TRẦN VĂN KHÊ - TÂM VÀ NGHIỆP

Tác giả: Nhiều tác giả

Thể loại: Văn hóa nghệ thuật

Nhà xuất bản: NXB Lao Động

Đóng gói Ebook: nguyenthanh-cuibap

Nguồn text: Waka - 07/07/2017

LỜI GIỚI THIỆU

Hơn nửa thế kỷ lập thân nơi đất khách quê người, giáo sư Trần Văn Khê tự đặt cho mình một nhiệm vụ là ra sức sưu tầm, nghiên cứu những gì liên quan đến âm nhạc truyền thống Việt Nam qua bề dày của lịch sử và chiều sâu của nghệ thuật.

Là thành viên Ban chấp hành Hội đồng Quốc tế Âm nhạc thuộc UNESCO, ông có điều kiện tiếp xúc với nhiều nền âm nhạc lớn trên toàn cầu. Gần 200 bài nghiên cứu của ông đăng trên sách báo, bách khoa từ điển, tạp chí chuyên môn của các nước được đánh giá cao về học thuật và được dịch ra hơn 15 thứ tiếng.

Khi tích lũy đủ “vốn liếng”, giáo sư TrầnVăn Khê bắt đầu bôn ba như con thoi đến nhiều nơi trên thế giới, đem tiếng nhạc lời ca của dân tộc giới thiệu với bè bạn năm châu “sự đa dạng, phong phú và đặc sắc của âm nhạc truyền thống Việt Nam” như ông vẫn luôn khẳng định.

Hành trang ông mang theo trong các chuyến đi không chỉ là những kiến thức uyên thâm chia sẻ trên các giảng đường đại học, mà còn là những bài thuyết trình sâu sắc trong các hội nghị quốc tế với cương vị một nhà văn hóa châu Á, đặc biệt ông không bỏ qua một cơ hội nào để nhạc truyền thống Việt Nam được góp mặt trên mọi diễn đàn.

Thế nhưng, như đã từng trải lòng trong những trang hồi ký, dù ở tận chân trời góc biển, lòng ông vẫn luôn hướng về đất nước, với tâm nguyện lớn nhất là sống những năm tháng cuối đời tại quê hương để “được nói chuyện về âm nhạc Việt Nam trên đất nước Việt Nam, với người Việt Nam và bằng tiếng Việt Nam”.

Một trong những trăn trở của ông là làm sao mang theo về nước toàn bộ “gia sản tinh thần” là những tư liệu liên quan đến âm nhạc truyền thống Việt Nam và các nước mà ông đã một đời chắt chiu góp nhặt. Muốn vậy thì phải có một nơi chốn phù hợp để bảo quản, một đội ngũ chuyên nghiệp để phân loại, sắp xếp, chỉnh lý, phục chế… làm tài liệu nghiên cứu âm nhạc dân tộc cho các thế hệ mai sau. Tất cả những công việc nói trên, chỉ một mình ông thì không đủ sức.

Vào năm 2002, Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin lúc đó là ông Phạm Quang Nghị khi biết được ước mong của ông đã gợi ý tạo mọi thuận lợi để có thể mang về Hà Nội toàn bộ tư liệu ấy. Rất xúc động về sự ưu ái này nhưng vị giáo sư đã thành thật nói rằng Sài Gòn mà ông thiết tha gắn bó mới là sự chọn lựa. Thật vui mừng, tâm nguyện của giáo sư Trần Văn Khê đã được viên mãn khi cuối năm 2004, chiếc tàu viễn dương của Pháp trong đó có một container đầy ắp hiện vật, sách vở và tài liệu cập bến Cảng Sài Gòn. Thế là hoài bão của ông đã được thực hiện nhờ sự giúp đỡ nhiệt tình của Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh lúc bấy giờ.

Phần lớn tư liệu mang về đã được phân loại, vi tính hoá, gắn mã số, sắp xếp theo đúng qui chuẩn của một thư viện để tiện việc tra cứu sau này. Giáo sư Trần Văn Khê thường tâm sự với thân hữu: “Trong tuổi hoàng hôn của cuộc đời, tôi vui mừng thấy công sức tha lâu đầy tổ của mình nay đã có chỗ hữu dụng, an tâm khi biết rằng những tư liệu bao nhiêu năm cặm cụi thu thập sẽ được sử dụng vào việc gì và để lại cho ai”.

Mười năm cuối đời là quãng thời gian hạnh phúc nhất của ông khi được đắm mình trong tình cảm chan hòa của mọi người. Giáo sư Trần Văn Khê tiếp tục hăng say gieo chất men âm nhạc dân tộc vào lòng tất cả những ai có dịp tiếp xúc với mình. Trong các buổi sinh hoạt âm nhạc định kỳ, từ người bình dân đến giới trí thức, đầu bạc lẫn tóc xanh, đã cùng ông du ngoạn trong khu rừng âm nhạc truyền thống đầy hoa thơm cỏ lạ. Đến đây để nghe Thầy Khê nói chuyện, để cảm nhận sâu sắc dòng âm nhạc gắn liền với đời sống người Việt, từ khi cất tiếng khóc chào đời qua những câu Hát ru đến lúc trở về với cát bụi bằng điệu Hò đưa linh.

Rất nhanh chóng, căn nhà ông ở trở thành một địa chỉ văn hoá quen thuộc, bởi ngoài những buổi giao lưu nghệ thuật còn thường xuyên tiếp đón nhiều đoàn khách trong và ngoài nước lui tới tìm hiểu âm nhạc truyền thống Việt Nam. Lãnh sự Pháp tại Thành phố Hồ Chí Minh khi có dịp đến thăm đã bày tỏ sự ngưỡng mộ về công việc mà nhà nhạc học của chúng ta tận tụy theo đuổi: “Xin cám ơn giáo sư đã biến nơi đây thành một thánh đường để truyền đạo nhạc”.

Nhân ngày giỗ đầu của giáo sư Trần Văn Khê, Công ty Cổ phần Sách Thái Hà liên kết với Nhà xuất bản Lao động, xuất bản ấn phẩm Trần Văn Khê: Tâm và Nghiệp là một việc làm đáng quý. Mỗi bài viết trong tập sách là một nén nhang lòng để tưởng nhớ và tri ân cây đại thụ làng âm nhạc Việt Nam đã làm tròn nhiệm vụ phụng sự âm nhạc dân tộc cho đến hơi thở cuối cùng.

Nhà báo Trần Trọng Thức

LỜI MỞ ĐẦU

Thời gian như đưa thoi, nhanh hơn cả một mũi tên. Mới đó mà đã một năm ngày giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê - một con người đặc biệt, một bậc thầy lớn, một học giả và hành giả chân chính - rời bỏ cõi đời này.

Sáng nay, như thường lệ, tôi ngồi thiền. Rồi ra bàn làm việc. Tự nhiên giơ tay với lên giá sách, tôi nhặt được mấy vần thơ của chị Bùi Kim Anh:

"Tìm lặng yên giữa chốn thiền

Lòng thơ nhẹ bớt ưu phiền được chăng

Tìm nơi đây sự vĩnh hằng

Tối nghe đủng đỉnh mảnh trăng thượng tuần

Lâng lâng trong tiếng chuông ngân

Lời kinh nhẹ tiếng bước chân thoảng về

…

Có mây gió lạc khoảng trời

Nghe không tiếng gọi chơi vơi ơ kìa".

Tiếng thơ như tiếng lòng tôi. Bài thơ tôi tình cờ đọc được như viết riêng cho tôi trong nỗi nhớ về giáo sư Trần Văn Khê. Tôi đứng dậy vào phòng Phật tụng một thời kinh, gửi tâm, trải lòng với Phật và như tâm sự với vị giáo sư đáng kính và lỗi lạc của tất cả chúng ta. Hình như bước chân của giáo sư vẫn đâu đây quanh tôi. Hình như bàn tay của giáo sư vẫn như đang nắm chặt tay tôi như thuở nào.

Tôi may mắn biết đến giáo sư Trần Văn Khê từ lâu và đã học được rất nhiều từ ông, từ phong cách sống đến tinh thần phụng sự, từ cách nghiên cứu đến khả năng ngoại giao, từ nụ cười thân thiện đến sự nhiệt tình, từ sự học sự đọc đến cách giảng bài hay, cách nói chuyện hóm hỉnh…

Giáo sư Trần Văn Khê không dạy trực tiếp tôi, chẳng là thầy giáo trên giảng đường của bạn và của nhiều người, nhưng tôi và biết bao quý vị vẫn gọi giáo sư là Thầy. Thầy ở đây là bởi vốn kiến thức và trí tuệ mà chúng ta học qua những trang viết, qua những bài nói chuyện của ông. Chữ “Thầy” ở đây là cái Tâm của giáo sư, là cả một sự nghiệp vinh quang và cao cả.

Giáo sư Trần Văn Khê nổi tiếng ở Pháp và phương Tây hơn là ở Việt Nam. Cho đến khi giáo sư chuyển về sống ở Sài Gòn, dân ta mới biết về Thầy nhiều hơn. Từ đó, chúng ta có cơ hội tiếp xúc và học được nhiều điều. Dân ta được hưởng lợi nhiều lắm. Tôi là một trong số đó.

Tôi may mắn có hai người bạn lớn, một sống ở Huế, một ở Sài Gòn. Hai người bạn thân thiết này không ai khác chính là anh Nguyễn Đắc Xuân và chị Thế Thanh. Chúng tôi không gặp nhau nhiều nhưng rất yêu quý nhau, thường xuyên hợp tác và trao đổi với nhau.

Thế rồi tình cờ chúng tôi lại nằm trong ban tổ chức lễ tưởng niệm một năm ngày mất của giáo sư Trần Văn Khê. Nhiều hoạt động được diễn ra trên cả nước, trong đó quan trọng nhất là cuốn sách mà bạn đọc đang cầm trên tay.

Chúng tôi đã cố gắng hết sức có thể để xuất bản sách trong một thời gian ngắn. Đây là công sức của cả một tập thể mà công lớn nhất thuộc về anh Nguyễn Đắc Xuân, chị Thế Thanh và các tác giả khác. Tôi đã đọc rất kỹ các bài viết và nhận thấy giá trị to lớn của những câu, những chữ, những tấm lòng. Hình như mỗi tác giả mở tâm ra, trải lòng ra để hòa vào “Tâm và Nghiệp” của giáo sư Trần Văn Khê.

Cuốn sách được ra đời là niềm hạnh phúc lớn lao của tất cả chúng ta. Xin dâng những cuốn sách đầu tiên lên bàn thờ giáo sư Trần Văn Khê như một sự biết ơn chân thành, như tình cảm của 93 triệu người con đất Việt dành cho Thầy. Mà không, như tấm lòng của bạn bè anh em và học trò từ rất nhiều quốc gia, trên khắp thế giới chứ. Tôi cũng mong đến ngày gặp được giáo sư Trần Quang Hải, cũng như những người con, người cháu khác của giáo sư để tặng sách.

Chúng tôi kính mong bạn đọc cảm thông cho sự vụng dại và những sai sót không đáng có trong cuốn sách này.

Tiến sỹ Nguyễn Mạnh Hùng

Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Sách Thái Hà

CUỘC ĐỜI CHA
QUA HỒI ỨC CỦA CON TRAI

Cái khó nhất của tôi là viết về cha tôi, một người rất nổi tiếng trong giới nghiên cứu nhạc Việt Nam và Á châu. Nếu viết khen nhiều hơn chê thì thiên hạ sẽ cho là thiên vị, là người trong nhà khen lẫn nhau.

Dù ai có muốn nói gì, nghĩ gì, đối với tôi không quan trọng. Tôi viết về cha tôi cũng như tôi đã viết về nhiều nhạc sỹ, ca sỹ khác. Tôi chỉ ghi những gì tôi biết về cha tôi với một cái nhìn khách quan tối đa. Nhân dịp Ngày của Cha (Father’s Day), tôi ghi lại vài hình ảnh của một người Cha, một người Thầy và một Nhà nghiên cứu âm nhạc đã góp phần quan trọng mang lại cho nền âm nhạc Việt Nam những hào quang rực rỡ.

THỜI THƠ ẤU

Đêm rằm tháng 6 âm lịch năm Tân Dậu (1921), chú bé Trần Văn Khê chào đời trong một gia đình bốn đời nhạc sỹ.

Cụ cố Trần Quang Thọ trước kia là nhạc công triều đình Huế. Ông nội là Trần Quang Diệm, tục danh là ông Năm Diệm, biết đàn kìm, đàn tranh nhưng chuyên đàn tỳ bà theo phong cách “Thần kinh”. Cha là Trần Quang Triều, mà giới tài tử trong Nam thường gọi là ông Bảy Triều, biết đàn nhiều cây, mà đặc biệt nhất là đàn độc huyền (đàn bầu) và đàn kìm (đàn nguyệt). Với đàn độc huyền, ông Bảy Triều đã bắt chước tiếng đào thán, tiếng ca nỉ non, nũng nịu của một người con gái và đã chế ra cách lên dây đàn kìm mà ông gọi là dây Tố Lan, thuộc hò nhì, lấy chữ xự làm hò mà dây Tồn cao bằng giọng hò trầm, thường dùng để đàn Văn Thiên Tường và Tứ đại oán, giới tài tử trong Nam đều biết và còn sử dụng. Người cô thứ ba là bà Trần Ngọc Viện, tục gọi là Cô Ba Viện, trước dạy nữ công tại trường Áo Tím, năm 1926 vì để tang cụ Phan Châu Trinh nên bị sa thải. Bà về Vĩnh Kim lập gánh hát Đồng Nữ Ban, toàn diễn viên nữ, con nông dân vùng Vĩnh Kim, Đông Hòa, Long Hưng. Bà chơi đàn tranh rất hay và đã truyền ngón cho Trần Văn Khê trong những bài Nam Xuân, Nam Ai.

Cụ cố ngoại là Nguyễn Tri Phương, đã làm đến chức Khâm sai Kinh lược Nam kỳ, tuyệt thực tử tiết khi Pháp chiếm thành Hà Nội lúc cụ đang giữ chức Tuyên sát đồng sức Đại thần miền Bắc. Ngoại tổ là Nguyễn Tri Túc, lúc sinh thời đã nuôi rất nhiều nhạc sỹ danh tiếng vùng Cần Đước, Vĩnh Kim để cho hai người con là Nguyễn Tri Lạc và Nguyễn Tri Khương học các thứ đàn. Ông Nguyễn Tri Khương, cậu thứ năm của Trần Văn Khê cũng là thầy dạy Trần Văn Khê đánh trống nhạc lễ và trống hát bội, đã sáng tác nhiều bản nhạc theo truyền thống như Yến tước tranh ngôn, Phong xuy trịch liễu mà Trần Văn Khê đã ghi âm vào đĩa hát CD OCORA số C 56005.

Mẹ là Nguyễn Thị Dành, bà không được cha cho học nhạc, nhưng thường thích nghe hòa nhạc trong gia đình.

Trần Văn Khê chẳng những được may mắn sinh trong một gia đình mà hai bên nội ngoại đều là nhạc sỹ, mà còn được “thai giáo” một cách rất đặc biệt. Nhà phía bên nội ở gần lò mổ lợn, nên người cậu thứ năm là ông Nguyễn Tri Khương đã xin phép nội tổ được đem mẹ Trần Văn Khê về dưỡng thai trong miếng vườn riêng có trồng nhiều thứ hoa đẹp lại xa lò mổ, không nghe tiếng lợn bị chọc tiết. Ngày ngày ông thổi sáo và đàn tranh cho em gái, thân mẫu Trần Văn Khê, nghe mỗi sáng, trưa, chiều. Bà không xem hát bội, không xem đá gà, chỉ thường đọc những sách như Nhị thập tứ hiếu, Gia huấn ca. Sau khi chào đời, mỗi ngày Trần Văn Khê tiếp tục được nghe đàn sáo của cậu Năm Nguyễn Tri Khương và cậu Mười Nguyễn Tri Ân cũng là người thổi ống tiêu rất hay.

Sau khi cúng thôi nôi, Trần Văn Khê được ông nội rước về ở gần. Hàng ngày nghe ông đàn tỳ bà, cha đàn độc huyền, cô chơi đàn tranh, chú bé đã sống trong một không khí đầy nhạc. Khách tới, ông nội đàn bài Lưu thủy để chú bé Trần Văn Khê nhảy cà tưng trong tay người cô hay người khách, chú bé biết theo nhịp, hễ ông đàn mau thì nhảy mau, ông đàn chậm thì nhảy chậm.

Sáu tuổi, chú bé Trần Văn Khê đã biết chơi đàn kìm (đàn nguyệt) mấy bản dễ như Lưu thủy, Bình bán vắn, Kim Tiền, Long hổ hội. Bảy tuổi, chú đã tập cho các chị diễn viên gánh Đồng Nữ Ban của cô Ba Viện hát bài La Madelon để chưng màn đầu cải lương. Tám tuổi, ông biết đàn cò, mười hai tuổi biết đàn tranh và đánh trống nhạc, biết cùng với người anh họ, anh Ba Thuận, con của cậu Năm Khương, chơi trò làm chai, xô giàng, khai xá, đề phang.

Nhưng Trần Văn Khê lại mồ côi rất sớm. Ba tuổi ông ngoại qua đời. Năm tuổi đến phiên ông nội. Mẹ mất năm 9 tuổi, năm sau 10 tuổi cha từ trần.

Cô Ba Viện nuôi ba anh em Trần Văn Khê, Trần Văn Trạch và Trần Ngọc Sương đến ngày khôn lớn. Tuy cháu mới lên 10 tuổi, cô Ba đã lo việc đào tạo con người cho cháu. Trước hết, cháu phải biết đi xe đạp, phải đạp đi lần từ nhà ra ngã ba Chim Chim, rồi đi đến Xoài Hột, rồi tới Mỹ Tho cách nhà 14 cây số. Hàng ngày cô nhờ mấy anh em bà con tập cho bơi lần đến lúc bỏ bập dừa bơi sang sông, cô mới cho tắm sông. Rồi cô cho học võ Thiếu Lâm với anh Ba Thuận, với mấy thầy dạy võ trong vùng để tự vệ, để khỏi sợ ma mà không cho đi đấu. Cô lại mua cho một cây đàn kìm nhỏ vừa tay như bên châu Âu trẻ em phải chơi đàn vi-ô-lông 2/4 để không bị hư ngón. Lúc nào chơi đàn, cô cũng nghe và sai là sửa ngay.

THỜI KỲ HỌC TẬP

Sơ học

Mười tuổi, Trần Văn Khê đỗ tiểu học và sang huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long nhờ người cô thứ năm nuôi. Đến Tam Bình, Trần Văn Khê được học chữ Hán trong ba năm với nhà thơ, nhà nho Thượng Tân Thị. Trong kỳ Sơ học năm 1934 tại Vĩnh Long, ông đỗ Sơ học có phần Hán văn. Cả tỉnh chỉ có Trần Văn Khê và Nguyễn Trọng Danh được đỗ bằng chữ Hán.

Trung học

Trần Văn Khê vào trường trung học Trương Vĩnh Ký năm 1934 và được cấp học bổng. Năm nào ông cũng đứng đầu lớp. Năm thứ tư (1938), ông học Pháp văn với ông Champion và được chấm đỗ kỳ thi tuyển chọn một học sinh xuất sắc nhất trong năm đệ tứ để được du lịch trên chiếc xe lửa xuyên Việt từ Sài Gòn đến Hà Nội, qua Phan Thiết, Tourane (Đà Nẵng), Nha Trang, Huế. Thêm một cái may trong đời học sinh, ông được học Việt văn và Hán văn với giáo sư Phạm Thiều.

Ông đỗ tú tài phần nhất năm 1940, thủ khoa phần nhì năm 1941 và nhờ vậy được Giải thưởng đặc biệt của Đô đốc Decoux, để đi viếng cả nước Cao Miên (Campuchia) xem Chùa Vàng, Chùa Bạc tại Nam Vang, viếng Đế Thiên Đế Thích và trên đường về Việt Nam ghé Hà Tiên. Nhờ thầy Phạm Thiều giới thiệu, ông được nhà thơ Đông Hồ tiếp đãi trong một tuần, dẫn đi thăm thú. Mỗi nơi, ông được nghe một bài thơ hay do thi sỹ Đông Hồ đọc để vịnh cảnh đẹp.

Trong lúc học tại trường trung học Trương Vĩnh Ký, Trần Văn Khê đã cùng Lưu Hữu Phước, Võ Văn Quan lập dàn nhạc của trường và dàn nhạc của học sinh trong câu lạc bộ học sinh mang tên là Scola Club của Hội SAMIPIC (Đức Trí Thể Dục Nam kỳ). Trần Văn Khê chỉ huy hai dàn nhạc đó, vừa phối khí dàn nhạc dân tộc có xen đàn phương Tây như măng-đô-lin, ghi-ta, vừa diễn trong khuôn khổ dàn nhạc Scola Club những bài hát phương Tây như Les Gars de la Marine, Sunset in Vienna... Ông làm trưởng ban tổ chức lễ Ông Táo trước ngày lễ nghỉ vào dịp Tết ta, Tổng thư ký hội Thể thao, và giữ tủ sách của trường trong ba năm tú tài.

Được học bổng của chính phủ thuộc địa, lại được bổng đặc biệt của hội SAMIPIC, Trần Văn Khê ra Hà Nội học y khoa.

Đại học

Tại Đại học Hà Nội, Trần Văn Khê cùng với các bạn Huỳnh Văn Tiểng, Lưu Hữu Phước, Mai Văn Bộ, Phan Huỳnh Tấng (nay đổi thành Phạm Hữu Tùng), Nguyễn Thành Nguyên, hoạt động trong khuôn khổ của Tổng Hội Sinh Viên mà Chủ tịch là Dương Đức Hiền và sau này là Phạm Biểu Tâm.

Trần Văn Khê đứng trong ban tổ chức đêm hát trường đại học hàng năm. Dù không học nhạc Tây phương bao giờ, chỉ được học dương cầm (piano) vài giờ với Bình Minh, con gái của đốc công Đức, sau là tự học, ông dám phê bình các nhạc sỹ trong dàn nhạc trường đại học và phê bình đúng, nên được các nhạc sỹ cử làm chỉ huy dàn nhạc trường đại học. Trần Văn Khê thừa dịp đó để có thể, ngoài những bản thông thường của nhạc Tây phương như La Veuve Joyeuse, Marche Turque, Monument Musical... giới thiệu những bài hát thanh niên và lịch sử của Lưu Hữu Phước.

Trần Văn Khê và Lưu Hữu Phước tập cho học sinh trường Thành Nhân hát bài hát Thiếu sinh, các cô trường Đồng Khánh hát bài Thiếu nữ Việt Nam, sinh viên Đại Học Hà Nội hát bài La Marche des Etudiants. Đầu năm 1943, ông dựng ca nhạc kịch Tục lụy (thơ của Thế Lữ, nhạc phổ Lưu Hữu Phước) với nữ sinh trường Đồng Khánh Hà Nội; hè 1943, ông dựng ca kịch Tục lụy với nữ sinh trường Áo Tím Nữ học đường (sau đổi thành trường Gia Long, cho tới năm 1975 đổi thành trường Nguyễn Thị Minh Khai).

Trần Văn Khê tham gia phong trào truyền bá quốc ngữ của Hoàng Xuân Hãn, truyền bá vệ sinh của các sinh viên trường Thuốc, cùng các bạn Lưu Hữu Phước, Mai Văn Bộ, Huỳnh Văn Tiểng tổ chức những chuyến đi hội Đền Hùng và viếng sông Bạch Đằng, Ải Chi Lăng, đền Hai Bà.

LẬP GIA ĐÌNH VÀ HOẠT ĐỘNG XÃ HỘI

Trong gia đình họ Trần, thân phụ Trần Văn Khê đã qua đời sớm, để lại hai con trai là Trần Văn Khê và Trần Văn Trạch (từ trần năm 1994 tại Paris, Pháp). Nếu không may hai cậu trai ấy qua đời mà chưa có con trai nối dòng thì dòng họ Trần sẽ tuyệt tự. Lúc đó, khi còn đang học trường thuốc, Trần Văn Khê đã nghe lời người cô Trần Ngọc Viện, người đã lo cho ông ăn học từ nhỏ tới lớn, để lập gia đình, với hy vọng có con trai nối dòng họ Trần. Trần Văn Khê yêu cô Nguyễn Thị Sương, con gái đầu lòng của ông Nguyễn Văn Hanh, giáo viên tại Sài Gòn và sau đó làm đốc học tại Thủ Đức. Bà Sương là một trong bốn nữ sinh học ban tú tài của trường nam Pétrus Ký vì lúc đó trường Áo Tím không có lớp trình độ trung học nhị cấp như bây giờ, là người học giỏi nhất trong các nữ sinh, bà Nguyễn Thị Sương rất giỏi về triết lý, bài viết đã từng được phát trên đài phát thanh.

Vào mùa hè năm 1943, sau mấy năm đeo đuổi hình bóng người con gái miền Nam kiều diễm, hiền hòa, Trần Văn Khê đã cùng Nguyễn Thị Sương sánh duyên, mang lại cho dòng họ Trần bốn người con: hai trai (Trần Quang Hải hiện là nhà nghiên cứu nhạc dân tộc tại Paris và Trần Quang Minh hiện là kiến trúc sư ở Thành phố Hồ Chí Minh) và hai gái (Trần Thị Thủy Tiên hiện sống tại Paris và Trần Thị Thủy Ngọc, nữ nhạc sỹ đàn tranh và làm việc cho một ban nghiên cứu Đông Nam Á của Trung tâm quốc gia nghiên cứu khoa học ở Paris).

Sự hy sinh cao cả của người vợ hiền đã giúp Trần Văn Khê làm tròn sứ mạng của một thanh niên yêu nước. Từ 1949, khi Trần Văn Khê lên đường sang Pháp để lại quê nhà một vợ, ba con thơ dại và một đứa con còn nằm trong bụng mẹ, bà Sương đã trở thành cô giáo dạy Pháp văn và Anh văn để nuôi và dạy dỗ bốn con cho tới ngày trưởng thành. Sự hy sinh đó của bà đã được đền bù xứng đáng: các con của ông bà ngày nay đều thành danh, trong đó nổi bật là những thành tựu trong lĩnh vực nghiên cứu âm nhạc của con trai đầu lòng giáo sư, tiến sỹ Trần Quang Hải.

Mùa thu năm 1943, sau khi đỗ đầu từ năm thứ nhất đến năm thứ nhì trường Thuốc và bắt đầu chuẩn bị thi ngoại trú (Externe des Hôpitaux) thì nhiều sự kiện làm Trần Văn Khê phải xin thôi học để trở về Nam. Thứ nhất là vấn đề sức khỏe: ông bị sốt rét rất nặng. Trần Văn Khê không có vi khuẩn lao trong cơ thể, thử theo cách tiêm dưới da (intra dermo) cũng không thấy có vi khuẩn, nhưng khi học đến những bệnh truyền nhiễm thì ông không đủ sức để tiếp tục. Thứ hai là phong trào Xếp bút nghiên xảy ra. Lưu Hữu Phước đặt nhạc và Huỳnh Văn Tiểng viết lời bản nhạc Xếp bút nghiên đã được các sinh viên thời đó hát hăng say.

Lúc quê hương cần người

Dứt là tơ vương

Giã trường lên yên...

Nhiều bạn trong đó có Lưu Hữu Phước và Huỳnh Văn Tiểng đã rời nhà trường, không phải lên yên ngựa mà lên xe đạp đi về Nam. Trần Văn Khê lúc đó đau sốt rét mới hết, còn yếu, nên về Nam bằng xe lửa.

Lý do thứ ba là lúc ấy bắt đầu có nạn đói tại miền Bắc. Trần Văn Khê và Lưu Hữu Phước định về Nam để lập một gánh hát sinh viên đi các tỉnh vừa giới thiệu bài hát thanh niên, lịch sử của Lưu Hữu Phước, vừa góp tiền mua gạo gửi ra cứu đói ngoài Bắc. Gánh hát không chuyên nghiệp và lưu động đó đã đi trong mấy tháng tại các tỉnh miền Đông và miền Tây để hát.

Về Nam, cùng với các bạn sinh viên, Trần Văn Khê tham gia tổ chức Đêm Lam Sơn tại Sài Gòn, để ủng hộ học sinh trại Suối Lồ Ồ, rồi tham gia phong trào Thanh niên Tiền phong.

Đầu năm 1944, Trần Văn Khê dạy học tại hai trường tư lớn nhất tại Sài Gòn là trường Lê Bá Cang và trường Nguyễn Văn Khuê.

Ngày 13 tháng 5, năm 1944, Trần Quang Hải, con trai đầu lòng của Trần Văn Khê ra đời tại nhà bảo sanh Thủ Đức. Lưu Hữu Phước đã viết một ca khúc Trần Quang Hải bao nỗi mừng để chào mừng con trai đầu tiên của người bạn chí thân.

Ba tháng sau, cô Ba Viện, người cô và cũng là người ơn đã nuôi nấng, dạy dỗ Trần Văn Khê từ lúc mồ côi đến khi trưởng thành, qua đời, chưa kịp thấy mặt đứa cháu trai nối dòng họ Trần.

Các trường tản cư xuống tỉnh. Trường Pétrus Ký do giáo sư Đặng Minh Trứ làm giám đốc, được chuyển về Bến Tre. Trần Văn Khê, trong khi chuẩn bị dạy trường ấy, đã dạy học ở trường tư thục của bác sỹ Nguyễn Văn Còn.

Lúc ấy, ngoài việc dạy học, Trần Văn Khê còn tham gia Ban tuyên truyền của tỉnh Bến Tre cùng với Đặng Ngọc Tốt, đi các nơi trong tỉnh Bến Tre, Sa Đéc.

Anh Đặng Ngọc Tốt diễn thuyết, Trần Văn Khê hát các bài nhạc của Lưu Hữu Phước để nhắc lại những trang lịch sử oai hùng của dân tộc Việt Nam.

NHỮNG NĂM ĐẦU TIÊN TRÊN ĐẤT PHÁP

Năm 1949, vì bị lộ nên Trần Văn Khê, sau khi bàn với các bạn, rời Việt Nam sang Pháp, vừa “lánh nạn” vừa du học .

Tới Pháp với hai bàn tay trắng, một bộ đồ vải tropical và bản hợp đồng với các báo kể phía trên để làm “phóng viên”, Trần Văn Khê lúc ấy thành ký giả chuyên nghiệp, có được thẻ nhà báo chuyên nghiệp do Sở Thông tin Pháp cấp cho.

Vừa tới Pháp tháng 5, thì tháng 8, Trần Văn Khê cùng đi với học sinh Việt Nam tham dự Liên hoan thanh niên tại Budapest. Ông cùng với anh Nguyễn Ngọc Hà (nguyên Phó trưởng ban Việt kiều Trung ương) tổ chức chương trình văn nghệ giới thiệu nước Việt Nam đang tranh đấu giành tự do. Trần Văn Khê dự thi nhạc cụ dân tộc, với hai cây đàn cò và đàn tranh, được giải nhì, sau Liên Xô, đồng hạng với Mông Cổ, trước Hungary và Bungary.

Đồng thời Trần Văn Khê được người đại diện kháng chiến Việt Nam từ chiến khu sang Bupadest tặng “Lá cờ thi đua” vì đã giới thiệu tinh thần kháng chiến anh dũng của dân tộc Việt Nam có hiệu quả nhất đoàn, cho thanh niên nhiều nước biết. Sau chuyến đi Budapest, Trần Văn Khê mất học bổng sắp được để học Khoa báo chí tại đại học Michigan và không được thẻ tạm trú tại Pháp, mỗi ba tháng phải lên Sở cảnh sát Paris trình diện.

Trần Văn Khê tự làm việc để sinh sống. Từ năm 1949 tới 1951, ông đọc các báo Pháp để viết mục “Điểm báo”, làm phóng viên về các sinh hoạt Việt kiều, viết du ký, phóng sự, gửi về tòa soạn những bài báo xã thuyết về chính trị quốc tế và chính trị liên hệ đến Việt Nam. Nhân làm báo, ông thử thi vào trường chính trị nổi tiếng là Sciences Po Paris. Đỗ vào năm thứ nhì của trường, Trần Văn Khê học hai năm trong môn Giao dịch quốc tế và học thêm Anh văn tại Đại học Văn khoa Paris.

Tiền học ông nhờ báo ở Việt Nam hàng tháng chuyển ngân nhưng báo thường bị đóng cửa. Trần Văn Khê phải đi đàn mỗi tối thứ Năm và Chủ nhật tại hiệu cơm La Paillote của bà Từ Bá Hòa để được một bữa cơm ngon và ít tiền. Trong năm sau, mỗi cuối tuần, ông giới thiệu đàn cò, đàn tranh tại nhà hàng Bồng Lai của ông Bùi Văn Tuyền ở vùng Champs Elysées. Ông ghi âm cho hãng đĩa hát ORIA hơn 30 bài nhạc mới của Lưu Hữu Phước, Phạm Duy, Võ Đức Thu, Nguyễn Hữu Ba, Lê Thương, Hùng Lân, với bí danh là Hải Minh (tên của hai con trai ghép lại).

Ngày 10 tháng Giêng năm 1950, con gái út của Trần Văn Khê, Trần Thị Thủy Ngọc, ra đời tại tỉnh Vĩnh Long. Lúc ấy Trần Văn Khê đã ở Pháp hoạt động văn nghệ cho Hội Ái hữu Việt kiều do giáo sư Phạm Huy Thông làm hội trưởng, chơi thân với nhà viết báo Khuông Việt, nhà thơ Nguyễn Văn Cổn, Lê Văn Sáu, lúc ấy là sinh viên trường Chính trị và Đại học Văn khoa (cựu giáo sư Đại học sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh). Trần Văn Khê khi rời Việt Nam sang Pháp thì vợ mới có thai 10 ngày. Đứa con gái út mở mắt chào đời không thấy mặt cha và cũng không biết cha cho tới năm 1969 mới được sang Pháp để gặp cha lần đầu.

Mùa hè năm 1950, Trần Văn Khê sang La Haye, Hà Lan học về luật quốc tế, cùng khóa với Lê Thành Khôi (từng làm giáo sư đại học Paris, người viết quyển Histoire du Vietnam nổi tiếng). Hè năm 1951, ông thi đỗ ra trường Chính trị khoa Giao dịch quốc tế. Nhờ đỗ hạng 5 nên ông được tuyển vào ngạch thư ký quốc tế cho Liên Hiệp Quốc, năm ấy họp Đại hội tại Paris.

Trong khi chờ đợi nhậm chức vào mùa thu 1951, thì tháng 8, hai tháng sau khi đậu bằng Chính trị, ông bị đưa vào nhà thương Cochin, bị phẫu thuật gấp và từ đó đến tháng 10 năm 1954, phải sống “bên lề cuộc đời”, đi từ bệnh viện này đến trung tâm dưỡng bệnh nọ. Ông bị giải phẫu bốn lần, phải uống và bị tiêm bao nhiêu thứ thuốc có thể chữa bệnh này nhưng lại gây bệnh khác. Sau ba năm hai tháng, ông mới được trở về cuộc sống bình thường. Nhưng cũng nhờ bị “nhốt” trong nhà thương mà Trần Văn Khê có thời gian giờ đọc rất nhiều sách tại thư viện Paris. Ghi tên soạn luận án tiến sỹ đại học Paris năm 1952, Trần Văn Khê được các ủy viên văn hóa (délégué culturel) của các bệnh viện dành cho sinh viên như Centre de Cure Universitaire tại Aire sur l’Adour, Postcure Universitaire tại vùng Sceaux, ngoại ô Paris, lo việc mượn và trả sách.

Từ năm 1954 đến năm 1958, Trần Văn Khê ra viện theo học khoa nhạc học và chuẩn bị luận án tiến sỹ dưới sự chỉ đạo của các giáo sư Jacques Chailley, Emile Gaspardone và André Schaeffner.

Ngoài ra, Trần Văn Khê làm nhiều công việc để mưu sống, đáng kể nhất là bốn việc sau đây:

Thứ nhất, ông thực hiện 52 buổi nói chuyện bằng tiếng Việt cho đài BBC Luân Đôn với các đề tài âm nhạc kịch nghệ và chuyện cổ tích Việt Nam

Thứ hai, ông đóng phim cho hãng Arthur Rank Corporation nước Anh trong bộ phim có tên là A Town Like Alice (Một thành phố giống như Alice Springs, một thành phố giữa sa mạc bên châu Úc). Phim dựa theo tiểu thuyết của Nevil Shute, Pháp dịch tên phim là Ma vie commence en Malaisie (Đời tôi bắt đầu từ Mã Lai). Ông đóng vai đại úy Nhật Sugaya, cai quản trại tù binh Anh và Úc chung với Peter Finch và Virginia Mac Kenna. Phim được chọn chiếu tại Liên hoan phim Cannes năm 1957.

Thứ ba, trong bộ phim gián điệp Pháp, La Rivière des Trois Joncques (Ba chiếc thuyền trên con rạch), Trần Văn Khê đóng hai vai: vai chính là cảnh sát trưởng Việt Nam trong cơ quan phản gián điệp, vai phụ là ông già Tàu bán đồ cổ. Ông đóng cùng Jean Gaven và Dominiques Wilms.

Thứ tư, trong phim Gengis Khan, ông lồng tiếng vai Thừa tướng Kao Linh, do tài tử Mỹ James Mason đóng.

Ông còn lồng tiếng cho phim Tarzan nổi giận, vai Rokov do dược sỹ Nguyễn Trọng Thu, người tiền phong trong việc lồng tiếng phim ngoại quốc ra tiếng Việt đóng và hai phim Mexico do Vạn Ý Phim phát hành, giám đốc là ông Huỳnh Tấn Đốc.

Ông cũng lồng tiếng phim cho mấy chục phim Mỹ chuyển sang tiếng Pháp cho các hãng Kikoine, Henz... và đóng phim quảng cáo cho xe Renault 4, cho hãng rượu Martini...

Tháng 6 năm 1958, Trần Văn Khê đỗ tiến sỹ Văn khoa (môn Nhạc học) Đại học Sorbonne với hàng tối ưu với lời khen của giám khảo (Mention Très Honorable avec félicitations du Jury). Luận án chính của ông là Âm nhạc truyền thống Việt Nam (La musique vietnamienne traditionnelle/ The Traditional Vietnamese Music), hai đề tài phụ là: 1. Khổng Tử và âm nhạc (Confucius et la Musique/ Confucius and Music) và 2. Vị trí âm nhạc trong xã hội Việt Nam (Place de la musique dans la société viêtnamienne/ Place of Music in the Vietnamese Society).

SAU KHI ĐỖ TIẾN SỸ VĂN KHOA

Tháng 8 năm 1958, ông dự hội nghị quốc tế đầu tiên tại trụ sở UNESCO tại Paris với tham luận và hòa nhạc chung một chương trình với Ravi Shankar (Ấn Độ), Ebadi và Hossein Malek (Ba Tư), Yuize Shinichi (Nhật Bản) và Yehudi Menuhin (Mỹ gốc Nga nghệ sỹ vi-ô-lông nổi tiếng thế giới).

Năm 1959, ông được Hội Singer Polignac cho học bổng một năm để nghiên cứu và phổ biến nhạc Việt Nam và nhạc châu Á tại Paris. Ông sáng lập Trung tâm nghiên cứu nhạc Đông Phương (Centre d’Etudes de Musique Orientale/ Center of Studies for Oriental Music) và giữ chức giám đốc học vụ và giáo sư nhạc Việt Nam. Từ năm 1979, ông là chủ tịch Trung tâm kiêm Tổng giám đốc học vụ đến năm 1989. Trung tâm này giải tán khi Trần Văn Khê hưu trí sau 30 năm hoạt động.

Từ khi đỗ tiến sỹ đến lúc về hưu năm 1987, các hoạt động của ông đi vào hai hướng chính:

1. Nghiên cứu âm nhạc

Năm 1960, Trần Văn Khê được bổ nhiệm vào Trung tâm nghiên cứu khoa học Pháp (Centre National de la Recherche Scientifique/National Center for Scientific Research) với chức tùy viên (attaché de recherche), 1964 lên chức chuyên viên nghiên cứu (chargé de recherche), năm 1968 lên chức nghiên cứu sư (maître de recherche) và từ năm 1971 lên chức giám đốc nghiên cứu (Directeur de recherche).

Đề tài nghiên cứu của ông trước hết là âm nhạc truyền thống Việt Nam rồi đi lần đến đề tài đối chiếu nhạc cụ, nhạc lý và ngôn ngữ âm nhạc các nước châu Á, mỗi đề tài đi dài trong thời gian và rộng trong không gian. Ông dành nhiều thời gian trong thư viện tìm thư mục, trong các bảo tàng nghe các băng từ, đĩa hát và nhất là đi diền dã (recherche sur le terrain/ field research), và tự ghi âm, chụp ảnh trên thuộc địa. Mỗi năm, ông báo cáo kết quả và phải có ít nhiều bài đăng trong các tạp chí chuyên môn.

Ngoài ra, ông phải tham gia giảng dạy trong các trường đại học và tham luận tại các hội nghị quốc tế.

Tôi không đi sâu vào chi tiết nhưng xin đưa ra vài con số điển hình:

• Trong 27 năm làm việc, Trần Văn Khê đã đăng gần 200 bài, đa số viết bằng tiếng Pháp, một số nhỏ bằng tiếng Anh, có một số bài được dịch ra tiếng Đức, tiếng Trung, tiếng Ả Rập. Hơn 130 bài dài từ vài chục đến cả trăm trang đánh máy và những bài đăng trong tạp chí Le Courrier de l’UNESCO được dịch ra hơn 15 thứ tiếng.

• Trần Văn Khê được các nước mời hay được Trung tâm nghiên cứu khoa học Pháp và UNESCO phái đi dự gần 200 hội nghị quốc tế trên 67 nước trên thế giới.

• Ông đã tự ghi âm trên 600 giờ âm nhạc và trao đổi với nghệ nhân, nghệ sỹ Việt Nam trên 300 giờ âm nhạc châu Á, châu Phi; chụp hơn 8.000 tấm ảnh, dương bản, ảnh màu hoặc đen trắng về sinh hoạt âm nhạc tại Việt Nam và tại nhiều nước đã đi qua. Ông thu thập được gần 500 đĩa hát của các nước trên thế giới, thực hiện được hơn 15 đĩa hát về âm nhạc truyền thống Việt Nam, bốn đĩa được năm giải thưởng lớn của Hàn lâm viện đĩa hát Pháp vào những năm 1960, 1970, đĩa hát Đức năm 1969, giải Diapason d’or của tạp chí chuyên về giới thiệu và phê bình đĩa hát tại Pháp và giải các nhà phê bình đĩa hát tại Đức năm 1994.

• Ông đã thực hiện nhiều phim ngắn, dài về nhạc dân tộc như phim về lối hát cổ điển dhrupad (Ấn Độ), về ống sheng Trung Quốc (sanh hầu), đàn guqin (cổ cầm Trung Quốc), đàn tranh Việt Nam.

2. Giảng dạy trong các trường đại học

Từ năm 1963, ông dạy trong Trung tâm nghiên cứu nhạc Đông Phương, dưới sự bảo trợ của Viện âm nhạc Paris (Institut de Musicologie de Paris/ Institute of Musicology), môn thực tập đàn tranh và lớp lý thuyết, ngôn ngữ âm nhạc các nước Châu Á. Đến năm 1980, ông chỉ lo về hành chính và tổ chức chương trình giảng dạy.

Từ năm 1965, ông được mời dạy một lớp về âm thanh, thang âm điệu thức trong các truyền thống tại châu Á. Từ năm 1970, ông dạy môn dân tộc nhạc học cho lớp cử nhân và cao học, có cả hội thảo chuyên đề cho các thí sinh tiến sỹ. Giáo sư Trần Văn Khê chỉ đạo nghiên cứu, đỡ đầu và làm giám khảo cho hơn 50 thí sinh bảo vệ tiểu luận án cao học và luận án tiến sỹ về nhạc châu Á, châu Phi, trong số đó chỉ có một tiến sỹ Việt Nam là Nguyễn Thuyết Phong là có thời gian được dạy âm nhạc Việt Nam tại trường Đại học Kent tại Mỹ.

Ngoài ra, ông còn giảng ba năm cho trường Cao học Khoa học xã hội (Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales), giảng nhiều lần tại Nhạc viện Paris lớp về nhạc cụ châu Á của bà bá tước Genivieve de Chambure và được thỉnh giảng trên 15 đại học trên khắp thế giới, ví dụ như Hàn lâm viện Listz tại Budapest, Đại học Varsovie, Đại học Vicenza tại Venise, Téhéran (Ba Tư), Perth (Tây Nam Úc), Trường nhạc Algerie, ba lần tại Đại học Hawaii, hai lần tại Đại học California (UCLA), Carbondale (Southern Illinois), ba lần tại Nhạc Viện Hà Nội và nhiều lần tại lớp thể nghiệm dạy nhạc dân tộc trên cấp đại học của Viện Nghiên cứu âm nhạc và múa do cố giáo sư Lưu Hữu Phước làm Viện trưởng.

Giáo sư Trần Văn Khê thường nói trong 20 năm vừa qua, ông đã “đốt đuốc tìm học trò” và trong nhiều buổi thuyết trình giáo sư có nhắc đến nhiều môn sinh mà ông đang theo dõi và thực hiện được một số công trình âm nhạc.

Băng Châu (ghi)

(Theo Dân Trí, 24/6/2015)

TRẦN VĂN KHÊ
TRONG KÝ ỨC BẠN BÈ VÀ HỌC TRÒ

NGHĨ TỪ THƯ VIỆN TRẦN VĂN KHÊ

Năm 2001, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê quyết định sẽ rời Pháp về ở hẳn tại Việt Nam. Sau 55 năm lập nghiệp ở xứ người, nhà nghiên cứu lừng danh về âm nhạc châu Á đã bước sang tuổi 80 ấy chỉ có một căn hộ khiêm tốn ở ngoại ô Paris, nơi chất đầy các cây đàn, các cuốn sổ ghi chép, các cuốn băng ghi âm và ghi hình những tư liệu âm nhạc quý hiếm. Và nhiều nhất là sách báo: 6.420 cuốn sách với 3.920 nhan đề, 4.266 tạp chí với 763 nhan đề, 108 bản báo với 39 nhan đề.

Quyết định về sống hẳn ở Việt Nam, làm sao ông có thể để lại Pháp số tài sản quý giá mà từ lâu ông đã nung nấu mong muốn tặng tất cả cho quê nhà? Nhưng nếu đem về thì cá nhân ông làm sao kham nổi công sức và chi phí với mấy trăm kiện sách và hiện vật? Và ở Việt Nam, nơi trú ngụ chắc chắn là rất khiêm nhường của ông làm sao đủ chỗ để lưu giữ, phát huy số lượng sách và hiện vật ấy?

Trong một lần tình cờ gặp gỡ ở Paris, bà Trương Ngọc Thủy, khi ấy là giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh, giáo sư Trần Văn Khê đã bộc bạch nỗi niềm mà không mấy tin sẽ được chia sẻ. Thật bất ngờ, câu trả lời mà ông nhận được từ bà Thủy lại thật chân thành và rõ ràng: “Nếu bác quyết định trở về sống ở quê nhà và đem theo tất cả tài sản tinh thần quý giá của bác để tặng cho đất nước, cháu xin hứa sẽ bằng mọi cách giúp bác thực hiện nguyện vọng. Chỉ có một điều kiện thôi nghen bác: nơi bác ở và tất cả số lượng sách và hiện vật bác đem về sẽ đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh”.

Câu chuyện hồi hương và ngôi nhà ở Việt Nam của giáo sư Khê bắt đầu từ cuộc gặp gỡ tình cờ ấy hóa ra không đơn giản. Đã có nhiều cuộc trao đổi công việc ở cấp cao, thậm chí rất cao để tìm cách giải quyết ổn thỏa mọi bề. Nếu chỉ là một cuộc hồi hương thuần túy như bao kiều bào khác, nếu chỉ là việc tìm một chỗ ở nào đó với giá chính sách dành cho một người Việt có đóng góp nhất định cho đất nước về mặt văn hóa, nếu chỉ đơn giản là đem tất cả những hiện vật, sách vở của Trần Văn Khê để vào kho bảo tàng và kho thư viện để từ từ đưa vào trưng bày và khai thác nghiên cứu thì hẳn mọi việc đã đơn giản. Đằng này, những người làm việc ở ngành văn hóa đã xây dựng hẳn một đề án mang tên “Nhà Trần Văn Khê” với ý đồ thật rõ ràng: Nhà nước tìm và tạm cấp một ngôi nhà khang trang để giáo sư Trần Văn Khê sống và làm việc những năm cuối đời. Tất cả những hiện vật gắn bó với ông trong suốt sự nghiệp học tập, nghiên cứu, quảng bá âm nhạc Việt Nam và trở thành một nhân vật văn hóa nổi tiếng ở nước ngoài sẽ được trưng bày, lưu giữ tại đây. Đây cũng là nơi sẽ tổ chức những sinh hoạt nghiên cứu, biểu diễn và giới thiệu nghệ thuật truyền thống Việt Nam cho người trong nước và bè bạn quốc tế mà giáo sư Trần Văn Khê trực tiếp tham gia, chủ trì. Chính tại ngôi nhà này, khách có nhu cầu nghiên cứu sẽ được tiếp cận kho tư liệu quý dưới dạng sách, băng từ, hình ảnh, văn bản, sổ ghi chép liên quan đến sự nghiệp âm nhạc của Trần Văn Khê cùng các nhân vật văn hóa nổi tiếng của Việt Nam và thế giới. Ngôi nhà do Nhà nước tạm cấp cho giáo sư Trần Văn Khê để ở, không phải là tài sản có giá trị chuyển dịch của cá nhân ông. Đổi lại, giá trị mà cá nhân giáo sư mang đến cho ngôi nhà chính là linh hồn chứ không chỉ là sự vô hồn khô khan của hiện vật và sách vở. Ông đã thực sự ở đây, đã tiếp tục làm việc trong tư cách một nghệ sỹ, một nhà khoa học, đã tiếp đón rất nhiều vị khách quý trong và ngoài nước, đã thực sự là chỗ dựa tinh thần những buổi sinh hoạt học thuật và trình diễn, giới thiệu âm nhạc dân tộc, đã trực tiếp hướng dẫn cho khách đến tra cứu nguồn tư liệu quý mà ông cắc củm lượm lặt cả đời ở xứ người để mang về phục vụ cho nhu cầu trong nước. Đến khi ông trăm tuổi, toàn bộ ngôi nhà mang dấu ấn kỷ niệm về ông sẽ trở thành một địa chỉ văn hóa thuộc về tất cả mọi người với tên gọi giản dị “Nhà Trần Văn Khê”. Ngôi nhà với cả vạn cuốn sách và hiện vật rồi đây sẽ thành một địa chỉ văn hóa thuộc về tất cả mọi người. Vì ý nghĩa đó, nhất thiết phải bố trí một căn nhà đẹp về kiến trúc, đủ rộng về diện tích sử dụng bên trong và không gian bên ngoài. Nhất thiết phải bố trí người có nghiệp vụ bảo tàng, nghiệp vụ thư viện đến giúp giáo sư xử lý, bảo quản hiện vật, sách. Lý lẽ ấy của những người làm đề án “Nhà Trần Văn Khê” ở Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tuy có mất không ít thời gian thuyết phục những người, những đơn vị có liên quan nhưng niềm vui lớn nhất là cuối cùng thì thành phố và quận Bình Thạnh cũng đã phối hợp để tìm được một ngôi nhà xứng đáng với ý nghĩa của nó. 465 kiện sách và hiện vật cũng đã từ Pháp về đến Việt Nam an toàn mà không bị bất cứ phiền phức nào trong xét duyệt, lại còn được miễn toàn bộ phí hải quan xuất nhập cảng.

Ngôi biệt thự ở số 32 Huỳnh Đình Hai (quận Bình Thạnh) được sửa chữa khang trang, đẹp đẽ “trước cau, sau chuối” như bao ngôi nhà Việt truyền thống để ngày 6 tháng 1 năm 2006 chìa khóa của nó được những người có trách nhiệm trao tận tay giáo sư Trần Văn Khê. Năm 2006, vị giáo sư từng được nhiều giải thưởng danh giá của các tổ chức quốc tế, là thành viên danh dự suốt đời của hội đồng Quốc tế âm nhạc thuộc UNESCO, lần đầu tiên ăn Tết cổ truyền tại “nhà của mình”, ở trên chính nước mình sau 55 năm tha hương. Đã có quá nhiều người tôn vinh giáo sư Trần Văn Khê là người hoạt động và quảng bá hiệu quả nhất cho âm nhạc truyền thống Việt Nam ở nước ngoài trong hơn nửa thế kỷ. Nhà nước Việt Nam cũng đã tặng ông huân chương Lao động hạng nhất vì những đóng góp quan trọng của ông cho việc sưu tầm và vinh danh ca trù, nhã nhạc cung đình Huế, không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên lên hàng di sản thế giới. Còn ông, vị giáo sư năm nay đã 92 tuổi, chắt ngoại của Nguyễn Tri Phương thì chỉ luôn thành tâm cảm ơn, không sót một ai, tất cả những người đã giúp ông có được hàng chục buổi sinh hoạt âm nhạc định kỳ tại ngôi nhà mà đến nay nhiều người đã quen gọi là “Nhà của giáo sư Trần Văn Khê”, có được tại nhà một thư viện chuyên nghiệp mang tên “Thư viện Trần Văn Khê” kể từ ngày 31 tháng 7 năm 2012. Có được niềm vui ngoài sự tưởng tượng của chính mình khi bắt đầu chuẩn bị hồi hương nhưng ông nghĩ, mình vẫn còn món nợ lớn với âm nhạc dân tộc: chương trình giảng dạy âm nhạc dân tộc ở bậc tiểu học chưa được chính thức nhân ra ở tất cả các trường sau giai đoạn thể nghiệm ở trường Tiểu học Trần Hưng Đạo Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2004 mà chính ông trực tiếp thực hiện.

“Nhà Trần Văn Khê”, “Thư viện Trần Văn Khê” - những địa chỉ văn hóa ấy, nghĩ cho cùng, đâu phải là điều quá khó để tiếp tục thực hiện. Đất nước mình còn biết bao những con người mà tài năng và sự nghiệp quý giá của họ thực sự là tài sản tinh thần vô hình và vô giá đang lặng lẽ làm nên niềm tự hào cho đất nước. Chậm nghĩ, chậm thực hiện các địa chỉ văn hóa ấy khi năm tháng cứ vùn vụt trôi qua là chúng ta đang tự mình đánh mất những cơ hội có được các giá trị tinh thần cần lưu giữ cho các thế hệ kế tiếp. Thiếu tiền, thiếu nhà, thiếu người không phải là nguyên nhân chính lý giải cho sự chậm trễ. Gạt bỏ những định kiến trong tư duy về trật tự “trên ‒ dưới, trước ‒ sau, trong ‒ ngoài” để làm văn hóa mới chính là thách thức mà những người có trách nhiệm điều hành xã hội hôm nay cần vượt qua.

Nguyễn Thế Thanh

(Theo Sài Gòn Tiếp Thị, 29/8/2012)

DU NGOẠN TRONG KHU VƯỜN ÂM NHẠC VỚI GIÁO SƯ, TIẾN SỸ TRẦN VĂN KHÊ

Chúng tôi đến nhà giáo sư Trần Văn Khê vào buổi chiều lất phất mưa. Không khí có vẻ như chùng xuống nhưng không làm giảm sự háo hức của các trại sinh. Trong tâm thức mọi người, giáo sư Khê luôn là một học giả uyên bác và đáng kính. Tuy nhiên khi đặt chân đến nhà riêng, ai nấy cũng khá ngạc nhiên khi thấy cách sống giản dị của ông. Ở gian nhà chính, thay vì bày biện những tiện nghi của cuộc sống hiện đại, giáo sư Khê chỉ kê một chiếc bàn và một bộ sa-lông gỗ đơn sơ. Vị trí trang trọng nhất trong nhà là dành cho những nhạc cụ cổ truyền: đàn tranh, đàn bầu, đàn kìm...

Giáo sư xuất hiện với một nụ cười ấm áp, giọng nói trầm ấm, truyền cảm. Tuy tuổi cao sức yếu, việc đi lại đều phải có người trợ giúp nhưng khi cất lời, không ai còn nhớ đến ông như một cụ già 94 tuổi nữa, thay vào đó những điệu hò, những câu lý như đưa ông trở về thời tuổi trẻ của mình. Trong buổi nói chuyện này, giáo sư Khê không đặc biệt đi sâu vào nội dung nào bởi ông biết rằng 60 trại sinh đang ngồi phía dưới, có người đã thuần thục một nhạc cụ, đã hiểu về âm nhạc, nhưng cũng có người chưa hề quen với nó. Chính vì vậy mà trong thời gian ngắn ngủi khoảng hai giờ đồng hồ, ông đã chọn cách nói khái quát nhất về âm nhạc dân gian Việt Nam. Dù vậy, ở mỗi nội dung, giáo sư đều hát minh họa đưa ra những lời thuyết minh ngắn gọn, dễ hiểu để trại sinh kiều bào có thể lĩnh hội được những ý nghĩa mà ông muốn truyền đạt.

Với sự dẫn dắt của giáo sư, các bạn trại sinh đã đi qua khu vườn âm nhạc muôn màu, muôn vẻ nhưng không tách bạch với cuộc sống thường nhật của con người Việt Nam. Từ thuở nằm nôi, chúng ta đã sống trong lời hát ru của chị, của mẹ, của bà. Những câu hát với giai điệu êm ái, tuy chưa thật hoàn chỉnh về nhạc điệu, ca từ nhưng đứa trẻ nào cũng cảm nhận sự bình yên khi người mẹ hát nó bằng tâm tư chất chứa yêu thương và cảm xúc của mình. Dẫu mai này lớn lên, đi đâu, làm gì thì những câu hát đó vẫn còn đọng lại trong tiềm thức. Lớn lên chút nữa, mỗi người trong chúng ta lại bắt đầu làm quen với những bài đồng dao vui tươi, dí dỏm qua những trò chơi trẻ nhỏ. Âm nhạc không chỉ là một trò tiêu khiển lúc nhàn rỗi mà nó còn gắn liền với quá trình lao động của con người. Với nhịp điệu, tiết tấu dồn dập, rộn ràng, hò rất thích hợp với lao động tập thể, đồng thời cũng rất hấp dẫn lôi cuốn khiến những người đang làm việc như say theo câu hát, quên hết bao mệt mỏi. Những đêm trăng thanh gió mát, phong cảnh hữu tình, hò còn là nhịp cầu cho những đôi trai gái tình tự, giao duyên. Và nếu như khi chúng ta được đón chào đến cuộc đời này bằng lời ru của mẹ thì khi ra đi, chúng ta cũng được tiễn đưa bằng những giai điệu trầm lắng của buổi biệt ly của tiếng trống, tiếng đàn và tình cảm bịn rịn, lưu luyến của những người ở lại dành cho người đi xa.

Phần trình bày súc tích và cô đọng của giáo sư Trần Văn Khê đã giúp cho các bạn trẻ kiều bào hiểu rằng âm nhạc là những giai điệu của tình cảm, tâm tư con người mà nếu thiếu nó, cuộc sống sẽ tẻ nhạt biết chừng nào. Buổi nói chuyện lôi cuốn, hấp dẫn hơn chính là nhờ phần hát hò minh họa của giáo sư và tiếng đàn lay động cảm xúc của nghệ sỹ đàn tranh Hải Phượng và nhạc sỹ Huỳnh Khải. Đặc biệt, phần trình bày của nghệ sỹ ưu tú Thúy Hoan về bộ gõ trong nhạc Việt Nam đã giúp buổi giao lưu sôi nổi, thú vị hơn. Nhất là khi cô đã mời các bạn trại sinh cùng tham gia diễn xướng, nối kết các bạn trại sinh lại với nhau trong tình yêu và niềm tự hào về nền âm nhạc dân tộc.

Thu Ba

(Theo Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài, Thành phố Hồ Chí Minh, 26/8/2014)

“VỀ VỚI QUÊ HƯƠNG ĐỂ ĐƯỢC THẤY MÌNH LUÔN TRẺ”

Vẫn gian phòng ấm áp, nơi trưng bày đủ loại nhạc cụ dân tộc và những di ảnh thuộc hàng quý hiếm trên đời, nhà thầy Khê cứ đầu tháng sau mỗi quý, lại rộn ràng niềm vui và sự thích thú của những tâm hồn yêu âm nhạc.

Những chương trình sinh hoạt định kỳ tại nhà giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đã diễn ra thật sinh động. Chưa đến giờ khai mạc, đông đảo bạn trẻ đã đến gần kín gian phòng. Đến hẹn lại lên, địa chỉ này đã trở nên quen thuộc đối với các bạn sinh viên yêu thích âm nhạc dân tộc. Biết gian phòng tại tư gia 32 Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh quá nhỏ, chỉ có thể chứa được 100 người, nhiều kỳ sinh hoạt thầy Khê đã yêu cầu báo chí đừng đưa tin vì sự quá tải sẽ khiến nhiều người không vào được bên trong. Thế nhưng, dù không một mẩu tin trên các báo, gian phòng vẫn đông kín người.

Mấy ai biết mỗi ngày, cứ 5 giờ sáng thầy đã thức dậy, công việc đầu tiên là soạn thảo những việc cần làm trong ngày, ghi chép cẩn thận vào sổ. Sau mỗi tuần, thầy tổng kết lại, những quyển sổ phân biệt công việc cần làm, phải làm và sẽ làm được xếp ngăn nắp trên bàn. Trên máy vi tính, những chuyên mục công việc được soạn kỹ lưỡng. Có lần thầy nói: “Xem công việc dù lớn hay nhỏ đều như nhau thì cuộc sống sẽ ngăn nắp”. Chính vì ngăn nắp trong cách sống, cách nghĩ và cách làm, kiến thức được thầy dung nạp bỗng dưng như những ngăn tủ, cứ mở ra là lấy dùng. Chỉ mới đây thôi, trong đêm tưởng niệm Nghệ sỹ Nhân dân Phùng Há, đúng vào ngày sinh nhật 89 của thầy, dù nhiều học trò đã đặt tiệc để mừng thọ nhưng thầy đã xin lỗi để đến với đêm diễn gây quỹ từ thiện và có phần tưởng niệm người nghệ sỹ cả đời cống hiến cho sân khấu. Thế mới thấy nể phục một giáo sư quên cái riêng của mình để vì cái chung của cả giới. Thầy nói: “Tôi được cô Bảy Phùng Há cho làm nghệ sỹ vinh dự cách đây mấy chục năm, thì hôm đó, khi các thế hệ nghệ sỹ làm một đêm văn nghệ để gây quỹ từ thiện, tôi không thể vì lễ mừng thọ của mình mà không tới dự”.

Điều đáng quý hơn là sự cập nhật thông tin để có thể đối chứng, so sánh, phân biệt đúng sai trong quá trình nghiên cứu của thầy. Chính điều đó đã giúp cho kho tàng nghiên cứu âm nhạc dân tộc, văn hóa truyền thống của thầy càng thêm sâu rộng.

Thầy nhấn mạnh một điều mà hầu hết các bạn trẻ đều tâm đắc: “Trước sự phát triển của âm nhạc truyền thống nói riêng và văn hóa dân tộc nói chung, những gì phát triển từ bên trong ra là của cha ông sáng tạo, gầy dựng và chịu sự thử thách của thời gian mới thành tựu. Còn những gì phát triển, lai căng từ bên ngoài cần phải thận trọng để không bị mất gốc”.

Chuyện một du học sinh sang Nga bảo vệ luận án tiến sỹ về âm nhạc dân tộc đã bị đề nghị tước bỏ những câu hò trong ngũ cung của bản Lưu Thủy Trường, thầy nghe xong bực tức góp ý ngay: đâu phải tốt nghiệp trên đất bạn rồi phải theo ý của bạn, con bỏ đi chữ hò là mấy cái gốc của bản nhạc rồi. Chính chữ hò này mới là của ông cha mình, nên trong dàn nhạc cổ người trong nghề vẫn thường nói hò 1, hò 2, hò 5... Học của người nhưng phải biết giữ cái gốc của mình.

Một bạn sinh viên nhà ở tận quận 7, không một lần sinh hoạt định kỳ nào vắng mặt, nói: “Nghe thầy Khê nói chuyện, em thấy đời tươi trẻ mãi”. Vì sao một ông lão ở tuổi 89 vẫn có sức hút đối với giới trẻ, mà đâu phải đề tài ông nói là điều họ quan tâm? Không buổi sinh hoạt nào thời lượng nói chuyện của thầy bị thu ngắn, ngay cả hôm nay, khi thầy đang cảm. Tôi bồi hồi nhớ lại ước mơ của thầy khi lần đầu về nước, trả lời các báo về dự định cuối đời của mình, thầy đã nói: “Về với quê hương để được thấy mình luôn trẻ”. Sức trẻ ở trong chính trái tim yêu nước của thầy.

Thanh Hiệu

(Theo Tạp chí Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh, 19/7/2010)

“TÔI KHÔNG CÓ GIA SẢN MÀ CHỈ CÓ MỘT SỰ NGHIỆP TINH THẦN”

Dáng đi nặng nề, bước chân chậm chạp, đôi mắt khuất sau cặp hình dày cộm, thường hay nhờ người đối thoại lặp lại câu hỏi vì thính giác chỉ còn bốn phần mười. Thật là một điều lạ lùng khi chứng kiến con người có vẻ bề ngoài hoàn toàn không lôi cuốn ấy lại có một sức thu hút lớn lao.

Trên đoạn đường ngắn chưa đầy 200 mét từ khách sạn Cửu Long trên đường Đồng Khởi, nơi ông lưu lại mỗi khi về nước, đến điểm hẹn ăn trưa tại nhà hàng Chez-nous (Grand Hotel) gần đó, vị giáo sư cao niên đã phải nhiều lần ngừng lại để trả lời câu hỏi của những người biết ông nhưng ông không quen. Và không dưới mười lần, ông cười rất tươi đáp lại nhiều người đi ngang chợt nhìn thấy đã vui vẻ gọi lớn tên ông: “Giáo sư Trần Văn Khê!”.

Mỗi khi có dịp đi cùng ông đến bất cứ nơi nào, nhà hàng, trường học, chợ, bệnh viện, chúng tôi đều phải “trừ hao” thì giờ ông nán lại để mọi người xin được “chụp một kiểu với Thầy để làm kỷ niệm”. Và trong khi ông đang bị đám đông người hâm mộ vây quanh thì hầu như lần nào chúng tôi cũng được dúi vào tay vài tấm danh thiếp, những tờ giấy ghi vội số điện thoại và địa chỉ kèm lời dặn dò: “Giáo sư đi nói chuyện về âm nhạc ở đâu xin vui lòng báo cho biết”.

Đi ăn với ông ở nhà hàng: Chủ nhân ân cần đề nghị được chiêu đãi. Đi taxi: Nhiều anh tài xế nhất quyết đòi “chở giúp”. Ông vào bệnh viện: Ban giám đốc hoan hỉ cho miễn phí. Ông ở khách sạn: Được coi như “người nhà”. Ông đi cắt tóc: Dứt khoát không ai chịu lấy tiền!

Điều gì đã làm cho ông, một vị giáo sư già nghỉ hưu từ rất lâu, lại được hầu hết mọi người trong và ngoài nước, già trẻ lớn bé, trí thức lẫn bình dân, nam cũng như nữ, đều yêu mến và quý trọng đến nhường ấy? Muốn có câu trả lời chính xác cần phải trở lại quãng thời gian hơn nửa thế kỷ trước, kể từ ngày ông tự nguyện trở thành nhà truyền đạo nhạc, dõi theo cuộc hành trình không hề biết mệt mỏi của ông, bôn ba qua khắp năm châu bốn bể để làm tròn nhiệm vụ đời mình là phụng sự âm nhạc truyền thống Việt Nam đến hơi thở cuối cùng.

Thời gian một bữa cơm trưa văn phòng ở nhà hàng Chez-nous quả là không đủ. Vì vậy, tôi chỉ gói gọn cuộc trò chuyện chung quanh chuyến về nước ngắn ngủi của ông trong hai tháng mới đây.

Ngày mai giáo sư đã trở sang Pháp, như mọi khi, lần về nước này chắc hẳn giáo sư rất bận bịu?

Chuyến này tôi về nước chủ yếu là để dạy âm nhạc truyền thống cho hai lớp tại trường Đại học dân lập Hùng Vương, công việc mà tôi lúc nào cũng thích thú. Tôi không chỉ quan tâm đến việc đem lại kiến thức cho các em mà quan trọng hơn là hướng các em trở về với bản sắc văn hóa dân tộc. Rất nhiều sinh viên nói thật rằng thoạt tiên các em rất ngán ngẩm khi nghe nói phải học về âm nhạc dân tộc, thậm chí một số chỉ vì biết người dạy là giáo sư Trần Văn Khê mà hiếu kỳ đến lớp. Nhưng sau vài tiết học, lần hồi các em bị cuốn hút và bắt đầu say mê.

Chắc hẳn giáo sư rất vui khi thấy sự hiện diện của mình tỏ ra có ích, giúp giới trẻ thấu hiểu và thích thú âm nhạc Việt Nam?

Đúng vậy, đây là điều tôi đeo đuổi suốt đời, làm sao gieo được mầm yêu âm nhạc dân tộc vào trong tâm hồn mọi người, nhất là đối với thanh niên.

Chúng tôi nhớ giáo sư đã từng đề nghị đưa âm nhạc dân tộc đến học sinh ngay từ bậc tiểu học. Liệu điều đó có khả thi không?

Tôi vẫn đang theo đuổi ý tưởng nói trên. Về nước lần này, tôi có liên hệ với trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật chuẩn bị thực hiện chương trình thể nghiệm của UNESCO về việc đem âm nhạc dân tộc vào bậc tiểu học, dựa theo những phương pháp và kinh nghiệm tôi thu thập được trong suốt mấy chục năm dạy âm nhạc tại nhiều nơi trên thế giới. Tùy theo kết quả việc làm này mà có thể trong năm 2005, UNESCO sẽ tổ chức cuộc gặp gỡ trao đổi chính thức, để đưa ra những phương pháp và nguyên tắc chung nhằm đem âm nhạc dân tộc vào bậc tiểu học cho cả vùng châu Á.

Còn những việc riêng tư trong lần về nước này?

Tôi cố gắng hoàn tất quyển thứ sáu trong bộ hồi ký của mình với tựa đề “Du ngoạn trong truyền thống âm nhạc Việt Nam”. Thật ra, ban đầu, tôi rất do dự, vì đây hoàn toàn không phải là quyển sách nghiên cứu âm nhạc truyền thống sâu sắc mà chủ yếu chỉ đề cập đến những nét cơ bản một cách đơn giản nhất để đại đa số độc giả bình thường có thể nắm bắt được sơ lược nền âm nhạc đa dạng và phong phú của dân tộc. Nhưng sau khi bàn bạc với Trung tâm dịch vụ hồi ký - đơn vị hợp tác thực hiện bộ hồi ký của tôi - cuối cùng, tôi quyết định viết một quyển sách về âm nhạc trong đời sống người Việt từ khi còn nằm nôi cho đến ngày từ giã cõi đời. Hy vọng cuốn sách sẽ ra mắt bạn đọc vào giữa năm 2004.

Ngoài ra, tôi còn có những công việc ngoài chương trình như chuyến đi Hà Nội để giới thiệu tập thơ của nữ sỹ Tôn Nữ Hỷ Khương, thêm một buổi nói chuyện về đề tài “Văn hóa xứ Huế dưới con mắt của người nước ngoài”, đồng thời trao đổi tại Viện Âm nhạc về truyền thống âm nhạc Ấn Độ. Trong đời mình, tôi may mắn có được cơ hội và phương tiện để tìm hiểu cái hay cái đẹp của âm nhạc các nước, không phải để khoe khoang kiến thức mà chủ yếu là học cái hay của người để vận dụng theo cách của mình. Đây là điểm mấu chốt trong giao lưu văn hóa giữa các dân tộc: làm sao cho di sản của ông cha không chỉ được gìn giữ mà được trùng tu, không chỉ phát triển mà còn làm cho phong phú thêm.

Khối lượng chừng ấy công việc trong vòng hai tháng quả thật đáng nể, đó là chưa kể giáo sư đã mất cả tuần lễ nằm bệnh viện?

Tôi vốn có duyên với bệnh viện nhiều năm nay. Sức khỏe của tôi hiện ngày càng sa sút, biết đâu đột xuất đầu hôm sớm mai không còn ở trên đời nữa. Mới đây nhất, trong “Mùa hè đỏ lửa” tại Paris hồi tháng 8 vừa qua - đã làm hơn 14.000 người cao tuổi bị thiệt mạng - nếu không nhờ con gái Thủy Tiên qua điện thoại phát hiện tôi sắp bị hôn mê, báo động cho con gái Thủy Ngọc kịp thời đưa tôi vào bệnh viện cấp cứu thì có lẽ giờ đây tôi đã thành người… thiên cổ. Vừa xuất viện không bao lâu, tôi đã phải lên đường về nước để kịp ngày dạy học. Mới dạy được hai tuần thì tôi ngã bệnh, ban đầu còn nằm nghỉ ở nhà nhưng rồi các bác sỹ của bệnh viện Triều An yêu cầu phải nhập viện. Ngoài căn bệnh tiểu đường, cao huyết áp, suy thận, đến lượt trái tim tôi lại có vấn đề. Tôi nằm điều trị một tuần lễ, làm đủ mọi xét nghiệm mà Ban giám đốc lại không chịu nhận bất kỳ chi phí nào. Sau khi xuất viện, các bác sỹ yêu cầu tôi kể từ nay phải ăn kiêng tối đa và giảm thiểu phân nửa công việc.

Như vậy chắc còn lâu lắm giáo sư mới lại về nước?

Không đâu, tôi chỉ lưu lại Paris khoảng bốn tháng và sẽ có mặt tại Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 4 năm 2004. Tôi có hai tháng để thực hiện chương trình đem âm nhạc dân tộc vào bậc tiểu học qua các buổi dạy thể nghiệm hầu tìm ra một phương pháp tối ưu.

Đồng thời, tôi cũng tiếp tục làm việc với Trung tâm Dịch vụ Hồi ký để dịch quyển luận án âm nhạc của tôi đã bảo vệ tại trường Đại học Sorbonne vào năm 1958, một điều từ trước tới giờ tôi vẫn do dự và nay mới quyết tâm bắt tay vào làm. Chỉ riêng ý tưởng này đã gợi ý cho tôi bao cảm xúc về một thời kỳ đáng nhớ.

Đó là những hoài niệm gì, giáo sư có thể nói qua một chút được không?

Khi bắt đầu soạn luận án, tôi chỉ là một bần sỹ mới 30 tuổi đời, ngày ngày đến quán sinh viên ăn bữa cơm rẻ tiền, mục đích là để no bụng. Tối tối, tôi phải đi làm ở những nhà hàng hay đóng phim để kiếm sống, từ đó mà nhận được nhiều đề nghị sang làm việc tại các hộp đêm ở Ả Rập hoặc đi theo con đường điện ảnh. Nhưng những hào nhoáng của danh vọng và sự hấp dẫn của tiền bạc không cám dỗ được tôi, hễ vừa làm được đủ tiền là tôi quay trở lại lao vào việc học.

Tôi làm luận án trong hoàn cảnh rất khó khăn. Tư liệu trong nước phải nhờ anh Nguyễn Hữu Ba và Phạm Duy ở miền Nam gửi qua, miền Bắc thì nhờ anh Lưu Hữu Phước thu thập, đa phần còn lại là tìm tòi trong khắp các thư viện của nước Pháp. Trong bảy năm soạn luận án (từ 1951 cho tới 1958) thì đã có ba năm tôi viết trên giường bệnh. Tóm lại, tôi làm việc trong điều kiện không có sức khỏe, tiền bạc cũng không, tư liệu hết sức hạn chế mà phải tuân thủ đúng theo yêu cầu của luận án là nói có sách mách có chứng. Kết quả tốt đẹp tôi nhận được bù đắp hết bao vất vả gian nan khiến tôi hoàn toàn mãn nguyện: Luận án của tôi được xếp tối ưu với lời khen của Ban giám khảo.

Tôi hy vọng kinh nghiệm này của bản thân cũng là một việc để các bạn trẻ suy nghĩ và tin tưởng rằng hễ mình giàu nghị lực và ý chí thì có thể biến không thành có. Đặc biệt, lần dịch lại quyển luận án này, tôi cũng sẽ bổ sung một số khiếm khuyết và sửa lại một vài điểm sai.

Là một giáo sư tiếng tăm trên thế giới, mấy chục năm làm giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khoa học nổi tiếng của Pháp, là thành viên danh dự Hội đồng Quốc tế Âm nhạc UNESCO, viện sỹ thông tấn Hàn lâm viện châu Âu Khoa học Văn chương và Nghệ thuật, chắc hẳn gia sản của giáo sư không phải là nhỏ?

Những tư liệu hiện tôi lưu giữ hầu như không có giá trị về thương mại. Không như những nhà khảo cổ, chẳng hạn nếu như một cái chén xưa của cụ Vương Hồng Sển đem bán có thể được cả triệu đồng, thì hàng trăm cuộn băng cát-xét của tôi dẫu có đem cho chắc khó có người nhận, bởi vì thông thường người ta cần băng mới chớ không ai muốn sử dụng băng cát-xét đã thu rồi. Vì vậy, tôi không bao giờ dám gọi những gì mình có là tài sản hay gia sản mà chỉ cho đó là sự nghiệp tinh thần.

Rời đất nước ra đi với hai bàn tay trắng, nơi xứ người, tôi đem bán sức lao động của mình nào viết báo, đánh đàn, đóng phim để kiếm sống và theo đuổi chỉ một mục đích duy nhất trong cuộc đời. Từ một người bần sỹ với vỏn vẹn một bộ đồ trên người, nay tôi có cả một sự nghiệp tinh thần khá lớn lao, thu thập được từ mọi nơi trên thế giới. Tôi có những cuốn băng ghi lại giọng bà Quách Thị Hồ kể chuyện hồi nhỏ luyện tập ca trù thế nào, Thành Tôn thuật chuyện học múa hát bội ra sao. Tôi cũng ghi âm cô Bảy Phùng Há thuật lại những kỷ niệm đời đi hát hay giọng ca của nghệ sỹ quan họ tài danh Hai Cải thời kỳ mới đôi mươi mà nay đã thành bà ngoại. Đối với những người yêu quý quan họ, ca trù, hát bội thì những cuộn cát-xét đó rất có giá trị, nhưng quý đến đâu thì còn tùy theo lòng yêu âm nhạc truyền thống của mỗi người.

Ngoài ra, tôi có được cái may là từ sau năm 1976 vẫn thường xuyên trở về nước hàng năm. Lúc bấy giờ đất nước còn nghèo, giới chuyên môn thiếu thốn phương tiện kỹ thuật, trong khi tôi được cơ quan ở Pháp trang bị cho máy móc hiện đại cùng với rất nhiều băng từ, nhờ đó mà ghi lại đầy đủ cả một giai đoạn phát triển đang kể của nên âm nhạc đất nước, đối với tôi, nó có giá trị nhân chứng lịch sử. Đồng thời, tôi có nhiều loại sách về âm nhạc vùng châu Á mà trong nước không ai có, đây là tư liệu tham khảo hữu ích cho những người nghiên cứu. Rồi đến đĩa hát, tôi còn lưu giữ những đĩa hát cực kỳ quý giá của âm nhạc truyền thống Ấn Độ mà ngay cả bên xứ họ cũng chưa chắc có được. Bằng chứng là khi nhà nước Ấn Độ muốn làm bảo tàng viện về một vài nghệ nhân danh tiếng của họ thì phải qua Pháp xin lại những thước phim tư liệu về những nghệ nhân ấy do tôi thực hiện. Hay như âm nhạc Trung Quốc, tôi có đĩa hát ghi lại bản U lan của Khổng Tử sáng tác, hiện nay chẳng những tại Việt Nam không thể tìm thấy mà ngay cả ở Trung Quốc cũng rất khó tìm. Đối với những người thiết tha với âm nhạc cổ truyền, những đĩa hát đó quý giá vô cùng, còn đối với những người chẳng quan tâm có thể dửng dưng quăng vào thùng rác vì đó là đĩa hát 33 vòng mà bây giờ không có máy để phát nữa. Còn những ghi chép của tôi thì rất nhiều, từ sổ nhỏ, sổ lớn, sổ to, sổ bé, tuy chỉ ghi lại nhận xét của một người nghiên cứu nhưng đó cũng là bài học cho thế hệ sau biết được một cách làm việc rất tỉ mỉ và khoa học. Việc bảo quản cũng không phải là chuyện dễ, tôi đã lao tâm khổ trí gìn giữ qua bao nhiêu khó khăn, nhiều lần suýt cháy, mấy lần bị mất mát. Chính vì công khó như vậy mà tôi thiết tha muốn đem tất cả về nước chớ không phải vì tôi cho rằng nó có giá trị về kinh tế.

“Sự nghiệp” này hiện đang chất đầy ắp bốn gian phòng trong căn hộ lầu 9 của tôi ở ngoại ô Paris, nơi tôi đang sống một mình. Tôi chỉ có một băn khoăn là trong những ngày tới, khi tình trạng sức khỏe buộc tôi phải di chuyển bằng xe lăn thì quả thật nan giải.

Tất cả những tư liệu ấy nếu đem về Việt Nam và với những phương tiện hiện có sẽ dễ dàng chuyển sang đĩa CD, để lưu giữ, không chỉ cần thiết và ích lợi cho thế hệ ngày nay mà cho cả mai sau. Nhưng liệu điều này có thực hiện được hay không, thưa giáo sư?

Mọi việc đang được xúc tiến. Tuy nhiên, nếu đem được toàn bộ những tư liệu này về nước thì tôi rất vui mừng, bằng như không đem về được tôi cũng chẳng ân hận, vì mình đã hết lòng hết dạ thu thập để cho dân tộc và đất nước. Nếu hoàn cảnh không thuận tiện, cơ duyên chưa tới thì có băn khoăn mấy cũng chẳng giải quyết được gì. Đó chỉ là một ước mơ, còn trong cuộc sống, bao giờ tôi cũng quán chiếu hiện tại và hài lòng với những gì mình có.

Xin cám ơn giáo sư về buổi nói chuyện ngắn ngủi và thú vị này. Chúng tôi chúc giáo sư đạt được mọi ước nguyện trong năm 2004.

Quế Phương

(Theo báo Doanh nhân Sài Gòn)

NGÔI NHÀ CỦA “NHẠC VIỆT CHI BẢO”

Về sống tại quê nhà là dự tính lớn nhất trong cuộc đời một con người đã cống hiến hết mình cho âm nhạc dân tộc Việt Nam. Ông đã về với một kho báu văn hóa được chắt chiu suốt cả một đời nghiên cứu. Người đó chính là giáo sư Trần Văn Khê.

Cuối năm 2004, giáo sư Trần Văn Khê, nhà văn hóa lớn của Việt Nam, về để ở lại với quê hương. Như con chim hồng hạc luôn tìm về phương Nam ấm áp, như chiếc lá bao đời rụng về cội về nguồn, ông đã thực hiện được tâm niệm lớn nhất cuộc đời mình. Kho tàng vị giáo sư già mang theo không gì khác hơn là toàn bộ hành trang nghề nghiệp quý báu đã chắt chiu, tạo dựng được qua hơn nửa thế kỷ sống và làm việc ở nước ngoài, đóng gói trong 465 thùng giấy. Ông về nhưng vẫn tiếp tục công việc nghiên cứu của mình với sự trợ giúp của những nghiên cứu sinh trẻ, những học sinh, sinh viên. Ông về một mình, nhưng “không cô đơn vì đã có âm nhạc”.

Một ngôi nhà mới

Ngôi nhà giáo sư Trần Văn Khê nằm trên một con đường tương đối yên tĩnh, có thể nói là hiếm hoi của thành phố sôi động này. Bao bọc lấy ngôi nhà là khu vườn do chính nghệ nhân Út Tài - một nhà tạo mẫu sân vườn nổi tiếng - thiết kế. “Phía trước trồng cau, phía sau trồng chuối theo ý tôi là điển hình của ngôi nhà Việt Nam. Còn về hoa, tôi yêu nhất là hoa dạ lý. Trong một lần ở Pháp, tình cờ ghé nhà một người bạn, mùi dạ lý đã dâng trong lòng tôi một niềm nhớ quê hương da diết”, giáo sư kể. Cô Út Tài biết ý ông nên trồng hoa dạ lý, ngọc lan và cây nhài trắng nhỏ cạnh cửa sổ phòng ngủ để có hương thơm cho vị giáo sư già mỗi ngày. Tuổi tác chỉ có thể ngăn cản được phần nào việc đi đứng trong con người này, nhưng không thể làm ngưng được niềm đam mê nghiên cứu vốn dĩ đã là một phần cuộc sống của ông.

Được gặp giáo sư trong căn nhà khang trang trong những ngày đầu xuân, chúng tôi bị mê hoặc bởi lối nói chuyện đầy thuyết phục và sự uyên bác trong từng câu chữ, thêm vào đó còn có chất lửa luôn toát ra trong từng lời nói của ông. Giáo sư Trần Văn Khê kể cho chúng tôi nghe về những hiện vật được trưng bày trang trọng trong phòng khách. Những câu chuyện tự nhiên mộc mạc nhưng vẫn nồng nàn một tình yêu.

Tranh

Giáo sư Trần Văn Khê chỉ vào những bức tranh đẹp và kể: “Đây là một trong những món quà mà tôi rất thích. Thích ở chỗ đây là quà tặng của những người trẻ không cho biết danh tính, chỉ nói họ thuộc lớp thanh niên thành phố đã hiểu rất rõ công việc của tôi. Bốn chữ “Việt Nhạc Chi Bảo” mà họ đã nhờ một danh bút thư họa viết tặng, tôi xem đó như một phần thưởng trọn đời cho sự nghiệp âm nhạc của mình. Và tôi tin vào lớp trẻ sẽ không quay lưng với âm nhạc dân tộc. Tôi nhớ một lần trong buổi nói chuyện về âm nhạc truyền thống Việt Nam tại trường Đại học Cần Thơ, ban tổ chức đã tặng tôi bức tranh một cô gái đàn tranh. Hơn ba ngày nói chuyện của tôi thu hút được 4.500 lượt sinh viên đến nghe, kể cả những hôm trời mưa rất to mà nhiều em vẫn sẵn sàng đứng dưới mưa để nghe cho đến hết. Tôi vốn thích hội họa và cũng có tìm hiểu chút ít về bộ môn nghệ thuật này. Vào ngày 7 tháng 4 năm 1973, tại Paris, tôi vô cùng xúc động khi nhận được bức tranh của một người bạn thân từ thuở hàn vi là họa sỹ Lê Bá Đảng. “Cầu chúc anh hạnh phúc mãi mãi”, lời nói ấy chân thành như tình bạn thâm niên. Đó cũng là lời động viên trong sự nghiệp hoạt động của tôi”.

Mỗi một kỷ vật được treo trang trọng trên tường, tự chúng gắn bó với ông trong suốt những chặng đường giao lưu, giảng dạy. Kia là bức thư họa của Vũ Hối lấy ý thơ của “hiền muội” Tôn Nữ Hỷ Khương, xa xa là hai bức tranh do hai vị sư trụ trì cảm mến giáo sư khi được nghe trình bày về âm nhạc Phật giáo. Chữ “Diệu” do thầy Đại Đức Minh tặng và một tranh Phật thỉnh từ Ấn Độ của thầy trụ trì chùa Chơn Không tại Honolulu, Mỹ.

Đàn

Gắn bó cả cuộc đời với âm nhạc truyền thống như một “thiên duyên”, giáo sư Trần Văn Khê được sinh ra và lớn lên trong một gia đình hai bên nội ngoại đã bao đời thấu hiểu và giảng dạy nhạc truyền thống. Giáo sư bâng khuâng quay lại thuở thiếu thời: “Khi còn trong bụng mẹ tôi đã được nghe mỗi ngày tiếng sáo của cậu Năm. Đến lúc sáu tuổi tôi đã biết đàn kìm (đàn nguyệt), tám tuổi biết đánh đàn cò (đàn nhị), 12 tuổi đàn tranh… Lúc bảy tuổi, tôi đã theo gánh hát cải lương của cô Ba tôi là bà Trần Ngọc Viện lập ra. Do đó, việc tôi gắn bó với âm nhạc kịch nghệ truyền thống đúng là nhờ duyên trời. Trên tường, tôi treo bốn nhạc khí căn bản trong đờn ca tài tử chính là bộ: tranh, kiềm, tì (tì bà), độc (đàn bầu). Cây đàn tranh là cây đàn của thế kỷ XIX. Cả gia đình trao cho tôi đem ra Hà Nội và khi sang Pháp tôi đã mang nó theo. Đến 1949, tại Liên hoan Thanh niên quốc tế Budapest, trong cuộc thi nhạc cụ dân gian, tôi đã dùng đàn tranh để dự thi và đoạt hạng nhì”. Từng loại nhạc cụ rung lên những thanh âm như để hòa theo những giai thoại nhẹ nhàng giữa vị giáo sư tài hoa và tình cảm của những người trao tặng.

Sách và tư liệu

Giáo sư Trần Văn Khê tiếp tục: “Những gì tôi thu thập được để phát huy rất phong phú. Những tư liệu đó có giá trị tàng ẩn, cần được nghiên cứu, phân tích, diễn giải, trong đó có tài năng biểu diễn của Quách Thị Hồ (cụ đã mất), của cô Bảy Phùng Há, của Nghệ sỹ Nhân dân Võ Sỹ Thừa, Nghệ sỹ Nhân dân Năm Đồ… Khi họ còn khỏe đã minh họa cho tôi khi giải thích về những nét độc đáo trong nghề nghiệp, nay thì người mất, người chẳng còn nhanh nhẹn như xưa, nhưng với tôi họ là những người bạn vô cùng quý. Và những công trình nghiên cứu về bài bản tài tử Nam bộ, bài U lan do Đức Khổng Tử sáng tác cho đàn guqin (cổ cầm) còn có trong đĩa hát tôi mua được từ lâu ở Bắc Kinh nay khó tìm thấy được trên thị trường. Có nhiều đĩa 33 vòng hiếm hoi về truyền thống của châu Á, những cây đàn cũ kỹ đem lại giải thưởng quốc tế cho tôi đối với tôi có một giá trị lớn, nhưng nếu người khác không nắm rõ được nội dung thì đó chỉ là những vật tầm thường. Có những băng hình tôi thu được những buổi chầu văn, lên đồng, những buổi nói chuyện của tôi ở các nước, có những băng tiếng tôi thu khi đi điền dã giữ lại tiếng đàn hát của những nghệ nhân nay không còn trên đời này…”

Ước nguyện của giáo sư Trần Văn Khê

“Văn hóa nước ta vừa phong phú, vừa đầy tính nhân văn cao cả. Thí dụ cây đàn bầu chỉ một dây mà đánh ra bao nhiêu âm thanh uyển chuyển, “nửa bầu chứa cả một trời âm thanh” như nhà thơ Văn Tiến Lê đã viết. Xét về góc độ kinh tế, học nhạc dân tộc rất công phu nhưng khi hành nghề lại không nuôi dưỡng được cuộc sống của nghệ nhân nên thực tế có tình trạng âm nhạc ngày nay không còn là một nghệ thuật mình phụng sự mà biến thành một món hàng người ta mua bán. Ngoài đồng, ta không còn nghe câu hò, điệu lý, trong nhà cũng ít thấy tiếng hát ru. Vì vậy, bây giờ phải làm thay đổi tư duy này cùng với việc nâng cao tinh thần trách nhiệm, học tập, đào tạo, bồi dưỡng về âm nhạc dân tộc một cách căn cơ, bài bản. Tôi may mắn còn sống và đem tất cả những tài liệu này về Việt Nam. Và tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu, phân tích, xếp loại cho có hệ thống. Công việc đó đòi hỏi thời gian nhiều năm. Bao giờ hoàn chỉnh mới nghĩ đến việc trưng bày hiện vật và tư liệu trong nhà lưu niệm. Hiện nay công việc chuyển tư liệu từ cát-xét ra CD, băng video VHS ra DVD còn quá nhiều nên các bạn có lòng ưu ái đừng sốt ruột khi tài liệu chưa hoàn thành và nhà lưu niệm đã quyết định nhưng chưa khánh thành trong nay mai…”, giọng ông hào sảng

Chúng tôi chần chừ không muốn về nhưng thấy cũng cần để giáo sư nghỉ ngơi. Một chặng đường dài hoạt động không mệt mỏi của ông trôi qua, lời ông vẫn nhẹ như không. Bác Tươi, người hơn 11 năm cận kề bên giáo sư, lại mang ra cho chúng tôi những quyển sổ đi đường. Những quyển bìa màu xanh ông ghi lại đầy đủ những gì diễn ra trong một ngày, đã gặp ai, làm gì, đi đâu… Đó lại là một câu chuyện khác về chân dung một con người mà giáo sư Vũ Khiêu đã viết tặng trong một câu đối:

Thâu tóm tinh hoa trời đất lại

Nêu cao văn hiến nước non này

Nguyễn Phước Vinh

(Theo báo Doanh nhân Sài Gòn)

NGHE THẦY KHÊ NÓI CHUYỆN ÂM NHẠC

Giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê ngồi đó, trên xe lăn, trong Hiên trà Trường Xuân bên bờ sông Hoài của phố cổ Hội An. Những lời ông nói về âm nhạc dân tộc, không lên gân giáo điều mà rủ rỉ, gan ruột, chân tình đúng như một cuộc trò chuyện. Những lời của ông đến với người nghe một cách tự nhiên. Tự nhiên cả trong những tràng vỗ tay dành cho ông...

Những lời của tri kỷ

Trong khuôn khổ Tuần lễ Văn hóa Việt - Nhật tại Hội An, không hẹn mà gặp, rất nhiều du khách đã tụ tập ở Hiên trà Trường Xuân khi biết giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê có buổi trò chuyện về âm nhạc dân tộc tại đây.

Trong thời gian chỉ hơn một tiếng đồng hồ, ông vẫn đủ sức mê hoặc thính giả bởi kiến thức uyên bác không chỉ âm nhạc. Nói về khí nhạc, thanh nhạc, ông lồng vào đó kiến thức văn chương, sử học, triết học, dịch học và những minh họa bằng chính lời ca của ông. Trên cả, người đối diện thấy nhiệt huyết trong ông cuộn chảy, để được nghe những lời của tri kỷ. Phải chăng đấy là yếu tố làm nên thương hiệu Trần Văn Khê?

Ông nói về cái gì cũng hay. Ví dụ về đàn bầu, sau khi giải thích sự vĩ đại của nhạc cụ này, ông ngâm thơ (giọng quá hay) của Văn Tiến Lê: “Một dây nũng nịu đủ lời/ Nửa bầu chứa cả một trời âm thanh” và “Một dây căng giữa đất trời/Cần nghiêng nghiêng tựa dáng người vươn cao/ Tiếng ngân, ngân tận cõi nào/ Dư âm rơi ngẩn ngơ vào tim ai” của Hải Phương.

Chỉ riêng chuyện ông giải thích giọng ai và giọng xuân cũng khiến thính giả trải nghiệm đủ cung bậc tình cảm. “Năm ngoái ngày này dưới cánh song/ Hoa đào sánh với mặt ai hồng/ Mặt ai đâu thấy, tìm đâu thấy/ Chỉ thấy hoa cười với gió đông” (bài Đế đô Thành Nam Trang của Thôi Hộ). Ông ngâm bằng giọng ai, thấy như trong đó nỗi nhớ giai nhân quay quắt của thi sỹ đa tình Thôi Hộ khi về lại căn phòng năm ngoái.

Quảng Nam - Đà Nẵng là đất của tuồng. Ai cũng ngỡ ngàng khi ông phân tích cặn kẽ. “Nhiều người nghĩ tuồng chẳng có gì hay ho khi la hét ỏm tỏi. Nhưng la hét cũng phải có cách”. Rồi ông trực tiếp thị phạm. Thế nào là giọng mé, giọng hầu, nực, ngang, trung, nịnh. Riêng cười dê cũng có hai loại: thượng cấp và hạ cấp. Đến đoạn ông ngâm đoạn thoại tả cảnh Đổng Trác muốn cầm tay Điêu Thuyền khi chưa say, với lúc say, ai cũng cười vì quá sinh động và ông đã lột tả hết tư cách của Trác. Phụ họa chính cho ông là nghệ sĩ đàn tranh Hải Phượng. Phượng còn trẻ, nhưng được thầy Khê chọn là cả cơ duyên. Mà thế thật, khi bên ngâm, bên lướt phím đàn phiêu diêu trông họ đồng cảm như Bá Nha - Tử Kỳ.

Mai này còn mấy người mẹ hát ru con?

Sau buổi trò chuyện, tiến sỹ nhân loại học người Israel, ông Nir Avialy, đã hỏi giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê: “Vì sao thanh niên Việt Nam quay lưng với âm nhạc dân tộc?”

Thay vì trả lời bằng tiếng Anh, giáo sư Khê nói bằng tiếng Việt và giải thích rất rộng: Vì chúng tôi mấy chục năm chiến tranh không có điều kiện lưu giữ, phát triển. Nay cuộc sống thay đổi, những người mẹ không còn hát ru con, trẻ em không hát đồng dao. Ra đồng, những điệu hò cũng ít ngân vang.

Theo ông, chúng ta phải ưu ái với âm nhạc dân tộc nói chung, với dân ca nói riêng hơn nữa. Các nghệ nhân già phải được tôn vinh, quan tâm đúng mực. Ngạn ngữ châu Phi có câu: Một người già làng mất đi như một thư viện đã cháy. Thanh niên phải có bổn phận giữ gìn bản sắc âm nhạc dân tộc.

Trước nguy cơ bị ảnh hưởng của âm nhạc nước ngoài, ông nói: “Cứ chơi với khách nhưng phải có tâm thế người chủ rõ ràng. Không thể cho khách ở lì trong nhà. Họ phải ở phòng khách... Tiếp thu tinh tuý ngoại lai chỉ nên hiểu như ăn ớt, uống rượu. Còn âm nhạc dân tộc là cơm, là nước, không gì có thể thay thế. Đấy là ý nghĩa trường tồn của âm nhạc dân tộc.

Phải đưa dân ca vào trường học. Phải khuyến khích giới trẻ học, biểu diễn âm nhạc dân tộc không chỉ bằng tinh thần, mà chế độ vật chất với họ. Chỉ như thế mới khơi gợi đam mê cho bộ phận trẻ với âm nhạc dân tộc, nếu không họ “dại gì” mà gắn bó với âm nhạc dân tộc, trong khi nếu họ hát một bài nhạc mới thì được ăn mặc đẹp, còn bỏ túi cả chục triệu đồng.”

“Tôi cảm ơn các bạn đã chịu khó ngồi nghe, tôi chú ý dường như không ai bỏ về cả”, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê vui lây trước sự háo hức của thính giả.

Ước gì sáng qua, bên sông Hoài có hàng trăm em nhỏ được nghe cuộc trò chuyện trên.

Ở tuổi 89 tuổi, giọng giáo sư Trần Văn Khê vẫn còn khỏe và hay lắm. Tuy thế, thi thoảng những cơn ho vẫn ập đến khiến thính giả không khỏi ái ngại. Đến nay, ông vẫn chưa có “truyền nhân”. Mai này ai sẽ kế thừa và phát huy di sản của bộ óc kỳ vĩ này?

Hữu Quý

(Theo Thể thao & Văn hóa, 20/8/2009)

SINH NHẬT MỘT NGƯỜI TRẺ… LẠ LÙNG!

Giáo sư nhạc sỹ Trần Văn Khê không phải là ai xa lạ! Với tôi, ông còn có chút tình gia đình, tôi vẫn gọi ông bằng “chú Khê” gần gũi vì ông vốn là bạn từ thuở thiếu thời với cậu tôi, nhà văn Nguyễn Ngu Í. Từ nhiều năm nay, tôi còn được ông tín nhiệm làm “cố vấn” sức khỏe cho ông. Nhớ có lần ông bệnh khá nặng, mới ở bệnh viện về, lại đựơc mời đi Hà Nội gấp nên bác sỹ nào cũng khuyên chớ có đi, nguy hiểm. Riêng tôi, vì hiểu ông quá, nên nhắm tình hình xong bèn khuyên chú cứ đi! Quả thật, nhờ chuyến đi đó, ông trở về sảng khoái, bệnh gì cũng biến mất! Ông nói nếu chú không được đi Hà Nội chuyến đó chắc chú… chết!

Sinh nhật ông lần này - 89 tuổi - hơi âm thầm, có lẽ ông đợi tuổi chẵn 90 mới làm sinh nhật hoành tráng chăng? Dù vậy, ông vẫn còn rất trẻ, nhiệt tình, năng động và làm việc không ngừng. Ông nói ông vẫn luôn rung động trước “cái đẹp”. Tôi chắc ông hẳn tủm tỉm cười, bắt chước Nguyễn Công Trứ: “Bảy mươi năm trước, qua mới… mười chín tuổi!”. Bởi ông vẫn nói cười rổn rảng, trí nhớ vẫn tuyệt vời, sẵn sàng bay đi khắp nơi để thuyết trình, để ca hát, để ngâm thơ… Thực ra thì ông có đủ các thứ bệnh trên đời, nhưng ông biết sống chung “hoà hợp” với nó. Nào phổi, nào thận, nào tim, nào huyết áp, nào khớp, nào tiểu đường… thứ nào cũng có, từ hồi còn nhỏ đến bây giờ. Bệnh tật sống chung với ông làm như hai bên dựa vào nhau, cộng sinh với nhau để “hai bên cùng hưởng lợi”! Tôi tưởng các nhà y học có thể làm một nghiên cứu về ông, để biết thế nào là chất lượng cuộc sống của một bệnh nhân. Có lẽ nó khác xa với cách đánh giá của thầy thuốc nếu chỉ dựa vào các xét nghiệm vô hồn! Ông may mắn có được dược sỹ Tường Vân tận tình chăm sóc sức khỏe, lo lắng thuốc men, dinh dưỡng. Ông tuân thủ “y lệnh” của cô rất nghiêm, dù không ít lần cãi cọ, cằn nhằn, cử nhử! Dược sỹ Tường Vân năm nay mới… 90 tuổi ta, được ông gọi thân mật là “lão hữu”, tóc trắng phau, đẹp như nhuộm bạc, còn rất khỏe! Cô nói từ nhỏ sống ở biển (cô là dân Phan Thiết) nên được ăn toàn cá biển, mà ăn cả xương! Có lẽ nhờ vậy mà bây giờ cô chưa có dấu hiệu loãng xương, răng vẫn chắc, vẫn khỏe, vẫn còn siết mía rào rào. Tính cô nhanh nhẹn, tháo vát, bộc trực, dễ thương!

Có lần tôi gọi điện hỏi tình hình sức khỏe chú Khê, cô Tường Vân nói: “Chú Khê hả? Từ bụng trở lên thì rất tốt còn từ bụng trở xuống thì hết xài! Ăn uống ngon lành. Nói năng hoạt bát. Trí nhớ tuyệt vời nhưng hai chân yếu xìu, thấp khớp, sưng, đi đâu cũng phải có xe lăn!…”

Vậy mà vài năm trước đây, hết thấy ông trên đài truyền hình thành phố lại thấy ông trên VTV, hết thấy ông trả lới phỏng vấn về âm nhạc dân tộc, lại thấy ông thuyết trình về cồng chiêng, về ca trù, về rối nước…! Hết thấy ông bay ra Hà Nội dự hội thảo lại thấy ông bay về Huế dự Festival, rồi bay qua Paris chấm luận văn cho học trò! Nay thì ông đã chính thức về lại quê hương, sống trong một ngôi nhà khang trang ở Bình Thạnh, nơi ông thường xuyên tổ chức những buổi họp mặt văn nghệ đông vui.

Trong giấy mời sinh nhật, ông dặn “Xin vui lòng không mang hoa và quà”.

Tôi đành viết tặng ông mấy câu:

Mừng sinh nhật chú Khê!

Tám mươi chín tuổi chẳng là bao

Vẫn đắm vẫn say vẫn tự trào

Phân nửa phần trên đầy sống động

Nửa phần bên dưới có hư hao…

Hư hao mà cũng chẳng làm sao

Bệnh tật thân quen tự thuở nào

Trí tuệ vẫn không ngừng sáng tạo

Xe lăn vun vút chín từng cao!

Bác sỹ Đỗ Hồng Ngọc

(Theo Trang nhà của bác sỹ Đỗ Hồng Ngọc, 27/9/2009)

TINH THẦN DÂN TỘC CHẢY TRONG HUYẾT QUẢN

Trên bước đường hội nhập quốc tế, một bộ phận không nhỏ dân chúng tiếp nhận văn hóa nước ngoài một cách vội vàng và xem nhẹ văn hóa Việt Nam, thậm chí không mấy tự hào vì mình là người Việt Nam. Trong số này, dứt khoát không có cố giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê và các môn đồ của ông. Bởi trước khi dạy cho các học trò về âm nhạc, nghệ thuật cổ truyền, bài học quý giá nhất mà ông trao cho họ là: hãy tự hào là một người Việt Nam.

Thiêng liêng hai chữ “nguồn cội”

Vì hoàn cảnh đất nước, giáo sư Trần Văn Khê phải sống ở nước ngoài đến hơn nửa đời người. Vậy nhưng 57 năm bôn ba ở nơi đất khách, chưa một lúc nào giáo sư quên mình là một người Việt Nam. Chất giọng của ông vẫn mang những nét đặc trưng Nam bộ, không hề pha tạp. Và ông chỉ dùng tiếng nước ngoài khi nào buộc phải giao tiếp với người nước ngoài. Còn lại, ông luôn say mê, vui vẻ sử dụng tiếng Việt.

Giáo sư Trần Văn Khê luôn ngạc nhiên vì sao lớp trẻ cứ phải dùng tiếng Tây, tiếng Anh trong giao tiếp. Ông không hiểu vì sao các bạn trẻ lại nói “Tôi sắp đi France” thay vì “Tôi sắp đi Pháp”, hay nói “Con đến để say hello thầy rồi con đi business vài ngày” thay vì “Con đến để chào thầy rồi con đi công tác vài ngày”. Ông viết thư cho con cháu trong gia đình bằng tiếng Việt, ông luôn nghĩ về nguồn cội bằng việc làm thơ, viết báo bằng tiếng Việt. Và ông trước sau vẫn chỉ dùng duy nhất một cái tên Trần Văn Khê do cha mẹ đặt cho.

Anh Hồ Nhựt Quang, một diễn giả văn hóa, cho biết từ sau khi trở thành học trò của giáo sư, anh đã bỏ luôn cái tên “William” trong tên mình để dùng một cái tên thuần Việt. Anh kể lại lời khuyên của giáo sư: “Cha mẹ sanh con ra là đã trải qua biết bao nỗi khổ: mang nặng đẻ đau, thức khuya dậy sớm. Chừng sanh con rồi thì bao nhiêu sự lo lắng, vất vả cũng quên đi, tập trung hết để lo cho con, hy sinh cho con. Cái tên mà cha mẹ đặt cho cũng đều mang những tình cảm, những kỳ vọng cao quý. Tại sao ta có thể đổi để trở thành một tên Tây khi mà ta vẫn là người máu đỏ, da vàng và nguồn cội là Việt Nam”.

Những năm cuối đời, giáo sư không thể tự di chuyển, việc nói chuyện cũng rất khó khăn. Vậy nhưng trong những buổi thuyết trình của học trò về văn hóa, nghệ thuật, ông lại tỏ ra minh mẫn lạ thường. Ông ngồi nghe với ánh mắt say mê và giao lưu với người hâm mộ với giọng nói vẫn tràn đầy sinh lực. “Tôi luôn quan niệm khi còn sống thì phải có ích cho đất nước trong từng phút giây. Còn nếu mình vô dụng thì chả cần bệnh tật, có lẽ tôi cũng không sống nổi”, giáo sư tâm sự.

Niềm kiêu hãnh người Việt

Có một câu chuyện mang rất nhiều cảm hứng đã được giáo sư kể đi kể lại cho các học trò. Câu chuyện ấy cũng được ông ghi lại trong cuốn hồi ký, kể về cuộc tranh luận bên lề buổi sinh hoạt của Hội Truyền bá Tanka Nhật Bản tại Paris vào năm 1964. Tham dự hầu hết là người Nhật và Pháp, duy chỉ có giáo sư là người Việt. Diễn giả của buổi sinh hoạt ấy là một cựu đề đốc thủy sư người Pháp.

Vị này khởi đầu buổi nói chuyện với sự so sánh: “Thưa quý vị, tôi là thủy sư đề đốc, đã sống ở Việt Nam 20 năm mà không thấy một áng văn nào đáng kể. Nhưng khi sang nước Nhật, chỉ trong vòng một, hai năm mà tôi đã thấy cả một rừng văn học. Và trong khu rừng ấy, trong đó Tanka là một đóa hoa tuyệt đẹp. Trong thơ Tanka, chỉ cần nói một ngọn núi, một con sông mà tả được bao nhiêu tình cảm. Chỉ 31 âm tiết mà nói bao nhiêu chuyện sâu sắc, đậm đà. Nội hai điều đó thôi đã thấy các nước khác không dễ có được”.

Giáo sư Trần Văn Khê vô cùng bức xúc. Sau khi buổi nói chuyện bước vào phần giao lưu, cử tọa hỏi còn ai đặt câu hỏi nữa hay không, giáo sư đã đứng dậy xin phép phát biểu. Rào trước đón sau để không bị ai bắt bẻ, giáo sư nói với một thái độ hết sức khiêm cung: “Tôi không phải là người nghiên cứu văn học, tôi là giáo sư nghiên cứu âm nhạc, là thành viên hội đồng quốc tế âm nhạc của UNESCO. Trong lời mở đầu phần nói chuyện, ông thủy sư đề đốc nói rằng đã ở Việt Nam 20 năm mà không thấy áng văn nào đáng kể. Tôi là người Việt, khi nghe câu đó tôi đã rất ngạc nhiên. Thưa ngài, chẳng biết khi ngài qua nước Việt, ngài chơi với ai mà chẳng biết một áng văn nào của Việt Nam? Có lẽ ngài chỉ chơi với những người quan tâm đến chuyện ăn uống, chơi bời, hút sách... thì làm sao biết được đến văn chương?

Phải chi ngài chơi với giáo sư Emile Gaspardone thì ngài sẽ biết đến một thư mục gồm trên 1.500 sách báo về văn chương Việt Nam, in trên Tạp chí Viễn Đông bác cổ của Pháp số 1 năm 1934. Hay nếu ngài gặp ông Maurice Durand thì ngài sẽ có dịp đọc qua hàng ngàn câu ca dao Việt Nam mà ông Durand đã cất công sưu tập... Ông còn hiểu biết về nghệ thuật chầu văn, ông còn xuất bản sách ghi lại các sinh hoạt văn hóa của người Việt Nam. Nếu ngài làm bạn với những người như thế, ngài sẽ biết rằng nước tôi không chỉ có một, mà có đến hàng ngàn áng văn kiệt tác. Tôi không biết ngài đối xử với người Việt Nam thế nào, nhưng người nước tôi thường rất hiếu khách, sẵn sàng nói cái hay trong văn hóa của mình cho người khác nghe. Nhưng người Việt chúng tôi cũng “chọn mặt gửi vàng”, với những người phách lối có khi chúng tôi không tiếp chuyện. Việc ngài không biết về áng văn nào của Việt Nam cho thấy ngài giao du với những người Pháp như thế nào, ngài đối xử với người Việt ra sao. Tôi rất tiếc vì điều đó. Vậy mà ông còn dùng đại ngôn trong lời mở đầu”.

Rồi để so sánh với Tanka, giáo sư đưa ra những câu thơ như: “Núi cao chi lắm núi ơi/ Núi che mặt trời, không thấy người yêu” hay “Đêm qua mận mới hỏi đào/ Vườn hồng đã có ai vào hay chưa” để đối chiếu: tức là cũng dùng núi non, hoa lá để nói thay tâm sự của mình. Còn về âm tiết, giáo sư kể lại câu chuyện về Mạc Đĩnh Chi thời nhà Trần đi sứ sang nhà Nguyên (Trung Quốc). Lúc ấy bà hậu phi của vua Nguyên vừa mất, họ muốn thử tài sứ giả nên mời ông làm một bài điếu văn, đề bài là phải có bốn chữ “nhất”. Đại sứ không hốt hoảng mà ứng tác liền:

Thanh thiên nhất đóa vân

Hồng lô nhất điểm tuyết

Thượng uyển nhất chi hoa

Dao trì nhất phiến nguyệt

Y! Vân tán, tuyết tiêu, hoa tàn, nguyệt khuyết!

(Nghĩa là:

Một đám mây giữa trời xanh

Một bông tuyết trong lò lửa

Một bông hoa giữa vườn thượng uyển

Một vầng trăng trên mặt nước ao

Than ôi! Mây tản, tuyết tan, hoa tàn, trăng khuyết!)

Tất cả chỉ 29 âm chứ không phải 31 âm để nói việc người vừa mất đẹp và cao quý như thế nào).

Khi giáo sư Trần Văn Khê dịch và giải nghĩa những câu thơ này thì khán giả vỗ tay nhiệt liệt. Đã vậy, giáo sư còn nói thêm một câu: “Tất cả những điều trên tôi biết được là nhờ học ở trường trung học” để cho thấy văn học Việt Nam “thâm hậu” như thế nào. Ông thủy sư đề đốc đỏ mặt và phải xin lỗi giáo sư Trần Văn Khê lẫn người Việt Nam ngay trong chương trình. Kết thúc buổi nói chuyện, ông thủy sư lại đến gặp riêng giáo sư và ngỏ ý mời ông đến nhà dùng cơm để được nghe nhiều hơn về văn hóa Việt Nam. Giáo sư tế nhị từ chối, còn nói người Việt không mạo muội đến dùng cơm ở nhà người lạ. Vị thủy sư đề đốc nói: “Vậy là ông chưa tha thứ cho tôi”. Giáo sư lại nói: “Có một câu mà tôi không thể dùng tiếng Pháp mà phải dùng tiếng Anh. Đó là: I forgive, but I cannot yet forget (Tạm dịch: Tôi tha thứ, nhưng tôi chưa thể quên)”.

Câu chuyện nhiều cảm hứng ấy sẽ có sức mạnh an ủi lớn nếu chúng ta đặt cạnh tâm trạng xấu hổ của không ít người Việt Nam vì trót sinh ra làm một người Việt Nam. Chúng ta cần nhiều hơn những người như giáo sư Trần Văn Khê để có thể “cứu vãn danh dự” cho một quốc gia đang mang quá nhiều mặc cảm.

Minh Trần

(Theo Văn nghệ Công an, 5/2/2016)

NGƯỜI ĐẾN TỪ NHỮNG MẠCH NGUỒN DI SẢN

Trong căn phòng bé nhỏ của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê, chỉ sau vài câu chuyện mà tôi ngỡ như được gặp một người vừa đến từ những mạch nguồn di sản dân tộc Việt Nam, ân cần dặn dò cho những đứa trẻ đang lớn lên giữa thời đại kỹ thuật số và chủ nghĩa tiêu dùng biết rằng đừng nên bỏ quên từng câu, từng nhịp của những khúc hát đồng dao.

Ở độ tuổi có thể bình thản mỉm cười trước tất cả mọi chuyện xảy ra với đời và với mình, ai cũng tin rằng giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê, suốt hơn 90 năm sống, trải nghiệm và làm việc miệt mài khắp nơi trên thế giới, giờ đây chắc phải đang nghỉ ngơi an nhàn trong căn biệt thự thoáng rộng do Nhà nước Việt Nam cấp để tri ân những công lao đóng góp to lớn của ông đối với nghệ thuật âm nhạc truyền thống dân tộc Việt Nam.

Nhưng không! giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê vẫn đang từng ngày từng giờ miệt mài làm việc trong căn phòng nhỏ vừa đủ kê một chiếc giường giản dị và bộ bàn làm việc luôn đầy ắp bản thảo, giấy tờ. Phần còn lại của căn biệt thự được dành làm nơi lưu trữ và bảo quản hàng nghìn ấn phẩm, sách báo, tài liệu, băng đĩa về các nền âm nhạc truyền thống của Việt Nam và thế giới, vốn là kết quả nghiên cứu suốt cả một cuộc đời vô cùng dung dị, khiêm nhường nhưng rất vinh quang của ông.

Riêng phòng khách lớn có thể được so sánh như một thánh đường thu nhỏ của nghệ thuật âm nhạc truyền thống. Nơi đây được trưng bày trang trọng các nhạc cụ độc đáo của âm nhạc dân tộc Việt Nam. Những cây đàn đã cùng giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đi giới thiệu và biểu diễn ở nhiều quốc gia trên đủ cả năm châu lục. Sức hấp dẫn của nơi đây không có gì khác hơn là lòng nhân ái, tình yêu dành cho nghệ thuật truyền thống dân tộc Việt Nam và trên hết tất cả là niềm cảm hứng vô tận để sống, để làm việc, để biết yêu thương và trân trọng, để có thêm nghị lực vượt qua những khó khăn. Khi có dịp tiếp xúc với giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê, bạn sẽ thật sự bất ngờ khi biết về cuộc đời và sự nghiệp của ông giáo sư, tiến sỹ . Một con người bình dị và hiền từ, trò chuyện với bất cứ ai từ đâu đến bằng cả một tấm lòng lại nguyên là giáo sư Đại học Sorbonne Paris suốt hơn 30 năm, và cũng chừng ấy năm là giáo sư chỉ đạo nghiên cứu của Trung tâm Quốc gia Nghiên cứu Khoa học Pháp, chuyên ngành Âm nhạc.

Giáo sư Trần Văn Khê đã hướng dẫn thành công 40 luận án tiến sỹ cho sinh viên tại Đại học Sorbonne Paris, đã đi thỉnh giảng và giới thiệu nhạc truyền thống Việt Nam tại các đại học quốc gia của hơn 20 nước, trình bày tham luận nghiên cứu tại hơn 200 hội nghị quốc tế tại 67 quốc gia trên khắp thế giới.

Giáo sư Trần Văn Khê có hàng trăm bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành về âm nhạc và nghệ thuật truyền thống của các nước. Tên tuổi của ông được giới thiệu và vinh danh trang trọng trong nhiều bộ bách khoa từ điển của Pháp, Anh, Mỹ, Ý. Ông là thành viên danh dự của Hội đồng Quốc tế Âm nhạc (UNESCO), viện sỹ thông tấn Hàn lâm viện châu Âu về khoa học, văn chương, nghệ thuật.

Và sau bao nhiêu năm bôn ba nơi đất khách quê người, ông đã đem về Việt Nam cả một sự nghiệp tinh thần để trở về với những mạch nguồn di sản, nơi chính từ đó ông đã đến và trở thành một tài năng, một nhân cách tầm cỡ thế giới, có một không hai của dân tộc Việt Nam. Ngày nay, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê được mọi người ghi nhận công lao đóng góp cho văn hóa dân tộc và cũng sẽ được những thế hệ tương lai mãi mãi tri ân bởi chính ông đã là một trong rất ít những người đầu tiên giới thiệu những tinh hoa đặc sắc, độc đáo của âm nhạc truyền thống Việt Nam ra quốc tế. Ông đã được chỉ định làm cố vấn UNESCO về các vấn đề âm nhạc châu Á và đã góp phần rất lớn trong việc đánh giá và tôn vinh Nhã nhạc cung đình Huế; sau này được UNESCO mời làm người đánh giá hồ sơ về Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên của Việt Nam, một kiệt tác của di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại.

Qua nhiều năm làm việc kiên trì không mệt mỏi ở cả nước ngoài cũng như khi đã về nước, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đã thực sự góp phần to lớn làm sống dậy các bộ môn nghệ thuật truyền thống, bằng việc giới thiệu ra quốc tế nghệ thuật ca trù, quan họ, hát chèo, múa rối nước của miền Bắc, đờn ca tài tử và hát bội miền Nam. Từ không gian rộng lớn của đời sống nghiên cứu, giảng dạy, sáng tạo trong âm nhạc truyền thống và văn hóa nghệ thuật quốc tế, trở về với cội nguồn di sản dân tộc, giáo sư Trần Văn Khê đã đem theo toàn bộ sự nghiệp tinh thần của cuộc đời ông với hơn 460 kiện hiện vật liên quan đến đời sống cá nhân và nghề nghiệp gồm hơn 8.000 cuốn sách, 2.000 tạp chí nghiên cứu chuyên ngành âm nhạc, 40 tập bản thảo nghiên cứu, 800 đĩa than, 600 đĩa CD, 1.000 băng từ, 600 băng video VHS, hơn 100.000 bức ảnh đen trắng và ảnh màu.

Đạo diễn Lê Quý Dương

(Theo Tiền phong, 27/6/2015)

GIÁO SƯ TRẦN VĂN KHÊ: RA ĐI LÀ ĐỂ TRỞ VỀ

Có thể ví đó là một bình rượu nóng mà vị giáo sư 84 tuổi mang về xứ sở sau 55 năm trải nghiệm ở xứ người. Một bình rượu ủ theo thời gian ngày càng nồng hương và thuần khiết do chất men của âm nhạc dân tộc (ANDT). Ông thú thật rằng mình đã lo lắng bởi chuyến tàu gửi về quê nhà có cả số phận ông trong đó có thể bị sóng đánh chìm hay thất lạc. Nhưng vẫn phải gửi tất cả trở về. Bởi món rượu này phải uống và tận hưởng ở ngay tại quê hương.

Số phận của giáo sư Trần Văn Khê gói trong 465 kiện hiện vật, sách vở và tài liệu quý. Còn cả ông nữa, nhân chứng sống để đối thoại với thế hệ trẻ. Sở Văn hóa - Thông tin thành phố Thành phố Hồ Chí Minh hiện đang chuẩn bị một dự án làm nhà lưu niệm Trần Văn Khê và về sau, chính giáo sư sẽ hiến tặng những tài sản vô giá ấy của mình để làm thành một “thư viện dân tộc học” nho nhỏ.

Còn nhớ ngày sang Pháp du học, ông chỉ độc một bộ quần áo trên người, một chiếc sơ-mi dự trữ cùng hai cây đàn cò, đàn tranh. Ngày trở về, trên tay vị giáo sư già có thêm cây gậy sắt để chống nạng đi khập khiễng, cùng sợi dây chuyền trên cổ có khắc hình cây đàn tỳ bà. Cả cuộc đời ông hiến dâng cho cây đàn muôn điệu là âm nhạc ấy thôi. Và có lẽ, ông chuẩn bị cho chuyến đi xa của mình cũng chỉ bằng tấm lòng say mê, nhiệt huyết không bao giờ cạn đối với kho tàng âm nhạc truyền thống mà ông là một trong những người tiên phong khơi gợi, cất giữ, làm phục hồi những giá trị nghệ thuật tưởng chừng tàn lụi, đưa ANDT Việt Nam ra thế giới…

Thưa giáo sư, trong của cải văn hóa mà giáo sư vẫn gọi là giá trị vô hình của một sự nghiệp, những hiện vật nào đáng giá nhất?

Trước hết tôi xin nói rõ là những tư liệu và hiện vật tôi đem về, không phải là một “tài sản vô giá” như nhiều báo đã ghi. Tất cả chỉ là những gì liên hệ đến đời sống cá nhân và nghề nghiệp của tôi, chớ không phải quan trọng đến đáng để vào “bảo tàng viện”, những hiện vật không phải “đồ sộ” mà “nhỏ nhoi” để góp phần vào di sản đồ sộ mà trong nước đã có. Trong đó có những bộ sách sử, bản ghi chép những đoạn về lịch sử âm nhạc Việt Nam, các bộ từ điển bách khoa gần như đầy đủ, những đĩa hát đầu tiên của một vài nghệ nhân Việt Nam và các nước châu Á mà đến giờ ngay ở nước sở tại đôi khi cũng khó tìm ra được. Cụ thể, tôi có hơn 100 quyển thuộc loại từ điển bách khoa của Anh, Mỹ, Ý, Pháp…; gần 200 cuốn sổ lớn đi đường ghi chép như một thiên nhật ký trong suốt hành trình tham dự hơn 200 hội nghị ở khoảng hơn 68 nước trên thế giới để làm tư liệu về dân tộc học; hơn 2.000 sách, tạp chí thuộc loại nghiên cứu âm nhạc học và nhạc kịch Việt Nam, một kho hình ảnh có thể chuyển sang lưu trữ ở CD cùng 800 cát-xét ghi lại nội dung gặp gỡ nghệ nhân trong các chuyến điền dã khắp Việt Nam và một số nước trên thế giới… Những thứ “của cải” này tuy không có một giá trị thương mại, nhưng là vô giá đối với tôi và tôi nghĩ rằng chúng có ích cho những thế hệ mai sau trong việc tìm hiểu và nghiên cứu âm nhạc theo phương pháp “dân tộc nhạc học”.

Là một trong 50 công dân danh dự của thế giới được nhập cư tại Pháp, được hưởng bảo hiểm xã hội 100%, có thể an hưởng tuổi già trong vòng tay con cháu, vậy sao giáo sư vẫn quyết định về Việt Nam?

Tôi về đây để tính sổ những chuyện đã nghiên cứu. Dĩ nhiên sức khỏe của tôi không còn tốt nữa, tôi không thể làm công việc đó một mình nên về đây để nhờ những nghiên cứu sinh trẻ, học sinh, sinh viên phụ giúp. Đồng thời, tôi muốn góp ý kiến về phương pháp nghiên cứu ANDT trong nước. Tôi biết rõ Paris có những thư viện chứa những tài liệu quý hiếm về Việt Nam và có thể chỉ cho những ai cần đến chúng.

Giáo sư có thể nói rõ hơn trong 55 năm ở xứ người, giáo sư đã tìm ra còn đường nào ngắn nhất để rọi sáng nguồn ANDT, phục hồi những môn nghệ thuật truyền thống có nguy cơ biến mất?

Con đường đó rất dài và phải đi rất lâu. Sau 29 năm tôi liên tục đề nghị, UNESCO mới chấp nhận được chương trình “Bảo tồn, phát huy âm nhạc truyền thống của các nước” trong chương trình của mình. Sau 40 năm giới thiệu giá trị lịch sử và nghệ thuật của nhạc cung đình Huế, bộ môn này mới được trong nước và UNESCO nhìn nhận đúng giá trị. Ngay ở trong nước, ANDT vẫn chưa có được vị trí xứng đáng của nó được vị trí xứng đáng của nó và trong các nhạc viện, nhạc dân tộc mới chỉ là một khoa, một hệ, chủ yếu là âm nhạc phương Tây. Các loại hình nghệ thuật như ca trù có một thời tưởng không sống nổi vì ngay cả trong xã hội ta còn bị xem là nghề bán phấn buôn hương. Tôi đã góp phần vạch ra sự hiểu lầm ấy và đưa cái hay của ca trù ra thế giới làm người thức giả trong giới nhạc phải ngạc nhiên. Tôi nghĩ rằng quan trọng phải là ý thức bảo vệ, bênh vực và giúp các bộ môn âm nhạc sống lại, chứ không phải tìm hiểu nó cho thỏa tính tò mò trong khoa học và việc nó mất còn chẳng bận tâm. Khi tôi ra các nước, họ không hề biết gì về ANDT của mình, tôi phải “tiếp thị” bằng cách nói chuyện, thuyết phục, giảng giải tại các trường đại học, các đài phát thanh, truyền hình, liên hệ các nhà xuất bản nổi tiếng trên thế giới để đưa các khái niệm về âm nhạc truyền thống Việt Nam vào trong các bách khoa từ điển, với các hãng đĩa để giới thiệu bằng âm thanh các bộ môn ANDT, để qua âm nhạc và văn hóa, người ta yêu thương dân tộc Việt Nam. Và tôi làm điều này không vì danh vì lợi mà chính vì tình thương đất nước mình.

Cả một đời tài hoa và lãng tử, vì sao khi trở về giáo sư vẫn chỉ một mình?

Một bên là tình, một bên là bổn phận, tôi vẫn tự nhủ mình hy sinh tất cả cho âm nhạc. Thế nên tôi hay giúp những thiếu nữ mến mộ mình xây dựng gia đình yên ấm để có thể quên tôi. Và tôi tiếp tục cuộc sống một mình nhưng không cô đơn vì luôn có nhạc thơ để làm bạn.

Xin cảm ơn giáo sư.

Nhật Lệ

(Theo báo Lao động)

VỚI NHÀ DÂN TỘC NHẠC HỌC TRẦN VĂN KHÊ:
“NĂM MƯƠI NĂM ẤY BIẾT BAO NHIÊU TÌNH”

Thời học sinh, tôi rất phục “quái kiệt” Trần Văn Trạch và thuộc những bài ông hát giúp vui trong các cuộc quảng cáo xổ số kiết thiết quốc gia. Hát bài “Xe lửa mùng 5 tết”, Trần Văn Trạch nhái tiếng xe lửa chạy cà-rịch cà-rịch rất giống. Nhắc đến Trần Văn Trạch có buồn mấy tôi cũng phải cười vui. Không ngờ sau này tôi lại có dịp được làm “người em kết nghĩa”, “người bạn vong niên” của chính anh ông Trạch là nhà dân tộc nhạc học Trần Văn Khê. “Tình bạn” vong niên giữa anh ông và tôi không chỉ diễn ra trong một thời kỳ, một hoàn cảnh nào đó mà đã giữ được đến không ngờ vừa đúng nửa thế kỷ (1965-2015). Nếu “anh Khê” chưa qua đời vào tháng 6 năm 2015 thì tình “bạn vong niên” ấy còn kéo dài thêm một thời gian nữa. Nhiều lần tôi kể với “anh Khê” chuyện tôi mê Trần Văn Trạch như thế nào. Và tôi được “anh Khê” cho biết những năm tháng cuối đời của Trần Văn Trạch và “anh Khê” đã giúp đỡ cho gia đình Trần Văn Trạch như thế nào. Hôm tổ chức đám tang cho anh (tháng 6 năm 2015), tôi bất ngờ được gặp con trai Trần Văn Trạch ở Pháp mới về. Tiếc là hôm đó quá bận rộn nên không thăm hỏi thêm người ấy được điều gì mới nữa.

Tôi nhớ có lần, trong một cuộc phỏng vấn, nhà văn nữ hỏi tôi đại ý: Ông là người nhỏ hơn giáo sư Trần Văn Khê đến 16 tuổi, ông cũng không hẳn là người nghiên cứu dân tộc nhạc học, lại là cán bộ kháng chiến ở trong nước làm sao ông có thể có mối liên hệ anh em thân thiết với giáo sư Khê ở tận bên Pháp đến như vậy?

Chuyện hơi dài dòng nên hôm đó, tôi không tiện kể và xin hẹn người đẹp một dịp khác. Sau đó nhân ngồi tâm sự với “Anh Khê” ở 32 Huỳnh Đình Hai (Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh), tôi thuật lại câu hỏi của nhà văn nữ nọ. “Anh Khê” trả lời một cách đơn giản rằng:

- “Nhất ẩm nhất trác, giai do tiền định”[1] cả thôi, em Xuân ơi!

[1] Ý muốn nói một việc gì nhỏ nhặt đến mấy xảy ra đều không phải tình cờ.

Đó là cách nghĩ của “anh Khê”. Sự thực theo tôi là do hoàn cảnh của đất nước hồi ấy đã vô tình nối liên lạc giữa tôi và anh. Như tôi đã viết trong hồi ký[2], vào những năm 1964-1966, phong trào dân tộc vận động hòa bình nổi lên rất mạnh ở các đô thị miền Nam Việt Nam. Làm luận văn ra trường Đại học Sư phạm Huế tôi chọn một đề tài văn hóa dân tộc là “Hát bội”. Tôi được tiến sỹ Lê Văn Hảo, học trò của giáo sư Trần Văn Khê ở Pháp mới về Huế, cho tôi mượn luận án tiến sỹ La Musique Vietnamienne Traditionnelle (Âm nhạc Truyền thống Việt Nam) của Trần Văn Khê để tham khảo phần âm nhạc hát bội trong đó. Rồi qua tiến sỹ Lê Văn Hảo, tôi được liên lạc với giáo sư Trần Văn Khê. Giáo sư hướng dẫn cho tôi nghiên cứu các sân khấu hát bội ở Cố đô Huế như Duyệt Thị Đường (đời Minh Mạng), Minh Khiêm Đường (đời Tự Đức), Cửu Tư Đài (đời Khải Định) để đưa vào luận văn của tôi. Cũng trong thời gian ấy, tiến sỹ Lê Văn Hảo và tôi bắt chước tạp chí Étude Vietnamienne của bác sỹ Nguyễn Khắc Viện ở miền Bắc cho ra đời Tập san Nghiên cứu Việt Nam (1966). Số đầu tiên Xuân 1966 của tạp chí đăng bài Minh Khiêm Đường của tôi và bài Le Théâtre Musical de Tradition Chinoise của giáo sư Trần Văn Khê.

[2] Nguyễn Đắc Xuân, Từ Phú Xuân đến Huế (Hồi ký), Nhà xuất bản Trẻ, 2012.

Mối quan hệ thầy trò của tôi với giáo sư Trần Văn Khê bắt đầu từ đó. Sau này, tôi được giáo sư xưng hô là “anh” (giống cách xưng hô của Phạm Duy với tôi). Ông là thầy mà được gọi là anh nên tôi luôn phải viết “anh Khê” trong ngoặc kép là vì thế.

Đang hào hứng với việc nghiên cứu Việt Nam bên cạnh tiến sỹ Lê Văn Hảo và “anh Khê” ở trời Tây, không may cuộc tranh đấu vận động hòa bình đi vào ngõ cụt và bị đàn áp khốc liệt, tôi phải thoát ly ra vùng kháng chiến. Mọi chuyện học hành nghiên cứu đều phải xếp lại. Tôi nghĩ không bao giờ còn có cơ hội được liên lạc với “anh Khê” nữa. Không ngờ, sau đó (1968) tiến sỹ Lê Văn Hảo cũng thoát ly ra miền Bắc công tác và tiếp tục liên lạc với Thầy Khê. Tôi đã hết sức cảm động khi nghe Lê Văn Hảo kể lại có lần “anh Khê” hỏi:

- Nghe nói em Xuân đi kháng chiến và chết rồi phải không?

Hảo đáp:

- Chết đâu, Xuân vẫn còn xuôi ngược Trường Sơn ấy!

“Anh Khê”:

- Cầu nguyện cho em được an lành.

Sau ngày thống nhất đất nước, tiến sỹ đầu năm 1976, tiến sỹ Lê Văn Hảo và tôi được đón nhạc sỹ Lưu Hữu Phước và giáo sư Trần Văn Khê (có cả cô con gái Thủy Tiên cùng đi) vào thăm, gặp văn nghệ sỹ tại trường Âm nhạc Huế (Duyệt Thị Đường cũ). Đất nước thống nhất, thầy trò còn sống, gặp nhau vô cùng hạnh phúc. Chúng tôi rất tự hào khi nghe nhạc sỹ Lưu Hữu Phước (Bộ trưởng Văn hóa của Chính phủ Cách mạng miền Nam Việt Nam) giới thiệu:

- Giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê là đại sứ văn hóa lưu động của Việt Nam trên thế giới!

Rồi từ đó, mỗi lần về Huế, “anh Khê” luôn gọi tôi để tâm sự. “Anh” bảo: “Về Huế mà chưa gặp em Xuân coi như chưa tới Huế”. Có lần, “anh Khê” theo các nhà vật lý thế giới gặp mặt ở Huế rồi đi Hạ Long. “Anh Khê” tranh thủ mời tôi đi theo luôn để nói chuyện.

Năm 1996, qua Paris, tôi được đến thăm “anh” nhiều lần, có lần ở lại vài ba ngày nghe chuyện đời của “anh”. Từ ngày “anh” về định cư ở Thành phố Hồ Chí Minh (lúc đầu ở Khách sạn Majestic cuối đường Đồng Khởi, sau về ở lâu dài tại 32 Huỳnh Đình Hai, Bình Thạnh), gần nhà tôi (257/6/12 Phan Xích Long, Phú Nhuận), tôi có nhiều dịp đến thăm “anh”. Mỗi lần được gặp “anh”, tôi được học thêm kiến thức lịch sử văn hóa dân tộc, học về nếp sống và nhân cách của “anh”. Nhân kỷ niệm một năm “anh Khê” qua đời, tôi xin ghi lại một ít kỷ niệm để người yêu mến Trần Văn Khê hiểu ông hơn.

Khi đọc các tin tức thấy nào là giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê được Tổng thống Pháp François Mittérrand mời tháp tùng cùng đoàn Tổng thống đi thăm Việt Nam (1993), nào là giáo sư Đại học Sorbonne, nào là Trần Văn Khê giúp cho hàng chục quốc gia tổ chức các Trung tâm dân tộc nhạc học của nước đó, nào là viện sỹ thông tấn, Hàn lâm viện châu Âu, Khoa học, Văn chương, Nghệ thuật..., tôi nghĩ “anh Khê” phải có một cơ ngơi sang trọng tại Pháp. Hồi tháng 10 năm 1996, đến thăm “anh” ở ngoại ô Paris, tôi hết sức bất ngờ. Căn hộ của “anh” trong chung cư 44 Rue Clément Perrot chật hẹp, chất đầy sách vở, các loại từ điển bách khoa, các loại đàn dân tộc Việt, băng cát-xét, đĩa nhạc, các hộp phim nhựa và hàng chục thùng các-tông dán kín chất lên nhau. Nhà ở mà giống như một cái kho. Vào nhà, tôi phải đi rón rén theo những lối đi hẹp, nếu đi không khéo sẽ đụng đồ đạc rơi, đổ như chơi. Phòng ngủ chật cũng để đầy sách, dụng cụ âm nhạc. Giường ngủ hẹp vừa đủ cho con người cao to của “anh” nằm mà thôi. Đặc biệt có một cái bàn cao độ bốn năm tấc, mặt bàn nghiêng khoảng 30 độ, khi nằm trên giường, “anh” đặt cái bàn lên bụng, cuốn sách lật ngửa nằm trên mặt bàn nghiêng về phía “anh”. “Anh” bảo tôi:

- Nhờ cái bàn này mà anh có thể nằm đọc hết hàng trăm cuốn sách.

Trời ơi, tôi không thể nào tưởng tượng được nhà dân tộc nhạc học lừng danh thế giới như “anh” mà lại có một đời sống riêng “khiêm tốn” đến vậy.

Năm ấy “anh” đã 75 tuổi. Sống một mình, tự nấu ăn, tự lái xe “đi làm”. Anh bảo tôi:

- Thường ngày anh tự nấu ăn. Đặc biệt hôm nay mừng gặp em ở Pháp, cô Sáu sẽ mang thức ăn đến đãi anh em mình!

Tôi nghĩ bụng cô Sáu là bà con của “anh”, hay “bồ” của “anh” mà không dám hỏi, chỉ có ý đợi. Một lúc có người mở cửa vào. Một phụ nữ lớn tuổi, tóc ngả hoa râm uốn cao, hai tay xách hai cặp cà-mèn vui vẻ chào tôi và nói giọng Nam bộ:

- Chào nhà báo Huế. Tôi cũng là dân Huế đây! Tôi ngớ người. Trần Văn Khê tiếp lời:

- Giới thiệu với em: Cô Sáu đây là dược sỹ Hồ Tường Vân, con gái út của cụ Hồ Tá Bang, người Phan Thiết gốc làng Kế Môn ở Huế, bạn của anh sáu, bảy chục năm nay.

Tôi mừng rỡ:

- Ôi, nghiên cứu thời niên thiếu của Bác Hồ, em đã về làng Kế Môn, huyện Phong Điền, đã đi Phan Thiết thăm trường Dục Thanh, đã gặp bà Hồ Thị Liệt, con cụ Hồ Tá Bang ở Thành phố Hồ Chí Minh, và em đã được bà Liệt tặng ảnh và cuốn sách của cụ Hồ Tá Bang. Hôm nay lại được gặp cô Sáu ở đây nữa.

Mừng quá!

Cô Sáu giọng ngạc nhiên:

- Vậy hả? Có gặp chị Liệt à? Chị ấy qua đây rồi bên nhà giải phóng, không về được. Sau nhờ ông Phạm Văn Đồng can thiệp chị mới được về Hà Nội. Trước khi vô Sài Gòn chị được ở trong Phủ Chủ tịch một thời gian. Trong cái rủi có cái may!

Nhờ có quen biết gia đình cô Sáu như thế nên chẳng mấy chốc, tôi thân với cô ngay. Sau tìm hiểu được biết cô Sáu có người anh là Hồ Tá Khanh làm Bộ trưởng trong Chính phủ Trần Trọng Kim năm 1945, cô Sáu học dược sỹ ở Pháp, hành nghề rất thành công nhưng cô không lập gia đình. Cô Sáu chơi thân với với Trần Văn Khê đã ly dị vợ. Hàng tuần cô đem thức ăn đến cho “anh”, giúp giặt giũ áo quần, giúp tiếp khách hay dẫn nhau đi chơi. Sau này, khi Trần Văn Khê về nước, cô Sáu cũng về nước luôn. Ở Thành phố Hồ Chí Minh, cô vẫn giữ sinh hoạt giúp Trần Văn Khê giống như hồi còn ở bên Pháp cho đến khi cô qua đời (2014). Tôi tự hỏi sống như vậy cớ sao hai người không lấy nhau? Nhiều khi “anh Khê” kể chuyện tình của “anh” với tôi trước mặt cô Sáu, cô vẫn tỉnh bơ, chứng tỏ hai người không dan díu yêu đương gì với nhau cả. Tình bạn trai gái suốt đời sắc son như thế, xưa nay thật quá hiếm.

Thấy “anh Khê” di chuyển trong nhà phải né tránh đồ đạc khó chịu quá, tôi hỏi anh:

- Ngoài những thứ anh sắp xếp chung quanh đây, còn sách vở, tài liệu gì mà anh đóng thùng chất đầy nhà như thế này?.

Câu hỏi làm cho “anh Khê” không vui. “Anh” bảo tôi:

- Khi nào anh em đi dạo chơi, anh sẽ trả lời em! Tôi hơi khó hiểu nhưng không dám hỏi tiếp.

“Một nhạc cụ đa năng”

Một buổi chiều “anh” chở tôi vào trung tâm Paris bằng chiếc ô-tô cũ kỹ nhỏ xíu của “anh”. Tôi tưởng “anh” chở tôi đi chơi để nghe anh giải thích về những gì chứa trong hàng chục thùng các-tông để trong nhà. Nhưng không. Lên xe rồi anh mới bảo:

- Hôm nay anh phải đi nói chuyện về âm giai điệu thức trong âm nhạc Việt Nam với các nhà nghiên cứu và sinh viên Pháp. Em đi nghe anh nói chuyện chơi.

- Đi nói chuyện âm nhạc sao anh không mang theo đàn địch, kèn trống gì cả vậy? - Tôi thắc mắc.

- Có chứ! - “Anh Khê” trả lời trước sự khó hiểu của tôi.

Đến lúc nói chuyện, trước cử tọa chừng ba bốn chục người, “anh” nói từ tốn rành mạch, lưu loát. Anh còn minh họa cho nội dung bài nói chuyện âm nhạc bằng các điệu đàn các loại, kèn, trống chuông bằng chính cái miệng của mình. Cử tọa vỗ tay không ngớt. Tôi quá thán phục. Cái miệng của “anh” là một nhạc cụ dân tộc đa năng. “Anh” tỏ ra tài nghệ giỏi giang hơn cả Trần Văn Trạch ngày xưa rất nhiều.

Hạnh phúc 100 ngày

Trên đường về, “anh” ghé lại một công viên nhỏ và hai anh em ngồi nghỉ trên một ghế đá. “Anh” bảo tôi:

- Ngồi đây anh mới kể cho em biết chuyện 18 cái thùng các-tông dán kín trong nhà anh.

Hấp dẫn quá, tôi nín thở nghe “anh” kể.

- Vì hoàn cảnh, anh đã ly dị với người vợ chính thức của anh từ năm 1960. Rồi từ đó đến nay, đã có nhiều người đàn bà, người Việt có, người Pháp có, đã đi qua đời anh. Nhưng chỉ có Đoan, người phụ nữ cuối cùng ở với anh, làm cho anh lưu luyến, thương tiếc nhất mà thôi. Đoan nguyên là học trò của anh hồi ở Tân Định, rồi trở thành bạn và nói thật là phải lòng nhau. Sau rồi bao nhiêu chuyện xảy ra, anh đi du học, tình yêu ấy không giữ được. Cô nàng đẹp, con nhà khá giả biết ngoại ngữ, lại may vá, nấu ăn rất ngon. Cô có gia đình con cháu đề huề. Sau năm 1975, cả nhà qua Mỹ. Không may, sau một thời gian ông chồng qua đời. Buồn quá, cô tìm liên lạc với anh và nối lại tình xưa. Cách đây mấy năm, cô giao tài sản của gia đình lại cho các con cô ở Hoa Kỳ, cô chỉ giữ lại đồ dùng gắn với kỷ niệm riêng của cô mà thôi. Cô qua Pháp ở với anh, mang theo 18 thùng đồ dùng riêng của cô. Hai người bạn già ở với nhau với trái tim của thời son trẻ lúc mới yêu nhau, ôn lại tất cả những vui buồn của hai người từ độ xa nhau đến giờ, từ đó có chuyện vui chuyện buồn cũng trao đổi chia sẻ với nhau. Anh có những bữa ăn với những món ăn do Đoan nấu rất hợp khẩu vị. Anh là người thích ăn ngon nên thích lắm. Chưa bao giờ anh được hưởng không khí gia đình hạnh phúc đến vậy. Rồi một hôm, hai người dạo chơi, đang ngồi trên chiếc ghế công viên này, Đoan tựa đầu vào vai anh và nói “Mệt quá!”. Anh nhìn vào mắt cô thấy hai mí mắt cô sụp xuống, đúng là cô mệt thật. Anh vội chở cô đi khám bệnh, thì em ơi, Đoan bị ung thư! Cái tin như sét đánh. Anh hết sức hoảng hốt. Trên cái đất Pháp này mà không có bảo hiểm y tế thì khi bị ung thư là hết nhà thôi, hết nhà rồi vẫn chết. Bất lực trước bệnh tình của người yêu, buộc lòng anh phải báo tin dữ với các con cô và các cháu đã sang Pháp đưa mẹ trở lại Hoa Kỳ. Hạnh phúc của anh với Đoan diễn ra vừa đúng 100 ngày. Trước khi chia tay anh, cô chỉ mở một trong 18 các-tông kỷ vật của cô để lấy một thứ gì đó đem về Hoa Kỳ mà thôi, 17 các-tông còn lại đến nay (1996) anh vẫn chưa dám mở ra nên không biết có những gì trong đó”[3].

[3] Không rõ sau này về nước, “anh Khê” có đem 17 các-tông ấy về không. Xem danh sách trên 500 các-tông di sản của Trần Văn Khê tặng cho Thành phố Hồ Chí Minh để tại tầng 1 dãy nhà sau 32 Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh, không thấy đề cập đến 17 các-tông vật dụng riêng của cô Đoan.

“Anh” chỉ kể đến đó. Tôi quá xúc động, muốn rơi nước mắt. Tôi thở ra và chỉ nói được một câu ngắn gọn:

- Cám ơn câu chuyện tình hạnh phúc 100 ngày của anh!

Rồi sau đó ra sao nữa, ý nghĩ hiện ra trong đầu nhưng tôi cố nén lại, không thốt nên lời.

Năm 1999, tôi lại sang Pháp. Biết tôi đang đi tìm thăm công chúa Như Lý, con gái vua Hàm Nghi và lăng mộ Hoàng hậu Nam Phương ở Corrèze (miền Trung nước Pháp), “anh Khê” cử anh Huỳnh Văn Tươi, người thư ký tự nguyện của “anh”, đi theo giúp quay phim cho tôi. Nhân đó tôi hỏi chuyện cũ ba năm trước:

- Chủ nhân của 17 các-tông kỷ vật còn dán kín để đây, sau khi cô ấy được các con đưa về lại Hoa Kỳ rồi sao nữa anh?

Đang vui, một thoáng buồn bỗng hiện lên trên khuôn mặt vốn rất vui của anh. “Anh” đáp:

- Số mệnh chỉ cho Đoan sống đến đó thôi. Y học của Mỹ tân tiến vô cùng nhưng cũng bó tay. Anh tiễn người đi bằng mấy vần thơ, anh đọc cho em nghe sau đây.

Tử sanh dẫu biết luật vô thường

Nhưng khó ngăn dòng lệ tiếc thương

Những tưởng phượng loan về một tổ

Đâu ngờ cầm sắt rẽ đôi đường.

Điếu em chắp bút lau dòng lệ

Tiễn bạn ôm đàn đốt nén hương

Cầu nguyện Phật trời mau tế độ

Hồn em siêu thoát tận Tây phương.

Chuyện đã ba năm, nghe “anh Khê” nhắc lại tôi vẫn cảm xúc nghẹn ngào.

"Viết hồi ký khó quá!"

Hôm ấy, tôi nảy ra ý kiến và hỏi “anh”:

- Năm nay anh gần tám chục rồi, cuộc đời anh phong phú đến vậy, sao đến giờ này anh chưa viết hồi ký?

Anh Khê nhanh nhẩu đáp:

- Anh đã nghĩ đến chuyện viết hồi ký, nhiều người cũng thúc giục anh viết, nhưng khó quá, không viết được.

“Anh Khê”, một người có cuộc đời hết sức phong phú, văn hay chữ tốt, uyên bác đến vậy, mà lại cho chuyện viết hồi ký “khó quá” là sao? Với giọng bất mãn, tôi nói như than:

- Một đại trí thức như anh mà bảo không viết được hồi ký là sao? Em không hiểu được!

“Anh Khê” cười:

- Khó là vầy. Anh có nhiều mối tình, có mối dù chỉ gặp nhau trong một thời gian ngắn nhưng rất sâu đậm. Viết hồi ký mà không viết những chuyện tình ấy là không trung thực với mình, nhưng nếu viết thì nó lại không hợp chút nào với cuộc đời hoạt động dân tộc nhạc học của anh. Vì thế mà anh thấy khó.

Cái tính bộc trực của tôi nổi lên:

- Trời ơi, chuyện ấy có gì khó đâu! Anh hãy viết một cuốn hồi ký của ông Trần nào đó, kể lại hết những chuyện tình lớn nhỏ của anh, người đọc hiểu đó là hồi ký của anh, nhưng “không phải của nhà dân tộc nhạc học” Trần Văn Khê. Sau đó, anh viết một bộ hồi ký đích thực của nhà dân tộc nhạc học của chính Trần Văn Khê. Nếu có những mối tình làm trở ngại cho việc nghiên cứu phổ biến dân tộc nhạc học của anh, anh cũng viết và cho biết đã vượt qua như thế nào để người đọc chia sẻ với anh. Ngược lại, có những người đàn bà đã giúp anh trên bước đường nghiên cứu học tập để trở thành nhà dân tộc nhạc học Trần Văn Khê, được thế giới biết đến như hôm nay, anh cũng phải viết để cám ơn những người ấy. Những mối tình ấy tăng thêm sức hấp dẫn cho tập hồi ký của anh, chứ sao lại không viết được!

Đang ngồi, “anh Khê” bật đứng dậy đến ôm tôi:

- Cám ơn em Xuân. Có vậy mà lâu nay anh không nghĩ ra. Anh hứa sẽ thực hiện theo gợi ý của em.

Và rồi, trước khi về định cư ở Thành phố Hồ Chí Minh, “anh Khê” đã bắt đầu thực hiện đúng lời hứa ấy.

Làm sao hiểu được Phạm Duy?

Một hôm, cùng nằm trong một khoang tàu hỏa đi Hà Nội, tôi kể cho “anh” nghe chuyện sau ngày thống nhất đất nước, ông Tố Hữu bảo tôi vào Sài Gòn tìm gặp nhạc sỹ Phạm Duy và nói với Phạm Duy ý kiến của Tố Hữu: “Đất nước thống nhất rồi, anh Phạm Duy tiếp tục sáng tác đi. Lấy khúc đầu (kháng chiến) nối với khúc đuôi (hoà bình), để khúc giữa qua một bên!”. “Anh Khê” nhổm người dậy bảo tôi:

- Năm 1976, ông Tố Hữu cũng nói với anh như vậy. Nhưng lúc đó, Phạm Duy đã đi rồi. Chuyện cũ đã qua, bây giờ làm sao cho những người có trách nhiệm ở trong nước hiểu Phạm Duy, đánh giá đúng tài năng của Phạm Duy và đồng thời liên lạc thúc đẩy Phạm Duy nên tìm cách xin về nước.

Thông tin cũ về nhạc sỹ Phạm Duy đã khơi dậy cả một kho ký ức về Phạm Duy lâu nay giấu kín trong lòng hai người. Bao nhiêu chuyện lành, chuyện dữ mà ra.

“Anh Khê” nhận định:

- Phạm Duy là một thiên tài âm nhạc. Nhưng đánh giá Phạm Duy cho đúng không phải dễ đâu. Tài thì rất tài nhưng chơi cũng rất ham chơi. Có lần Phạm Duy qua Pháp hát khoe với anh những ca khúc anh ta mới làm cho mấy cô bồ nhí. Anh phải từ chối một cách nặng nề rằng: “Thôi Duy ơi! Bạn đừng bắt tôi phải đi rửa tai mệt lắm.” Phạm Duy năn nỉ: “Ông là nhà nghiên cứu ông sống với lý trí. Còn tôi là nhạc sỹ sáng tác, ông hãy cho tôi sống với trái tim của tôi! Ông cứ nghe tôi hát rồi nếu thấy nhớp thì cứ đi rửa tai, không sao cả”. Anh phải chấp nhận ngồi nghe Phạm Duy hát. Và nghe cũng được. Sau đó, anh không đề cập đến các ca khúc anh ta làm cho bồ nhí nữa, anh hỏi: “Duy là một nhạc sỹ sáng tác tài giỏi không ai bằng, nhưng Khê có thể hát những bài Tục ca cho các cháu của Khê nghe không?” Phạm Duy khoát tay lia lịa: “Không được! Không được!”. “Tại sao một nhạc sỹ như Duy mà lại đi sáng tác những bài hát đó?”. Phạm Duy giải thích rằng lúc đó (khoảng năm 1966, 1967), xã hội miền Nam có quá nhiều chuyện bức xúc, Duy phản ứng lại một cách xả láng bằng loạt bài gọi là Tục ca đó thôi. Mỗi loại nhạc nó có công chúng riêng của nó. Sau qua giai đoạn đó, Duy có nhắc, có phổ biến Tục ca nữa đâu. Đó không hiểu Phạm Duy đánh giá anh ta khó lắm”.

Hết chuyện này đến chuyện kia thao thao bất tuyệt cho đến lúc tàu chạy vào đến ga Hà Nội, mới tạm dừng. Rồi câu chuyện được tiếp tục ở vịnh Hạ Long, sau đó ở Huế, ở Paris… cho mãi đến lúc Phạm Duy về định cư và qua đời ở Thành phố Hồ Chí Minh gần mười năm sau đó, vẫn chưa dứt.

Cú điện thoại lúc 11 giờ đêm

11 giờ khuya giữa năm 2013, tôi vừa vào giường ngủ thì điện thoại bàn reo inh ỏi. Trong đầu tôi hiện lên ý nghĩ: Giờ này mà còn có người gọi, một là bạn bè ở nước ngoài gọi về, hai là người thân ở xa có vấn đề gì quan trọng phải báo ngay trong đêm. Cầm ống nghe đặt vào tai mà lòng tôi vừa vui vừa lo lắng.

- A-lô, tôi nghe đây!

- A-lô! A-lô! Em Xuân phải không? Anh Khê đây!

- “Em đây! Giờ này mà anh chưa ngủ sao còn gọi em nữa? Có việc gì vậy, anh?”

- Anh vừa gởi cho em một e-mail, em mở máy đọc giúp anh và cho anh biết ý kiến. Anh chờ ý kiến của em xong anh mới ngủ được! Anh chờ em.

- Dạ. Em mở máy đọc ngay đây!

Tôi mở máy đọc e-mail của ***@yahoo.com.vn. Người viết cho biết trong một tập Truyện ngắn giai thoại và ký của bà H.H.T có một tản mạn viết đoạn sau đây:

“Một tay xưng là “Tiến sỹ, giáo sư” từ trời Tây về nhưng hóa ra cái tiến sỹ đó là nhờ sang đoạt tài liệu nghiên cứu của người khác để làm luận văn tiến sỹ, bởi thế có bằng cấp cao như vậy mà ở xứ người rất nghèo đói, không ai mướn làm gì cả, cuối cùng phải hồi hương sống bằng nghề “Nói dóc” khắp nơi để kiếm tiền. Đi nói dóc hàng nghìn lượt nhưng không dám gom hết những bài nói dóc ấy để in thành sách, vì nói dóc, nói dở, nói trùng lặp quá nhiều, gần như trăm bài như một, in thành sách làm sao được. Và cũng chỉ đi nói dóc thôi chứ không hề có một công trình nghiên cứu chuyên ngành mà ông ta có bằng tiến sỹ. Ở Việt Nam có ba trường chuyên ngành ấy, một ở Hà Nội, một ở Huế, một ở thành phố Hồ Chí Minh nhưng cả ba trường chuyên ngành âm nhạc ấy chưa bao giờ mời vị tiến sỹ nọ giảng dạy một giờ nào, cũng chưa hề được ba trường mời diễn thuyết một lần nào, vị này cũng chưa hề được ba trường chuyên ngành ấy mời diễn thuyết một lần nào. Vì cả ba trường ấy thừa biết là tiến sỹ dỏm, nhạc sỹ dỏm”.

Tản mạn này được nhà văn T.P. đưa lên Internet và một người học trò nào đó của giáo sư Trần Văn Khê đọc được. Đoạn tản mạn không nêu tên nhưng ai cũng có thể hiểu người viết ám chỉ giáo sư tiến sỹ Trần Văn Khê.

Đọc qua đoạn văn, tôi không nhịn được cười. Tác giả theo dõi Trần Văn Khê rất kỹ. Không rõ vì một lý do nào đó mà bà rất hận Trần Văn Khê. Giả dụ như bà yêu mà không được Trần Văn Khê để ý. Bà nói ngược để Trần Văn Khê tức lộn ruột chơi chứ bà biết chắc chắn không ai tin những điều bà viết ra như trên cả. Khi đàn bà “trả thù” thì khỏi nói. Cũng có thể bà muốn làm “người đốt đền” đấu đá với Trần Văn Khê để được nổi tiếng. Trần Văn Khê hay đệ tử của ông mà lên tiếng sẽ sập bẫy của bà ngay.

Tôi trao đổi với nhà tôi, hai người bình luận xuôi ngược hết lẽ để phát biểu ý kiến với “anh Khê”.

Loay hoay một lúc mà đồng hồ đã điểm 12 giờ đêm. Tôi bấm số gọi “anh Khê” và được “anh” trả lời:

- Anh nghe đây. Em đọc mail của anh chưa? Em có ý kiến gì không?

Để phá tan cái sự nóng lòng chờ ý kiến của tôi, với giọng thật vui, tôi nói nửa đùa nửa thật:

- Không có chi làm cho anh phải khó ngủ cả! Bà ấy yêu anh mà không được anh để ý nên bà trả thù bằng cách nói ngược chọc cho anh tức lộn ruột lên chơi đó thôi. Bà mà nghe anh khó ngủ vì đoạn văn trong e-mail, chắc bà sướng lắm đó. Em đề nghị anh tự “giải độc” bằng cách “không nghe, không thấy, không biết” và ngủ thật ngon. Nếu cần phải đối phó với bà này, bọn em sẽ lo.

Qua điện thoại tiếng “anh Khê” cười ha hả vang lên:

- Vậy thiệt không em? Trời! Yêu gì một ông già tám chín chục tuổi kỳ quặc vậy hả?!

- Chỉ có hận tình thì bà ấy mới ngược ngạo đến vậy. Yêu là yêu chẳng kỳ quặc gì cả. Bà ấy mê cái tài hoa của anh, cái tài hoa ấy càng già càng sắc sảo không bớt đi chút nào cả.

- Anh tin em. Một lần nữa cám ơn em. Chuyện đối chánh đối phó gì với bà ấy, tùy các em. Anh ngủ đây!

- Chúc anh ngủ ngon!

- Chúc em ngủ ngon!

Nói chuyện với “anh Khê” xong, tôi cảm thấy mệt và hơi lo, đặt ống nghe vào máy, rồi thở mạnh, thở đều để lấy lại sự bình thường. Những chuyện tôi vừa nói như khẳng định đó đã giúp “anh Khê” yên tâm ngủ yên chứ chưa chắc đã là sự thật. Biết đâu bà ấy yêu một người nào vì ganh tỵ tài năng người đó đã mớm cho bà viết ngược ngạo như thế cho bõ ghét. Nếu thật như thế thì chưa chắc bà ấy dừng lại ở đó đâu. Tôi vào giường ngủ với ý nghĩ phải làm gì đó để giữ lời hứa với “anh Khê”.

“Anh Khê” là một chuyên gia dân tộc nhạc học, không những “anh” nghiên cứu viết lách về âm nhạc dân tộc Việt mà còn nghiên cứu dân tộc nhạc học châu Á, so sánh âm nhạc dân tộc Việt với âm nhạc dân tộc nhiều nước để thấy cái hay, cái hạn chế của âm nhạc dân tộc Việt Nam. Phần lớn anh viết bằng tiếng Pháp, không mấy nhà nghiên cứu dân tộc nhạc học Việt Nam sờ tới được. Bây giờ cũng khó tìm được người dịch các nghiên cứu dân tộc nhạc học bằng tiếng Pháp của “anh Khê” qua tiếng Việt. Nếu không có một đề án của nhà nước thì khó tìm được một mạnh thường quân nào có thể giúp làm được việc này. Tôi liền nghĩ đến một “công trình” nho nhỏ mà “anh Khê” tặng tôi từ năm 1996, cuốn sáchTrân Van Khê et le Vietnam. Đây là một thư mục chú giải những công trình, bài viết của Trần Văn viết bằng tiếng Pháp rất phong phú. Nhưng nhiều từ chuyên môn dân tộc nhạc học quốc tế rất khó, trước mắt không thể tìm được người dịch, và nếu có người dịch mà đi vận động kinh phí dịch thuật cũng không dễ. Ý nghĩ nhớ về Trân Van Khê et le Vietnam, thoáng qua đầu tôi rồi mờ nhạt dần[4].

[4] Không ngờ sau đó không lâu, cô Ngọc Hân, một trong những thư ký của Trần Văn Khê, đã tìm được tiền tài trợ và cũng đã tìm được người dịch. Trước khi qua đời Trần Văn Khê đã xem qua một số trang bản dịch rồi. Hiện nay (3/2016) việc dịch Trân Van Khê et le Vietnam sắp hoàn thành.

Tôi nghĩ đến một giải pháp khác. Nhân chuyện “anh Khê” bị nhận định ngược, nên chăng vận động in một tập sách gồm những bài “anh” mới viết hay mới trả lời phỏng vấn báo chí, những bài báo trong và ngoài nước viết về Trần Văn Khê từ sau ngày “anh” về định cư tại Việt Nam? Cuốn sách này nếu được ra đời nhân kỷ niệm 10 năm Trần Văn Khê về định cư ở quê nhà (2006-2016) thì có ý nghĩa vô cùng.

Tôi xem lại cặp sưu tập Trần Văn Khê và đọc được bài viết của nhà báo Thế Thanh, Nghĩ từ thư viện Trần Văn Khêđăng trên báo Sài Gòn Tiếp Thị[5] hợp với suy nghĩ của tôi. Tôi điện thoại cho nhà báo Thế Thanh và hẹn chị sẽ trao đổi về việc làm sách cho giáo sư Trần Văn Khê. Thế Thanh hoan nghênh ý kiến của tôi. Tuy nhiên, do công việc của hai bên đều bận rộn, nhiều cuộc hẹn chưa thực hiện được.

[5] Sài Gòn Tiếp Thị, số ra ngày 29/8/2012.

Đến thăm “anh Khê”, nhắc lại cú điện thoại lúc 11 giờ đêm hôm nọ, hai anh em không nhịn được cười. Tôi kể chuyện đang chờ gặp chị Thế Thanh để bàn việc làm sách Trần Văn Khê để kỷ niệm 10 năm “anh” về nước và cũng để “đáp lại” đoạn tản mạn nói trên.

Đang vui vẻ, “anh Khê” đổi giọng nghiêm nghị bảo tôi:

- Cám ơn các em. Về chuyện làm sách thì một vài công ty cũng đã làm việc với anh rồi. Họ còn đề nghị làm cả phim nữa. Còn… anh sẽ nhờ các em giúp anh những việc quan trọng sau này.

Rồi từ đó không bao giờ tôi nghe “anh” nhắc lại chuyện bị người đàn bà cầm bút viết ngược về “anh” nữa.

Trước đây, qua những lời đề tặng sách, tài liệu đĩa nhạc, “anh” đã cho tôi được làm “một người bạn đồng hành trên con đường tìm hiểu và phổ biến văn hóa Việt Nam”[6] với “anh”, được làm “đứa em tinh thần của anh để nhớ những lúc gần nhau tại quê nhà, tại nước Pháp và trong lòng của hai anh em mình”[7], làm “một người em theo tuổi tác, một người bạn đồng hành trong công việc nghiên cứu, một người đem sức mình cống hiến cho đất nước Việt Nam… những tài liệu quí giá về lịch sử văn hóa của nước Việt yêu thương”[8], “để nhớ lại những lúc anh em mình nói chuyện về Phạm Duy lúc mới gặp nhau và những lần cùng gặp Phạm Duy trên đất nước thân yêu”[9].

[6] Lời đề tặng Marrionnettes sur eau du Viet Nam, Huế 3/11/1993.

[7] Lời đề tặng ngày 12/4/2001, Hồi ký Trần Văn Khê, Tập I.

[8] Lời đề tặng Tự truyện Trần Văn Khê, Những câu chuyện từ trái tim, ngày 8/3/2011.

[9] Lời đề tặng Tính dân tộc trong âm nhạc Phạm Duy Tình bạn Duy-Khê, ngày 4/10/2013.

“Anh Khê” cho tôi những tác phẩm quý giá của anh. Anh đã góp phần hun đúc cái hồn Việt, cái hồn Cố đô Huế trong huyết quản của tôi. Tôi không ngờ chuyện “anh Khê” hẹn sẽ nhờ tôi sau này là chuyện: trong di chúc, anh đặt cho tôi làm một thành viên trong ban tổ chức tang lễ cho “anh” vào cuối tháng 6 năm 2015. Đây là một việc khó khăn, nặng nề đối với tôi nhưng cũng là một vinh dự hơn cả những lời khen tặng mà người đời đã dành cho tôi trước đó.

Thưa “anh Khê”, em phải sống tiếp như thế nào đây để xứng đáng với vinh dự “anh” đã dành cho em?

Nguyễn Đắc Xuân

(Huế, tháng 3/2016)

NIỀM TIẾC THƯƠNG VÔ HẠN

Hẳn giáo sư Trần Văn Khê đã biết trước sự ra đi của mình sẽ để lại biết bao niềm tiếc thương cho mọi người, nhất là những người quan tâm đến Hồn Việt và giá trị của Hồn Việt đối với việc xây dựng đất nước hùng cường.

Tôi còn nhớ vào năm 1993, tôi có cuộc phỏng vấn giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê khi mời ông tham gia Trung tâm nghiên cứu Gia Định (Nam bộ). Giáo sư Trần Văn Khê đã nói đây là cuộc phỏng vấn “rút ruột mình” và đã đưa cho một số người xem, trong đó có người đã sao hơn 10 cuốn băng nhựa cho những người thân ở Canada.

Thật sự tôi rất xúc động khi giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê kể rằng khi tốt nghiệp ngành Chính trị học ở Pháp phải nằm bệnh viện ông đã suy nghĩ về truyền thống bốn đời nhạc sỹ của gia đình mình. Và ông đã đi tới quyết định trở về với cội nguồn truyền thống gia đình cũng như dân tộc mình, phải tiếp bước ông cha và quyết học lấy bằng tiến sỹ về âm nhạc truyền thống.

Chính vì quyết định về cội nguồn trên mà sự nghiệp của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê thật sự tỏa sáng, đóng góp nhiều công lao quảng bá những gì độc đáo của âm nhạc truyền thống Việt Nam ra thế giới. Trong đó đặc biệt góp phần nghiên cứu, giữ gìn những tinh hoa, bản sắc Việt rất đáng tự hào như ca trù, nhã nhạc cung đình Huế, nhạc cồng chiêng Tây nguyên và biết bao di sản đáng tự hào của Việt Nam đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Mặc dù mắc nhiều bệnh từ tiểu đường đến tim mạch, “luôn sống chung với lũ”, nhưng giáo sư Trần Văn Khê luôn hăng hái tham gia rất nhiều hoạt động văn hóa, luôn khuyến khích động viên các thế hệ trẻ tham gia các chương trình văn hóa dân tộc như chương trình của câu lạc bộ Tiếng hát quê hương, chương trình đem âm nhạc truyền thống, đem dân ca, ngâm thơ vào trường học, chương trình quảng bá bếp Việt ra thế giới…

Cuộc đời giáo sư Trần Văn Khê có rất nhiều điều kỳ thú đã kể lại qua nhiều tập hồi ký mà chị Lý Thị Lý cùng với Công ty sách Phương Nam đã tích cực lo xuất bản để công chúng thưởng lãm. Ông cũng có nhiều bạn tri kỷ tri âm nổi tiếng như nhạc sư Vĩnh Bảo, nhạc sỹ Phạm Duy với những ký ức nhiều xúc cảm, ông cũng đã khóc bạn tha thiết khi bạn qua đời như trong đám tang nhạc sỹ Phạm Duy.

Tuy cuộc sống gia đình vợ chồng không được suôn sẻ, lúc nào giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê cũng lo cho cuộc sống của người bạn đường cho tới khi bà qua đời. Hai ông bà đã sinh ra thế hệ con cháu tài năng trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật như giáo sư, tiến sỹ Trần Quang Hải nổi tiếng về nghiên cứu âm nhạc và trình diễn đàn môi hay người cháu gái nội đang đam mê quảng bá ẩm thực Việt.

Tôi quen giáo sư Văn Khê từ thập niên 1960 qua giáo sư Hoàng Xuân Hãn, khi tôi là chủ nhiệm kiêm chủ bút Tập san Sử Địa, và chúng tôi thường thư từ qua lại với nhau. Song phải nói rằng chúng tôi trở nên thân thiết từ khi tôi mời ông tham gia hội thảo khoa học Bản sắc Việt Nam trong âm nhạc năm 1998 tại khách sạn Majestic và hội thảo Tiệc cưới, tiệc đãi quốc khách Việt Nam tại khách sạn Kỳ Hòa năm 1999. Lần tôi mời ông về dạy môn âm nhạc truyền thống tại khoa Du lịch ở Trường đại học Hùng Vương, ông nói sau khi đã dạy biết bao sinh viên nước ngoài từ Á đến Âu thì đây là lần đầu tiên được dạy sinh viên Việt Nam bằng tiếng Việt tại nước Việt Nam.

Ai có duyên may mới quen được giáo sư Trần Văn Khê và sẽ ngưỡng mộ sự nghiệp, cuộc đời của ông. Ông từng được khách sạn Majestic mời lưu lại bao lâu cũng được mà không phải trả tiền. Giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê được Thành phố Hồ Chí Minh cấp một biệt thự khang trang làm nơi ở, đồng thời là nơi trưng bày nhạc cụ dân tộc và sinh hoạt văn hóa dân tộc. Nhiều người đang mong biến nơi đây thành Trung tâm nghiên cứu văn hóa Nam bộ và tiếp tục có những sinh hoạt văn hóa thường kỳ mà giáo sư Trần Văn Khê đã dụng công truyền lửa cho các thế hệ trẻ.

Thật là mất mát vô hạn khi giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê không còn nữa. Song cũng thật là duyên may hiếm có để cùng nhau tiếp bước ông giữ hồn dân tộc tại một nơi mà chính giáo sư đã truyền lửa cho biết bao thế hệ trẻ vậy. Hi vọng sau này, chúng ta sẽ có các giải thưởng Trần Văn Khê cho các tài năng trẻ, nhất là về âm nhạc truyền thống. Có ý kiến cho rằng để thiết thực cho mai sau, thay vì đưa các vòng hoa, người đến viếng nên đưa vào quỹ văn hóa giáo dục Trần Văn Khê vậy.

Khóc giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê

Bác Khê ơi, bác ra đi

Biết bao thương tiếc nói gì giờ đây

Giữ hồn Việt bản sắc này

Công lao của bác, càng ngày khắc ghi

Định hình bản sắc phát huy

Âm nhạc truyền thống những gì Việt Nam

Văn hóa ẩm thực vẻ vang

Văn hóa dân tộc Việt Nam tự hào

Lương sư hưng quốc thuở nào

Bác Khê tiếp bước nêu cao tinh thần

Rồi đây tuổi trẻ rất cần

Noi theo gương bác giữ hồn Việt Nam

Dựng xây nội lực đàng hoàng

Nguy cơ thuộc quốc sẽ càng đẩy xa

Hãn Nguyên Nguyễn Nhã

(Theo báo Thanh niên, 24/6/2015)

20 NĂM MỘT GIỌNG NÓI ẤM NỒNG

Một ngày trong tháng 5 năm 1995, tôi đón giáo sư Trần Văn Khê tại sân bay Bradley Hartford trong chương trình nói chuyện Âm nhạc truyền thống Việt Nam tại trường Đại học Connecticut do Hội Sinh viên Việt Nam tổ chức.

Quả thật, đó là một đêm đầy ấn tượng khi giáo sư Trần Văn Khê thuyết trình về âm nhạc truyền thống Việt Nam và ngâm thơ bài Nhớ rừng của Thế Lữ cho 200 khán giả người Việt và người Mỹ nghe.

Sau buổi thuyết trình, cả nhóm bạn bè của tôi ở Đại học Connecticut, kéo về căn hộ của tôi tiếp tục nghe giáo sư Khê nói chuyện về âm nhạc truyền thống Việt Nam. Giọng của ông mạnh mẽ, ấm áp và có sức hút, những câu chuyện kể pha chút hài hước làm cho cả đám trẻ chúng tôi rất khoái chí nghe.

Giáo sư Khê vừa nói chuyện vừa hát dân ca với những giọng khác nhau từ mọi miền đất nước. Chúng tôi, có người sinh ra tại Mỹ, có người sang Mỹ lúc nhỏ, có người vừa mới sang, dù độ tuổi nào thì tất cả đều không biết gì về âm nhạc truyền thống Việt Nam và đây là dịp quý báu cho chúng tôi nhận thức về âm nhạc cội nguồn của mình. Giáo sư Khê nói chuyện say sưa đến 2 giờ sáng mà chuyện vẫn chưa dứt.

Giáo sư Khê ở trường gần được một tuần, hằng ngày tôi đưa ông đi tham quan trường. Thuở ấy, nhận thức của tôi về Việt Nam trống rỗng, những ngày bên ông tôi nghe say sưa về âm nhạc, văn hóa, xã hội Việt Nam, tôi cảm giác mình trở nên một con người mới bên cạnh con người vẫn đang học về ngành kỹ sư cơ khí.

Với kiến thức uyên bác về nhạc chủng học, âm nhạc truyền thống Việt Nam, văn hóa Việt Nam, giáo sư Khê giới thiệu những tinh hoa trong âm nhạc truyền thống Việt Nam đến học giả, sinh viên, nghệ sỹ, chính khách, khán giả ở mọi nơi trên thế giới. Ông thăm cộng đồng người Việt khắp nơi và nói chuyện về âm nhạc Phật giáo Việt Nam, một chủ đề mà nhiều người Việt thích nghe.

Mùa xuân 1997, giáo sư Khê đến Viện văn hóa Pháp tại New York trình diễn trong khuôn khổ chương trình Việt - Pháp. Chúng tôi có dịp gặp ông, vẫn giọng nói nói nồng ấm, vẫn nụ cười hiền hòa, vẫn là âm nhạc truyền thống Việt Nam gửi đến khán giả Mỹ.

Những năm sau này, khi giáo sư về Thành phố Hồ Chí Minh định cư, tôi có thăm ông trong mỗi dịp hè. Mỗi lần gặp giáo sư Khê tại ngôi nhà trên đường Huỳnh Ðình Hai, ông lại kể những mẩu chuyện về âm nhạc, hát say sưa cho tôi nghe, vừa hát vừa gõ nhịp khiến tôi cảm giác mình đang được ngồi cùng khán giả nghe ông trình diễn.

Ông trăn trở về giáo dục âm nhạc truyền thống Việt Nam tại trường học, tiếng hát ru Việt Nam của các bà mẹ hiện đại đang mất dần, hò Nam bộ…

Giọng nói của ông vẫn trong sáng, nồng ấm như ngày nào cho dù sức khỏe không tốt như xưa.

Hôm nay, giáo sư về với đất mẹ, trong đầu tôi vẫn nhớ mãi nụ cười hiền hòa, giọng nói nồng ấm, vẫn còn vang đâu đây giọng ngâm bi hùng bài Nhớ rừng của Thế Lữ.

Trần Thắng

Chủ tịch Viện Văn hóa giáo dục Việt Nam tại Hoa Kỳ

(Theo báo Tuổi trẻ, 26/6/2015)

NGƯỜI TRỌN ĐỜI VÌ ÂM NHẠC TRUYỀN THỐNG VIỆT

Mùa hè năm 1998, tôi có dịp được thỏa nguyện ước vọng như trong mơ của mình là đi thăm thú những danh lam thắng cảnh của thành phố Paris hoa lệ.

Song ngay từ khi vừa đặt chân tới cái trung tâm du lịch nổi tiếng hàng đầu thế giới này, lòng tôi đã canh cánh một niềm khát khao mong muốn được gặp giáo sư, tiến sỹ âm nhạc Trần Văn Khê, viện sỹ Hàn lâm, ủy viên danh dự Hội đồng Quốc tế Âm nhạc (UNESCO), để được bày tỏ dầu chỉ một phút lòng ngưỡng mộ và biết ơn của mình đối với con người mà hơn nửa thế kỷ đã chuyên tâm, tự nguyện giảng dạy, quảng bá rộng rãi tại hơn 40 nước trên thế giới về nghệ thuật cổ truyền Việt Nam.

Tình cờ, một người đồng hương vốn đã từng tham gia hoạt động tích cực trong phong trào đấu tranh của người Việt ở nước ngoài thông cảm với nỗi niềm của tôi và hứa sẽ cố gắng tìm cách liên lạc trước với giáo sư Trần Văn Khê, giới thiệu tôi và xin phép ông cho tôi được gặp mặt.

Thật chẳng ngờ, ngay sáng hôm sau (ngày 16 tháng 7 năm 1998), người đồng hương tốt bụng đã đưa tôi đến thẳng nhà riêng vị giáo sư, tiến sỹ đầu ngành của âm nhạc truyền thống Việt Nam mà tên tuổi đã vang xa trên khắp các châu lục.

Như để cắt nghĩa về sự may mắn của tôi, người đồng hành vừa lái xe vừa trò chuyện: “Giáo sư nói ông đã đọc một số bài báo của chị viết về ca trù và Nghệ sỹ Nhân dân Quách Thị Hồ do những người thân của ông từ quê Việt gửi sang.” Tôi mừng rơn.

Giữa Paris nghe giảng âm nhạc truyền thống

Giáo sư Trần Văn Khê đón chúng tôi từ cửa ra vào. Tôi đưa máy ảnh nhờ người cùng đi bấm hộ trong khi trợ lý của giáo sư dùng máy quay để ghi lại.

Sau những phút hàn huyên thân mật quý giá, tôi kính cẩn tặng ông mấy cuốn thơ, truyện in riêng của tôi cùng tập Thế giới mới và mấy tờ Báo Văn nghệ, Thể thao & Văn hóa và Người Hà Nội... có những bài tôi viết về ca trù.

Tôi tưởng như thế là mình đã toại nguyện lắm rồi. Nào ngờ, giáo sư đã dành cho tôi một sự ưu ái đặc biệt mà trước đó tôi không dám mơ tới. Tôi may mắn được dự một lớp học có lẽ xưa nay thế giới chưa từng có: Lớp học tại nhà riêng của giáo sư Trần Văn Khê ở, giữa thủ đô nước Pháp với la liệt những nhạc cụ dân tộc cả trong nước và ngoài nước, mà thầy giáo là một giáo sư - tiến sỹ - viện sỹ tầm cỡ quốc tế và học trò duy nhất chỉ có một mình tôi.

Vị giáo sư ngồi đó giảng bài (vì hai chân ông bị yếu) mà say sưa nhiệt tình như đang giảng trước cử tọa đông đảo ở một trường đại học âm nhạc tầm cỡ nào đó trên thế giới vậy. Khi phân tích, giảng giải khi cất tiếng hát, tiếng ngâm và làm điệu bộ bằng tay minh họa, khi tấu lên mấy khúc nhạc bằng mấy cây đàn để so sánh âm nhạc truyền thống Việt Nam với âm nhạc truyền thống của Nhật Bản, Ba Tư, Trung Quốc, Ấn Độ...

Ông khẳng định: “Âm nhạc Việt Nam có một thực chất nghệ thuật, một thực chất khoa học. Nó là hoa thơm cỏ lạ của riêng mình, các nước không có. Mình mang ra thế giới cho họ mê, họ quý, họ tôn trọng mình và mình làm giàu có thêm cho vườn hoa âm nhạc trăm hương nghìn sắc, muôn màu muôn vẻ của thế giới. Âm nhạc truyền thống Việt Nam rất độc đáo, nó có cá tính đẹp, nó có một giá trị có sức hấp dẫn đặc biệt. Nhạc Việt Nam hát thì luyến láy, đàn thì nhấn nhá, đàn theo nguyên tắc “chân phương hoa lá” (nghĩa là thêm hoa lá vào những âm thanh chính của điệu thức). Khi mình đàn, bàn tay phải mình sinh đẻ ra âm thanh, bàn tay trái mình tinh vi lắm, nó nhấn nhá, nuôi dưỡng âm thanh từ trong tim đi ra; hát thì phải truyền khẩu, đàn thì phải truyền ngón... Đó là chỗ mạnh của âm nhạc mình làm cho người nghe thú vị.”

Đặc biệt, khi giảng về nghệ thuật ca trù, nghệ thuật bác học đặc sắc, độc đáo và lâu đời của dân tộc, giáo sư đã gắn sự ra đời của cây đàn đáy của ca trù với truyền thuyết dân gian về chàng thư sinh Đinh Lễ được hai tiên ông dạy cho cách đánh đàn và truyền nghề đàn.

“Tiếng đàn của Đinh Lễ đã chữa khỏi bệnh câm cho Bạch Hoa tiểu thư và chàng được kết duyên cùng nàng”. Rồi, ông ướt tay trên dây và phím đàn để minh họa đàn đáy có “tiếng vê,” “tiếng lia,” “tiếng vẩy,” khi cất cao giọng hát để phân biệt ca trù có cách “hát khuôn” (hát chân phương), có cách hát “hàng hoa.”

Đoạn, ông đặt trước mặt một bộ phách và nhiệt tình làm “thị phạm,” khi đánh phía dẹt xuống “đòn gõ” là “lá phách”, đánh phía tròn xuống là “tay ba”. Khi gõ phách thì phải “một tay thấp, một tay cao”, “một tiếng nhẹ, một tiếng mạnh”, “một tiếng trong, một tiếng đục”...

Ông thân mật tâm sự: “Tôi sinh ra trong gia đình bốn đời nhạc sỹ, biết nói là biết hát. Càng ra khỏi đất nước, tôi càng yêu nhớ đất nước, càng tìm tòi và càng thấy đẹp.”

Ông xúc động kể lại cuộc hội ngộ kỳ thú hơn một phần tư thế kỷ trước giữa ông, người nghiên cứu âm nhạc dân tộc cổ truyền, với các nhạc sỹ, nghệ sỹ ca trù hàng đầu của đất nước như Đỗ Nhuận, Nguyễn Xuân Khoát, Trúc Hiền, Đinh Khắc Ban, Phó Đình Kỳ, Nguyễn Thị Phúc và Quách Thị Hồ.

Ông không giấu nổi niềm tự hào trước những thành quả tốt đẹp của nghệ thuật truyền thống dân tộc nói chung và âm nhạc cổ truyền Việt Nam nói riêng: đĩa hát ca trù của Nghệ sỹ Nhân dân Quách Thị Hồ ở Hội đồng Quốc tế âm nhạc UNESCO và ở liên hoan Âm nhạc châu Á tại Bình Nhưỡng, tiếng đàn tranh của Hải Phượng ở Pháp, tiếng hát Thúy Hòa với nhóm ca trù Thái Hà ở nhiều nước phương Tây làm người nghe phải chấn động mạnh. Tất cả vẫn mãi mãi xanh tươi và không ngừng phát triển.

Cuối cùng, giáo sư Trần Văn Khê vẫn không quên nhắc lại: “Nhưng đưa cho người nước ngoài phải cân nhắc liều lượng, đưa ra lần lần, có mức độ vừa phải và phải thấy rằng “âm nhạc dẫu ai nói gì cũng không phải là tiếng nói của đại đồng”. Do đó, phải có người bắn mũi tên âm thanh vào trái tim người ta”.

Đấy là giáo sư muốn khẳng định một kinh nghiệm: đưa nghệ thuật truyền thống dân tộc ra nước ngoài biểu diễn phải chú ý kết hợp với giới thiệu, giảng giải ngắn gọn cho người ta hiểu: “Chúng ta phải trao cho người nước ngoài cái chìa khóa để vào vườn âm nhạc Việt Nam.”

Vị giáo sư xúc động giữ chặt bàn tay tôi trong tay ông giây lâu. Rồi ông ân cần trao tặng tôi những bức ảnh quý và nhiều tập tài liệu ông đã nghiên cứu và giảng dạy nhạc truyền thống Việt Nam ở nước ngoài cùng mấy cuốn sách về âm nhạc đã xuất bản của ông, trong đó có tập Tình nhạc duyên thơ với Trần Văn Khê do Trần Ngọc Sương và thân hữu xuất bản ở Montréal, Pháp năm 1998.

Mấy hôm sau, trợ lý của giáo sư mang đến Đại sứ quán Việt Nam tại Paris cho tôi một bọc tặng phẩm khá nặng, bao gồm những đĩa CD ca Huế, ca trù, quan họ... do các nghệ sỹ Việt Nam biểu diễn ở nước ngoài, những băng casstte cát-xét về các làn điệu dân ca cả ba miền mà giáo sư đã sưu tầm được trong mấy lần về nước, cuộc giao lưu đầu tiên giữa ông với các nghệ sỹ ca trù hàng đầu, và cả mấy băng ghi hình giáo sư Khê đang giảng ca trù cho người nước ngoài, đang ngâm thơ, lẩy Kiều và đang dạy cho những ông Tây bà đầm Paris hát ru...

Ông cũng không quên sang tặng tôi băng ghi hình về cuộc gặp gỡ kỳ thú mà giáo sư đã ưu ái dành cho tôi mấy hôm trước (ngày 16 tháng 7 năm 1998) tại nhà riêng của ông.

Mãi tới vài năm sau, tôi mới được gặp lại thầy giáo âm nhạc Trần Văn Khê của tôi nhân dịp giáo sư về nước dự hai cuộc hội nghị quan trọng tổ chức tại Hà Nội: Hội nghị Vật lý với hơn 200 nhà khoa học trên thế giới (tháng 7 năm 2000) và Hội nghị Việt Nam trong thế kỷ XX (tháng 9 năm 2000) mà lần nào ông cũng gọi điện về trước, ngỏ ý muốn tôi làm cầu nối để liên hệ, thống nhất với giám đốc Nhà hát Chèo Trung ương về một chương trình nghệ thuật truyền thống đặc sắc dành phục vụ hai hội nghị quốc tế nói trên, đồng thời để ông có điều kiện gặp gỡ, trò chuyện với anh chị em trong giới nghệ sỹ miền Bắc.

Với một người đã ở tuổi ngoại bát tuần, chân yếu, sức khỏe sút kém mà vẫn giàu nhiệt tình và sung sức với nghệ thuật truyền thống dân tộc, vẫn thật sự cảm thấy sung sướng như cá gặp nước, như nắng hạn gặp mưa rào mỗi lần về nước, thật dễ hiểu rằng mặc dầu đã hơn nửa thế kỷ sống ở Pháp, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê vẫn chỉ mang trong mình một quốc tịch duy nhất: Quốc tịch Việt Nam!

Và cũng thật dễ cảm thông với những giọt nước mắt đầy xúc động của giáo sư khi ông (cùng nhà thơ Chu Hà, giáo sư Vũ Ngọc Khánh và tôi) đến thăm và tận mắt chứng kiến hình ảnh lắt lay như ngọn đèn trước gió của Nghệ sỹ Nhân dân Quách Thị Hồ, nghệ sỹ ca trù hàng đầu của Việt Nam.

Một tâm hồn Việt Nam

Nhận lời mời của tiến sỹ Trần Thanh Vân từ Pháp về Hà Nội dự một cuộc hội nghị quốc tế quan trọng ở Viện Vật lý gồm hơn 200 nhà khoa học trên thế giới, trong đó có hai vị đoạt giải Nobel, giáo sư, tiến sỹ âm nhạc Trần Văn Khê nghĩ ngay đến việc phải nhân cơ hội này để quảng bá nghệ thuật truyền thống dân tộc Việt Nam - điều đã trở thành máu thịt tâm huyết của cả một đời ông. Ông liền gọi điện về Việt Nam tìm tên tuổi và điện thoại của giám đốc Nhà hát Chèo, ông Vũ Đình Quân.

Thế là sau hàng chục lần gọi qua gọi lại giữa Paris và Hà Nội, giám đốc Vũ Đình Quân đã thống nhất với giáo sư Trần Văn Khê một chương trình lựa chọn đặc sắc những tiết mục nghệ thuật truyền thống của Nhà hát Chèo Trung ương dành phục vụ hội nghị khoa học quốc tế nói trên. Sàn tập của Nhà hát Chèo sôi động ôn luyện.

Vừa hạ cánh xuống sân bay Nội Bài tối ngày 19 tháng 7 thì ngay hôm sau, giáo sư Khê đã đích thân đến dự buổi tổng duyệt của Nhà hát Chèo. Ông say sưa theo dõi và hào hứng thưởng thức liên tục cả 10 tiết mục, tay không ngừng ghi chép.

Trợ lý của giáo sư bấm máy ảnh và quay video ghi không sót một hình ảnh nào. Mặc dầu chỉ là diễn thử trên sàn tập, các nghệ sỹ Nhà hát Chèo đã diễn hết mình, hát hết mình.

Giáo sư Trần Văn Khê thích thú khen ngợi: “Hay quá! Đẹp quá! Các cháu giỏi quá! Thật là thú vị vô cùng! Tôi chưa bao giờ được xem biểu diễn nghệ thuật truyền thống dân tộc nhiều như thế, kỹ càng như thế, cảm nhận được hết cái hay, cái đẹp của nghệ thuật truyền thống qua từng điệu hát, qua từng cử chỉ, điệu bộ, đường mày, ánh mắt, đôi tay, nét đi, dáng đứng của diễn viên!”

Đúng theo kế hoạch, tối ngày 23 tháng 7 năm 2000, hàng chục ôtô lớn, nhỏ đã đưa khách của Hội nghị Quốc tế Vật lý hạt nhân đến Nhà hát Lớn dự buổi biểu diễn nghệ thuật truyền thống dân tộc của Nhà hát Chèo Việt Nam.

Từ Hề dẹp đám, Hát bỏ bộ cho đến Ba giá hát chầu, 10 tiết mục diễn ra liên tục trong ngót 1 giờ 40 phút mà vẫn đủ sức hấp dẫn để giữ chân được các nhà khoa học thế giới.

Có người xem vì hiếu kỳ, có người muốn biết những sự lạ trong trang phục, dáng dấp, điệu bộ của các diễn viên, song cũng không ít những vị khách quý nước ngoài đã thật sự chú tâm theo dõi và nhiệt thành cổ vũ, tán thưởng; bởi chẳng những họ cảm nhận được cái hay, cái lạ, cái khác biệt của nghệ thuật truyền thống Việt Nam qua tài diễn xuất của các nghệ sỹ tên tuổi như Thúy Chinh (vai Thị Mầu), Thúy Ngần (vai Thị Kính và Xúy Vân), qua tiếng đàn bầu sâu lắng mà ngọt ngào của Thu Hiền, và qua những lời ca, tiếng hát thống thiết, tinh tế mà tròn vành rõ chữ của nghệ sỹ Thanh Hoài (hát xẩm và hát ca trù); mà phần nào còn nhờ ở những lời giới thiệu, giảng giải rất ngắn gọn mà sâu sắc của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê.

Chẳng hạn, bằng tiếng Anh, giáo sư Khê cho các vị khách nước ngoài biết những điều cần nhất: Tiểu Kính Tâm là đàn bà, vì bi kịch gia đình mà phải giả trai đi tu. Thị Mầu lên chùa đang khi lẳng lơ ve vãn, tán tỉnh chú Tiểu mà lại tự giới thiệu: “Nhà tôi có chín chị em, nhưng chỉ mình tôi là chín chắn nhất đấy”. Tiếng cười trào lộng dân gian của người Việt Nam là ở chỗ đó.

Cũng như đang khi nghệ sỹ Thúy Ngần trình diễn màn Xúy Vân giả dại, giáo sư Khê thuyết minh: “Trên thế giới có nhiều nhân vật điên (dại) nhưng chưa hề có một nhân vật điên nào như Xúy Vân: giả-điên-vì-tình, giả điên mà như thật - điên câm. Đó là kịch không lời: ánh mắt, nét mặt diễn viên biểu hiện diễn biến nội tâm phức tạp của nhân vật: uất ức, giận hờn pha lẫn cả cay đắng, xót xa...

Cử chỉ, điệu bộ, dáng dấp, động tác của diễn viên thì diễn tả cuộc sống đời thường của một người phụ nữ Việt Nam chăm chỉ, giỏi giang: nào trồng trọt, cấy hái, nào ươm tơ dệt lụa, nào xe chỉ luồn kim với một đời sống tâm hồn phong phú và tươi tắn...”

Vị giáo sư chỉ nói có ít vậy thôi mà nhiều vị khách nước ngoài đã nghe hiểu và thật sự thú vị. Đó phải chăng cũng là một minh chứng cụ thể, một kinh nghiệm bổ ích giáo sư Trần Văn Khê muốn nói với các nhà văn hóa, văn nghệ dân tộc khi “mang chuông đi đánh nước người”.

Cũng trong tuần lễ dự hội nghị quốc tế nói trên, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đã có ba cuộc gặp gỡ lý thú và bổ ích với giới nghệ sỹ miền Bắc.

Trước đó, từ Paris, ông đã gửi thư tâm sự: “Thời chiến tranh, tôi như cây xa cội, thiếu nhựa sống. Sau hòa bình, mỗi năm về nước một lần, tôi như được tiếp thêm nhựa sống, thêm sinh lực, tôi học hỏi thêm, mỗi người dạy tôi một câu, một điệu, không biết bao nhiêu thầy đã dạy tôi, tôi học được nhiều lắm” và “Ngày trước, tôi đem những kiến thức nghiên cứu được về nghệ thuật truyền thống Việt Nam giảng bằng tiếng nước ngoài, cho người nước ngoài. Nay, điều tha thiết nhất của tôi, hạnh phúc lớn nhất của tôi là được giảng giải, trò chuyện về âm nhạc truyền thống của dân tộc mình bằng tiếng mẹ đẻ, cho đồng bào mình.”

Vị giáo sư, tiến sỹ đầu ngành của âm nhạc truyền thống Việt Nam, người mà tên tuổi đã nổi tiếng trên khắp cả các châu lục, người mà hơn nửa thế kỷ đã chuyên tâm, tự nguyện giảng dạy, quảng bá rộng rãi hơn 40 nước trên thế giới về nghệ thuật cổ truyền Việt Nam, mỗi lần về nước đã thực sự cảm thấy sung sướng như cá gặp nước, như nắng hạn gặp mưa rào.

Còn giới nghệ sỹ miền Bắc đã nhiệt liệt đón mời ông với ý thức hết sức “tranh thủ khai thác” và “tận hưởng” vốn quý của dân tộc. Nhiều nghệ sỹ tên tuổi như Nghệ sỹ Nhân dân Đào Mộng Long, nhà thơ, nhà báo lão thành Chu Hà và các vị lãnh đạo đầu ngành các Hội nghệ sỹ Sân khấu, Hội Nhạc sỹ, Viện Âm nhạc, Giám đốc Sở Văn hóa và cả nhạc sỹ, thi sỹ Nguyễn Đình Thi, Chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học, Nghệ thuật Việt Nam đều tay bắt mặt mừng và nói với giáo sư Trần Văn Khê những lời quý mến và trân trọng.

Sáng ngày 21 tháng 7 năm 2000, mặc dầu trời mưa và chân yếu phải chống gậy, giáo sư Trần Văn Khê đã đến rất sớm với Viện Nghiên cứu Âm nhạc ở 32 Nguyễn Thái Học. Ông thật sự không giấu nổi niềm vui khi được thấy cơ ngơi Viện đã khang trang, các thiết bị ghi âm tối tân, nhạc cụ phong phú, băng đĩa rất nhiều, tất cả đều được sắp xếp cẩn thận, trưng bày đẹp mắt. Và ông cũng không giấu nổi niềm tự hào trước những thành quả tốt đẹp của nghệ thuật truyền thống dân tộc nói chung và âm nhạc cổ truyền Việt Nam nói riêng khi đưa ra nước ngoài.

Sau khi tọa đàm thân mật đáp ứng yêu cầu của nhiều nhạc sỹ muốn biết về nhạc Phật giáo, muốn so sánh âm nhạc truyền thống Việt Nam với âm nhạc truyền thống của Nhật Bản, Ba Tư, Trung Quốc, Ấn Độ..., giáo sư Trần Văn

Khê nhắc lại: “Âm nhạc dầu ai nói gì cũng không phải là tiếng nói của đại đồng. Do đó phải có người bắn mũi tên âm thanh vào trái tim người ta” và “ Chúng ta phải trao cho người nước ngoài cái chìa khóa để vào vườn âm nhạc Việt Nam.”

Sáng 25 tháng 7 năm 2000, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đã gặp gỡ các nhà lãnh đạo và một số nghệ sỹ sân khấu Việt Nam tại 51 Trần Hưng Đạo. Ông khẳng định: “Kịch nghệ truyền thống Việt Nam kỹ thuật rất tinh vi, phong cách thể hiện rất khác biệt với các nước kể cả với Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ: hát khác, múa khác, đi khác, vuốt râu khác... Chỉ riêng cái quạt cũng được dùng với trạng thái tình cảm khác nhau, rất đẹp. Bàn tay từ đâu tới, đôi mắt từ đó tới. Đôi mắt từ đâu tới, cái tâm từ đó tới. Cái tâm từ đâu tới, tiếng hát từ đó tới. Người nước ngoài thích, phục, quý, trọng nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam vì nó khác biệt ở chỗ đó. Càng đưa ra cái gì nguyên chất của chúng ta, thế giới càng chấp nhận. Chúng ta không phải tìm những chất ngoại lai để hợp với bên ngoài, mà phải luôn luôn giữ bản sắc dân tộc của mình, lập trường dân tộc phải vững khi “đối thoại” với người nước ngoài. Mình không bị văn hóa bên ngoài chi phối, mà phải phát huy ảnh hưởng truyền thống của mình với bên ngoài”.

Và cuối cùng, ước muốn trở về định cư trên quê Việt để được giảng dạy, truyền bá nghệ thuật truyền thống dân tộc cho đồng bào mình bằng tiếng mẹ đẻ của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đã được toại nguyện.

Từ năm 2005, được sự hỗ trợ nhiệt tình của chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đã về hẳn, sống và làm việc tại Trường Ca trang, 32 Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh, từ đầu năm 2006. Mặc dầu chân yếu, sức khỏe giảm sút nhưng lòng nhiệt tình và lòng yêu quý nghệ thuật truyền thống dân tộc của thầy vẫn dồi dào, sôi nổi, trẻ trung. Giáo sư vẫn thường xuyên xuất hiện trên truyền hình, các cuộc hội thảo, các chương trình truyền bá về nghệ thuật dân tộc...

Vậy mà, tiếc thay! Chỉ sau một tháng nằm viện vì lâm bệnh nặng, mặc dầu được gia đình và bạn hữu chăm sóc hết lòng, các thầy thuốc tận tình cứu chữa, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đã trút hơi thở cuối cùng vào hồi 2 giờ 55, ngày 24 tháng 6 năm 2015, tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 95 tuổi.

Mặc dầu vẫn biết quy luật không tránh khỏi của đời người, tôi vẫn quá bàng hoàng, đau xót khi nhận được hung tin giáo sư Trần Văn Khê qua đời! Vô cùng thương tiếc người thầy, người cha, bao kỷ niệm gắn bó, gần gũi giữa hai bác cháu gần vài chục năm qua bỗng ùa về trong tôi tường tận, rõ rành như một cuốn phim quay chậm.

Tôi muốn được chia sẻ cùng bạn đọc và bằng hữu, như nén tâm hương con trân quý kính dâng lên hương linh giáo sư Trần Văn Khê với lòng tri ân sâu sắc một người đã trọn đời tâm huyết với nghệ thuật truyền thống dân tộc - Một tâm hồn Việt Nam!

Nguyễn Thị Mỹ Dung

(Theo Vietnamplus, 29/6/2015)

KÍNH NỂ BỘ NHỚ SIÊU ĐẲNG GIÁO SƯ TRẦN VĂN KHÊ

Nhiều khi tôi cứ ngẩn ngơ khi nghe thầy Trần Văn Khê, một ông già ở tuổi 90, không chỉ thuộc từng câu dân ca mà còn có thể nói vanh vách ngày tháng của những chuyện đã xảy ra từ vài chục năm trước.

Vì công việc nên tôi gặp thầy Khê nhiều lần, kể từ năm 2006 khi thầy từ Pháp về nước và sống hẳn ở căn nhà số 32 Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh.

Hai lần tôi làm người giới thiệu chương trình cho buổi giới thiệu sách hồi ký của thầy diễn ra ở Huế và Cần Thơ.

Một chuyến đi làm phim tư liệu về thầy ở Vĩnh Kim, Tiền Giang. Một vài lần trò chuyện, phỏng vấn.

Với một người “lớn” như thầy, chúng ta có thể học được rất nhiều điều, tâm đắc rất nhiều điều.

Sự giản dị, khiêm cung chẳng hạn. Sự uyên bác do học, đọc rất nhiều.

Nghị lực vượt qua bệnh tật, rất nhiều bệnh và toàn bệnh nan y, để có thể sống thọ đến tận hôm nay.

Tuy nhiên, điều tôi kính nể và học hỏi nhiều nhất từ thầy chính là một trí nhớ siêu việt. Nhiều khi tôi cứ ngẩn ngơ khi nghe thầy, một ông già ở tuổi 90, không chỉ thuộc từng câu dân ca của hàng ngàn bài, mà còn có thể nói vanh vách ngày tháng của những chuyện đã xảy ra từ vài chục năm trước, giá vé đi coi hát, giá vé đi tàu điện, ngày thầy gặp người này người kia lần đầu, thậm chí hai người đã nói gì với nhau...

Bộ nhớ của thầy chẳng thua gì bộ nhớ của một chiếc máy vi tính, cần là lôi ra, hầu như không bao giờ sai.

Tôi có hỏi thầy về điều này thì thầy nói có thể do trời phú (xưa thầy học bài rất mau thuộc) và cũng do thầy rất quan tâm làm tư liệu, hằng ngày làm gì, gặp ai đều có ghi chép.

Trong hành lý thầy đem về từ Pháp, có hẳn một vali lớn chứa đầy những cuốn sổ tay từ bao năm, một loại nhật ký công việc, trong đó từng trang khi đi đâu làm gì, nhất là nếu có kỷ niệm hay sự kiện gì đặc biệt đều có “chứng từ”, ví dụ như bài báo, tấm vé đi xem phim, tờ chương trình, tấm vé tàu, tờ hóa đơn tính tiền…

Thỉnh thoảng rảnh rang, thầy mở coi lại, những câu chuyện, hình ảnh, con người cũ lại như hiện ra trước mắt. Những cuốn sổ tay cũ kỹ có thể không có chút giá trị với nhiều người nhưng với thầy hiển nhiên, chúng là vô giá.

Những ngày đầu làm báo, tôi cũng làm công tác tư liệu rất kỹ. Có ghi chép công việc hằng ngày. Có cắt dán từng tin bài vào sổ… Nhưng dần dần quá bận rộn rồi quen việc sinh làm biếng, việc làm tư liệu cứ vơi dần… Từ khi gặp thầy và được thầy cho coi một phần kho tư liệu của mình, tôi mới choáng váng.

Thầy, một người mà thời đại không hề có vi tính, không có bộ nhớ 8G, 16G, 32G… vẫn tự tìm cách giữ được cho mình từng thông tin đã qua vài chục năm. Còn tôi, lúc ấy muốn lục lại một việc gì chỉ 10 năm trước, có khi phải vò đầu bứt tóc!

Có thể là do tôi có… Google nên sinh làm biếng? Có thể vì Internet là một kho tư liệu vô tận? Không. Không có cái gì bằng chính mình làm lấy cho mình. Chính từ sau những lần trò chuyện với thầy mà tôi bắt đầu hằng ngày sắp xếp lại “kho hàng” của mình trong máy vi tính, trong ổ cứng rời và giờ đây trong Dropbox, iCloud…

Để giờ đây tôi đã có thể tự tin, khi cần là… click!

Nhà báo Nguyễn Đông Thức

(Theo báo Tuổi trẻ, 26/6/2015)

GIÁO SƯ TRẦN VĂN KHÊ: THƯ VIỆN BAO DUNG

Như một cây đại thụ luôn tỏa bóng mát cho đời, ông mở ra một khung trời rợp mát, mải mê quên cả những giới hạn thiên định ngày mai.

Hai năm trước, 2011, dù đã mệt nhiều nhưng giáo sư Trần Văn Khê vẫn chăm chút cho xong tập Tính dân tộc trong âm nhạc Phạm Duy & tình bạn Duy-Khê. Quyển sách được coi như là một trong những tác phẩm cuối của ông ra mắt công chúng. Chỉ là nhận định lại một con người và dòng nhạc, nhưng giáo sư Trần Văn Khê vẫn đưa ra được nhiều lý luận và phân tích độc đáo về phong cách âm nhạc của nhạc sỹ Phạm Duy, bạn ông.

Chính nhạc sỹ Phạm Duy lúc sinh thời, khi đọc đến những phần nghiên cứu hệ thống bậc thang âm ngũ cung của mình trong sáng tác mới và cả cách sáng tạo những thang âm ngũ cung mới, đã xúc động đến ứa nước mắt vì không ngờ có người bạn lại chiêm nghiệm mình sâu sắc đến vậy. Còn giáo sư Trần Văn Khê thì cười và khiêm tốn nói rằng mình chỉ đủ sức ghi nhận một tài năng từ góc nhìn cổ truyền của dân tộc Việt.

Cuối năm 2013, với hành trình ở cõi nhân gian dài gần một thế kỷ, sức khỏe giáo sư Trần Văn Khê yếu đi rất nhiều. Vậy mà, dù không viết được gì vào lúc này, ông vẫn dành sức và thời gian để giúp nhà thơ Phạm Thiên Thư ra mắt và quảng bá bộ Hát ru Việt sử thi. Vì sức yếu, ông phải chia ra nhiều lần mới đọc hết, rồi chia sẻ, góp ý 274 trang viết với 3.320 câu lục bát của nhà thơ Phạm Thiên Thư.

Công việc của một nhà nghiên cứu âm nhạc là vậy: thầm lặng, tỉ mỉ và kiên nhẫn. Suốt 60 năm gắn bó với âm nhạc cổ truyền Việt Nam, ngập tràn những bài viết, tư liệu và giải thưởng quốc tế… ông trở thành một thư viện khổng lồ và bao dung chia sớt. Không có ông, người Việt thiếu mất một gia tài vĩ đại tổ tiên để lại, mà ông là người được chọn để gìn giữ trong trăm năm.

“Tôi chỉ là một nhà nghiên cứu, tôi không có gì vui để nói về mình”, giáo sư Trần Văn Khê cười nói lúc ông đang nằm điều trị tại Viện Tim cuối năm 2013. Nhưng có lẽ ông ta không nói đến cái vui khi chiêm ngưỡng một thư viện lớn, mà chỉ nhìn thấy nơi đó sự hấp dẫn của tri thức mời gọi. Đó cũng là cái cách mà người giáo sư đang đau yếu, không còn đứng vững phải di chuyển bằng xe lăn ngay trong ngôi nhà của mình, nhưng ông vẫn ngồi và im lặng nhìn từng cây đàn, từng bộ gõ, từng ngăn sách… như những người bạn cũ đang hấp dẫn gọi mời và biết rằng một ngày nào đó rồi ông cũng sẽ phải chia tay chúng.

Trong một bài nói chuyện về đàn tranh, giáo sư Trần Văn Khê giới thiệu về hình thức giống nhau của đàn tranh Trung Quốc và Việt Nam. Dù giản đơn hơn, dù vay mượn dáng vẻ, nhưng người Việt Nam đã tạo ra sự khác biệt độc đáo bởi lối nhấn dây độc đáo ở tay trái. “Ngay khi chơi trên cây đàn Trung Quốc, nếu để vào đó linh hồn Việt Nam thì cây đàn đó cũng phải reo tiếng Việt”, giáo sư nói. Câu chuyện về đàn tranh chỉ có vậy nhưng đã âm vang trong trái tim không biết bao người về nguồn cội và giá trị không thể thay đổi của người Việt từ ngàn năm. Bài nói chuyện có từ năm 2002, khi ấy giáo sư nói và tự đàn để chứng minh. Đến năm 2013, khi đã 93 tuổi, ông chỉ còn nhìn cây đàn treo trên vách như người bạn già chia nhau không gian quá khứ vì ông đã không còn đủ sức để đàn được nữa rồi.

“Mình thiếu nhiều người nghiên cứu âm nhạc quá”, giáo sư Trần Văn Khê tư lự, dù dòng họ của ông có đến bốn đời đi theo âm nhạc, thậm chí con trai của ông là giáo sư Trần Quang Hải cũng là một nhà nghiên cứu âm nhạc lừng danh. Có lẽ, với ông, một đời chưa bao giờ đủ cho đam mê, cho gìn giữ.

Ước mơ về chuyện cây đời mãi mãi xanh tươi chắc chỉ nằm trong cổ tích. Nhưng trong cuộc sống này, nghe chừng vẫn có những cây đời sẽ tỏa bóng mát mãi xanh tươi cho nhiều thế hệ người Việt mai sau.

Nhạc sỹ Tuấn Khanh

(Theo báo Tuổi trẻ, 10/2/2014)

NHÀ TRẦN VĂN KHÊ Ở SÀI GÒN

Tết 2006 là một cột mốc thời gian đáng nhớ trong cuộc đời giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê. Lần đầu tiên được ăn Tết tại “nhà của mình” trên chính đất nước mình, cảm giác trong ông xao xuyến, bồi hồi rất lạ.

Lúc khai đàn đầu xuân, tập quán mà ông giữ được bao năm qua, cuốn phim ký ức bỗng đưa ông về những năm đầu thập niên năm mươi ở nước Pháp, khi ông vừa theo học ở khoa Giao dịch quốc tế Trường Chính trị Paris, vừa đi đánh đàn thuê ở tiệm ăn La Paillote do ông Từ Bá Hòa làm chủ. Đánh đàn để kiếm sống nhưng ông chỉ sử dụng các nhạc cụ truyền thống Việt Nam và chơi các bản nhạc truyền thống Việt Nam, vậy mà thực khách ưa thích.

Từ đó đến nay đã hơn nửa thế kỷ mà ông vẫn đeo đuổi chỉ một công việc: nghiên cứu, giảng dạy, quảng bá giá trị đặc sắc của âm nhạc truyền thống Việt Nam và góp phần vinh danh giá trị đó ở khắp nơi trên thế giới. 15 đại học ở nước ngoài, 200 hội nghị quốc tế về âm nhạc tại 67 quốc gia, 20 liên hoan âm nhạc thế giới… ở bất cứ nơi đâu ông có mặt, âm nhạc Việt Nam lại đĩnh đạc vang lên.

Tháng 8 năm 2006, tại một nhà hát ở Torino trong tuần lễ Di sản âm nhạc Việt Nam do các bạn Ý tổ chức, mỗi khi các nghệ sỹ Hải Phượng, Huỳnh Khải, Nhứt Dũng biểu diễn dứt một tiết mục nhạc tài tử và nhạc lễ Nam bộ, giáo sư Trần Văn Khê lại lên sân khấu giới thiệu bằng tiếng Pháp và tiếng Anh về ý nghĩa, về những điểm chung và riêng của các loại hình âm nhạc này.

Rồi, thật là bất ngờ, ông cầm lấy cái trống bồng đánh lên để khán giả có thể nhận ra những âm thanh khác biệt của nó với các loại trống khác. Tay trống của ông mềm mại và dứt khoát, tiếng trống lúc nhặt lúc khoan, không ai còn nhớ ra người chơi trống đã tám mươi lăm tuổi…

Tiếng vỗ tay dành cho ông rền vang khán phòng. Khoảnh khắc xúc động ấy người viết bài này may mắn được chứng kiến. Chả trách, các đồng nghiệp quốc tế của Trần Văn Khê vẫn gọi ông là người đa tài: giỏi nghiên cứu, giỏi truyền giảng, giỏi ngoại ngữ và giỏi kỹ năng biểu diễn. Họ thành tâm thú nhận đã bị mê hoặc vì sự tài tình và vẻ say sưa của ông khi truyền đến họ nét đặc sắc của một nền âm nhạc mà ông đã đắm mình từ tấm bé...

Trở về Việt Nam sau chặng đường bôn ba hơn nửa thế kỷ ở xứ người, giáo sư Trần Văn Khê đã mang theo về 435 kiện sách và hiện vật âm nhạc quý giá mà ông thu thập, gìn giữ trong suốt những năm dài nghiên cứu, giảng dạy tặng lại Nhà nước Việt Nam để phục vụ cộng đồng. Nhưng, có lẽ biệt tài giới thiệu âm nhạc dân tộc của ông mới chính là thứ tài sản quý giá hơn cả mà cộng đồng được ông trao tặng.

Với sự giúp sức của các cơ quan nhà nước và bạn bè thân hữu, ngôi nhà ông ở những năm cuối đời tại đường Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh thực sự trở thành một địa chỉ văn hóa sống động. Tại ngôi nhà này, từ tuổi 85 đến nay, Trần Văn Khê vẫn kết nối các mối quan hệ âm nhạc trong và ngoài nước, vẫn trực tiếp tham gia giảng dạy và giới thiệu âm nhạc dân tộc, đặc biệt nhất là vẫn tham gia biểu diễn trong các buổi sinh hoạt định kỳ và ngoại kỳ.

Một đêm tháng 2 năm 2007, khi ca nương Phạm Thị Huệ chuyển từ đàn đáy phụ họa với nhóm ca trù Thành phố Hồ Chí Minh sang phần độc tấu đàn tì bà theo phong cách Huế, Trần Văn Khê đã bất ngờ nhập cuộc, kéo Phạm Thị Huệ ứng tác ứng tấu với ông một đoạn chỉ có trống và tì bà. Tiếng tì bà của Phạm Thị Huệ đi theo tiết tấu trống của Trần Văn Khê say sưa và thần tình một cách lạ lùng.

Đoạn nhạc hòa tấu đầy ngẫu hứng và hào hứng sáng tạo đó khó gặp ở thời nay đã lay động hết thảy những người tham dự chương trình sinh hoạt định kỳ hôm ấy. Ngoài vẻ say sưa, không ai còn nhận thấy nét già nua, đau ốm nào trên gương mặt Trần Văn Khê. Ông đã luôn cháy lên như thế mỗi khi đắm mình với nghệ thuật dân tộc, bằng lời và bằng nhạc.

Đến thăm giáo sư Trần Văn Khê một ngày cuối năm 2012, câu chuyện giữa chủ và khách đã theo các sổ ghi chép và hình ảnh mà lần trở lại những kỷ niệm xa gần liên quan đến sự nghiệp của ông. Ông lướt qua rất nhanh, thậm chí bỏ qua những gì ông cho là không còn quan trọng nữa. Tỉ như những giải thưởng, những danh hiệu của các chính phủ, các tổ chức quốc tế và cả chính phủ Việt Nam đã trao cho ông trong hơn nửa thế kỷ qua. Chúng rất nhiều và không phải không có ý nghĩa.

Nhưng giờ đây, với tư cách là nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc, quan trọng nhất với ông vẫn là những ngày cuối đời này làm sao góp phần nhiều hơn nữa vào việc nghiên cứu, giảng dạy và quảng bá để âm nhạc dân tộc thực sự làm rung động và đi vào tâm cảm của người đương thời, nhất là người trẻ. Ông sợ cách làm cẩu thả, chiếu lệ, thiếu cảm xúc và thiếu cả kỹ năng sẽ làm cho âm nhạc dân tộc mất đi khả năng lay động khán giả đương thời, cho dù di sản ấy thực sự quý giá và đặc sắc.

Ông muốn những Thúy Hoan, Đỗ Lộc, Trần Quang Hải, Phạm Thị Huệ, Huỳnh Khải, Hải Phượng, Đức Dũng, Anh Tấn, Nhứt Dũng, Văn Môn, Lê Tứ, Đinh Linh, Tuyết Mai và những điểm sáng khác được nhân ra nhanh hơn, nhiều hơn thay vì còn ít như hiện nay.

Và trong khi mọi sự chưa phải đã được như mong muốn, Trần Văn Khê vẫn tự mình tham gia các chương trình giảng dạy và giới thiệu âm nhạc dân tộc cho người trẻ: Thực hiện dự án Dạy âm nhạc dân tộc trong bậc tiểu học ở trường Tiểu học Trần Hưng Đạo, lên truyền hình biểu diễn các bài dân ca Bắc, Trung,

Nam cùng các cháu bé ở Nhà Thiếu nhi quận 1. Nhìn ông mặc áo dài khăn đóng, mái tóc bạc phơ say sưa hát tung hứng với các diễn viên nhí, ai mà biết được mắt ông đã mờ đi nhiều lắm và đi lại đã rất khó khăn.

Gần đây nhất, ngày 22 tháng 11 năm 2012, ông nhận lời làm diễn giả trong chương trình Đi tìm tiếng nói thế hệ do PACE tổ chức. Với đề tài “Người trẻ và âm nhạc dân tộc”, ông không nói với hơn 600 bạn trẻ về khả năng dâng hiến, về khát vọng thành công, về tính độc lập trong tư duy, đó là phần luận bàn của các chuyên gia khác. Ông đi xe lăn đến diễn đàn này để trò chuyện với những người trẻ về cảm xúc mà mỗi con người cần phải có, phải giữ để làm nên độ mặn nhạt trong lối sống của mình. Nguồn cội văn hóa sẽ cho người ta một phần rất quan trọng của cảm xúc đó.

Ông giải thích một cách giản dị cho cử tọa trẻ nghe về sự khác biệt của ca trù, ca Huế, chầu văn, nhã nhạc, nhạc tài tử…, về sự tinh tế của dòng nhạc dân gian và sự thâm trầm của dòng nhạc bác học trong âm nhạc dân tộc. Và bằng chất giọng còn rất trầm ấm nhưng hơi lực chẳng còn như ý, ông đã cất tiếng hát cho các bạn trẻ nghe những điệu ru của miền Nam, miền Trung và miền Bắc.

“Ví dầu con cá nấu canh/ Bỏ tiêu cho ngọt bỏ hành cho thơm... “Nỗ lực ngân nga của ông, nét biểu cảm của bài ru trên gương mặt của một người đã đi qua 92 năm cuộc đời đã làm xúc động thế hệ 7X, 8X, 9X. Tiếng vỗ tay nhiều lần và kéo dài trong khán phòng như thay cho sự chia sẻ và lời tri ân dành cho ông, người cả đời tự gánh lấy trách nhiệm giữ gìn và truyền đến mọi người ngọn lửa tình yêu với âm nhạc dân tộc. Vượt qua sự thông thường, câu chuyện về âm nhạc truyền thống Việt Nam có phần nỗ lực minh họa sống động của ông trở thành bức thông điệp về một giá trị văn hóa đặc sắc mà cha ông để lại cho con cháu.

Đến nhà Trần Văn Khê ở Sài Gòn, nếu may mắn gặp chủ nhà, khách có thể sẽ được nghe nhiều câu chuyện thú vị. Như là câu chuyện sau đây mà nếu muốn, khách có thể lục lọi trong Thư viện Trần Văn Khê (đặt tại nhà ông hiện nay) để biết. Đó là chuyện ông, với tư cách là người Việt Nam đầu tiên được Đại học Sorbonne Paris trao bằng tiến sỹ âm nhạc học với đề tài Âm nhạc truyền thống Việt Nam (La Musique Vietnammienne Traditionnelle), đã may mắn có cơ hội được giao soạn thảo chín trang về lịch sử âm nhạc Việt Nam trong cuốn Bách khoa toàn thư thiên hà (Encyclopedie de la Pleiade) vào cuối năm 1958. Đó là lần đầu tiên âm nhạc Việt Nam được góp mặt vào hệ thống công cụ tra cứu tri thức thế giới.

Đó cũng là một điểm tựa tinh thần, “danh chính ngôn thuận” để Trần Văn Khê thêm tự tin dấn thân vào sự nghiệp quảng bá miệt mài các giá trị âm nhạc truyền thống Việt Nam ở Pháp, ở Hội đồng quốc tế âm nhạc UNESCO và nhiều trung tâm nghiên cứu quan trọng khác. Nhờ đó và cùng với sự góp sức từ nhiều bạn bè, đồng nghiệp của Trần Văn Khê mà nhiều năm sau nhã nhạc cung đình Huế, không gian văn hóa cồng chiêng Tây nguyên, ca trù… được UNESCO vinh danh là kiệt tác di sản truyền khẩu phi vật thể của nhân loại.

Cũng có thể khách sẽ được nghe câu chuyện ca trù nhiều năm bị quên lãng ở miền Bắc Việt Nam đã “sống lại” như thế nào. Đó là năm 1976, khi giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê lần đầu về thăm đất nước theo lời mời của Hội Nhạc sỹ Việt Nam. Nhiều cơ quan ở Hà Nội đã mời ông đến nói chuyện: Hội nhạc sỹ Việt Nam, Trường Âm nhạc Việt Nam, Bộ Văn hóa, Đài Tiếng nói Việt Nam…

Ở đâu ông cũng nói về giá trị đặc sắc của âm nhạc truyền thống Việt Nam và tầm quan trọng của việc giảng dạy, quảng bá, khai thác đúng nguyên tắc để bảo tồn và phát huy vốn cổ. Sau đó ít lâu, thính giả rất ngạc nhiên nghe trên sóng phát thanh quốc gia tiếng tom chát của ca trù, cả tiếng giới thiệu vang vang của nhạc sỹ Nguyễn Xuân Khoát. Với lần xuất hiện đó, ca trù đã đàng hoàng góp mặt vào đời sống âm nhạc đương đại. Nguyễn Xuân Khoát đã viết cho Trần Văn Khê bức thư vẻn vẹn một dòng: “Sự kiện anh về nước đã động viên tôi rất nhiều. Cảm ơn anh”. Lời cảm ơn ấy không mảy may xã giao mà từ đáy lòng một người hằng thiết tha với nghệ thuật ca trù.

“Khê” nghĩa là suối. Trần Văn Khê một đời qua ví như dòng suối chảy ra biển cả rồi lại ngược về nguồn, đã đậm đà vị mặn nhưng không hề bớt trong mát. Những điều ích lợi mà ông đã làm cho dân tộc mình theo cách riêng của ông đã được quê hương xứ sở ghi nhận sau những năm dài. Tết Quý Tỵ năm nay, theo cách tính của ông bà, Trần Văn Khê bước vào tuổi 93. Trong lời kết cuốn sách sắp xuất bản dịp đầu năm tới ông viết về Phạm Duy, người bạn sinh cùng tuổi con gà, tình thân quyện chặt với nhau già nửa thế kỷ, mỗi câu đều thấm đẫm tâm sự của một người đã nghiền ngẫu trải nghiệm tri hành nghề nghiệp cùng thời cuộc:

“Chúng ta đã đến, đã đi và đã về, đã làm và đã sống, đã yêu và đã mơ, đã thăng và đã trầm, đã cười và đã khóc… qua hai thế kỷ nay. Nhưng Duy ơi, một kiếp nhân sinh với bao năm tháng trôi chảy không ngừng nghỉ, có lúc này cũng có lúc khác, những câu chuyện cứ tiếp nối nhau không dứt, thì Khê cũng như Duy, Duy cũng như Khê, đều mỉm cười và mong rằng:

Nhưng cuối bước đi trăm năm một lần

Đầu cành khô bỗng hoa nở tràn”[10]

[10] Trích bài hát Người tình già trên đầu non, Phạm Duy.

Nguyễn Thế Thanh

(Theo báo Tuổi trẻ, 11/02/2013)

VĨNH BIỆT THẦY TRẦN VĂN KHÊ - NGƯỜI TRUYỀN LỬA

Thầy ơi!

Dẫu biết cuộc đời thật vô thường, ai rồi cũng sẽ đến một ngày trở về với cát bụi, nhưng chúng con, những người học trò, vẫn cảm thấy một sự hụt hẫng, mất mát không gì bù đắp nổi khi người Thầy yêu dấu đã mãi mãi rời xa.

Chúng con chẳng còn cơ hội làm vui lòng Thầy bằng tiếng nhạc, lời ca; chẳng còn lúc cười đùa vui vẻ khi nghe Thầy kể chuyện; không còn dõi mắt say sưa nghe Thầy giảng những bài học về tình yêu âm nhạc bao la.

Hơn nửa đời người sống và làm việc tại nước ngoài, biết bao lần Thầy đứng trên bục giảng của nhiều đại học trên thế giới, viết hàng trăm bài nghiên cứu về âm nhạc cổ truyền Việt Nam và các nước... nhưng Thầy vẫn trăn trở nỗi niềm làm sao cho giới trẻ Việt Nam yêu mến âm nhạc Việt Nam. Sao cho lớp trẻ có thể trả lời câu hỏi: Âm nhạc Việt Nam có cái gì? Âm nhạc Việt Nam hay chỗ nào?

Hành trang trở về

Thầy đã trở về, mang theo hành trang là tất cả những tư liệu góp nhặt trong nhiều năm và khối kiến thức uyên bác mà Thầy sẵn sàng chia sẻ cho những ai cần đến. Cũng vì mong muốn truyền bá âm nhạc dân tộc nên dẫu cho đôi chân không thể dễ dàng di chuyển, Thầy vẫn chẳng ngại đi diễn thuyết ở bất cứ đâu. Khi sức khỏe không cho phép, Thầy vẫn gọi chúng con lại hòa đàn, vẫn góp ý những đề án để bảo tồn và phát huy âm nhạc dân tộc, vẫn tổ chức những buổi giao lưu, giới thiệu văn hóa Việt tại tư gia. Thầy vẫn là “người truyền lửa”, người đứng phía sau, hỗ trợ và khuyến khích những người học trò có năng lực, có tâm huyết đi theo con đường vinh danh văn hóa Việt. Những lúc đó, chúng con thấy Thầy vẫn tràn đầy nội lực. Sự uyên thâm về kiến thức, sự điêu luyện ở cách diễn giải, sự hào hứng, sôi nổi toát ra từ nét mặt, giọng nói vẫn ngự trị trong tâm hồn và thể xác của một “lão sư” trên 90 tuổi.

Thầy từng nói tâm nguyện của mình là căn nhà sau này sẽ được giữ lại làm “nhà lưu niệm, nhà bảo tàng” để những ai yêu quý âm nhạc Việt Nam, yêu quý Thầy có thể đến thăm. Thầy ước mong tro cốt của Thầy sẽ được để ở nơi đây, để mỗi lần ngôi nhà sáng ánh đèn của các cuộc đàn ca tài tử thì Thầy vẫn có thể cùng vui với mọi người. Thầy thường cười lớn khi nhắc nhở rằng: Thầy là một người nghệ sỹ, Thầy muốn các con nhớ đến Thầy với hình ảnh một ông già ngồi xe lăn nhưng vẫn lạc quan yêu đời, một người nghệ sỹ tuổi đã cao nhưng trái tim yêu nhạc dân tộc mãi còn trẻ trung.

Tiếng đàn tri âm...

Là một nhà nghiên cứu, Thầy đã sắp xếp công việc cũng như cuộc hành trình ra đi mãi mãi của đời mình một cách chu đáo. Thầy căn dặn gia đình đừng báo tin cho nhiều người biết trong lần vào bệnh viện mới đây.

Thầy không muốn mọi người lo lắng, còn chúng con thì vẫn tin rằng Thầy chỉ vào ít bữa rồi lại ra như bao lần trước. Rồi Thầy lại có thể ngồi trên chiếc xe lăn quen thuộc đi từng nơi, giới thiệu những cái hay cái đẹp trong âm nhạc Việt Nam, truyền ngọn lửa cháy bỏng từ trái tim mình đến bao thế hệ tiếp nối.

Ngay trong phòng bệnh, Thầy vẫn dành những giây phút hiếm hoi còn lại để chia sẻ những nỗi niềm suy tư trăn trở về văn hóa dân tộc, vẫn lên kế hoạch cho những chương trình kế tiếp, vẫn khuyến khích những người học trò của mình tiếp nối con đường vinh danh văn hóa Việt Nam mà Thầy theo đuổi trong suốt cuộc đời.

Nằm trên giường bệnh, bao quanh mình là hàng loạt máy móc khiến Thầy không thể tự do cử động, nhưng khi vừa tỉnh lại, Thầy đã ra dấu cho biết muốn nghe tiếng đàn của nhạc sư Vĩnh Bảo. Mọi người vội tìm lại các CD lưu những bản hai Thầy từng đàn với nhau, đồng thời liên lạc với nhạc sư. Khi được báo tin, nhạc sư đã lập tức ngồi lên đàn, thu thanh hai bản và chuyển sang. Khi tiếng đàn còn thoảng bên tai Thầy thì nhạc sư đã lại ngồi thu âm và gửi sang nhiều khúc nhạc nữa.

Chúng con đã thật xúc động khi được nghe tâm sự của nhạc sư: “Ngày hôm nay, ngày 10 tháng 6 năm 2015, vào lúc 16g58 phút giờ Sài Gòn...”, “Hôm nay, ngày 11 tháng 6 năm 2015, lúc 9 giờ 30 phút sáng giờ Sài Gòn...”, “Nam xuân, Vĩnh Bảo đàn tặng cho giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đang bệnh. Mong rằng tiếng đàn Nam xuân này, xuất phát từ cái tâm, có thể có mãnh lực phi thường do ơn trên ban, để cho giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê sớm bình phục, trở lại cuộc sống bình thường”.

Lời chúc thân thương và tiếng đàn mạnh mẽ của vị lão sư 98 tuổi như muốn truyền sang niềm tin yêu, động viên tiếp sức cho người bạn tri âm tri kỷ của mình. Chúng con đã mong muốn rằng phép lạ sẽ xảy ra như mọi lần để hai Thầy có thể thực hiện được lời hứa năm nào: “Dù cho vật đổi sao dời, chúng mình trăm tuổi vẫn ngồi bên nhau”.

Vậy mà...

Con xin kính cẩn thắp một nén hương cầu chúc cho Thầy ra đi thanh thản. Rồi đây, căn nhà lưu niệm Trần Văn Khê, một địa chỉ thân quen cho những chương trình vinh danh văn hóa Việt, sẽ vắng bóng một con người uyên bác, tài hoa. Những cây đàn treo trên tường, kỷ niệm của nhiều chuyến đi, kỷ niệm của nhiều con người Thầy đã từng gặp gỡ, giờ đây nằm im lìm chịu sự phủ bụi của thời gian.

Nhưng Thầy ơi, ngọn lửa yêu thương âm nhạc dân tộc mà Thầy đã dùng cả cuộc đời mình để nhen lên và trao truyền cho nhiều thế hệ sẽ còn cháy mãi trong trái tim của những người còn nặng lòng với đất nước. Gia tài văn hóa Việt Nam sẽ mãi mãi ghi thêm vào đó tên một người con đã hiến dâng trọn cuộc đời mình vì sự nghiệp âm nhạc nước nhà.

Thầy ơi...

Nghệ sỹ Ưu tú, tiến sỹ Nguyễn Thị Hải Phượng

(Theo báo Tuổi trẻ, 25/6/2015)

“ĐÃI CÁT TÌM VÀNG”

Đãi cát tìm vàng là tên của một trong những cuốn hồi ký của Thầy và tôi, một học trò nhỏ cũng hân hạnh được Thầy viết riêng vài trang trong đó. Càng nghĩ đến tình Thầy - trò đúng 25 năm qua với biết bao kỷ niệm, hoài bão, tâm nguyện, tôi chỉ có thể cô đọng trong một chữ: Duyên.

Duyên kỳ ngộ

Như một cuốn phim chiếu chậm, thời gian quay ngược lại những năm 1990 ở thành phố Montreal, xứ Quebec, Canada… Đó là khởi đầu mới của một cuộc sống hoàn toàn khác lạ đối với cô bé nhút nhát tên Thiên Nga. Trước đó không lâu, tôi còn là cô sinh viên năm thứ hai của Nhạc Viện Thành phố Hồ Chí Minh, khoa đàn tranh. Học piano từ năm 4 tuổi nhưng khi mẹ dắt đi học thêm đàn tranh “cho vui” ở tuổi teen, tiếng đàn tranh réo rắt của cô Diệu Quang, hình dáng cô mặc áo dài với phong cách duyên dáng vừa truyền thống, vừa hiện đại, hòa tấu đàn tranh cùng dàn nhạc giao hưởng Tây phương đã thật sự làm mê hoặc người. Từ đó, tôi đã quyết tâm luyện tập đàn tranh hơn 8 tiếng mỗi ngày, chăm chỉ học với cô Minh Hương để luyện thi vào trường nhạc. Hình ảnh quen thuộc của tôi khi đó là một cô bé đạp xe hối hả đến trường với cây đàn tranh dài thượt trên vai; nắn nót từng câu đàn Tứ đại oán với thầy Đời, chỉnh sửa kỹ thuật tứ tấu cùng cô Thúy Hoan… Khi gia đình quyết định đi định cư ở Canada thì thời gian ít ỏi còn lại ở Việt Nam tôi chỉ tính từng phút từng giây. Ngày ngày chạy hết lớp tranh, bầu, sáo, tiếng Anh, tiếng Pháp, vi tính, rồi lại tranh thủ trong lớp học hòa âm với thanh kiếm dài bên cạnh để chạy sang lớp võ thuật ngay sau đó. Bạn học Tuấn Khanh đã hài hước đặt tên cho Thiên Nga là “vũ trụ học”.

Sau những ngày đầu bỡ ngỡ xa quê, tôi lại nung nấu hoài bão tiếp tục theo đuổi ngành âm nhạc tại xứ người. Thật bất ngờ và may mắn là chỉ vài tháng sau đó, trong dịp Thầy sang dạy ở Montreal, tôi được ông bà Lâm Tô Bông (em gái cô Tường Vân, bạn thân quý lâu năm của Thầy) giới thiệu. Từ buổi gặp đầu tiên đó, Thầy không những đã giảng giải cho tôi từng chi tiết nhỏ về cách thức để chuẩn bị thi vào trường nhạc như thế nào mà còn “truyền lửa” cho tôi niềm say mê, lòng yêu quý âm nhạc truyền thống. Trong suốt những năm tiếp theo, hai Thầy trò luôn song hành: Thầy diễn thuyết, trò ngồi ghi chép và thu âm lại; Thầy giảng dạy về các nhạc cụ dân tộc trên thế giới cho các lớp tiến sỹ người Canada, trò đàn tranh, đàn bầu minh họa; rồi Thầy trò cùng hòa tấu Ngũ đối hạ - Ngũ đối ai ở các chùa, thiền viện…

Có thể nói “Duyên kỳ ngộ” đặc biệt này đã làm thay đổi nhận thức và quan điểm sống của tôi. Từ đó, tôi có một tâm thế và tinh thần mới: ngẩng cao đầu tự tin và hãnh diện với âm nhạc dân tộc Việt Nam!

Duyên hội tụ

Thật hoang tưởng khi đang phải cật lực làm thêm để trang trải cho cuộc sống “mới toe” của gia đình tại một đất nước hoàn toàn xa lạ, tiếng Anh và tiếng Pháp vẫn còn “ù ù cạc cạc” mà mơ tưởng đến việc theo đuổi giấc mơ trường đại học âm nhạc! Quan niệm của người Việt Nam vẫn cho rằng âm nhạc là “xướng ca vô loài” và càng không thể là một ngành nghề thiết thực. McGill lại là một trong 10 trường đại học hàng đầu của Canada nên thật sốc khi một cô bé “chân ướt chân ráo” mới từ Việt Nam sang như tôi mà lại thi đỗ được ngay năm đó. Nếu không có sự ủng hộ của ba má, sự động viên và khuyến khích của Thầy thì tôi không chắc có thể làm được điều “không tưởng” này. Cả trường nhạc chỉ có vài sinh viên gốc Á và không có một người Việt Nam nào khác nữa. Sau một thời gian vừa học ở Đại học McGill; vừa dạy đàn tranh, đàn bầu, và piano vào cuối tuần, năm 1991, tôi đã thành lập nhóm Lạc Việt Association từ vài thành viên ban đầu cho đến hơn 50 người sau này.

Mỗi lần sang dạy học tại Canada, đều tranh thủ dành một buổi cho nhóm Lạc Việt Association. Phố xá Montreal đông đúc, gió thổi hun hút giữa các tòa nhà cao tầng, làm bật ngược cây dù trên tay tôi mảnh khảnh. Tôi líu ríu đi nép bên dáng Thầy to lớn hết đường Sherbrooke rồi xuống métro University để đến khu Côte-des-neige, nơi có mấy chục bạn trẻ cả Tây lẫn ta đang mong chờ được nghe Thầy nói chuyện về âm nhạc và văn hóa Việt Nam. Mọi người vui vẻ quây quần trong căn hộ nhỏ xíu của gia đình Thiên Nga để chào đón Thầy. Căn hộ này cũng đã từng được lên báo, đài và gây nhiều ngạc nhiên cho các phóng viên của Canada khi đến quay phim và phỏng vấn. Họ không hiểu tại sao nơi đây lại xuất hiện cả một ban nhạc dân tộc Việt Nam với đủ loại nhạc cụ khác nhau, thành viên từ nhỏ đến lớn, đủ mọi ngành nghề. Thật xúc động khi nhìn lại những tấm hình xưa cũ này và thấy những buổi nói chuyện của Thầy có sức lan tỏa, ảnh hưởng sâu rộng đến thế nào.

“Thiên Nga là sinh viên đầu tiên nghĩ đến việc giải thích và truyền bá âm nhạc truyền thống Việt Nam bằng đĩa CD-ROM. Trong thời gian đi học, cháu dạy đàn tranh, đàn bầu cho trẻ em người Việt hoặc những người Canada yêu thích nhạc Việt Nam. Cháu bỏ thời giờ và đổ nhiều công sức tổ chức một dàn nhạc truyền thống, dàn dựng các chương trình ca múa nhạc dân tộc với sự tham gia của nhóm học trò. Trong một chương trình, cháu dàn dựng tác phẩm Hòn vọng phu của cố nhạc sỹ Lê Thương gồm ba bản với một ban hợp ca có dàn nhạc lớn phụ họa. Cháu tự hòa âm, phối khí và chỉ huy cả ban hợp ca lẫn dàn nhạc. Mỗi chương trình đều được quay băng video để xem lại rồi rút kinh nghiệm và bao giờ cũng gởi qua cho tôi xem để nhờ góp ý kiến.”¹¹

¹¹ Trích Hồi ký Đãi cát tìm vàng, Trần Văn Khê.

Trích đoạn cải lương “Huyền Trân công chúa” trong chương trình liên trường do sinh viên tổ chức đã gây được tiếng vang lớn vì đó là lần đầu tiên kiều bào được xem vở cải lương được dàn dựng khá chuyên nghiệp với ban nhạc có đầy đủ các nhạc cụ: ghi-ta phím lõm, đàn nguyệt, đàn sến, đàn nhị, đàn tranh và đàn bầu. Tôi xúc động khi nhìn những giọt nước mắt lăn dài của khán giả, tiết mục này rất được hoan nghênh và được mời biểu diễn lại nhiều lần sau đó. Thầy cũng có gặp gỡ nói chuyện đôi lần với các bác trong ban nhạc tài tử này và với cả các bạn sinh viên lần đầu tiên trong đời được tham gia diễn cải lương. Anh Thái Hòa trước giờ chỉ mải mê nhạc Trịnh, chưa hề biết hát cải lương là gì mà suốt mấy tháng ròng, anh phải đi xe sáu tiếng từ Toronto về Montreal để tập hát cho được mấy câu vọng cổ để “xuống xề” sao cho… “mùi”. Bác Năm say sưa bên cây guitar phím lõm, “ông tòa” Lôi hơn 70 tuổi ôm cây đàn nhị đi khật khưỡng trên tuyết trắng, qua mấy trạm métro và bus mới đến được nơi tập dượt.

Place-des-Art là sân khấu lớn và hiện đại nhất ở Montreal, có thể nói đây là nơi mà những nhạc sỹ, diễn viên chuyên nghiệp mơ ước được trình diễn. Vậy mà nhóm nhạc Lạc Việt Association với hầu hết thành viên là những người chơi nhạc nghiệp dư đã được vinh dự trình diễn cho hơn 3.000 khán giả Canada. Tôi đã rợn cả người vì sân khấu quá hoành tráng, quá lộng lẫy, cả nhóm hơn 50 người mà lọt thỏm. Ròng rã bao ngày nhóm tập cho những bạn sinh viên nói tiếng Việt còn ngọng nghịu mà phải hiểu và hát cả ba bài Hòn vọng phu dài thòng, rồi uốn nắn từng ngón đàn cho các em nhỏ học trò, cũng như tập và ráp từng câu cho dàn nhạc vừa Tây vừa ta. Lần nào đi diễn, nhóm cũng phải chất cả đống đàn, đạo cụ, áo dài khăn đóng vào xe cô Thủy, có khi phải lội tuyết khiêng đàn bở hơi tai. Đi xa thì thuê nhóm luôn cả xe buýt biểu diễn ở các thành phố lân cận như Toronto, Quebec, Trois Rivieres…

Cứ sau mỗi chương trình, tôi lại sụt vài cân vì quá vất vả, nhưng những lời nhận xét, khen ngợi và ủng hộ của Thầy lại tiếp thêm sức mạnh cho nhóm vững chắc đi tiếp. Thầy luôn luôn thấu hiểu, động viên, dõi theo từng bước của nhóm khi mới bắt đầu hình thành, dần trưởng thành và lớn lên.

Duyên bằng hữu

Cũng từ sự “truyền lửa” của Thầy mà tôi đã truyền sang cả những bạn người nước ngoài tình yêu âm nhạc dân tộc Việt Nam. Nhìn lại quãng thời gian từ Canada, Mỹ, về đến Việt Nam, tôi cũng khá “mát tay” khi đã “đãi cát” và tìm ra cũng được hơn một chục bạn “vàng” đủ các quốc tịch. Các bạn này cùng hát dân ca, chơi nhạc cụ Việt Nam như: Maria, Patrick, Eric, Chris, Aki, Jennifer, Sophia… Các bạn cũng đã may mắn được gặp và nghe Thầy nói chuyện và giảng giải về âm nhạc, văn hóa Việt Nam.

Maria là người Canada gốc Hungary. Mẹ của Maria rất ngạc nhiên và hỏi tôi: “Tại sao Maria không biết nói từ nào tiếng Hungary mà lại hát được những bài dân ca Việt Nam?” Anh Patrick và vợ là chị Hà học đàn tranh với Thiên Nga. Anh Patrick đã tự đặt làm riêng một bộ gõ sinh tiền và khắc tên mình lên đó. Chris học flute nhưng muốn thử tập sáo trúc của người Việt Nam. Còn Eric thì tự động mang cái chiêng (kiểu Tàu) đến và xin được cùng tham gia với nhóm. Aki, người Nhật, thì học đàn bầu hàm thụ từ xa với tôi rất thú vị, khi đệm được cho Như Quỳnh và Ái Vân trong buổi biểu diễn ở Nhật thì Aki rất vui mừng và hãnh diện. Jennifer, khi mới từ Mỹ đến Việt Nam làm thiện nguyện, tiếng Việt chỉ bập bẹ vài từ. Tôi tập cho cô bài hát đầu tiên là bài Trống Cơm mà sau đó cô đã đoạt giải trong cuộc thi hát dân ca tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 1996. Sau này, tôi giới thiệu Jennifer gặp nhạc sỹ Trịnh Công Sơn, chính ông đã tập cho cô hát nhạc Trịnh chung với anh Thái Hòa và cùng thu đĩa CD. Sophia, là người mẫu chuyên nghiệp người Nga cao một mét tám và nói được năm thứ tiếng. Sophia chơi được đàn piano và đàn hạc. Thầy Khê đã khen Sophia hát “tròn vành rõ chữ” những bài dân ca Việt Nam và Sophia còn muốn tập đàn tranh nữa.

Có ở xa xứ mới thấy việc giữ gìn tiếng Việt thật không dễ dàng chút nào. Như một sân chơi nho nhỏ, các cháu của nhạc sỹ Trịnh Công Sơn là Trâu, Tròn, Lys tuy học piano với tôi nhưng cũng được tập hát dân ca và mặc những áo tứ thân, áo dài đi biểu diễn rất dễ thương. Nhóm cũng có những tài năng trẻ như Thùy Dương, Nhật Khánh, Khalida học đàn tranh, đàn bầu với tôi từ lúc 12, 13 tuổi, nhưng sau này đã biểu diễn trong các chương trình của Thúy Nga Paris, Asia, Làng Văn... Các em đã trở thành những kỹ sư, dược sỹ ở Canada. Những bác sỹ, nha sỹ ở Mỹ là cô Nhung, chú Đệ, Christine; kỹ sư như chị Hoa, Hà trong nhóm Musica ở Mỹ… mọi người luôn có tấm lòng yêu quý văn hóa và nhạc dân tộc.

Hơn ai hết, Thầy đặc biệt là tấm gương sáng của việc “hòa nhập” nhưng không “hòa tan”. Ngoài việc giữ gìn bản sắc dân tộc thì ngôn ngữ cũng là một ví dụ: dù sống mấy chục năm ở nước ngoài nhưng không bao giờ Thầy “chêm” tiếng Anh hay tiếng Pháp vào lời nói mặc dù Thầy nói tiếng Pháp y hệt một người bản xứ. Ngoài ra, tôi cũng học được ở Thầy sự thân thiện, cởi mở với bằng hữu, học trò, lòng kiên trì và nhẫn nại với việc truyền bá nhạc dân tộc: từng người, từng chút một… như kiến tha lâu đầy tổ!

Duyên kết nối

Vài năm trước, khi mới “kết nối văn hóa” với tập đoàn FPT và nghe anh Thái Hòa đề nghị Thầy nên có một buổi nói chuyện cho lãnh đạo cấp cao và giới trẻ trong tập đoàn FPT nghe, Thầy hơi lo lắng và hỏi tôi: “Theo con, Thầy nên nói chuyện về đề tài gì ? Đây là những người kinh doanh và làm về công nghệ thông tin thì làm sao để họ thấy hấp dẫn được?” Tôi có nói với Thầy: “Dạ, đúng là họ ở trong lĩnh vực khác và chuyên về kinh doanh nên Thầy không cần phân tích hay giảng giải quá sâu về âm nhạc, Thầy có thể chọn đề tài nào chung chung hơn và biết đâu họ có thể ‘ứng dụng’ được vào trong công việc kinh doanh hàng ngày?” Sau đó Thầy đã chọn đề tài Âm Dương trong văn hóa Việt rất hay và thú vị, những người tài giỏi làm ra hàng nghìn tỷ kia cũng đã chịu khó ngồi nghe và đâu đó rút ra bài học cho riêng mình trong kinh doanh cũng như trong cuộc sống cá nhân.

Duyên nhân sinh

“Con có nhiệt tâm, con có ý chí, con có đủ tình thương dân tộc, tình yêu âm nhạc truyền thống, nhưng thường con nhớ mọi việc mà con quên con. Mà con người là một vốn quí không thể để cho mất …”

Tôi đã lặng người khi lật lại mặt sau của một trong những tấm hình Thầy gửi từ Pháp vào năm 1995. Đọc đi đọc lại bao nhiêu lần mà tôi vẫn còn thấy “thấm” và “đúng” quá, thật là “đúng” cho tới mãi tận bây giờ. Những dòng chữ viết tay quý báu này của Thầy sẽ là hành trang để tôi suy ngẫm về kiếp nhân sinh và tiếp bước trong cuộc đời này. Cánh chim nhỏ bé này có làm được mùa xuân?

“Liệu sức mình và giữ gìn sức khỏe…” Cứ mỗi lần nhìn thấy Thầy uống cả vốc thuốc các loại trong mỗi bữa ăn, tôi rất sốt ruột và lo lắng. Nhưng không ngờ sức khỏe của Thầy quá sức đặc biệt! Tôi là tuýp người “hướng ngoại” và cũng đi nhiều, nhưng có vài lần thử đi theo Thầy liên tiếp trong ba ngày: nào là dự hội thảo, xem biểu diễn nhạc dân tộc, nghe Thầy diễn thuyết... mà về tới nhà là thật sự đuối sức. Vậy mà hôm sau, bé Na vẫn đẩy xe lăn cho Thầy đi tiếp. Thật không hiểu Thầy lấy đâu ra sức khỏe và năng lượng để sống và làm việc kiên cường đến như vậy ở tuổi 90?

Trí nhớ của Thầy thì thật quá dữ dội mà anh Thái Hòa thường hay nhắc các bạn sinh viên trẻ cũng như các chủ doanh nghiệp cũng cần nghiêm túc nghiên cứu cách luyện trí nhớ của Thầy để học hỏi. Bên cạnh khả năng đặc biệt bẩm sinh Thầy cũng có những phương pháp luyện tập để nhớ lâu hơn. Khi nằm ngủ ở căn phòng chất đầy sách và băng đĩa của Thầy ở Pháp, tôi hiểu ra là những ghi chú tỉ mỉ, cẩn thận, cũng như cách tự thu thanh, tự nghe đi nghe lại nhiều lần cũng là một trong những phương pháp căn bản để Thầy tự luyện tập cho những bài diễn thuyết của Thầy được trau chuốt, súc tích và cô đọng hơn. Thầy thường tâm sự là chỉ có Thầy mới biết rõ chính xác cuốn sách nào, tạp chí hay băng đĩa nào ở đâu, có nội dung gì, hình ảnh ra sao… thật siêu phàm còn hơn bộ nhớ vi tính nữa!

“Đây là ngày sinh nhật vui nhất trong cuộc đời Thầy!” Chính Thầy đã nói vậy sau lần sinh nhật 90 tuổi. Mà vui thật vì Thầy đã được bất ngờ liên tục. Trước đó, Thầy băn khoăn mình ngoại giao rộng, quen biết rất nhiều người, nếu Thầy tổ chức rồi mời người này mà không mời người kia thì sẽ bị trách này nọ, nếu mời hết thì làm sao xuể. Hiểu điều khó xử này của Thầy tôi quyết định: “Vậy thì để con tổ chức, con là học trò của Thầy, nếu lỡ có thiếu sót này nọ thì mọi người cũng bỏ qua, sẽ không bắt lỗi, bắt phạt đâu!”. Tôi cũng nói Thầy đưa một danh sách những người bạn thân quý mấy chục năm của Thầy như cô Tường Vân, cô Hỷ Khương, thầy Vĩnh Bảo, ông Tuyền… để tôi gửi thiệp mời.

Chương trình “cây nhà lá vườn” nhưng có cả cô Quỳnh Hương (cũng là học trò của Thầy), chị Hải Phượng, anh Huỳnh Khải, Vân Ánh, cô bé hoa khôi FPT hát chầu văn,… và đủ cả ban nhạc dân tộc ba miền biểu diễn rất xôm tụ. Ngoài ra, rất nhiều báo, đài đến phỏng vấn, quay phim. Thầy vui cười suốt buổi, tay bắt mặt mừng với biết bao “nhân vật đặc biệt” thân quen như cô Kim Cương, anh Sỹ Hoàng, nhạc sỹ Miên Đức Thắng, bác sỹ Đỗ Hồng Ngọc, cô Tôn Nữ Thị Ninh mang bánh kem đến… Rồi những Tổng lãnh sự các nước Pháp, Mỹ, Canada, Indonesia, Singapore… cũng đội mưa đến chung vui. Nhìn cả trăm người rần rần trong Faifoo mà tôi hơi run vì sợ… “sập lầu”, vừa vui mừng vì cảm kích mọi người đã lội nước ngập tới đầu gối để đến với Thầy, vừa thấy rõ là Thầy được mọi người yêu quý biết chừng nào. Khi có thông tin là tôi sẽ tổ chức sinh nhật cho Thầy ở Faifoo thì điện thoại ở khách sạn đã reo liên tục, ai ai cũng muốn đến tham dự. Đặc biệt nhất, một giọng lạ run run hỏi qua điện thoại: “Cô ơi! Tui là người bình thường buôn bán ở chợ, không có quen biết gì với ông Khê hết nhưng nghe tin sinh nhật của giáo sư thì tui muốn đến dự được không cô?”. Một học giả nổi tiếng thế giới và nhân cách lớn như Thầy nhưng rất đỗi khiêm nhường và dễ gần, Thầy thu hút được hầu hết mọi tầng lớp trong xã hội.

Sau sinh nhật của Thầy, các Tổng lãnh sự các nước và bạn bè ai ai cũng gửi lời khen và cảm ơn vì quá ấn tượng. Không ngờ trong một buổi lễ mà có hai ông Thầy hơn 90 tuổi (thầy Vĩnh Bảo lớn hơn thầy Khê 3 tuổi), tóc bạc trắng mà còn có thể biểu diễn đàn, ngâm thơ và diễn giải vanh vách bằng cả tiếng Anh và tiếng Pháp. Ai nấy đều bái phục! Đúng như anh Lê Thành Ân, Tổng lãnh sự Hoa Kỳ, phát biểu: “Giáo sư Trần Văn Khê là ‘living treasure’ (kho tàng sống) của Việt Nam!”

Tôi cũng có hứa khi Thầy 95, 100 tuổi thì sẽ tổ chức những buổi tiệc sinh nhật thật vui và đặc biệt như vậy nữa. Lúc nằm ở bệnh viện Gia Định, Thầy còn đọc thơ và nói rõ ràng: “Bác sỹ sắp cho Thầy về rồi nên con khỏi phải vào bệnh viện thăm Thầy”, rồi tôi cũng cười nói: “Thầy phải về nhà để còn chuẩn bị sinh nhật vào tháng sau”...

Duyên tao ngộ

Khi tìm đọc lại những email cũ, tôi mới nhận ra là ngày 24 tháng 1 năm 2005 tức là chỉ sau khi sinh Justin được sáu ngày, tôi đã gửi email cho Thầy báo tin vui là có cô chú tên Thu ‒ Minh sẽ tài trợ cho Thầy 10.000 đô-la Mỹ chi phí vận chuyển gần 500 kiện hàng là những tài liệu, nhạc cụ, sách vở, đĩa nhạc quý báu cả đời sưu tầm của Thầy về Việt Nam để sau này sẽ thành lập như kiểu bảo tàng hay “Nhà Trần Văn Khê”. Sau đó, cô chú cũng đã gửi thêm 5.000 đô cho Thầy mua sắm vật dụng và nhiều lần tài trợ khác nữa cho các chương trình giới thiệu âm nhạc dân tộc sau này, hai cô chú Thu ‒ Minh trước kia chưa từng gặp Thầy, là hàng xóm của tôi tại Mỹ nhưng vì yêu quý nhóm Musica do tôi sáng lập ở Orlando, nghe kể chuyện nhiều về Thầy mà đã có những nghĩa cử rất đẹp để hỗ trợ thật thiết thực.

Đọc lại mấy chục thư email qua lại giữa tôi và Thầy trong thời gian này, tôi mới hiểu rõ hơn từng chi tiết từ trước khi Thầy từ Pháp chuyển về Việt Nam cho tới khi nhận nhà, sửa chữa ra sao, chuẩn bị sách vở thế nào… mới thấy được tâm huyết, và tấm lòng cao cả của Thầy đối với quê hương, đất nước. Nhiều năm sau đó, “tình cờ” là tôi lại đầu tư kinh doanh khách sạn Faifoo ở ngay cạnh gần sát nhà Thầy, chỉ cách một ngã tư. Có lần cô Thủy Ngọc, lúc thì chú Hải ở khách sạn của tôi cho tiện việc qua lại nhà Thầy. Ba chú cháu - chú Hải, chú Minh và tôi - vẫn thường vừa đi bộ vừa nói chuyện rôm rả thật vui từ chỗ tôi qua nhà Thầy ăn tối.

Chỉ cần nhìn lại từng góc nhỏ trong căn nhà 32 Huỳnh Đình Hai này, tôi nghĩ là ai ai cũng ấm lòng và bồi hồi nhớ lại giọng nói âm trầm vang vang, nhớ nụ cười hiền hòa ấm áp của Thầy, nhớ bé Na rất ân cần hiếu khách, luôn niềm nở mang nước ra tiếp đãi…

“Thiên Nga con còn nhớ chăng?” Không hiểu sao Thầy lại gửi tấm hình từ thời xa xưa này và có lời nhắn làm tôi giật mình. Lúc đó, tôi đang bận giúp một chương trình từ thiện ở Hà Nội và tôi đã hứa khi về lại Sài Gòn sẽ ghé thăm Thầy ngay. Không ngờ tiếp theo đó là những tháng ngày Thầy vào ra bệnh viện… Khi tôi cùng với chú Hải vào thăm Thầy lần cuối thì tay Thầy vẫn nắm chặt và ra hiệu nghe rõ. Nhưng rồi bệnh Thầy trở nặng, trái tim Thầy đã mệt mỏi thật rồi… Ánh sao băng đã vụt tắt trong bầu trời âm nhạc thế giới, nền âm nhạc dân tộc Việt Nam đã vĩnh viễn mất đi một cây đại thụ…

Dạ thưa Thầy, con sẽ luôn luôn ghi nhớ lời dạy của Thầy: Qui veut voyager loin ménage sa monture (Ai muốn làm việc lâu dài không nên dốc hết sức một lúc). Con sẽ từng bước thực hiện những ước mơ, hoài bão và tâm nguyện còn dang dở… Và con cũng tin chắc rằng tất cả mọi người thân hữu, học trò, những ai đã từng được may mắn gặp gỡ và quen biết Thầy dù lâu hay sơ cũng sẽ luôn luôn ghi nhớ… Thầy ơi!

“Ich hatte die Ehre Prof. Tran Van Khe mehrmals zu treffen und dabei die Gelegenheit, mich ausgiebig mit ihm zu unterhalten. Insbesondere erinnere ich mich an meinem Besuch in seiner Wohnung in Paris 2003, wobei zu unterstreichen ist, daß das Inventar dieser Wohnung nur aus Büchern und Instrumenten zu bestehen schien. Beeindruckend war auch sein Haus in der 32 Huynh Dinh Hai Straße, Bezirk Binh Thanh, Ho Chi Minh Stadt. Bei einem gemeinsamen Besuch dort vor einigen Jahren wurden wir, Frau Thien Nga und ich, von Prof. Tran Van Khe mit Tee bedient. Das Haus war eingerichtet im klassischen vietnamesischen Stil und auch Prof. Khe war im klassischen vietnamesischen Gewand gekleidet. Sein Haus in Ho Chi Minh Stadt soll zu einem “Tran Van Khe Museum” werden. Das würde mich persönlich sehr freuen und ist vollkommen angemessen.

Besonders freut mich bis heute, daß ich zweimal die Gelegenheit hatte, vor Prof. Khe zu singen. Das erste Mal bei einem Konzert mit Liedern von Trinh Cong Son, 2003 in Paris. Das zweite Mal haben wir für ihn ein Konzert zu seinem 90. Geburtstag in Ho Chi Minh Stadt organisiert. Jedes Mal hatte er mich mit den schlichten Worten gelobt: “Sie singen sehr gut auf Vietnamesisch.” Das hat mich jedes Mal tief berührt. Prof. Tran Van Khe bleibt mir als ein großer, warmherziger und sehr freundlicher Mann in Erinnerung.”

Dr. Frank Gerke,

Ho Chi Minh Stadt, 2016

(Tôi đã từng có dịp gặp giáo sư Trần Văn Khê một vài lần và mỗi lần gặp đã nói chuyện với thầy nhiều. Tôi đặc biệt nhớ thăm thầy Khê ở Paris hồi năm 2003. Nội thất nhà của thầy hầu hết chỉ gồm sách vở và nhạc cụ. Nhà của thầy ở số 32 Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh, cũng rất ấn tượng. Một vài năm trước, khi đi thăm thầy Khê tại đấy cùng với Thiên Nga, thầy cho tôi uống nước trà và trò chuyện. Nột thất nhà thầy ở Thành phố Hồ Chí Minh toàn bộ là bàn ghế, tủ... theo truyền thống Việt Nam. Còn thầy cũng mặc áo dài truyền thống hồi xưa của người đàn ông Việt Nam. Tôi nghe nói có kế hoạch lấy nhà này làm “Bảo tàng Trần Văn Khê”. Điều này làm tôi mừng và tôi nghĩ rằng là hoàn toàn phù hợp.

Tôi còn đặc biệt vui mừng vì tôi đã có dịp hai lần hát cho thầy Khê nghe. Lần đầu tiên là nhân dịp một buổi biểu diễn những ca khúc Trịnh Công Sơn tại Paris hồi năm 2003. Lần thứ hai là nhân dịp sinh nhật 90 tuổi thầy Khê do vài người bạn tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh. Mỗi lần thầy Khê khen tôi: “Anh hát tiếng Việt rất hay.” Mỗi lần nghe thầy Khê nói vậy tôi thấy rất cảm động. Tôi sẽ nhớ thầy Khê là một nhạc sỹ lớn, biết quan tâm người khác và rất dễ thương.

Tiến sỹ Frank Gerhe,

Thành phố Hồ Chí Minh, 2016)

“I was fortunate to have the opportunity to spend a few hours with the esteemed Maestro Professor Tran Van Khe a few years back while visiting Saigon with my wife.

My name is Chris Taylor, I am a Musician in New York, I studied at the Berklee School of Music, considered the premier Jazz school in the world. I have worked for the last 30+ years as a professional Composer, Guitarist and Producer. I have worked with a few Icons in my day, including Lionel Hampton, Celine Dion, Billy Porter, Grover Washington Jr and many more. I have written for film and TV, toured and traveled to play and record music all over the world.

I met Professor Tran Van Khe through the lovely and talented Tina Nguyen. We spent a few hours with him in which he gave me a Master class in, amongst many things, the history of Vietnamese music. It is hard for me to express in words what that afternoon meant to me, but it was one of the greatest musical experiences of my entire life. The Maestro is a National Treasure for Vietnam, his wealth of knowledge and intellect is of the highest level. The Maestro has a very young spirit about him, when you listen to him you know you are hearing from a rare Master Musician, he is a wise and warm man, truly gifted. He sang me songs, told me stories and instructed me in some of the subtle details of Vietnamese music. One of the great moments of that afternoon was when I learned he instructed Guitar Virtuoso Nguyen Le, I have been a great admirer of Mr’s Le’s unique guitar style. He fuses Vietnamese musical inflection into complex Jazz music in an extraordinary and fresh way. I always assumed he grew up in Vietnam, because of his mastery of the difficult phrasing unique to Vietnam, when I learned he grew up outside Vietnam, and had studied with Professor Khe while in Paris I was shocked and amazed. This speaks volumes of the Maestro’s great understanding of Vietnamese music and his ability to teach the willing student. I was humbled to be in his presence.

Professor Tran Van Khe is one of a kind and I will always hold the time spent with him dear to my heart. He motivated me with his great energy and passion for music. Even at such an advanced age he has the spirit of a young man and his brain is sharp as a tack. He taught me many things that day, but perhaps the most compelling part was he inspired me to never stop learning and growing as a musician. Since that visit I have gone back to school (at 55 years old) I am studying Orchestration at the prestigious Juilliard school here in New York and loving every minute of it!

Thank you Maestro for the great inspiration and a phenomenal afternoon where you kindly shared a bit of your vast knowledge, I will forever hold that day dear to my heart.”

Chris Taylor

Musician, New York, USA

(Tôi được hân hạnh có cơ hội trải qua vài giờ với vị giáo sư khả kính Trần Văn Khê cách đây vài năm khi tôi và vợ ghé qua Sài Gòn.

Tôi là Chris Taylor, một nhạc sỹ ở New York, từng học tại trường Nhạc Berklee, trường nhạc Jazz hàng đầu thế giới. Tôi có trên 30 năm làm việc như một nhà soạn nhạc, nhạc công ghi-ta và sản xuất chuyên nghiệp. Tôi cũng từng làm việc với những nghệ sỹ nổi tiếng như Lionel Hampton, Celine Dion, Billy Porter, Grover Washington Jr. và nhiều nghệ sỹ khác nữa… Tôi viết nhạc cho phim và truyền hình; tôi đã đi lưu diễn và ghi âm khắp nơi trên thế giới.

Tôi đã gặp gỡ giáo sư Trần Văn Khê qua lời giới thiệu của cô học trò cưng và tài năng của ông là Tina Nguyễn. Chúng tôi chỉ mới tiếp xúc với ông vài giờ vậy mà ông đã cho tôi một tiết học thạc sỹ lịch sử âm nhạc Việt Nam. Thật khó có thể diễn tả được ý nghĩa của buổi chiều hôm đó đối với tôi, nhưng phải nói rằng đây là một trong những kinh nghiệm âm nhạc tuyệt vời nhất trong cả cuộc đời tôi. Giáo sư Khê là Kho báu quốc gia của Việt Nam, sự am hiểu sâu sắc và tri thức của ông đang ở trình độ cao nhất thế giới. Nếu bạn được nghe Thầy nói, mới thấy toát ra một tinh thần trẻ trung, vừa uyên bác và ấm áp, tài năng. Ông đã đích thân hát, kể chuyện và chỉ dạy cho tôi về các nét tinh tế trong âm nhạc Việt Nam. Tôi cũng thực sự bất ngờ khi biết Thầy đã từng dạy cho bậc thầy ghi-ta Nguyên Lê, tôi rất phục phong cách ghi-ta rất đặc biệt của ông. Nguyên Lê đã thành công khi pha trộn thang âm biến hóa của nhạc Việt với sự phức tạp của nhạc Jazz một cách thần kỳ và mới lạ. Lâu nay tôi cứ nghĩ Nguyên Lê lớn lên ở Việt Nam do anh nắm vững cú pháp rất khó và độc nhất của nhạc Việt. Nhưng tôi thật sự bị sốc và bất ngờ khi biết rằng Nguyên Lê trưởng thành ở nước ngoài và đã từng được học với giáo sư Khê ở Paris. Điều này cho thấy kiến thức uyên bác tuyệt vời của Thầy về nhạc Việt và Thầy có khả năng truyền lại cho những học trò hiếu học. Bên Thầy, tôi cảm thấy mình còn quá bé nhỏ.

Giáo sư Trần Văn Khê rất đáng kính và tôi luôn mãi ghi khắc trong tim những giây phút được ở bên Thầy. Ông đã thực sự truyền ngọn lửa yêu âm nhạc với một năng lượng và đam mê tuyệt vời. Dù ông đã cao tuổi nhưng tinh thần của ông vẫn trẻ trung và trí nhớ sắc sảo. Hôm đó, ông đã dạy tôi nhiều điều, nhưng có lẽ phần hấp dẫn nhất là ông đã truyền cho tôi cảm hứng: một nhạc sỹ không nên ngừng học hỏi và phát triển. Kể từ sau cuộc gặp gỡ đó tôi đã quay lại trường (ở tuổi 55) để học môn chỉ huy dàn nhạc tại trường Juilliard danh tiếng ở New York và tôi thật sự yêu thích.

Cám ơn Thầy về sự truyền cảm hứng tuyệt vời và một buổi chiều kỳ lạ khi Thầy vui lòng chia sẻ một chút kiến thức sâu rộng của Thầy. Tôi sẽ mãi mãi giữ kỷ niệm ngày hôm đó trong trái tim tôi.

Chris Taylor

Nhạc sỹ, NewYork, Mỹ)

Nguyễn Hữu Thiên Nga

(Thành phố Hồ Chí Minh, 4/2016)

GIÁO SƯ, TIẾN SỸ TRẦN VĂN KHÊ VÀ NHỮNG TƯ LIỆU QUÝ

Sau nhiều năm thực hiện công tác sưu tầm Phông lưu trữ cá nhân để bổ sung nguồn tư liệu vào lưu trữ lịch sử, tôi vinh dự được tiếp xúc với các nhân vật tiêu biểu hoạt động ở nhiều lĩnh vực như quân sự, ngoại giao, văn hóa nghệ thuật... Đối với tôi, đây là một công việc thú vị và vô cùng ý nghĩa, góp phần vào việc giữ gìn di sản văn hóa, lịch sử của dân tộc. Hành trình đi tìm “dấu ấn thời gian” đã lưu lại trong tôi những kỷ niệm sâu đậm về những sự kiện, những con người phi thường đã đóng góp tuổi trẻ, tài năng, nhiệt huyết cả một đời để xây dựng và phát triển đất nước ở nhiều lĩnh vực.

Trong số những nhân vật tiêu biểu được tiếp xúc, giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê tạo cho tôi ấn tượng rất sâu sắc ngay lần gặp đầu tiên. Qua trao đổi, trò chuyện, tôi như được truyền ngọn lửa đam mê về văn hóa nghệ thuật và âm nhạc truyền thống Việt Nam. Đặc biệt, tôi được giáo sư cho xem những quyển sổ tay (mà ông gọi là Du ký) ghi lại những chuyến đi dự hội nghị, hội thảo quốc tế về âm nhạc học hay thuyết giảng về âm nhạc truyền thống Việt Nam và châu Á từ thập niên 60, 70 của thế kỷ trước. Cảm giác của tôi lúc đó là ngỡ ngàng, xúc động khi cầm trên tay quyển Du ký mang đậm tính thời gian, với bút tích giáo sư ghi chép tỉ mỉ từng sự việc, kèm theo giấy tờ, hình ảnh liên quan đến chuyến đi, một công việc đòi hỏi tính cẩn thận và rất công phu của giáo sư. Nhìn những tập Du ký của ông, người cả đời công tác trong ngành Lưu trữ Việt Nam như tôi phải nghiêng mình ngưỡng mộ, kính phục một nhà nghiên cứu có phương pháp làm việc khoa học nhưng cũng rất cẩn trọng.

Sau lần gặp đó, tôi lập kế hoạch sưu tầm tư liệu để xây dựng Phông lưu trữ cá nhân - Giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đưa vào Trung tâm Lưu trữ Quốc gia gồm tiểu sử, gia phả, bằng, sắc, hình ảnh, hồi ký, danh mục thống kê kho tư liệu, số hóa lập bản sao hơn 3.000 trang du ký... Nguồn tư liệu này đã phản ảnh rõ nét về cuộc đời và sự nghiệp của một nhà nghiên cứu đem hết tài năng và tâm huyết đi nhiều nước trên thế giới truyền bá âm nhạc truyền thống Việt Nam. Việc xây dựng phông lưu trữ cá nhân của được thực hiện hơn ba năm (2010 - 2013).

Năm 2014, tôi nghỉ hưu nhưng với yêu cầu và mong muốn của giáo sư, một kế hoạch mới được đề ra là chỉnh lý, tu bổ phục chế và tiếp tục số hóa cho bộ sưu tập Du ký. Đây là công việc mà tôi ưu tiên hàng đầu vì giá trị của nguồn tư liệu và phần nữa vì giáo sư đã cao tuổi, cần tranh thủ thời gian để trao đổi, xin ý kiến, phê duyệt kế hoạch... mà sau này không ai thay thế được.

Từ năm 2014 đến tháng 8 năm 2015, nhóm công tác đã chỉnh lý gần 150 quyển Du ký và tu bổ, phục chế khoảng 14.000 trang tư liệu, thiết kế, đặt hộp chuyên dùng, nền đỏ in chữ nhũ vàng Du ký Trần Văn Khê để bảo quản từng quyển.

Đến ngày 7 tháng 8 năm 2015, tại lầu 1 nhà số 32 Huỳnh Đình Hai, phường 24, quận Bình Thạnh, tôi tiến hành bàn giao bộ sưu tập Du ký lại cho gia đình giáo sư (ông Trần Quang Hải và Hồ Thủy Tinh) để chuẩn bị cho việc hiến tặng. Như vậy, kế hoạch dừng lại và công việc số hóa không thể tiếp tục như dự kiến... Tôi thực hiện kế hoạch chỉnh lý và tu bổ, phục chế Du ký với tinh thần thiện nguyện và kinh phí vật tư, văn phòng phẩm được cung cấp từ nguồn kinh phí tài trợ.

Kế hoạch còn dang dở, sắp đến ngày hoàn thành và chưa thực hiện trọn vẹn lời dặn dò của giáo sư “...nếu có đưa cho công chúng xem bản scan, thì người đọc thấy y như bản gốc, mà tôi vẫn giữ bản gốc được nguyên vẹn ... tôi an tâm về sự những tư liệu quý của tôi sẽ được phổ biến rộng rãi mà vẫn còn nguyên vẹn... lưu lại cho thế hệ mai sau...” dù đã hết sức cố gắng chạy đua với quỹ thời gian được tính từng ngày của giáo sư. Những ngày cuối đời tuy đang điều trị trong bệnh viện, giáo sư vẫn quan tâm kế hoạch Du ký, mỗi lần tôi vào thăm giáo sư đều hỏi tình hình thực hiện đến đâu, có khó khăn gì cần giải quyết...

Sau ngày 24 tháng 6 năm 2015, tôi mới cảm nhận hết sự chọn lựa đúng đắn và cả sự may mắn vì đã dành gần như toàn bộ thời gian sau khi nghỉ hưu để tập trung cho bộ sưu tập Du ký lúc giáo sư còn sức khỏe và minh mẫn. Với một trí nhớ tuyệt vời, phong cách làm việc khoa học, ông giải quyết công việc nhanh chóng, rõ ràng với chất giọng trầm ấm, đầy sức lôi cuốn và thuyết phục nhưng cũng rất tình cảm, gần gũi; ông tạo cho người cộng sự không khí làm việc thoải mái, đạt hiệu quả tốt trong công việc.

Với tôi, giáo sư Trần Văn Khê là một nhà nghiên cứu văn hóa, âm nhạc truyền thống mang chuông đi đánh xứ người, làm rạng danh đất nước; đã cho bạn bè thế giới cảm mến về cốt cách, tài năng của người Việt Nam. Ông không chỉ để lại cho đời trí tuệ mà cả một kho tư liệu quý, rất có giá trị về lĩnh vực văn hóa, âm nhạc truyền thống trong nước và quốc tế. Những tư liệu phục vụ nghiên cứu, giảng dạy mà ông mang từ Pháp về như sách vở, báo chí, phim ảnh, băng từ, đĩa hát, máy ghi hình, máy ghi âm, máy chuyển tư liệu nghe nhìn, các nhạc khí mà mỗi cây đàn đều có “lịch sử” riêng, một tủ lớn gồm những kỷ vậtgắn liền hành trình hơn nửa thế kỷ đi gần 70 nước trên thế giới để truyền bá âm nhạc dân tộc Việt Nam. Kho tư liệu này, thiết nghĩ, không nên xem đây là “hiện vật” đơn thuần, mà cần thực hiện bảo tồn và phát huy như “di sản” quý có giá trị nghiên cứu và phổ biến văn hóa.

Mong rằng một ngày không xa, kho tư liệu quý và những kỷ vật giáo sư đã hiến tặng sẽ hiện diện nơi “Nhà lưu niệm Trần Văn Khê” như di nguyện của ông vamong muốn của rất nhiều người, trong đó có tôi, người nhiều năm gắn bó với tư liệu văn hóa của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê.

Võ Thị Xuân Mai

Nguyên Phó trưởng phòng

Thu Thập Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II

(Tân Định, ngày 25/4/2016)

HỒN NGHỆ SỸ HÒA VÀO HỒN DÂN TỘC

Tôi xin phép không nhận định về sự nghiệp của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê bởi bản thân tôi, một nghệ sỹ biểu diễn cũng như nhiều anh chị em nghệ sỹ cải lương khác, chúng tôi nương nhờ bóng mát tỏa ra từ những đại thụ văn hóa dân tộc như Nghệ sỹ Nhân dân Nguyễn Thành Châu, Nghệ sỹ Nhân dân Phùng Há, soạn giả Trần Hữu Trang, nghệ sỹ ưu tú Kim Cúc... và giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê.

Có lẽ, từ cội nguồn lớn lên trong môi trường nghệ thuật cùng khả năng thiên bẩm và đặc biệt là khát vọng và niềm tự hào về một kho tàng văn hóa nghệ thuật của dân tộc mà cuộc đời và sự nghiệp của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê gần như song hành với hành trình phát triển - định hình - truyền bá của nền âm nhạc truyền thống Việt Nam. Ông theo đuổi, ông tìm tòi, ông sáng tạo, ông gìn giữ bằng tâm hồn mẫn cảm, bằng trí tuệ khoa học, bằng kỳ tài biểu diễn, thị phạm.

Với âm nhạc dân tộc, với nền kịch nghệ Việt Nam, nhất là ca kịch sân khấu, tôi nghĩ giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê như một cuốn từ điển. Từ tư liệu lịch sử, câu chuyện và giai thoại về nghề - nghiệp - người cho đến hệ thống mang tính từ chương của mỗi loại hình nghệ thuật, cấu trúc nghệ thuật lẫn kỹ thuật trong sáng tác, biểu diễn, thưởng lãm đều được ông lưu giữ, hệ thống và xâu chuỗi một cách khoa học và có tính thuyết phục cao.

Tùy vào cấp độ, nhu cầu tìm hiểu mà bạn sẽ được “từ điển sống” ấy giải mã cung cấp trữ lượng thông tin phù hợp. Đặc biệt hơn cả là sức hút trong diễn đạt, truyền tải của ông, có thể nói ông là một “quái kiệt” ở khía cạnh này.

Văn hóa, nghệ thuật là một dòng chảy bất tận. Một trong những đóng góp không nhỏ của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đối với nền văn hóa, nghệ thuật nước nhà là trong những thời điểm ít nhiều còn “bế quan”, thông qua ông (và bây giờ là sự tiếp nối của con trai ông cùng các thế hệ cộng sự học trò của ông), văn hóa, nghệ thuật Việt Nam đã đến với năm châu, để từ đó họ yêu hơn, cảm mến hơn và hiểu hơn một xứ sở Việt Nam, một tâm hồn và sức mạnh nội sinh của Việt Nam: Một dân tộc đã trường tồn qua nhiều cuộc kháng chiến vệ quốc, dân tộc ấy không chỉ quả cảm trên chiến trường, chiến lũy, dân tộc ấy thẳm sâu và thấu cảm trong mạch nguồn văn hóa nội sinh.

Đi cùng, sống trọn vẹn với nghệ thuật dân tộc nên ông cũng nhân hậu, phóng khoáng và lạc quan như chính “lý tưởng” mà ông theo đuổi. Với thầy tôi, Nghệ sỹ Nhân dân Phùng Há, ông luôn dành sự kính trọng, yêu thương. Với anh chị em nghệ sỹ cải lương chúng tôi, ông luôn giữ sự trọng thị, sự tưởng thưởng đầy chân thành, nhiệt tâm. Nhiều năm trước, khi tôi thực hiện các chương trình nghệ thuật, ông bao giờ cũng dành những lời ghi nhận đẹp đẽ, những đánh giá xác đáng. Ông ngồi xem trọn chương trình bằng sự hào hứng, sự tán thưởng, sự nhập tâm. Không ít lần, tôi hạnh phúc và cảm động thật sự vì hình ảnh đẹp đó. Ông trở thành nghệ sỹ của tôi, còn tôi mới là khán giả của ông.

Tôi chưa bao giờ cảm thấy ông bình yên như lúc này, bình yên trở về và tĩnh dưỡng trong ngôi nhà của chính mình, giữa sự chăm sóc, yêu thương và trân trọng của tất cả mọi người, của gia đình, của học trò, của thành phố.

Chúng ta cùng gửi đến ông một tình yêu và lời cầu nguyện trong trẻo, an nhiên.

Xin gửi đến ông khúc ca ngâm của đời ca kỹ:

“Thoáng dư âm nghe rung cảm tâm tư, hồn nghệ sỹ đã hòa vào hồn dân tộc. Kể từ đó trong vườn hoa âm nhạc, mà ta nay so dây dạo lại cung đàn

Trỗi bài dù hò xự xê xang

Trăng thu dạ khúc hỡi bạn vàng tri âm...”[12]

[12] Trích bài Trăng thu dạ khúc, Hải Đăng.

Nghệ sỹ Nhân dân, tiến sỹ Bạch Tuyết

(Theo Tạp chí Người đô thị, 24/6/2015)

NHÀ NHẠC HỌC TRẦN VĂN KHÊ

Hai bậc thầy âm nhạc tôi tri ân rất nhiều là nhà nhạc học Trần Văn Khê và nhạc sỹ Phạm Duy. Tôi được trao đổi và học hỏi với hai người tuy không liên tục nhưng trong thời gian rất dài.

Nhạc sỹ Phạm Duy đã giảng giải cho tôi rất nhiều về áp dụng những thang âm dân ca Việt vào việc sáng tác ca khúc nhạc phổ thông hiện đại. Tôi đã viết về nhạc sỹ Phạm Duy trong hai bài báo Thế giới ca khúc Phạm Duy và Một vài cảm xúc âm nhạc qua trường ca Con đường cái quan của Phạm Duy trên báo Văn học của Nguyễn Mộng Giác và báo Hợp Lưu của Khánh Trường trong thập niên 1980. Trước khi hồi hương vào năm 2005, Phạm Duy đã nhờ Duy Minh, con trai thứ hai của ông, sao chép và cung cấp cho tôi hầu hết tác phẩm của ông để tôi hoàn tất cuốn sách về ông trước khi bán toàn bộ tác phẩm cho nhà sản xuất Phương Nam. Còn nhà nhạc học Trần Văn Khê đã đưa tôi vào con đường nghiên cứu âm nhạc dân tộc học (Ethnomusicology) nghiêm chỉnh bằng những bài giảng qua băng cát-xét, thư từ và rất nhiều tài liệu tiếng Pháp, Anh và Việt.

Viết về nhà nhạc học Trần Văn Khê, tôi không biết bắt đầu từ đâu cho phải đạo, một phần vì tôi yêu kính ông như bậc thầy với nhiều kỷ niệm gặp gỡ riêng tư, một phần vì tôi khâm phục ông như một nhà nhạc học người Việt có tầm vóc quốc tế: Ông đã đi giảng dạy âm nhạc và âm nhạc dân tộc ở nhiều quốc gia trên thế giới (Phải nói thêm là ngoài sức hấp dẫn, duyên dáng khi trình bày một vấn đề âm nhạc bằng tiếng Việt, ông còn giỏi nhiều ngoại ngữ như Anh, Pháp, Đức, Hoa...). Những công trình về âm nhạc trong hai lĩnh vực nói trên của ông đã được nói đến trong nhiều từ điển âm nhạc quốc tế và các sách vở hàn lâm chuyên ngành. Tôi không thể bàn hết được công trình đồ sộ của ông nên chi bằng, tôi chỉ nói đến những kỷ niệm riêng tư khi ông hướng dẫn tôi trong việc nghiên cứu và những lần gặp gỡ thảo luận những đề tài về âm nhạc dân tộc.

Năm 1970, khi đang học năm cuối cùng ở trường Luật Sài Gòn và sửa soạn đi du học tại Mỹ, tôi hay lang thang ở hiệu sách Khai Trí đường Lê Lợi hay Xuân Thu trên đường Tự Do (nay là Đồng Khởi) mua một số sách mang theo. Tôi mua được cuốn Dân ca Việt Nam của Nguyễn Hữu Ba do Bộ Quốc gia Giáo dục xuất bản năm 1962 và cuốn La Musique Vietnammiene Traditionnelle của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê do Press Universitaires de France xuất bản năm

1962. Đó cũng là luận án tiến sỹ Văn chương - Âm nhạc của thầy Trần Văn Khê năm 1958 tại Đại học Sorbonne, Paris. Có lẽ đây là một định mệnh bởi cuốn sách này đã mở cho tôi một cách cửa thênh thang để bước vào âm nhạc truyền thống Việt Nam một cách bài bản. Đến giờ phút này (năm 2005), dù đã sưu tầm được nhiều luận án tiến sỹ âm nhạc viết về nhạc truyền thống Việt Nam của người Việt lẫn người nước ngoài ở Việt Nam và ngoại quốc, tôi cũng chưa thấy công trình nào trình bày có hệ thống và tương đối đầy đủ như cuốn sách trên, trừ Nhạc sử phần Periode Obscure cần bổ sung thêm[13]. Với 384 trang bằng tiếng Pháp, ông trình bày ba phần: Nhạc sử Việt Nam, nhạc cụ Việt Nam và những vấn đề lý thuyết. Cuốn sách này đã dược dịch ra tiếng Việt, lưu hành nội bộ và là tài liệu để giảng dạy cho các nhạc sinh trong những nhạc viện ở Việt Nam. Cuốn sách chính là kim chỉ nam để tôi tiếp tục sưu tầm thêm tài liệu, đào sâu vào việc nghiên cứu ba vấn đề nói trên tại các thư viện ở Mỹ, châu Âu và châu Á. Tuy nhiên, những tài liệu tôi có được cũng chỉ là những mảnh rời rạc của nền âm nhạc dân tộc học nếu không có sự hướng dẫn của thầy Trần Văn Khê.

[13] Cần bổ sung một số chi tiết của công trình của Lê Mạnh Thát, Vài tư liệu mới cho việc nghiên cứu âm nhạc Việt Nam trước năm 939, công bố năm 1970 tại Sài Gòn và tái bản năm 2001 tại Việt Nam với tựa đề Lịch sử âm nhạc Việt Nam từ thời Hùng Vương đến Lý Nam Đế.

Ngày 11 tháng 6 năm 1988 là ngày tôi không bao giờ quên: Tôi được gặp thầy Trần Văn Khê ở San Francisco qua sự giới thiệu của một bác sỹ người Việt[15]. Sau khi ký tên trên cuốn luận án tiến sỹ của thầy mà tôi sưu tầm được, thầy nhận tôi làm môn sinh. Tôi đã nêu rất nhiều câu hỏi về thang âm và điệu thức của nhạc truyền thống Việt Nam. Tôi cũng đưa thầy xem biểu đồ nghiên cứu của tôi đối chiếu hai hệ thống âm nhạc Tây Phương và hệ thống ngũ cung Việt Nam rồi dựa trên hệ thống này nghiên cứu về âm nhạc của ca, ngâm, sân khấu, nhạc hoà tấu, vũ điệu... Mục đích cuối cùng của sự học hỏi của tôi là để sáng tác tác phẩm âm nhạc có màu sắc dân tộc. Xem xong biểu đồ, thấy nói: “Đời người thì ngắn mà biển học thì mênh mông, nên giới hạn lĩnh vực nghiên cứu thì mới đi tới đích được”.

[14] Thầy có ưu ái viết vài trang về chuyện này trong Hồi ký Trần Văn Khê tập 5, Đãi cát tìm vàng, với tựa đề Lấy Luật học nuôi Nghệ thuật vì sự thật là tôi mưu sinh bằng nghề luật sư để có phương tiện nghiên cứu âm nhạc.

Sau lần hội kiến nói trên, thầy Khê tiếp tục gửi cho tôi làm nhiều kỳ những băng cát-xét về định nghĩa (ca, hát, ngâm); điệu thức trong nhạc tài tử miền Nam; buổi nhạc thoại giữa nhạc sỹ Phạm Duy và thầy Khê về một số vấn đề nhạc dân tộc; một số tài liệu âm thanh của ca trù, tuồng và hát quan họ; hội diễn hát ru… Có một cuốn băng độc đáo là thầy dùng ghi-ta phím lõm để dạo raga Singh Bhanavi (Sindhu Bhairavi?) của Ấn Độ. Thầy cũng khuyên tôi nên sưu tầm các nhạc khí Việt Nam như đàn bầu, tranh, đáy, nhị, nguyệt, tỳ bà, ghi-ta phím lõm, sáo, tiêu để thử nghiệm những điệu thức Việt Nam. Từ đó, tôi tiếp tục tựa trên biểu đồ nghiên cứu, sưu tầm rất nhiều tài liệu viết và âm thanh về nhạc cổ truyền, dân ca của Việt Nam gồm dân tộc Kinh và 53 dân tộc sinh sống trên nước Việt Nam. Ngoài ra, thầy còn khuyến khích tôi tìm nghe nhạc truyền thống và dân tộc của Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật, Hàn Quốc, Lào, Campuchia, Indonesia, Malaysia, Myanmar, Bali, Ai Cập... để mở rộng tầm hiểu biết về âm nhạc. Trong hành trình này, tôi đã biết được nhiều điều thú vị như điệu Hý ở Quảng Châu có ảnh hưởng đến điệu Oán của Việt Nam[15], nhạc Lâm Ấp có ảnh hưởng đến Gagaku và Nhã nhạc Nhật Bản[16]... Tôi vừa nghiên cứu vừa thử nghiệm âm nhạc dân tộc khi sáng tác ca khúc. Mỗi lần làm được bài mới, tôi đều gửi cho thầy Khê và nhạc sỹ Phạm Duy. Hai vị cho ý kiến rất là chân tình như sửa đổi lỗi kỹ thuật dùng thang âm và cách sử dụng những luyến láy trong dân ca và dân nhạc. Tôi xem cuốn hồi ký số năm của Thầy thì biết Thầy có nhiều học trò trên thế giới đủ mọi quốc tịch, đủ mọi trình độ, đủ mọi hoàn cảnh. Mỗi học trò, thấy lại áp dụng phương pháp sư phạm khác nhau để họ đạt mục đích riêng.

[15] Thanh điệu tiếng Việt và âm nhạc cổ truyền của tác giả Hoàng Kiều, Viện Âm Nhạc, 2002.

[16] Gagaku và Nhã nhạc của tác giả Văn Minh Hương, Nhà xuất bản Thanh Niên, 2003.

Nhìn vào 19 trang lý lịch tự thuật của thầy gửi cho tôi năm 1989 mới thấy mức độ đồ sộ của những công trình về âm nhạc của thầy. Kể từ khi Thầy hoàn thành luận án tiến sỹ (1958) đến năm 2015, sau 57 năm, những công trình của Thầy ít ai bì kịp về chất và lượng, chúng bao gồm kinh nghiệm nghề nghiệp, tham dự các tổ chức và hiệp hội âm nhạc học, các giải thưởng quôc tế về giảng dạy và trước tác, các công trình khảo cứu và ấn bản, hội viên các hội đồng khảo thí quốc tế về âm nhạc... Tạp chí âm nhạc La Revue Musicale xuất bản ở Paris đã dành ba số báo 402, 403, 404 xuất bản năm 1987 để giới thiệu những công trình của Thầy về Âm nhạc.

Ngoài những tư liệu về giảng dạy (Anh, Pháp, Việt), trong thời gian học với Thầy, thầy Khê còn viết cho tôi một số thư riêng nhắc nhở việc nghiên cứu, cho biết sinh hoạt quốc tế của Thầy lẫn công trình mới công bố hoặc những sách Thầy mới xuất bản. Hiện giờ, tôi có giữ được một số sách của Thầy như La Musique Vietnamienne Traditionnelle (Press Universitaires de France, 1962); Vietnam par Tran Van Khe, Les Traditions Musicales (Buchet/Chastel, 1967); Âm nhạc Đông Nam Á (Đông Nam Á, 1986; bản chính Nhà xuất bản Khoa học - Xã hội, 1983); Tiểu phẩm (Nhà xuất bản Trẻ-1997), Hồi ký Trần Văn Khê (nămcuốn,NhàxuấtbảnTrẻ,2002),DungoạntrongâmnhạctruyềnthốngViệtNam (Nhà xuất bản Trẻ, 2004), Tự truyện Trần Văn Khê (Nhà xuất bản Trẻ, 2010), Tính dân tộc trong âm nhạc Phạm Duy Tình bạn Duy-Khê (Phương Nam Book và Nhà xuất bản Thời đại, 2003).

Như đã nói trên tôi không phải là nhà nghiên cứu hàn lâm để đi dạy học, tôi học hỏi và nghiên cứu về âm nhạc dân tộc chỉ đề sáng tác (ca khúc, trường ca và nhạc không lời). Tôi có kiến thức và kỹ thuật là do các bậc thầy chỉ giáo, nghe nhạc, sưu tầm, nghiên cứu tài liệu để mở rộng kiến văn và do lòng yêu quê hương. Quan trọng hơn, sự rung động do Thầy Khê truyền lửa cộng với những chuyến điền cũng giúp tôi không nhỏ trong việc sáng tác. Những dòng chữ này như nén hương lòng để tri ân Thầy Trần Văn Khê và chúc Thầy bình yên nơi cõi Phật.

Môn sinh Phạm Văn Kỳ Thanh

Ngày 24 tháng 6 năm 2015, Los Gatos, California

(Theo Mạng Truyền hình Truyền thông Sài Gòn (SBTN), 25/6/2015)

GIÁO SƯ TRẦN VĂN KHÊ VÀ TÌNH YÊU KHÔNG CÓ TUỔI

Tôi có dịp gặp lại giáo sư Trần Văn Khê vào những ngày chuẩn bị bước sang năm 2015. So với lần đầu tiên tôi được gặp để làm việc với ông cách đây năm năm, ông vẫn vậy, lạ lùng như thời gian không “chạm” tới ông được. Trong khi đó, tôi biết chắc rằng thầy Trần Văn Khê hàng ngày vẫn phải rất điều độ với việc dùng thuốc, ăn kiêng và sinh hoạt thật khoa học bởi ông luôn biết rằng “sức khỏe mình không bằng người ta”, biết mình yếu để mạnh, biết mình dễ bệnh để không bị bệnh”… đó là cách của ông. Chính vì vậy, tin ông nhập viện vì bệnh nặng khiến tôi ngỡ ngàng. Dẫu biết đó là điều phải đến khi bánh xe thời gian cứ chầm chậm lăn dài, nhưng những trái tim yêu kính ông, lại không muốn và dám tin rằng sức khỏe giáo sư ngày một kém vì tuổi tác cao.

Sau ngần ấy năm, giáo sư Trần Văn Khê vẫn nồng nàn tình yêu với âm nhạc và với các văn nghệ sỹ khác. Đã là một cụ già ở ngưỡng tuổi U100 (95 tuổi) nhưng ông vẫn ăn nói duyên dáng, đĩnh đạc và vô cùng linh hoạt trong những cuộc họp mặt quan trọng của văn nghệ sỹ Thành phố Hồ Chí Minh.

Ông chỉ từ chối đi giao lưu nói về âm nhạc ở tỉnh khoảng gần ba năm nay, khi việc di chuyển của ông quá khó khăn. Lớn tuổi như vậy mà ông vẫn cống hiến, ông không từ chối những lần xuất hiện trước công chúng. Ông thuộc tuýp trí thức dấn thân mà tôi cần học hỏi bởi tôi đã có ý nghĩ mình làm việc cả đời rồi, đến lúc già phải nghỉ ngơi và riêng tư chứ. Nhưng hôm gặp lại giáo sư Trần Văn Khê, tôi mới hiểu: với ông, âm nhạc hay người ngưỡng mộ âm nhạc dân tộc không phải là đối tượng của công việc, mà đó là tình yêu mà người ta dù già hay trẻ, dù còn sung mãn hay đã đến trăm tuổi, vẫn còn yêu. Tình yêu âm nhạc là nguồn sống của ông, và đối tượng yêu nhạc còn muốn nghe ông nói thì ông đến. Qua sự tận tụy này của ông với âm nhạc, tôi hiểu rằng, tình yêu không có tuổi.

Tôi gọi giáo sư Trần Văn Khê bằng ông theo văn phong hành chính như vầy có vẻ hơi gượng, bởi tôi đã quen gọi ông bằng Thầy, như cách gọi thân mật của bao nhiêu người khác với ông. Lúc đầu, khi có dịp đến làm việc với ông cách đây năm năm, tôi đã gọi bằng “ông”. Giáo sư không sửa cách xưng hô của tôi, mà xưng “thầy” và gọi là “con”, thân mật kiểu người Nam bộ. Vậy là dần dà, tôi gọi ông là “thầy” xưng “con” lúc nào không hay. Chợt nghĩ, tôi gọi giáo sư là thầy bởi hai lý do: Thứ nhất, giáo sư là “thầy đờn”. Vào nửa đầu thế kỉ XX, ở Nam bộ xuất hiện những người dạy đàn và có ngón đàn tài hoa đều được gọi là “thầy đờn”, như thầy đờn Tư Triều, thầy đờn Năm Cơ, thầy đờn Bảy Bá… Lý do thứ hai, khi được làm việc với thầy, tôi học được rất nhiều điều, nên dù chưa từng là học trò của ông, tôi cũng như rất nhiều người khác đều gọi giáo sư bằng một tiếng thân thương là “thầy”. Một lần, tôi có hẹn với thầy nhưng lại đến muộn vì chuyện đột xuất không thể từ chối được, thầy không dùng điện thoại di động, tôi gọi điện thoại bàn thì không ai nhấc máy nên… đành đến muộn với ý nghĩ: dù sao thì thầy cũng ở nhà mà, mình không đến thì thầy nghỉ ngơi chờ mình thôi! Và tôi yên tâm đi làm việc đột xuất đó, xong việc, đến nhà thầy thì muộn gần hai tiếng. Tôi ngượng ngùng khi thấy thầy mặc chiếc áo dài tề chỉnh trên ghế (xe lăn) trong phòng khách chờ tôi. Tôi lắp bắp: “Thấy con không đến sao thầy không đi nằm nghỉ, sao lại ngồi đây chờ?”. Chị Na, người chăm sóc cho thầy chuyện đi lại và trang phục nháy mắt với tôi: “Thầy giận lắm đó, sao Hạnh đến trễ mà không báo?” Tôi luống cuống không biết phải nói gì, biết mình có lỗi nhưng mà việc đột xuất của tôi quá quan trọng, bây giờ có giải thích gì thì cũng vô nghĩa bởi thầy đã ngồi đây chờ tôi gần hai tiếng đồng hồ. Tôi áy náy quá chừng!

Thấy bộ dạng của tôi, giáo sư Trần Văn Khê không im lặng nữa mà trách nhẹ: “Con không biết là thầy luôn đúng giờ và ăn mặc chỉnh tề khi đón khách hay sao, để có cuộc hẹn với con, thầy phải hủy hai cuộc hẹn khác!” Ôi, lòng tôi tràn trề hối hận. Từ đó về sau, dù có bận đến đâu, hễ hẹn với thầy thì tôi không bao giờ đến muộn dù năm phút. Sau buổi đó, thầy quên ngay, thấy tôi đến làm việc đúng giờ, thầy đều rất vui vẻ. Có thể do tuổi thầy đã già để không còn nhớ những chuyện như vậy nữa, nhưng cũng có thể là do thầy đủ bao dung để quên đi những lỗi lầm của người trẻ như tôi.

Trong khi làm việc chung, tìm tài liệu hay kể về những kỷ niệm của thầy với âm nhạc, giáo sư Trần Văn Khê thường làm cho người đối diện cảm thấy thoải mái hoàn toàn. Công việc như là một sự khám phá, vui chơi và thầy nói về nó không biết mệt mỏi. Bất cứ điều gì liên quan đến âm nhạc, thầy đều lưu trữ hết sức cẩn thận và đầy đủ. Thầy luôn ý thức được rằng mọi chuyện rồi sẽ trôi qua, nếu không ghi lại mọi thứ kịp thời thì chúng sẽ không còn nữa. Hầu như thầy chỉ sống với khoảnh khắc ở hiện tại. Bất cứ cuộc gặp gỡ nào, nếu có điều kiện, thầy đều quay phim hoặc chụp hình, sau đó là lưu trữ. Kiểm lại thì tôi không có thói quen này và cho đến bây giờ vẫn vậy, những cuộc gặp gỡ quan trọng trong cuộc đời, tôi đều lưu bằng kí ức theo kiểu của một nhà văn, và ỷ vào trí nhớ của mình. Tôi vẫn chưa học được ở thầy thói quen lưu trữ mọi thứ bằng hình ảnh.

Có lần, công việc của tôi và thầy là tìm lại những băng ghi âm thầy đã ghi lại ở bên Pháp từ những năm 1950 ở trong máy tính (dữ liệu đã sang chép từ băng/ đĩa qua máy tính để lưu giữ). Tìm đến đâu, thầy và tôi nghe lại đến đó, khi nghe lại, kỉ niệm trong thầy tràn về. Thầy hát cho tôi nghe, sau đó còn giải thích rất nhiều về âm nhạc dân gian, dân ca và thơ cổ. Rồi thầy hát thơ, tôi “bay bổng” theo thầy. Vậy mà, khi đang hát ca như thế, thầy vẫn nhớ việc kế tiếp là hẹn với ai, làm gì và mấy giờ thầy phải ra khỏi nhà. Lúc đó tôi mới biết, trái tim nóng của thầy dành cho âm nhạc, còn cái đầu lạnh xử lý công việc lúc nào cũng thật khoa học, chính xác. Điều này thì người trẻ như tôi còn phải học nhiều, hễ làm việc là không biết trời đất, nhiều khi bỏ cả cơm, đọc sách hay quá quên cả những việc đang cần làm gấp.

Biết thầy lúc thầy đã gần 90 tuổi, tôi cùng đồng nghiệp tổ chức sinh nhật cho thầy nhiều lần, nhưng hầu như lần nào thầy cũng nhắc, dù vui sinh nhật nhưng mỗi năm cũng nên nghĩ thêm điều gì hay, điều gì mới cho việc học tập, nâng cao trình độ của mình. Thầy không thích viết hay nói về việc vui chơi, yêu đương nhưng khi nói về âm nhạc thì tình yêu và cái sự chơi trong đó mới thật là nhiều xúc cảm. Cũng chính vì niềm vui đó mà thầy ít khi từ chối những cuộc phỏng vấn có liên quan đến âm nhạc dân tộc, bởi trong khi được nói, thầy cảm thấy yêu đời hơn. Âm nhạc là năng lượng sống của thầy.

Tôi và cũng không ít người khác có chút “phiền” về việc thầy không… nhớ mình, dù đã có khoảng thời gian làm việc khá thân! Bởi ở tuổi ấy, thầy hay quên những người mới gặp, có thể thầy nhớ nội dung cuộc nói chuyện nhưng lại không nhớ tên người đó. Cũng thông cảm được thôi vì thầy đã lớn tuổi và công việc khiến thầy gặp những người mới không ngừng. Thầy không nhớ tên tôi sau nhiều lần cùng làm việc, nhưng thầy nhớ tên công ty tôi làm, nhớ nội dung tôi và thầy đã từng bàn luận. Có lần tình cờ gặp lại thầy ở chỗ đông người, tôi mừng rỡ đến chào thầy thì thầy chỉ cười cười rồi gọi là “con”, chứ không gọi được tên tôi. Tôi biết thầy đã quên, bèn nói về nội dung mà thầy cùng trò chuyện thì thầy vui vẻ và nhận ra ngay, tôi bèn nói tiếp về câu chuyện dang dở đó khiến những người xung quanh hơi ngạc nhiên. Chính tôi cũng có một lần bị thầy làm cho ngạc nhiên. Hôm ấy, tôi đến nhà thầy làm việc như đã hẹn trước, thầy liền đọc cho tôi nghe bài thơ… của tôi mà thầy đã thuộc! Đó là bài thơ tôi viết về mẹ, rồi thầy nói, con hãy cứ viết về mẹ, viết thật nhiều về đề tài không bao giờ thừa này, con viết về mẹ xúc động lắm nhưng sao con viết ít quá! Tôi chỉ cười mà không dám hứa gì, vì đề tài này bất tận nhưng khó viết và cũng rất khó hay nếu khi viết không đủ xúc cảm và sự tinh tế. Tôi lấy đó làm mừng vì thầy đã chịu đọc thơ của tôi chắc là thầy... nhớ tên tôi rồi. Nhưng khoảng vài tháng sau, trong một cuộc tổ chức ra mắt sách, tôi gặp lại thầy, thầy vẫn chỉ gọi “con” và không nhớ tôi tên gì! Đúng là những cuộc hội ngộ lạ lùng. Và tôi nhận ra, đôi khi quên một ai đó khi ít được gặp họ cũng là điều hay. Nếu còn duyên để gặp nhau thường xuyên thì nhớ nhau, còn hết duyên đến vài năm mới gặp một lần thì chắc cũng không cần phải nhớ để còn tâm trí mà lo và nhớ những người đang kề cận với mình!

Mỗi lần gặp lại thầy, lần nào cũng thế, tôi vẫn được nghe thầy nói về âm nhạc và những người nghệ sỹ thầy yêu quý. Thầy không nói cho chúng tôi biết chúng tôi phải làm gì với điều mình yêu quý, thầy chỉ nói về điều thầy yêu quý cũng đã khiến chúng tôi được truyền lửa đam mê. Tôi không có khiếu về âm nhạc nên không theo làm học trò của thầy được, tuy nhiên, từ thầy mà tôi nhận được bài học là hãy sống hết lòng với điều tôi yêu quý, khi đó tôi sẽ được hạnh phúc. Và tôi tin rằng, với tất cả những gì giáo sư Trần Văn Khê đã sống cho âm nhạc, cho tình yêu và đam mê của mình, thầy đã có được kho tàng hạnh phúc to lớn nhất.

Nhà thơ Ngô Thị Hạnh

(Tháng 12/2016)

THẦY TRẦN VĂN KHÊ: QUYỀN NĂNG NGHỆ THUẬT

Trong nghệ thuật viết hay biểu diễn, khó nhất vẫn là lửa! Lửa ở đây chính là những khoảnh khắc chớp sáng, cái vi diệu của sự xuất thần. Lửa còn chính là sự hóa thân quên mình, nâng cái “tôi” cao cả cứu cái “chúng ta”. Lửa còn chính là tình yêu nghề, yêu nghiệp, yêu cái đa đoan đoạn trường của mình vì thế mà được “bà độ” hay “tổ đãi”. Những ai từng có dịp gần gũi hay làm việc với thầy Trần Văn Khê đều nhận thấy ông là một nghệ sỹ lớn thâu tóm được quyền năng nghệ thuật bởi tri giác và tri thức hòa làm một và ông cũng là người thầy đúng nghĩa.

Tháng 8 năm 2009, Tỉnh ủy Quảng Nam tổ chức chương trình Lễ hội Văn hóa Việt - Nhật lần thứ sáu tại Hội An. Các anh biết tôi có mối quan hệ với thầy Khê nên muốn tôi làm trung gian mời thầy về phố Hội tham dự với tư cách khách mời đặc biệt. Quan trọng hơn chúng ta làm chung với Nhật trong một chương trình văn hóa nên cái khó là phải nêu bật được những cái hay, cái độc đáo nhất của văn hóa truyền thống Việt Nam với bạn bè thế giới. Cuộc thương thuyết đã chuẩn bị kéo dài trước ba tháng với rất nhiều trao đổi. Cuối cùng, thầy Khê gửi lời đến Ban tổ chức, thầy sẽ lên đường nếu có tôi làm trợ lý và thư ký cho ông suốt chuyến hành trình.

Tại sao lại thư ký rồi trợ lý? Thầy muốn tôi phải hoàn thành đúng hai vai trò trong chuyến đi: Tham vấn những vấn đề cần và phát sinh kịp thời trong lễ hội khi ban tổ chức yêu cầu và phụ trách mảng thông tin và tiếp xúc phóng viên, lên lịch xếp đặt giờ phỏng vấn thầy nếu có yêu cầu. Thầy Khê tuyệt đối trân trọng anh em làm báo chí và truyền thông. Thầy luôn nói rằng: Dư âm hay thành công của một chương trình sẽ được biết đến qua truyền tin báo chí. Sức lan tỏa rộng rãi vì thế thầy không bao giờ từ chối tiếp xúc các nhà báo. Để được chu đáo, mỗi cuộc gặp gỡ thầy muốn có lịch trình cẩn thận. Thậm chí các câu hỏi thầy cũng cần biết trước để trả lời thỏa đáng, tránh không làm các phóng viên thất vọng. Còn trợ lý là tôi phụ trách đẩy xe giúp thầy vốn ngồi xe lăn vì di chuyển từ Sài Gòn ra Đà Nẵng, thầy Khê thường xuyên đi nói chuyện diễn thuyết nước ngoài, là một nỗ lực đáng nể, can trường của một người già đi lại khó khăn trên xe lăn như ông!

Tôi chưa từng được học ông ngày nào nhưng đã may mắn được gần người thầy vĩ đại về âm nhạc truyền thống Việt trong một tuần ở miền đất lạ! Nhưng phải nói đến cảm giác của chúng tôi từ Sài Gòn bay về Đà Nẵng sau đó tiếp tục đi xuống Hội An bằng xe Tỉnh ủy. Một tâm thế tôi chưa từng có hay chuẩn bị trước! Tôi còn được ăn cùng mâm, ngủ cùng phòng và trở thành một trợ lý và thư ký riêng cho ông. Ông cho phép tôi gọi ông bằng thầy tôi mới được vinh dự đó. Tất nhiên! Bởi tôi không có một may mắn học ông ngày nào. Ít ra, cái rễ cây đại thụ lớn như ông cũng cảm được cái vị đắng, chát ngầm của chiếc lá xanh là tôi từ những va chạm trầy xước, để biết mùi “lễ độ” của cuộc sống! Tôi kính trọng ông như ông nội mình. Ở con người Trần Văn Khê toát ra một uy lực văn hóa hay lửa nguyên khí hấp lực người đối diện.

Để đọc hết sách Trần Văn Khê viết thật không dễ. Hiểu hết ý nghĩa việc ông làm, nghiên cứu, giới thiệu âm nhạc cổ truyền Việt Nam ra thế giới càng khó hơn. Sự thật là giới trẻ hôm nay rất ít người có kiến thức về tinh hoa âm nhạc truyền thống Việt. Trong nhà trường cũng chưa chú trọng dạy điều đó cho học sinh nếu không phải là sinh viên chuyên ngành. Nên không quá khi nói rằng, thầy Khê vừa là một nhà sư phạm, một kiến trúc sư cổ truyền âm nhạc vừa là một nghệ sỹ biểu diễn. Trong những buổi nói chuyện của ông, khán giả say mê kiến thức uyên bác nhưng cũng hút hồn vì tài nghệ biểu diễn của ông. Tôi nghĩ ông là một “đấng sáng thế mới” trong cõi riêng của âm nhạc và văn hóa cổ. Qua tiếng ngâm trầm, bàn tay điệu nghệ, đôi mắt huyền sử, đôi lông mày bạc quắc thước oai phong… ông đưa khán giả vào đế chế riêng của mình làm sáng lại hay phục hưng giá trị âm nhạc một thời ngỡ chỉ còn trong thế giới thần thoại hư lãng…

Nhân dịp này thiết nghĩ, tôi cũng nên kể lại một kỷ niệm ngược ký ức xa hơn. Dường như tôi có duyên với thầy Khê bởi tôi đã được gặp và nghe ông nói chuyện từ khi còn là đứa trẻ 13, 14 tuổi tại Đà Nẵng. Thật khó diễn tả được trí nhớ của một thằng bé sau bao nhiêu thời gian lùi xa vẫn còn hai chi tiết về ông: Mũi to và nói chuyện rất khoái hoạt! Đó là vào khoảng những năm 1984 - 1985 khi ông từ Pháp về nói chuyện âm nhạc cổ truyền Việt Nam. Hình như chuyến đi đó của ông qua nhiều tỉnh thành từ Hà Nội đến Huế rồi mới đến Đà Nẵng. Hai buổi diễn thuyết của ông tại đài phát thanh tỉnh đông nghẹt người. Trần Văn Khê nói chuyện có duyên. Ông làm khán giả luôn vỗ tay ào ào, cười nói, cảm xúc, rung động theo ông. Không chỉ có duyên với những người già mà ông còn biết cách để một thằng bé như tôi ngày ấy không ngủ gật. Ngược lại, tôi háo hức say sưa vểnh tai chăm chăm nghe như nuốt lấy từng lời ông nói!

Một nghệ sỹ lớn bởi sự quan tâm đến từng chi tiết nhỏ, không có gì bỏ sót nếu như nó là những tình huống của nghệ thuật. Thầy Khê cũng là một người chu đáo, tinh tế như vậy! Ví dụ, sau buổi nói chuyện tại quảng trường Hội An, trở về phòng nghỉ, thầy nhắc Hải Phượng: “Sao lúc thầy gõ trống cờ rắc tùng phách đầu con bỏ, đến phách thứ hai con mới vào? Có phải con quên không?”. Hải Phượng ngớ người ra một lúc rồi mới phát hiện mình quên. Chẳng là lúc ấy có nhiều đoàn khách Nhật đi qua quảng trường nghe tiếng thầy Khê nói chuyện sang sảng bên trong thích quá ghé vào. Chỉ một phút lơ đãng, thầy đã vào phách nhịp thứ hai. Thầy tinh tế đến mức trong buổi nói chuyện của thầy chậm, nhanh, sơ suất, thiếu sót chỗ nào thầy đều lưu lại để sau đêm diễn về trao đổi, phân tích khắc phục triệt để. Cả khi khán giả vỗ tay tán thưởng cũng vậy! Thầy ghim lại chỗ nào “tâm lý” để cầu tiến phát triển hơn nữa! Đó chính là lửa quyền năng nghệ thuật.

Và tôi nhớ nhất hình ảnh thầy Khê thư thả nói chuyện với bà Phó chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan và Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam Nguyễn Đức Hải tại khu du lịch biển Hội An - Cửa Đại trưa ngày 15 tháng 8 năm 2009 trong tiệc chiêu đãi thành công sau lễ hội văn hóa Việt - Nhật. Hình như các chính khách trước ông không có khoảng cách. Họ vẫn là những khán giả say mê lắng nghe những điều thầy nói. Có điều gì thần kỳ trong câu chuyện của thầy, trong nói chuyện của thầy hay thế giới âm nhạc cổ truyền Việt Nam có quá nhiều điều kỳ bí, hấp dẫn. Cũng có thể cả hai!

Thật trống vắng nếu người kể chuyện đã nằm xuống! Lửa tắt! Đóng lại một thế giới huyền ảo! Khép lại một quyền năng nghệ thuật!

Cuộc đời thật đáng buồn nếu thiếu vắng những Nghệ sỹ biết cách kể chuyện! Bởi cuộc sống phải chăng là một túi ký ức để chúng ta đi tìm lửa nguồn kết nối hôm nay - hôm qua, hiện đại - truyền thống… Những nghịch phách đảo tắt lặn và hồi sinh như trái tim đập trong tàn tro âm nhạc và văn hóa…

Nguyễn Hữu Hồng Minh

(Theo Một thế giới, 8/7/2015)

THẦY KHÊ

Mình cũng không nhớ lần đầu tiên được dịp làm việc cùng Thầy là từ bao giờ nữa, chỉ nhớ rằng, lâu lâu lắm rồi, từ hồi mình còn là một cô dẫn chương trình trẻ tuổi và số lần mình dẫn chương trình có Thầy làm nhân vật chính đã nhiều lần vượt con số đếm trên đầu ngón tay. Hai Thầy trò ngồi tung hứng, quăng bắt ăn ý trong nhiều số chương trình Trò chuyện cuối tuần của Ban chuyên đề nói về cuộc đời Thầy cũng có, về âm nhạc cũng có. Thầy còn nói về ẩm thực, về điện ảnh, về nhân sinh quan đầy lạc quan và bao dung của Thầy về cuộc sống. Mà Thầy nói cái gì nghe cũng hay, cũng hấp dẫn, mình là người dẫn chương trình còn say sưa ngồi nghe, “mắt tròn mắt dẹt”, huống hồ là khán giả.

Sau này, tới khi mình có thể biên tập thực hiện một số chương trình trò chuyện hay âm nhạc diễn giải, một trong số những nhân vật mình luôn muốn mời đầu tiên chính là Thầy. Vậy mới có một chương trình Đời vẫn đẹp sao mình đến ghi hình ở nhà Thầy, hai Thầy trò ngồi ôn chuyện suốt 45 phút phát sóng, chuyện đời Thầy hồi trẻ, thời thanh niên đi du học, lúc về lại quê nhà và làm được bao nhiêu việc để bảo tồn âm nhạc truyền thống nước nhà, cả những ưu tư trăn trở và hoài bão tiếp tục làm sao để giới trẻ yêu thích âm nhạc truyền thống hơn… Rồi hai chủ đề của chương trình Còn mãi với thời gian, Thầy giảng giải, đầy duyên dáng và hóm hỉnh về Nét duyên trong dân ca; hay sâu sắc và ý vị trong Âm nhạc thính phòng Việt Nam. Rồi một chương trình Thay lời muốn nói - Hương vị quê nhà, thầy làm khách mời, diễn giải về ẩm thực Việt… Những chương trình này đều mang đậm phong vị cá nhân Thầy, uyên bác, sâu sắc.

Không thương sao được.

Mình không phải là một học trò do Thầy đào tạo bài bản dài hơi, nhưng không biết từ bao giờ, từ năm nảo năm nào, mình đã gọi Thầy là Thầy chứ không gọi bác như với các nhạc sỹ lão thành khác. Tới chừng lên năm đầu tiên học Âm nhạc học tại Nhạc viện thành phố, mình làm tiểu luận về Những bài viết tiêu biểu về Âm nhạc Dân tộc học của giáo sư. Trần Văn Khê trên một số tự điển thế giới, mình “đóng tổ” ở nhà Thầy hầu như mỗi sáng trong suốt gần cả tháng trời, bò ra trên nền gạch bông mát lạnh ở nhà Thầy, lục tìm tư liệu, tra cứu thông tin, cái gì đọc không hiểu lại “Thầy ơi, Thầy ơi…!” Mà nhiều khi mình nghĩ, không biết bộ não Thầy được làm bằng chất liệu đặc biệt hay xếp ngăn nắp kiểu gì mà Thầy chứa được rất nhiều thông tin, hỏi đâu Thầy giảng giải chu đáo cặn kẽ đến đó, còn nhớ chi tiết thông tin đó nằm ở trang số mấy, quyển số mấy, từ điển gì… Mà những thông tin chuyên sâu đó không phải dạng “mở miệng ra bâng quơ” cũng được, nào là “Âm nhạc Phật giáo tại Việt Nam”, rồi “Điệu thức trong truyền thống âm nhạc Đông Á”, hay “Giới thiệu về Âm nhạc truyền thống Việt Nam trong Tân từ điển bách khoa về âm nhạc The New Groove”… Không chỉ nói, Thầy còn hát lên “minh họa” cho mình thu lại, về nhà mở ra nghe tới nghe lui đặng mà nhập tâm, mới dễ làm hơn. Thầy còn cho mình “tiếp cận” kho tư liệu về âm nhạc đồ sộ Thầy cất công đem từ Pháp về, mình “lội tới lội lui” trong đó mấy buổi, thấy muốn choáng ngợp.

Bài tiểu luận hoàn tất, trước khi đem nộp giảng viên hướng dẫn, mình gửi thư điện tử sang Thầy nhờ Thầy kiểm tra lại lần cuối độ chính xác của thuật ngữ chuyên môn. Người Thầy già dễ thương, thời điểm đó cũng ngót nghét 90 tuổi, vẫn tinh tường gửi lại cho mình một bản chỉnh sửa chi tiết, còn cẩn thận viết: “Những chỗ thầy chỉnh, thầy tô đỏ để con dễ nhìn. Những chỗ thầy còn thấy băn khoăn, thầy tô vàng, con để ý coi lại.”

Những ngày sau vụ “học trò ngang hông mọc ra” ngắn ngủi này, Thầy cũng rộng rãi cười giới thiệu với mọi người, mỗi lần ai đó đến thăm Thầy cũng gặp mình ở đó, rằng mình là “một học trò cưng của Thầy”. Mình nghe, vui vui trong bụng, nhưng cũng không “tự ảo” tới mức mình tưởng mình là… học trò cưng ít ít của Thầy, vì mình biết, với cái tính dễ thương quảng giao lại bao dung của Thầy, học trò Thầy mênh mông bao la, “học trò cưng” cũng không hề ít.

Không thương sao được.

Nhưng có cái này thì mình tin. Mình là một trong những người dẫn chương trình được Thầy ưng ý và tin tưởng nhất. Những năm sau này, PNC, tập đoàn vẫn tâm huyết trong các hoạt động nối dài những nguyện vọng của Thầy vẫn có những buổi ra mắt những bộ tự truyện của Thầy, rồi video Người truyền lửa, rồi những dịp sinh nhật, mừng thọ Thầy nữa… Những dịp đó, Thầy đều yêu cầu, “để con Quỳnh Hương nó dẫn cho tui, nó hiểu tui nhứt”. Chắc tại mình có chút duyên với Thầy, gắn bó với Thầy đã quá nhiều dịp nhiều lần rồi, cái gọi là “ăn ý” cũng không phải một ngày một bữa mà có được. Vậy là mỗi dịp đó, mình đến, lại cười nói xới lới và trò chuyện với Thầy một cách vui vẻ nhẹ nhàng và không cần nhiều cố gắng, như một đứa nhỏ vừa là “hậu bối” vừa là “bạn bè nhỏ” của “người bạn lớn” là Thầy. Mỗi dịp tới, có khi thì mừng thấy Thầy hồng hào khỏe mạnh, lúc lại hơi buồn lòng nghe bảo sức khỏe Thầy chỗ này lại chỗ kia không khỏe, mà cái mật độ “không khỏe” đó lại dường như càng về sau càng dày… Mình cũng hiểu, người già đúng như chuối chín cây, biết làm sao cản…

Lần cuối cùng mình được gặp Thầy cũng là khi Thầy ở trong bệnh viện, Thầy nằm ở đó, đỡ mệt vẫn muốn ngồi dậy để cười cho tươi để học trò chụp tấm hình được đẹp, vẫn thân thiết vui vẻ trêu cô điều dưỡng lớn tuổi mà Thầy xem ra đã quen thân, do phải ra vào bệnh viện này quá nhiều lần…

Không thương sao được.

Để nói về một giáo sư Trần Văn Khê rất uyên bác, hóm hỉnh, hoạt ngôn, tài năng diễn thuyết trước đám đông thuộc hàng “siêu việt”, có đóng góp to lớn vào việc bảo tồn và phát triển âm nhạc truyền thống dân tộc, chắc nhiều người đã nói. Sáng nay, đọc được tin Thầy vĩnh viễn ra đi, trong lòng mình lại bật lên những mảng ký ức riêng riêng nhỏ nhỏ về Thầy. Sẽ rất nhỏ nhoi so với một trời những ký ức lớn của những người lớn với những gắn bó lớn với Thầy. Mình, với Thầy vẫn luôn là một đứa nhỏ “hơi hơi hiểu chuyện, hơi hơi lí lắc”, đã kịp có với Thầy những lần “có duyên mà được làm việc”, đã kịp thời học ở Thầy một điều lớn nhất: thái độ lạc quan, ung dung tự tại với cuộc sống. Và với điều đó, mình tự nhiên nghĩ, với Thầy, đây chỉ là kết thúc một chặng du ngoạn kỳ thú để chuẩn bị bước sang một chặng hành trình mới cũng tự tại ung dung không kém. Thế thì…

Con tạm biệt Thầy, Thầy nhé…

Thầy yên nghỉ, Thầy nhé.

Lê Đỗ Quỳnh Hương

(Thành phố Hồ Chí Minh, 24/6/2015)

TRẦN VĂN KHÊ - THIÊN TÀI NHÂN ÁI

Từ xa nhận được hung tin Thầy nhập viện trong tình trạng nguy cấp, tôi nôn nóng muốn về, hi vọng được gặp lại Thầy.

Anh Nguyễn Nhã bảo chỉ trong 48 tiếng, anh bác sỹ Đỗ Hồng Ngọc lắc đầu bảo cũng không lâu. Nhưng tôi hi vọng, cái hi vọng của con tim mù lòa, mong có lúc Thầy tỉnh lại, ngồi dậy và cười với chúng tôi rồi nói một cách tươi vui: “Các em ơi, Thầy thắng rồi” như có lần cách đây mười năm, Thầy đã thắng cơn đau thập tử nhất sinh để khi gặp mặt, Thầy bảo Diêm Vương sợ Thầy rồi, bảo về dương gian thôi và cười giọng cười Nam bộ rất đắc.

Về đến Sài Gòn gặp chị Hỷ Khương với đầu cúi xuống, nụ cười không còn tươi rói như ngày nào, thấy thương. Nghe anh Nguyễn Nhã trầm tĩnh ở đầu dây có chút chi mừng, gặp anh Đỗ Hồng Ngọc tự tại nhưng cười hơi gượng, đêm về lại lo. Nghe Thanh Thúy giọng như khàn hơn mọi khi, thấy sợ. Gặp Hoàng Anh ở đầu dây trong lúc Sài Gòn bốn bề xe kẹt, bỗng nghe hi vọng mù quáng như một thời trẻ dại… Mà cô ấy có lý khi bảo tôi rằng: “Chị ơi Thầy đang giả đò…chết… để dọa tụi mình”. Cô ấy nói mà nghe nước mắt chạy quanh. Thầy, con người vui sống, thích sống, mạnh mẽ sống, vượt trên mọi sóng gió gian truân, cho đến khi ngồi xe lăn vẫn còn vun vút đi khắp mọi miền, làm sao chết được? Thầy sống! Bỏ hết mọi lý luận khôn ngoan, tôi níu câu nói trẻ nít của Hoàng Anh mà về Huế lo công việc. Tôi tin Thầy sống mãi, hổ “nhớ rừng”, chúa tể sơn lâm giả vờ ấy thôi, như khi ở München năm 2002 ấy, ngồi trong phòng trọ thong dong, Thầy phất tay áo hát “truyền nhị vị phu nhân, mau mau vào chầu thánh thượng a!” và cả đoàn hát bội Bình Định, từ Chi Manh (nữ nghệ sỹ ưu tú Hòa Bình) cho đến Lộ Địch, cho đến Hỷ Khương, Hoàng Anh đến phủ phục quanh Thầy, huyên náo cười đùa, vui như… hát bộ.

Điều gì làm cho lũ chúng tôi, những đứa vô danh, lại có thể vui đùa hớn hở quanh một nhân vật mà cả bốn bể đều cho là phi thường, từ Nam chí Bắc cho là thiên tài họa hiếm, đã từng chinh phục khán thính giả năm châu yêu âm nhạc kịch nghệ, đã lừng danh dùng sở học uyên bác về nghệ thuật của mình che chở cả hồn dân tộc? Điều gì cho phép lũ trẻ con (đã già như chúng tôi) vừa cười mếu máo cho rằng Thầy chỉ giả vờ, chứ Thầy sống mãi!?

Trần Văn Khê! Ấy chính là nhà! Là mái nhà cho vô số chúng sinh. Thầy che hết, che mà không che, chỉ bằng tiếng đàn, giọng hát, trí nhớ vô song! Biết bao nhiêu thiên tài trên quả đất, biết bao nhiêu danh nhân hào kiệt anh hùng, sáng ngời sử sách, nơi Thầy lại ấm tình nhân ái lạ thường! Nơi Thầy, tài bỗng là tình và tình hóa nên tài. Cái tình của Thầy đối với mỗi người tế nhị và tinh chất như khi tay lựa từng phím đàn tìm ra tiếng tơ qua dấu nhấn, tưởng như hồn nhiên thả tiếng, nhưng chính là chạm được nỗi đau, nỗi niềm của người bên cạnh, để nhịp nối là cảm thông, xúc động là nhịp cầu bước tới người.

Khi gặp Thầy lần đầu tại München năm 1973, Thầy còn là một nghệ nhân thành danh, trước hàng trăm khán giả, nhã nhặn khiêm cung rất mực trong tiếng hoan hô. Đến và đi nhẹ nhàng, tuồng như chỉ là tao ngộ nhất thời. 26 năm sau, năm 1999, tôi gặp Thầy lại trong cuộc hòa thơ nhạc tại nhà chị Hỷ Khương, bỗng giật mình khi nghe người nghệ sỹ tưởng như chẳng nhìn ai ấy, lại có thể nhìn kỹ, nhớ kỹ và mô tả tỉ mỉ một con người chỉ gặp một lần. Mô tả ấy lại ý nhị vô cùng, không nhìn lên mà biết người ấy vừa đang lúng túng bên ngoài vừa đầy tâm bệnh bên trong[17]. Cho nên nhắc, nhớ kỷ niệm là phương pháp vi tế chữa bệnh cho người, trong lúc tay vẫn nhấn dây tơ. Bất ngờ, cơn bệnh trầm kha bỗng chốc tan theo cùng với tiếng đàn. Có lẽ tôi chỉ là một trong hàng nghìn, ức triệu hay “tỉ tỉ” (để nói như chị Hỷ Khương) trường hợp với Trần Văn Khê trong cảm thông nhân ái, từ đó đi suốt đời người. Tính nhân ái ấy không xa hoa, không ồ ạt vồn vập mà như dòng nước thấm sâu, tựa như tiếng đàn âm thầm tìm đến cố nhân.

[17] Bến Cũ Văn Lâu tại Thùy Khương trang

Ba mươi năm sau, năm 2002, tôi trở lại München cùng với đoàn hát bội Bình Định lưu diễn vở tuồng Lộ Địch, Thầy lại là người ôm tất cả mọi người vào trong lòng, âm thầm ủy lạo và khích lệ đoàn hát xa nhà, sát cánh với anh em nghệ nhân và ngay cả người tổ chức. Phải nói một lời cho rõ, cuộc lưu diễn nếu không nhờ tài thuyết diễn đầy đam mê, tài hoa và tài tình nhất mực của Trần Văn Khê thì không thể thành công đến thế. Cuối cùng, khán giả lại chạy theo Trần Văn Khê để tìm để biết hồn nhạc Việt Nam. Trần Văn Khê, trái tim và tiếng nói Việt Nam, như cuộc phỏng vấn trên đài München dội vang. Riêng tôi, đội ơn Thầy vạn bội cái tình mẫn cảm, luôn che chở cho tôi làm tròn công việc, đứng trên sân khấu cùng với khán giả hòa hợp, đồng tình.

Và từ đó Trần Văn Khê trở nên một người thầy ẩn mật truyền đạo cho tôi, hầu như là không lời, ngay cả khi Thầy viết hay nhận xét về tôi, thì những lời ấy chỉ là bên ngoài, bên trong Thầy như đã nắm tay chỉ cho tôi dấu vết con đường nhân ái mà Thầy đang đi, ấm áp, thuần nhị và vi tế vô cùng, vi tế như tiếng tơ Thầy thường gảy khúc cho chúng tôi nghe. Tôi tìm và nghe mãi cho đến khi tỉnh giấc mê lầm và thấy được con người thuần chất ấy.

Năm 2013, tôi là khán giả của cuộc trò chuyện thơ nhạc Hàn Mạc Tử và Phạm Duy tại Huế mà Trần Văn Khê là người giới thiệu. Trên sân khấu, mắt tôi được đổ đầy hình ảnh của hai lão nhân nghệ sỹ bậc nhất của Việt Nam nói chuyện thơ nhạc. Một cuộc trùng phùng kỳ lạ. Một ông lão 90 nói về một ông già 90 nhưng họ trẻ, sức sống họ tràn đầy, tài hoa của họ sáng rỡ. Tôi mở mắt to muốn thu hết từng chi tiết, từng cử động của mỗi người, như quay cho mình một cuốn phim. Bỗng nhiên Trần Văn Khê choáng ngợp võng mô tôi. Con người nức tiếng ấy, thân xác dềnh dàng ấy, trong vai trò giới thiệu, như đang làm bé lại, để ca ngợi, nâng cao người bạn tài hoa của mình, vụt lớn tràn mắt tôi, làm mờ tất cả những người chung quanh. Trần Văn Khê năm 1973 đi qua với tiếng đàn hờ hững trong tôi, mãi 40 năm sau, tôi mới thấy được Trần Văn Khê, thấy trái tim của ông - một chữ hầu như là sáo ngữ, mà tôi phải dùng - là trái tim Bồ Tát hành thâm bát nhã, ba la mật đại từ bi, bên trên tính toán ai tự hạ mình xuống sẽ được nâng lên. Âm nhạc trên hết không chỉ ca ngợi yêu thương, mà yêu thương thật tình, yêu con người từ trong trứng nước.

Thiên tài Einstein cuối đời nhận ra: “Thay vì sử dụng công thức E = mc2, nếu chấp nhận rằng, năng lượng hàn gắn thế giới có thể đạt được bằng tình yêu được sản sinh với tốc độ ánh sáng bình phương, chúng ta hoàn toàn có thể đi đến kết luận: Tình yêu chính là một lực mạnh vô song, bởi nó không hề có bất kỳ giới hạn nào (Thư gửi con gái Lieserl của Einstein)”.

Einstein! Xin ông hãy làm một quả bom Trần Văn Khê, nhân Trần Văn Khê lên tỉ tỉ lần, nói như chị Hỷ Khương!

6 giờ sáng ngày 29 tháng 6, Hoàng Anh gọi cho tôi bảo đang đi đưa Thầy về cõi Nhạc Trời. Tôi ngồi đây, gạt lệ chia tay.

Thái Kim Lan

(Huế, ngày 29/6/2015)

GIÁO SƯ TRẦN VĂN KHÊ VÀ KỶ NIỆM VỚI GIA TỘC NGUYỄN VĂN VĨNH

Mùa xuân năm 2006, tôi quyết định tiến hành việc làm và xây dựng bộ phim tài liệu về học giả Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936). Không có ai cố vấn (lúc đó tôi cũng không tin rằng có ai đó có thể hiểu tường tận về cuộc đời và sự nghiệp của học giả Nguyễn Văn Vĩnh để có thể cố vấn cho mình), mà cũng không hiểu mình sẽ hỏi ai để biết phải làm thế nào, làm những gì? Vậy nhưng tôi vẫn làm!

Bước đầu tiên, sau khi thống nhất được với đạo diễn phim tài liệu Trần Văn Thủy và người sẽ nhận việc quay phim, tôi lên kế hoạch vào Thành phố Hồ Chí Minh. Lý do thứ nhất đơn giản vì ở quận Tân Bình có con phố mang tên học giả Nguyễn Văn Vĩnh. Lý do thứ hai, vì vợ chồng bác gái tôi (chị liền kề với cha tôi và bà là người con thứ chín của học giả Nguyễn Văn Vĩnh) là Nguyễn Thị Mười và Bùi Tường Trác sống ở trong đó, tôi muốn tâm sự với họ. Vậy thôi!

Tôi băn khoăn lắm, vì cả nhóm làm phim có năm người cùng toàn bộ các loại trang thiết bị, sẽ hành hương vào tận Thành phố Hồ Chí Minh cả tuần lễ, mà không lẽ, chỉ có hai mục tiêu để ghi hình, liệu có lãng phí không? Tôi hướng suy nghĩ đến năm người nữa, mà theo tôi, là những gương mặt cần quan tâm, vì họ là những người uyên bác, trong đó có giáo sư âm nhạc Trần Văn Khê. Tôi nhận thức đơn giản rằng, vị giáo sư này chuyên sâu về âm nhạc dân tộc suốt cả cuộc đời, hẳn cái hồn quê hương, cái hồn dân tộc của ông phải sâu sắc lắm, mà người nào đã yêu, và biết cách yêu dân tộc này đến độ đắm đuối suốt cả cuộc đời, nhất định sẽ biết và hiểu về Nguyễn Văn Vĩnh phải nhiều hơn những người hiểu biết khác. Mình phải tìm đến người này, vì hẳn đấy là người uyên bác!

Tôi nghĩ đến việc làm sao để biết những con người này đang sống ở những địa chỉ nào ở Thành phố Hồ Chí Minh? Hiện có ở nhà không? Mình tìm điện thoại và sẽ xin họ ý kiến qua điện thoại, nếu được phép, mình sẽ xếp lịch đến để tiếp xúc, thăm hỏi trò chuyện. Nếu được phép nữa, mình sẽ phỏng vấn và ghi hình…. Từ đó, mình sẽ dùng làm tư liệu, nếu hay, mình sẽ dựng thành phim… Tôi nghĩ đơn giản, có phần ngây ngô. Bản năng đã mách bảo tôi làm thế!

Tôi gọi điện thoại cho người anh họ là bác sỹ Nguyễn Lân Đính (con trai thứ hai của người anh cả của cha tôi, bác sỹ Nguyễn Hải, con trai cả của học giả Nguyễn Văn Vĩnh).

Tôi trình bày qua điện thoại với anh Đính về nguyện vọng muốn được gặp những người kể trên. Anh Đính mừng lắm khi nghe nói đến ý định của tôi. Anh nhận lời sẽ giúp tôi tìm kiếm và anh lưu ý: “Anh lâu không được gặp những người này, anh cũng có biết họ, không hiểu hiện họ có ở Việt Nam không, nhưng anh sẽ hỏi thăm và sẽ báo lại”.

Chỉ ít ngày sau, tôi nhận được đầy đủ thông tin. Chúng tôi thu xếp lên đường. Thứ bảy, ngày 15 tháng 4 năm 2006, theo lịch hẹn, đoàn làm phim chúng tôi có mặt tại nhà riêng của giáo sư Trần Văn Khê. Gọi là đoàn làm phim vì lúc này chúng tôi có đến tám người chứ không phải chỉ là năm như khi xuất phát từ Hà Nội.

Đúng 8 giờ 30 phút, người trợ lý của giáo sư ra mở cửa. Khi bước vào, giáo sư ra đón chúng tôi. Tôi hơi ngại ngại vì… thấy ông mặc đẹp quá, trang trọng quá, trông đã thấy ông đáng kính rồi!

Nhóm kỹ thuật nhanh chóng đặt máy quay, bố trí ánh sáng, âm thanh. Sau những giây phút làm quen, cách nói chuyện của giáo sư đã làm tôi thật sự thoải mái. Giáo sư vào nội dung câu chuyện về cuộc đời, sự nghiệp của học giả Nguyễn Văn Vĩnh một cách tự nhiên nhưng phảng phất sự thâm trầm. Giáo sư khái quát lại cả một thời quá khứ ấu thơ của ông gắn liền với những bài dịch văn học Pháp của Nguyễn Văn Vĩnh. Ông kể rằng, cả gia đình ông đã say sưa thế nào khi đọc tác phẩm Những người khốn khổ của Victor Hugo mà cụ Nguyễn Văn Vĩnh dịch sang tiếng Việt là Những kẻ khốn nạn. Giáo sư nói: “Tôi còn kể lại được cho người cô ruột của tôi nghe câu chuyện Những người khốn khổ hay như thế nào”. Sau này, khi trình độ am hiểu tiếng Pháp của ông được nâng cao, ông đã đọc nguyên văn tác phẩm Những người khốn khổ (Les Misérables) và ông khẳng định “Khi đọc bằng nguyên văn tiếng Pháp, mới thấy cụ Vĩnh dịch giỏi như thế nào… Rồi tôi còn được đọc Kim Vân Kiều cụ Vĩnh dịch sang tiếng Pháp… Dịch không phải chỉ là đem cái ngôn ngữ này chuyển sang một ngôn ngữ khác mà đó là sự chuyển tải một nền văn hóa này sang cho một nền văn hóa khác, để họ biết rằng, chúng ta cũng có một truyền thống văn hóa đẹp như thế nào!”.

Thần thái ông tự nhiên, ngôn ngữ ông dùng mộc mạc, ông nghẹn ngào khi tâm sự với chúng tôi: “Tôi kính trọng cụ Vĩnh còn vì đó là người làm cho cái chữ quốc ngữ trở thành một nền văn chương cho dân tộc mình. Thái độ của cụ Vĩnh với chữ quốc ngữ vô cùng trân trọng, cụ không chỉ coi chữ viết là phương tiện mà nó còn là cái chìa khóa để mở ra những cánh cửa cho sự hiểu biết về văn hóa cho dân tộc Việt Nam… Cụ Vĩnh còn làm báo, khi làm tờ Đăng Cổ Tùng Báo cụ còn dám bênh vực cụ Phan Châu Trinh… Dám ký đơn gửi Nhà Cầm quyền đòi thả Phan Châu Trinh. Chuyện ấy ghê gớm quá. Người cô ruột của tôi là giáo viên, khi cụ Phan Châu Trinh mất, chỉ vì để tang cụ Phan Châu Trinh mà cô tôi bị nhà trường đuổi khỏi trường…!”.

Tôi bắt đầu thấy những điều tâm sự của giáo sư Trần Văn Khê ngày càng tỏ ra thân mật. Ông nói thoải mái, không dứt, thực sự là tâm sự, không hề có sự căng thẳng hay nghiêm nghị như ai đó khi ngồi trước ống kính máy quay. Ông cắt nghĩa nhiều điều liên quan đến quan điểm văn hóa của Nguyễn Văn Vĩnh, ông cũng nhắc lại đến hai lần rằng mình không phải là người có chuyên môn nghiên cứu về văn học, ngôn ngữ hay dịch thuật.

Ông kể tiếp: “Phải đọc lại các bài điếu văn khi cụ Vĩnh mất để thấy rằng nếu cụ Vĩnh không phải là người yêu nước, không phải là một nhà văn hóa lớn, thì không thể nào những người như cụ Phan Bội Châu, cụ Huỳnh Thúc Kháng, cụ Trần Trọng Kim, cụ Dương Bá Trạc… gửi đến những bài điếu, những bài văn tế rất cảm động. Nó nhắc nhở chúng ta biết cụ Vĩnh là ai.” Giáo sư nói tiếp với chất giọng nhấn mạnh hơi gay gắt: “Nói về lòng yêu nước, mỗi người yêu nước có một cách yêu nước… Ai hiểu về cụ Vĩnh thế nào, mặc lòng. Với tôi, cụ là người yêu cái dân tộc này, yêu cái nền văn hóa của Việt Nam mình và cụ lại là người sinh ra Nguyễn Nhược Pháp, là một nhà thơ mà tôi yêu mến vô cùng… Năm 1941, tôi nghĩ tới việc tìm đường sang phương Tây. Tôi nhận thấy cần học cụ Vĩnh. Cụ Vĩnh giới thiệu với dân mình văn hóa phương Tây, không phải để lấy cái đó thay cho văn hóa của ta, mà qua văn hóa phương Tây, mình học được cái tư tưởng tiến bộ của họ. Cụ giỏi như thế, cụ có thể chọn một cuộc sống vinh thân phì gia, nhưng cụ lại dấn thân vào con đường đi tìm một sự ngang hàng với người Pháp. Cụ Vĩnh lấy văn hóa làm phương tiện cho cuộc đấu tranh của mình, cụ biết chọn lựa những nội dung, những đề tài của văn hóa Pháp dịch và đem đến cho người Việt Nam”.

Giáo sư Trần Văn Khê hạ giọng: “Tôi cũng học cụ Vĩnh là làm sao mình đưa được những cái giá trị của văn hóa nước mình ra ánh sáng, ra thế giới để họ phải hiểu rằng chúng ta cũng có một nền văn hóa… Tôi càng nghĩ, càng thương cụ Nguyễn Văn Vĩnh. Tôi nghĩ, lúc cụ Vĩnh qua đời, chưa chắc cụ đã hài lòng với những công việc mình làm còn dang dở, cụ còn muốn làm nhiều nữa. Bây giờ, mình ngồi tính sổ, mình phải công tâm mà thấy rằng: dù có bao nhiêu tư tưởng khác nhau của người này người khác, nhưng tôi không bị những cái đó chi phối hay bị ảnh hưởng. Riêng với tôi, cụ Vĩnh là một nhà văn hóa lớn, là một người biết tôn trọng dân tộc mình, tôn trọng cái đất nước Việt Nam này. Trên nữa, cụ là cha của Nguyễn Nhược Pháp là một người mà tôi yêu mến vô cùng. Tôi cũng thân với các anh Xuân Diệu, anh Huy Cận… Tôi cũng yêu quý các anh, nhưng làm thơ mà như kể chuyện thì không thấy ai làm hay như Nguyễn Nhược Pháp. Chính vì thế mà năm 1946, tôi vô tình thành gắn cuộc đời mình với Nguyễn Nhược Pháp khi tôi phổ nhạc bài Chùa Hương để cô Thái Thanh, rồi sau này cô Ý Lan vừa ngâm, vừa hát suốt ngày. Đó là một đoạn đời tuổi trẻ của tôi”.

Gần một giờ đồng hồ trôi qua, vị giáo sư vẫn như mới bắt đầu câu chuyện. Tôi áy náy sợ ông mệt. Khi diễn ra cuộc hội ngộ này, ông đã 85 tuổi, cái tuổi mà ở nhiều người thường không dễ để miên man trò chuyện, chưa nói đến việc vừa trò chuyện, vừa phân tích, lý giải. Đặc biệt, giáo sư đã làm tất cả chúng tôi lặng người khi ông tiếp tục câu chuyện với một nội dung mà chúng tôi không thể không xúc động vì được chứng kiến sự sám hối của ông với tấm lòng trắc ẩn. Nhất định nó phải là sâu lắng đến thế nào khi ông nghĩ về ngày xưa.

Giáo sư tiếp: “Tôi cũng đã từng có những cái sai khi làm các công việc mà lúc đầu mình tưởng rằng như thế sẽ tốt cho nền âm nhạc Việt Nam khi tôi nghĩ tới việc dùng ảnh hưởng của nền âm nhạc Âu châu để tác động, nhưng không phải như vậy. Tôi nghĩ được ra điều này vì lúc tôi trở về nước, năm 1951, tôi nằm bệnh viện ba năm hai tháng với sáu lần giải phẫu… Tôi nhận được ra rằng mình đã sai. Sau cơn đau khá dài này, tôi đã nhất quyết trở lại những công việc của mình vì một nền văn hóa của dân tộc mình, dân tộc Việt Nam. Tôi cũng biết thương những sai lầm của chính mình, những sai lầm của sự thái quá của tuổi trẻ. Tôi có một niềm kính trọng lớn với cụ Vĩnh, một nhà văn hóa lớn, có thể sự ảnh hưởng của cụ đối với tôi là trực tiếp hay không trực tiếp, nhưng đó là thày của mình, đó là con người đã soi đường chỉ lối cho những ai thật sự thiết tha với văn hóa để tìm lấy một con đường đi cho mình, cho dân tộc mình.

Thôi hôm nay tôi đã nói thật sự những tình cảm, suy nghĩ của mình về cụ Vĩnh và cả về Nguyễn Nhược Pháp. Điều tôi nói ra có thể không đúng với ai đó, nhưng đâylà tấm lòng của tôi. Tôi nói không có sắp đặt, không trau chuốt hay màu mè gì… Tôi nói từ trong trái tim mình”.

Tất cả chúng tôi ngây người vì diễn biến này đã không thể tưởng tượng trước được. Tôi không dám mơ có một cuộc hội ngộ chân thành và lắng đọng đến như vậy… Chúng tôi nghiêng người cảm ơn giáo sư, chúng tôi cố tình tìm một lý do nào khác để lái cái không khí trang trọng bất ngờ này bằng việc xin được hỏi thăm ông về bài hát Chùa Hương phổ thơ Nguyễn Nhược Pháp từ năm 1946. Và đúng như tôi dự đoán, giáo sư Trần Văn Khê vui hẳn lên. Ông kể chi tiết việc ngày đó ông đã phổ nhạc cho bài thơ Đi chùa Hương theo làn điệu nào? Ông đã thay đi thay lại các tiết tấu của bản nhạc trên tinh thần của các thể loại dân ca Việt Nam ra sao…? Ông còn kể ông đã nói gì khi gặp ca sỹ Trung Đức ở Paris trong một cuộc hội ngộ. Ông đề nghị người trợ lý vào nhà lấy một bản nhạc Đi chùa Hương được sáng tác từ ngày đó và ký tên để trao tặng tôi. Tôi hãnh diện lắm, khoái chí lắm khi được hiểu một câu chuyện ngọn ngành đến như sự ra đời của bài hát mà ngày hôm nay, cả dân tộc ai nghe cũng thích. Ôi, cái sự cộng hưởng về tinh thần, về văn hóa thực không có đơn vị đo lường nào minh chứng được!

Buổi gặp gỡ, trò chuyện và tâm sự với giáo sư âm nhạc Trần Văn Khê đã qua đi chín năm rồi, hôm nay giáo sư cũng đã ra đi về với tổ tiên, nhưng dù là người được mang dòng máu của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, tôi vẫn cảm thấy xấu hổ vì nếu không được gặp giáo sư Trần Văn Khê và những người có tấm lòng với ông nội tôi, chắc gì tôi đã hiểu được cái giá trị sâu sắc của cội nguồn mà mình được sinh ra?!

Đạo diễn điện ảnh tài liệu Trần Văn Thủy, một người già dặn, từng trải với bao va đập trong cuộc đời, đã từng xây dựng bao nhiêu tác phẩm ấn tượng để đời, nhưng khi chứng kiến nội dung giãi bày của giáo sư Trần Văn Khê, giáo sư Nguyễn Đình Đầu, bà Phan Thị Minh (cháu ngoại cụ Phan Châu Trinh), giáo sư sử học Chương Thâu, giáo sư sử học Nguyễn Huệ Chi… nói về học giả

Nguyễn Văn Vĩnh, ông Thủy đã phải thốt lên với tôi rằng: “Bình ạ, làm phim về cụ Vĩnh mà không hay mới là lạ! Mọi người hiểu về cụ Vĩnh nhiều hơn chúng ta tưởng”.

Vĩnh biệt giáo sư Trần Văn Khê, vĩnh biệt một người tài cùng với một tâm hồn và tấm lòng trong sáng của một kẻ yêu nước thương nòi! Ông không phải chỉ là một giáo sư âm nhạc dân gian, ông còn là giáo sư sử học, văn học…và trên hết, ông là một giáo sư của đạo đức làm người!

Cầu cho vong linh của giáo sư lúc nào cũng mát mẻ, linh thiêng và luôn che chở con cháu cùng những người thân!

Nguyễn Lân Bình

(Theo báo Văn hóa Nghệ An, 29/6/2015)

(Bài viết được dựa trên cuốn băng quay phỏng vấn giáo sư Trần Văn Khê dài hơn 60 phút tại nhà riêng của giáo sư, khi thực hiện bộ phim tài liệu lịch sử về học giả Nguyễn Văn Vĩnh và gia đình, Mạn đàm về người man di hiện đại, hoàn thành năm 2007).

THUNG DUNG CÁNH HẠC NHẬP THIÊN THAI

Đã nằm xuống rồi, giáo sư Trần Văn Khê, cây đại thụ của làng âm nhạc và văn hoá nước nhà, toả bóng mát muôn phương và rợp che mười năm cuối đời tại Đất Việt, nhà văn hoá kiệt xuất của Việt Nam trong thế kỷ XX và 15 năm của thế kỷ XXI.

Ông trút hơi thở cuối cùng hồi 2 giờ 55 phút ngày 24 tháng 6 năm 2015. Trước đó ông đã kịp làm bản di chúc gửi lại hậu thế. Như thế, ông đi...

Đêm nay, đêm 28 tháng 6, là đêm cuối cùng Trần Văn Khê ngủ trên dương thế. Sớm mai, xe linh cữu kết đầy hoa chầm chậm trong tiên nhạc dặt dìu sẽ đưa ông đi về một thế giới khác, an lạc vĩnh hằng.

Biết bao nhiêu nhân sỹ, trí thức, nghệ sỹ, ký giả đã có những bài viết tiễn biệt ông trong buồn thương kính tiếc. Nhưng Trần Văn Khê là một nhân vật lớn, trí tuệ và tâm hồn Trần Văn Khê là một dòng suối tuôn trào không biết mệt và chưa từng vơi cạn, bao nhiêu môn sinh, bao nhiêu người trong chúng ta đã chịu ơn ông, đã bơi lội tung tăng trong dòng nước đó. Đóng góp của Trần Văn Khê đối với văn hoá và âm nhạc thì trưởng nam Trần Quang Hải đã kể lại trong một bài viết dài. Bấy nhiêu, cũng chỉ là những dòng chữ vắn tắt, khô khan của một bản lý lịch. Đằng sau những sự kiện ấy, là những vui buồn, hồi hộp, là những chia sẻ của ông, thì đã có Hồi ký Trần Văn Khê hai tập[18] đã được in ra. Đó là hơi thở, là tâm tình, là tình tự, là nhật ký tâm hồn Trần Văn Khê...

[18] Hồi ký Trần Văn Khê xuất bản lần đầu năm 2005 gồm năm tập với 20.000 bản. Năm 2010 và 2013, hồi ký được tái bản, chắt lọc lại còn hai tập với số lượng in mỗi lần là 10.000 bản (BT).

Người gần gũi với Trần Văn Khê là nhà văn Trần Đông Thức có kể về trí nhớ mẫn tiệp cho đến trước khi ra đi của Trần Văn Khê. Ông cho biết, cả cuộc đời Trần Văn Khê, đi đâu, gặp ai, sự kiện gì, công việc gì, niềm vui nào, nỗi buồn nào cũng được ông ghi lại hết, đều đặn, chi tiết. Trần Văn Khê còn lưu lại các chứng tích, giữ lại các vé máy bay, hoá đơn, hợp đồng, như là những tài liệu của Sở cẩm. Giờ đây, ông Khê đã nằm mấy đêm cuối cùng trên dương thế để chờ phút giây lên đường sang hẳn bên kia thế giới, cho dù nhã nhạc đã và đang tấu lên dìu dặt và êm dịu như khúc nhạc tiên giới vọng về nhưng sao vẫn xót xa quá chừng. Ông Khê nằm đó như giấc ngủ của một ông tiên đã mãn hạn trần gian. Phải rồi, Trần Văn Khê là một vị tiên giáng xuống trần gian để sống một cuộc đời cao quý. Ông cần mẫn ghi lại và giữ lại những chứng tích hiện hữu ở trần gian cứ như là để khi trở lại Lãng Uyển, Bồng Hồ nếu chư tiên có hỏi đến thì bảo: “Đấy, tôi ở đây, ngày này, gặp người này, làm việc này” chăng?

Trần Văn Khê đã từng học nhiều chuyên môn, từng học đại học ngành y, rồi ngành ngoại giao, rồi hành chính. Ông lại cũng làm nhiều công việc tưởng chừng như là chỉ để kiếm sống như đóng phim, lồng tiếng, dạy học, giảng dạy. Về diễn thuyết thì cho đến nay chưa có ai vượt được Trần Văn Khê, sau nữa liệu có ai bằng được ông chăng?! Ông nói mà máy ghi âm ghi lại, khi gỡ băng là có ngay văn bản chỉn chu. Ông nói về những vấn đề cao siêu mà trình độ nào nghe cũng hiểu, cũng lĩnh hội được ý ông. Ông nói mà âm sắc và câu chữ cứ như đọc từ trong đầu một áng văn hay, dìu dặt, biền ngẫu, phong vị cổ kính thanh cao. Ông nói về chuyên môn, dù là khó hay dễ, một khi được phát lên truyền thanh, truyền hình thì ai nghe cũng xúc động về tâm tình, nể trọng về kiến thức và cách diễn đạt. Trần Văn Khê nói say mê, chân thành như một nhà thuyết pháp chinh phục và kéo người nghe về với vấn đề mình đang nói. Trần Văn Khê còn có biệt tài là nói cái gì cũng chi ly, chi tiết đầy đủ chứng lý và minh hoạ. Ông nói chuyện về các truyền thống âm nhạc khắp năm châu, nói đến đâu thì hát, ngâm minh họa đến đó, nói đến nhạc cụ nào thì miệng nói tay đàn, rất linh hoạt, rất tự nhiên, rất tài tình tạo nên một không gian ấm áp lạ thường quanh Trần Văn Khê.

Giáo sư Trần Văn Khê là một nhà bác học. Ngoài âm nhạc, ông nói về văn hoá, về ẩm thực, về giáo dục, về tín ngưỡng, phong tục, lời nào chuyện ấy đều rất hấp dẫn, mới mẻ, bằng trải nghiệm của một người từng trải và thuyết phục người nghe bằng cả lý thuyết lần thực hành. Ông là một bậc danh vọng trong làng trí thức, có đời sống thanh cao, lịch sự, nhưng bất cứ ai tìm đến ông vì bất cứ điều gì ông đều đón nhận chân thành. Lắng nghe, giảng giải ôn tồn, nâng đỡ ân cần, Trần Văn Khê là một bậc thạc đức trong làng trí thức gốc Việt trên thế giới cũng như ở Việt Nam.

Tất cả những hoạt động của ông từ nửa thế kỷ nay đều phụng sự cho văn hóa, âm nhạc Việt Nam, nhằm giữ gìn những nét đẹp tinh hoa và giới thiệu văn hóa, âm nhạc Việt Nam đi khắp năm châu bốn bể. Chúng ta nhớ năm 1976, khi quan họ và ca trù có một đời sống lay lắt thì giáo sư Trần Văn Khê trở về và ghi những đĩa hát về quan họ và ca trù, ghi âm với những nghệ nhân giỏi nhất thời bấy giờ để đi giới thiệu với UNESCO, cho UNESCO in ra 400 đĩa gửi đi khắp nơi. Sau đó, nó có một tiếng vọng rất lớn trở lại Việt Nam. Hầu hết các di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam được UNESCO vinh danh, đều có sự tham gia của Trần Văn Khê. Những hồ sơ di sản Nhã nhạc cung đình Huế, ca trù, quan họ, đờn ca tài tử,... đều có bàn tay chăm sóc của Trần Văn Khê.

Giáo sư Trần Văn Khê luôn là một người thật sự công tâm, khách quan, minh bạch. Khi được Chính phủ Việt Nam mời về để làm cố vấn cho việc trình hồ sơ ca trù Việt Nam lên UNESCO, ông đã mời tôi để viết phần lịch sử và sự phát triển của ca trù, mặc dù trước đó hai đơn vị này đã có dự kiến khác. Giáo sư Trần Văn Khê có gọi tôi đến khách sạn Bàn Cờ tại số 87 Nguyễn Thái Học, nơi ông lưu lại mỗi khi về Hà Nội, và yêu cầu tôi khi viết về lịch sử ca trù là phải đưa ra những tư liệu xác thực nhất, có thể kiểm chứng được trên thực tế như văn bia và các tài liệu Hán Nôm và không được dựa trên những huyền thoại, truyền thuyết. Trong một lần khác, Chính phủ Việt Nam đề nghị giáo sư tham gia đưa môn đờn ca tài tử (vốn là sở trường của ông) trình lên UNESCO để được công nhân là di sản văn hóa phi vật thể, giáo sư đã từ chối với lý lẽ đờn ca tài tử tuy đặc biệt nhưng vẫn xếp sau một số bộ môn nghệ thuật khác. Mãi về sau, khi các di sản âm nhạc khác đã “đăng quang”, ông mới ủng hộ đề cử đờn ca tài tử và làm hồ sơ gửi đi, rồi được UNESCO vinh danh.

Đến bây giờ, ai nói về Trần Văn Khê mà dám nhận đã nói đầy đủ. Trần Văn Khê là một tòa lâu đài đẹp đẽ, nguy nga và cao rộng về chiều kích mà mỗi chúng ta chỉ chiêm ngưỡng từ một góc nhìn hoặc ngó vào qua một ô cửa nhỏ. Ông có bề dày của cuộc sống bôn ba hải ngoại gần bảy chục năm trong số 94 năm tuổi đời. Từ nền tảng văn hóa và âm nhạc Việt, ông đã bồi đắp cho mình về âm nhạc bác học của phương Tây, rồi quan sát tỉ mỉ truyền thống âm nhạc trên thế giới. Từ học tập rồi đến quảng bá, truyền dạy về văn hóa và âm nhạc dân tộc, Trần Văn Khê suốt đời tìm kiếm và phổ biến những nét đẹp, nét tinh hoa, tinh anh của truyền thống Việt với một giọng nói trầm hùng, hào sảng và thiết tha. Trần Văn Khê đã bỏ mặc trần gian mà đi…

Bản đàn cuối cùng mà ông nghe là mấy khúc nhạc của người bạn tri âm Vĩnh Bảo đêm 27 tháng 6, một ngày trước khi di quan. Đêm đó cũng là đêm các học trò và con cháu ông tụ tập quanh linh cữu ông để hòa nhạc lần cuối tạ ơn ông. Trần Văn Khê chắc hẳn đã mỉm cười lặng lẽ.

Bản di chúc mà ông để lại, ông chỉ dành mấy dòng về đám tang của mình (theo nghi lễ Phật giáo, có hòa tấu âm nhạc, hỏa táng, tro cốt đưa về nhà 32 Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh…). Ông dành nhiều con chữ trong di chúc để cho việc đào tạo và nâng đỡ các tài năng âm nhạc truyền thống Việt Nam (học bổng, biến nhà ông thành ra thư viện để ai cũng có thể tới đọc, xem và nghe các tư liệu ông để lại, rồi các buổi hòa tấu, thuyết giảng về văn hóa và âm nhạc…). Ông còn dành nói về chị Nguyễn Thị Na (mà tôi đã gặp đầu năm 2010), người đã ân cần và tận tụy chăm sóc cho ông từ năm 2005 đến lúc ra đi.

Như mọi người đã biết, khi giáo sư tiến sỹ Trần Văn Khê có ý định trở về nước để sống những năm cuối đời và được ra đi trên đất mẹ Việt Nam, chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh đã lắng nghe tâm nguyện ấy và đã dành tặng ông một căn nhà rộng rãi, là biệt thự cũ ở số 32 Huỳnh Đình Hai, phường 24, quận Bình Thạnh. Ông đã về đó và mười năm qua, trong nhà luôn vang tiếng nhạc hoặc tiếng giảng giải của ông về âm nhạc cổ truyền. Một trong những người có công lớn trong việc thu xếp để giáo sư Khê có được căn nhà này là bà Nguyễn Thế Thanh, khi ấy là Phó giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh. Giáo sư Trần Văn Khê đã mang toàn bộ tài sản của cả đời tích góp của mình về đây: gần 500 thùng tư liệu sách vở, băng đĩa, vật phẩm văn hóa. Ông dành một căn phòng nhỏ để chứa băng đĩa trong một chế độ nhiệt độ và độ ẩm thích hợp. Ông dành cả phòng khách lớn để tiếp khách ngày thường và là nơi mỗi tháng đều đặn tổ chức một buổi để ông hoặc khách mời của ông nói chuyện về văn hóa và âm nhạc.

Hãng taxi Mai Linh vì lòng trân trọng và ngưỡng mộ một nhà văn hóa lớn của đất nước đã tặng một chiếc thẻ để được phục vụ miễn phí giáo sư Trần Văn Khê đi lại bất kỳ đâu và bất kỳ giờ giấc nào. Nhà xuất bản Trẻ thành phố Hồ Chí Minh và công ty Văn hóa Phương Nam thì bàn bạc cùng ông để kịp xuất bản các tập hồi ký của ông khi ông còn đang khỏe mạnh.

Ôi! Những nghĩa cử này thật đáng khen ngợi!

Mừng đấy, nhưng khi Thầy Khê vắng xa thì lại bắt đầu nỗi lo lắng. Bởi vì không biết rồi đây căn nhà 32 Huỳnh Đình Hai sẽ ra sao? Toàn bộ “di sản

Trần Văn Khê” trong căn nhà đó sẽ ra sao? Bởi Thành phố Hồ Chí Minh cũng đã từng có tiền lệ là Vân Đường Phủ của cụ Vương Hồng Sển nhãn tiền rồi!

Giáo sư Trần Văn Khê đã qua đời nhưng tất cả di sản đồ sộ cũng như những cống hiến lớn lao của ông đã khiến ông trở thành một biểu tượng của văn hóa Việt Nam. Nhà lưu niệm Trần Văn Khê có thành ra một Vân Đường Phủ của cụ Vương Hồng Sển hay Nhà trưng bày Điềm Phùng thị ở Huế?

Giáo sư Trần Văn Khê nay đã ra người thiên cổ. Biết bao xót thương, tưởng nhớ, ngưỡng mộ! Thương nhớ ông, biết rằng ông “đang di chuyển tâm nguyện của mình sang một hướng khác”(Nguyễn Đăng Hưng) nhưng sao vẫn quá bàng hoàng, trống vắng!

Trong âm hưởng của cuộc tiễn biệt Thầy Trần Văn Khê, xin nhắn Thành phố Hồ Chí Minh đối với di sản Trần Văn Khê nhớ câu Kiều: “Gìn vàng giữ ngọc cho hay/ Cho đành lòng kẻ chân mây cuối trời”.

Di sản Trần Văn Khê là của tin gửi lại của một bậc thiện trí thức đã cả đời bôn ba nước người mà lòng luôn hướng về quê cha đất tổ, về nước Việt thân yêu. Ông đã giữ nguyên quốc tịch Việt Nam và tranh thủ từng cơ hội để quảng bá, giới thiệu văn hóa âm nhạc Việt, đào tạo và nâng đỡ nhân tài cho đất nước! Lại cũng xin nhớ câu Kiều: “Của tin còn một chút này/ Chẳng cầm cho vững lại dày cho tan”.

Đêm cuối cùng của giáo sư Trần Văn Khê trên dương thế xin khơi đỉnh trầm, giải tỏ tấm lòng thành kính tri ân trước linh sàng. Kính dâng lời cầu nguyện Chư Tiên và Chư Phật, Chư Thánh sáng mai sớm đón anh linh giáo sư Trần Văn Khê về miền quá khứ trong khúc nhạc dịu êm dìu dặt mà ẩn chứa bao niềm xót thương luyến tiếc của muôn vạn tấm lòng... Để anh linh Thầy thoắt chốc phiêu bồng nơi Tiên cảnh an lạc vĩnh hằng.... Chư vị đọc đến bài văn đạm bạc, nông cạn và sơ giản, khiếm khuyết này, xin niệm lòng thể tất. Xin đa tạ chư vị...

Nguyễn Xuân Diện

(Hà Nội, 23 giờ 23 phút, đêm 28/6/2015)

QUẢ TRỨNG ĐÀ ĐIỂU VÀ BÚT TÍCH CỦA GIÁO SƯ TRẦN VĂN KHÊ

Sáng ngày 24 tháng 6 năm 2015, vừa dự Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nhạc sỹ Việt Nam lần thứ IX xong, tôi được một phóng viên đài VOV phỏng vấn về sự ra đi của giáo sư, nhạc sỹ Trần Văn Khê. Tôi sửng sốt hỏi lại: “Bác ấy mất bao giờ?”, “Rạng sáng nay ạ!”, cô phóng viên trả lời...

Tôi chợt nhớ lại câu chuyện sáu năm về trước với giáo sư Trần Văn Khê. Tôi có vỏ một quả trứng đà điểu trắng muốt, rất đẹp, mua được năm 2001, bèn nghĩ phải đi lấy chữ ký của các nhạc sỹ đã được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật, những Nghệ sỹ Nhân dân, nhạc sỹ nổi tiếng để lưu lại cho đời trong Bảo tàng Âm nhạc Việt Nam sau này.

Thế là cứ những ngày rảnh rỗi, tôi lần mò thực hiện ý nguyện của mình. Từ những nhạc sỹ là “cây đa, cây đề” như Huy Du, Nguyễn Đức Toàn, Hoàng Vân, Phan Huỳnh Điểu, Trần Hoàn, Nguyễn Văn Tý, Phạm Tuyên... đến các nhạc sỹ, ca sỹ nổi tiếng khác…

Tôi chạnh nghĩ các nhạc sỹ đã để lại cho đời những bản nhạc hay, thế còn những nhà khoa học, chính trị thì sao? Họ cũng đáng được tôn vinh vì những đóng góp cho đất nước. Bề mặt quả trứng thì nhỏ, nên tôi quyết định trên quả trứng thứ hai sẽ chỉ có chữ ký của các nhà khoa học là giáo sư được nước ngoài phong tặng danh hiệu viện sỹ, hoặc một số nhà hoạt động chính trị, văn hóa nổi tiếng đại diện cho các ngành.

Thế là, chỉ sau một thời gian ngắn, tôi đã lấy được chữ ký của các viện sỹ: Nguyễn Văn Hiệu, Nguyễn Văn Đạo, Nguyễn Duy Quý, Phạm Minh Hạc, Đặng Vũ Minh, Vũ Tuyên Hoàng, Đặng Hữu, Hồ Tôn Trinh, Đào Thế Tuấn... và các nhà văn hóa lớn những người đứng đầu các ngành theo nhận thức của tôi như: Trần Văn Giàu, Vũ Khiêu, Võ An Ninh, Tô Hoài, Hoàng Cầm, Hữu Thọ, Nguyễn Thị Kim, Hữu Ngọc, Phan Huy Lê, Ngô Bảo Châu, Tô Ngọc Thanh, Nguyễn Văn Chiển, Chu Thúy Quỳnh, Trần Tiến, Đặng Nhật Minh… Về phần âm nhạc, tôi đã chọn giáo sư Trần Văn Khê.

Năm 2009, tôi vào Thành phố Hồ Chí Minh, qua văn phòng Hội Âm nhạc của thành phố mà tôi tìm đến căn nhà trên phố Huỳnh Đình Hai (quận Bình Thạnh), gặp được giáo sư Trần Văn Khê. Là nhà nhân chủng học, tôi thường có cảm nhận về người mà tôi tiếp xúc lần đầu qua đôi mắt. Một ý nghĩ thoáng hiện trong đầu tôi: Về khuôn mặt, tầm vóc và đôi mắt, ông quá giống với người con cả, giáo sư, tiến sỹ Trần Quang Hải, người tôi đã được gặp ở Paris bảy năm trước. Hôm đó, tôi được nghe giáo sư, tiến sỹ Trần Quang Hải hát “đồng song thanh” cũng như “gõ thìa” (ông đã có tới hơn 1.500 chương trình biểu diễn ở 70 quốc gia với danh hiệu “Vua thìa”. Đôi mắt của cả hai cha con đều giống nhau ở điểm: thông minh, bình dị, khiêm nhường, dễ gây thiện cảm với người được tiếp xúc.

Tôi nói ý định của mình về việc xin chữ ký. Giáo sư Trần Văn Khê tư lự một lát rồi hỏi tôi: “Hàng chục nhạc sỹ Việt Nam nổi tiếng, sao cháu lại chọn bác làm đại diện?”. “Thưa, vì bác là người có công đầu trong việc quảng bá âm nhạc cổ truyền của Việt Nam nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung ra thế giới!”.

Ông mỉm cười đôn hậu nhìn tôi rồi ký trên quả trứng bằng cái bút Nhật Bản không phai màu mà tôi đưa ra, trong lúc tôi lấy máy ảnh ghi lại thời khắc đó và xin phép ông được ngồi cạnh để được chụp pô thứ hai. Ông cười nói đùa với tôi: “Pô này là có “cát-xê” đấy Lân Cường nhé”.

Gần nửa giờ ông ngồi tâm sự với tôi. Tôi hỏi ông: “Đọc tài liệu cháu được biết, năm 1942, bác đã ra Hà Nội học y khoa và hoạt động trong Tổng hội Sinh viên cùng Huỳnh Văn Tiểng, Lưu Hữu Phước, Mai Văn Bộ… nhưng cơ duyên nào bác lại đi vào con đường âm nhạc?”.

Vị giáo sư già tâm sự: “Không gọi là cơ duyên mà là “thiên duyên”, Cường ạ. Bác sinh ra trong một gia đình, hai bên nội ngoại, đến bác bốn đời, đều là nhạc sỹ. Từ sáu tuổi, bác đã biết chơi đàn kìm (đàn nguyệt), đàn mấy bản dễ như Lưu Thủy, Kim Tiền… Bảy tuổi, bác đã theo gánh hát cải lương của bà Trần Ngọc Viện lập ra, 8 tuổi biết đàn cò (đàn nhị), 12 tuổi biết đàn tranh và đánh trống nhạc. Thế có phải là “duyên trời” không cháu để bác đến được với nhạc dân tộc? Bác cũng tìm hiểu Nhã nhạc cung đình, ca trù, chầu văn miền Bắc, hát bội miền Nam, nhạc Phật giáo ba miền... Khi đã thấy rằng những các bộ môn ấy có những giá trị nghệ thuật đích thực, bác đã tìm đủ cơ hội để giới thiệu những bộ môn trên với người nước ngoài bằng đĩa hát, băng từ, băng video, để cho họ có dịp thưởng thức, phê bình, đánh giá…”.

Rồi giáo sư Trần Văn Khê kể cho tôi nghe những mẩu chuyện đi du học ở Pháp từ năm 1949 và năm 1958 ông là người Việt Nam đầu tiên bảo vệ luận án tiến sỹ về âm nhạc ở nước ngoài với tiêu đề Âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Chúng tôi đang say sưa nói chuyện âm nhạc thì một cô sinh viên của giáo sư đã hẹn trước đến gặp, thế là tôi phải bắt tay từ biệt ông. Ông nói với tôi: “Năm sau có vào đây nhớ ghé thăm bác nhé!”. Tôi vui vẻ nhận lời, vì quả thật ông là một “pho từ điển sống” rất đáng để học hỏi. Nhưng rồi công việc liên miên đã khiến tôi lỡ hẹn. Để rồi hôm nay nghĩ về giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê, Viện sỹ Thông tấn Viện Hàn lâm châu Âu, Khoa học, Văn chương, Nghệ thuật, thành viên của 12 hội nghiên cứu âm nhạc Pháp, Mỹ, Đức, Trung Quốc và quốc tế, người đã từng nhận 11 giải thưởng quốc tế và Việt Nam mà trong đó có Huân chương Lao động hạng nhất với chữ ký của Chủ tịch nước Trần Đức Lương, tôi thấy vinh dự vì đã được gặp và được ông lưu lại bút tích trên quả trứng đà điểu.

Tôi có ước nguyện những cơ sở đào tạo âm nhạc ở Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội sớm tuyển lựa được những nghiên cứu sinh xuất sắc để nghiên cứu những cống hiến của giáo sư Trần Văn Khê, có thể với đề tài giáo sư Trần Văn Khê - cây đại thụ về âm nhạc cổ truyền của Việt Nam”. Được biết, ông đã hiến tặng Thành phố Hồ Chí Minh 420 thùng hiện vật quý, trong đó có nhiều tài liệu về âm nhạc, văn hóa. Đó chẳng phải là những tư liệu nghiên cứu phong phú để làm không phải một mà nhiều luận án tiến sỹ. cho các thế hệ trẻ hiện nay và mai sau hay sao? Tôi lại cũng ước nguyện rằng ở Thành phố Hồ Chí Minh sẽ có một đường phố mang tên Trần Văn Khê.

Nhà khảo cổ Nguyễn Lân Cường

(Theo báo Công an nhân dân, 26/6/2015)

THẦY ƠI!

Mặc dù tuổi đã hơn 90, Thầy vẫn làm việc tích cực mỗi ngày từ sáng đến tối, ngày nào cũng như ngày nào. Sức làm việc của Thầy hơn cả những bạn trẻ thanh niên mặc dù cơ thể Thầy mang rất nhiều chứng bệnh tim, thận, khớp, tai, mắt… Bình thường, có khoảng hai, ba người thay phiên nhau đến làm việc cùng Thầy, vậy mà cuối ngày Thầy vẫn cười vui khỏe.

Tôi nhớ hoài những hôm Thầy bệnh phải nằm nghỉ trên giường, tôi bắc ghế ngồi kế bên đọc tài liệu Thầy vừa nghe vừa chỉnh sửa, Thầy tiếc công tiếc việc đến như vậy đó!

Cách làm việc khoa học

Như đã kể ở trên, Thầy luôn bộn bề công việc, dù vậy tất cả đều được giải quyết đúng tiến độ. Lúc nào Thầy cũng sắp xếp tất cả công việc, sinh hoạt cá nhân rất khoa học và chuyên nghiệp. Những người phụ việc cho Thầy, tùy năng lực, tùy tính cách mà Thầy sẽ giao việc và sắp thời gian làm việc hợp lý. Các tài liệu ở bên ngoài hoặc trong máy vi tính cũng được sắp xếp gọn gàng. Khi cần một file tài liệu nào đó, Thầy nói rõ vị trí chính xác của file trong ổ đĩa nào, trong thư mục nào… Trước khi viết bài Thầy thường tra cứu thông tin một lần nữa và ghi chép cẩn thận vào sổ tay. Mọi thứ đều được ghi chép tỉ mỉ và ghi chú cẩn thận để đảm bảo mức độ chính xác.

Các bài viết Thầy thường đọc đi đọc lại hai, ba lần và nhất là tham khảo ý kiến của ít nhất một người để tránh chủ quan sai sót. Thí dụ như lần viết bản thảo cho First News, khi tôi vừa đến thì Thầy đã bảo tôi đọc lại lần nữa và góp ý về bài viết; nếu tôi có ý kiến hợp lý, Thầy sẽ chỉnh sửa bổ sung.

Lần thu âm hai đĩa tân nhạc, cổ nhạc cũng vậy. Thầy hỏi ý kiến vài người về bản thu âm để đảm bảo khi phát hành sẽ phù hợp thị hiếu khán giả hiện giờ. Khi tôi nhận xét về lời giới thiệu của Thầy trước mỗi bản nhạc, ngay hôm sau Thầy đã thu xếp ghi âm lại để mọi người hiểu rõ hơn về xuất xứ bản nhạc cũng như giai đoạn đó của cuộc đời Thầy.

Đó là một trong những cách làm việc khoa học của Thầy tôi: luôn luôn tiếp thu ý kiến của tất cả mọi người miễn sau đó là góp ý xây dựng và không mang tính chỉ trích. Bởi cái “tôi” của những trí thức, học giả thường khá cao, họ luôn khăng khăng cho mình là đúng vì vậy tôi cực kỳ nể phục tinh thần “lắng nghe, tiếp nhận” của Thầy!

Trí nhớ siêu phàm

Hầu như những người thân quen với Thầy đều biết khả năng “lưu trữ” của Thầy. Thực sự, ở bên cạnh làm việc cùng Thầy thường xuyên, tôi lại càng ngạc nhiên hơn nữa. Thỉnh thoảng gặp bạn bè Thầy thao thao kể chuyện thời học ở Petrus Ký, Thầy nhớ rõ các thầy giáo đã dạy, Thầy kể chi tiết năm đó Thầy thi những môn nào, điểm từng môn và thuật lại chuyện ông thầy giáo vấn đáp bắt bẻ thế nào, Thầy trả lời lại ra sao… Hoặc trong lúc tìm tài liệu cũ, hình ảnh xưa, chỉ cần nhắc sơ qua Thầy sẽ kể ngay sự kiện đó hoặc tên những người trong hình, lý lịch của họ ra sau, kỷ niệm làm việc giữa Thầy và từng người. Ký ức quá khứ từ lúc bé trải qua 90 năm Thầy gần như nhớ đầy đủ từng ngày. Người già thường hoài niệm và nhớ nhiều chuyện xưa, nhưng với trí nhớ minh mẫn của Thầy thì khác, chuyện ngày hôm qua, chuyện ngày hôm nay Thầy vẫn ghi lại đều đặn như ổ cứng chiếc máy tính. Vài bữa trước Thầy đi dự một tiệc cưới, đến gặp Thầy tôi hỏi các món trong tiệc thế nào thì Thầy kể tên từng món và nhận xét các món luôn! Hoặc là Thầy có thói quen mỗi ngày đọc tin tức và theo dõi tỷ giá ngoại tệ. Thế là có hôm nghe tôi đọc tỷ giá xong là Thầy nói ngay bữa nay giá lên (xuống) so với các hôm trước, rồi Thầy đọc một loạt tỷ giá của những ngày trước và cả những tháng trước. Nhớ kỹ như vậy nên Thầy đoán giá thị trường cũng khá chính xác!

Thầy rất thích trò chuyện cùng mọi người trong bữa ăn, bất cứ chủ đề nào cũng được. Nhưng ít ai biết dù vừa ăn vừa nói hăng say như thế Thầy vẫn không quên đếm mình đã ăn được bao nhiêu. Ví dụ, có hôm tôi hỏi thì Thầy nói Thầy vừa ăn ba miếng thịt, mấy miếng rau, mấy miếng trứng, giờ Thầy sẽ ăn một quả chuối và uống thuốc (Dĩ nhiên mỗi lần uống bao nhiêu thuốc, gồm những loại thuốc gì Thầy đều nhớ rõ ràng). Có bữa, Thầy vui vẻ nói đã ăn năm cuốn nem rồi, chỉ ăn một cuốn nữa thôi. Dù trên bàn có bao nhiêu món ăn, Thầy đều nhớ rõ số lượng từng món đã ăn để không quá nhiều ảnh hưởng sức khỏe!

Hỗ trợ cho trí nhớ của Thầy là hàng trăm quyển sổ ghi chép và các “mẹo” ghi nhớ. Viết đến đây tôi, bồi hồi nhớ lại ghi chép của những chủ đề hai Thầy trò đã bàn thảo và Thầy dự định sẽ viết sau khi hoàn thành quyển sách ảnh… Rất tiếc giờ không có Thầy, không ai có thể viết tiếp những dòng ghi chép dở dang đó nữa!

Học… học nữa… học mãi

Với trí nhớ tuyệt cùng với sở thích mê đọc sách (ai cũng biết Thầy có cả thư viện khổng lồ), mê đọc tin tức hàng ngày, có thể nói Thầy tôi như bộ từ điển bách khoa di động. Hầu như có thắc mắc gì tôi cũng hỏi Thầy và nhận được đáp án. Thế mà Thầy tôi luôn luôn khiêm tốn, luôn luôn học hỏi những điều mới mỗi ngày. Để thử thách kiến thức, chương trình Thầy tôi yêu thích là Ai là triệu phú trên VTV, mỗi câu giải được Thầy lại học thêm được điều mới. Đọc tin tức trên báo, trên mạng, có điều gì chưa biết Thầy cực kỳ thích thú. Trong lúc làm việc, hễ thấy tôi thao tác trên máy vi tính có gì mới là Thầy bảo tôi chỉ Thầy ngay. Thực sự tôi rất xấu hổ vì mình chẳng biết gì nhiều mà Thầy vẫn vui vẻ bảo tôi hướng dẫn, tôi còn trẻ mà “lười” học rất nhiều so với Thầy, người cần mẫn gom nhặt kiến thức đến cuối đời.

Những ngày cuối cùng nằm trên giường bệnh, hễ tôi đến thăm là Thầy hỏi liền có tin tức gì mới không con con đọc báo cho Thầy nghe đi...

Biết ơn

Trước khi ăn cơm, Thầy Khê thường cầm đôi đũa xá ngang trán rồi mới bắt đầu ăn. Thầy giải thích rằng đó là tỏ lòng biết ơn người nông dân đã vất vả trồng hạt lúa, trồng rau, nuôi cá, cám ơn người đã nấu bữa ăn ngon.

Thầy luôn trân trọng tất cả những gì người khác đem đến tặng với tấm lòng chân thành nhất: một món quà nhỏ, tấm thiệp, món ăn bình dị... Với những món quà, Thầy luôn ngắm nghía rồi từ từ tìm mối dán gỡ ra nhè nhẹ để không làm rách bao gói, nơ trang trí… Trong tâm trí, Thầy cám ơn tình thương của người đã nghĩ đến Thầy cất công chọn quà, gói quà đem gửi tặng.

Tất cả các email mọi người gửi đến, dù ngắn ngủi chỉ một dòng hay dài cả trang, Thầy đều ân cần đáp lại với tất cả chân tình. Những ý kiến mọi người gửi trên mạng sau khi đọc xong Thầy cũng hồi âm ngay thí dụ như đoạn trả lời dưới đây:

“Cám ơn tất cả các bạn trẻ sau khi xem tấm ảnh được đăng trên facebook có gửi cho tôi nhiều câu chúc sức khoẻ an khang. Những câu chúc ấy rất thành tâm như một lời phát nguyện không vị ngã mà lợi tha, tôi tin rằng câu chúc đó sẽ có hiệu lực giúp cho tôi có thêm được sức khoẻ và kéo dài tuổi thọ thêm được vài năm để tiếp tục đem tiếng nhạc quê hương “sâu trong dân và rộng khắp năm châu”.

Hoặc khi Thầy đăng bài thơ khai bút năm Ất Mùi 2015 trên Facebook:

Khai bút: TỰ THUẬT

Còn năm năm nữa đúng mười mươi Sống khoẻ nhờ ơn Đức Phật Trời Nguồn cạn, sông ngòi luôn sống động Cây già, cành lá vẫn xanh tươi

Ngón đàn có kém hồi trai trẻ

Trí nhớ không thua lúc thiếu thời

Tiếp tục lưu truyền văn hoá Việt

Không quên tận hưởng phút nhàn thơi.

(Trường ca trang Bình Thạnh

Ất Mùi Nguyên đán

Giờ Thìn 8 giờ 15 phút, 19/02/2015)

Có người bình luận như sau:

Kính họa bài TỰ THUẬT, của cụ giáo sư Trần Văn Khê

CHÚC MỪNG

Kính mừng tuổi cụ sắp mười mươi,

Cuộc sống an khang hưởng lộc trời.

Cầu chúc tinh thần không sút kém,

Ước mong tâm trí vẫn vui tươi.

Tay đàn hơi chậm vì cao tuổi,

Giọng hát bớt thanh bởi quá thời.

Thán phục tài cao còn sáng tác,

Vẫy vùng cánh hạc sống an thơi.

(Thanh Khang kính chúc, “Mồng 3 tết Thầy”, 3-1 Tết Ất Mùi)

Thầy Khê rất vui khi nhận được thơ từ một người khách lạ như món quà tinh thần đầu năm. Thầy hồi âm ngay:

“Thân gửi Thanh Khang, người bạn chưa quen. Tôi rất vui khi nhận được bài thơ họa vận của bà. Niêm luật vững vàng, trạng luận đối chỉnh, tứ thơ thanh thoát. Bà đã ví tôi như “chim hạc” vừa có ý nghĩa sống lâu trường thọ lại không quên ca múa bên cạnh cây tùng. Đọc thơ của bà, tôi lại nhớ hai câu thơ của cụ Trúc Hiền đã viết tặng tôi năm 1976: “Khách phong lưu gặp người phong nhã/Dẫu như quen mà cũng đã như quen”

Chẳng biết bà bắt gặp nơi đâu “chiếc lá” mà đầu xuân này tôi đã “thả lá đề thơ”. Tôi lại có dịp đọc mấy bài thơ của bà xướng hoạ với các thi hữu khiến tôi “ngẩn ngơ, thán phục con người chưa quen”. Gửi theo đây một bài thơ tôi đã làm từ lâu (1974) hoạ vận bài thơ của cụ Bùi Khánh Đản nhan đề “Độc hành ca”, bài thơ của cụ rất hay nhưng rất bi quan, tôi hoạ vận lại với tư tưởng lạc quan và đặt tên bài là “Lạc quan độc hành ca”.

Cuộc sống cô đơn dẫu kéo dài,

Vẫn tìm tiên cảnh dưới trần ai.

Gió Xuân luôn đón nơi phong cát,

Trăng Hạ thường xem chốn nguyệt đài.

Vẫn bám hồn thơ xa thế tục,

Nhẹ nương cánh nhạc đến thiên thai.

Cuộc đời cô độc nhờ thơ nhạc,

Vui kém chi người vẹn Trúc Mai.

Bà có thể hồi âm đến tôi qua email...

Chúc bà luôn luôn mạnh khoẻ và cuộc sống được an nhiên tự tại.

Giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê

(Ngày 23/2/2015)

Thái độ trân trọng tình cảm của tất cả mọi người đối với mình của Thầy là bài học lớn đối với tôi.

Lê Ngọc Hân

“NGÀY TRỞ VỀ” CỦA GIÁO SƯ TRẦN VĂN KHÊ:
TÌNH THƯƠNG ĐỂ LẠI

Khi được tin chú Khê phải vào bệnh viện, tôi ghé thăm sớm vì biết ông tuổi đã cao, lại thường xuyên đau ốm. Hôm đó, ông còn được xếp nằm tạm bên khoa ngoại tổng quát. Nhân có mấy sinh viên y khoa đang thực tập ở đó, tôi bảo mấy em theo thầy vào thăm một nhân vật hết sức đặc biệt.

Các em mừng rỡ khi biết đó là giáo sư Trần Văn Khê vì nghe danh đã từ lâu mà chưa được diện kiến. Chú Khê hôm đó vui lắm. Ông tỉnh táo và rất hoạt bát, kể cho các sinh viên nghe trường hợp của ông bị viêm ruột thừa hóa mủ, gây biến chứng viêm phúc mạc được các bác sỹ Pháp thời đó chữa trị ra sao.

Thật là thú vị khi thấy một bệnh nhân đang nằm viện giảng bài cho sinh viên y khoa! Thật ra chú Khê đã học y khoa đến năm thứ hai ở Hà Nội trước khi sang Pháp.

Người đồng nghiệp, vị bác sỹ tim mạch đang thăm bệnh cho ông, đưa tôi xem kết quả điện tâm đồ và nói: phải đặt máy vì tim ông đã loạn nhịp, có những quãng ngưng hẳn...

Hôm sau, ông được đưa vào khoa săn sóc đặc biệt. Ông được gắn máy tạo nhịp tim, phải thở máy, phải chạy thận nhân tạo liên tục...

Nhớ những ngày căn nhà Trần Văn Khê ở Bình Thạnh luôn có tiếng cười rộn rã, tiếng đàn, tiếng sáo, giọng ngâm thơ... của biết bao bạn bè, học trò thân quý quanh ông. Từ nay đã vắng bóng một ông già phúc hậu, luôn ân cần nhã nhặn với mọi người, luôn sẵn sàng chia sẻ với mọi người cái kiến thức bác học của mình, đặc biệt trong lĩnh vực âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Năm nào, giữa giao thừa ông cũng có một bài thơ Đường gọi là khai bút ngày xuân, gửi đến bạn bè, em cháu gần xa để cùng họa vận cho vui. Năm nay thôi đã hết.

Tôi nhớ người em kết nghĩa huynh muội với ông mấy chục năm qua là nhà thơ quận chúa Tôn Nữ Hỷ Khương, con cụ Ưng Bình Thúc Giạ Thị, năm nọ, lúc tiễn ông ra phi trường về Pháp đã buột miệng đọc mấy câu: Còn gặp nhau thì hãy cứ vui/ Chuyện đời như nước chảy hoa trôi/ Lợi danh như bóng mây chìm nổi/ Chỉ có tình thương để lại đời...

Phải, “chỉ có tình thương để lại đời”, ông mất đi, ai cũng quý, cũng thương. Được biết, thầy Thích Lệ Trang đã chuẩn bị một tấm liễn to với bốn chữ

“Thiên nhạc vinh quy” dành cho ông trong tang lễ.

Vậy là ông đã thành tựu đạo tâm của mình, nay “vinh quy” về lại chốn xưa. Chúc ông thượng lộ bình an.

Bác sỹ Đỗ Hồng Ngọc

(Theo báo Tuổi trẻ, 26/6/2015)

TƯỞNG NHỚ GIÁO SƯ TRẦN VĂN KHÊ

Thuở thư sinh lên đường du học Âu châu năm 1970, túi đàn cặp sách, tuổi hai mươi “cầm kỳ thi họa đủ mùi ca ngâm”, hành trang tôi mang theo bên mình là một cây đàn tranh tôi từng được học với nhạc sỹ Thúy Hoan, vừa để giải khuây, mua vui cùng bạn bè vừa để giới thiệu văn hóa Việt Nam với bạn bè các nước trong các buổi văn nghệ. Đến Paris, tôi học ngành Kinh tế - Giáo dục với giáo sư Michel Debauvais, lên đến tiến sỹ, giáo sư lại giới thiệu tôi cho giáo sư Lê Thành Khôi, trưởng phân khoa Khoa học Giáo dục; Viện Đại học Paris V. Ở Paris, tôi không quên theo học đàn với giáo sư Trần Văn Khê tại Trung tâm Nghiên cứu Nhạc Đông Phương. Tôi học được bản đàn Phong xuy trịch liễu, ngón đàn gia truyền do ông Nguyễn Tri Khương, cậu của giáo sư Khê sáng tác. Học xong bản đàn này, tôi có dịp trình tấu ngay trong phim tài liệu về cư xá sinh viên quốc tế Paris: màn trình diễn trong phòng khách nhà Đông Nam Á, trang trí như cung đình Việt Nam, tôi đánh đàn tranh dây nam bài Phong xuy trích liễu và chung quanh các bạn trai gái các nước ngồi nghe. Hôm trình chiếu phim đầu tiên, tôi được mời tham dự, có một cô gái Việt Nam thấy tôi mừng rỡ, “liếc mắt đưa tình” như thấy người từ trong phim bước ra. Cô gái ấy trở thành người bạn đời của tôi, nàng cho tôi ba cô con gái thông minh xinh đẹp. Mối duyên Bích Câu kỳ ngộ đời nay của tôi đến từ bản đàn Phong xuy trích liễu của bác Khê và từ đó tôi chỉ còn đàn cho nàng nghe.

Tôi có khuôn mặt thế nào mà ai cũng bảo là giống bác Khê. Nhiều người gặp tôi nói chuyện cả buổi về bác Trần Văn Khê, cuối cùng mới hỏi, anh có phải là em anh Hải, con bác Khê, tôi sung sướng: “Tôi là học trò bác Khê, học trò giống thầy cũng được chứ”. Tôi có chân trong ban biên tập Tạp chí Khoa học Xã hội và Hội Khoa học Xã hội Việt Nam tại Pháp, tuổi trẻ làm các công việc hầu trà bưng nước, xin bài đăng báo các bậc thầy: Hoàng Xuân Hãn, Lê Thành Khôi, Trần Văn Khê, Thích Thiện Châu… học được thầy dăm ba chữ làm vui.

Tôi có trong tay quyển La Musique Vietnamienne Traditionelle của giáo sư Trần Văn Khê do Musée Guimet và Presses Universitaires de France xuất bản năm 1962, nguyên là luận án tiến sỹ năm 1958 từ ngày đầu tiên thầy bước chân đến xứ người, do ông Jacques Baruch, Giám đốc Nhà xuất bản Thanh Long tại Bruxelles tặng. Tôi đọc thường xuyên quyển sách để có những phương pháp, cách thức viết một luận án khoa học nghiêm túc. Đọc luận án bác Khê, tôi phấn khởi ghi danh soạn luận án đề tài Hát bội, Kịch nghệ cổ truyền Việt Nam, sau một thời gian tìm kiếm tư liệu trong các kho lưu trữ sách vở Việt Nam tại Paris, những văn bản tuồng chữ Hán Nôm, văn bản cải lương chưa ai khai thác. Các tác giả tuồng từ Đào Duy Từ đến Đào Tấn, Bùi Hữu Nghĩa,

Nguyễn Hiển Dĩnh... là những tác gia lớn bị quên lãng. Tuồng cung đình triều đình Huế với Duyệt Thị Đường, một sân khấu đồ sộ không thua kém ai, từng diễn vở Quần Chương hiến thụy gồm 100 hồi trong hơn ba tháng liền. Nghệ thuật tuồng, hát bội đã từng đạt đến tầm vóc quy mô chưa từng thấy. Nhiều trang chữ tuồng 80% chữ Hán, 20% chữ Nôm, chưa đưa ai nghiên cứu. Tôi trình bày cùng bác Khê những vấn đề to lớn tôi nhận thấy. Bác rất thích thú nhưng cũng chịu, không tìm ra một nguồn học bổng nào để trợ cấp cho sinh viên nghiên cứu. Bác cũng không dám khuyến khích học trò đi theo con đường của bác vì mỗi đời người một số phận may rủi, cơ hội, tùy nghị lực ý chí mình, không ai có thể nắm chắc được tương lai. Cuộc đời bác khi soạn luận án tiến sỹ cũng phải sống qua ngày bằng việc đi đàn cho các quán ăn, đi đóng phim, lồng tiếng cho các phim. Anh Nguyễn Thuyết Phong soạn luận án về Âm nhạc Phật giáo với bác cũng sinh sống bằng nghề bán hàng cho một hiệu buôn. Tôi thường gặp anh tâm đắc đồng hội đồng thuyền, sau khi xong tiến sỹ anh được Đại học Kent mời sang giảng dạy về Âm nhạc. Các ngành nghề Khoa học Xã hội tại Pháp thú vị, nhưng thường không dẫn tới công ăn việc làm, rất nhiều người ghi danh rồi bỏ cuộc vì “cơm áo không đùa với khách thơ”. Tôi sinh sống bằng công việc đại diện thương mại bán đá quý nữ trang để soạn luận án tiến sỹ, rồi thời cơ đưa đẩy trở thành giám đốc công ty, trụ được cũng hơn 30 năm, việc học hành, bằng cấp trở thành nghề chơi như cầm kỳ thi họa, điêu khắc.

Tôi thường tham dự những buổi nói chuyện của bác về âm nhạc. Bác có tài diễn thuyết, có lẽ tôi chưa thấy một người Việt Nam nào có tài kể chuyện lôi cuốn như bác, bằng tiếng Pháp cũng như tiếng Việt: trào phúng, sinh động, hấp dẫn, người nghe không biết chán. Bác Khê thật tài tình, cái bóng bác quá to lớn, có theo học bác cả đời cũng không nổi. Có lần bác đùa, bác giống như ông thầy tu đi giảng đạo, đạo của bác là đạo Âm nhạc Việt Nam

Rời trung tâm Paris, tôi mua nhà ở bên cạnh nhà bác, thành phố Vitry sur Seine. Tôi thường qua lại nhà bác cũng như gặp bác suốt 20 năm cho đến khi bác về hưu ở Sài Gòn. Tôi và bác còn tâm đắc với nhau về thi ca. Mỗi lần bác đọc một bài thơ tôi đăng trên báo Việt Kiều, bác đọc kỹ và phê bình khen ngợi. Các tập thơ in ra tôi đều tặng bác, bác viết phê bình cẩn thận và bác tặng tôi những tạp chí quốc tế có bài bác viết. Bác tiếc tôi không theo học lâu dài với bác và bác cũng hiểu rằng con đường bác đi cũng đầy khó khăn chông gai không dễ gì kiếm ra việc làm. Gặp bác ngoài đường, trong bưu điện bác hỏi thăm nom gia đình vợ con. Có lần nhà tôi bị trộm, bác ân cần hỏi thăm và ứng tiền làm cửa sắt khóa cho chắc chắn. Trước khi bác về hẳn Việt Nam, bác gọi tôi đến tặng cho quyển Trân Van Khê et le Vietnam trong Tập san phê bình âm nhạc, ba số 402, 403, 404, in tại Paris năm 1987.

Năm 2011, tôi về Việt Nam, điện thoại cho bác, bác đang có phóng viên thu hình phỏng vấn, tôi đến bác bảo cứ tiếp tục thu hai bác cháu đang nói chuyện với nhau.

Bác Khê ơi, giờ bác đã ra đi. Cuộc đời bác, anh Trần Quang Hải đã viết hết, một cuộc đời bao phiêu lưu thăng trầm thú vị. Bốn quyển Hồi Ký của bác xuất bản tại Việt Nam thật là say mê và đọc không chán. Ngôi nhà 32 đường Huỳnh Đình Hai, Thành phố Hồ Chí Minh, sẽ là nơi lưu giữ những sưu tập nghiên cứu của bác cho mọi người đến tham khảo.

Trong động Đôn Hoàng, trên con đường tơ lụa xuyên Trung Á, có điêu khắc tượng những bậc Thanh Văn, Bồ Tát thổi sáo đánh đàn mà đi đến giác ngộ. Âm nhạc là một trong 84 vạn pháp môn để đi vào cõi giác ngộ. Bác Khê mất rồi, tôi vẫn thấy bác hồn nhiên, trào phúng vui cười, giọng sang sảng: bác đi giảng đạo phương xa, tôi vẫn thấy bác, còn đó, gần gũi như bậc Thanh Văn mở cánh cửa giác ngộ bằng âm nhạc Việt Nam.

Phạm Trọng Chánh

Paris, ngày 27 tháng 6 năm 2015

(Theo báo Bình Thuận Online)

MỘT CỘI AN CHO LÁ RỤNG VỀ

Festival Huế 2002, với giáo sư Trần Văn Khê, là một sự kiện quan trọng. Ông gọi đó là cơ duyên “đã đổi hướng cuộc đời”. Trong một bữa tiệc chiêu đãi, vị giáo sư đáng kính được sắp xếp ngồi gần bà Trương Ngọc Thủy, Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh lúc bấy giờ. Qua câu chuyện trao đổi, bà Thủy có dò hỏi hỏi ông về ý định lưu trữ tư liệu nghiên cứu ở đâu hay không. Giáo sư Khê tâm sự rằng, ông gom góp một kho tư liệu về âm nhạc Việt Nam và những nền âm nhạc lớn của châu Á, hiện đang lưu giữ tại nhà riêng bên Paris; ông đã lập di chúc để giao lại cho trưởng nam Trần Quang Hải quản lý và khi thuận tiện thì kết nối với cơ quan chức năng trong nước để mang về nước lưu giữ cho dân tộc Việt Nam. Giáo sư cũng bày tỏ mong muốn rằng, nếu được nhìn thấy việc đó xảy ra trước khi mất thì đó là một niềm vui lớn.

Gần như đã có một ước hẹn giữa bà giám đốc và giáo sư Trần Văn Khê về số phận của kho tư liệu quý giá còn nằm tận bên Paris.

Trong năm đó, bà Trương Ngọc Thủy cùng đoàn cán bộ Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đến Pháp công tác và ghé thăm nhà giáo sư Khê.

Những người làm quản lý văn hóa tận mắt chứng kiến năm gian tư liệu đồ sộ và sớm nhận thấy đó là một kho tàng vô giá. Một lần nữa, bà Thủy mở lời đề nghị với giáo sư Khê sớm đưa kho tài liệu đó về lưu giữ tại Thành phố Hồ Chí Minh theo đúng như ước nguyện của ông[19].

[19] Những chuyện trên thuật lại từ Hồi ký Trần Văn Khê (Công ty văn hóa Phương Nam và Nhà xuất bản Thời đại phát hành).

Bà Nguyễn Thế Thanh, lúc bấy giờ là Phó giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh, là người được giao trực tiếp chỉ đạo các đơn vị và phòng chức năng của Sở thực hiện công việc này.

Trong chương Lá rụng về cội, Hồi ký Trần Văn Khê, quyển hai do Phương Nam và Nhà xuất bản Thời đại phát hành, giáo sư Khê kể lại: “Tất cả gói gọn trong 465 kiện, trong đó có những bộ sách ghi chép về lịch sử âm nhạc Việt Nam, những đĩa hát đầu tiên của một vài nghệ nhân Việt Nam và các nước châu Á mà ngay ở các nước sở tại đôi khi cũng khó tìm được. Tôi cũng có hơn 100 quyển thuộc loại từ điển bách khoa của Anh, Mỹ, Ý, Pháp; gần 200 cuốn sổ đi đường, như một thiên nhật ký, ghi chép hành trình tôi tham dự hơn 200 hội nghị ở khoảng hơn 68 nước trên thế giới để làm tư liệu về dân tộc học; hơn 2.000 sách, tạp chí thuộc loại nghiên cứu âm nhạc học và nhạc kịch Việt Nam, một kho hình ảnh cùng 800 băng cát-xét ghi lại nội dung gặp gỡ nghệ nhân trong các chuyến điền dã khắp Việt Nam và một số nước trên thế giới… Những thứ của cải này tuy không có giá trị thương mại nhưng vô giá đối với tôi và tôi nghĩ rằng chúng có ích cho những thế hệ mai sau trong việc tìm hiểu và nghiên cứu âm nhạc theo phương pháp dân tộc nhạc học”.

Tư liệu được đóng trong một container hơn 12m và đưa về nước bằng đường biển, với chi phí lên đến 7.000 Euro. Chi phí vận chuyển trích từ tiền túi của giáo sư Khê và nhiều bạn bè thân hữu xa gần hỗ trợ.

Về phần Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh, một đề án có tên “Nhà Trần Văn Khê” do bà Nguyễn Thế Thanh soạn đã được hoàn thiện nhưng vì còn những ý kiến trái chiều ở cấp Trung ương và thành phố nên chỉ dừng lại ở mức trình giám đốc sở với lời nhận xét “Đề án có nhiều ý tưởng hay”. Trải qua không ít trở lực, cuối cùng, một chính sách văn hóa đúng đắn, chu đáo đối với một cuộc đời nhiều đóng góp cho nhạc học dân tộc đã thành hiện thực. Một biệt thự cũ đã được cho cải tạo lại theo kiểu kiến trúc nhà Nam bộ, trở nên gần gũi, phù hợp với chức năng trưng bày, thư viện và sinh hoạt văn nghệ truyền thống.

Ngày 6 tháng 1 năm 2006, chìa khóa ngôi nhà 32 Huỳnh Đình Hai được đại diện chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh trao tay giáo sư Trần Văn Khê có thể xem là một sự kiện, một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời ông.

Tư liệu nghiên cứu, nhạc cụ được sắp xếp phân loại với sự hỗ trợ của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh. Quá trình số hóa tư liệu cũng được tiến hành trong thời gian dài, những buổi sinh hoạt định kỳ giới thiệu các bộ môn âm nhạc truyền thống được diễn ra. Nhà Trần Văn Khê trở thành địa chỉ của giới học thuật, nghệ sỹ, nghệ nhân, những người trẻ tìm hiểu nhạc dân tộc và các hội đoàn hay chính quyền thành phố đưa khách trong và ngoài nước lui tới.

Trong chín năm sinh sống và làm việc ở đây, ông đã thực sự trở thành linh hồn ngôi nhà. Đây thực sự là một địa chỉ văn hóa mới, sáng giá của thành phố. Chính tại đây, ông viết những dòng hồi ký đầy cảm động trong tâm trạng của một người quy cố hương: “Bắt đầu từ đây, tôi vui sướng tận hưởng cuộc sống mới của người con đất Việt xa quê hương hơn nửa thế kỷ, nay trở về để có thể tiếp tục cống hiến ngay tại quê nhà. Trong những năm cuối đời, tôi may mắn được đồng bào trong và ngoài nước theo dõi, biết qua những chuyện tôi đã làm và lấy tình ruột thịt mà đối đãi với tôi”.

Ngôi nhà Trần Văn Khê như một minh chứng cho chính sách đúng đắn của những người làm quản lý văn hóa biết trước biết sau, có tầm nhìn sâu rộng về văn hóa. Trong di nguyện của mình, giáo sư Trần Văn Khê đã trích dẫn trực tiếp (ông để trong ngoặc kép) một cam kết giữa ông với chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh liên quan đến số phận ngôi nhà sau khi ông mất: “Về ngôi nhà và các vật dụng trong nhà: Theo hợp đồng[20] được ký kết giữa tôi và cháu Trương Ngọc Thủy, cháu Nguyễn Thế Thanh (nguyên Giám đốc và Phó giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh), khi tôi vĩnh viễn ra đi, lúc ấy ngôi nhà này sẽ được sử dụng để làm Nhà lưu niệm Trần Văn Khê”... Những hiện vật dính vào đời sống nghề nghiệp của tôi đem từ Pháp về như: tất cả sách vở, báo chí, phim ảnh, đĩa hát các loại, các nhạc khí, máy ghi hình, ghi âm, máy cát-xét, máy chuyển tư liệu nghe nhìn, tranh, hình ảnh... giao lại cho ban quản lý nhà lưu niệm giữ... Riêng trang blogspot, facebook trước đây do cháu Khánh Vân tạo và quản lý cho tôi trên 10 năm. Khi tôi qua đời, cháu sẽ tiếp tục được quản lý và phổ biến tư tưởng của tôi. Không được dùng tư liệu đó vào mục đích thương mại…”

[20] Trên thực tế là Biên bản làm việc.

Chuyện tiếp đón và lời cam kết với giáo sư Trần Văn Khê trên quê hương cho thấy sự đối đãi thấu đáo, có lợi cho văn hóa và nhân tâm. Một đề án tinh tế và chu đáo đã cho thấy hiệu quả rất rõ ràng: để lại cho thành phố tương lai một kho tàng, di sản vô giá. Những chính sách văn hóa đúng đắn và không nhất thời ấy sẽ để lại một niềm tin cho chính những người được thụ hưởng và cả cộng đồng. Nhưng đó là bước đầu trong một hành trình dài cần có sự nhất quán, bền vững.

Đất nước mình còn biết bao người có tài năng lớn, tâm hồn lớn, nhân cách lớn như giáo sư Trần Văn Khê đang đau đáu ước ao một cội an để lá rụng về, không chỉ “rụng về” mà còn tiếp tục làm dưỡng chất cho những mùa xanh trong tương lai, để âm nhạc, văn hóa dân tộc từ đó mà lan tỏa “rộng trên năm châu, sâu trong dân tộc”.

Nguyễn Vĩnh Nguyên

(Theo báo Người đô thị)

ƯỚC MƠ CỦA MỘT NGƯỜI DÀNH CHO NHIỀU NGƯỜI

Trong một chương trình truyền hình cách đây không lâu, giáo sư Trần Văn Khê nói: cả cuộc đời mình, ông chỉ làm một công việc và nếu còn sức cũng chỉ làm công việc ấy, đó là “góp phần nghiên cứu và giới thiệu âm nhạc truyền thống Việt Nam rộng khắp năm châu, sâu trong dân tộc”.

Người quảng bá hiệu quả âm nhạc truyền thống Việt ra thế giới

Kể từ năm 1958, khi trở thành người Việt Nam đầu tiên được nhận bằng tiến sỹ văn chương ngành nhạc học hạng tối ưu tại Đại học Sorbonne (Pháp) với bản luận văn Âm nhạc truyền thống Việt Nam, suốt 50 năm sau đó, Trần Văn Khê đã chuyên chú tâm sức cho việc nghiên cứu và quảng bá âm nhạc truyền thống Việt Nam ở Pháp và khắp mọi nơi trên thế giới.

Các chuyên đề nghiên cứu và đào tạo của ông về đờn ca tài tử, về cải lương trong đối sánh với các loại hình âm nhạc, kịch nghệ của các quốc gia châu Á (pansori của Triều Tiên, kinh kịch của Trung Quốc, noh và kabuki của Nhật Bản) đã được giới âm nhạc quốc tế đánh giá rất cao.

Sự đánh giá đó đã góp phần đưa đến công nhận và vinh danh ở tầm thế giới các loại hình nhã nhạc cung đình Huế, không gian cồng chiêng Tây nguyên, ca trù, đờn ca tài tử...

Không hề ngẫu nhiên và dễ dàng khi 10 năm liền Trần Văn Khê được tín nhiệm ở vai trò chủ tịch ban tuyển chọn quốc tế của Diễn đàn âm nhạc châu Á.

Khi uy tín quốc tế về nghiên cứu âm nhạc và vai trò “người quảng bá hiệu quả nhất âm nhạc truyền thống Việt Nam ra thế giới” được khẳng định, ở tuổi ngoài 80, Trần Văn Khê nghĩ đến việc trở về quê nhà.

Rộng hơn suy nghĩ thông thường “lá rụng về cội”, ông muốn còn chút tâm sức cuối đời vẫn tiếp tục làm cái việc ông đã tự chọn từ năm 33 tuổi, ở nước Pháp xa xôi: truyền ngọn lửa yêu thương, say đắm âm nhạc truyền thống dân tộc cho cộng đồng trong nước, nhất là cộng đồng người trẻ.

Trên cơ sở tâm nguyện của ông “được sống và làm việc những năm cuối đời tại đất nước”, Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh khởi thảo đề án nhà Trần Văn Khê vào tháng 11 năm 2003. Theo đó, ngày 14 tháng 5 năm 2004, Sở đã có buổi làm việc với giáo sư Trần Văn Khê. Nội dung buổi làm việc đó đã được lập thành biên bản mang tính pháp lý liên quan đến việc hai năm sau đó, thành phố giao cho Sở Văn hóa - Thông tin ngôi nhà 32 Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh quản lý theo chế độ công sản để làm nơi bảo quản, trưng bày hiện vật và nơi ở cho giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê những năm cuối đời.

Thực hiện quyết định số 59/QĐ-UBND ngày 5 tháng 2 năm 2006, Sở Văn hóa - Thông tin đã chỉ đạo các đơn vị liên quan thuộc sở phối hợp với giáo sư Trần Văn Khê tiếp nhận 435 kiện sách và hiện vật âm nhạc quý (sổ ghi chép, đĩa và băng ghi âm, nhạc cụ các loại gắn liền với sự nghiệp âm nhạc của Trần Văn Khê) mà ông chuyển từ Pháp về, trong đó có hơn 10.000 đầu sách, tạp chí liên quan đến nghiên cứu, giới thiệu âm nhạc thế giới và âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Một địa chỉ văn hóa đặc biệt

Ngôi nhà 32 Huỳnh Đình Hai từ khi giáo sư Trần Văn Khê về ở hẳn tại đây năm 2006 thật sự trở thành một địa chỉ văn hóa đặc biệt. Ngôi biệt thự xinh xắn vượt ra khỏi cái tầm của một tư gia. Tại đây, vị giáo sư già nổi tiếng khắp trong và ngoài nước ấy chỉ ở trong một phòng nhỏ tại tầng trệt dãy nhà sau.

Tầng trên của nhà sau đã trở thành thư viện Trần Văn Khê khánh thành vào năm 2012. Toàn bộ không gian chính của căn biệt thự được bố trí làm nơi trưng bày nhạc cụ, làm việc, tiếp khách và tổ chức các buổi sinh hoạt âm nhạc truyền thống dân tộc định kỳ, ngoại kỳ.

Đã gần 100 buổi sinh hoạt như vậy về đàn tranh, đàn đá, hát bội, vọng cổ, ca trù, múa bóng rỗi, nghệ thuật ngâm thơ truyền thống Việt Nam... Ai cần nghiên cứu, khai thác từ khối lượng sách, sổ, băng, đĩa Trần Văn Khê mang về từ Pháp sau hơn 50 năm nghiên cứu, thu thập, gìn giữ... đều có thể đến. Ai cần được nghe chuyên sâu về các loại hình âm nhạc truyền thống Việt Nam với phần biểu diễn minh họa đặc sắc đều đã đến.

Những nhân vật nổi tiếng trong và ngoài nước, những học trò cũ và mới, những bạn bè tri âm tri kỷ, những người dân bình thường đều đã đến đây nghe và nhìn ngắm vị giáo sư, nghệ sỹ nổi tiếng mà kiến thức uyên thâm, tài nghệ biểu đạt tuyệt vời và phong cách gần gũi đầy sức thuyết phục luôn đi cùng tuổi tác, như cách dân gian vẫn nói “gừng càng già càng cay”.

Ngôi nhà chứa đầy những hiện vật cả đời, những kỷ niệm ấm áp và sống động gắn với những năm tháng cuối đời của ông tại Việt Nam đã hiện ra dáng dấp mà nó cần có khi đề án nhà Trần Văn Khê được phác thảo gần 10 năm về trước.

Khi còn minh mẫn, giáo sư Trần Văn Khê bày tỏ một trong những ước mơ cuối cùng của ông trong bản di nguyện lập ngày 5 tháng 6 năm 2015:

“Khi tôi vĩnh viễn ra đi, ngôi nhà này sẽ được sử dụng để làm nhà lưu niệm Trần Văn Khê. Tất cả hiện vật gắn với đời sống nghề nghiệp của tôi đem từ Pháp về: sách vở, báo chí, phim ảnh, sổ ghi chép, đĩa hát các loại, các nhạc khí, máy ghi hình, ghi âm, máy chuyển tư liệu nghe nhìn, tranh, hình ảnh đều giao lại cho ban quản lý nhà lưu niệm giữ để phục vụ cộng đồng”.

Ước mơ ấy không hề khác với lời ông nói trong biên bản buổi làm việc tại Sở Văn hóa - Thông tin tám năm trước: “Sau khi tôi “trăm tuổi”, căn nhà và các hiện vật trong ngôi nhà sẽ giao toàn bộ lại cho Nhà nước quản lý”.

Trần Văn Khê đã đóng góp tất cả những gì có thể, kể cả những ngày sống và làm việc cuối cùng tại ngôi nhà 32 Huỳnh Đình Hai, để những người ở lại hoàn toàn có thể xây dựng được một địa chỉ có giá trị về văn hóa cho nhiều người.

Địa chỉ ấy không chỉ có sách vở để tra cứu, có hiện vật để nhìn ngắm, phim ảnh để xem mà còn có hơi ấm của một con người nổi tiếng suốt đời chỉ làm một công việc giữ gìn và quảng bá miệt mài cho âm nhạc dân tộc.

Học trò của ông, những bạn bè đồng điệu và những người gần gũi ông suốt những năm dài sống tại đây, các cán bộ nghiệp vụ thư viện và bảo tàng, di tích từng cùng ông làm việc tại ngôi nhà này... đều còn ở lại đây sẽ trả lời với hương hồn ông và với những người quan tâm đến việc phát huy giá trị âm nhạc dân tộc: ước mơ của riêng ông dành cho nhiều người có thể thành hiện thực ra sao tại ngôi nhà ông từng sống...

LẬP QUỸ HỌC BỔNG CHO CÁC CÔNG TRÌNH ÂM NHẠC

Giờ đây, khi đã thật sự chia tay với cuộc sống, Trần Văn Khê dường như vẫn còn chưa hết vương vấn với sự nghiệp nghiên cứu và quảng bá âm nhạc truyền thống dân tộc mà ông cả đời phụng sự.

Ông dặn lại việc sử dụng tiền phúng điếu để lập quỹ học bổng xét trao cho các công trình nghiên cứu có giá trị về âm nhạc dân tộc, dặn tạo điều kiện dễ dàng cho những ai cần đến thăm, tra cứu tại thư viện ở ngôi nhà 32 Huỳnh Đình Hai.

Nguyễn Thế Thanh

(Theo báo Tuổi trẻ, 26/6/2015)

NHỚ CHÚ KHÊ

Chú đã đi rồi, thọ chín lăm

Sầm Giang còn đó tiếng tri âm

Bôn ba chưa cạn lời tranh luận

Yên vị chẳng mòn khúc diễn ngâm

Nắn phím “cầm trăng” gìn bản sắc

So dây “tứ nguyệt” thấu nhơn tâm

Người đi để lại ngàn thương nhớ

Tiến sỹ, giáo sư xứ Rạch Gầm.

Nguyễn Tuấn Việt

(Nguyên Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Thành phố Hồ Chí Minh)

THƠ XƯỚNG HỌA TRẦN VĂN KHÊ VÀ TÔN NỮ HỶ KHƯƠNG: CUNG ĐÀN TRI ÂM TRI KỶ[21]

[21] Nhà báo Nguyễn Thế Thanh soạn lời mở đầu cho cụm bài này và chọn 11 bài thơ xướng họa trong cuốn sách Cung đàn tri kỷ tri âm do gia đình nhà thơ Tôn Nữ Kỷ Khương cung cấp.

Nhiều người trong giới văn nghệ đã biết tới mối quan hệ huynh muội văn nghệ rất đặc biệt giữa giáo sư tiến sỹ Trần Văn Khê với nhà thơ Tôn Nữ Hỷ Khương, ái nữ của nhà thơ nổi tiếng trong hoàng tộc Nguyễn: Ưng Bình Thúc Giạ Thị[22].

[22] Tên thật là Nguyễn Phúc Ưng Bình (1877 - 1961) cháu nội của Tuy lý vương Miên Trinh, từng được triều đình nhà Nguyễn phong nhiều chức quan trong đó có Thượng thư trí sử (1933) và Hiệp tá Đại học sỹ (1943).

Khởi đầu từ một buổi họp mặt của hội thơ Quỳnh Dao tổ chức năm 1989 tại Thùy Khương trang (tư gia của Tôn Nữ Hỷ Khương) mà Trần Văn Khê bất ngờ được dự, cảm hứng thi nhạc đã khiến ông mang đàn đệm theo tiếng thơ ngâm của Hỷ Khương trong cuộn băng ông ghi âm buổi thơ đó và đem về Pháp làm kỷ niệm. Băng đi, thơ lại không lâu đã có kết quả: hai bài thơ đầu tiên ra đời, cùng vào mùa thu năm 1989, cùng mang tên Cung đàn tri kỷ tri âm đã mở đầu cho chuỗi thơ xướng họa kéo dài trong rất nhiều năm sau giữa Trần hiền huynh và Hỷ Khương hiền muội. Chuỗi thơ xướng họa này cũng đã trở thành hiện tượng văn nghệ đáng chú ý và đã được Nhà xuất bản Hội Nhà văn và Công ty First News in thành sách “Trần Văn Khê - Tôn Nữ Hỷ Khương: Thơ xướng họa Cung đàn tri kỷ tri âm vào năm 2012. Nhóm biên soạn sách xin trích giới thiệu một vài bài thơ xướng họa của Trần Văn Khê - Tôn Nữ Hỷ Khương trong cuốn Cung đàn tri kỷ tri âm.

CUNG ĐÀN TRI KỶ TRI ÂM

Ai ngâm theo tiếng tơ trầm bổng?

Ai trỗi cung cầm họa ý thơ?

Ai gửi tâm tình qua tiếng hát?

Ai gieo âm hưởng một trời mơ?

Hồn thơ quyện mãi theo hồn nhạc

Tiếng nhạc chan hòa trong tiếng thơ.

Không gian lắng đọng chừng im vắng

Giây phút thời gian luống hững hờ.

Tiếng Tranh êm ái ru hồn mộng

Tiếng Nguyệt chìm trong giấc đợi chờ,

Tiếng Tỳ ngân vọng mơ tình khúc,

Vương vần u hoài dạ ngẩn ngơ!

Cung đàn tri kỷ tri âm đó,

Ai đã dày công nắn phím tơ?

Ai đã chuốt trau thành chất ngọc?

Ngàn năm lưu dấu chẳng phai mờ.

Ai đã so dây cho đúng bậc?

Cho cung trầm thấm nhập vào thơ.

Đông Tây cách trở ngoài muôn dặm,

Gần gũi nghe như chẳng bến bờ.

(Tôn Nữ Hỷ Khương, 10/8/1989)

HỌA 1

(Thương mến họa bài thơ Cung đàn tri kỷ tri âm của Hỷ Khương hiền muội).

Tiểu muội ngâm thơ theo tiếng nhạc,

Ngu huynh đàn trỗi đệm lời thơ.

Em ngân câu hát xuyên rừng mộng,

Anh rải cung đàn qua suối mơ.

Hồn thơ gợi hứng cho hồn nhạc,

Tiếng nhạc thêm duyên cho tiếng thơ.

Không gian thâu ngắn, không xa nữa,

Bớt lạnh, thời gian hết hững hờ.

Tranh khúc nỉ non bài cách biệt,

Nguyệt cầm than thở điệu mong chờ.

Tỳ Bà dìu dặt câu thương nhớ,

Khúc dứt, bàng hoàng dạ ngẩn ngơ!

Mỗi lần tri kỷ phùng tri kỷ,

Nhạc dễ thành chương, rộn tiếng tơ.

Cả lúc mưa rơi hay nắng đổ,

Dẫu khi trăng tỏ hoặc trăng mờ.

Êm ái lời thơ hòa tiếng nhạc,

Trùng dương ngăn cách nhạc và thơ.

Thuyền qua bão tố ngoài khơi rộng,

Gió lặng trời êm, nhẹ bến bờ.

(Trần Văn Khê, họa xong một ngày sau khi về nước 11/8/1989)

MỘT CHỮ TÌNH

Anh em mình chung một tháng sinh,

Chung nòi nghệ sỹ vốn đa tình.

Tình cùng thơ nhạc say ngâm hứng,

Tình với non sông quyện bóng hình.

Tình trải mênh mông trên đất khách,

Tình gieo êm ái giữa trời thanh.

Tình người vẫn khắc trong tâm tưởng,

Gom lại chung quy: một chữ tình.

(Tôn Nữ Hỷ Khương, 1989).

LẠI MỘT CHỮ TÌNH

Mừng biết rằng em chung tháng sinh,

Chung hồn nhạy cảm một nòi tình.

Cùng say thưởng thức từng câu nhạc,

Cùng thích mân mê mỗi tấm hình.

Cùng đợi ghi cho câu hát ngọt,

Cùng trông gởi tặng giọng ngâm thanh.

Cùng mong người Việt quên thù hận.

Chỉ biết cho nhau một chữ tình.

(Trần Văn Khê họa lại, 1989)

TỰ THUẬT

Tết này tuổi được bảy mươi ba,

Tóc vẫn ngời xanh chửa thấy già.

Bốn biển vẫn bênh nền quốc nhạc,

Năm châu thường giảng điệu dân ca.

Dẫu không dịp tốt đền ơn nước,

Còn được duyên may nối nghiệp nhà.

Hưởng thú thanh tao thơ với nhạc,

Chẳng màng danh lợi, lánh phồn hoa.

(Trần Văn Khê, 23/1/1993)

Bảy chục lần lên đến bảy ba,

Tháng năm qua anh vẫn không già.

Vẫn vui tấu khúc thơ hòa nhạc,

Vẫn thú thanh nhàn hát với ca.

Chuông gióng vang âm nơi đất khách,

Tình êm lắng giữ mông quê nhà.

Mải theo trăng gió thơ hòa nhạc,

Nhạc ngát trời xuân, thơ nở hoa

(Tôn Nữ Hỷ Khương, 1993)

TRỌN KIẾP GÀ

Tết này tuổi được bảy mươi ba,

Cất tiếng gáy to trọn kiếp gà.

Gáy nhắc đồng bào lo giúp nước,

Gáy kêu dân tộc nhớ thương nhà.

Gáy mời tri kỷ hòa thi phú,

Gáy rủ tri âm rộn hát ca.

Gáy nguyện muôn người chung nước Việt,

Hận thù xóa bỏ sống chan hòa.

( Trần Văn Khê, Tết Nguyên Đán Quý Dậu 1993).

Bảy chục lần lên đến bảy ba

Tháng năm qua anh vẫn không già.

Vẫn vui tấu khúc thơ hòa nhạc,

Vẫn thú thanh nhàn hát với ca.

Chuông gióng vang âm nơi đất khách,

Tình êm lắng giữ mộng quê nhà.

Mải theo trăng gió thơ hòa nhạc,

Nhạc ngát trời xuân thơ nở hoa.

(Tôn Nữ Hỷ Khương, họa 1)

Em mừng anh trọn bảy mươi ba,

Tiếng hát chào xuân ấy tiếng gà.

Hát chúc xuân tươi chờ vận nước,

Hát mừng thọ lộc thắm tình nhà.

Gieo vần êm ái ru hồn nhạc,

Ấm chữ ân tình họa khúc ca.

Tri kỷ tri âm chung ước nguyện,

Mải vui năm tháng nhạc thơ hòa.

(Tôn Nữ Hỷ Khương, họa 2).

NHÂM THÌN KHAI BÚT TỰ THUẬT

Nhâm Thìn tuổi thọ chín mươi hai,

Thuyết giảng tiếng vang hơi mạnh dài.

TAi lãng, mắt mờ, chân rất yếu.

Tim nồng, trí tỉnh, sức còn dai.

Về hưu, người tưởng an ngày tháng,

Nhập cuộc, ai ngờ bận đó đây.

Hạnh phúc cuối đời còn hữu ích,

Vững lòng chim Lạc sẽ bay cao.

(Trần Văn Khê, Nhâm Thìn Nguyên Đán 23/1/2012)

Tuổi thọ mừng anh chẵn chín hai,

Mong anh ngày tháng được lâu dài.

Bước chân khập khễnh tuy mềm yếu,

Đầu óc tinh anh vẫn dẻo dai.

Nhạc khúc hòa âm vang chốn ấy,

Thi đàn chung vẫn đọng nơi đây.

Tài danh lỗi lạc ai là kẻ,

Cánh hạc tung trời lả lướt bay.

(Tôn Nữ Hỷ Khương muội muội, thương mến họa “Nhâm Thìn khai bút Tự thuật” của hiền huynh Trần Văn Khê).

LỜI CHIA TAY VỚI MỘT NGƯỜI HIỀN

1. GIA ĐÌNH, BẠN BÈ

# Ba ra đi, để lại một gia tài âm nhạc đồ sộ, một kho tàng vô giá. Con rất vinh dự được Ba giao trọng trách tiếp nối và hoàn thành ước mơ của Ba là duy trì, lưu giữ và phát triển những công trình Ba đã gầy dựng cả cuộc đời. Mong chính quyền sẽ tiếp sức giúp ước mơ của Ba được thành tựu qua việc thành lập “Nhà Trần Văn Khê”, góp phần phát huy hơn nữa truyền thống nhạc Việt Nam ra thế giới.

Giáo sư, tiến sỹ Trần Quang Hải

Trưởng nam của cố giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê

# Con thay mặt gia đình, các em con, các cháu luôn thương yêu, tưởng nhớ đến Cậu Hai - một người cậu, một người cha tinh thần yêu quý. Với bao nhiêu kỷ niệm trong suốt 62 năm qua giờ đây đã trở thành một gia tài tinh thần quý báu mà chúng con giữ lại để ghi nhớ một hình ảnh mang dấu ấn văn hóa lớn mà nhân loại không có nhiều. Con nghĩ rằng, ai mà được nấp đằng sau hình bóng của Cậu Hai thì cuộc đời người ấy sẽ được sáng lên.

Thanh (Hồ Thủy Tinh), Hải, Dương, Việt, Yến, Liên, Đăng

# Chú Khê ơi, chú đã thành tựu tâm đạo, nay là lúc quay về chốn xưa “thiên nhạc vinh quy”. Chúc chú thượng lộ bình an.

Bác sỹ Đỗ Hồng Ngọc

# Kính đại huynh Trần Văn Khê, biết nói gì khi đại huynh ra đi, ai ai thân hữu đều rơi lệ khi nghe hung tin này. Em luôn cầu nguyện cho đại huynh được về cõi niết bàn và em tin rằng rằng người như đại huynh nhất định sẽ được toại nguyện.

Trần Bá Thùy, phu quân của Tôn Nữ Hỷ Khương, hiền muội của Trần Văn Khê đại huynh

# Hiền huynh ơi! Em nhớ anh lắm!

Tôn Nữ Hỷ Khương

# Cha ơi, con bay từ Hà Nội vào để được gặp mặt cha lần cuối mà không kịp nữa rồi. Con xin từ biệt cha - cha của con.

Con xin thay mặt anh chị em Hội nhạc sỹ Việt Nam nghiêng mình tiễn biệt cha - người truyền đạo âm nhạc không mệt mỏi suốt bao thập niên qua. Cha đi thanh thản nhé.

Nguyễn Thị Minh Châu

Phó Chủ tịch Hội Nhạc sỹ Việt Nam

# Mon cher Khê,

C’est avec grandes émotion que je t’écris ces lignes.

La mort est pour toi la délivrance, mais ta famille et les amis souffrent en silence,

Mon coeur se serre, mon âme à jamais meurtrie,

Pour toujours ma musique ne revit plus dans tes yeux fleuris. Que Dieu t’accorde la bienveillance.

Vĩnh Bảo nhạc sư

Dịch:

Khê thân yêu,

Mình viết những dòng này với niềm xúc động lớn lao.

Cái chết với Khê là sự giải thoát, nhưng với gia đình và bạn bè của Khê thì đó là sự đau đớn thầm lặng.

Trái tim mình đang se thắt, tâm hồn mình còn đang rướm máu,

Mãi mãi âm nhạc của mình không còn làm cho đôi mắt Khê nở bừng được nữa.

Thượng đế nhân từ sẽ phù hộ cho Khê.

N. T. T dịch

# Cháu vô cùng thương tiếc kính viếng Cậu Hai Khê ! Sự ra đi của cậu đã để lại cho bà con dòng họ ở Vĩnh Kim nói riêng và công chúng ngưỡng mộ cậu nói chung sự mất mát to lớn cùng niềm nhớ thương vô hạn.

Nguyễn Tuấn Nhã, con cô Bảy Trang Vĩnh Kim.

# Vĩnh biệt giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê, nhà giáo uyên bác luôn gắn bó với quê hương. Tôi không bao giờ quên những ngày chúng ta cùng du học tại Pháp, cùng nắm tay nhau tranh đấu cho hòa bình và độc lập cho Việt Nam. Tới đây khi tôi đi gặp anh ở cõi ấy, chúng ta sẽ lại cùng nhau trò chuyện về sự đồng thanh tương ứng trên con đường phụng sự không ngơi nghỉ cho đất nước và con người.

Đạo diễn điện ảnh Lê Dân, Việt kiều Pháp

# Ví như có trăm ngàn thứ âm nhạc cùng lúc trỗi lên, những ai có duyên nghe âm thanh đó đều phát tâm niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng để hồi hướng cầu nguyện cho hương linh giáo sư Trần Văn Khê vãng sanh về nước Phật. Thầy ơi, Sơn vẫn thường thưa với thầy “đa tình thị Phật tâm”.

Hậu học Trần Đình Sơn của thầy

2. CÁC VĂN NGHỆ SỸ VÀ DOANH NHÂN

# Bác Khê ơi, em đây, Trần Hiếu đây ạ. Vô cùng yêu quý và thương tiếc bác.

Nhớ hồi gặp nhau lần đầu ở Pháp 1968, chính bác là người đã khẳng định cho em sự đúng đạo và vô cùng cần thiết của người nghệ sỹ đi cùng và đi với Dân tộc, để làm người nghệ sỹ chân chính.

Tiễn biệt bác, em cầu mong bác mãi an lành cõi vĩnh hằng. Em tin rằng mọi người luôn nhớ đến bác.

Nghệ sỹ Nhân dân Trần Hiếu

# Tháng ngày cái chớp mắt

Còn mất nước trăng lay

Chung cuộc cơn gió thoảng

Viên mãn bầu trời trong.

(Kệ của Hòa thượng Thiền sư Thích Thanh Từ).

Em ghi lại để kính tiễn Anh - một Bồ tát giữa đời thường.

Nghệ sỹ Nhân dân Bạch Tuyết

# Giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê là người mà tôi vô cùng ngưỡng mộ về tài năng, nhân cách và lòng yêu Tổ quốc, Dân tộc; là tấm gương mà nhiều người soi chung để sống tốt đẹp cho cuộc đời và Đất nước.

Đạo diễn, Nghệ sỹ Ưu tú Lê Cung Bắc

# Mỗi lần có dịp được gặp bác là con lại được bác hôn. Bác nói với con là có hai người làm cho bác khóc, đó là chị Kim Cương trong Lá sầu riêng và con trong Dạ cổ hoài lang.

Bác còn nói con đã làm cho bác khóc lần thứ hai khi xem con làm vở Bí mật vườn Lệ Chi. Đối với đời con như vậy là quá đủ.

Bác yên nghỉ! Con chúc mừng bác đã hưởng thọ. Con chỉ tiếc là sẽ không còn ai được như bác Khê nữa! Con yêu kính bác lắm!

Nghệ sỹ Nhân dân Thành Lộc

# Câu lạc bộ Tiếng hát quê hương chúng em xin nguyện tiếp nối con đường của Thầy là gìn giữ và phát triển Âm nhạc Dân tộc.

Xin Thầy cứ yên lòng Thầy nhé.

Nhà giáo Ưu tú Phạm Thúy Hoan

Chủ nhiệm Câu lạc bộ “Tiếng hát quê hương”

# Vô cùng thương tiếc bác Trần Văn Khê! Là “cây cổ thụ” của nền văn hóa Việt Nam, bác đã để lại một di sản tinh thần lớn lao cho các thế hệ mai sau.

Kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu

Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Thành phố Hồ Chí Minh

# Giáo sư Trần Văn Khê là một danh tài cao quý của đất nước. Người ra đi để lại một di sản tư liệu quý cho con cháu. Người là tấm gương về học hỏi văn hóa nghệ thuật đáng để thế hệ trẻ noi theo.

Lý Ngọc Minh

Chủ tịch, Tổng giám đốc Công ty Gốm sứ Minh Long

# Thưa bác Trần Văn Khê, lòng thật buồn khi phải viết những dòng chữ này.

Vẫn biết cuộc sống là hữu hạn, nhưng vẫn thầm cầu mong bác sống thêm để truyền dạy văn hóa Việt Nam cho thế hệ sau. Bác ra đi, nhưng di sản bác để lại sẽ được truyền giữ mãi cho những người Việt Nam lớp sau.

Nguyễn Quốc Kỳ

Chủ tịch, Tổng giám đốc Công ty Viettravel

# Vô cùng thương tiếc giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê, người làm rạng danh nền âm nhạc cổ truyền Việt Nam, người làm cho thế giới hiểu biết về âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Chúng con là thế hệ con cháu, kính phục và noi theo tấm gương làm việc của Cụ.

Hồ Huy

Chủ tịch Công ty Mai Linh, Ban liên lạc họ Hồ Việt Nam

# Rất xúc động nhớ đến những kỷ niệm khi thầy trò mình cùng tham gia các chương trình ẩm thực Việt Nam ở Bỉ, ở Việt Nam. Con nhớ nhất là quyển sách ẩm thực của Tiền Giang mà thầy đã động viên con viết và thầy đã đích thân tham gia các bài viết kể lại kỷ niệm về món ăn Tiền Giang quê mình.

Bùi Thị Sương

Nghệ nhân Ẩm thực Việt Nam

# Chúng con, những mầm măng của nghệ thuật âm nhạc dân tộc ngưỡng vọng trước vong linh của “cây đại thụ” âm nhạc dân tộc Việt Nam. Người ra đi nhưng sự nghiệp của người còn mãi với những người yêu âm nhạc thế giới.

Lê Thị Thái Tân và các của Nhóm giọng ca nhí Hò Xự Xang Xê Cống: Ngô Kim Ngọc, Nguyễn Quế Minh Hân, Nguyễn Nguyệt Thu

3. CÁC VỊ LÃNH ĐẠO VÀ CÁC NHÀ HOẠT ĐỘNG XÃ HỘI, TÔN GIÁO

# Giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê, người cả đời đã cống hiến cho nền âm nhạc Việt Nam, góp phần to lớn trong việc truyền bá văn hóa Việt Nam bằng tri thức âm nhạc. Trí tuệ, uy tín, tài năng, tâm huyết sáng tạo của ông mãi mãi là tài sản quý báu của Văn hóa Việt Nam.

Trương Tấn Sang

Nguyên Chủ tịch Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam

# Vô cùng thương tiếc giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê - một nghệ sỹ lớn, một người thầy lớn, nhân cách lớn và tâm hồn lớn. Người đã có nhiều công lao quảng bá nghệ thuật dân tộc Việt Nam ra thế giới. Giáo sư mất đi là một tổn thất lớn lao cho nền nghệ thuật nước nhà.

Trương Hòa Bình

Ủy viên Bộ Chính Trị, Phó Thủ tướng Chính phủ

# Vô cùng thương tiếc vĩnh biệt giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê - “cây đại thụ” của âm nhạc dân tộc. Ông đã dành cả cuộc đời cho việc bảo tồn, phát triển, phát huy nghệ thuật âm nhạc dân tộc, đưa âm nhạc dân tộc Việt Nam đến với nhiều quốc gia, dân tộc khác. Tấm lòng, tâm huyết cả đời của ông với âm nhạc dân tộc đã góp phần làm cho bạn bè quốc tế hiểu hơn về âm nhạc dân tộc Việt Nam, về con người Việt Nam.

Ông mất đi nhưng di sản của ông để lại thật quý giá.

Võ Văn Thưởng

Ủy viên Bộ Chính Trị, Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương

# Giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê đã dành trọn cuộc đời cống hiến cho sự nghiệp bảo tồn và phát triển âm nhạc dân tộc nước nhà; là tấm gương sáng về lao động nghệ thuật, không ngừng sáng tạo và tấm lòng nhân hậu.

Lê Thanh Hải

Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh

# Vô cùng thương tiếc giáo sư Trần Văn Khê, nhà nghiên cứu âm nhạc tài năng, một tấm gương lớn của sự say mê và lao động nghệ thuật. Bác là người có đóng góp hết sức to lớn cho âm nhạc dân tộc nói riêng và văn hóa của đất nước nói chung.

Hình ảnh của bác, tấm gương làm việc, sự say mê nghiên cứu và truyền bá của bác đối với âm nhạc và văn hóa dân tộc sẽ mãi mãi tỏa sáng…

Vương Duy Biên

Thứ trưởng Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch

# Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trân trọng công lao to lớn của Giáo sư Tiến sỹ Trần Văn Khê đối với sự nghiệp nghiên cứu, bảo tồn và phát huy nền âm nhạc dân tộc Việt Nam, làm rạng danh văn hóa dân tộc nước nhà.

Vô cùng kính tiếc giáo sư!

Võ Thị Dung Chủ tịch Ủy ban mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh

# Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam vô cùng thương tiếc và kính trọng giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê - một con người tài năng và đức độ, “cây đại thụ” của nền âm nhạc dân tộc Việt Nam.

Đặng Ngọc Tùng Ủy viên Ban chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam

# Vô cùng thương tiếc Thầy Trần Văn Khê! Thầy đã ra đi thanh thản. Thầy có thể tự hào đã để lại cho đất nước và các thế hệ người Việt Nam trong và ngoài nước một di sản vănhóa và một tinh thần hết sức đặc sắc và quý báu.

Thầy đã đưa âm nhạc dân tộc Việt Nam ra thế giới bằng sự uyên bác và tài ba của mình và giành được sự kính trọng, mến mộ của bạn bè quốc tế.

Tôn Nữ Thị Ninh

Phó Chủ tịch Ủy ban Hòa bình Việt Nam

Nguyên Đại sứ Việt Nam tại Vương quốc Bỉ và Liên minh Châu Âu

# Giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê là nhà âm nhạc dân tộc học xuất sắc hàng đầu của Việt Nam và thế giới. Các nghiên cứu viên, viên chức của Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam vô cùng thương tiếc và kính mong hương hồn giáo sư an lạc cõi vĩnh hằng, phù hộ độ trì cho sự nghiệp bảo tồn, phát huy di sản văn hóa phi vật thể của nước nhà luôn thành công.

Nguyễn Chí Bền Giáo sư, tiến sỹ Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia

# Sức lan tỏa và cảm hóa của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê rất lớn, vì thế thầy luôn là một nhà giáo dục tài ba mà những người giảng dạy và nghiên cứu giáo dục chúng em luôn học tập và noi theo.

Mong thầy siêu thoát nơi cõi vĩnh hằng!

Những người làm giáo dục luôn coi thầy là một tấm gương sáng để phấn đấu cống hiến cho sự nghiệp giáo dục của nước nhà.

Ngô Minh Oanh Phó giáo sư, tiến sỹ Viện trưởng Viện Nghiên cứu Giáo dục Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

# Sự ra đi của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê là một tổn thất lớn lao đối với nền văn hóa nước nhà, một tổn thất đối với nền văn hóa nghệ thuật Việt Nam.

Sự nghiệp và nhân cách của giáo sư, tiến sỹ Trần Văn Khê là một tấm gương sáng cho các thế hệ văn nghệ sỹ noi theo. Công lao của ông trong việc phụng sự và đưa âm nhạc Việt Nam đến với văn hóa thế giới là vô cùng to lớn. Nhân dân đời đời biết ơn ông - người con của Đất mẹ Việt Nam.

Đỗ Hồng Quân Phó Chủ tịch Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam Chủ tịch Hội Nhạc sỹ Việt Nam

# Nam mô Tiếp dẫn Đạo sư A Di Đà Phật,

Ban Nghi lễ Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam vô cùng kính tiếc một bậc lão thành của nền âm nhạc Việt Nam đã vĩnh viễn rời xa thế giới hữu hạn. Kính nguyện chơn linh của giáo sư Trần Văn Khê sẽ sớm về Cảnh giới thường nhiên.

Hòa thượng Thích Huệ Minh

GIÁO SƯ TRẦN VĂN KHÊ QUA GÓC MÁY NHIẾP ẢNH GIA NGUYỄN Á