa lên. Volodia vội nhấc em lên cho ngồi trên đầu gối.

– Sao cậu lại đuổi nó? Cứ để cho nó nghe, cho nó hiểu biết thêm… Sẽ có ích cho nó sau này đấy.

Volodia xé một góc báo, gấp đi gấp lại xoay xoay gập gập rồi lộn ra, và trước mắt Olia đã có một chiếc tàu thủy nhỏ bằng giấy.

– Sao ở quê suốt ngày lúc nào cũng là buổi tối thế anh? – Olia lại hỏi, – và chẳng có cửa sổ gì cả?

– Vì ở đây chúng ta che ánh sáng rồi, – Volodia tìm được cách trả lời.

– Chúng ta sẽ ở đây mãi à?

Thế là tất cả các em nhìn người chỉ huy của mình xem Volodia giải đáp thế nào. Volodia nhận thấy các bạn lo âu chờ em trả lời.

– Sao lại ở mãi? Chẳng bao lâu nữa, chúng ta sẽ tống cổ bọn phát-xít khỏi trên kia… anh muốn nói là khỏi xóm, và chúng ta sẽ về nhà, không ở quê nữa.

– Ở nhà thích lắm! Bao nhiêu là cửa sổ, cái gì cũng trông rõ cả, – không hiểu vì sao em bé Olia lại thầm thì như nói một điều hết sức thầm kín.

Tất cả im lặng. Các em bỗng rất muốn nhìn ra ngoài cửa sổ, được trông thấy mặt trời, biển cả, và lại được sống sao cho mỗi ngày không những có tối và đêm mà có cả buổi sáng nữa.

Rồi các em lại bàn về kho vàng mà Tom Sawyer đi tìm.

Tolia nói:

– Tất nhiên, cậu ta nghĩ rằng khi nến cháy hết, thiếu ánh sáng cậu ta sẽ không nào chui ra được.

– Nó còn chưa có kinh nghiệm, – Vania giải thích. – Lúc chưa quen ở đây, các cậu suốt ngày cũng không vui lắm phải không?

– Này, nếu chúng mình tìm được kho vàng thì sao nhỉ? – Zhora hỏi.

– Kho vàng nào? – Volodia hỏi. – Cái đó chúng ta gọi là khai quật. Thầy Efim dạy sử đã giảng cho chúng ta. Chúng tớ được thầy dẫn đi xem viện bảo tàng, đến nơi trưng bày di vật đá… Nếu tìm thấy kho vàng, chúng mình cũng sẽ hiến cho viện bảo tàng.

– Hiến quá đi chứ, – Vania xác nhận, – Chả lẽ lại lấy cho riêng mình à?

– Thế không để lại cho mình một chút nào cả hay sao? – Zhora muốn biết thêm.

Volodia nghiêm khắc giải thích:

– Trước hết phải nộp cả đã, rồi sau có thể vì vậy mà chúng mình được tuyên dương, hoặc người ta sẽ xây dựng lại trường học cho ta.

– Thế không được một tí tiền nào à? – Zhora hỏi.

– Có lẽ sẽ được thưởng, nhưng hạnh phúc không phải ở chỗ ấy, – Volodia quả quyết nói. – Tớ cũng đã được thưởng về mô hình máy bay, được đi Artek. Nhưng không phải tớ làm để lấy thưởng!

Zhora tuyên bố:

– Tớ sẽ chỉ xin một chiếc máy ảnh thôi.

– Còn tớ xin thêm một thùng kem đầy! – Vova mơ mộng nói.

– Cậu làm như cả đời chưa được ăn kem bao giờ ấy! – Tolia trách bạn. – Cậu tham thế sẽ vỡ bụng mất.

– Tớ không ăn ngay một lúc. Tớ chỉ ăn ngay mười que thôi, còn bao nhiêu tớ mang xuống hầm thức ăn để dành.

Các em suy nghĩ xem kho vàng còn có lợi gì nữa. Tổ chức một ngày hội cho tất cả các đội viên thiếu niên chăng? Dù sao cũng không vui hơn ngày Mồng một tháng Năm được. Mỗi ngày xem phim ba lần chăng? Nhưng như thế sẽ học bài vào lúc nào? Sống ăn không ngồi rồi chăng? Thế thì biết làm gì cho hết ngày. Mua ở cửa hàng phố Kirov chiếc tàu thủy bày ở cửa sổ chăng? Chẳng cần đến kho vàng, tự Volodia cũng làm được những chiếc tàu thủy gần như thế.

– Trước chiến tranh, không có kho vàng chúng ta cũng sướng lắm rồi, – Zhora nói. – Không cần sướng hơn nữa! Bố tớ đã hứa mua cho tớ một chiếc máy ảnh…

– Tất nhiên, – Vova nói, – ở nước khác, ở nước Mỹ chúng nó ấy, tất cả những thứ quý “dá” đó đều rất cần.

– Cậu nói sao kia?

– Những thứ quý dá ấy…

– Không phải quý dá, mà là quý giá, – Vania sửa lại cho bạn. – Không, tớ nghĩ rằng chính Tom Sawyer nói chung là tốt và can đảm. Chỉ phải cái lúc nào cũng thích hôn… Rồi sau này, ở cuối sách, nó cũng chia đôi rất sòng phẳng kho vàng ấy với bạn nó đấy chứ. Bạn nó rất nghèo, gần như chẳng có ai nuôi nấng. Không có tiền để đi học nữa. Ở nước chúng nó, ở ngoại quốc ấy, không có tiền thì đừng hòng được học hành.

– Đúng thế đấy… Nước chúng nó có bọn tư bản mà… – Tolia nhận xét có vẻ chắc chắn. – Ở nước chúng nó thế nào, các cậu có biết không? – em tiếp tục nói một cách tin tưởng. – Tớ đã đọc một cuốn sách nhưng quên mất đầu đề rồi, thấy nói rằng ở nước chúng nó, ai cũng muốn vơ thật nhiều của cải cho mình và tước đoạt lẫn nhau. Còn ở nước ta, cái chủ yếu nhất là tất cả mọi thứ đều là của chung.

– Bởi vì nước ta sắp sửa hoàn thành chủ nghĩa cộng sản rồi.

Volodia nói câu đó và tất cả quay về phía em. Còn Vova mới đầu khẽ lẩm bẩm nhắc lại: “Chủ nghĩa cộng sản”, – sau đó mạnh dạn hỏi:

– Volodia, chủ nghĩa cộng sản sẽ như thế nào cơ?

Volodia suy nghĩ một chút rồi rắn rỏi trả lời:

– Chủ nghĩa cộng sản là khi mọi người đều đầy đủ các thứ.

“Mọi người đều đầy đủ các thứ!” – các đội viên nhỏ tuổi thì thầm nhắc lại.

– Đúng, – Volodia tiếp tục nói, – nghĩa là mỗi người sẽ làm việc theo khả năng của mình và sẽ được cung cấp tất cả những gì người ấy cần, không bị thiếu thốn một cái gì cả. Sẽ đầy đủ mọi thứ, bởi vì kỹ thuật được đưa đến khắp nơi! Con người sẽ được phát triển mọi khả năng, sẽ trở thành hùng mạnh và chinh phục được toàn bộ thiên nhiên! Chỉ có điều là vẫn không thiếu công việc cần làm, bố tớ nói như thế. Tất nhiên không phải dễ dàng mà tiến đến đó được. Mọi người vẫn cần lao động. Và để đừng có kẻ nào đi bóc lột. Tớ đã đọc một cuốn sách viết về điều đó…

– Volodia, đã sắp đến chủ nghĩa cộng sản chưa?

– Nước ta chắc đã sắp tiến đến rồi, nhưng lại có cuộc chiến tranh này… chống bọn phát-xít. Chúng không muốn nước ta tiến lên chủ nghĩa cộng sản.

– Vậy tớ biết phải hiến kho vàng vào đâu rồi, – Tolia bỗng thốt lên. – Vào quỹ Quốc phòng Liên Xô! Để chế tạo xe tăng và đặt tên theo ý chúng mình là “Người du kích nhỏ tuổi”.

Tất cả các em im lặng, suy nghĩ. Xa xa, có lẽ từ chiếc giếng tít cùng tầng trên, tiếng sụt lở ầm ì dội lại.

– Khu vực “Kiev” đấy, – Volodia lắng nghe rồi giải thích một cách tin tưởng, và em cảm thấy có ai đặt tay lên vai mình.

Em ngẩng đầu lên và thấy chú Kornilov đang cúi xuống em. Chính trị viên nhẹ nhàng bước trên bụi đá vôi mềm lại gần và đứng đây đã lâu, nhưng không em nào trông thấy vì khuất ánh đèn. Đồng chí nghe thấy phần cuối câu chuyện, nhưng không muốn can thiệp vào. Mắt đồng chí long lanh một cách kỳ lạ. Volodia nhìn chính trị viên và hiểu rằng, chú ấy đã nghe thấy tất cả.

– Các cháu cứ yên tâm, – Kornilov nói, – mọi việc sẽ tốt đẹp cả. Kho vàng quý giá nhất, kho báu giá trị nhất trên đời, chúng ta đã giành được từ năm 1917 cùng với đồng chí Vladimir Ilyich Lenin. Đó là nền tự do của chúng ta, là cuộc sống mà chú và các cháu đã quen thuộc. Giờ đây chúng ta đem theo kho báu ấy giấu xuống lòng đất để khỏi rơi vào tay bọn phát-xít, và kho báu ấy đang ở trong những cánh tay trung thành. Tuân theo di huấn của Lenin, Đảng sẽ cùng với chúng ta giữ gìn nó. – Sau đó, Kornilov khẽ nói: – Volodia, Vania đến ban tham mưu. Chỉ huy trưởng gọi các cháu.

Đã hai ngày nay ban chỉ huy đội du kích tìm mọi cách để bắt liên lạc với bên ngoài. Trong xóm Cựu Karantin có một người nhận trách nhiệm báo cho du kích dưới mặt đất biết về hoạt động của các đơn vị địch, về sự di chuyển của chúng tới Kerch và về những biện pháp bọn phát-xít sử dụng để chống lại du kích. Đó là Lankin, một người hiền lành, ốm yếu, trước làm quản trị ở mỏ đá. Theo phân công của ban chỉ huy đội du kích và trung tâm tổ chức Đảng bí mật ở Krym, đồng chí ở lại trên xóm. “Với sức khỏe thế này, tôi làm sao lang bạt nơi này nơi nọ được”, – đồng chí giải thích cho những người láng giềng khi họ tỏ vẻ ngạc nhiên thấy đồng chí ở lại. Vừa nói, đồng chí vừa húng hắng ho và đấm thùm thụp vào cái lưng khom tới mức gần như còng của mình.

Theo lời khuyên của thầy thuốc, từ hồi còn rất trẻ, đồng chí chuyển chỗ ở từ Blagoveshchensk, một thành phố ở Amur, đến Krym. Trong vài năm đồng chí làm người gác chiếc đèn biển Pavlovsky, chiếc đèn biển cao vút lên giữa pháo đài Kerch và Cựu Karantin. Đồng chí sống cô độc rất lâu ở đây, chỉ thỉnh thoảng mới ra thành phố và có lẽ thói quen sống một mình đã làm đồng chí ít nói, khiến người khác khó gần.

Khi Lankin làm công tác quản trị, đồng chí dọn đến ở một căn nhà nhỏ trên mặt mỏ đá, trong xóm mang tên “Du kích Đỏ” từ hồi nội chiến. Nhà của Lankin náu mình trong một hõm núi vẫn khai thác đá vôi lộ thiên.

Zhuchenkov và Lazarev từ lâu đã biết Lankin là một người trung thực trong từng việc nhỏ, một người có trách nhiệm, giữ đúng lời hứa và tận tụy với công việc. Từ rất lâu, trước khi đội du kích rút xuống mỏ đá, hai đồng chí đã cho Lankin biết bí mật của đội. Quản trị mỏ giúp đỡ đội chuẩn bị sống dưới mặt đất. Cùng với Zhuchenkov, Lankin đã chuyển chỗ và cất giấu các chất nổ trong mỏ. Trong nhiều ngày đêm, Lankin đã cùng công nhân phân xưởng cơ khí nhồi thuốc lựu đạn hoặc sửa sang các hang ngầm thành nơi ở. Hồi trước chiến tranh, đồng chí Ziabrev đã quá cố là bí thư Đảng ủy của nhà máy điện Kamysh-Burun nên hiểu rất rõ mọi người và cũng biết Lankin. Đồng chí cho rằng, có thể hoàn toàn tin cậy người quản trị ít nói ấy, Lankin không phải đảng viên, nếu đồng chí ở lại trên mặt đất, chắc bọn phát-xít sẽ ít nghi ngờ hơn. Ziabrev thu xếp ổn thỏa vấn đề Lankin ở những nơi cần thiết. Và con người hiền lành, khiêm nhường, lưng còng ấy sẵn sàng nhận nhiệm vụ, có thể nguy hiểm đến tính mạng, mà Ziabrev giao cho: đồng chí ở lại trên mặt đất làm liên lạc giữa đội du kích dưới đất và trung tâm tổ chức hoạt động bí mật của Đảng.

Trước chiến tranh không lâu, Lankin đã lập gia đình. Khi Ziabrev vừa bắt đầu tổ chức đội, người quản trị đưa ngay vợ về với chị mình ở Cựu Karantin, còn bản thân đồng chí ở lại căn nhà nhỏ đục trong núi phía trên mỏ đá. Không ai biết rằng trong căn hầm nằm dưới ngôi nhà người quản trị có giấu một chiếc máy điện thoại, dây dẫn của nó ăn sâu mãi xuống đất đến tít tận đầu bên kia, nơi có đặt một chiếc máy dã chiến khác, – đó chính là chiếc máy nằm trên bàn chỉ huy trưởng trong ban tham mưu của pháo đài du kích. Và không người nào bước chân vào căn nhà nhỏ của Lankin, dù có xem xét thật kỹ lưỡng chăng nữa, lại có thể đoán được rằng, nếu khéo léo ấn vào một tảng đá có thể di động bí mật thì một trong những bức tường đá nặng nề sẽ rời chỗ không khó khăn lắm và mở ra một lối vào căn hầm, từ đó có một khe hẹp ngầm dẫn tới tận mỏ đá.

Trong những ngày đầu tiên sau khi bọn Hitler đến Cựu Karantin, Lankin đã mấy lần xuống tầng trên của mỏ đá và để lại tại chỗ quy định những bản báo cáo cho ban chỉ huy du kích biết những tin tức rất quan trọng ở trên mặt đất. Đêm đêm, đồng chí gọi điện thoại cho ban tham mưu. Nhưng sau đó, sự liên lạc đột nhiên bị đứt.

Khi còn lên trên trinh sát được, Makarov và Vazhenin đã biết rằng bọn chỉ huy Hitler đuổi tất cả dân chúng sống ở trên mỏ đá hoặc gần đó ra khỏi nhà. Còn Lankin, như đã dự kiến trước trong trường hợp như thế, chắc đã dọn đến nhà bà chị ở Cựu Karantin. Sau đó các trinh sát du kích định thử lên trên qua hầm bí mật của căn nhà người quản trị, nhưng không được. Chắc hẳn ngôi nhà đã bị bọn phát-xít phá hủy. Đường ngầm đá sụt lở cả.

Mối liên lạc với Lankin bị mất hoàn toàn.

Cần phải bắt liên lạc với Lankin, nhưng mọi cố gắng đi lên trên của các chiến sĩ trinh sát lớn tuổi đều không có kết quả. Bọn phát-xít canh giữ toàn bộ các lối ra khỏi mỏ đá. Các đội tuần tra sục sạo khắp vùng.

Bất đắc dĩ, Lazarev và Kotlo lại phải phái các thiếu niên lên.

Lần này Volodia và Vania được phân công đi trinh sát. Với nét mặt lo âu và bao giờ cũng như một người ít nhiều có lỗi trong những trường hợp thế này, chính ủy giảng giải cho các em biết nhiệm vụ. Các em lại được cho vào bếp ăn thoải mái và được mặc những chiếc áo bông ấm áp. Kornilov bắt các em ngồi xuống, kiểm tra lại lần nữa xem các em đã nắm vững nhiệm vụ chưa. Một giờ sau, Vazhenin, người trinh sát vạm vỡ, nhanh nhẹn, giàu kinh nghiệm, đưa hai em tới chiếc giếng cuối mỏ có lối lên cách xa xóm. Hôm qua, du kích đã bí mật dọn ở đó một chỗ sụt lở cũ và tin chắc rằng bọn Đức chưa biết. Thêm nữa, ở đầu kia của mỏ đá, Lazarev ra lệnh mang súng máy tới một lỗ hổng và bắn ra. Như vậy sẽ đánh lạc được sự chú ý của bọn Đức và các trinh sát có thể bí mật lọt lên trên.

Vazhenin đi trước các em. Sau khi đã để lại trong giếng chiếc đèn vặn nhỏ ngọn, đồng chí bò lại gần lối ra và chăm chú quan sát. Xong xuôi, đồng chí ra lệnh:

– Ra đi, các chú bé, may mắn nhé!

Lỗ hổng các em chui lên sớm hôm ấy, ở bên ngoài hầu như không thể trông thấy được. Bản thân thiên nhiên đã ngụy trang cho nó một cách khéo léo. Tại đây, trong một hốc sâu gần chân bức tường đá dựng đứng, có một chỗ hõm vào. Nếu từ trên nhìn xuống, chỗ hõm giống như một cái hố nhỏ, nhưng dưới đáy có một lỗ hổng thông vào trong ở phía dưới bức tường đá.

Người lớn chưa chắc đã chui qua được cái lỗ chật hẹp ấy, nhưng các em bé mềm mại luồn qua một cách dễ dàng. Vazhenin ở lại phía trong canh gác; tới sáu giờ chiều, các em phải quay trở lại qua lỗ này.

Các em bò chừng hai trăm mét ra ngoài khu vực mỏ đá theo một thung lũng hẹp phủ đầy tuyết đầu mùa. Rồi hai em đứng dậy, phủi tuyết và đi về phía xóm. Cả hai em lấy dáng điệu đúng như các chỉ huy đã dặn dò. Vẻ mặt hai em giữ vẻ vô tư, các em lấy chân hất những viên đá tròn, rượt đuổi nhau chỗ này chỗ khác. Chẳng bao lâu các em đã tới con đường đi Cựu Karantin. Đến đấy nếu có tên phát-xít nào trông thấy thì cũng không nguy hiểm nữa.

Hai em chạy nhảy không phải dễ dàng gì, từ lúc mặt trời mọc, mắt các em đau nhức vì không quen với ánh sáng ban ngày. Hai em phải cố gắng nheo mắt lại, lấy tay che bớt ánh sáng đi. Nhưng lớp tuyết trắng xóa vẫn làm các em chói mắt, xót như xát muối, và nước mắt chảy ròng ròng.

Volodia nhớ lại lần trinh sát đầu tiên:

– Vania ạ, thật không may… Lần trước, tớ phải gào lên cho bọn Đức tưởng tớ khóc vì con Lyska, thế mà chẳng ra nước mắt gì cả. Còn bây giờ, khi không cần, nó lại cứ chảy ròng ròng.

Hai em đành ngồi lại một khe núi nhỏ dọc đường, chờ cho mắt quen với ánh sáng ban ngày một chút. Sau đó, các em đứng dậy lên đường. Các em muốn biết bây giờ ở Kerch như thế nào. Hai em trèo lên đồi để có thể nhìn mãi xa ra biển và phía thành phố. Và kìa, trong ánh mờ mờ của một ngày tháng Mười một, trong hơi bốc đen sì của các đám cháy, núi Mithridat hiện lên xa xa. Kerch đang cháy. Ngay cả bây giờ là lúc giữa ban ngày, bầu trời đầy khói trên thành phố cũng rực màu đỏ tía. Bên phải, dải eo biển trải dài bị sương mù che khuất tới một nửa. Ở đó mọi vật đều lặng yên như chết, không có lấy một chiếc tàu nhỏ ngoài khơi. Tất cả tàu thủy xuồng, tàu chở dầu và sà-lan vẫn thường để lại những vệt trắng trên mặt eo biển, kéo còi inh ỏi cả khoảng mênh mông, đưa những cánh buồm căng phồng như chiếc gáo lớn hứng lấy gió… nay không biết đã biến đi đâu cả.

Giờ đây, từ đó chỉ vọng lại những tiếng nổ nặng nề của đại bác Đức làm rung chuyển cả vùng.

Nhưng ở đằng xa, trong sương mù phía bên kia vịnh, nổi lên vệt bờ biển Taman. Ở đó có người của mình. Ở đó có Hồng quân.

Con đường hình như vắng lặng. Thỉnh thoảng, một chiếc ô-tô Đức đơn độc, lùn tịt, vụng về, loang lổ màu sơn ngụy trang, leo nhanh trên lớp tuyết phẳng lì về phía Kerch.

Từ đường cái, các em rẽ theo một lối nhỏ để đến Cựu Karantin được mau hơn. Vừa lúc đó, từ phía Kerch vang lên tiếng ầm ì của động cơ mỗi lúc một to. Tiếng ầm ì dần dần bao trùm cả bầu trời. Các em thấy một chiếc ô-tô tải đang lao nhanh bỗng dừng sững lại trên đường, tiếng phanh rít lên. Từ dưới tấm bạt che thành xe, bọn lính Đức nhảy xuống. Chúng rời khỏi mặt đường chạy tỏa ra tứ phía, nằm sấp xuống khe núi hẹp, nhảy tụt vào hố. Và từ phía bên kia đồi, những chiếc máy bay chiến đấu vút ra, tiếng động cơ gầm rú vang dội khắp vùng. Máy bay để lại bên dưới nào khói, nào lửa, nào những cảnh khủng khiếp, và liên tiếp phóng những ánh chớp ngắn từ dưới cánh, trên đó các em khoái trá nhận ra những ngôi sao năm cánh màu đỏ tươi. Tốp máy bay Sao Đỏ gầm vang làm át mọi tiếng động trên đời này, lao nhanh qua và biến mất phía chân trời.

Trên đường cái, mảnh vụn của chiếc xe tải bị nổ tung đang cháy nốt.

Ở phía tốp máy bay chiến đấu lao tới, có các cột khói lớn như những người khổng lồ đen sì đang ùa ra, vươn cao lên trời, đầu chạm tới mây. Những người khổng lồ ấy đứng dậy, lảo đảo, phát ra tiếng rên rỉ ầm ầm và sau khi ném tung khắp nơi những mảnh lửa và đụn khói, chúng chậm rãi sụp xuống, giống hệt như các tử thi từ quan tài đứng dậy trong tác phẩm “Cuộc trả thù khủng khiếp” của Gogol.

– Thế là máy bay ta đã cho chúng một trận! – Volodia nói. Em đứng thẳng người trên đồi, quên bẵng rằng một trinh sát phải giữ gìn như thế nào. – Hay quá, chúng bị một trận rồi!

Trong phút đó, Volodia thấy hình như bản thân em không thể bị thương được. Tốp máy bay với những ngôi sao đỏ bay trên trời là để bảo vệ cho em đi đường, thậm chí em không nghĩ tới việc bất kỳ một mảnh bom ngẫu nhiên nào rơi gần đó cũng có thể giết hại em.

Chẳng bao lâu các em đã tới rìa xóm phía đông. Lúc đi đường, các em đã kịp thấy cách xóm khoảng hai trăm rưởi mét, trong một hõm đá sâu gần đường cái, bọn Đức đặt một xưởng sửa chữa dã chiến. Dưới bóng hõm đá có để những chiếc ô-tô lắp súng phòng không, trên máy bay khó lòng thấy được. Cạnh ô-tô lúc nhúc bọn thợ sửa chữa mặc quần áo lao động. Chúng đang tháo lắp động cơ. Có tiếng kim loại loảng xoảng.

– Này, – Vania thì thầm, – nhớ lấy nhé!

– Đừng quay mặt về phía ấy. Cứ đi thẳng đi. Tớ nhận thấy từ lâu rồi.

– Volodia, – Vania bỗng lại nói, – cậu hé một mắt mà nhìn kìa: ở chỗ hõm đá bên cạnh, cậu có thấy ngôi nhà bị phá không?

– Có, thế thì sao?

– Chú ý nhé: trước đấy là nơi trú bom, có lối vào giếng, thông xuống dưới mỏ đấy.

– Thế hả? – Volodia sôi nổi hẳn lên. – Phải nói cho các chú biết mới được. Ta có thể theo lối đó mà dễ dàng san phẳng toàn bộ xưởng của chúng.

– Chính tớ muốn nói đến chuyện ấy đấy.

Các em đã đi cách xưởng sửa chữa khá xa, bỗng ở phía sau có tiếng gọi giật các em lại. Các em quay đầu nhìn. Một tên lính đội mũ chào mào, mặc bộ áo liền quần màu xám có lót bông và giây đầy dầu mỡ, tay áo xắn đến tận khuỷu, ra hiệu gọi các em lại và hét:

– Ê, bọn Nga! Lại đây! Lại đây!

– Nó muốn gì thế? – Vania giỏng tai nghe. – Nó thấy bọn mình rồi chăng? Hay ta chạy?

– Nó gọi, ta cứ đến. Cậu hãy bạo dạn lên một chút. Hãy nhớ những điều chính ủy dặn. Đi đứng cho tự nhiên vào.

Các em lại gần tên Đức. Tên lính giúi vào tay Volodia chiếc xô, lấy ngón tay chỉ vào đó:

– Bơ-rinh man ên ây-me va-xe. Ghe-xô-vin!*

Đi lấy nước mang lại đây. Nhanh lên (tiếng Đức)(ND).

– Nó bảo đi lấy nước hay sao ấy nhỉ? – Volodia nhìn Vania như muốn hỏi.

Tên lính chỉ vào chiếc xô, đưa ngón tay lên dọa. Sau đó hắn cong ngón tay lại như bóp cò, hất đầu về phía chiếc xô và làm ra vẻ như nhằm chiếc súng lục tưởng tượng vào hai em.

– Pằng-pằng! – hắn nói rồi nháy mắt một cách nghiêm khắc: – Này, đừng có nghĩ tới chuyện cầm xô trốn đi đâu nhé, tao bắn đấy.

– Ta đi lấy chứ? – Vania hỏi.

– Đành thôi… Biết làm thế nào được, – Volodia nói. Khi hai em đã đi được một quãng, em thì thầm với Vania: – Không sao. Chúng mình sẽ nhìn tận nơi xem chúng nó bố trí cái xưởng đó ra sao. Ta sẽ báo cáo được với các chú đến gần đây bằng cách nào tốt nhất.

Ở vòi bên đường không có nước, hai em phải ra mãi giếng ngoài rìa xóm. Nhìn thấy hai người phụ nữ đang lấy nước, Vania đi chậm lại một chút: em sợ có người nhận ra chăng. Volodia đến một mình. Em mắc xô vào móc, thả xuống giếng, tay giữ chiếc trục gỗ đã được hàng trăm bàn tay mài nhẵn bóng loáng. Dây từ trục thả dần xuống dưới. Sau đó, em lấy đà ấn cả hai tay vào chiếc cán sắt to, kéo lên một xô đầy. Cái trục quay ở giếng rít lên như con lợn con. Nhưng Volodia vẫn cố nghe xem hai người phụ nữ đang gánh nước đi xa dần nói những chuyện gì.

– Bọn này đi, bọn khác lại đến, – người phụ nữ có tuổi than thở. – Bọn kia còn để sót thứ gì thì bọn này lột nốt. Toàn là một lũ tham lam, thật khủng khiếp.

– Không làm sao thoát được bọn chúng, gần như nhà nào cũng có đứa vào ở. Cái gì chúng cũng lấy, thế mà động nói một tiếng là chúng la lối ngay lên: “Du kích, du kích!” Rồi chỉ tay xuống đất. Giếng nào chúng cũng bắn vào, hầm chứa đồ nào chúng cũng bắt lấp.

Hai người phụ nữ đi khuất, Volodia nhấc chiếc xô đầy nước khỏi thành giếng, rồi xách lại chỗ Vania. Hai em khênh xô nước đến gần xưởng của bọn Đức. Tên lính lúc nãy đang nói chuyện với hai tên Đức khác đứng cạnh chiếc ô-tô vận tải để mở nắp động cơ. Hai em lặng lẽ đặt chiếc xô trước mặt hắn.

– Toốc lắm! – tên Đức nói và nháy mắt với hai thằng kia, rồi ba đứa nhìn hai em cười hô hố.

Volodia cảm thấy vai mình giật giật. Vania ở phía sau khẽ hích bạn. Vai Volodia lại hạ xuống như cũ. Để tỏ ra biết ơn hai em đã giúp hắn, tên Đức cặp hai điếu thuốc lá giữa những ngón tay bẩn thỉu, đầy dầu mỡ, đưa các em.

Hai em trinh sát cương quyết lắc đầu. Tên lính đỏ mặt, phồng má lên và đột nhiên hắn dí thẳng điếu thuốc vào mũi Volodia. Em bất giác đưa tay gạt điếu thuốc ra. Thế là tên Đức bèn giậm mạnh đôi chân đi ủng dày cộm và giơ hai quả đấm nắm chặt lên trên đầu khua khua, làm ra vẻ như nhảy bổ vào các em đến nơi. Hai em thoáng đưa mắt nhìn nhau rồi co cẳng chạy. Các em vừa chạy vừa thở hổn hển vì uất ức. Từ phía sau vọng lại tiếng hô hố ầm ĩ của ba tên lính. Các em đã chạy được khỏi xưởng một khoảng khá xa, thế mà ba thằng Đức vẫn còn hô cười theo.

– Tức thật, – Vania lẩm bẩm. – Chúng nó cười bọn mình đấy.

– Không sao, rồi xem ai sẽ cười ai. Cậu có thấy trong hốc đá có bao nhiêu là lông gà không? Bọn chúng cướp gà của dân đem về làm thịt đấy. Tức là chúng ở luôn đó, ngay cạnh xưởng, trong đường hầm bị lở. Cậu hiểu chứ?

Cả những việc xảy ra ở xa xa, gần lối vào giếng chính của mỏ đá đã bị phá hủy, cũng không lọt khỏi sự chú ý của các trinh sát viên. Ở đó, bọn giặc đặt một dụng cụ giống như một chiếc cần múc nước giếng để ném mìn xuống pháo đài trong lòng đất. Tại nơi trên mặt mỏ đá, chúng đặt những chiếc niễng có ba chân cao, chắc là để khoan. Phía Tây Nam mỏ đá, trên đường cái đi Feodosia, có nhiều ô-tô tập trung. Đó cũng là nơi địch chuyển các cỗ đại bác tới. Rõ ràng là chúng đang điều thêm quân đến Cựu Karantin. Bọn Đức sắp có mưu đồ gì đây. Có lẽ bác Lankin đã biết những việc bọn Hitler chuẩn bị. Phải bằng mọi cách tìm cho được bác.

Trước kia, các em đã biết ngôi nhà của bà chị Lankin là nơi bây giờ bác đang ở. Các em đã đến gặp bác trong ngôi nhà ấy trước hôm đội rút xuống mỏ, khi Ziabrev cử các em đi báo cho du kích ở trong xóm về việc đó. Để đề phòng, trước tiên, hai em đi qua nhà Lankin, làm như tình cờ nhìn vào sân, nhưng không thấy ở đó có gì đáng nghi ngờ. Sau đó, các em mới quay lại gõ cửa.

Phía sau cửa có tiếng chân bước, tiếng chốt sắt kêu kin kít.

– Này, bây giờ cậu yên để tớ nói nhé, chính ủy đã ra lệnh thế, – Volodia vừa kịp nói với Vania thì đúng lúc đó, cửa hé mở.

Từ sau cửa, một người đàn bà tóc để trần, khăn quàng trên vai, thò đầu ra. Bà nhìn hai em có vẻ dò hỏi:

– Các cháu cần gì?

Volodia liến thoắng nói đúng như yêu cầu:

– Chúng cháu đến cô về chuyện lúa kiều mạch. Nhà cháu không có gì cho ngựa ăn cả, người ta nói ở nhà cô…

Người đàn bà đưa mắt thoáng nhìn khu sân một lượt, kéo hai em theo vào buồng ngoài, đóng cửa lại, cài chốt sắt, rồi biến vào phòng để hai trinh sát viên ở lại một mình.

Buồng ngoài cũng tối gần như dưới mỏ đá. Nhưng ngay lúc đó cửa phòng mở ra và một người thấp lùn, lưng hơi gù xuất hiện. Các em nhận ngay ra là Lankin.

– Vào đây, vào đây, các cháu. Tốt lắm! Thế mà bác lo quá. Bao nhiêu ngày mà chẳng ai đến cả…

– Chúng cháu đến bác để hỏi về chuyện lúa kiều mạch, – Volodia nói như muốn nhắc tới điều gì hệ trọng.

– Thôi được rồi, – Lankin khoát tay về phía em, – tốt hơn hết là các cháu ngồi xuống đã. Chị Liuba, cho em xin chiếc ghế đẩu lại đây… Cháu tưởng bác không hiểu, không biết cả hai đứa hay sao?

– Bác ạ, ngựa nhà cháu không có cái ăn, người ta nói ở nhà bác… – Volodia không chịu thôi.

– Thôi đi, – Lankin hiền hậu nói, – cháu thấy là bác đã hoàn toàn tin cháu rồi đấy. Bác đã trông thấy cháu ở dưới đó rồi. Vả lại, hai cháu cũng đã gặp bác khi chỉ huy trưởng cử đến. Tên cháu là Volodia thì phải. Đúng không? Còn cháu, Vania, chẳng cần phải nói gì nữa, trông cháu vẫn như xưa. Nào, nhanh lên, nói tất cả cho bác biết đi. Ở dưới đó thế nào? Đội du kích các cháu đã gây cho bọn Đức bao nhiêu chuyện. Ở đây chúng nháo nhác cả lên như vỡ chợ. Nào bọn chỉ huy đến, nào tập trung quân lại. Mọi người ở gần mỏ đá đều bị đuổi đi ráo. Cả bác cũng bị đuổi. Còn ngôi nhà của bác, chúng đã phá đổ. Bác cứ tìm mãi cách để bắt lại liên lạc với đội du kích… Thế bây giờ chú Ziabrev định sao?

Hai em nhìn nhau. Vania thở dài nặng nề, còn Volodia cúi đầu, tay lật đi lật lại chiếc mũ.

– Chú Ziabrev hy sinh rồi, – em khe khẽ nói.

– Sao?… – Lankin xô cả người về phía trước, đầu bác thụt hẳn vào giữa hai vai, hai tay ôm lấy đầu. – Sao lại thế, các cháu, sao lại có chuyện đau lòng đến thế? Sao đội du kích không bảo vệ giữ gìn lấy đồng chí Ziabrev? Thật là một con người tuyệt vời…

Lankin bỗng như bé nhỏ lại, lưng càng gù xuống hơn.

– Chị nghe không, chị Liuba? – đồng chí nói té sang phòng bên cạnh. – Chà, thật đau đớn! Ai nghĩ rằng… Khổ thật thôi, trời ơi!… Bây giờ, ai thay đồng chí ấy?

Các em nói lại tất cả những điều Lazarev dặn và kể về tình hình dưới mỏ đá. Lankin nghe xong, khuyên các em mau mau trở về pháo đài. Đồng chí cho biết Kerch đã bị bọn Đức chiếm và kể lại như sau:

Ngày mười sáu tháng Mười một, khi bọn phát-xít đã chiếm được núi Mithridat, một chiếc xe tải cuối cùng lao vút khỏi thành phố. Trên xe có bí thư thành ủy, tư lệnh các lực lượng vũ trang và chủ tịch Xô-viết thành phố. Bọn Đức dùng đạn chỉ hướng bắn đuổi theo xe. Giờ đây, bọn Hitler sục sạo khắp nơi tìm du kích. Chúng dán la liệt khắp nơi những bản thông cáo bắt mọi người phải lấy đá bịt kín các đường hầm, hành lang ngầm, thậm chí cả hầm nhà và hầm chứa thực phẩm. Không thi hành là bắn. Chúng sợ từng lỗ nhỏ trên mặt đất: nhỡ bỗng nhiên du kích từ đó chui lên thì sao…

Lankin cũng nói rằng, theo quan sát của đồng chí thì bọn Hitler đang chuẩn bị tấn công mỏ đá. Chúng xem xét tỉ mỉ tất cả các khe hở. Chắc một kẻ nào đó ở đây đã phản bội, chỉ cho chúng mọi đường đi lối lại. Bọn Đức điều pháo binh tới. Ban đêm chúng dùng pháo sáng và đèn chiếu rọi toàn bộ khu vực bên trên mỏ đá. Bọn phát-xít đồn nhau rằng ở dưới đất có cả một đội quân du kích lớn ẩn nấp. Từ hôm qua, bọn chúng liên tiếp chuyển súng ống đạn dược tới khu vực mỏ đá. Thậm chí trên giếng chính chúng còn đặt cả máy thu tiếng động. Chúng tuyên bố toàn bộ khu vực bên kia đường kề sát với mỏ đá là khu vực cấm. Khắp xung quanh đều có lính gác. Hôm nay, chúng cho máy trộn bê-tông đến – chắc định bịt kín tất cả các lối ra để lừa du kích lọt vào bẫy.

Lankin dẫn hai em lên gác xép. Trên đấy, bác để sẵn một chiếc ống nhòm pháo binh cỡ tầm xa, trên phủ kín rơm. Lankin cho hai em lần lượt nhìn ống nhòm. Qua cửa sổ gác xép, có thể thấy được một phần khu vực bên trên mỏ đá.

– Cháu thấy không? Bên phải phía dưới chính là khu vực “Volga”. Chắc chúng định vào mỏ qua giếng ấy đấy. Ở đây, khó thấy được khu vực “Kiev” nhưng buổi tối bác đi ra phố và thấy chúng cũng tập trung quân cả ở đó. Các cháu hãy nói với đồng chí Lazarev: chúng sẽ tấn công du kích từ cả hai khu vực. Còn từ khu vực chính, chắc chúng định dồn du kích lại. Nói cho đội du kích chuẩn bị. Còn các cháu phải nhanh lên, kẻo có thể ngay hôm nay… Ai biết được…

– Không cần nói gì về chuyện lúa kiều mạch nữa chứ ạ? – Volodia hỏi, em thấy câu chuyện có vẻ đơn giản quá.

Lankin thấy vậy có vẻ ngán ngẩm:

– Cháu lại còn nói với bác về chuyện lúa kiều mạch! Mình đã giải thích mọi chuyện cho nó suốt nửa giờ, thế mà nó còn nhắc mãi về lúa kiều mạch. Tốt hơn hết là cháu hãy nhìn xem… Ở khu vực các cháu chui lên, các cháu có thấy gì không? Kẻo trên đường về, các cháu lại…

Volodia đưa ống nhòm nhìn vùng đất cao là nơi có mỏ đá. Trong vòng tròn sáng lớn, ở giữa có một chữ thập đen đu đưa, còn bên cạnh có những vạch chia và con số kề trên mặt kính, em trông thấy con đường hình như rất gần, địa hình quen thuộc, và… Ống nhòm nghiêng ngả trong tay em. Volodia không lấy lại được ngay điểm cần thiết. Em thấy rõ ở chính chỗ lúc sáng các em từ dưới đất chui lên, có những hình màu xanh sẫm của bọn lính Hitler đang chạy đi chạy lại.

Lối về của các em đã bị cắt đứt.

Chương XI
GẶP GỠ CÁC VÌ SAO

Trời đã sâm sẩm tối. Hai em tính chắc rằng không thể trở về trong lòng đất theo lối đi vừa bò ra lúc sáng. Hẳn là ban ngày bọn Đức đã phát hiện thấy điều gì đáng ngờ và đã vội vã thực hiện những biện pháp thường áp dụng trong hoàn cảnh như thế. Từ đằng xa, các chiến sĩ trinh sát nhỏ tuổi thấy rõ bọn Đức đang bận rộn ở đúng chỗ có lối ra, chúng chở cọc đến, chăng dây thép gai và đào những ổ súng tiểu liên.

– Thế đấy, – Volodia nói sau khi em đã quan sát khu vực mỏ phía trên bức tường đá cạnh ngôi nhà đầu xóm. – Cậu thấy rõ chứ?

Vania cũng đã thấy rõ cả.

– Vậy mà chúng mình phải có mặt đúng lúc mười tám giờ, – Volodia nói tiếp. – Gay đấy chứ nhỉ?

– Thế chúng ta phải làm gì bây giờ? – Vania bối rối hỏi, và sau khi nhìn Volodia, em lấy làm tiếc rằng chẳng nên hấp tấp thế mới phải.

Cặp mắt của “nhóm trưởng” thiếu niên long lanh, lấp lánh dưới hàng mi:

– Cậu yên hẵng, để tớ suy nghĩ! Tớ quyết định xong rồi hãy hỏi.

Em đưa vai lên cọ vào má. Đấy là dấu hiệu chứng tỏ em đang suy nghĩ căng thẳng. Yên lặng một lát rồi Volodia nhìn Vania với một vẻ hơi lưỡng lự.

– Vania này… Tất cả khu vực ở đây cậu biết rõ hơn tớ. Tớ nhớ là ngày trước, sau đống đất sụt đằng kia, còn một lỗ nhỏ nữa. Hồi bé, tớ cũng đã đi trốn vào đấy…

– Chỗ con bò nhà chú Vasily cũng bị ngã xuống chứ gì? Nhớ quá đi chứ lại! Bố tớ còn phải lấy dây thừng lôi cậu lên đấy thôi. Chỗ chúng ta cùng bác Shustov đã đến ấy phải không?

– Không phải, tớ có nói đến chỗ ấy đâu! Cậu hãy nghe cho kỹ đã. Cậu nhớ không, ở kia còn một lối nữa… Chỗ kia kìa, nơi không có tên Đức nào cả, rất vắng vẻ ấy… Đúng là chúng không đánh hơi thấy lối đi ấy. Ta đi đến đó đi! Nhất định ta sẽ lọt qua được. Kìa, sao cậu cứ đứng ngẩn ra thế?

Nhưng Vania chần chừ, lưỡng lự đứng nguyên tại chỗ.

– Volodia này, – em ngượng nghịu nói, – tớ có biết chỗ đó… Tất nhiên là lúc này không nên nói tới… có thể cậu còn cười tớ nữa, nhưng có điều là chúng ta không nên đến đó.

– Đến đó là đến đâu? – Volodia ngạc nhiên, em bực tức quay lại phía Vania.

– Nghĩa là qua cái giếng mỏ ấy, vì đấy chính là cái giếng mỏ… đêm đêm vẫn thấy ánh lửa lập lòe. Mà bây giờ cậu nhìn xem, đã nhá nhem rồi. Cậu cũng biết đấy, nhân dân ở đây chẳng ai đến đấy bao giờ.

– Trời, trước kia có biết bao nhiêu nơi người ta không đi đến ấy chứ! Trước kia người ta sống trên mặt đất, thế mà chúng ta đã sống mấy tuần lễ trong lòng đất rồi còn gì… Thôi, cậu hãy quên những chuyện dọa trẻ con ấy đi…

Giọng Volodia trầm trầm không tự nhiên, em cố làm vẻ cứng cỏi của người chỉ huy, điều đó chẳng những cần thiết để duy trì kỷ luật mà còn cần thiết để trấn an tinh thần nữa. Em nhớ rõ là có biết bao chuyện đáng sợ đồn đại về cái giếng mỏ vẫn nổi tiếng là quái đản và bí hiểm này. Mà bây giờ trời đã sẩm tối rồi…

– Ôi, Volodia, không nên đến đấy thì hơn! – Vania lại nói. – Chính tớ cũng không tin những chuyện nhảm nhí ấy đâu, nhưng không hiểu sao tớ cứ thấy rờn rợn thế nào ấy.

– Cậu im đi! – Volodia thét lên với bạn, em đã trấn tĩnh được hẳn. Em bực mình vì đã vô tình tỏ ra nhút nhát. – Tớ đã quyết định dứt khoát rồi. Nếu cậu thấy rờn rợn thì hãy lấy lại bình tĩnh đi… Theo tớ, nhanh lên!

Nửa giờ sau, không để lộ cho bọn Đức nhận thấy, hai em đã lần đến chiếc giếng mỏ sụt lở ở phía xa. Suốt ngày lăn lộn nên hai em bị lạnh cóng: gió biển thổi vào buốt như kim đâm. Từ bầu trời thấp lè tè, những bông hoa tuyết khô khốc thỉnh thoảng lại rơi xuống và nhẹ nhàng luồn vào những bụi gai khô héo, nơi hai em đang len lỏi bò qua. Hai em bị cào xước cả da khi chạm vào những thân cây giòn phủ đầy những mảnh băng nhỏ nhọn hoắt. Vụn băng đâm vào má, lọt vào cổ áo cù buồn buồn. Các em mong chóng xuống được dưới lòng đất quen thuộc, báo cáo với ban chỉ huy, nói lại những tin tức thu thập được trên mặt đất. Sau đó, bác Manto nhất định sẽ thết các em món xúp rau nóng sốt nấu bằng đồ hộp theo kiểu du kích, rồi các em vừa chén xúp và phồng má nhai thịt vừa kể những chuyện phiêu lưu trong thời gian đi trinh sát.

Bóng tối ẩm ướt, lạnh cóng của giếng mỏ như hút hai em vào sâu trong lòng đất. Vania đang cố không tụt lại bỗng vội vã trườn lên ngang vai Volodia đang bò đằng trước. Cả hai bất giác nhìn nhau. Volodia nhíu mày quay đi. Hai em đều cảm thấy rờn rợn. Tất nhiên là từ lâu hai em đã không tin vào những chuyện đồn đại nhảm nhí về những xác chết hiện hình cứ đêm đêm lại bò vào giếng mỏ. Nhưng dù sao cũng không phải vô cớ mà người ta cố tránh đến gần chiếc giếng này.

Các em tiếp tục bò theo đường hầm dốc nghiêng. Càng đi sâu vào, bóng tối âm u khủng khiếp xung quanh càng dày đặc.

Đột nhiên, hai em nghe thấy tiếng rên rỉ kéo dài, như nghẹn lại.

Cả hai lặng người đi, áp sát vào mặt đất. Tiếng rên giống như tiếng thở dài khó nhọc, đau đớn, lại vang lên, vọng lại từ phía sau hai em.

– Volodia, cậu có nghe thấy không? Tớ đã bảo cậu là không nên cơ mà! – Vania thì thầm.

Volodia thúc nắm đấm vào vai bạn ra hiệu im lặng. Hai em nín thở lắng nghe. Từ phía sau, ngay cửa vào hang, lại nghe thấy tiếng rên: “Ô-ô-i-i!” đau đớn, não lòng não ruột.

Volodia bảo bạn:

– Cậu nằm lại đây để tớ đi xem chuyện gì nhé.

Vania nhìn Volodia và hiểu rằng phản đối cũng vô ích. Volodia lùi về phía cửa. Vania bò theo sau: em không thể bỏ mặc bạn một mình trong giờ phút như thế này. Volodia ngoái đầu lại, giơ nắm đấm ra dọa, nhưng Vania không nghe. Tiếng rên rỉ ngày càng to hơn. Các em nghe thấy tiếng lầm bầm lộn xộn, vọng đến từ phía tảng đá lớn mà một nửa che khuất lối vào giếng. Volodia bò đến gần hơn. Trong bóng tối chiếc khe đen đen dưới tảng đá em nhìn thấy một người. Người đó trông thật khủng khiếp: to lớn, râu tóc xồm xoàm, đôi mắt nhắm nghiền hõm xuống. Gò má nhô lên nhọn hoắt. Người đó nằm, đầu ngửa ra gối vào chiếc túi dết. Dưới chiếc cằm râu ria rậm rạp, cục yết hầu như sưng tấy lên, chạy đi chạy lại làm cổ họng phình to. Tiếng rên rỉ kéo dài thỉnh thoảng lại phát ra qua hàm răng nghiến chặt nhe ra và bao quanh là đôi môi xám nhợt, không còn giọt máu.

Cạnh cái ga-men đặt trên tảng đá có một chiếc mũ thủy quân nằm trên mặt đất. Volodia chăm chú nhìn và phải vất vả lắm em mới phân biệt thấy trên dải băng có bốn chữ “Bảo vệ bờ biển” đột bằng vàng đã mờ đi từ lâu.

– Thủy quân cậu ạ, lính thủy chúng ta, – Volodia quay lại, khẽ báo tin cho Vania.

Người đàn ông đang nằm giật nảy mình lên, hé một cặp mắt, chăm chăm nhìn Volodia một cách dữ tợn, mắt long lên ánh lửa như than hồng sắp lụi. Bằng một cử động giần giật, người đó lần bên sườn, rút dưới đầu ra một khẩu súng lục, bàn tay lập cập, run rẩy nhằm nòng súng rung rung thẳng vào Volodia.

– Ai đấy? Dừng lại! Đứng nguyên tại chỗ!… Động đậy tao bắn ngay! – người đó lầm bầm, giọng khàn khàn.

– Chú ơi, gượm hẵng chú! – Volodia vội nói. – Đừng bắn vội, chú! Gượm hẵng… Chú là ai đấy?

– Đứng lại! Động đậy tao bắn ngay, – người lính thủy lầm bầm, tay vẫn chĩa súng vào chú bé.

Volodia nấp đầu vào sau tảng đá để đề phòng.

– Chú làm gì thế chú! Chú lạ thật. Chú không được khỏe à? Chắc chú bị thương phải không? Chúng cháu sẽ giúp đỡ chú. Chúng cháu là đội viên thiếu niên, là trinh sát đây mà.

– Đừng hòng… đồ ăn bám! – người lính thủy rít lên. – Có giỏi thì cứ đến đây!… Tao sẽ cho một quả lựu đạn… Chúng mày đừng hòng bắt sống tao!

Trong lúc người lính thủy giận dữ và đe dọa, mắng mỏ, thở hổn hển thì từ chỗ nấp, Volodia chăm chú quan sát chiếc ga-men bên cạnh người đó. Trong ga-men còn một ít nước. Nước từ đâu ra nhỉ? Vì rõ ràng là từ lâu người đó đã không đứng dậy được. Đôi chân duỗi ra cứng đờ dưới vải bạt. Vậy ai có thể mang nước đến cho người lính thủy bị thương kia? Nghề trinh sát mới mẻ đối với Volodia đã rèn luyện cho em óc quan sát. Xung quanh, trên lớp tuyết đã tan và rồi lại đông cứng lại, không hề có dấu vết gì, những mảnh giấy báo ướt đẫm đã đóng thành băng, những thân cây gai bị dứt đứt, tất cả những cái đó chứng tỏ rằng người lính thủy nằm đây đã lâu. Vậy nước ở ga-men là do ai mang đến? Nhưng Volodia nhận thấy ngay rằng, tảng đá lơ lửng phía trên chỗ khe người lính thủy nằm thì ẩm ướt và những dòng nước nhỏ theo đó rỉ xuống. Chắc là người lính thủy đã lấy ga-men hứng nước.

– Chú ơi, đừng nhằm súng vào cháu, – Volodia đề nghị, em thận trọng ló đầu ra khỏi chỗ nấp. – Và chú hét lên làm gì, khe khẽ chứ chú, không bọn Đức nghe thấy mất. Chú để súng xuống đi. Chúng cháu là du kích đây mà, cháu lấy danh dự thiếu niên tiền phong Lenin mà cam đoan với chú như thế!

– Có gì là bằng chứng? – người thương binh lầm bầm. – Đừng có hòng bịp tao. Xung quanh chúng mày vây chặt rồi… Tao biết…

– Chú để súng xuống đi chú! – rốt cuộc Volodia phải van nài. – Cháu phải nằm vật nằm vạ ở đây mãi mà chú không cho đứng dậy… Giá chú để cháu đi gọi người của ta đến có phải chú đã được mang xuống dưới chỗ chúng cháu rồi không. Chú ơi, chú nhằm súng vào cháu làm gì. Cháu biết lấy cái gì chứng minh cho chú bây giờ? Vì khi chúng cháu đi trinh sát, chúng cháu phải để tất cả mọi thứ ở lại.

– Bảo chú ấy cứ hỏi cậu một điều gì đấy và cậu sẽ chứng minh cho chú ấy biết, – Vania ở đằng sau nhắc.

– Đúng đấy, chú cứ hỏi cháu một điều gì đi, cháu sẽ trả lời cho chú tất cả, và chú sẽ thấy là cháu không nói dối. Nếu chú muốn, chú hãy hỏi cháu về tổ chức thiếu niên đi.

– Tổ chức thiếu niên à?… – người thương binh nói giọng mệt nhọc, – về tổ chức thiếu niên… Đừng bò ra, nằm yên đấy không tao bắn!… Về tổ chức thiếu niên thì tao quên mất rồi… Vậy hãy nói cho tao nghe… ôi! nếu đúng là thiếu niên tiền phong thì hãy nói cho biết những gì về Hiến pháp đi…

– Về Hiến pháp ạ? Cháu sẽ nói ngay lập tức! – Volodia nuốt nước bọt đánh “ực” một cái, thận trọng thúc chân vào Vania nằm đằng sau để nếu có quên gì thì bạn nhắc. Rồi em vui vẻ nói bằng giọng em vẫn thường trả lời ở lớp khi đã thuộc lòng bài học: – Quyền lao động, quyền nghỉ ngơi… quyền học tập… Tất cả các dân tộc đều bình đẳng. Và điều này nữa… điều chủ yếu nhất… đó là: bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng… Chú ơi, chú đừng nhằm súng vào cháu nữa chứ!

– Nói đúng đấy… Biết đấy, – người thương binh nói khẽ qua kẽ răng. – Có lẽ không nói dối thật… Này đứng yên! Đừng có vội bò đến gần! Mà này, cứ làm dấu trước đi kẻo nhỡ có sao lại hối… – Bỗng người đó yêu cầu.

Volodia bực bội nhún vai:

– Chú lạ thật! Nếu cháu là thiếu niên tiền phong thì việc gì cháu phải cầu chúa với chú? Cháu làm thế thì chứng minh được gì?

– Cháu nói đúng đấy, – người lính thủy tán thành. – Bây giờ hãy nói cho chú xem cháu biết những bài hát gì của chúng ta nào?

Vania rất hài lòng. Thậm chí em còn nhíu mày lại và lắc lư đầu nữa: em biết Volodia thuộc rất nhiều bài hát.

– Cái ấy thì dễ quá! Cháu biết gần như tất cả các bài hát, – Volodia bắt đầu nói. – Trước hết là bài “Vùng lên, hỡi các nô lệ ở thế gian”, rồi bài “Hùng cường thay Liên Xô là nơi biết bao người”, cháu còn biết hát bài “Khi lội suối, khi băng đèo”, rồi bài “Trong đất nước thanh xuân tươi đẹp của chúng ta, người nào cũng dạt dào sức thanh niên”. Cháu còn biết bài “Anh lính thủy Zhelezniak”. Bài hát ấy như thế này: “Cỏ vút cao trên thảo nguyên vùng Kherson, trên thảo nguyên vùng mộ cổ Kherson…” – Và Volodia khe khẽ hát bài ca em ưa thích. – “Anh lính thủy Zhelezniak, người du kích vinh quang, nằm dưới ngôi mộ cổ phủ đầy cỏ rậm”, – em say sưa hát, và thấy người thương binh không nói năng gì, em thận trọng nhìn ra.

Người thương binh nghẹn ngào nức nở, trán áp vào đôi tay khoanh lại trên khẩu súng, đôi vai rộng, gầy gò, nhô lên dưới tấm áo da, rung rung mãi.

– Các cháu thiếu niên… các cháu yêu quý, hãy giúp chú… Chú yếu quá, chẳng còn làm gì được nữa…

Và người lính thủy lại lịm đi.

Hai em nhảy phóc một cái đến bên cạnh. Vốn đã quen thận trọng, việc đầu tiên của Volodia là gỡ khẩu súng khỏi bàn tay yếu ớt của người lính thủy. Em ngắm nghía khẩu súng một cách thành thạo, rồi đút vào túi áo trong. Cả hai trinh sát viên cúi xuống anh thương binh với vẻ thương yêu.

– Gầy đến thế này cơ à! – Vania kinh hoàng. – Đúng là chỉ còn da bọc xương thôi.

– Vào địa vị này thì cậu cũng thế chứ hơn gì, – Volodia giận dữ đáp lại, em cảm thấy cổ nghèn nghẹn vì xót thương. – Chú ấy nằm ở đây bao nhiêu ngày trời rồi? Cậu thấy không, chú ấy không chịu đầu hàng bọn Đức và đã chuẩn bị lựu đạn để chiến đấu. Đã đặt sẵn ở đây này…

Em vội vã vụng về cởi khuy chiếc áo khoác phồng lên vì ẩm trên ngực người lính thủy. Một làn hơi nóng ấm, khó thở, phả vào mặt các em. Các em thấy chiếc áo lót kẻ sọc loang lổ những vệt máu đã đông lại.

– Vania này, – Volodia nói. – Cậu đi một mình xuống ngay dưới mỏ đi. Cậu báo cáo với chỉ huy trưởng hay chính ủy tất cả những điều chúng ta phát hiện được ở đây nhé. Rõ chứ? Còn tớ sẽ ở lại. Bỏ mặc chú ấy ở đây sao được. Mà bây giờ đã có vũ khí rồi… – Em rút ở ngực áo ra khẩu súng lục rồi lại nhét vào. – Gượm hẵng, cậu mang theo giấy tờ của chú ấy đi, không các chú dưới kia lại không tin.

Volodia thận trọng rút ở túi áo trong của người lính thủy ra những giấy tờ bị ép chặt, ố vàng vì ẩm và một bức ảnh nhỏ chụp một người lính thủy vai rộng, đẹp trai, bên cạnh là một cô gái mặc váy thẫm màu và áo khoác trắng. Người lính thủy với cô gái đứng trên đại lộ Duyên hải cạnh hàng cọ gốc to, đằng sau là một chiếc tàu thủy lớn, màu trắng, có hai ống khói, đang chạy trên biển.

Sau đó, Volodia lấy trong túi áo người thủy thủ ra một cuốn sổ nhỏ bọc giấy đỏ dày. Em mở sổ ra và đọc dòng chữ in trên trang đầu. Đó là thẻ đoàn viên Đoàn thanh niên cộng sản Lenin Liên Xô. Người mang thẻ là Nikolai, sinh năm 1921. Bên dưới có dán tấm ảnh một thủy thủ trẻ tuổi, đẹp trai đang nheo mắt vui vẻ nhìn chăm chăm vào Volodia. Một con dấu vàng vàng tím tím nhòe ra để hằn lên một góc ảnh như chiếc cầu vồng. Volodia đưa cặp mắt từ chiếc ảnh sang khuôn mặt ngửa ra, rậm râu và hốc hác vì đau đớn của người thương binh, rồi em lại nhìn bức ảnh chụp người lính thủy và cô gái một lần nữa. Em nhận ra người lính thủy đội chiếc mũ có dòng chữ “Bảo vệ bờ biển”.

– Vania này, – em sửng sốt thốt lên, – tớ cứ tưởng anh ấy già lắm rồi. Thế mà anh ấy mới sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi mốt thôi. Nhìn xem, đoàn viên thanh niên đây này. Cậu trông, trước kia anh ấy khỏe mạnh, vững chãi biết chừng nào! Đúng là anh ấy đã chịu nhiều gian khổ quá… Thôi, cậu nhanh nhanh xuống gọi người của ta đi! Cậu có diêm đấy chứ? Này, cầm lấy diêm tớ đây này. Đừng đánh diêm bừa bãi đấy, cậu biết đường quá đi rồi còn gì.

Còn lại một mình, Volodia thận trọng đắp bạt cho anh thương binh, cài hết khuy áo lại và sửa sang chiếc túi dết người lính thủy dùng để gối đầu. Em ngồi xuống, lắng tai nghe, tay sờ vào chiếc súng lục trong ngực áo.

Xung quanh rất yên tĩnh. Trời đã tối. Thỉnh thoảng, người lính thủy lại rên lên khe khẽ. Volodia thận trọng nâng vạt vải bạt lên: một chân anh lính thủy đã tháo ủng và quấn giẻ; trên chân kia, cái chân sưng tấy lên rất to và kềnh càng giạng sang bên, chiếc ủng rách bung theo đường khâu…

Người thanh niên mà mới đây thôi còn rất khỏe mạnh này nằm đây đã bao nhiêu ngày rồi? Anh không chịu đầu hàng kẻ thù trên mảnh đất chúng đã cướp đoạt được. Chắc anh bị thương hôm xảy ra những trận chiến đấu cuối cùng, hay có lẽ, anh ở lại Cựu Karantin để yểm hộ cho các đơn vị của chúng ta rút qua vịnh. Vậy là đã đúng hai tuần rồi. Trong suốt thời gian ấy anh chỉ có một mình, không được ai giúp đỡ, không người săn sóc, và ngay cạnh đấy là bọn Đức đã siết chặt vòng vây trên toàn bộ khu vực mỏ đá. Bị thương, đói ăn, hứng từng giọt nước, chân không động đậy được, nằm duỗi thẳng trên đá lạnh khiến cơ thể mất đi lượng nhiệt cuối cùng, anh hy vọng vào cái gì? Hai quả lựu đạn, khẩu súng lục với ba băng đạn còn lại trong ổ, chiếc bánh khô cuối cùng và cái ga-men người lính – đó là toàn bộ tài sản của anh… Nhưng rõ ràng người lính thủy quyết không để bọn phát-xít bắt sống. Anh bò tới đây và nếu bị kẻ thù phát hiện, anh sẵn sàng chiến đấu đến giây phút cuối cùng của đời mình.

Volodia ngồi xổm bên cạnh và nhìn vào khuôn mặt anh, khuôn mặt hốc hác, đen sạm, nhưng bây giờ em cảm thấy không già như trước. Em kéo chiếc ga-men lại gần, nhúng một góc bạt vào nước và thận trọng lau trán cho người lính thủy. Anh bỗng hé mở cặp mắt tràn ngập một ánh lửa mờ đục, anh giật giật người, nghiến răng chửi rủa.

– Khẽ chứ, đồng chí Nikolai! Chúng nghe thấy mất! – Volodia cúi xuống sát mặt anh thầm thì.

– Đứng lại… Ai đấy? – người lính thủy chăm chăm nhìn Volodia, miệng lầm bầm. Một vẻ bất lực và âu yếm bỗng thoáng hiện trong đôi mắt hõm sâu nhưng đã yên tâm của anh. Anh đã nhận ra: – Em thiếu niên… Em…

Trời đã tối hẳn. Volodia lạnh cứng, hai hàm răng đánh vào nhau lập cập, nhưng cuối cùng, Vazhenin, Shustov, Kornilov và một vài chiến sĩ du kích nữa đã từ giếng mỏ cũ đi lên. Bên ngoài, bọn Đức đã bắn pháo sáng và khi ấy cửa vào tràn ngập một làn ánh sáng xanh dữ dội rồi từ từ tắt dần. Volodia khẽ lên tiếng. Vài phút sau, các chiến sĩ du kích hết sức thận trọng khênh người lính thủy bị thương đi trong bóng đêm dày đặc. Người lính thủy lúc thì mê man, lúc lại giãy mạnh và rên rỉ, do đó Shustov phải lấy tay bịt miệng anh lại để bọn Đức khỏi nghe thấy.

– Bác Shustov, bác nhẹ tay chứ, không chú ấy chết ngạt mất, – Volodia phấp phỏng nói, – chú ấy yếu lắm.

Em đi trước, nâng đầu người lính thủy và cầm chiếc mũ của anh.

Nhiều chiến sĩ du kích chen chúc nhau ở trạm xá. Họ đã nghe tin các trinh sát viên phát hiện được một thủy thủ xô-viết bị thương trong một giếng mỏ, người lính thủy này thà chết vì đói và vì thương tích trong cảnh cô đơn còn hơn để bọn phát-xít bắt làm tù binh.

Tại trạm xá, các nữ y sĩ rửa các vết thương và băng bó lại cho anh thương binh. Nina vừa giúp đỡ các nữ y sĩ vừa nghiến chặt răng và nheo mắt lại để khỏi nhìn thấy đôi chân đen sạm, sưng phồng của người lính thủy. Trong lúc đó, các trinh sát viên của chúng ta báo cáo ở ban tham mưu tất cả những gì hai em tìm hiểu được. Những tin tức các em mang về vô cùng quan trọng đối với đội du kích. Các cán bộ chỉ huy đặc biệt quan tâm đến thông báo của Lankin về trận tấn công mỏ đá đang được chuẩn bị cũng như những tin tức về xưởng sửa chữa của bọn Đức mà các trinh sát viên đã nhận thấy.

Sau khi được phép nghỉ và ăn uống qua quýt, Volodia chạy đến trạm xá.

Nikolai nằm, đầu ngửa trên gối. Anh mặc chiếc áo sơ-mi sạch sẽ, rộng thùng thình của chính ủy. Thỉnh thoảng anh lại động vào áo và lấy ngón tay vuốt ngực áo, dường như anh cảm thấy áo chật quá. Ngọn đèn đặt trên chiếc tủ nhỏ ở đầu giường được che bằng một tấm gỗ dán. Khuôn mặt Nikolai như hòa tan vào bóng tối. Nữ quân y sĩ Marina định không cho Volodia vào nhưng em thầm thì: “Cô Marina, sao lại thế cô… Chính cháu đã tìm thấy anh ấy, anh ấy cũng biết cháu cơ mà!…” – và Marina không thể không cho phép, chỉ dặn phải yên lặng.

Volodia nhón chân đến bên giường Nikolai.

Giờ đây, đối với Volodia, con người được em cứu thoát này đã trở thành một trong những người thân thiết nhất trên đời. Yên lặng, cố nín thở, em cúi xuống chăm chú nhìn khuôn mặt hốc hác nhưng bây giờ dường như đã tươi tỉnh lên một chút. Bỗng em nhận thấy anh thương binh hé mở mắt, nhìn chăm chăm vào em.

– Đứng lại, ai đấy? Ta đã gặp nhau ở đâu nhỉ? – anh vừa lầm bầm vừa nặng nhọc nhấc đầu lên khỏi gối.

– Anh Nikolai, em đây mà, em đã tìm thấy anh đây mà. Bây giờ anh đang ở chỗ chúng em.

– À-à… Em thiếu niên tiền phong… – Cặp môi xám nhợt hé mở một nụ cười yếu ớt. – Cám ơn em… Anh đang ở đâu thế này nhỉ? – Anh cố sức chống khuỷu tay cứ khuỵu dần xuống. Cặp mắt anh nhìn chăm chăm vào tường đá. Rồi anh ngửa đầu lên, thấy bên trên là vòm đá thấp. Đột nhiên anh lại nổi giận: – Đứng lại!… Sao lại đá? – Anh đấm tay vào tường. – Sao lại xô đẩy tao xuống đây? Đứng lại, đồ khốn!… Tao còn sống kia mà…

Marina và Nina chạy bổ vào khuyên anh bình tĩnh.

– Đồng chí nằm yên, cứ nằm yên! Không nên thế, – Marina nhắc đi nhắc lại. – Chúng tôi là du kích, đồng chí đang ở chỗ chúng tôi. Đồng chí đừng ngại!

Người lính thủy nhợt nhạt, râu tóc xồm xoàm, ngồi trên giường đưa cánh tay khẳng khiu đến phát sợ giật cổ áo sơ-mi trên chiếc cổ gầy giơ xương, anh nghiến răng ken két, thảng thốt nhìn quanh. Rồi cặp mắt cháy rực của anh lại dừng lại ở Volodia. Anh thoáng nhắm mắt, người lảo đảo; những giọt nước mắt chảy trên đôi má xám nhợt, và khi anh lại mở mắt ra, đôi mắt trông đã sáng sủa hơn và yên tĩnh hơn.

– Em thiếu niên tiền phong, – anh nói rất khẽ, – cám ơn em… Em đã không để anh phải chết khốn khổ… Bây giờ, nếu anh chết thì cũng chết một cách vinh dự… Một cách xứng đáng… Thế giấy tờ của anh đâu? – anh bỗng lo lắng lần tìm xung quanh.

Người ta bảo anh cứ yên tâm, báo cho anh biết rằng giấy tờ của anh vẫn nguyên vẹn, hiện chính ủy đang cầm. Lát sau, đích thân chính ủy đến. Ông ngồi xuống chiếc ghế đẩu cạnh giường sửa lại tấm chăn anh đang đắp.

– Đồng chí chính ủy, – anh nói với ông, – yêu cầu đồng chí ghi tên tôi… Khi nào tôi đứng dậy được, đồng chí hãy chỉ đường cho tôi ra ngay mặt trận… Giấy tờ của tôi ở chỗ đồng chí phải không? Thẻ đoàn viên của tôi vẫn nguyên vẹn chứ? Đồng chí có ghi tên tôi vào đội ngũ không?

Sau đó, khi đã yên tâm hẳn và tin chắc rằng mọi việc đã ổn, anh ngủ thiếp đi.

Nữ quân y sĩ cùng chính ủy bước ra khỏi trạm xá. Volodia đi theo.

– Không hy vọng gì nữa, – em nghe thấy nữ quân y sĩ nói, – cả hai chân bị hoại tử. Dù có cưa đi chăng nữa cũng thế thôi… Trong hoàn cảnh của chúng ta thì cầm chắc là chết.

– Không thể làm gì được à? – chính ủy hỏi.

Marina chỉ lắc đầu. Volodia bước đến gần, em kéo tay áo khoác trắng của nữ quân y sĩ:

– Cô Marina… Hay là phải truyền máu cho anh ấy? Người ta nói là có tác dụng đấy, cô ạ. Nếu cần thì lấy máu của cháu. Cô Marina, dù sao cũng có cách chữa chứ cô? Chẳng lẽ anh ấy chịu đau đớn như thế rồi, mà rốt cuộc cũng vô ích hả cô?

Suốt đêm, Volodia ngồi bên giường người lính thủy em đã tìm thấy. Marina đổi ca với Nina, rồi bạn Nina là Nadia đến thay cô. Nadia nằm gọn trên chiếc đệm ở một góc và thiu thiu ngủ. Còn Volodia cứ ngồi trên ghế lắng nghe từng tiếng rên của Nikolai, cho anh uống nước, dấp ướt chiếc khăn mặt trong thùng nước và áp vào đầu anh. Khi anh lăn lộn trên giường, em dỗ anh nằm yên. Nikolai nghe thấy tiếng Volodia, tỉnh lại, đưa tay tìm em, khẽ nắm lấy:

– Em thiếu niên tiền phong… Em…

Trong những phút ấy, anh có vẻ tỉnh táo.

– Em con ai? – anh hỏi Volodia. – Bố em cũng ở đây, cũng là du kích chứ?

– Không ạ, bố em cũng là thủy thủ như anh, – Volodia vội trả lời. – Em không biết bố em có còn sống không… Bố em ra mặt trận. Còn mẹ em ở lại trong xóm trên mặt đất.

Nikolai bỗng đề nghị em:

– Em này, em làm ơn… đấm vào chân anh đi… Kìa, anh yêu cầu em đấm đi! Mạnh nữa vào! Anh chẳng cảm thấy gì cả, Anh yêu cầu em kìa!…

Thế mà Volodia đã đấm một vài đấm lúc đầu vào khuỷu chân, sau vào đùi anh rồi.

– Em đang đấm đấy thôi…

– Anh chẳng cảm thấy gì cả, – giọng Nikolai tuyệt vọng. – Em ạ, thế là anh hết vùng vẫy rồi… Từ đầu gối trở lên thế là xong. Lát nữa là đến đầu thôi.

Anh ngửa người ra gối…

Suốt ngày hôm sau, Volodia thỉnh thoảng lại chạy đến hỏi thăm bệnh tình Nikolai. Em phải xin phép nghỉ việc mấy lần. Hôm đó mọi người dựng tường ở một hành lang trên, trong khu vực bị đe dọa. Đó là nơi mà theo tin tức Lankin cung cấp thì bọn Đức sẽ xộc vào. Và suốt buổi tối Volodia quanh quẩn trong trạm xá. Em ngồi trên ghế đẩu, người lảo đảo vì mệt mỏi và một lần thiếp đi, suýt nữa ngã nhào xuống đất. Cuối cùng, Nina thuyết phục được em nghỉ ngơi trên ghế cạnh giường, còn Volodia nằm nghỉ trên chiếc đệm trong góc. Dù thế nào em cũng không muốn về chỗ em ở. Nằm trên đệm rơm thưa, Volodia nghe thấy trong lúc thiu thiu ngủ tiếng Nikolai nói với Nina:

– Chỗ em sao ai cũng tốt thế! Với những người như vậy có thể chung sống suốt đời… Còn em thiếu niên kia thật đúng là một chiến sĩ…

Rồi yên lặng một lúc lâu, anh bỗng nói:

– Trời, giá được nhìn bầu trời đầy sao sáng một lần nữa nhỉ, nhìn thoáng qua thôi cũng được!… Thế cũng thỏa rồi… Còn em, em bé gái của anh, em sẽ còn được nhìn chán mắt thì thôi…

Đến sáng, bệnh tình anh trở nên trầm trọng. Anh không nhận ra Volodia nữa, anh lăn lộn trên giường, xé tung áo đang mặc, hét to những mệnh lệnh và những lời nguyền rủa. Đến chiều tối, anh nằm yên rồi bỗng kéo chăn đắp, kéo đến tận cằm. Hơi thở của anh ngày càng thưa hơn, cuối cùng ngừng hẳn…

Tay giữ ống tiêm, Marina cúi xuống cầm bàn tay anh rồi để ống tiêm lên chiếc tủ nhỏ màu trắng đặt đầu giường.

– Cô làm sao thế cô? Sao cô không tiêm cho anh ấy? – Volodia nhảy bổ đến hỏi.

– Bây giờ thì không có tác dụng gì nữa, – Marina nói.

Và Volodia hiểu. Em lao đến nằm úp sấp trên chiếc đệm trong góc, em nức nở, và có lẽ lần đầu tiên trong đời, em khóc đau đớn như vậy. Nói chung, em ít khi khóc, ít nhất thì cũng đã nhiều năm nay, không ai thấy em khóc ra nước mắt. Thế mà bây giờ, dù Nina có an ủi em thế nào, dù Kornilov đã tới có vuốt ve vai em đến đâu, em cứ thúc đầu vào chiếc đệm rơm khiến khuôn mặt đẫm nước mắt của em đau rát. Em không cảm thấy gì hết ngoài nỗi đau khổ ghê gớm, dữ dội, xé lòng xé ruột, làm rung chuyển tấm thân nhỏ bé, đang căng ra của em.

Nikolai được đem chôn cất vào chính hầm mộ đã mai táng Ziabrev dưới những tảng đá vôi.

Sau đó, Nina đang đi trong đường hầm thì Volodia đuổi kịp. Trong hai ngày khó nhọc vừa qua, em đã thân với Nina lúc nào không biết.

– Chị Nina này, – em nói rất khẽ, – chị có muốn đi ngắm sao thay cho anh ấy không? Chị có nhớ hôm qua anh ấy nói với chị thế nào không?

– Ôi, Volodia, giá chị được nhìn thoáng một cái thôi cũng được…

– Vậy, ta đi đi, nhưng phải yên lặng đấy. Ta sẽ rủ cả Vania. Nó có biết một chiếc giếng nhìn thấy được sao.

Thế là bộ ba Nina, Vania và Volodia đi theo một lối ngầm hẹp mà chỉ bọn trẻ biết, đến một góc xa tít của mỏ đá.

Vania bảo chờ em ở chỗ rẽ, em tắt đèn và chỉ nghe thấy tiếng em thận trọng lần đi tiếp trong đêm tối. Sau đó Nina và Volodia thấy vọng đến tiếng Vania thầm thì gọi:

– Lại đây, nhưng phải yên lặng đấy, không thì…

Một phút sau, cả ba ngồi sát vào nhau, ẩn mình trong bóng tối dưới đáy một chiếc giếng sâu đã sụt lở một nửa. Ngay trên đầu họ, những ngôi sao lớn sáng rực lấp lánh trên bầu trời cao vời vợi như đang từ đầu bên kia của vũ trụ ngó vào giếng. Cả ba chăm chú ngắm nhìn những thế giới xa xôi mà ánh sáng có lẽ phải đi hàng triệu năm mới qua được những khoảng không bao la của vũ trụ để lọt vào chiếc giếng đã sụt lở này và làm hân hoan ba cặp mắt đã xiết bao mong nhớ mặt trời, ánh sáng và các vì sao… Nhưng kìa, trên bờ giếng bên trên đã có tiếng sột soạt; hai em bé nhảy phắt ngay sang bên và kéo Nina vào lối đi bên cạnh. Không hiểu ai trong ba người đã chạm vào một tảng đá và tảng đá lục cục lăn sang bên. “Khẽ chứ!” – Volodia rít lên. Nhưng đã muộn, chưa đầy một giây đồng hồ đã có một vật gì vừa đập vào vách đá lồi lõm kêu lộc cộc vừa lao vun vút theo lòng chiếc giếng mà họ vừa nhảy khỏi, rồi một tiếng nổ đinh tai nhức óc phụt ra một luồng sáng chói lòa lên tường hành lang mà hai em và Nina vừa kịp nấp sau chỗ ngoặt. Không khí dường như bỗng bị nén cứng lại, xộc vào hành lang và xô ngã cả ba người. Khi họ nối đuôi nhau chạy theo hành lang, người nọ cầm tay người kia, thì sóng chấn động của quả bom thứ hai đuổi kịp họ. Nhưng họ đã vào được đường rẽ ngang và do đó họ không bị sức đẩy mạnh nữa.

Thế là kết thúc cuộc gặp gỡ các vì sao.

Chương XII
TRẬN GIAO CHIẾN TRONG LÒNG ĐẤT

Sau khi được các trinh sát viên báo cáo tất cả những tin tức cần thiết, Lazarev quyết định hành động. Bằng mọi cách, phải làm bọn Hitler tin vào sự phỏng đoán sai lạc của chúng về số lượng đội du kích. Cứ để kẻ thù tưởng rằng, trong lòng mảnh đất mà chúng muốn đứng vững một cách tuyệt vọng có những lực lượng du kích đông vô kể đang hoạt động. Khi ấy, bọn Đức sẽ phải rút từ mặt trận về đây một số lớn quân đội.

Nhưng đội du kích chỉ gồm có vài chục người có khả năng chiến đấu và thực tế bị lấp kín trong lòng đất có thể làm được gì?

Để mở đầu, mọi người dự tính phá tan những xưởng sửa chữa, mà các trinh sát viên nhỏ tuổi đã phát hiện.

Ngày hôm trước, Vazhenin, Shustov và Kornilov tiến hành một cuộc trinh sát dài trong lòng đất. Phải tìm ra những lối đi dẫn đến một trong những giếng mỏ xa xôi đã sụt lở, chiếc giếng này nằm bên cạnh hõm núi mà bọn Đức đặt xưởng sửa chữa. Ngay cả Zhuchenkov là người đã từng làm việc ở đây, biết rõ từng góc nhà, từng thước đất khu vực đã khai thác, cũng nghi ngờ không biết có thể theo lòng đất mà tới được chiếc giếng đã bỏ hoang kia không. Trong ngày hôm đó, các trinh sát viên đã vượt qua không phải một cây số. Họ lang thang mãi trong các hành lang ngầm cắt chéo nhau cho tới khi phát hiện được một lối đi hẹp nối đầu mối chính của mỏ đá với chiếc giếng đã bỏ hoang từ lâu. Thì ra, lối đi này thực ra ngày xưa đã được mở, nhưng những người dân đến đây lấy đá xây dựng đã dỡ gần hết thành bên.

Đến tối, một nhóm xung kích do Zhuchenkov dẫn đầu đi theo con đường này đến giếng mỏ. Volodia xin phép cho em đi theo, nhưng em bị cấm không được ra khỏi giếng lên mặt đất. Em và hai chiến sĩ du kích còn ở lại trong giếng có nhiệm vụ dùng hỏa lực yểm hộ cho nhóm xung kích rút lui nếu họ bị bọn Đức phát hiện.

Chờ đến lúc tối hẳn, nhóm xung kích lặng lẽ ra khỏi giếng đến hõm núi có đặt các xưởng sửa chữa. Vazhenin huýt sáo làm hiệu, và thế là từ khắp các phía, lựu đạn đồng loạt ném như mưa vào các xưởng, vào xe cộ và hầm trú ẩn bên cạnh, nơi bọn lính Đức trú ngụ. Lựu đạn nổ làm một vài chiếc xe bốc cháy ngay. Những bình chứa xăng nổ ầm ầm khiến các hầm đất chìm ngập trong bể lửa. Bọn Đức hoảng hốt nhảy ra, bắn loạn xạ khắp các phía.

Theo đúng quy định, các chiến sĩ xung kích nằm trên bờ hõm núi quăng loạt lựu đạn thứ hai vào chỗ tập trung bọn Đức. Tiếng lựu đạn nổ xé tai hòa với tiếng rên rỉ và gào thét của lũ phát-xít. Bỗng một tiếng nổ vang lên mạnh đến nỗi những mảnh cây, gỗ, đất, đá bay rào rào qua đầu các chiến sĩ du kích. Chắc hẳn một kho chứa xăng nhỏ nằm ngầm dưới đất cạnh các xưởng đã bị nổ tung.

Lửa hoành hành dưới đáy hõm núi rực sáng đến nỗi Zhuchenkov và Vazhenin phải ra lệnh rút lui vì sợ bọn Đức nhìn thấy họ. Lũ lính Hitler không tài nào hiểu được lựu đạn từ đâu rơi như mưa xuống đầu chúng. Trước khi tiến công, các chiến sĩ du kích đã bố trí thành một hình bán nguyệt rộng, do đó lựu đạn bay xuống từ khắp các phía làm bọn Đức hết sức lúng túng. Khi chúng hơi hoàn hồn thì các chiến sĩ du kích đã nhảy xuống giếng và mau chóng rút theo con đường chỉ riêng họ biết. Volodia rất muốn bắn bằng khẩu súng trường của em, dù ở dưới đáy giếng chăng nữa, nhưng Vazhenin ngăn em lại:

– Em định làm gì thế? Tiếng súng của em làm bọn Đức biết được ngay chỗ chúng ta xuống. Mà chúng ta phải giữ lấy lối đi này. Cứ để chúng nghĩ nát óc ra, không hiểu chúng ta tiến công chúng từ đâu. Dù chúng có cho rằng chúng ta từ trên trời nhảy xuống đi nữa cũng mặc kệ chúng.

Thế là lần này không được dùng đến khẩu pháo thiếu niên rồi…

Nhưng vài ngày sau, nó đã được sử dụng.

Sau khi các xưởng sửa chữa bị phá hủy, bọn Đức dai dẳng tìm cách lọt vào mỏ đá. Thực ra, những ý đồ xâm nhập đó chưa có gì là nghiêm trọng. Đấy là những cuộc trinh sát vũ trang thì đúng hơn, chắc hẳn trong khi chuẩn bị cho cuộc tổng tấn công pháo đài ngầm, bọn Hitler muốn thăm dò trước những đầu mối kháng cự chủ yếu mà chúng có thể gặp phải.

Một hôm, khi theo Kornilov đi khắp lượt các vị trí chiến đấu, Volodia dẫn anh đến chính chiếc giếng mỏ mà em đã cùng Nina và Vania ngắm bầu trời đầy sao. Volodia không muốn thú nhận với chính trị viên rằng, em đã vi phạm kỷ luật, đã tự ý lên đến chiếc giếng nguy hiểm này, nhưng em hiểu tình hình pháo đài ngầm ngày càng gay go hơn. Thật là một điều không thể tha thứ được nếu không cho ban chỉ huy biết một khu vực nguy hiểm mà cho tới nay còn chưa được bảo vệ cẩn mật. Nghe Volodia kể xong, Kornilov lắc đầu:

– Khá lắm! Giỏi thật! Chúng ta lại có thêm những nhà chiêm tinh học nữa! Định với sao trên trời xuống mà hóa ra suýt giơ đầu hứng bom. Nào, cho chú xem chiếc kính viễn vọng của các cháu nào.

Đứng dưới đáy chiếc giếng mỏ mà bọn trẻ đã quen thuộc, Kornilov nhìn lên và đột nhiên, anh cầm lấy tay Volodia trong bóng tối và thầm thì tận tai em:

– Cháu nhìn lên kìa. Có thấy bóng người đang động đậy không? Lính gác đấy.

Volodia thấy trên nền trời nổi bật lên đôi vai và cái đầu của một người đang nghiêng mình trên miệng giếng.

– Tưởng là kính viễn vọng hóa ra kính hiển vi, – Kornilov nói rất khẽ. – Soi cho chúng ta thấy loài ký sinh trùng…

– Chú Kornilov này, cháu bắn cho nó một phát chú nhé?

– Nhưng cẩn thận, không được trượt đấy. Đừng làm chú phải xấu hổ. Đứng cho vững vào. Bình tĩnh.

Volodia nâng khẩu súng lên, áp báng súng chắc vào vai và bóp cò. Khẩu pháo thiếu niên nổ âm vang, dội lại vào giếng. Lửa từ nòng súng phụt ra lòe sáng, soi rõ cả hai người. Đồng thời họ nghe thấy phía trên có một tiếng thét đau đớn. Cả hai nhảy bổ vào đường hầm, vội nấp sau chỗ ngoặt. Kịp thời quá, tiếng bom nổ ầm ầm trong giếng đuổi theo họ.

– Cháu bắn nó để trả thù cho chú Ziabrev, cho anh Nikolai và cho Tolia bị thương ở chân đấy, – về sau, Volodia suốt ngày nói với các chiến sĩ du kích như vậy. – Dù sao cháu cũng đã hạ được một tên trong bọn chúng…

– Nếu trả thù cho từng người ấy một lúc thì tất nhiên có hơi ít, – Shustov mỉm cười. – Nhưng nếu chỉ là mở đầu thì cũng được.

Tình hình ngày một đáng ngại hơn. Các trinh sát viên tỏa đi khắp các ngõ ngách gần xa của pháo đài ngầm, nhưng họ mang từ các nơi về những tin tức khiến Lazarev tin chắc rằng, bọn Đức đang chuẩn bị tổng tấn công đội du kích.

Được giao nhiệm vụ đến một trong những vị trí tiền tiêu, Volodia phát hiện thấy tại một đường hầm lớn ở tầng trên có những dấu vết đáng ngờ. Em ngồi xổm xuống, hơi nâng chụp đèn lên. Trên bụi đá vôi mềm nằm thành một lớp dày ở khắp các đường hầm trên, em thấy rõ những vết giày lớn tua tủa đinh nhọn chẳng khác gì vết răng cá mập. Không còn nghi ngờ gì nữa, đấy là dấu chân của bọn Đức. Volodia bò lồm cồm một lúc, vừa bò em vừa lấy đèn soi nền đất, chăm chú nhìn những dấu vết chẳng lành này. Bỗng em phát hiện thấy trong đó còn một vết chân nhỏ nhưng hằn sâu như của phụ nữ, mũi giày hèm hẹp… Lính Đức không thể để lại một dấu chân như vậy. Volodia tin chắc rằng, cùng với một vài tên Đức còn có một người dân thường đến đây nữa. Các chiến sĩ du kích đi giày kiểu khác, còn phụ nữ trong đội thì không bao giờ lên đến đây.

Volodia báo ngay những điều em quan sát được cho Kornilov. Lazarev đích thân lên tận nơi quan sát các dấu vết một lúc lâu. Không còn nghi ngờ gì nữa: bọn lính Đức có một người đi theo đã lọt vào đây qua một lối đi nào đó. Các đội bảo vệ được tăng cường tại khu vực này. Lazarev rất lo lắng về dấu vết của cái người đi đôi giày sang trọng, rõ ràng là kiểu dân thường kia, đôi giày ấy làm ông nhớ lại một việc gì do ông đã nhìn thấy nhưng nay quên mất.

– Hình như một tên khốn kiếp nào biết đường tới đây đã dẫn bọn Đức đến. Phải khám phá ra tên chó má này mới được…

Nhưng tên phản bội chưa phát hiện được kia vẫn tiếp tục công việc xấu xa của nó.

Đêm hôm sau, ba tiếng nổ liên tiếp và tiếng ầm ầm không ngớt của một vụ sụt lở lớn làm cả đội du kích vùng ngay dậy. Tất cả cầm lấy vũ khí và lao đến những nơi quy định cho từng người theo lịch chiến đấu. Họ tin chắc rằng, bọn Đức đã bắt đầu tấn công.

Thực ra, tình hình còn gay go hơn nhiều. Bọn Đức đã dọn đống đất chắn tại một trong những giếng khoan và lăng liên tiếp vào ba quả bom nặng. Một phần đường hầm bị sụt lở, những khối đá rơi xuống. Khu hành lang dự trữ các thùng và bể nước bị lấp kín. Đội du kích có nguy cơ chết khát.

Lần đầu tiên Volodia thấy bác Manto phiền muộn như vậy. Quản lý chính kiêm đầu bếp trưởng của pháo đài ngầm đi đến ban tham mưu, lấy tay áo lau vầng trán mồ hôi chảy ròng ròng như nước mưa chảy trên cửa sổ.

Bác giận dữ nói:

– Muốn gì thì muốn, tôi cũng quả quyết là nhất định có người dẫn đường cho bọn Đức. Các đồng chí nghĩ sao, chẳng lẽ ngẫu nhiên mà bọn chúng ném bom vào đúng giếng khoan ư? Đừng hòng! Tôi không phải là trẻ con. Đúng là có tên khốn kiếp nào đó ở bên trên đã biết chỗ chúng ta để nước. Các đồng chí ạ, thế là bây giờ ta bắt đầu phải ăn lương khô đấy…

Vậy là pháo đài ngầm đã gặp một tai họa mới, tệ hại nhất. Nó đẩy đội du kích đến một cái chết dai dẳng đau đớn vì khát.

Tại một trong những hành lang, theo ý kiến của Zhuchenkov, bọn Đức không thể lọt vào được, có đặt một bể nước dự trữ. Chỉ Lazarev và Zhuchenkov là biết có bể nước ấy. Bể nước nằm kín trong một lối đi không ai để ý tới ở bên kia bức tường ngăn cách khu vực bên trong của mỏ đá cũng được củng cố bằng công sự. Nhóm người ra đi gồm có Zhuchenkov, Kornilov, Kotlo, Petropavlovsky, Derunov và mười lăm chiến sĩ đáng tin cậy nhất.

Volodia lập tức yêu cầu cho đi theo làm liên lạc.

Derunov dùng những ngón tay mảnh dẻ, nhạy cảm, thận trọng nạy lên ở chân tường ra một tảng đá vẫn dùng để lấp lối đi được dành riêng. Anh soi đèn qua, lần sờ đất bên kia bức tường và thận trọng bò sang. Volodia cũng định trườn theo nhưng em bị kéo chân lại ngay. Tất cả đứng yên lặng một lát bên bức tường. Ánh đèn của Derunov yếu ớt rọi qua kẽ đá. Một phút sau, chiếc đèn của người công binh xuất hiện ở chỗ tường thủng, rồi chính Derunov thò đầu vào. Anh báo tin rằng phía ngoài tường, toàn bộ hành lang đều bị bọn Đức đặt mìn và chính anh cũng suýt nữa tan xác; còn trên lớp bụi đá vôi phủ nền hành lang, anh nhận thấy những vết lỗ chỗ giày đinh của lính Đức và những vết ủng dọc ngang còn mới của phụ nữ và trẻ con.

Hiển nhiên là bọn phát-xít đã phát hiện ra hành lang này và trước khi chính chúng đi xuống, chúng đã xua những người dân xô-viết, phụ nữ và trẻ con đi trước để dùng họ kiểm tra xem du kích có đặt mìn các lối dẫn đến bức tường không. Đi tới bể nước bây giờ là một điều vô ích, chắc chắn là nó đã bị phá hủy. Mà dù có còn nguyên nữa thì cũng không thể lấy nước ở đấy được, nhất định bọn Hitler đã bỏ chất độc vào…

Thực ra, bác Manto, một con người lo xa và cẩn thận, còn giấu được một bể nước nhỏ nữa trong một ngách hầm khác mà bác coi là vốn dự trữ bất khả xâm phạm. Giờ đây, bể nước còn giữ được này là nguồn cứu nguy duy nhất, nhưng nước ở đó rất ít ỏi. Từ hôm ấy, mỗi hạt nước đều trở nên quý giá. Khẩu phần nước được quy định hết sức nghiêm ngặt: một cốc nước một người trong một ngày. Chỉ người ốm và người bị thương mới được phép cung cấp quá tiêu chuẩn ít ỏi này một chút.

Sau đó một hôm, một quả mìn khác của kẻ thù lại nổ tung và phá hủy ống khói xây dựng rất khéo léo của nhà bếp. Trước đó, khói trong lò được dẫn vào một trong những đường hầm phía trên rồi tản đi ở đó và bốc lên mặt đất một cách kín đáo. Bây giờ, khí cháy khét lẹt, khói bếp và bồ hóng dày đặc lan ra khắp các nơi ở và nơi làm việc của pháo đài ngầm. Một lớp bồ hóng dày bám ngay vào mặt vì chẳng ai được rửa ráy gì cả. Trong có mấy ngày ai nấy đều đen thui chẳng khác gì bóng họ trên vách hầm và trên vòm đá do ánh đèn lờ mờ chiếu lên trong làn không khí ngột, tù hãm. Việc giặt quần áo cũng phải đình chỉ. Mồ hóng bám vào quần áo, thấm qua nó. Chẳng có gì để rửa bát đĩa nữa, lúc đầu người ta lau bằng khăn mặt, bằng giẻ ẩm, nhưng chẳng bao lâu những thứ đó bẩn và nhoe nhoét những mỡ là mỡ làm bát đĩa lại bẩn thêm. Và chỉ có cầm những cái giẻ ấy lên tay cũng đã khó chịu rồi… Cơn khát dai dẳng, ngày một tăng làm mọi người khổ sở. Họ thử uống nước dưa chuột muối trong những chiếc thùng lớn. Lúc đầu hình như cũng đỡ khát nhưng sau lại càng khát không thể chịu nổi. Mùi cần tây và thìa là làm mọi người buồn nôn. Chỉ có bác Manto đầy sức sống là vẫn giữ được tính tình vui tươi sôi nổi không gì dập tắt được.

– Quả là sống xa xỉ đến thế này chứ còn thế nào nữa, – bác vừa nói đùa vừa rửa tay bằng nước dưa chuột muối trước khi bắt đầu chuẩn bị bữa ăn. – Người ta thường nói là “Xung quanh thì mười sáu, còn có dưa chuột thì hai mươi.” Từ đâu sinh ra câu đó? Có ai biết không? Không ai biết à? Tôi biết. Ấy là thời xưa, các bác thợ cạo ở chợ thường dùng cách đó để câu khách. Họ rao là cạo đầu, cạo râu xung quanh thì phải trả mười sáu cô-pếch. Nhưng nếu khách hàng muốn được đặc biệt thoải mái thì phải trả tiền cạo mỗi má một quả dưa chuột – khi ấy lưỡi dao sẽ đi nhẹ hơn. Đồng thời khách hàng lại phải thưởng một món kiểu như món điểm tâm nữa… Vậy là tính tổng cộng lại, cả dưa chuột nữa, là hai mươi cô-pếch… Nhưng rửa tay bằng nước dưa chuột muối thế này thì thật là cuộc sống đế vương. Mềm mại da dẻ, tăng thêm sắc đẹp. Tôi đề nghị không phải e dè gì hết, cứ việc sử dụng…

Mọi người bất giác mỉm cười, liếm cặp môi khô nẻ vì khát.

Bọn Đức bao vây pháo đài ngầm ngày càng tỏ ra táo tợn hơn. Một vài lần đã xảy ra những vụ đụng độ ở đường hầm lớn, nơi các chiến sĩ du kích gọi đùa là “xưởng ô-tô Liubkin”. Tại đó, trong đường hầm rộng và sụt lở đến một nửa, một chiếc xe vận tải bị sa lầy vào lốp, đất bám và mắc kẹt lại đúng hôm trước ngày đội du kích rút xuống lòng đất. Chiếc ô-tô choán gần hết lối đi. Du kích liền dựng công sự phía sau ô-tô; thậm chí họ còn đặt ở đó một khẩu pháo chống xe tăng nhỏ duy nhất của pháo đài. Từ trong công sự, rất tiện quan sát lối vào đường hầm mà chiếc xe đã chắn gần như kín. Đã mấy lần bọn Đức định kéo chiếc ô-tô lên trên mặt đất để khai thông lối xuống, nhưng Liubkin, một con người vui nhộn và gan dạ, không hề biết sợ là gì, lần nào từ trong đường hầm tối cũng tổ chức đón chúng bằng một hỏa lực làm chúng mù mắt điếc tai.

Một lần, vào buổi sáng, một toán đông phát-xít thọc xuống, định đi vòng hai bên ô-tô. Từ dưới đất, khẩu pháo của du kích nổ vào chúng, đạn bắn ra như mưa. Một phát đạn giết chết tên chỉ huy sĩ quan. Bọn Đức hoảng sợ bóng tối tua lửa đạn, bỏ chạy tháo thân, kéo theo những tên bị thương kêu la ầm ĩ, xác tên sĩ quan nằm lại cạnh xe. Cùng với người bạn chiến đấu Makarov, Liubkin ra nhặt xác tên bị chết, và ngay sau đó Nina được gọi đến ban tham mưu. Trước kia, hồi ở trường, Nina nổi tiếng là một nữ sinh ưu tú và về môn tiếng Đức, bao giờ cô cũng được điểm “khá” trở lên. Cả Nadia cũng cùng đi với cô đến ban tham mưu.

Lazarev đặt lên chiếc bàn phủ tấm thảm ẩm và sặc mùi khói những giấy tờ của tên sĩ quan, một vài bức thư đề gửi Kurt, một bức ảnh chụp cô gái to béo, tóc vàng, tên là Minnie (mặt sau bức ảnh có viết tên như vậy). Một bức ảnh khác cũng chụp cô Minnie ấy đang đứng với Kurt trên sân quần vợt. Cả hai mặc quần áo trắng. Minnie lấy vợt che mặt một cách đỏng đảnh và nhìn Kurt qua mạng vợt, còn anh chàng Kurt thì làm ra vẻ chơi quần vợt chẳng khác gì chơi đàn măng-đô-lin…

– Trông nhoáng lắm, luých ra phết, – Nadia nói và còn định nói thêm vài lời nữa nhưng thấy chính ủy đang bước vào, cô bặm môi, nhớ lại đã có lần bị phê bình vì lời ăn tiếng nói.

Volodia đến cùng với chính ủy và em nhìn mãi bức ảnh.

Em nhớ đến bức ảnh nhàu nát, rách xước, bức ảnh gập trong thẻ đoàn viên của anh thủy thủ Nikolai mà em bắt gặp đang hấp hối trong chiếc giếng cũ.

Trong điệu bộ phóng túng, giả tạo, bắt chước hình in trên bìa các tạp chí điện ảnh, Kurt và cô gái của hắn lộ ra một vẻ tự mãn, mặc dù cả hai đều cố chứng minh rằng, dường như họ chẳng để ý gì đến cái việc chụp ảnh. Tất nhiên, Volodia không thể lý giải được tất cả những điều đó, nhưng em nghĩ, đôi trai gái này thật khác xa Nikolai và cô gái Sevastopol của anh, hai người này chụp ảnh với một vẻ hết sức chân thành và e thẹn tại một hiệu ảnh “lấy ảnh ngay” trên đại lộ Duyên hải.

Sau đó, hai cô gái cùng Volodia cố nhớ lại tất cả những gì đã học được trong các giờ tiếng Đức để đọc bản chỉ thị tìm thấy trong ví tên sĩ quan bị giết.

– “Dích éc-bác-men”, – Nina phân tích – “Dích éc-bác-men”… Thế nghĩa là gì nhỉ? Nadia này, chúng ta đã học đến chữ này chưa nhỉ?

– Chữ ấy chúng ta chưa học đâu, – Lazarev nhận xét, – nhưng trong trường bọn chúng, chắc chúng đã nhai đi nhai lại mãi ý nghĩa của chữ ấy rồi. Vậy thì ở đấy nó là gì nào? Xem nhé, – ông bắt đầu đọc bản dịch mà Nina đã ghi ra một tờ riêng: – “Không một sĩ quan Đức nào trong vùng lãnh thổ Nga bị chúng ta chiếm đóng có quyền…” Sau đó là đến chữ “dích éc-bác-men” kia và tiếp đấy là các chữ “nhân dân địa phương”. Vậy là rõ rồi. Viết thêm vào chỗ trống đi. Viết là: “không có quyền ‘tỏ ra’… hừ, tỏ ra thương hại, biểu lộ lòng thương xót nhân dân địa phương.” Đấy, chữ “dích éc-béc-men” nghĩa là như thế đấy… Chà, tụi khốn kiếp!

Trong ví tên sĩ quan còn tìm thấy bản mệnh lệnh bằng tiếng Nga do chỉ huy thành phố Kerch ký. Đây chính là Bản mệnh lệnh mà Lankin đã nói tới. Volodia và Vania đã nhìn thấy bản mệnh lệnh này dán khắp nơi trong xóm. “Mọi nhà và mọi đường phố đều phải xây những bức vách đá chắc chắn bịt kín ngay lập tức tất cả các khe ngách và lối vào khu hầm ngầm. Ai không tuân lệnh sẽ bị xử bắn ngay”, – bản mệnh lệnh đe dọa như vậy.

– Ồ, chúng sợ chúng ta đấy! – Liubkin kết luận. – Từ lòng đất, ta bắt chúng ngồi trên đống lửa mà.

– Bản mệnh lệnh đóng dấu ngày chiếm đóng Kerch, – chính ủy nói. – Chúng vội vã tìm cách đối phó ngay với du kích. Chắc hẳn cuộc nội chiến của chúng ta đã dạy chúng như vậy. Nhưng hình như lại có kẻ đã báo cho bọn Đức biết hoặc là về chúng ta, hoặc là về các đồng chí ở Adzhi-Mushkay. Đấy, chúng tuyên dương cả tên hèn nhát đây này.

Liubkin nhìn một lần nữa những bức ảnh lấy ở ví tên sĩ quan ra. Sau đó anh nhanh nhẹn quàng quai khẩu súng trường vào cánh vai tròn của anh.

– Thôi, tôi đi đến xưởng ô-tô của tôi đây. Cho tôi ghi địa chỉ của cái cô này. Biết đâu tôi chẳng chuyển được cho cô ấy lời chào của tên sĩ quan đã chết kia. Sao kia, các đồng chí? Tôi tính là sau này tôi nhất định sẽ có dịp đến Berlin…

Chuông điện thoại trong ban tham mưu reo vang, Lazarev cầm máy nói. Ông chăm chú nghe một lúc lâu, thỉnh thoảng lại gặt đầu:

– Được. Tôi hiểu. Báo cáo tiếp đi. – Ông đặt ống nghe xuống, quay về phía chính ủy: – Chúng đã chuyển nhiều động cơ có dây dẫn nối với máy phát điện lại gần khu vực “Volga” và lối vào chính. Có lẽ là những trạm điện. Đường dây cáp thì đang chăng. Chúng muốn đến thăm chúng ta trong cảnh rực rỡ ánh sáng đây. Cần chuẩn bị ngay. Đồng chí Petropavlovsky đâu?

Một chiến sĩ du kích chạy đi gọi và tham mưu trưởng Petropavlovsky đến ngay tức khắc. Các đồng chí chỉ huy khác cũng mau chóng tập hợp lại. Trung úy Sergeev mắt xanh, vóc người cân đối cũng tới, và Nadia làm ngay ra vẻ việc anh đến chẳng hề làm cô quan tâm. Zhuchenkov xuất hiện, trông người đen sạm, trong những ngày vừa qua, có lẽ còn gầy và đen hơn trước, nhưng vẻ mặt bình tĩnh, tập trung tư tưởng, như đang mải kiểm điểm gì đó trong tâm trí. Có lẽ, đúng là chỉ huy trưởng nhóm phá hoại đang thầm kiểm tra tất cả những khu vực mà đồng chí đã chôn chất nổ để đón khách. Kornilov giơ tay chào mọi người rồi ngồi xuống cạnh bàn. Trông anh vẫn gọn gàng như mọi khi, thậm chí râu cũng đã cạo sạch sẽ. Anh đã khéo léo tìm được cách cạo râu không cần nước.

Khi mọi người đã đến đông đủ, Lazarev vẫn ngồi yên tại chỗ, bắt đầu nói:

– Theo những tin tức tôi nhận được thì hôm nay bọn Đức sẽ tấn công chúng ta. Ngoài tất cả những việc chúng ta đã bàn và quyết định tôi muốn bổ sung đôi điều. Tôi xin nhắc rằng bọn Đức vẫn tưởng là chúng ta có rất đông người nên chúng sẽ tung vào đây những lực lượng đáng kể. Việc chúng ta thu hút được chúng là điều rất tốt. Đây cũng chính là nhiệm vụ của chúng ta. Nhưng việc kẻ thù chiếm ưu thế về số lượng gần gấp ba mươi lần so với chúng ta thì quả thực chúng ta cũng không lấy gì làm dễ chịu… Kết luận duy nhất rút ra là mỗi người trong chúng ta phải chiến đấu bằng ba mươi người. Không ít hơn đâu, các đồng chí ạ! Tôi nói hoàn toàn nghiêm túc đấy. Tôi tin rằng chúng ta có đủ sức làm việc đó.

Và Lazarev lại giải thích tỉ mỉ một lần nữa kế hoạch ban chỉ huy đã thảo ra từ lâu. Theo ý kiến ông bọn Đức không dám liều mạng thọc sâu vào đường hầm tối tăm thành từng nhóm nhỏ một: đối với chúng từng chỗ hành lang rẽ trong mỏ đá là một trở ngại đáng sợ và xa lạ. Lazarev dự đoán rằng bọn Hitler sẽ bám lấy nhau để khỏi lạc trong bóng tối. Điều đó phải được các chiến sĩ du kích lợi dụng. Vì không bị những kẻ tấn công nhìn thấy nên họ có thể gây tổn thất lớn cho kẻ địch trong những hành lang hẹp đã được nghiên cứu kỹ lưỡng.

– Chúng ta phải chia thành nhiều nhóm nhỏ, phân tán để đối đầu với những lực lượng lớn của địch. Mỗi nhóm sẽ hành động độc lập, tùy theo hoàn cảnh. Phải hành động như thế nào để bọn phát-xít cảm thấy rằng, đương đầu với chúng tại mỗi góc đường hầm là hàng chục, thậm chí hàng trăm người báo thù của nhân dân.

Volodia ngồi lánh sang bên và cố không để ai nhận thấy vì em sợ sẽ bị đuổi khỏi đây. Một vài lần vì xúc động nên em đã định cọ vai vào cằm, nhưng em dừng lại nửa chừng, bị thu hút bởi kế hoạch táo bạo, mưu trí của ban chỉ huy mà em vừa nghe được. Em nhìn Lazarev, đưa mắt sang Kotlo, nhưng cả chỉ huy trưởng lẫn chính ủy trông đều hết sức bình tĩnh, phong thái đàng hoàng, nói năng chậm rãi, dường như đang phân công nhiệm vụ bình thường hằng ngày: ai gọt khoai tây, ai chọn bít-cốt. Điều đó đã làm tâm hồn em tràn ngập một nỗi phấn chấn và tự hào vô hạn. Em thấy yêu mến những con người dũng cảm vô tư và mạnh mẽ này, những con người biết tự bảo vệ lấy thân mình. Em cảm thấy em sẵn sàng hy sinh vì những người như vậy nếu cần thiết.

– Mỗi đội trưởng đội bảo vệ, – Lazarev tiếp tục nói, – phải chịu trách nhiệm về khu vực phòng thủ của mình. Nhiệm vụ chính ngày hôm nay của các vị trí là kìm chân kẻ địch ngay khi chúng định xộc vào. Đôi khi, phải để kẻ thù đi qua, nhưng rồi phải chia cắt chúng ra trong đêm tối. Các đồng chí hãy nhớ rằng, chúng ta không có lực lượng dự bị, phải tự lực cánh sinh. Ngoài ra, tôi xin báo trước: chúng tôi sẽ phải lấy người của các đồng chí để chuyển tới những khu vực xảy ra tình huống gay go. Tôi xin nói cụ thể. Chính ủy sẽ đến khu vực bảo vệ “Moskva” tại hướng trung tâm. Đồng chí Kornilov tới khu vực “Volga”. Trung úy Sergeev chịu trách nhiệm khu vực “Kiev”! Tôi sẽ ở khu vực “Tiền tiêu”. Tham mưu trưởng Petropavlovsky sẽ ở lại đây, trong trụ sở tham mưu: đồng chí ấy sẽ giữ liên lạc với các khu vực và thông báo cho tôi. Liên lạc sẽ là các em thiếu niên: Volodia, Vania, Tolia. Các liên lạc sẽ tạm thời ở đây, còn các em nhỏ khác đưa xuống tầng dưới. Tất cả rõ chứ? Có ai hỏi gì không?

– Khát chết đi được, – Sergeev nói, – miệng khô khốc, nước dãi cũng không có mà nhổ nữa.

– Nước, – Lazarev đồng ý. – Nếu bọn Đức bắt đầu tấn công, sẽ cho mỗi người một cốc nước ngoài tiêu chuẩn. Báo cho bác Manto như vậy. Đồng chí chính ủy, đồng chí có muốn nói gì không? Có bổ sung gì không?

Chính ủy Kotlo từ từ đứng dậy, hơi cúi đầu và vươn thẳng đôi vai rộng lên, dường như muốn đưa vai đỡ lấy vòm đá nặng, gánh chịu lấy tất cả. Vốn lúc nào cũng thấy sờ sợ ông nên nhiều lần Volodia phải ngạc nhiên, không hiểu sao con người bề ngoài trông nghiêm nghị như vậy lại có thể nhìn mọi người với cái vẻ âu yếm đặc biệt, đầy tin cậy đến thế.

Rõ ràng chính ủy rất quý mến từng người có mặt ở đây và ông mong cho ai cũng được may mắn. Chỉ những nếp nhăn sâu cạnh cái miệng nghiêm khắc, quả quyết là chứng tỏ rằng, ngày hôm nay chính ủy sẽ không tha thứ cho bất kỳ ai có một biểu hiện yếu đuối nhỏ nhặt nào, không tha thứ cho một ai hết!

– Tất cả mọi việc đều đã rõ, – ông nói, – chẳng cần nói thêm gì nữa. Tôi tin chắc rằng, mỗi người sẽ làm tốt cả những gì có thể làm và nếu cần, cả những cái không thể làm được…

Hai tiếng nổ chưa từng nghe thấy trong mỏ đá, hai tiếng sấm dữ dội, mạnh đến nỗi tất cả khối đất rắn trên đầu như tan vụn ra buộc chính ủy phải im lặng. Sàn đá dưới chân đu đưa. Tấm vải bạt treo ở cửa tung lên như bị gió cuốn. Một đám bụi đá vôi lùa vào trụ sở ban tham mưu và che mờ tất cả. Tất cả đứng bật dậy, trừ chỉ huy trưởng.

– Hình như đã bắt đầu rồi đấy, – hơi nhỏm dậy một cách bình tĩnh, Lazarev nói. – Chỉ huy các khu vực có thể về các vị trí. Chúc các đồng chí thành công.

Các cán bộ chỉ huy rời ban tham mưu, vừa đi họ vừa sửa lại chiếc đèn mỏ mang theo và vặn thêm bấc trong các đèn loại “con dơi”. Một máy điện thoại reo vang. Lazarev nhấc ống nghe lên:

– Tôi, trung tâm đây, Lazarev đây. Tôi đang nghe đây. Được. Ở đâu? Giếng khoan cũ à? Giếng khoan cũ à? Toàn bộ bức tường ấy à? Tôi sẽ phái đi ngay lập tức. – Đặt ống điện thoại xuống, ông gật đầu ra hiệu cho Volodia: – Cháu chạy mau đến trạm y tế bảo: ở giếng mỏ cũ, tường sụp làm Serdiukov và Noskin bị thương. Phái ngay một bác sĩ đến đấy. Rồi phải báo cáo lại cho bác. Còn cháu trở lại đây ngay. Không được tìm cách lẩn đến đấy. Rõ chưa?

– Rõ, không được tìm cách lẩn đến đấy!

– Đúng, đồng chí trung úy này, tôi đến khu vực “Tiền tiêu” đây. Giữ liên lạc với tôi.

Tiếng ầm của vài vụ nổ mạnh nữa lan khắp các hành lang ngầm. Đâu đó, ba bốn tiếng nổ xa xa rền vang.

– Chúng thả bom các giếng khoan. Chúng muốn đánh lực lượng chúng ta khỏi các lối vào, – Petropavlovsky nói. – Một đợt pháo chuẩn bị độc đáo.

Lại có tiếng nổ ầm vang. Rồi súng nổ giòn giã vọng vào các lối đi và đường ngang của pháo đài ngầm. Những loạt đạn rền lên từng hồi, liên thanh nhả đạn không ngớt, và từ phút đó toàn bộ mỏ đá tràn ngập mùi hăng hắc của chất nổ, tiếng vang nặng nề của các vụ nổ liên tiếp, khói và bụi làm mắt cay xè, xộc vào mồm, vào mũi.

Bọn Đức bắt đầu tổng tấn công pháo đài.

Đúng, đây quả là một ngày khủng khiếp. Những ai đã trải qua hôm ấy sẽ không bao giờ quên được, nhưng thật khó có thể khôi phục được chính xác trong trí nhớ tất cả những gì mà các chiến sĩ bảo vệ pháo đài phải chịu đựng trong những giờ phút dài dằng dặc và ác liệt ấy, những giờ phút mà đôi khi hóa thành một cơn ác mộng dai dẳng, ngột ngạt, nhức óc đinh tai…

Bọn Đức tấn công đồng loạt tại tất cả các lối vào. Sau khi làm nổ tung các chướng ngại chúng kéo súng máy và pháo chống tăng tới các cửa giếng và bắn vào lòng đất tối tăm. Mìn bay vào giếng, nổ tung ở dưới sâu, phá hủy các bức tường đá và chiến lũy do du kích dựng lên. Bọn Đức không tiếc chất nổ. Tại một vài giếng, đá bị nghiền vụn ra bay rào rào ngược lại lên trên như từ miệng núi lửa phụt ra. Bọn Hitler phải chạy né sang bên để khỏi trở thành nạn nhân do mìn của chính chúng gây nên.

Khi Volodia vội vã từ trạm y tế trở về ban tham mưu, một vài lần em bị hơi nổ xô ngã hay bị hất đập vào tường đá đau điếng. Lúc ngã, em làm vỡ mất bóng đèn. Những luồng sóng không khí xộc vào làm đèn tắt ngấm. Em lần đi trong bóng tối như bưng, nghe thấy từ khắp phía dội đến tiếng ầm ầm của cuộc tấn công. Bỗng có tiếng khóc thút thít ngay cạnh chân em. Em cúi xuống và cảm thấy một đôi tay xinh xắn đang run rẩy bám vào em trong bóng tối.

– Cháu s-ơ-ợ… Cháu muốn đến chỗ mẹ cháu… Cháu bị lạc… – Volodia nghe thấy và nhận ra là bé Olia, con gái chỉ huy trưởng.

Em bế bé Olia lên và đi, chìa khuỷu tay và vai lên trước để em nhỏ không bị va vào chỗ tường nhô ra.

– Chú là ai đấy? – dọc đường, Olia hỏi.

– Anh là Volodia đây mà.

– A… Thế mà em không nhận ra anh. Tối quá. Em ngửi mãi, ngửi mãi mà không nhận ra. Bây giờ hình như mùi gì cũng có: mùi dưa chuột, mùi khói đèn khét lẹt nữa.

Tiếng sụt lở xa xa ầm ì vọng đến.

– Sấm hôm nay sao to thế, – Olia nói. – Sắp có mưa phải không anh? Phải mưa chứ không nhà em uống hết cả nước chè rồi… Mẹ em không cho nữa.

Volodia chạy vào ban tham mưu, giao Olia cho cậu anh của em bé lúc đó tạt vào đây, rồi đề nghị Petropavlovsky cho phép hai anh em Olia dẫn nhau xuống tầng dưới, đến chỗ cô Kilia. Petropavlovsky đồng ý giao ngay cho Volodia nhiệm vụ mới.

Phải lập tức đến được “xưởng ô-tô Liubkin” và báo cho Liubkin hay rằng, bọn Gestapo đang di chuyển đến đấy – một trạm quan sát ở tầng trên đã nhận ra chúng.

– Nhưng cháu phải cẩn thận đấy: chỗ ấy gần như ở trên cùng. Đi lại cho khéo, không lại xảy ra thương vong, – Petropavlovsky nhắc nhở.

Nhưng Volodia đã cầm lấy chiếc đèn mỏ tắt thay cho chiếc đèn bị vỡ và chạy đi ngay theo hướng khu giếng mỏ ở xa. Em vừa chạy vừa vấp ngã, bò qua những tảng đá sụt lở. Khẩu súng đập vào vai em đau điếng. Em rất vội. Từng giây phút đều quý giá: phải kịp thời báo cho Liubkin biết về nguy cơ đang đe dọa anh.

Thở dốc ra vì chạy, cuối cùng em đã đến được chiếc giếng mỏ lớn dốc nghiêng. Cách cửa xuống giếng khoảng trăm rưỡi mét, các chiến sĩ du kích đã dựng một bức tường ngầm với mặt đất. Những lỗ châu mai của bức tường này sáng lờ mờ trong đêm tối. Ở đó nhất định phải có Liubkin và Makarov. Từ xa, Volodia đã thầm thì “Shepetovka… Shepetovka…” và sau khi nghe thấy tiếng đáp lại theo quy định: “Lưỡi lê”, – em trèo đến chân chiến lũy.

– Volodia đấy phải không? – Liubkin nhận ra em.

– Vâng, cháu đây. Tham mưu trưởng ra lệnh báo cho chú biết rằng, lại có bọn phát-xít đang đến chỗ chú, cả một đại đội…

– Thế nào, tụi Đức lại muốn đi ô-tô à? – Liubkin mỉm cười. – Được, nếu muốn ngồi xe thì cứ việc, ghế còn trống cả. Chúng ta sẽ chờ. Và chúng ta sẽ vặn máy đếm xem chúng có bao nhiêu. – Rồi áp vào lỗ châu mai, anh đặt nòng khẩu súng máy vào.

Makarov, người bạn chiến đấu ít nói của anh cũng làm như vậy.

Volodia leo lên chỗ lỗ châu mai chưa đặt súng và nhìn ra ngoài. Ngay lập tức em cảm thấy có người ở đằng sau túm lấy cổ áo em lôi ra khỏi bức tường. Em nghe thấy bên tai giọng thầm thì giận dữ của Liubkin:

– Các chú mời cháu đến đây đấy à? Cháu được lệnh thế nào? Báo cáo và quay về ngay! Không cần cháu các chú cũng đối phó được.

– Chú Liubkin, – Volodia thầm thì, giọng cầu khẩn, – cháu chỉ nhìn một tí tẹo thôi, và nếu chúng đến cháu sẽ cho chúng một phát.

– Chú sẽ cho cháu biết tay ngay để cháu đừng có xin xỏ lần thứ hai nữa!

Nắm tay to lớn của Liubkin bịt kín lỗ châu mai ngay trước mũi Volodia nhưng sau đó liền biến đi ngay vì anh ta đã nghe thấy có tiếng động gì đó, anh nhảy bổ đến lỗ châu mai của mình. Volodia thận trọng nhìn ra ngoài.

Ở đằng trước, cách bức tường không quá trăm rưởi mét, lòng giếng dẫn lên mặt đất tối đen. Trên nền trời sáng chói hiện lên hình chiếc xe vận tải đổ nát. Bên phải và bên trái xe còn lại những lối đi hẹp. Đứng ở chiến lũy trông rất rõ những lối đi ấy. Ngay cả một con mèo cố tìm cách theo lối đó lẩn vào mỏ đá thì chính ở vị trí của Liubkin cũng nhận thấy ngay tức khắc, nhưng bất kỳ ai từ trên mặt đất xâm nhập vào đây cũng không thấy gì hết ngoài bóng tối mịt mùng, càng vào sâu càng dày đặc.

Bỗng Volodia nhận thấy những hình người xuất hiện nổi bật trên nền trời sáng sủa ở hai bên chiếc xe. Lúc đầu một người ở bên trái, rồi một người ở bên phải và đằng sau còn lố nhố thêm nhiều nữa. Những hình người này vụng về vòng qua chiếc xe, xúm xít trong các lối đi hẹp, vừa xuống giếng vừa thận trọng di chuyển theo lòng giếng nghiêng nghiêng nhưng không đến nỗi dốc đứng.

– Liubkin này, – Makarov thầm thì, anh căng mắt nhìn qua lỗ châu mai, – mắt cậu tinh hơn… Cậu phân biệt cho kỹ vào. Mình nhìn nhầm thì phải. Theo mình, đám phụ nữ đang xuống.

Liubkin thò đầu vào lỗ châu mai, anh nhìn lần nữa rồi ngửa người ra:

– Mình chẳng hiểu cái quái gì cả… Như là cuộc diễu hành của phụ nữ ấy. Tiết mục gì thế này?

Bây giờ, Volodia cũng thấy rõ những người phụ nữ đang chậm chạp và sợ hãi đi vòng qua chiếc xe. Sao họ có thể lọt đến đây được? Bọn Đức có cho ai ở bên ngoài đến gần mỏ đá đâu? Nhưng em nhận thấy ngay rằng, khi đám phụ nữ đã vượt qua chiếc xe và đến chỗ lòng giếng tối đen hòa lẫn vào bóng tối thì đằng sau, trên cửa giếng sáng sủa, hiện lên những hình người khác hẳn. Có thể nhận ra một cách chính xác rằng, đó là bọn Hitler.

– À, tụi khốn kiếp lại dở trò, – Liubkin sửng sốt “à” một tiếng. – Makarov, cậu có hiểu không?

– Rõ quá đi rồi. Chúng dùng phụ nữ làm mộc che. Liubkin, ta làm thế nào bây giờ đây?

– Mưu ấy cũng chẳng cứu được chúng đâu… Makarov này, cứ để cho các bà đến gần nữa, tới lối ngang kia kìa, còn cậu, cậu chuẩn bị lựu đạn đi.

Cả hai chuẩn bị xong lựu đạn và nhảy lùi lại khỏi bức tường.

– Volodia, – Liubkin vội vã nói, – đứng cách xa lỗ châu mai ra, không thì mảnh đạn văng ngược vào cháu đấy. Tạm thời cháu ở lại đây hẵng. Nếu xảy ra chuyện gì, cứ chạy đi. Còn bây giờ, các chú sẽ sử dụng đường hầm bên.

Volodia còn chưa hiểu đầu đuôi ra sao, em ở lại bên bức tường. Em nghe thấy tiếng Liubkin và Makarov chạy lùi lại một tí rồi bước chân hai người bỗng lặng đi như cả hai đã biến mất. Em không biết là có một đường hầm bên nối liền với cửa đường hầm lớn và thông với đường hầm lớn ở ngay gần chiếc xe vận tải. Đường hầm bên có hành lang nối ở sau bức tường. Chính Liubkin và Makarov đã lẩn vào đấy.

Trong lúc đó Volodia đã nghe thấy những giọng Nga vang lên bên kia bức tường.

– Bọn sâu mọt khốn kiếp gây thật lắm chuyện! – những người phụ nữ vừa nói vừa cố nén tiếng nức nở đứt quãng. – Chúng chỉ tìm cách nấp sau lưng đàn bà mà đánh nhau…

– Các bà cứ làm ầm lên đi, làm ầm lên đi! Phải nói to lên để họ biết chúng ta là ai chứ…

Ngay lúc đó, một giọng phụ nữ đầy tuyệt vọng thét lên lanh lảnh, tuy có bị vòm đá làm âm vang chút ít.

– Các đồng chí du kích, bọn Đức đằng sau chúng tôi… chúng thúc lưỡi lê vào lưng bắt chúng tôi đi! Các đồng chí cứ việc bắn, dù có bắn phải chúng tôi cũng được, nhưng chớ để lũ khốn kia chạy thoát.

Một tên Đức đi đằng sau chĩa ánh đèn pin vào đám phụ nữ để tìm người vừa kêu. Chùm sáng hình quạt hẹp trượt trên tường đá, và những người phụ nữ nhìn thấy một lối đi hẹp dẫn vào đường hầm bé. Bọn Đức chắc hẳn thấy an tâm vì cho tới lúc này, những người du kích vẫn thường từ trong bóng tối bắn ra ngay lập tức bây giờ vẫn yên lặng. Chúng thắp thêm vài ngọn đèn nữa rồi mạnh dạn tiến vào lòng giếng dốc nghiêng. Ngay phút đó, từ sau góc tường đi bên, hai loạt súng máy nhả đạn thẳng vào các ngọn đèn. Đồng thời vang lên tiếng Liubkin hô lớn:

– Các bà các chị nằm sát xuống đất, bò lánh sang bên, ẩn vào các góc. Nhanh lên đi!

Vài chiếc đèn tắt phụt, chỉ một chiếc còn cháy nhưng đã lăn lóc dưới đất. Quả lựu đạn Makarov ném nổ tung đúng chỗ đó, ánh sáng chói lóa lên xé rách màn đêm. Volodia nghe rõ những tiếng kêu hốt hoảng và tiếng rên rỉ của bọn Đức cho đến khi tiếng nổ thứ hai át đi. Đấy là quả lựu đạn do Liubkin ném, khẩu súng máy của anh từ góc đường hầm ngang chĩa ra lập tức quật đổ bọn phát-xít đang lồng lộn giữa lối đi.

Volodia hết nhảy ra lại áp người vào lỗ châu mai, em nghe thấy tiếng những viên đạn bọn Đức bắn hú họa va chan chát vào mặt ngoài bức tường đá. Em chĩa khẩu súng của em qua lỗ châu mai và bóp cò. Khẩu pháo thiếu niên nổ ầm, dường như vang động khắp cả khu giếng. Bọn Đức đã không dám bắn trả nữa, chúng bò lồm cồm ra khỏi giếng. Hai tên cố vượt nên bị mắc kẹt trong lối đi hẹp giữa chiếc xe vận tải và bức tường đá. Chúng bám vào các mỏm đá, cố ẩy nhau lại sau. Quả lựu đạn chính xác của Liubkin nổ tung, diệt gọn cả hai.

Bây giờ, trong giếng không còn một tên Hitler sống sót nào nữa.

– Còn các bà các chị, – Liubkin hướng ra lòng giếng tối đen gọi to, – các bà các chị lần lượt trở lên đi, không việc gì phải chen ra ngay một lúc. Chúng tôi sẽ bảo vệ cho…

– Đồng chí ơi, đồng chí không mời chúng tôi vào à!… – một phụ nữ hét lên trong đêm tối.

Liubkin lấy khuỷu tay thúc Makarov.

– Vào đâu? Đến chỗ chúng tôi ấy à? Đồng bào tin được những chuyện hươu vượn của bọn Đức về du kích hay sao? Chỗ chúng tôi chẳng có gì hết, chỉ có hai anh em chúng tôi tình nguyện săn bọn phát-xít thôi, – Liubkin bịa ra rồi nói thêm vào tai Makarov: – Đưa họ vào thế nào được? Ai biết họ là ai… Nhỡ xảy ra chuyện gì thì sao? Ổn rồi, bây giờ họ đi ra dễ dàng rồi. Hôm nay, bọn Đức ngoài kia chẳng dám thò đầu xuống nữa đâu.

Cả hai đã về gần đến bức tường. Volodia nghe thấy tiếng nói chuyện ngay cạnh, em đã định xen vào, nhưng đúng lúc đó, ở phía sau, từ lòng mỏ đá vọng đến tiếng nổ và tiếng súng âm vang.

– Hừ, hình như đến lượt tầng thứ hai thì phải, – Liubkin lo lắng nói. – Cháu này, – anh quay sang Volodia, – cháu hãy chạy đến ban tham mưu báo cáo với tham mưu trưởng về tình hình vừa xảy ra ở đây. Cháu hãy bảo: Liubkin cho rằng bọn Đức không mò vào khu vực này nữa đâu. Nên chuyển các chú đến nơi nào tình hình gay go hơn… Còn ở đây có thể cử ai yếu hơn một chút cũng được… Thôi, chạy đi! Ở đấy, cháu hãy xoay xở giúp các chú nhé…

Volodia lao nhanh theo những hành lang tối tăm đến ban tham mưu, thỉnh thoảng em dừng lại, khẽ nhấc cái che đèn lên để nhìn quanh, kiểm tra xem đi có đúng đường không. Lạc trong mạng lưới các đường hầm ngầm này là một việc rất dễ xảy ra, ngay cả đối với người đã quen, nhất là hôm nay, tiếng ầm ầm xa lạ vọng đến từ khắp các phía càng dễ làm lầm lẫn thêm. Volodia vừa chạy vừa lắng tai nghe. Em còn chưa biết rằng, bọn Đức đã xộc vào mỏ đá tại nhiều khu vực khác nhau, và không có một lối vào nào chúng biết mà chúng lại không tấn công. Đôi khi, Volodia nghe thấy cả những tiếng thét lạ lùng, những tiếng kêu cứu, những giọng nói lúng búng, khàn khàn, tắc nghẹn. Chỉ sau đó em mới được các chiến sĩ du kích cho biết rằng, bộ chỉ huy Đức cho binh lính chúng uống thêm rượu để chúng thêm hăng hái, đỡ sợ hãi quá khi phải đi vào bóng tối bí hiểm của lòng đất.

Cuộc giao tranh chưa từng có trong lòng đất, trận chiến đấu khủng khiếp diễn ra một cách mò mẫm tại tất cả các tầng của pháo đài ngầm. Trận đánh đã kéo dài được mấy tiếng đồng hồ, thế mà bọn Đức vẫn chưa nhìn thấy một người du kích nào. Nhưng bất kỳ nơi nào chúng xộc vào, cũng đều gặp phải sự chống trả mãnh liệt. Các chiến sĩ du kích bí ẩn không để lộ mình, họ không thể bị bắt và gần như không thể chạm tới được, họ chẳng khác nào hòa tan trong bóng tối dày đặc. Họ chặn đường vào lòng mỏ đá bằng một phát đạn chính xác từ trong bóng tối bắn thẳng ra, bằng một quả lựu đạn ném bất ngờ vào đúng mục tiêu, bằng một đường dao đột ngột từ sau chỗ rẽ của đường hầm. Đôi lúc, bọn Đức bắt đầu cảm thấy rằng, chúng đánh nhau với những bóng ma sống trong một vực thẳm đá bí hiểm. Những bóng ma đông không kể xiết này có mặt trên mỗi bước đi: họ bất ngờ giáng thẳng vào trán rồi ngay lập tức xuất hiện ở đằng sau, cắt đứt lối lên mặt đất, và đúng khoảnh khắc đó, đánh tạt sườn kẻ địch như từ trong tường đá hiện ra…

Bộ chỉ huy Đức bây giờ tin chắc rằng có một đội quân du kích đông đảo đang hoạt động trong lòng đất. Hàng trăm binh lính đã được tung vào cuộc tấn công pháo đài ngầm. Không bao giờ một tên tướng hay sĩ quan Đức nào lại có thể tin được. Hắn sẽ phải coi như một câu đùa vớ vẩn về cái việc người ta kể cho hắn rằng, chống trả lại cuộc tấn công của hai ngàn rưởi binh lính thuộc một trung đoàn đặc biệt, chọn lọc, được trang bị súng máy, mìn, thủy lôi, liên thanh, pháo chống tăng, đèn chiếu, trạm điện, thiết bị thu tiếng động… chỉ có một nhóm nhỏ các chiến sĩ dũng cảm gồm chín mươi hai người, kể cả phụ nữ và trẻ em, kể cả bé Olia lên bốn…

Đúng, trí tưởng tượng táo bạo nhất cũng không thể nghĩ ra được một điều gì tàn khốc và mâu thuẫn hơn trận chiến đấu trong lòng đất này, trận chiến đấu diễn ra trong hang hốc tối tăm như thời tiền sử mà lại được sử dụng kỹ thuật quân sự hiện đại nhất của thế kỷ XX. Bọn Hitler kéo theo những dây cáp điện vào trong mỏ đá, chiếu thẳng những đèn pha mạnh vào bóng tối đầy đe dọa của các đường hầm, cố mau mau thanh toán cái đêm đen khủng khiếp ghê sợ này. Vừa gào thét vỡ họng và quét súng máy loạn xạ để nén nỗi sợ hãi và mau chóng phá vỡ cảnh im lặng ngột ngạt của lòng đất, chúng vừa liều lĩnh tiến vào mỏ đá sâu thẳm.

Chương XIII
LÒNG ĐẤT RỰC LỬA

Nếu trong lúc xảy ra trận chiến đấu trong lòng đất này mà có thể nâng được lớp đất bên trên dày mười tám mét che phủ mỏ, hay nhìn qua các tầng đất đá dày mà thấy được những gì diễn biến trong các hành lang của pháo đài bất khả xâm phạm này, thì người quan sát sẽ thấy một cảnh tượng hết sức lạ lùng. Người đó sẽ thấy là đôi khi, một toán đông lính Đức trang bị súng máy không sao vào được một đường hầm hẹp chỉ do một chiến sĩ với khẩu súng lục và lựu đạn bảo vệ.

Người đó sẽ thấy là có chỗ ta và địch chỉ cách nhau hai, ba mét; không những thế, các chiến sĩ bảo vệ pháo đài ngầm còn bình tĩnh đứng sau góc một đường hầm ngang, mặc cho những đường đạn bay qua trước mặt chỉ cách khoảng một tấc và để lại một vệt mảnh sáng rực trong đêm tối. Các chiến sĩ hòa lẫn với đá, đứng thẳng người lên, chẳng ẩn nấp mà cũng không nằm sát xuống đất vì họ biết rõ rằng, chùm đạn màu của kẻ thù không thể chệch dù chỉ một ly sang phía họ được: đường đạn bay bị hành lang hẹp giới hạn và đạn thì không thể bay ngoặt vào góc.

Người quan sát nhấc mái pháo đài ngầm lên chắc hẳn sẽ phải ngạc nhiên về vẻ bình tĩnh lạnh lùng của những người chủ pháo đài, về lòng dũng cảm đôi khi hơi có vẻ cợt nhạo của họ, về mối căm thù lặng lẽ khiến họ quên cả nguy hiểm. Người đó sẽ hiểu rằng, các chiến sĩ du kích tiến hành rất khéo léo và thận trọng cuộc chiến đấu với hàng trăm tên phát-xít đã sử dụng thành thạo mọi loại kỹ thuật quân sự.

Nhưng không có ai có thể nâng được các lớp đất đá lên, và dưới bề dày của chúng, trong các đường hầm hẹp, giữa bóng tối thiên niên vạn đại mà những luồng đèn chiếu xuyên vào một cách vô ích vì gặp phải những bức tường đá và những chướng ngại, trận giao chiếc ác liệt đã diễn ra trong nhiều giờ liền.

Volodia làm liên lạc nên trong ngày hôm đó, em phải đến những khu vực khác nhau nhất của trận đánh. Đây đó những vụ sụt lở và vụ nổ làm đứt đường dây liên lạc điện thoại giữa các địa điểm bảo vệ. Khi ấy, các em thiếu niên được phái tới những nơi đó vốn nhanh nhẹn và đã nghiên cứu kỹ từ trước tất cả các hành lang, từng chỗ ngoặt của các đường hầm, nên giờ đây các em thông thạo mỏ đá chẳng kém gì Zhuchenkov. Các em chạy như bay từ tầng này sang tầng kia, truyền đạt mệnh lệnh, nhận báo cáo, gọi y tế cấp cứu và tìm cách lọt vào cả những nơi mà các chiến sĩ du kích đón tiếp các em một cách âu yếm nhưng vẫn bợp vào gáy đau điếng.

Khi Volodia theo lệnh của tham mưu trưởng đến tầng trên để liên lạc, Lazarev có mặt tại đó, giao cho em một nhiệm vụ mà lúc đầu hơi làm em phật ý.

– Volodia, lại đây cháu, – ông khẽ gọi Volodia. – Cháu hãy nhận lấy người dân này của chúng ta và mang đi đâu cho xa hơn một chút.

Ngách hầm đó tối như bưng nên Volodia không hiểu ngay chỉ huy trưởng giao cho em cái gì. Em chỉ cảm thấy chân một con vật đang giãy giụa. Chiếc lưỡi ấm và ướt liếm vào cổ em, và bên tai em có tiếng rên ư ử âu yếm.

– Con Pirat của chính ủy đấy, – Lazarev giải thích. – Nó đã vùng ra rồi chạy khắp nơi tìm chủ nó… Yên nào, con ngốc này! Kìa, tao bảo!

– Thật đúng là đồ chó ngốc, – bác Gritsenko cũng ở ngay cạnh đấy nói. – Sao lại có con chó ngu đến thế, chẳng biết điều gì cả! Suỵt! Nó làm lộ cả chỗ chúng ta cho bọn Đức biết.

– Nhanh lên, Volodia, – Lazarev ra lệnh. – Ôm lấy nó và dẫn xuống chỗ nào sâu hơn đi.

Nhưng kìm lại nỗi mừng rỡ của con chó lại không phải là việc giản đơn. Con Pirat vùng khỏi tay Volodia, vừa nhảy quanh vừa cố liếm mặt em, vừa sủa vang và kêu ăng ẳng. Volodia phải ôm ngang thân nó, áp mõm nó sát vào người và mang xuống tầng dưới. Cả hai đều cảm thấy mình bị xúc phạm sâu sắc: Volodia giận dỗi vì trong hoàn cảnh chiến đấu, giữa lúc em đang ở vị trí tiền tiêu mà người ta bắt em phải vác một con chó vớ vẩn đi, còn Pirat thì phật lòng với cách đối xử thô bạo như vậy. May mắn thay cho Volodia, đến ngã tư đường hầm thì em gặp Tolia đang vội vã đi về ban tham mưu.

– Đứng lại, Tolia! – Volodia ra lệnh. – Nhận lấy con Pirat này và đưa ngay nó xuống tầng dưới. Đích thân chỉ huy trưởng bảo đấy, còn tớ phải quay lại đó ngay…

Khi em về đến chỗ Lazarev và thở hồng hộc vì chạy vội theo các lối đi ngầm dốc đứng, thì chỉ huy trưởng và bác Gritsenko ở bên cạnh ông đang lắng nghe những tiếng động lạ lùng vọng đến từ bên kia bức tường ngăn lối bên ngoài đi vào đường hầm.

– Khẽ chứ, – Lazarev ghé sát vào tai Volodia thì thào, rồi ông chỉ bức tường. – Cháu đứng lánh sang bên cạnh đi. Cháu có nghe thấy không? Chúng đang phá tường đấy.

Tiếng động bên kia bức tường ngày một to hơn. Lazarev tắt hẳn chiếc đèn vốn đã sáng lờ mờ. Trong bóng tối mịt mùng chỉ nghe thấy tiếng đá ở tường đổ xuống rào rào. Có kẻ ở ngoài định phá bức tường. Bỗng ngay sát trần xuất hiện một vệt sáng. Một vài viên đá nữa rơi từ vòm hầm xuống. Lazarev và Gritsenko khẽ thúc nhau, không hiểu ra sao cả. Ở lỗ hổng phía trên bức tường hiện ra chiếc đèn “con dơi”. Bọn Đức không bao giờ mang theo loại đèn ấy. Các chiến sĩ du kích cảnh giác, họ đứng yên lặng, nín thở để khỏi lộ. Đột nhiên, họ nghe rõ giọng Đức vang lên bên kia bức tường. Sau đó có người nói rành rọt bằng tiếng Nga:

– Ở đấy không có ai cả. Rõ rồi…

Trong bóng tối, Lazarev sờ vào vai bác Gritsenko và Volodia rồi ấn mạnh vai họ như ra lệnh, kéo cả hai vào sau góc đường hầm ngang. Từ đó có thể dễ dàng quan sát những việc xảy ra bên bức tường. Mọi người thấy rõ ánh đèn chiếu xuyên qua lỗ hổng ở tường. Lazarev hạ lệnh lấy đó làm mục tiêu và khi ông ra hiệu thì nổ súng ngay. Volodia cựa quậy trong bóng tối vì hồi hộp, và em bị bác Gritsenko cốc nhẹ một cái vào đỉnh đầu.

Lazarev gọi to:

– Ai đấy?

Bên kia bức tường không có tiếng đáp lại. Chiếc đèn rung rung trong lỗ tường nhưng vẫn nằm lại đấy. Lazarev thét to hơn bằng một giọng đe dọa:

– Tôi hỏi, ai đấy?

Sau tường, một giọng run run đáp lại có vẻ lưỡng lự:

– Tôi đây, Mironov đây.

– Anh cần gì ở đây?

– Các ông hiểu cho, tôi xuống đây để lấy… để lấy đá về xây cái kho… Bỗng nhiên xung quanh súng bắn ghê quá. Bây giờ mà trở lại lên trên thì tôi không dám. Xin các ông cho tôi xuống dưới ấy.

– Anh chọn được lúc đi lấy đá thích hợp đấy, – Lazarev nói. – Anh định xây cơ ngơi cho ai?

Mironov nín lặng.

Lazarev hỏi:

– Này, Mironov Sidor phải không?

– Chính hắn đấy, – Mironov đáp lại, giọng đã mạnh bạo hơn. – Còn anh là ai đấy?

– Có phải anh diện giày đi dạo quanh đây và dẫn theo các vị khách không? – Lazarev hỏi, giọng đe dọa. Ông chợt nhớ lại rất rõ một người dân trong xóm là Mironov lúc nào cũng ăn mặc chải chuốt và khi xưa đã từng làm quản lý cho gia đình tên triệu phú Mesaksudi ở Kerch. Vốn người gầy còm ốm yếu nên để làm ra vẻ cao hơn, lúc nào hắn cũng đi đôi giày riêng đóng gót rất cao. Thì ra dấu chân mới đây in trên lớp cát ở hành lang tầng trên chính là vết giày hắn đấy! – Anh đi một mình à? – Lazarev hỏi.

– Một mình, một mình, một mình tôi thôi. Bị lạc mà, anh hiểu chứ… – giọng bên kia bức tường be be lên, lưỡng lự.

– Nghĩa là anh có một mình? Không ai đi với anh chứ?

Giọng Lazarev khiến Mironov hoảng sợ, hắn nói liến thoắng như khóc:

– Vâng, không có ai nữa. Tôi đã bảo là tôi đi một mình mà. Xin các ông đừng bắn… Một mình tôi thôi mà…

– Tên phản bội kia, đúng là mày chỉ có một mình thôi. Lũ phản bội lại chúng tao rất ít. Đồ chó ghẻ, mày dẫn bao nhiêu tên phát-xít đến đây? – Lazarev hỏi, kiên trì và giận dữ.

– Không có ai, không có ai cả… Ôi, các ông đừng bắn!…

– Bắn làm gì… Một mình mày bắn chỉ phí đạn, – Lazarev nói với vẻ bình thản lạnh lùng, sắc như gươm.

Đột nhiên, ông nhảy ra khỏi góc hành lang vào đường hầm và đã ở dưới lỗ thủng của bức tường. Volodia nghe thấy ông lại lẩm bẩm: “Bắn làm gì… Mày sẽ chết với cả bọn chúng mày.” Rồi ông đứng thẳng người lên ném quả lựu đạn qua lỗ thủng trên tường. Còn chính ông lao sang bên và nằm xuống. Chiếc đèn của Mironov bay vèo khỏi lỗ hổng. Một tiếng nổ vang lên. Bụi đá vôi rơi lả tả từ lỗ tường, bốc mù mịt trong làn ánh sáng yếu ớt giờ đây lại lọt qua hốc. Phía bên kia bức tường rậm rịch tiếng chân, tiếng kêu của nhiều người. Bác Gritsenko và Volodia bắn mấy loạt đạn về phía hốc tường. Họ nghe thấy tiếng bọn Đức chạy về phía lối lên. Nhưng bỗng nhiên, bên kia bức tường vang lên một tiếng nổ long trời mà nếu so với nó, tất cả những tiếng nổ xảy ra trong ngày hôm đó đều không có nghĩa lý gì. Làn sóng không khí lan tới hành lang, chỗ Volodia ngồi, và lắc em dữ dội.

– A, hoan hô! Zhuchenkov đấy, – bác Gritsenko nói.

– Đúng, tôi nhận ra được giọng của đồng chí ấy, – Lazarev tán thành.

Bác Gritsenko đã đoán đúng. Zhuchenkov, người được anh em trong đội gọi là chuyên gia hỏa công do những trận “pháo hoa” mà ông tổ chức “mừng” kẻ thù, đã chuẩn bị sẵn bẫy đón bọn phát-xít tại lối ra khỏi đường hầm. Ông đặt chất nổ tại tất cả mọi con đường chính. Ông ngụy trang rất khéo léo, còn đâu đó ở phía bên sau chỗ ngoặt, ông giấu dưới đá đầu sợi dây an toàn của đường điện dẫn đến ụ chướng ngại. Chỉ cần nối bộ pin di động với dây này và ghép các tiếp điểm là đá sẽ nổ tung, sụp xuống lối ra và đè lấp tất cả. Giờ đây, đứng ở hành lang và theo dõi sự di chuyển của bọn Đức mà tên phản bội Mironov dẫn đến khu vực bảo vệ “Tiền tiêu”, Zhuchenkov đã sẵn sàng phá tung lượng thuốc nổ chờ cơ hội thuận tiện để đốt “pháo hoa”.

Sức nổ mạnh đến nỗi ngay Zhuchenkov đang ở ngách ngang, cách bức tường khoảng bốn chục mét, cũng bị hất sang bên. Bụi đá trắng bao phủ khắp hành lang, và khi Zhuchenkov đến chỗ Lazarev và đốt đèn lên thì trông ông chẳng khác gì thợ xay bột. Lazarev, Volodia và bác Gritsenko ho rũ rượi: trong đêm tối họ nuốt phải quá nhiều bột đá vôi.

Zhuchenkov dẫn chỉ huy trưởng và Volodia theo những hành lang bên, vòng qua bức tường bảo vệ, đến khu vực nổ. Bụi và khói lắng dần xuống. Volodia chăm chú xem xét mà sửng sốt: trước mặt em, dưới các khối đá phủ một lớp bụi trắng dày, xác bọn Hitler nằm la liệt khắp nơi. Bọn chúng rất đông. Không một tên nào theo tên Mironov xâm nhập đường hầm lại chạy được đến cửa ra. Volodia soi đèn vào một góc đường hầm sụp lở và em rùng mình vì ghê tởm: dưới một tảng đá vôi đổ xuống, thò ra một bàn chân đi giày hẹp có đế cao quá khổ.

– Làm ăn được đấy, – Lazarev nói. – Thế là hôm nay khó có kẻ nào đột nhập xuống đây được nữa: đất đá đè lấp tất cả rồi. Zhuchenkov ạ, cậu mạnh tay dùng hàng thật đấy!

– Đón khách quý thì tiếc gì mà chẳng mổ lợn! – Zhuchenkov vừa trả lời vừa khạc bụi đầy trong mồm ra. – Chỉ tiếc là đá bị vụn nát một cách vô ích. Ở đây, có trữ lượng đá rất lớn. Tôi đã dự kiến dành cho Cung văn hóa. Đá loại một đấy: màu rất đẹp, kết cấu rất bền! – Ông cầm một mảnh đá lên, lấy ngón tay búng búng. – Đá đẹp quá! Thế mà phải đem dùng cho lũ khốn kia…

Lazarev ra lệnh Volodia trở về ban tham mưu báo cáo cho Petropavlovsky biết tình hình và chờ chỉ thị tiếp của tham mưu trưởng. Khi Volodia chạy vào ban tham mưu, Petropavlovsky đang áp ống điện thoại vào tai nghe báo cáo, còn tay kia ông cầm một ống nghe khác.

– Volodia này, cháu nghe xem đằng kia nói gì? – Ông giúi vào tay Volodia chiếc ống nghe âm ấm.

Volodia áp ống vào tai và nghe thấy một giọng nói xa xôi, căng thẳng:

– Ban tham mưu đấy à? Ban tham mưu phải không? Ai đấy? Volodia à? Krupenia đang ở khu vực “Volga” đây. Em hãy nghe và báo cáo lại với tham mưu trưởng: bọn Đức ném xuống giếng nhiều thùng nhiên liệu rồi tiếp đó là độ ba quả mìn. Nổ tung lên, em hiểu chứ? Hỗn hợp cháy bám vào khắp lòng giếng. Lửa đang cháy bùng. Mà chỗ các anh lại có hầm chứa kho vật dụng ngay bên cạnh… Báo cáo nhanh lên!

Volodia vội báo cáo tình hình cho Petropavlovsky, ông vẫn đang ra mệnh lệnh cho một khu vực khác. Nghe thấy nói đến đám cháy, ông hét vào ống nghe: “Chờ một phút!” – rồi buông ống, ông ném cho Volodia:

– Cháu báo là chúng ta sẽ thi hành những biện pháp cần thiết, chúng ta sẽ gửi tiếp viện đến. Còn Volodia, cháu hãy truyền đạt điều đó và chạy đi tìm bác Manto. Bảo bác ấy động viên tất cả mọi người của bác đến đấy.

Volodia truyền đạt cho Krupenia biết ý kiến của Petropavlovsky, và em nghe thấy trong ống:

– Biện pháp gì? Nước không có! Và ở đây chỉ có hai người bảo vệ. Chúng tôi rời lối đi là bọn Đức vào ngay. Chúng đã xộc vào đây nhưng chúng tôi đã đánh bật chúng ra. Chúng tôi mà rút thì chúng lại bò vào… Cái gì, cái gì?… Gửi tiếp viện đến à? Bác Manto ấy à? Cấp dưỡng thì làm quái gì! Thôi được, cấp dưỡng cũng được, chỉ có điều là mau mau lên!… Nếu không chúng tôi chết cháy đến nơi rồi.

Vài phút sau, trong hành lang đầy khói thông với kho lương thực ngầm, đã có mặt bác Manto, Volodia, Vania và cô Kilia. Cả chính ủy cũng chạy đến, ông có một khả năng kỳ lạ là xuất hiện kịp thời, dường như theo trực giác, tại những khu vực nguy hiểm nhất cần được giúp đỡ kiên quyết, ngay tức khắc. Khói đã bao phủ nhà kho. Ánh đèn chập chờn nhòe đi trong bụi mù. Đằng trước, cột chống hầm, thân cây gỗ chèn đang bốc cháy. Khói khét lẹt tỏa vào hành lang vì không có lối thoát. Bức tường ngăn hành lang với chiếc giếng thông gió mà bọn Đức ném mìn vào nhẹ nhàng đổ sập, nhưng giếng thì đã bị đá từ trên rơi xuống lấp đầy.

Chính ủy ra lệnh đeo mặt nạ phòng hơi ngạt. Volodia quên bẵng mất là em có đeo túi cấp cứu ở bên sườn. Mắt em đã cay xè và nhức nhối. Nước mắt cứ thế mà ứa ra, cổ họng buồn buồn, lỗ mũi như có kim châm.

– Cháu đi khỏi đây đi! Chạy mau lên! – chính ủy khàn khàn hét lên bảo Volodia qua màng cao-su phập phồng của mặt nạ phòng hơi ngạt, màng cao-su lúc phồng lên, lúc xẹp xuống theo hơi thở nặng nề của ông. – Đi đi! – ông thét lên.

Nhưng Volodia không rời ông một bước trong cảnh khói lửa mù mịt.

Giờ đây, chính ủy đi trước, ông cố soi đèn qua làn khói dày đặc. Ông dường như bơi trong làn sóng nhớt dính màu vàng vàng tim tím. Khói tỏa xuống dưới, ép ngọn lửa xuống đất. Những lưỡi lửa nhỏ vừa kêu lách tách vừa chậm chạp bò theo ván gỗ đến gần kho. Khói ngăn không cho lửa lan nhanh, nhưng lửa vẫn kiên trì một cách độc ác, tham lam, mặc dù chậm chạp, bò đến kho lương thực. Ở đây có nhiều vật cháy được: hòm gỗ, phoi bào, ván tấm. Lửa chỉ cần vượt qua không đầy ba mét nữa là dưới mặt đất sẽ bùng lên một đám cháy tai họa mà không một sức mạnh nào dập tắt được.

Và những người chạy đến đây để chiến đấu với lửa không có một giọt nước nào. Họ cũng chẳng dùng bát đĩa, cốc tách để mang đến số nước còn lại trong chiếc bể chứa mà bác Manto đã giấu vào chỗ chắc chắn!

Khi ấy chính ủy là người đầu tiên lao đến lấy chân dập lửa, lấy chiếc mũ cầm trong tay dập tắt những lưỡi lửa sau khi ông đã đeo mặt nạ phòng hơi ngạt. Bác Manto, Volodia, Vania và những phụ nữ chạy từ bếp đến không còn biết gì là bỏng nữa, họ gần như lấy tay không đập vào lửa, cầm những nắm bụi đá vôi ném vào lửa. Một chiến sĩ du kích mang xẻng đến. Họ vồ lấy ngay. Giờ đây công việc khẩn trương hơn: họ xúc những xẻng bụi đầy phủ thành lớp dày trên nền đá và hắt vào lửa, dập lửa xuống. Quần áo trên người bác Manto đã hai lần bén lửa, nhưng bác vẫn tiếp tục xông vào giữa ngọn lửa…

Đâu đó xa xa nghe thấy tiếng súng, tiếng nổ rền vang. Âm thanh của trận đánh vọng từ trên xuống. Cái chết có thể xộc đến qua bất kỳ lối đi nào từ bên ngoài vào, còn ở đây, bên dưới này, trong làn khói dày đặc, mọi người đang vật lộn với ngọn lửa hiện đang từ trong lòng đất đe dọa pháo đài ngầm.

Volodia cảm thấy ngột ngạt không thể chịu được dưới lớp mặt nạ phòng hơi ngạt, chắc hẳn vì em đeo không đúng. Em dựt mặt nạ ra và dùng nó quật vào lửa. Em cảm thấy tóc bị đốt nóng nổ lách tách trên đầu em, em nheo mắt lại, nhắm chặt hàng mi cháy sém và cứ đập, đập lửa mãi, cứ lấy chân giẫm đạp mãi, nhưng đột nhiên em cảm thấy không thở được nữa. Có cái gì trám đầy miệng em. Đúng lúc đó, như có một hòn đá to đập vào đỉnh đầu em. Em ngã sấp mặt xuống vào giữa ngọn lửa.

Chính ủy kịp thời đến dùng đôi tay rắn chắc ôm phắt Volodia và mang em thiếu niên bất tỉnh ra khỏi lò lửa.

Volodia tỉnh dậy ở trạm y tế tương đối mau. Lúc đầu, em cảm thấy như chân tay bị những tảng đá đè nặng và do đó không sao nhúc nhích được, tảng đá nặng nhất ép vào ngực không cho em thở. Em thu hết sức lực cố thở phào một cái và cảm thấy tảng đá bật sang bên. Em trở mình nằm nghiêng, chớp chớp mắt một cách bất lực. Đôi mắt em nhìn chăm chăm cô Marina đang xoa thái dương em.

– Nằm yên, nằm yên! Thở bình thường được rồi, – cô bảo em. – Việc gì cháu phải xông vào giữa đám lửa kia chứ!

– Còn chính ủy ra sao cô?

– Chính ủy đã lên phía trên chiến đấu rồi. Cháu cứ nằm yên, lửa đã dập tắt được hết. Bây giờ một bức tường mới đang được dựng lên cạnh kho. Thế nào, người anh hùng, – cô nói thêm, – cháu sợ quá phải không? Lúc đó kể cũng kinh khủng thực đấy. Suýt nữa thì chúng ta chết hết.

Đầu Volodia cứ ong ong. Thỉnh thoảng em lại cảm thấy toàn thân bị những cú va chạm đau ê ẩm, và em không làm sao giữ yên được chân tay cứ bị giật bắn lên. Sau đó, các bắp thịt dường như dão ra và không sao cử động được: chân tay em như làm bằng bông.

Bác Manto ghé vào trạm y tế. Tạp dề của bác bị cháy sém. Ở thắt lưng, chiếc mặt nạ phòng hơi ngạt nhàu nát treo trễ xuống bên cạnh cán con dao bếp, và cái vòi cao-su ở mặt nạ cứ lủng lẳng khi bác đi lại. Trên khuôn mặt đẫm mồ hôi và ám khói của bác, nụ cười không sao dập tắt được vẫn nở trên môi. Bác đưa cho Volodia chiếc bánh rán:

– Này, chú bé, cháu chiến đấu anh dũng lắm. Hãy nhận lấy quà tặng của nhà bếp.

Nhưng Volodia chẳng nhìn thấy bánh rán đâu: mắt em mờ đi ghê quá.

– Thế không có gì uống hở bác?

– Cháu yêu quý, nước thì bác không thể cho cháu thêm được nữa. Sáng nay, cháu đã uống hai suất rồi. Này, cháu lấy bi-đông của bác vậy. Không hiểu sao bác không thấy khát.

Bác ngồi ngay xuống thành giường, khẽ nâng đầu Volodia lên, và gần như ép buộc, đưa miệng bi-đông vào miệng em. Volodia uống lấy uống để mấy ngụm to rồi đẩy tay bác Manto ra. Em cảm thấy dễ chịu hơn. Em đã đặt chân xuống đất định chạy đến ban tham mưu, nhưng mắt em lại hoa lên và em lại phải nằm vật xuống gối.

Em không biết em đã nằm bao nhiêu giờ như vậy, em thờ ơ với tất cả mọi thứ, không nghe thấy gì hết. Nhưng khi em tỉnh dậy thì bên trên, tiếng nổ vẫn rền vang, tuy quả thật có thưa thớt hơn, và tiếng súng vẫn vọng đến. Em tựa vào tường ngồi dậy. Trong trạm không có ai. Rồi em nghe thấy tiếng người nói, tiếng chân bước vội lại gần. Tấm vải che cửa trạm y tế lay động. Nina từ hành lang hiện ra gạt tấm vải sang bên và Volodia nhìn thấy Vazhenin, Liubkin và Shulgin đang khiêng trung úy Sergeev bê bết máu đến. Vai và cổ anh ướt đẫm máu. Vạt áo bộ đội trên ngực bị xé tan thành từng mảnh như có ai lấy cái kìm con giật ra từng miếng một. Nadia dùng hai bàn tay đỡ lấy đầu Sergeev bị ngửa ra sau. Tiếp đó người ta còn đưa đến một người nữa đầu phủ kín trong tấm vải bạt thấm đầy máu.

Mọi người đặt trung úy lên giường. Marina yêu cầu tất cả ra ngoài. Volodia bước ra sau tấm vải treo ở cửa vào và em được biết những điều chi tiết của tai họa xảy ra ở khu vực “Kiev”.

Tại đó, trận đánh quyết định giữa các chiến sĩ du kích và bọn Hitler đã diễn ra. Bọn Đức âm mưu xâm nhập mỏ đá qua khu vực này theo ba đường giếng song song mà chúng đã dùng mìn dọn sạch. Chúng vừa tiến vừa sử dụng những đèn chiếu mạnh soi sáng rực con đường xuống lòng đất. Những lực lượng tiến công chính được tung vào đây, trong khi nhóm Sergeev có nhiệm vụ chặn chúng lại chỉ có chín người, kể cả Moskalenko, Derunov và Pekerman đã kịp thời đến tiếp viện cho anh. Quả thực, đấy đều là những con người đã được chọn lọc, thử thách: Vazhenin, Shustov, Yurov, Emelin, Liubkin.

Bọn Đức hành động rất thận trọng. Giờ đây, cứ vượt qua mỗi lối đi bên là chúng lại để lại trạm bảo vệ.

Nhóm Sergeev rút lui đến ngã tư của các đường hầm quy tụ về phía hành lang dốc nghiêng dẫn xuống tầng dưới, tới tận trung tâm pháo đài du kích. Chính ở đây họ đã tổ chức phòng ngự. Không thể để cho kẻ thù tiến xa hơn được nữa.

Trận đánh xảy ra ngay trên đầu ban tham mưu nằm ở tầng thứ hai. Từ vị trí của ông, Petropavlovsky lo ngại theo dõi những diễn biến xảy ra ngay phía trên đầu.

Tại đây, tình hình tỏ ra không thuận lợi cho các chiến sĩ du kích. Derunov bị thương nặng: anh nằm mai phục, nhưng một tia đèn chiếu chợt rọi qua làm anh bị lộ. Người du kích già, giàu kinh nghiệm là Moskalenko đến thay anh. Ông nấp ở lối đi bên. Ông chờ lúc bọn lính mang đèn chiếu đi qua hành lang chính, và ông chuẩn bị lựu đạn để dập tắt nguồn ánh sáng làm lợi rất nhiều cho kẻ địch. Nhưng ông không nhận thấy bọn Hitler đi vòng quanh ông từ đằng sau. Thành ra ông bị kẹt trong hành lang ngang nối hai lối đi chính. Khi thấy ở phía sau lưng có luồng ánh sáng ngọn đèn chiếu thứ hai đang chập chờn trong hành lang lớn, thì ông, vốn là người đã chiến đấu trong mỏ đá này năm mười chín, hiểu được ngay tai họa đang đe dọa ông. Không có hy vọng gì nấp kín được, bóng tối cứu mệnh không còn che chở cho ông nữa. Khi ấy, Moskalenko quyết định chọc thủng vòng vây và nếu có hy sinh thì cũng hy sinh trong bản hùng ca khiến bọn Hitler phải kinh hồn khiếp vía mãi về sau…

Hành lang phía sau ông từ từ tràn ngập ánh sáng. Moskalenko đứng áp vào tường, ông còn tạm thời được bóng tối che khuất. Trong tay ông chỉ còn một quả lựu đạn. Ông định dùng nó làm nổ tung chiếc đèn chiếu cùng những tên lính mang đèn, và lợi dụng lúc tối tăm, chạy thoát vào những lối đi khác. Nhưng mọi việc đã diễn ra không như ông dự tính.

Hoặc vì người du kích già run tay, hoặc chỉ đơn giản do ông không gặp may nên quả lựu đạn ông ném ra đập vào mũ sắt tên lính Hitler, lăn đến tường và nổ ngay tại đấy, trong ngách hầm bên. Moskalenko trông thấy cả ba tên Đức đứng ở lối đi đều bị quật ngã và bị phủ một đám bụi dày đặc, ông thấy một cột vụn đá bốc lên mù mịt, lấp lánh trong ánh sáng đèn chiếu. Ông không nhận thấy một mảnh lựu đạn đã làm chính ông bị thương, và ông định vọt qua hành lang rực sáng để vào hành lang đối diện. “Trời, giá mình có một quả lựu đạn nữa!” – ông lẩm bẩm và băng qua trước mặt những tên lính đi theo đèn chiếu. Ông vừa từ trong góc nhô ra hành lang thì súng máy Đức nổ giòn giã. Ông nhảy lui lại phía tường, quỳ xuống rút súng lục ra nhả đạn tới tấp vào bọn Hitler mà chiếc đèn chiếu đang rọi sáng. Ông nhìn thấy chúng chạy lồng lộn, nép sát vào tường. Sau khi vứt đi khẩu súng lục bắn hết đạn đã thành vô dụng và nắm chặt trong tay con dao găm – vũ khí cuối cùng trong người ông, – Moskalenko cúi thấp người xuống, lao qua hành lang.

Đột nhiên một viên đạn đập vào tường gần mặt ông. Những mảnh đá bắn vào mắt ông làm ông không nhìn thấy gì nữa. Người phủ đầy bụi trắng và không chú ý đến máu đang từ vết thương chảy ra, ông giụi cặp mắt bị bụi che mờ và thoáng nhận thấy một tên Đức cao lớn ở trước mặt. Ông vung dao găm đâm vào tên này nhưng đúng lúc đó, một báng súng bịt sắt nện một đòn choáng người vào gáy ông làm ông ngất đi. Bọn phát-xít hét lên đắc thắng, nhảy bổ vào người du kích già, bám chặt lấy ông, tóm lấy chân tay ông, rồi vừa bẻ quặt đi vừa kéo ông lôi lên mặt đất. Thế là rốt cuộc chúng mới tin chắc rằng, không phải chúng đánh nhau với những bóng ma và là với những con người bằng xương bằng thịt!

Các chiến sĩ bảo vệ khu vực “Kiev” lâm vào tình thế rất gay go. Bọn Đức đến sát được bức tường ngăn chặn một trong những lối đi vào các hành lang bên trong của pháo đài ngầm. Chiến lũy này chưa kịp dựng kín đến trần, và qua chỗ hở còn sót lại, chúng định tiêu diệt các chiến sĩ du kích đang giữ vững tuyến phòng thủ ở phía sau. Nhưng chỉ cần chúng hơi nhích lại gần là những quả lựu đạn ném rất chính xác sẽ bay qua chiến lũy về phía chúng. Súng máy của bọn Đức tỏ ra bất lực, không làm gì nổi bức tường dày xếp lại bằng những tảng đá vôi lớn.

Sergeev quyết định để kẻ thù đến gần hơn rồi lần tới sát tường, ném lựu đạn qua khe bên trên vào đúng bọn chúng. Anh chuẩn bị xong lựu đạn để ném, đứng lên trên tảng đá để với tới đỉnh chiến lũy, nhưng đúng lúc ấy xảy ra một tai họa bất ngờ: tảng đá giòn vỡ tan ra. Sergeev ngã sấp xuống, không kịp quăng lựu đạn đi. Lựu đạn nổ tung trên tay anh, xé rách cả bộ ngực và một bên vai anh. Một mảnh lựu đạn đập mạnh vào đầu Shustov khiến ông chết ngay tức khắc. Yurov và Emelin bị xây xát. Bụi bắn vào mắt Liubkin và Pekerman như kim đâm. Chỉ riêng Vazhenin kịp nhào xuống đất là không việc gì.

Căn cứ vào tiếng động, bọn Đức biết rằng, vụ nổ ở phía các chiến sĩ du kích xảy ra một cách ngẫu nhiên. Lợi dụng thời cơ, chúng leo lên chiến lũy. Khẩu súng máy của Vazhenin đã hất chúng xuống đất. Trong giờ phút hiểm nghèo ấy, một mình anh bảo vệ khu vực quan trọng nhất và sơ hở nhất của pháo đài ngầm. Anh bắn hết băng này đến băng khác vào khe hở giữa trần và mép trên tường. Đồng thời anh mưu mẹo dùng cánh tay không mắc bận quăng lựu đạn qua phía trên bức tường và làm như nhóm du kích ở đây ít nhất cũng phải có năm người.

Thế là bọn Hitler không dám liều mạng đột phá.

Trong lúc đưa các chiến sĩ bị thương xuống tầng dưới, Pekerman đã kịp thông báo tình hình ở khu vực “Kiev”, và một vài phút sau, chính trị viên Kornilov đã chạy đến trợ giúp Vazhenin đang đơn độc bảo vệ chiến lũy. Kornilov bò đến chỗ Vazhenin trong bóng tối mịt mùng và căn cứ theo ánh lửa đạn mà tìm ra anh. Chính trị viên nghe thấy phía trên đầu, đạn địch đập rào rào vào tường đá làm bụi đá vôi bay lả tả.

– Tình hình nóng bỏng phải không, Vazhenin? – Kornilov khẽ hỏi.

– Báo cáo chính trị viên, có nóng bỏng thật, nhưng cũng không bằng bụi. Nói chung, chúng ta chiến đấu ít người quá. Có tiếp viện đến thế này thì chúng ta sẽ đứng vững.

Đá vôi vụn bị đạn bắn tung ra vẫn tiếp tục rơi lả tả từ tường xuống.

– Đồng chí chính trị viên, đồng chí chớ nhô đầu cao đấy. Đồng chí hãy nhớ đấy là giới hạn sống. Chúng không bắn được thấp hơn đâu.

– Được, chúng ta sẽ lập một giới hạn chết cho lũ kẻ cướp này. – Kornilov trả lời sau khi đã tính rằng, bọn Đức không thể đổi góc bắn bởi vì chúng cứ nhè vào phía trên tường và không dám liều mạng lại gần.

Kornilov chăm chú quan sát và nhận thấy có một luồng ánh sáng, chắc hẳn là từ ngọn đèn chiếu ở xa rọi tới, hiện đang xuyên vào hành lang và cho phép nhìn thấy đôi điều. Chẳng hạn, anh đã kịp thấy có một bàn tay cầm lựu đạn giơ lên phía rìa tường, anh liền áp đầu xuống đất đằng sau mô đá nhỏ còn lại và lập tức nghe thấy một tiếng nổ vang lên. Những mảnh đạn rít lên trên đầu. Kornilov đã định ném trả lựu đạn nhưng anh nghĩ lại:

– Chờ một chút, - anh thầm thì với Vazhenin, – để mình biểu diễn ảo thuật cho chúng xem.

Trò ảo thuật của Kornilov là như sau: anh chờ đến lúc tên lính Đức phía bên kia giơ bàn tay cầm lựu đạn lên để ném qua tường là anh ấn cò bấm súng máy, quả lựu đạn Đức nổ ầm một tiếng bên kia tường, từ đó vang lên những tiếng kêu thét, tiếng chửi rủa và rên rỉ. Kornilov diễn tiết mục ảo thuật đó được hai lần trước khi bọn phát-xít đoán ra được lựu đạn của chúng gặp phải chuyện gì.

– Đồng chí chính trị viên, đồng chí bắn chính xác quá! – Vazhenin khâm phục.

– Có gì đâu, mắt và tay mình kể ra cũng tương đối, – Kornilov khiêm tốn tán thành.

Một lát sau, một nhóm chiến sĩ do Kotlo đứng đầu đến tiếp viện cho Vazhenin và Kornilov. Người chính ủy không biết mệt mỏi này hôm nay được anh em tặng biệt hiệu là “Lực lượng dự bị không bao giờ cạn của ban chỉ huy”.

Chính ủy nghe báo cáo ngắn gọn về tất cả những diễn biến ở khu vực này, ông tỏ lòng đau buồn về Shustov, Moskalenko và Sergeev, rồi yên lặng một lát, ông tổng kết:

– Biết làm thế nào được, các đồng chí! Tổn thất không thể tránh khỏi. Nhưng nhìn chung, tình hình khả quan. Tôi vừa đến khắp mọi nơi: ở đâu bọn Đức cũng bị đánh bật ra. Chỉ còn chỗ này của đồng chí là chúng vẫn bám lấy. Chúng ta hy vọng rằng, cả ở đây rồi chẳng bao lâu nữa cũng sẽ… – Ông im lặng rồi thở dài: – Thế đồng chí Moskalenko bị bắt thật ư? Trời, bực thật! Người đồng chí lão thành ấy thật đáng thương quá…

Không ai biết trận đánh đã kéo dài bao lâu. Mọi người say sưa chiến đấu nên không cảm thấy đói, thấy mệt, mà trong lòng đất thật cũng khó xác định được giờ giấc. Ở đây, người ta đã quen với kiểu thời gian trôi chậm chạp, mơ hồ. Trong lúc trận đánh diễn ra ở bên dưới thì ở bên trên ngày đã hết, đêm mùa thu dài dằng dặc đã trôi qua nào có nghĩa lý gì đâu? Chẳng ai nghĩ đến thời gian cả.

Volodia đã bình phục. Sau khi dập tắt xong đám cháy, em cùng các bạn thiếu niên khác nhận nhiệm vụ mới: mang thức ăn đến các khu vực chiến đấu, rồi sau đó, tiếp tế đạn dược cho các chiến sĩ, thay các ổ đạn súng máy. Đám phụ nữ ở xưởng vũ khí bôi dầu, lau sạch cát bụi cho các khẩu súng trường và tiểu liên, còn các em thiếu niên thì mang vũ khí đến cho các chiến sĩ và nhận những khẩu súng trường bẩn thỉu cần lau sạch, mà họ trao lại. Giờ đây, các em cảm thấy mình đang làm công tác chiến đấu thật sự. Các em xuất hiện ở ngay tuyến lửa, và các chiến sĩ du kích hoài công đuổi các em về hậu tuyến. Các em mang đạn dược đến cho những người kiệt sức vì khát nước, những người này áp cặp môi khô nẻ vào bi-đông, vỗ vỗ vào lưng các em tỏ ý cảm ơn rồi lại cầm lấy những khẩu súng trường nóng bỏng.

Volodia rốt cuộc rồi cũng đến được cả khu vực “Kiev”, tại đây em gặp Kornilov, người đỡ đầu của em. Trong lúc đó, Lazarev cùng một nhóm xung kích đi xuyên những hành lang, vòng qua bọn Đức đã xâm nhập vào lòng mỏ đá. Bọn Hitler cũng đã kéo tới nơi đây những chiếc đèn chiếu mạnh, nhưng đột nhiên, từ các hành lang bên tối tăm, lựu đạn bay tới tấp vào chúng. Liubkin bắn gục hai tên lính kéo đèn chiếu. Say sưa với trận đánh, anh nhảy ra khỏi chỗ ẩn, dang cả hai tay ôm lấy chiếc đèn chiếu đang nằm vật ra trên mặt đất. Chiếc đèn chiếu tắt ngấm, nhưng anh vẫn cứ lôi nó vào góc, còn những tên lính Đức đi theo đèn chiếu thì bám chặt lấy dây cáp cao-su to xù, kéo nó lại. Kết quả là dây cáp bị lựu đạn làm đứt tung, và một phút sau, Liubkin hân hoan chạy về chỗ Kotlo, Kornilov và Vazhenin đang phòng thủ.

– Này, các đồng chí xem đây, tôi thu được một chiến lợi phẩm có ghê chưa! Thế là bây giờ ta sẽ có ánh sáng.

– Ngốc ơi là ngốc! – Kotlo nói với anh, vẻ đôn hậu. – Thế cậu cắm phích vào hai lỗ mũi chứ? Cậu lấy đâu ra điện được?

Trong cơn hăng chiến đấu, Liubkin quên bẵng điều đó. Giờ đây anh bực mình quẳng chiếc đèn chiếu chiến lợi phẩm xuống đất, giận dữ đá băng cái khung sắt đáy thủy tinh, nặng nề và vô dụng kia đi.

– Thế mà mình cứ gò lưng kéo mãi… Thật là của nợ!…

Chẳng mấy chốc, tiếng súng ở cả khu vực “Kiev” cũng lặng đi. Khắp các nơi gửi báo cáo về nói rằng, bọn Đức đã từ bỏ ý định xông vào trong lòng pháo đài và đang rút ra khỏi các đường hầm. Rồi lại có thông báo rằng, bọn Hitler đang kéo các máy trộn bê-tông và các thùng xi-măng đến gần nhiều giếng mỏ và đường hầm. Rõ ràng là sau khi đã tin chắc không thể tấn công mà thắng được du kích, bọn chỉ huy Đức quyết định lấp kín họ ở trong mỏ đá.

Tiếng súng cuối cùng rền vang ở cửa chính nơi một toán lính Hitler đang rút ra bị sa vào hỏa lực chéo cánh sẻ của các chiến sĩ nằm mai phục để đón đánh chúng. Đâu đó một tảng đá trong lòng giếng bị lở ra lăn lục cục rồi trong lòng đất lại trở lại yên tĩnh, chỉ nghe thấy tiếng Sergeev bị lựu đạn xé rách người đang rên rỉ đau đớn trong trạm y tế.

Đến bây giờ mọi người mới cảm thấy mệt và khát ghê gớm. Lazarev hạ lệnh cho mỗi người nửa cốc nước ngoài tiêu chuẩn. Các cán bộ chỉ huy đến họp ở ban tham mưu. Chính ủy vất vả lắm mới lê được đến chiếc ghế đẩu, ông ngồi phịch xuống và tì đầu vào bàn. Nhưng đúng lúc đó ông nghe thấy Lazarev nói:

– Chính ủy này, cậu có biết ta đếm được bao nhiêu tên Hitler còn nằm lại ở tầng trên không?

– Bao nhiêu? – Kotlo ngửng phắt đầu lên.

– Hơn tám chục. Và ở “xưởng ô-tô Liubkin” có bốn tên kẻ cướp bị phơi xác…

– Thế chúng ta mất bao nhiêu?

– Đồng chí Shustov hy sinh. Moskalenko bị bắt. Sergeev nghe nói là rất trầm trọng. Còn hai người nữa bị thương và năm đồng chí khác sây sát nhẹ.

– Trời, chúng ta mất đi những con người thật ưu tú. Tiếc cho đồng chí Shustov quá. Và thật đáng giận cho Moskalenko, – Kotlo nói. – Lão chiến sĩ ấy ngoan cường lắm, thể nào cũng bị chúng hành hạ. – Chính ủy lấy hai tay giụi đôi mắt mệt mỏi đỏ ngầu. – Đồng chí Lazarev này, đã có lúc chỉ một chút nữa thôi. Lại còn đám cháy nữa chứ… Cậu biết không, các em thiếu niên hành động dũng cảm lắm!… Mà này, không em nào bị gì đấy chứ?

– Không, – Lazarev trả lời, – đây, cậu có thể tin chắc được như vậy.

Volodia bước vào ban tham mưu.

– Thế nào, chú chuột khói hun này lành lặn đấy chứ? – Kotlo hỏi.

– Báo cáo đồng chí chính ủy, lành lặn ạ. Chỉ hơi bị sém một chút thôi. Bây giờ đã khỏi rồi. Cháu có thể được tự do chứ ạ?

– Được, được. Đi ngủ đi cho lại sức, – Kotlo nói, và khi Volodia đã ra, ông bỗng quay phắt cái thân hình to lớn của ông về phía Lazarev: – Lazarev này, bọn trẻ trưởng thành mau quá! Người của chúng ta đáng quý thật!

– Người của chúng ta đúng là những con người vàng ngọc! – Lazarev nói.

Chính ủy ngả người ra sau, ông giơ đôi tay mệt mỏi, cháy sém lên rồi từ từ đặt hai nắm tay siết chặt nghiêng xuống bàn như muốn đóng đôi con dấu tròn chắc chắn, xác nhận những điều vừa nói.

Chương XIV
“TAI MẮT”

Bình!… bàng!… bồm!… binh!… bôm!… băng!…

Âm thanh lạ lùng mà Volodia chưa bao giờ nghe thấy trong đường hầm làm em thức giấc. Chung quanh, bóng tối vẫn bao phủ. Năm tuần sống trong lòng đất đã khiến em nhận biết được mọi loại tiếng động xuất hiện trong các đường hành lang ngầm của mỏ đá. Có những âm thanh bình thường quen thuộc và cả những âm thanh báo hiệu chuyện chẳng lành. Chúng vọng đến từ những khoảng tối mịt mùng sâu thẳm. Ở đây mắt đã trở nên bất lực nhưng đôi tai được rèn luyện đã nhận biết được tất cả những gì mà một chiến sĩ du kích phải biết. Và Volodia đã phân biệt được chính xác bất kỳ thủ trưởng nào của mình, chẳng những qua giọng nói mà còn qua tiếng bước chân đi. Đó, đồng chí Zhuchenkov đang rẽ vào ngách bên với bước đi mạnh bạo trong bóng tối dày đặc mà không cần thắp đèn một cách lãng phí. Vốn là một thợ mỏ kỳ cựu, Zhuchenkov sống trong lòng đất cũng thoải mái chẳng kém gì trên mặt đất. Volodia nhận ra bác theo cách lần mò đặc biệt của bác: Zhuchenkov vừa đi vừa lấy bàn tay lần theo vách đá, bác biết rất rõ từng chỗ nhô ra, từng chỗ lõm vào. Chính ủy Kotlo thì đang bước những bước chậm và chắc nịch vào khoang hầm ban tham mưu. Còn người đang bước đi một cách rắn rỏi như trong đội ngũ, vững vàng mà lại nhẹ nhàng tới mức kỳ lạ kia, là chính trị viên Kornilov. Dù có hàng nghìn người đi lại, em vẫn có thể phân biệt được tiếng chân bước của anh, người dìu dắt em trong bước đường chiến đấu và được em thiết tha quyến luyến.

Sau đó, Volodia nghe thấy có vài chiến sĩ du kích nữa đến ban tham mưu, và dù em không nhìn thấy họ trong bóng tối, em vẫn phân biệt được từng người một.

Chắc là chỉ huy trưởng Lazarev triệu tập tất cả cán bộ chỉ huy đến ban tham mưu để thảo luận.

Đâu đó, ở tầng hầm thứ ba phía dưới, có tiếng súng nổ lục bục. Thoạt đầu tiếng súng vọng đến chỗ Volodia qua lớp đá vôi dày đặc rồi vừa dội lại một vài lần vừa tắt dần đi trong các đường hầm. Đấy là các chiến sĩ du kích đang tập xạ kích ở bãi tập bắn nằm sâu mãi tận dưới cùng. Đó là những âm thanh tốt lành làm ta an tâm, những âm thanh của ta. Tai ta đã quen với những âm thanh đó và chúng không làm ta ngạc nhiên, không khiến ta lo ngại.

Nhưng Volodia nhận biết được cả những âm thanh khác: ngay lập tức chúng làm bóng tối dày đặc và ngột ngạt của đường hầm trở nên căng thẳng cao độ. Em ghi nhớ rất rõ tiếng súng máy tằng tằng, tiếng nổ vang rền vọng mãi trong lòng đất, tiếng đất sụt lở ầm ĩ. Hình như chúng làm cho bóng tối bao quanh các chiến sĩ du kích bỗng trở nên rắn chắc lại, biến thành một khối đá màu đen, khối đá đó sẽ đè bẹp tất cả, bóp nghẹt tất cả.

Chuyện đó đã xảy ra khoảng hai tuần trước, trong trận chiến đấu đáng ghi nhớ, lúc bọn Đức định xộc xuống mỏ đá. Và suốt trong hai tuần qua, cả ở ban tham mưu, cả ở nhà ăn, cả lúc nằm ngủ trên những chiếc giường hẹp bằng đá vôi, mọi người vẫn thương khóc đồng chí Shustov, thầm thì nhắc đến đồng chí Moskalenko và hết sức lo ngại cho đồng chí.

Phải, đấy quả là một trận chiến đấu ác liệt! Các chiến sĩ du kích thắng lợi nhưng đã phải trả một giá đắt. Đồng chí Shustov can trường đã hy sinh! Trung úy Sergeev, người đoàn viên vóc người cân đối, mái tóc vàng hoe và lúc nào cũng vui tươi, đã ngã xuống với quả lựu đạn nổ ngay trên tay làm anh bị thương nặng. Hiện giờ anh đang nằm trong trạm quân y của đội. Volodia nghe thấy tiếng anh rên trong bóng tối, em nhẹ nhàng lần bước đến bên chiếc giường được ánh sáng yếu ớt rọi chiếu và yên lặng ngắm nhìn một lúc lâu khuôn mặt hốc hác đang ngày càng trở nên khác lạ. Em có cảm giác nét mặt anh đang dần dần tan vào bóng tối âm thầm, nặng nề ở xung quanh.

Pháo đài trong lòng đất đã đứng vững được đến tháng thứ hai. Không ai biết còn phải chịu đựng bao lâu nữa cuộc phong tỏa khủng khiếp này. Tình thế của đội du kích ngày một gay go hơn. Bây giờ họ đã bị đá bao bọc hoàn toàn, chẳng khác gì bị chôn sống. Tất cả các lối lên mặt đất đều bị bọn Đức đặt mìn. Từng lỗ thông, từng khe hở đáng ngờ đều bị chúng đổ đầy bê-tông hay gắn kín xi-măng. Việc những chiến sĩ du kích vô hình tồn tại trong lòng đất làm chúng ăn không ngon ngủ không yên. Và bọn Đức quyết định lấy đá để bóp nghẹt những người chủ hợp pháp của mảnh đất bị chúng chiếm đóng, những người đã xuống sâu dưới lòng đất để sống chứ không chịu đầu hàng.

Trong đường hầm, thở cũng ngày càng khó khăn hơn vì không khí trong lành không lọt xuống được. Khát không thể nào chịu nổi, và không biết kẻ thù đang điên đầu lên vì các chiến sĩ du kích, với sức dẻo dai của mình, sẽ còn dùng những biện pháp gì nữa.

Nhất định phải tìm hiểu bằng được những sự việc đang diễn ra trên mặt đất. Có một lối ra rất nhỏ, rất xa, mà bọn địch hình như không nhận thấy. Biết rằng bọn Đức bắn ngay tại chỗ những người đàn ông xuất hiện ở gần khu mỏ, hoặc nếu không bắn thì cũng bắt giữ, nên ban chỉ huy đội quyết định thử phái một nữ thanh niên đi trinh sát. Lúc đầu, ban chỉ huy bàn bạc xem có nên phái các em thiếu niên đi không vì các em đã tỏ ra là những chiến sĩ trinh sát ưu tú, nhưng chính ủy Kotlo phản đối. Đồng chí cho rằng chỉ trong trường hợp vô cùng khẩn thiết mới cử các em đi. Được chỉ huy trưởng gọi đến ban tham mưu, Nina và Nadia tỏ ý sẵn sàng ra đi bất cứ lúc nào. Các cô gái vốn đã cùng nhau làm việc trong trạm y tế nên rất thân nhau, họ đề nghị được cùng đi. Được chuẩn bị rất chu đáo, các cô định lên theo con đường mà hình như còn chưa bị nghi ngờ. Nhưng các nữ trinh sát vừa đến gần mặt đất thì bọn Đức đã báo động: chắc là qua máy thu tiếng động, chúng đã phát hiện ra. Các cô gái vừa kịp nấp sau những tảng đá và trườn xuống dưới thì ở trên, tiếng lựu đạn đã nổ, tiếng súng máy đã vang lên dồn dập. Đúng là bọn Đức đã cố ý không bịt kín con đường này.

Nina và Nadia rất thất vọng vì không hoàn thành được nhiệm vụ. Hai cô khóc cả buổi chiều, và đích thân chính ủy phải đến an ủi…

Bình!… bàng!… bồm!… bàng!…

Âm thanh khó hiểu, chưa bao giờ nghe thấy trong lòng đất và giống như tiếng một loài chim kêu này làm Volodia thức giấc. Em lập tức cảm thấy cơn khát cháy cổ đã làm em trằn trọc mãi không ngủ được nay lại trở nên dữ dội hơn. Miệng em khô khốc. Cổ họng rát như cào, bồ hóng lạo xạo trong miệng. Nằm trên chiếc giường đá, Volodia trở mình quay mặt vào tường và liếm lấy liếm để lớp nước trên mặt đá ẩm. Trong tuần trước, em phải học mãi mới làm được việc đó. Khi miệng em đã bớt khô đi một chút, em lại lắng nghe. Binh!… Tinh!… bôm!… binh!… Cái gì thế nhỉ? Volodia khẽ chọc vào sườn Vania đang ngủ bên cạnh:

– Này, nghe mà xem!

– Cậu làm gì thế? – Vania càu nhàu trong bóng tối và hắt hơi vì mồ hóng.

– Khẽ chứ! Dậy mà nghe kìa!

Vania ngồi dậy. Từ khắp các ngõ ngách của mỏ đá đều lao xao những âm thanh bền bỉ, rành rọt, lúc gần, lúc xa, lúc to, lúc nhỏ: tinh!… binh!… băng!… Các em nín thở…

Giữa lúc đó, tại trụ sở ban tham mưu bố trí trong một đường hầm rộng, đào sâu vào đá một cách công phu, chính ủy Kotlo đang kết thúc bản thông báo.

– Các đồng chí, chúng ta hãy rút ra những kết luận, – ông nói chậm rãi, bình tĩnh, mỗi lời nói thận trọng của ông mang một ý nghĩa đặc biệt, đầy sức nặng, – việc trinh sát trong lòng đất của chúng ta cho biết chúng ta đã hoàn toàn bị vùi kín. Liên lạc với thế giới bên ngoài bị cắt đứt, mà chúng ta lại cần sự liên lạc ấy. Chúng ta rất cần sự liên lạc ấy. Không phải chúng ta ở đây để trốn tránh. Chúng ta rút xuống đây không phải để ngồi không. Chúng ta rút xuống đây để chiến đấu. Đó là điều chủ yếu. Hơn nữa, nếu chúng ta còn ở đây thì đồng chí Sergeev khó mà sống được. Đồng chí ấy cần phải được mổ ngay tức khắc, nếu không, không thể thoát khỏi cái chết. Vấn đề đó phải giải quyết trong vài ngày. Không kéo dài hơn được. Có thể, ta phải liên lạc với đội du kích ở mỏ đá Adzhi-Mushkay. Tóm lại là cần phải lên được trên mặt đất. Hiện nay, chúng ta chỉ có một con đường. Tôi nhấn mạnh: chỉ có một con đường, con đường đó ở khu vực “Kiev”. Bọn Đức chưa để ý đến con đường ấy. Hôm nay tôi đã cùng đồng chí Lazarev đi đến đấy. Người lớn không thể lọt qua được… Đồng chí Kornilov, đồng chí nghĩ sao?… Các em thiếu niên của đồng chí…

Ông yên lặng, nhìn Kornilov với vẻ thử thách, rồi nhíu lông mày, nhìn đi chỗ khác.

Mỗi lần tình thế bắt buộc đội du kích phải phái các em thiếu niên đi trinh sát là chính ủy lại cảm thấy đau đớn, bối rối, và ông không đủ sức che giấu cảm xúc đó.

– Các em chỉ mong có thế thôi, đồng chí Kotlo ạ, – nhận thấy tâm trạng của chính ủy, Kornilov vội trả lời. – Đã một tuần nay, Volodia cứ bám riết lấy tôi, nằng nặc đòi được đi trinh sát. Nói thực ra, nếu không hết sức cần thiết thì chẳng ai muốn phái đi làm gì.

– Nếu không hết sức cần thiết thì ai lại nỡ bắt bọn trẻ phải mạo hiểm như thế! Nhưng biết làm thế nào được! Tôi thấy không còn cách giải quyết nào khác.

– Đúng là không còn cách nào khác, – chỉ huy trưởng phát biểu, – đồng chí Kornilov ạ, lại phải một lần nữa nhờ đến các em thiếu niên của đồng chí thôi.

– “Nhờ đi!” – Kornilov mỉm cười. – Tụi ma mãnh ấy mà lại còn phải! Chúng chỉ mong được phép ra đi thôi.

… Còn trong lúc đó, các trinh sát viên thiếu niên mà ban tham mưu đang bàn đến đã trườn xuống đất và lặng lẽ lần đến chỗ phát ra âm thanh bí ẩn kia. Lúc đầu các em định báo động vì đã có lệnh là phải báo ngay cho ban chỉ huy biết về từng tia sáng, từng ánh phản chiếu, từng âm thanh xuất hiện trong đường hầm mà lý do không rõ ràng. Nhưng để khỏi thành trò cười (mà Volodia và Vania thì sợ cái đó hơn những viên đạn của bọn Đức rất nhiều) hai em quyết định trước tiên hãy tự mình đi trinh sát xem sao hẵng. Không thắp đèn đóm gì hết, hai em đi sâu vào ngách có tiếng tích tách vang lên đặc biệt to đó. Bây giờ. âm thanh đã hơi thay đổi, nó không kêu “Binh-bôm-băng” nữa mà lại: tích!… tăng!… tách!…

Bỗng từ góc hành lang bên, một luồng ánh sáng rực rỡ vụt chiếu ra. Bị bất ngờ, các em nhíu mắt lại rồi ngay lúc đó nghe thấy giọng bác Manto, phía trên đầu:

– Ê này, mấy chú thợ lặn kia đi đâu đấy? Lùi lại ngay!

– Khẽ chứ bác, – Volodia nhảy xổ đến bác cấp dưỡng thầm thì. – Bác có nghe thấy cái gì kêu tích tách đấy không?

– Nước đấy, cháu ạ, nước chứ còn cái gì nữa! Rất trong, rất sạch. Nước mà chúng ta phải tiết kiệm từng giọt ấy.

– Nước nào đấy bác?

– A, hóa ra bây giờ lại có câu hỏi nước nào nữa! Nước từ trên trời rơi xuống. Lúc đầu, như người ta dạy các cháu ở trường ấy, nước ở dạng tuyết, nghĩa là bây giờ rõ ràng là ở trên kia trời trở ấm và tuyết đang tan. Trong lúc các cháu đang say sưa ngủ và mơ những giấc mơ đẹp đẽ, thú vị, thì bác Manto của các cháu chẳng ngủ mà cũng chẳng chợp mắt. Tai bác ấy luôn luôn nghe ngóng, mắt bác ấy lúc nào cũng mở to. Và bác ấy bỗng nghe thấy tiếng nước rỏ giọt. Thế là bác đặt xoong nồi khắp nơi để hứng. Khi các cháu đang mơ thấy giấc mơ cuối cùng thì bác đã lấy được một thùng rưỡi nước rồi. Hôm nay các cháu sẽ được thưởng thức món nước rán, tức là nước chè pha đường ấy mà. Tất nhiên là các trinh sát viên dũng cảm sẽ không phải xếp hàng mà mỗi người được hai suất. Sống sang quá đi chứ lị!

Bác Manto giơ cao đèn. Tụi trẻ ngẩng đầu lên và nhìn thấy dưới lớp vòm đá treo lủng lẳng những xoong nồi, những chai lọ, những hộp thức ăn rỗng. Nước đang kêu tí tách, đang ngân vang thánh thót bên trong. Tinh!… tinh!… tách!… tung!… Bác Manto lấy chiếc xoong lớn nhất đưa cho tụi trẻ:

– Này, các cháu uống cho thỏa thích vào.

Nhưng Volodia và Vania vừa đụng đầu vào nhau đánh “cốp” một cái và cùng nhau chạm cặp môi khô nẻ vào thành xoong ẩm ướt, lành lạnh, thì từ phía ban tham mưu đã vang lên tiếng gọi:

– Volodia, Vania, đến ngay ban tham mưu!

Ực một ngụm nước cuối cùng thật to, hai em chạy như bay về ban tham mưu.

– Rõ, có ngay!

Chính trị viên Kornilov cầm đèn đứng ở cửa. Anh soi đèn vào mặt các em.

– Tai Mắt của đội chuẩn bị đi trinh sát nhé!

Bây giờ các chiến sĩ du kích thường gọi các em là “Tai Mắt” của đội. Danh hiệu đó xuất hiện từ ngày Kornilov giải thích cho các em về nhiệm vụ của trinh sát viên: “Trinh sát là tai mắt của quân đội.” Đúng hôm đó là hôm xảy ra một chuyện rắc rối ở nhà bếp, số là, mặc dầu cô Kilia không đồng ý, các em vẫn cứ lấy bánh rán của nhà bếp. Như thường lệ, Volodia không chối cãi mà cũng chẳng tìm cách thanh minh. Em tuyên bố thẳng là đã lấy mặc dù không được phép, vì em thấy có quyền làm như thế. Cô Kilia tức giận hỏi: “Các em là ai mà có quyền ăn bánh trước mọi người?” Volodia hỏi lại cô: “Chúng cháu là ai à? Chúng cháu…” – em lấy tay chỉ vào ngực mình và hất đầu về phía Vania, – “chúng cháu là tai mắt của đội chứ còn gì nữa.” Từ lúc ấy, mọi người bắt đầu gọi chú bé Volodia mắt to, ham hiểu biết và tinh nhanh, cũng như chú bé Vania tai vểnh và thận trọng là “Tai Mắt”.

Sau khi đã thắt chặt dây lưng và sửa lại áo ngoài theo đúng tác phong đội viên du kích, hai em đến trình diện trước ban tham mưu. Chỉ huy trưởng giải thích tỉ mỉ nhiệm vụ của các em: phải lên trên mặt đất, trườn qua bọn lính gác Đức sao cho chúng không nhận thấy và bằng bất cứ giá nào cũng phải đến Cựu Karantin gặp đồng chí Lankin, tìm hiểu thật chi tiết những việc đang diễn ra bên ngoài và xem có tin tức gì của đội du kích mỏ đá Adzhi-Mushkay hay không.

– Các cháu nhớ địa chỉ chỗ hẹn chứ? – Lazarev hỏi.

– Nhắm mắt chúng cháu cũng tìm ra được, – Vania trả lời.

– Tốt lắm, – chính ủy Kotlo nói giọng chậm rãi, nhỏ nhẹ như mọi ngày. – Chỉ có điều là thế này… Volodia ạ, đừng có làm khổ bác Lankin về chuyện lúa kiều mạch đấy nhé.

Mọi người cười ồ.

– Nhắc lại mệnh lệnh! – Lazarev ra lệnh.

Volodia đứng thẳng người như lúc đứng trong đội ngũ và rành rọt báo cáo:

– Lên mặt đất qua cửa ra ở khu vực “Kiev”, đi vào xóm sao cho bọn Đức không trông thấy, bằng mọi giá gặp bằng được đồng chí Lankin, nhận tin tức, thông báo tình hình, ra khỏi làng trước giới nghiêm, quay về lúc trời tối, không làm khổ bác Lankin về chuyện lúa kiều mạch!

– Rõ cả chứ?

– Rõ, – nhóm trưởng nhóm trinh sát thiếu niên trả lời.

– Cần hỏi gì không?

– Không ạ.

– Này, – chỉ huy trưởng nói, – lần này thì phải để pháo binh ở lại.

Các em thở dài rồi gỡ dây đeo của khẩu súng trường qua đầu. Mỗi lần phải rời bỏ vũ khí thật đáng buồn, nhưng Volodia và Vania biết rằng, đeo vũ khí mà lên mặt đất là không thể được. Sau khi trao súng cho chỉ huy trưởng, hai em cởi khuy áo ngoài và tháo khăn quàng đỏ buộc ở trong người ra. Mọi người đứng dậy. Chính ủy thận trọng cầm lấy những chiếc khăn ám khói, nhàu nát, ấm áp, vuốt thẳng ra rồi gập lại gọn gàng, đặt cả khăn lẫn súng vào chiếc tủ trong phòng rồi khóa lại.

– Tôi cử các đồng chí Kornilov, Liubkin và Vazhenin đưa các cháu đến lối ra, đợi ở đấy, và nếu cần thiết, yểm hộ cho các cháu trở về. Đồng chí Kornilov này, cho các cháu ăn thật no. Bảo bác Manto đừng có hà tiện. Và nhờ cô Kilia tắm rửa cho các cháu một chút, nếu không chẳng ai dám nhìn mất, lấm láp thế kia thì ra ngoài bọn Đức sẽ đoán được ngay là mới ở địa ngục chui lên.

Nửa giờ sau, khi đã được đôi tay khỏe mạnh của cô Kilia kỳ cọ đến đỏ người lên và được cô cùng bác Manto cho ăn uống no nê, hai em trinh sát đến gặp chính trị viên Kornilov. Dọc đường, họ gặp một vài đội viên du kích. Ai cũng đến nói vài lời âu yếm, tôn trọng và động viên các em kiểu như: “Đi cho may mắn nhé, ngắm chim bay hộ các chú với…” Hoặc: “Chúc các cháu đi mạnh khỏe, về an toàn, vượt được mọi nguy hiểm.” Tất cả đều muốn nói với các em đôi câu từ biệt trang trọng và chân thành, nhưng những chiến sĩ du kích vốn rất dũng cảm ấy lại rất vụng về trong những việc như vậy. Họ không tìm ra những lời cần phải nói và chỉ ậm ừ, húng hắng, âu yếm vỗ vai các trinh sát viên thiếu niên. Còn chính trị viên Kornilov thì ra lệnh cho các em ngồi yên như lệ thường trước khi đi trinh sát, chính anh cũng ngồi xuống bên các em trên chiếc ghế đẽo bằng đá.

– Nào, ta ngồi với nhau trước khi ra đi một chút nào, – anh nói. – Ta hãy suy nghĩ kỹ một lần nữa, tất cả mọi việc. Nhiệm vụ thì các cháu đã biết, chú sẽ không nhắc lại nữa. Chú chỉ muốn nói một điều thôi: ban chỉ huy rất hy vọng vào các cháu, tất cả các chiến sĩ du kích hy vọng vào các cháu. Tình hình của chúng ta thế nào, chắc các cháu chẳng còn lạ gì nữa. Chẳng cần phải nói nhiều làm gì… Chú biết là các cháu sẽ hoàn thành được nhiệm vụ vì các cháu là…

– … Tai mắt của Đội, – Vania liền chêm vào.

– Như vậy còn là ít, các cháu ạ. Tất nhiên là các chú tin cậy vào đôi mắt và đôi tai của các cháu. Nhưng các chú đặt hy vọng chính vào trái tim các cháu. Mắt không có tâm hồn thì mù, tai không có tâm hồn thì điếc. Mà trái tim của các cháu là trái tim trung thành, tâm hồn của các cháu là tâm hồn người đội viên thiếu niên tiền phong. Nó sẽ không phản bội. Đấy là điều mà các chú đặt hy vọng. Do sự cần thiết của nhiệm vụ chiến đấu, các cháu phải để khăn quàng lại, nhưng các cháu vẫn mang theo danh hiệu của mình, vinh dự đội viên của mình, nghĩa vụ của mình trước nhân dân. Chú nói các cháu hiểu chứ?

– Hiểu ạ, – Volodia khẽ trả lời. Cặp mắt to của em rực sáng lên trong ánh sáng lờ mờ của chiếc đèn nhỏ treo trên trần, và với vẻ đăm chiêu, suy nghĩ, em hỏi chính trị viên: – Chú Kornilov này, cháu hỏi chú được chứ ạ? Cháu nghĩ rằng, đây là một nhiệm vụ đặc biệt, phải không chú?

– Đúng, gọi là nhiệm vụ đặc biệt cũng được, – Kornilov trả lời.

– Nhiệm vụ của Đảng nữa chứ ạ? – Volodia cố tìm hiểu.

– Thế cháu nghĩ sao? Tất cả những việc chúng ta đang làm đều là nhiệm vụ của Đảng.

– Thế nếu không phải đảng viên thì sao? – Vania hỏi.

– Không phải đảng viên cũng thế thôi, – chính trị viên giảng giải. – Nếu người đó cùng chúng ta hoạt động một cách trung thực, xứng đáng là một người xô-viết, thí dụ như ở trong lòng đất mà vẫn đe dọa được kẻ thù, vẫn hoạt động du kích dũng cảm, vẫn thực hiện nhiệm vụ của Đảng bảo vệ đất nước chúng ta, thì người đó đang cùng chúng ta thực hiện nghĩa vụ của một người cộng sản.

– Thấy chưa, Vania, tớ vẫn cho là thế mà, – Volodia vội nói. – Thí dụ tớ cho rằng gia đình tớ là một gia đình Đảng. Chị Valia đã là đoàn viên, nghĩa là người trợ thủ của Đảng. Tớ là đội viên thiếu niên tiền phong, nghĩa là đứa con út của Đảng. Đúng không nào? Mẹ tớ tuy chưa là đảng viên thật đấy, nhưng từ lâu mẹ tớ đã sống trong không khí một gia đình của Đảng. Nghĩa là mẹ tớ cũng như tất cả chúng ta…

Và Volodia nhớ đến mẹ em. Càng ngày em càng thấy lo cho cha mẹ. Em im lặng suy nghĩ. Mẹ sống ra sao trên ấy, trong xóm đã bị bọn Đức chiếm đóng? Giá được nhìn thấy mẹ một chút nhỉ, từ xa cũng được, một giây thôi cũng được!

Sau đó, Kornilov đưa đồng hồ lại gần đèn và bảo:

– Nào, đứa con út của Đảng, nào các cháu, đến giờ rồi. Một tiếng nữa ở trên kia trời sẽ sáng. Các cháu phải bò, nhưng lúc nào đến xóm các cháu có thể đi được. Trước chín giờ sáng bọn Đức không cho phép ai đi lại, nghĩa là các cháu vừa kịp… – Anh chăm chú nhìn hai em trinh sát nhỏ tuổi bối rối nhíu mày, sửa lại khuy áo Volodia. – Ta đi thôi, Volodia, đi thôi, Vania. Các đồng chí Liubkin và Vazhenin đã chuẩn bị xong rồi và đang chờ ở khu vực “Kiev”. Lên đường!

Bọn Đức không biết con đường hẻo lánh này. Con đường chạy vào một khe đất, luồn dưới một tảng đá lớn lơ lửng ngay trên miệng một chiếc vực nông và hẹp. Các em lên trên mặt đất vô sự, mặc dù cửa ra hẹp đến nỗi Vania người to hơn nên suýt nữa bị mắc kẹt, nhưng Volodia nhỏ bé, nhanh nhẹn, thì chui ra rất dễ dàng và giúp Vania trườn ra. Các em bò một lúc lâu, vừa bò vừa nấp sau những mô đất, những tảng đá, những chỗ lồi lõm, vừa say sưa hít làn không khí ngọt ngào trên mặt đất cho căng bộ ngực đã từ lâu không được thở thoải mái và phải hít toàn những bồ hóng và muội than. Chà, không khí mới trong sạch làm sao! Các em ăn tuyết mà cảm thấy chẳng có thứ kem nào ngọt bằng.

Các em bò theo đáy cái hõm nhỏ không có lính Đức gác, leo lên trên, rồi nấp vào một cái kho đã sụp một nửa ở ngay rìa làng. Nhìn qua kẽ hở, các em theo dõi những việc đang diễn ra bên ngoài. Chẳng mấy chốc trời đã hửng sáng. Các em nhìn thấy bọn lính gác đổi phiên, nhìn thấy đội tuần tra buổi sáng đang đi trên đường phố. Đây đó xuất hiện những người dân làng bước đi thận trọng, cố gắng né sang bên.

Hai em nhận thấy là đã đến lúc có thể ra được. Nhưng các em bỗng nhìn nhau và cả hai ngồi xổm xuống, lấy tay bịt chặt miệng để khỏi cười phá lên: mặc dù cô Kilia đã rất cố gắng nhưng vẫn không rửa sạch được cho hai em mà chỉ làm bẩn loang ra thêm. Những vệt bồ hóng sẫm đặc, những vết bôi bẩn làm bộ mặt hai em lấm bê lấm bết.

– Ôi, chết cười mất, đúng là ngựa vằn! Ngựa vằn chính cống! – Vania phì cười vào lòng bàn tay và nói.

– Thì cậu cứ nhìn cậu xem hẵng, – Volodia cố nhịn cười. – Trông hệt hươu sao, không sai một chút… Suỵt! Thôi! – Em bỗng khẽ kêu lên. – Dù sao cậu cũng phải nhớ rằng mình là nhóm trưởng đấy.

Cả hai lấy tuyết sau kho kỳ cọ một hồi lâu, rồi đi đến ven làng với một dáng điệu rất tự nhiên.

Volodia đã hai lần đến đây trinh sát, lần này em cảm thấy xóm làng còn buồn thảm và vắng vẻ hơn trước. Trên con đường dẫn đến mỏ đá, ở những chỗ mới đây còn là nhà cửa thì nay là cảnh hoang tàn, và tuyết tan để lộ ra những đống gạch vụn mốc đen, những khúc gỗ, những tảng đá bị toác ra vì sức nổ. Kẻ thù cố bao quanh khu mỏ đá một vành đai trắng, ở đó mọi thứ đều trống trải và đầy vẻ chết chóc.

Bỗng Vania nắm chặt lấy tay Volodia và bóp mạnh đến nỗi Volodia suýt kêu “ối” lên.

– Gì thế? – Volodia ngạc nhiên hỏi.

– Nhìn kìa, nhìn kìa! – Vania mặt trắng bệch ra, môi giật giật một cách vụng về, kéo Volodia vào góc một ngôi nhà còn lành. – Nhìn kìa, chúng đang dẫn đi…

Và Volodia nhìn thấy chừng mười tên phát-xít từ một ngõ nhỏ bước ra. Chúng đi giữa phố, tay lăm lăm súng máy. Đi giữa bọn chúng là một nhóm người xanh xao nhợt nhạt, co ro vì lạnh, vừa đi vừa vấp ngã. Mắt họ như mắt người mù, họ nhìn chăm chăm ra phía xa một cách đờ dại. Một người phụ nữ đầu để trần, chiếc khăn rách bươm tụt xuống vai, đi sau cùng.

– Cậu nhìn người đi sau kia kìa… – Vania thầm thì.

Volodia chăm chú nhìn và khi nhận ra, em lặng người đi. Đấy chính là bác Niusha, mẹ của Vania.

– Trời! – em lẩm bẩm không thành tiếng. – Lại đến như vậy cơ à? Chúng đã bắt rồi cơ à…

Vania cắn chặt răng vào tay áo, mắt không rời khỏi mẹ.

– Volodia, thật là tai họa… – em nhả tay áo ra thầm thì một cách nặng nhọc và nghiến chặt răng lại. – Cậu đừng có ló đầu ra đấy, mẹ tớ nhận ra cậu mà kêu lên thì hỏng hết việc. Chắc chúng bắt mẹ tớ vì hai bố con tớ tham gia đội du kích. Hẳn là có kẻ tố giác, vẫn có lũ chó má như thế đấy… Lũ ấy mà rơi vào tay tớ thì phải biết!

– Vania ạ, biết đâu mẹ tớ cũng bị thế này? Ngồi mãi dưới đó, chúng ta chẳng biết gì cả. Chà, giá lúc này trong tay tớ có khẩu súng, tớ sẽ cho chúng…

Đứng ở chỗ nấp, cả hai nhìn theo một lúc lâu những người bị bắt đang đi xa dần. Các em cảm thấy tê tái trong lòng.

Nhưng phải thực hiện nhiệm vụ đã.

Đầu nặng trĩu những ý nghĩ không vui, hai em thận trọng đi đến căn nhà đồng chí Lankin ở… Nhưng cái gì thế này? Chẳng lẽ lại lầm phố sao? Không, con đường cái đây, trạm bơm nước kia, mà đi qua trạm là nhất định phải đến nhà đồng chí ấy… Nhưng nơi trước kia là nhà đồng chí Lankin thì nay chỉ thấy những tảng đá vôi cháy sém bị tuyết tan vùi lấp đến một nửa và chiếc ống khói gầy gò trơ trọi trông như cổ con chim đã vặt lông.

Vậy đồng chí Lankin đâu? Bây giờ làm thế nào tìm được đồng chí ấy để thực hiện nhiệm vụ của chỉ huy trưởng để nhận những tin tức rất cần cho đội du kích và để thông báo cho những người ở trên mặt đất biết tình thế của đội du kích trong lòng đất?

Hai trinh sát thiếu niên bối rối đi lang thang trên các đường phố Cựu Karantin. Các em bước ra con đường dẫn đến Kamysh-Burun. Sau Kamysh-Burun là biển cả xanh rờn, bờ biển phủ tuyết trắng xóa vẽ thành một đường viền rõ nét. Xa xa, sau màn sương mờ, người ta đoán ra nhiều hơn là nhìn thấy, bờ đối diện của eo biển Kerch – đó là vùng Taman xiết bao yêu mến và thân thuộc… Còn xung quanh hai em nhỏ lúc này đang bối rối lang thang trên đường phố thì giờ đây, tất cả đều không còn là của mình nữa, tất cả đều đã bị những kẻ thù xa lạ và đáng căm ghét dùng vũ lực tước đoạt mất. Hình như đất đai, nhà cửa, con người đều đang chịu một lời nguyền khủng khiếp…

Nhưng không một cái gì có thể thoát được sự chú ý của các trinh sát viên. Không phải vô cớ mà các chiến sĩ du kích gọi hai em là “Tai Mắt” của đội. Từ xa, hai em thấy bọn Đức lại kéo và chở vũ khí đến khu mỏ đá, thấy chúng chăng dây thép gai chằng chịt khắp khu vực, thấy chúng đào và đổ bê-tông các lỗ châu mai. Rõ ràng bọn Đức vẫn cho rằng, trong mỏ đá Cựu Karantin có cả một đội quân du kích đang ẩn náu.

– Chúng làm dữ thật, – Volodia thầm thì nói với Vania, vẻ khoái trá. – Mà kìa, cậu nhìn xem, chúng đặt bộ tham mưu ở kia thì phải…

– Đấy là ngôi trường của bọn mình ngày trước đấy mà, – Vania đáp lại. Em thở dài nhìn căn nhà hai tầng xinh đẹp, trong sân trường lúc nhúc rất nhiều ô-tô của bọn Đức. – Năm ngoái tớ ngồi ở sau chiếc cửa sổ kia kìa.

– Trời, hồi đó chúng ta tệ thật, Vania nhỉ? – Volodia nói. – Cậu nhớ không, thỉnh thoảng không kịp học bài là chẳng muốn đến trường nữa, thế là bỏ luôn giờ học.

– Rõ là ngốc quá rồi còn gì! – Vania tán thành

– Giá mà bây giờ, – Volodia tiếp tục ước ao nói, – giá mà bây giờ ta được ngồi ở bàn học, ngồi yên không nhúc nhích để nghe giảng bài thì thích biết mấy. Dù có bị điểm “trung bình” cũng thích. Dù có ra bao nhiêu bài tập cũng khoái.

Hai em đi vòng quanh trường và đột nhiên dừng lại, không đủ sức bước tiếp nữa. Trong khoảng đất hoang sau trường, ngay trước mặt hai em, trên những chiếc cột cờ xa ngang, nơi trước kia đặt bậc và treo vòng để tập thể dục, là hai thây người lủng lẳng. Hai em sợ hãi nhìn nhau và tiến đến gần. Các em từ từ ngẩng đầu lên nhìn kỹ những người bị treo cổ…

Không còn nghi ngờ gì nữa. Đó chính là Moskalenko và Lankin. Gió từ biển thổi vào làm hai xác chết đung đưa, quay tròn. Các em thấy trên ngực hai người có buộc những tấm biển nguệch ngoạc mấy chữ viết đậm nét. Tấm biển treo trên mái đầu bạc của Moskalenko có ghi: “Du kích”. Còn trên bộ ngực hõm xuống của Lankin các em đọc thấy dòng chữ: “Những kẻ nào giúp đỡ du kích sẽ bị trừng phạt như thế này”. Và hai trinh sát viên nhỏ tuổi cảm thấy như cả biển ở xa xa, cả bầu trời trên đầu, cả không khí xung quanh, tất cả đều tối sầm lại. Và cảm giác tối tăm đó còn đáng sợ gấp trăm lần, bi thảm gấp trăm lần bóng tối dày đặc trong mỏ, nơi các em đã sống đến tháng thứ hai.

Sững sờ, không dám nhìn nhau và không hiểu tại sao tự nhiên lại nhón chân lên, hai em rời khỏi cái nơi khủng khiếp này.

Các chiến sĩ du kích ở dưới kia đâu có chờ đợi những tin tức như vậy. Moskalenko không còn nữa, Lankin cũng đã chết. Biết trông vào ai bây giờ để đội du kích giữ được liên lạc với trung tâm tổ chức hoạt động bí mật ở Krym?

Hai trinh sát viên nhỏ tuổi đi lang thang suốt ngày khắp Kamysh-Burun. Các em đã kịp quan sát, nhận xét, tính toán, nghe ngóng và ghi nhớ được nhiều điều trong cái ngày nặng nề đó. Mùa đông trời tối sớm, và bóng tối sụp xuống nhanh như thường thấy ở miền Nam. Năm giờ chiều là cấm đi lại ngoài đường như bản mệnh lệnh dán ở khắp các hàng rào đã công bố. Mệnh lệnh đe dọa sẽ bắn chết tất cả những ai xuất hiện ngoài phố sau năm giờ chiều mà không cần báo trước. Phải quay trở về thôi! Các trinh sát viên đã kịp biết được tất cả những cái cần phải nhận xét, nghe ngóng và ghi nhớ. Nhưng khi từ Kamysh-Burun quay về, các em nhìn thấy ở bên cạnh đường, sau hàng cây trơ trụi rụng hết lá, là chiếc mái đỏ tươi của ngôi nhà bác Gritsenko. Volodia dừng lại, nhìn Vania với vẻ cầu khẩn:

– Vania này, – em nói giọng lưỡng lự, – tớ đề nghị cậu một việc… Cậu hãy tạm lánh vào một chỗ để người ta khỏi trông thấy. Vì ở đây ai cũng biết mặt cậu… Còn tớ, tớ tạt qua nhà một chút. Tớ rất muốn biết mẹ tớ có bị chúng bắt không và mẹ tớ sống ra sao… Tớ chỉ đảo mắt một phút thôi rồi quay lại ngay. Tớ hứa với cậu là tớ không nói một lời nào cả.

Nghĩ đến cuộc gặp gỡ buổi sáng, Vania thụt đầu vào vai, gật đầu:

– Volodia, cậu biết đấy… Đừng có để lộ… Sẽ hỏng hết việc mất.

Volodia bí mật bò đến ngôi nhà quét vôi trắng, qua những vườn rau mùa thu đen sẫm mà gió đã cuốn đi hết tuyết. Ở đây mọi vật đều thật là thân thuộc… Kia là chiếc thùng lớn, nơi khi xưa em đã cãi nhau với Vania ở cạnh đó vì giọt thủy ngân của chiếc cặp sốt vỡ. Kia là nhà kho, nơi hai em đã để những đồ câu cá. Bây giờ, một chiếc mô-tô Đức đang dựa vào cửa kho. Chắc là bọn Đức đóng ở trong nhà. Phải hết sức thận trọng mới được. Nấp ở đằng sau thùng, Volodia từ từ ngẩng đầu lên nhìn kỹ ô cửa sổ và thấy ngay mẹ em.

Bà Evdokia đang ngồi khâu bên cửa sổ, đầu choàng kín khăn. Bíu những ngón tay lạnh cóng vào thành thùng, Volodia nhìn mẹ không chớp. Ánh hoàng hôn lạnh lẽo soi sáng khuôn mặt bà. Chỉ trong vòng có một tháng bà đã thay đổi hẳn, gầy tọp đi. Bà đã già đi nhiều lắm… Volodia nhận thấy tay mẹ em run run khi bà xâu kim. Nhưng bà không xâu được. Volodia nhìn thấy một người từ cuối phòng đi đến gần mẹ và đỡ lấy đồ khâu ở tay bà. Em nhận ra chị Valia. Trời, chị Valia, chị Valia yêu quý, chị Valia sung sướng thật. Thế mà chị không biết gì hết! Chị đứng bên mẹ mà không biết rằng được gần mẹ thật là hạnh phúc. Em nhớ mẹ vô cùng và chỉ mong được nép sát vào mẹ. Kìa, chị ngốc quá, chị còn đứng đó làm gì? Ôm hôn mẹ đi chứ và nhè nhẹ đấy… Mẹ đã yếu lắm rồi…

Nhưng Valia đã đi trở vào.

Volodia những muốn chạy đến cửa sổ đấm tay liên hồi vào kính, lao tới bên mẹ mà biết đâu chẳng là lần cuối cùng; núp sát vào mẹ, lấy hai tay ôm lấy vai mẹ, nhìn không chớp mắt vào khuôn mặt đang cúi xuống của mẹ và kêu lớn: “Mẹ, con đây, mẹ nhìn xem! Mẹ đừng lo mẹ ơi. Chắc mẹ đau đớn tưởng rằng con đã không còn sống nữa và tất cả đội du kích đã bị bọn Đức dùng hơi độc làm chết ngạt và dùng đá để vùi kín trong mỏ. Nhưng mẹ thấy đấy, chúng con vẫn sống ngạo nghễ trước mặt chúng. Con đang được đồng chí chỉ huy trưởng phái đi trinh sát. Mẹ đừng sợ, mẹ ạ. Mọi việc rồi sẽ tốt đẹp, mẹ chớ có lo lắng. Mẹ phải biết là con đang thực hiện nhiệm vụ của Đảng. Trời, giá bố biết được thì bố sẽ hiểu ra ngay! Bố là thủy thủ, là người cộng sản. Bố sẽ giải thích cho mẹ đâu vào đấy được ngay…”

Volodia sẽ nói như vậy với mẹ nếu em có thể đàng hoàng chạy thẳng đến bên cửa sổ, nếu em không phải nấp ngay bên cạnh mẹ như nghĩa vụ và sự thận trọng của một chiến sĩ trinh sát đòi hỏi. Còn bây giờ, em quỳ xuống sau chiếc thùng lạnh buốt, chỉ đôi môi em là mấp máy không thành tiếng: “Ôi, mẹ, ôi, mẹ… mẹ chẳng biết gì cả…”

Bỗng mẹ em giật nảy mình, đứng dậy, áp sát mặt vào cửa kính, đưa cặp mắt mệt mỏi, lơ đãng, nhìn khắp sân, rồi hạ chiếc rèm che, mới đầu còn từ từ, sau thả sập xuống. Chiếc rèm màu đen rơi xuống cửa sổ, ngăn Volodia với mẹ, người mẹ mà biết đâu đấy, có thể em sẽ chẳng bao giờ được gặp mặt nữa…

Volodia bò khỏi chiếc thùng, trườn ra vườn rau và chạy đến chỗ nhà kho, nơi Vania đang nóng lòng chờ đợi người nhóm trưởng trinh sát của em. Phải quay về mỏ đá ngay lập tức…

“Mẹ ơi, mẹ chẳng biết gì hết!…” Volodia cứ vừa lẩm bẩm một mình như vậy vừa vội vã vượt qua sân sau đến chiếc kho đứng cô độc, nơi Vania đang nấp. “Ôi mẹ, mẹ chẳng biết gì hết… mẹ chẳng nhìn thấy gì bên ngoài cả…”

Nhưng thực ra, mẹ em biết rất nhiều. Cùng với Valia, mẹ em biết những điều mà Volodia chẳng bao giờ nghĩ đến. Đúng là bà Evdokia và Valia hoàn toàn không biết gì về những diễn biến trong pháo đài ngầm. Hai mẹ con không biết gì về số phận của Volodia, của bác Gritsenko và của Vania. Họ chỉ nghe thấy những tin đồn đại về những trận đột kích táo bạo của du kích. Họ thấy bọn Đức hết sức sợ hãi đội quân trong mỏ đá. Bây giờ, không ai được đến gần đó cả, toàn bộ khu vực đều bị vây chặt, khắp nơi chúng đều đặt lính gác, những đội tuần tra phát-xít không bỏ sót một ngõ ngách nào.

Nhưng mẹ em và chị Valia lại biết nhiều việc khác mà em không tài nào đoán nổi.

Thực ra, em làm sao biết được là cứ vào những ngày nhất định, mẹ và chị lại thay nhau đến Kerch điều tra tình hình? Đó là do yêu cầu của công việc mà chỉ riêng hai người là mẹ và chị Valia được biết.

Ít lâu trước khi gia đình Volodia dọn đến Cựu Karantin, một sĩ quan hải quân, người quen của ông Nikifor, đến ở trong căn phòng của họ tại Kerch. Khi bọn phát-xít tiến đến gần thành phố và sau khi chiến đấu, bộ đội xô-viết phải rời bỏ Kerch, thì người sĩ quan này nói rằng anh có chuyện cần trao đổi với Valia.

– Valia này, – anh dịu dàng nói, – có thể là chúng tôi sẽ phải rời bỏ nơi đây. Tôi muốn trao đổi với cô để đề phòng việc đó xảy ra. Tôi biết gia đình cô và đã xem xét kỹ về cô. Tôi thấy cô đáng tin cậy, đảm đang, không ưa ồn ào và làm việc gì cũng có kết quả. Tóm lại, tôi thấy cô là một con người chân chính và rất xứng đáng được đeo huy hiệu Đoàn. Tôi nghĩ rằng cô sẽ biết cách giữ gìn danh hiệu cao quý của người đoàn viên trong những ngày khó khăn đen tối nếu như ngày đó đến. Tóm lại tôi muốn nói với cô điều này…

Thế rồi anh đề nghị bà Evdokia và Valia, nếu họ đồng ý, thì cứ vào những ngày nhất định đã quy ước trước sẽ lại về thăm ngôi nhà cũ ở Kerch. Vào những ngày ấy, những người ở lại hoạt động bí mật trong trường hợp Hồng quân rút đi có thể sẽ đến liên lạc. Mật hiệu là chữ “Tiểu đoàn trưởng”.

– Nếu sau khi chào hỏi, người đó nói ngay: “Tiểu đoàn trưởng gửi lời chào” thì đó là người của ta. Cô hiểu chứ? Cô sẽ trực tiếp trao đổi với bà mẹ. Tôi nghĩ rằng, mẹ cô không từ chối đâu. Chúng tôi biết rất rõ gia đình cô.

Ngay sau khi thành phố bị phát-xít chiếm đóng, vào những ngày bà Evdokia hay Valia từ Cựu Karantin trở về, đã có ngay những người ăn mặc giản dị thỉnh thoảng đến thăm. Bao giờ họ cũng chuyển lời “chào của tiểu đoàn trưởng”. Tất cả có bốn người. Họ thay nhau đến, đi từng người một. Người đầu tiên tự giới thiệu là Viktor; người thứ hai xưng tên là Leonid. Sau đó còn hai người nữa sẽ vào, tên là Vasia và Vania. Tất cả bốn người đều mang đến cho hai mẹ con chẳng những lời chào của tiểu đoàn trưởng mà còn những thứ quan trọng hơn: họ chuyển cho hai mẹ con nào súng lục, nào băng đạn, giấu trong hộp đựng thuốc lá. Những vũ khí này phải cất ở một chỗ chắc chắn nhưng không được xa lắm, để khi cần thiết, các chiến sĩ hoạt động bí mật sẽ có ngay súng đạn nhả vào đầu kẻ thù. Tên chỉ huy phát-xít đã vài lần ra mệnh lệnh cảnh cáo rằng ai cất giấu vũ khí sẽ bị bắn giết thẳng tay. Do đó phải hành động rất thận trọng cả khi mang vũ khí đến, cả khi nhận và cả khi bảo quản. Lúc đầu, bà Evdokia cho những khẩu súng lục nhận được vào một chiếc chăn lông chim to và khâu kín lại. Chiếc chăn dày và rộng đến nỗi dù có ép, có nén đến đâu thì qua lớp lông chim dày và đàn hồi cũng không thể sờ thấy được những khẩu súng lục quấn chặt trong băng vải thành những chiếc kén thật căng. Nhưng vũ khí ngày càng nhiều và chẳng bao lâu chiếc chăn đó trở nên quá chật. Những khẩu súng mới đưa đến được giấu hết sức kỹ lưỡng trên gác xép. Một số vũ khí được Valia bôi đẫm dầu trơn, quấn trong những mớ giẻ thấm đầy dầu rồi chôn xuống dưới ổ của con chó Bobik khi xưa.

Nhưng một hôm, một đồng chí vẫn chuyển lời chào của tiểu đoàn trưởng đến tay không và nói rằng phải chuyển súng đạn đi chỗ khác, chắc chắn hơn, vì căn nhà của hai mẹ con đã không còn an toàn nữa. Thái độ của mụ Alevtina sống ở phòng bên rất đáng ngờ. Lúc thì mụ ta biến mất suốt mấy ngày, lúc lại xuất hiện với những bọc, những gói, những va-li đồ đạc. Thường lảng vảng đến nhà mụ ta là những kẻ mờ ám, những kẻ trước kia chuyên làm ăn ở khu buôn bán “trao tay” trong chợ. Để vũ khí trong một ngôi nhà như thế thật nguy hiểm. Phải tìm một chỗ cất giấu mới. Các chiến sĩ hoạt động bí mật báo tin cho Valia và bà Evdokia biết kho vũ khí bí mật sẽ là căn nhà số 25 phố Sverdlov.

Ở đó đã chuẩn bị xong mọi việc để tiếp nhận và cất giấu vũ khí. Nhưng chuyển đến đó bằng cách nào đây?

Ít lâu sau, hàng xóm láng giềng thấy Valia và bà Evdokia không biết kiếm đâu ra được những chiếc xoong mới rất to. Trông bề ngoài thì đấy là những chiếc xoong chắc chắn, rất đẹp và vô hại. Nhưng ngoài hai mẹ con ra, không ai biết rằng những chiếc xoong đó có hai đáy. Súng đạn lấy ở chăn, ở gác xép và ở ổ con Bobik, được xếp vào khoảng giữa hai đáy xoong. Phía trên, đổ đầy canh, xếp đầy chả rán, bánh rán, khoai tây. Hai mẹ con gánh những chiếc xoong đó đến phố Sverdlov. Mùi thơm bốc lên ngào ngạt và không ai để ý đến người phụ nữ gầy gò, buồn bã, khệ nệ với nồi canh, cũng như cô gái khỏe mạnh mang xoong khoai tây xào đến cho một người nào đó. Người ta cho rằng, hai mẹ con nhà này sinh sống bằng cách bán rong thức ăn… Nhưng một lần, đội tuần tra Đức bắt bà Evdokia dừng lại. Một tên lính ra lệnh mở vung ra. Hắn thấy bên trong là món chả rán trông ngon mắt quá. Hắn tặc lưỡi, lấy một miếng đút vào miệng và gào lên “Sơ-méc gút”*. Sau đó hắn còn thết bọn cùng đi rồi đậy sập nồi lại. Hắn chăm chú nhìn bà Evdokia, giật chiếc khăn trắng trên đầu bà và lấy tay đẩy mạnh vai bà rồi mới cho phép bà đi. Và bà lại bước tiếp, đầu để trần, mang chiếc nồi to phía trên đựng đầy thịt xào khoai tây, nhưng phía dưới là hai khẩu súng lục Đức nhãn hiệu “Walther” và một vài bao đạn kèm theo.

Ngon tuyệt! (tiếng Đức) (ND).

Chắc Volodia không thể biết rằng, khi em nhìn thấy mẹ ngồi trong cửa sổ nhà Vania, thì bà vừa từ Kerch trở về sau khi đã mang đến số nhà 25 phố Sverdlov khẩu phần “canh cháo” thường lệ!…

Vania chờ Volodia bên nhà kho đằng sau làng. Em rất lo, lẽ ra Volodia phải trở về từ lâu rồi mới phải. Em lạnh cóng, người run lên bần bật, vậy mà vẫn không thấy Volodia đâu.

Thực ra, Volodia chạy đến nhà Vania và quay lại mất không quá hai mươi phút. Vania cảm thấy người nóng ấm lên vì vui mừng khi trong ánh hoàng hôn lờ mờ em nhận ra hình dáng nhỏ bé của Volodia sau vườn rau một ngôi nhà ven làng.

– Thế nào, thấy chứ? – Vania thầm thì hỏi bạn.

– Thấy, thấy, – Volodia đáp lại ngắn ngủi và âu sầu. – Ra ngoài kia, tớ sẽ kể. Đi thôi!

Nhưng hai em vừa ra đến rìa xóm thợ mỏ có tên là xóm Du kích Đỏ thì nghe thấy một tiếng quát to và hách dịch:

– Dừng lại! Đi đâu? Quay lại!

Trong ánh hoàng hôn đã mờ tối của buổi chiều mùa đông tắt sớm, hai em không hiểu ngay chuyện gì đã xảy ra. Có kẻ nắm lấy cổ áo hai em lôi đi và báng súng trường Đức thẳng tay thúc vào lưng đau điếng. Rồi hai em cảm thấy bị rất nhiều người từ khắp các phía dồn ép lại. Họ túm tụm thành từng đám, bước đi một cách lộn xộn và vô hy vọng. Họ vừa thở nặng nhọc vừa yên lặng đi về một phía, và dòng người chuyển động một cách nhẫn nhục, lặng lẽ này cuốn theo cả hai trinh sát viên.

Sau khi đã quan sát kỹ đám người này một lúc, Volodia thấy bên cạnh em là một người phụ nữ gầy gò, rách rưới mà em cảm thấy rất quen mặt.

– Cô ơi, – em hỏi người phụ nữ đó, – chúng lùa chúng ta đến đâu thế cô?

– Cháu hỏi gì? Còn không biết hay sao? – người phụ nữ không nhìn em, âm thầm trả lời. – Chúng lại lùa ta đến quán ngủ đêm như lần trước chứ còn đi đâu nữa.

– Để làm gì hả cô?

– Sao cháu hỏi lạ thế? – Người phụ nữ vừa đi vừa cúi xuống để nhìn mặt chú bé trong bóng tối. – Cháu lần đầu tiên đến đây đấy à? Sáng nào mà chúng chẳng lùa mọi người đi dỡ khoai tây bị hỏng vì giá rét. Lao động cưỡng bức mà…

Giọng nói của bà rất quen thuộc. Đúng là Volodia đã gặp bà ở đâu rồi. Em bí mật chạm vào khuỷu tay Vania:

– Vania, cô đi bên cạnh ta ấy mà… tớ thấy quen quen?

Vania xô lên trước, đi vòng qua Volodia và nhìn vào mặt người phụ nữ. Bà hơi lùi lại.

– Cháu làm gì thế?…

Và Volodia vụt nhớ ra… Em nhớ ra ngôi nhà nhỏ màu trắng, đồng chí Lankin và người phụ nữ ra mở cửa cho em lần trước khi em đến hỏi về chuyện lúa kiều mạch. Đúng, dây chính là người phụ nữ ấy, chính là chị của đồng chí Lankin.

Volodia chen đến sát bà hơn.

– Chào cô Liuba, – em nói thầm, cố dướn thẳng người lên cho sát đến tai bà.

Bà im lặng quay sang em, chân vẫn bước.

– Lúa kiều mạch của cô thế nào, cô? – Volodia thấp giọng hơn nữa hỏi.

Bà chị Lankin lùi sang bên, hoảng hốt nhìn xung quanh, bíu chặt ngón tay vào vai Volodia. Người bà run lên bần bật.

– Cháu nói gì? Kiều mạch nào?… Ôi các cháu, thật khổ quá! Các cháu làm sao lại lọt vào đây? Chúng không nhận ra các cháu à? Ôi, các cháu phải tìm cách trốn ngay đi mới được… Chúng mà nhận ra thì chúng sẽ giết chết các cháu như chú Lankin mất…

Bà kêu lên đau đớn, lấy góc chiếc khăn quàng áp chặt vào miệng.

Cùng với nhưng người dân khác bị bọn Hitler lùa đi dỡ khoai tây chết rét, Vania và Volodia bị tụi Đức đẩy vào một cái quán trống trải và lạnh lẽo ở bên ngoài xóm Du kích Đỏ. Chúng ra lệnh cho mọi người ngủ đêm ở đây. Hai trinh sát viên thiếu niên cố nhớ lấy nơi cô Liuba nằm, và khi mọi người vừa yên chỗ, lập tức lần mò tìm cô trong đêm tối. Hai em bò đến giường cô và cô Liuba cúi xuống hai em, nước mắt âm thầm chảy chan hòa, kể cho hai em nghe chuyện đã xảy ra như thế nào.

Hai vợ chồng Lankin cùng bị bắt một lúc. Cô Liuba đã mấy lần đến sở Gestapo* chuyển một vài thứ cho hai người. Cô được gặp Lankin hai lần khi chúng dẫn Lankin cùng với những người bị bắt khác ra ngoài. Và lần cuối cùng, khi cô đưa những thứ mang đến cho Lankin, Lankin đã kịp nói thầm với cô: “Em bị thằng Spano tố giác… cái thằng Hy Lạp xưa nay vẫn đi lại với tụi đầu cơ ấy. Bảo mọi người phải cảnh giác với nó. Chính nó cùng với thằng Mironov đã tố cáo với tụi phát-xít về đội du kích trong mỏ đá…”

Gestapo: Sở mật thám Đức Hitler. (ND).

Rồi Lankin cũng kịp nói thầm với Liuba là đã thấy đồng chí Moskalenko bị giam trong nhà tù. Bọn Gestapo tra tấn người du kích già rất dã man, nhưng Moskalenko không nói gì hết, không cung khai ai cả. Ngay về bản thân ông, ông cũng không khai báo gì và chỉ xưng tên là Morozov. Bọn Gestapo trút lên ông tất cả nỗi giận dữ của chúng, tất cả sự sợ hãi điên cuồng của chúng đối với đội du kích trong mỏ đá.

Vài ngày sau, khi gặp Lankin, Liuba thấy em mình bị treo cổ cùng với Moskalenko.

– Sau đó cô dọn đến sống với mẹ cô, – cô Liuba cúi xuống. Trong bóng tối, những giọt nước mắt nặng nề rơi lã chã xuống mặt hai em. Cô vừa thở vừa thầm thì vào tai các em. – Mẹ cô hai lần bảo cô: “Con đi với mẹ đến chỗ Lankin của chúng ta đi.” Cô chịu, không làm sao cất bước được, thế là mẹ cô đi một mình. Mẹ cô đến đứng bên dưới nhìn, rồi quay về, lặng lẽ đi nằm.

Xung quanh, những người bị cưỡng bách lao động đến kiệt sức đang nằm sát bên nhau trên những chiếc giường lạnh lẽo và thở dài nặng nề. Từ góc đằng xa vọng đến tiếng thổn thức như cố nén lại, trong khi cô Liuba vẫn thầm thì với hai em trong bóng tối:

– Khi các cháu về gặp lại đội du kích, các cháu nhớ bảo anh em đừng bao giờ khuất phục. Chúng sẽ phái những tên đã bán mình cho bọn phát-xít đến chỗ họ. Thằng Spano và lão già Firsov. Bảo họ chớ có tin những lời hứa hươu hứa vượn của chúng. Đấy là những tên phản trắc, những kẻ khốn kiếp. Lão quỷ già Firsov cũng cùng một giuộc với bọn chúng. Volodia, cháu còn nhớ bác Ananievich là bác họ của cháu chứ? Bác Ananievich đã vạch mặt lão già ấy khi bác bị giải đến sở mật thám để đối chiếu với lão Firsov. Bọn Gestapo đánh bác ấy, còn bác ấy thét vào mặt lão Firsov: “Đồ sâu mọt! Người của chúng ta trở về sẽ vặn cổ mày. Firsov, mày là giống chó!” Lão Firsov dọa bác ấy: “Đợi đấy, Ananievich, mi còn phải khốn khổ nữa kia.” Nhưng bác ấy độp lại ngay: “Chúng tao không phải là loại người chịu im lặng trước những kẻ như mày. Chúng tao chỉ muốn nhổ vào mặt những tên bợ đỡ chúng mày.” Đấy, bác ấy đã già mà còn kiên cường thế đấy! – Liuba kết thúc câu chuyện, giọng nói thầm thì thổn thức và mệt mỏi của bà không giấu nổi niềm khâm phục.

Volodia và Vania cảm ơn cô Liuba về những tin tức cô vừa kể. Rồi các em thận trọng bò dưới gậm giường về góc lều bên kia. Phải tìm cách trốn khỏi đây trước khi trời sáng.

– Volodia này, – Vania nói thầm vào tai bạn. – Cái quán trọ này, tớ đã biết rõ tất cả mọi ngóc ngách rồi. Dân quân đã đóng ở đây một thời gian và tớ đã đến thăm họ. Ở đây có một cái bếp lò xây tạm nay đã dỡ đi. Cậu trông thấy cái ống khói kia chứ? Nó chỉ làm bằng gỗ dán thôi, kéo khẽ một cái là sụp. Lỗ hổng không lớn nhưng tớ với cậu chui lọt được. Cậu nghĩ sao?… Ta quyết định chứ?… Tớ sẽ đứng lên giường, còn cậu trèo lên vai tớ khẽ kéo tấm gỗ rồi thò đầu ra ngoài. Chỉ cần nhìn xem phía đó có lính gác không thôi.

– Có một tên lính gác ở cửa, tớ đã để ý thấy từ lâu rồi, – Volodia hồi hộp nói. – Ôi, Vania, cậu giỏi thật đấy. Mọi ngóc ngách ở đây, chỗ nào cậu cũng thông thuộc cả, tớ phục cậu đấy. Thôi, đứng dậy đi!

Em lẹ làng trèo lên vai người bạn lực lưỡng.

Đêm đã khuya. Sau khi bò thoát khỏi lớp dây thép gai, hai em trườn đến lối đi bí mật vào mỏ đá. Một vài lần, hai em phải nín thở, áp người xuống đất nằm yên: ánh đèn chiếu chói lọi, lạnh lẽo, trải ra cả một khoảng rộng hình như đang lần mò tràn đến hai em… Ngay bên cạnh, ánh sáng làm hiện ra trong màn đêm những bụi cây, những tảng đá, những chỗ đất lồi lõm, và sau khi lướt qua hai trinh sát viên nhỏ tuổi đang nằm ép xuống đất, nó vút theo những ngọn đồi xa xa, những mái nhà ven xóm và những ngọn cây trơ trụi. Đôi khi, một chùm đạn chỉ hướng vút ngay trên đầu. Gần như chạm cả vào hai em, và để lại đằng sau một vạch đỏ lừ đang tắt dần. Phải chúi sát vào đất, vào đá. Nhưng đất và đá cũng chứa đựng mối nguy hiểm chết người trên từng bước đi: tất cả các lối dẫn đến mỏ đều đã bị gài mìn. Và các em vừa lẩn tránh ánh đèn chiếu vừa thận trọng bò trong bóng đêm theo cách đã học được ở đồng chí chiến sĩ công binh Derunov. Hai em khe khẽ lần tay sờ soạng khoảng đường trước mặt để khỏi vấp phải mìn.

Đã quá mệt mỏi vì chỉ trong có một ngày mà phải trải qua biết bao gian nan và đau khổ, hai em trinh sát viên cảm thấy con đường về lần này sao mà đằng đẵng và đáng sợ đến thế.

Chương XV
BỊ CHÔN TRONG ĐÁ

Việc Lankin hy sinh đã làm cho tình hình đội du kích vốn đã gay go nay lại càng thêm phức tạp. Giờ đây, dù có vượt được lên mặt đất lần nữa để trinh sát thì cũng chẳng biết tìm đến ai mà nhận những tin tức cần thiết về khu vực Cựu Karantin và Kerch, về những diễn biến ngoài mặt trận. Khi Volodia và Vania đi trinh sát về kể chuyện Moskalenko và Lankin thì Lazarev buồn rầu hiểu rằng, đội du kích không những chỉ bị chôn kín trong mỏ đá mà còn bị mất sợi dây liên lạc cuối cùng với thế giới bên ngoài nữa.

Nhất định phải tìm một cách giải quyết nào đó.

Bọn Đức bây giờ ít khi quấy rối đội du kích. Có lẽ chúng cho rằng, pháo đài trong lòng đất đã trở nên vô hại và đã biến thành nấm mồ chung đối với những chiến sĩ du kích. Thỉnh thoảng, chúng cũng tìm cách sục xuống một đường hầm nào đấy, nhưng ngay lập tức, bóng tối sâu thẳm đã đâm tua tủa ra những đường đạn lấp lánh. Chúng phải tháo lui và hiểu rằng, những chiến sĩ trong lòng đất vẫn còn sống và không có ý định đầu hàng.

Ngày tháng cứ trôi qua.

Một hôm, những chiến sĩ đứng gác bên bức tường bảo vệ chắn ngang đường hành lang giáp giới với khu vực “Volga” bỗng nghe thấy từ phía cửa vào có một giọng phụ nữ vọng từ trên mặt đất xuống. Người phụ nữ đó đứng sau bức tường và vừa nức nở vừa gọi với vẻ năn nỉ tuyệt vọng:

– Vania… Vania… Vania…

Đúng lúc đó, các em thiếu niên mang cơm trưa đến cho vọng gác tiền tiêu. Volodia và Vania đem cơm đến cho chỉ huy trưởng khu vực “Volga” là Shulgin. Nhờ có ánh đèn, các em thấy các chiến sĩ đứng gác ra hiệu phải tuyệt đối im lặng.

Khi đó, phía bên kia bức tường lại vang lên tiếng gọi:

– Vania… Vania…

Volodia cảm thấy hai bàn tay Vania nắm lấy khuỷu tay em.

– Mẹ tớ gọi, cậu nghe thấy chứ? – em thì thầm vào tai Volodia.

Chính Volodia cũng đã nhận ra giọng bác Niusha.

Shulgin và các chiến sĩ gác đứng yên không nhúc nhích, dường như nín thở và nhìn vào mặt Vania.

– Mẹ à? – Shulgin hỏi khẽ như hơi thở.

Vania chỉ gật đầu. Em từ từ ngồi xổm xuống bên bức tường đá, hai tay ôm lấy đầu. Từ phía ngoài lại vọng đến:

– Sao các người lại đánh tôi? Sao cứ làm khổ tôi mãi thế? Tôi đã bảo là không có ai trong gia đình tôi ở đây kia mà. Tôi đã nhắc đi nhắc lại hàng trăm lần là mọi người trong gia đình tôi đã tản cư từ lâu rồi. Vậy các người muốn tôi làm gì? Sao cứ giày vò tôi mãi? Chớ có tin… – Giọng bác Niusha bỗng vang rất to, rõ ràng là bà lấy hết sức thét lên và cố nói thật rành rọt từng chữ một. – Tôi đã bảo các người là không có ai trong gia đình tôi ở đây cơ mà. Gọi mãi cũng vô ích thôi.

Có tiếng làu bàu giận dữ và rồi tất cả lại nghe thấy giọng bà Niusha:

– Vania… Vania…

Mọi người im lặng. Shulgin đứng cau mày, các chiến sĩ bảo vệ cúi đầu xuống. Volodia cắn môi, còn Vania ngồi xổm, rúc mặt vào đầu gối, người lắc lư chầm chậm và giật nảy mình mỗi khi phía bên kia tường vọng lại tiếng gọi: “Vania…”

Được báo tin ông Gritsenko chạy từ ban tham mưu đến. Ông ngồi sụp xuống sàn đá bên cạnh Vania, ôm lấy vai con trai và vuốt vuốt lưng con:

– Vania, cố im lặng con nhé, hãy gắng chịu đựng! Bố con ta cùng chịu đựng với nhau. Chúng ta không thể kêu lên là chúng ta không có ở đây. Nghĩa là chúng ta phải hỗ trợ tiếng đáp lại được. Con xem, mẹ cũng hiểu đấy chứ: mẹ hỏi cho mẹ. Ta hãy gắng chịu đựng một chút, con ạ…

Một lúc sau không thấy tiếng người bên ngoài nữa.

Suốt ngày hôm đó, Volodia không rời Vania. Em bám riết lấy bạn ở khắp nơi. Em không tài nào tìm ra được những lời cần thiết để nói với bạn… Những khi Vania thở dài thì Volodia cũng vội vã thở dài nặng nề phụ họa theo.

– Câu chuyện như thế đấy, Volodia ạ, – Vania nói câu đó đến lần thứ mười.

– Đúng, cả chúng ta, cả mẹ chúng ta đều phải chịu đựng cả, – Volodia tán thành.

Và đôi bạn nhìn vào mắt nhau, ngượng ngùng im lặng.

Một hôm, Volodia, Vania và đồng chí Liubkin đi xem xét đường hành lang ở tầng trên. Họ đến gần chiếc giếng mỏ nổi tiếng mà các em đã quen thuộc từ nhỏ và đã gây ra bao lời đồn đại mê tín trong nhân dân Cựu Karantin. Trước kia, đồng chí Nikolai bị thương cũng đã được tìm thấy ở lối vào chiếc giếng mỏ này. Từ khi ấy, cả Vania lẫn Volodia đều không đến đấy nữa mặc dù chính hai em đều xấu hổ vì thấy mình còn mê tín đến ngốc nghếch. Giờ đây hai em đã đến sát khu vực đáng sợ đó, và mặc dù cả hai đều xấu hổ nếu phải thú thật với nhau, nhưng trong bụng vẫn thấy không được vững tâm cho lắm. Đột nhiên, Volodia đang đi trước bỗng chạy vụt lại và lấy chụp che kín chiếc đèn vốn trước đó đã khá lờ mờ rồi.

Liubkin không thốt ra một tiếng, anh lấy tay giật phắt Volodia sang bên và đứng vào chỗ em, chăm chú nhìn. Quả thật, ở phía dưới, loang loáng những vệt sáng đậm nhạt đang chạy đi chạy lại. Theo quy định trong lòng đất thì phải báo cáo ngay cho ban chỉ huy biết về từng tia lửa đáng ngờ, về từng vệt sáng không rõ nguyên nhân.

Liubkin thầm thì ra lệnh cho một em phải chạy đến ngay trạm gác gần nhất gọi điện về ban tham mưu. Volodia có mang theo súng nên ở lại với Liubkin, còn Vania chạy đi gọi tiếp viện.

Một lát sau, Lazarev, Kornilov và một vài đội viên nữa, trong đó có cả bác Gritsenko, đến khu vực đáng ngờ. Tất cả chăm chú nhìn kỹ mấy phút làn ánh sáng xanh nhạt đang loang loáng tứ phía ở đằng trước. Sau đó, Liubkin, Kornilov và bác Gritsenko thận trọng đi dọc theo hành lang, bám chặt vào tường. Volodia cùng chỉ huy trưởng đứng lại chỗ cũ.

Bỗng từ phía nhóm chiến sĩ du kích đi tới vang lên tiếng bác Gritsenko cười nói ồn ào:

– Ha ha! Hóa ra là xác tụi phát-xít bị thối rữa nên phát sáng đấy mà. Chứ có quái gì lạ đâu. Từ năm mười chín, chúng ta đâm ra lầm lẫn hết…

Nghe thấy tiếng bác Gritsenko, Volodia chạy đến và khi tới nơi, em nghe thấy người lão du kích đang kể cho Kornilov:

– Thế mà các bà già chúng ta nói “phiệu” biết bao nhiêu chuyện nhảm nhí về cái thứ ánh sáng này. Từ nhỏ đến giờ, đã có ai xuống đến đây đâu? Thiên nhiên gây ra thật lắm chuyện! Ông tạo thật khéo bày đặt.

Hóa ra là các chiến sĩ du kích đã vứt xác bọn phát-xít bị giết trong trận chiến đấu lớn trong lòng đất xuống chiếc giếng mỏ này. Cũng chính trong đường hầm này, năm mười chín, các chiến sĩ du kích Đỏ đã chôn bọn bạch vệ bị giết khi đánh nhau. Và hiển nhiên là những tính chất đặc biệt của đất ở đây đã làm những xác chết thối rữa phát sáng, tỏa ra làn ánh sáng nhợt nhạt, lúc tỏ đầy vẻ khủng khiếp. Đây chính là thứ ma trơi mà bọn trẻ đã nghe kể từ khi còn nhỏ…

Một trong những bí ẩn của khu mỏ đá Cựu Karantin đã được khám phá một cách bất ngờ và đơn giản như vậy đấy.

Khoảng hai ngày sau, Serdiukov, một chiến sĩ du kích đứng trực ở vọng gác thuộc khu vực “Volga” nghe thấy bên kia bức tường dẫn đến chiếc giếng mỏ cũ có người đang hì hục mò mẫm. Thành tường có một lỗ khoét đặc biệt, lèn chặt đá giống như một chiếc cửa sổ nhỏ. Serdiukov thấy bên ngoài có người đang dỡ đá ở lỗ khoét này. Anh im lặng báo động. Tất cả đội tuần tra bước vào tình trạng sẵn sàng chiến đấu. Ngay lập tức, ánh sáng ở vọng gác được tắt đi, mọi người tản ra các đường hầm bên cạnh theo đúng điều lệnh chiến đấu trong lòng đất, nòng hai khẩu súng máy có bệ hướng về phía lỗ khoét. Ban tham mưu nhận được điện báo bọn phát-xít đang phá tường từ bên ngoài. Petropavlovsky cùng nhóm du kích trực ban lập tức đến ngay.

Chỉ riêng Zhuchenkov là lắc đầu hoài nghi và nhắc đi nhắc lại rằng, bọn Hitler không tài nào có thể đến bức tường này được. Zhuchenkov khẳng định rằng, tường hành lang sau bức tường dẫn đến ngõ cụt được một bức tường phụ vô cùng vững chắc ngăn cách với bên ngoài. Nhưng khi đến vọng gác của khu vực “Volga” và chăm chú lắng nghe, Zhuchenkov cũng phải đồng ý là có người đang tháo dỡ đá thật.

Mọi người giữ im lặng tuyệt đối và chờ đợi, súng lăm lăm nhằm vào chỗ đường khoét có lèn đá. Một chiến sĩ du kích trẻ tuổi khẽ yêu cầu Petropavlovsky cho phép bò tới bức tường, rút đá ở lỗ khoét ra và ném lựu đạn vào bọn phát-xít, nhưng tham mưu trưởng ra lệnh cho tất cả phải đứng yên. Trong lúc đó tiếng động sau bức tường vẫn tiếp tục vọng đến lạch cạch. Rồi khe tường lóe ra ánh sáng. Tiếp đó có tiếng nói lao xao. Những âm thanh Nga chắc nịch vọng vào.

– Chúng lại phái người đến chỗ chúng ta rồi, – Petropavlovsky nói thêm vào tai Zhuchenkov.

Nhưng kìa, một tảng đá lớn ở lỗ khoét bỗng lay động và giọng nói sau bức tường nghe quen thuộc đến nỗi các chiến sĩ du kích thoạt đầu không dám tin vào tai mình nữa… Giọng trầm trầm mà ai cũng biết rõ là của chính ủy vang lên rành rọt sau tường. Đáp lại giọng ông là tiếng nói nhanh nhẹn, vui vẻ mà chỉ riêng Liubkin mới có. Anh là một chiến sĩ du kích trẻ, không bao giờ chịu ngồi yên và luôn luôn đi theo chính ủy Kotlo tìm kiếm những lối đi chỉ một mình anh biết.

Zhuchenkov gọi to:

– Chính ủy! Xếp đá lại. Đừng làm chúng tôi bị gió lùa.

– Ai đấy? – giọng Kotlo vang lên sau tường. – Đồng chí Zhuchenkov đấy à? Cho chúng tôi chui qua đây, chúng tôi lạc lối suốt hai tiếng đồng hồ rồi. Liubkin dẫn đi lang thang mãi. Cậu ấy bảo là biết đường, thế mà chẳng làm sao mò được lối về.

Hóa ra, Liubkin đã thuyết phục chính ủy cùng đi trinh sát để tìm kiếm những lối mới và họ bị lạc trong đám rối rắm những hành lang dưới lòng đất.

Trong nháy mắt, các chiến sĩ du kích đã dỡ tung đá ở lỗ khoét, và chính ủy vẻ ngượng nghịu vừa húng hắng vừa đưa vai qua lỗ hổng đã dọn sạch. Liubkin miễn cưỡng bò theo ông. Anh ngượng chín người và vừa từ từ đứng dậy vừa rũ bụi.

Đã lâu lắm rồi, chưa bao giờ người ta lại cười to như lần này. Ngay cả Zhuchenkov là người không dễ gì làm cho cười cũng phải gập người xuống, níu chặt lấy bức tường rồi lăn ra đất vỗ vào đầu gối. Chính ủy thoạt đầu bực tức nhìn mọi người, sau rồi không nén được, cũng cười phá lên. Và mãi lâu sau, các chiến sĩ du kích vẫn còn nhắc đi nhắc lại câu chuyện này trong những giờ đứng gác và tuần tra đơn điệu, tẻ ngắt.

… Bên ngoài đã sang tháng Mười hai.

Những chiến sĩ du kích bị lấp kín trong mỏ đá khao khát biết những diễn biến ngoài mặt trận và tình hình đất nước. Đối với họ, những tin tức này cần thiết chẳng khác gì những cặp môi khô nẻ của họ khao khát nước uống. Bằng bất cứ giá nào cũng nhất định phải tìm hiểu được sự thật về tình hình bên ngoài, về chiến tranh, về Moskva…

Khi chuyển xuống pháo đài trong lòng đất, họ không kịp mang theo chiếc đài chạy pin, còn chiếc máy Lazarev ngẫu nhiên kiếm được thì không hoạt động vì không có điện. Khi ấy, Volodia liền thuyết phục đồng chí Kornilov vốn cũng rất ham mê kỹ thuật lắp lấy một chiếc máy thu dù chỉ là máy tách sóng. Chính trị viên quyết định thử làm xem sao. Nhưng để lắp bộ tách sóng, cần có ga-len. Và thế là Kornilov cùng Volodia xây dựng ở xưởng vũ khí của pháo đài một phòng thí nghiệm hóa. Cần phải có lưu huỳnh và họ quyết định lấy lưu huỳnh từ chất nổ. Họ bắt đầu làm thí nghiệm. Một lần, cả hai suýt bị mù mắt. Nhưng dù sao cũng lấy được lưu huỳnh. Chẳng bao lâu, bộ tách sóng đã xong. Họ mắc dây ăng-ten trong một giếng mỏ, xin chiếc ống nghe ở ban tham mưu và nối lại, nhưng họ chẳng nghe thấy gì hết ngoài tiếng xè xè yếu ớt. Nhưng ngay cả tiếng xè xè này, tiếng xè xè xuất hiện khi xê dịch đầu nhọn của bộ tách sóng trên chiếc chén đổ đầy ga-len mà vất vả lắm họ mới kiếm được, cũng đã làm mọi người khâm phục. Chiếc ống nghe chuyền từ tay người này đến tay người khác. Ai cũng lắng nghe tiếng lao xao bí ẩn nhắc họ nhớ tới khoảng không gian bao la bên ngoài.

Họ quyết định tiếp tục thí nghiệm và thiết lập bằng được đường liên lạc vô tuyến.

Ngày tháng trôi qua. Không khí ẩm thấp làm những tấm thảm trang hoàng trên tường câu lạc bộ gần như rữa ra. Chiếc đàn ghi-ta của Nina bong ra và rời thành từng mảnh. Chiếc máy hát không hoạt động được nữa, thành máy đã nở phồng lên vì ẩm. Sau khi tuyết bên ngoài tan, trong mỏ đá còn ẩm ướt hơn, nhưng tình hình nước nôi đã khá hơn ít nhiều, giờ đây, thỉnh thoảng, nước rỏ giọt trong vài giờ đầy được hai, ba thùng và có khi hơn nữa.

Các chiến sĩ du kích đã nhiều tuần lễ không được thấy ánh sáng mặt trời. Đôi lúc, họ cảm thấy như đã bị chôn sống. Thường có những ngày tâm hồn họ xao xuyến một nỗi buồn lạnh lẽo, da diết len vào cùng với không khí ẩm ướt trong lòng đất. Họ ít nói, dễ cáu giận và cãi cọ nhau vì những chuyện không đâu. Trong những giờ phút ấy, những trò vui và những câu đùa của bác Manto có sức động viên rất lớn. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào bác cũng luôn luôn vui tươi và tán gẫu không biết mệt.

Vào một ngày buồn bã và kéo dài lê thê như thế, các chiến sĩ du kích đang ủ rũ sau đợt tìm kiếm thường lệ và vô hiệu lối thoát lên mặt đất, bỗng nghe thấy tiếng mô-tô vang lên giòn giã. Ai cũng biết chiếc mô-tô của bác Manto hay “con quỷ” như các chiến sĩ du kích đặt tên cho nó, đã chết gí từ lâu ở tầng hầm dưới. Hầu như ngày nào bác cũng bôi dầu rất cẩn thận chiếc xe yêu quý của bác, nhưng nó vẫn cứ bị gỉ vì quá ẩm. Bác buồn rầu nhận thấy chiếc mô-tô ngày một hỏng vì không được chạy, nhưng nổ máy thì ban chỉ huy cấm ngặt, vì nó nổ to quá, nó phụt ra quá nhiều khói, mà không có chuyện ấy thì mọi người cũng đã chẳng lấy đâu ra không khí mà thở rồi…

Nhưng lần này, mọi người lại nghe thấy “con quỷ” kêu ầm ĩ. Chẳng lẽ bác Manto lại vi phạm lệnh cấm? Tất cả những ai ở gần đó đều vội chạy đến.

Họ bắt gặp bác Manto đang chễm chệ trên yên con ngựa sắt của bác. Bác choãi tay, vươn người ra phía trước, nắm chặt lấy chiếc tay lái rộng. Động cơ không nổ, nhưng chính bác Manto đang phồng má, dẩu môi, bắt chước tiếng rộ của mô-tô vừa to lại vừa khéo. Đồng thời, bác còn rún rẩy trên chiếc yên bằng da, nghiêng người hết bên này đến bên kia, lúc thì quành, lúc thì đẩy cần tăng tốc… tóm lại, y hệt bác đang phóng hết tốc độ vậy…

Khi nhận thấy xung quanh bác, các chiến sĩ du kích đã xúm đông và phía trước họ là Volodia và Vania (hai em không bao giờ vắng mặt ở những nơi có chuyện gì xảy ra), bác Manto làm điệu bộ dừng xe lại. Bác kéo một chiếc cần ở đằng trước, lặng im, chỉ thỉnh thoảng mới phì phì và nhìn mọi người rất nghiêm nghị, bác tuyên bố:

– Xe sắp khởi hành đi Simferopol. Mời hành khách hãy ngồi vào chỗ! Volodia, ngồi lên sau bác…

Không chờ mời lần thứ hai, Volodia nhảy phóc lên chiếc đệm da sau yên xe và bám lấy thắt lưng bác như mọi khi ở trên mặt đất vậy.

– Ta đi thôi! – bác Manto nói to. – Tăng tốc đây này! – Và bác lại mở máy chiếc “động cơ mồm”.

Xung quanh, mọi người phá lên cười. Bác Manto nhún nhảy trên yên mạnh đến nỗi Volodia phải bám chặt vào bác để khỏi bị hất xuống đất. Người em nảy lên nảy xuống, em chau mày và kêu ầm lên vì thích thú. Thật là một cuộc chạy đua tại chỗ sôi nổi, một chuyến đi tưởng tượng hào hứng. Trong lúc phóng rất nhanh, bác Manto vẫn kịp quay lại thông báo cho hành khách biết những địa điểm quen thuộc mà bác phóng qua trong trí tưởng tượng của bác: “Kerch hai!… Vladislavovka!… Sarabuz!… Sem Kolodezei!” Và những người xung quanh vừa lắng nghe những địa danh hết sức thân thuộc, vừa cảm thấy buồn rầu, nhớ lại những nơi chốn, những làng, những xóm ở mãi tận bên ngoài.

Tiếng cười dần dần tắt đi.

– Xe đang đến Dzhankoy! – bác Manto trang trọng báo tin và nhắm mắt lại như đã kiệt sức.

Thấy thế, Volodia bất ngờ hét vào tai bác:

– Bác Manto! Cẩn thận không lao xuống hố bây giờ!

Bác Manto bất giác nhảy lên, vươn thẳng người dậy và lại va ngay cái đầu đã từng thử thách nhiều của bác vào vòm đá.

Mọi người lại cười rộ, còn bác Manto ngồi phịch xuống yên xe, tuyên bố:

– Do vi phạm luật lệ giao thông, do nói chuyện với người lái trong lúc đi đường, phạt hành khách phải gọt khoai tây thêm giờ ở nhà bếp.

Và bác kéo Volodia đang cười rũ vào gian bếp.

* * *

Ngày mồng năm tháng Mười hai, mọi người long trọng kỷ niệm Ngày Hiến pháp. Vì một phần đội du kích làm nhiệm vụ tuần tra, canh gác nên phải tổ chức họp mặt ở câu lạc bộ trong hai buổi, buổi sáng và buổi tối. Hôm đó, bác Manto nấu một món ăn ngon đặc biệt bằng đồ hộp. Volodia trang trí rất đẹp số “Báo chiến đấu” đặc biệt, trong đó có nhiều bài của các “phóng viên trong lòng đất”, như các chiến sĩ du kích đặt tên cho những người viết báo tường. Bên cạnh “Báo chiến đấu”, có đặt riêng một chiếc đèn để đến đọc lúc nào cũng được.

Tờ báo tường của đội du kích không hề thua kém gì những tờ ra mắt trước chiến tranh trên mặt đất. Có cả bài xã luận do chính ủy viết và bài thơ của Nina nhan đề là “Chúng ta sẽ nhìn thấy ánh sáng”. Có cả bài nhận xét về thành tích công tác của các đội viên thiếu niên do Kornilov viết. Lại còn cả bức tranh biếm họa nữa, tranh vẽ bác Manto bị va đầu vào đá: bác thò đầu lên khỏi mặt đất, và thấy bác, bọn phát-xít hoảng sợ chạy tán loạn. Không phải không có những bài phê phán: có Kilia vạch trần những sự lộn xộn trong nhà bếp và mắng mỏ những người giúp việc trễ nải của bác Manto.

Còn ở phía trên, Volodia viết chạy suốt tờ báo một hàng chữ to trích trong cuốn sách mà chính ủy đưa cho em để làm việc đó: “… Hiến pháp Liên Xô sẽ là một bản án đối với chủ nghĩa phát-xít, bản án đó cho thấy rằng chủ nghĩa xã hội và nền dân chủ là vô địch.”

Đó, những con người tự nguyện giam mình trong mỏ đá, tự nguyện không hưởng ánh sáng, không khí trong lành, nước uống và tất cả những điều kiện bình thường của đời sống con người để đóng góp một chiến công, dù là chiến công nhỏ bé, vào chiến thắng vĩ đại của nhân dân đối với kẻ thù của nhân loại, họ đã sống như vậy đó.

Nhưng kẻ thù thì mạnh, hung bạo, xảo quyệt, và phải biết trước được những kế hoạch của chúng. Trong những ngày gần đây, ở đường hầm trên luôn luôn nghe thấy có tiếng ầm ì đều đều và lạo xạo dội vào như tiếng khoan từ bên ngoài. Cần tìm hiểu xem kẻ thù đang làm gì. Và khi đó, Volodia lại xung phong đi trinh sát.

– Chú Kornilov ạ, – em nói, – thú thật với chú là cháu còn một lỗ nhỏ dự trữ. Ngoài một mình cháu, không ai chui đến đấy được. May ra, còn Olia nữa, chỉ phải cái nó bé quá. Cháu là hợp nhất, chú Kornilov ạ.

– Thế sao trước kia cháu không nói gì đến con đường ấy?

– Bí mật quân sự, chú ạ, – Volodia hơi lúng túng, nhưng rồi thành thật thú nhận ngay: – Cháu ngẫu nhiên biết con đường ấy thôi, lúc cháu một mình đi lên trên mà không xin phép. Cháu thấy có ánh sáng. Cháu định nói nhưng rồi lại nghĩ: thế nào mình cũng bị phê bình mất vì đã lang thang đến đó. Và cháu quyết định để dành cho riêng cháu nếu lại được phép đi trinh sát bên ngoài… Chỉ phải cái ngoài cháu ra, không ai chui lọt nổi. Bây giờ là lúc thích hợp, chắc chẳng ai mắng cháu về chuyện ấy nữa.

Kornilov báo cho ban chỉ huy biết về việc Volodia yêu cầu phái em đi trinh sát và kể về con đường bí mật mà Volodia giữ cho trường hợp này. Lazarev giao cho Kornilov kiểm tra lại, và chính trị viên cùng Volodia đến chỗ đó. Nhưng Kornilov không tài nào đến nơi được: anh suýt bị mắc nghẽn giữa các tầng đá vì lối đi quá hẹp.

– Thế cháu làm sao lọt qua được? – Kornilov ngạc nhiên hỏi. – Chỉ có chuột mới chui vừa thôi. Cháu là thằn lằn chắc?

Còn Volodia thì trườn tới lối ra và chui đầu qua. Em suýt nghẹt thở sau khi hít một luồng không khí mát lạnh và trong sạch. Khi mắt đã đỡ nhức nhối vì chói sáng, em đã quan sát được tất cả những gì cần thiết. Em tin chắc rằng, lối đi của em vượt rất xa khu vực mỏ đá đã bị bọn Đức chăng dây thép gai. Rõ ràng là bọn chúng không biết gì về lối đi này. Ngoài ra em còn thấy mặt đất bên ngoài phủ tuyết trắng xóa. Nhưng không thể nhô lên ở đây, bên trên mỏ đá, lúc ban ngày ban mặt được. Phải chờ đến tối, trước lúc rạng sáng ít lâu nhưng trời còn nhá nhem, sẽ bí mật ra ngoài và bò xa lối lên một chút.

Ban chỉ huy quyết định là Volodia sẽ mang theo giày trượt băng. Đó là một trong những đồ quý giá mà em mang xuống pháo đài trong lòng đất, không muốn để lại bên trên. Em đã học được cách trượt băng ngay từ hồi đánh cuộc với tụi trẻ con Solombala và lấy được đôi giày trượt băng nhãn hiệu: “Bà chúa Tuyết” tuyệt vời. Từ ngày ấy, mùa đông nào em cũng trượt trên con sông nhỏ đóng băng khiến tụi bạn ở Kerch phải ghen tị. Sau khi đã lên trên mặt đất trước lúc bình minh, em ngồi một lúc lâu trong một chiếc vực nhỏ để mắt quen với ánh tuyết chói chang và ánh rạng đông nhức nhối. Rồi em lấy dây thừng buộc giày trượt vào giày mình đang đi và chẳng bao lâu em đã hào hứng lao theo những con đường phủ băng dọc theo ven xóm. Mấy tên Đức khoác chăn, khoác khăn tắm, khăn trải bàn lên người, từ một vài ngôi nhà nhỏ bước ra. Chắc hẳn hình dáng chú bé đang bình tĩnh trượt băng làm chúng nhớ đến thời thơ ấu của chúng, đến gia đình ở mãi nơi xa xăm của chúng và làm tâm hồn chúng dịu lại. Vừa hút những điếu thuốc hôi xì, những chiếc tẩu nhồi chặt thứ thuốc đắng ngắt nặng mùi, tụi lính vừa gào lên vẻ hài lòng:

– Ô, trượt khá quá!

Trong lúc đó, chú bé đang trượt băng trước mặt chúng tưởng chừng như vô tâm, đã vừa lướt dọc lướt ngang trên các con đường trơn tuột vừa chú ý quan sát tất cả những cái cần biết.

Quả thật, toàn bộ khu vực mỏ đá đã chăng chằng chịt dây thép gai. Dọc theo sườn những ngọn đồi bao quanh khu vực này, bọn Đức đào loang lổ hào giao thông. Cạnh các lối đi bị phá tung là những bộ máy có gắn các chùm loa, đó là các thiết bị thu tiếng. Nhưng rõ ràng là chúng thấy thế vẫn chưa đủ. Volodia nhận thấy giờ đây chúng đang bận bịu cạnh chiếc giếng mỏ chính đã bị phá hủy. Tụi lính kéo những đường ống to xù và nối lại với nhau. Volodia định nhìn xem những đường ống đó đặt từ đâu đến nhưng chúng mất hút ở mãi đằng xa, về phía biển. Em phóng một hồi lâu dọc theo các đường ống bắt chặt vào nhau cho tới khi tin chắc rằng, đúng là chúng xuất phát từ biển thật. Sau đó em trở về chỗ đã nhìn thấy những chiếc ống đầu tiên. Bây giờ em thấy rõ từ xa một chiếc máy giống như máy kéo. Bọn Đức đưa chiếc máy đó lại gần chỗ trước kia là giếng mỏ chính. Máy chạy ầm ầm làm chuyển động mấy chiếc máy bơm đặt đằng trước. Những chiếc ống mềm đã rung lên dưới sức ép của nước. Tụi lính kéo các ống đến gần lối vào đó bị nổ sập, phía trên lối vào đã lại đặt chiếc giá ba chân để khoan.

“À ra thế,” Volodia đoán ra và cảm thấy khắp người sởn cả gai ốc lên. “Chúng định dìm chết chúng ta trong nước đây. Ôi làm thế nào nhớ được chính xác chỗ chúng dẫn đường ống đến cho khỏi lẫn lộn nhỉ? Đáng tiếc là Vania không có đây. Nó biết rõ nơi này hơn mình.”

Cần phải trở về ngay lập tức, không cần chờ đến giờ quy định, để báo cho ban chỉ huy biết kế hoạch nham hiểm mới của kẻ thù. Rõ ràng là sau khi thấy rằng cả bom phá sâu, cả hàng rào mìn, cả hơi độc đều không có tác dụng gì với những người du kích vô hình, bí ẩn và can trường, đang khống chế khoảng sâu của mảnh đất bất khuất, bọn Đức đã quyết định dìm chết họ trong nước biển. Do đó, chúng đã đặt đường ống từ biển đến mỏ đá và đã thử cho chạy những chiếc máy bơm mạnh.

Volodia hình dung thấy tất cả nỗi khủng khiếp nếu mỏ đá bị lụt: nước lạnh từ trên ào ào đổ xuống, gặp cái gì gồ ghề là cuốn băng đi, nước réo ầm ầm và tràn ngập tất cả các đường hầm, dìm mọi thứ trong cảnh tăm tối… Mà các lối ra đều bị bịt kín, mọi người không biết chạy vào đâu. Nước quất vào chân rồi đã dâng đến bẹn… Nước trào đến ngực, tim lạnh cứng lại, vậy mà nước cứ dâng lên, dâng lên mãi… Đèn tắt ngấm, mọi người lồng lộn trong bóng tối, tìm cách ngoi lên trên dòng nước mặc dù chẳng có gì để bấu víu cả: mực nước cứ từ từ và tàn nhẫn cao lên mãi, đã sắp đến trần. Và bấy giờ không có chỗ nào mà bơi thoát nữa, mặt nước khép lại, hợp làm một với mặt đá xù xì. Không còn chỗ cho người sống, tất cả đều bị chết: cả Kornilov, cả chỉ huy trưởng với chính ủy, cả Olia, cả bác Manto và cả chính Volodia nữa, tất cả mọi người…

Volodia cảm thấy khiếp sợ đến nỗi chân tay em đột nhiên lạnh cứng lại, dường như em đã chìm ngập trong dòng nước lạnh cóng và tàn khốc ấy, dòng nước chẳng mấy chốc sẽ dìm chết tất cả những người mà em hết sức yêu mến.

Em nhìn quanh một lần nữa, hít một hơi dài làn không khí mùa đông ngọt dịu. Xung quanh thật bao la, thật sảng sủa, bầu trời thật quang đãng, không một gợn mây…

Ôi, người nào phải ngồi suốt một tháng trong lòng đất, suốt ngày đêm chạm đầu vào vòm đá chật chội mới hiểu được bầu trời rộng rãi, phóng khoáng này thật hạnh phúc biết bao! Và thở hít ở đây, trên mặt đất này, mới thoải mái và thích thú biết bao! Còn ở dưới kia, nơi Volodia phải trở về ngay giây phút này, cái gì sẽ chờ đợi em? Lại cảnh tối tăm, ngột ngạt, và rồi cảnh lụt lội khắp nơi trong mỏ đá âm u?

Lệnh của ban chỉ huy đội du kích là cấm trở về mỏ đá lúc ban ngày ban mặt, khi trời còn sáng. Nhưng trong đầu Volodia không hề gợn một ý nghĩ đáng hổ thẹn là em còn có quyền ở lại trên mặt đất phóng khoáng và sáng sủa này thêm một lát nữa. Không, lo an toàn lấy một mình trong lúc tất cả những người khác sắp nguy hiểm đến tính mạng, đó là điều em không thể tưởng tượng nổi.

Em hiểu là mỗi giây phút đều quý giá. Cần báo tin ngay cho đội du kích. Để đến tối có thể sẽ muộn mất…

Ẩn mình trong một lũng nhỏ phủ đầy tuyết, Volodia nấp sau một bụi cây và thận trọng nhìn ra. Em vừa cọ mạnh má vào vai vừa bồn chồn điểm qua tất cả những phương pháp giải cứu đội du kích mà em chợt nghĩ đến.

Hay là cứ cầu may lao thẳng đến lối vào? Kệ cho chúng bắn? Đã chắc trúng ngay được đâu…

Nhưng nếu trúng thì sao? Khi ấy, ai sẽ báo tin cho đội du kích?

Hay là trườn đến chiếc ống mềm kia, thử lấy con dao cạo an toàn mà em luôn luôn mang theo trong túi cắt đôi cái khúc khốn kiếp ấy, dùng răng cắn đứt nó?… Nhưng liệu có ăn thua gì không? Cắt đôi được một ống, nhưng vẫn còn những ống khác. Và đối với loại ống bằng gang kia thì dao cạo chẳng có tác dụng gì.

Không, tốt hơn là cẩn thận đào lấy một quả mìn nổ chậm của bọn chúng. Lúc bò trên mặt mỏ đá, Volodia đã nhận thấy một quả như thế… Đúng rồi, đào lên rồi mang đến đặt dưới ngay đường ống chính và sau đó ở đằng xa kéo dây (em vốn cẩn thận nên luôn luôn dự trữ trong túi một cuộn dây) cho mìn nổ tung lên với ống dẫn…

Lúc đầu, Volodia rất thú kế hoạch này. Nhưng sau em suy tính rằng, tiếng mìn nổ sẽ làm bọn phát-xít hoảng sợ, chúng sẽ chạy đến, chà xát khắp khu vực và sẽ bắt được em. Tất nhiên là Volodia sẽ thà chết chứ không nói gì hết, dù bọn chúng có tra tấn thế nào chăng nữa. Nhưng ở dưới kia cũng sẽ chẳng có ai kể lại cho đội du kích nghe về sự việc đã xảy ra, không có ai báo cho họ biết rằng, nếu bọn phát-xít sửa chữa được đường ống thì pháo đài dưới mặt đất vẫn bị đe dọa.

Không, làm như vậy không được. Phải hành động một cách kín đáo. Nhưng không thể giữa thanh thiên bạch nhật thế này mà lần tới được mỏ đá đã bị vây kín và xung quanh đâu đâu cũng đặt trạm gác của bọn phát-xít. Nhưng Volodia vẫn quyết tâm không đợi đến tối.

“Không sao, ta sẽ có cách bò qua được… không sao… chúng sẽ không nhận thấy đâu.” – em vừa tự nhủ vừa nấp bọn lính gác sau những tảng đá vôi lật ngửa, và hết sức thận trọng, gần như nín thở, em bò qua các bẫy mìn. Em cứ thế bò, người run bắn lên, áp chặt tai vào mặt đất lạnh cứng, người ép sát xuống đất, trườn đi không một tiếng động. Em bò cách bọn Đức chỉ có hai mươi mét… Em nghe rõ tiếng bước chân rậm rịch của chúng. Đôi lúc, em cảm thấy chúng bước ngay phía trên đầu em. Em nín thở, lùi lại, bò sang bên, nằm lắng nghe một vài phút rồi lại bắt đầu trườn đi.

Cuối cùng, hai tảng đá mà một tảng nằm trên kẽ hở chỉ riêng Volodia biết đã hiện ra trước mặt em. Em ước lượng khoảng cách đến đấy. Chỉ cần nhảy ba bước là có thể đến được lối đi và trườn vào bóng tối an toàn của nó. Nhưng bỗng ngay phía trên đầu, Volodia nghe thấy giọng nói tiếng Đức khe khẽ và tiếng kim loại chạm vào đất. Em áp mình xuống mặt đất lạnh cứng, nằm yên không nhúc nhích, rồi hết sức từ từ, ngẩng đầu lên… em suýt phát khóc vì tức giận và bực bội. Sao lại không giận cho được! Đã bò gần tới nơi không hề bị phát hiện, thế mà đột nhiên lại đụng ngay phải! Hai tên lính Đức, một thằng cầm súng máy, một thằng đeo súng trường, từ sau những tảng đá lớn bước ra, ngồi xuống cách lối vào của Volodia có vài bước, rõ ràng là chúng không ngờ có lối vào đó. Bây giờ thì đừng có nghĩ đến chuyện lao đến lối vào trong lúc này. Chắc hẳn hai tên này thuộc các đội tuần tra kiểm soát lối ra từ mỏ đá đã bị bịt kín. Volodia nghe thấy tiếng đánh diêm rồi ngửi thấy cái mùi đặc biệt của thuốc lá Đức. Thế này thì chúng ngồi ở đây mất, trong khi thời gian cứ trôi qua và mỗi giây mỗi phút đều quý giá.

Làm thế nào đây? Volodia kiệt sức trong chiếc hố sâu em đang ẩn. Em chợt nhớ lại câu chuyện xảy ra đã lâu ở ban tham mưu khi đồng chí Ziabrev trêu em với Vania bằng cách bắt cả hai đóng vai chỉ huy. Sau một vài phút ở cương vị thủ trưởng, lần đầu tiên Volodia cảm thấy trách nhiệm mà chỉ huy trưởng đang gánh vác một cách khéo léo quả thật là hết sức nặng nề. Khi đó, em hiểu rằng, muốn chịu trách nhiệm cho những người khác, cho tất cả mọi người, thì phải mạnh mẽ, nếu không sẽ không đảm đương nổi.

Và bây giờ, chính em, Volodia Dubinin, đang chịu trách nhiệm trước bản thân về tính mạng tất cả những người ở dưới mỏ đá kia, bây giờ tất cả đều phụ thuộc vào mỗi một mình em, mọi hy vọng đều đặt vào em. Những người ở dưới kia không hay biết gì hết, và chỉ em là có thể báo cho họ mà thôi, chỉ riêng em chứ không phải ai khác.

Lần đầu tiên trong đời, Volodia cảm thấy có trách nhiệm hết sức to lớn, hết sức nặng nề đối với sinh mạng của mấy chục con người mà mỗi người em đều vô cùng yêu mến. Giờ đây, em đột nhiên cảm thấy rằng, trách nhiệm đó đối với số phận của những người tin tưởng vào em làm em trở nên già dặn, mạnh mẽ, trưởng thành. Em thấy trong lòng bừng dậy một quyết tâm sắt đá. Bây giờ, em đã nhìn quanh với một tâm trạng bình tĩnh, chăm chú. Nếu như một phút trước đây, em sẵn sàng vào bới đất một cách tuyệt vọng để tìm cách chui qua lớp đất dày này mà vào pháo đài du kích, thì giờ đây em lại đã trở thành một trinh sát viên giàu kinh nghiệm, thận trọng trong từng động tác, nhận xét nhanh và có khả năng rút ra được ngay những kết luận cần thiết.

Gần những tảng đá che khuất lối vào của Volodia có những bụi cây gai mọc rậm rạp. Trong đầu em đột nhiên hiện lên một kế hoạch hành động khôn khéo. Em lặng lẽ bò vào một bụi cây. Em sờ cuộn dây trong túi một lần nữa. Dọc đường em chạm phải một chiếc gậy to còn tươi, xù xì và gãy ở giữa, em cũng mang theo luôn.

Bò đến bụi cây, Volodia vừa nằm vừa lấy cuộn dây trong túi ra, tháo đầu dây, bẻ gập cái gậy gãy em nhặt được dọc đường làm thành chiếc móc, buộc vào một cành cây lớn trên đầu rồi bò sang bên, Vừa bò em vừa kéo theo cuộn dây đang tơi ra. Em cứ bò như thế đến một hố đất nhỏ. Bây giờ, em chỉ còn cách lối vào mỏ nằm giữa các tảng đá một mô đá thấp nữa thôi. Có thể nhảy qua mô đá đó trong nháy mắt miễn là làm sao đánh lạc hướng được tụi Đức. Và thế là em nằm áp xuống đất sau cái mô đá che khuất em và kéo sợi dây nối dài tới bụi cây. Chiếc gậy buộc vào bụi cây nảy lên nảy xuống, đập vào những cành cây lạnh cứng.

Hai tên lính Đức ngồi bên lối đi của Volodia mải nói chuyện nên không hay biết gì cả. Volodia giật dây mạnh hơn. Chiếc gậy đập vào cây, bụi cây lay động kêu sột soạt, những giọt băng đọng và những bông tuyết rơi lộp bộp xuống đất.

Volodia nghe thấy hai tên lính tuần tra giật nảy mình, ngừng ngay câu chuyện. Em lại kéo liên tiếp sợi dây vài lần nữa, bụi cây lắc lư tưởng như có ai đang bò qua đám cây.

– Chú ý! Đứng lại! – tiếng thét nghe như vang ngay trên đầu em.

Em lặng đi một giây nhưng sực nhớ rằng không phải chúng hét em mà là hét bụi cây đang lay động, em lại lấy hết sức kéo sợi dây. Em nghe thấy tiếng ủng của hai tên lính tuần tra xa dần: chúng đang vội chạy đến bụi cây. Xung quanh vọng đến những tiếng thét dữ dội. Còi tuần tra rít lên. Bọn Đức chạy đến rầm rập, chắc hẳn chúng bao vây những bụi cây đáng ngờ kia. Rồi một vài phát súng nổ vang. Rõ là bọn Đức hoảng sợ thực sự.

Mặc dù Volodia rất muốn biết xem bọn Đức còn làm những trò gì nữa, nhưng em không để mất thời gian. Em đã buộc từ lâu một hòn đá nhỏ vào đầu dây em đang cầm trong tay. Sau khi tin chắc rằng bọn Đức đã chạy khá xa khỏi lối vào, em cũng trườn ngay đến đó, gắng sức ném hòn đá xuống sườn đồi và cuộn dây cũng bị cuốn theo luôn. Bây giờ cuộn dây không thể dẫn bọn Đức đến lối vào mỏ đá được nữa, Volodia nhìn quanh một lần nữa, chui tọt vào khe và thế là em biến mất.

Vài phút sau, khi đã vượt qua những bức tường chắn trong mỏ đá, sờ soạng tìm trong bóng tối con đường quen thuộc, em phóng như bay theo các hành lang ngầm.

Em chạy vội đến nỗi khi tới ban tham mưu, em hầu như không thở được nữa và không thể kể ngay cho Lazarev về điều khủng khiếp em mới phát hiện được. Nhưng em rất ngạc nhiên thấy chỉ huy trưởng tiếp nhận tin đó khá bình tĩnh. Thật ra, ông có gọi ngay Zhuchenkov, và đội sửa chữa đến và ra lệnh xây ngay hai bức tường chắc chắn ở tầng trên, chỗ mấy ngày gần đây có nghe thấy tiếng khoan.

– Volodia ngồi thở đi đã, – chỉ huy trưởng an ủi em. – Việc gì mà phải hoảng hốt quá như thế? Lửa chúng ta đã thắng được, nước chúng ta cũng khắc phục được thôi. Chúng ta sẽ dựng đập chắn ở phía trên. Còn điều mà cháu phát hiện được hôm nay, tất nhiên là rất quan trọng. Toàn bộ ban chỉ huy tỏ lời cảm ơn cháu. Còn việc gì mà bọn chúng không gây ra cho chúng ta nữa kia chứ! Cháu thật đã cứu nguy cho tất cả chúng ta.

Mệnh lệnh tất cả sẵn sàng chiến đấu được ban bố.

Tất cả những chiến sĩ du kích không trực và không tuần tra canh gác đều được khẩn cấp phái lên tầng trên. Giữ tuyệt đối im lặng để bọn Đức vẫn đang tiếp tục công việc ngay trên đầu họ khỏi chú ý, họ bắt tay dựng những bức tường ở bên trong để chắn ngang các hành lang dẫn đến khu vực nguy hiểm.

Thật kịp thời hết sức! Những tường chắn bằng đá chưa xây xong hẳn thì nước đã xối xả chảy ào ào từ trên xuống qua một giếng mỏ mà bọn Đức đã phá lớp bịt đi. Nước ngập hành lang trên rất mau, những dòng nước phụt mạnh qua kẽ ngách những bức tường đá chưa gắn xi-măng. Các chiến sĩ du kích tay giơ cao đèn mỏ trên đầu, nước lạnh cóng ngập tới đầu gối và đôi chỗ đến ngực, tiếp tục hàn kín các lỗ hổng ở tường. Họ làm việc suốt đêm. Đến sáng, nước đã không lọt xuống tầng dưới nữa. Nhưng bởi vì kẻ thù bất kỳ giây phút nào cũng có thể bơm nước xuống qua các giếng mỏ khác, nên các chiến sĩ du kích tiếp tục dựng những bức tường chắn không thấm nước tại tất cả các khu vực đáng nghi ngại của tầng trên.

Ròng rã suốt hai ngày đêm, tất cả các hành lang này đã được bít đá và trát xi-măng kín.

Thật ra, khi được Volodia báo tin mỏ đá sẽ bị làm ngập nước mà Lazarev vẫn khẳng định chẳng có gì đáng sợ thì đó chỉ là một hành động khôn ngoan của ông. Vì ông không muốn những con người vốn đã mệt mỏi và kiệt sức này lại phải lo lắng thêm nữa về mối tai họa mới đang đe dọa họ. Thực ra, ông hiểu rất rõ rằng, một nguy cơ mới, hết sức khủng khiếp, đang lơ lửng trên đầu pháo đài du kích.

Phải thi hành ngay những biện pháp cương quyết để ngăn cho đội du kích khỏi bị tiêu diệt…

Sau khi làm việc, các chiến sĩ du kích thường tụ tập ở câu lạc bộ trước lúc đi ngủ. Tại đây, dưới ánh đèn và ngồi sát bên nhau, họ kể cho nhau nghe những câu chuyện bất tận, những hồi ức, những mẩu ngụ ngôn, và ca hát.

Ở đây, bác Manto lần đầu tiên trình diễn bài hát do chính bác sáng tác sau trận chiến đấu đáng ghi nhớ với lửa:

Lửa cháy bùng bùng lòng đất,

Khói lan mù mịt trong sâu…

Từ nhà bếp – kho hậu cần là đích.

Tôi lao vút đi, mũ trắng trên đầu…

Bác rất bực khi các em thiếu niên khăng khăng rằng không thể nói “trong sâu” mà phải nói “dưới sâu”.

– Thế thì còn gì là vần điệu nữa.

Nhưng cuối cùng bác cũng nguôi giận và thậm chí còn hát hết đoạn tiếp nữa:

Chúng ta cùng nhau đem hết sức

Nào Volodia, nào Vania,

Dập tắt lửa dù không có nước

Cơn hiểm nguy ta đã vượt qua.

Cũng chính ở đây, Volodia nổi tiếng giữa các chiến sĩ du kích là một người kể chuyện hấp dẫn và có trí nhớ hiếm có. Nguyên do là vì có một lần, tại buổi họp đội thiếu niên, Volodia kể chuyện về đoàn thám hiểm Chelyuskin. Họ cũng bị cách biệt đất liền nhưng không phải vì đá mà là vì băng. Họ cũng sống trong đêm trường Bắc cực, nhưng họ không đầu hàng thiên nhiên. Họ không sợ và đã chiến thắng! Và tất cả đã được cứu thoát!

Kể chuyện quá say sưa nên Volodia không nhận thấy là từ các góc tối, các chiến sĩ du kích lớn tuổi bước dần đến dừng lại lắng nghe… Từ khi ấy, Volodia thường được yêu cầu kể chuyện. Người đội trưởng đội thiếu niên trong lòng đất từ lâu đã được mọi người yêu mến. Nhất là sau chuyến đi trinh sát vừa rồi, em tìm hiểu được âm mưu của bọn Đức định dìm ngập mỏ đá và kịp thời thông báo, do đó cứu được cả đội khỏi cái chết hiển nhiên. Cô Kilia và các bà, các chị đối xử với em càng tỏ ra âu yếm.

“Pháo đài của chúng ta nhất định sẽ biến thành hồ cá mất”, – bác Manto nói đùa.

– Này, Volodia, kể một chuyện gì đó đi, – bác đề nghị. Đó là lúc các chiến sĩ du kích họp mặt vào buổi tối ở câu lạc bộ sau hôm Volodia trinh sát được ba ngày.

– Nếu tất cả đồng ý, cháu sẽ kể về Spartacus. Về việc một lần ông đã lâm vào tình thế gần như tuyệt vọng, nhưng ông không hề hoang mang dao động.

Mọi người xích lại gần.

Bác Manto sửa lại bấc đèn, và để thân hình to lớn gân guốc của mình khỏi che lấp người kể chuyện, bác đặt một mảnh gỗ lên nền hầm và ngồi xuống đấy.

– Một hôm, – Volodia bắt đầu kể, – sự việc này xảy ra sau những chuyện cháu đã kể lần trước – quân La Mã dồn các đấu sĩ và nô lệ khởi nghĩa vào một khu đất chật hẹp. Và Spartacus phải rút lui cùng quân đội của ông tới một bãi cao. Sau lưng, một mặt là vực sâu vách dựng đứng, sâu tới tám trăm bộ… Nghĩa là bằng… Chờ một tí để cháu tính hẵng…

– Bằng khoảng hai trăm mét của chúng ta, – bác Manto nhẩm ra ngay.

– Đúng đấy ạ, tức là sâu đến hai trăm mét. Còn phía bãi thoai thoải chạy xuống thung lũng thì quân La Mã đã chặn đường. Và chúng cho rằng thế là Spartacus đã sa bẫy. Đúng thế, ông chạy đâu cho thoát được kia chứ. Quân La Mã đông tới hàng vạn, đông gấp ba lần các chiến sĩ của Spartacus. Còn ông thì bị ép vào vách đá.

– Phải, tình thế cũng gần như tình hình của chúng ta đấy, – bác Manto lẩm bẩm.

– Đừng nói xen, bác Manto! – từ trong bóng tối vọng ra những tiếng nói sốt ruột. – Kể đi, kể đi, Volodia!

– Thức ăn của các đấu sĩ khởi nghĩa chỉ còn đủ dùng cho sáu ngày. Quân La Mã tính rằng Spartacus nhất định sẽ đầu hàng. Chúng đã nghĩ tới cách đối xử với ông. Nhưng Spartacus rất sáng suốt, – giọng Volodia ngân vang, vì từ lâu em đã hết lòng khâm phục Spartacus, – ông đã tìm ra lối thoát. Ông bảo bạn ông là Bortorix: “Hãy ra lệnh cho mọi người vào rừng đốn ngay những đoạn liễu.” Tất nhiên là Bortorix rất ngạc nhiên, nhưng anh ta vẫn thực hiện mệnh lệnh. Sau đó, Spartacus ra lệnh bện một chiếc thang thật dài bằng những đoạn liễu đó. “Đối với người nào thật sự ước muốn thì không có gì trên đời này lại không làm nổi. Chúng ta có ở đây một nghìn hai trăm người, trong một tiếng rưỡi đồng hồ chúng ta sẽ bện xong chiếc thang đủ dài và chúng ta sẽ dùng nó để thoát thân,” – Spartacus nói như vậy. Và tất cả bắt tay bện thang. Khi đã bện xong, họ đứng từ trên núi đá ném xuống dưới, và trong đêm tối, tất cả các chiến sĩ khởi nghĩa cùng Spartacus xuống tới thung lũng, vòng ra sau lưng quân La Mã rồi với một đòn tập hậu bất ngờ, đánh tan bọn chúng. Bởi vì quân La Mã không ngờ được là Spartacus lại tấn công chúng từ phía sau.

– Cừ quá! – một người nói vọng ra từ trong bóng tối.

– Spartacus của cháu giỏi lắm, – mấy người ngồi gần đèn nói. – Cháu kể rất hay! Cái chính là vì nó tốt.

– Biết đâu chúng ta cũng sẽ nghĩ được một kế gì để đánh lừa bọn Đức. Chỉ có điều là chiếc thang của chúng ta sẽ không ném xuống dưới mà là tung lên trên.

Ngay lúc đó giọng nói âm vang của lão du kích Vasily cất lên từ một góc tối. Ông là bố của Nina và Tolia.

– Cháu kể chuyện hay thật đấy, – ông nói. – Chỉ phải cái đấy là chuyện Spartacus từ ngày xửa ngày xưa. Thời đại lúc đó khác ngày nay. Bây giờ tôi sẽ kể các đồng chí nghe một câu chuyện gần đây hơn một chút, câu chuyện mà chính mắt tôi được chứng kiến. Có lẽ trong các đồng chí có người biết tới chứ? Tôi đã cùng chiến đấu với Chapaev đã ở trong sư đoàn của ông. Tôi làm về nghề mộc. Tôi với Chapaev như vậy là cùng một bộ phận đấy, đều là thợ mộc, là thợ toàn năng cả. Thế đấy…

Volodia mở to mắt nhìn ông già Vasily. Em không hề bao giờ nghĩ rằng, bác Vasily, người thợ mộc của đội du kích, bố của Nina, lại là chiến sĩ của Chapaev. Chính mắt ông đã nhìn thấy Chapaev, chính ông đã chiến đấu bên cạnh Chapaev! Có phải chuyện thường đâu! Trong pháo đài du kích có những con người như thế kia mà!

Ông già Vasily tiếp tục kể:

– Một lần, tình hình chúng tôi là như thế này. Chapaev chuẩn bị cuộc tấn công vào bọn Kozak bạch vệ. Khi ấy ông mới chỉ huy đại đội. Và bọn Kozak bạch vệ cũng chuẩn bị tấn công. Chapaev nghĩ cách đón đánh. Muốn vậy, phải chuyển quân qua sông Ural… Ông ra lệnh cho các kỹ sư bắc cầu. Ông bảo: “Các anh phải xây một chiếc cầu mà đại bác có thể kéo qua được.” Các kỹ sư bắt tay thảo luận và tính toán xem đại bác nặng bao nhiêu, sức ép lên một mét vuông là chừng nào, tốc độ nước chảy ra sao, những vật liệu nào cần được sử dụng, rồi nào quy trình, nào kết cấu…

– Tóm lại là tác phong quan liêu, – một người ngồi trong bóng tối chen vào.

Vasily nhíu mày nhìn về phía đó.

– Sao lại quan liêu? – ông tiếp tục kể. – Công việc rất khó khăn, có phải vung tay một cái là dựng được cầu đâu. Phải theo công thức chứ. Họ đã quen như vậy rồi… Sau khi đã thảo luận, tính toán và dự kiến mọi chuyện, các kỹ sư đến gặp Chapaev và báo cáo rằng cầu dĩ nhiên là bắc được, nhưng phải mất ba tháng. Và nếu làm nhỏ hơn một chút thì cũng phải một tháng. Chapaev trả lời các kỹ sư: “Một tháng nữa thì chiếc cầu của các anh đối với tôi chẳng khác gì chiếc gậy vứt cho người đã chết đuối rồi, nghĩa là chẳng được tích sự gì nữa. Rõ chưa? Ba ngày nữa tôi cần đến nó.”

– Phải thế mới được chứ! – một người nghe tán thành.

– Như vậy mới là cách làm của chúng ta, – một người ngồi trong hành lang lên tiếng ủng hộ.

– Chapaev liền ra lệnh cho các kỹ sư phải bắc xong cầu trong ba ngày. Theo quy trình hay theo kết cấu gì, tùy ý họ. Ông còn dọa thêm: “Không bắc xong thì tôi sẽ nói chuyện với các anh theo cách khác.” Các kỹ sư lại họp bàn, họ suy nghĩ, tính toán rồi báo cáo: “Thưa đồng chí chỉ huy, sau ba ngày đêm nữa sẽ có cầu như đồng chí ra lệnh, nhưng xin nói thẳng là đến ngày thứ tư cầu sẽ trôi mất. Và nếu đồng chí rút lui thì các chiến sĩ phải bơi ngược trở lại qua sông đấy.” Nhưng Chapaev mừng rỡ nói: “Tốt lắm! Chúng ta sẽ không rút lui, Chapaev không rút lui. Tôi chỉ cần vượt được qua sông thôi, còn sau đó thì mặc xác cầu. Nó chìm nghỉm cũng được.” Thế là công việc nhộn nhịp tiến hành. Chính tôi cũng phải giữ chân cầm rìu. Thành phố Uralsk nằm giữa thảo nguyên, xung quanh chẳng có rừng rú gì hết. Chúng tôi hạ cột điện thoại xuống làm cột chống, làm xà ngang. Rồi sau, phải sử dụng cả cửa nhà, cả cổng, cả hàng rào. Chúng tôi làm việc ngày đêm. Phần trên các trụ chống, tức là giá đỡ, chúng tôi lát gỗ tấm rồi đặt cánh cửa lên trên. Đôi khi nước cuốn băng cả cột chống đi, sông chảy xiết lắm. Nhưng chúng tôi vẫn dựng xong được cầu trước khi hết cái hạn ba ngày ba đêm. Và Chapaev hạ lệnh vượt sông. Chúng tôi dùng tay kéo pháo rồi lại đẩy những xe đồ qua cầu. Cầu lắc lư, rung rinh… Nghĩ lại cũng rợn người! Nhưng chúng tôi cũng vẫn cứ chuyển qua được hết. Thế là chúng tôi giáng cho bọn Kozak bạch vệ một đòn mạnh đến nỗi chúng không dám nghĩ đến chuyện phản công nữa. Chúng không ngờ gặp Chapaev ở bờ bên này. Chapaev đuổi chúng chạy tan tác. Sau đó, ông ra mệnh lệnh tuyên dương các kỹ sư “vì đã dựng cầu một cách táo bạo”. Volodia, thấy chưa, có thua gì Spartacus của cháu đâu, mà có lẽ lại còn hay hơn nữa, phải không?

Mọi người cười nói ầm ĩ. Bác Manto ôm lấy Volodia và cù véo em, nhưng ông già Vasily đã giơ tay lên và mọi người im lặng.

– Các đồng chí có muốn biết vì sao tôi lại kể chuyện ấy không?

– Chúng tôi muốn biết lắm chứ. Để làm gì đấy bác?

– Nhưng chúng ta phải thỏa thuận với nhau là không được “hoan hô” ầm lên, vì từ hôm qua đến nay tôi đau đầu lắm rồi. Các đồng chí hứa là không làm ầm ĩ lên chứ?

– Vâng, chúng tôi hứa sẽ không làm ầm đâu, – các chiến sĩ du kích trẻ kêu vang lên đến nỗi ông Vasily phải lấy tay bịt tai lại.

– Nếu, các đồng chí cứ không làm ầm như vậy thì tôi đến điếc tai mất. Nhưng được rồi, tôi sẽ kể. Tôi vừa ở ban tham mưu về. Hội nghị tại đấy vừa bế mạc. Lát nữa các đồng chí sẽ được nghe công bố nghị quyết. Mà nghị quyết thì như sau, – giọng âm vang của ông cất cao lên, – chúng ta sẽ mở đường, sẽ đục thủng một lối đi xuyên đá. Zhuchenkov đã chỉ cho tôi biết vị trí trên bản đồ rồi. Các đồng chí ấy đã tìm ra một đường hầm rất xa. Chúng ta sẽ bắt đầu đào từ đấy. Chúng ta sẽ thoát vào khu rừng Krym cũ. Nhưng phải luân phiên nhau mà làm việc, cần đục qua một lớp đá dày khoảng hai chục mét. Sao kia? Nếu cần thì bốn chục mét chúng ta cũng bất chấp. Đúng không nào?

Chương XVI
CHUYẾN TRINH SÁT CUỐI CÙNG

Hình như họ đã sống ở đây, trong lòng đất này, suốt một đời người rồi. Một cuộc sống kỳ lạ mà trước đây không ai có thể tưởng tượng nổi, trong đó không phân chia ra ngày, đêm, và khắp nơi, trên, dưới, bốn xung quanh, toàn là đá liền với đá, chỉ những hố sâu đục vào đá là những khoảng không ít ỏi mà con người có thể tồn tại.

Nhưng mọi việc vẫn trôi qua một cách bình thường và nghiêm ngặt ở pháo đài dưới mặt đất. Chuông điện thoại tại ban tham mưu vẫn reo vang, các vọng gác vẫn đổi phiên, việc phòng thủ chiến đấu vẫn tiến hành tại các khu vực “Volga” và “Kiev”. Ở tầng hầm dưới, chính trị viên Kornilov vẫn hằng ngày cùng các chiến sĩ tập bắn vào những ngọn nến. Tại câu lạc bộ, Volodia vẫn tổ chức họp đội thiếu niên vào những giờ phút rảnh rỗi.

Mà kể ra, bây giờ hầu như không có lúc nào rỗi rãi nữa.

Các chiến sĩ du kích làm việc tại “đối tượng số 1” luân phiên ba ca, không một phút nào nghỉ, bất kể trên mặt đất là ngày hay đêm.

Họ đặt tên “đối tượng số 1”, một đối tượng đặc biệt và khẩn cấp, cho một đường hầm hẹp mới mà giờ đây họ đang đục tại một khu vực xa xôi nhất của mỏ đá. Tại khu vực này có một đường hầm kéo dài hàng cây số bị bỏ hoang, từ lâu không khai thác. Zhuchenkov đã xác định được nơi này nằm rất xa giới hạn của vùng mỏ bị bọn Đức vây chặt và được hai quả đồi che khuất rất kín đáo.

Dùng tay để mở đường từ bên trong, đào hầm ngược lên trên, khoét vào lớp đá dày lơ lửng trên đầu, bụi đá cay xè bay vào làm mù cả mắt, tất cả những công việc đó thật gian khổ. Mọi người làm việc trong cảnh tranh tối tranh sáng, mũ làm bằng những tấm gỗ mỏng và đôi khi chỉ dán bằng những mảnh giấy báo. Họ làm việc nhiệt tình, kiên trì, say sưa trong không khí tối tăm, ngột ngạt, và những cột bụi đá vôi bốc lên làm mắt nhức nhối. Bác Manto cao lênh khênh cũng có mặt. Bác tìm thấy vô số lý do cho những câu đùa bất tận của bác.

– Lạy trời, – thỉnh thoảng lại thấy tiếng nói vang ra từ một ngách hẹp, nơi có đặt ngọn đèn mỏ che bằng tấm gỗ và bóng bác cấp dưỡng lắc lư trông giống như một hình bù nhìn gầy bò dài ngoẵng. – Lạy trời, đầu tôi được ban cho bao nhiêu bướu. Khéo không phát đủ cho tất cả mọi người mà vẫn còn thừa mất.

– Sao lại thế? – các chiến sĩ hỏi bác và thấy trước sẽ được nghe một câu thú vị.

– Có gì đâu! – bác Manto trả lời. – Chỗ nào ai cũng qua lại rất thoải mái thì cái thân hình nổi bật của tôi lại bắt tôi lấy ngay cái đầu để xác định độ bền của đá. Không, tôi sinh ra đâu phải để sống dưới đất thế này mà là để đi lại giữa bầu trời phóng khoáng và ngẩng cao đầu kia… Thôi, gác chuyện lại, làm việc đã. Nhớ là chúng ta không phải chỉ có đào lối ra thôi đâu. Mà đây là lối đi từ thế giới này sang thế giới khác kia đấy. Chỉ phải cái tối tăm quá nên thật khó phân biệt đâu là thế giới này, đâu là thế giới khác thôi.

Các chiến sĩ du kích cười vang và vừa lắc lắc đầu vừa chùi cặp mắt chảy nước mắt ra vì bụi đá bay vào. Một người nói không hề có ác ý gì mà chủ yếu là để nhắc nhở:

– Bác Manto ạ, bác làm việc bằng mồm nhiều thế mà không thấy mệt à?

– Lạ thật, – bác đáp lại ngay. – Nếu các anh có đọc sách thì chắc các anh biết rằng có một nhà bác học đã nói: “Tôi tư duy tức là tôi tồn tại.” Mà tôi lại ưa tư duy thành tiếng kia. Chúng ta sống trong cảnh tối tăm đến nỗi nếu tôi không nghe thấy giọng nói của tôi thì ngay cả tôi cũng nhiều lúc không biết tôi có còn sống hay không.

Các em thiếu niên cũng làm việc ở “đối tượng số 1”. Các em giúp vào việc dỡ đá và mang đá vụn ra ngoài. Bụng đói meo, người đẫm mồ hôi và bám đầy bụi đá vôi khiến da bắt đầu ngứa ngáy, các em ồn ào chạy vào bếp và lại gặp ngay bác Manto.

– Nào, ta hãy tổng kết đã trong khi cái kết quả còn chưa tổng tấn công chúng ta, – bác Manto nói đùa. Bác đã cởi chiếc áo khoác của thợ đá và mặc áo nhà bếp.

Chính ủy Kotlo cũng cho rằng đã có cái để mà tổng kết được rồi. Đã sắp hết năm. Pháo đài ngầm nhỏ bé này đã trải qua một tháng rưỡi bị phong tỏa. Tình hình quả thật mỗi ngày một gay go, không ai giấu giếm việc đó, nhưng dù sao đội du kích cũng kìm chân được một trung đoàn đặc biệt của phát-xít Đức, hơn hai nghìn tên lính ngày đêm tuần tra khu vực mỏ đá, lúc nào cũng hoảng sợ chỉ lo du kích sẽ đột kích một trận mới. Một trăm năm mươi tên phát-xít đã bị giết trong các trận chiến đấu và đột kích. Bộ chỉ huy phát-xít tiếp tục cho rằng trong lòng đất có những lực lượng lớn quân du kích đang ẩn náu.

Lực lượng đã chiến đấu ròng rã suốt một tháng rưỡi với quân đội phát-xít chỉ là một nhóm nhỏ những con người đen thui vì bồ hóng, bị cái khát thường xuyên dằn vặt, mà cho tới nay, kể cả các em nhỏ, con số mới suýt soát chín mươi người. Họ đã bảy tuần lễ không thấy mặt trời, không thấy trăng sao. Họ đã hơn bốn mươi ngày không được hít một hơi không khí trong lành, vòm đá lạnh lẽo là bầu trời của họ, đêm tối vô tận đè trĩu xuống mắt họ, không khí ẩm ướt ghê người làm rã rời xương cốt họ. Nhưng họ vẫn sống đây, trong lòng đất này, đúng như họ đã quyết tâm sống, đúng như lương tâm họ đòi hỏi.

Từ lâu, Volodia đã tự rèn luyện cho quen với cuộc sống này, một cuộc sống kỳ lạ, độc đáo, nhưng đồng thời lại đáp ứng được về mọi mặt với những thói quen và quy luật rộng lớn, thông minh, mà ngay ở trên kia, hồi trước chiến tranh, cuộc đời em đã tuân theo. Các chiến sĩ du kích học chính trị, các đội viên thiếu niên vẽ, dán, chép lại báo tường dưới ánh đèn khí than ở câu lạc bộ, chính trị viên Kornilov tổ chức những buổi mạn đàm có tính chất giáo dục. Lúc đầu, Volodia rất ngạc nhiên và có khi bực mình nữa khi thấy chính trị viên đòi hỏi rất cao và hết sức tỉ mỉ trong mọi việc, không tha thứ một lỗi lầm nào trong công tác, dù là lỗi lầm hết sức nhỏ nhặt, phê bình những vụ vi phạm lặt vặt về giờ giấc hoặc chỉ lơ là chút ít. Nhưng rồi em hiểu rằng, ở đây, trong lòng đất tối tăm này, hết sức cần thiết phải theo đúng những quy tắc đã là kim chỉ nam cho cuộc sống phóng khoáng, rộng lớn, tràn ngập ánh mặt trời và không khí trong lành ở trên kia, trước khi kẻ thù đến. Em nhận thấy rằng, tất cả mọi người – cả các chiến sĩ quân đội và du kích, cả cô Kilia hay kiếm chuyện, cả Nadia hay ác khẩu, – tất cả đều thích thú rằng, ở đây, trong lòng đá này, mặc dù bị quân phát-xít vùi kín, họ vẫn sống một cuộc sống như những người dân xô-viết bình thường. Nhận thức này làm tâm hồn họ tràn ngập một cảm giác khỏe khoắn tự hào và bất khuất. Họ tự bảo: chúng ta sống trung thực như bản chất của chúng ta đòi hỏi, khi chúng ta còn sống thì bọn Đức không thể làm gì chúng ta được hết…

Vì quyền sống như lương tâm đòi hỏi mà chỉ huy trưởng Ziabrev, một con người kỳ diệu cả về vẻ đẹp lẫn sức mạnh, đã hy sinh. Cũng chính vì quyền sống đó mà thủy thủ đoàn viên thanh niên Nikolai, lão du kích Shustov và đồng chí Moskalenko đã ngã xuống. Và giờ đây, cũng vì sự nghiệp ấy mà trung úy Sergeev, người được tất cả yêu mến, đang hấp hối.

Nina ngồi mãi bên giường anh. Sergeev mê sảng, cố vùng dậy, rên rỉ. Gương mặt hốc hác của anh đã toát ra một vẻ gì đáng sợ và xa lạ. Nó có những nét giống với khuôn mặt của đồng chí thủy thủ Nikolai mà Nina còn nhớ rõ. Vẻ giống nhau báo trước điềm chẳng lành này, vẻ giống nhau mơ hồ và không thể diễn tả bằng lời nhưng ngày càng thể hiện rõ rệt này, khiến Nina linh cảm thấy một điều nặng nề, buồn thảm…

Thỉnh thoảng Sergeev tỉnh dậy, nhìn Nina một lúc lâu, đặt bàn tay to lớn nhưng giờ đây đã chỉ còn xương bọc da lên tay Nina.

– Em đừng đi, – anh van nài. – Lạnh quá… Đá… Mà tay em sao ấm thế. Nina này, – anh đưa cặp mắt bất lực, cầu khẩn, nhìn cô, – chẳng lẽ anh lại chết? Chẳng lẽ thế là hết ư?…

Nina tìm cách an ủi anh, cô vuốt tay anh và suýt bật khóc. Sau đó anh thiếp đi, còn Nina rút trong túi cứu thương của cô ra cuốn nhật ký học sinh cũ mà lúc nào cô cũng mang theo như trước kia. Cô vội và ghi vào cột “Bài giao về nhà”:

“Anh ấy đau đớn quá! Mình nhớ anh ấy vào giờ cuối cùng trước bữa ăn trưa ngày 27–11–41. Anh ấy trông cao lớn, bên sườn lủng lẳng chiếc túi dết và khẩu súng. Anh đội mũ đen, rất đẹp trai. Cặp lông mày đen thẳng như mũi tên, mắt sáng long lanh, anh hừng hực ước muốn trả thù bọn phát-xít… Anh bước đến gần bọn mình, mỉm cười… Bọn mình khuyên anh phải thận trọng, nhưng không hiểu sao anh buồn bã nhìn tất cả. Và giờ đây thật đau lòng nhớ lại việc đó. Giờ đây anh đang nằm hấp hối trên giường bệnh, khắp người anh đau nhức, anh muốn sống, nhưng cuộc sống đang trượt khỏi tay anh… Anh ấy đau đớn quá! Mình thương anh, tâm hồn mình tê tái… Chẳng lẽ anh ấy sẽ chết? Bệnh tình anh mỗi ngày một trầm trọng… Suốt ngày đêm, mình với Nadia đọc sách cho anh ấy nghe, động viên anh ấy cố gắng nói thật nhiều để anh ấy đừng nghĩ đến cái chết. Anh ấy rất tin là chúng ta sẽ thoát khỏi cái hang này, ngay cả bây giờ cũng vẫn tin là sẽ được giải phóng, tin là anh ấy sẽ sống… Vậy mà chẳng bao lâu nữa cái chết sẽ đến. Tay anh đã bị nhiễm trùng. Nhiễm trùng đã đến tận khuỷu tay. Nadia và mình không rời anh ấy một bước. Anh ấy gọi bọn mình âu yếm quá. Gọi bằng những tên rất đẹp… Anh ấy muốn lúc nào cũng thấy hai đứa. Bọn mình không hề chợp mắt, luôn luôn ngồi bên anh. Cả hai đứa đều nghĩ rằng anh ấy sẽ chết. Anh Sergeev tội nghiệp, chúng em sắp mất một người bạn thân thiết! Chẳng lẽ anh ấy lại chết?…”

Cần tiến hành phẫu thuật khẩn cấp. Nhưng ai có thể làm được việc đó ở đây? Tất cả hy vọng đều trông chờ vào “đối tượng số 1”. Nếu lên được mặt đất, tới được khu rừng Krym cũ và liên hệ được với các nhóm du kích khác thì có thể tìm được bác sĩ phẫu thuật và cứu thoát Sergeev nếu anh sống được tới ngày đó.

Theo tính toán của Zhuchenkov, nếu làm việc ba ca thì trong vòng bốn năm tuần có thể đào xong được tường hầm mới và nhìn thấy bầu trời. Theo lệnh của chỉ huy trưởng, bác Manto đã phân phối lương thực, chia cho mỗi cái đầu và mỗi cái bụng của toàn đội, như cách nói của bác, hai mươi cân, sau khi đã cảnh cáo rằng, trong thời gian đội di chuyển lên mặt đất “nhà bếp sẽ đóng cửa để kiểm kê”. Cô Kilia cùng với các cô gái đã thu thập những túi đựng đồ đạc.

Đội du kích chuẩn bị thoát ra khỏi bẫy đá.

Nhưng không thể ra ngoài một cách hú họa được. Trước hết phải kiểm tra một lần nữa xem có các đội tuần tra và canh gác Đức ở khu vực định thoát ra hay không. Rồi phải liên lạc với đội du kích của Pakhomov. Đội của đồng chí ấy giữ mỏ đá Adzhi-Mushkay, cách Cựu Karantin khá xa, ở mãi tận bên kia Kerch.

Nhưng làm cách nào đến đấy được?

Thế là chính ủy Kotlo lại phải tựa người vào bàn, chiếc đèn tròn thu lại giữa đôi vai rộng, cằm tì vào bộ ngực nở nang, ngồi đăm chiêu suy nghĩ.

Tất cả mọi người đều có mặt ở đây, tại ban tham mưu, cả chỉ huy trưởng Lazarev vừa mới từ “đối tượng số 1” trở về và thỉnh thoảng lại lôi từ cổ áo ra những cục đá vôi nhọn hoắt, cả giám đốc công trường kiêm phụ trách phá hoại Zhuchenkov, cả Kornilov, một người lúc nào cũng cạo râu cẩn thận và đặt dưới chiếc cổ áo ám khói một dải vải trắng tươm tất, cả bếp trưởng Manto. Tất cả đều ở đó và ai cũng hiểu rằng, không thể cứ mơ hồ thế này được, không thể cứ lên mặt đất một cách hú họa được. Phải áp dụng một biện pháp gì, phải phái ngay người đi trinh sát.

Lazarev lấy ngón tay khều bụi đá vôi bịt kín tai ra, ông nghiêng đầu, lắc lắc, như những người hụp nước kín đầu thường làm khi vừa leo lên bờ.

– Cái thứ bụi khốn kiếp này đâu cũng chui vào, – ông nói. – Đầy cả mũi và mồm. Không làm sao phun hết ra được. Tai cũng bí đặc.

– Đồng chí chỉ huy trưởng ạ, – vẫn bác Manto bất trị xen vào, – theo tôi thì cái đó rất cần cho chúng ta để nhuộm trắng bên trong, không thì người chúng ta sẽ nhuốm đen bồ hồng đến tận xương tủy mất. Chúng ta không thể cứ đen mãi thế này được, đã đến lúc phải trắng ra rồi.

Mọi người mỉm cười không lấy gì làm vui vẻ. Chỉ huy trưởng lắc lắc cho bụi bên tai kia ra hết rồi nói:

– Liên lạc với đồng chí Pakhomov là hết sức cần thiết. Họ có thể làm náo động lên để thu hút bọn Đức và do đó đánh lạc sự chú ý của chúng đối với chúng ta. Đúng lúc đó chúng ta sẽ thoát khỏi đây. Nói chung, chúng ta hết sức cần liên lạc được với đội du kích Adzhi-Mushkay.

– Tôi chịu thôi! – Chính ủy nói. Ông vươn thẳng ngực ra và chống hai nắm tay nặng trịch lên bàn. – Mọi cái đều đúng, đều chính xác, nhưng tôi chịu, không thể cho phép các em lại liều mạng đi một chuyến nữa được.

– Hoãn việc này lại chỉ một ngày cũng nguy hiểm và có thể chỉ hoãn một giờ thôi cũng nguy hiểm, – Lazarev bác lại. – Tôi được báo tin từ khu vực “Volga” và “Kiev” là suốt ngày hôm nay có tiếng ồn ào ở bên trên. Cả những tiếng nổ cũng nghe thấy rất rõ. Rõ ràng là bọn Đức muốn tổ chức mừng Năm mới cho chúng ta. Phải chờ chúng lại bơm nước xuống đây chắc? Được, cứ cho là ở các khu vực đó chúng ta đã chắn kín được các đường hầm đi, nhưng nếu chúng cho nước xuống qua các giếng khác thì sao? Các đồng chí ạ, chúng ta không thể chờ đợi được. Mà dù mọi việc có trót lọt chăng nữa, chúng ta cũng không thể ra khỏi đây một cách hú họa được.

Kotlo phát biểu:

– Liệu lần này ta không sử dụng đến các em có được không? Tôi đã tìm ra một con đường. Nếu dọn những đống đá đi, có thể ra ngoài được. Đã ba ngày nay, tôi bò đến đấy. Theo tôi thì xung quanh rất an toàn.

Mọi người quyết định cử hai chiến sĩ dũng cảm và có kinh nghiệm nhất, hai trinh sát viên từng trải là Vazhenin và Makarov đi trinh sát qua con đường đó. Sau khi đó tính theo đồng hồ để biết bên ngoài đang là ban đêm, hai người lặng lẽ dỡ các đống đất đá ở lối ra bí mật kia và nhẹ nhàng bò ra ngoài.

Nhưng họ chưa đi quá được hai mét thì một tiếng nổ rất to đã vang lên. Cả một chùm đường đạn đỏ lừ bay lượn bên trên đường ra hòa lẫn với tiếng súng nổ liên hồi. Ánh đèn chiếu tai ác và lạnh lẽo soi mói trùm lên những tảng đá cạnh lối vào. Vài phút sau, Makarov bị thương nặng, thở hổn hển bò trở về, anh cõng trên lưng Vazhenin đã hy sinh. Cả hai giẫm phải một trong những quả mìn mà bọn Đức chôn rất kín đáo khắp khoảng đất gần mỏ đá.

Sau khi đã bò vào được bên trong, lưng cõng người bạn đã hy sinh, Makarov gục xuống nền đá. Anh ngất đi và không tỉnh lại nữa. Đến tối, anh trút hơi thở cuối cùng.

Thế là đội du kích đã mất đi hai trinh sát viên dày dạn và can trường nhất – Vazhenin và Makarov.

Các em trinh sát viên thiếu niên rầu rĩ đứng một lúc lâu trong hàng ngũ đội danh dự bên cạnh hai thi thể phủ lá cờ đỏ thắm.

* * *

Giờ đây, chính ủy không thể không đồng ý một lần nữa với đề nghị của Lazarev và cho phép giao trách nhiệm cho các trinh sát viên thiếu niên. Lại phải đưa các em ra theo con đường của Volodia mà ngoài các em, không ai có thể chui lọt được.

Nhưng biết đâu trong những ngày gần đây, bọn Đức đã phát hiện ra cả lối đi bí mật đó thì sao? Biết đâu nó cũng bị gài mìn rồi thì sao?

– Để đấy cho tôi, – chính ủy quyết định. – Pirat, lại đây nhanh lên!

Từ trong đường hầm tối vọng ra tiếng chó sủa ăng ẳng, rồi nghe thấy tiếng móng chân cạo vào đá và một phút sau, con Pirat đã nhảy quanh chủ nó, cọ bộ lông đầy mồ hóng vào ông, cố liếm mặt chủ, rũ rũ người, kêu ăng ẳng.

Mười lăm phút sau, chính ủy nắm chặt lấy cổ con Pirat, rồi vừa bò vừa lôi nó theo đến một khe hẹp ở cuối một đường hầm mà gió bên ngoài mát mẻ, ngọt ngào len vào qua những kẽ đá. Để con Pirat khỏi sủa, người ta đeo rọ mõm cho nó khiến nó lồng lộn lên. Vài lần nó đã định lấy chân cào đứt dây buộc chặt hàm nó, nhưng rồi nó đành buồn bã khuất phục. Vả lại, nó còn phải chịu đựng những nỗi nhục nhã mới nữa. Người ta lấy dây thật chắc buộc những tấm kim loại nặng vào hai bên cổ nó.

Pirat nhất định không cam chịu bị xúc phạm như vậy, và ở cửa ra, nơi đôi lỗ mũi rất thính của nó hít lấy hít để làn không khí ngọt ngào từ ngoài thổi vào mà nó đã gần như xa lạ, nó khăng khăng không chịu ra và hoảng hốt lùi lại. Dù có làm gì nó chăng nữa, nào đẩy, nào hích, nào cố nhét thân hình đang giãy giụa và bị đá cào xước của nó qua khe hở, dù chính ủy có nói gì với nó chăng nữa, dù lúc đầu ông còn dùng những lời dịu dàng, âu yếm, hứa hẹn, nhưng sau ông chuyển sang những cách diễn đạt khá thô bạo như: “Đồ chó, ngu như chó ấy!” – tất cả đều không có tác dụng. Pirat không muốn ra và nó làm ầm ĩ đến mức nếu như gần đó có bọn Đức thì chúng chẳng cần đến máy thu tiếng động cũng biết được.

– Chắc nó đánh hơi thấy cái gì không ổn đây, – cuối cùng chính ủy quả quyết nói. – Không được cho các em ra. Không phải vô cớ mà con Pirat làm mình làm mẩy đâu… Các đồng chí cứ tin lời tôi.

Nhưng nhóm trưởng nhóm trinh sát thiếu niên đã tham gia ý kiến.

– Thưa chính ủy, – Volodia nói, — chú đừng hoài công lo ngại cho chúng cháu. Chẳng xảy ra chuyện gì đâu. Nếu chú cần thì chúng ta hãy kiểm tra xem.

– Nhưng cháu kiểm tra bằng cách nào nếu con Pirat đã đầu hàng?

– Chú Shustov đã hy sinh có lần đã dạy cháu, nay cháu còn nhớ. Cạnh ban tham mưu chúng ta có để lộn xộn những thanh sắt dài định dùng làm khung cho công trường. Ta hãy buộc những thỏi kim loại vào đầu các thanh đó, thò ra ngoài và khua đi khua lại… Có thể buộc cả móc vào đầu nữa. Chúng ta quăng ra rồi lại cầm dây kéo lại. Nếu có chôn mìn, nó sẽ mắc phải và nổ tung. Thế là ta biết được có mìn hay không.

– Khá quá! – Kotlo nói. – Học gì nhớ nấy. – Và ông thận trọng đặt bàn tay to lớn lên đầu Volodia.

Họ làm đúng như thế. Họ dùng thanh sắt lần mò một lúc lâu khoảnh đất gần khe hở và cầm dây kéo móc sắt lại. Chỉ khi đã chắc chắn rằng, xung quanh lối ra không có mìn và lính Đức không đánh hơi thấy cửa hang cứu mệnh này, chỉ huy trưởng và chính ủy mới cho phép Volodia hành động. Họ quyết định sẽ để em ra trước buổi rạng đông để lúc còn tối trời em có thể vượt khỏi khu vực mỏ đá, vào được xóm và khi trời sáng em có thể hoạt động được. Lần này Volodia đi một mình: Vania bị ốm, còn Tolia bị đau chân lúc làm việc. Và nói chung, vào lúc này, một thân một mình mạo hiểm thì tiện hơn. Cũng như mọi lần, trước khi đi trinh sát, chỉ huy trưởng và chính ủy thầm thì giải thích tỉ mỉ một lúc lâu cho Volodia rõ nhiệm vụ. Phải tìm hiểu xem bọn Đức có đặt đường ống đến các giếng mỏ khác không và chúng có đặt trạm gác ở khu vực cửa ra của “đối tượng số 1” không. Nhưng đó vẫn chưa phải là cái chính và khó khăn nhất. Nhiệm vụ giao cho Volodia lần này khó hơn tất cả những việc em đã làm trước đó. Em phải đến tận Kerch, và từ đó tới Adzhi-Mushkay đặt liên lạc với đồng chí Pakhomov bằng mọi cách.

– Cháu rõ cả chứ? – Và chính ủy nhìn chằm chằm vào cặp mắt thông minh của Volodia đang nhìn ông một cách dũng cảm và nghiêm trang. – Chú thấy là cháu đã hiểu. Tức là nếu cháu biết chắc rằng, lối ra của chúng ta không có gì đáng lo ngại và bọn Đức không đặt thêm đường ống ở đâu nữa thì cháu không cần trở về. Rõ chứ! Khi đó cháu đi thẳng đến Adzhi-Mushkay. Các chú sẽ trang bị cho cháu hết sức chu đáo, công việc có phải ngày một ngày hai mà xong đâu, Vậy là… – chính ủy hơi mỉm cười, – vậy là từ giờ đến năm mới ta sẽ không gặp nhau…

Volodia nhíu mày, cọ cằm vào vai. Em lại ngước mắt lên và giờ đây mắt em lộ vẻ lo sợ.

– Lâu thế cơ chú? Đến tận năm mới kia à?

– Sao cháu thông minh thế. Ngày kia đã sang năm mới rồi còn gì.

Volodia sửng sốt. Trong lòng đất, ngày tháng rất khó phân biệt, chúng hóa thành một ngày duy nhất, dài đằng đẵng, lúc nào cũng tối mờ mờ, chẳng có sáng mà cũng chẳng có chiều. Cách đây ít lâu, các chiến sĩ du kích đã cùng các em thiếu niên bắt đầu chuẩn bị đón Năm mới, năm 1942, ở câu lạc bộ. Nhưng gần đây, Volodia bận bịu ở “đối tượng số 1” quá, em không nhận thấy năm cũ đã sắp qua và chỉ một ngày nữa em sẽ bước sang Năm mới một mình, không biết là ở đâu, chung quanh nhan nhản kẻ thù, trên bước đường gian khổ tìm kiếm những con đường dẫn đến những người bạn cứu mệnh xa xôi và cần thiết. Chưa bao giờ em lại thấy lo ngại như vậy khi bước ra khỏi pháo đài trong lòng đất.

– Không sao cả đâu, – nhận thấy mặt em lộ vẻ bối rối và lo lắng, chính ủy động viên. – Nhất định cháu sẽ trở về và chúng ta sẽ tưng bừng đón Năm mới.

Giờ đây, Volodia cảm thấy trong lòng đất yên ấm quá… Chưa bao giờ em lại chia tay với nó bịn rịn như vậy. Chỉ cần nghĩ rằng, một giờ nữa, em đã rong ruổi trên mảnh đất lạnh cóng, dường như chết lặng trong bàn tay kẻ thù, là em đã thấy ớn lạnh.

Trong lúc bác Manto dọn cơm cho em ăn và cô Kilia chuẩn bị lương thực đi đường cho em, Volodia đã kịp dặn dò các đội viên thiếu niên của em lần cuối cùng. Tolia và Vania đang ngủ thoáng nghe thấy Volodia sắp đi trinh sát cũng chạy ngay đến và cả hai chăm chú nghe “nhóm trưởng” ra lệnh. Các em đội viên khác đã đi ngủ.

Volodia đứng dậy, lấy mu bàn tay và lòng bàn tay quệt hai bên mép, rồi sử dụng đến cả cổ tay áo nhẵn bóng để lau miệng.

– Bác Manto, cảm ơn bác đã thết đãi cháu. Cháu cảm ơn cả cô Kilia nữa.

– Chúc cháu mạnh khỏe, bình an! – bác Manto nói.

– Có gì đâu cháu. Chúc cháu may mắn nhé, – cô Kilia mau mắn đáp lại và sụt sịt khóc.

Thế rồi cũng như mọi lần, chính trị viên Kornilov bảo Volodia ngồi xuống chiếc giường đá, anh cũng ngồi bên cạnh và ôm lấy vai em, nói khẽ:

– Nào, ta ngồi yên lần cuối cùng trước khi lên đường nào, ta hãy suy nghĩ mọi việc đi…

* * *

Bên trên trời hửng nắng. Lớp tuyết mà Volodia bò bên trên và thỉnh thoảng lại chạm môi vào, đã bị người em đè xuống và đóng lại thành từng lớp. Sóng biển vọng lại tiếng ì ầm lúc to lúc nhỏ nhưng không bao giờ ngừng. Chắc là đêm qua có bão, và dù giờ đây bão đã tan, biển vẫn còn động. Làn gió nhẹ từ eo biển thổi vào mang theo hơi ấm trong lành mà những con người ở dưới kia, trong lòng đất, xiết bao mong nhớ.

Xung quanh rất yên tĩnh. Không nghe thấy tiếng động nào từ phía xóm vọng lại. Chỉ ở đâu đó bên ngoài xóm là có tiếng động cơ chạy.

Volodia bò yên ổn qua lũng đất quen thuộc. Em vừa bò vừa quờ tay ra trước mặt để khỏi vướng phải dây thép gai trong đêm tối hay mắc vào dây kíp mìn. Thỉnh thoảng em lại nằm yên lắng tai nghe. Cảnh yên tĩnh không hề bị cái gì xáo động lần này làm em thấy lạ lùng. Thường thường vào giờ phút này là đã nghe thấy tiếng các gia đình trong xóm mỏ đóng cửa, giọng khàn của bọn lính tuần tra gọi nhau í ới, tiếng động cơ ô-tô khởi động ầm ầm. Nhưng giờ đây, tất cả đều yên lặng.

Khi đã đến phía sau hàng rào quen thuộc của ngôi nhà nhỏ ở rìa xóm mà các trinh sát viên thiếu niên thường bắt đầu đoạn đường trinh sát, Volodia chăm chú nhìn kỹ hơn một lúc lâu bóng tối đã tan dần, em nín thở lắng tai nghe, đôi tai rất tinh của em nhận thấy tiếng ồn ào ở rất xa, bị sóng biển ầm ì che lấp. Nhưng xung quanh vẫn lặng lẽ như cũ.

Ít nhất cũng một tiếng đồng hồ đã trôi qua. Xa xa, phía trên vịnh Kamysh-Burun, bầu trời đã ửng hồng, chuẩn bị đón ánh bình minh. Bầy chim líu ríu trên những cành cây trơ trụi. Tiếng động cơ xa xa vẫn vang lên to và không dứt, nhưng trong xóm vẫn yên lặng.

Volodia thường chờ đến lúc trên đường làng có người bắt đầu đi lại. Khi ấy có thể hòa lẫn vào đám đông để đi theo đường mình mà không làm ai phải chú ý. Nhưng hôm nay em cứ đứng im một chỗ, mặc dù thỉnh thoảng em lại phải ngồi xuống sau vườn hàng rào, khoanh tay lại, lấy nắm tay đập vào vai cho ấm người. Thời gian trôi rất chậm. Đường làng vẫn vắng lặng, yên tĩnh. Volodia hoài công nhô đầu qua hàng rào, nhìn khắp phố quay hết phải lại bên trái mà vẫn không thấy bóng một ai. Khi ấy, cảm thấy ngồi mãi sau hàng rào cũng buồn, em lặng lẽ bước ra phố, rảo bước sang bên kia và đi theo hàng rào dọc theo xóm. Xóm vẫn yên lặng như tờ.

Volodia đi đến chỗ có tiếng động cơ đều đều vọng lại. Lát sau em đã đứng ở bãi hoang trước một tòa nhà lớn. Trước kia, đây là nhà một kỹ sư đã tản cư trước khi quân Đức chiếm Kamysh-Burun. Hiện nay ban tham mưu quân Đức đóng ở đây. Trong những chuyến trinh sát trước, các trinh sát viên đã nhận thấy như vậy từ lâu. Cứ sáng sáng là ở đây rất nhộn nhịp, ô-tô, mô-tô, xe ngựa chạy đến, binh lính tụ tập đông đúc.

Nhưng hôm nay ở đây cũng không một bóng người. Mảnh sân loang lổ vết dầu xe trên mặt tuyết trông vắng tanh vắng ngắt. Đàn chim sẻ tự do nhảy nhót, bới đống phân lạnh cứng và đám cỏ khô vứt lung tung. Chiếc vòm gỗ lớn cạnh cổng không thấy lính gác đứng. Chỉ ở mãi cuối sân, dưới chiếc mái che, là vẫn thấy tiếng động cơ chạy ầm ầm trên những bánh sắt cao.

Volodia bước tới gần hơn một chút và dừng lại, ngạc nhiên. Kính ở cửa sổ lớn bị vỡ. Rèm che bị tách một nửa, những mảnh vải rách treo lơ lửng trên bậu cửa sổ. Đằng sau rèm, Volodia nhìn thấy một vật gì sặc sỡ, lấp lánh, kết đầy những tràng hoa muôn màu.

Em nhìn các hình ảnh xa lạ và kỳ ảo ấy, nó làm em nhớ lại những ngày sao mà hạnh phúc và tuyệt diệu. Em không dám tin vào mắt mình. Nhưng người nào dù chỉ có một lần trong đời, đã hít thở làn không khí đượm mùi thông và hơi ấm của những ngọn nến chen chúc nhau trên những cành cây thơm ngát; người nào đã nghe thấy tiếng những quả cầu nhỏ sặc sỡ, mỏng manh, va nhẹ vào nhau phát ra những âm thanh trong trẻo; tiếng những đồ chơi bằng thủy tinh lấp lánh kêu lanh canh, và tiếng những chuỗi hột trang sức đập vào nhau, thì người đó sẽ luôn luôn hiểu được, ngay từ phút thoáng nhìn, các biểu tượng huy hoàng, chói lọi này của hạnh phúc trẻ thơ. Đúng, đây chính là cây thông ngày Năm mới! Cây thông thắp nến sáng rực, treo đầy đồ chơi và các chuỗi hạt, xung quanh quấn những dây đèn đủ các màu. Chúng sáng rực sau chiếc cửa sổ vỡ kính, giữa gian phòng mờ tối mà ánh ban mai mùa đông đang tràn vào.

Ngoài phố mỗi phút một sáng sủa hơn trong lúc cây thông trong phòng mỗi phút lại mờ nhạt đi. Volodia không hiểu gì hết. Em đứng trong góc nhà kho nhìn vào cái thế giới lạ lùng bỗng đột nhiên lặng xuống im như tờ này. Nó giống như vương quốc chết trong chuyện cổ tích “Hằng Nga ngủ trong rừng”. Gió sớm không thổi nữa. Chiếc rèm rách màu xanh treo bất động trên cửa sổ. Làn khói nhẹ trên ống khói hình như đứng yên trong không trung. Những ngọn đèn điện màu lặng lẽ rực sáng trên cây thông. Chỉ có các động cơ dưới mái che là vẫn kiên nhẫn, bướng bỉnh, vang lên như muốn đánh thức cái thế giới đang thiếp đi này.

Những dây cáp lớn dùng để dẫn điện chăng từ động cơ vào trong nhà. Volodia đi dọc theo đường dây, lại gần thềm nhà và khẽ gõ cửa. Không ai đáp lại. Em đến cửa sổ, bíu hai tay vươn người lên để nhìn vào trong phòng.

Phòng vô cùng lộn xộn. Khăn trải bàn tuột khỏi chiếc bàn lớn trên lổng chổng những chai rượu đổ vỡ, ghế chất đống ngổn ngang. Một cái ghế vứt trên giường. Tủ mở toang, quần áo từ trong tủ sổ ra sàn thành những dải vải dài và nặng. Một bộ dây đeo quần mắc vào giá nến trên cây đàn dương cầm và lòng thòng xuống cả hàng phím. Trong phòng không một bóng người, nhưng khắp nơi là cảnh hỗn loạn thầm lặng và những ngọn đèn vẫn đang cháy trên cây thông trông thật kỳ dị.

Volodia vẫn chẳng hiểu đầu đuôi ra sao. Nhưng em linh cảm thấy những sự kiện kỳ lạ, đảo lộn, vừa xảy ra ở đây mà em chưa hiểu được ý nghĩa của chúng. Vừa sợ hãi lại vừa hy vọng, em chạy dọc theo phố đến trung tâm Cựu Karantin.

Đột nhiên em nghe thấy tiếng chân nhịp bước của nhiều người. Em dừng lại, lắng nghe. Em cảm thấy nghẹn thở đến nỗi một lúc lâu em không hắng giọng được. Em tựa người vào cửa một hàng rào, cửa bị xô mở tung ra khiến em giật mình. Tiếng ồn ào tiến đến gần.

Rập!… Rập!… Rập!… Rập!… tiếng chân vang lên trên các đường phố yên tĩnh. Mỗi giây phút nó càng trở nên to hơn, nó tiến lại gần và âm vang khắp xung quanh đầy vẻ tự tin. Chiếc động cơ hoài công vội vã kêu rộn rã hơn với một vẻ kiên trì tuyệt vọng bên kia khoảng đất hoang, nơi Volodia vừa đứng. Âm thanh mới mẻ vang lên nhịp nhàng đã át tiếng máy. Âm thanh đó trùm lên các lối đi của xóm làng lạnh cóng, và mỗi đường gân thớ thịt của em trinh sát thiếu niên đều rung lên đáp lại, vì em biết tiếng bước chân nhanh nhẹn, mạnh mẽ, nhịp nhàng này chỉ các chiến sĩ hải quân của chúng ta mới có. Và em cảm thấy mỗi bước chân đi là phố xá lại sáng sủa lên, dường như buổi sáng cũng nhịp bước tiến vào Cựu Karantin với những con người chắc chắn sẽ xuất hiện ngay bây giờ đây từ sau góc phố. Rập!… Rập!… Rập!… Volodia cảm thấy inh tai nhức óc. Em bám vào chấn song hàng rào, thò đầu ra, dướn người lên và vừa thở gấp vừa bồn chồn nhìn ra đường. Em thấy không thể đợi lâu hơn được nữa.

Và rốt cuộc, em đã nhìn thấy! Một đoàn người nhịp bước đi trong ánh ban mai đang rạng lên nhanh chóng, như đang xua đuổi bóng đêm khỏi mặt đất. Họ mặc áo dạ hải quân màu đen quen thuộc, khoác áo choàng đen, thắt lưng vải, đội mũ hải quân thít chặt lấy đầu, chụp xuống trán. Nhưng thậm chí dù Volodia có không nhìn rõ những chiếc áo dạ hải quân, những chiếc mũ đính sao đỏ và buộc băng đỏ là những dấu hiệu hết sức quen thuộc với em, em vẫn chỉ thoáng nhìn là hiểu được rằng đấy là bộ đội của ta. Đúng, đấy không phải là kiểu đi duyệt binh đều tăm tắp của bọn Đức mà mới đây thôi, tụi lính gác ở ban tham mưu Đức còn đi, cái lối đi chân duỗi ra thẳng cứng như bằng gỗ rồi nện gót xuống như muốn thử xem đất có chắc chắn không trước khi đặt chân xuống. Đấy không phải là tiếng giậm chân cố tình làm ầm ĩ của bọn tuần tra Đức để tỏ ra rằng chúng thống trị mảnh đất mà gót giày đinh to lớn của chúng đang giày xéo. Không, đấy là bước chân nhẹ nhàng nhưng đồng thời rất rắn rỏi, thoải mái nhưng lại tuyệt đối phục tùng hướng đi duy nhất và đầy phấn khởi của những con người đang mạnh bước trên mảnh đất của mình, mảnh đất đã bao đời nay thuộc về họ một cách hợp pháp và giờ đây họ vừa giành lại được.

Thế là chẳng nghĩ ngợi gì nữa, Volodia nhảy phóc qua hàng rào, lao ra đón. Trong khoảnh khắc đó, em quên bẵng đi tất cả, cả những quy tắc di chuyển của trinh sát, cả những lời dặn dò của Kornilov, cả quy định về cách chào hỏi cấp trên. Theo đà chạy, em nhảy bổ lên ngực người thủy quân cao lớn đi đầu, người này cầm súng tự động, đội mũ lưỡi trai có đính ngôi sao đỏ. Chắc là một chuẩn úy.

– Chú ơi, chú ơi! Đồng chí chỉ huy, ôi, hoan hô!… Cho phép cháu báo cáo nhé? – em bám chặt lấy mép áo dạ của đồng chí chỉ huy.

Đồng chí chuẩn úy hơi sửng sốt nhìn em, cố gỡ tay Volodia đang bấu lấy áo ông. Cặp mắt to xiết bao mừng rỡ trên bộ mặt ám khói và nhem nhuốc không thể tưởng tượng được đang nhìn ông.

– Yên nào! Cháu làm gì thế?… Gượm hẵng!… Sao kia?… Cháu chui từ trong lò ra đấy à? – ông bối rối hỏi. – Mà buông chú ra chứ?… Cháu có nghe thấy chú nói gì không?

Volodia buông ông ra. Em đã kìm được niềm xúc động và nỗi vui sướng đang mãnh liệt trào lên trong lòng em. Em nhảy sang bên một bước, đứng thẳng người và đưa tay lên chào:

– Đồng chí chỉ huy, xin đồng chí cho phép báo cáo. Nhóm trưởng trinh sát thuộc đội du kích Cựu Karantin là Volodia đã đến dưới quyền đồng chí… à mà không… Chính các đồng chí đã đến cơ mà… Không phải… Chú ơi, các chú thuộc hạm đội Hắc Hải đến phải không?… Bọn phát-xít bị tống cổ rồi chứ? Ôi, hoan hô… hoan hô!

Em đi giật lùi trước mặt đồng chí chuẩn úy đang đều bước, tay vẫn giơ lên mũ, cố gắng tuân theo quy định, nhưng bối rối, lầm lẫn hết vì sung sướng.

– Cháu đứng nghỉ đi hẵng, – đồng chí chuẩn úy thấy thương em. – Cứ dướn người lên mãi thôi… Đứng nghỉ và nói cho có đầu có đũa nào. Cháu là ai? Sao cháu đen như than ấy thế?… Toàn đội đứng lại! – ông ra lệnh cho đơn vị.

Các chiến sĩ thủy quân dừng lại. Qua đầu những người đứng trước, các chiến sĩ ở hàng sau tò mò nhìn chú bé lấm láp, đang thở dốc, đôi mắt sáng rực lên vì vui sướng. Loáng thoáng có tiếng nói trong hàng ngũ: “Đúng là quỷ… Cứ như vừa chui từ địa ngục lên thì phải?… Mà trông mắt kìa… mừng nhảy cả lên… Này, chú quỷ bồ hóng!”

– Trật tự! – đồng chí chuẩn úy ra lệnh cho các chiến sĩ rồi quay sang Volodia, hơi cúi người xuống: – Cháu báo cáo nhanh lên, đội quân nào, du kích nào?

– Báo cáo chú, thưa đồng chí chỉ huy, đội du kích sống trong mỏ đá… đã hai tháng rồi… Bọn Đức lấy xi-măng bịt hết các lối ra… đặt mìn khắp xung quanh. Trong đội có một đồng chí bị thương nặng, đang hấp hối… Một trung úy… Đội vừa chiến đấu… Cháu sẽ kể hết cho các chú. – Đột nhiên, Volodia cảm thấy em sắp khóc òa lên đến xấu hổ như con nít mất thôi. Chính em cũng không thể hiểu được có chuyện gì xảy ra với em, nhưng em không làm sao kìm được. Mồm em méo xệch đi, cổ họng giật giật, em muốn nói thêm nữa, nhưng rồi em mặc kệ tất những quy định cấp trên cấp dưới, em lấy cả hai tay nắm lấy tay áo đồng chí chỉ huy và rúc mặt vào lớp dạ đen dày, nơi có thêu phù hiệu bằng dạ đỏ chứng tỏ đồng chí chuyên về mìn.

– Cháu làm sao thế? Bình tĩnh lại nào! – đồng chí chuẩn úy an ủi em. – Chắc là em bé đã phải chịu đựng nhiều quá đấy mà. Bây giờ chẳng có gì phải khổ sở nữa. Mọi chuyện đều ổn rồi. Thôi, cháu bình tĩnh lại và báo cáo xem cần những gì đi…

Năm phút sau, chuẩn úy đã rõ mọi chi tiết về đội du kích Cựu Karantin và về pháo đài trong lòng đất mà chín mươi chiến sĩ dũng cảm đang bị lấp kín bên trong.

– Có lẽ, cần giải phóng ngay họ, – đồng chí chuẩn úy quyết định sau khi lắng nghe toàn bộ câu chuyện của Volodia.

– Không được, không được! Các chú đừng có tới ngay chỗ đó. Khắp xung quanh đều chôn mìn. Hai chú ở chỗ cháu vừa mới bị thiệt mạng khi bò ra… Trước hết phải gỡ mìn đã. Cháu sẽ chỉ đường cho các chú. Chú chỉ cần nói cho cháu biết, bọn phát-xít bị tống cổ hẳn khỏi đây rồi chứ ạ? Cả thành phố ta cũng lấy lại được rồi chứ ạ?

– Chúng ta lấy lại được từ hôm qua cơ cháu ạ. Bộ đội đổ bộ lên Feodosia, lên Kerch. Chỉ vì bão ngăn trở, chứ nếu không hôm kia là mọi việc xong xuôi rồi. Zhukalov! Taraskin! – ông gọi hai chiến sĩ ra khỏi hàng. – Lại đây! Hai đồng chí dẫn em nhỏ này đến chỗ trung úy báo cáo tình hình. Đồng chí ấy cho công binh và em nhỏ này sẽ dẫn đường. Rõ chưa? Và bây giờ phải phân công gác, không nhỡ có đồng bào nào lao lên mỏ đá thì nguy, em nhỏ này nói là ở đó có mìn. Đúng thế đấy. Thi hành đi!

Zhukalov và Taraskin dẫn Volodia tới ngôi trường ở Kamysh-Burun, nơi đặt ban tham mưu của một đơn vị thuộc hạm đội Hắc Hải đã tham gia đổ bộ. Trên đường đi em được nghe kể tất cả những diễn biến trong hai ngày qua.

Vào một đêm tối trời tháng Mười hai, những tàu chiến thuộc hạm đội Hắc Hải lặng lẽ đến gần bờ và tiến hành đổ bộ lên một vài điểm trên bán đảo Kerch. Đêm đó biển động, lạnh tới mười độ dưới không. Tàu bị phủ băng. Bão thổi mạnh đến cấp mười một. Những đợt sóng đen ngòm chực hất tàu lên bờ, quét sạch và cuốn ra biển những chiến sĩ đổ bộ. Nhưng các chiến sĩ thủy quân đã nhảy xuống làn nước lạnh như băng, lội nước ngập tới cổ, vào được đến bờ và bám chắc từng mỏm đá. Cơn bão đã gây trở ngại cho việc đánh bật bọn Hitler ngay từ đòn giáng đầu tiên. Bọn Đức tưởng đâu chúng đã thanh toán được cuộc đổ bộ. Biển tiếp tục nổi sóng dữ dội, chúng tin chắc rằng, bộ chỉ huy xô-viết phải từ bỏ ý định tấn công. Nhưng đột nhiên, trong cảnh mưa bão mịt mùng và lạnh thấu xương của một đêm tháng Chạp, đòn giáng thứ hai tiếp liền ngay. Đòn giáng này dữ dội và bất ngờ đến nỗi bọn sĩ quan phát-xít đang ăn mừng lễ Thiên chúa giáng sinh suýt nữa thì không kịp chạy khỏi Cựu Karantin. Thậm chí, chúng không có cả thì giờ tắt chiếc động cơ của trạm điện di động chuyên cung cấp điện cho khu nhà ban tham mưu.

Sau đợt đổ bộ đầu tiên, bọn Đức lùa tất cả mọi người ra khỏi Cựu Karantin. Chính vì vậy mà sau khi từ dưới mỏ đá lên mặt đất, Volodia thấy thôn xóm hoàn toàn vắng lặng. Giờ đây, mọi người từ khắp các ngõ lũ lượt trở về nhà.

Volodia nghĩ ngay đến mẹ. Em rất muốn phóng ngay một mạch về ngôi nhà nhỏ của bác Gritsenko, mái ngói ngôi nhà nhìn thấy rõ sau hàng cây trơ trụi trong xóm. Em thoáng có ý nghĩ, có nên đề nghị hai chú dẫn đường rẽ vào thăm mẹ em không nhỉ? Nhưng em biết rằng, đội du kích bị vùi lấp trong lòng đất chưa hay biết gì hết, đang chờ đợi nóng lòng sốt ruột. Em thở dài, sửa lại áo rồi lại cố gắng nhịp bước với các chiến sĩ hải quân.

Volodia được đưa đến ban tham mưu đóng tại trường học. Một người có bộ mặt ủng ra vì sương sa gió lạnh với đôi mắt sưng phồng lên vì gió và mất ngủ, lắng nghe em. Ông mặc áo choàng kiểu hải quân, phù hiệu cấp trung úy đính trên cầu vai.

– Chờ một chút nhé, – ông nói khi Volodia kể xong. – Hình như đấy đúng là câu chuyện người ta đã hỏi chúng tôi… Vasilenko! – ông gọi to sang lớp học bên cạnh, nơi đó vọng đến tiếng ù ù của máy phát tín hiệu và giọng nói đều đều của các điện thoại viên. – Vasilenko, gọi cho tôi Petrov!

Khi được báo cáo là Petrov đang ở đầu dây bên kia, trung úy nhấc ống điện thoại trên chiếc hòm xanh trên bàn bên:

– Này, đồng chí hôm qua từ Adzhi-Mushkay đến đây nói gì với cậu đấy nhỉ? Đúng đúng, người của Pakhomov ấy. Trong mỏ đá à? Ở Cựu Karantin à? Cậu hiểu không, hóa ra là họ bị vùi kín đã lâu rồi. Trinh sát của họ vừa đến đây… Đúng, bò ra được thật là một phép lạ. Giá cậu được nhìn mặt tay trinh sát ấy…. Họ có một thương binh, bị thương rất nặng. Cần phẫu thuật gấp. Và cậu phải hiểu là họ không thể ra được. Khắp xung quanh rải đầy mìn. Yêu cầu cậu phái công binh đến đây ngay. Cậu phải lưu ý đến tình cảnh của họ mới được. Thực tế bị chôn sống. Đã gần hai tháng rồi. Được, cứ phái đến đi! Trinh sát của họ sẽ chỉ đường.

– Thưa đồng chí trung úy hải quân, đồng chí từ Adzhi-Mushkay đến hiện ở đâu ạ? Chỉ huy trưởng ra lệnh phải bắt liên lạc với bên ấy.

– Cứ yên trí, nhất định cháu sẽ bắt được liên lạc kịp thời, – đồng chí trung úy trả lời, – bây giờ chẳng việc gì phải vội vã. Cháu hãy đi ngay với anh em công binh tới mỏ đá và sẽ dẫn đường cho họ. Có lẽ làm việc một ngày là xong. Đội du kích của cháu chưa hay biết gì hết. Đó sẽ là một tin mừng lớn cho họ vào dịp Năm mới. Cháu hãy ngồi đợi đã!

Chuông điện thoại ở phòng bên reo vang, hết người ra lại người vào và mỗi khi có người nào mới đến là Volodia lại đứng phắt dậy nhìn với một vẻ yêu thương hân hoan, dường như đấy là người bạn thân thiết mà em đã lâu lắm rồi không gặp lại.

Một lát sau, các công binh đến. Họ mang những dụng cụ dò mìn dài, đầu buộc nào ca, nào xẻng, nào kéo dài để cắt dây thép gai. Bên ngoài mũ, họ chụp ống nghe.

– Cháu dẫn đường đấy à? – nhóm trưởng công binh hỏi Volodia. – Vậy trước hết hãy báo cáo tình hình đi đã.

Sau khi báo cáo tình hình, em đã định đi với các chiến sĩ công binh, nhưng đến cửa em lại quay lại và dập gót đứng nghiêm nói với đồng chí trung úy:

– Báo cáo đồng chí trung úy, yêu cầu một điều được không ạ? Mẹ cháu ở đây… mẹ đẻ ấy ạ… Mẹ cháu ở ngôi nhà số mười một… Nếu mẹ cháu còn sống, nhờ chú báo cho mẹ cháu biết là cháu bình an vô sự… Được chứ ạ? Chú cứ gọi vắn tắt là Volodia… Tất nhiên là nếu có thể thôi.

– Được, sẽ báo cho mẹ cháu biết là Volodia của bà bình an vô sự, – đồng chí chỉ huy ưng thuận. – Cứ yên trí. Các chú sẽ báo cho. Thôi đi đi!

Khi Volodia cùng các chiến sĩ công binh ra khỏi vùng ngoại vi Cựu Karantin và đi ngang qua ngôi nhà của người kỹ sư ở ven xóm, Volodia xin phép đi một phút rồi trở lại ngay. Em chạy như bay vào trong sân, nơi chiếc động cơ ban sáng chạy ầm ầm nhưng giờ đã im bặt và nguội đi. Em vượt qua thềm vào căn phòng lớn, thận trọng tháo ở cây thông một vài thứ đồ chơi to, sáng lấp lánh, nhét đầy các túi, dứt những sợi dây trắng buộc những ngọn đèn màu xinh xinh. Em quấn tất cả vào người rồi chạy về chỗ các chiến sĩ công binh.

– A, thế ra chú bé này cũng tranh thủ gớm nhỉ… Nhanh tay ra phết đấy, – đồng chí nhóm trưởng công binh nói đùa. – Chiến lợi phẩm quàng đầy người. Cháu mang những của ấy đi đâu đấy?

– Chú tưởng cháu lấy cho riêng cháu đấy à? – Volodia có vẻ mếch lòng. – Chỗ cháu có cả em nhỏ nữa.

– Lại còn cả em nhỏ nữa kia à? Thế mà chú cứ tưởng còn ai nhỏ hơn cháu nữa.

– Điểm thứ nhất là dù sao thì cháu cũng đã học lớp bảy rồi. Cháu là đội viên đã lâu, chỉ nay mai là vào Đoàn thôi… Ở chỗ cháu có những đứa nhóc bé tí tẹo ấy.

* * *

Sau khi đã xem xét một trong những lối vào mỏ đá mà Volodia dẫn anh em công binh đến, mọi người đều tin chắc rằng không phải ngày một ngày hai mà xong việc được: bọn Đức chôn mìn rất quỷ quyệt ở tất cả các lối dẫn đến mỏ đá.

– Em thấy đấy, một ngày không xong được đâu, – đồng chí nhóm trưởng công binh nói. – Nhưng tất nhiên là có thể dọn sạch một con đường hẹp chỉ vừa lọt một người đi thôi, nhưng kia lại có đống đất chắn ngang rồi… Nếu ở phía trong cũng dọn sạch ngược lại thì lại là chuyện khác.

– Cháu có thể theo lối riêng mà vào gặp đội du kích của cháu ngay bây giờ cũng được! – Volodia mừng rỡ nói. Em nóng lòng sốt ruột trở về pháo đài ngầm ngay để được là người đầu tiên báo tin giải phóng.

– Không tan xác chứ? – đồng chí công binh hỏi.

– Cháu đã bò ra đây cơ mà.

– Mỗi lần một khác chứ. Cháu phải hết sức cẩn thận mới được. Trong nghề này, sai một li là đi một dặm đấy… Này, gượm đã! – Volodia đang định lao đi thì ông gọi giật lại. – Bác sẽ cử một chú đi với cháu. Chú ấy sẽ dò đường. Cháu sẽ được an toàn hơn.

Ruột gan nóng như lửa đốt, Volodia thận trọng bước theo người chiến sĩ công binh cao lớn, đã đứng tuổi, đang đi từ từ theo dụng cụ dò mìn ở đằng trước. Em nghển cổ lên, cố nhìn qua dưới khuỷu tay của đồng chí đó vì em chỉ được phép đi đằng sau chứ không được đi vòng qua bên.

– Chú ơi, nhanh nhanh lên chứ! Ở đây chẳng có gì đâu, hôm qua cháu đã bò qua mà có sao đâu.

– Không việc gì phải vội sang thế giới bên kia, còn kịp chán! – người chiến sĩ công binh thản nhiên đáp lại, vẫn đi từ từ. – Đi đúng theo vết chân của chú! Cấm bước sang bên!

– Cháu nói thật đấy chú ạ. Chú chỉ phí công thôi…

– Không việc gì mà vội. Có phải đi ăn cỗ đâu. Thế nào cũng kịp, – chú công binh trả lời và thận trọng đưa đi đưa lại cái dụng cụ dò mìn.

Rốt cuộc, lối đi quen thuộc đã hiện ra.

Chú công binh thậm chí không nhận thấy nó nữa. Volodia rất hài lòng. Em cố tình để chú công binh đi vượt lên trước rồi lặng lẽ nằm xuống và bò vào ngách hẹp.

– Hú! – ngồi trong khe, em hét lên.

– Lại gì nữa? – chú công binh hỏi, quay đầu nhìn quanh và đứng lại, không hiểu ra sao cả. – Này, đừng có đùa. Chú không có thời giờ chơi trò ú tim với cháu đâu.

– Không việc gì mà vội, chú ạ, có phải đi ăn cỗ đâu chú. Thế nào cũng kịp chú ạ! – Volodia thò đầu ra, thét tướng lên. – Cháu đã đến nhà rồi. Mời chú rẽ vào xơi nước. Cám ơn chú đã dẫn cháu. Chỉ phải cái là cháu cũng không có thời giờ. Mọi người đang đợi cháu.

Và em biến mất.

Chương XVII
CHÚC MỪNG NĂM MỚI!

Em chạy theo những đường hầm đá trong lòng đất, chẳng cần bật diêm vì em đã thuộc lòng từng chỗ rẽ. Giống như con chim bồ câu đang bay về tổ theo một linh cảm chính xác đúng mọi phương hướng trong không gian, giống như con dơi dù cho trời tối mịt mùng vẫn không chạm vào những sợi dây chăng phía trước, trực giác đã giúp Volodia đoán được đúng đường trong lòng đất tối tăm. Em chạy như bay theo những hành lang quanh co dưới đất, và nếu có va vào đâu em cũng không cảm thấy đau.

Đằng trước lờ mờ làn ánh sáng vàng úa.

– Đứng lại! – em nghe thấy tiếng hô. – Ai đấy?

Vọng gác đầu tiên gọi giật em lại. Em nhận ra giọng anh thợ cắt tóc Lionia.

– Chú Lionia đấy à?

– Lionia đây. Ai đấy?

– Chú Lionia, chú Lionia! Cháu đây…

Từ trong đường hầm tối, một bóng người nhỏ bé nhảy ra khoảng đất lờ mờ ánh sáng của chiếc đèn đặt trên một mỏm đá. Người đó nhảy xổ vào anh du kích đang đứng gác và cứ thế mà véo, mà cù:

– Chú Lionia, bỏ gác đấy, đến ban tham mưu với cháu đi! Cháu mà nói điều này thì chú… thăng thiên qua đá đến tận trời mất. Cháu nói thật đấy. Chú nghe thấy đấy chứ, chú Lionia? Bộ đội ta đến và đã tống cổ bọn Đức đi rồi! Cháu đã gặp đồng chí chỉ huy và đã kể tất cả… Họ sẽ giải phóng chúng ta ngay lập tức. Chú còn đứng đây làm gì nữa? Mặc vọng gác đấy!

– Này, cháu đừng… chỉ có đùa tếu, – Lionia hồi hộp nói, anh ôm lấy vai Volodia trong cảnh tranh tối tranh sáng. – Cháu nói thật hay nói lung tung đấy?

– Thật đấy, chú Lionia, thật đấy! Đến ban tham mưu với cháu đi! Cháu không có thời giờ, đến đấy cháu sẽ kể hết.

– Chú không bỏ gác đâu. Chú không có quyền. Nếu đúng như thế thì cháu đi đi, chạy nhanh lên. Nhắc ban tham mưu cho người đến thay chú. Trời ơi, bất ngờ quá! Không dám tin nữa…

Volodia biến mất trong bóng tối nhưng lại hiện ra ngay cạnh chiếc đèn:

– Chú đừng có gọi điện đến ban tham mưu về chuyện cháu vừa nói, chú nhé. Để chính cháu nói cơ. Chú nghe thấy chứ, chú Lionia? Cháu yêu cầu nghiêm chỉnh đấy.

Và em lại mất hút trong đường hầm tối.

Lại hai lần nữa em đang chạy thì bị các vọng gác gọi lại. Tại mỗi nơi em chỉ kịp kể vắn tắt về việc đã được giải phóng. Em rất tiếc phải phung phí những lời lẽ quý báu về cái tin tức kỳ diệu đó. Những lời lẽ ấy em đã chuẩn bị, đã suy đi nghĩ lại, đã thầm thì nhắc lại đến hàng chục lần để chúng vang lên sao cho thật trang trọng. Em tưởng tượng cảnh em chạy vào ban tham mưu, nhìn khắp lượt tất cả các cán bộ chỉ huy và nói: “Báo cáo các đồng chí chỉ huy, tôi mang đến các đồng chí một tin vô cùng quan trọng. Giờ giải phóng đã đến…” Không, như thế này tốt hơn: “Giờ giải phóng của chúng ta đã điểm! Trên kia, phía trên chúng ta, là bộ đội ta, là Hồng quân, là Chính quyền xô-viết! Hoan hô!” Nhưng vì tại mỗi trạm gác em không tài nào kìm được, em phải thông báo, dù chỉ vắn tắt thôi, về những chuyện em biết được ở bên ngoài, nên những lời lẽ chủ yếu em dành cho lúc cuối đã bớt sôi nổi đi. Và khi Volodia không báo cáo, xộc thẳng vào ban tham mưu đúng lúc Kotlo, Lazarev, Kornilov có mặt ở đó và họ nghiêm nghị nhìn em, thì em đã không nói được nên lời vì xúc động và vì chạy quá nhanh.

– Cháu làm sao thế? Đã về rồi đấy à, Volodia? Vừa tới nơi đấy chứ? – Kornilov vừa hỏi vừa đứng dậy.

– Gặp chuyện không may hay sao? – Chính ủy cúi xuống em và soi đèn vào mặt em.

– Bộ đội ta ở trên kia, bộ đội ta đến rồi! Đến rồi! – Volodia hét lên, quên bẵng mất những lời lẽ đã chuẩn bị sẵn. – Hải quân… Hồng quân… đã đổ bộ. Đổ bộ cả ở Feodosia nữa… Công binh hiện đang làm việc, có thể lên được…

Mọi người đứng dậy. Ba chiếc đèn đều đồng loạt đưa lại gần mặt Volodia. Ba đồng chí chỉ huy đều yên lặng nhìn vào mắt em. Những chiếc đèn xanh, đỏ, vàng ở cây thông ngày lễ Năm mới treo trên dây điện trắng mà Volodia quấn quanh người lấp lánh phản chiếu ánh đèn.

– Hượm hẵng! – Lazarev nói bằng một giọng đứt quãng. – Đừng có nói liền một hơi như thế. Chú chẳng hiểu gì hết.

Kể tuần tự có đầu có đuôi vào nào! Volodia đã bỏ hẳn kế hoạch trình bày được chuẩn bị một cách long trọng và chỉ sợ rằng mọi người không tin em. Với thói quen sẵn sàng tuôn ra cho đến hết của tuổi học sinh và không đủ sức kìm nổi niềm sung sướng làm em nghẹt thở, em kể tỉ mỉ cho các cán bộ chỉ huy nghe về chuyện buổi sáng, khi em ra ngoài, cảnh vắng lặng khó hiểu trong xóm đã làm em sửng sốt ra sao, em đã thấy cây thông ngày Năm mới bọn Đức bỏ lại trong tòa nhà của người kỹ sư như thế nào, cũng như chuyện em đón các chiến sĩ hải quân và rồi dẫn công binh đến mỏ đá. Em kể xong, liếm đôi môi khô nẻ và nhìn các cán bộ chỉ huy với vẻ chờ đợi. Khi em đang chạy tới đây, em đã hình dung trước rằng, các cán bộ chỉ huy sẽ nhảy bật dậy sau khi nghe cái tin sửng sốt này và họ sẽ hét ầm lên. Nhưng ba người vẫn im lặng. Chỉ có Lazarev là húng hắng, quay sang phía chính ủy và nói khẽ, rành rọt, giọng trầm trầm:

– Nào, đồng chí Kotlo…

Chính ủy yên lòng, từ từ ngả người ra và vươn thẳng đôi vai rộng.

Còn Kornilov nói khẽ:

– Nghĩa là, chúng ta đã chờ đợi được đến lúc chiến thắng…

Đột nhiên chính ủy bước lên một bước, lấy tay trái – vì tay phải ông cầm đèn – ôm lấy vai Volodia.

– Volodia… – ông nói giọng âm vang và siết chặt em vào lòng.

Có tiếng kêu “tách” khe khẽ. Volodia hoảng sợ vùng ra, né sang bên. Những mảnh vỏ bạc rơi xuống sàn, và Volodia rút ở túi ngực ra cái đồ chơi đã bị bẹp.

– Chú làm hỏng cái gì của cháu đấy? – chính ủy sợ hãi hỏi.

– Những thứ này cháu lấy ở cây thông Năm mới của bọn Đức về cho Olia và tụi trẻ con đấy.

– Trời, chú vụng về quá! – chính ủy càng lúng túng.

Nhưng hình như việc chiếc đồ chơi bị bẹp đồng thời cũng làm tan đi tâm trạng sững sờ của ba cán bộ chỉ huy này, những người đã hơn hai tháng nay chịu trách nhiệm về sinh mệnh của gần một trăm đồng chí mình.

Họ vừa tranh nhau cười nói vừa ôm lấy nhau, siết chặt nhau. Kornilov cẩn thận gỡ dây bóng đèn ra khỏi người Volodia rồi vòng tay ôm lấy em. Khắp mỏ đá đều lan truyền đi tin tức vui sướng đến choáng người về việc giải phóng. Hết người này đến người khác ôm lấy Volodia, em bay từ ngách hầm nọ sang ngách hầm kia, người ta hôn em, nước mắt chảy xuống mặt em, các bạn đội viên vui vẻ đấm vào lưng em, cho đến khi em ngửi thấy hơi ấm và mùi thơm của bếp lò, em đã ở trong bếp rồi thì đôi tay dài nghêu của bác Manto lại dang ra ôm lấy em. Và mọi người im bặt, hiểu rằng, thế nào lần này bác Manto cũng sẽ chơi trội, cũng sẽ nói một câu sắc sảo khác thường mà về sau sẽ được truyền tụng hàng năm trời.

Nhưng bác nhìn mọi người và nói:

– Chắc hẳn các đồng chí đang chờ tôi nói một câu gì khiến các đồng chí vui cười mãi. Nhưng tôi biết nói gì đây sau những điều Volodia của chúng ta vừa nói. Các đồng chí biết chắc rằng, Manto đã và hiện có đủ những lời lẽ vui nhộn cho mọi hoàn cảnh khó khăn của cuộc đời. Nhưng trong hoàn cảnh hiện nay thì Manto chịu, không nói được nữa. Đó, các đồng chí hãy nhớ lấy việc đó.

Bác nháy mắt, quay đi, làm ra vẻ phải sửa lại một cái gì đó ở bếp lò. Mọi người cũng yên lặng. Nhưng bỗng một chiến sĩ du kích bừng tỉnh:

– Mấy giờ rồi, các đồng chí? Phải đổi ca ra công trường thôi. Bác Manto, cho ăn đi bác, đến giờ đi gác rồi.

Mọi người vội vội vàng vàng theo thói quen. Bát đĩa bắt đầu bày ra vì đã đến giờ đổi ca ở công trường “đối tượng số 1”, nơi đội du kích mở con đường thoát ra khỏi mỏ đá bị lấp kín.

– Gượm hẵng! – trực nhật nhà bếp là Nadia kêu lên, cô đã bắt đầu bày bát đĩa lên bàn. – Gượm hẵng! – cô nhắc lại, sửng sốt vì một ý nghĩ đột ngột. – Chắc là bây giờ chẳng cần mở con đường ấy nữa đâu. Khắp nơi bên ngoài đều tự do rồi còn gì. Các đồng chí cứ nghĩ xem! Chỗ nào mà chẳng ra được…

Cho đến bây giờ mọi người mới nhận thức được đầy đủ rằng họ đã tự do, không cần mở đường qua đá để trở về cuộc sống nữa, và cuộc sống mới giành lại được đang đợi chờ họ ở mỗi lối ra, sẵn sàng đón nhận họ trong vòng tay tươi mát, chan hòa ánh nắng và bao la của nó.

Nhưng vẫn còn phải gỡ sạch mìn ở các lối ra và việc đầu tiên là đưa Sergeev lên. Có lẽ hãy còn kịp làm phẫu thuật để cứu anh. Hóa ra là sau khi ra lệnh ngừng công việc ở “đối tượng số 1”, Lazarev đã phái những chiến sĩ đang làm việc ở đấy đến đường hầm mà Volodia đã chỉ để phá đống đất đá tạo điều kiện thuận lợi cho công việc của các chiến sĩ công binh trên mặt đất. Mọi người đổ xô đến đường hầm đó và mọi việc đều có trật tự, Kornilov phải nghiêm khắc theo dõi để những người không cần thiết không được tụ tập ở đường hầm và không cần chờ nhau làm việc.

Có lẽ chẳng cần phải kể những sự việc tiếp theo nữa, lúc các chiến sĩ công binh đã gỡ xong mìn và anh em du kích đã phá hết lớp đất đá, họ gặp nhau ở lối ra và ôm hôn nhau như anh em trong nhà. Anh em du kích cầm tay đồng chí nhóm trưởng công binh và các chiến sĩ công binh khác dẫn xuống dưới như những vị khách quý nhất trên đời. Nhưng anh em du kích chưa được phép lên mặt đất: họ phòng những quả mìn công binh chưa gỡ xong. Con Pirat của chính ủy bỗng cảm thấy bây giờ có thể ra ngoài trời được, nó nhảy lên mặt tuyết trước tiên qua lối đi đã dọn sạch. Nó nhào lộn, nhảy nhót lung tung và sủa váng lên, lại còn liếm cả vào mũi Volodia nữa. Nó biểu lộ nỗi vui mừng ồn ào khiến mọi người nóng lòng sốt ruột đến nỗi rút cục phải tìm cách ghìm nó lại. Bị nện một cái, Pirat ỉu xìu đi và quay về bếp, nằm xuống bên cạnh lò than của bác Manto và chua chát thở dài: “Người ta bảo kiếp chó cũng phải. Đến mừng rỡ mà sủa vài tiếng cũng không được.” Nhưng sau khi bác Manto vứt cho nó chiếc bánh nhân thịt hộp ngon tuyệt, rút cục nó cũng cam chịu kiếp chó của nó.

Trong lúc ấy, đồng chí nhóm trưởng công binh giải thích cho chỉ huy trưởng biết rằng, hiện nay lối đi còn rất hẹp, chỉ có thể nối đuôi nhau, người sau nhìn gáy người trước mà bước, không được đi chệch sang bên, bởi vì khắp xung quanh đều có mìn, mà trời đã sẩm tối rồi, rất dễ bước lầm. Công binh đề nghị chịu khó chờ đến ngày mai sẽ bắt đầu công việc từ rạng sáng và khi ấy sẽ đưa được mọi người ra an toàn. Bởi vậy, Lazarev cắt người đứng gác ở lối cửa và nghiêm khắc ra lệnh không cho ai đi qua nếu không được phép của chỉ huy trưởng.

Trước tiên, phải lo săn sóc đến thương binh đã. Phải mất nhiều công sức và với mọi biện pháp phòng ngừa trước, họ mới đưa được Sergeev ra ngoài. Nữ bác sĩ Marina cùng đi với anh đến bệnh viện. Còn những người bị thương khác thì tạm thời ở lại.

Đến đêm, Lazarev cho phép Shulgin và Pekerman lên mặt đất. Trước đó hai người được gọi đến ban tham mưu, nơi Volodia cũng có mặt lúc ấy, và họ thảo luận rất lâu. Bản thân Volodia thì chỉ huy trưởng không cho phép lên nữa, và dù em có yêu cầu thiết tha thế nào, ông vẫn ra lệnh bắt em ở lại và chuẩn bị đón Năm mới.

Volodia gọi Tolia và Vania đến (Vania, may mắn thay đã bình phục rất nhanh). Thế là ba em bắt tay vào công việc. Các chiến sĩ du kích thấy các em kéo về đường dây điện đã đứt từ lâu ở giếng mỏ chính là nơi lúc thời bình vẫn có điện. Các em mắc dây và đặt những bóng đèn lớn trên đường. Nadia và Nina cắt những tờ báo cũ đã bị ẩm thành những hình đăng-ten và đem trang hoàng các ngăn tủ ở nhà bếp. Bác Manto vừa vui vẻ hát một bài vui nhộn, vừa làm một chiếc bánh giao thừa khổng lồ, mùi bánh thơm ngon tỏa khắp pháo đài trong lòng đất.

– Không, đấy không phải là hương vị trên trần gian, – bác nói, – đấy không phải là hương vị trên trần gian mà là hương vị dưới địa cung kia đấy.

Vào khoảng đêm có khách đến. Khách phải vất vả lắm mới vượt qua được con đường hẹp mà công binh đã dọn sạch. Đấy là đồng chí chuẩn úy mà Volodia gặp hồi sáng, đồng chí trung úy hải quân đã phái công binh đến mỏ đá, một đồng chí lạ mặt từ Kerch lại và đồng chí được đội du kích ở Adzhi-Mushkay của Pakhomov cử đến. Tất cả bước vào ban tham mưu.

– Chà chà, sống dư dật gớm nhỉ! – đồng chí trung úy vừa nói vừa nhìn khắp lượt xung quanh, nào ngăn kéo, nào tủ, nào giường đá, vừa hít hít hương thơm quyến rũ từ vương quốc trong lòng đất của bác Manto bay đến.

Khách xúc động nhìn những người đang vây chặt lấy họ. Người nào cũng ám khói, gầy gò, đôi má đen hằn lên những vệt trắng do dòng nước mắt vui mừng chảy qua. Khách nhìn thấy những chiến sĩ ăn mặc gọn ghẽ đứng ở vọng gác, những lối đi quét sạch như lau, chân dung Lenin, những khẩu súng trường gác ở giá và mặt nạ phòng hơi ngạt trên các giường.

– Trật tự lắm, ngăn nắp lắm! – đồng chí trung úy hài lòng nói. – Một chiếc tàu ngầm tuyệt đấy chứ!

– Chúng tôi chẳng vừa qua một chuyến đi biển không ghé bờ mà lại, – chính ủy đáp lời.

Trong khi ấy, Shulgin kéo một dây cáp dài từ phía cửa đá dọn sạch vào. Anh thì thào trong bóng tối với Volodia và các em thiếu niên. Thỉnh thoảng anh lại chạy lên, tận dụng quyền ra vào mà chỉ huy trưởng đã cho phép anh trong buổi tối đó. Tóm lại ai cũng thấy rõ là anh đang chuẩn bị một chuyện bất ngờ.

Trong khoảng hành lang rộng thênh thang giữa ban tham mưu và nhà bếp, người ta đã kê nào bàn, nào ghế, nào ngăn kéo, nào tủ bằng đá vôi. Các nữ chiến sĩ du kích đồng thời là các nữ chủ nhân lấy ra những chiếc khăn bàn duyên dáng mà họ đã mang xuống đây để giấu bọn Đức, và phủ lên chiếc bàn dài dùng cho ngày lễ. Nadia, em bé gái Olia và Nina đang trang hoàng một cây thông nhỏ mà Pekerman mới mang từ trên xuống. Thực ra, đây không phải là cây thông mà là một cây tùng nhỏ, nhưng tất nhiên, nó hoàn toàn có thể thay cho cây thông được. Mà thế thì đã sao kia chứ? Và khi họ đã treo lên cây thông những lá cờ đỏ nhỏ và chuỗi vòng Ukraina mà Nina đã hy sinh cho dịp vui này, khi họ đã quấn quanh các cành cây dây đèn chiến lợi phẩm của Volodia, và khi họ đã đặt ngôi sao đỏ thực sự của Hồng quân lên mãi tít ngọn cây thì tất cả đều tin chắc rằng, trên đời này chưa bao giờ có cây thông nào đẹp hơn.

Volodia quá mải mê với những công việc chuẩn bị hấp dẫn này nên không nhận thấy Pekerman gọi Nina sang ngách hầm bên và Nina đứng đó gọi Nadia đến. Volodia giỏng tai lên và nghe thấy một giọng nói khiến em giật nảy mình và tim em đập thình thình.

– Trời, sao chỗ các cháu tối tăm ngột ngạt thế này? – tiếng người nói vang đến tai em. – Thế còn Volodia đâu?…

– Volodia, cậu nghe thấy không? – Vania hét tướng lên. – Đúng là cô Evdokia rồi! Mẹ cậu đến thăm cậu đấy…

Volodia không biết rằng, đồng chí trung úy hải quân đã giữ lời hứa và đã cử người báo tin cho mẹ em biết về con trai bà. Bà Evdokia chạy ngay đến mỏ đá. Các chiến sĩ hải quân đứng xung quanh không cho bà vượt qua hàng rào dây thép gai. Bà đứng đấy cho mãi đến tối khuya, trong khi công binh làm việc. Rồi sau bà nhìn thấy Shulgin, và khi đã được chỉ huy trưởng đặc biệt cho phép, các chiến sĩ du kích mới hết sức thận trọng dẫn bà theo con đường hẹp vào trong lòng đất.

Nghe thấy tiếng mẹ, Volodia nhảy ngay xuống khỏi chiếc ghế đẩu em đang đứng dán khẩu hiệu lên tường và bổ nhào vào ngách bên.

– Cậu đi đâu thế? – Vania ngạc nhiên hỏi.

– Mình quay lại ngay lập tức! Cứ bảo là tớ… tớ về ngay thôi.

Còn bác Gritsenko thì chạy ra đón bà Evdokia.

– Chào cô! – Họ ôm nhau. – Chào cô Evdokia! – Họ ôm nhau lần nữa. – Chào cô em thân mến! – Họ ôm nhau lần thứ ba. – Lạy trời, thế là ta gặp nhau rồi, bình an cả. Nhà tôi ra sao? Có nghe tin tức gì không? Tôi có nghe nói là chúng bắt nhà tôi…

– Chị ấy được thả rồi. Hiện giờ chị ấy ở Kerch với bà dì.

– Cảm ơn cô đã cho tôi biết những tin tốt lành. Chúng tôi thật mừng quá đi mất.

– Thế cháu Volodia đâu? – bà Evdokia vừa hỏi vừa lo ngại nhìn vào bóng tối.

– Cháu nó vừa ở đây với thằng Vania xong. Volodia cháu ở đâu đấy? Mẹ nó đến thế mà nó…

– Nó quay lại ngay bây giờ thôi, – Vania vội giải thích. – Chào cô Evdokia. Cháu chúc mừng cô nhân dịp Năm mới.

– Đúng đấy, Năm mới đã đến rồi, bác Gritsenko hưởng ứng. – Kia, cháu Volodia kia.

Bà Evdokia quay phắt lại và nhìn thấy Volodia. Em đã chạy kịp về ngách hầm của em và giờ đây em mặc toàn bộ trang phục của một chiến sĩ du kích: hai quả lựu đạn gài trên chiếc thắt lưng siết chặt lấy áo bông, sau vai em nhô lên khẩu súng trường nổi tiếng được mệnh danh đại bác thiếu niên, ngang bụng là khẩu tiểu liên Đức chiến lợi phẩm kiểu “Schmeisser”. Đầu em đội chiếc mũ khâu hẹp lại nhưng sụp xuống tận lông mày và làm tai em vểnh ra. Mũ có thêu hàng chữ vàng “Bảo vệ bờ biển”. Chiếc mũ này là kỷ niệm về đồng chí Bondarenko đã hy sinh.

Volodia đã quyết định ra mắt mẹ với toàn bộ vẻ hào hùng của người chiến sĩ du kích. Đó, cuộc gặp gỡ xiết bao mong đợi, trông chờ, đã thành sự thực!

– Chào mẹ! – Volodia nói trầm, giọng lạc đi và bỗng hơi khàn khàn, em giơ tay lên chào mẹ. Nhưng chính em cũng thấy ngượng và đưa tay ra cho mẹ: – Mẹ có được khỏe không mẹ?

Em cảm thấy rất lúng túng vì phải cầm khẩu tiểu liên Đức và nói chung, mọi việc đều không diễn ra như em nghĩ. Ngay cả bà mẹ cũng thấy ngượng nghịu, những người lạ xung quanh làm bà mất tự nhiên và không khí khác lạ trong lòng đất làm bà thấy ngột ngạt. Vừa chăm chú nhìn với vẻ lo âu những nét đổi khác trên khuôn mặt Volodia, bà vừa khẽ trả lời:

– Ôi, Volodia, con đấy à? Cảm ơn con, mẹ vẫn bình thường. Con ở đây thế nào?

– Con cũng không có gì đặc biệt. Bình thường thôi mẹ ạ. Mẹ có tin gì của bố không?

– Làm sao có tin của bố được? Bọn Đức chiếm đóng vùng ta kia mà.

– Con biết…

– Mẹ con bà này lạ thật, ôm hôn nhau đi chứ! – bác Gritsenko không nhịn được nữa, nói. – Thằng bé này đâm ra mọi rợ rồi! Đã bao lâu không gặp mẹ, đã trải qua một thời buổi như thế, vậy mà nó giơ tay cho mẹ bắt! Hừ!

Volodia lại gần mẹ, một tay em giữ chùm lựu đạn, tay kia ghì chặt khẩu tiểu liên Đức chết tiệt làm em rất vướng víu, em vụng về hôn vào má mẹ. Bà áp chặt hai bàn tay vào cặp má lem luốc của con và vừa hôn con vừa làm mặt con ướt đẫm nước mắt bà.

Nhưng bỗng có tiếng chân rắn rỏi, mạnh mẽ vang lên. Volodia nhanh nhẹn vùng ra khỏi mẹ, sửa lại áo và giấu vũ khí ra sau lưng. Chính ủy bước vào, đi theo ông là Lazarev, Zhuchenkov, Kornilov và các vị khách trên mặt đất.

Hai tay chính ủy cầm một tờ giấy to viết đầy chữ. Các chiến sĩ du kích bắt đầu ngồi xuống ghế. Khi tất cả đã chỗ nào yên chỗ đó, chỉ huy trưởng quay sang ngách hầm bên hỏi:

– Shulgin, thế nào đấy cậu?

– Ổn rồi. Tốt lắm! – tiếng trả lời vọng ra.

– Thế thì bắt đầu đi!

Đột nhiên, tất cả những cái gì suốt hai tháng trời chỉ đen đen hay hiếm lắm mới vàng nhờ nhờ thì nay, trong chớp mắt, bỗng trắng lóa. Mọi người nhăn mày, đưa tay lên che mắt.

Đấy là những chiếc đèn điện đã bừng sáng lên. Nguồn điện là chiếc động cơ của bọn Đức mà các chiến sĩ du kích đã lôi về đến cửa mỏ đá. Shulgin và Pekerman đã dành cho mọi người cái thú không ngờ ấy.

Những tia lửa muôn màu nhấp nháy trên cành cây thông Năm mới. Mỏ đá trước đó một phút còn tối tăm nay trông ấm cúng và đầy vẻ hội hè. Khi tất cả đã quen với ánh sáng ít nhiều và đã lau khô nước mắt thì tiếng cười rộ lên âm vang khắp lòng đất. Ai nấy nhìn nhau, cười bò ra, người ngã xuống đất, người tựa vào bàn, họ phát vào vai, vào lưng nhau. Sao tất cả đều ám khói, đều bẩn thỉu, đều lem luốc đến thế!

Nadia và Nina giật gương của nhau ra soi, hai cô lấy tay che mặt. Lần đầu tiên suốt trong hai tháng trời các chiến sĩ du kích mới nhìn rõ mặt nhau và họ không tài nào nhịn được cười. Tiếng cười ầm ĩ vang lên mãi làm rung chuyển cả các ngõ ngách xa xôi nhất, khiến các chiến sĩ đứng gác ở cửa phải lắng tai nghe: “Có chuyện gì ở dưới ấy đấy nhỉ? Sụt đất à?”

Sau đó, khi mọi người đã trấn tĩnh lại, chính ủy Kotlo đứng lên. Bác Manto thận trọng đặt vào giữa bàn công trình tuyệt tác của bác – một chiếc bánh nướng khổng lồ với ngôi sao năm cánh ngoài bọc một lớp mứt quả làm rất khéo. Rồi bác và cô Kilia rót vào ca, vào cốc cho mọi người số nước dự trữ dứt khoát không được sử dụng đến. Sau đó chính ủy phát biểu:

– Thưa các đồng chí, – ông nói, – thưa các đồng chí thân mến, thưa các bạn chiến đấu thân mến! Hôm nay, chúng ta hết sức vui mừng đón chào Năm mới, Năm mới bắt đầu bằng ngày hội giải phóng của chúng ta. Các đồng chí ở hải quân cho biết rằng Moskva vẫn đứng vững và Hồng quân đã giáng cho bọn Đức một đòn đau ở vùng Moskva, đã đẩy lùi được chúng… Tôi muốn nói với các đồng chí…

– Đồng chí chính ủy, xin hỏi đồng chí, – Pekerman chạy đến thì thầm vào tai ông. – Tôi đã chữa được đài rồi, đồng chí Kalinin đang nói từ Moskva.

– Kalinin đang nói! – mọi người quanh bàn truyền đi cho nhau. – Đồng chí Kalinin đang nói!

Tất cả đều yên lặng, chỉ nghe thấy tiếng bé Olia đang đung đưa đôi chân nhỏ xíu, gõ gót vào ghế; em ngồi yên trên đùi mẹ và mải mê nhìn những bóng đèn trên cây thông.

“Các đồng chí thân mến! Hỡi các công dân Liên Xô! Các nam nữ công nhân! Các nam nữ nông dân tập thể! Các trí thức xô-viết! Các chiến sĩ, các cán bộ chỉ huy và cán bộ chính trị Hồng quân và Hải quân!”

Nghe thấy những lời đó của đồng chí Kalinin, đồng chí trung úy hải quân ngồi cạnh Lazarev sửa lại áo và nhìn đồng chí chuẩn úy, còn đồng chí chuẩn úy ngồi ngay ngắn lại và nhìn những người xung quanh.

“Hỡi các nam nữ du kích!” đồng chí Kalinin tiếp tục nói và tất cả mọi người ngồi ở bàn đều sung sướng nhìn nhau, lấy khuỷu tay hích nhau. “Hỡi đồng bào các vùng tạm thời bị bọn phát-xít Đức chiếm đóng! (Đến đây ai nấy đều nhìn bà Evdokia). Cho phép tôi chúc mừng toàn thể các đồng chí nhân dịp Năm mới! Nhân dịp này, cho phép tôi trình bày với các đồng chí kết quả sơ bộ cuộc chiến tranh…” tiếng nói từ loa vọng ra, không, không phải từ chiếc loa Pekerman đang cầm trong tay, mà chính là từ Moskva.

Các chiến sĩ du kích ngồi yên. Người thì hơi hé miệng, dướn ra phía trước, người thì khum tay áp vào tai, chiến sĩ này thì chăm chăm nhìn vào một điểm, khẽ cắn môi, chiến sĩ kia ngồi bên cạnh thì đặt tay lên vai bạn và nhíu mày lại, cố không bỏ sót một tiếng.

Đồng chí Kalinin nói với họ từ Moskva bằng giọng của một con người sáng suốt, từng trải, biết chính xác mọi việc sẽ diễn ra về sau như thế nào:

“Hai mươi ngày trước đây, tại rất nhiều khu vực chiến tuyến, Hồng quân đã chuyển từ phòng thủ tích cực sang tiến công kẻ thù…”

Các vị khách bộ đội, các chiến sĩ hải quân, tự hào nhìn những chủ nhân pháo đài đã được họ giải phóng khỏi tai họa khủng khiếp. Trong lúc đó, đồng chí Kalinin vẫn nói:

“… Trong thời gian ấy, Hồng quân anh hùng đã giải phóng khỏi bọn xâm lược phát-xít Đức các thành phố Rostov trên bờ sông Đông, Tikhvin, Elets, Rogachev…”

Volodia rút trong túi ra cuốn sổ đội viên và một mẩu bút chì, em thấm nước bọt mẩu bút và vừa khe khẽ hát, vừa ghi tên những thành phố được giải phóng.

“… Dubno, Bogoroditsk, Kalinin…” – giọng nói trong loa tiếp tục báo tin, và mọi người cười ồ lên vui vẻ: ai cũng cảm thấy thích thú thấy đồng chí Kalinin nói tới việc giải phóng thành phố mang tên đồng chí. Vị Chủ tịch Đoàn chủ tịch Xô-viết tối cao Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa xô-viết vẫn chậm rãi kể tên những thành phố được giải phóng: “… Kozelsk, Ugodsky zavod, Kerch, Feodosia…”

Nghe thấy những tên thân thuộc, mọi người vỗ tay như sấm.

“… Kaluga”, – đồng chí Kalinin đọc.

– Quê cha đất tổ tôi đấy! – Yurov – một cựu chiến binh của Chapaev cũng như ông già Vasily, thốt lên, và mọi người nâng ca, nâng cốc đưa về phía bác chúc mừng.

Bỗng các chiến sĩ du kích nghe thấy những âm thanh mà gần hai tháng nay họ không được nghe. Đó là tiếng chuông đồng hồ trên Hồng trường ở Moskva ngân lên bốn lượt một âm điệu quen thuộc đến xúc động báo hiệu giao thừa. Năm mới đã đến ở Moskva. Boong!… Boong!… Năm mới, năm 1942 như người chiến sĩ đang bước những bước đi rắn rỏi, âm vang từ Hồng trường vào thế giới. Năm mới đang diễu hành khắp nơi trên đất nước, đến các thành phố được giải phóng, vượt qua tiền tuyến tới những vùng người ta phải nghe nhịp bước của nó một cách bí mật, tai áp vào loa chiếc đài giấu kín. Năm mới đã đến trên trái đất! Cả ở đây, trong lòng đất dưới mỏ đá Cựu Karantin, nơi giờ đây những làn không khí ngọt ngào, phóng khoáng, tự do đang tràn vào. Năm mới cũng đã đến.

Đáp lại tiếng chuông đầu năm của đồng hồ điện Kremlin, những chiếc ca sắt, những chiếc cốc xanh thô sơ lấy ở nhà ăn Karantin cũ, những chiếc tách tự làm lấy bằng hộp đồ hộp va mạnh vào nhau trong những bàn tay rắn chắc. Cốc chạm cốc, ca chạm ca, các chiến sĩ du kích cùng nhau khề khà cạn chén.

– Các bạn và các đồng chí, xin chúc mừng Năm mới!…

Khi mọi người đã uống lần thứ hai, thứ ba, chính ủy Kotlo lại phát biểu. Ông đứng lên, vẻ trang nghiêm, rầu rĩ, nhưng khuôn mặt to lớn của ông bỗng toát lên một làn ánh sáng điều hòa, tinh khiết.

Chính ủy nói:

– Không phải tất cả những ai đã chia sẻ với chúng ta số phận cao quý của người chiến sĩ du kích và tình bạn tốt đẹp của họ đã soi sáng chúng ta trong đêm trường kéo dài gần tám tuần lễ dưới lòng đất cũng đều được ngồi quanh chiếc bàn này cùng chúng ta hôm nay. Người chỉ huy trưởng đầu tiên của chúng ta, đồng chí Ziabrev thân mến, không còn ở bên chúng ta. Những chiến sĩ trinh sát ưu tú Vazhenin và Makarov của chúng ta không được ngồi cùng chúng ta. Trong số chúng ta ở đây không còn các đồng chí Shustov và Moskalenko nữa. Đồng chí thủy thủ trẻ tuổi Nikolai chỉ sống với chúng ta một thời gian ngắn. Xin mời các đồng chí du kích và các vị khách, tất cả hãy đứng dậy và hãy cạn chén để đêm nay, chúng ta tưởng niệm các đồng chí đó.

Mọi người lặng lẽ đứng lên và cúi đầu yên lặng, từ từ và thận trọng đặt cốc xuống bàn để khỏi vô tình gây nên tiếng động trong khung cảnh yên tĩnh trang nghiêm.

Khi ai nấy đã lại ngồi xuống, chỉ huy trưởng Lazarev đứng dậy, tay cầm một tờ giấy to viết đầy chữ. Ông đeo kính vào và đọc mệnh lệnh, bản mệnh lệnh cuối cùng của pháo đài trong lòng đất. Lazarev đọc một lúc lâu. Thỉnh thoảng mọi người lại đứng lên, vỗ tay, chạm cốc với những chiến sĩ du kích được tuyên dương trong bản mệnh lệnh của chỉ huy trưởng. Volodia ngồi bên mẹ cũng uống lén một cốc rượu nhỏ. Vì không quen, em thấy trong đầu như có một chiếc đu quay hết sức vui nhộn đang chao động khiến em thấy rất thú vị và lúc nào cũng muốn cười mặc dù chẳng có duyên cớ gì. Do đó, thậm chí em không nghe thấy cả chỉ huy trưởng đọc mệnh lệnh trong đó nói rằng do thực hiện gương mẫu các nhiệm vụ chiến đấu, ban chỉ huy đội du kích đã đề nghị tặng huân chương Cờ Đỏ cho đội viên thiếu niên Volodia, nhóm trưởng nhóm trinh sát thiếu niên.

Trời, mọi người hoan hô mới ghê chứ! Ai cũng chạm cốc, cũng rót rượu cho Volodia, còn bà Evdokia thì lấy cả hai tay chụp lên chiếc ca tráng men của con trai và hết quay sang phải lại quay sang trái van nài:

– Các đồng chí đừng có rót cho nó. Ở nhà chúng tôi nó không được phép uống đâu. Cảm ơn những lời lẽ tốt đẹp của các đồng chí… Volodia kìa, con cảm ơn đồng chí chỉ huy trưởng đi chứ. Sao con cứ ngồi yên thế?

Các đội viên thiếu niên cứ hét “hoan hô” mãi cho đến khi bác Gritsenko phải phát nhẹ vào lưng các em và có người bóp khẽ vào gáy các em. Thậm chí người ta định tung cả em nhóm trưởng trinh sát thiếu niên lên, nhưng sau khi lấy mắt ướm thử, họ thấy rằng trần đá thấp quá nên có thể làm em bị thương ngay mất.

Chính ủy đích thân đến chạm cốc với bà Evdokia, hai tay nắm lấy tay bà giữ một lúc lâu:

– Chị Evdokia, xin cảm ơn Chị. Xin thay mặt ban chỉ huy và toàn đội du kích cảm ơn Chị. Chị đã nuôi dạy được một đứa con ưu tú. Xin nhiệt liệt chúc mừng và hoan nghênh Chị!

– Cảm ơn lời lẽ tốt đẹp của đồng chí! – bà Evdokia đáp lời. Nghe thấy những câu khen ngợi, mặt bà đỏ bừng lên và một vẻ đẹp duyên dáng, e lệ bỗng thoáng lên trên khuôn mặt mệt mỏi, lo âu và dịu dàng của bà, khiến mọi người phải say mê ngắm nghía. Còn Volodia thì tự thầm trách mình rằng, vì một trò huênh hoang ngu ngốc mà em đã không tỏ ra âu yếm được đúng mức với mẹ. – Cảm ơn đồng chí, – bà tiếp tục nói. – Những có phải chỉ riêng tôi dạy dỗ cháu đâu…

– Phải, tôi đã nghe thấy nói đến rồi, tôi có nghe thấy rồi. Bác trai là một người rất giỏi giang, một đồng chí cộng sản ưu tú. Đúng là người bố đóng vai trò không nhỏ, nhưng người mẹ…

– Nhưng đâu chỉ riêng hai vợ chồng tôi. Thế còn xã hội, nhà trường, còn tất cả Chính quyền xô-viết thì sao? Một mình tôi giáo dục thế nào được cháu? Mà nó thì đồng chí biết đấy…

Volodia lén giật khăn mẹ dưới gầm bàn, em càu nhàu: “Sao mẹ lại chọn đúng lúc nói chuyện ấy thế…”

– Dĩ nhiên là như vậy, – chính ủy cười vang. – Với một đứa như thế thì mình chị giáo dục không đủ. Cái gì đúng thì phải cho là đúng. Mặc dù, xin thú thật với chị rằng, tôi cũng không coi trọng những người quá hiền lành. Bản thân chúng tôi cũng có hiền lành gì đâu. Dù chúng có lấp đá, có chôn sống chúng tôi, chúng vẫn không át nổi tiếng nói chúng tôi đấy thôi!

– Phải, cuộc sống yên lành đâu có dành cho chúng ta, – bà Evdokia thở dài. – Ngay tôi đây, mặc dù là đàn bà, tôi cũng đã phục vụ ở tàu cứu thương trong thời kỳ nội chiến. Chính tại đó tôi đã gặp ông Nikifor là bố nó đây. Và bây giờ lại chiến tranh…

– Đúng đấy, cuộc sống yên lành không phải là dành cho chúng ta, không phải là cho tôi và chị đâu, chị Evdokia ạ.

– Nhưng chắc sẽ đến lúc có cuộc sống như thế.

– Có chứ, nhất định sẽ có chứ! Chính vì cuộc sống như thế mà chúng ta đang đón chào Năm mới ở đây. Để hòa bình sẽ ngự trị trên toàn thế giới!

Bữa ăn đã gần xong thì có thêm hai người lạ đeo súng nhưng mặc thường phục, xuất hiện. Các chiến sĩ ở vọng gác trên dẫn họ xuống.

Đồng chí trực gác định nói gì với chỉ huy trưởng nhưng đồng chí ở Kerch đang ngồi giữa Lazarev và chính ủy đã vui vẻ vẫy những người mới đến và thấp giọng giảng giải:

– Người của chúng tôi đấy! Họ đến tìm tôi. Các đồng chí thết họ bữa đầu năm đi, rồi tôi sẽ xin cáo từ.

Nhưng trong lúc đó, một người khách cứ sững sờ nhìn chăm chăm vào bà Evdokia và nói với một giọng ngập ngừng mặc dù phải gắng lắm mới nói được như thế:

– Chào bà Evdokia… Tiểu đoàn trưởng gửi lời chào bà.

Volodia hết sức ngạc nhiên thấy mẹ em trả lời bằng một giọng nghiêm trang kỳ lạ đầy ý nghĩa:

– Chào ông. Ông cũng cho tôi gửi lời chào. Ông ấy có yêu cầu chuyển cái gì mới không?

Các vị khách phá lên cười.

– Hôm nay thì không có gì, chỉ có lời hết lòng cảm ơn thôi. – Hai người nâng cốc rượu đã rót đầy lên. – Chị Evdokia, xin chúc sức khỏe Chị!

Bà Evdokia đẩy Volodia lại gần khách:

– Giới thiệu với các đồng chí, đây là cháu Volodia, còn đây là đồng chí Viktor, đây là đồng chí Leonid.

– Đúng thế. Chúng tôi chính là Samokhin Viktor và Ageev Leonid. Nhưng bây giờ đã có thể tự giới thiệu cả tên cả họ rồi, – hai vị khách tranh nhau đáp lại.

Người xưng tên là Ageev Leonid quay sang Volodia nói thêm:

- Em biết không, mẹ và chị của em cũng là những chiến sĩ thật sự. Thím và chị ấy đã giúp các anh rất nhiều.

Mọi người dịch ghế, xúm quanh các vị khách và đề nghị kể mọi việc tỉ mỉ hơn.

Volodia vô cùng sửng sốt nghe chuyện về người Tiểu đoàn trưởng, về kho vũ khí bí mật, về những chiếc nồi… Em nghe mà không thể nào ngờ được đó lại là sự thật.

“Hóa ra những người ở lại bên trên đã làm những việc như vậy đấy. Mẹ giỏi quá! Chị Valia giỏi quá!”

Sau bữa ăn, bàn được dọn sang một phía và buổi hòa nhạc bắt đầu. Bác Manto đóng vai giới thiệu tiết mục đã tỏ ra rất thông minh, sắc sảo. Nadia và Nina song ca những bài hát của đội du kích trong lòng đất.

Trong buổi dạ hội hôm đó bác Manto nổi bật hơn hẳn bình thường. Bác đọc những bức điện gửi đến từ trung tâm trái đất mà theo cách nói của bác, đấy là hàng xóm láng giềng của mỏ đá. Rồi bác báo tin rằng suýt nữa thì bác đã độn thổ qua đá sang tới tận “phía bên kia” nghĩa là đến tận châu Mỹ. Rồi bác biểu diễn bằng cây đàn măng-đô-lin đã bong tơi tả vì ẩm, mặc dù bác đã phải dùng cả ngón tay để giữ lấy bầu đàn đã rời hẳn ra. Tiếng đàn kêu như xói vào tai đệm cho bài hát trẻ vui nhộn của bác: “Trong rừng rộn ràng ầm ĩ, bầy chim tổ chức hôn lễ. Líu lo, líu lo, líu lo…” Mỗi người hòa theo đoạn điệp khúc quen thuộc, còn bác diễn tả lúc thì chú rể quạ, lúc thì cô dâu cò có chùm lông trên đầu, lúc thì lão cha cố cú mèo già khọm, lúc thì bà mối vịt trời, lúc thì chàng chim sẻ hay ghen yêu cô cò, lúc thì chú cú ăn nói sắc sảo đã phát biểu ý kiến trong đám cưới chim hay chẳng kém gì chính bác Manto vẫn làm trong những ngày hội của đội du kích.

Bác được vỗ tay hoan hô nhiệt liệt, Sau đó, mặc dù Volodia cố giãy giụa từ chối, lại vẫn bác Manto kéo em ra chỗ sáng. Tất cả đều hô lên: “Đề nghị hát, đề nghị hát!”

Mặt Volodia còn đỏ hơn cả chiếc khăn quàng thiếu niên thắt một cách trang trọng ra ngoài áo khoác. Đàn măng-đô-lin đệm theo và em hát bài “Anh lính thủy Zhelezniak” em vẫn ưa thích. Giọng trong trẻo vừa bắt đầu vỡ tiếng của em hòa rất ăn ý với tiếng măng-đô-lin rộn ràng. Em hát mỗi lúc một vang xa, một say sưa. Em nhớ đến người chiến sĩ hải quân Nikolai. Em vẫn thường hát bài này cho anh nghe. Giọng hát của em toát ra một nỗi buồn kín đáo, trong sáng. Bà Evdokia rầu rĩ, lấy đầu khăn chấm nước mắt. Những chiến sĩ du kích trẻ tuổi vui nhộn nhất cũng im lặng, còn chính ủy Kotlo thì thở dài não nuột.

…Nằm dưới ngôi mộ cổ

Anh lính thủy kiên cường.

Tên anh là Zhelezniak

Người du kích vinh quang…

Cái đêm hứa hẹn biết bao nhiêu điều vào ngày mai ấy thật là khác thường. Và chắc chắn không khí vui vẻ ấy sẽ không bao giờ chấm dứt, những bài ca và những điệu nhảy ấy sẽ không bao giờ cạn, nếu như chiếc động cơ của bọn Đức không bắt đầu hết điện. Dây tóc bóng đèn lúc đầu còn vàng vàng rồi mảnh đi, đỏ lên và cuối cùng tắt hẳn. Đèn trên cây thông Năm mới đơn sơ cũng không sáng nữa. Xung quanh lại tối đen, tối hơn cả lúc trước, ít ra thì lúc đầu người ta cũng cảm thấy như vậy sau khi đã được hưởng ánh điện rực rỡ. Diêm lại bật, đèn “con dơi” lại lóe sáng khiến trong hầm lố nhố đầy những bóng người khổng lồ. Người ta khêu những chiếc đèn hơi đỏ rực, lấp lóe. Mọi người thu xếp đi nghỉ.

Bà Evdokia bám chặt khuỷu tay Volodia (bà hoảng hốt nắm lấy khuỷu tay con khi đèn vừa tắt). Bà cảm thấy mình bị lạc trong cái đám rối beng những bóng người đụng lung tung vào nhau, những luồng sáng đùng đục, những dải sáng chạy loang loáng, những ánh nhấp nháy đang từ từ chìm vào khoảng tối mịt mùng.

– Gớm thật đấy, – bà thầm thì. – Tối tăm thế này mà cũng sống được cơ à?

– Có gì đâu mẹ, – Volodia giảng giải. – Đó là vì mẹ chưa quen đấy thôi. Mẹ bám chặt lấy con không thì lạc đấy.

Em khéo léo cho chất đốt vào chiếc đèn mỏ, lắc lắc chiếc bơm xinh xinh, rồi bật diêm. Chiếc đèn kêu xì xì và một tia sáng trắng xuyên thẳng vào màn đêm.

– Mẹ ngủ chỗ con mẹ nhé, – Volodia nói. – Phải nói là con nằm trên mộ phần đá của Sa hoàng Mithridates chứ không phải trên giường thường đâu. Còn Vania nó ở chỗ bố nó. Chỗ chúng con tuyệt lắm. Mẹ sẽ thấy ngay là rất ấm cúng. Như trong mộ phần ấy.

– Volodia, con nói gì lạ thế? Ở đây mẹ đã thấy sợ lắm rồi, thế mà con còn nói nhảm nhí…

Volodia dẫn mẹ vào góc riêng của em ở ngách hầm ngay cạnh ban tham mưu. Em giơ đèn lên soi:

– Mẹ nhìn này, con với Vania ngủ ở đây đấy. Lúc khát quá mà chẳng có gì uống chúng con liếm nước ở bức tường này này. Mẹ thấy vệt trắng này chứ? Đấy là dấu con liếm bồ hóng đây… Còn kia là vết hằng ngày lấy đinh khía vào, coi như cuốn lịch. Bây giờ con sẽ khía nấc cuối cùng, thứ năm mươi hai. Còn đây có những ngôi sao trên các vết khía. Một ngôi, hai ngôi… Mẹ đếm xem. Đấy là con đánh dấu những ngày con đi trinh sát đấy.

Bà mẹ đếm được năm ngôi sao xinh xắn. Con bà đã năm lần qua những lối đi bí mật lên mặt đất. Trên đó mỗi bước đi đều bị cái chết đe dọa, trên đó bất kỳ một lời nói sơ hở nào, bất kỳ một hành động nông nổi nào đều chắc chắn sẽ dẫn đến cái chết.

Dưới ánh sáng ngọn đèn mỏ, bà quan sát nơi ăn chốn ở trong lòng đất của con trai.

Vậy là con bà đã sống ở đây hai tháng trời. Ở đây nó vừa ngủ vừa lắng nghe từng tiếng động trong lòng đất. Cuốn sách học của nó ở kia, khẩu tiểu liên Đức chiến lợi phẩm đứng dựa vào tường, mũ áo treo vào mỏm đá. Tấm chăn thấm đẫm bồ hóng phủ lên chiếc đệm nhồi rơm.

– Để mẹ quét qua một tí, không ở đây vụn đất vụn đá bừa cả ra. Chổi các con để ở đâu?… A, kia, mẹ nhìn thấy rồi… Đưa cho mẹ…

Đôi tay khéo léo của bà giật lấy chiếc chổi ở tay Volodia, và chỉ với hai ba nhát quét chính xác, nhẹ nhàng, bà đã vơ hết rác rưởi trên tấm đá cạnh đệm rơm và quét sạch nền đá.

– Dù sao cũng sạch hơn một chút, – bà nói và cởi khăn quàng ra. – Ngủ đi con! Ngày hôm nay mẹ mệt rã cả người. – Bà đưa tay lên che miệng và ngáp. – Con nằm giáp tường chứ?

– Không, con có bé bỏng gì nữa đâu! Volodia phản đối ngay. – Mẹ nằm giáp vào tường đi, còn con nằm ở rìa ngoài này, không thì mẹ không quen với cái mộ phần… à quên, con đùa đấy thôi… mẹ chưa bao giờ ngủ trên chiếc giường du kích thế này. Đêm có khi mẹ ngã mất.

Chính Volodia cũng đã vừa đi vừa ngủ: thật đấy chứ, hôm nay, cái ngày quá đỗi khác thường này, xảy ra biết bao nhiêu chuyện!

Em ngáp đến nỗi sái cả quai hàm.

Bà mẹ vừa bắt tay thu xếp dưới bức tường đá vừa sửa lại chiếc đệm rơm kêu sột soạt. Bà lấy một cái lược lớn hình bán nguyệt chải mớ tóc dài và tết thành bím để ngủ đêm.

Volodia hỏi:

– Êm đấy chứ mẹ? Mẹ có thấy thoải mái không?

Bây giờ thì dù có nằm ngay trên đá bà cũng thấy êm. Thế mà con bà lại còn hỏi bà – một người mẹ tưởng như đã mất hẳn đứa con thì nay lại thấy nó nằm ngay bên cạnh – là có thấy thoải mái không!

– Ở đây mẹ thấy rất dễ chịu con ạ, – bà nói. – Con nằm xuống đi không mệt đấy. Ngáp thế rồi còn gì…

– Mẹ này! – Volodia vừa nằm xuống bên mẹ vừa nói. – Mẹ biết không, hôm nọ con vừa nhìn thấy mẹ, nhìn thấy rất gần, mẹ ạ… Chỉ từ đây đến kia thôi…

Em nhíu mày, cọ cằm vào vai, nhớ lại lúc nấp sau chiếc thùng gỗ lạnh cóng, em nhìn thấy mẹ sau cửa sổ và sao mà em lại muốn ôm lấy mẹ đến thế. Giờ đây mẹ ở ngay cạnh em chẳng khác gì khi hai mẹ con đi Murmansk thăm bố và ngủ trên chiếc giường hẹp trong toa tàu. Lúc này, em có thể ôm lấy mẹ nhưng không hiểu sao em cảm thấy thẹn thẹn. Em nhớ lại khuôn mặt mẹ ở cửa sổ hôm ấy. Bỗng em cảm thấy trong lòng trào lên một niềm âu yếm vô biên khiến em thấy nghèn nghẹn ở cổ đến nỗi suýt ngạt thở. Em quay sang mẹ, vội vã áp vào vai mẹ, vòng tay ôm cổ mẹ, và vừa thầm thì tận tai mẹ vừa thổi những sợi tóc lòa xòa trên mặt mẹ khiến em vướng víu!

– Con trông thấy mẹ… mẹ đang ngồi sau cửa sổ! Lúc ấy con đang đi trinh sát… bỗng con nhớ mẹ quá, muốn nhìn mẹ quá… Mà xung quanh chỗ mẹ đâu cũng thấy bọn Đức. Con nấp sau chiếc thùng gỗ, còn mẹ ngồi đúng ở cửa sổ… Mẹ đang khâu. Con định nằm đấy mà nhìn mẹ mãi, nhìn mãi. Sau đó mẹ bỗng đứng dậy và hạ rèm xuống… Còn con thì phải đi, Vania đang đợi con…

Bà mẹ yên lặng nghe, âu yếm vuốt ve chiếc gáy tròn của con. Đã nhìn vào mắt con và sửng sốt cả người. Bà cảm thấy mình có lỗi, sao lúc ấy bà lại có thể không cảm thấy con bà ngay bên cạnh và đang nhìn bà, vậy mà bà lại hạ rèm xuống!

Volodia tiếp tục nói:

– Mẹ ạ, lúc ấy con nhìn chị Valia mà thấy thèm như chị ấy quá. Chị ấy ở ngay cạnh mẹ thế mà chẳng hiểu gì cả.

– Hiểu gì kia con?

– Con mà như chị ấy thì lúc nào con cũng ôm mẹ, hôn mẹ.

– Thế con bây giờ thì sao? Lạ mẹ quá rồi à…

Volodia cười, nép chặt vào mẹ hơn nữa. Em giụi đầu vào cổ mẹ, cọ trán vào cằm mẹ, rồi em đùa nghịch thở phì phì, thổi vào tai mẹ.

– Dịch ra, Volodia! Cái thằng bé lạ thật nhỉ! Không được thổi vào tai mẹ! Mẹ đã mắng bao nhiêu lần về chuyện ấy rồi. Con biết là mẹ không chịu được trò nghịch ấy cơ mà. Mẹ nói với ai đấy nhỉ? Mẹ lại phát cho mấy cái bây giờ… Gì? Bị một cái phát rồi chứ? Khỏe gớm nhỉ! Cho cái nữa này! Nhóm trưởng, đội trưởng gì mẹ cũng cứ bợp tai, thế đấy!

– Con chẳng thấy đau gì cả, – Volodia không chịu yên. – Ái, ái! Mẹ! Mẹ làm thế nào mà đã phát được con rồi thế… Tay mẹ cứng như sắt ấy.

– Đã thấy đau rồi thì thôi. Ngủ đi con!

Ngọn lửa chiếc đèn mỏ đặt ở chân tường mỗi lúc một vàng ra. Cả mỏ đá lặng như tờ. Giấc ngủ đã từ lâu chế ngự được những tay kể chuyện và những câu vui nhộn dẻo dai nhất. Tiếng ngáy ầm ầm vọng ra từ ngách hầm có các chiến sĩ du kích đang ngủ.

Tiếng đàn măng-đô-lin giòn tan ở nhà bếp không còn vang lên nữa: chắc hẳn cả bác Manto cũng đã thấm mệt. Nhân dịp Năm mới, bác đã lấy khá nhiều thức ăn trong phần dự trữ bất khả xâm phạm ra. Xung quanh tối tăm và yên tĩnh. Chỉ nghe thấy tiếng nước thấm qua đá rỏ tí tách vào các thùng, các chậu đặt dưới hứng nước.

– Mẹ ơi, – Volodia nói, giọng đã ngái ngủ, – nhất định bố sẽ từ hạm đội trở về, chúng ta sẽ đánh đuổi quân phát-xít và mọi việc sẽ tốt đẹp chứ mẹ?

– Đúng thế con ạ. Ngủ đi con!

– Tiếc quá, chị Valia không có đây. Mẹ bảo cho chị ấy biết là con được tuyên dương, được trao súng, không thì con biết là chị ấy không tin đâu… Còn con có được huân chương thật không mẹ?

– Được chứ. Đồng chí chính ủy khen con hết lời!

Thật sung sướng lại được ngủ bên cạnh mẹ như hồi còn bé tí. Tất cả mọi thứ đều bỗng trở nên chắc chắn, yên ấm, vững vàng. Hình như không một tai họa nào có thể len đến đây được, nếu bên cạnh đã có mẹ. Volodia cắn cắn cặp môi mọng, vai xoay đi xoay lại trên chiếc gối ám khói bẩn thỉu để áp người cho thoải mái hơn vào chỗ gối trũng. Em bỗng lại cảm thấy mình còn bé lắm. Em thở mạnh và cảm thấy hơi ấm của chính luồng không khí em thở đang lan ra nóng ran trên vai mẹ mà em vừa khẽ ngáy vừa rúc mặt vào. Tin chắc rằng mọi việc trên đời rồi sẽ tốt đẹp, người nhóm trưởng gan dạ của nhóm trinh sát thiếu niên thuộc pháo đài trong lòng đất ở Cựu Karantin dang cả hai tay ôm lấy mẹ và ngủ thiếp đi trên mép chiếc giường đá.

Còn bà mẹ vẫn để nguyên bên vai đã tê dại đi, bà thận trọng khẽ ngẩng đầu lên và từ từ đưa cặp mắt khát khao nhìn những nét đã đổi khác, đã già dặn hơn của con trai. Con bà tỏa ra một mùi gì mới mẻ, có phần xa lạ, nhưng qua vị chua chua của bồ hóng và dưa chuột muối, qua mùi đất, mùi sắt, mùi dây da của người lính, bà vẫn cảm thấy luồng hơi thở ấm áp của đứa con như khi xưa, luồng hơi thở mà chỉ riêng con bà mới có và đã trở nên vô cùng thân thiết với bà ngay từ giây phút tiếp xúc đầu tiên cho đến suốt đời.

Khí than trong đèn đã cạn, chiếc đèn tắt dần, ngọn lửa mờ mờ nhấp nháy một cách yếu ớt nhưng bà mẹ vẫn không nỡ tắt hẳn. Bà chống khuỷu tay, nhìn mãi khuôn mặt đứa con lại trở về với nó vào cái đêm giao thừa hạnh phúc này.

PHỐ VOLODIA
(Đoạn kết)

Trên đỉnh núi Mithridat, những làn gió tháng Giêng mát lạnh thổi lồng lộng làm ngọn cờ đỏ bay phấp phới. Hôm ba mươi tết, hai chiến sĩ đổ bộ thuộc hạm đội của Hồng quân là Ivanov và Gandziuk đã trèo lên đây và đã cắm trên đỉnh ngọn núi cổ cao nhất Kerch này một lá cờ đỏ, đó là lá cờ đỏ lấy ở cột buồm có ngôi sao năm cánh lớn giữa nền vải.

Thành phố được giải phóng hân hoan vui sướng.

Những người chiến thắng đã mang lại tự do cho Kerch diễu qua các đường phố. Đấy là những chiến sĩ cao lớn mặc áo da và áo khoác trùm vai, đấy là những chiến sĩ hải quân mặc áo choàng vừa người, đi đôi ủng đổ bộ bằng vải dầu và xắn lên ở phía dưới đầu gối. Đâu đâu họ cũng gặp những nụ cười, nơi nào họ cũng được từng đám các em nhỏ đầy vẻ thán phục kéo theo.

Ngoài biển, người ta vẫn tiếp tục lùng bắt những tên phát-xít xấu số chỉ làm chủ thành phố được một thời gian ngắn. Bị cuộc đổ bộ giáng một đòn bất thình lình, chúng chạy tứ tung, lợi dụng tất cả những gì vớ được để chạy trốn. Một vài tên địch bơi ra biển trên những chiếc máng làm bằng cánh cổng hay cánh cửa ghép lại với nhau. Lạnh cóng, ướt như chuột lột và phát điên lên vì sợ hãi, chúng bị các ngọn sóng quật đi quật lại ở gần bờ, cuối cùng phải van xin người ta đến cứu. Người ta tóm lấy chúng và giải đến ban quân quản.

Nhưng khi niềm vui sướng ban đầu, niềm vui sướng gần như choáng người vì được giải phóng khỏi cơn ác mộng mà Kerch triền miên suốt gần hai tháng trời đã qua đi; khi niềm phấn chấn hạnh phúc đã phần nào dịu xuống và mọi người đã ôm nhau chán vì vui mừng và khóc chán vì sung sướng, thì người dân Kerch bắt đầu tính toán những tổn thất trong thành phố tan hoang của mình. Người ta nhớ lại và lao đi tìm những người bị bọn phát-xít bắt, những người mất tích, bặt tin và không thấy trở về. Và người ta được biết hàng nghìn người đã bị giết, bị tra tấn đến chết. Khắp thành phố lan truyền những câu chuyện khủng khiếp về chiếc hào Bagerovsky ở ngoại ô, nơi từ dưới lớp tuyết tan, bảy nghìn người chết co quắp vào nhau, những cánh tay lạnh cứng giơ lên trời. Mọi người đổ xô đến đấy tìm thân nhân, bạn bè bị giết. Suốt ngày đêm, họ kinh hoàng lần mò giữa bảy nghìn tử thi đã lạnh cứng – đấy là số người bọn phát-xít Hitler đã kịp giết hại chỉ riêng ở một nơi trong vòng chưa đầy hai tháng chiếm đóng Kerch.

Suốt trong nhiều ngày nhân dân ở Cựu Karantin và Kamysh-Burun lũ lượt kéo đến thăm pháo đài du kích trong mỏ đá. Ai cũng nôn nóng muốn mau mau nhìn thấy tận mắt những anh hùng của pháo đài du kích trong lòng đất đã quyết tâm không chịu đầu hàng bọn Đức.

Vẫn chưa ai được phép đến gần mỏ đá. Các chiến sĩ đứng gác bên hàng rào dây thép gai mà bọn phát-xít đã chăng khắp khu vực mỏ. Công binh làm việc liên tục đã sang ngày thứ tư, họ thận trọng đào lên và phá kíp hàng trăm quả mìn đã được bọn Đức chôn rải rác khắp các lối đến mỏ. Người ta dần dần đưa các chiến sĩ du kích từ một cửa giếng mỏ lên trên mặt đất theo một con đường hẹp đã dọn sạch mìn. Người ta cố gắng đưa họ ra vào lúc rạng đông để mắt họ đỡ bị chói sáng. Mặc dầu vậy, nhiều chiến sĩ du kích về sau mắt vẫn bị nhức nhối và chảy nước vào ban ngày.

Thật là khủng khiếp khi trông thấy những con người gầy còm, mắt mờ đi, mồ hóng bám đen như bôi nhọ, những con người đã trải qua hai tháng trong lòng đất, đã chịu đựng không khí ngột ngạt trong nhiều ngày, đã khát nước đến cháy cổ và bị cảnh tối tăm hành hạ, nhưng vẫn không khuất phục kẻ thù và còn cho chúng nhiều bài học khủng khiếp trong nhiều trận chiến đấu không ngang sức.

Họ từ lòng đất đi ra, hai tay che cặp mắt đã xa lạ với ánh sáng, miệng há ra say sưa hít thở và tận hưởng bầu không khí tươi mát trên mặt đất. Những người đứng ở trên ôm lấy họ, cầm tay họ đưa về nhà mình. Những người đó cũng khóc, vì mắt của người dân Cựu Karantin cũng đã từ lâu xa lạ với làn ánh sáng do niềm vui lớn tỏa ra.

Nhưng khi nhìn vừa quen mắt và thở đã phần nào thỏa mãn, các chiến sĩ du kích bắt tay ngay vào công việc trên mặt đất. Ngay ngày mồng bốn tháng Giêng Nina đã ghi nhật ký như sau:

“Đội du kích chúng tôi lãnh đạo vùng Kamysh-Burun. Đời sống đang dần ồn định. Đồng chí Lazarev làm chủ tịch huyện, đồng chí Shulgin làm phó chủ tịch, đồng chí Kotlo là bí thư huyện ủy. Tôi công tác ở huyện ủy. Chúng tôi giúp đỡ bộ đội, thu thập giường chiếu, bát đĩa cho quân y viện, đăng ký những lương thực thừa. Chúng tôi đang tổ chức nhà ăn. Ngay khi gỡ xong mìn tất cả lương thực của đội du kích sẽ được đưa đến đấy. Sergeev đã mổ ở quân y viện. Anh ấy sống và sẽ khỏe mạnh! Cuộc đời chiến đấu du kích đã gắn bó tôi với Nadia, nhất định sau này chúng tôi cũng vẫn là đôi bạn chiến đấu. Người ta tưởng chúng tôi đã chết, thế mà chúng tôi đã sống lại và chúng tôi nhìn không chán mặt trời, mặt trăng, chúng tôi thở không chán làn không khí tươi mát. Cuộc sống, ánh sáng, hạnh phúc và tình yêu muôn năm!”

Đúng hôm đó, một trong những anh hùng thiếu niên của cuộc chiến tranh kỳ lạ trong lòng đá, một trinh sát viên gan dạ mà những cuộc trinh sát đã được các chiến sĩ du kích khi lên khỏi mặt đất kể cho các thiếu nhi Cựu Karantin và Kamysh-Burun nghe, người trinh sát anh hùng đó đang ngồi trong một chiếc chậu to và vùng vẫy ướt hết cả căn phòng trong ngôi nhà nhỏ của bác Gritsenko. Bác Gritsenko đã cùng với Vania đi Kerch thăm bà Niusha, mẹ Vania. Sau khi thoát khỏi tay bọn Gestapo, bà Niusha bị ốm và sống ở Kerch. Chị Valia cũng tiện đường đi nhờ xe vào thành phố để giải quyết công việc của Đoàn thanh niên. Còn lại một mình với Volodia, bà Evdokia quyết định tắm rửa cho con một bữa ra trò.

Em trinh sát can trường vụng về cởi hết quần áo, bò vào chậu và em chẳng hề thích thú khi phải chịu đựng những gì mẹ em làm cho như với một đứa con nít. Mà trong những trường hợp thế này thì đừng hòng mẹ em nhẹ tay. Bà vò chiếc đầu đã lâu chưa cạo của em khiến bọt trắng kêu xào xào phủ hết cả tóc tai. Những vốc bọt và những bong bóng xà phòng bay tung tóe tứ phía, rơi xuống sàn nhà, nổi lềnh bềnh trong chậu. Bà đã thay nước đến lần thứ ba mà nước vẫn đen ngòm ngay, vì bồ hóng cứ từng lớp từng lớp từ người Volodia bong ra. Bà dùng bàn chải cứng xù xì và thấm đẫm nước xà phòng đun nóng để xát mạnh đôi vai gầy gò, và chiếc lưng đã dài ra, nhô xương sống lên của con. Volodia đã lớn nhiều và gầy đi từ ngày bà không gặp con. Và con bà bẩn mới khiếp chứ! Tóc tai toàn những bồ hóng là bồ hóng!

– Ái, ái, mẹ! Xà phòng vào mắt con cay quá! – Volodia rên rỉ và sặc sụa. – Ở Murmansk trên tàu “Krasin” bố cũng không làm con đau thế này… Mà bố…

– Cậu con du kích của mẹ, chịu khó một tí thôi! – bà Evdokia không hề nhẹ tay, nhắc đi nhắc lại như vậy và xát mạnh đến nỗi đầu Volodia lắc lư hết bên này sang bên kia.

– Nhè nhẹ chứ mẹ!… Mẹ dứt hết tóc con mất…

– Không sao, không sao, con vẫn cứ chải đầu được như thường. Vẫn có chỗ túm lấy mà kéo. Mà sao con bẩn khiếp thế này? Kỳ cọ đến ba ngày cũng chưa chắc đã sạch được…

Bà lấy xà phòng đen xát lên đầu con, vò bằng dấm và dầu hỏa cho hết chất bẩn. Rồi bà lấy nước vừa giội vừa nói như mọi khi:

– Giội kín đầu đây này, giội kín đầu Volodia gầy gò của mẹ đây này…

Bà nhanh nhẹn lấy tay vuốt kiệt nước trên mớ tóc ướt của con và Volodia vẫn vừa kêu vừa phồng má lên, em nhắm nghiền mắt lại và giãy giụa trong chiếc khăn tắm bằng bông. Đôi tay trùm khăn của mẹ em nhanh nhẹn lau khô tấm thân đã sạch sẽ của em, vò vò mái tóc em và khẽ chạm vào mặt em.

– Mẹ để con tự lau lấy, – em vừa nói vừa lười biếng vùng ra. Em cảm thấy tràn trề hạnh phúc, cảm giác sạch sẽ, thanh thoát và âu yếm tỏa ra quanh em.

– Được, con lau lấy đi! – mẹ em đồng ý. – Chắc bây giờ thì con sạch hơn rồi. Mẹ thật cũng mướt mồ hôi với con.

Bà vứt vào tay con chiếc sơ-mi sạch sẽ và em vất vả mới khoác được nó vào người. Sau khi tắm người em còn hơi ướt một chút nhưng ấm áp một cách dễ chịu.

– Lớn quá rồi! – Bà mẹ thốt lên khi nhìn con. – Tay áo chỉ đến khuỷu thôi… Lớn rồi nên cái gì cũng chật…

Em mặc quần áo sạch, chải đầu xong rồi ngồi vào bàn, đàng hoàng uống nước chè với mẹ.

– Thế nào, con làm những việc gì ở dưới đất ấy? – mẹ em hỏi.

– Việc gì con cũng phải làm, – em vừa chậm rãi trả lời vừa rót nước chè. – Ban chỉ huy giao nhiệm vụ gì là con làm.

– Thế có rửa bát đĩa không? – mẹ em tinh quái hỏi.

– Không, con không rửa, – em trả lời và cọ cằm vào vai với vẻ bướng bỉnh. Nhưng ngay lập em ngước nhìn mẹ và nói một cách đơn giản: – Mẹ ạ, ở dưới ấy không có nước. Giá mà được rửa bát thì con cũng rất thích…

Hai mẹ con cứ ngồi như vậy mà chuyện trò khe khẽ. Volodia hỏi thăm những người quen biết, mẹ em trả lời là có nghe thấy nói cô Yulia và Svetlana vẫn sống khỏe mạnh.

– À, thầy Efim bị chúng giết rồi. Mặc dù tim thầy bị đau, thầy vẫn vào dân quân. Nghe nói thầy bị hy sinh lúc chiến đấu. Một con người tốt bụng, hiền lành như vậy…

Volodia bỗng nhíu mày lại. Trán em hằn lên nếp nhăn mà bà mẹ mới nhìn thấy lần đầu. Em đưa vai lên má, nhìn ra ngoài cửa sổ.

Lúc đó ở ngoài phố, một đơn vị Hồng quân đang đi tới. Họ mang những chiếc sào dài có buộc vòng ở đầu. Họ đeo ống nghe ra ngoài mũ. Volodia nhổm ngay dậy, áp mặt vào cửa kính, những ngón tay gầy guộc gõ gõ vào mặt kính. Người chiến sĩ đứng tuổi đi đầu nghe thấy tiếng gõ, quay lại nhìn về phía cửa sổ. Thoạt đầu, ông không nhận ra ai nhưng sau, ông mỉm cười và giơ tay chào Volodia.

– Mẹ! – em xúc động nói và đưa mắt tìm chỗ để mũ. – Mẹ ạ, công binh đang đến mỏ đá đấy. Các chú ấy sắp gỡ mìn các lối đi vào mỏ. Chú vừa chào con là người quen của con đấy. Hôm đầu tiên, con đã bảo chú ấy cách giải phóng đội du kích và chỗ nào cần gỡ mìn. Con đã hứa giúp các chú ấy cả hôm nay nữa. Ở đấy, con thuộc lòng từng mô đất mẹ ạ.

– Volodia, không có con các chú ấy vẫn làm được. Hôm qua đồng chí chính ủy đã bảo con không được mò đến đấy nữa cơ mà. Và đồng chí chỉ huy cũng không ra lệnh gì cả.

– Không được, mẹ ạ. Con đã bò qua từng viên đá ở đấy rồi. Phải giúp đỡ người khác chứ mẹ. Đấy là nghĩa vụ của con… Con có phải là đội viên thiếu niên không nào? Mà các chú ấy thì mầy mò suốt một tuần lễ rồi. Mẹ phải thấy thế mới được, mẹ ạ! Con không thể ngồi yên được khi con có thể giúp đỡ các chú ấy. Mà lương thực thì phải mau mau chuyển lên. Nhân dân trong xóm rất cần đến. Bọn Đức chén sạch sành sanh rồi còn gì…

Em lấy áo khoác trên tường, mặc quần áo, vươn người ra với chiếc mũ nằm trên ghế. Mẹ em đứng ở cửa, bám chặt lấy khung cửa:

– Không được đi, Volodia! Mẹ yêu cầu con đấy. Mẹ cảm thấy không yên tâm… Có ai ra lệnh cho con đâu. Nhỡ sẩy chân hay vướng phải một cái thì…

Volodia nhẹ nhàng gỡ tay mẹ, đẩy cửa ra:

– Con đi một lát thôi. Đến bữa ăn con sẽ về.

– Phải cẩn thận đấy, con nhé! – bà mẹ hét với theo. – Trời, mẹ thấy lòng dạ cứ xốn xang cả lên…

Bà nhìn ra ngoài cửa sổ, thấy con đuổi kịp toán công binh, chạy đến gần người đi đầu, giơ tay lên chào và đi bên cạnh. Con bà người nhỏ bé nhưng dáng điệu kiên quyết, nó cố đi nhịp bước với các chú bộ đội. Bà đứng bên cửa sổ cho mãi đến khi tất cả toán công binh biến mất sau góc phố.

“Phải làm cho nó món bánh xốp thật ngon mới được,” bà nghĩ, “chắc là đã lâu nó không được ăn mà nó thì thích nhất món ấy!”

Bà đến bên bếp lò, nhào bột với nước và lát sau đã say sưa lao vào những việc bận rộn quen thuộc. Giờ đây, những công việc đó bà lại thấy sao mà nhẹ nhàng, thích thú vì bà biết rằng, đến bữa ăn, con trai bà sẽ trở về, sẽ thấy món bánh xốp nó vẫn ưa thích và sẽ nhảy lên ôm lấy bà vì sung sướng.

Hai tiếng nổ rền vang, kéo dài, mà bà cảm thấy như ở ngay dưới sàn nhà và dường như nhấc toàn bộ ngôi nhà lên trong khoảnh khắc rồi lại nặng nề đặt xuống đất. Một mảnh kính đã được dán thêm giấy rời khỏi cửa sổ, đập vào bậu cửa kêu “xoảng” một tiếng khẽ…

Vài hòn đá đập vào mái nhà rồi bay qua ngoài cửa sổ, rơi lộp bộp xuống quanh đấy. Lao xao những tiếng nói hoảng hốt. Đường phố bên ngoài cửa sổ đông nghịt người chạy. Bà Evdokia thấy ai nấy đều vội vã, chạy vượt lẫn nhau về phía mỏ đá… nơi Volodia của bà vừa đi đến.

Bà đứng một lát, người lặng đi như đá. Dường như tiếng nổ vừa rồi đã giáng trúng bà. Sau đó, bà bước một bước, xiêu vẹo và lẩy bẩy, bà định bước một bước nữa nhưng đã không điều khiển nổi đôi chân, mới dấn lên quá được chiếc ghế đẩu một chút thì đã phải ngồi sụp xuống ghế, đánh rơi cả chiếc khăn mặt xuống đất.

Phải đi ra phố, phải hỏi xem cái gì vừa nổ ầm lên thế mới được, nhưng bà đã kiệt sức, không đứng dậy nổi.

Ngoài phố đã yên lặng. Không còn ai đi qua cửa sổ. Bà vẫn ngồi trên ghế, quay mặt ra cửa lòng phấp phỏng hy vọng nhưng lại sợ rằng, cửa sẽ mở ra ngay bây giờ đây và sẽ mang vào nhà một tin mà trên đời này không còn một tin nào lại khủng khiếp hơn và đau xót hơn đối với người mẹ…

Bà cứ ngồi như vậy rất lâu. Niềm hy vọng vẫn còn âm ỉ cứ mỗi phút lại tắt dần đi trong lòng bà.

Trong phòng trời đã tối. Bên ngoài là hoàng hôn xám xịt, lạnh lẽo.

Và khi ấy có tiếng gõ cửa. Bà không nghe thấy tiếng đáp của chính bà nhưng ở phòng ngoài thì người ta nghe thấy.

Cửa mở ra.

Ba người bước vào phòng. Mặt họ đen sạm vì bồ hóng đã ăn vào da. Bà Evdokia nhận ra ngay chỉ huy trưởng Lazarev, chính ủy Kotlo và một người mặc quân phục hải quân mà Volodia đã giới thiệu với bà là người dìu dắt em.

Họ bước vào và cả ba đồng thời bỏ mũ.

Còn bà từ từ đưa tay lên, ngón tay lần lần và vò nhàu những nếp áo trên ngực. Rồi đột nhiên bà đưa cả hai tay ôm lấy cổ, dường như cố lấy hết sức kìm chặt tiếng kêu đã lên đến họng và chỉ chực bật ra. Cả ba người nhìn bà đều hiểu: bà đã biết.

Rồi môi bà lắp bắp không thành tiếng.

– Volodia à? – bà thì thầm hỏi.

Lazarev duỗi tay ra, vẻ bất lực:

– Chúng tôi không để ý… Tự em đi… Em muốn giúp các đồng chí công binh…

Bà hơi nhổm dậy mắt lướt qua trước mặt ba người nhìn ra phía cửa.

Chính ủy bước đến một bước, cầm lấy tay bà:

– Chị Evdokia, bây giờ chị không nên đến đấy.

…Trong công viên Kamysh-Burun, tại khu vườn hoa chính mà các em nhỏ thường đến chơi, có nổi lên một đài kỷ niệm không cao lắm dựng trên nấm mộ chung của các chiến sĩ du kích đã hy sinh. Tấm biển bằng đá hoa Krym và đính chặt vào bệ đá, có ghi:

Ở đây an nghỉ những chiến sĩ du kích đã hy sinh trong cuộc Chiến tranh Vệ quốc chống lại bọn xâm lược phát-xít Đức: Aleksandr Ziabrev, Ivan Shustov, Vlas Vazhenin, Nikolai Makarov, Nikolai Bondarenko, Volodia Dubinin.

Còn phía dưới núi Mithridat ở Kerch, nếu đứng trên hàng bậc cũ thì ta có thể thấy rõ một đường phố thẳng tắp, chan hòa ánh sáng, bắt đầu từ sườn núi, từ chân hàng bậc, thênh thang chạy mãi ra xa. Vào những ngày đẹp trời, trên đường phố sáng sủa này, lũ chim bạch yến vừa nhảy nhót trong những chiếc lồng đặt ở ngã tư vừa hót líu lo đủ các giọng. Ngã tư đó là nơi phố Lenin gặp phố Volodia và để phố Volodia chạy qua. Thỉnh thoảng, bà Evdokia cùng Valia và có cả các thiếu nhi Kerch kéo theo nữa, lại đi đến phố này. Các em thiếu niên thường tới thăm hai mẹ con bà. Họ ngắm nhìn mãi chân dung Volodia và đọc đi đọc lại bức thư giản dị, dũng cảm mà ông Nikifor viết về nhà sau khi nhận được tin con trai hy sinh.

Ít lâu sau, cả ông Nikifor cũng ngã xuống trên chiến trường. Ông ngã xuống cũng vì sự nghiệp vĩ đại và chính nghĩa mà con ông đã một lòng một dạ hiến dâng cuộc đời.

Các em học sinh say sưa hỏi mãi bà Evdokia về tất cả những người đã học cùng trường, đã ở cùng đội thiếu niên và đã cùng chiến đấu trong pháo đài ngầm với Volodia. Và bà Evdokia kiên nhẫn trả lời cho các em biết rằng, Lazarev vẫn phụ trách toàn bộ các mỏ đá như cũ, còn Zhuchenkov là giám đốc mỏ đá Cựu Karantin nơi đội du kích đã rút xuống trong những ngày đáng ghi nhớ; mới đây thôi, báo “Sự thật” có đăng tin đồng chí Zhuchenkov, một cựu chiến sĩ du kích, đã chế tạo được chiếc máy cắt đá từng phiến một. Việc áp dụng loại máy này tại hầm mỏ cho phép tăng sản lượng khai thác đá vôi dùng để xây dựng nhà ở và các tòa nhà công nghiệp.

Chính ủy Kotlo thì sống ở Kuban, ông làm công tác chính trị tại trạm máy kéo. Chính trị viên Kornilov làm việc trong nhà máy ở Tuapse. Đồng chí Petropavlovsky bị mù sau khi bị thương và hiện sống với mẹ ở Leningrad. Ông thường gặp gỡ các em thiếu niên ở đó và kể cho thiếu nhi thành phố Lenin nghe về việc ông đã nhận báo cáo của em trinh sát viên thiếu niên tại ban tham mưu trong lòng đất như thế nào. Bác Gritsenko công tác ở hợp tác xã và vẫn sống trong ngôi nhà nhỏ như trước kia.

Các em thiếu nhi yên lặng, đăm chiêu nghe bà mẹ kể chuyện.

Bà lấy ở ngăn kéo bàn ra một tờ báo xuất bản ở mặt trận nay đã ngả màu vàng. Tờ báo có đăng mệnh lệnh ngày 1 tháng 3 năm 1942 của bộ chỉ huy mặt trận Krym:

“Thay mặt Chủ tịch đoàn Xô-viết tối cao Liên Xô nay tặng thưởng huân chương Cờ Đỏ… cho Volodia Dubinin vì đã thực hiện gương mẫu các nhiệm vụ của ban chỉ huy trên mặt trận chiến đấu chống bọn xâm lược Đức và vì đã thể hiện lòng dũng cảm.”

Sau đó các em thiếu niên tiền phong yêu cầu bà Evdokia và Valia cùng đi với các em ra phố Volodia.

Vào những ngày hội, khi phố xá vang lừng tiếng nhạc, khi các con tàu ở cảng kéo những lá cờ sặc sỡ và các mô hình máy bay cánh trắng lượn trên triền núi Mithridat thì tiếng trống nổi lên rộn ràng và tiếng kèn thiếu niên lừng vang sôi nổi trên hàng bậc bằng đá vôi xám. Các nam nữ thiếu niên đeo khăn quàng đỏ lần lượt đều bước diễu hành hết đội ngũ này đến đội ngũ khác theo những lối đi dốc đứng của hàng bậc. Đó là những đội viên thuộc trường Volodia Dubinin và thuộc các liên đội khác.

Tiếng chân bước đều đặn, nhẹ nhàng của các em đập giòn giã vào các phiến đá và nhộn nhịp khắp đường phố. Đàn bạch yến của bác Kiriliuk véo von cất tiếng hót chào mừng tại góc phố Lenin. Gió từ hai biển thổi đến làm lá cờ đỏ bay phấp phới. Các em thiếu niên đang bước đi trên đường phố rộng rãi, chan hòa ánh nắng và phía dưới chiếc đèn của từng ngôi nhà đều có viết:

PHỐ VOLODIA DUBININ

Kerch – Moskva

Tháng 9–1947 – tháng 2–1949

Tháng 5–1950 – tháng 1–1952

NHIỀU NĂM SAU
Lời bạt

Hơn hai mươi năm đã trôi qua kể từ ngày xảy ra những sự kiện miêu tả trong cuốn sách này. Và chúng tôi lại đến thành phố Kerch vinh quang. Chúng tôi lại đi dạo trên những đường phố chúng tôi đã quen thuộc mà khi xưa Volodia vẫn đi cùng các bạn của em. Chúng tôi cũng đi dạo trên đường phố mang tên Volodia từ hai chục năm nay.

Trong những năm hòa bình đó, thành phố đã đẹp thêm và sầm uất thêm biết bao nhiêu! Pho tượng Lenin to lớn và đẹp đẽ nổi bật trên những thảm cỏ xanh mơn mởn, dưới bóng hàng cây keo của vườn hoa. Trông ra vườn hoa đó là tòa nhà bằng đá sáng sủa vừa xây xong của nhà hát thành phố. Ngọn lửa vinh quang vĩnh cửu giờ đây ngày đêm rực cháy trên đỉnh núi Mithridat, nơi có hàng bậc dài chạy lên. Khi xưa, Volodia, tay cầm mô hình cánh trắng, chân nhẹ nhàng nhảy cách bậc, đã chạy theo hàng bậc dốc đứng này…

Và nếu bạn leo lên núi Mithridat thì đứng trên cao, bạn sẽ nhìn thấy biết bao ngôi nhà và ngôi trường mới xinh đẹp trên các đường phố khác nhau của Kerch!

Trên tòa nhà của một trong những ngôi trường đó – ngôi trường ở phố Pirogov – có hàng chữ:

“Trường phổ thông lao động thực hành Kerch số 1 mang tên Volodia Dubinin”.

Trong phòng ngoài rộng thênh thang của ngôi trường này nổi bật lên pho tượng bán thân bằng đồng đúc màu sẫm. Đó là tượng một em thiếu niên đầu ngẩng cao đầy vẻ hăng hái. Cặp mắt mạnh dạn, ham hiểu biết của em rõi nhìn phía xa. Những góc khăn quàng đỏ dường như bị gió thổi bay tung lên.

Nhà điêu khắc đã thể hiện Volodia như vậy đó. Nghệ sĩ đã truyền đạt thành công vẻ gan dạ đầy nhiệt tình, lòng ham hiểu biết và tính ngay thẳng lạc quan của Volodia.

Một pho tượng bán thân cũng như vậy nhưng bằng đá hoa màu sáng đã được dựng lên vào mùa hè năm 1951 tại Đại hội liên hoan thanh niên ở Berlin giữa những tác phẩm hội họa và điêu khắc về hình ảnh những anh hùng thiếu niên – những chiến sĩ dũng cảm đấu tranh để xây dựng hòa bình và hạnh phúc trên toàn thế giới.

Hiện nay pho tượng này đặt ở Moskva, tại Viện bảo tàng lịch sử, nơi triển lãm thường xuyên về “Đoàn thanh niên cộng sản trong cuộc Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại 1941 – 1945”.

Pho tượng bán thân Volodia hiện đang đặt ở ngôi trường này lúc đầu được dựng ở ngoài phố, trước mặt ngôi trường mang tên người thiếu niên vinh quang. Việc đó đã diễn ra gần mười lăm năm trước đây và chúng tôi, những người đến dự lễ khánh thành đài kỷ niệm Volodia khi ấy, còn nhớ rất rõ ngày hôm đó, ngày 6 tháng 6 năm 1951.

Vào buổi sáng chan hòa ánh sáng ấy, các em thiếu niên Kerch giương những lá cờ đỏ thắm và diễu hành khắp thành phố trong tiếng kèn vang lừng và tiếng trống rộn rã. Các em từ khắp các nơi trong thành phố tập trung lại, đi ngang qua công viên Hòa bình là chỗ những hàng cây xanh tươi trên hai đại lộ ở trung tâm Kerch gặp nhau. Các em đi đều bước trên đường phố Volodia rực nắng.

Khi tất cả các đội đến địa điểm tập trung trên đường phố Pirogov và xếp thành hàng ngũ trước ngôi trường mang tên Volodia, thì từ khối bệ bốn mặt giản dị trên có đặt pho tượng bán thân, tấm vải phủ đỏ thắm tuột ra và rơi xuống đất. Và những người dân Kerch nhìn thấy Volodia của họ…

Những bó hoa hồng đỏ, những ôm hoa cát cánh miền Nam tươi mát và lớn lạ lùng rơi tới tấp xuống chân đài kỷ niệm. Các em thiếu niên đứng cạnh đấy tung những con chim bồ câu trắng lên, chúng cất cánh bay trên pho tượng Volodia bằng đồng.

Một người phụ nữ dịu dàng, lặng lẽ, cắn chặt đôi môi run run, chăm chú nhìn nét mặt con trai đã được bàn tay nhà điêu khắc làm sống lại. Cả thành phố đều biết rõ đấy là bà Evdokia.

Cô giáo Yulia khẽ ngẩng mái đầu bạc trắng lên nhìn pho tượng em học sinh yêu mến. Xa một chút là Vania đang đứng cúi đầu.

Đàn chim bồ câu trắng bay lượn mãi trên đài kỷ niệm. Dường như chúng muốn nhắc nhở mọi người rằng, em thiếu niên Kerch tuyệt vời này ngã xuống để cuộc sống hòa bình đã giành được ngày càng tỏa sáng trên thành phố mến yêu từng chịu biết bao đau khổ của em.

Trên đất nước bao la của chúng ta, bất kỳ miền nào cũng có vẻ đẹp riêng, cũng có niềm vinh quang riêng. Thành phố bị bọn phát-xít gây thương tích khắp nơi trong những ngày chiến tranh nay cứ mỗi năm lại đẹp thêm lên. Nhà cửa bị tàn phá được khôi phục, những công trường mới được dựng lên. Ngôi trường cũ cũng được mở rộng thêm nhiều. Và pho tượng Volodia được chuyển vào gian phòng mới, rộng thênh thang ở ngay cửa vào ngôi trường đã được xây lại.

Người ta quyết định dựng trong thành phố một đài lớn kỷ niệm Volodia. Trước ngày kỷ niệm bốn mươi năm thành lập Đoàn thanh niên cộng sản Lenin, liên đội thiếu niên trường Volodia kêu gọi thiếu niên toàn thành phố thu nhặt sắt vụn để lấy tiền thu được dựng ở trung tâm thành phố một tượng đài lớn kỷ niệm người đội viên thiếu niên anh hùng.

Đội viên và đoàn viên tất cả các trường ở Kerch lập tức hưởng ứng lời kêu gọi này. Một phong trào thi đua sôi nổi xem ai là người thu thập được nhiều tiền hơn để dựng đài kỷ niệm bùng lên nhanh chóng. Quỹ của thành phố để làm việc đó tăng lên rất mau. Nhân dân Kerch liên hệ với xí nghiệp “Tượng đài kỷ niệm” ở Leningrad, và công nhân xí nghiệp Leningrad đã đồng ý nhận đơn đặt sẽ đúc một pho tượng lớn về Volodia Dubinin.

Vào ngày chủ nhật 12 tháng 7 năm 1964, tại trung tâm Kerch, trong công viên trên đường phố Volodia Dubinin, đã diễn ra buổi khánh thành trọng thể đài kỷ niệm người thiếu niên anh hùng.

Pho tượng người thiếu niên trinh sát dũng cảm được tạc từ một tảng đá đi-ô-rít cao năm mét.

Thế là lại tập trung ở đây những người bạn du kích chiến đấu của pháo đài ngầm vinh quang, bà Evdokia là mẹ Volodia, chị Valia và con gái chị, cháu gọi Volodia bằng cậu.

Tên tuổi Volodia Dubinin đã được ghi từ lâu trong sổ danh dự của Đoàn thanh niên cộng sản Lenin Liên Xô bên cạnh tên tuổi những nam nữ thanh thiếu niên vẻ vang nhất – những người con của Tổ quốc chúng ta mà cuộc đời và chiến công của họ đã trở thành tấm gương cao quý về tinh thần tận tụy phục vụ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.

Và hàng trăm, hàng trăm bức thư từ khắp các phương trời của đất nước gửi đến Kerch, tới trường Volodia Dubinin, tới các thiếu niên đồng hương với người thiếu niên anh hùng và tới mẹ em. Các em thiếu niên – tác giả những lá thư đó khao khát hỏi các bạn cùng tuổi hiện đang sống ở “thành phố Volodia yêu dấu”, như viết trong thư, về những công trường mới, về đời sống hiện nay tại Kerch – thành phố của những công nhân luyện kim, những người đánh cá và thợ mỏ. Ai cũng muốn biết xem nơi người thiếu niên vinh quang Volodia đã sát cánh cùng cha anh bảo vệ, hiện đang sống và phát triển như thế nào. Sau khi được biết về cuộc đời ngắn ngủi nhưng tuyệt đẹp và những chiến công của Volodia, tất cả đều tin chắc rằng, các thiếu niên ở thành phố quê hương người anh hùng trẻ tuổi nhất định sẽ giữ vững được truyền thống vinh quang của Volodia.

Các em học sinh Yuri và Vasily ở trường Pushkin thuộc tỉnh Kirov khi bắt tay chế tạo mô hình máy bay đều cho rằng, các em sẽ nhận được lời góp ý xác đáng nhất và sự giúp đỡ hiệu quả nhất trước hết là ở trường Volodia Dubinin. Vì ai cũng rõ Volodia là một nhà chế tạo mô hình máy bay ưu tú. Và thế là nhà trường nhận được bức thư yêu cầu gửi cho các em những tính toán thiết kế.

Không những các bạn nhỏ Liên Xô, nào ở Viễn Đông, ở Estonia, Latvia, Armenia, viết cho thiếu nhi Kerch, mà cả các em học sinh Tiệp Khắc thuộc tỉnh Karlovy, các em thiếu niên Ba Lan cũng gửi thư đến Kerch.

Còn các thiếu nhi nhà ga Kalachinsk thuộc tỉnh Omsk thì không những trao đổi thư từ với trường Volodia Dubinin mà còn gửi sách vở nói về người anh hùng thiếu niên sang Tiệp Khắc và hiện nay các bạn nhỏ Tiệp Khắc và các bạn nhỏ Sibir đang trao đổi thư từ với nhau.

Trong số rất nhiều thư từ mà bà Evdokia giữ gìn hết sức cẩn thận, có một vài bức thư của hai chiến sĩ Quân đội Liên Xô trẻ tuổi gửi đến. Cha mẹ họ đã hy sinh trong chiến tranh. Và họ gửi thư đến bà mẹ của người anh hùng thiếu niên đã hiến dâng cuộc đời cho thắng lợi của Tổ quốc, cho thắng lợi của hòa bình, yêu cầu nhận họ làm “con nuôi tinh thần”. Họ hứa trong mọi việc đều tuân theo những truyền thống cao quý đã giáo dục nên người thiếu niên vinh quang của Kerch. Và giờ đây, trong những bức thư gửi đến Kerch, họ viết rằng: “Mẹ Evdokia yêu quý của chúng con!…”

Vinh quang bao giờ cũng đòi hỏi nhiều. Được ca ngợi thường lại càng phải yêu cầu cao. Đó là quy tắc của danh dự và vinh quang. Tất cả các đội thiếu niên trong khắp đất nước do đã tỏ ra xuất sắc trong học tập và công tác xã hội nên được quyền nhận danh hiệu cao quý là Đội thiếu niên Volodia Dubinin đều hiểu rõ quy tắc đó.

Các em thiếu niên từ bờ sông Amur xa xôi viết thư nói đến điều này. Các học sinh trường Kupavin ở ngoại ô Moskva xác nhận quy tắc đó: Đội thiếu niên Volodia Dubinin trong trường đã tỏ ra là một tập thể xuất sắc trong các kỳ thi. Các thiếu niên trường trung học số 7 ở Simferopol viết: “Chúng tôi mong muốn hòa bình và cố gắng học tập giỏi để giành được hòa bình. Nhưng nếu cần, chúng tôi cũng biết đứng lên bảo vệ Tổ quốc như Volodia Dubinin.”

Thiếu niên ở thành phố Gorky báo tin cho các bạn ở Kerch: “Cách đây ít lâu, đội lớp ba ‘V’ chúng tôi đã được mang tên Volodia Dubinin. Từ hôm đó chúng tôi học còn giỏi hơn trước. Đội chúng tôi đã được cờ thi đua luân lưu.”

Thậm chí, không phải ai cũng có quyền viết thư gửi đến trường Volodia Dubinin. Giống như ở trường số 201 nổi tiếng tại Moskva, chỉ những học sinh ưu tú, xuất sắc mới được ngồi vào chỗ mà lúc trước Zoya Kosmodemyanskaya đã ngồi học. Trong những bức thư tập thể liên tục gửi đến Kerch, người ký tên là những thiếu niên xứng đáng nhất. Ở cuối bức thư gửi đến từ thành phố Mariinsk, tỉnh Kemerov là nơi đã thành lập đội Volodia Dubinin, sau chữ ký của đội trưởng và các phân đội trưởng là tiếp ngay đến dòng chữ: “Đội viên thiếu niên ưu tú Valery”.

Alia, nữ sinh lớp 6 trường trung học số 22 thuộc thành phố Kirov, viết trong bức thư gửi bà Evdokia những dòng sau đây: “… Trước kia, có lúc cháu không nhận nhiệm vụ của Đội giao nếu cháu cảm thấy nhiệm vụ đó quá nặng đối với cháu. Sau khi đọc cuốn sách viết về Volodia của bác, cháu hiểu rằng, người đội viên thiếu niên sợ khó khăn là người đội viên kém nhất. Người đội viên không được lẩn tránh khó khăn, không được chỉ chọn việc nhẹ. Từ đội viên chúng cháu sẽ bước vào Đoàn và từ Đoàn sẽ bước vào Đảng. Mà Đảng thì không ưa những kẻ chỉ thích việc nhẹ. Bây giờ cháu đã bắt đầu nhận bất kỳ nhiệm vụ nào.”

Đầu năm 1952 bà Evdokia nhận được một bức thư từ Sibir gửi đến. Người viết là cô giáo Polina, một nữ đoàn viên thanh niên ở làng Nakhrachi, khu vực Khanty-Mansiysk.

Cô giáo trẻ tả tỉ mỉ cho bà Evdokia về ngôi trường làng xa xôi của cô, kể về các em học sinh ưu tú và tập thể giáo viên vinh quang của trường, kể về cuộc hội nghị độc giả được tổ chức lần đầu tiên trong trường để thảo luận cuốn sách viết về Volodia Dubinin. Hội nghị tiến hành vào dịp kỷ niệm lần thứ mười ngày hy sinh của người anh hùng thiếu niên.

Bức thư viết:

“Các em đã đứng lên mặc niệm Volodia và sau hội nghị, đã thông qua dự thảo bức thư gửi bà. Chúng tôi rất mong là khi nhận được bức thư này bà sẽ viết trả lời các em. Thư của bà nhất định sẽ giúp các giáo viên nâng cao được tinh thần trách nhiệm của các em với nhà trường và với việc học tập. Chắc chắn là bà khó lòng trả lời được tất cả các thư từ, nhưng thư trả lời của bà sẽ là sự hưởng ứng tốt đẹp đối với hội nghị bạn đọc đầu tiên ở vùng chúng tôi. Thư của bà có thể có tác dụng cả với những em học sinh (kèm theo thư có tên họ một vài em) rất khó bảo và vì lười học mà kiến thức không thật vững vàng. Và chúng tôi còn muốn yêu cầu bà một điều nữa, đấy là yêu cầu chẳng những của các em ở trường chúng tôi mà là yêu cầu của tất cả các em trong vùng Kondinsky. Các em rất muốn trồng hoa nhưng không có hạt giống, kiếm được hạt giống là chuyện rất phức tạp. Chúng tôi xin bà gửi cho chúng tôi một ít lấy ở vườn của bà để làm cơ sở. Chúng tôi sẽ gieo những hạt giống này trước hết ở vườn ươm. Sau này, khi chúng đã lớn, đã ra hoa, các em học sinh của chúng tôi sẽ tô điểm khắp vùng toàn bằng hoa, những bông hoa lấy hạt từ quê hương của Volodia Dubinin, người con út của Đảng.”

Và mùa xuân năm 1952, thành phố Kerch ở Krym đã khẩn trương gửi ngay đến miền Sibir xa xôi một bưu phẩm nhỏ cho các em học sinh làng Nakhrachi trong có nhiều loại hạt giống hoa.

Các em thiếu nhi Estonia lần đầu tiên biết được chiến công của Volodia là qua tờ báo thiếu niên “Syade” của các em. Báo trích đăng cuốn tiểu thuyết viết về em thiếu niên Kerch vinh quang. Bạn đọc của tờ báo đã nhiều lần tập trung tại các buổi lửa trại tưởng niệm Volodia. Sau đó, các em thiếu nhi Estonia Xô-viết xúc động kể lại việc đó trong thư.

“Volodia đã trở thành một trong những người anh hùng yêu mến của chúng tôi. Chúng tôi không bao giờ quên bạn ấy. Volodia là một tấm gương để thiếu niên chúng ta noi theo. Bạn ấy đã hiến dâng tất cả sức lực, tất cả cuộc đời cho Tổ quốc. Bởi vậy tôi cũng đang cố gắng học tập để phục vụ Tổ quốc.” Đó là những dòng trích trong bức thư của em Raisa, nữ sinh lớp năm ở Abja, một thị trấn thuộc nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa xô-viết Estonia.

Ở Sverdlovsk thuộc miền Ural, Cung thiếu niên huyện Ordzhonikidze hiện cũng mang tên người thiếu niên Kerch vinh quang.

Phòng thiếu niên của trường Volodia Dubinin có giữ những tập ảnh thú vị. Trong đó có một cuốn tranh ảnh lớn do các em thiếu niên Ba Lan ở thành phố Kolbushevo tự làm lấy và gửi đến. Các bạn nhỏ Ba Lan kể về việc đất nước các em bị bọn xâm lược phá hủy nay đang khôi phục ra sao, và đề nghị kể cho các em nghe về Kerch, về Krym, như chính Volodia nếu còn sống sẽ kể. Thiếu nhi Kerch, quê hương của Volodia, đã thỏa mãn yêu cầu đó. Các em đã dành nhiều thời giờ để làm một cuốn tranh ảnh, dưới mỗi bức tranh đều có lời thuyết minh nội dung hình ảnh ở trên…

Từ năm 1950, các liên đội thiếu niên ở Kerch tổ chức những cuộc thi điền kinh nhẹ, bóng rổ và bóng chuyền mà giải thưởng là được mang tên Volodia. Cứ đến mùa hè, những tập thể thể thao ưu tú của các trường lại được trao tặng giải thưởng mang tên người thiếu niên anh hùng.

* * *

Trong các bức thư gửi bà mẹ Volodia, trong các lời phát biểu tại những buổi họp đội và những hội nghị bạn đọc, các em học sinh Liên Xô nói tới Volodia Dubinin, người bạn quang vinh cùng lứa tuổi, như là em còn sống: “Volodia sống trong lòng chúng ta, trong tâm trí chúng ta. Chúng ta muốn sống như Volodia.”

Một chiếc xe vận tải của xí nghiệp liên hợp Kamysh-Burun thường đỗ lại ở ngôi nhà nhỏ của gia đình Volodia. Người lái xe mảnh dẻ, cân đối, bước ra khỏi buồng lái:

– Chào cô Evdokia! Chào Valia!

Đấy là người anh họ và người bạn thân nhất của Volodia, Vania Gritsenko, người đã nhiều lần cùng Volodia thực hiện những chuyến trinh sát nguy hiểm cho đội du kích. Vania thường ghé qua thăm họ hàng và các bạn cũ.

Các em nhỏ Kerch rất vui mừng khi biết rằng, mùa hè năm 1951, Vania lại trở về Kerch và hiện làm lái xe tại chính những nơi mà anh đã cùng Volodia đi trinh sát.

Những chiến công quang vinh của Volodia và các đồng chí của em đã nhiều lần giúp đỡ các em thiếu niên chúng ta trong những trường hợp khó khăn, như là một tấm gương thôi thúc về tinh thần dũng cảm và lòng thương yêu chân thành. Đầu năm 1953, báo chí Kazakhstan kể về chiến công của Misha và Alashbek, hai em thiếu niên ở làng Priozerny.

Hành động rất nhanh trí và dũng cảm, hai em đã cứu được tài sản của nông trường khỏi bị lửa cháy. Hai em là người nhìn thấy đám cháy đầu tiên khi đi trên bờ sông Ily tới nơi đánh cá, và hai em đã giúp vào việc dập tắt hỏa hoạn.

Sau đó, Misha và Alashbek đã giải thích hành động dũng cảm của hai em như sau: “Chúng em đã hành động như Volodia Dubinin nếu bạn ấy ở vào địa vị chúng em. Mà bạn ấy là người anh hùng chúng em yêu mến nhất. Và chúng em quyết tâm hành động như bạn ấy trong mọi việc.”

Một lần, ty giáo dục Kerch nhận được một bức thư của các em gái Tiệp ở thành phố Ungosch gửi đến, các em này đang học tiếng Nga. Sau khi đọc cuốn tiểu thuyết về Volodia, các em được biết về Svetlana, cô bạn cùng lớp với Volodia khi ấy làm đội trưởng đội thiếu niên.

Các em viết rằng: “Chúng em muốn trao đổi thư từ với các bạn nữ học ở trường mà Svetlana đã tốt nghiệp sau chiến tranh.”

Nguyện vọng của các em đã được thực hiện: các nữ sinh lớp trên của trường Zhelyabov đã bắt đầu trao đổi thư từ với các bạn nữ Tiệp Khắc. Ít lâu sau một gói bưu phẩm từ thành phố Ungosch đã gửi đến các em nữ sinh trường Zhelyabov. Bưu phẩm có những đĩa hát ghi lại các bài dân ca Séc và Slovak, những phong cảnh đất nước và tranh ảnh, vân vân.

Các em thiếu nhi đồng hương với Volodia và Svetlana cũng không chịu mắc nợ. Các em gửi cho các bạn gái Tiệp đang học tiếng Nga rất nhiều sách quý.

Trả lời câu hỏi Svetlana hiện nay đang làm gì, các em được biết rằng, mùa hè năm 1952, Svetlana đã tốt nghiệp Trường đại học ngoại ngữ Moskva và hiện cũng làm giáo viên như mẹ, cô Yulia.

Svetlana hiện đang sống ở một thành phố của Ukraina. Chị đã xây dựng gia đình và có một cháu trai đã đi học. Chị dạy tiếng Pháp ở trường nhưng vẫn tiếp tục tự học: chị muốn biết thật giỏi cả tiếng Đức nữa…

Cô Yulia vẫn sống ở Kerch, gần ngôi trường Volodia như xưa. Hiện giờ cô đã về hưu. Nhưng cô vẫn thường kể cho các em nhỏ nghe về em học sinh quang vinh của cô mà về sau đã trở thành trinh sát viên của đội du kích trong lòng đất.

Bác Manto hiện làm việc tại một nhà ăn của thành phố. Cứ đến mùa hè bác lại đi làm cấp dưỡng tại trại thiếu niên. Và thường thường, khi đã cho các em ăn một bữa tối ngon lành, bác lại kể cho các em nghe về Volodia, về những ngày đáng ghi nhớ sống trong mỏ đá.

Cả Zhenia cũng về thăm Kerch. Zhenia đã tốt nghiệp Trường đại học xây dựng ở Leningrad, trở thành kiến trúc sư và hiện nay đang làm việc ở gần thành phố Lenin.

* * *

Một lần bà Evdokia nhận được một bức thư của thiếu nhi Tiệp Khắc.

Anh trưởng ban phụ trách Vladimir Kubelik viết cho bà: “Chúng tôi xin chuyển đến bà lời chào nhiệt liệt của nam nữ thiếu niên trường trung học thành phố Yakimov thuộc tỉnh Karlovy. Liên đội thiếu niên chúng tôi muốn được mang danh hiệu cao quý Volodia Dubinin… Chúng tôi đề nghị bà viết thư cho chúng tôi biết, chúng tôi có thể lấy tên con trai bà đặt cho liên đội chúng tôi được không. Volodia đã chiến đấu chống bọn phát-xít. Chúng tôi đang đấu tranh cho hòa bình và thông qua công tác trong trường, đấu tranh chống chính sách của bọn phát-xít định gây ra một cuộc chiến tranh mới. Và chúng tôi, thanh niên tự do của nước Tiệp Khắc, đang sát cánh cùng nhân dân Liên Xô bảo vệ sự nghiệp hòa bình.”

Bà Evdokia trả lời các chiến sĩ hòa bình trẻ tuổi của Tiệp Khắc rằng, bà rất sung sướng đồng ý để liên đội thiếu niên của họ mang tên Volodia Dubinin và báo tin rằng, bản thân bà cũng đã được bầu vào ủy ban bảo vệ hòa bình thế giới khu vực Krym.

…Hội nghị các chiến sĩ hòa bình khu vực Krym rất xúc động lắng nghe lời phát biểu của bà mẹ Volodia:

“Con trai tôi mơ ước trở thành nhà phát minh. Nó muốn làm một việc gì to lớn cho nhân dân, muốn sáng chế ra những máy móc có thể làm lao động của con người được nhẹ nhàng hơn. Nhưng nó đã không thực hiện được ước mơ của nó, không được nhìn thấy các phòng thí nghiệm của các trường đại học… Bởi vì nó không được sống cho đến lúc trưởng thành. Bọn phát-xít Đức đã đưa chiến tranh đến đất nước hòa bình của chúng ta, chúng đã mang lại chết chóc. Volodia hy sinh giữa lúc mười bốn tuổi…” Và sau khi nguyền rủa bọn gây chiến, bà mẹ người anh hùng thiếu niên kêu gọi tất cả nhân dân Liên Xô, tất cả những người có lương tri trên khắp thế giới: “Chúng ta hãy bảo vệ đến cùng sự nghiệp hòa bình vĩ đại. Hòa bình muôn năm! Cuộc sống muôn năm!”

* * *

Chúng tôi thường hay nghe thấy bạn đọc của chúng tôi hỏi:

– Đồng chí đã có lần nào trông thấy Volodia chưa?… Trông Volodia ra sao?

Và chúng tôi hiểu rằng, đối với các em thiếu nhi, biết được tỉ mỉ hơn về người anh hùng của mỏ đá Kerch thật là điều quan trọng. Các em muốn được nhìn tận mắt Volodia, muốn chính bản thân mình thấy Volodia phóng mô hình lên bầu trời hòa bình, thấy trong những ngày chiến tranh Volodia đã bò dưới làn dây thép gai ngay sát chân bọn lính gác phát-xít ra sao để thu thập những tin tức cần thiết cho đội du kích trong lòng đất.

Giờ đây, mọi người đã thấy tất cả những điều đó mặc dù ai cũng biết là Volodia hy sinh ngày mồng 4 tháng Giêng năm 1942, lúc quân đội ta vừa giải phóng thành phố Kerch khỏi tay bọn phát-xít.

…Mặt trời tháng bảy nóng bức và chói chang thiêu đốt đỉnh núi. Trời lặng gió. Ngọn lửa trong lư hương ở Ngọn lửa vinh quang vĩnh cửu gần như đứng yên. Chân trời ngoài khơi xa mờ mờ trong làn hơi oi bức.

Và hàng trăm, hàng trăm thiếu niên Kerch lại leo theo hàng bậc dốc đứng từ thành phố lên đến núi Mithridat, chân nhịp bước theo tiếng trống, ánh kèn đọng loang loáng dưới mặt trời.

Các em xếp thành đội ngũ trên đỉnh ngọn núi cổ. Và khi ấy, từ chiếc lều trắng dựng bên cạnh đài kỷ niệm các anh hùng Kerch, một em thiếu niên bước ra. Chiếc khăn quàng đỏ thắm trên ngực em như rực lên trong ánh nắng. Và ai nấy đều nhận ra em ngay tức khắc. Tiếng thì thầm xúc động lan ra khắp hàng ngũ các em thiếu niên:

– Volodia… Volodia kìa! Bạn ấy đấy!

Mọi người nhận ngay ra em. Đúng Volodia rồi, trông hệt như trong ảnh! Em giơ cao trên đầu chiếc mô hình cánh trắng và tiến tới chỗ mà hơn hai mươi năm trước đây, mô hình kỷ lục của Volodia nhãn hiệu “S + S” đã bay vút lên trên đỉnh Mithridates…

Trên núi Mithridat, tất cả mọi người đều lặng đi. Hình như thời gian đã quay ngược lại và cho chúng tôi thấy những việc chính chúng tôi đã viết trong cuốn sách các bạn vừa đọc xong.

– Chú ý! Bắt đầu!

Hệ thống đèn pha bừng lên như ganh đua với mặt trời.

Mệnh lệnh vang lên. Những tấm gỗ trên có viết chữ số trắng kêu lách cách.

Không, thời gian không thể quay ngược lại được! Hơn hai mươi năm đã qua kể từ ngày Volodia giơ cao trên đầu chiếc mô hình kỳ diệu của em chính tại chỗ này, trên đỉnh núi Mithridat. Trên lịch là năm 1961. Tháng bảy. Một đoàn điện ảnh đã từ Belarus đến Kerch để quay cuốn phim về cuộc đời và chiến công của Volodia Dubinin.

Họ quay phim trên các đường phố Volodia đã đi học và trong lòng mỏ đá, nơi các chiến sĩ du kích can trường đã chiến đấu với bọn phát-xít xâm lược.

Các cựu chiến sĩ du kích Kerch, chị Valia của Volodia, cô giáo Yulia của em sẵn lòng kể cho các diễn viên và đạo diễn những kỷ niệm về Volodia. Bác Manto, người đầu bếp du kích cũ và Zhenia, bạn học cũ của Volodia, cũng thường đến nơi quay phim.

Tất cả những cảnh chiến đấu, những đoạn miêu tả sinh hoạt của pháo đài du kích đều được quay vào mùa hè năm 1961 trong mỏ đá nổi tiếng của đội du kích ở Kerch. Những địa điểm này thấm đượm không khí vinh quang cao thượng và bi thảm. Mỗi viên đá ở đây đều giữ những kỷ niệm về hàng ngàn người anh hùng đã quyết không chịu đầu hàng bọn phát-xít xâm lược Krym và đã rút xuống lòng đất trong cuộc Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại.

Những đoạn phim về chiến công của người anh hùng thiếu niên đã quay trực tiếp ở mỏ đá này, nơi hài cốt của những chiến sĩ đã ngã xuống và vũ khí đã bị thời gian làm mòn gỉ vẫn nằm trong bóng tối. Và trận chiến đấu trong lòng đất lại sục sôi, và Volodia lại bò đến chiến lũy làm bằng những tảng đá vôi, lại chuyển đạn đến cho các chiến sĩ du kích… Những chùm lửa, những thùng chất cháy mà bọn phát-xít ném vào mỏ đá lăn ầm ầm, rơi tung tóe xuống dưới… Nước biển mà bọn phát-xít tháo xuống mỏ đá để dìm chết những người du kích dũng cảm, bất khuất, đổ ào ào xuống mỏ. Những người bị làn nước réo trào đến ngực vừa mang theo đuốc và vũ khí, vừa đi sâu mãi vào trong lòng đá…

Thường thường, vào những lúc quay phim trong lòng đất như thế này, chúng tôi lại cứ có cảm giác như chính mình đang thực sự cùng Volodia ở trong pháo đài ngầm Cựu Karantin giữa những chiến sĩ du kích dũng cảm, còn trên đầu chúng tôi là chiến tranh đang gầm thét…

Sau đó, những cảnh trang trọng cuối cùng của phim được quay trên đỉnh núi Mithridat, hôm đó, gần nghìn rưởi thiếu niên Kerch đến đấy để tham dự cuộc phóng chiếc tên lửa thiếu niên mang tên Volodia.

Khẩu lệnh chốc chốc lại vang lên. Chiếc tên lửa nhẹ nhàng vừa để lại đằng sau luồng lửa khói, vừa bay vút lên trên các đội ngũ thiếu niên, trên những chiếc áo trắng, những khăn quàng đỏ, những lá cờ tươi thắm. Nó bay trên sườn núi Mithridat, trên mái nhà và cây cối của thành phố trải mãi đến tận biển xanh. Nó bay vút lên cao. Đó là chiếc tên lửa đàn em của những chiếc tên lửa hùng mạnh đã đưa Yuri Gagarin và các nhà du hành vũ trụ khác của chúng ta vào vũ trụ, chiếc tên lửa thiếu niên ấy có ghi trên thân dòng chữ: “Volodia Dubinin”.

…Đó là đoạn kết bộ phim về em thiếu nhi ở thành phố Kerch, một trong số những người con út dũng cảm của Tổ quốc chúng ta.

Đến đây, chúng tôi cũng xin chấm dứt cuốn sách của chúng tôi.

1964 – Kerch – Moskva

HẾT