Để tưởng nhớ Nagai Michio (1923-2000)

Người bạn và người thầy

LỜI NÓI ĐẦU
DÀNH CHO ĐỘC GIẢ VIỆT NAM

Năm 1931 khi tôi lên chín, cha tôi đưa tôi đi châu Âu lần đầu tiên trong đời. Paris lúc đó có một cuộc triển lãm quốc tế lớn, nơi các dân tộc và sản phẩm của nhiều thuộc địa của Pháp được trưng bày. Chúng tôi quyết định ăn trưa tại khu lều Đông Dương. Đó là lần đầu tiên tôi được tiếp xúc với Việt Nam.

Sau này, tháng 12 năm 1961, trước khi chiến tranh Việt Nam bùng nổ, tôi có dịp đến thăm Việt Nam. Ở Sài Gòn, tôi đã gặp một nhà báo người Việt, và đáp lại yêu cầu của tôi, ông đã đưa tôi đi xem một buổi trình diễn của nhà hát cổ điển Việt Nam. vở kịch hóa ra là một phóng tác của Câu chuyện mùa đông của Shakespeare, được trình diễn theo phong cách cổ truyền Việt Nam. Sau đó, chúng tôi đi tìm đồ ăn Việt Nam. Tôi cứ tưởng nó giống như đồ ăn Trung Quốc, nhưng nó lại có tính độc đáo và hương vị thơm ngon riêng. Trong chuyến đi đó, tôi cũng đã đến thăm cổ đô Huế. Ngay cả bây giờ tôi cũng không thể quên được vẻ đẹp của những chiếc thuyền đang lặng lẽ xuôi dòng sông Hương chảy qua trung tâm thành phố. Và tôi vẫn quý chiếc đĩa gốm mà tôi đã mua ở Huế.

Bây giờ tôi được biết rằng cuốn sách của tôi, Thiên hoàng Minh Trị, đã được dịch sang tiếng Việt. Cuốn sách này nếu được đọc ở Việt Nam, một đất nước mà tôi có nhiều kỉ niệm quý giá, sẽ là niềm vinh dự lớn nhất và làm cho trái tim tôi tràn đầy niềm vui.

Donald Keene (2018)

DONALD KEENE VÀ NHẬT BẢN

Tôi không thể không nghĩ rằng mình có mối duyên đặc biệt với đất nước và con người Nhật Bản.

Donald Keene

Niềm vui chưa trọn vẹn, tác giả Donald Keene chưa nhìn thấy được bản tiếng Việt của sách Thiên hoàng Minh Trị thì ông đã qua đời lúc 6 giờ 21 phút sáng ngày 24 tháng 2 năm 2019 tại một bệnh viện ở Tokyo, hưởng thọ 96 tuổi. Ông là một học giả và dịch giả văn chương Nhật Bản nổi tiếng thế giới.

Donald Lawrence Keene sinh ngày 18 tháng 6 năm 1922 tại Brooklyn, New York. Ông theo học trường công ở đó và vào Đại học Columbia năm 1938 ở tuổi 16. Ông nổi tiếng là một thần đồng. Ông theo học văn chương Hy Lạp và Pháp, và nghe bài giảng của những giáo sư nổi tiếng như Mark Van Doren, Lionel Trilling và Moses Hadas. Một bạn học người Trung Quốc dạy ông đọc và viết tiếng Hoa. Những năm 1940 một sự kiện thay đổi đời ông, khi ông khám phá Truyện Genji tại một nhà sách cũ. Truyện Genji là tác phẩm văn học cổ điển nổi tiếng nhất của Nhật Bản do một nữ sĩ cung đình viết vào thế kỉ 11, và có lẽ là quyển tiểu thuyết đầu tiên của thế giới, được dịch bởi một nhà ngôn ngữ học phương Đông tên tuổi là Arthur Waley của Đại học. Cambridge. Nó cho ông thấy người Nhật có một di sản văn hóa to lớn và đẹp đẽ hơn là chủ nghĩa quân phiệt đang hoành hành tại Trung Quốc.

Thế giới “đẹp và xa” của Nhật Bản thể hiện qua Truyện Genji đã cung cấp cho Donald Keene một chỗ nương tựa tinh thần để ông lánh xa cuộc chiến mà ông chán ghét. “Nó làm cho tôi rất xúc động, không phải chỉ vì câu chuyện thú vị và các nhân vật trong đó, mà bởi vì nó dường như có trình độ văn minh có thể so sánh với thế giới mà tôi đang sống”, Keene thổ lộ. Đó là cuộc gặp gỡ định mệnh với Nhật Bản. “Đôi khi tôi nghĩ rằng nếu như một sự cổ tình cờ làm tôi mất hết kiến thức tiếng Nhật, thì đời tôi sẽ chẳng còn lại gì nhiều. Tiếng Nhật, ban đầu không có liên quan gì đến tổ tiên tôi, khẩu vị văn chương tôi, hay ý thức về bản thân tôi như một con người, vậy mà đã trở thành nhân tố trung tâm của đời tôi”, như ông tâm sự.

Trong Thế chiến thứ hai, Keene phục vụ như một thông dịch viên cho hải quân Mỹ tại Okinawa và vài vị trí khác. Ông tìm cách thuyết phục các tù nhân chiến tranh Nhật, những người chỉ muốn tự sát vì xấu hổ đã bị bắt, hãy can đảm sống tiếp: “Các anh phải sống để xây dựng lại Nhật Bản.”

Ông tốt nghiệp tiến sĩ tại Đại học Columbia năm 1949, và dạy ở đó hơn năm thập niên. Keene là nhà Nhật Bản học vĩ đại. Ông để lại nhiều di sản đồ sộ về văn chương Nhật Bản, lịch sử và văn hóa, trong đó có bộ Lịch sử văn học Nhật Bản gồm 18 tập, một công trình mất một phần tư thế kỉ để hoàn thành; và một quyển tiểu sử đồ sộ của Thiên hoàng Minh Trị xuất bản bằng tiếng Nhật năm 2001 và tiếng Anh năm 2002. Ông chuyển ngữ và diễn giải văn hóa Nhật Bản xuất sắc cho cộng đồng tiếng Anh. Các công trình dịch thuật và nghiên cứu đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ sinh viên muốn hiểu biết về Nhật Bản. “Giáo sư Keene đóng vai trò then chốt trong việc thiết lập môn nghiên cứu văn chương Nhật Bản ở Hoa Kỳ và xa hơn nữa”, Trung tâm Văn hóa Nhật Bản Donald Keene, tại Đại học Columbia viết trong trang web của họ. Các quan sát sắc sảo của Keene về văn hóa, lịch sử và xã hội cung cấp cho người đọc phương Tây, và cả Nhật Bản, những nhận thức có tính khai sáng.

Trung tâm Văn hóa Nhật Bản Donald Keene tại Đại học Columbia được thành lập năm 1986 để vinh danh ông với mục đích khuếch trương sự hiểu biết về Nhật Bản và văn hóa của quốc gia này tại Hoa Kỳ thông qua giảng dạy, nghiên cứu và giáo dục công; khuyến khích nghiên cứu các mối liên hệ hỗ tương giữa các nền văn hóa của Nhật Bản, các quốc gia châu Á khác, châu Âu và Hoa Kỳ.

Donald Keene là gương mặt quen thuộc đối với giới học giả và người hâm mộ văn chương Nhật Bản trong thế giới nói tiếng Anh. Nhưng từ những năm 1970 trở đi, ông là khuôn mặt quan trọng trong giới truyền thông Nhật Bản. Tình bạn của ông với nhiều tác giả Nhật Bản nổi tiếng, các nhà báo và nhà xuất bản chắc chắn đóng góp vào tên tuổi ông, nhưng nhân tố khác cũng không kém quan trọng là ông viết và giảng dạy bằng tiếng Nhật trong nhiều thập niên liền. Đặc biệt trong những thập niên 1970 và 1980, phương Tây có một mối quan tâm lớn về vấn đề người ngoại quốc hiểu gì về Nhật Bản, và với tư cách một người nói thành thạo tiếng Nhật và một người có uy tín về văn chương truyền thống lẫn hiện đại, ông rất được săn lùng. Thực tế, tất cả những công bố của ông bằng tiếng Anh cũng xuất hiện song song bằng tiếng Nhật, và rất nhiều tác phẩm của ông được viết dưới dạng đăng nhiều kì trên các tạp chí và nhật báo Nhật Bản. Nhưng phần lớn các công trình của ông được viết cho độc giả Nhật Bản: chẳng hạn như các bài luận về những chuyến đi của ông ở châu Âu, châu Á và châu Phi, hay những khía cạnh văn hóa Mỹ và châu Âu. Ông cũng viết các chuyên mục bình luận các buổi trình diễn nhạc cổ điển hay opera trong nhiều năm. Gần đây, nhà xuất bản chính của ông, Shinchōsha, đã chuẩn bị xong một bộ sưu tập các bài ông viết bằng tiếng Nhật: bộ sưu tập đã lên đến 15 tập, và còn thêm phần bổ sung nữa. Donald Keene được New York Times Book Review ca ngợi là “chuyên gia hàng đầu thế kỉ về văn chương Nhật Bản”.

Donald Keene nhận được nhiều huân chương của Nhật Bản, bao gồm Huân chương Mặt trời mọc Hạng 3 năm 1975, Huân chương Mặt trời mọc Hạng 2 năm 1993 và Huân chương Văn hóa (Bunka Kunsho) năm 2008 với tư cách người nước ngoài đầu tiên. Ông được bầu làm thành viên của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Hoa Kỳ năm 1976, thành viên của Viện Hàn lâm Nghệ thuật và Văn chương Hoa Kỳ năm 1986 và thành viên danh dự của Viện Hàn lâm Nhật Bản năm 1990. Trong số các đại học trao bằng danh dự cho ông có Đại học Cambridge, St. Andrew’s College, Middlebury College, Đại học Columbia, Đại học Tohoku, Đại học Waseda, Đại học Ngoại ngữ Tokyo và Đại học Keiwa.

Ông còn nhận Giải thưởng Kikuchi Kan năm 1962, nhận cả hai Giải Yamagata Bantō và Giải Quỹ Nhật Bản năm 1983. Tác phẩm Lữ khách trăm năm (Travelers of a Hundred Ages) của ông giành được Giải Yomiuri và Giải Văn chương Nhật Bản năm 1985. Ông giành được Giải Thủ đô Tokyo năm 1987, Giải thưởng Ivan Sandrof năm 1990, Giải Văn hóa Truyền thanh và Truyền hình năm 1993, Giải Inoue Yasushi năm 1995, Giải Asahi năm 1997, và Giải Văn hóa Mainichi năm 2002 cho tác phẩm Thiên hoàng Minh Trị. Năm 2013, một viện bảo tàng dành cho cuộc đời và tác phẩm của ông đã được khai trương ở Kashiwazaki, tỉnh Niigata.

Có thể nói, Donald Keene là học giả khổng lồ về văn hóa Nhật Bản, dịch giả và diễn giả xuất sắc về văn hóa Nhật Bản cổ điển và hiện đại, góp phần làm cho văn hóa Nhật Bản được giới thiệu mạnh mẽ ra thế giới, đồng thời Cũng trở nên sống động hơn trong ý thức người Nhật. Một trong những tác phẩm cuối cùng của ông, sau Thiên hoàng Minh Trị, có tựa là Yoshimasa và Chùa Gác Bạc, nói về vị shōgun Yoshimasa thế kỉ 15 (1436-1490, cầm quyền 1449-1473), một người không xuất sắc trong vai trò lãnh đạo quân sự và trị vì thiên hạ, vì thế sớm rút khỏi chính trường để lui về xây dựng văn hóa, chăm lo “rèn đúc khẩu vị văn hóa Nhật Bản” mà thế giới hôm nay ngưỡng mộ - từ trong lửa đồ chiến tranh và đói khổ! Nhưng Keene nhận định rằng Yoshimasa chính là người đã tạo nên khẩu vị văn hóa Nhật Bản. Ông xây Chùa Gác Bạc (Ginkaku-ji), thiết kế những vườn hoa lộng lẫy, phát triển kiểu kiến trúc shoin-zukuri, bảo trợ các nhà thơ, nghệ nhân trà đạo, nghệ sĩ kịch nõ, hoạ sĩ, những người mà tên tuổi vẫn còn được ngưỡng mộ đến ngày nay. Từ lâu đài ẩn dật của ông trong khu phố Higashiyama giữa một kinh đô bị chiến tranh tàn phá, ông đã dẫn dắt và định hình nền nghệ thuật mà ngày nay thế giới ca tụng là “đặc trưng của Nhật Bản đẹp đẽ và độc nhất vô nhị”. “Chúng ta có thể có khuynh hướng kết luận rằng”, Keene viết, “không người nào trong lịch sử Nhật Bản có sức ảnh hưởng lên việc tạo dựng nền tảng khẩu vị Nhật Bản lớn hơn ông”. Ở Việt Nam, vào thế kỉ 13, Vua Trần Nhân Tông cũng có hành động tương tự, sớm nhường ngôi cho con để lên núi ở ẩn tu thiền, truyền bá cái “Đạo”, xây dựng đạo đức cho dân biết “kết hợp lí tưởng Bồ tát của Phật pháp với lí tưởng trượng phu của thế gian”. Hai tấm gương, hai mục đích. Một bên xây dựng “tâm hồn Nhật” bằng khẩu vị văn hóa, nghệ thuật, thi ca, kiến trúc và mĩ thuật, một bên xây dựng đức hạnh theo gương Bồ tát trong trái tim con người.

Từ nhiều năm Donald Keene chia thời gian sống của ông giữa Manhattan và Tokyo, nơi ông giữ một căn hộ tại phường Kita nhìn ra khu vườn rộng đẹp Kyu-Furukawa. Nhưng ngay sau trận động đất Tōhoku, sóng thần và thảm hoạ hạt nhân tháng 3 năm 2011, Keene quyết định rời Mỹ và định cư tại Nhật Bản để tỏ tình đoàn kết với người Nhật đang phải chứng kiến cảnh di cư của người nước ngoài ra khỏi Nhật Bản. Hành động này đã gây tiếng vang lớn. Năm sau, ông trở thành công dân Nhật.

Khi trở lại Nhật Bản năm 2011, ông đến thăm ngay Chùa Chuson-ji tại tỉnh Iwate, nơi ông có một bài nói chuyện cảm động. Ông bảo rằng từ khi ông thăm chùa này lần đầu tiên năm 1955, có lẽ không ngày nào trôi qua mà ông không nghĩ đến Nhật Bản. Và ông nói thêm: “Tôi không thể không nghĩ rằng mình có mối duyên đặc biệt với đất nước và con người Nhật Bản.” Trong một bài trả lời phỏng vấn năm 2015, ông phát biểu: “Tôi dần dần nghĩ Nhật Bản là nơi tôi muốn sống, và cũng là nơi tôi muốn chết.”

Donald Keene không lập gia đình. Năm 2012, ông nhận Uehara Seiki (sinh năm 1950), một nhạc sĩ shamisen (đàn tam) truyền thống, và là người kể chuyện trong hát tuồng bunraku, làm con nuôi và là người thừa kế. Những năm cuối cùng của ông ở Tokyo là thời gian hạnh phúc, trong vòng tay bè bạn và những người hâm mộ ông. Seiki chăm sóc ông tận tình.

Ngày 10 tháng 4 năm 2019, lễ tưởng niệm ông được tổ chức trọng thể tại Tokyo. Có đến 1.500 người đến để nói lời giã từ Donald Keene. Seiki con ông cho biết, cho đến cuối đời, ông có hai quê hương: Hoa Kỳ và Nhật Bản.

TS. Nguyễn Xuân Xanh

Tháng 4 năm 2019

Nguyễn Xuân Xanh, tiến sĩ ngành toán tại CHLB Đức, là cây bút uy tín về lịch sử khoa học, công nghệ, giáo dục đại học, giáo dục khai phóng, văn hóa, và kinh nghiệm công nghiệp hóa các quốc gia đi sau, đặc biệt của hai quốc gia Đức và Nhật Bản. Ông là tác giả của các cuốn Einstein, Nước Đức thế kỷ XIX, Thư gửi Quý nhà giàu Việt Nam, ĐẠI HỌC - Định chế giáo dục cao thay đổi thế giới; dịch giả của Thuyết tương đối hẹp và rộng, đồng dịch giả Albert Einstein - Mặt nhân bản; đồng chủ biên của một số kỉ yếu khoa học cũng như sách về Nhật Bản thời kì Minh Trị; trong đó nhiều tác phẩm đã được trao giải Sách Hay. Hiện ông sống tại Thành phố Hồ Chí Minh.

DẪN NHẬP

“Có quốc gia nào trung quân, ái quốc hơn (Nhật Bản) không?

Không.”

(Trích Võ sĩ đạo)

Năm 2018 kỷ niệm đúng 150 năm Minh Trị Duy Tân 1868-2018. Sự kiện này rất đáng để người Việt Nam tìm hiểu lịch sử của cuộc duy tân độc nhất vô nhị ở phương Đông khi Nhật Bản đã làm một cuộc tái sinh, một cuộc chuyển đổi toàn diện phi thường về xã hội, chính trị và kinh tế từ một nước phong kiến, đẳng cấp,- lạc hậu để trở thành một xã hội lập hiến công nghiệp hiện đại mới. Lãnh đạo Nhật Bản giai đoạn đó chính là Thiên hoàng Minh Trị.

Cuốn sách này sẽ kể cho độc giả biết về đời sống và công việc của nhà lãnh đạo tối cao ấy, ông đã trị vì đất nước thế nào, về sự ra đời, giáo dục, thế giới quan, công việc của ông, sự hiến dâng cho chính trị, bản chất yêu hoà bình của ông, những nét Khổng giáo của ông, đơn giản, tiết kiệm, lao động cần cù, ý thức trách nhiệm và tính chính trực của ông, các cuộc tiếp xúc với các đại diện nước ngoài, 100.000 bài thơ của ông, cũng như những vinh quang và sự từ trần của ông. Đó là một nguyên thủ không đứng xa đất nước, không cai trị từ ngai vàng, mà bằng những chuyến công du giám sát khắp các nẻo đường đất nước. Và dù Thiên hoàng Minh Trị rõ ràng thích mặc các bộ quân phục, như người ta có thể thấy qua các tranh ảnh, có lẽ để phù hợp với tinh thần võ sĩ đạo của quốc gia, nhưng ông là người của hoà bình, từ chối việc tuyên chiến với Trung Quốc năm 1894, và không lấy gì làm vui trước tin chiến thắng Nga năm 1905. Mỗi chương của quyển sách đều quyến rũ người đọc, hết câu chuyện này sang câu chuyện khác, như một cuốn du ký nhiều chương.

Là một bức tranh toàn diện về vị Thiên hoàng quan trọng nhất trong lịch sử Nhật Bản, nhưng hơn cả cá nhân Minh Trị, dưới ngòi bút bậc thầy, tác giả Donald Keene, học giả về Nhật Bản nổi tiếng thế giới, đã làm hiện ra lịch sử của cả khu vực thời bấy giờ, các quan hệ phức tạp của Nhật với Trung Quốc, Đài Loan và Triều Tiên, kể cả Nga của Sa hoàng. Cuốn sách sẽ làm giàu cho độc giả rất nhiều phương diện.

(1)

Để hiểu thêm cuốn sách, có lẽ sẽ có ích nếu chúng ta biết thêm một số nét của cuộc chuyển đổi mang tính thời đại này, cũng như tính cách của người Nhật, để “giải mã” sự thần kì Nhật Bản. Nhật Bản thực tế đã tạo ra những “quy luật” mới cho con đường hiện đại hóa đất nước, mang tính phổ quát nhưng cũng rất Nhật Bản mà các quốc gia khác có thể tham khảo. Các quốc gia Đông Á đi sau trong thế kỉ 20 cũng diễn ra xung quanh quỹ đạo Nhật Bản: Park Chung Hee của Hàn Quốc đã học sát những bài học của Nhật Bản.

Thời đại Minh Trị kéo dài trong giai đoạn 1868-1912, có lẽ là thời kì quan trọng nhất trong lịch sử dựng nước của Nhật Bản, có lí tưởng đẹp đẽ nhất, có tính “lãng mạn”, khi mọi người đang ngất ngây với ý tưởng một Nhật Bản mới với những định chế của văn minh phương Tây, với khoa học, giáo dục mới, công nghiệp hóa, để khép lại một lịch sử lỗi thời và mở ra một triển vọng mới đầy hứa hẹn cho đất nước. Nhật Bản rũ sạch các cấu trúc phong kiến thời Tokugawa (dù vẫn tiếp thu những di sản tích cực trong một số lĩnh vực như giáo dục), tiến hành cải cách toàn diện thể chế và tinh thần, xóa bỏ đặc quyền của giai cấp võ sĩ, mở rộng chân trời tiến thân và đóng góp cho mọi giai cấp, nhất là giai cấp nông dân và người nghèo.

Họ gửi hàng loạt sinh viên đi du học tại châu Âu và Hoa Kỳ. Giữa những năm 1868-1902, nghĩa là trong 34 năm, Nhật Bản đã cấp 11.248 hộ chiếu du học nước ngoài, cho thấy đợt du học lớn nhất đầu tiên thời hiện đại. Hoa Kỳ thu hút hơn một nửa số sinh viên du học, do vị trí địa lí gần hơn châu Âu với giá cả thuận lợi hơn, và có sự giúp đỡ của các nhà truyền giáo Mỹ. Nhưng trong thập kỉ 1870, số thống kê cho thấy gần như tất cả du học sinh do nhà nước tài trợ đều được gửi đi Đức để học về khoa học, luật và tổ chức quân sự. Mặc dù số sinh viên đi Mỹ đông hơn nhưng họ lại có vai trò khiêm tốn hơn.

Tất cả các nhà cải cách Nhật Bản đều muốn “thoát Á”, kể cả thoát khỏi Nga. Họ đã chứng kiến sự tụt hậu và bệ rạc của các “anh cả” châu Á mà họ từng thán phục. Sự kính trọng đối với nền văn minh Trung Hoa cũng không còn nữa. Các ý tưởng lôi cuốn của phương Tây tràn vào xâm chiếm đầu óc giới tinh hoa. Sách dịch, hay sách viết về phương Tây, bán ra hàng vài trăm nghìn đến cả triệu bản trong một đất nước có dân số khoảng 30 triệu người.

Hai thập kỉ đầu, nhóm cải cách “lãng mạn” muốn phá bỏ hết những gì cũ kĩ để xây dựng một nước Nhật hoàn toàn mới theo mô hình phương Tây. Họ ngất ngây với văn minh châu Âu, thấy như được giải phóng khỏi khung xã hội truyền thống chật hẹp của phương Đông. Họ tiến hành một cuộc đi tìm khai minh một cách bài bản và rất khoa học để thực hiện việc tiếp thu ngọn gió “văn minh và khai sáng”. Chuyến công du Iwakura (hay Sứ tiết Iwakura) đã mang phần lớn những nhà lãnh đạo mới, trẻ, đầy nhiệt huyết đến 20 quốc gia Mỹ và châu Âu để chứng kiến tận mắt văn minh phương Tây và rút ra những bài học tất yếu cho Nhật Bản.

Chuyến đi này đã đưa họ đến những nhận định có ảnh hưởng sâu rộng. Họ quan sát từ đời sống, sinh hoạt xã hội, tôn giáo, khoa học, công nghệ, quân sự, đến thể chế chính trị, giáo dục và học thuật. Thứ nhất, họ nhận định, các quốc gia châu Âu chỉ mới phát triển mạnh mẽ khoảng từ những thập niên dẫu của thế kỉ 19, nghĩa là đi trước họ chỉ khoảng 50 năm, cho nên họ có thể đuổi kịp và qua mặt được. Thứ hai, Kitô giáo, gồm Công giáo và Tin Lành, đóng một vai trò cực kì quan trọng trong văn minh của phương Tây. Họ ngạc nhiên khi thấy người dân ở đó sao quá sùng đạo, có hiểu biết tổng quát về Kinh Thánh, đi nhà thờ đều đặn ngày chủ nhật, khắp làng xã đều có nhà thờ, khác với Phật giáo và Khổng giáo ở Đông Á.

Sự hồ hởi khiến cho Ngoại vụ đại thần Inoue Kaoru diễn tả rất say sưa: “Chúng ta hãy thay đổi đế chế chúng ta thành một đế chế phong thái châu Âu (European-style). Chúng ta hãy thay đổi dân tộc chúng ta thành một dân tộc phong thái châu Âu. Chúng ta hãy xây dựng một đế chế phong thái châu Âu trên biển Đông.” Mutsu Munemitsu, trở về từ châu Âu năm 1886, nói cần thiết thay đổi mọi thứ, từ những thứ không sờ mó được như giáo dục và đạo đức đến những vật thể của đời sống hằng ngày như quần áo, thực phẩm và nhà ở. Và dĩ nhiên, những ý kiến thái quá sẽ bị “thổi còi” để xã hội đạt tới một sự phát triển hoà hợp và không mất bản sắc.

Vậy nhưng tại sao các nhà lãnh đạo Nhật Bản lại chọn Thiên hoàng (Tennō) làm biểu tượng thiêng liêng để đoàn kết nhân dân? Trong suốt thời Tokugawa hơn 250 năm, vị thế của Thiên hoàng không phải là tỏa sáng. Itō Hirobumi, vị thủ tướng đầu tiên của thời đổi mới, nói rõ trong các buổi thảo luận năm 1888, trong sự hiện diện của Thiên hoàng, để tìm ra hình thức thích hợp nhất cho Hiến pháp. Ông bảo các nước phương Tây có gốc rễ đã nghìn năm là Kitô giáo để làm trục đoàn kết trái tim của nhân dân, trong khi ở phương Đông không có cái tương tự. Ông nói tiếp:

Cho nên chúng ta trước khi biên soạn Hiến pháp phải tìm một cái trục của đất nước và xác định hình thức nó là gì. Nếu người ta nhường chính trị lại cho sự tranh luận tùy tiện của nhân dân thì sự cai trị sẽ mất đi trật tự, và hệ quả là nhà nước sẽ tiêu vong. […] Trong hơn một ngàn năm từ những giai đoạn khởi đầu của hình thức chính quyền đại nghị ở châu Âu, không những nhân dân được rèn luyện trong hệ thống này, mà còn có tôn giáo, cái tạo thành trục của hệ thống này, mệt tôn giáo đã thâm nhập sâu vào trái tim của con người, và trục đó đã hướng tất cả họ về một mối. Ngược lại trong đất nước chúng ta, sức mạnh của các tôn giáo đều yếu cả, và không có tôn giáo nào có thể phục vụ như trục của nhà nước. Phật giáo trong những giai đoạn thăng hoa nhất có khả năng thu hút trái tim con người của mọi tầng lớp, nhưng ngày nay đang đi vào suy thoái. Thần đạo (Shintō) tuy dựa trên những giáo huấn ông cha ta để lại và tiếp tục làm điều đó, nhưng với tính chất là tôn giáo, nó có ít sức mạnh để thu hút trái tim của mọi người.

Khổng giáo đối với Itō không phải là một tôn giáo, và nó cũng không còn là một thế giới quan thống nhất, mà chỉ còn là một danh mục các đức hạnh được thực hành trong đời sống hằng ngày, điều mà Motoda, người giáo huấn cho Minh Trị, cũng thừa nhận. Cho nên, Itō đi đến kết luận: “Cái duy nhất có thể làm trục trong đất nước chúng ta là Thiên hoàng.” Quyền lực quân chủ trở thành một thứ tôn giáo và là cái trục bất khả xâm phạm, thay thế cho vị trí Kitô giáo ở châu Âu (Masao Maruyama).

(2)

Nhưng động lực nào làm thay đổi nước Nhật? Nhà sử học Anh C. Townshend đã cho rằng suối nguồn của hành động đem lại sự đổi mới to lớn cho Nhật Bản hoàn toàn nằm bên trong nội tâm họ. Ông viết, được trích lại trong tác phẩm Võ sĩ đạo - Linh hồn của Nhật Bản:

Chúng ta được kể mỗi ngày rằng châu Âu đã ảnh hưởng lên Nhật Bản, và quên rằng sự thay đổi tại các hòn đảo kia là hoàn toàn được tự tạo, rằng người châu Âu không dạy Nhật Bản, mà Nhật Bản tự chọn con đường học hỏi các phương pháp và tổ chức từ châu Âu. Nhật Bản nhập khẩu khoa học cơ khí của châu Âu, như người Turk nhập khẩu súng pháo từ châu Âu. Đó chính xác không phải là anh hưởng, trừ khi chúng ta cho rằng Anh quốc bị ảnh hưởng từ những cuộc mua hàng của Trung Quốc. Ai là tông đồ châu Âu, hay nhà triết học hay chính khách, hay người kích động để phục hưng Nhật Bản?

Tác giả Nitobe Inazō của Võ sĩ đạo cho rằng suối nguồn đó không gì khác hơn là tinh thần võ sĩ đạo của dân tộc Nhật. Lòng tự trọng và danh dự không muốn để bị nhìn là kẻ thấp kém, đó chính là động cơ mạnh mẽ nhất của cuộc canh tân. Trong Tu thân yếu lĩnh (Shushin Yoryo) như di chúc của tinh thần Nhật Bản, nhà khai sáng Fukuzawa Yukichi nhấn mạnh hai tính chất kết tinh của đạp đức mà ông quan niệm cho Nhật Bản: Tự trọng và Độc lập tinh thần:

Nhiệm vụ phổ quát của Con người là nâng cao nhân phẩm anh ta lên, và phát triển những năng lực đạo đức, trí tuệ lên mức cao nhất, không bao giờ bằng lòng với mức độ phát triển đã đạt được, mà luôn luôn phải thúc đẩy đến những thành tựu cao hơn. Cho nên chúng tôi thúc giục, như là bổn phận đối với tất cả những ai có cùng niềm tin với chúng tôi, rằng hãy nỗ lực trong mọi công việc để hoàn thành nhiệm vụ trọn vẹn như con người, và đặt vào trái tim mình những nguyên lí của Độc lập và Tự trọng như những kim chỉ nam của đời sống đạo đức.

Ai gìn giữ được các nguyên lí của độc lập về Tinh thần lẫn Thân thể, biết quý trọng con người, giữ gìn nhân phẩm không bị hoen ố, chúng ta gọi anh ta là con người của Độc lập và Tự trọng.

Fukuzawa Yukichi, Điều 1 và 2 trong Tu thân yếu lĩnh

Các nhà cải cách Nhật Bản, đứng đầu là Thiên hoàng Minh Trị, đều sống theo tinh thần võ sĩ đạo của Nhật Bản. Họ đã làm hết mình để hoàn tất nhiệm vụ lịch sử biến đảo quốc Nhật Bản nhanh chóng thành cường quốc phương Đông.

(3)

Để hiểu rõ hơn về tính cách Nhật, ta cũng phải biết thêm hai điều rất quan trọng, đó là tinh thần trung quân, và đạo đức mang tính chất Khổng giáo.

Tinh thần trung quân, trung với chủ, của giai cấp samurai vốn rất mạnh mẽ và sâu đậm trong xã hội Nhật Bản. Từ thời trung cổ, giới samurai đã có Tu thân yếu lĩnh (luật về đạo đức). Câu chuyện nổi tiếng 47 rōnin - những samurai mất chủ - minh hoạ sống động nhất lòng trung thành tuyệt đối với chủ, và đã trở thành một thiên anh hùng ca trong lịch sử võ sĩ đạo Nhật Bản. Câu chuyện diễn ra vào khoảng năm 1700, kể về Asano Naganori, một daimyō (chủ soái) của một lãnh địa hạng trung, bị viên quan tên Kira Yoshinaka xúc phạm nên đã rút gươm định giết Kara, nhưng chỉ làm cho Kira bị thương. Hành động rút gươm ra là một tội đáng chết. Do đó, Asano bị ra lệnh tự sát, lãnh địa của ông bị tịch thu, và 47 samurai trở thành vô chủ, trở thành rōnin. Họ bèn quyết tâm báo thù cho chủ và sau hai năm trời họ đã lấy được mạng Kira rồi nộp mình, tự tay thực hiện cái chết.

Câu chuyện 47 rōnin minh hoạ tinh thần trung quân mạnh mẽ từ tinh thần võ sĩ đạo. Chính các samurai cải cách cũng sẽ dựa vào ý tưởng trung quân này, trung thành với Thiên hoàng, mà lật đổ Mạc phủ, khi nguy cơ mất nước gần kề, và trước sự bất lực của Mạc phủ trong việc bảo vệ và phát triển đất nước.

Tinh thần trung quân ngày nay được thể hiện ở sự trung thành phổ biến xuyên suốt các giai tầng trong đời sống Nhật Bản: trung thành với nhóm, trường học, tổ chức kinh doanh… Nhưng sự trung thành giờ đây không còn thuần túy là mệnh lệnh, mà là một sự cam kết tận tụy tự nguyện của cá nhân. Thiên hoàng, thủ tướng, bộ trưởng, thầy giáo không thể và không ra lệnh người Nhật phải trung thành. Việc bắt ép đã qua. Xã hội Nhật ngày nay vận hành chủ yếu dựa trên sự cam kết tận tụy của cá nhân với nhóm. Nhóm và cá nhân hài hoà với nhau. Cá nhân tham gia tích cực vào quá trình lấy quyết định chung thông qua bàn bạc tham khảo. Cho nên hành động nhóm, thái độ nhóm được dựa trên sự đồng thuận của nhóm. Người lãnh đạo có nhiệm vụ làm hài hoà sự đồng thuận của nhóm. Sự phát triển hay thất bại của tổ chức cũng là sự phát triển hay thất bại của cá nhân. Đó là nét đặc biệt của xã hội Nhật. Nhà lãnh đạo của Nhật Bản thời cổ đại, Thái tử Shōtoku (574-622), đã từng có một thông điệp khôn ngoan cho người Nhật: “Nhưng khi người trên sống hài hoà với kẻ dưới một cách tử tế, và có sự hoà thuận trong thảo luận công việc, những quan điểm đúng đắn sẽ tìm được sự chấp nhận, thì lúc đó còn điều gì mà không thể làm được?” (Benjamin Duke, 193-94).

Tiếp đến là đạo đức. Để Nhật Bản trở nên văn minh như các quốc gia phương Tây, giới lãnh đạo quan niệm cần phải có đạo đức của văn minh. Họ nhìn nhận họ là dân tộc mới “bán văn minh”. Nước Nhật của quá khứ là “kho chứa” không ít của những “thói quen hành xử man di” từ các đám đông “điên khùng”, như các thói quen tiểu công cộng, nam nữ tắm chung, hoặc mê tín và nhiều thứ khác. Các nhà đạo đức học kêu gọi cần có luật pháp để làm cho những hành xử như thế trở thành “phi pháp”, và cần giáo dục dân chúng tốt hơn. Có như thế, Nhật Bản mới có một trình độ văn minh cao hơn như các quốc gia văn minh của phương Tây. Đó là đề tài được bàn cãi vào thập niên 1880.

Vào những năm 1890 đến cuối thế kỉ 19, đề tài đạo đức có thêm nội dung quan trọng và bao trùm hơn. Đạo đức của văn minh chuyển thành đạo đức của tinh thần, thể hiện cả một tính cách quốc gia, hay Volksgeist, một khái niệm thoát thai từ phong trào lãng mạn Đức nhưng có tác động mạnh vào giới trí thức Nhật Bản. Nhiều học giả đạo đức học đòi hỏi những phẩm chất cao hơn, như hi sinh và trung thành với nhà nước. Trong khi đạo đức của văn minh là phổ quát, thì đạo đức của tinh thần là đặc thù cho người Nhật. Đạo đức này nhằm củng cố uy quyền của nhà nước (Richard M. Reitan). Chiếc ghế đạo đức học (rinrigaku) được thiết lập lần đầu tiên năm 1893 tại Đại học Tokyo, nhưng cả thập niên trước đã có những nghiên cứu về chủ đề này, đặc biệt là sách Một lí thuyết mới về đạo đức (Rinri shinetsu, 1883) của giáo sư triết học Inoue Tetsujirō. Nhiệm vụ của nền giáo dục là phải truyền bá cả hai, đạo đức văn minh và đạo đức tinh thần, làm cho các lớp người chưa được khai sáng thành văn minh.

(4)

Xét về đạo đức thì phải nói: Chính người Nhật mới là những người bảo vệ kiên quyết nhất di sản đạo đức Khổng giáo mà họ đã học được từ Trung Hoa. Họ không vứt bỏ di sản đó như những người chủ của nó là Trung Hoa đã làm, để lấy một thứ chủ nghĩa xa lạ từ phương Tây thay thế. Người Nhật đã sớm học văn hóa phương Tây một cách quy mô, như họ đã từng học văn hóa Trung Hoa một ngàn năm trước, khi họ ý thức lịch sử đã sang trang. Họ học phương Tây nhiều hơn; sớm hơn tất cả các dân tộc châu Á khác, nhưng họ không mất gốc như Trung Hoa.

Tuy là biểu tượng của đạo đức Khổng giáo, nhưng hoàn toàn khác với người cha cực bảo thủ của mình là Thiên hoàng Kōmei, người đã từ chối tất cả mọi thứ từ văn minh phương Tây, Thiên hoàng Minh Trị tượng trưng cho một nhà lãnh đạo của Nhật Bản hiện đại, “biết lấy tất cả từ phương Tây những gì có thể giúp để Nhật Bản trở thành mệt nhà nước hiện đại”, trung thành với điều thứ năm của Ngũ cá điều ngự thệ văn: đi tìm tri thức khắp thế giới để mở rộng và tăng cường quyền lực của để chế. Văn minh khai sảng thực hành của Nhật Bản là văn minh khai sáng từ nguồn cảm hứng phương Tây nhưng được giới hạn trong chiếc áo đạo đức phương Đông mà đa số lãnh đạo, nhưng không phải tất cả, đã chọn lựa.

(5)

Tôi bàn về những phương diện trên để hiểu những đặc tính của người Nhật Bản, sự chọn lựa các giải pháp tích hợp của họ làm thành những nhân tố đã đưa cuộc canh tân đầu tiên trên vùng đất châu Á phong kiến đến thành công rực rỡ. Thái độ của người Nhật là đặc biệt. Họ xem Thiên hoàng là thiêng liêng, mảnh đất cha ông là thiêng liêng đã đành, mà họ xem cả cuộc duy tân đổi mới đất nước cũng là nhiệm vụ thiêng liêng, những điều ước, pháp lệnh giáo dục, đạo đức sống và sự hiến dâng cũng là những thứ thiêng liêng. Không có nền tảng đạo đức, không có lòng yêu nước nồng nàn, lòng trung thành với tổ quốc, lòng tự trọng võ sĩ đạo, ý chí bất khuất, tinh thần học hỏi phương Tây nghiêm túc trong tinh thần ganh đua mà không hề mặc cảm, và sự khôn ngoan, bản lĩnh, chưa chắc có một nước Nhật như hôm nay, và dĩ nhiên chưa biết cục diện của châu Á sẽ thế nào.

Những đặc tính đó cũng chính là tấm gương để Việt Nam hiện nay tự soi. Chúng ta đang bị suy thoái về lòng úi quốc, lòng trung thành với tổ quốc, suy thoái về đạo đức, thiếu một nền đạo đức quốc gia được nhà nước và giai tầng lãnh đạo làm gương; thiếu ý chí và lí tưởng vươn lên, thiếu sự “đi tìm tri thức khắp thế giới” một cách hăm hở, và thiếu sự lãnh đạo được khai sáng, bản lĩnh như người Nhật.

Việt Nam cũng có nhiều vua, nhưng còn lại gì hôm nay? Năm 2017, Thiên hoàng Akihito¹ đã dành cho cổ đô Huế một chuyến thăm lịch sử và chỉ thấy còn lại tro tàn của nền quân chủ Việt Nam đã chết trước những đợt sóng phương Tây. Đồng văn, đồng chủng, và cũng đồng có vua, nhưng sao không đồng phát triển? Di sản đó chứa đựng nhiều bài học đắng cay cho hậu thế. Đọc Thiên hoàng Minh Trị sẽ gợi rất nhiều câu hỏi cho những người Việt Nam cả xưa và nay.

Akihito là Thiên hoàng thứ 125 của Nhật Bản, lên ngôi từ năm 1989, thoái vị vào ngày 30 tháng 4 năm 2019. Người kế vị ông là Thiên hoàng Naruhito, lên ngôi vào ngày 1 tháng 5 năm 2019, đánh dấu sự bắt đầu của triều đại mới có niên hiệu là Reiwa (Lệnh Hoà).↩

TS. Nguyễn Xuân Xanh
Tháng 4 năm 2019

Tham khảo

Masao Maruyama, Studies in the Intellectual History of Tokugawa Japan. Dịch bởi Mikiso Hane. Princeton University Press 1974.

The Cambridge History of Japan, volume 5, The Nineteenth Century, biên tập bởi Marius B. Jansen. Cambridge University Press, 1989.

A companion to Japanese History, biên tập bởi William M. Tsutsui. Wiley-Blackwell, 2009.

Hugh Borton, Japan’s Modem Century. Bản in lần hai. Ronald Press Company, 1970.

G. B. Sansom (1), The Western World and Japan. Alfred A. Knopf, Inc., 1950.

G. B. Sansom (2), Japan: A short Cultural History. Stanford University Press, 1978.

Marius B. Jansen, Japan and Its World: Two centuries of change. Princeton University Press, 1980.

Marius B. Jansen, The Making of Modern Japan. The Belknap Press of Harvard University Press, 2000.

David J. Lu, Japan: A documentary History. The Late Tokugawa Period to the Present. An East Gate Book, 1997.

Nitobe Inazo, Bushido: The soul of Japan. Kodansha International, 2002.

Fukuzawa Yukichi, The Moral Code: http://www.kf.keio.ac.jp/english/moral.html

Hay bản tiếng Việt: Tu thân yếu lĩnh của Fukuzawa Yukichi: https://rosetta.vn/nguyenxuanxanh/tu-than-yeu-linh-cua-fukuzawa-yukichi/

Edwin o. Reischauer, Japan: The Story of a Nation. Bản in lần bốn. McGraw-Hill Publishing Company, 1976.

John Whitney Hall, Japan: From prehistory to modern times. Delta Book, 1970.

Thomas R. H. Havens, Nishi Amane and Modern Japanese Thought. Princeton University Press, 1970.

Richard M. Reitan, Making a Moral Society: Ethics and the State in Meiji Japan. University of Hawai’i Press, 2010.

Nagai Michio, Higher Education in Japan: Its Take-off and Crash. Dịch bởi Jerry Dusenbury. University of Tokyo Press, 1971.

Teruhisa Horio, Educational Thought and Ideology in Modern Japan: State Authority and Intellectual Freedom. Dịch bởi Steven Platzer. University of Tokyo Press, 1988.

Benjamin Duke, The Japanese School: Lessons for Industrial America. Praeger, 1986.

LỜI TỰA

Mạn phía bắc vườn ngự uyển bao quanh Ngự sở Kyōto¹ có di tích của một dinh thự được ngăn cách bằng hàng rào gỗ. Trong vườn có mệt gian nhà nhỏ. Vào đầu thời Minh Trị, khi các nhà truyền giáo người Mỹ lần đầu tiên được phép sinh sống tại cố đô², họ từng sử dụng căn nhà này như một cái kho tạm chỉ trong thời gian ngắn để cất giữ những thứ đồ đạc, dụng cụ sinh hoạt hằng ngày khi họ đi tìm thuê nhà. Ngày nay, chẳng còn ai để mắt đến nó, nhưng căn nhà không chỉ thoát nạn trong trận cháy lớn thiêu rụi cả Nội lí³ vào tháng 4 năm 1854 mà còn là một trong số ít những căn nhà quý tộc sống sót qua đợt phá hủy và bỏ hoang sau khi kinh đô được dời về Tōkyō vào năm 1868.

Phía bên ngoài dãy hàng rào gỗ bao quanh để cấm người ra vào có một trụ gỗ nhỏ mang biển ghi “Sachi-no-i” (Giếng may mắn). Vượt qua dãy hàng rào, lọt vào tầm mắt là một bia đá nặng. Căn nhà này không chỉ là một công trình kiến trúc Nhật Bản truyền thống thường gặp, được xây dựng vào cuối thời Edo, mà còn mang ý nghĩa quan trọng hơn nhiều. Thiên hoàng Minh Trị⁴ đã chào đời trong căn nhà này và (theo một truyền thuyết) được tắm rửa bằng nước giếng Sachi-no-i khi lọt lòng⁵.

Thiên hoàng Minh Trị chào đời trong căn nhà giản dị như thế này chứ không phải trong Ngự sở là do tập quán trong cung đình. Khi mẹ đẻ của ngài là bà Nakayama Yoshiko (1836-190?) biết rõ mình sắp sinh thì bà phải ra khỏi tư thất tsubone⁶ trong Ngự sở, vì từ xưa, người ta vẫn tin rằng việc sinh đẻ làm ô uế nhà cửa. Theo tục lệ, con cái của Thiên hoàng các đời đều lọt lòng đâu đó gần nhà mẹ đẻ, và phần nhiều họ ra đời trong một căn nhà tạm bợ, xong việc thì sẽ bị dỡ bỏ. Nhưng trớ trêu thay là căn nhà nhỏ bé này chẳng những không bị dỡ bỏ mà còn tồn tại lâu hơn cả những dinh thự quý tộc đẹp đẽ xung quanh.

Khi hoàng tử chuẩn bị chào đời, cha của bà Yoshiko là Quyền Đại nạp ngôn⁷ Nakayama Tadayasu (1809-1888) đã dựng căn nhà phục vụ cho mục đích sinh nở bên cạnh dinh thự trong khu đất của mình. Ban đầu, Tadayasu định xin nhờ khoảnh đất trống trong khu đất của các quý tộc xung quanh, nhưng dù đứa trẻ sinh ra sau này có thể trở thành Thiên hoàng thì đề nghị mượn đất của Tadayasu cũng đều bị từ chối hết. Không còn cách nào khác, Tadayasu đành phải dựng căn nhà trong khu đất hẹp của mình. Tadayasu, cũng như nhiều quý tộc đương thời khác, đều nghèo khó, đến nỗi chẳng kham nổi số tiền mọn để xây dựng căn nhà đơn sơ gồm hai gian có buồng tắm và nhà vệ sinh. Phần lớn chi phí xây dựng nhà cửa, ông đều phải vay mượn⁸.

Tuy căn nhà này chẳng phải to lớn gì, nhưng dù gì đó vẫn là nơi chào đời của Thiên hoàng, nhân vật được thần thánh hóa và được thờ cúng ở Minh Trị Thần Cung mà mỗi lần Tết đến lại chào đón mấy trăm nghìn người thăm viếng lễ bái, còn ngày thường cũng không ít người đến tham quan. Tuy ngài là đối tượng được quan tâm đến vậy nhưng căn nhà lại bị đối xử hời hợt; việc này quả thật cũng khá kì lạ. Qua nhiều năm tháng bị bỏ mặc, đến những năm gần đây, căn nhà này mới được lợp lại mái ngói. Chiếu trong nhà bị gỡ ra, sàn thì bong tróc, chẳng hề có một thứ đồ trang trí nào, khiến người xem không hề cảm nhận được chút không khí nào cho thấy đây là căn nhà chào đời của hoàng tử mà sau này trở thành vị Thiên hoàng nổi danh nhất trong lịch sử Nhật Bản.

Sự thờ ơ đối với nơi chào đời của Thiên hoàng Minh Trị thể hiện rõ tình trạng thiếu kiến thức phổ thông về vị Thiên hoàng này. Ngay cả người Nhật Bản, vốn tin rằng Thiên hoàng Minh Trị là người lãnh đạo vĩ đại nhất trong lịch sử Nhật Bản, cũng khó mà nhớ được ông đã đạt thành tựu gì để có thanh danh rực rỡ đến thế. Đương nhiên cái tên Thiên hoàng Minh Trị gắn liền với cuộc cải cách Minh Trị (Minh Trị Duy tân), khởi nguồn cho một nước Nhật cận đại. Tuy nhiên, năm đổi niên hiệu (1868) thì Thiên hoàng chưa quá 15 tuổi, nên thật khó nghĩ rằng Thiên hoàng đã có những cống hiến quan trọng trong cuộc Duy Tân và những cải cách trọng yếu đi liền sau đó. Tên tuổi của Thiên hoàng Minh Trị cũng gắn liền với thắng lợi trong chiến tranh Nhật - Thanh và chiến tranh Nhật - Nga cũng như mối quan hệ đồng minh Nhật - Anh. Vai trò của Thiên hoàng trong những việc này hẳn là vai trò của một người lãnh đạo nhân từ thì đúng hơn là vai trò của người đưa ra chính sách và chiến lược thực tế. Tuy nhiên, chính sự tồn tại của vị Thiên hoàng này đã truyền cảm hứng cho nhiều người Nhật có những hành động dũng cảm phi phàm. Đối với rất nhiều công thần trong chính phủ Minh Trị mới, những người đã thực hiện rất nhiều cải cách, thì Thiên hoàng Minh Trị là chỗ dựa tinh thần của họ. Đây là sự thật chắc chắn không phải bàn cãi.

Tình trạng thiếu kiến thức phổ thông về Thiên hoàng Minh Trị không phải là kết quả của một cuộc thủ tiêu chứng cứ trên quy mô rộng. Tất cả mọi tư liệu chứng cứ từ khi Thiên hoàng chào đời đền được ghi lại trong 12 tập sách chính thức là bộ Minh Trị Thiên hoàng kỉ⁹, có ghi từ chuyện to tới chuyện nhỏ, từ những chuyện liên quan trực tiếp đến Thiên hoàng cho tới những sự việc xảy ra quanh Thiên hoàng theo từng ngày. Và sau khi Thiên hoàng qua đời thì cũng có nhiều sách vở, văn bản tưởng nhớ đến con người Thiên hoàng và những chuyện sinh hoạt, thường ngày của ngài do những người biết đến Thiên hoàng công bố, nhưng không hiểu vì sao mà những tài liệu này lại không gây ấn tượng mạnh đến người đọc. Thiên hoàng Minh Trị cũng xuất hiện trong nhật kí của các nhà ngoại giao từng đến Nhật như là vị Thiên hoàng đầu tiên tiếp kiến người Âu châu. Không bị kiểm soát về mặt lễ giáo như ghi chép của những người Nhật từng gặp trực tiếp Thiên hoàng, những ghi chép của họ vô cùng thú vị, kể lại một cách trung thực về hình ảnh của vị Thiên hoàng trong lần đầu tiên xuất hiện trước công chúng. Tuy nhiên, ngay cả những ghi chép đó gần nhừ cung không cho ta biết gì nhiều về con người của Thiên hoàng.

Bộ Minh Trị Thiên hoàng kỉ được xuất bản công khai gồm 13 tập (tập cuối cùng là mục lục), là bộ sách ghi chép chính thức gồm nhiều nội dung. Ngoài bộ sách này còn có thêm vô số những truyền thuyết và giai thoại xoay quanh Thiên hoàng Minh Trị, chẳng hạn như những tin đồn về việc Thiên hoàng hấp dẫn người khác giới như thế nào hay Thiên hoàng thích uống rượu ra sao. Trong số đó còn có người tự xưng mình là con cháu không chính thống của Thiên hoàng Minh Trị, dù không đưa ra được chứng cứ nào đáng kể. Vì có quá nhiều tư liệu như vậy nên có lẽ điều duy nhất cần thiết đối với một học giả muốn viết truyện kí một cách tường tận chính là sự kiên nhẫn. Tuy nhiên, nhiệm vụ quan trọng nhất của tác giả truyện kí về Thiên hoàng Minh Trị là phải vẽ nên được bức chân dung đáng tin cậy về con người của vị Thiên hoàng này, người trị vì suốt 45 năm trong thời kì có nhiều biến cách nhất của lịch sử Nhật Bản. Nhưng đáng tiếc là số tác giả truyện kí thành công trong việc này gần như không có.

Hoặc cũng có thể là các tác giả truyện kí đã đạt đến kết luận không mấy dễ chịu là tính cách của Thiên hoàng vốn không sâu sắc, không phức tạp hơn bức chân dung được khuôn mẫu hóa của ngài, bức ngự chân ảnh¹⁰ mà thần dân ngày ngày đều kính lễ, không hề mảy may suy xét nhân vật trong tranh đang nghĩ ngợi điều gì. Và cũng vì muốn nói lên rằng Thiên hoàng Minh Trị cũng có những mặt đầy “tính con người” nên các tác giả truyện kí mới mang nhiều giai thoại vào ghi chép của họ. Chẳng hạn như việc Thiên hoàng hiếm khi để lộ tình cảm ra ngoài nhưng lại hết mực yêu thương hoàng hậu, luôn nghĩ đến thần dận, hay ngài là người có khiếu khôi hài tuyệt vời. Tuy nhiên, những giai thoại loại này chẳng những không đọng lại trong kí ức người đọc mà còn làm người ta cảm thấy nghi ngờ. Lại có những nhà phê bình đời sau chủ trương cho rằng Thiên hoàng Minh Trị không có khả năng thực hiện những công lao đã được gán cho ngài, hoặc vị Thiên hoàng này là một bạo chúa lạnh lùng, tàn nhẫn và những điều ngài làm không phải vì hạnh phúc của thần dân. Có thể những điều này không sai, nhưng các nhà phê bình càng cố gắng vẽ nên hình tượng Thiên hoàng như vậy thì bí ẩn về thanh danh bất diệt của Thiên hoàng Minh Trị cùng số lượng đông đảo người sùng bái ngài càng thêm to lớn.

Khác với nữ hoàng Anh quốc Victoria, người sống cùng thời đại, Thiên hoàng Minh Trị không viết nhật kí và gần như chẳng bao giờ viết thư. Cha của Thiên hoàng Minh Trị là Thiên hoàng Kōmei có để lại nhiều thư từ, phần lớn đều tràn ngập sự kích phẫn với những thay đổi của thời cuộc. Tuy nhiên, số thư từ hiếm hoi mà Thiên hoàng Minh Trị để lại thì không mấy thú vị. Ngoài việc kí tên trong các chiếu sắc ban ra, Thiên hoàng Minh Trị gần như không để lại bút tích gì. Thiên hoàng có giọng nói như thế nào cũng không ai rõ. Theo lời những người biết Thiên hoàng thì ngài có giọng nói to, nhưng còn chất giọng ra sao thì không rõ. Ảnh của Thiên hoàng cũng gần như không có, chỉ chừng ba hay bốn bức, mặc dù có khá nhiều ảnh của những người Nhật ít được ca tụng hơn sống cùng thời với ngài vẫn còn lưu lại. Phần nhiều tranh chân dung được vẽ sau khi ngài qua đời, chẳng hạn như bức vẽ ngài đang thị sát một mỏ bạc, hay như bức vẽ ngài đang chủ trì hội nghị khởi thảo hiến pháp, tất cả đều là tranh vẽ không lột tả được chính xác người thật. Phần lớn những bức vẽ này là tác phẩm của những hoạ sĩ không hề có cơ hội bái kiến long nhan của Thiên hoàng Minh Trị một lần nào¹¹.

Ngoài các ghi chép chính thức và những phần hồi tưởng không chính thức do các thị tòng ghi lại, mà đôi khi không đáng tin, thì có một cách khác để biết về Thiên hoàng Minh Trị là đọc những bài thơ do ngài sáng tác. Thiên hoàng Minh Trị được cho là đã sáng tác hơn mười vạn bài thơ tanka¹² trong suốt cuộc đời mình. Tất cả những bài thơ này đều theo khuôn mẫu truyền thống, nhưng qua đó có thể biết được phần nào sự hứng thú mang tính tự truyện của ngài, và đôi khi có những bài ám chỉ đến tâm trạng của Thiên hoàng. Mặt khác, nói đến Thiên hoàng Minh Trị, người ta thường hay viện dẫn các loại chiếu sắc như Quân nhân sắc dụ và Giáo dục sắc ngữ¹³, nhưng thực tế đều là do tay người khác viết nên, khó mà tìm thấy suy nghĩ của Thiên hoàng Minh Trị trong những tài liệu ấy.

Trong số các chứng ngôn do những người trong cung vốn biết Thiên hoàng Minh Trị viết nên sau khi ngài qua đời thì phần nhiều đều không đầy đủ, thậm chí còn có những chỗ mâu thuẫn nhau. Chẳng hạn, theo hồi tưởng của một người nọ thì thời niên thiếu, Thiên hoàng Minh Trị là thiếu niên cực kì khỏe mạnh, hoạt bát và tướng mạo có phần giống một đứa trẻ chuyên đi bắt nạt trẻ khác, và là người đánh vật khỏe nhất. Nhưng theo hồi tưởng của một người khác thì thời thơ ấu, Thiên hoàng lại là thiếu niên nhu nhược, hay đau ốm bệnh tật, khiến người đọc không khỏi nghi ngờ chuyện đánh vật khỏe nhất. Nhiều tác giả truyện kí đều lặp đi lặp lại chuyện Thiên hoàng lần đầu tiên nghe tiếng đại pháo trong “biến cố cổng Hamaguri” đã kinh ngạc mà bất tỉnh, nhưng các tác giả truyện kí khác lại phủ nhận điều này. Mỗi khi gặp những mâu thuẫn kiểu này thì độc giả hiện đại dễ suy ra điều tệ hại nhất, là phải chăng thực tế thời niên thiếu, Thiên hoàng Minh Trị nhút nhát, thường hay đau ốm nhưng tác giả truyện kí lại nhấn mạnh, cố ý tạo dựng hình ảnh một bậc nam nhi Nhật Bản tráng kiện cho Thiên hoàng. Nhưng có lẽ nào một nhân vật vốn là bạn thân nhiều năm với Thiên hoàng thời niên thiếu lại đặt điều khi kể lại rằng lúc nhỏ, mình từng bị Thiên hoàng đấm không biết bao lần?¹⁴

Sự mâu thuẫn không chỉ giới hạn trong thời niên thiếu của Thiên hoàng. Sự thông minh, hiền từ, lòng biết nghĩ đến thần dân của Thiên hoàng và những tư chất khác phù hợp với một đấng quân vương được cho là tập trung đầy đủ ở Thiên hoàng Minh Trị thì những năm gần đây bị các học giả đặt nghi vấn. Ở đây thử kể ra một ví dụ cho sự mâu thuẫn này. Chẳng hạn, có thật không khi (theo ghi chép hồi tưởng của một thị tòng) Thiên hoàng Minh Trị mỗi ngày đều chú tâm đọc hết mười mấy tờ báo tiếng Nhật và tiếng Anh?¹⁵ Hay là (theo ghi chép của một thị tòng khác) Thiên hoàng, trong thời gian đầu ở ngôi, chỉ lướt mắt qua các đề mục của tờ báo, còn sau đó cũng không đọc nội dung tờ báo?¹⁶ Trong số các hoạt động hằng ngày của Thiên hoàng được lưu lại cũng có những mâu thuẫn tương tự nên thật khó để biết rõ thực tế Thiên hoàng Minh Trị là người như thế nào. Thiên hoàng Minh Trị thường được cho là người có tính cách không mấy quan tâm đến xung quanh, không muốn chi ngân khố cho bản thân nên bộ quân phục của ngài luôn có chỗ chắp vá¹⁷. Nếu chuyện này là sự thật thì viên kim cương đắt giá¹⁸ cùng nước hoa Pháp¹⁹ trong các ghi chép hồi tưởng trở nên mâu thuẫn.

Cho dù có Chú tâm theo hết những ghi chép chuyện sinh hoạt thường ngày của Thiên hoàng trong toàn bộ 12 tập đi nữa thì cũng khó để hiểu về Thiên hoàng Minh Trị. Chẳng hạn, chúng ta có thể biết lần đầu tiên Thiên hoàng rời khỏi Ngự sở là khi nào, nhưng điều chúng ta muốn biết thật sự không phải là thời gian hay ngày tháng, mà là ngài cảm thấy như thế nào khi lần đầu tiên rời khỏi cung cấm vốn là cả thế giới đối với ngài trước đó, khi lần đầu tiên tiếp xúc với không khí bên ngoài, lần đầu tận mắt (như Thái tử Tất Đạt Đa) thấy cảnh khốn bần, bệnh tật và chết chóc.

Những người biết đến Thiên hoàng Minh Trị với tư cách cá nhân đều kể về ngài với tính cương nghị, sự công bằng cùng nhiều tư chất tốt đẹp khác. Cho dù ta có chấp nhận những lời khen ngợi này là đúng sự thật đi nữa thì điều ta muốn biết thêm là vì đâu ngài lại được ghi nhớ như một quân nhân hiếm khi nào cởi bỏ bộ quân phục, trong khi ngài là vị hoàng tử được nuôi dạy bởi bàn tay của các nữ quan vốn chẳng hề biết đến thế giới bên ngoài cung cấm, không hề động đến vũ khí mà chỉ chuyên tâm vào những thú vui tao nhã của giới quý tộc, và là vị hoàng tử chính thống, hậu duệ của các Thiên hoàng đời đời chưa từng tham gia chiến đấu lần nào?

Khi viết về Thiên hoàng Minh Trị thì có một sự thật là rất khó để tập trung vào mỗi mình Thiên hoàng, bởi vì các vị đại thần xung quanh Thiên hoàng đều là những người tài ba, cá tính mạnh mẽ. Các tác giả truyện kí thường có khuynh hướng cho rằng thời trị thế của Thiên hoàng Minh Trị là thời của những nhân vật tài ba này, và họ lập nên những công trạng hiển hách dưới danh nghĩa của Thiên hoàng, tức là Thiên hoàng chỉ có vai trò thực hiện các nghi lễ. Tuy nhiên, nếu cho rằng thanh danh rực rỡ của ngài trên cương vị một Thiên hoàng chỉ có được nhờ may mắn trong một thời đại của những biến động lớn về mặt chính trị và xã hội thì thật không công bằng. Với một góc nhìn tiêu cực hơn thì sự non trẻ của Thiên hoàng đã giúp cho những người gây dựng kế hoạch cho công cuộc Duy Tân. Điều này là không thể nghi ngờ, bởi nếu như cha của Thiên hoàng Minh Trị là Thiên hoàng Kōmei, vốn cực kì căm ghét người ngoại bang, không qua đời ở tuổi 35 vì ý trời thì dễ dàng hình dung được rằng mọi việc mà các công thần Duy Tân làm đều sẽ bị cản trở hết. Còn Thiên hoàng Minh Trị tuy tuổi đời non trẻ nhưng lại là người có năng lực quyết đoán. Chẳng hạn như việc ngăn ngừa không cho xuất binh sang Triều Tiên mà Saigō Takamori và hơn nửa số trọng thần trong tân chính phủ Minh Trị đề xướng là do Thiên hoàng Minh Trị can thiệp vào, đưa ra quyết định. Và nhiều hành động thực tiễn của ngài được thể hiện mỗi khi có cơ hội, chẳng hạn như việc ngài tuần hành khắp Nhật Bản, cũng đủ để gây dựng nên ý thức về một nước Nhật như một quốc gia cận đại thống nhất trong lòng thần dân. Nếu nói sự tồn tại của Thiên hoàng Minh Trị là con số không thì khác nào nói sự tồn tại của Nữ hoàng Victoria là con số không tròn trĩnh²⁰.

Tên thời thơ ấu của Thiên hoàng Minh Trị là Sachi-no-miya, được cha là Thiên hoàng Kōmei đặt cho sau lễ thất dạ²¹, Sachi-no-miya sau này được biết đến như Thân vương Mutsuhito, cái tên Mutsuhito này còn xuất hiện ở phần kí tên và con dấu của Thiên hoàng Minh Trị trong các chiếu sắc suốt thời trị thế của ngài. Tên Minh Trị được biết đến rộng rãi như hiện nay chính là thụy hiệu sau khi Thiên hoàng băng hài và đồng thời cũng là niên hiệu xuyên suốt khoảng thời gian trị vì của ngài từ khi trở thành đấng quân vương với chính sách vương chính phục cổ²² năm 1868 cho đến khi ngài qua đời năm 1912. Danh từ Minh Trị đến giờ vẫn còn được sử dụng để thể hiện đặc trưng tổng thể nền văn hóa Nhật Bản trong một thời kì sôi động có nhiều thay đổi chóng mặt.

Điều mà từ đây trở đi tôi thử làm là lần thẹo cuộc đời của Thiền hoàng Minh Trị, nhân vật chào đời ở một đất nước cự tuyệt tiếp xúc với Tây phương qua mấy thế kỉ, lại đưa đất nước đó trưởng thành, phát triển thành một trong những quốc giá liệt cường của thế giới và còn là một đất nước hình thành nên cộng đồng quốc tế.

Ngự sở (Gosho): danh từ lịch sử để chỉ nơi cư ngụ của Thiên hoàng và các bậc quý nhân. Ngự sở Kyoto là quần thể kiến trúc của hoàng thất ở cổ đô Kyōto. (Người dịch - N.D;)↩

Chỉ Kyoto. (N.D.)↩

Nội lí (Dairi): cung điện của Thiên hoàng, trung tâm của quần thể kiến trúc, nhà cửa của triều đình (Đại Nội lí - Daidairi). (N.D.)↩

Danh hiệu Minh Trị được gắn với tên tuổi Thiên hoàng sau khi ngài qua đời, còn khi tại thế thì ở trong nước ngài được gọi là Thiên hoàng. Tên thật Mutsuhito được dùng chủ yếu khi tiếp kiến với người ngoại quốc. Nhưng ở đây tôi dùng Minh Trị để gọi ngài ngay khi tại thế. (Các chú thích không ghi chú gì thêm là của tác giả.)↩

Có thuyết cho rằng tên thời thơ ấu của Thiên hoàng Minh Trị, Sachi-no-miya, được đặt theo tên giếng nước, nhưng giếng được đào vào tháng 8 năm 1853 khi kinh đô gặp lúc hạn hán, lúc Minh Trị đã gần một tuổi. Thiên hoàng Kōmei đã chọn Sachi-no-miya trong số bảy cái tên mà quan Tham nghị Gojō Tamesada đưa ra. Tằng tổ phụ của Thiên hoàng Minh Trị là Thiên hoàng Kōkaku (1771-1840) cũng có tên thời thơ ấu là Sachi-no-miya. Như vậy tức là tên giếng nước được đặt theo tên của Thiên hoàng. Thiên hoàng Kōmei vui mừng khi thấy lượng nước phong phú và chất nước trong lành nên mới đặt tên là Sachi-no-i (nghĩa là giếng may mắn) (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 23, 59). Ngoài ra, Thiên hoàng Minh Trị được tin rằng đã tắm trong nước giếng Sachi-no-i khi chào đời (ví dụ như trong Nhân gian Minh Trị Thiên hoàng trang 1, tác giả Kurihara Kōta), nhưng theo ghi chép chính thức thì nước mà ngài tắm được múc từ sông Kamō, cầu Demachi (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, phần 3, trang 20-21).↩

Tsubone: ban đầu là danh từ chỉ các nữ quan được ban cho phòng riêng trong cung đình, sau còn dùng để chỉ phòng của các nữ quan, các bà mệnh phụ trong cung. (N.D.)↩

Đại nạp ngôn (Dainagon): Chức quan trong triều đình, giữ việc tâu lên Thiên hoàng và truyền đạt ý chỉ của Thiên hoàng. Quyền đại nạp ngôn (Gondainagon): Quyền quan của đại nạp ngôn Quyền quan là chức quan không nằm trong biên chế. (N.D.)↩

Tiền xây dựng căn nhà cho việc sinh nở là 100 lượng. Tadayasu đã đề xuất vay 200 lượng. Đề xuất này được các quan nghị tấu, vũ gia truyền tấu trình lên quan bạch nhưng bị từ chối với lí do chưa từng có tiền lệ vay mượn trên 100 lượng. Tadayasu phải cam kết trả góp trong 15 năm mới vay được 100 lượng. May mắn là một bà cô, em gái tổ phụ của Tadayasu tên Nakayama Saiko là nữ quan giữ chức đại điển thị, nên Tadayasu nhờ danh nghĩa này mà vay thêm được 50 lượng. Phần này được cam kết trả góp trong mười năm (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, tập 1, trang 8-9). Có vẻ như Tadayasu trông chờ nếu con gái là Yoshiko sinh nở mẹ tròn con vuông thì sẽ dùng tiền mừng mà Yoshiko nhận được để trả nợ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ (Meiji Tennō-ki): tập truyện kí về Thiên hoàng Minh Trị, được sử dụng như văn kiện cơ bản khi nghiên cứu về vị Thiên hoàng này cũng như về thời Minh Trị. (N.D.).↩

Ngự chân ảnh (go-shin-ei): tranh chân dung của bậc quý nhân, từ thời Minh Trị cho tới khi Nhật chiến bại trong Thế chiến II thì từ này còn dùng để chỉ chân dung, của Thiên hoàng, hoàng hậu. (N.D.)↩

Hoạ quán Kỉ niệm Thánh Đức bên trong Minh Trị Thần Cung có trưng bày 80 bức vẽ đánh dấu cuộc đời Thiên hoàng Minh Trị từ khi chào đời cho đến tang lễ. Tác phẩm do các danh hoạ đương thời vẽ từ năm 1926 đến năm 1936, nhưng có lẽ không một ai trong số đó từng gặp Thiên hoàng. Hoạ sĩ người Italy Edoardo Chiossone (1832-1898) là một trong số ít các hoạ sĩ vẽ trực tiếp Thiên hoàng Minh Trị. Bức vẽ gốc của Edoardo được phục chế và treo ở các trường học khắp nước Nhật như ngự chân ảnh.↩

Tanka (đoản ca): một thể thơ waka (hoà ca) theo quy tắc nhịp 5,7,5,7,7 âm tiết. (N.D.)↩

Quân nhân sắc dụ (Gunjin chokuyu): sắc dụ do Thiên hoàng Minh Trị ban cho quân nhân hải quân, lục quân năm 1882. Giáo dục sắc ngữ (Kyōiku chokugo): sắc ngữ của Thiên hoàng Minh Trị công bố năm 1890, là phương châm căn bản của nền giáo dục Nhật Bản. (N.D.)↩

Kimura Tei-no-suke, tác giả Thời thơ ấu của Thiên hoàng Minh Trị (số đặc biệt của tờ Taiyō xuất bản tháng 9 năm 1912 dành tất cả các trang để hồi tưởng về cố Thiên hoàng Minh Trị) có viết: “Thánh thượng tính khí mạnh mẽ; nóng nảy không chịu thua người, phàm khi không ưng ý liền nắm tay, gặp ai cũng đấm. Bản thân tôi từng bị đấm không biết bao lần. Bản thân vốn nhỏ hơn một tuổi nên càng sợ thất kinh không kể xiết. Tôi vốn nhiều lần thiếu suy nghĩ mà động đến tính khí của Thánh thượng, mỗi lần như vậy đều bị đánh.”↩

Năm mươi năm trong cung (Kyūchū gojū nen), tác giả Bōjō Toshinaga, trang 15.↩

Để biết vì sao Thiên hoàng ngừng đọc báo, xem Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị (Meiji Tennō no go nichijō), tác giả Hinonishi Sukehiro, trang 53.↩

Cùng tư liệu trên, trang 44, 174.↩

Cùng tư liệu trên, trang 59; có đoạn ghi “vì chiếc nhẫn kim cương mà tốn mấy nghìn yên, có khi vượt quá mấy vạn”.↩

Về nước hoa: cùng tư liệu trên, trang 146, có đoạn ghi “một chai nước hoa chỉ dùng trong hai, ba ngày là hết”.↩

Giles St. Albyn, Nữ hoàng Victoria, trang 218. Albyn viết: “Hầu hết sách giáo khoa kiểm duyệt ở thế kỉ 19 đều bóng gió rằng sự tồn tại của nữ hoàng là con số không… Trên thực tế, đây là sự dối trá trắng trợn và chắc hẳn Gladstone chỉ mỉm cười một cách buồn rầu đối với những lời chỉ trích ngu xuẩn này. ”↩

Lễ thất dạ: nghi lễ được tổ chức trong căn nhà đứa trẻ chào đời, lần đầu tiên nó được tiếp xúc với người khác sau bảy ngày chào đời.↩

Vương chính phục cổ (ōsei fukko): cuộc chính biến phế bỏ Mạc phủ Edo để trao trả quyền lực lại cho triều đình.↩

CHƯƠNG 1

THIÊN HOÀNG KŌMEI

Có hai bức chân dung của Thiên hoàng Kōmei (1831-1866), trong đó, một bức thường được phục chế lại, thể hiện ngài ngồi trên ngai đan bằng chiếu, mình mặc y phục cung đình, đầu đội chiếc mũ Lập anh¹ đặc trưng của Thiên hoàng. Khuôn mặt hình trái xoan của ngài chếch sang phải một cách thư thái và hoàn toàn không biểu hiện chút cảm xúc gì - phong cách điển hình của một bức chân dung hoàng gia. Bức chân dung này cho thấy bối cảnh là thế kỉ 19 chứ không phải thế kỉ 13, vì chiếc mũ của Thiên hoàng được chuyển sang kiểu Lập anh từ giữa thời Edo, còn trước đó là kiểu Thùy anh. Nhưng ngoại trừ điều này ra thì nhìn vào bức chân dung, ta không thể biết được đó là thời nào. Cách vẽ cảm xúc khuôn mặt này cũng không truyền đạt được sự khổ não của Thiên hoàng Kōmei trong thời kì Bakumatsu², thời kì đầy biến động hiếm thấy trong lịch sử nước Nhật. Nhìn từ bức chân dung này thì thấy Thiên hoàng Kōmei cũng không khác mấy với các vị Thiên hoàng trong thời kì lịch sử cận đại từ 200 năm trước đó, những người không đóng góp mấy vào sự phát triển của đất nước. Sự tồn tại của các vị Thiên hoàng trong thời cận đại đều không được dân chúng Nhật Bản biết tới, thậm chí ngày nay tên tuổi của họ còn bị quên lãng. Nhưng trái với nét mặt nhạt nhòa không chút đặc trưng nào được vẽ trong bức chân dung này, Thiên hoàng Kōmei đến giờ vẫn được người người ghi nhớ³.

Bức chân dung thứ hai của Thiên hoàng Kōmei mang lại ấn tượng hoàn toàn khác với bức trước. Khuôn mặt ngài thể hiện cá tính mạnh mẽ và biểu cảm mang một màu sắc “phẫn nộ”. Sự thật là Thiên hoàng Kōmei luôn nổi giận suốt cuộc đời mình. Từ các loại công văn, thư từ được lưu lại thì có thể thấy mọi sự kiện xảy ra trọng thời gian tại vị đều khiến Thiên hoàng Kōmei giận dữ. Phản ứng của ngài nói lên sự uất phẫn, bất lực của bản thân vì không ngăn chặn được sự thay đổi nhanh chóng về mặt chính trị, xã hội chứ không đơn thuần là cơn giận dữ thông thường.

Thiên hoàng Kōmei chào đời vào ngày 22 tháng 7 năm 1831. Cha ngài là Thiên hoàng Ninkō, vị Thiên hoàng đời thứ 120 theo hệ phả các đời Thiên hoàng chính thống. Mẹ ngài là nữ quan Quyền Điển thị⁴ ōgimachi Naoko, con gái của quý tộc ōgimachi Sanemitsu. Tuy nhiên, ngài được xem như con ruột của Chuẩn hậu Yasuko một cách chính thức. Là hoàng tử thứ tư của Thiên hoàng Ninkō, đáng lẽ Kōmei không được thừa kế ngai vàng, nhưng khi ngài chào đời thì các vị hoàng tử khác, những người anh trai của ngài, đều đã không còn. Không chỉ đương thời mà còn cả sau này, tỉ lệ tử vong của những người con của Thiên hoàng đều cao một cách đáng kinh ngạc. Chẳng hạn, trong số 15 người con của Thiên hoàng Ninkō thì chỉ có ba người sống quá ba tuổi⁵; trong số sáu người con của Thiên hoàng Kōmei thì chỉ có một người (Thiên hoàng Minh Trị) sống lâu hơn ngài; còn trong số 15 người con của Thiên hoàng Minh Trị thì chỉ có năm người trưởng thành vô sự. Không rõ vì sao tỉ lệ tử vong của trẻ nhỏ trong cung đình lại cao hơn nhiều so với các gia đình nông dân cùng thời⁶; nhưng cũng có thể xét đến vài lí do, chẳng hạn như việc tảo hôn (bình thường, người thừa kế ngai vàng kết hôn trước 16 tuổi), nền y thuật chậm tiến trong cung đình và bầu không khí âm uất trong Ngự sở⁷. Hoặc có thể là do việc người mẹ của các hoàng tử, hoàng nữ chỉ được giới hạn trong một số rất ít con gái của các quý tộc khiến nguy cơ kết hôn cận huyết gia tăng, mặc dù điều này ít được nhắc đến.

Ngoại trừ một số rất ít ngoại lệ thì các Thiên hoàng, kể cả những vị từ giữa thời Edo trở đi, cũng đều đoản mệnh. Thiên hoàng Sakuramachi qua đời khi tròn 30 tuổi; người kế vị là Thiên hoàng Momozono băng hà ở tuổi 21; Thiên hoàng Go-momozono cũng ở tuổi 21; Thiên hoàng Ninkō thọ 45 tuổi còn bản thân Thiên hoàng Kōmei thì qua đời ở tuổi 35. Chính vì vậy, các Thiên hoàng kế vị cũng lên ngôi sớm: tổ phụ của Thiên hoàng Kōmei là Thiên hoàng Kōkaku nối ngôi khi tròn chín tuổi; hoàng tử của Kōkaku là Thiên hoàng Ninkō lên ngôi năm 17 tuổi; còn bản thân Thiên hoàng Kōmei kế vị năm 16 tuổi; con trai ngài là Thiên hoàng Minh Trị thì lên ngôi năm 15 tuổi.

Đối với những nước khác, một vị Thiên hoàng non trẻ và thiếu kinh nghiệm có thể gây xáo trộn nền chính trị của đất nước. Nhưng với tình hình nước Nhật thì dẫu Thiên hoàng có là người lỗi lạc, thông tuệ hay chỉ là một thiếu niên thì cũng không thành vấn đề gì vì Thiên hoàng không có nhiệm vụ cai trị đất nước và hoạt động công khai; duy nhất của ngài chỉ là thực hiện các nghi lễ được quy định sẵn⁸. Tướng quân⁹ không có nghĩa vụ xin lời khuyên của Thiên hoàng khi thực hiện điều gì đó, và khi tướng quân đã quyết định thì cũng không cần sự đồng ý của Thiên hoàng. Tình hình này thay đổi kể từ thời của Thiên hoàng Kōmei.

Thiên hoàng Kōmei lớn lên trong Ngự sở, khu vực ở trung tâm thành phố Kyoto. Các quý tộc cung đình đều sống tập trung xung quanh Ngự sở và Ngự sở là cả thế giới đối với hoàng tộc. Theo lời Higashikuze Michitomi (1833-1912) thì việc cách li Thiên hoàng với xã hội, giam lỏng ngài trong cung cấm như thể một vị thần sống là chính sách của Mạc phủ. Những sự việc mới, những việc thay đổi bất thường đều bị nghiêm cấm không được để lọt đến tai Thiên hoàng. Năm chín tuổi, Higashikuze được chọn làm bạn chơi với Thiên hoàng Kōmei lúc nhỏ và đến khi về già, ông kể lại thời trẻ của Thiên hoàng Kōmei theo trí nhớ của mình. Ông sợ nếu không viết lại những điều mình biết thì có lẽ rất nhiều tập tục tốt đẹp sẽ vĩnh viễn biến mất khỏi kí ức của mọi người¹⁰. Trí nhớ của Higashikuze thật siêu phàm, rất nhiều nghi thức, nghi lễ mà ông được mục kích đều được ghi chép lại một cách chi tiết, tỉ mỉ. Chẳng hạn, trong nghi lễ nọ gồm có những ai, mặc trang phục ra sao, quà tặng là những gì, vân vân. Higashikuze kể lại như sau về một nghi thức điển hình trong số đó:

Ngày mùng 7 tháng 6 có buổi lễ đọc sách lần đầu tiên¹¹ khi ngài được chín tuổi. Không phải là trước năm chín tuổi thì ngài không đọc sách mà trước đó ngài đã đọc các sách như Đại học, Hiếu kinh với thầy dạy là Tả đại tướng Takatsukasa. Vì vậy nên buổi lễ đọc sách lần đầu tiên này chỉ là nghi lễ hình thức mà thôi. Nghi lễ được cử hành vào giờ Tỵ hôm đó. Ngài ngồi ở hàng giữa, mặc thường phục gồm áo chẽn tasuki với hoa văn hình thoi tía và quần sashinuki có hoa văn bát giác màu tím. Các bậc quan vũ gia truyền tấu¹² cùng quan tam khanh¹³ và các quan công khanh đứng xếp hàng bên cạnh. Quan trung nạp ngôn là Koga Takemichi mang chiếc bàn nhỏ ra đặt trước mặt ngài, rồi quan tam vị Kiyohara Arikata tiến lên ngồi trước chiếc bàn, bắt đầu đọc phần mở đầu của Hiếu kinh, lặp lại ba lần. Sau đó Đông cung¹⁴ đọc theo Kiyohara. Rồi quan tam vị Kiyohara rút lui, rồi Koga tiến lên mang chiếc bàn nhỏ đi, còn ngài trở vào trong cung.¹⁵

Trong việc giáo dục của hoàng tử thì việc đọc những sách Nho học như Hiếu kinh chiếm phần lớn; Ban đầu, ngài đọc to thành tiếng theo thầy dạy và tuy đọc từng câu mà không hiểu ý nghĩa nhưng dần cũng đọc được các Sách Hán cổ và còn trước tác được cả Hán thi. Sách là thứ không thể thiếu trong việc giáo dục cho hoàng tử, và việc chọn ai làm thầy cho ngài là vấn đề cực kì quan trọng. Và nghĩa vụ cuối cùng mà hoàng tử được trông đợi là tự trước tác được waka, thể thơ Nhật cổ điển.

Ngoài những yếu tố giáo dục truyền thống như thế này thì hầu như hoàng tử chỉ còn phải học rất ít từ sách vở, có lẽ là một chút kiến thức căn bản về lịch sử, địa lí Nhật Bản và Trung Hoa. Trong số các Thiên hoàng thì có vị ham thích đọc tiểu thuyết cổ Nhật Bản, cũng có vị thích thưởng thức bugaku¹⁶ vốn được biểu diễn ở cung đình trong suốt cả nghìn năm¹⁷. Ghi Chép về những lần trình diễn kịch nō và múa bugaku trong Ngự sở vẫn còn lưu lại đến nay. Tuy nhiên, đây chỉ là những thú vui mang tính giải trí, tính chất hoàn toàn khác với những môn học nghiêm túc mà Mạc phủ đưa ra, xem như là nghĩa vụ chính của Thiên hoàng¹⁸.

Năm 1615, Tokugawa Ieyasu, tướng quân đầu tiên nhà Tokugawa, đã thoái vị và con trai là Hidetada (tướng quân trên danh nghĩa) và Nijō Akizane (trước từng giữ chức quan bạch) cùng kí tên đưa ra bộ quy chế về hành động cửa Thiên hoàng, thân vương cùng hàng quý tộc. Các quy định này được biết đến với tên gọi Kinchū narabi ni kūge shohatto (Quy chế về cung đình và hàng quý tộc) gồm 17 điều, có lẽ là dựa trên Thập thất điều hiến pháp do Thái tử Shōtoku ban hành năm 604. Điều thứ nhất và cũng là điều quan trọng nhất quy định rằng Thiên hoàng phải chuyên tâm vào học vấn và nghệ thuật. Dường như các Thiên hoàng thời Tokugawa đều ghi tâm tuân thủ điều này: học vấn (Nho học và văn hóa cổ) và nghệ thuật (chủ yếu là thơ waka và thư pháp) là hai thành phần chính trong việc giáo dục Thiên hoàng. Việc học tứ thư, ngũ kinh không phải để tranh cao thấp với các nhà Nho thời Tokugawa về những kiến giải mới, mà chỉ cần những người trong cung biết trích dẫn lời dạy của Khổng Tử đúng lúc, đúng chỗ là đủ. Những điều còn lại trong bộ quy chế này quy định về các trường hợp cụ thể như việc bổ nhiệm, từ nhiệm của đại thần, quan bạch, nhiếp chính; chức quan của hàng quý tộc và vũ gia; thứ tự cao thấp của hàng thân vương đại thần; việc đối xử với hàng quý tộc xuất gia.

Thiên hoàng và nhiều quý tộc trong cung dù có cảm thấy uất hận khi thiên hạ đã lọt vào tay Mạc phủ, có nhớ đến thời kì khi Thiên hoàng nắm quyền hành trong tay, thì họ cũng không cảm thấy khó chịu đối với quy chế được áp đặt cho bản thân mình. Thế giới nơi họ sống cực kì nhỏ bé, nhưng có vẻ họ không để ý đến giới hạn của cái thế giới đó, và những chuyện quan tâm nhỏ nhặt luôn chiếm hết tâm trí của những người sống ở cung đình trong hàng chục năm. Ngay cả những người thấy phẫn nộ trước việc Mạc phủ can thiệp vào mọi sinh hoạt trong cung đình và những kẻ được Mạc phủ phái đến để giám sát nhất cử nhất động của họ cũng thừa hiểu rằng nếu không nhận được bổng lộc từ Mạc phủ thì họ không thể sống nổi.

Đối với hàng quý tộc hạ cấp thì bổng lộc ít đến nỗi không đủ cho sinh hoạt tối thiểu của một nhà, và phần nhiều trong số họ đều tìm thêm những công việc phụ trợ khác như một sở thích và để không đánh mất phẩm cách. Những công việc này có thể là sao chép sách cổ hay dán giấy làm thẻ bài karuta. Khi các quý tộc bán những món đồ thủ công này thì họ tính luôn cả tiền cho danh tiếng quyền quý của họ trong món hàng. Như nhà Iwakura Tomomi (nhà quý tộc kiệt xuất nhất từ thời Bakumatsu đến thời Minh Trị) nghèo đến nỗi phải lợi dụng luật trị ngoại pháp quyền¹⁹ để cho thuê dinh thự quý tộc của mình làm ổ đánh bạc và sống nhờ vào tiền trích cho nhà cái. Những ngay cả những quý tộc nghèo nhất cũng thấy tự hào về dòng dõi và địa vị xã hội của mình, và họ cũng nhận được sự tôn trọng từ phía xã hội. Dĩ nhiên, có một sự thật là bản thân các quý tộc cũng lên tiếng làm chứng rằng trong số họ cũng có những kẻ phạm pháp, không chừa bất cứ thủ đoạn nào để có được tiền²⁰.

Cái nghèo của Thiên hoàng và hàng quý tộc thường được các nhà sử học phổ thông thổi phồng. Họ thường thêu dệt nên những câu chuyện kiểu như ngay cả Thiên hoàng cũng đành phải làm việc này việc nọ để kiếm sống. Thực tế là ngay cả khi nhìn từ tiêu chuẩn của các daimyō²¹, những người cũng bị thổi phồng về cuộc sống xa hoa phóng túng, thì cuộc sống của tầng lớp cung đình vẫn khá ổn.

Tuy nhiên, nói cuộc sống của Thiên hoàng thời Tokugawa cực kì nhàm chán là không sai; Ngoài thú vui chăn gối (Thiên hoàng Gomizunoo có 37 người con, Thiên hoàng Gosai có 27 người con) thì mỗi ngày của ngài là một chuỗi liên tục những nghi lễ, và hằng năm đều lặp lại không sai một li. Có lẽ chúng ta cảm thấy cuộc sống của Thiên hoàng quá u uất là do phạm vi nhỏ hẹp mà ngài được phép hoạt động. Nhưng điều này không phải lúc nào cũng đúng. Mặc dù Thiên hoàng không bao giờ rời bỏ Ngự sở mà đi chu du ở nơi xa xôi khác nhưng thỉnh thoảng ngài vẫn đi lại trong thành phố. Chẳng hạn vào năm 1626, Thiên hoàng Gomizunoo có đến thăm và được tiếp đãi bốn ngày ở Thành Nijō, thành trì của tướng quân ở Kyoto.

Nhưng kể từ năm 1632 trở đi, khi tướng quân đời thứ ba là Tokugawa Iemitsu (1604-1651) nắm thực quyền sau khi cha mình là Hidetada qua đời, thì Mạc phủ đã cấm Thiên hoàng rời khỏi Ngự sở. Sự thật là có mấy lần nổi lửa trong Ngự sở và những khi đó, Thiên hoàng phải đến lánh nạn ở các chùa trong thành phố. Nói rằng các Thiên hoàng kế tiếp bị giam cầm như tội phạm quốc gia cũng không phải là nói quá.

Ngược lại, thượng hoàng (Thiên hoàng đã thoái vị) lại có thể tự do ra bên ngoài Ngự sở. Li cung Shugaku-in nằm ở chân núi phía đông bắc Kyōto vốn ban đầu là biệt trang của Thượng hoàng Gomizunoo và được xây dựng từ năm 1655 cho đến năm 1659. Thời gian sau đó cũng có mấy vị thượng hoàng đến thăm li cung, nhưng rồi nó bị bỏ hoang cho đến khi Thượng hoàng Kōkaku thỉnh cầu Mạc phủ cho phép đến Li cung Shugaku-in vào năm 1823. Khi đó, li cung được sửa chữa gấp rút để phục vụ chuyến đi. Sự kiện này được cử hành một cách trịnh trọng như sau:

Pháp hoàng Gomizunoo là vị đầu tiên đến thăm trà thất của Shugaku-in ở chân núi Hiyoshi. Pháp hoàng Reigen cũng thường đến đây. Sau khi Pháp hoàng Reigen tạ thế vào năm 1732 thì trải qua gần trăm năm, nơi này trở nên hoang phế và không còn ai đến thăm viếng. Mùa thu năm 1824 thì vũ gia được ra lệnh trùng tu nơi này để khôi phục lại tập tục cũ. Ngày 21 tháng 9 năm 1825, Thái thượng hoàng Kōkaku lần đầu đến viếng nơi đây. Ngài xuất phát từ Ngự môn Seiwain, vượt qua sông Kamo rồi tạm nghỉ ở Niita Yamabana. Trăm họ kéo đến chật kín cả đường phố, chúc tụng, tung hô “Banzai!”²² cho thấy thời trị thế của ngài là thời thịnh trị²³.

Thượng hoàng và những vị đã xuất gia thì được Mạc phủ cho phép tự do như vậy, nhưng Thiên hoàng còn tại vị thì không. Kể từ năm 1632 cho tới khi Thiên hoàng Kōmei đến tham bái Đền Kamo và Đền Iwashimizu Hachiman thì các đời Thiên hoàng đều không thể rời khỏi Ngự sở, trừ khi xảy ra biến sự. Không một vị Thiên hoàng nào từng ngắm nhìn biển cả, cũng không vị nào thấy núi Phú Sĩ hay đến thăm Thành Edo, nơi Mạc phủ trị vì. Những người mà Thiên hoàng gặp trong suốt cuộc đời chỉ là mấy trăm vị quý tộc mà thôi, và hầu hết người Nhật đều không nhìn thấy Thiên hoàng dù chỉ là thoáng qua. Người dân Kyoto biết rõ Thiên hoàng đang sống đằng sau bức tường bao quanh Ngự sở, nhưng ngoại trừ những dịp hiếm hoi như khi Thượng hoàng Kōkaku đến thăm Li cung Shugaku-in thì họ không có cơ hội nhìn thấy cả cái kiệu để rước các ngài chứ đừng nói là gặp mặt Thiên hoàng hay thượng hoàng. Không ai nhìn thấy Thiên hoàng ngoại trừ một số ít quý tộc phụng sự quanh ngài. Tuy nhận được sự tôn sùng và kính sợ nhưng sự tồn tại của ngài chỉ là phía sau bức rèm và hoàn toàn không thuộc về thế giới con người.

Higashikuze Michitomi là một trong số ít người sống trong cung đình xem Thiên hoàng Kōmei như một con người, đồng thời cũng là một người bạn. Higashikuze kể về sự thành thạo trong học vấn của Thiên hoàng Kōmei thời trẻ như sau: “Ngài đọc thành thạo tứ thư, ngũ kinh²⁴ và có học lực tinh thông để giải thích về chúng. Ngài không học nhiều sách Nhật nhưng ngài được phụ hoàng dạy cách làm thơ waka và ngài làm thơ mỗi ngày. Ngài là người giỏi thơ phú. Ngài còn được quan Đại nạp ngôn Hamuro Akiyori hướng dẫn về nhã nhạc, và ngài thổi sáo rất giỏi.”²⁵

Kōmei chính thức trở thành Đông cung (hoàng thái tử) vào năm 1840 khi được mười tuổi. Theo hồi tưởng của Higashikuze thì sắc lệnh được phát đến bảy đền thờ và bảy ngôi chùa trước khi lễ lập thái tử được cử hành, mục đích để cầu khấn cho buổi lễ thành công tốt đẹp mà không gặp nạn mưa gió²⁶. Nghi lễ được cử hành tại Điện Shishin và kết thúc khi ngài Kōmei được trao thanh ngự kiếm tsubogiri, vật chứng minh ngài là người thừa kế ngai vàng.

Thực tế là Higashikuze phụng sự Đông cung từ năm 1842 nhưng đã nghe nói về nghi thức của lễ lập thái tử hai năm trước: “Đầu tóc Đông cung để kiểu agemaki, vì ngài chưa trải qua lễ Nguyên phục²⁷ nên phần tóc từ đỉnh đầu được rẽ sang hai bên trái phải và buông thõng thành vòng xuống hai bên tai, giống như kiểu tóc của hai tiểu đồng hai bên trong bức tranh vẽ Thái tử Shōtoku.”²⁸

Có thể Higashikuze đã nghe người khác nói về nghi thức trong buổi lễ lập thái tử, nhưng bản thân ông đã có mặt trong buổi lễ Nguyên phục của Thiên hoàng Kōmei. Đây là nghi thức quan trọng thứ hai đối với Đông cung và được tổ chức vào ngày 11 tháng 5 năm 1844. Lễ Nguyên phục bắt đầu bằng nghi thức Okane hajime, nhuộm răng đen cho Đông cung. Thiên hoàng Kōmei rất ghét nghi thức này nên bị ép phải thực hiện (không khó để hình dung cảnh chàng thiếu niên 12 tuổi bị bôi chất dịch đen ghê tởm lên răng và hẳn chàng đã kêu la trong bực tức). Hai ngày tiếp theo là để luyện tập về nghi thức. Higashikuze viết như sau: “Chuyện này chỉ xảy ra một lần duy nhất trong đời Thiên hoàng, và không còn nhiều người nhớ được lần trước thực hiện ra sao nên tất cả đều dựa theo ghi chép mà diễn tập.”²⁹

Trước bình minh của ngày cử hành nghi lễ, Đông cung mặc trang phục nam điện còn hàng quý tộc mặc lễ phục sokutai với phần váy kéo dài, hông đeo kiếm khảm xà cừ. Thiên hoàng Ninkō xuất hiện, theo sau là nữ quan mang chiếc mũ cho Đông cung. Đông cung tiến ra Nam Điện, viên quan của Chủ điện liêu³⁰ vén tấm màn. Lúc này quan Đông cung đại phu Takatsukasa và quan Quyền Đại phu Koga đi trước, Đông cung theo sau mà lên điện, bên cạnh là Quan bạch Masamichi. Quan Hữu đại thần Kujō nâng dải y phục của Đông cung. Trong khoảnh khắc nghiêm trang này, các quý tộc đều phủ phục xuống đất, còn những người địa vị thấp hơn cũng đều phủ phục ngoài vườn. Quan Nội đại thần Konoe Tadahiro phụ trách phần đội mũ, còn quan Quyền Nạp ngôn Koga Takemichi (1815-1903) giữ nhiệm vụ sửa tóc cho Đông cung. Đầu tiên, Konoe tiến lên đặt chiếc mũ rồi lui xuống, tiếp theo Koga tiến lên chỉnh lại phần tóc sau cho Đông cung. Khi nghi lễ kết thúc, Đông cung trở về cung, thay ngự bào (y phục thân trên).

Thiên hoàng Ninkō băng hà vào rạng sáng ngày 23 tháng 2 năm 1846. Đây là cái chết bất ngờ không ai lường trước. Thiên hoàng Ninkō đang ở tuổi khỏe mạnh (mới 46 tuổi) và có thân hình to lớn; Ngài chưa từng mắc một căn bệnh nào ngoại trừ cảm mạo thông thường. Đương đêm, ngài muốn vào nhà vệ sinh nhưng phát hiện mình không thể nhấc hông lên nổi. Các nữ quan phụ, giúp ngài đứng dậy nhưng vì quá nặng nên không thể, Thiên hoàng đành phải bò vào nhà vệ sinh. Được nửa đường thì bệnh phát tác³¹ và sứ giả cấp tốc được phái đến báo cho quan, bạch và tam công³². Khi quan bạch cùng các quan khác đến chầu thì Thiên hoàng đã qua đời. Ngoài miệng họ có nhắc đến việc kế vị, nhưng chuyện này phải được Mạc phủ cho phép nên sứ giả cấp báo từ Sở ti đại³³ Kyōto được phái đến Edo để hỏi ý về chuyện kế vị với lí do Thiên hoàng mang bệnh.

Tin Thiên hoàng Ninkō băng hà được công bố vào ngày 13 tháng 3. Bảy ngày sau, nghi lễ đánh dấu sự kế vị của Thiên hoàng Kōmei được cử hành đơn giản, đến ngày hôm sau thì Thiên hoàng Ninkō được làm lễ nhập quan. Ngày 30 tháng 3, con gái của Quan bạch Kujō Naotada là Kujō Asako được đưa vào cung làm nữ ngự³⁴ hầu hạ bên cạnh Thiên hoàng, về thứ bậc trong cung thì nữ ngự chỉ dưới hoàng hậu. Điều này có ý nghĩa rằng Thiên hoàng Kōmei đã được phép có hậu³⁵.

Phần nhiều những ghi chép trong những năm đầu tại vị của Thiên hoàng Kōmei, được viết trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, đều không có tính quan trọng về mặt lịch sử. Tất cả những chuyện này đều được ghi lại chi tiết kèm nhiều trích dẫn, như chuyện tổ chức pháp hội cho cố Thiên hoàng Ninkō, các sự kiện Thần đạo khác như lễ trừ tà, nguyện thực, đá gà. Trong số đó, có lẽ quan trọng nhất là ghi chép về việc thành lập Gakushū-in (trường học cho con em quý tộc). Nhưng ở mục ngày 19 tháng 10 năm 1846 lại thấy-CÓ ghi chép nổi bật như sau: “Nghe tin tàu ngoại bang cập bến nên ra chiếu sắc cho Mạc phủ củng cố phòng vệ trên biển.”³⁶

Đây là lần đầu tiên trong mấy trăm năm qua, Thiên hoàng thể hiện ý kiến với phương châm ngoại giao của đất nước. Nó thể hiện thái độ hoang mang cực độ của Thiên hoàng Kōmei mới 15 tuổi (hoặc của các đại thần) về mối đe dọa xâm lăng từ ngoại bang. Ở mục ngày 9 tháng 6 năm 1847 cũng thể hiện cùng văn mạch: “Buổi lễ được tổ chức ở Đền Iwashimizu Hachiman. Quan Tham nghị Fujiwara Nonomiya Sadanaga được cử đi cầu nguyện cho tứ hải an tịnh khi ngoại hạm đến Nhật.”³⁷

Đây là lời cầu nguyện đầu tiên trong số rất nhiều lần cầu nguyện của Thiên hoàng Kōmei, mong chờ chư thần quét sạch kẻ xâm lược ngoại bang ra khỏi Nhật Bản. Trong suốt đời mình, Thiên hoàng Kōmei chưa từng gặp một người ngoại quốc nào. Có lẽ khi cầu nguyện ở Đền Iwashimizu Hachiman thì ngài hoàn toàn không biết gì về người ngoại quốc, và ngay cả sau đó cũng không hiểu thêm được gì. Nhưng chắc chắn Thiên hoàng Kōmei nghĩ rằng sự xuất hiện của người ngoại quốc (hay nói rõ hơn là người Tây phương) là sự sỉ nhục không thể bỏ qua đối với đất nước của các vị thần.

Từ “ngoại hạm” ở đây có lẽ là chỉ hai chiếc quân hạm Mỹ do Đề đốc James Biddle chỉ huy đã tiến vào vịnh Edo vào mùa hè năm trước. Đề đốc Biddle, muốn kí kết hiệp ước về mậu dịch với quan bugyō³⁸ ở Uraga nhưng rốt cuộc chuyện không đi đến đâu. Cùng năm 1846 cũng có một chiếc quân hạm Pháp cập bến Nhật Bản Thiên hoàng Kōmei gửi lời cầu nguyện trong tuyên mệnh dâng lên Đền Iwashimizu Hachiman rằng nếu tàu ngoại quốc đến Nhật lần nữa thì xin thần Hachiman hãy nổi cơn sóng gió để quét sạch kẻ thù, giữ cho quốc gia an thái.

Thái độ bài ngoại của Thiên hoàng Kōmei không có một chút dao động nào. Khi không còn cách nào khác thì đành ngậm ngùi thừa nhận cho người ngoại quốc được ở Nhật, chịu đựng cho tội khi có cơ hội đuổi họ ra biển. Lòng căm, ghét người ngoại quốc hình thành từ thời trẻ và cho đến cuối cuộc đời cũng không mất đi. Đây là một trong những nguyên nhân cho biểu cảm dữ dằn trong bức chân dung của Thiên hoàng Kōmei.

Ngày 31 tháng 10 năm 1847, đại lễ nối ngôi của Thiên hoàng Kōmei được cử hành tại Điện Shishin khi ngài 17 tuổi. Thiên hoàng đọc tuyên mệnh³⁹ cầu cho quốc gia an thái, thần, dân trung thành. Theo ghi chép còn lưu lại thì nghi lễ được cử hành trịnh trọng⁴⁰ và đến ngày hôm sau, những người bình dân ngày thường vốn không được phép đến gần Ngự sở, hôm đó cũng ồ ạt kéo đến để xem nghi lễ trọng đại này, dù chỉ được nhìn thoáng qua.⁴¹

Sinh hoạt của Thiên hoàng Kōmei sau khi lên ngôi không có gì khác biệt so với những tập tục được xác lập trong thời trị vì của các đời Thiên hoàng trước. Đó là các pháp hội, lễ cầu được mùa, hội thơ ca, cất nhắc các chức vụ trong cung đình. Khi cần thiết thì ngài đọc một bài thơ waka ý tứ trong sáng như thường lệ:

Ume yanagi

Iromeku haru no

Niwa no omote ni

Asahi machiete

Ugusui no naku⁴²

(Tạm dịch: Trong vườn xuân nhuốm sắc mơ, liễu, chim oanh cất tiếng hót đợi mặt trời ban mai.)

Trong hai, ba nấm tiếp theo thì sự kiện duy nhất phá vỡ sự bình lặng là nguyệt thực và nhật thực; trong những ngày này thì mọi việc đều bị dừng lại. Thiên hoàng Kōmei thưởng thức bugaku và kịch nō trong Ngự sở, tổ chức hội ngắm trăng khi đến lúc, tham dự nhiều nghi lễ khác. Từng điều Thiên hoàng thực hiện đều theo đúng ngày giờ đã quy định như mọi năm. Ngoài ghi chép hiếm hoi về khi đau bệnh⁴³ thì trong Kōmei Thiên hoàng kỉ không thấy những chuyện mang tính cá nhân của Thiên hoàng. Khi xảy ra những thảm hoạ như có trận cháy thiêu rụi nhà cửa bên ngoài Ngự sở, khi lũ lụt cuốn trôi cầu thì Thiên hoàng đều ra lệnh cầu nguyện ở bảy đền thờ để cầu cho vạn dân yên ổn.

Tàu bè ngoại quốc thường xuyên ra vào vùng cận hải Nhật Bản, mỗi lần như vậy đều khiến Thiên hoàng Kōmei hoang mang. Nhưng bản thân ngài không làm được gì trước mối đe dọa đó ngoại trừ việc ra lệnh cầu nguyện cho quốc gia an ổn ở bảy ngôi đền thần và bảy ngôi chùa.

Trong Kōmei Thiên hoàng kỉ cũng thấy xuất hiện những ghi chép báo hiệu tin vui. Chẳng hạn ngày mùng 4 tháng 11 năm Kaei thứ 3 (1850), Chuẩn hậu Asako sau hai tháng đeo đai sản phụ đã hạ sinh hoàng nữ đầu tiên⁴⁴. Ngày 17 tháng 12 cùng năm, điển thị mới nhập cung là Fujiwara Nobuko hạ sinh hoàng tử đầu tiên, nhưng cả hai mẹ con đều qua đời cùng ngày hôm đó. Đây là khởi đầu cho chuỗi bất hạnh chào đời rồi chết lặp đi lặp lại trong hoàng tộc thời kì Thiên hoàng Kōmei⁴⁵. Dù rằng mẹ của hoàng tử đầu tiên này không phải là hậu chính thức của Thiên hoàng nhưng vẫn không làm giảm bớt tính quan trọng của việc hoàng tử chào đời, và cũng không làm vơi đi nỗi buồn của ngài trước cái chết của hoàng tử. Nhưng vì hoàng tử quá đoản mệnh nên lệnh cấm hội hè đình đám ở kinh đô không được ban ra như thông lệ khi có ai đó trong hoàng tộc qua đời⁴⁶.

Trong ghi chép về thời gian đầu trị thế của Thiên hoàng Kōmei, không có đoạn nào thu hút người đọc. Tuy nhiên, đôi khi cũng có những đoạn tưởng chừng là khô khan vô vị nhưng lại gợi lên hứng thú cho người đọc có kiến thức lịch sử về đời sau. Chẳng hạn ở mục ngày 8 tháng 8 năm 1851 có viết Thiên hoàng ban chiếu sắc đến Thân vượng Arisugawa Taruhito (1835-1895) tỏ ý chấp thuận xe duyên thân vương với hoàng muội Kazu-no-miya. Lúc bấy giờ Kazu-ho-miya chỉ mới năm tuổi nên rõ ràng chuyện này không phải xuất phát từ tình cảm mà chỉ là chuyện sắp đặt trong cung đình. Tuy nhiên, mười năm sau, khi Tướng quân Tokugawa Iemochi thỉnh cầu giáng giá Kazu-no-miya thì chuyện hôn nhân này gặp phải một trở ngại lớn.

Ngoài ra, ở mục ngày 15 tháng 10 năm 1851 trong Kōmei Thiên hoang kỉ còn có ghi bốn chữ đơn giản thông báo một vị hoàng tử chào đời. Đối với người đọc không biết trước rằng nhân vật chào đời trong ngày này là ai thì cần đọc kĩ mấy trang ở chương “Sachi-no-miya chào đời” để biết rằng vị hoàng tử vừa mới chào đời sau này sẽ trở thành Thiên hoàng Minh Trị.

Anh nghĩa là dải mũ. Mũ của Thiên hoàng từ trước thời Edo có dải buông từ đỉnh đầu xuống sau gáy, gọi là Thùy anh. Đến thời Edo thì dải mũ được dựng thẳng nên được gọi là Lập anh. (N.D.)↩

Bakumatsu (Mạc mạt): danh từ chỉ khoảng thời gian suy tàn cuối thời Mạc phủ Tokugawa. (N.D.)↩

Chân dung chính thức của Thiên hoàng thiếu cá tính được cho là vì chân dung được vẽ sau khi ngài qua đời và hoạ sĩ chưa từng gặp Thiên hoàng lần nào. Có thể biết được sự tình này qua trường hợp hoạ gia Toyooka Harusuke, người từng vẽ chân dung Thiên hoàng Kōkaku, được lệnh vẽ Thiên hoàng Ninkō vào mùa thu năm 1846, sau tám tháng kể từ khi Thiên hoàng qua đời. Toyooka được thưởng “mười lá bạc và hai cuộn lụa” (Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 270-271; Fujita Satoru, Thiên hoàng thời Bakumatsu, trang 141).↩

Điển thị (Tenji): chức nữ quan coi việc hầu hạ, chăm sóc Thiên hoàng. Có người giữ vai trò như thư kí, cũng có người đóng vai trò như tì thiếp. (N.D.)↩

Về ba vị hoàng tử, hoàng nữ của Thiên hoàng thì tham khảo Toàn tập Ōya Sōichi, cuốn 23, trang 24-26, có ý kiến của Ōya Sōichi về lí do tại sao tỉ lệ tử vong cao.↩

Tỉ lệ tử vong của trẻ sơ sinh năm 1899 là 153,8/1.000. Dù tỉ lệ này có cao hơn 40 năm trước nhưng cũng không bằng tỉ lệ tử vong của trẻ sơ sinh trong hoàng thất (Katō Hitoshi, Chuyện con rơi, các vị phi của Thiên hoàng Minh Trị, trang 62).↩

Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 211. Asukai đổ lỗi cho tỉ lệ tử vong cao của con cháu hoàng thất là do Hán y trong cung đình, một thói tật xấu của ngày xưa. Từ thời Minh Trị trở đi, Tây y được đưa vào cung đình nên nhờ vậy mà trong số sáu hoàng tử, hoàng nữ thì có bốn người trưởng thành vô sự.↩

Dĩ nhiên nghi thức là việc trọng đại của cung đình. Điểm đặc trưng nổi bật nhất của Thiên hoàng Kōkaku trong vai trò của một Thiên hoàng là hồi sinh thành công nhiều nghi thức đã bị bỏ quên (Fujita Satoru, Thiên hoàng thời Bakumatsu, trang 87-88). Herschel Webb viết: “nhiều nghi thức, nhiệm vụ của quan lại, lễ lạc trong năm được lặp lại theo chu kì là nhiệm vụ mang tính quốc gia trong cung đình” (Hoàng gia Nhật Bản thời Tokugawa, trang 119-120).↩

Shōgun: gọi tắt của chinh di đại tướng quân (Seii Taishōgun, đại tướng cầm quân chinh phạt mọi rợ) và là danh từ chỉ người chỉ huy ba quân thảo phạt rợ Emishi đầu thời Heian, nhưng từ thời Kamakura trở đi thì trở thành tước vị chỉ người đứng đầu Mạc phủ. Về thực chất, shōgun là người nắm mọi quyền hành và quyết định hết mọi việc quan trọng của đất nước. (N.D.)↩

Higashikuze Michitomi, Trước sau Duy Tân, trang 41. Higashikuze kể vì sao viết cuốn sách này: “vì chúng tôi già đi thì có thể quên nên tranh thủ viết ngay bây giờ để các sử gia trong tương lai không nhầm lẫn”.↩

Thực tế là bảy ngày trước ngày sinh nhật. Lúc đó, Thiên hoàng Kōmei tròn chín tuổi (tám tuổi theo cách tính tuổi của Tây phương). Trong sách, ngày tháng và cách tính tuổi được chuyển đổi từ kiểu Nhật sang kiểu Tây phương, nhưng khi trích dẫn từ văn kiện thì để theo nguyên văn.↩

Vũ gia truyền tấu (Buke densō); chức quan giữ nhiệm vụ liên lạc với Mạc phủ (vũ gia) trong triều đình thời Edo. (N.D.)↩

Tam khanh (Sangyō): chức quan hầu hạ, dạy dỗ cho hoàng thái tử trong thời Edo. (N.D.)↩

Đông cung (Tōgū): danh từ chỉ hoàng thái tử, người sẽ trở thành Thiên hoàng đời tiếp theo. (N.D.)↩

Higashikuze, Trước sau Duy Tân, trang 32. Ghi chép chính thức về nghi lễ, gồm nhiều văn kiện. Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 43^45.↩

Bugaku (vũ nhạc): một hình thức nhã nhạc cung đình đi kèm động tác múa. (N.D.)↩

Thiên hoàng Kōmei xem bugaku ngày 20 tháng 1 năm Kōka thứ 2 (1845), xem kịch nō ngày 10 tháng 4 cùng năm (Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 147). Ngoài ra còn có nhiều ghi chép về những lần diễn kịch nō trong cung suốt thời gian Thiên hoàng Kōmei tại vị. Triệu chứng của căn bệnh nan y lần đầu tiên được phát hiện khi Thiên hoàng đang xem bugaku.↩

Một thú vui khác là đá gà. Thiên hoàng Kōmei nhiều lần xem đá gà, bắt đầu từ ngày 3 tháng 3 năm Kōka thứ 4 (1847) (Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn lý trang 312).↩

Quyền của người sống ở nước ngoài không bị xét xử theo luật nước ngoài khi phạm pháp. (N.D.)↩

Các quý tộc cấp bậc cao nhất có nhiều hành vi vô đạo đức (trích dẫn từ Fukuchi Shigetaka, Kōmei Thiên hoàng kỉ, trang 21). Chẳng hạn việc họ bán thứ thuốc giả cho vũ gia, trong khi quảng bá là thuốc gia truyền hiệu quả, hay khi gặp võ sĩ và thương nhân giàu có trên đường đi thì họ dựng những điều tầm phào, vòi tiền bạc. Bản thân là quý tộc cấp cao, Sanjō thuật rằng gian kế của đám, quý tộc mới nổi nhiều như măng mọc sau trận mưa.↩

Daimyō (đại danh): danh từ chỉ các vị võ sĩ phục tùng tướng quân thời Edo, bổng lộc từ 10.000 hộc trở lên. (N.D.)↩

Banzai: vạn tuế. (N.D.)↩

Koji ruien, phần Đế vương, trang 747.↩

Đều là các sách kinh điển của Nho học. Tứ thư gồm Luận ngữ, Trung dung, Đại học, Mạnh Tử. Ngũ kinh gồm Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Dịch và Kinh Xuân Thu.↩

Higashikuze, Trước sau Duy Tân, trang 33.↩

Cùng tư liệu trên, trang 33. Bảy đền thờ gồm Đền Ise, Đền Iwashimizu Hachiman, Đền Kami Gamo, Đền Shimo Gamo, Đền Matsuo, Đền Inari (Fushimi) và Đền Kasuga (Yamato). Bảy ngôi chùa gồm Ninna-ji (Nhân Hoà Tự), Tōdai-ji (Đông Đại Tự), Kōiuku-ji (Hưng Phúc Tự), Enryaku-ji (Diên Lịch Tự), Enjō-ji (Viên Thành Tự), Tōji (Đông Tự) và Kōryū-ji (Quảng Long Tự). Tất cả những ngôi chùa này đều có nguồn gốc từ thời Nara hoặc thuộc các hệ Thiên Thai tông, Chân Ngôn tông thời Heian chứ không phải chùa của các tông phái mới từ thời Kamakura trở về sau.↩

Nguyên phục (Gempuku): nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của nam tử trong dòng dõi vũ gia, quý tộc. (N.D.)↩

Higashikuze, Trước sau Duy Tân, trang 34.↩

Cùng tư liệu trên, trang 35.↩

Chủ điện liêu (Tonomoryō): một cơ quan trong Cung nội sảnh theo chế độ Luật lệnh trong cung đình. Quan Chủ điện liêu quản lí đồ tiêu dùng trong cung đình và nhất là quản lí cơ sở hạ tầng. (N.D.)↩

Chi tiết trong Nhật kí No-no-miya, trích dẫn trong Trước sau Duy Tân, trang 43.↩

Tam công: ba chức quan to trong triều đình: thái chính đại thần, tả đại thần, hữu đại thần. (N.D.)↩

Sở ti đại (Shoshidai): chức quan trọng yếu của Mạc phủ đặt ra giữ việc cảnh bị, giám sát hoạt động của triều đình và các quý tộc. (N.D.)↩

Nữ ngự (Nyōgo): nữ thị hầu hạ bên giường ngủ của Thiên hoàng, vị trí dưới hoàng hậu, trung cung. Nữ ngự được tuyển chọn từ con gái của các quan đại thần. Từ thời Heian trở đi có lệ lập nữ ngự làm hoàng hậu. (N.D.)↩

Asako chính thức trở thành nữ ngự vào ngày 10 tháng 1 năm 1848 (Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 764). Asako chào đời năm 1834 nhưng vì là năm xấu nên lấy năm sinh là năm 1833 (Kōmei Thiên hoàng kỉ, trang 35). Ngay cả sau khi được thừa nhận là hậu của Thiên hoàng Kōmei, Asako vẫn được gọi là chuẩn hậu, dưới hoàng hậu. Danh hiệu này còn có nhiều cách gọi khác nhưng phổ biến nhất là “chuẩn tam hậu”, nghĩa là địa vị sau ba người, thái hoàng thái hậu, hoàng thái hậu và hoàng hậu. Về sau, Asako chính thức trở thành mẹ của Thiên hoàng Minh Trị, và khi Thiên hoàng Minh Trị đăng quang thì bà trở thành hoàng thái hậu.↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 255.↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 370.↩

Bugyō (phụng hành) nghĩa gốc là người chấp hành theo mệnh lệnh của cấp trên. Đây là chức quan coi sóc một mảng nào đó trong địa phương từ thời Mạc phủ Kamakura. Đến thời Toyotomi Hideyoshi đặt ra năm vị bugyō. Thời Edo ban đầu có ba bugyō quản lí các mảng chùa chiền, tài chính, phố xá. Về sau, ở trung ương và các địa phương còn đặt ra mấy chục vị trí bugyō khác. (N.D.)↩

Nguyên văn tham khảo Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 424-425.↩

Kinh phí của đại lễ, tham khảo Fukuchi, Kōmei Thiên hoàng kỉ, trang 44.↩

Cùng tư liệu trên, trang 44. Ngày 30 tháng 11, cho phép bình dân tham quan. Theo Yamashina Kotonari trong Ghi chép về ngài Kotonaru, một tư liệu quý trong thời kì này, thì “người người kéo đến xem lễ đăng quang như mây như sương, ngay trước chỗ dừng xe kín người không còn chỗ để đứng” (Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 432).↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 512. Bài thơ waka này được ngâm để tưởng nhớ Sugawara no Michizane vào ngày 25 tháng 2 năm 1848. Mơ là loại hoa báo hiệu mùa xuân và giữa Michizane và mơ có mối nhân duyên truyền thống.↩

Ngày. 21 tháng 2, Thiên hoàng Kōmei bình phục sau hơn 1 tháng (Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 887).↩

Cùng tư liệu trên, trang 938. Hoàng nữ được phong nội thân vương vào ngày 14 tháng 6 năm Kaei thứ 5 (1852), được đặt tên là Yoriko. Nhưng ba ngày sau, hoàng nữ qua đời khi được một tuổi bảy tháng (Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 70, 75).↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 498. Tân Điển thị Fujiwara Nobuko là con gái của Đại nạp ngôn Bōjō Toshiaki, qua đời năm 20 tuổi.↩

Cùng tư liệu trên, trang 950. Về lệnh dừng thú ồn ào khi hoàng tộc và tướng quân qua đời, xem Fujita, Thiên hoàng thời Bakumatsu, trang 30-32.↩

CHƯƠNG 2

SACHI-NO-MIYA RA ĐỜI

Trong Kōmei Thiên hoàng kỉ đề cập rất ít đến việc chào đời của Thiên hoàng Minh Trị. Nhưng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ thì lại kể rất chi tiết từ khi Quyền Điển thị Nakayama Yoshiko cảm thấy triệu chứng sắp sinh nở vào khoảng tám giờ sáng.

Cha của bà Yoshiko là Quyền Đại nạp ngôn Nakayama Tadayasu lập tức hành động. Giờ Tỵ (khoảng chín đến mười một giờ sáng), Tadayasu cho gọi ba đại phu từ Điển dược liêu¹ và một bà mụ đến, rồi thông báo bằng văn thư đến Quan bạch Takatsukasa Masamichi, các quan nghị tấu² và vũ gia truyền tấu³ rằng giờ sinh đã cận kề. Thông báo bằng văn bản được lan truyền đến mọi nơi trong cung. Hoàng tử chào đời vào nửa sau giờ Ngọ (khoảng một giờ chiều). Rồi thông báo mới lại được gửi đi. Thiên hoàng Kōmei nhận được tin báo khi đang uống rượu thưởng hoa cúc trước khi dùng bữa trưa trong hoa đàn phía bắc của Thường ngự điện. Khi nghe tin vui hoàng tử ra đời, Thiên hoàng Kōmei rất đỗi vui mừng và ngài uống thêm nhiều chén rượu nữa

Vị hoàng tử vừa mới chào đời cùng nhau thai được bọc trong tấm vải gọi là ukeginu. Ukeginu là tấm lụa trắng hai lớp, có chiều dài gấp ba lần tấm vải thường. Người đọc Minh Trị Thiên hoàng kỉ sẽ còn nhiều lần gặp những từ ngữ mà ngay cả từ điển tiếng Nhật lớn nhất cũng không có, giống như từ ukeginu này. Việc hoàng tử chào đời cũng sử dụng nhiều từ ngữ đặc thù chỉ thấy có trong cung cấm, giống như các nghi lễ, sự kiện khác trong cung.⁴

Sau khi tin hoàng tử chào đời được tấu lên, hoàng tử được cho vào nước ấm gọi là tsugi-ire⁵. Sau đó, toàn bộ lửa trong nhà Nakayama bị dập tắt hết và thay bằng lửa lấy từ cửa hàng kẹo của Kawabata Dōki (1835-1902), người chuyên cung cấp bánh kẹo cho cung cấm. Toàn bộ lửa trong nhà bị dập tắt là vì người ta tin rằng ngọn lửa đó đã bị ô uế trong khi sinh nở. Nhưng có điều kì lạ là ngọn lửa mới lại được lấy từ một nhà thương gia chứ không phải từ ngôi đền nào đấy hay từ ngôi chùa mà hoàng tộc xuất gia. Nhà Kawabata Dōki đã được phép ra vào cung cấm từ cuối thời Ashikaga và đời đời được triều đình biệt đãi. Lửa sử dụng trong nhà thương gia này có tiếng là “lửa sạch” và cũng được sử dụng trong nhà tắm của cung đình.

Trước khi hoàng tử ra đời, Nakayama Tadayasu có vay mượn bùa giúp mẹ tròn con vuông từ các đền chùa và các bậc trưởng thượng trong phố thì nay trả lại kèm những món quà tạ ơn. Một nữ quan được Thiên hoàng Kōmei phái đến chỗ hoàng tử vừa chào đời, gửi tặng một thanh kiếm bảo vệ và bộ đồ ngủ kaimaki. Ngoài ra, hoàng tử còn nhận được nhiều tặng vật khác theo phong tục từ xưa. Tất cả những món đồ này đều là theo tập quán ngàn xưa nhưng người đọc hiện đại có thể cảm thấy chỉ toàn những món đồ kì quặc. Đầu tiên là dây rốn được cắt ra, buộc lại và nghi lễ đốt dây rốn được cử hành⁶. Nhau thai được rửa sạch và bỏ vào vật chứa bằng đất sét, sau đó cất trong thùng gỗ. Thùng gỗ này được đặt trên giá bày biện đồ trong gian nhà kế bên gian sinh nở. Trên nắp thùng có đặt mệt cặp dao nhỏ có hình dạng búp măng, hai viên đá xanh và hai con cá mòi khô⁷. Tất cả những thứ này được bọc bằng vải lụa trắng cùng với thùng đựng nhau thai. Phía trước đó đặt một ngọn đèn có chân đế hình hoa cúc được giữ lửa suốt ngày đêm và một bức bình phong quây xung quanh. Thùng gỗ và đèn hoa cúc được vẽ bằng phấn trắng với hình tùng, trúc, quy, hạc. Thường thì hoa mơ được vẽ kèm với tùng, trúc nhưng ở đây bị lược bỏ vì hoa này dễ rụng.

Sau khi cắt dây rốn, hoàng tử được tắm rửa lần đầu tiên trong đời. Theo lối xưa, nước tắm lấy từ sông Kamo có pha thêm nước giếng. Trước khi được mặc áo sơ sinh thì trong mấy ngày đầu, hoàng tử được mặc đồ lót, áo chẽn không tay và được bọc trong tấm vải trắng hai lớp gọi là mimaki, giống như tấm vải ukeginu. Tấm đệm lót của hoàng tử được trải trên chiếu katataka trong gian chính của căn nhà. Katataka là tấm thảm dày được vát nghiêng một góc, gối được đặt ở phần cao hơn⁸. Bình thường thì người ta kê gối ở hướng đông hoặc hướng nam. Bên gối có đặt một cặp chó bằng giấy bồi quay mặt vào nhau, bên trong mỗi con chó đều chứa 16 thứ đồ trang điểm gồm phấn trắng và thuốc vẽ lông mày đèn. Phía sau là giá để đồ, bên trên đặt một thanh kiếm bảo vệ mà hoàng tử được tặng trước đó, cùng với mệt hình nhân gọi là amagatsu⁹? Phần đầu của hình nhân được làm từ bông và bao bọc bằng lụa trắng, tay chân của hình nhân là gỗ vát tròn gắn thành hình chữ “đinh” và được dán lụa trắng. Chỉ có phần chỏm của tứ chi là được dán lụa đỏ. Trong gian tokonoma¹⁰ có một giá để đồ, trên giá để hai thùng gỗ giống như thùng đựng nhau thai và được vẽ trắng. Một thùng trong số đó đựng một túi gạo và hai dải lụa kết hoa, thùng kia chứa ba viên đá xanh và hai con cá thiết đầu¹¹. Gạo được gói trong giấy bạc dát mỏng, mỗi khi hoàng tử được di chuyển chỗ nằm thì đều rải gạo để trừ tà. Hai dải lụa trắng kết hoa thì mỗi dải đều dài chừng 3,6 m và mỗi lần hoàng tử hắt hơi thì người ta thắt một nút buộc. Việc này kéo dài cho đến đêm thứ bảy từ khi chào đời. Theo quan niệm dân gian từ cổ xưa thì trẻ sơ sinh càng hắt hơi nhiều thì càng sống lâu. Phía đông của giường hoàng tử nằm có hai giá treo áo, trên có treo hai dải thắt lưng màu đỏ và đen, dát vàng với hai đầu được buộc lại, buông thõng xuống. Ngoại trừ dải thắt lưng có màu này ra thì mọi thứ quanh hoàng tử đều trắng tinh. Mọi thứ đồ phục trang của vị hoàng tử mới chào đời đều có màu trắng, ngay cả tranh vẽ tùng, trúc, quỵ, hạc với ý nghĩa cầu sự cát tường cũng được vẽ bằng phấn trắng. Theo phong tục thì đến ngày thứ 101 từ khi chào đời, mọi thứ đồ đạc đều được thay thế bằng đồ có màu sắc trong lễ Iro-naoshi.

Trong lúc này thì sứ giả đã được phái đi để giục người đứng đầu các Âm Dương sư¹² trong triều là Tsuchimikado Hareo (1827-1869) nhanh chóng đến chầu. Mỗi khi quyết định một điều quan trọng hay khi xảy ra điều trọng đại thì vị Âm Dương sư luôn được gọi đến để giải nghĩa sự việc hoặc đề xuất hành động phù hợp. Nhà Tsuchimikado đời đời nằm vị trí đứng đầu các Âm Dương sư phục vụ trong triều đình nên phán đoán lành dữ của họ rất được xem trọng. Khi ngày sinh nở của Nakayama Yoshiko đã cận kề thì Hareo đã cẩn thận dặn dò phải chọn hướng nào để khai hoạ căn cứ theo ngày tháng sinh nở.

Khi Yoshiko mang thai được sáu tháng, có một lần sốt cao khiến trong cung ồn ào cả lên nhưng may mắn mà tránh được nguy cơ và bình an đến ngày sinh nở. Nhưng người ta vẫn lo sợ vạn nhất xảy ra điều gì nên khi hoàng tử chào đời vẫn phải cần đến lời nói của Hareo. Nhưng không may là nhà Hareo ở cách Ngự sở khá xa nên khi ông tạ đến nhà Nakayama thì hoàng tử đã được cho bú. Hareo ra chỉ thị từng việc như thể ông có mặt kịp lúc hoàng tử chào đời: cách thức cắt dây rốn, chuẩn bị đun nước tắm và tắm cho hoàng tử. Ngoài ra, Hareo còn chỉ định ngày giờ cạo lông thai, khi nào cho mặc áo sơ sinh, khi nào thì đào đất chôn nhau thai. Thực tế thì phần nhiều những việc Hareo chỉ thị lúc này đã được tiến hành rồi, nên việc này chỉ là hình thức. Nhưng vẫn còn lại một việc quan trọng là chọn nơi chôn nhau. Sau khi xem hướng, Hareo chọn Đền Yoshida ở phía đông kinh đô. Lựa chọn của Hareo được truyền đến Ngự sở, và khi nhận được tin Ngự sở đồng ý thì trời đã tối.

Trong lúc đó thì Nakayama Tadayasu cùng con trai là Tadanaru (1832-1882) gửi công văn đến vũ gia truyền tấu, báo cáo về việc “xúc uế”, tức hai cha con bị ô uế vì tiếp xúc với người sinh nở nên phải kiêng cữ. Tương tự, Tadanaru cũng báo việc “xúc uế” đến các đồng liêu trong triều. Việc này cũng chỉ là hình thức. Chẳng những không hề phiền não vì bị ô uế, trái lại Tadayasu còn tỏ ra hết sức vui mừng mà ngâm một bài thơ waka như sau:

Ama terasu

Kami no mi-mago wo

Ware yado no

Mono to yorokobu

Kyō no ayashi sa

(Tạm dịch: Thần mặt trời Thiên chiếu, ban cho đứa cháu vào nhà, ta vui mừng khôn xiết, hôm nay mới được biết.)

Mặc dù bài thơ không phải là hay nhưng nó truyền đạt sự vui mừng tột độ của Tadayasu.

Trong mấy ngày tiếp theo thì mọi sự kiện, nghi lễ đều phải nhất nhất tuân theo chỉ thị của Âm Dương sư. Nhưng phán đoán của Âm Dương sư không phải là điều duy nhất ảnh hưởng đến mọi việc. Chẳng hạn như ngày thứ bảy sau khi chào đời lẽ ra là ngày tổ chức lễ thất dạ cho hoàng tử và Tadayasu nhờ Âm Dương sư làm lễ trừ tà cho căn phòng diễn ra quá trình sinh nở. Nhưng hôm đó lại là kị 100 ngày của Nội thân vương Yoriko, người chị xấu số của hoàng tử, nên nghi thức thất dạ bị dời đến ngày hôm sau.

Việc trọng đại tiếp theo cần phải tính đến là chôn cất nhau thai. Bình thường thì nghi thức này được cử hành trong hai, ba ngày sau khi sinh. Quan niệm dân gian tin rằng nếu đào đất trong vòng 18 ngày của tiết Thổ dụng thì sẽ gặp chuyện chẳng lành, vì vậy nên Tadayasu đã cho đào sẵn lỗ trong khu đất trống nhà mình từ trước khi hoàng tử chào đời, đề phòng trường hợp hoàng tử ra đời vào tiết Thổ dụng. Rốt cuộc là hai cái lỗ đào sẵn không được dùng đến. Sau khi tiết Thổ dụng kết thúc là đến tiết Lập đông, và ngày chuyển đổi khí tiết như vậy cũng được tránh. Ngày thứ sáu kể từ khi hoàng tử chào đời là ngày tổ chức lễ Muikadare cạo lông thai cho hoàng tử. Ngày hôm sau lại là ngày kị của Nội thân vương Yoriko như đã đề cập ở trên. Hôm sau nữa là ngày tổ chức lễ thất dạ và hoàng tử được đặt tên Sachi-no-miya trong hôm đó. Đó đều là những ngày không thích hợp để đào đất chôn nhau thai. Tuy nhiên, trong lúc đó thì Tadayasu đã cho người thăm dò khuôn viên đền để xác định vị trí đào đất. Việc chôn nhau thai rốt cuộc diễn ra vào ngày thứ mười sau khi Sachi-no-miya chào đời.

Qua chuyện này có thể thấy sức ảnh hưởng của việc xem ngày, đất đai tác động như thế nào đến các nghi lễ trong cung đình. Cách suy nghĩ này xuất phát từ thời Heian. Ta có thể thấy rõ phương hướng đất đai ảnh hưởng trực tiếp đến hành động của con người như thế nào qua những chuyện đổi hướng trong các tùy bút, tiểu thuyết đương thời. Phàm khi xuất phát đi đâu, nếu bói thấy hướng đi không tốt thì người ta phải đi lòng vòng để tránh hướng xấu đó. Quan niệm này đến nay vẫn chưa dứt hẳn.

Lúc này, Thiên hoàng Kōmei vẫn chưa được gặp mặt hoàng tử mới chào đời. Không khó để hình dung ngài nôn nóng đợi đến ngày đó như thế nào. Tuy nhiên, phong tục tập quán vẫn có sức nặng hơn tình cảm cha con. Lần đầu tiên Sachi-no-miya được đưa đến Ngự sở gặp Thiên hoàng là 30 ngày sau khi chào đời. Ngày vào triều, hoàng tử được trang điểm trước khi lên kiệu. Ở đường chân tóc nơi trán hoàng tử được vẽ một đường thẳng bằng phấn trắng và điểm một chấm bằng thuốc nhuộm lông mày đen. Bên dưới đó viết một chữ “khuyển” bằng thuốc nhuộm đỏ sậm như một kiểu bùa trừ tà. Mẹ hoàng tử, bà Nakayama Yoshiko lên kiệu gỗ, ôm hoàng tử tiến về phía Ngự sở cách đó mấy trăm mét. Những món quà bà được tặng từ khi đeo đai sản phụ và khi sinh nở cũng được đặt trong kiệu.

Kiệu xuất phát đến Ngự sở là vào giờ Tỵ (khoảng trước sau mười giờ sáng). Hai người lính gác cổng đi trước mở đường, mười người lính gác trong cung đứng xếp hai bên trái phải và đi trước kiệu. Vác kiệu là tám sĩ đinh¹³, bảo vệ hai bên kiệu là bốn võ sĩ mặc trang phục hitatare. Hai đại phu từ Điển dược liêu mặc đồ đi săn, đứng ngoài hàng và một người chạy vặt khác cũng mặc trang phục kariginu, bám theo sau kiệu. Ngoài ra còn có các sĩ đinh dự bị mặc trang phục kamishimo theo sau đám rước kiệu. Nakayama Tadayasu và Tadanaru cũng tham gia bên ngoài đám rước. Đoàn người có thể đi chỉ chừng mười phút là đến Ngự sở, nhưng họ phải đi đường vòng khá xa theo chỉ thị của Âm Dương sư. Khi kiệu đến Ngự sở thì Thiên hoàng Kōmei cùng nữ ngự đang đợi trong Thường ngự điện. Thiên hoàng và nữ ngự đều gửi tặng hình nhân cho hoàng tử. Đáp trả, hoàng tử cũng tặng Nội thị sở¹⁴ 100 miếng vàng, một hộp cá điêu tươi; gửi tặng Thiên hoàng mười tập giấy tốt cùng rong biển, cá điêu khô và một thùng rượu. Ngoài ra còn gửi tặng những món đồ tương ứng đến từng nơi. Kể từ ngày hôm đó, hoàng tử được phép ở trong phòng của mẹ ruột là bà Nakayama Yoshiko. Tằng tổ mẫu của hoàng tử, mẹ của Tadayasu cũng chuyển đến phục vụ ngày đêm bên cạnh hoàng tử.

Cuối năm đó, ông ngoại của Sachi-no-miya là Tadayasu theo phong tục kinh đô, gửi tặng hoàng tử hai món quà mừng năm mới đầu tiên là buriburi và gichō. Buriburi là món đồ chơi bằng gỗ có hình quả dưa, trên có vẽ tranh hạc, rùa trên đụn cát với ý nghĩa thiên thu cát tường, có loại được gắn thêm bánh xe hai bên và kéo bằng dây. Gitchō là cây gậy đánh cầu làm bằng gỗ, có hình, cái búa và dài chừng 55 cm và đi kèm với hai quả cầu gỗ. Việc tặng hai món đồ chơi này là theo phong tục ngày Tết ở kinh đô. Ban đầu chúng là những món đồ chơi của trẻ con, nhưng có lẽ vì quá đắt giá mà trẻ con không còn được phép chơi nữa. Những món đồ tặng này chỉ còn mang hình thức chứ không còn thực chất là đồ chơi nữa.

Những món đồ được tặng cho hoàng tử và những món đồ được gửi tặng lại với danh nghĩa hoàng tử cũng giống như những thứ quà tặng qua lại giữa các gia đình trung lưu đương thời ở kinh đô. Cũng có khi quà tặng là tiền bạc, nhưng tất cả đều khá giản dị so với những gì mà hoàng gia châu Âu đương thời dành để chào mừng thành viên mới.

Sachi-no-miya cũng theo phong tục kinh đô mà tặng mẹ Yoshiko bánh giầy kagami-mochi (nói chính xác thì Sachi-no-miya hãy còn quá nhỏ để biết nên tặng thứ gì). Quà tặng truyền thống theo phong tục trong hoàng tộc luôn có cá điêu khô. Nhưng cá này phơi khô cứng đến độ không ăn được nên việc tặng cá khô chỉ còn là hình thức. Sachi-no-miya cũng được tặng hình nhân và, đồ chơi, những món đồ phù hợp với trẻ sơ sinh. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ đều ghi rõ từng chặng từng chặng trưởng thành của Sachi-no-miya, chẳng hạn như lễ dùng đũa lần đầu của hoàng tử là khi nào, biết ngồi khoanh chân từ khi nào, lần đầu mắc màn che muỗi cho hoàng tử là vào khi nào, vân vân.

Những ngày tháng an bình như thế này trong Ngự sở không kéo dài quá lâu. Phàm là người thông thạo lịch sử Nhật Bản cận đại thì ai cũng biết rằng năm 1853 là năm Phó Đề đốc Matthew Calbraith Perry chỉ huy hạm đội Đông Ấn xuất hiện ở vùng biển của Nhật Bản. Perry mang theo quốc thư của tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ gửi chính phủ Nhật Bản. Sự xuất hiện của ông ta đánh dấu việc nước Nhật vốn đóng cửa trong suốt thời gian dài nay chuẩn bị bước một bước đầu tiên đến lịch sử mở cửa đất nước.

Hạm đội Perry lần đầu tiên xuất hiện ở vùng cận hải Nhật Bản là vào chiều ngày 26 tháng 5 năm 1853 tại cảng Naha thuộc quần đảo Lưu cầu (Ryūkyū). Đương thời, người Mỹ cảm thấy rất khó hiểu về vị thế chính trị của Lưu Cầu. Lúc bấy giờ Lưu cầu triều cống cho cả Nhật (nói chính xác là phiên trấn Satsuma) và Trung Quốc (nhà Thanh), nhưng vẫn có một quốc vương của chính mình. Từ đầu thế kỉ 19, dù tàu thuyền Anh, Pháp hay Mỹ có được ghẻ quần đảo Lưu cầu nhưng lại bị nghiêm cấm không cho cập cảng Nhật Bản. Từ trước đó thì bình thường, mỗi lần tàu ngoại quốc cập bến cũng chi một chiếc nhưng hạm đội Perry lại đường đường dẫn theo năm chiếc. Sau khi lên bờ, Perry tiến vào thủ phủ của Okinawa là Shuri, hội kiến với quan nhiếp chính của Lưu cầu và thuê nhà cửa cho thuyền viên trong thời gian trên cạn. Thỏa mãn với thỏa thuận đạt được ở Shuri, Perry cho dân đảo nông cụ và các loại hạt giống, đổi lại lấy nước uống, củi khô và lương thực. Như vậy là Lưu cầu đã mở cửa với ngoại bang.

Hạm đội Perry còn ghé vào cảng Futami ở đảo Chichi-jima thuộc quần đảo Ogasawara. Chichi-jima là hòn đảo hoang và là nơi sinh sống của chừng 30 người khai hoang có tổ tiên là người Anh, người Mỹ, người Bồ Đào Nha và người Hawaii. Tại đây, Perry mua được mảnh đất khá rộng từ người Mỹ di cư và dự định xây văn phòng, bến tàu và kho trữ than. Sau khi xong nhiệm vụ, Perry quay tàu trở lại Naha lần nữa và tiến đến Nhật Bản, mục đích chính của chuyến đi.

Một loạt sự kiện này không hề được truyền đến Kyōto; những ngày tháng êm đềm không chút sóng gió vẫn tiếp tục trôi qua trong Ngự sở. Ngày mùng 5 tháng 5, lễ Tiết cú Đoan ngọ cho Sachi-no-miya được tổ chức. Hoàng tử được tặng nhiều món đồ chơi liên quan đến chiến tranh như cờ trướng, mũ trụ và trường kiếm. Vào thời điểm này, Sachi-no-miya đang sống tại nhà ông ngoại Tadayasu. Không gặp mặt hoàng tử trong một thời gian, lúc này Thiên hoàng Kōmei cảm thấy nôn hóng được gặp Sachi-no-miya. Thiên hoàng hỏi quan đại phu về thời điểm có thể gặp mặt thì đại phu khuyên nên đợi đến tháng 9, sau khi kết thúc sinh nhật một năm tuổi. Tuy nhiên đại phu cũng nói, nếu Thiên hoàng mong được gặp con sớm thì cũng có thể được, nhưng cần tránh tháng 6 và tháng 7 vì lúc này tiết trời oi ả. Thiên hoàng lại hỏi ý kiến Tadayasu thì được trả lời rằng gần đây Sachi-no-miya rất khỏe mạnh, được kiểm tra sức khỏe định kì và không gặp vấn đề gì nên chẳng có lí do gì để không gặp mặt ngay được. Ngày 27 tháng 5, Sachi-no-miya vào cung và được Thiên hoàng tặng hình nhân kéo xe, nhận một món đồ chơi khác từ nữ ngự.

Trước đây Perry để lại một chiếc quân hạm ở Lưu cầu thì đến ngày 8 tháng 7 năm 1853, Perry dẫn theo hạm đội gồm bốn chiếc tiến vào cảng Uraga, điểm phòng bị trọng yếu cách Edo không xa. Viên sĩ quan của sở Bugyō Uraga là Nakajima Saburōsuke dẫn theo thông ngôn Hori Tatsu-no-suke¹⁵ đến gần tàu Susquehanna, tàu dẫn đầu trong hạm đội của Perry. Ban đầu họ bị từ chối không cho lên tàu, nhưng Hori điều đình với sĩ quan trên tàu bằng tiếng Anh nên cuối cùng cũng được cho lên. Khi Nakajima đưa ra mệnh lệnh thư yêu cầu hạm đội rút lui thì Perry (không gặp họ trực tiếp) thông qua phó chỉ huy mà truyền đạt rằng ông mang quốc thư từ tổng thống Mỹ đến để kí kết điều ước thông thương với Nhật Bản, nhưng chỉ giao quốc thư đó cho quan chức cao cấp đại diện cho Nhật Bản.

Ngày hôm sau, một sĩ quan khác của sở Bugyō Uraga là Kayama Eizaemon giả làm quan bugyō đến tàu Susquehanna. Tuy không được gặp Perry nhưng Kayama được hạm trưởng Buchanan và hai viên sĩ quan khác ra tiếp. Kayama truyền đạt rằng Uraga không phải là nơi đón tiếp người ngoại quốc, cho nên không thể tiếp nhận quốc thư và muốn phía Mỹ quay tàu đến Nagasaki. Hạm trưởng Buchanan đáp lại rằng nếu chính phủ Nhật Bản không cử quan chức phù hợp đến nhận quốc thư thì Phó Đề đốc Perry sẽ dùng vũ lực mà đổ bộ nếu cần thiết, trực tiếp trao quốc thư đến tận tay tướng quân. Kayama hứa sẽ báo cáo việc này lên Mạc phủ và sẽ hồi đáp trong vòng ba ngày.

Viên quan bugyō thật của Uraga là Ido Hiromichi (?-1855) báo sự việc hạm đội Mỹ đến Uraga lên Mạc phủ và kêu ca về việc hải phòng yếu kém. Trong lúc đó thì hạm đội Mỹ thả thuyền nhỏ vào vịnh Edo đo lường độ sâu, bất chấp sự ngăn cản của quan chức Mạc phủ và còn cho thuyền nhỏ tiến đến quanh vùng Honmoku. Khi tin báo tàu Mỹ vào vịnh đến tai Mạc phủ Edo thì trên dưới đều kinh ngạc, hoang mang. Quyết nghị của Mạc các là như thế này: quốc pháp nghiêm cấm việc nhận quốc thư từ ngoại bang, nhưng nếu cự tuyệt thì sẽ không tránh khỏi chiến hoa. Vậy nên cách tốt nhất là cứ nhẫn nhịn một lúc, nhận quốc thư đợi tàu Mỹ rút đi rồi tổ chức hội nghị để bàn kế nước.

Ngày 9 tháng 7, Ido Ishimi-no-kami Hiromichi và Toda Izu-no-kami Ujiyoshi đến bãi Kuri phía tây nam Uraga, gặp Perry và nhận quốc thư từ Tổng thống Millard Fillmore. Hai người còn thêm rằng tướng quân đang mang trọng bệnh, không thể quyết định ngay chuyện quốc gia đại sự¹⁶ nên hẹn năm sau sẽ có thư đáp. Perry đồng ý và hứa mùa xuân năm sau sẽ quay trở lại.

Tin tức về những sự kiện này vẫn chưa đến tai triều đình. Lễ hội Gion được tổ chức như thường lệ, và một tuần sau là sinh nhật của Thiên hoàng Kōmei, bánh giầy đỏ được phân phát và ngài cũng nhận được mực khô từ hoàng tử.

Trong ngày 14 tháng 7, quốc thư của Tổng thống Fillmore đến tay Mạc phủ. Bấy giờ đủ thứ tin đồn được lưu truyền khiến trên dưới đều hoang mang cực độ. Quan Lão trung¹⁷ Abe Hiromasa (1819-1857) triệu tập Mạc các, tổ chức hội nghị nhưng các ý kiến đều chia rẽ nhau. Hai người Tsutsui Masanori (1778-1859) và Kawaji Toshiakira (1801-1868) đưa ra lập luận để đòi mở cửa đất nước, chấp nhận yêu cầu của Mỹ quốc như sau: trải qua hơn 200 năm thái bình, tình hình võ bị đã lơ là, lòng người chỉ thích an phận, cho nên trong bối cảnh này mà tranh chấp với ngoại quốc là chuyện không thể. Abe Hiromasa phái sứ giả đến hỏi ý kiến cựu phiên chúa phiên trấn Mito là Tokugawa Nariaki (1800-1860), người vốn được Mạc các tôn kính như vị trưởng lão và bình sinh hết sức nhiệt tình với việc quốc phòng. Nariaki thừa biết rằng nếu cự tuyệt yêu cầu của Mỹ quốc, đánh nhau một trận là chuyện rất khó. Nhưng vị trí của Nariaki cũng không cho phép thực hiện yêu cầu của ngoại quốc một cách dễ dàng. Cho nên khi được hỏi ý kiến thì Nariaki đáp rằng cần lấy thái độ cứng rắn mà đối đãi với Mỹ quốc. Nhiều người đồng tình với ý kiến của Nariaki, nhưng Mạc phủ bấy giờ đã chia thành hai phe rõ rệt: phe đòi mở cửa và phe đóng cửa.

Ngày 15 tháng 7, Mạc phủ thông qua Sở ti đại Kyōto là Wakisaka Yasuori (1809-1874) báo việc hạm đội Mỹ cập bến lên triều đình. Triều đình vốn từ trước đã sợ xảy ra chuyện đại sự này, thì nay nhận được tin báo càng chấn động. Thiên hoàng Kōmei tỏ ra vô cùng ưu tư, ngài cho cầu nguyện ở bảy đền thần, bảy ngôi chùa trong 17 ngày để cầu cho tứ hải yên ổn, ngai vàng được trường cửu, vạn dân được an bình.

Ngày 5 tháng 8, Mạc phủ đem bản dịch quốc thư của tổng thống Mỹ ra hỏi ý kiến phiên chúa các địa phương. Từ trước đến nay thì một tay Mạc phủ toàn quyền quyết định chuyện chính trị của đất nước, nhưng sự tình đã tới nước này thì tập quán hơn 200 năm qua có vẻ đã sụp đổ. Mạc phủ đành phải cho phiên chúa của các phiên trấn tham gia bàn luận chính sự.

Có lẽ người đưa ý kiến thành thật nhất là Kuroda Narihiro (1811-1887) phiên chúa phiên trấn Fukuoka. Kuroda viết trong thư ý kiến như sau: trên thế giới, chỉ mỗi nước ta là đóng cửa suốt thời gian dài. Chi bằng cứ chấp thuận yêu cầu của Mỹ, cho phép giao dịch nhưng chỉ giới hạn ở Nagasaki trong thời hạn năm, sáu năm. Có thể cho họ dùng những chỗ đất không canh tác được, hay đảo hoang làm nơi trữ than đá. Nhưng tuyệt đối không được cung cấp than đá cho họ, vì nếu cho phép Mỹ thì chắc chắn các nước Nga, Anh, Pháp sẽ lập tức đòi hỏi tương tự. Kuroda còn viết thêm rằng cần phải giới hạn đặc quyền mậu dịch, chỉ trao cho hai nước Mỹ và Nga. Cho Nga là vì họ đã đặt vấn đề mong muốn mậu dịch từ năm 1804, còn đối với các nước Anh, Pháp thì phải nhất quyết từ chối, Nếu các nước này gây sự thì cứ lợi dụng vũ lực của Nga và Mỹ mà đập tan. Trường hợp giới hạn đặc quyền mậu dịch với một nước duy nhất thì chọn Mỹ làm đối tác là tốt nhất. Nếu thiết lập được quan hệ tin tưởng với Mỹ thì ta có thể nhận được quyền lợi từ họ. Cứ dùng Mỹ mà đối phó với các nước châu Âu, đây là chiến thuật dùng mọi để trị mọi. Còn nếu vẫn nhất quyết từ chối yêu cầu của Mỹ thì nhất định sẽ dẫn đến chiến hoạ. Phàm khi đã khai chiến thì tàu thuyền Nhật Bản sẽ bị tập kích khắp mọi nơi, đường, biển sẽ bị đóng chặt, những nơi như Edo chẳng trụ nổi một ngày. Không những thế, chiến tranh sẽ để lại hậu quả đến nhiều đời sau. Bây giờ phòng bị lơi là, có đánh cũng chẳng có cơ thắng, điều này có thể thấy rõ như ban ngày. Ngoài ra còn phải tính đến chuyện Nga thừa cơ đục, nước thả câu, tiến xuống phía nam mà xâm lược vùng Matsumae. Vì vậy cho nên ngay lúc này, cần phải đặt hoà bình làm mục đích chính.

Kuroda chỉ ra rằng điểm cấp bách nhất chính là hải phòng, cần phải nhanh chóng gỡ bỏ lệnh cấm đóng tàu lớn ban hành từ trước đó, cần phải học hỏi phương Tây mà chiêu mộ thợ thầy đóng tàu chiến, tuyển người luyện binh và cho phép người dân tự do ra nước ngoài. Vì nền thái bình đã kéo dài khá lâu nên nhân tâm bạc nhược, kẻ trên người dưới chỉ thích yên ổn, không còn dùng được cho lúc này. Bây giờ chính là thời cơ tuyệt hảo để khôi phục lại nền võ bị của đất nước.

Đề xuất của Kuroda không hoàn toàn ủng hộ việc mở cửa. Tuy nhiên, chỉ chưa đầy hai tháng kể từ khi hạm đội Mỹ xuất hiện ngoài khơi Uraga, và chỉ vì một lá thư của tổng thống Mỹ đòi hỏi một việc nhỏ là quyền lợi than đá mà trong số các daimyō có thế lực đã có người đề xuất nên giải thể chế độ Mạc phủ đã tồn tại hơn 200 năm qua. Phải nói đây là điều cực kì kinh ngạc. Đương nhiên là Kuroda không đề xuất việc giải tán chính thể Mạc phủ, cũng không đề cập (trước đó có một số người đã đề cập) đến tính quan trọng của Thiên hoàng trong một nước Nhật mới. Tuy nhiên, Kuroda rõ ràng là ủng hộ đặt dấu chấm hết cho việc đóng cửa đất nước, nền tảng của chính quyền Tokugawa.

Kuroda, đánh giá thành thật đến ngạc nhiên về khả năng quân sự của Nhật Bản. Chính quyền Tokugawa được xây dựng trên sự cai trị của giai cấp võ sĩ nên việc rèn luyện võ nghệ là yếu tố không thể thiếu, nhưng khi giao chiến với ngoại bang thì Kuroda lạnh lùng nhận định rằng Nhật Bản sẽ không có cơ thắng. Hoặc cũng có thể là nhận định của Kuroda quá nghiêm khắc. Nếu nhìn cuộc nội chiến xảy ra khi mới thành lập tân chính phủ Minh Trị thì thấy rõ ý kiến của Kuroda cho rằng ý chí chiến đấu của giai cấp võ sĩ đã suy yếu, chỉ là lời nói quá. Cũng không phải tất cả các daimyō đều suy nghĩ giống Kuroda rằng Nhật Bản không thể thắng các nước liệt cường của thế giới. Phiên chúa phiên trấn Satsuma là Shimazu Nariakira (1809-1858) gửi thư đến Mạc phủ vào ngày 29 như sau: nếu chấp nhận yêu sách của Mỹ thì sẽ tổn hại đến thể diện của Mạc phủ, không tránh khỏi việc các nước khác khinh nhờn. Nhưng nếu bây giờ giao chiến với Mỹ ngay thì khó lòng mà chiến thắng, nên khi sứ tiết Mỹ đến Nhật lần nữa thì cứ dùng ngoại giao mà kéo dài thời hạn hồi đáp sang ba năm sau. Trong lúc đó thì tập trung củng cố vũ lực, nuôi dưỡng sức dân thì chẳng phải khó để “ngoại di kích nhương” (đánh cho lũ mọi chạy ra ngoài). Ý kiến của Nariakira cũng kêu gọi được sự tán, thành của nhiều daimyō khác. Kể từ đó trở đi thì từ nhương di (jōi) trở thành mật khẩu trong giới võ sĩ chủ trương quốc phòng.

Bản dịch quốc thư của tổng thống Mỹ đến tay triều đình vào ngày 16 tháng 8. Mãi đến chín ngày sau thì hội nghị mới được triệu tập. Thời gian vẫn trôi qua một cách chậm rãi, nặng nề trong triều đình. Quan bạch Takatsukasa Masamichi, hai quan nghị tấu là Hirohata Motoyo và Karasumaru Mitsumasa, hai quan vũ gia truyền tấu là Sanjo Sanetsumu (1802-1859) và Bōjō Toshiakira vào chầu, họp bàn ở Ngự học vấn sở. Từ trước đến nay thì mọi vấn đề ngoại giao đều phó cho Mạc phủ quyết định, nhưng đến tình hình này thì cần có sự đồng thuận của triều đình.

Đương nhiên là triều đình được kì vọng sẽ cự tuyệt mọi cách xử lí dẫn đến việc mở cửa cho “mọi rợ bên ngoài”, nhưng điều ngạc nhiên là Quan bạch Takatsukasa Masamichi lại tỏ ý tán đồng thuận theo yêu cầu của Mỹ. Lí do mà Takatsukasa đưa ra như sau: tuy chủ trương của nước ta cấm thông thương với nước khác, nhưng thực tế là đã giao, dịch với Thanh triều và Hà Lan từ lâu rồi, và giả sử có cho phép buôn bán với Mỹ đi nữa thì cũng chỉ là tăng thêm một nước mà thôi. Nhưng Takatsukasa cũng đưa ra điều kiện là chỉ giới hạn giao dịch ở Nagasaki, nếu như ngoại bang vi phạm thì lúc đó cứ thẳng tay mà đánh bọn rợ. Nhưng đáng buồn là võ sĩ nước ta đã quên lãng khí phong cương mãnh, giờ chỉ là phường bạc nhược yếu đuối. Khi giới võ sĩ còn không biết đến cách đánh nhau mà khiêu khích ngoại bang thì thật là thất sách. Cho nên bây giờ cứ cho giao dịch mua bán và việc thu lợi nhuận từ mậu dịch mới là điều quan trọng.

Trong khi đó thì đám Sanjō lại có ý kiến trái ngược với Takatsukasa. Nhưng đến hôm sau thì Quan bạch Takatsukasa thông qua vũ gia truyền tấu mà yêu cầu Mạc phủ phải tâu lên triều đình trước về cách xử lí khi hạm đội Mỹ quay lại. Mạc phủ khúm núm chấp nhận yêu cầu chưa từng có tiền lệ này từ phía triều đình. Lần đầu tiên trong hơn 250 năm kể từ khi thành lập Mạc phủ Tokugawa, ý kiến của triều đình lại được đề cập đến khi quyết định quốc sự.

Người Mỹ nghĩ rằng yêu cầu cung cấp lương thực cho tàu thuyền hoạt động ở Thái Bình Dương của Tổng thống Fillmore là hoàn toàn thỏa đáng nếu chiếu theo luật quốc tế. Tuy họ không hề nhắc đến chữ chiến tranh nhưng rõ ràng là có ý như vậy. Phía Nhật Bản cũng nhận ra rằng nếu không đáp lại thì sẽ bị trừng phạt. Những lúc như thế này, nhất là khi tướng quân suy yếu thì Mạc phủ cần sự ủng hộ từ các daimyō hơn bao giờ hết. Lời kêu gọi ủng hộ đó không chỉ gửi đến các fu daimyō¹⁸ vốn gần gũi với họ Tokugawa mà còn đến cả các tozama daimyō. Nhưng có lẽ nếu chỉ mỗi mình Mạc phủ với các daimyō thì sẽ không đủ để vượt qua cơn nguy khốn này, cho nên lời kêu gọi trợ giúp cuối cùng cũng đến chỗ Thiên hoàng, dù trong tay ngài không có lấy một khẩu súng, không một người lính nào.

Nhưng Mạc phủ cũng thừa hiểu rằng một khi đã tạo tiền lệ hợp tác với Thiên hoàng thì mọi chuyện sau này khó lòng mà bỏ qua ý kiến của Thiên hoàng.

Điển dược liêu (Ten-yaku-ryō): một cơ quan thuộc Cung nội sảnh trong chế độ Luật lệnh áp dụng trong cung đình, chuyên về y dược, thuốc thang. (N.D.)↩

Một chức quan trong triều đình, đương thời có bốn, năm người. Chức này phục vụ gần Thiên hoàng, có nhiệm vụ truyền khẩu sắc của Thiên hoàng đến các vị quý tộc.↩

Chức quan trong triều đình, đương thời có hai người, giữ nhiệm vụ liên lạc với Mạc phủ, đóng vai trò là sắc sứ và người của Mạc phủ trong triều đình.↩

Có cuốn sách 250 trang chỉ gồm những từ trong cung đình nhưng không thấy có thuật ngữ đặc biệt liên quan đến việc Thiên hoàng Minh Trị chào đời.↩

Không rõ ý nghĩa của “nước ấm tsugi-ire”.↩

Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 3. Một con dao cắt dây rốn, được gọi là takōna-gatana vốn được dùng để cắt tóc trong lễ Nguyên phục. Tác giả Minh Trị Thiên hoàng kỉ gọi việc dùng dao này trong nghi thức cắt dây rốn là “cổ tục”.↩

Cá gomame được cho là tốt lành vì tên gọi mame của nó nghĩa là khỏe mạnh.↩

Phần cao khoảng 14 cm, ở vị trí đầu của đứa trẻ; phần thấp chừng 6 cm, ở vị trí chân.↩

Hình nhân đơn giản, rất giống với búp bê kokeshi hiện đại, chỉ khác ở điểm hai tay đâm thẳng từ thân sang hai bên như cây thập tự. Hình nhân này được đặt bên đệm trẻ nhỏ tới năm ba tuổi vì được cho là có khả năng hấp thụ ác linh để bảo vệ đứa trẻ. Hình nhân được nhắc đến trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ có chiều cao chừng 12 cm.↩

Tokonoma: một góc nhà có sàn cao hơn chỗ khác và để đồ trang trí như bình hoa, treo tranh cuộn trong lối kiến trúc truyền thống. (N.D.)↩

Cá thiết đầu/kim đầu hay phương đầu ngư. Loại cá này được chọn vì tên gọi của nó được cho là có ý nghĩa như đứa trẻ cực kì khỏe mạnh.↩

Âm Dương sư (Onmyō-ji): các đạo sĩ thuật Âm Dương xuất phát từ quan niệm ngũ hành ở Trung Quốc, chủ về các thuật bói toán, xem hướng, bùa chú… Âm Dương sư được coi trọng ở Nhật từ thời cổ, trong cung đình còn có cả một bộ dành cho các Âm Dương sư. (N.D.)↩

Sĩ đinh (Jichō): trai tráng phục dịch trong các nhà đại thần, thân vương. Theo chế độ Luật lệnh thì lấy ba người trong số 50 hộ dân, cho đi phục dịch ba năm. (N.D.)↩

Nội thị sở (Naishi-dokoro) hay còn gọi là “Hiền sở” (Kashiko-dokoro): điện thờ kính thần Yata-no-kagami, một trong ba món thần khí của hoàng thất. (N.D.)↩

Hori Tatsu-no-suke (1823-1894) ra đời trong gia đình đời đời làm thông dịch ở Hà Lan, sau học tiếng Anh. Hori là người biên dịch lá thư mà James Biddle mang đến Uraga năm 1846. Sau này, ông trở thành giáo sư ở Kaiseijō, xuất bản cuốn Từ điển bỏ túi Anh - Hà Lan.↩

Đây không phải lời biện minh. Tokugawa Ieyoshi (1793-1853) qua đời ngày 27 tháng 7 và được Mạc phủ giữ bí mật một tháng. Xem Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 55.↩

Lão trung (Rōjū): chức quan to do Mạc phủ đặt ra để coi sóc chính sự. Chức này lãnh đạo các bugyō, Sở ti đại, Giám sát khắp cả nước để phụng sự họ Tokugawa. (N.D.)↩

Fu daimyō: các daimyō họ hàng thân túi của Tokugawa, theo họ này từ trước khi đoạt được thiên hạ. Tozama daimyō là các daimyō không được họ Tokugawa coi là thân tín vì chỉ theo họ này sau khi bại trận. (N.D.)↩

CHƯƠNG 3

TẤT YẾU PHẢI KHAI QUỐC

Trong lúc triều đình còn chưa hết bàng hoàng trước cú sốc Perry đột nhiên xuất hiện thì vào ngày 19 tháng 9 lại có một tin báo khác từ Mạc phủ, rằng một hạm đội Nga gồm bốn chiếc do Trung tướng hải quân E. V. Putiatin (1803-1883) chỉ huy đã tiến vào cảng Nagasaki¹. Putiatin thông báo cho sở Bugyō ở Nagasaki rằng mình mang thư của chính phủ Nga liên quan đến việc thông thương hai nước Nhật - Nga. Theo mệnh lệnh ban đầu thì Putiatin phải đến Edo điều đình với Mạc phủ nhưng chính phủ Nga nhận định rằng tôn trọng quốc pháp Nhật Bản mới là thượng sách nên đã thay đổi dự định mà quay tàu đến Nagasaki, cảng được chỉ định để thông thương với ngoại quốc. Điều này nói lên sự khác biệt rõ rệt với hạm đội Mỹ do Perry chỉ huy khi ngang ngược tiến vào vịnh Edo trước đó².

Chẳng bao lâu sau khi hạm đội Nga đến Nagasaki, sở Bugyō tại đây cử các quan chức cùng một thông ngôn người Hà Lan lên tàu. Phó chỉ huy Posyet thông báo với họ rằng Trung tướng hải quân Putiatin mang thư gửi chính phủ Nhật Bản đến, ngoài ra còn muốn nhanh chóng trao thư gửi riêng cho quan bugyō Nagasaki. Ngày hôm sau, quan chức sở Bugyō lại lên tàu lần nữa, đầu tiên là nhận thư gửi cho viên bugyō. Trong thư nhấn mạnh rằng hạm đội Nga bày tỏ lòng tôn trọng đối với quốc pháp Nhật Bản nên đã cập cảng Nagasaki thay vì đến Edo. Lời lẽ trong thư hết sức trang trọng, hợp lễ nghi và rằng đây là bằng chứng cho thấy Sa hoàng rất mong muốn mối quan hệ hữu hảo giữa hai nước.

Ngay lập tức, viên bugyō Nagasaki gửi tin báo về tàu Nga đến Edo, hỏi ý kiến có nên nhận thư từ chính phủ Nga gửi Mạc phủ hay không. Sau khi đợi phía Nhật hồi đáp ít lâu thì Putiatin quay tàu đến Thượng Hải và không quên dọa rằng nếu vẫn không có hồi đáp thì sẽ đến thẳng Edo. Có lẽ là Putiatin phải đi để xác nhận mệnh lệnh mới từ chính phủ Nga và để bổ sung lương thực³. Viên bugyō Nagasaki kinh ngạc, cấp tốc phái sứ giả đến Edo mà trình bày rằng: so với người Mỹ thì người Nga có tính hợp tác hơn, có thể lợi dụng Nga để trấn áp sức mạnh của Mỹ. Còn nếu nghi ngờ đề nghị của Nga thì hẳn Nhật Bản sẽ mang mối hoạ đối đầu với kẻ thù lớn gấp hai lần nước Mỹ.

Ngay trước khi tin báo hạm đội Nga từ Nagasaki đến Edo thì Tướng quân Tokugawa Ieyoshi đã qua đời. Quan lão trung và Mạc các vừa đau buồn trước cái chết của tướng quân, vừa phải trực tiếp lập chính quyền mới nên không còn thời gian để phản ứng ngay đối với vấn đề mới về hạm đội Nga. Sau khá nhiều cuộc họp nghị luận thì đi đến kết luận sẽ nhận thư từ chính phủ Nga, cũng như đã từng nhận quốc thư từ tổng thống Mỹ trước đây.

Lá thư của ngoại vụ đại thần, Bá tước Karl Robert Nesselrode (viết bằng tiếng Nga, kèm theo bản dịch tiếng Hán và tiếng Hà Lan) viết rằng chính phủ Nga rất mong muốn mối quan hệ hoà bình hữu hảo giữa hai nước Nhật - Nga, và nhân tiện cũng muốn chốt lại đường biên giới giữa hai nước trên đảo Sakhalin (Nhật gọi là đảo Karafuto) cũng như yêu cầu phía Nhật mở cảng để giao dịch. Phần lớn Mạc các đều tán thành việc chấp thuận yêu cầu của Nga nhưng vấp phải sự phản đối kịch liệt từ Tokugawa Nariaki, cố vấn về hải quân cho Mạc phủ. Sau một thời gian dài nghị luận, tất cả đều nhất trí rằng kéo dài thời hạn điều đình là thượng sách.

Trở về từ Thượng Hải, Putiatin bực mình khi biết quan toàn quyền của Mạc phủ sẽ đến muộn so với lời hứa của viên bugyō Nagasaki. Putiatin lại đe dọa rằng nếu trong vòng năm ngày mà quan toàn quyền không đến thì sẽ quay tàu đi Edo. Bốn ngày sau, toàn quyền Mạc phủ do Tsutsui Masanori và Kawaji Toshiakira dẫn đầu đến tàu, mang theo hồi đáp của Mạc phủ cho lá thư của Nesselrode. Nội dung hồi đáp như sau: thứ nhất, hoạch định đường biên giới là việc khó, cần nhiều thời gian, cần phải lập bản đồ và họp bàn với các phiên trấn địa phương liên quan. Thứ hai, mở cảng là vi phạm lệnh nghiêm cấm của tổ tông. Xét theo tình hình thế giới hiện thời thì Mạc phủ cũng hiểu rõ tính thiết yếu của việc mở cửa đất nước, nhưng vì tân tướng quân mới nắm quyền, khó lòng trả lời được ngay, và còn phải tâu lên triều đình cũng như phải hội ý với các daimyō khác. Vì vậy nên cần từ ba đến năm năm để thảo luận kĩ càng trước khi hồi đáp.

Nhìn vào câu từ trong thư trả lời thì thấy rõ Mạc phủ đang kiếm cớ để thoái thác phải quyết đoán. Nhưng điểm quan trọng ở đây là Mạc phủ cũng đã thừa nhận tính thiết yếu của việc mở cửa dù có đi ngược lại với lệnh tỏa quốc đã được tuân thủ suốt một thời gian dài. Dù Mạc phủ nhận thức được tình hình thế giới đang thay đổi nhưng không thông báo với triều đình vì đoán trước được rằng Thiên hoàng Kōmei sẽ đùng đùng nổi giận mà ra sức phản bác.

Thất vọng trước câu trả lời của Mạc phủ, Putiatin chuyển sang công kích, tuyên bố với toàn quyền của Mạc phủ rằng ngoại trừ phần phía nam của đảo Sakhalin thì tất cả mọi đảo từ Etorofu (Iturup) trở lên phía bắc đều thuộc lãnh địa của Nga. Tsutsui đáp trả rằng từ trước đây, Nhật Bản đã sở hữu đảo Kamchatka và tất nhiên là cả quần đảo Kuril (Chishima) và đảo Sakhalin (Karafuto). Tsutsui còn thêm rằng mùa xuân năm sau sẽ phái quan chức đến Karafuto để điều tra thực tình, và hứa rằng trong thời gian đó thì hạm đội Nga có thể nhận tiếp tế nước uống, củi khô khi cần thiết ở ven biển Nhật Bản, trừ vùng cận hải Edo. Trong tương lai, nếu như Nhật Bản thông thương với các nước khác thì Nga cũng sẽ được áp dụng tương tự.

Putiatin vẫn không hài lòng và rời khỏi Nagasaki trong tháng 1 năm 1854 nhưng báo rằng ông sẽ quay lại vào mùa xuân⁴. Các daimyō có thế lực lúc này cũng đã nhận ra rằng Nhật Bản không thể tiếp tục chính sách bế quan tỏa cảng được nữa. Trước đó, vào tháng 7 năm 1853, phiên chúa phiên trấn Fukuoka là Kuroda Narihiro cũng đã xin Mạc phủ gỡ bỏ lệnh Cấm đóng tàu cỡ lớn, vào tháng 8 thì có phiên chúa Kagoshima là Shimazu Nariakira viết thư khuyên Mạc phủ nên mua vũ khí và quân hạm từ Hà Lan. Đến ngày 21 tháng 10 thì quan Lão trung Abe Masahiro, người luôn chủ trương chế tạo tàu thuyền cỡ lớn để có thể ra biển (không phải các loại tàu cá đánh bắt ven bờ) đã dỡ bỏ lệnh cấm đóng tàu cỡ lớn tồn tại suốt hơn 200 năm qua, kể từ những năm Kan-ei. Rồi Mạc phủ đặt mua mấy chiếc quân hạm hơi nước từ Hà Lan, và chẳng bao lâu sau các phiên trấn đều đóng tàu cỡ lớn cho Mạc phủ. Tháng 8 năm 1854, Mạc phủ chọn lá cờ cho đội tàu mới đóng này: Nhật chương kì với hình mặt trời đỏ trên nền trắng.

Trong ghi chép chính thức không đề cập đến việc triều đình phản ứng như thế nào trước việc hạm đội Nga đến Nhật, cũng như những sự kiện sau đó. Nhưng dù có biết việc tàu Mỹ, tàu Nga cập bến đi nữa thì triều đình có nhận biết được thay đổi lớn xoay quanh việc mở cửa đất nước hay không cũng không phải là điều rõ ràng. Mà dù thế nào đi nữa thì trong khoảng thời gian này, những việc gần gũi nhỏ nhặt hơn đang độc chiếm mối quan tâm của triều đình. Đợt nắng nóng vào tháng 8 khiến mọi giếng nước trong và ngoài kinh thành đều khô cạn. Giếng nước trong dinh của Nakayama Tadayasu cũng không phải ngoại lệ. Tadayasu lo sợ rằng điều này sẽ ảnh hưởng đến việc nuôi nấng Sachi-no-miya nên theo lời của Âm Dương sư mà cho đào giếng mới trong khu đất của mình. Giếng nước mới đào lên cực kì trong lành khiến Tadayasu hết sức vui mừng, quyết định rằng từ nay về sau, giếng này là nguồn cấp nước ngự dụng của Sachi-no-miya. Tin này cũng đến tai Thiên hoàng Kōmei, ngài xúc động nên đặt tên giếng nước này là Sachi-no-i⁵.

Sachi-no-miya đón sinh nhật tròn một tuổi vào tháng 11 năm đó. Đó là lễ sinh nhật đầu tiên của nam tử thừa hưởng dòng máu của Thiên hoàng. Ta có thể dễ dàng hình dung được bao nhiêu món quà tặng được cẩn thận gửi đến cho Sachi-no-miya từ khắp nơi trong cung đình. Nhưng phần lớn những món quà này đều được Sachi-no-miya dâng lên Thiên hoàng, chuẩn hậu, nội thân vương, gửi đến cả hàng nữ thị bên dưới điển thị và cũng được phân phối đến gia nhân của Tadayasu. Ngoài ra, hoàng tử còn tổ chức yến tiệc chiêu đãi đại phu, nhũ mẫu và những người phục vụ mình. Hoàng tử hãy còn ít tuổi nên không thể tự mình chọn lựa những món quà truyền thống như một hộp cá điêu tươi, bánh đậu Koitadaki hay rượu nhưng lại tỏ ra hết sức vui mừng khi nhận được các món đồ chơi và hình nhân từ mẹ đẻ Nakayama Yoshiko cũng như từ nhiều người khác trong cung.

Nhưng một tuần sau đó thì Sachi-no-miya lâm bệnh nặng đi kèm sốt cao và nôn mửa. Mọi quan đại phu từ Điển dược liêu được gọi đến để bào chế thuốc bắc, trong số đó có những loại thuốc có tên kì lạ như shisetsu (tử tuyết). Khi thấy các loại thuốc này không có công hiệu thì chuẩn hậu và người trong cung đều phái người đến các đền thần để cầu nguyện cho Sachi-no-miya sớm bình phục. Sachi-no-miya khỏe lại ít lâu thì bệnh tái phát, khiến người người trong cung đều u sầu. Họ lo sợ đến tiền lệ trong quá khứ là rất nhiều con cháu của hoàng tộc đã qua đời khi còn nhỏ. Vô số quà tặng được gửi đến để làm vui lòng Sachi-no-miya trên giường bệnh dù nhiều món trong số đó không hề hợp với tuổi của hoàng tử. Mẹ đẻ của hoàng tử, bà Nakayama Yoshiko, thì thức suốt đêm để chăm bệnh. Tiền đại tăng chính⁶ ở Kakushō-in⁷ là Ryōjō được triệu đến để làm lễ gia trì cho hoàng tử. Bà cụ ngoại của Sachi-no-miya, Nakayama Tsunako, không chịu nổi cơn u sầu, lo sợ rằng cứ thế này thì hoàng tộc sẽ mất đi đứa cháu nên ngâm bài thơ rằng:

Kono kimi no

Ima wa to miyuru

Kanashi sa wo

Kami mo hotoke mo

Ikani miruran

(Tạm dịch: Hoàng tử bé nhỏ, trong cơn nguy cấp, lòng ta buồn trĩu, thần, Phật lặng thinh.)

Đêm hôm đó, bà Nakayama Yoshiko bỗng nhiên bất tỉnh nhân sự. Ngoài các vị sư tụng kinh làm lễ gia trì, các Âm Dương sư cầu khấn, còn có thần kì bá⁸ cũng làm lễ trừ tà khí. Dường như việc tế lễ có công hiệu, đến cuối tháng thì Sachi-no-miya và mẹ đẻ Nakayama Yoshiko đều khỏe lại. Nhưng chẳng được bao lâu thì bệnh tình của Sachi-no-miya lại tái phát nên các sư lại tiếp tục gia trì khấn nguyện. Mãi đến cuối năm thì bệnh tình của hoàng tử mới khỏi hẳn. Nhờ tiếp nhận cấp tốc những kiến thức y học Tây phương mà kiến thức y học Nhật Bản tiến bộ nhanh chóng, nhưng rõ ràng là sự tiến bộ ấy vẫn chưa thâm nhập được vào trong cung đình. Ngoại trừ các kiểu cầu khấn, cúng tế để hoàng tử khỏi bệnh thì dường như những người trong hoàng tộc nơi cung đình không được chữa trị bằng những phương pháp y học hiệu quả mà ngay cả người bình dân thân phận thấp hèn hơn nhiều vẫn nhận được.

Ngày 23 tháng 11, con trai thứ tư của tiền Tướng quân Tokugawa Ieyoshi là Iesaki (1824-1858, sau đổi tên thành Iesada) chính thức được Thiên hoàng phong làm tướng quân đời thứ 13. Điều này có nghĩa rằng Iesada đã chính thức trở thành chinh di đại tướng quân, danh hiệu cực kì quan trọng thể hiện tính hợp pháp của chức tướng quân. Trước đó, danh hiệu này không còn ý nghĩa gì về mặt quân sự, bởi vì đất nước không còn bị mọi rợ di địch đe dọa nữa. Tuy nhiên, giữa lúc tàu thuyền ngoại quốc xuất hiện khiến cả nước Nhật chấn động thì danh hiệu này bỗng nhiên lại trở nên có ý nghĩa. Thiên hoàng Kōmei phái hai viên vũ gia truyền tấu (Sanjō Sanetsumu và Bōjō Toshiakira) đến Edo, tuyên sắc chỉ cho tân Tướng quân Iesada rằng: nhiệm vụ tối quan trọng của chinh di đại tướng quân là đuổi sạch tàu thuyền ngoại quốc, khiến cho lòng dân kiên cố, không được để lại quốc nhục về sau. Quan bạch Takatsukasa Masamichi cũng hỏi riêng Lão trung Abe Masahiro về ý hướng của Mạc phủ trong việc xử lí tàu thuyền ngoại quốc để làm yên lòng Thiên hoàng. Abe Masahiro đáp lại rằng đến giờ vẫn chưa có kết luận về việc xử lí thế nào với tàu thuyền ngoại quốc, nhưng dẫu có làm gì đi nữa thì đầu tiên phải nghĩ đến việc làm yên lòng thiên tử, nếu ngài có suy nghĩ gì thì cứ chỉ dạy để Mạc phủ tính kế.

Từ xưa thì triều đình đã giao phó mọi việc chính vụ vào tay Mạc phủ, nhưng kể từ khi Thiên hoàng Kōmei lên ngôi từ năm 1846 và ban chiếu sắc cho Mạc phủ về việc hải phòng thì ngài luôn thể hiện sự bất mãn mỗi khi Mạc phủ lúng túng trong việc xử lí người ngoại quốc.

Tháng 3 năm 1854, Mạc phủ kí kết Hiệp ước Kanagawa với Mỹ mà không hề thảo luận với Thiên hoàng Kōmei một câu nào. Hiệp ước này quy định phía Nhật mở cửa hai cảng Shimoda và Hakodate cho tàu thuyền Mỹ, cho phép tòa Lãnh sự Mỹ đóng tại Shimoda và khi cần thiết thì tàu Mỹ được cung cấp củi khô, nước uống và thực phẩm. Vì đây là hiệp ước hữu hảo giữa hai nước nên hoàn toàn không nhắc gì đến thông thương mậu dịch, nhưng cũng có thể nói nó là nền tảng cho hiệp ước thông thương. Việc chọn Shimoda⁹ và Hakodate để mở cửa cảng, cả hai nơi đều là nơi xa xôi cực kì bất tiện, cho thấy ý hướng của Mạc phủ muốn giữ cho người ngoại quốc không đến gần vùng đất của mình.

Không rõ khi nào thì triều đình biết tin về hiệp ước này, nhưng dù gì đi nữa thì mối bận tâm của triều đình cũng đã chuyển từ mối đe dọa từ ngoại bang sang một thảm hoạ khác. Ngày 5 tháng 5, hỏa hoạn phát sinh trong Ngự sở. Trời trở gió mạnh nên chẳng mấy chốc mà Điện Shishin, Điện Seiryō đều bị thiêu rụi. Thiên hoàng và hoàng tộc cấp tốc lánh nạn đến Đền Shimogamo. Vì ngọn lửa lan quá nhanh nên chỉ có sáu, bảy người cận vệ kịp chạy theo hộ vệ Thiên hoàng đến nơi an toàn, ai nấy đều đi chân đất không kịp xỏ giày. Sứ giả cũng chạy đến dinh thự Nakayama, đưa Sachi-no-miya đến lánh nạn tại Đền Shimogamo. Trận cháy lớn này không chỉ gây thiệt hại cho mỗi Ngự sở. Cho đến khi lửa bị dập thì đền chùa miếu mạo trong kinh thành, dinh thự của các quý tộc cùng dinh của các phiên trấn đóng trong kinh, nhà dân cả thảy hơn 5.400 căn đều bị thiêu ra tro.

Trước đó, Đền Shimogamo đã được chỉ định làm nơi lánh nạn trong trường hợp Ngự sở phát sinh hỏa hoạn, nhưng nơi này quá chật hẹp cho cả hoàng tộc và các tùy tùng. Thiên hoàng phải dời sang Thánh Hộ Viện, chọn Quế Điện làm Ngự sở tạm thời, còn chuẩn hậu thì tạm thời trở về nhà cha mẹ ruột, một phần tùy tùng thì đến lánh nạn tại các đền, chùa khác. Dinh thự của Nakayama là một trong số hiếm hoi những căn nhà lân cận Ngự sở thoát được đám cháy. Đến ngày 15 tháng 5 thì Hoàng tử Sachi-no-miya trở về đó.

Tai ương giáng xuống hoàng tộc không phải đến đây là hết. Cuối tháng 6, Sachi-no-miya đột nhiên phát sốt cao, nhất thời không sao chữa khỏi. Cuối cùng, hoàng tử cũng bình phục, nhưng chẳng được bao lâu thì xuất hiện một cơn địa chấn dữ dội làm rung chuyển cả kinh đô. Đây là cơn địa chấn mạnh nhất từng được ghi nhận trong khu vực này khiến nhiều người thiệt mạng, vô số nhà cửa sụp đổ. Dinh thự của Nakayama lại một lần nữa thoát cảnh sụp đổ, nhưng nó quá chật hẹp và đông đúc nên rất nguy hiểm khi có động đất. Trong khi dư chấn vẫn còn tiếp diễn thì Sachi-no-miya được giữ ở trong vườn. Theo Minh Trị Thiên hoàng kỉ thì lúc này hoàng tử đang bú sữa một cách an lành, như thể không cảm thấy thảm hoạ đang xảy ra.

Trong lúc nhiều tai hoạ xảy ra như vậy thì Thiên hoàng Kōmei vẫn không quên luyện tập làm thơ waka. Để chúc mừng thành tựu trong việc học tập của Thiên hoàng, Sachi-no-miya phái người hầu đến chỗ Thiên hoàng, dâng tặng một hộp mực khô. Mỗi khi trong cung đình có dịp là người ta tặng nhau quà cáp như thế, nhưng món quà được tặng không phải là loại quà được yêu thích của hoàng gia châu Âu. Món hay được dùng để tặng nhất là cá tươi, nhất là cá tươi vừa mới đánh bắt được vì đó là hàng hiếm ở Kyōto, vốn nằm sâu trong đất liền. Những món quà này không thể sánh được với trứng cá muối, càng không thể bì được với trứng Phục sinh Faberge. Nếu nhìn từ tiêu chuẩn cung đình châu Âu thì cung đình Kyōto sống khá giản dị. Sự giản dị này có lẽ xuất phát từ truyền thống nhiều năm, từ sở thích của cung đình Nhật Bản chứ không hẳn là do thiếu thốn về kinh tế.

Cùng với trận cháy lớn và cơn địa chấn, điều khiến Thiên hoàng Kōmei càng thêm hoang mang là sự xuất hiện đột ngột của quân hạm Nga Diana ở vịnh Ōsaka vào ngày 7 tháng 11 năm 1854¹⁰. Năm trước, Putiatin cập bến với chiếc Pallada cũ kĩ dẫn đầu hạm đội thì lần này đã trở lại trên quân hạm với đầy đủ kĩ thuật cận đại. Tàu Diana ở lại Ōsaka hai tuần, khiến cả Kyōto chấn động. Ta dễ dàng hình dung được sự phản bác của Thiên hoàng Kōmei, vốn quyết liệt chống đối việc nhượng bộ người ngoại quốc, trước sự trơ tráo của đội tàu ngoại quốc gần như đã tiến sâu vào hiên nhà Nhật Bản. Như mọi lần, Thiên hoàng ra lệnh cầu nguyện ở bảy ngôi chùa, bảy ngôi đền thần cho quốc gia an thái, và bản thân ngài còn giảm phần ăn, tuân thủ chế độ sinh hoạt đạm bạc. Thị dân Kyōto cũng hết sức kinh ngạc, và Mạc phủ ra lệnh cho các phiên trấn củng cố phòng bị Kyōto và những vùng lân cận. Cũng có ý kiến đưa Thiên hoàng Kōmei sang Thành Ōsaka vì nơi này dễ bảo vệ hơn Ngự sở Kyōto, nhưng Mạc phủ đã biết về sự tồn tại của quân hạm Nga nên toan bắt phải quay tàu sang Shimoda, nơi đã mở cửa cảng cho tàu Mỹ theo Hiệp ước Kanagawa trước đây. Tuy nhiên lúc này thì Putiatin đã nhổ neo tiến về phía đông từ trước.

Ngày 22 tháng 12, đoàn toàn quyền Mạc phủ do Tsutsui và Kawaji làm đại biểu bắt đầu thương lượng với đại biểu Nga do Putiatin dẫn đầu tại Shimoda. Putiatin nóng lòng muốn kí kết hiệp ước và truyền đạt rằng phía Nga có đầy đủ quyền sở hữu đối với đảo Etorofu nhưng sẽ nhượng lại cho Nhật Bản, với điều kiện Nhật cho phép thông thương giữa hai nước. Cuộc điều đình đạt được một số tiến triển và hội nghị lần hai được dự định sẽ tổ chức vào hai ngày sau. Nhưng đến ngày hôm sau thì một cơn đại địa chấn xảy ra ở Honshū, kèm theo sóng thần và gây thiệt hại nặng nề, nhất là ở Shimoda. Vô số ngư dân ven biển bị sóng cuốn trôi, quân hạm Nga tuy hư hại nặng nhưng cũng thoát được nguy hiểm khi chỉ bị đánh va vào đá¹¹. Tàu Nga nhận được sự biết ơn từ phía Nhật khi cứu những ngư dân Nhật bị sóng đánh ra biển.

Shimoda bị phá hủy gần như hoàn toàn trong cơn động đất và sóng thần, phải đến mười ngày sau thì hội nghị Nhật - Nga mới được bắt đầu trở lại. Cuộc thương lượng bị kéo dài¹². Trong lúc đó thì triều đình Kyōto nghĩ rằng nguyên nhân của một loạt những thảm hoạ này là do niên hiệu nên mới lệnh cho các Nho thần đề xuất một số niên hiệu mới¹³. Cuối cùng, Mạc phủ chọn An Chính (Ansei) trong số các niên hiệu mà Nho thần của triều đình đề xuất. Từ này được trích từ một câu trong sách Nho giáo thời kì đầu của Tuân Tử: thứ nhân an chính, nhiên hậu quân tử an vị (dân đen an ổn nhờ chính trị thì vua mới yên vị được). Dù chọn được niên hiệu mang hàm ý tốt lành như thế này nhưng những năm Ansei (1854-1860) không phải là thời đại thái bình.

Một trong những sự kiện mở đầu những năm Ansei được ghi trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ quả đúng là sự kiện hoà bình. Đó là nghi lễ Iro naoshi (đổi màu sắc) của Hoàng tử Sachi-no-miya. Từ lúc chào đời đến lúc này thì mọi thứ phục sức của hoàng tử đều mang một sắc trắng, và bắt đầu từ đây được đổi sang màu sắc khác. Không cần phải nói rằng trong sự kiện trọng đại này thì ý kiến của các Âm Dương sư được hỏi đến. Người đứng đầu các Âm Dương sư là Tsuchimikado Hareo định ngày giờ cho nghi lễ là vào giờ Tỵ (khoảng trước sau mười giờ sáng) ngày 16 tháng 12. Sáng hôm đó hoàng tử được mặc ấm, xuất phát đến Ngự sở tạm nơi Thiên hoàng đang ngự. Bà cụ ngoại của hoàng tử là Nakayama Tsunako đi cùng trên kiệu. Họ nhà ngoại gồm Nakayama Tadayasu và vợ cùng những người khác thì đi sau kiệu, đến Ngự sở tạm vào giờ đã định. Đến giờ Ngọ thì Sachi-no-miya được thay sang y phục có màu sắc: áo bào đỏ thẫm trên nền áo lụa trắng. Tất cả đều là y phục do Thiên hoàng ban tặng. Một bữa yến nghi lễ được dọn ra và mẹ đẻ của hoàng tử, bà Nakayama Yoshiko, phục vụ bên bàn tiệc. Khi kết thúc thì Sachi-no-miya cùng ông ngoại Nakayama Tadayasu đến Tiểu Ngự sở tạm yết kiến Thiên hoàng và được ban hai chén rượu. Sau đó hoàng tử lại thay y phục, yết kiến Thiên hoàng và được ngài chúc tụng rồi ban thêm chén rượu khác. Hoàng tử cũng nhận được bánh trái và đồ chơi, hình nhân và sau đó lại thay y phục lần thứ ba. Lần này y phục của hoàng tử đổi sang màu đỏ tươi. Nghi lễ kéo dài đến giờ Thân (khoảng bốn giờ chiều) và trong ngày này, Sachi-no-miya được Thiên hoàng ban cho 12 bộ y phục, ngoài ra cũng nhận được nhiều y phục khác từ nội thân vương và chuẩn hậu. Đáp lại, Sachi-no-miya gửi tặng cá tươi cho Thiên hoàng và hoàng tộc, cùng những người tham dự nghi lễ.

Năm ngày sau nghi lễ của hoàng tử thì Hiệp ước Nhật - Nga được kí kết ở Shimoda mà triều đình không biết. So với Hiệp ước Kanagawa đã kí với Mỹ trước kia thì phía Nhật dành cho Nga nhiều đặc quyền hơn. Dĩ nhiên đó là do ấn tượng tốt về người Nga, ngoài ra còn có tình cảm dành cho Putiatin vì để kí được hiệp ước này mà Putiatin bốn lần đến Nhật, chịu hi sinh mất mát quân hạm vì bão lớn và sóng thần¹⁴. Rồi cũng đến ngày những người Nga đến sống ở Nhật phải trở về nước. Có người thuê tàu vận chuyển Mỹ, có người đi nhờ tàu buôn Đức, cũng có người theo tàu mới do thợ đóng tàu Nhật chế tạo theo sự hướng dẫn của kĩ sư Nga lần lượt về nước. Đoàn người Nga cuối cùng rời khỏi Nhật Bản là vào mùa hè năm 1855¹⁵.

Trong lúc đó thì triều đình không hề hay biết gì về tiến triển của một loạt sự kiện này. Theo ghi chép trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ về những chuyện xảy ra ở Kyōto thì chuyện chiếm nhiều trang nhất là quá trình nuôi dưỡng Sachi-no-miya. Chẳng hạn như việc trên mặt hoàng tử nhỏ còn sót lại một ít thẹo vì bệnh thủy đậu, hay như việc Sachi-no-miya chập chững đi lại trong Ngự sở. Nhưng chắc chắn trong lúc đó triều đình đã cảm thấy mối nguy đang đến gần. Phải mở cửa đất nước hay tiếp tục đóng cửa, mà dù thế nào đi nữa thì triều đình cũng nhất trí là cần phải tăng cường quốc phòng. Ngày 23 tháng 12 năm Ansei thứ nhất (1854), có công văn chính thức từ thái chính quan ban ra để thu gom chuông trong các chùa chiền để đúc súng ống. Năm sau thì Mạc phủ ban lệnh cấm dùng đồng, sắt, kẽm và các thứ kim loại khác để đúc đồ dùng sinh hoạt, tượng Phật và các loại Phật cụ khác.

Thảm hoạ từ thiên nhiên vẫn tiếp tục làm khổ đất nước này. Tháng 9 năm 1855 có trận mưa to gió lớn khiến sông ngòi ở Kyōto ngập lụt, ngoại trừ hai cây cầu Sanjō và Gojō bắc qua sông Kamo thì tất cả cầu kiều khác đều bị nước lũ cuốn trôi. Đến tháng 11 cùng năm thì một cơn động đất lớn lại làm rung chuyển vùng Kantō khiến phần lớn Edo thành nơi hoang tàn, vô số người thiệt mạng và bị thương.

Điểm sáng duy nhất đối với triều đình trong hai năm thời Ansei chính là việc hoàn thành Nội lí mới thay cho Ngự sở đã bị thiêu trong trận cháy năm trước. Nội lí mới cần một năm bảy tháng để hoàn thành, khá ngắn so với khi xây dựng Ngự sở cũ (hoàn thành vào năm 1?88). Lúc bấy giờ Nhật Bản phải đối mặt trực tiếp với vấn đề khó là quốc phòng, nhưng quan Lão trung Abe Masahiro suy nghĩ rằng xây dựng lại Ngự sở là việc cần kíp hơn hết¹⁶. Có lẽ là vì ông ta đặt nặng quan điểm “làm yên lòng thiên tử” như đã hứa trước đây. Khi Thiên hoàng được hỏi về mong muốn đối với Nội lí mới thì ngài đáp rằng tuy có nhiều chỗ cần được cải thiện nhưng bây giờ là lúc đất nước nguy cấp nên dù có ở Ngự sở cũ cũng không lấy làm vấn đề. Việc Mạc phủ hỏi mong muốn của Thiên hoàng và Thiên hoàng lấy lí do đất nước nguy cấp mà từ chối sống xa xỉ không những nói lên thay đổi lớn trong quan hệ giữa triều đình và Mạc phủ mà còn nói lên thay đổi lớn trong nhận thức của Thiên hoàng đối với thời thế biến động.

Tổng chi phí để xây dựng Nội lí mới là 50 vạn lượng. Chi phí này do Mạc phủ và các daimyō gánh chịu, trong số đó có những vị giàu có như Maeda Nariyasu (1811-1884) chúa phiên trấn Kaga. Thiên hoàng, chuẩn hậu, Sachi-no-miya và những người khác trong hoàng tộc chuyển đến Nội lí mới vào ngày 1 tháng 1 năm 1856. Bà cụ ngoại của Sachi-no-miya, Nakayama Tsunako, dù đã cạo đầu quy y Phật môn nhưng trong dịp vui này cũng đội tóc giả mà đi cùng. Bà ngẩng mặt ngước nhìn Ngự sở mới, nhớ về thời xưa cũ bất giác lòng cảm khái, không ngăn được nước mắt mà ngâm bài thơ rằng:

Tachi noboru

Amatsuhi tsuki no hikari yori

Kohoruru tsuyu ya

Megumi naramu

(Tạm dịch: Mặt trời thiên tử lên cao, soi sáng hơn ánh trăng, ban ân huệ như sương ngập tràn.)

Thực tế đội tàu của Putiatin đến vào ngày 21 tháng 8 năm 1853, nhưng phải hơn một tháng sau thì Mạc phủ mới thông báo sự việc này đến triều đình. Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 57. Bối cảnh đoàn sứ tiết Putiatin được miêu tả rõ trong Khai quốc của Wada Haruki.↩

Về bối cảnh mệnh lệnh của chính phủ Nga mà Putiatin nhận được ở quần đảo Ogasawara, tham khảo Khai quốc của Wada Haruki. Nhận định của phía Nga đã đúng khi lấy lòng người Nhật. Hai người Kawaji và Tsutsui được lệnh ứng tiếp người Nga, đã có hảo cảm đối với phong thái ôn hoà của người Nga hơn so với thái độ bặm trợn của người Mỹ trước đó (Wada, Khai quốc, trang 101).↩

Về hành động của Putiatin trong thời kì này, tham khảo Khai quốc của Wada, trang 109-111. Putiatin lo lắng khi nhận báo cáo từ Nga là vì có thể xảy ra chiến tranh giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, tức Nga có thể phải đương đầu với các đồng minh của Thổ Nhĩ Kỳ là Anh và Pháp. Tại Thượng Hải, Putiatin viết thư cho Phó Đề đốc Perry, tại Hồng Kông thì đề nghị hợp tác với Mỹ và xin vay 40 tấn than đá từ kho trữ của Mỹ ở Thượng Hải. Perry trang trọng từ chối quan hệ đồng minh với Nga nhưng đồng ý cho vay than. Khi Putitatin chở than đá quay lại Nagasaki thì hay tin đã nổ ra chiến tranh ở Crimea.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 59. Về chi tiết điều đình Nagasaki, tham khảo Khai quốc của Wada, trang 93-114.↩

Tháng 7 năm 1877, Nakayama Tadayasu dựng văn bia kể quá trình đào giếng bên cạnh giếng Sachi-no-i (hiện tại đã khô cạn).↩

Đại tăng chính (Daisōjō): chức vị cao nhất của tăng quan, quận lí mọi sự liên quan đến Phật pháp. (N.D.)↩

Kakushō-in (Giác Thắng Viện): tên một chùa phụ trong Daikaku-ji (Đại Giác Tự), ngôi chùa phái Chân Ngôn ở quận Ukyō, Kyōto.↩

Thần kì bá (Jingihaku): chức trưởng quan của thần kì (jingi) trong chế độ Luật lệnh ở Nhật. Thần kì là chức quan lo việc tế lễ trong triều đình thời Luật lệnh, còn to hơn cả thái chính quan. Từ “thần kì” là viết tắt của “thiên thần địa kì”. “Thần” là thần trời, “kì” là thần đất. (N.D.)↩

Đương thời Shimoda có nhân khẩu chừng 4.000-5.000 người với chừng 1.000 hộ. Shimoda nằm ở vị trí khó lui tới (trừ đường biển) và thường hay gặp bão.↩

Nếu như tàu Diana của Putiatin đến Nagasaki trước thì có lẽ sẽ xảy ra phiền phức. Bấy giờ đang xảy ra chiến tranh Crimea nên hạm đội Anh gồm bốn chiếc đang neo ở Nagasaki có thể sẽ tấn công. Thay vì vậy, Putiatin đến Hakodate trước, nơi đang mở cảng cho người Mỹ. Ở đó, Putiatin được một người Nhật lưu lạc mà ông gửi trả về Nhật vào năm trước cho hay rằng hạm đội Anh đang ở vùng cận hải Nhật Bản. Putiatin viết thư gửi Mạc phủ rằng mình dự định tiến về Ōsaka, giao bức thư cho bugyō quản lí Hakodate nhưng khi tàu Diana xuất hiện ngoài khơi Ōsaka thì lá thư vẫn chưa tới Edo (Wada, Khai quốc, trang 133-135).↩

Tham khảo Khai quốc của Wada, trang 142-145. Tàu Diana thoát được sóng thần nhưng chịu tổn thương nặng nề.↩

Tàu Diana bị đắm khi gặp bão trên đường đến Heda để sửa chữa nên cuộc điều đình bị tạm dừng, về quá trình thương lượng phức tạp này, tham khảo Khai quốc của Wada, trang 146-160.↩

Các Nho thần đưa ra bảy danh hiệu dự bị gồm: Bunchō (Văn Trường), Ansei (An Chính), An-en (An Diên), Wahei (Hoà Bình), Kan-yū (Khoan Đụ), Kanroku (Khoan Lục), Howa (Bảo Hoà). Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ cuốn 1, trang 88.↩

Tham khảo trích đoạn nhật kí của Kawaji Toshiakira trong Khai quốc của Wada, trang 153-154. Một ví dụ cho hảo ý đối với Nga là ba cảng Shimoda, Hakodate, Nagasaki được đề xuất mở cửa cho Nga, trong khi chỉ có hai cảng là Shimoda và Hakodate được mở cửa cho Mỹ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 98-99. Tàu buồm này được đóng ở Heda, bờ biển phía tây của bán đảo Izu. Tên tàu cũng được đặt theo địa danh là Heda. Đây là tàu buồm đầu tiên do người Nhật đóng dựa trên bản thiết kế của châu Âu. Sau khi tàu Diana đắm, người Nga phát hiện bản thiết kế tàu buồm của tư lệnh quan cảng Kronstadt từ trong số hành lí vớt lên. Bản thiết kế này được người Nhật tham khảo khi thiết kế bản vẽ tàu Heda. Tham khảo Khai quốc của Wada, trang 172-180 về những xung đột giữa người Nga với người Mỹ xoay quanh việc tìm thuyền về nước cùng nhiều thử thách do quân hạm địch ở vùng lân cận. Đoàn người Nga về nước bằng tàu buôn Đức bị quân hạm Anh bắt giữ ngoài khơi Sakhalin.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 232 có đăng bức thư đề ngày 14 tháng 4 năm 1854 của Lão trung Abe Masahiro gửi Sở ti đại Wakisaka Yasuori.↩

CHƯƠNG 4

TOWNSEND HARRIS

Năm 1856, Thiên hoàng Kōmei đón mừng năm mới ở Nội lí mới và tận hưởng những ngày tháng bình yên khó thấy đối với tính khí nóng nảy của ngài. Nhưng ngay cả trong khoảng thời gian yên ổn cũng có những nguyên nhân khiến ngài phải lo lắng. Tàu thuyền ngoại quốc thường xuyên xuất hiện ở vịnh Ōsaka, Mạc phủ lo sợ điều này sẽ càng khiến Thiên hoàng thêm lo nghĩ nên đã lệnh cho các phiên trấn Hikone, Kōriyama củng cố phòng vệ Kyōto. Nhưng có lẽ vì sống trong Nội lí mới tráng lệ mà Thiên hoàng cảm thấy an tâm, không cần thiết phải cảnh vệ. Ngài thông qua Quan bạch Takatsukasa Masamichi mà truyền đạt ý hướng đến Mạc phủ rằng nên dần dần giảm bớt cảnh vệ.

Tuy nhiên mối lo của Thiên hoàng không phải là đã chấm dứt. Trong thời kì này, điều khiến ngài bận tâm hơn việc tàu bè ngoại quốc thường xuyên ra vào vùng cận hải Nhật Bản (việc luôn khiến ngài đau lòng) chính là sức khỏe của Sachi-no-miya. Cuối năm trước, Sachi-no-miya phát sốt cao, quanh miệng sưng phù nên ăn uống khổ sở. Tiền đại tăng chính Ryōjō ở Giác Thắng Viện (Kakushō-in) cấp tốc vào điện, thức suốt đêm để làm lễ gia trì. Tăng đô¹ Tankai ở Hộ Tịnh Viện (Gojō-in) cũng làm lễ gia trì. Việc này dường như có hiệu quả khi sức khỏe Sachi-no-miya tiến triển tốt lên trong ngày hôm đó. Nhưng đó chỉ là trạng thái nhất thời. Ngày 15 tháng 2, Sachi-no-miya lại phát sốt, ho dữ dội, đến tận giờ Tý (khoảng 12 giờ đêm) cũng không ngủ được. Thứ dinh dưỡng mà hoàng tử tiếp nhận được chỉ là nước đường. Đến ngày 17, hoàng tử ăn được một ít cháo nhưng cũng không thể ngủ yên. Ngày 18, cơn sốt có phần thuyên giảm nhưng đến trưa, hoàng tử chỉ uống được một muỗng nước ấm. Thiên hoàng Kōmei đến Nội thị sở cầu nguyện cho hoàng tử bình phục, dâng gạo lên thần linh. Trong lúc đó thì chuẩn hậu đến Đền Gion cầu nguyện, và Tankai vẫn tiếp tục gia trì.

Phải mất thêm mười ngày thì bệnh tình của Sachi-no-miya mới khỏi hẳn. Đã là trẻ con thì đương nhiên đứa nào cũng mắc bệnh. Các bậc cha mẹ đều luôn lo lắng khi con cái cảm sốt, huống hồ là khi bệnh nặng lại càng lo hơn. Còn đối với hoàng tộc, dù đứa bé có mang bệnh nhẹ đi nữa thì tâm lí của người trong cung đình vẫn luôn lo sợ rằng liệu đây có phải là điềm báo trước cái chết hay không. Nếu đại phu trị liệu không khỏi thì việc duy nhất họ có thể dựa dẫm vào là cầu nguyện, cúng tế mà thôi. Thời gian càng trôi qua, nếu như không có thêm một nam tử nào chào đời để trở thành người thừa kế của Thiên hoàng Kōmei thì sức khỏe của Sachi-no-miya, hoàng tử duy nhất của Thiên hoàng, khiến Ngự sở phải lo lắng cũng là điều hết sức dễ hiểu.

Vào ngày 29 tháng 4 cùng năm, Sachi-no-miya vào thăm Nội lí. Dù chỉ là đứa trẻ mới ba tuổi nhưng hoàng tử đã tỏ ra ương ngạnh. Hoàng tử ghét phải leo lên cái kiệu được chuẩn bị sẵn nên nhũ mẫu phải bế trên tay mà đi bộ. Sachi-ho-miya cũng ghét bị đám đông nhìn nên đoạn đường từ dinh thự Nakayama Tadayasu đến Ngự sở phải quây màn để ngăn không cho người qua lại. Mặc dù tấm màn đã bảo vệ Sachi-no-miya khỏi những ánh mắt tò mò nhưng lại khiến người đi đường phải tránh xa mà đi đường vòng. Dù bất tiện như thế nhưng khi Sachi-no-miya vào Nội lí thì phải giăng màn như vậy. Sachi-no-miya cũng thường đi bộ với khoảng cách ngắn đến Ngự sở, đi cùng chỉ có Higashi Bōjō Tokinaga và một vài người khác giữ nhiệm vụ chăm sóc chọ hoàng tử.

Thiên hoàng Kōmei ngày càng thương yêu hoàng tử. Có khi ngài cho hoàng tử nghỉ lại trong Ngự sở, có khi lại cho ở chơi đến cả tháng. Đương nhiên là những khi đó, trong nhà Nakayama Tadayasu lại thấy buồn vì thiếu vắng bóng dáng cháu trai, nhưng ông cũng nhận ra rằng có lẽ đây là cách tốt nhất để hoàng tử làm quen với Ngự sở. Ngay cả khi Tadayasu vào chầu trong Ngự sở thì cũng luôn tìm cách tránh để Sachi-no-miya nhìn thấy. Có khi Sachi-no-miya đến thăm ngự điện của chuẩn hậu (Asako, mẹ chính thức của hoàng tử trên danh nghĩa), khi thì chơi trong vườn ngự uyển. Bà cụ ngoại của hoàng tử, Nakayama Tsunako, người thường xuyên đi cùng Sachi-no-miya, khi trông thấy hoàng tử trên cây cầu đá trong ngự uyển liền ngâm bài thơ waka rằng:

Noboru beki

Kagiri shirarenu

Hi no miko no

Watari some tsuru

Ama no iwabashi²

(Tạm dịch: Mang định mệnh lên cao, đứa con của mặt trời, lần đầu tiên trong đời, băng qua cây cầu đá thiên đình.)

Ba tháng sau cảnh yên bình được ngâm trong bài thơ của bà Tsunako thì vào ngày 21 tháng 8 năm 1856, lãnh sự Mỹ Townsend Harris cập bến Shimoda trên quân hạm San Jacinto. Ngày 25, Harris hội kiến viên bugyō Shimoda là Okada Tadayasu để thông báo rằng từ nay mình sẽ cư trú tại Shimoda trong vai trò lãnh sự Mỹ. Có lẽ Okada đã nhận mệnh lệnh của Mạc phủ từ trước nên đã từ chối quyền cư trú của Harris tại Shhnoda và viện dẫn từng điều một trong pháp lệnh cấm người ngoại quốc lưu trú tại Nhật Bản. Harris cũng không chịu thua, đáp trả rằng bản thân mình được quyền lưu trú tại Nhật theo Hiệp ước Kanagawa và nếu viên bugyō Shimoda không tiếp đãi mình thỏa đáng như một lãnh sự thì sẽ đích thân đến Edo, trực tiếp gặp quan lão trung của Mạc phủ để thảo luận. Phải một tháng sau khi Harris đợi chờ thì Mạc phủ mới thừa nhận quyền lưu trú của Harris tại Shimoda³. Trong thời gian này, Harris treo cờ Mỹ lên mái Chùa Gyokusen, xưng đây là Lãnh sự quán Mỹ. Mạc phủ lệnh cho Sở ti đại Kyōto báo cáo toàn bộ sự việc lần này lên quan bạch.

Hai ngày sau khi Harris đến Shimoda, Jan Hendrik Donker Curtius (1813-1879), nguyên là hội trưởng thương quán Hà Lan tại Dejima, Nagasaki, nay là ủy viên toàn quyền của chính phủ Hà Lan, thông qua viên bugyō Nagasaki mà gửi thư đến Mạc phủ, khuyên nên từ bỏ chính sách bế quan tỏa cảng. Donker Curtius dự đoán rằng nếu Nhật Bản vẫn cố chấp vào chính sách đóng cửa thì sẽ khó lòng tránh khỏi chiến tranh với các liệt cường trên thế giới. Đồng thời Donker Curtius cũng kêu gọi Mạc phủ gỡ bỏ lệnh cấm đạo Cơ Đốc, bày tỏ thái độ phản đối việc sử dụng fumie (tranh dẫm đạp), một hành vi phản lại quan hệ hữu hảo với các; nước khác. Fumie là tranh ảnh, thường là Đức Mẹ Maria, mà người dân Nhật Bản bị buộc phải dẫm đạp lên để chứng minh rằng mình không phải là người theo Cơ Đốc giáo, một hành vi kéo dài hơn 200 năm từ thời Kan-ei cho đến những năm Ansei. Ngoài ra, Donker Curtius còn chỉ thêm rằng Nhật Bản sẽ nhận được nhiều lợi ích thông qua mậu dịch với ngoại quốc, Nhật nên thu thuế mậu dịch và khuyến khích sản xuất hàng mậu dịch. Donker Curtius còn khuyên Mạc phủ nên cho phép gia đình của những viên chức các nước có quan hệ với Nhật tập trung về một chỗ ở nơi mở cửa cảng, đề xuất bãi bỏ giới hạn đối với tàu bè ngoại quốc, sửa đổi luật cũ liên quan đến việc cấp phép xuất cảng cũng như việc tàu thuyền ngoại quốc được đến Edo.

Trước đó 12 năm (1844) thì quốc vương Hà Lan Willem II đã gửi quốc thư đến Mạc phủ, đề nghị kí hiệp ước thông thường hai nước. Lúc bấy giờ, Mạc phủ tự tôn tự đại, không đếm xỉa gì đến quốc thư này. Nhưng bây giờ thì tình hình đang thay đổi nhanh chóng khiến Mạc phủ không còn cách nào khác ngoài việc chấp nhận đề xuất của Donker Curtius. Các trọng thần trong hội nghị Mạc các đều đồng loạt tán thành việc nhanh chóng mở cửa đất nước. Chỉ duy nhất một mình Lão trung Abe Masahiro phát ngôn rằng cần phải dè chừng phản ứng của các phiên trấn và các chí sĩ quá khích, bây giờ chưa phải thời cơ chín muồi để mở cửa. Nói tóm lại, trong Mạc các lúc này không còn ai ủng hộ truyền thống bế quan tỏa cảng được tuân thủ suốt một thời gian dài qua. Chính sách của Mạc phủ thay đổi nhanh chóng đến kinh ngạc.

Tại thời điểm này, đầu đuôi sự việc vẫn chưa đến tai triều đình. Lễ mừng sinh nhật ba tuổi (bốn tuổi theo cách tính của người Nhật) của Sachi-no-miya được tổ chức và như thường lệ, hoàng tử nhận được cá tươi cùng nhiều quà tặng khác từ Thiên hoàng và những người trong cung. Bảy ngày sau, Sachi-no-miya đến sống trong Ngự sở theo mệnh lệnh Thiên hoàng. Khi hoàng tử rời khỏi nhà ông ngoại Nakayama Tadayasu thì người ta cũng tổ chức nghi lễ gia trì. Lúc bấy giờ hoàng tử ghét đi kiệu nên một thanh kiếm bảo vệ cùng một lá bùa được đặt trong kiệu, làm ra vẻ như hoàng tử đang trong kiệu. Mẹ đẻ của hoàng tử, bà Yoshiko cũng lên kiệu cùng lá bùa để trông đứa con vô hình. Higashi Bōjō Tokinaga, Tadayasu, người hầu cùng quan đại phu theo sau kiệu đi một đoạn ngắn đến cổng Ngự sở. Người đón hoàng tử ở cổng Ngự sở là quan Nghị tấu Madenokōji Naofusa. Vào đến Ngự sở, hoàng tử liền yết kiến Thiên hoàng và được ban thưởng một chén rượu cùng hộp thức ăn, được chuẩn hậu ban cho bánh mứt và đồ chơi. Hoàng tử cũng dâng tặng Thiên hoàng và chuẩn hậu mỗi người một hộp bánh mứt. Tuy chỉ mới ba tuổi nhưng Sachi-no-miya đã phải tham gia vào nghi lễ tặng quà và nhận quà này. Thực tế không ai hiểu được phản ứng của Sachi-no-miya như thế nào đối với vai trò mà mình phải diễn, nhưng có lẽ hoàng tử nghĩ rằng những nghi thức hằng ngày mình trải qua cũng giống như một trò chơi. Cũng giống như việc con em các diễn viên kịch nō xem việc mặc những trang phục lạ lùng, dùng từ ngữ cổ xưa rồi múa hát, gióng giả những câu từ cũ kĩ như là một trò chơi đặc biệt chỉ có ở gia đình mình. Nhưng chắc chắn rằng dần dần Sachi-no-miya cũng nhận ra lễ nghi và việc đáp tặng không đơn thuần chỉ là một trò chơi, mà còn là cuộc sống của chính mình. Nhiều năm sau, y sĩ người Đức phục vụ trong hoàng thất là Erwin Baelz có nghe chính khách Itō Hirobumi nói với Thân vương Arisugawa-no-miya rằng: “Hoàng thái tử thật bất hạnh. Từ khi chào đời đến khi nằm xuống đều bị trói buộc trong xiềng xích lễ nghi. Đến khi lớn lên thì phải nhảy múa theo điệu sáo của bọn hầu cận chung quanh”. Itō vừa nói vừa làm điệu bộ như thể đang giật dây điều khiển con rối cho nó nhảy múa.⁴

Hầu hết mọi đặc quyền mà hoàng tử được nhận hằng ngày đều là những thứ ràng buộc, mất tự do. Nhưng cũng không hẳn là tình cảm con người bị đè nén hoàn toàn. Có lẽ người mà Sachi-no-miya cảm thấy gần gũi, thân cận nhất chính là bà cụ ngoại Nakayama Tsunako. Theo ghi chép trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ thì bà Tsunako “quên ăn quên ngủ, hầu hạ chăm sóc hoàng tử trong suốt bốn năm”. Ta dễ dàng hình dung rằng khi Sachi-no-miya chuyển đến sống trong Ngự sở thì bà không còn gặp cháu được nữa, lòng đau buồn chẳng sao kể xiết, sách còn ghi rằng bà “không ngăn được nước mắt tuôn như mưa”.

Sachi-no-miya chuyển đến sống trong phòng của mẹ đẻ Nakayama Yoshiko, phòng rộng ba gian nằm ở phía tây của Hoa ngự điện⁵. Chẳng bao lâu sau khi Sachi-no-miya chào đời thì bà Yoshiko phải trao quyền làm mẹ cho Chuẩn hậu Asako. Hoàng tử gọi chuẩn hậu là mẹ, thương yêu chuẩn hậu như một người mẹ theo đúng với mong đợi của mọi người. Yoshiko là điển thị, nữ quan có vị trí cao, nhưng dù có mong muốn thế nào đi nữa thì điều mà Yoshiko có thể làm được chỉ là “hầu hạ” hoàng tử. Ngày 28 tháng 1 năm Minh Trị thứ 26 (1893) khi khám bệnh cho Yoshiko, lúc này đã lên vị trí nii no tsubone, y sĩ Erwin Baelz có viết như sau:

Thiên hoàng là con ruột của tsubone, nhưng vì hoàng thái hậu là hậu của Thiên hoàng đời trước nên Thiên hoàng phải làm tròn nghĩa vụ của một người con đối với hoàng thái hậu. Theo lễ nghĩa, một năm Thiên hoàng phải thăm viếng hoàng thái hậu mấy lần, nhưng lại không bao giờ ghé vào căn nhà của người mẹ đẻ bao giờ. Vì mẹ đẻ của ngài là thân phận bề tôi. Mẹ đẻ của ngài phải xin phép trước, và chỉ khi được chấp thuận mới có thể hầu hạ bên cạnh ngài. Quả là lễ nghi kì lạ!

Việc giao Sachi-no-miya cho Yoshiko chăm sóc cho thấy lòng thương cảm của Thiên hoàng Kōmei đối với người phụ nữ đã bị đoạt mất quyền của người mẹ đối với đứa con của chính mình. Đây là một đặc ân mà bình thường, ngay cả hoàng hậu cũng không có được. Theo tập tục trong cung (kéo dài đến đầu thế kỉ 20) thì người phụ nữ sinh hoàng tử phải chịu đựng đau khổ khi trao đứa con do mình sinh ra cho người khác. Y sĩ Baelz có viết về trưởng nam của Thiên hoàng Taishō (Thân vương Hirohito) như sau:

Ngài được gửi đến chỗ Bá tước Kawamura lúc năm tuổi. Giao phó Đông cung hoàng tử cho lão đề đốc 70 tuổi này quả thật là chuyện kì lạ! Tôi hi vọng cái tập tục kì lạ và tàn khốc này sẽ bị bãi bỏ! Tách hoàng tử nhỏ bé ra khỏi cha mẹ để giao vào tay người khác quả là không hợp tự nhiên chút nào! Hỏng! Mẹ của Đông cung hẳn là phải rời đứa con bé bỏng trong nước mắt. Và bây giờ, mỗi tháng cha mẹ hoàng tử chỉ được gặp ngài mấy tiếng đồng hồ.⁶

Ngay cả khi đến sống với mẹ đẻ thì Sachi-no-miya cũng không thể an giấc trong Ngự sở, có lẽ là vì căn phòng của bà Yoshiko khá lạnh lẽo so với dinh thự của Nakayama Tadayasu mà hoàng tử sống từ trước đến giờ. Và chắc hẳn là hoàng tử thấy nhớ ông bà và đặc biệt là bà cụ ngoại. Để giải quyết chứng mất ngủ của hoàng tử, điều duy nhất mà các hầu cận trong Ngự sở có thể nghĩ ra chỉ là triệu tập cao tăng đến, cho gia trì chú nguyện và đốt lửa Hộ ma để dẹp trừ ác quỷ khiến Sachi-no-miya mất ngủ.

Trong thời kì này thì cuộc sống bên trong và bên ngoài Ngự sở bỗng chênh lệch nhau khá rõ rệt. Bên trong Ngự sở thì nhiều nghi thức vẫn được thực hiện như ngàn xưa mà không có một chút thay đổi nào. Khi chữa bệnh thì tập tục truyền thống vẫn được coi trọng hơn y học cận đại. Tuy vậy, trong Ngự sở cũng đã khá hiểu về tác dụng miễn dịch của việc tiêm phòng đậu mùa. Bản thân Thiên hoàng Minh Trị lúc nhỏ cũng được bí mật tiêm phòng⁷ nhưng Thiên hoàng Kōmei thì cự tuyệt việc này. Có lẽ vì vậy mà đậu mùa đã cướp đi mạng sống của Thiên hoàng khi còn trẻ.

Cách tận hưởng cuộc sống trong Ngự sở cũng không khác gì ngày xưa. Chẳng hạn, vào mùa xuân năm 1857 thì một trà đình được dựng lên trong vườn cấm uyển với thiết kế dựa trên ý tưởng của Thiên hoàng. Trà đình này được đặt tên là Thính Tuyết (Chōsetsu). Quan Tả đại thần Konoe Tadahiro nổi tiếng về thư pháp được chọn để viết tên trà đình treo lên cửa. Thiên hoàng Kōmei ngâm thơ waka, lắng tai nghe tiếng tuyết rơi tĩnh lặng, hay nghe nhã nhạc trong trà đình này. Mọi thứ đều giống ngàn xưa, không khác chút nào. Nhưng bên ngoài Ngự sở thì những âm thanh ồn ào chướng tai, những sự lộn xộn ngày càng dâng cao.

Tháng 2 năm 1857, Donker Curtius lại cảnh cáo với viên bugyō Nagasaki về tình hình đối ngoại của Mạc phủ như sau: nhà Thanh đã thua Anh quốc trong Chiến tranh Nha phiến (sự việc này thì Nhật cũng đã biết) và phải mở cửa năm cảng ở Hạ Môn, Quảng Châu, Thượng Hải, Ninh Ba và Phúc Châu theo hiệp ước giảng hoà. Nhà Thanh đành phải gượng mở cửa cảng, nhưng cũng nhờ mậu dịch với ngoại quốc mà các cảng trở nên phồn vinh, dân chúng được nhiều lợi lạc. Tuy nhiên, chỉ có Quảng Châu là vi phạm hoà ước mà không chịu mở cửa cảng, tệ hại hơn là đám đông bạo loạn nhổ quốc kì Anh quốc. Vì vậy mà thành phố Quảng Châu bị hạm đội Anh quốc pháo kích ra tro. Người Âu Mỹ cho là quan lại nhà Thanh không biết phải trái, và đến giờ vẫn đem người nhà Thanh ra làm trò cười.

Lí do tại sao Donker Curtius lại đem chuyện này ra kể được làm rõ ở phần sau. Sự kiện xảy ra ở Quảng Châu chẳng hề liên quan trực tiếp đến người Nhật, nhưng chắc chắn nó hữu ích khi được dùng để cảnh báo người Nhật. Một khi quốc gia đã kí kết hiệp ước thì cần phải hành động theo các điều mục đó, không được làm khác đi. Donker Curtius còn tiếp tục: “Gần đây nghe các quan chức Mỹ quốc làm việc với sở Bugyō Shimoda thì quý quốc thường hay chậm trễ trong việc hồi đáp thương lượng, và hay câu nệ vào tiểu tiết mà thay đổi hay hủy bỏ những điều đã giao kèo từ trước. Đây không phải là cách để tạo chữ tín đối với ngoại quốc. Và trong các thư từ công văn, quý quốc cũng tỏ ra tự tôn tự đại, dùng từ ngữ như ra lệnh cho ngoại quốc như thể họ là phường bề tôi. Đây là việc khiến người ngoại quốc thấy khó chịu. Bây giờ các nước Anh, Mỹ, Nga, Pháp đều là liệt cường của thế giới, quý quốc nên thông thương rộng rãi với họ. Rất mong quý quốc nhanh chóng sửa đổi quốc phong cũ xưa, coi trọng hoà hảo, chuyển mình cùng thời thế, có như vậy mới đáp ứng được xu hướng của thế giới…”⁸

Lời lẽ Donker Curtius hết sức hợp tình hợp lí. Và lời cảnh báo của ông ta về mối đe dọa của liệt cường đối với Nhật Bản cũng là sự thật. Tuy nhiên, tiền đề căn bản trong luận điểm của ông ta là nếu không chấp nhận thông thương mậu dịch thì Nhật Bản sẽ bị tàn phá ra tro thì không mang chút ý nghĩa nào đối với những người được nuôi dưỡng trong nền Nho giáo. Đúng như lời Donker Curtius nói, có thể việc mậu dịch sẽ mang lại lợi ích cho cả đôi bên. Nhưng nếu một bên từ chối lợi ích đó thì hà cớ gì phải tiêu diệt đất nước đó. Đúng là quan lại Mạc phủ kiêu căng hống hách, và có thể chiến thuật câu giờ, kéo dài thời gian điều đình khiến bên kia thấy bực bội và khó chịu, nhưng nếu người ngoại quốc nhận thấy mình không muốn như vậy thì cứ nhanh chóng rút khỏi đất nước này là xong. Hà cớ gì phải chịu nhục, chịu bực không cần thiết như vậy. Sự thật là Mạc phủ không hề mong muốn người ngoại quốc đặt chân đến Nhật, nếu người ngoại quốc không đến đây thì đâu ai gây khó khăn khó chịu gì.

Cho dù có nhận ra rằng tại thời điểm này không thể tiếp tục chính sách bế quan tỏa cảng đi nữa thì những suy nghĩ kiểu này chắc chắn vẫn còn tồn tại trong suy nghĩ của các trọng thần Mạc phủ. Khi phương tiện giao thông, điển hình là tàu hơi nước, phát triển thì hiệu quả của bức tường chắn có tên là khoảng cách đã bảo vệ nước Nhật xưa nay bỗng trở nên mong manh, đẩy Nhật Bản vào tình cảnh không thể không mở cửa đất nước. Nhưng đây cũng không hẳn là nguy cơ khẩn cấp đối với Nhật Bản. Có lẽ thông qua mậu dịch với ngoại quốc mà Nhật Bản sẽ nhận được những lợi ích hoàn toàn khác với lợi ích về mặt thương nghiệp mà Donker Curtius đã chỉ ra. Các học giả Lan học⁹ Nhật Bản trong suốt một thế kỉ đã học hỏi về nền khoa học Tây phương và tin chắc rằng những kiến thức tiến bộ về y học, hàng hải, địa lí của hải ngoại là những thứ cần thiết, không thể thiếu đối với nước Nhật. Và nếu có thể nhập khẩu lương thực từ hải ngoại thì rõ ràng là đã có thể cứu được rất nhiều mạng người trong nạn đói xảy ra mấy năm gần đây ở Nhật.

Ngay cả Thiên hoàng, bình thường vẫn sống trong cung cấm cách li với dân chúng, trong quá khứ cũng từng có lần biết cái khổ của nạn đói. Năm 1787 có khoảng bảy vạn người bao quanh Ngự sở, cầu khẩn Thiên hoàng cứu tế nạn đói như thể cầu khẩn một vị thần¹⁰. Thiên hoàng Kōkaku và Thượng hoàng Gosakuramachi đồng tình và các ngài đã chia sẻ phần của mình cho dân chúng đang khốn đốn vì đói¹¹. Thiên hoàng Kōkaku kinh ngạc trước thảm cảnh túng quẫn của người dân nên đã phá lệ, thỉnh cầu Mạc phủ ra tay cứu giúp dân chúng khỏi bước đường cùng. Đây là lần đầu tiên Thiên hoàng can thiệp vào chuyện chính trị của đất nước kể từ thời Mạc phủ Tokugawa.

Đầu mùa hè năm 1857, Thiên hoàng Kōmei đang thư thái trong trà đình Thính Tuyết và dường như không có lí do gì khiến ngài nhớ lại hành động của ông nội mình, Thiên hoàng Kōkaku, trong quá khứ. Cuộc sống của Thiên hoàng Kōmei trong thời kì này được Mạc phủ chu cấp đầy đủ nên khá dễ chịu¹². Và ngài cũng không có lí do gì để phiền não về cuộc sống của dân chúng nữa. Thứ lớn nhất đe dọa đến hạnh phúc của Thiên hoàng chính là phường “mọi rợ” ngoại quốc. Trong lời cầu khấn dâng lên thần linh cũng chứa chất nỗi niềm hừng hực của Thiên hoàng, đó là mong sao cho người ngoại quốc rời khỏi Nhật Bản càng sớm càng tốt.

Dần dà, cụm từ tôn vương nhương di¹³ trở thành câu khẩu hiệu cửa miệng của vô số chí sĩ ưu quốc. Nhưng Thiên hoàng Kōmei chỉ mong muốn “nhương di” mà thôi. Đối với ngài thì việc hô hào “tôn vương” để giành quyền lợi, cướp thực quyền của tướng quân là điều ngài không nghĩ tới. Thiên hoàng Kōmei thẳng thừng phản bác những phường kêu gọi đánh đổ Mạc phủ đi kèm với chủ trương “tôn vương”. Thiên hoàng Kōmei không chỉ hiểu rằng Mạc phủ đóng vai trò bảo hộ về mặt chính trị cho mình, mà còn hiểu rất rõ rằng cuộc sống thư thả của mình phần nhiều đều do tướng quân mang lại. Có thể thái độ này sinh ra từ nỗi lo sợ rằng nếu ngài phải giận dữ thì càng phá vỡ phút yên bình trong trà đình Thính Tuyết của mình. Tuy nhiên, những ngày tháng yên ổn của Thiên hoàng Kōmei chỉ có được khi ngài không hay biết gì về những sự kiện liên tục xảy ra bên ngoài Ngự sở.

Lễ Tiết cú Đoan ngọ ngày mùng 5 tháng 5 là lễ mừng sự trưởng thành của con trai tròng nhà, các gia đình khắp Nhật Bản đều treo cờ xí hình cá chép. Thiên hoàng Kōmei cho phép Sachi-no-miya vào cung yết kiến, tổ chức lễ Tiết cú Đoan ngọ đầu tiên của hoàng tử từ khi chuyển vào Ngự sở. Thiên hoàng tự tay treo quả cầu kusudama lên vai Saehi-no-miya, đến canh giờ sau thì đến thăm phòng của hoàng tử, một điều chưa từng có tiền lệ. Giống như bao người cha khác, Thiên hoàng nhíu mắt nhìn cờ xí hình cá chép. Có thể đây là một ngày sáng sủa cuối cùng trong cuộc đời của Thiên hoàng Kōmei. Một tuần sau, Thiên hoàng nhận được tin báo tình hình cảnh bị ven bờ Ōsaka từ Mạc phủ. Tàu thuyền ngoại quốc thường xuyên ra vào vùng cận kinh đô như thể đe dọa trực tiếp đến Kyōto. Để tăng cường phòng bị, Mạc phủ cho xây pháo đài ở hai cửa sông Aji và Kizu, chế tạo 40 đại pháo và từng bước lập kế hoạch đóng tàu thuyền kiểu phương Tây. Tất cả đều là việc trọng đại và khó có thể thấy được hiệu quả ngay lập tức.

Tình trạng phòng bị kĩ lưỡng, nhất là ở khu vực lân cận Kyōto cũng khiến mối lo tàu thuyền ngoại quốc đang áp đến gần của Thiên hoàng Kōmei vợi đi bớt phần nào. Nhưng rồi tình hình nghiêng về chiều hướng mà Thiên hoàng không hề thích tí nào. Vài tuần sau đó, ngày 17 tháng 6 năm 1857, hai viên bugyō Shimoda là Inoue Kiyonao và Nakamura Tokikazu đến kí Hiệp ước Shimoda với lãnh sự Mỹ Townsend Harris, bước đi đầu tiên để mở cửa đất nước cho phường “mọi rợ”.

Vốn bất mãn với các điều khoản trong Hiệp ước Kanagawa trước kia, Harris thông qua điều đình và thỏa hiệp để nắm được những đặc quyền có lợi cho phía Mỹ. Theo lời Harris thì “hiệp ước” này gồm việc mở cửa cảng Nagasaki cho tàu Mỹ, cho phép người Mỹ lưu trú tại Shimoda và Hakodate, Ngoài ra thì quyền xét xử của lãnh sự cũng theo nguyên tắc: người Mỹ phạm tội trên đất Nhật sẽ do Tổng lãnh sự hoặc Lãnh sự Mỹ phán xử, chịu hình phạt theo luật pháp Mỹ. Việc này xâm hại đến chủ quyền của Nhật và những năm sau này, phía Nhật đã nỗ lực rất nhiều để thuyết phục chính phủ ngoại quốc hủy bỏ đặc quyền này. Tuy nhiên, lúc thương lượng thì có lẽ hai viên bugyō Shimoda đã không lường trước được tầm quan trọng của đặc quyền này.

Harris lần nữa ca khúc khải hoàn thắng lợi. Đáp ứng yêu cầu của Harris, Mạc phủ cho phép Harris đến Edo yết kiến tướng quân. Rất nhiều các chúa phiên có quyền lực lên tiếng phản đối quyết định của Mạc phủ nhưng đều bị bỏ ngoài tai. Mạc phủ báo cáo lên triều đình về quyết nghị này. Harris dẫn theo thông ngôn người Hà Lan là Henry Heusken¹⁴ rời khỏi Shimoda vào ngày 23 tháng 11 năm 1857. Nhiều sĩ tốt được Mạc phu phái đến hộ tống để trên đường đi không gặp trở ngại gì. Có ghi chép rằng: hành trang, hô hào mở đường không khác gì đám rước chư hầu. Harris cũng ghi trong nhật kí rằng: đám rước có khoảng 350 người.

Ngày 7 tháng 12 năm 1857, Tướng quân Tokugawa Iesada tiếp kiến Harris tại đại sảnh. Chư hầu Mạc các đứng xếp hàng hai bên tả hữu. Tướng quân ngồi trên ghế khúc lục (ghế thiền tăng sử dụng trong pháp hội) ở hàng trên cùng. Harris thi lễ ba lần rồi tiến lên trước mặt tướng quân, nói rõ mục đích chuyến viếng thăm, trao thư của tổng thống Mỹ Franklin Pierce gửi hoàng đế Nhật Bản (lúc này Mỹ tin rằng tướng quân, hay đại quân là người nắm quyền lực cao nhất) cho quan Lão trung Hotta Masayoshi. Trong thư ghi rõ Harris được toàn quyền “đồng ý, xử lí, hỏi ý, điều đình” khi kí kết hiệp ước thông thương hai nước. Đoạn nhật kí của Harris tiếp tục: “Tôi dừng lời tại đây và cúi đầu. Sau một lúc im lặng ngắn ngủi, đại quân bắt đầu giật đầu ra sau về bên vai trái, đồng thời chân phải nhịp nhịp thành tiếng. Ngài lặp lại như vậy ba lần.”¹⁵

Không rõ động tác này của tướng quân có ý nghĩa cụ thể gì nhưng ý định mang tính hữu hảo. Cậu trả lời ngắn của tướng quân gói gọn như sau: “Mối quan hệ giữa hai nước sẽ kéo dài vĩnh viễn.”

Năm ngày sau, Harris đến thăm Lão trung Hotta Masayoshi. Harris kể rằng nhờ phát minh ra tàu hơi nước và máy điện tín mà việc giao thông giữa các nước trở nên cực kì dễ dàng, thế giới giờ đây như một gia đình lớn. Harris cũng đưa ra các lí do để các nước trên thế giới duy trì quan hệ hữu hảo trong bối cảnh thời đại như vậy và có hai điều kiện cần để có mối quan hệ hữu hảo. Một điều kiện là cho phép viên chức ngoại giao các nước lưu trú tại thủ đô và một điều kiện là cho phép tự do mậu dịch.

Rồi Harris chuyển sang cảnh cáo. Nếu như Anh quốc thất bại trong việc kí kết hiệp ước thông thương với Nhật thì có thể sẽ gây chiến với Nhật. Hải quân Anh sẽ dễ dàng chiếm được Sakhalin (Karafuto) và Ezo. Hiện tại, liên quân Anh Pháp đang tấn công Bắc Kinh, nếu thành công thì chắc chắn Pháp sẽ đòi Triều Tiên còn Anh sẽ giành Đài Loan. Vậy thì Mỹ muốn gì? Mỹ chỉ muốn mối quan hệ hữu hảo với Nhật Bản mà thôi. Nếu Nhật chấp nhận chơi với Mỹ thì Mỹ có thể đẩy lùi yêu sách quá đà của Anh, Pháp đối với Nhật. Nếu Nhật đánh nhau với Anh thì hẳn Nhật sẽ thua. Và cuối cùng Harris còn hứa rằng nếu Nhật kí kết với Mỹ thì Hợp chúng quốc sẽ bảo đảm lệnh cấm nhập thuốc phiện vào Nhật. Harris giải thích lập trường khác nhau giữa Anh và Mỹ cho Hotta như vậy để thúc ép kí hiệp ước.¹⁶

Mối đe dọa từ hạm đội Anh quốc là không sai. Một bộ phận các daimyō có thế lực (chẳng hạn như Tokugawa Nariaki, người lớn tiếng chủ trương nhương di) phản đối việc kí kết hiệp ước với Mỹ. Nhưng ngày 16 tháng 1, Hotta Masayoshi mời Harris đến dinh để truyền đạt ý chấp thuận chính thức kí kết hiệp ước với Mỹ, chấp thuận cho công sứ Mỹ được lưu trú tại Nhật và chấp thuận mở cửa những cảng khác ở Shimoda.

Hotta truyền đạt lại đầu đuôi những sự kiện này cho Sở ti đại Kyōto để tâu lên triều đình. Triều đình lập tức phản ứng, lệnh cho Mạc phủ khi mở cửa các cảng ở Shimoda thì phải tránh những cảng gần Kyōto. Đến cuối tháng, hai trọng thần vâng mệnh Mạc phủ báo cáo kĩ càng tình hình ngoại giao gần đây cho vũ gia truyền tấu. Tiền lệ báo cáo chính sự trong ngoài lên triều đình đã được xác lập từ trước.

Tin báo Hotta Masayoshi lên kinh để xin chiếu sắc thông thương với Mỹ đã đến tai triều đình. Tin báo này không khiến Thiên hoàng Kōmei an tâm chút nào. Trước khi Hotta lên kinh thì Thiên hoàng đã hỏi ý kiến các quan đại thần. Ngài gửi thư cho Quan bạch Kujō Hisatada, hỏi thẳng ý kiến về ngoại giao của Tả đại thần Konoe Tadahiro, Hữu đại thần Takatsukasa Sukehiro và Nội đại thần Sanjō Sanetsumu. Thiên hoàng cũng nghe tin Hotta hiến tặng một lượng vàng lớn nên cũng tỏ rõ lập trường trong thư gửi Kujō Hisatada như sau:

Có tin đồn rằng Masayoshi theo lệnh Mạc phủ mà dâng nhiều vàng cho triều đình, nhưng vàng bạc sao có thể lung lạc cái chí của Trẫm. Trong thời trị thế của Trẫm mà tạo tiền lệ xấu thông thương với ngoại quốc thì Trẫm sẽ mất lòng tin của quốc dân, để lại tiếng nhơ đến hậu thế và còn mặt mũi nào gặp các thần quan Thần Cung Ise cùng tổ tiên nữa. Các khanh từ quan bạch trở xuống hãy khắc cốt ghi tâm ý của Trẫm, quyết không được để vàng bạc làm dao động.¹⁷

Trong những ngày tháng biến động này thì cũng có những khoảnh khắc khiến Thiên hoàng an lòng. Tháng 11 năm 1857, Sachi-no-miya vừa được sáu tuổi đã ngâm bài thơ đầu tiên trong đời:

Tsuki mireba

Kari ga tondeiru

Mizu no naka nimo

Utsuru nari keri¹⁸

(Tạm dịch: Ngước mặt nhìn trăng, thấy bầy nhạn đang bay, bóng hình của chúng, in nơi đáy nước)

Mặc dù ý định của bài thơ này là thể tanka nhưng âm luật sai rõ rệt. Nhưng bài thơ này cũng nói lên rằng hoàng tử bé nhỏ đã tinh thông âm điệu của waka cổ điển. Đây là bài thơ đầu tiên trong số hơn mười vạn bài của Thiên hoàng Minh Trị.

Tăng đô (Sōzu): chức tăng quan, địa vị dưới tăng chính. (N.D.)↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 118. “Con của mặt trời” (Hi-no-miko) là danh từ thơ ca chỉ Thiên hoàng, thiên tử. Vì có “hi” (mặt trời) nên bài thơ mở đầu bằng “noburu” (mọc). “Ama no Iwabashi” (cầu đá thiên đình) là tên cây cầu thật mà Sachi-no-miya băng qua, đồng thời cũng gợi liên tưởng đến “Ama no ukibashi” (cầu nổi thiên đình), nối liền trời với đất, chỉ hang đá “Ama no iwato” nơi nữ thần Amaterasu ẩn trốn.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trăng 120. Đoạn này dựa trên các văn kiện Nhật Bản như Higashibōjō Tokinaga nikki và Dai Nihon komonjo nhưng không khớp với nội dung nhật kí của Harris. Harris viết vào ngày 22 tháng 8 năm 1856, một ngày sau khi tới Shimoda, rằng đã đến thăm làng Kakizaki bên kia bờ Shimoda. “Ngôi chùa ở địa phương này, Chùa Gyokusen phái Shintō, được chọn làm nơi nghỉ ngơi cho người Mỹ. Phòng ốc rộng rãi, cực kì sạch sẽ nên khách muốn nghỉ đến hai, ba tuần cho thoải mái. (Giản lược) Chùa Ryōsen ở Shimoda cũng được dành cho người Mỹ sử dụng. Có lẽ tôi phải ở đó cho tới khi họ chuẩn bị xong nhà cho tôi.” (Ghi chép của Harris những ngày ở Nhật, Iwanami Bunko xuất bản, trang 14-15).

Trong nhật kí ngày 27 tháng 8, Harris viết rằng một viên quan địa phương thuyết phục mình “nên rời đi một năm rồi quay lại”, nhưng Harris từ chối mọi đề nghị của phía Nhật. Ngày 28 tháng 8, Harris được viên phó bugyō thông báo rằng “để nghênh đón ngài với tất cả lòng tôn kính xứng đáng với thân phận cao quý của ngài, một nơi trú chân phù hợp đã được tuyển chọn cho ngài. Đó là Chùa Gyokusen ở lằng Kakizaka.” (Ghi chép của Harris những ngày ở Nhật, trang 33). Có thể Mạc phủ Edo nhận được thông tin thổi phồng về phản kháng gay gắt của sở Bugyō Shimoda đối với việc lên bờ và lưu trú tại Shimoda của Harris.↩

Nhật kí Baelz, Iwanami Bunko xuất bản, quyển thượng, trang 20. Sự việc này xảy ra ngày 9 tháng 5 năm Minh Trị thứ 33 (1900).↩

Một tòa nhà nhỏ ở phía bắc của Thường ngự điện, nơi Thiên hoàng sinh hoạt. Từ năm 1840 trở đi thì được gọi là Đông ngự điện, nhưng lúc này lại được gọi bằng tên ban đầu, có lẽ là vì Sachi-no-miya chưa trở thành Đông cung (hoàng thái tử).↩

Nhật kí Baelz, quyển thượng, trang 230-232.↩

Khi còn sống trong dinh Nakayama, Sachi-no-miya đã dược bí mật tiêm phòng đậu mùa theo chỉ thị của ông ngoại Tadayasu. Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ cuốn 1, trang 454. Về việc phổ cập vắc xin đậu mùa ở Nhật Bản, tham khảo Lữ khách trăm năm của Donald Keene, trang 382. Người viết nhật kí Iseki Takako (1785-1845) có thiện cảm với vắc xin đậu mùa do các bác sĩ Hà Lan giới thiệu đến Nagasaki.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ cuốn 1, trang 127-128. Trích đoạn này là phần dịch tiếng Nhật của lá thư viết bằng tiếng Hà Lan, không thấy có trong Kōmei Thiên hoàng kỉ.↩

Lan học (Rangaku): danh từ chỉ chung các môn học thuật Tây phương được học bằng tiếng Hà Lan từ giữa thời Edo. Đây là cửa sổ duy nhất để tiếp cận tri thức Tây phương trong suốt thời tỏa cảng của Mạc phủ. (N.D.)↩

Tham khảo Thiên hoàng thời Bakumatsu của Fujita Satoru, trang 57-70 về cảnh quần chúng vây quanh tường Ngự sở.↩

Thượng hoàng Gosakuramachi phân phát cho mỗi người một quả táo, đến quá trưa thì hết sạch 30.000 quả. Tham khảo Thiên hoàng thời Bakumatsu của Fujita Satoru, trang 60.↩

Tham khảo Thiên hoàng thời Bakumatsu của Fujita Satoru, trang 143-144, giới thiệu các hoạt động điển hình của Thiên hoàng Kōmei trong một ngày.↩

Tôn vương nhương di (Sonnō jōi): tư tưởng tôn sùng Thiên hoàng (tôn vương - Sonnō) và bài trừ mọi rợ (nhương di - jōi), ban đầu vốn là hai tư tưởng riêng biệt, nhưng vì mâu thuẫn với thể chế phiên trấn vào cuối thời Mạc phủ và bị ngoại bang áp bức nên hai tư tưởng kết hợp với nhau, dần triển khai thành vận động đả đảo Mạc phủ, còn gọi là cần vương nhương di. (N.D.)↩

Có lẽ đương thời không có người có đủ khả năng để thông dịch trực tiếp từ tiếng Anh sang tiếng Nhật và ngược lại. Thay vào đó, Heusken dịch lời của Harris sang tiếng Hà Lan, rồi được một người Nhật học tiếng Hà Lan dịch lại sang tiếng Nhật. Đương thời, tiếng Hà Lan là ngôn ngữ Âu châu duy nhất mà người Nhật có thể nói.↩

Ghi chép của Harris những ngày ở Nhật, cuốn hạ, trang 75.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 137-138. Nhật kí của Harris đề cập đến việc hội kiến với Hotta không rõ ràng như vậy, chẳng hạn như không nói đến tham vọng lãnh thổ của Anh và Pháp. Phát ngôn của Harris trong cuộc hội kiến với Hotta được phiên dịch trong Tài liệu chọn lọc về chính sách đối ngoại của Nhật Bản 1853-1868 của W. G. Beasley. Tài liệu này đề cập chi tiết hơn nhật kí của Harris, nhấn mạnh mối đe dọa mà Anh, Pháp gây cho Nhật.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 142. Nguyên văn lá thư trong Kōmei Thiên Hoàng kỉ, cuốn 2, trang 25-26 dài hơn.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 139. Bài thơ waka này được tìm thấy trong đồ đạc của bà Nakayama Yoshiko sau khi bà qua đời. Ngày tháng sáng tác bài thơ được bà Yoshiko đề tay vào.↩

CHƯƠNG 5

LŨ BẤT TRUNG

Ngày 6 tháng 3 năm 1858, Lão trung Hotta Masayoshi dẫn theo hai viên trọng thần trong Mạc các là Kawaji Toshiakira và Iwase Tadanari xuất phát từ Edo, mang theo tặng vật hết sức xa xỉ của Tướng quân Tokugawa Iesada gửi Thiên hoàng Kōmei. Đoàn người đến Kyōto vào ngày 19 tháng 3. Ngày 23, Thiên hoàng Kōmei tiếp kiến Hotta và ban cho chén rượu. Trong cùng ngày, Hotta gửi thư đến vũ gia truyền tấu, nói rõ mục đích của chuyến lên kinh lần này là báo cáo về bối cảnh kí kết hiệp ước với Mỹ. Hai ngày sau, Hotta mời hai viên vũ gia truyền tấu, ba viên nghị tấu đến Chùa Honnō, nơi mình trú ngụ, để giải thích về tình hình thế giới, cũng như hiện trạng của nước Nhật. Hotta thuyết phục họ rằng tình hình đã đến nước này, Nhật Bản không thể tiếp tục chính sách tỏa quốc được nữa, và ông đã đề xuất phương án cho hiệp ước thông thượng, lên kinh để xin chiếu sắc về việc này.

Trong số các triều thần, nhất là cha con cựu Quan bạch Takatsukasa Masamichi và Hữu đại thần Sukehiro đều tỏ ý tán thành với hiệp ước của Mạc phủ. Nhưng Thiên hoàng Kōmei gửi thư đến Tả đại thần Konoe Tadahiro, Quan bạch Kujō Hisatada thuyết phục rằng đừng nên câu nệ vào lời cha con Masamichi và Sukehiro, phải tôn trọng thánh chỉ. Bức thư gửi Kujō lặp đi lặp lại chủ trương cứng rắn quyết không nhượng bộ trước người ngoại quốc của Thiên hoàng. Nếu như phải mở cửa cảng theo lời người ngoại bang thì ngài còn mặt mũi nào nhìn hoàng tổ và đại thần ở Thần Cung Ise. Nếu lũ ngoại bang vẫn chủ trương đòi mở cảng giao dịch thì phải cầm vũ khí mà quét sạch chúng.¹

Sứ mệnh lên kinh của Hotta đã kết thúc mà không mang lại kết quả gì. Ngày 5 tháng 4, triều đình có sắc phúc đáp cho thỉnh cầu của Mạc phủ. Hotta nhận được sắc đáp thể hiện mối lo ngại của Thiên hoàng², trong đó ngài lặp lại rằng việc kí kết hiệp ước với Mỹ là “mối hoạ cho Thần châu, là chỗ an nguy của quốc gia”. Sắc phúc đáp nhấn mạnh rằng việc mở cửa cảng Shimoda sau khi kí kết hiệp ước vào năm trước đã là chuyện lớn của quốc gia rồi, nếu nay còn chỉnh sửa theo yêu cầu của người Mỹ thì quả là tổn hại đến quốc uy. Ban đầu, khi thảo án sắc đáp này thì Thiên hoàng định phó thác việc xử lí hiệp ước cho Mạc phủ, nhưng vì 88 vị quý tộc từ Quyền Đại nạp ngôn Nakayama Tadayasu trở xuống đều phản bác mạnh mẽ trước sự yếu đuối trong ngoại giao của Mạc phủ, nên lời lẽ trong chiếu thay đổi sang thái độ sắc bén không khoan nhượng. Ngày 15 tháng 5, Hotta thất vọng rời khỏi kinh đô.

Có lẽ điểm đáng chú ý nhất trong lần lên kinh này của Hotta chính là thái độ phản bác không ngờ đến của giới quý tộc. Nhắc đến giới quý tộc đương thời thì không thể trành khỏi ấn tượng về những con người yếu đuối trong triều đình, bôi phấn trắng lên mặt, vẽ lông mày và mặc những bộ trang phục từ thời xa xưa. Quả không sai là đã từng có những quý tộc như vậy. Nhưng từ thời kì này trở đi thì nhiều người trong tầng lớp này đã tỏ thái độ quyết đoán, có người còn mạnh mẽ chủ trương giành lại quyền lực cho Thiên hoàng. Để hiểu được hiện tượng này thì chỉ cần để mắt đến một tập quán được lưu truyền rộng rãi trong giới quý tộc đương thời là đủ. Đó là việc hôn nhân giữa giai cấp quý tộc và giai cấp võ sĩ. Có thể nói việc này đã thổi luồng sinh khí mới vào tầng lớp quý tộc. Và dù thế nào đi nữa thì một thời đại mới đang đến gần, thời đại mà ta sẽ sai lầm hoàn toàn nếu đánh giá những người trong cung đình là điển hình của sự nhu nhược hay là hậu duệ của tầng lớp quý tộc thời Heian. Từ thời kì này trở đi thì giới quý tộc trở thành điểm nổi bật trong những cuộc vận động chống lại Mạc phủ.

Tháng 4 năm 1858, Mạc phủ bổ nhiệm chúa phiên Hikone là Ii Kamon-no-kami Naosuke (1815-1860) giữ chức đại lão. Tháng 5, Thiên hoàng Kōmei gửi sắc thư đến quan bạch tam công, trong đó nhắc lại rằng chắc chắn Ii Naosuke sẽ yêu cầu sắc cho phép kí hiệp ước, nhưng quyết không được dao động mà xét lại.³ Thiên hoàng Kōmei tuyệt đối ủng hộ thể chế Mạc phiên, nhưng khi nhận thấy Mạc phủ sai lầm thì có quyền từ chối hợp tác với Mạc phủ.

Thái độ chỉ trích của Thiên hoàng Kōmei đối với chính sách mở cửa của Mạc phủ ngày càng trở nên gay gắt hơn. Ngày 27 tháng 7 năm 1858, Thiên hoàng Kōmei phái sắc sứ đến Thần Cung Ise, Đền Iwashimizu Hachiman và Đền Kamo để cầu nguyện thần linh gia hộ. Trong tuyên mệnh có nói rằng nếu vạn nhất xảy ra chiến tranh thì xin chư thần hãy nổi cơn gió thần (kamikaze) quét sạch tàu giặc như đã nhấn chìm quân Mông Cổ năm xưa. Ngoài ra còn cầu xin chư thần hãy trừng phạt “lũ bất trung” quên cái ân của đất nước mà không cần phân biệt thân phận sang hèn. Đây rõ ràng là chỉ vào phe ủng hộ chính sách mở cửa.⁴

Lời cầu nguyện của Thiên hoàng Kōmei đã không được đáp ứng. Ngày 29 tháng 7 năm 1858, viên bugyō Shimoda là Inoue Kiyonao cùng viên Giám sát Iwase Tadanari lên hạm Powhattan đang dừng ngoài khơi Kanagawa, gặp Townsend Harris để kí kết hiệp ước hữu hảo thông thương Nhật - Mỹ. Ngoài Shimoda và Hakodate thì hiệp ước còn ghi ngày dự định mở cửa bốn cảng Kanagawa (Yokohama), Nagasaki, Hyōgo (Kobe) và Niigata trong vòng năm năm tới.

Ngày 31 tháng 7, Mạc phủ tâu lên triều đình việc kí kết hiệp ước này. Tấu trạng giải thích rằng trong tình thế cấp bách, không kịp hỏi xin quyết định của Thiên hoàng. Khi bản tấu trạng đến triều đình, nó đã khiến Thiên hoàng Kōmei nổi xung. Ngày hôm sau, Thiên hoàng triệu tập Quan bạch Kujō Hisatada cùng các quan khác đến, ra mật sắc nhắc đến việc nhượng vị, tức từ bỏ ngai vàng.

Sở dĩ Thiên hoàng Kōmei xử lí một cách cực đoan như thế này là vì ngài nhận định đây là cách duy nhất có thể khiến Mạc phủ thay đổi phương châm. Nếu như Thiên hoàng Kōmei nhượng vị (nếu Mạc phủ không thừa nhận thì Thiên hoàng cũng không thể nhượng vị) thì người nối ngôi sẽ là Hoàng tử Sachi-no-miya sắp được sáu tuổi, hoặc một vị thân vương bên dòng phụ. Trường hợp người kế vị là vị ấu đế mới sáu tuổi thì hãy còn quá trẻ để thi hành những nhiệm vụ của một vị Thiên hoàng và có thể gây ra những thảm hoạ khôn lường trong thời kì ảnh hưởng đến an nguy của quốc gia này. Nhưng nếu người kế vị không phải là người bên dòng chính của Thiên hoàng mà là người anh em họ thì dẫu không dẫn đến tranh chấp phe phái thì nhất định cũng để lại oán hận về sau.

Sắc thư của Thiên hoàng Kōmei thể hiện rõ ý muốn nhượng vị và mở đầu bằng những câu hình thức ca tụng tính đặc tôn của hoàng thất Nhật Bản, nhất là việc dòng dõi hoàng tộc chỉ một hệ cai trị vạn đời, điều không hề thấy ở các nước khác. Thiên hoàng so sánh hoàng thất Nhật Bản với các vương triều Trung Quốc, nơi mà người dù có thân phận thấp hèn cũng có thể lên ngôi đế vương bằng năng lực vô song của mình. Tuy ca tụng vạn thế nhất hệ của hoàng thất Nhật Bản, nhưng chân ý của Thiên hoàng Kōmei lại nằm ở chỗ khác. Đó là sự khổ não của một con người được chọn lựa để làm tròn hổn phận của một Thiên hoàng không phải vì tài năng, điều trái ngược với các vương triều Trung Quốc. Không phải tất cả các đời Thiên hoàng Nhật Bản đều xứng đáng với vị trí này. Ngay cả những người tin tưởng một cách vô điều kiện rằng việc dòng dõi Thiên hoàng chỉ một hệ mà cai trị ngàn đời mang ý nghĩa thần thánh, cũng phải thừa nhận điều này. Thực tế là trong sách Nhật Bản thư kỉ (Nihon shoki) cũng có ghi chép về các vị Thiên hoàng khờ khạo, tàn nhẫn và tà ác. Có lẽ Thiên hoàng Kōmei là người có tố chất của một Thiên hoàng hơn cả so với những vị đã lên ngôi hàng trăm năm trước đó. Chính vì vậy nên ngài nhận thức rõ vai tuồng mà mình phải diễn, tự nhận ra sự khó chịu trong vai trò Thiên hoàng. Dù với cách diễn đạt hình thức nhưng lời lẽ của Thiên hoàng Kōmei vẫn bộc lộ rõ tâm ý thật sự của mình, rằng bản thân không xứng đáng với vị trí Thiên hoàng, lặp đi lặp lại những ý: như “sức hèn không kham nổi việc” hay “tài mọn khó gánh được phận”. Khi tiên đế Ninkō băng hà, bản thân mình nên cố tránh việc kế vị, nhưng vì lúc đó quá đau buồn, tâm khí tán loạn nên khi nhận ra thì đã cử hành xong đại lễ kế vị. Tuy tình cảnh mập mờ như vậy nhưng ngài vẫn tận lực cố gắng để không làm hổ thẹn dòng dõi thần thánh của hoàng tổ. Nhưng vì “sức hèn không kham nổi” việc trị nước nên toàn gặp trở ngại. Kể từ trận cháy Nội lí vào năm 1854 thì các xứ trong khắp Nhật Bản xảy ra nhiều chuyện hệ trọng nên lòng dân không được chút nghỉ ngơi yên ổn nào. Thiên hoàng nhận thấy đó là do chỗ bạc đức của mình nên gặp toàn những chuyện đau đớn.

Thiên hoàng Kōmei còn viết tiếp rằng trong lúc này, tàu bè ngoại quốc thường xuyên xuất hiện ở vùng cận hải Nhật Bản, tệ hơn nữa là việc sứ tiết Mỹ quốc đòi hỏi thông thương hữu hảo với Nhật Bản. Rõ ràng thấy được dã tâm của nước Mỹ, họ sẵn sàng nuốt chửng Nhật Bản khi có cơ hội, mặc dù thể hiện bề ngoài hữu hảo thân thiện. Nếu Nhật cự tuyệt đòi hỏi thông thương này thì nhất định sẽ dẫn đến chiến tranh. Trong suốt một thời gian dài hưởng thái bình, nay lòng người biếng nhác, trễ nải, võ bị lại không hoàn chỉnh. Với tình hình thế này thì khó lòng đương đầu với ngoại bang. Nhưng dù thời thái bình có kéo dài bao lâu đi nữa mà kẻ mang thân võ sĩ lại không thể làm tròn phận sự chinh di của mình thì thật thảm hại đến dường nào. Từ trước đến nay; triều đình luôn phó thác hết mọi chính vụ cho Mạc phủ. Để không làm xấu đi mối quan hệ giữa triều đình và vũ gia, Thiên hoàng luôn cố tránh thể hiện ý kiến của mình. Nhưng tình hình đã không còn đơn giản, nếu bản thân cứ tiếp tục ngôi Thiên hoàng thì “tài mọn khó gánh được” phận của người trị nước. Vì vậy nên ngài quyết định nhượng lại đế vị cho người khác. Sachi-no-miya hãy còn quá trẻ để có thể trở thành người kế vị trong bối cảnh nhất cử nhất động đều gây ảnh hưởng đến sự an nguy của cả thiên hạ. Vậy nên ngài muốn nhường lại đế vị cho một trong ba vị thân vượng là Fushimi và cha con Arisugawa.⁵ Thiên hoàng Kōmei lệnh cho quan bạch truyền đạt lại ý muốn nhượng vị của mình đến Mạc phủ, rằng quyết không phải vì trốn tránh bổn phận để cầu tìm một cuộc sống an nhàn, mà là để tìm người anh minh có thể lèo lái qua cơn quốc nạn này.

Sự bất mãn của Thiên hoàng Kōmei đối với cách xử lí tình hình ngoại bang của Mạc phủ phảng phất trong bức thư. Và lời lẽ trong thư cũng không hề nhắc đến việc nhương di, đánh đuổi ngoại bang ra khỏi bờ cõi, nhưng việc này ngày càng chiếm trọn tâm trí của Thiên hoàng. Ngài cho rằng việc người ngoại quốc có mặt ở Nhật Bản là sự sỉ nhục công nhiên đối với hoàng tổ, với đại thần ở Thần Cung Ise. Sự đau khổ, dày vò mãnh liệt là điều khiến cho vô số văn thư của Thiên hoàng Kōmei trong thời kì này, mà mở đầu là bức thư gửi Mạc phủ này, trở nên đáng nhớ. Đúng là lời lẽ, câu cú đều theo khuôn phép, nhưng chí ít thì trong mấy trăm năm trước đó, không hề thấy vị Thiên hoàng nào bộc lộ hết cái u uất đau khổ, sự bất lực đối lập với cái danh hiệu Thiên hoàng chói lòa của mình như Thiên hoàng Kōmei; Thiên hoàng Kōmei là một nhân vật của vở bi kịch. Từ thời kì này cho đến lúc cuối đời thì cơn giận dữ và tuyệt vọng của Thiên hoàng Kōmei khiến lòng ngài không được chút nghỉ ngợi an ổn nào. Trong suốt lịch sử Nhật Bản thì chỉ có Thiên hoàng Gotoba, Thiên hoàng Godaigo, những vị phải gặp thảm cảnh lưu đày, mới sánh được với Thiên hoàng Kōmei về sự dày vò đau khổ. Nếu xét về sự tự nhận thức rằng vận mệnh vượt quá tầm tay của mình thì Thiên hoàng Kōmei cực kì giống Vua Richard II mà Shakespeare mô tả. Ngài than thở về tình hình bên ngoài chốc chốc lại thay đổi, và số lượng văn thư mà Thiên hoàng Kōmei liên tiếp gửi đến bề tôi bên dưới nhiều vô kể, nhiều nhất trong số các vị Thiên hoàng trong lịch sử. Trong văn thư của Thiên hoàng Kōmei gửi đi có dùng nhã hiệu của ngài, và phần nhiều trong số đó là Kono hana (hoa này). Có lẽ nhã hiệu này bắt nguồn từ bài thơ Naniwazu cổ điển:

Naniwazu ni

Sakuya kono hana

Fuyu gomori

Ima wa harube to

Sakuya kono hana

(Tạm dịch: Tại vịnh Naniwa, những cánh hoa này nở rộ, ngủ vùi suốt mùa đông, nay những cánh hoa này nở rộ mừng xuân mới.)

Hẳn là Thiên hoàng Kōmei nghĩ rằng sau một mùa đông dài thì nhất định xuân sẽ tới nên mới dùng nhã hiệu này.

Cuối thư, Thiên hoàng Kōmei trình bày rằng quyết không phải mình vứt bỏ phận sự của một Thiên hoàng để cầu tìm cuộc sống hưởng lạc. Nhưng nói ngược lại thì Mạc phủ và các triều thần đều nghĩ rằng cuộc sống hưởng lạc đó chính là cuộc sống phù hợp nhất với Thiên hoàng Kōmei. Đến cuối thời trị vì của mình, lần đầu tiên Thiên hoàng Kōmei chìm đắm trong tửu sắc khi tâm trạng thay đổi từ sự u uất sang tuyệt vọng.⁶ Hình ảnh Thiên hoàng Kōmei xuất hiện rõ nét trong bức thư, không khỏi lay động trái tim người đọc. Đó là hình ảnh một con người thông minh, lớn lên trong thời kì những cái truyền thống đang mất đi giá trị một cách nhanh chóng và bị những thứ đến từ bên ngoài buộc phải thay đổi.

Thỉnh nguyện nhượng vị của Thiên hoàng Kōmei đã không đến được tai Mạc phủ. Quan bạch Kujō Hisatada ra sức an ủi Thiên hoàng Kōmei, nói rằng quan lão trung của Mạc phủ sẽ sớm lên kinh để giải thích tình hình. Nhưng vào tháng 7 năm 1858, Mạc phủ lại kí hiệp ước với Hà Lan, Nga và Anh quốc.⁷ Đó là các hiệp ước thông thương như đã kí với Mỹ trước đây. Phẫn nộ trước sự việc, ngày 11 tháng 9, Thiên hoàng Kōmei ban hành sắc thư về việc nhượng vị và trách tội Mạc phủ.⁸

Nhận được sắc thư, Kujō Hisatada đáp lại rằng rõ ràng Thiên hoàng Kōmei có lí, nhưng đây là chuyện hết sức hệ trọng, cần phải bàn bạc kĩ lưỡng rồi mới đưa ý kiến. Kujō đem chuyện này bàn bạc trong triều, và phần lớn triều thần đều tỏ ý tán thành ban sắc thư đến Mạc phủ, nhưng cần tránh những từ ngữ quá khích. Kujō cũng cho tam công xem sắc thư. Tả đại thần Konoe Tadahiro đề xuất rằng nên gửi một bản sao của sắc thư đến chỗ Tokugawa Nariaki, cựu phiên chúa phiên trấn Mito. Mục đích của việc này là khiến Nariaki thay đổi nội chính của Mạc phủ, đề phòng mối nhục ngoại bang. Nếu Nariaki được hai hoặc ba phiên lớn khác hợp sức thì có thể quán triệt thánh chỉ.

Đây là kế hoạch hết sức nguy hiểm, vì nó phạm vào lệnh của Mạc phủ cấm triều đình và các phiên trấn tự liên lạc với nhau. Thêm nữa, dẫu cho may mắn mà sự thành êm xuôi thì cũng không tránh khỏi rạn nứt quan hệ giữa triều đình và Mạc phủ. Đây là điều Mạc phủ lo sợ và ghét nhất. Ngay trong triều đình cũng có những ý kiến trái ngược nhau. Có người cho rằng nếu ban hành sắc thư thì tình thế sẽ bất lợi cho triều đình, nhưng cũng có người chủ trương rằng nếu không sớm ra sắc thư thì Thiên hoàng Kōmei sẽ nhượng vị. Cuối cùng, một bản sao sắc thư được gửi đến Mạc phủ thông qua quan chức của Mạc phủ coi sóc chuyện triều đình là Ōkubo Tadahiro, còn một bản khác được gửi chúa phiên Mito là Tokugawa Yoshiatsu thông qua viên quan của phiên trấn Mito đóng tại Kyōto.

Trong sắc thư, Thiên hoàng Kōmei cho rằng việc kí kết hiệp ước với các nước là tình thế không thể tránh khỏi, nhưng đồng thời cũng chỉ trích Mạc phủ nặng nề vì đã phớt lờ yêu cầu phải nghị luận kĩ càng với các phiên trấn chủ chốt khi xử lí ngoại giao. Thiên hoàng còn tỏ ý lo ngại sâu sắc trước tình hình rối ren trong nước và khuyên Mạc phủ theo chính sách công vũ hợp thể⁹. Công vũ hợp thể là chủ trương trái ngược với tôn vương nhương di được kêu gọi rộng rãi lúc bấy giờ, là chính sách thể hiện lí tưởng của Thiên hoàng Kōmei, rằng triều đình và Mạc phủ cùng hợp sức với nhau để nhương di, đánh đuổi phường mọi rợ ra khỏi bờ cõi.

Nhưng một lần nữa, Thiên hoàng Kōmei phải dừng suy nghĩ thoái vị. Ngày 23 tháng 9, tin Tướng quân Tokugawa Iesada qua đời được báo đến triều đình. Tướng quân Iesada qua đời hơn một tháng trước đó, nhưng Mạc phủ giấu nhẹm và mãi đến thời điểm này mới báo cáo cho triều đình. Có thể cái chết của tướng quân gây khó khăn cho kế hoạch nhượng vị của Thiên hoàng Kōmei. Nhưng dù gì đi nữa thì đến tháng 9, Thiên hoàng Kōmei cử Tả đại thần Konoe Tadahiro vốn có tư tưởng gần gũi với mình vào vị trí nội lãm, thay cho Quan bạch Kujō Hisatada, người ủng hộ chính sách của Mạc phủ.

Ngày 13 tháng 10 năm 1858, quan Lão trung Manabe Akikatsu (1804-1884) lên kinh. Có vẻ như lời hứa phái lão trung lên kinh của Mạc phủ trước đây đã được thực hiện. Nhưng Manabe lên kinh không phải để tạ lỗi với Thiên hoàng vì Mạc phủ đã kí kết hiệp ước với Mỹ quốc mà không xin sắc chỉ của triều đình. Mục đích chuyến đi của Manabe là để phục chức cho Kujō Hisatada trở lại vị trí nội lãm như cũ, theo mệnh lệnh của Đại lão Ii Naosuke. Không chỉ có vậy, Manabe còn cố đuổi hết các chí sĩ phản đối chính sách của Mạc phủ ra khỏi Kyōto. Đây là sự khởi đầu cho sự kiện mà người đời vẫn gọi là “Đại ngục năm Ansei”. Có tám người lãnh đạo phe tôn vương nhương di bị xử tử, trong số đó gồm cả những chí sĩ nổi tiếng như Yoshida Shōin, Hashimoto Sanai và Rai Mikisaburō. Tội trạng của Yoshida Shōin là tham gia vào kế hoạch ám sát Manabe trên đường lên kinh, nhưng tội trạng của những người khác thì không rõ ràng. Các vị quý tộc bị xem là người của phe tôn vương nhương di (trong đó cũng có những quý tộc thân phận cao) cũng bị tra khảo và bãi nhiệm chức tước. Những người khác bị xem là can dự sâu vào phe này thì bị ép phải ẩn cư hoặc xuống áo cạo đầu thành sư sãi.

Ngày 29 tháng 11, Manabe vào triều, có lẽ là để an ủi Thiên hoàng. Manabe mang theo tặng vật từ tân Tướng quân Tokugawa Iemochi gồm 50 cuộn lụa đoạn tử, 200 cuộn bông sợi, đôi bình phong gồm sáu tấm với bút tích của Tăng chính Toba, bình hoa và một hộp cá tươi dâng lên Thiên hoàng. Tuy nhiên, Thiên hoàng Kōmei từ chối tiếp kiến Manabe.¹⁰ Cũng dễ dàng hình dung được tâm trạng của Thiên hoàng ra sao đối với quan chức của Mạc phủ khi người này bãi nhiệm Konoe Tadahiro khỏi chức nội lãm do chính Thiên hoàng cất nhắc, rồi lại phục chức cho Kujō Hisatada vốn không mấy đáng tin. Không được gặp Thiên hoàng, Manabe hội kiến với Kujō Hisatada vừa được phục chức nội lãm, giải thích rằng khó tránh được việc kí kết hiệp ước thông thương với các liệt cường nếu xét về tình hình thế giới. Ngoài ra, Manabe còn đưa ra tập ý kiến của chư hầu về chính sự cùng bản sao hiệp ước với Mỹ quốc, về sau, những tài liệu này được nộp cho Thiên hoàng ngự lãm.

Cùng ngày 29, Thiên hoàng phong tặng tân Tướng quân Tokugawa Iemochi lên hàng chính nhị vị¹¹, ngày hôm sau bổ nhiệm Iemochi vào chức chinh di đại tướng quân. Đối với Thiên hoàng Kōmei, cố thể ngài nghĩ rằng mình đã ban vinh dự cao quý nhất cho người có thể là kẻ thù của mình. Trong mấy tháng tiếp theo, Thiên hoàng liên tiếp viết những bức thư thể hiện cơn thịnh nộ của mình đối với tình hình hiện tại. Vào cuối năm, Thiên hoàng Kōmei tiếp kiến Manabe Akikatsu, người chuẩn bị trở về Edo. Sắc thư của Thiên hoàng gửi Manabe mở đầu bằng câu “Mậu dịch giao hảo với phường man di làm tổn hại đến hoàng quốc, làm ô uế Thần châu”, và trong đó, Thiên hoàng Kōmei thuyết giảng rằng phải quay về với cách thức tốt là tỏa quốc như trước kia. Thiên hoàng bày tỏ rằng xét theo tình hình trong và ngoài nước, ngài có thể bỏ qua lỗi của Mạc phủ đã kí kết hiệp ước thông thương với ngoại bang, nhưng chuyện kí kết quyết không phải là ý muốn của ngài. Bây giờ nên dành thời gian thi hành chính sách công vũ hợp thể, nhanh chóng thực hiện những phương cách tốt mà phục hồi chế độ tỏa quốc như trước. Đây là nhượng bộ đầu tiên của Thiên hoàng Kōmei trong số nhiều điều mà ngài buộc lòng phải nhượng bộ sau này. Tuy nhiên, quan điểm nhương di và cũng là mục đích tối cao của Thiên hoàng vẫn không mảy may dao động.

Năm 1859 mở đầu bằng nghi thức đón năm mới trong cung đình như truyền thống. Người ta trao nhau những món quà tặng, bugaku được trình diễn và yến tiệc được tổ chức trong cung. Sachi-no-miya được bảy tuổi, được người trong cung tặng rượu và đồ nhắm. Thật khó tin khi nói đứa trẻ mới bảy tuổi có thể thưởng thức rượu và đồ nhắm, nhưng rõ ràng Sachi-ho-miya đã đến tuổi tham gia vào các hoạt động, nghi lễ trong cung đình. Ngày 21 tháng 2, lần đầu tiên Sachi-no-miya thưởng thức bugaku và được Thiên hoàng ban cho chén rượu.

Ngày 24 tháng 5, lần đầu tiên Sachi-no-miya được ban cho măng non trồng được ở khu đất của hoàng thất. Cũng trong ngày hôm đó, Thiên hoàng Kōmei chấp thuận thỉnh cầu được xuống tóc xuất gia của bốn vị quý tộc bị Manabe Akikatsu bắt giữ vào năm trước, năm Ansei thứ 5. Các vị đó là: quan Thái cáp Takatsukasa Masamichi, cựu Tả đại thần Konoe Tadahiro, cựu Hữu đại thần Takatsukasa Sukehiro và cựu Nội đại thần Sanjō Sanetsumu. Đây là hình phạt của Mạc phủ dành cho các triều thần trực tiếp liên lạc với Tokugawa Nariaki. Ban đầu, cha con Takatsukasa Masamichi, Sukehiro là quý tộc thuộc nhóm thiểu số ủng hộ khai quốc, nhưng sau bị các chí sĩ quá khích theo chủ nghĩa quốc túy có thân phận thấp kém làm thay đổi phương hướng, chuyển sang phe tỏa quốc. Việc này khiến Mạc phủ nổi giận. Trước khi Mạc phủ ra lệnh xử phạt thì Sở ti đại Kyōto là Sakai Tadaaki có giục bốn người tự sát, nhưng họ cự tuyệt. Thiên hoàng Kōmei thương cảm cho bốn người này nên gửi thư cho Quan bạch Kujō Hisatada, ra lệnh làm trung gian với Sakai để xin đặc xá cho bốn người, nhưng Manabe Akikatsu vẫn cứng rắn không lay chuyển. Manabe nắm giữ chứng cứ về việc bốn người này mật ước với Nariaki. Theo lời Manabe thì chuyện cơ mật của triều đình bị tiết lộ cho phiên sĩ phiên trấn Mito, nên các phiên Mito, Fukui ra sức vận động đảo Mạc. Có thể bốn người này bị phường vô lại xúi giục, nhưng dù với lí do gì đi nữa thì hành động của bốn người này phản lại chủ trương công vũ hợp thể. Đây là sự thật không thể chối cãi.

Ngày 9 tháng 3, Sở ti đại Kyōto là Sakai Tadaaki nhận được mật lệnh từ Tướng quân Tokugawa Iemochi, yêu cầu bãi bỏ chức tước của 16 quý tộc và đuổi ra khỏi cung. Thiên hoàng Kōmei đau lòng, thỉnh cầu xử tội nhẹ nhàng nhưng Sakai bỏ ngoài tai. Đến ngày 21, có thêm mấy vị quý tộc bị giam lỏng. Thiên hoàng lần nữa lệnh cho Kujō làm trung gian với Sakai để ngăn việc Takatsukasa xuống tóc, nhưng Sakai lần nữa không đếm xỉa. Ngày 11 tháng 4, Thiên hoàng Kōmei bí mật gửi thư cho Sanjō Sanetsumu, bày tỏ sự tôn kính và tình cảm của mình đối với bốn vị lão thần bị cáo buộc này. Thời tiên đế (Thiên hoàng Ninkō) thì Takatsukasa giữ chức to quan bạch trong suốt thời gian dài. Đến khi tiên đế băng hà, Thiên hoàng Kōmei không ngờ rằng mình lại lên nối ngôi, và khi đó Takatsukasa cũng tận lực phò tá trên mọi mặt. Vì vậy nên Thiên hoàng Kōmei không đành lòng nhìn vị trung thần cao tuổi này bị xử tội. Thiên hoàng Kōmei còn kể tiếp rằng Konoe Tadahiro là thầy dạy thư pháp cho mình, và cũng là người cử hành nghi thức đặt mũ lên đầu mình trong lễ Nguyên phục. Còn hai người kia cũng luôn tận tâm tận lực hoàn thành bổn phận một cách trung thực trong thời tiên đế tại vị. Khi tàu mọi rợ đến Nhật thì bốn người này cũng đều tuân lệnh mình mà tận lực cho đất nước. Có thể bốn người đều có những sai lầm nhất thời, nhưng quyết không hề có tâm mưu phản chống lại tướng quân¹².

Bức thư của Thiên hoàng Kōmei kết thúc bằng nguyện vọng cầu xin Mạc phụ hãy lắng nghe ý nguyện của mình mà xử lí khoan dung. Sanjō Sanetsumu nhận được thư khi đang ẩn cư trong một ngôi làng ở ngoại ô Kyōto. Dù đang trên giường bệnh nhưng Sanjō vẫn bật dậy, thay áo mũ chỉnh tề, tắm gội sạch sẽ rồi mới đọc thư. Sanjō không ngăn nổi dòng lệ trước lòng từ ái của Thiên hoàng. Ông cảm thấy an lòng vì Thiên hoàng thừa nhận lòng chí thành của mình, được khen ngợi trong thư nên không bị vấn tội bất hiếu trước vọng linh của tổ tiên, không để lại tiếng nhơ đối với con cháu đời sau. Tuy nhiên, Sakai vẫn kiên quyết từ chối thỉnh cầu của Thiên hoàng Kōmei là hãy xử lí bốn người nhẹ nhàng. Thiên hoàng Kōmei vẫn thấy không nỡ khi phải hạ lệnh cho bốn người xuống tóc xuất gia. Rồi Thiên hoàng hỏi lại bốn người rằng việc xử lí này có phải như họ mong muốn không, bốn người đáp đây là vận mệnh khó tránh nên họ cam chịu. Như vậy, đến ngày 24 tháng 5 thì Thiên hoàng Kōmei hạ lệnh cho bốn người xuống tóc ở ẩn.

Trong nhiều văn kiện viết về ảnh hưởng của “Đại ngục năm Ansei” đối với triều đình thì Sakai Tadaaki luôn xuất hiện trong vai phản diện. Tuy nhiên Sakai chẳng qua chỉ là một viên quan của Mạc phủ hoạt động ở Kyōto. Trước lời thỉnh nguyện xử lí khoan dung bốn triều thần đã từng phụng sự từ thời tiên đế Ninkō đến thời Thiên hoàng Kōmei thì Sakai đều từ chối một cách tàn nhẫn. Nhưng sau lưng Sakai là Ii Naosuke, con người quyền lực nhất Mạc phủ với kế hoạch quét sạch phe phản đối. Ii Naosuke vừa lên nắm chức đại lão vào năm 1858 thì đồng thời cũng triển khai đàn áp phe đối lập. Đợt đàn áp kéo dài hai năm đến tận khi Ii bị ám sát. Nguyên nhân của việc đàn áp là vì Ii cảm thấy cần phải quét sạch phe phản đối chính sách của Mạc phủ trong việc kí kết hiệp ước với các nước liệt cường. Nhưng trong nguyên nhân này cũng bao hàm cả mặt chính sự bên trong liên quan đến việc lựa chọn người thừa kế của tướng quân. Kết cục, cuộc đàn áp thất bại hoàn toàn và còn dẫn đến sự sụp đổ của Mạc phủ. Trong thời kì chính trị kéo dài hai năm với những vụ bắt bớ, tù giam này đã gieo rắc nỗi sợ hãi vào trong kí ức của mọi người.

Đối với Thiên hoàng Kōmei thì cuộc đàn áp này là nỗi nhục cá nhân. Các vị lão thần trung thành đã phụng sự cả hai đời cha con, từ thời Thiên hoàng Ninkō đến giờ, dẫu cho nhất thời họ có biểu lộ sự phản đối trước việc kí kết hiệp ước thì cũng đâu cần thiết phải bắt xuống tóc, đẩy vào hàng tu sĩ. Đây đâu phải là vấn đề ảnh hưởng đến an nguy của Mạc phủ. Nhưng Ii Naosuke quyết đoán rằng cần phải xử lí bốn người để thị uy, dù có vấp phải lòng oán hận của Thiên hoàng Kōmei. Hiếm có dịp hào mà mâu thuẫn giữa bản chất của sự uy nghiêm với tình trạng thực tế của triều đình được bộc lộ rõ ràng như lần này. Đối với Thiên hoàng, nhân vật trong cung cấm với nghĩa vụ khoác lên mình bộ lễ phục xa xưa, thực hiện các nghi thức, thì hẳn ngài cảm thấy không dễ chịu tí nào. Mọi mệnh lệnh Thiên hoàng đưa ra đều bị Mạc phủ cho vào đống giấy vụn.

Năm 1859 là một năm đầy tai ương khi dịch bệnh, cùng với những thảm hoạ khác, hoành hành khắp Nhật Bản. Khi hoàng nữ thứ ba của Thiên hoàng Kōmei chào đời thì hoàng nữ thứ hai cũng qua đời, có lẽ là nạn nhân của dịch bệnh. Niềm an ủi duy nhất đối với Thiên hoàng Kōmei là chăm sóc Hoàng tử Sachi-no-miya trưởng thành từng ngày. Hình ảnh Sachi-no-miya trưởng thành, tỏ ra xứng đáng với vai trò người thừa kế ngai vàng là điểm sáng duy nhất trong cái năm ngập tràn bóng tối của bất hạnh.

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 730.↩

Sắc đáp được dịch trong Tài liệu chọn lọc về chính sách đối ngoại của Nhật Bản 1853-1868 của W. G. Beasley.↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 856.↩

Cùng tư liệu trên, cuốn 2, trang 892. Đây chỉ là một trong những sắc mệnh có cùng nội dung mà Thiên hoàng Kōmei ban ra trong thời kì này.↩

Trong thư của Thiên hoàng Kōmei viết là “ba vị thân vương” nhưng chỉ thấy tên Fushimi và Arisugawa. Fushimi chỉ Thân vương Fushimi-no-miya Sadanori, còn Arisugawa chỉ Thân vương Arisugawa-no-miya Takahito và đích nam Taruhito. Fushimi-no-miya và Arisugawa-no-miya Taruhito đều là con nuôi của Thiên hoàng Ninkō, Arisugawa-no-miya Takahito là con nuôi của Thiên hoàng Kōkaku. Cả ba người đều từng được tuyên hạ là thân vương. Đây là hành động được cho là để duy trì huyết thống của Thiên hoàng, dù các vị này ít có quan hệ máu mủ với hoàng tộc. Xem Minh Trị Đại Đế (Meiji Taitei) của Asukai Masamichi, trang 77, 207.↩

Tōyama Shigeki, Hình ảnh về các nhân vật Duy Tân, trang 56-57. Nhật kí Nakayama Tadayasu viết: “Cung đình như chốn lầu xanh, ngày ngày hoan lạc”, còn Iwakura Tomomi tâu lên Thiên hoàng Kōmei nên vứt bỏ sinh hoạt trong “rừng thịt ao rượu” mà nghiêm túc nghĩ đến chính trị. Nhưng đáng tiếc là tác giả chương này (Thiên hoàng Kōmei và Nakagawa-no-miya) không đưa ra được chính xác xuất xứ của những lời này nên không xác nhận được nguyên văn.↩

Hiệp ước với Pháp được kí vào tháng 9.↩

Nguyên văn sắc thư trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 25-26. Thiên hoàng Kōmei nhắc tới lời của Kujō Hisatada, rằng Mạc phủ bảo đảm sẽ cho lão trung lên kinh nhưng rốt cuộc đã không thực hiện mà còn kí hiệp ước với mấy nước liệt cường.↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 30. Thiên hoàng Kōmei viết công vũ hợp thể bằng lời lẽ trang trọng hơn.↩

Thiên hoàng Kōmei viết thư cho Tả đại thần Konoe Tadahiro ngày 1 tháng 11, nói rằng ngài mệt nên không tiếp Manabe. Tham khảo Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 102.↩

Chính nhất vị (Shō ichi-i): cấp bậc cao nhất trong hệ thống cấp bậc trong Thần đạo, được ban cho những người có công trạng đặc biệt. Có thể xem đây như danh hiệu thể hiện cấp bậc xã hội. Các cập bậc từ cao đến thấp trọng hệ thống này gồm nhất vị, nhị vị, tam vị, tứ vị, ngũ vị, lục vị, thất vị, bát vị, cửu vị. Mỗi vị trí này còn phân chia “chính” (chính yếu) và “tòng” (phụ trợ). Cấp đi với “tòng’’ sẽ nhỏ hơn cùng cấp với “chính”, nhưng lớn hơn cấp bên dưới đó đi với “chính”. Chẳng hạn, tòng nhất vị nhỏ hơn chính nhất vị, nhưng lớn hơn chính nhị vị. (N.D.)↩

Nguyên văn trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 227. Tóm tắt trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 171.↩

CHƯƠNG 6

KUMIHITO, FUMIHITO, MUTSUHITO

Năm 1859, Thân vương Arisugawa Takahito (1812-1886) được chỉ định làm thầy dạy chữ cho Sachi-no-miya. Từ đây bắt đầu việc dạy dỗ cho Sachi-no-miya như một hoàng tử. Thầy dạy chữ là người thầy dầu tiên được bổ nhiệm, việc này cho thấy đối với con em trong hoàng tộc và tầng lớp quý tộc, chữ viết được coi trọng đến mức nào. Đối với cung đình Âu châu thì một vị hoàng tử có viết chữ đẹp hay không, không mấy quan trọng. Nhưng tại Nhật thì viết chữ là một yếu tố quan trọng không thể thiếu trong việc giáo dục của tầng lớp quý tộc. Một thành viên của hoàng tộc không có nhiều cơ hội thể hiện tài năng thư pháp, nhưng khi có dịp thì chữ viết không chỉ cần nhìn được mà còn phải thể hiện được tính cách của người viết. Sự thật là không ai biết rõ Thiên hoàng Minh Trị giỏi viết chữ như thế nào vì bút tích của ngài còn lưu lại rất ít.¹

Năm trước đó, Sachi-no-miya đã bắt đầu luyện viết chữ với Quyền Đại nạp ngôn Ōgimachi Saneatsu (1814-1896), nhưng có lẽ chỉ là luyện tập đơn giản. Nhưng bây giờ Sachi-no-miya đã tám tuổi, đã đến lúc phải học viết chữ một cách có hệ thống cùng những môn học khác với một người thầy phù hợp. Lí do để chọn Thân vương Takahito làm thầy dạy chữ cho hoàng tử là vì nhà Arisugawa vốn tinh thông thư pháp. Buổi học đầu tiên là vào ngày 5 tháng 5, Thân vương Takahito mang bài thơ cổ Naniwazu đến để hoàng tử tập viết chữ kana.

Theo Minh Trị Thiên hoàng kỉ thì bài thơ waka Naniwazu ni sakuya kono hana được viết trên giấy Deibiki Kumosashi rồi bao bọc, niêm phong cẩn thận trong hộp đựng thư hai tầng.

Trong ngày này, thầy trò Thân vương Takahito và hoàng tử cũng tặng nhau một hộp cá điêu tươi. Việc bắt đầu luyện tập chữ viết là bước đi quan trọng đầu tiên trong việc giáo dục cho vị hoàng tử trẻ, và cá điêu là tặng vật thích hợp cho dịp này.

Thân vương Takahito định ngày, mỗi tháng mấy lần vào triều để luyện chữ cho Sachi-no-miya. Ngày 4 tháng 6, Sachi-no-miya bắt đầu chép chữ, ban cho thầy Takahito quà nhắm rượu. Ngày 10 tháng 8, Sachi-no-miya vui mừng với chữ mình viết, ban cho giám hộ Nakayama Tadayasu bức chữ do mình viết tập, trong đó đôi chỗ có thấy chữ “trung” và chữ “sơn”.²

Bấy giờ Sachi-no-miya đã bắt đầu đọc tứ thư ngũ kinh. Ngày 29 tháng 5, Fusehara Nobuharu (1790-1863) được bổ nhiệm làm thầy dạy đọc cho hoàng tử. Trong ngày học đầu tiên, Fusehara đọc một đoạn trong Hiếu kinh ba lần, hoàng tử đọc theo. Dĩ nhiên hoàng tử chỉ là đứa trẻ tám tuổi thì không thể mong chờ đọc Hán văn rành mạch, chưa nói đến chuyện hiểu ý nghĩa các sách Nho giáo. Nhưng dần dần Sachi-no-miya cũng hiểu được ý nghĩa của Hán tự và đọc thành tiếng theo thầy. Phương pháp học bằng cách đọc như thế này tỏ ra hiệu quả đến kinh ngạc, bao nhiêu thế hệ người Nhật đều học Hán văn theo lối này và sau đều có thể đọc và viết theo ý muốn. Nhưng Sachi-no-miya chỉ là một đứa trẻ nên hẳn sẽ thấy nhàm chán, khó chịu khi không hiểu ý nghĩa của câu chữ mà phải đọc thành tiếng trong một khoảng thời gian quy định. Tiếp theo sau Hiếu kính, Thiên hoàng Kōmei hạ lệnh chuyển sang Đại học³. Đối với bọn trẻ con cùng tuổi học ở các trường terakoya⁴ thì ít ra chúng còn có thể nghịch ngợm làm phiền thầy dạy, có thể ganh đua nhau trong chuyện học. Nhưng với Sachi-no-miya thì thời gian đầu không có những người bạn như vậy. Người bạn học duy nhất của Sachi-no-miya là Uramatsu Tarumitsu (1850-1915), cháu trai của cựu Quyền Trung nạp ngôn Uramatsu Yukimitsu đến học kèm vào tháng 12 năm 1861. Tarumitsu (tên thời thơ ấu là Kisamaru) lúc bấy giờ được 11 tuổi, Hoàng tử Sachi-no-miya được mười tuổi. Tarumitsu kể về chuyện đương thời như sau:

Từ sáng đến tối, chỉ đến khi phải đi ngủ là không thể ở cạnh được, còn lại những khi ngài học, ngài vận động thì tôi đều hầu hạ bên cạnh không rời một bước. Y phục của ngài thường là bộ áo lụa thô với ống tay dài, quần hakama trắng. Ngài ăn mặc rất giản dị và không phải thay y phục hằng ngày. Đầu ngài để phần mái tóc trước phình sang hai bên và trên đỉnh búi thành kiểu tóc như của trẻ con. Tóc ngài chỉ khác tôi ở chỗ để phình sang hai bên mà thôi.

Buổi học của ngài bắt đầu bằng việc đọc tứ thư ngũ kinh và tôi cũng tham gia cùng. Thầy dạy là ngài Fusehara Nobusato, và đôi khi là ngài Ano Okumitsu đến dạy thay. Sách đọc đều do ngài Fusehara sao chép, và khi đọc xong một quyển thì chuyển sang quyển tiếp theo. Chúng tôi cùng đọc to thành tiếng theo kiểu đọc ở Terakoya ngày xưa.

Từ lúc năm, sáu tuổi thì ngài bắt đầu làm thơ waka. Mỗi ngày ngài được cha mình là Thiên hoàng Kōmei cho ba, bốn đề bài để làm. Khi ngài thảo xong bản nháp thì đầu tiên trình lên chuẩn hậu để người chỉnh sửa, góp ý. Sau đó ngài tự tay sao chép bài thơ lên giấy rồi trình lên phụ hoàng để được bình luận. Đây là nhật khóa hằng ngày của ngài.⁵

Cho đến lúc này thì việc học của hoàng tử chỉ là theo kiểu không chính quy, cả Sachi-no-miya và Tarumitsu đều được thầy dạy kèm riêng. Nhưng từ ngày 25 tháng 6 năm 1862 thì Sachi-no-miya bắt đầu được dạy chính quy như một hoàng tử. Thiên hoàng Kōmei hạ lệnh cho đầu lãnh Âm Dương sứ là Tsuchimikado Hareo gieo quẻ chọn ngày cho lễ đọc sách lần đầu và lệnh cho Quyền Đại nạp ngôn Nakayama Tadayasu tổ chức mọi nghi lễ theo đúng như bản thân Thiên hoàng Kōmei từng trải qua vào năm 1839. Hôm tổ chức lễ đọc sách lần đầu, các quan viên quý tộc đứng xếp hàng trên điện và Fusehara Nobuharu đọc vài hàng từ phần mở dầu của Hiếu kinh ba lần.

Sachi-no-miya không phải là một học trò chăm học. Có nhiều giai thoại kể rằng Sachi-no-miya rất ghét học. Theo lời Thiên hoàng Minh Trị kể sau này (từ năm Minh Trị thứ 20 trở đi) thì mẹ ngài, bà Nakayama Yoshiko, rất nghiêm khắc với ngài, không cho ngài ăn trưa nếu ngài chưa hoàn thành bài tập của ngày hôm đó.⁶ Năm 1905, Thiên hoàng Minh Trị bồi hồi nhớ lại chuyện ngày xưa, có ngâm bài thơ waka sau:

Te narai wo

Mono uki koto ni

Omoitsuru

Osana gokoro wo

Ima kuyuru kana

(Tạm dịch: Nghĩ chuyện năm xưa, ta thấy tập viết chán nản, suy nghĩ non nớt đó, nay làm ray rứt lòng ta.)

Một bài khác cũng được ngài sáng tác cùng năm:

Take uma ni

Kokoro no norite

Tenarai ni

Okotarishi yo wo

Ima omou kana”

(Tạm dịch: Năm xưa để hết tâm trí, đến chuyện chơi cà kheo, mà bỏ bê viết chữ, nay ngẫm lại thấy hối.)

Một giai thoại khác kể rằng Nakayama Tadayasu đang phụ trách dạy dỗ Sachi-no-miya thì một hôm bỗng tỏ hậm hực vô cùng, đùng đùng bỏ ra khỏi cung. Hóa ra là đang giữa giờ học thì Sachi-no-miya đột nhiên đứng dậy, lẳng lặng bỏ chỗ ngồi mà vào phòng trong. Tadayasu để lại thư rằng từ trước đến giờ đều dồn hết tâm lực mà dạy dỗ hoàng tử, vậy mà hoàng tử lại hành động vô lễ vô phép thế kia thì công việc của mình chẳng còn ý nghĩa gì nữa, cho nên bỏ về mà không bao giờ gặp lại hoàng tử nữa. Con trai Tadayasu là Takamaro khuyên cha rằng hoàng tử hãy còn ít tuổi, chưa ý thức được việc mình làm. Nhưng Tadayasu nổi giận, bỏ ngoài tai không chịu nghe.⁷ Sứ giả cấp tốc từ Ngự sở đến truyền cho Tadayasu mau chóng quay lại cung nhưng Tadayasu ngoan cố không nghe. Bấy giờ Takamaro mới khuyên cha rằng như vậy trái với đạo bề tôi. Tadayasu nghe rồi mới nghĩ lại, chịu vào triều. Vừa trông thấy mặt Tadayasu, Sachi-no-miya liền tạ lỗi và hứa sẽ không lặp lại lỗi lầm này nữa, sẽ không hành động nông nổi nữa và muốn Tadayasu tiếp tục chăm sóc mình như trước giờ. Tadayasu cảm động mà cáo lui. Ông nói với Takamaro rằng: “quả nhiên Điện hạ là bậc hoàng tử sáng suốt, bản thân ta thật thiếu suy nghĩ, thật sai lầm”, rồi bật khóc.

Chuyện này kết thúc êm đẹp nhưng từ giai thoại này có thể thấy Sachi-no-miya có khuynh hướng ích kỉ và những hành động có thể gọi là ác ý. Theo lời của chứng nhân Kimura Tei-no-suke, bạn chơi thời thơ ấu của Thiên hoàng Minh Trị thì ngay lúc nhỏ, Sachi-no-miya đã nhận thức được quyền lực của mình đối với kẻ bề tôi. Kimura viết như sau:

Thánh thượng tính khí mạnh mẽ, nóng nảy không chịu thua người, phàm khi không ưng ý liền nắm tay, gặp ai cũng đấm. Bản thân tôi từng bị đấm không biết bao lần. Bản thân vốn nhỏ hơn một tuổi nên càng sợ thất kinh không kể xiết. Tôi vốn nhiều lần thiếu suy nghĩ mà động đến tính khí của Thánh thượng, mỗi lần như vậy đều bị đánh.

Một ngày nọ có vị daimyō dâng cho Thánh thượng một chậu cá vàng, trong có năm, sáu con cá vàng đang bơi lội. Lúc đó tôi thấy rất quý và đứng xem bên cạnh Thánh thượng. Đến khi ngài sang phòng khác chơi thì tôi lập tức thò tay vào chậu cá, đuổi dí theo và cuối cùng tóm được một con. Con cá bị tóm chết tươi, tôi kinh ngạc lo lắng không biết phải làm sao thì Thánh thượng xuất hiện, chứng kiến mọi việc. Ngài nổi xung thét lớn: “thằng Tei!” rồi nắm tay đấm vào đầu tôi ba lần. Tôi bỏ chạy thì ngài đuổi theo, còn thụi thêm một quả…

Lại một lần khác không nhớ lí do, nhưng vì trót nghịch dại mà tôi khiến Thánh thượng nổi giận, bị đấm chín phát liên tiếp vào đầu: Thời non trẻ không hiểu biết gì, nhiều lần nghịch dại phạm thượng, đến giờ nghĩ lại thì thấy lạnh cả sống lưng.⁸

Lại có một giai thoại khác lay động tâm can người đọc như sau. Có lão quý tộc làm nhiệm vụ trông giữ Sachi-no-miya từ khi mới lọt lòng, đến giờ cảm thấy Sachi-no-miya quá hiếu động, vượt tầm kiểm soát của mình nên mới bàn chuyện thay một quý tộc trẻ khác để trông giữ. Một lần, Sachi-no-miya đang chơi gần cái ao trong Ngự sở thì lớn tiếng gọi: “ông ơi, lại xem cá chép này”. Lão quý tộc đến gần ao nhìn quanh, hỏi lại: “cá đâu” thì Sachi-no-miya nhìn ra phía trước, đáp: “đằng kia, đằng kia”. Lão quý tộc vừa nhìn theo thì bị Sachi-no-miya đẩy từ phía sau, ngả uỳnh xuống ao. Ao tuy cạn nhưng người già cả không leo lên bờ được. Sachi-no-miya mới hô hoán: “mọi người đến mau, ông thành cá chép rồi kìa”. Người người xông đến, giúp nhau kéo ông lão lên bờ. Bộ y phục của lão quý tộc lấm lem bùn đất và bộ đồ này được họ nhà lão xem như vật gia bảo, giữ gìn đến đời sau.

Có lẽ người đọc sẽ lấy làm lạ, không hiểu tại sao những tài liệu thư tịch được biên soạn để vinh danh Thiên hoàng Minh Trị lại đăng tải những giai thoại như thế này. Nhưng cũng có lẽ việc giới thiệu tính cách thô bạo, thậm chí là tàn nhẫn, của Thiên hoàng Minh Trị thời trẻ là cần thiết theo một nghĩa nào đó. Hình ảnh của vị hoàng tử được các nữ quan nuôi dạy, mặc y phục nữ nhi nhiều năm và thậm chí còn được trang điểm như con gái cần phải thay đổi sang một người cai trị quốc gia bất khuất.

Nói về vị quý tộc già, sau khi chịu nhục bị đẩy xuống ao thì viết thư đến Iwakura Tomomi xin thay người khác vào vị trí trông nom hoàng tử. Iwakura Tomomi gọi lão quý tộc đến giải thích rằng: “Ông phụng sự bên cạnh Thánh thượng từ khi ngài mới lọt lòng mà vẫn không hiểu được tầm cỡ của ngài dù hãy còn ít tuổi. Ta xét thấy từ khi có tuổi, ông càng nỗ lực tinh tấn nhưng vì ông được nuôi dưỡng trong môi trường quý tộc nên chỉ muốn Thánh thượng có tính cách nho nhã. Nhưng bây giờ Nhật Bản đang trong thời kì khẩn cấp, quyền lực nhất định sẽ được phục hồi cho hoàng thất. Khi đó thì chỉ có tính cách nho nhã không thôi sẽ không được việc lớn. Iwakura này nhận thấy Thánh thượng tuy còn nhỏ tuổi, nhưng dù lâm vào bất kì cục diện khó khăn nào cũng đều giữ thái độ thản nhiên bình tĩnh, mà lấy làm vui mừng lắm thay. Vậy nên ta trả lại đơn xin miễn chức cho ông.”

Những người kể lại các giai thoại này đều muốn cường điệu tính cách nam nhi của hoàng tử, hễ gặp chuyện không vừa ý liền vung nắm đấm. Họ không muốn mộ tả một Sachi-no-miya tồn tại sau bức rèm mà ngay cả giới quý tộc trong cung cũng không nhìn thấy, không muốn miêu tả Sachi-no-miya như một hoàng tử với thể chất yếu đuối, luôn khiến người chung quanh phiền não. Hoặc cũng có thể những người kể lại giai thoại muốn nói rằng hành động đẩy ngã lão quý tộc xuống ao dù không đáng khen ngợi nhưng cũng là minh chứng rõ ràng cho tính cách cứng rắn của hoàng tử.

Nhưng nhìn một cách tổng quát thì sự học của Sachi-no-miya, dù là được thầy dạy hay học được từ những quan sát sinh hoạt thường nhật trong cung đình, đều là những thứ truyền thống từ gốc rễ. Từ thuở còn khá nhỏ, Sachi-no-miya đã biết làm thơ waka⁹. Trong chương trước đã trích dẫn bài thơ đầu tiên của Sachi-no-miya trong thời kì này. Mặc dù bài thơ không hợp âm luật, hình ảnh trong thơ không đồng nhất nhưng trong bài waka được sáng tác trong một, hai năm sau thì âm luật đã vững chãi hơn như dưới đây:

Akebono ni

Kari kaerite zo

Haru no hi zo

Koe wo kikite zo

Nodoka narikeri

(Tạm dịch: Trong buổi bình minh, bầy nhạn bay về, trong một ngày xuân, nghe tiếng nhạn kêu, lòng thấy thanh bình.)

Việc lặp lại trợ từ cường điệu ý “zo” để hợp âm luật có thể khiến người đọc hiện đại thấy buồn cười, nhưng nó là chứng cứ cho thấy hoàng tử nhỏ tuổi đã biết phải làm thế nào để khớp âm luật, cho thấy tài năng của Sachi-no-miya trong vai trò thi nhân đã được nâng cao. Trong thời kì này, mỗi lần yết kiến Thiên hoàng Kōmei thì Sachi-no-miya đều nhận được đề bài thơ từ cha. Sachi-no-miya cũng được Thiên hoàng Kōmei, một thi nhân xuất sắc, chỉnh sửa thơ do mình trước tác. Chẳng hạn như bài waka trước được Thiên hoàng Kōmei sửa lại như sau:

Haru no hi ni

Sora akebono ni

Kari kaeru

Koe zo kikoyuru

Nodoka ni zo naku

(Tạm dịch: Trong ngày xuân, trên nền trời bình minh, bầy nhạn bay về, ta nghe tiếng kêu, một cách thanh bình.)

Việc Thiên hoàng Kōmei trực tiếp hướng dẫn thơ waka cho Sachi-no-miya rõ ràng là yếu tố quan trọng trong việc hình thành nên thi nhân Thiên hoàng Minh Trị. Đây là yếu tố thuần Nhật duy nhất trong chuyện giáo dục chính thức mà Sachimo-miya đón nhận, gợi nhớ đến thời Heian, khi các Thiên hoàng không chỉ làm thơ waka mà còn tinh thông tỏ tường về truyền thống waka. Dần dần, Sachi-no-miya cũng tinh thông các bài thơ cổ trong các tập thơ Hyakunin isshu và Kokinshū. Ngoài ra, Sachi-no-miya còn yêu thích các tác phẩm truyện kể quân kí dũng mãnh trong văn chương như Taihei-ki, Taikō-ki, Gempei Seisui-ki, đồng thời cũng hứng thú với các tác phẩm về các anh hùng Trung Hoa như Tam Quốc diễn nghĩa hay Hán Sở quân đàm. Người bạn chơi với Sachi-no-miya thời thơ ấu là Uramatsu Tarumitsu kể rằng hoàng tử thường đề cập đến sự táo bạo của Toyotomi Hideyoshi, lòng trung thành của Kusunoki Masashige hay sự hào hiệp của Quan Vũ, Trương Phi mỗi khi trà dư tửu hậu. Trái lại, Sachi-no-miya tỏ ra ít hứng thú với tổ tiên mình, các đời Thiên hoàng trước đây, có lẽ là vì họ không được dũng mãnh, không phù hợp với sở thích của hoàng tử. Uramatsu còn kể rằng Sachi-no-miya rất giỏi trong việc tinh chỉnh thơ ca và tranh vẽ.

Xét về nội dung thì nền giáo dục mà Sachi-no-miya nhận được không khác mấy so với thời Thiên hoàng Kōmei, hay các đời Thiên hoàng trước đó mấy trăm năm. Dù lúc này sự đe dọa từ những kẻ xâm lược Tây phương thường xuyên làm khổ Thiên hoàng Kōmei nhưng có vẻ như Thiên hoàng Kōmei không nghĩ rằng hoàng tử cần tìm hiểu về những kẻ man di đó. Sachi-no-miya không được học về địa lí của thế giới, cũng không suy nghĩ sâu về sự tiến bộ của nền khoa học Tây phương. Chỉ đến sau thời Minh Trị Duy Tân thì kiến thức của Thiên hoàng Minh Trị mới mở rộng ra đến thế giới nơi ngài đang sống.

Nghi lễ Fukasogi cho Sachi-no-miya được cử hành vào tháng 4 năm 1860, đây là nghi thức cắt tóc mái của đứa trẻ để cầu cho tóc ra dài. Bình thường, trẻ nhỏ cả trai và gái trong độ từ ba đến tám tuổi đều được cử hành nghi lễ này, nhưng năm 1858 là thời điểm để làm lễ Fukasogi cho Sachi-no-miya thì xảy ra vụ cháy ngôi chùa Sennyū-ji ở Kyōto vốn có quan hệ mật thiết với hoàng tộc. Vì vậy mà nghi lễ bị dời lại. Ngoài ra còn một nghi lễ mà Sachi-no-miya phải trải qua, đó là lễ Himo-naoshi (chỉnh đai) hay Himo-toki (cởi đai) mà bé trai và bé gái đến chín tuổi đều được tổ chức. Đây là nghi lễ mang dây thắt lưng người lớn cho trẻ nhỏ, thay cho dây đai mang từ trước đó. Vì vậy nên Sachi-no-miya được tổ chức đồng thời nghi lễ Fukasogi và lễ Himo-naoshi trong cùng năm. Theo quẻ gieo của Âm Dương sư thì ngày giờ tổ chức lễ Fukasogi là giờ Tỵ (khoảng trước sau mười giờ sáng) ngày 9 tháng 5, còn lễ Himo-naoshi được quyết định vào 12 ngày sau đó.

Nghi lễ Fukasogi được chuẩn bị chu đáo. Thiên hoàng Kōmei ban cho Sachi-no-miya nhiều y phục để mặc trong ngày lễ cùng nhiều thứ khác. Trước ngày lễ, Sachi-no-miỵa cũng mặc y phục chỉnh trang, đến nơi hành lễ để luyện tập trước, Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ có ghi lại tường tận chi tiết về nghi thức này, dài đến ba trang giấy mà chỉ có những người với sở thích đặc biệt về nghi lễ mới đọc hết được. Nghi lễ Himo-naoshi thì được cử hành đơn giản hơn. Nhưng cả hai nghi thức này chẳng qua chỉ là để mở màn cho nghi thức khác quan trọng hơn đối với Sachi-no-miya. Ngày 18 tháng 8, Sachi-no-miya chính thức trở thành hoàng thái tử theo sắc mệnh của Thiên hoàng Kōmei. Từ ngày này trở đi, Sachi-no-miya trở thành con ruột của Chuẩn hậu Asako, xét thứ bậc trong cung thì đứng sau chuẩn hậu và được sống trong ngự điện của chuẩn hậu. Nghi lễ tuyên hạ lập thân vương chính thức được quyết định cử hành vào tháng 10.

Ngày 16 tháng 10, học sĩ văn chương Karahashi Ariteru theo sắc mệnh trước đó mà đề xuất tên húy cho Sachi-no-miya. Karahashi chọn được ba tên hiệu là Kumihito, Fumihito và Mutsuhito, tâu lên Thiên hoàng Kōmei. Ngày hôm sau, Thiên hoàng Kōmei hội ý với Quan bạch Kujō Hisatada, Tả đại thần Ichijō Tadaka cùng các trọng thần khác, hạ lệnh chọn tên húy phù hợp nhất từ trong số này.

Ngày 9 tháng 11, nghi lễ tuyên hạ lập thân vương cho Sachi-no-miya được cử hành. Trong ngày này, tên mới của Sachi-no-miya được công khai trước bá quan. Thiên hoàng Kōmei tự tay viết chữ Mutsuhito¹⁰ lên tờ giấy đàn chỉ¹¹ xứ Bitchū được gấp làm tám. Tuy nhiên, không phải nghi lễ đến đây là kết thúc. Mọi chi tiết tường tận về nghi lễ này cũng được ghi chép tỉ mỉ trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ đến mấy trang. Tiếp theo sau nghi lễ là yến tiệc chúc mừng. Các nhạc khúc cổ như Imayō, Yōkyoku đều được trình diễn trong dịp này, và Thân vương Mutsuhito cũng nhận được nhiều quà cáp, tặng vật từ các thân vương, cận thần, nữ quan cùng nhiều vị khác. Đến tháng sau, khi yến tiệc trong cung kết thúc thì tặng vật từ nhà tướng quân cũng được gửi đến cho thân vương.

Sau những nghi lễ, yến tiệc này thì Mutsuhito lại trở về với chuyện học hành. Có lẽ không hài lòng với tiến triển của Mutsuhito trong việc viết chữ nên chuẩn hậu ra lệnh cho Nakayama Yoshiko mỗi ngày đều phải giám sát thân vương luyện chữ. Ngày 23 tháng 12, Mutsuhito đọc xong Đại học, chuyển sang đọc sách Trung dung.

Có lẽ các nghi lễ đi kèm với lễ tuyên hạ lập thân vương cho Sachi-no-miya là những dịp khiến Thiên hoàng Kōmei cảm thấy thoải mái. Tuy nhiên cũng có những điểm tối xuất hiện. Một vấn đề nan giải mà Thiên hoàng Kōmei cần phải xử lí ngay đã lộ rõ. Đó là việc mai mối cho Tướng quân Tokugawa Iemochi với hoàng muội Kazu-no-miya được Mạc phủ đệ trình, thỉnh cầu giáng giá Kazu-no-miya gả cho nhà tướng quân. Kazu-no-miya là hoàng nữ của Thiên hoàng Ninkō, chào đời năm 1846 sau khi Thiên hoàng băng hà được năm tháng. Kazu-no-miya là em cùng cha khác mẹ và rất thân thiết với Thiên hoàng Kōmei. Một mặt nào đó thì có lẽ đây là nguyên nhân khiến Thiên hoàng Kōmei chần chừ trong việc trả lời thỉnh cầu hôn sự cực kì có lợi cho mình. Tấu thỉnh giáng giá Kazu-no-miya xuất phát từ Edo vào ngày 1 tháng 6 năm 1860, trong đó Mạc phủ viện cớ là để thúc đẩy quá trình công vũ hợp thể mà Thiên hoàng Kōmei đã phát biểu trước dó. Mối quan hệ giữa triều đình và Mạc phủ đương thời căng thẳng đến cực độ khi Mạc phủ kí kết hiệp ước thông thương với năm nước liệt cường mà không đếm xỉa đến ý kiến của triều đình, cho nên việc gả Kazu-no-miya cho Tướng quân Iemochi dược xem là cực kì hữu hiệu để xóa bỏ rạn nứt trong quan hệ hai bên.

Việc giáng giá Kazu-no-miya vì mục đích công vũ hợp thể thật ra đã được Tả đại thần Konoe Tadahiro bàn bạc với Sở ti đại Kyōto là Sakai Tadaaki vào tháng 11 năm 1858 trước đó. Lúc đó Konoe vẫn cho rằng chuyện hôn nhân này sẽ có ích cho thiên hạ vạn dân, nhưng Kazu-no-miya đã được hứa hôn với Thân vương Arisugawa Taruhito từ lúc năm tuổi, khó lòng thay đổi nên nghĩ rằng không thể gả Kazu-no-miya cho tướng quân. Tuy nhiên Sakai vẫn không từ bỏ ý tưởng về cuộc hôn nhân này. Năm sau, niên hiệu Ansei thứ 6 (1859) thì Sakai thương lượng với Quan bạch Kujō Hisatada và được Mạc phủ đồng ý về chuyện xin giáng giá Kazu-no-miya. Rồi chuyện xin giáng giá đến tai Thiên hoàng Kōmei. Ngày 4 tháng 6, Thiên hoàng gửi sắc thư đến Hisatada nói rằng đã đến lúc này thì khó lòng bội ước với Thân vương Taruhito, và Kazu-no-miya tin rằng vùng Kantō là nơi tập trung của phường “man di” nên sợ hãi không chịu làm dâu Edo. Vì thương cho em gái, và chính đương sự cũng sợ hãi nên ngài không thể cưỡng ép chuyện hôn nhân này¹². Mặt khác, Thiên hoàng Kōmei vẫn hiểu rõ lợi điểm chính trị trong hôn sự này. Trong sắc thư của Thiên hoàng Kōmei từ chối giáng giá Kazu-no-miya có phảng phất đôi chút thất vọng.

Năm đó, Kazu-no-miya được 16 tuổi (thực ra là 15 tuổi; nhưng vì năm ba tuổi có tính lại tuổi nên thành 16) và đến ngày 16 tháng 9 Âm lịch thì được tổ chức lễ Tsukimi (ngắm trăng), tức lễ thành nhân tương đương với Nguyên phục của nam nhi. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ ghi lại nghi thức này rằng: lễ này cúng trăng trăm món đồ ăn trân quý, nữ nhi chọn một bánh manjū trong số đó, lấy đũa làm từ gỗ cây hagi xuyên qua bánh rồi đưa mắt nhìn mặt trăng qua lỗ đó. Có thể thấy được nét ngây thơ chiếm được tình cảm của người đọc trong nghi thức tsukimi này, nên cũng dễ hiểu được tâm trạng của Thiên hoàng Kōmei khi không muốn để mất người em gái duy nhất của mình.

Mạc phủ vẫn không từ bỏ hôn sự giữa Tướng quân Iemochi với hoàng nữ Kazu-no-miya, và ngay cả trong triều đình cũng có người tán thành việc này. Đương thời Iwakura Tomomi chỉ là một thị tòng nhưng cũng được Thiên hoàng Kōmei hỏi ý về việc giáng giá Kazu-no-miya, đáp lại rằng: quyền lực của Mạc phủ đang suy yếu là điều nhận thấy rõ ràng, nhưng nếu triều đình dựa vào vũ lực để phục quyền thì thiên hạ sẽ đại loạn, không tránh khỏi việc bị ngoại bang xâm lược. Chi bằng cứ chấp thuận thỉnh cầu giáng giá của Mạc phủ để cho thiên hạ thấy rõ chủ trương công vũ hợp thể. Có như thế thì dần dần Mạc phủ cũng sẽ hủy bỏ hiệp ước với liệt cường. Một khi chuyện đại sự của quốc gia phải thông qua triều đình mới được quyết định thì tự nhiên thực quyền chính trị sẽ quay về tay triều đình: Cho nên lúc này một thân Kazu-no-miya nặng hơn cửu đỉnh.¹³

Ngoài ra, Iwakura cũng chỉ ra nên đặt điều kiện buộc Mạc phủ phải hủy hiệp ước với các nước để dược chấp thuận giáng giá Kazu-no-miya.

Có vẻ như lời nói của Iwakura khiến Thiên hoàng Kōmei dao động tâm can. Ngày 6 tháng 7, Thiên hoàng Kōmei gửi thư đến Quan bạch Kujō Hisatada, nói rằng nếu thời trị thế của mình mà phải kết thân với phường man di thì chẳng còn mặt mũi nào để gặp các thần quan và tiên đế như đã nói nhiều lần trước. Và nếu gả hoàng nữ Kazu-no-miya, con gái của tiên đế đến nơi mà phường mọi rợ lởn vởn thì thật đắc tội. Nhưng Thiên hoàng Kōmei cũng tiếp tục, nếu Mạc phủ thể hiện rõ thái độ cự tuyệt phường man di thì chuyện gả Kazu-no-miya không phải là không thể.

Câu trả lời của Mạc phủ cũng không phụ lòng Thiên hoàng Kōmei: Mạc phủ đồng ý về mọi điểm đối với suy nghĩ của Thiên hoàng, và thật lòng trong việc nhương di. Tuy nhiên, đầu tiên đất nước phải thành khối thống nhất, chuẩn bị quốc lực đầy đủ mới có thể xử lí các vấn đề ngoại giao. Đầu tiên cần phải cho thiên hạ thấy thành quả công vũ hợp thể để thống nhất lòng người, sau đó củng cố phòng ngự trước “mọi rợ bên ngoài”. Nếu như sắc chỉ chấp thuận giáng, giá Kazu-no-miya được ban xuống, trong nước một lòng củng cố quốc lực thì phương châm của Thiên hoàng cũng chính là phương châm của Mạc phủ. Và Mạc phủ cũng hứa trong vòng bảy năm hay mười năm sẽ thương lượng bãi bỏ hiệp ước với các nước, hoặc sẽ đánh đuổi chúng.¹⁴

Nhận được lời bảo đảm từ Mạc phủ, Thiên hoàng Kōmei bắt đầu nghiêng về hướng chấp thuận cho việc giáng giá Kazu-no-miya. Ngày 4 tháng 9, Thiên hoàng gửi thư cho Quan bạch Kujō Hisatada, hạ lệnh tìm tiếp cận mẹ ruột của Kazu-no-miya là Kangyō-in va chú ruột Hashimoto Saneakira để thuyết phục Kazu-no-miya.¹⁵ Đồng thời Thiên hoàng cũng lệnh cho Hisatada hội đàm với Thân vương Taruhito về việc hủy bỏ hôn ước. Tuy nhiên, Kazu-no-miya không chịu nghe lời thuyết phục, không chịu nổi việc phải rời xa Thiên hoàng Kōmei nên liên tục từ chối hôn sự với tướng quân. Thiên hoàng Kōmei lần nữa lại gửi thư đến Hisatada vào bảy ngày sau. Trong thư nói giáng giá Kazu-no-miya là chuyện đau lòng nên không thể ép buộc. Nhưng một khi đã hứa hẹn với Mạc phủ thì cũng không thể bội ước nên sẽ gả con gái duy nhất của mình là Hoàng nữ Suma-no-miya được một tuổi rưỡi thay cho Kazu-no-miya. Thiên hoàng vốn chẳng đành lòng gả hoàng nữ duy nhất của mình đi xa, nhưng vì công vũ hợp thể mà quyết ý gạt bỏ tình riêng. Nếu như Mạc phủ không đồng ý việc này thì vì tín nghĩa trước đây, bản thân mình sẽ nhượng vị.

Một bản sao của bức thư này được gửi đến cho Kazu-no-miya. Biết được ý muốn nhượng vị của Thiên hoàng Kōmei, Kazu-no-miya tỏ ý nếu mình là nguyên nhân khiến Thiên hoàng nhượng vị thì thân này sao có thể ăn ngon ngủ yên, quyết tâm sẽ tuân theo ý muốn của Thiên hoàng.¹⁶ Kazu-no-miya cũng đưa ra năm điều kiện với Mạc phủ để chấp thuận việc giáng giá đến Edo. Điều kiện đầu tiên, đợi sau khi viếng lăng tiên đế trong lần giỗ thứ mười bảy vào hai năm sau mới giáng giá. Ngoài ra sau này, mỗi năm dịp giỗ tiên đế cũng phải được lên kinh để vấn an Thiên hoàng Kōmei và thăm lăng tiên đế. Mạc phủ vốn mong muốn hôn lễ được cử hành càng sớm càng tốt nên khó lòng chấp nhận yêu cầu này, nhưng ngoài mặt cũng tỏ ra đồng ý. Điều kiện thứ hai, ngay cả khi đến Edo thì mọi thứ quanh Kazu-no-miya phải được giữ đúng như kiểu cách ở Ngự sở. Từ điều kiện thứ ba trở đi liên quan đến việc chọn người hầu, chọn sứ giả khi đi lại giữa kinh đô và Edo.

Ngoài năm điều kiện do Kazu-no-miya đặt ra, Thiên hoàng Kōmei còn yêu cầu Mạc phủ tuân thủ sáu điều sau:

Điều 1, phải tuân thủ năm điều kiện của Kazu-no-miya.

Điều 2, dù có thay đổi chức lão trung cũng không được bội lời hứa hủy bỏ ngoại giao với các nước.

Điều 3, bố cáo rộng rãi cho thiên hạ biết rằng hôn sự này không phải chuyện ép bức Kazu-no-miya để giữ gìn mạch nhà Tokugawa, mà là để thúc đẩy công vũ hợp thể cần thiết cho quốc gia.

Điều 4, phải chăm lo đúng mực cho các thần dân nghèo khó vì bị ảnh hưởng từ việc mua bán với ngoại quốc.

Điều 5, về chuyện đối xử với Kazu-no-miya, trước khi quyết định bất cứ điều gì đều phải tâu lên triều đình.

Điều 6, phải đền bù cho Thân vương Arisugawa Taruhito.

Sau khi đồng ý giáng giá Kazu-no-miya thì trong giới quý tộc cũng có kẻ dị nghị về việc này. Bây giờ trong cung lưu truyền tin đồn rằng Koga Takemichi, trọng thần thân cận của Thiên hoàng Kōmei, nhận hối lộ từ Mạc phủ mà dùng tay chân là Chikusa Arifumi và Iwakura Tomomi để bày kế sách giáng giá Kazu-no-miya. Hay tin đồn, Thiên hoàng Kōmei hạ lệnh cho quan bạch dẹp yên dị nghị. Một khi đã ban sắc chỉ chấp thuận giáng giá thì Thiên hoàng Kōmei đâu thể khoan dung với các ý kiến phản đối.

Kết cục, Thân vương Taruhito đành phải từ bỏ hôn ước với Kazu-no-miya. Kazu-no-miya sinh vào năm Bính Ngọ nên có tin đồn rằng vì vậy nên Thân vương Taruhito không ưng hôn ước này. Tướng quân trẻ tuổi Iemochi cũng sinh năm Bính Ngọ. Có thuyết cho rằng cặp đôi nam nữ cùng chào đời trong năm xấu nếu kết hợp với nhau thì sẽ trở thành đại cát, tức hôn nhân sẽ biến xấu với xấu thành ra rất tốt.

Mối quan tâm của triều đình trong thời kì này chủ yếu tập trung vào chuyện học hành của Mutsuhito và việc giáng giá Kazu-no-miya. Nhưng có một điều không thể quên là năm 1860 chính là năm phía Nhật gửi đoàn sứ tiết đầu tiên sang Mỹ. Trong cung năm hứa hẹn thề thốt “đánh đuổi mọi rợ” để được gả Kazu-no-miya thì Mạc phủ cũng gửi phái đoàn sứ tiết ra hải ngoại lần đầu tiên sau hơn 200 năm bế quan tỏa cảng. Mạc phủ đã bước một bước không thể rút chân lại.

Hanabusa Yoshimoto viết trong bài Hồi tưởng về tiên đế bệ hạ (đăng trong số Thánh Thiên tử Minh Trị của tạp chí Thái Dương rằng số một vạn bài thơ của Thiên hoàng Minh Trị được ngài viết trên những mẩu giấy công vụ khi ngài rảnh rỗi, sau được sao chép lại. Những bản giấy gốc đều bị đốt bỏ. Theo chứng nhân duy nhất, một người trong cung từng thấy Thiên hoàng viết, thì rất khó để nhận ra thơ của Thiên hoàng. Hinonishi Sukehiro cũng viết trong Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị (trang 54-55, 59) rằng rất khó để đọc chữ của Thiên hoàng. Có thể Thiên hoàng Minh Trị không hài lòng với bút tích của mình nên không giữ lại những bài thơ này.↩

Watanabe Ikujiro, Thiên hoàng Minh Trị, cuốn thượng, trang 85. Watanabe trích dẫn từ Nhật kí Tadayasu. Nếu kết hợp chữ “trung” và chữ “sơn” thì rõ ràng đó là họ ngoại “Nakayama” nên có thể vì vậy mà Sachi-no-miya được cho luyện hai chữ này. Nhưng đây cũng là hai chữ đơn giản mà bất cứ ai mới bắt đầu luyện viết cũng trải qua.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 212. Sắc mệnh yêu cầu tập đọc Đại học vào ngày 14 tháng 9 năm 1860, khi đọc xong là vào ngày 23 tháng 12 cùng năm. Năm ngày sau thì bắt đầu tập đọc Trung dung (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 231). Bắt đầu đọc Luận ngữ vào ngày 23 tháng 7 năm 1861.↩

Terakoya: các trường học phổ cập giáo dục cho dân đen trong thời Edo, nơi các võ sĩ, tăng lữ, thầy thuốc dạy đọc viết, tính toán cho con em bình dân. (N.D.)↩

Kimura Ki, Thiên hoàng Minh Trị, trang 91. Kimura nghe chuyện này trực tiếp từ Uramatsu Tarumitsu.↩

Watanabe Ikujirō, Thiên hoàng Minh Trị, cuốn thượng, trang 85-86. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 245 còn ghi có khi Sachi-no-miya dối mẹ ruột rằng đã học xong.↩

Cùng tư liệu trên, trang 84. Takamaro sinh năm Kaei thứ 5, cùng tuổi với Sachi-no-miya và là cháu của Tadayasu. Có thể là nhầm lẫn với con trai của Tadayasu là Tadamitsu (1845-1864). Tadamitsu trở thành thị tòng khi tròn 13 tuổi, chăm sóc Sachi-no-miya.↩

Kimura Tei-no-suke, Thời thơ ấu của Thiên hoàng Minh Trị, đăng trên số Thánh Thiên tử Minh Trị, trang 22-23.↩

Theo Thân Vương Takahito thì Thiên hoàng Minh Trị đã bắt đầu làm thơ waka từ năm 1857, tức khi tròn năm tuổi (Watanabe, Thiên hoàng Minh Trị, cuốn thượng, trang 86).↩

Mutsuhito (Hán Việt: mục nhân) gồm chữ “mục” (mutsu) nghĩa là hoà hợp và chữ “nhân” (hito) mang nghĩa thương người. Các đời Thiên hoàng Nhật Bản thường có chữ “nhân” (hito, nhân đức, nhân từ) trong tên húy. (N.D.)↩

Đàn chỉ: một loại giấy cao cấp làm từ vỏ cây Kōzō thuộc họ dâu tằm. (N.D.)↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 206-207. Nguyên văn trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 379-380. Thiên hoàng Kōmei thuật rằng Kazu-no-miya là em cùng cha khác mẹ nên không thể cưỡng ép.↩

Đỉnh là bảo vật của thiên tử Trung Hoa thời cổ đại, mang ý nghĩa “vật rất có giá trị”.↩

Takebe Toshio, Kazu-no-miya, trang 45-46. Takebe cho rằng thề cự tuyệt ngoại giao không phải là chủ ý của Mạc phủ mà đành phải ghi vậy để đối phó với đòi hỏi của Thiên hoàng Kōmei.↩

Ishii Takashi, Những người bạc vận thời Bakumatsu, trang 60. Ishii cho rằng Kazu-no-miya cự tuyệt giáng giá vì sau lưng có mẹ ruột là Kangyō-in và chú ruột Hashimoto Saneakira phản đối mạnh mẽ.↩

Theo Ishii thì tâm phúc của Quan bạch Kujō Hisatada là Shimada Sakon (?-1862) ngầm ám chỉ rằng nếu Kazu-no-miya không đồng ý giáng giá thì mẹ ruột và chú ruột sẽ bị xử lí, và cho nhũ mẫu Eshima thuyết phục. Theo Takebe thì hai gia thần của quan bạch thông báo với người họ hàng của nhũ mẫu (theo Takebe thì nhũ mẫu tên Fuji) của Kazu-no-miya là Tsukada rằng triều đình đã quyết định xử lí Kangyō-in và Saneakira. Tsukada truyền đạt lại với Fuji để khiến Kazu-no-miya dao động. Không rõ trong hai thuyết này thì thuyết nào chính xác, nhưng rõ ràng là đã có thủ đoạn bí mật được thực hiện để Kazu-no-miya đồng ý giáng giá.↩

CHƯƠNG 7

HOÀNG NỮ KAZU-NO-MIYA

Năm Man-en thứ hai (1861) là năm Tân Dậu. Trong can chi, cùng với năm Giáp Tý, đây được cho là năm xảy ra những biến cố cách mạng và cũng đã có nhiều lần đổi niên hiệu vào những năm này. Nhưng giả dụ không phải là năm Tận Dậu đi nữa thì năm Man-en thứ nhất trước đó cũng là một năm đầy kích động để dẫn đến việc thay đổi niên hiệu. Và năm sau đó, niên hiệu Man-en thứ hai đã mở màn bằng một điềm hung đúng với những năm Tân Dậu. Đó là việc hồ li xuất hiện trong cấm uyển ngay đầu năm. Thiên hoàng Kōmei lệnh cho Yamanaka Tadayasu cúng tế cho các đền thờ, nhưng việc cúng tế và đồ tế lễ không mang lại hiệu quả gì. Hằng đêm, hồ li vẫn xuất hiện dưới sàn Ngự điện Wakamiya của Mutsuhito mà cất tiếng kêu lanh lảnh. Cuối cùng, theo lời khuyên của chuẩn hậu, Mutsuhito dời chỗ ngủ đến ngự điện của chuẩn hậu.

Trong những năm gần đấy, việc vật giá trong nước leo thang, tin đồn dân chúng túng quẫn cũng lọt đến tai Thiên hoàng Kōmei. Thiên hoàng giao cho viên Sở ti đại Kyōto là Sakai Tadaaki 50 lá vàng, ra sắc chỉ cứu tế dân chúng khốn quẫn, nhất là với những vùng lân cận kinh đô như xứ Yamashiro. Nhưng Tadaaki theo, lệnh của Mạc phủ mà từ chối số tiền này, tâu lên rằng sẽ có những biện pháp khác. Chắc hẳn là Mạc phủ không thích việc Thiên hoàng trực tiếp dính vào việc cứu tế tình trạng khốn quẫn vốn là của đám bề tôi.

Và mối quan hệ với ngoại bang cũng đang trong tình trạng cấp bách. Ngày 13 tháng 3 năm 1861, tàu hộ tống Posadnik của Nga do hạm trưởng Birilev chỉ huy đã thả neo ở Tsushima. Trên danh nghĩa sửa chữa quân hạm, vị tướng người Nga cùng các thuyền viên khác đã lên bờ bắt đầu xây dựng doanh trại và binh xá như thể lưu trú vĩnh viễn trên đảo. Giữa dân đảo và thuyền viên đã xảy ra xung đột khiến mấy người Nhật tử thương. Phía Mạc phủ phái viên quan bugyō coi sóc việc ngoại bang là Oguri Tadamasa đến Tsushima, yêu cầu người Nga rút đi nhưng phía Nga đã bỏ ngoài tai việc này¹.

Trong số các nước Âu châu, Nga không phải là nước duy nhất để mắt đến giá trị chiến lược của đảo Tsushima nằm giữa Nhật Bản và Triều Tiên. Trước đó, Anh quốc cũng đã đề nghị Mạc phủ mở cửa cảng, và đã cho quân hạm đo lường bờ biển. Việc này đã cho phía Nga cái cớ “bảo vệ” Tsushima khỏi Anh quốc. Nga đã cảnh báo cho Mạc phủ về mối lo Anh quốc sẽ chiếm lãnh đảo Tsushima và xin xây dựng pháo đài trên đảo, cũng như cho Mạc phủ vay mượn đại pháo. Mạc phủ đã từ chối đề nghị của phía Nga. Tuy nhiên, lúc bấy giờ thì ít nhiều Nga cũng đã chiếm cứ Tsushima rồi nên Mạc phủ buộc phải bàn với công sứ Anh quốc là Rutherford Alcock tìm cách đuổi người Nga ra khỏi đảo. Đây chính là chiến thuật “dùng mọi đuổi mọi” của Mạc phủ. Và rồi hai hạm đội Anh quốc do đề đốc hạm đội Đông Ấn là James Hope chỉ huy được phái đến Tsushima. Nhận được cảnh cáo thẳng thừng của Đề đốc James Hope, phía Nga đành từ bỏ ý định chiếm cứ Tsushima và rút khỏi đảo vào ngày 25 tháng 8.²

Nếu như ngày xưa thì một loạt sự kiện như thế sẽ không lọt đến tai Thiên hoàng. Nhưng lần này, chẳng bao lâu sau mà tin báo đã đến tai Thiên hoàng Kōmei, khiến ngài vô cùng hoang mang. Năm sau đó, niên hiệu Bunkyū thứ hai, triều đình bắt phiên chủ phiên trấn Hagi (Chōshū) báo cáo tình hình Tsushima và lệnh cho phiên chủ Tsushima tăng cường hải phòng³. Việc này cho thấy quyền uy của Thiên hoàng đã mạnh lên như thế nào.

Việc đổi niên hiệu được tiến hành vào ngày 29 tháng 3 theo lời khuyên của Âm Dương liêu. Và năm Man-en thứ hai trở thành năm Bunkyū thứ nhất. Để chúc mừng dịp này, giữa Thiên hoàng Kōmei và Thân vương Mutsuhito đã gửi tặng nhau một hộp cá tươi⁴. Lúc mới thay đổi niên hiệu thì dường như mọi việc đều có vẻ hanh thông. Trong cung đình cũng tổ chức hội thưởng hoa Fuji nở rộ, phong tục thưởng lãm các thú vui truyền thống như Nō-gaku, Hayashi cũng hồi sinh. Tuy nhiên vẫn có chuyện buồn xảy ra: ấu cung của Thiên hoàng Kōmei là Suma-no-miya qua đời.

Thời gian yên ổn của cung đình chẳng kéo dài bao lâu vì tình hình chống ngoại bang lại đang bùng nổ dữ dội cho dù Mạc phủ đang cố thúc đẩy mối quan hệ thân thiện với các nước Âu châu⁵. Ngày 5 tháng 6, có nhóm 14 lãng sĩ phiên trấn Mito tập kích công sứ Anh quốc tại Đông Thiền Tự thuộc khu Takanawa ở Edo. Công sứ Anh quốc là Rutherford Alcock thoát nạn trong gang tấc nhưng viên thư kí và những người khác đều bị thương. Mặc dù phiên trấn Mito công nhiên khai mào “nhương di” như vậy nhưng các phiên trấn khác lại chấp nhận hoà hảo với ngoại bang. Phiên chủ phiên trấn Hagi là Mōri Yoshichika (sau này là Takachika) cử Nagai Uta (1819-1863) lên kinh để truyền đạt cho triều đình kiến giải của mình⁶ rằng công vũ hợp thể và khai quốc là điều tất yếu. Nagai gặp Ōgimachi Sanjō Sanenaru (1820-1909), thuật lại lập trường vững chắc của phiên chủ Yoshichika rằng nhiệm vụ cấp bách ngay lúc này là sửa đổi quốc sách.

Tuy Nagai kể một cách ngắn gọn với Ōgimachi Sanjō, nhưng nội dung câu chuyện rõ ràng là hướng đến Thiên hoàng Kōmei. Nagai mở đầu câu chuyện bằng những câu sáo quen thuộc như đau buồn vì trải qua mấy trăm năm thái bình mà chuyện võ bị rơi vào quên lãng. Mạc phủ không những bất lực chẳng thể làm gì để ngăn chặn “lũ rợ giảo hoạt” mà còn vội kí vào hiệp ước thông thương mà không đợi quyết định của Thiên hoàng. Chuyện này chắc chắn khiến Thiên hoàng nổi giận.⁷ Và cũng có thể suy đoán rằng Thiên hoàng Kōmei đã biết được giờ chẳng thể dựa dẫm vào vũ lực được nữa và ngài đang lo lắng biết dường nào. Mạc phủ chẳng có chính sách, chắc chắn nào đối với “lũ rợ giảo hoạt” mà chỉ đối phó qua loa cho xong chuyện. Thiên hoàng Kōmei không được cho biết đầy đủ đầu đuôi mọi chuyện, mặt khác trong triều đình rặt một lũ máu me xông vào đòi phải hủy bỏ điều ước với liệt cường. Nếu như điều ước bị hủy bỏ thì các nước liệt cường đâu thể nhắm mắt làm ngơ, việc họ sẽ hành xử quân sự với nước Nhật là chuyện trông thấy còn rõ hơn ban ngày. Nagai nói thêm rằng không phải ông phản đối giao tranh, nếu như Nhật Bản có chút khả năng thắng lợi. Chứ còn đem vận mệnh của cả quốc gia đánh cược vào một cuộc chiến không nhìn thấy cơ thắng thì quả thật là điên khùng hết mức.

Nagai tiếp tục câu chuyện: ba trăm năm qua, triều đình Kyōto đã phó mặc cả nội chính và ngoại giao cho Mạc phủ Edo. Chính vì vậy mà liệt cường ngoại bang đều tin rằng Mạc phủ chính là chính phủ Nhật Bản. Một khi đã kí kết điều ước với Mạc phủ thì đối với liệt cường, Nhật Bản là nước đồng minh của họ. Nếu như điều ước với Nhật Bản bị hủy bỏ thì cơn thịnh nộ của liệt cường sẽ nhanh chóng dẫn đến chiến tranh, toàn nước Nhật hẳn sẽ rơi vào nguy khốn. Chẳng hạn, để phong tỏa Kyūshū thì chỉ cần bốn, năm quân hạm là đủ. Và nếu như thế thì những khu vực còn lại sẽ chịu nhiều ảnh hưởng, ngay cả kinh đô Kyōto có giữ vững được hay không cũng không, dám chắc. Nếu như đại lộ kinh đô bị vấy bẩn dưới vó ngựa của liệt cường thì nỗi nhục đó nhất định sẽ lan rộng đến cả những vùng chưa bị tấn công trực tiếp.

Nagai tiếp tục câu chuyện: xảy ra tình cảnh bất hạnh thế này là do chính sách tỏa quốc của Mạc phủ kể từ sau cuộc nổi loạn ở Shimabara. Trước thời kì tỏa quốc, người ngoại quốc không những được tự do đến Nhật mà còn có cả các “hồng lông quán” dành cho họ trú ngụ. Mà sự thật là chính sách tỏa quốc không hề phù hợp với truyền thống Nhật Bản cổ đại. Chẳng phải là Thiên chiếu đại thần ngự ở Thần Cung Ise đã thệ nguyện rằng “làm cho mọi nơi có ánh mặt trời soi chiếu đến đều trở thành của hoàng tộc” đó sao. Việc Hoàng hậu Jingū xuất binh sang Tam Hàn⁸ chẳng phải là kế thừa chí nguyện của tổ tiên đó sao. Nếu như Hoàng hậu Jingū biết được rằng còn nhiều đất nước khác xa xôi hơn cả Tam Hàn thì hẳn người đã không dừng binh tại đó. Nhưng còn Mạc phủ bây giờ thì sao, chẳng những không mở rộng lãnh thổ Nhật Bản sang hải ngoại được mà còn ở thế bị động, phó mặc cho lũ di địch tự do ra vào đất nước này. Giả dụ tỏa quốc là một việc lí tưởng thì để thực hiện được việc đó, đầu tiên đất nước cần phải có một nguồn sức mạnh to lớn. Còn hiện tại, Mạc phủ thi hành chính sách tỏa quốc mà chỉ dựa vào việc Nhật Bản là một đảo quốc, thì chắc chắn một lúc nào đó sẽ gặp thất bại thảm hại. Điều cần kíp bây giờ chính là xây dựng một đất nước vững mạnh ở cả hai mặt công thủ.

Điều Nagai Uta muốn là khiến Thiên hoàng Kōmei thay đổi chính sách tỏa quốc, mở rộng uy quang của hoàng tộc sang hải ngoại. Nagai lại tiếp tục: nếu như xác lập được chủ trương của đất nước là khiến chư quốc trong khắp ngũ đại châu đều phải cống nạp cho hoàng quốc thì sẽ “chuyển hoạ thành phúc” được. Nhờ vào việc công vũ hợp thể, trong nước được thái bình và nếu như Nhật Bản sở hữu nhiều quân hạm mạnh mẽ thì hẳn uy quang của hoàng quốc sẽ chiếu soi khắp thế giới⁹.

Khi Mōri Yoshichika, thông qua Nagai Uta, thuyết phục Thiên hoàng Kōmei từ bỏ suy nghĩ bảo hộ chính sách tỏa quốc thì đã không dùng tinh thần ái hữu như các nhà Lan học mà chỉ gợi nhắc Thiên hoàng Kōmei về lời thệ ước để cho hoàng quốc cai trị thế giới của Hoàng tổ Thiên chiếu đại thần khi đã đạt được công vũ hợp thể. Nhưng trong “đời hiện tại” Nhật Bản đã suy nhược, vũ lực không thể sánh với sức mạnh của liệt cường thì cần phải trải qua nhiều giai đoạn để đến được “tương lai”, khi các nước trên thế giới đều cống nạp cho Nhật Bản. Tuy nhiên, vẫn có thể trông đợi ở việc buôn bán mậu dịch với ngoại bang để thu lợi ích mà tăng cường quốc lực.

Đúng như Yoshichika mong đợi, Ōgimachi Sanjō đã đem lập trường của Yoshichika tâu lên Thiên hoàng Kōmei. Mặc dù Thiên hoàng Kōmei không thừa nhận giải trừ tình trạng tỏa quốc nhưng ngài tỏ ý tán thành việc tăng cường quân lực cho Nhật Bản. Vốn Thiên hoàng cũng là người ủng hộ nhiệt tình cho chính sách công vũ hợp thể: Ngài lệnh cho Yoshichika dốc tận lực trong việc giúp triều đình và Mạc phủ hiểu nhau sâu sắc hơn, và ban cho bài thơ waka như sau:

Kuni no kaze

Fuki okoshitemo

Amatsu hi wo

Moto no hikari ni

Kaesuwo zo matsu

(Tạm dịch: Dù cho quốc phong có thổi trở lại, cũng phải đợi đến khi ánh sáng vinh quang ngày xưa trở về.)

Cuối cùng, Mạc phủ cũng đồng ý cho phiên chúa Mōri Yoshichika đóng vai trò trung gian giữa triều đình và Mạc phủ để đạt được công vũ hợp thể. Nhưng bất hạnh cho Nagai Uta là trong biên bản gửi Ōgimachi Sanjō có chỗ dùng từ bất kính. Việc này khiến thế gian bàn tán, Nagai bị xử bãi chức.

Trong suốt năm Bunkyū thứ nhất (1861), sự kiện lớn nhất và độc chiếm toàn bộ sự quan tâm của cả triều đình chính là chuyến du hành xuống Edo của hoàng nữ Kazu-no-miya, em gái Thiên hoàng, khi được gả cho nhà tướng quân. Ban đầu, chuyến đi được dự định vào tháng 3 năm Bunkyū thứ nhất. Nhưng sau khi sắc chỉ cho phép Kazu-no-miya giáng giá gả cho nhà tướng quân được ban ra vào ngày 18 tháng 10 năm Man-en thứ nhất (1860) thì xảy ra một việc trở ngại dường như khiến chuyện hôn nhân này trở về một trang giấy trắng.

Kể từ giữa năm Man-en thứ nhất, Mạc phủ đã bí mật đi lại với các nước Phổ, Bỉ và Thụy Sĩ, hoạt động hướng đến thành lập quan hệ ngoại giao với ba nước này. Tháng 12 cùng năm, Mạc phủ kí vào điều ước thông thương với Phổ. Tin báo Mạc phủ đang kí kết điều ước với ba nước này lọt vào tai Thiên hoàng Kōmei và đúng như lường trước, chuyện này khiến ngài nổi trận lôi đình.¹⁰ Ngay khi vừa nhận được tin báo, Thiên hoàng tuyên bố hủy bỏ hôn ước giữa Kazu-no-miya với Tướng quân Iemochi bởi ban đầu, Thiên hoàng Kōmei chấp thuận việc giáng giá Kazu-no-miya, gả cho nhà tướng quân là vì Mạc phủ đã thề sẽ hủy bỏ các điều ước với ngoại bang. Tuyên bố này khiến quan bạch và các triều thần hết sức hoang mang. Việc hủy bỏ hôn ước sẽ ảnh hưởng đến quan hệ giữa triều đình và Mạc phủ nên họ ra sức xoa dịu Thiên hoàng Kōmei. Và kết quả là Thiên hoàng chấp thuận dời lại hôn lễ đến mấy năm sau chứ không hủy bỏ hôn ước. Khi được hỏi về chuyện này thì Kazu-no-miya đã trả lời một cách thẳng thắn và kinh ngạc rằng ngay từ đầu nàng đã không mong muốn cuộc hôn nhân này, và nếu buộc phải thế thì chỉ đi Edo khi người ngoại bang rút đi không sót một ai, và vùng Kantō được bình ổn trở lại. Nàng mong muốn rằng nếu như chuyện này không thể thực hiện được thì xem như không hề có chuyện hôn nhân này¹¹.

Nhưng sự linh hoạt của Sở ti đại Sakai Tadaaki đã cứu nguy cho tình huống này. Tadaaki không tán đồng việc đứng ra làm trung gian chuyển những lời thịnh nộ từ triều đình đến Mạc phủ. Tadaaki nói, bản thân mình trong vai trò sở ti đại chỉ có trách nhiệm truyền đạt công văn về điều ước mới do quan bạch nhận được một cách bí mật. Nếu triều đình công nhiên than phiền về Mạc phủ thì sẽ chỉ phản lại quan hệ tin tưởng song phương mà thôi. Cuối cùng, Thiên hoàng Kōmei cũng bị thuyết phục và giao phó mọi việc cho quan bạch. Tháng giêng năm Man-en thứ hai (1861), Mạc phủ gửi sứ giả đến triều đình để giải thích tường tận về quá trình thành lập điều ước mới với ba nước. Và Mạc phủ cũng lần nữa thề với triều đình rằng trong bảy năm, hay mười năm sẽ đuổi sạch người ngoại quốc, điều mà họ từng thề trước kia.

Sự thật là ngoài việc này, còn nhiều chuyện khác đe dọa đến việc giáng giá của Kazu-no-miya. Phía triều đình và Mạc phủ đều có ý kiến riêng về thời gian Kazu-no-miya đến Edo nên việc này bị thay đổi đến mấy lần.

Tháng 4 năm 1861, Mạc phủ lấy lí do đường sá đi lại bất tiện mà đề nghị dời lại thời gian Kazu-no-miya xuống Edo, rồi đến tháng 8 lại thiết lập thời gian này trong vòng tháng 10, tháng 11. Nhưng Thiên hoàng Kōmei lại viện lí do vào tháng 3 năm sau, Kazu-no-miya phải có mặt trong ngày giỗ kị thứ 17 của tiên đế là Thiên hoàng Ninkō, nên ngài lệnh cho Quan bạch Kujō Hisatada dời thời gian giáng giá sang tháng 4 năm sau. Ý hướng của Thiên hoàng đã được truyền đạt tới Sở ti đại Sakai Tadaaki, nhưng Sakai lại đề xướng thư hồi đáp mang ý kháng nghị, phản đối. Sakai phản đối mạnh mẽ, rằng đã đến nước này mà còn dời thời gian giáng giá sang mùa xuân năm sau thì khác nào “nuốt lời, bội ước”, không còn tín nghĩa gì đối với nhà tướng quân cả. Và không chừng chuyện này có thể khiến thiên hạ loạn lạc, việc này đâu thể đánh đổi với tình cảm của một mình cá nhân Kazu-no-miya được, chẳng hợp đạo lí tí nào cả. Nhất thời, hôn sự của Kazu-no-miya có khốn đốn như vậy, nhưng vào ngày 9 tháng 9, Thiên hoàng cũng đồng ý cho giáng giá vào tháng 11, cuối cùng quyết định thời điểm xuất phát rời khỏi kinh đô là vào ngày 22 tháng 11.

Kazu-no-miya chính thức trở thành Nội thân vương Chikako,¹² tuy không bằng lòng nhưng vẫn phải nói lời từ biệt chốn kinh kì. Nội thân vương Chikako viếng thăm Li cung Shugakuin do tổ phụ là Thiên hoàng Kōkaku trùng tu, sau đó đến tham bái hai đền thờ Kamo và Kitano. Nhân dịp Chikako được ban danh hiệu nội thân vương, trong cung có tổ chức hội nhạc Nōgaku và Nội thân vương Chikako cũng đến thưởng lãm. Và khi Nội thân vượng Chikako đến viếng Đền Gion để cầu cho chuyến đi được bình an vô sự thì Thiên hoàng Kōmei cùng Thân vương Mutsuhito đứng từ chỗ quan sát trên cổng Kiến lễ mà tiễn.

Ngày 16 tháng 11, sau khi đến viếng đền, Nội thân vương Chikako tấu lời từ biệt lên Thiên hoàng Kōmei, nhận quà tiễn biệt. Trước khi xuất phát, Thiên hoàng Kōmei tự tay viết cho Nội thân vương Chikako, dặn dò sau hôn lễ thì hãy thuyết phục Tướng quân Iemochi thực hiện chính sách nhương di.

Cuối cùng, cái ngày giáng giá xuống Edo mà Nội thân vương Chikako sợ hãi cũng đã đến. Ngày 22 tháng 11, kiệu chở Nội thân vương Chikako xuất phát từ Ngự sở Katsura.

Các quý tộc đi cùng gồm có Quyền Đại nạp ngôn Nakayama Tadayasu, Quyền Trung nạp ngôn Imadegawa Saneaya, Tả cận vệ quyền thiếu tướng Chikusa Arifumi, Hữu cận vệ quyền thiếu tướng Iwakura Tomomi. Một năm sau, những người này bị phe quý tộc quá khích luận tội rằng việc Nội thân vương Chikako giáng giá xuống Edo là nỗi nhục không lời nào tả xiết đối với triều đình. Hai người Chikusa và Iwakura đồng hành đến tận Edo thì bị xử lí với lí do chủ mưu trong việc giáng giá nội thân vương¹³.

Đoàn người của Nội thân vương Chikako đến Edo có quy mô lớn, số hộ vệ vũ trang cũng hơn một vạn người¹⁴ và trong vô số xe ngựa chở lương thực, đồ dùng, tặng phẩm còn có cả một căn nhà kiểu kinh đô được tháo rời để khi đến Edo thì lắp ráp lại. Đây là điều thứ hai trong số năm điều kiện mà Kazu-no-miya đưa ra để chấp thuận việc giáng giá. Đoàn người vừa đi vừa ghé thăm các danh lam thắng cảnh, sự xa hoa không sao kể xiết. Thông thường chỉ cần hai tuần là quá đủ, nhưng phải đến ngày 16 tháng 12 đoàn người mới tới Edo. Số người khổng lồ trong đoàn tùy tùng được cho là không thể thiếu, để bảo đảm an toàn cho Nội thân vương Chikako. (Trước đó đã có tin đồn rằng sẽ có kế hoạch cướp nội thân vương trở lại.)

Trên đường đoàn rước đi qua còn cấm cả con trai trên 15 tuổi đi lại. Chỉ thị ban rằng nam tử trong khắp phố phường không được ra khỏi phòng, còn đàn bà con gái thì đứng trước cửa mà cúi chào. Trong lộ trình, thỉnh thoảng có những địa danh nghe không hay, mang lại điềm gở nên đoàn người đành phải đi đường vòng xa hơn để tránh những nơi ấy. Chẳng hạn như dọc đường Tōkai-dō có đèo Satta, tên đèo khiến liên tưởng đến việc li hôn (satta) nên tuyến đường Tōkai-dō bị loại khỏi lộ trình đến Edo. Cây Enoki “cắt duyên” ở khu Itabashi là nơi cực kì gở và mang lại vận xấu đối với những người tổ chức hôn lễ vì cái tên của nó. Khi đoàn người phải đi qua cây này thì toàn thân cây bị bọc kín đến độ một cái lá cũng không nhìn thấy đâu, để tránh gặp hoạ.

Hôn lễ của nội thân vương và vị tướng quân trẻ phải đợi đến ngày 11 tháng 3 năm 1862. Cho đến lúc ấy thì phe phản đối việc giáng giá vẫn không ngưng việc hành xử bạo lực. Ngày 14 tháng 2, khi Lão trung Andō Tsushiriia-no-kami Nobuyuki¹⁵ (1819-1871) đang trên đường vào thành thì bị nhóm sáu lãng sĩ phiên trấn Mito tập kích bên ngoài cổng Sakashita. Andō là nhân vật trung tâm đề xướng công vũ hợp thể. Một lãng sĩ cắp theo lưỡi lê nhắm vào kiệu của Andō mà nổ súng khiến ông này bị thương. Năm người khác cũng tuốt gươm xông vào nhưng bị nhóm 50 võ sĩ hộ vệ ngăn cản, nhóm lãng sĩ bị chém chết ngay lập tức. (Kể từ sau vụ ám sát Ii Naosuke thì số hộ vệ của các trọng thần Mạc phủ cũng được tăng lên nhiều).

Nhóm lãng sĩ Mito tập kích Andō có mang trên người “trảm gian thú ý thư” ghi lại chi tiết vì sao họ làm vậy¹⁶. Trong đó ghi rằng Andō Nobuyuki đã dối gạt triều đình, khi lấy công vũ hợp thể làm lí do để Kazu-no-miya phải giáng giá, nhưng đó chẳng qua chỉ là mưu sách để được chấp thuận các điều ước với ngoại bang mà thôi. Việc nhóm lãng sĩ này nổi dậy cũng khởi nguồn từ một trong số những tin đồn đang lan truyền thời ấy. Đó là tháng 12 năm 1860, quan bugyō coi sóc việc ngoại bang của Mạc phủ là Hori Toshihiro (1818-1860) đột nhiên tự sát không rõ lí do. Người ta đồn rằng Hori đã để lại di thư luận tội bất trung của Andō¹⁷. Theo di thư này thì Andō nghe lời xúi của Townsend Harris mà âm mưu buộc Thiên hoàng Kōmei thoái vị, còn cho hai nhà học giả quốc học nghiên cứu sử sách về các trường hợp phế vị Thiên hoàng các đời trước¹⁸. Đám lãng sĩ tin vào di thư này và cảm thấy phẫn nộ với việc Andō thân mật với người ngoại quốc.

Theo đám lãng sĩ thì Andō đã làm vấy bẩn cái đạo bề tôi, cho nên phải thiên tru¹⁹ Andō, tức là phải thay trời mà trừng phạt Andō. Từ thiên tru (tenchū) này có từ thời cổ, nhưng đến cuối thời Mạc phủ thì được sử dụng một cách thịnh hành như một mật khẩu nhằm chính thống hóa các vụ ám sát mang tính chính trị.

Sau khi may mắn thoát khỏi tay đám thích khách, Andō dường như lại được nhiều người thông cảm hơn, khiến người ta không khỏi nghĩ địa vị của ông này trong Mạc các có khi còn vững chắc hơn cả trước đây. Nhưng thật ra, Andō đã mất đi quyền lực chính trị gầy dựng được lúc còn làm người chỉ đạo phe ủng hộ cải cách mậu dịch với Tây phương của Mạc phủ. Bởi lẽ, lúc này thế lực phản Mạc phủ đã như thế mặt trời mọc ban mai.

Ngay trước ngày cử hành hôn lễ lại phát sinh thêm một nguy cơ khác. Trong số những điều hứa hẹn giữa Mạc phủ và Nội thân vương Chikako có một điều rằng nàng sẽ về kinh đô khi đến ngày giỗ thứ 17 của phụ thân, Thiên hoàng Ninkō. Tuy nhiên, việc chọn ngày xuất phát bị dời đi dời lại đến mấy lần. Cuối cùng, Nội thân vương Chikako đành phải để một lão hầu gái thay mặt mình lên kinh. Chuyện này đương nhiên khiến Thiên hoàng Kōmei luận tội Mạc phủ là bội ước. Phía Mạc phủ thì biện minh rằng chuyến đi dài ngày chỉ khiến nội thân vương thêm mệt mỏi.

Trong ngày hôn lễ, Nội thân vương Chikako được đối đãi với sự thành kính cao nhất, được ngồi vào ghế “chủ nhân” chứ không phải ghế “khách”²⁰. Nghi lễ kéo dài mười tiếng đồng hồ, cô dâu mấy lần thay xiêm y. Ấn tượng của Nội thân vương Chikako về Tướng quân Iemochi, người sẽ trở thành chồng nàng, là như thế nào, không một tài liệu nào ghi lại. Nhưng dù hôn nhân có mang tính sắp đặt chính trị và thực tế là giữa Nội thân vương Chikako với mẹ chồng nàng, nhũ mẫu của Iemochi là Tenshō-in về sau đã nhiều lần xảy ra mâu thuẫn thì đây vẫn là cuộc hôn nhân hạnh phúc. Cuộc hôn thú chỉ kéo dài năm năm rưỡi, vì Iemochi đột ngột qua đời. Nhưng Nội thân vương Chikako để lại di ngôn rằng khi nhắm mắt, mình muốn được mai táng thi hài trong nghĩa trang dòng họ Tokugawa chứ không phải ở Kyōto.

Cuộc hôn nhân của em gái Thiên hoàng (nhận phong chính thức là nội thân vương, trở thành hoàng nữ khi lấy chồng) với Tướng quân Tokugawa đã làm tròn mục đích ban đầu là thắt chặt quan hệ giữa triều đình với Mạc phủ. Và cho dù là chỉ trong một thời gian ngắn, nhưng nhờ cuộc hôn nhân này mà Thiên hoàng Kōmei có được cơ hội nắm quyền lực tuyệt đại của một Thiên hoàng mà các đời trước trong mấy thế kỉ đã không có được. Thiên hoàng Kōmei rất kiên định trong việc ủng hộ công vũ hợp thể và luôn tỏ thái độ cứng rắn với những người âm mưu lật đổ Mạc phủ. Nhưng hết lần này đến lượt khác, Mạc phủ liên tục kí kết điều ước thông thương với ngoại bang càng khiến sự căng thẳng giữa triều đình và Mạc phủ dâng cao, dù mong muốn của triều đình chỉ là đuổi hết người ngoại quốc ra khỏi nước Nhật.

Bất luận là phe khai quốc hay phe nhương di, trong nội bộ các phe này luôn có sự thay đổi phương châm đến chóng mặt. Kết quả của việc này sinh ra những mối quan hệ đối địch hay đồng minh xoành xoạch đến kinh ngạc. Trước kia, phiên Satsuma giống như một vương quốc độc lập chẳng quan tâm gì tới Mạc phủ, nhưng cuối năm 1861, vị chúa phiên trẻ tuổi là Shimazu Mochihisa (sau đổi thành Tadayoshi) (1840-1897) có phái sứ giả lên kinh đô, đề xuất phương sách khiến Mạc phủ nghe theo ý của thiên tử. Sứ giả của Mochihisa dâng tặng Thiên hoàng Kōmei một thanh kiếm. Thiên hoàng tự tay chấp bút, viết nên mấy dòng thơ waka hàm ý cảm tạ như sau:

Yo wo omou

Kokoro no tachito shirare keri

Saya kumori naki

Mono nofu no tama²¹

(Tạm dịch: Ta nhận thấy thanh kiếm có tâm biết nghĩ đến đời, đó là linh hồn người võ sĩ không chút vẩn đục.)

Nhận được bài thơ do chính tay Thiên hoàng Kōmei viết tặng, Shimazu Mochihisa và cha là Hisamitsu cảm động mà rơi lệ.

Tháng 6 năm 1862, cha con phiên chủ Mochihisa và Hisamitsu phái sứ giả lên kinh, thuật lại cho Tả đại thần Konoe Tadahiro và Quyền Đại nạp ngôn Konoe Tadafusa về cái chí cần vương của mình, cũng như truyền đạt quan điểm của mình là việc cấp bách lúc này là cải cách nền chính trị của Mạc phủ. Sứ giả còn thể hiện ý lo lắng của phiên chủ về tình trạng bảo vệ chốn cung cấm không được đầy đủ, nên tuyên bố đã quyết định dẫn binh lên kinh đô. Konoe Tadafusa kinh ngạc, ngăn cản đề nghị cử binh viện trợ không mấy hay ho này. Thế nhưng Hisamitsu bỏ ngoài tai, lấy danh nghĩa phiên chủ mà dẫn theo chừng một nghìn binh sĩ trong phiên lên kinh vào ngày 15 tháng 6. Hisamitsu viện cớ vào kinh là để “cởi trói” cho đám Konoe Tadahiro, Takatsukasa Masamichi, đặt Konoe Tadahiro vào vị trí quan bạch thay cho Kujō Naotada. Ngoài ra, Hisamitsu còn yêu cầu cải tổ Mạc các, như để Tokugawa Yoshinobu giữ chức giám hộ cho tướng quân, đòi đưa chúa phiên Fukui trước đây là Matsudaira Yoshinaga vào chức đại lão. Sự thật, đề xướng của Hisamitsu chỉ là để thực hiện công vũ hợp thể. Ý đồ của Hisamitsu là quét sạch bọn quan lại phản đối chính sách công vũ hợp thể bất luận kẻ đó thuộc triều đình hay Mạc phủ. Ngoài miệng thì họ Shimazu nói để buộc tướng quân thề tôn sùng triều đình, xây dựng thể chế ưu việt làm vang dội uy danh hoàng tộc ra tận hải ngoại. Để kiểm tra lòng trung thành của phiên trấn Satsuma là thực hay hư, đêm đó Thiên hoàng Kōmei bí mật ra sắc lệnh cho Hisamitsu trấn áp các phần tử bất ổn ở kinh đô.

Bảy ngày sau, Shimazu Hisamitsu hành động. Trước khi Hisamitsu vào kinh thì phiên sĩ các phiên trấn đề xướng tôn vương nhương di và đám lãng sĩ đều nghĩ rằng Hisamitsu đang dẫn đầu trọng phong trào đánh đổ Mạc phủ. Nhưng bây giờ thì đã rõ ràng rằng ý đồ của Hisamitsu dừng lại ở việc cải cách bộ máy Mạc phủ, không có chí đánh đổ thể chế này nên các chí sĩ phe tôn nhương thất vọng lớn. Đám phiên sĩ Hagi, vốn đòi dùng vũ lực để đánh đổ Mạc phủ, cùng phiên sĩ các phiên khác tập kết tại nhà trọ Terada-ya trong quận Fushimi. Đám phiên sĩ quá khích của Satsuma cũng hợp lưu tại đây. Mục đích của họ là ám sát Quan bạch Kujō Naotada và Sở ti đại Sakai Tadaaki. Giữa đám chí sĩ quá khích, trong đó có cả người phiên Satsuma, và đám phiên sĩ Satsuma vâng lệnh chúa Hisamitsu xông đến nhà trọ Terada-ya đã xảy ra xô xát. Đám chí sĩ quá khích bị chém chết hết. Vì công lao này mà Thiên hoàng ban cho Hisamitsu thanh đoản kiếm Samonji của mình, tuyên chỉ ban cho danh hiệu “phù lãng trấn phủ”. Qua sự kiện này mà thanh danh Hisamitsu trong triều đình càng tăng cao.

Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ thì vào thời kì này, hầu như Mutsuhito không xuất hiện. Tháng 12 năm 1862, Mutsuhito đưa tiễn Kazu-no-miya trên đường xuống Edo. Mặc dù mới chỉ mười tuổi nhưng chắc hẳn Mutsuhito cũng đã để ý đến nỗi ưu tư của Kazu-no-miya. Ba năm trước đó, tức năm Ansei thứ 3, nghi lễ đọc sách lần đầu cho Mutsuhito được tổ chức bí mật, đến cuối tháng 6 năm 1862 thì được tổ chức chính thức như nghi thức của Thiên hoàng Kōmei vào năm 1839, việc này đã được thuật ở chương trước. Từ đầu mùa hè, dịch sởi lan truyền gây nguy hại đến cả trong cung. Thiên hoàng lệnh cho tế lễ cầu nguyện ở Đền Gion và cũng ban cho Mutsuhito lá bùa trừ bệnh.. Ngày 3 tháng 9, người, em gái duy nhất đến thời điểm bấy giờ của Mutsuhito qua đời khi chưa tròn một tuổi. Một ghi chép nữa là việc Mutsuhito lần đầu tiên thử vẽ tranh. Những tin tức rời rạc này được chắp nối với các sự kiện được ghi trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, được nhắc đến một cách đơn giản mà đầy chi tiết cùng với sự kiện. Chẳng hạn như ở mục năm 1862, có ghi chép rằng trong hội phóng sinh ở Đền Iwashimizu Hachiman theo lệ thường niên vào ngày 15, các loại bồ câu, khổng tước được thả trong sân. Đêm đó Thiên hoàng Kōmei thưởng trăng ở Điện Seiryō, các nữ quan dâng rượu ngọt lên Mutsuhito.

Ngày 13 tháng 9, nhóm ba vị quý tộc Iwakura Tomomi, Chikusa Arifumi và Tomi-no-kōji Hironao bị luận tội thông đồng với Mạc phủ ép buộc Kazu-no-miya giáng giá. Ba người này bị xử phạt câu thúc tại gia và bị ép phải cạo đầu, từ bỏ quan vị.

Bối cảnh của sự việc kinh ngạc này là sự lớn mạnh nhanh chóng của phe tôn vương nhương di. Các phần tử bất bình trong phe tôn nhương ngày càng xuất hiện nhiều hơn, tiến tới chỗ hành động quá khích hơn trước. Những người chống đối nếu không bị sát hại thì cũng trở thành đối tượng đe dọa. Đúng một tháng trước sự kiện này, thuộc hạ tâm phúc của Quan bạch Kujō Hisatada là Shimada Sakon bị tập kích và giết chết. Thủ cấp bị đem bêu ở bờ sông Shijō, còn tay chân bị chặt đứt lìa, vứt xuống sông Takase. Bắt đầu từ sự việc này mà nhiều vụ “thiên tru” theo cách gọi của phe quá khích liên tiếp xảy ra như một làn sóng. Mạc phủ bất lực, không trấn áp được tình hình. Những kẻ ám sát nhanh chóng chiếm được ưu thế. Họ còn cảnh cáo các triều thần can dự sâu vào việc giáng giá Kazu-no-miya, đặt mục tiêu tấn công sáu người nam nữ trong cung mà họ gọi là “tứ gian lưỡng tần”. Trong số các quý tộc triều đình cũng xuất hiện những người đồng tình với việc này, và lúc này phe nhương di đang thao túng chính sự ở các phiên trấn lớn. Dù Thiên hoàng Kōmei ủng hộ Mạc phủ đã được nhắc tới nhiều lần, nhưng trong tình trạng nguy kịch này, Thiên hoàng viết trong sắc thư, gửi Iemochi rằng: “Nhương di là ý nguyện của Trẫm bấy lâu, đến nay vẫn không hề thay đổi”. Nhìn từ phía những kẻ thi hành “thiên tru” thì chắc hẳn họ hiểu rằng Thiên hoàng công nhiên thừa nhận hành động của mình.

Những sự kiện như thế này đã ảnh hưởng như thế nào đến việc hình thành con người bên trong Mutsuhito, quả thật khó tưởng tượng. Liệu Mutsuhito hãy còn quá trẻ để hiểu được những sự việc chốc chốc lại xảy ra bên ngoài hoàng cung? Liệu mọi sự tranh luận gay gắt, vô số những chuyện ám sát đều được ngăn không cho lọt đến tai Mutsuhito? Hay là, dù ở sâu trong chốn cung cấm thì Mutsuhito hẳn cũng để ý được chuyện lộn xộn gì đang xảy ra khi những người trong cung mình thường gặp mặt nay bỗng dưng biến mất? Không biết Thiên hoàng Kōmei có giải thích cho hoàng tử về lí do khiến mình xúc động, tiều tụy đi hay không. Chỉ có thể nói chắc một điều rằng, hiện thực khốc liệt của thời đại đang dần thâm nhập thế giới cung đình, vốn tồn tại trong cái trật tự và quy củ mang tính truyền thống mấy trăm năm qua. Bây giờ, sự thay đổi đang trở thành chuyện thường nhật ở nơi này.

Tư liệu tiếng Anh về hoạt động của người Nga ở Tsushima, xem George Alexander Lehsen, Chiến lược của Nga đối với Nhật trang 448-459. Ghi chép của Lensen chủ yếu dựa trên tư liệu phía Nga.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 242-243. Konishi Shirō (cuốn Khai quốc và nhương di, trang 226) nhấn mạnh tinh thần phản kháng của cư dân Tsushima đối với người Nga. Cư dân Tsushima cho rằng nếu không chiến đấu bảo vệ hòn đảo của mình khỏi kẻ xâm lược Nga thì sẽ không dễ dàng giải quyết được mối đe dọa từ Anh quốc. Sĩ quan hải quân Nga là Konstantin Pavlovich bày tỏ thất vọng khi thấy người Nga vội rút đi ngay khi nhận được cảnh cáo từ James Hope.↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 243-247; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 243. Chúa phiên Hagi là Mōri Takachika (1819-1871), trong thời kì này còn được biết đến với tên Yoshichika. Chúa phiên Tsushima là Sō Yoshiaki (1847-1902).↩

Khi chuyển đổi niên hiệu thì các tội nặng nhẹ đều được tha miễn (trừ cực hình) và người già được chu cấp gạo, tuổi càng cao thì càng nhận được nhiều. Tham khảo Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 537-539.↩

Một đoàn sứ tiết với quy mô lớn được phái sang Âu châu vào năm 1862. về đoàn sứ tiết này, tham khảo Haga Tōru, Sứ tiết của đại quân và Donald Keene, Nhật kí về nước Nhật cận đại.↩

Kiến giải này vốn là ý kiến của Nagai Uta.↩

Nguyên văn là nghịch lân (gekirin). Nagai sử dụng từ này nhiều lần trong câu chuyện của mình.↩

Tam Hàn: ba nước cấu thành niên xứ Triều Tiên thời cổ: Bách Tế (Baekje), Cao Câu Ly (Goguiyeo) và Tân La (Silla). (N.D.)↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 611-616.↩

Khi kí kết hiệp ước với Phổ thì Mạc phủ được biết rằng phía đối tác không chỉ có Phổ mà gồm cả các nước trong Liên bang Bắc Đức nên trong nội bộ Mạc phủ cũng hoảng loạn và lo lắng. Phía Nhật nghĩ mình đã bị lừa kí hiệp ước với Phổ và các nước lân cận. Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 234-235 và Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 488- 489.↩

Về bức thư của Kazu-no-miya, tham khảo Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 489- 490 và Kazu-no-miya của Takebe Toshio, trang 66.↩

Tên Chikako do Thiên hoàng Kōmei ban trong lễ tuyên hạ nội thân vương vào ngày 28 tháng 5 năm 1861. Tham khảo Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 559.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 267. Nakayama Tadayasu cũng bị cấm vào chầu.

Imadegawa Saneaya (1832-1864) cũng bị xử nhưng nhanh chóng hồi phục danh dự, được cử làm sắc sứ đến lăng Thiên hoàng Jimmu để cầu nguyện nhương di vào năm 1863.↩

Số người được suy đoán nhiều chỗ khác nhau. Theo tư liệu được trích dẫn nhiều nhất thì số người gồm 7.896 người, 280 con ngựa, 7 440 tấm đệm ngủ, 1.380 cái gối, 8.060 bát cơm, 5.210 bát canh, 1.040 mâm đựng và 2.110 cái đĩa (Takebe, Kazu-no-miya, trang 83; Konishi, Khai quốc và nhương di, trang 214). Ngoài ra còn có số người được phân bổ để bảo vệ ở các điểm quan trọng dọc đường. Theo Ōya Sōichi (Toàn tập Ōya Sōichi, cuốn 23, trang 278) thì có chừng hai vạn người hộ tống.↩

Bấy giờ Andō có tên Nobuyuki, đến tháng 4 năm 1862 thì đổi tên thành Nobumasa, có lẽ vì nghĩ rằng cái tên mang lại xui xẻo.↩

Một đoạn trong “trảm gian thú ý thư” được trích dẫn trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 764-765.↩

Di thư này là ngụy tạo. Tham khảo Ōya Sōichi, Toàn tập Ōya Sōichi, cuốn 23, trang 276.↩

Theo tin đồn thì Townsend Harris cho rằng Thiên hoàng Kōmei cản trở việc mở cửa nên ám thị với Andō phế bỏ Thiên hoàng. Cả hai học giả quốc học (Hanawa Jirō và Maeda Kensuke) mà Andō lệnh cho kiểm tra các trường hợp phế bỏ Thiên hoàng đời trước đều bị ám sát vào tháng 1 năm 1863. Tham khảo Ōya Sōichi, Toàn tập Ōya Sōichi, cuốn 23, trang 276. Trường hợp phế bỏ Thiên hoàng đời trước có thể kể đến Thiên hoàng Junnin thời Nara, bị xử lưu đày sau khi bị ép thoái vị.↩

Thiên tru (tenchū) mang nghĩa là trời phạt. Từ này được dùng để chỉ những vụ ám sát, nhất là vào cuối thời Mạc phủ (thay trời hành đạo, trừng phạt kẻ ác). (N.D.)↩

Tham khảo Ōya Sōichi, Toàn tập Ōya Sōichi, cuốn 23, trang 281 có bản đồ ghế ngồi trong hôn lễ và ý kiến của Ōya.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 273. Từ tachi có hai nghĩa là “thái đao” (thanh kiếm hiến tặng cho Thiên hoàng Kōmei) và “khí chất” (khí chất mang tính ái quốc của chúa phiên Satsuma). Từ saya có nghĩa là “bao kiếm”, còn có nghĩa là “trong sạch” (sayaka).↩

CHƯƠNG 8

CHINH DI ĐẠI TƯỚNG QUÂN!

Vị thế của Thiên hoàng và tướng quân đổi chiều cho nhau được thể hiện sinh động bằng sự kiện xảy ra ở Thành Edo vào ngày 17 tháng 1 năm 1863. Ngày hôm đó, sắc sứ, Quyền Trung nạp ngôn Sanjō Sanetomi và phó sắc sứ Anegakoji Kintomo mang sắc thư của Thiên hoàng Kōmei gửi Tướng quân Iemochi tiến vào Thành Edo. Nội dung sắc thư ngắn gọn, trình bày rõ ràng chủ trương nhương di không mảy may dao động của Thiên hoàng Kōmei, yêu cầu Mạc phủ quyết định kế sách nhương di, mau chóng bố cáo với các daimyō và họp bàn kĩ càng để chọn kế hay, nhất định bài trừ “lũ mọi rợ xấu xa”¹. Đây là chủ trương được lặp đi lặp lại từ trước đến giờ của Thiên hoàng Kōmei. Điểm mới không nằm ở nội dung sắc thư, mà nằm ở cách giao sắc thư của sắc sứ đến tướng quân.

Từ trước đến nay, phàm khi sắc sứ bái yết tướng quân thì có lệ tướng quân tiếp đón ở đại sảnh và chễm chệ ngồi ở hàng trên.² Sắc sứ phủ phục ở hàng dưới, viên tấu thư đọc tên và chức tước của sắc sứ. Sắc sứ đợi tướng quân gật đầu rồi đi bằng đầu gối tiến lên hàng trên, cúi đầu dâng sắc thư rồi lại đi bằng đầu gối lùi xuống hàng dưới. Đây là cách thức từ trước đến nay. Nhưng Sanjō Sanetomi dị nghị về tập quán này, cho rằng chẳng những không phù hợp với sự uy nghiêm của triều đình mà còn là sự sỉ nhục triều đình. Sanjō đánh tiếng trước với quan thủ hộ Kyōto là Matsudaira Katamori về ý này, yêu cầu phải thay đổi cách thức Mạc phủ đón tiếp sắc sứ.

Mạc phủ khắc cốt ghi tâm kháng nghị của Sanjō. Bên trong Mạc phủ cũng họp bàn nhiều về vấn đề này. Đến ngày tiếp sứ, đầu tiên sắc sứ Sanjō Sanetomi tiến lên hàng trên của đại sảnh, còn Tướng quân Iemochi ở hàng giữa, đợi sắc sứ gật đầu rồi tiến lên hàng trên, đón nhận sắc thư. Đây là khoảnh khắc quyết định vị thế của hai bên đảo chiều cho nhau. Và những nghi lễ sùng bái hoàng thất mà Mạc phủ phải thay đổi không chỉ dừng lại ở bấy nhiêu đây.

Mạc phủ rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Rõ ràng Mạc phủ mong muốn cải thiện mối quan hệ với triều đình. Vì vậy cần phải đuổi “lũ mọi rợ xấu xa” theo mệnh lệnh của Thiên hoàng. Tuy nhiên, trong Mạc các cũng có những người sáng suốt như giám hộ của tướng quân là Tokugawa Yoshinobu hay chính sự tổng tài (người nắm mọi quyền quyết định về chính sự) là Matsudaira Yoshinaga. Thảy họ đều nhận thấy rằng nhất định phải khai quốc, mở cửa đất nước. Tuy nhiên, Tướng quân Iemochi không còn lựa chọn nào khác hơn việc hứa hẹn với Thiên hoàng Kōmei về việc thi hành nhương di.

Việc vị thế của Thiên hoàng và tướng quân đổi chiều cho nhau nhanh chóng đến tai phiên chúa các nơi. Nhiều vị daimyō cảm thấy cần phải lên kinh đô. Từ trước đến nay, Mạc phủ nghiêm cấm các daimyō vào kinh, đến nỗi daimyō các xứ phía tây hằng năm đến Edo chầu chực phải chọn tuyến đường vòng tránh xa Kyōto. Tuy nhiên, đến nước này thì lệnh cấm của Mạc phủ đã mất hiệu lực. Bây giờ thì daimyō các phiên trấn đua nhau viếng thăm kinh đô và trung tâm chính trị chuyển từ Edo sang Kyōto. Triều đình cũng lợi dụng thế lực của các phiên chúa lần lượt viếng Kyōto để bắt ép Mạc phủ phải thay đổi các lề xưa thói cũ. Đây là lần đầu tiên trong hơn 500 năm qua mà Thiên hoàng có được quyền lực chính trị như thế này. Tuy nhiên, cái đích của triều đình không nằm ở việc Thiên hoàng nắm được quyền lực mạnh mẽ hơn mà nằm ở việc thi hành chính sách nhương di, đánh đuổi ngoại bang. Ảnh hưởng của sự thay đổi trong vị thế đôi bên cũng tác động đến cả giới quý tộc trong triều. Từ trước đến nay, tầng lớp này không can dự đến quốc sự, mà nếu có quan tâm đến chính trị đi nữa thì cũng chỉ giới hạn ở những chuyện trong cung, những lễ nghi phép tắc mà thôi. Tuy nhiên, bây giờ là lúc các quý tộc tích cực tham gia vào chuyện chính trị, tiến một bước đến hướng đi phục hồi quyền lực cho hoàng thất.

Uy quang của Thiên hoàng được nâng cao vào năm 1863, khi việc tướng quân nhập kinh, vốn đã bị bỏ qua hơn 200 năm được phục hồi trở lại. Qua việc này, Tướng quân Iemochi muốn thể hiện thành ý tôn sùng đối với triều đình, đề cao thành quả công vũ hợp nhất. Như để báo trước, đầu tiên là giám hộ của tướng quân là Tokugawa Yoshinobu cùng các trọng thần trong Mạc các vào kinh trước. Ngày 27 tháng 2, Tokugawa Yoshinobu vào triều và được Thiên hoàng Kōmei tiếp kiến ở Tiểu Ngự sở. Ba ngày sau, Yoshinobu đến thăm Gakushū-in, trường học cho con em quý tộc do tiên đế, Thiên hoàng Ninkō lập ra. Nhân lúc này, Yoshinobu thông qua các quan nghị tấu và vũ gia truyền tấu mà tâu lên ba điều. Thứ nhất là thay đổi tập quán rất nhiều hoàng tử phải cạo đầu xuất gia, nay nên lập tất cả hoàng tử làm thân vương và cho tại gia. Thứ hai, từ lâu nay việc Thiên hoàng du lãm các nơi bị bỏ phế thì nay theo lệ xưa mà phục hồi, tổ chức vào mùa xuân và thu. Thứ ba, cho phép Thân vương Son-yu (bị bắt cạo đầu, ẩn cư trong sự kiện “Đại ngục năm Ansei” và được tha năm trước) hoàn tục. Cả ba việc này, Yoshinobu tâu lên đều nhằm mục đích lấy lòng Thiên hoàng Kōmei cho chủ nhân là Tướng quân Iemochi. Điều kiện cuối được thi hành ngay. Ngày 18 tháng 3, sắc lệnh cho phép Thân vương Son-yu để tóc hoàn tục được ban ra. Thân vương Son-yu hoàn tục, xưng là Nakagawa-no-miya và nhanh chóng trở thành tâm phúc được tín nhiệm của Thiên hoàng Kōmei. Thời trẻ nhiệt huyết của vị thân vương này được ca tụng như vị anh hùng Thân vương Morinaga thời Kemmu tái thế³, về sau được phe sùng bái xem như nhân vật trung tâm của cuộc vận động nhương di. Có điều kì lạ là Thân vương Nakagawa-no-miya Asahiko lại nằm ngoài sự quan tâm của các học giả lịch sử hiện đại, nhưng thực ra đây là nhân vật thế lực ngầm trong triều đình⁴. Từ việc nhiều lần thay đổi tên gọi, ta có thể thấy được cuộc đời của vị thân vương này đầy sóng gió và có sức ảnh hưởng khá lớn⁵. Khi còn là tăng sĩ ở Chùa Shōren-in thì thân vương này đã là người có sức hút ghê gớm, có thể mời gọi các chí sĩ ưu quốc khắp cả nước đổ về.

Trong thời kì này, quyền lực chính trị của triều đình Kyōto được nâng cao cùng với việc tướng quân lên kinh, nhưng cũng không đến độ trấn áp được thế lực của phe quá khích. Các chí sĩ phe quá khích đổ dồn thái độ căm ghét lên đầu những nhân vật bị nghi ngờ là bắt tay với Mạc phủ. Làn sóng giết chóc của những kẻ ám sát hoành hành khắp các đại lộ ở kinh đô. Có người bị giết, có kẻ bị dọa giết. Đêm 10 tháng 3 năm 1863, Nho sĩ kiêm đại phu Ikeuchi Daigaku (1814-1863) bị bốn kẻ tập kích ám sát. Như thường lệ, những kẻ ám sát để lại tờ “trảm gian trạng”⁶ kể tội nạn nhân như sau:

Kẻ này trước đây vốn mang ân những bậc quyền quý, đi theo các chí sĩ chính nghĩa vào năm Mậu Ngọ (1858) giúp được nhiều việc có ích. Nhưng rồi hắn phản bội, thông đồng với lũ quan lại bất chính khiến nhiều chí sĩ trung thành ở các phiên phải bỏ mạng, không tránh khỏi tội. Tội ác của hắn thiên địa bất dung, vậy nay phải chịu thiên tru mà bêu đầu.

Trước đây, Ikeuchi Daigaku là một trong tứ trụ, tứ thiên vương phe tôn nhương cùng với Umeda Umpin, Yanagawa Seigan và Rai Mikisaburō. Trong sự kiện “Đại ngục năm Ansei”, Ikeuchi bị Mạc phủ cho là nhân vật nguy hiểm, bị truy cùng đuổi tận. Cuối cùng, Ikeuchi ra đầu thú và chịu hình phạt khá nhẹ là lưu đày một thời gian ngắn, tránh được tội chết. Chính vì vậy mà Ikeuchi bị nghi ngờ thông đồng với Mạc phủ, là kẻ gian bán đứng đồng chí nên phải hứng chịu thiên tru.

Những kẻ ám sát vẫn chưa thỏa mãn khi giết chết Ikeuchi. Chúng còn cắt hai tai, một đem vứt vào dinh thự của Nakayama Tadayasu, tai kia thì ném vào nhà Thân vương Ōgimachi Sanjō Sanenaru, kèm theo thông báo rằng nếu không sớm từ chức thì sẽ chịu số phận tương tự. Hai người Nakayama và Ōgimachi bị tố cáo là đạo đức giả, kẻ ngụy tạo, bên ngoài thì ra rả chính nghĩa, chính đạo nhưng bên trong ngấm ngầm làm chuyện vô đạo. Những kẻ ám sát cho rằng hai người này một mặt làm bộ tận lực vì công vũ hợp thể nhưng mặt kia lại nhận hối lộ để ngầm báo mật sắc cho các phiên trấn, tội này không thể dung tha. Tadayasu nổi xung trước lời cáo buộc này, nhưng cuối cùng cảm thấy nguy hiểm nên cùng Sanenaru cáo bệnh từ quan. Sanjō Sanetomi trở thành giám hộ cho Thân vương Mutsuhito thay cho Tadayasu.

Năm 1863 là năm các vụ bạo hành, đe dọa xảy ra liên tiếp. Bọn võ sĩ các phiên trấn bị ngọn lửa nhương di làm sôi sục, cùng bọn lãng sĩ khắp nơi ngang nhiên lộng hành ở các đại lộ trong kinh đô, liên tiếp gây ra nhiều vụ sát thương. Bấy giờ, đủ mọi tin đồn thất thiệt lan truyền, kinh đô thường xuyên bị bao trùm trong bầu không khí căng thẳng. Trong năm xảy ra hơn 70 vụ chém người, phóng hỏa, đe dọa. Từng vụ đều có “trảm gian trạng” kể tội, nêu rõ lí do để lại bên đầu nạn nhân, hay cảnh cáo thiên tru dán trên tường nhà. Phía Mạc phủ (Sở ti đại và sở Bugyō coi sóc kinh đô) không biết phải làm sao trước tình trạng vô pháp này nên mới đẩy vai trò trấn áp các chí sĩ ngang tàng vào tay triều đình, bởi vì các vụ giết chóc, bạo hành quá khích này đều được tiến hành dưới danh nghĩa vì triều đình. Thiên hoàng Kōmei vốn không mảy may thay đổi quan điểm bảo hệ Mạc phủ, bấy giờ mới tập hợp các võ sĩ 16 phiên trấn đóng tại Kyōto về Gakushū-in. Thiên hoàng ra lệnh nghiêm cấm việc dán thư nặc danh cảnh cáo thiên tru lên nhà các vị quý tộc, cấm dùng thủ đoạn quá khích để can dự vào quốc sự. Nếu có bất bình bất mãn thì cứ công nhiên trình bày với nhà chức trách các địa phương. Thiên hoàng còn triệu tập daimyō các phiên đóng tại Kyōto về Tiểu Ngự sở, lệnh cho quan bạch truyền đạt ý hướng quán triệt nhương di, yêu cầu họ thẳng thắn đóng góp ý kiến về phương sách củng cố quốc phòng.

Nạn nhân của những vụ bạo hành giết chóc không chỉ có người sống. Ngày 11 tháng 3, 14 lãng sĩ xông vào Chùa Tōji-in, chém đầu các pho tượng gỗ ba đời Tướng quân Ashikaga, đính kèm “trảm gian trạng” rồi đem bêu ở bờ sông Sanjō.⁷ Đương thời, việc này được xem như để ngầm ám chỉ đến ba đời nhà Tướng quân Tokugawa. Viên thủ hộ Kyōto là Matsudaira Katamori lập tức hạ lệnh truy tìm thủ phạm. Chẳng bao lâu sau thì lũ chém đầu tượng gỗ bị bắt không sót tên nào (dù bọn ám sát đương thời không kẻ nào bị bắt) và nhiều cuộc nghị luận diễn ra để luận tội chúng.⁸

Ngày 21 tháng 4, Tướng quân Tokugawa Iemochi dẫn theo hơn 3.000 gia nhân lên kinh, vào Thành Nijō vốn là nơi trú chân của tướng quân tại Kyōto. Có thể nói chuyến lên kinh của Tướng quân Iemochi là ván bài nguy hiểm vì phe nhương di lởn vởn khắp mọi ngóc ngách Kyōto. Bất cứ lúc nào, ở đâu cũng có thể kẻ nào đó xả thân mà lao vào hành thích tướng quân. Ngày hôm sau, Iemochi cho giám hộ Yoshinobu thay mình vào triều, trần tạ về những thiếu sót về chính sự từ khi mình nhậm chức tướng quân, thỉnh cầu Thiên hoàng ủy nhiệm quyền chính sự theo lệ xưa và được chấp thuận.

Ngày 24 tháng 4, Iemochi tự thân vào triều để bày tỏ lòng kính trọng, được Thiên hoàng Kōmei tiếp kiến ở Tiểu Ngự sở và được ban cho chén rượu. Sau đó Thiên hoàng mời Iemochi đến thư phòng tiếp chuyện, ban thưởng trà bánh. Thái độ của Thiên hoàng tiếp đón tướng quân tuy hợp phép, hợp lẽ nhưng không phải là trịnh trọng. Bấy giờ trong cung đã xếp sẵn chỗ ngồi của tướng quân là sau vị trí của nội đại thần, ở hàng thứ năm. Thái độ hiếu thuận của Iemochi khi tâu lên Thiên hoàng rằng từ nay về sau nếu có sai sót trong chính sự miền Kantō thì xin cứ thẳng thừng chỉ bảo thật khác xa với sự ngạo mạn của Tokugawa Iemitsu tỏ ra với triều đình năm 1634 khi xưa. Kể từ khi Iemitsu vào kinh năm đó thì nhà tướng quân dứt hẳn chuyện lên kinh. Thời Tokugawa Iemitsu là thời quyền lực tướng quân lên đến cực đỉnh, chỗ ngồi của tướng quân trong cung còn xếp trên cả quan bạch.⁹ Nhưng lần đối diện này thì hình ảnh Thiên hoàng Kōmei dường như lấn áp cả Tướng quân Iemochi.

Trong lúc tiếp kiến, theo lệ Thiên hoàng lại mang các yêu cầu ra nhắc lại. Đó là yêu cầu Mạc phủ triệt để thi hành chính sách nhương di đã công bố trước đó. Sau khi bái kiến Thiên hoàng, Tướng quân Iemochi đến thăm Ngự điện Wakamiya của Thân vương Mutsuhito, tặng nhiều món trân quý như một thanh bảo kiếm, 500 lá bạc, 20 lá vàng, hai bức tranh cuộn, một bình hoa, 50 cuộn gấm Yamata cùng những thứ khác. Ngày 27 tháng 4, ba ngày sau, Thiên hoàng Kōmei phái sứ giả đến Thành Nijō, ban cho Iemochi quà tặng từ Thiên hoàng và Thân vương Mutsuhito.

Sau khi kết thúc một loạt lễ nghi này, Thiên hoàng Kōmei lại bị gánh nặng phiền não đè nén. Ngài lo lắng và bực tức vì lũ “mọi rợ” cứ ở lì tại Nhật. Ngày 28 tháng 4, lần đầu tiên trong đời, Thiên hoàng rời bỏ Ngự sở theo ý muốn của mình¹⁰ để viếng thăm hai đền thờ Kamo, cầu nguyện cho sự nhương di được thành tựu.¹¹ Bấy giờ quan bạch cùng hàng quý tộc từ hữu đại thần trở xuống đều đi theo. Tướng quân Iemochi cũng dẫn theo giám hộ Tokugawa Yoshinobu cùng daimyō các phiên trấn theo hầu. Dọc đường trời đổ mưa, khi phụng liễn¹² của Thiên hoàng đi qua trước đoàn của Iemochi thì từ Iemochi trở xuống đều xuống ngựa, vứt ô mà quỳ gối trên đường. Vô số người dân Kyōto đổ về để nhìn Thiên hoàng, hay chí ít được có cơ hội nhìn phụng liễn của Thiên hoàng một lần trong đời khiến đường sá đến Đền Kamo kẹt kín.¹³

Bấy giờ có Takasugi Shinsaku thuộc phe nhương di quá khích của phiên Chōshū, khi thấy đoàn Iemochi đi qua trước mặt liền hướng về tướng quân, làm điệu bộ như đang diễn kịch mà hô to: “Chinh di đại tướng quân!” Chuyện này trở nên nổi tiếng sau đó bởi Takasugi châm chọc “Đại tướng quân” Iemochi mang trọng trách “chinh di” nhưng lại không hoàn thành bổn phận.

Chuyến lên kinh lần này của Iemochi đối với Thiên hoàng Kōmei là một thắng lợi lớn. Tận hưởng dư vị thắng lợi, Thiên hoàng không dễ gì để vị khách quý rời khỏi lãnh đô. Nhưng đến ngày 6 tháng 5, đã quá kì hạn so với dự định ban đầu là lưu lại Kyōto mười ngày nên Iemochi thông báo đã đến lúc phải về Edo. Hay tin, các triều thần đều thất vọng. Trong thời kì này, triều đình chia thành hai phe chính: phe thúc đẩy công vũ hợp thể và phe còn lại xem thời gian Tướng quân Iemochi lên kinh là cơ hội tuyệt hảo để đẩy tướng quân vào đường cùng, chiếm thế thượng phong với Mạc phủ. Tuy mục đích của hai phe khác nhau nhưng đều thống nhất ở điểm là nếu Iemochi ở kinh đô càng lâu thì mình càng đến gần mục đích hơn. Tuy nhiên, lúc này Mạc phủ hết sức mong muốn Iemochi nhanh chóng trở về để xử lí hậu quả của sự kiện xảy ra ở làng Namamugi, Kanagawa vào năm trước. Sự kiện xảy ra ngày 14 tháng 9 năm 1862, khi thương nhân Anh quốc là Charles Richardson cùng ba người đồng hành khác “vô lễ” ngồi yên trên mình ngựa băng qua trước đoàn diễu hành của Shimazu Hisamitsu, chúa phiên trấn Satsuma. Richardson bị chém chết tại chỗ, hai người khác bị thương. Vì việc này nên Anh quốc yêu cầu cả Satsuma và Mạc phủ bồi thường. Rốt cuộc Mạc phủ phải đáp ứng yêu cầu của Anh, nhưng không thể giải quyết sự việc khi Iemochi lên kinh. Vì vậy, Iemochi cần phải nhanh chóng trở về Edo.

Ngày 6 tháng 5, Iemochi vào triều, xin phép Thiên hoàng Kōmei được trở về. Thiên hoàng Kōmei tiếp kiến Iemochi trong gian tiếp khách, nói rằng giữa lúc quốc gia đa sự mà Iemochi về Edo thì thật buồn, nên hãy nán lại Kyōto ít lâu để yên lòng Trẫm. Iemochi cảm kích, quyết định theo ý Thiên hoàng. Thiên hoàng cũng vui mừng, ban cho tướng quân nhiều tặng vật. Trong ngày này, Thân vương Mutsuhito cũng theo hầu bên cạnh nên lần đầu tiên trông thấy Tướng quân Iemochi.

Ngày 28 tháng 5, Thiên hoàng Kōmei rời cung, đến Đền Iwashimizu Hachiman để cầu khấn tránh hoạ ngoại bang. Ban đầu, chuyến đi được dự định vào một tuần trước và Thiên hoàng lệnh cho Tướng quân Tokugawa Iemochi theo cùng. Nhưng rồi kế hoạch bị hoãn lại. Con trai thứ bảy của Tadayasu là Nakayama Tadamitsu (1845-1864) đột nhiên cáo bệnh rồi từ quan vào tháng 4, sau đó bỏ đi khỏi kinh đô¹⁴. Có người đề xướng giả thuyết rằng Tadamitsu âm mưu với lãng sĩ phiên Chōshū, chờ khi Thiên hoàng đi viếng Đền Iwashimizu Hachiman thì cướp phụng liễn, ám sát Tướng quân Iemochi. Ngày 17 tháng 5, tin đồn đến tai Thiên hoàng Kōmei nên ngài hạ lệnh hoãn chuyến đi. Giám hộ của tướng quân là Tokugawa Yoshinobu cũng khuyên Thiên hoàng hủy bỏ chuyến đi. Bản thân Thiên hoàng Kōmei cũng muốn dừng vô thời hạn, nhưng vì sức ép của nhóm quý tộc quá khích mà phải tổ chức đi như đã dự định, chọn lại ngày xuất phát là 28 tháng 5.

Sau sự kiện này, ngày 8 tháng 6, Thiên hoàng Kōmei gửi thư đến Thân vương Nakagawa-no-miya, nói rằng căn bệnh chóng mặt kinh niên lại phát tác nên sợ phải ngồi kiệu đường xa. Vì vậy nên đã báo với Quan bạch Takatsukasa Sukehiro về việc hoãn chuyến đi. Quan bạch khuyên rằng khó lòng thay đổi kế hoạch, nên cứ tổ chức theo đúng dự định. Không lâu sau thì quan nghị tấu quyền trung nạp ngôn là Sanjō Sanetomi vào triều, đòi gặp Thiên hoàng. Sanjō nói vào triều để xác nhận Thiên hoàng là “thực bệnh” hay “hư bệnh”, nhưng dù thế nào đi nữa thì cũng khó chấp nhận hoãn chuyến đi, cần phải theo đúng kế hoạch. Trong số các quan văn thư trong cung, cũng có kẻ bàn rằng bệnh của Thiên hoàng là “hư bệnh” vì ghét phải đi, nên cứ xông vào dùng vũ lực mà ép Thiên hoàng phải lên kiệu. Rốt cuộc Thiên hoàng Kōmei phải hậm hực chấp nhận chuyến đi.

Quan bạch hoảng loạn, đau lòng nhưng không làm gì được để phản kháng phe quý tộc quá khích. Cả Thiên hoàng lẫn quan bạch đều không thể kham nổi lũ quý tộc nóng máu này. Bức thư gửi Nakagawa-no-miya kết thúc bằng việc kêu gọi chúa phiên Shimazu Hisamitsu bàn kế để khiến lũ quý tộc nóng máu mở tầm mắt. Nếu cứ để tình trạng thế này thì e rằng sẽ thành mầm mống của quốc loạn.

Theo như các văn kiện khác thì nhiều điểm nghỉ ngơi dọc đường được dựng lên, đề phòng bệnh tình của Thiên hoàng phát tác. Sự thật là Thiên hoàng Kōmei cũng không khỏe. Khi đến tham bái ngôi đền chính, Thiên hoàng vấp ngã và trong lúc hành hương đến 15 đền phụ thì cận vệ phải đỡ hai bên mới bước đi được.

Có một sự thật mỉa mai đằng sau việc các quý tộc phe nhương di thề thốt tôn sùng Thiên hoàng. Bọn họ thề thốt sùng bái nhưng mặt khác lại làm lơ ý muốn của Thiên hoàng. Khi ngài toan trốn việc hành hương đến Đền Iwashimizu Hachiman thì họ bàn kế dùng vũ lực để ép phải đi. Phe quý tộc nhương di sẽ vui vẻ bỏ mạng sống của mình vì Thiên hoàng nhưng phải thỏa mãn các điều kiện do họ đặt ra.

Quý tộc phe tôn nhương tính kế như thế này: cho Tướng quân Iemochi theo Thiên hoàng đi hành hương, khi đến trước Đền Iwashimizu Hachiman thì bắt nhận thanh “tiết đao”¹⁵ từ Thiên hoàng. Việc đón nhận thanh “tiết đao” sẽ đẩy Iemochi vào đường cùng, xem như đón nhận quyền thay mặt Thiên hoàng để quét sạch mọi rợ nên đành phải thi hành chính sách nhương di. Kế hoạch là như vậy, nhưng Iemochi cũng sớm nhận ra nên cáo bệnh, xin không đi cùng mà để Tokugawa Yoshinobu đi theo. Nhưng khi được gọi đến Đền Iwashimizu Hachiman thì Yoshinobu đột nhiên phát bệnh, lui về cố thủ trong ngôi chùa dưới núi. Dễ dàng thấy được Thiên hoàng Kōmei hoang mang như thế nào trước hai lần từ chối của Mạc phủ. Có lẽ bệnh tình của Thiên hoàng Kōmei là sự tương quan giữa thân bệnh và tâm bệnh. Không chỉ lo lắng đường xa mệt nhọc, mà Thiên hoàng còn sợ không chừng bị bắt cóc hay ám sát dọc đường, nên bản thân muốn hoãn chuyến đi vô thời hạn cũng là điều cực kì dễ hiểu.

Kẻ đe dọa Thiên hoàng Kōmei không phải là những sát thủ chuyên nghiệp, cũng không phải phường võ sĩ hạ cấp lỗ mãng không hiểu phép tắc, mà chính là tầng lớp quý tộc, những con người được cho là yếu đuối bạc nhược và hoàn toàn không biết đến tức giận. Mặt khác, nơi Thiên hoàng đến cầu cứu không phải là các triều thần mà cũng chẳng phải tướng quân, mà là người nắm thực quyền ở phiên trấn Satsuma. Đó là Shimazu Hisamitsu, người đã dấy binh vào kinh đô trấn áp bọn quý tộc quá khích phe tôn nhương trong sự kiện Terada-ya vào năm trước.¹⁶ Thiên hoàng đến Đền Iwashimizu Hachiman có thể không phải chỉ để cầu khấn tránh được hoạ ngoại bang, mà còn là để cầu được giải phóng khỏi đám quý phái tôn nhương dai dẳng đề cao mình.

Không có tư liệu nào cho biết Thân vương Mutsuhito nhận thức như thế nào đối với tiến triển của những sự việc này. Mutsuhito chỉ là một thiếu niên 11 tuổi nên chắc chắn không có cơ hội để nói chuyện chính trị với cha mình. Khi Thiên hoàng Kōmei lên đường hành hương đến Đền Iwashimizu Hachiman thì Mutsuhito cũng đưa tiễn đoàn. Có lẽ lúc đó Mutsuhito không hề biết được rằng chuyến đi là trải nghiệm vất vả thế nào đối với Thiên hoàng Kōmei, nhưng ít nhiều cũng biết được hành động của người cậu trẻ Nakayama Tadamitsu.

Nakayama Tadamitsu nhậm chức thị tòng vào năm 1858. Nhiệm vụ chủ yếu của thị tòng là chơi đùa với người cháu trai Mutsuhito kém mình bảy tuổi. Cái tên Tadamitsu xuất hiện hai lần trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ trước sự kiện nhóm Thiên Tru vào năm 1863. Một lần trong lễ Fukasogi cho hoàng tử¹⁷ và một lần vào bốn tháng sau, khi nhậm chức chi hậu cho hoàng tử.¹⁸ Năm Tadamitsu nhậm chức thị tòng cũng là lúc cha mình là Tadayasu tham gia vào nhóm 88 vị quý tộc kháng nghị phản đối việc Mạc phủ kí hiệp ước thông thương với Mỹ. Tadamitsu tâm phục các chí sĩ đề xướng Tôn nhương luận như Takechi Zuisan (1829-1865), Kusaka Genzui (1840-1864) và Yoshimura Toratarō (1837-1863), cả ba người này đều bỏ mạng trong cuộc vận động đảo Mạc nhằm lật đổ Mạc phủ. Do vậy, tuy còn non trẻ nhưng Tadamitsu đã bắt đầu bước đi trên con đường trở thành người theo chủ nghĩa nhương di.

Nhưng có một nhân vật đóng vai trò chỉ đạo trong việc hình thành tư tưởng của Tadamitsu để trở thành chí sĩ phe tôn nhương. Đó chính là Tanaka Kawauchi-no-suke (1815-1862). Kawauchi-no-suke làm nhiệm vụ thị giảng, trợ giúp học hành cho nhà Nakayama từ năm 1843 nên có lẽ biết đến Tadamitsu từ lúc nhỏ. Cũng như nhiều vị thầy khác mà Tadamitsu tôn sùng, Kawauchi-no-suke cũng có dính líu vào sự kiện Terada-ya. Kawauchi-no-suke bị phe trấn áp phiên Satsuma bắt được và cùng con trai là Sama-no-suke bị đâm chết trên thuyền khi đang được hộ tống về Kagoshima. Xác Kawauchi-no-suke bị thả trôi trên biển Seto. Có lẽ điều quan trọng nhất mà Kawauchi-no-suke dạy cho Tadamitsu là lòng trung thành. Lòng trung thành là thứ mà võ sĩ một phiên dành cho chúa phiên, nhưng nói đúng hơn là thứ hiến dâng cho quốc thể, hay đại diện của nước Nhật, đó chính là Thiên hoàng.

Ngày 30 tháng 10 năm 1862, Tadamitsu ghé thăm nhà trọ của hào sĩ phiên Tosa là Zuisan Takechi Hampeita ở Kyōto. Tadamitsu nói rõ quyết tâm ám sát Iwakura Tomomi và thỉnh cầu Takechi hỗ trợ. Không rõ Tadamitsu nhắm vào Iwakura vì động cơ gì, nhưng theo nhật kí của Takechi thì có vẻ như Tadamitsu tin rằng Iwakura có âm mưu đầu độc hay yểm bùa Thiên hoàng Kōmei. Takechi thuyết phục Tadamitsu nên dừng lại nhưng Tadamitsu bỏ ngoài tai, khi đã quyết tâm hạ sát ý thì không giết không được. Trước mặt Tadamitsu đang hừng hừng máu nóng thì Takechi hứa hẹn sẽ bàn luận kế hoạch với các đồng chí. Đến tháng 11, một người đồng chí thuộc phe quý tộc quá khích là Anegakoji Kintomo nói với Takechi rằng thường nghe Tadamitsu hành xử thô bạo, nên không dám chắc đó có phải là “con người chính nghĩa” ưu tư vì thời cuộc hay không.¹⁹

Takechi nói lại kế hoạch ám sát Iwakura của Tadamitsu cho Sanjō Sanetomi, nhân vật trung tâm của các quý tộc theo phái tôn nhương. Hẳn là Sanjō nói lại chuyện này với cha Tadamitsu là Tadayasu. Đêm khuya hôm đó, Tadamitsu đến chỗ trọ của Takechi thông báo đành phải dừng kế hoạch tập kích Iwakura. Tadayasu không cho phép con trai mình tham gia vào kế hoạch ám sát Iwakura Tomomi. Khi Tadamitsu dọa sẽ tự sát nếu bị ngăn cấm thì Tadayasu nói rằng nếu đã nghĩ đến mức đó thì không còn gì để nói nữa. Nhưng giết Iwakura là hành động liều lĩnh. Đầu tiên nên tố cáo tội trạng của Iwakura đến quan phủ, nếu quan không nghe thì lúc đó cứ tự tay hạ thủ. Còn nếu không hiểu được cái đạo lí này thì cứ giết cha rồi hãy tính chuyện giết Iwakura.

Tadamitsu vấp phải phản đối gay gắt từ Tadayasu nên đành phải từ bỏ kế hoạch ám sát Iwakura. Nhưng đến hôm sau, ngày 1 tháng 11 thì Tadamitsu đổi ý, gọi Takechi đến dinh thự, nói rằng bản thân đã quyết tâm dọn sạch dư đảng của gian thần nên cần ba phiên Satsuma, Chōshū và Tosa ủng hộ. Takechi khiêm tốn nhận lời đề nghị. Và Tadamitsu làm đúng như lời Tadayasu nói, đầu tiên đến nhà Quan bạch Konoe cảnh cáo phải lưu đày Iwakura đi đảo xa, hoặc phải đuổi khỏi kinh đô. Nếu không nghe theo thì mình sẽ từ quan, kết thân với các chí sĩ ba phiên để thực hiện thiên tru. Hai ngày sau, trước nhà ba người Iwakura Tomomi, Chikusa Arifumi, Koga Takemichi đều có giấy cảnh cáo rằng nếu trong vòng hai ngày không chịu rời khỏi kinh đô thì sẽ bị bêu thủ cấp ở bờ sông Kamo, liên lụy đến cả họ tộc. Vì các buổi họp bàn sôi sục không khí nhương di trong triều hay vì lời đe dọa của Tadamitsu mà đến hôm sau thì Iwakura xuống tóc, vài tuần sau thì chuyển đến ẩn dật ở làng Iwakura phía bắc kinh đô. Nhưng Tadamitsu đã bị kế hoạch ám sát Iwakura ám ảnh, không dễ gì thay đổi. Mỗi khi có sự không vừa ý xảy ra thì Tadamitsu đều đổ tội cho Iwakura.

Mặc dù vấp phải sự phản đối gay gắt từ cha nhưng Tadamitsu không nghe theo, không thèm để tâm, thậm chí còn định cắt đứt liên hệ. Sau khi thành công trong việc tống khứ Iwakura, Tadamitsu còn hành động liều lĩnh như bị ma nhập. Ban đầu Tadayasu lo lắng cho đứa con trai cứng đầu bỗng nhiên biệt tăm không rõ tung tích. Tháng 4 năm 1863, Tadayasu xin với triều đình cho con trai mình được từ quan, lí do vì lo nghĩ chuyện nước mà lâm vào cảnh tinh thần bấn loạn. Tadayasu cũng nói sẽ nhanh chóng tìm kiếm con trai, bản thân mình cũng muốn tận mắt xác nhận xem nó có điên khủng thật hay không.

Bấy giờ Tadamitsu đến tá túc ở phiên trấn Chōshū. Tadamitsu đột nhiên xuất hiện rồi biến mất nên quyết không phải là vị khách đáng hoan nghênh đối với phiên Chōshū, mặc dù mối quan hệ với hoàng tộc của Tadamitsu là một điều lợi cho sự nghiệp nhương di. Một phong thư từ Chōshū đề ngày 22 tháng 5 năm 1863 kể về hành trạng của Tadamitsu lúc đó như sau: phiên trấn Chōshū có mua vũ khí, quân hạm từ ngoại quốc. Khi đến Hagi, biết được tin này thì Tadamitsu nổi giận, trách rằng Chōshū là phiên đi đầu trong việc nhương di thì cớ sao lại mua vũ khí tàu bè ngoại quốc, cần phải đập phá hết. Tuy nhiên, các trọng thần trong phiên đâu dễ gì nghe lời Tadamitsu. Tadamitsu tức giận, hôm sau bỏ đến Shimonoseki.

Tháng 9 năm 1863, tổ chức ám sát với tên nhóm Thiên Tru do Yoshimura Toratarō cùng các chí sĩ khác, với Tadamitsu là nhân vật trung tâm, được thành lập²⁰. Nhóm Thiên Tru phất cờ ở xứ Yamato, tập kích giết chết quan lại địa phương. Ban đầu tuy thu được thành công nhưng chẳng lâu sau thì bị trấn áp. Bản thân Tadamitsu trong khi nằm vùng ở phiên Chōshū thì bị thích khách của Chōshū ám sát vào năm 1864²¹.

Bấy giờ Thân vương Mutsuhito hãy còn quá trẻ để hiểu được cuộc vận động nhương di, nhưng hẳn có biết đôi chút về hành động của người cậu Tadamitsu và chủ nghĩa nhương di mà Tadamitsu theo đuổi. Thiên hoàng Minh Trị lên ngôi năm 15 tuổi, lúc bấy giờ có ý kiến chính trị như thế nào thì không ai rõ, nhưng Mutsuhito tỏ ra không giống với ý kiến cha mình là Thiên hoàng Kōmei trong việc bảo hộ thể chế Mạc phủ. Hẳn là Tadamitsu đã có một tầm ảnh hưởng nhất định đến việc hình thành suy nghĩ còn quá non trẻ của Mutsuhito, rằng việc trị quốc ở Nhật Bản là như thế nào, và cần phải ra sao. Hành động của Tadamitsu vốn đã thoát khỏi những quỹ đạo thông thường, vì vậy cũng khó nói rằng Tadamitsu truyền đạt được một tư tưởng triết học chính trị nào đó một cách hệ thống cho Mutsuhito. Nhưng chắc hẳn là hình ảnh một chàng quý tộc trẻ tuổi bất chấp sự phản đối của cha mình và sự đè nén của truyền thống, vẫn đánh cược cả sinh mạng của mình để lật đổ thể chế mà mình căm ghét đã làm lay động chàng thiếu niên mà sau này trở thành Thiên hoàng.

Về nguyên văn của sắc thư bằng Hán văn, tham khảo Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 195. Bản yếu lược được đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 312.↩

Đại sảnh phân làm ba hàng. Hàng dưới có độ cao của một lớp chiếu tatami, hàng giữa có độ cao hai lớp chiếu chồng lên nhau, hàng trên cao ba lớp chiếu.↩

Ōnichi Gen-ichi, Biến chuyển Duy Tân và Thân vương Kuni-no-miya-Asahiko, trang 32, 51.↩

Trong Thiên hoàng thời Bakumatsu, Fujita Satoru (trang 219) gọi Nakagawa-no-miya là “cánh tay của Thiên hoàng”.↩

Nakagawa-no-miya (1824-1891) là con thứ tư của Thân vương Fushimi-no-miya Kuniie, từ thời nhỏ đã trải qua mấy lần đổi tên. Năm 1831, khi được bảy tuổi, thân vương được nhận làm đệ tử ở Chùa Honnō-ji (Bản Năng Tự), đến năm 1836 thì được chuyển sang Ichijō-in (Nhất Thừa Viện), một tiểu viện trong Chùa Kōfuku-ji (Hưng Phúc Tự) ở Nara, tu học với người chú là viện trưởng. Cùng năm, thân vương được Thiên hoàng Ninkō nhận làm con nuôi ở tuổi 12 và kế vị chú mình, trở thành viện trưởng Ichijō-in. Năm sau, được tuyên hạ là thân vương và phải đến năm 1838 mới chính thức trở thành tu sĩ. Theo sắc mệnh, thân vương chuyển sang Shōren-in (Thanh Liên Viện), một ngôi chùa phái Thiên Thai, nơi các quý tộc cung đình xuất gia. Cái tên Shōren-no-miya Son-yu thường xuyên xuất hiện trong văn thư cuối thời Mạc phủ bắt nguồn từ đây. (Vùng đất nơi xây dựng Shōren-in có tên là Awata-no-miya hay Awataguchi-no-miya). Trong số các nhân vật quanh thân vương, có những nhân vật như Umeda Umpin, Ikeuchi Daigaku, Maki Izumi, Hashimoto Sanai, Sakuma Shozan và những người khác bị giết trong vụ Đại ngục năm Ansei, các chí sĩ bị thanh trừng. Thân vương được nhiều người mến mộ như vậy không chỉ là vì mang tư tưởng nhương di nhiệt tình mà còn bởi nhân cách, tài năng của mình. Việc thân vương được các chí sĩ mến mộ khiến Mạc phủ để mắt đến. Trong vụ Đại ngục năm Ansei, thân vương bị xử giam vĩnh viễn ở Chùa Shōkoku-ji (Tướng Quốc Tự), bị giam hai năm trong căn phòng đổ nát (Ōnishi Gen-ichi, Biến chuyển Duy Tân và Thân vương Kuni-no-miya Asahiko, trang 79). Các chí sĩ nổi giận khi biết thân vương bị giam, liền đặt mục tiêu giải cứu lên hàng đầu. Tuy có người muốn đưa thân vương lên làm chinh di đại tướng quân, đánh đổ Mạc phủ nhung thân vương vẫn chủ trương công vũ hợp thể. Họ đưa thân vương lên làm đầu mục của phe nhương di, lập kế hoạch bí mật để giết sạch không chỉ quan lại Mạc phủ mà còn giết cả “bọn mọi rợ” trên đất Nhật Bản. Năm 1862, thân vương được miễn tội giam suốt đời trong dịp đại xá khi giáng giá Kazu-no-miya. Năm Bunkyū thứ 3, thân vương hoàn tục, được ban danh hiệu Nakagawa-no-miya. Sau Duy Tân, phe đối lập trước kia vẫn xem thân vương là kẻ thù chính trị và bị đẩy đến phiên Hiroshima vì bị dựng chuyện khiến bị nghi ngờ. Sau khi được giải oan, thân vương trở thành chủ tế thần quan ở Thần Cung Ise vào những năm cuối đời.

Khi còn ở Ichijō-in, thân vương miệt mài ôn văn luyện võ, nổi tiếng với tài nghệ đánh thương. Đương thời, thân vương kết giao với Kawaji Toshiakifa, viên bugyō ở Nara và là người theo phái khai quốc của Mạc phủ. Tuy nhiên, thân vương vẫn chủ trương nhương di.↩

Trảm gian trạng (zankanjō): tờ giấy kể tội trạng của người bị ám sát do thích khách để lại trên thân thể của nạn nhân. (N.D.)↩

Về trảm giản trạng của tượng gỗ ba đời Ashikaga, xem Kurihara Ryūichi, Trảm gian trạng, trang 115. Liên quan đến sự việc này, có bài luận bằng Anh ngữ xuất sắc (Monumenta Nipponica, 58:2, Summer 1995) Anne Wathall, Chém đầu chúng! Các môn đệ của Hirata và Tướng quân Ashikaga.↩

Tham khảo Anne Wathall, Chém đầu chúng! Các môn đệ của Hirata và Tướng quân Ashikaga, trang 162-168. Người chịu trách nhiệm bắt phạm nhân là Matsudaira Katamori, quan lại của Mạc phủ trở thành thủ hộ Kyōto vào năm 1862. Vì sự kiện này mà daimyō trẻ của phiên Aizu vốn vô danh trước đó, nay nhanh chóng được để mắt tới. Katamori quyết bắt phạm nhân là vì sự kiện này mang ý nghĩa tượng trưng. Bằng việc chém đầu tượng gỗ Tướng quân Ashikaga ngày xưa, các phạm nhân ngầm đe dọa đến Tướng quân Tokugawa.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 325. Iemitsu dẫn theo 307.000 người vào kinh. Khó có thể tiếp nhận con số này như đúng nghĩa đen, mà có lẽ đó là ấn tượng về số người mà Iemitsu dẫn theo để uy hiếp triều đình.↩

Như trong chương 3 có đề cập, khi Nội lí cháy rụi trong vụ hỏa hoạn năm 1854 thì Thiên hoàng Kōmei đành phải lánh nạn khỏi Ngự sở. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên ngài rời Ngự sở theo ý muốn của mình.↩

Thiên hoàng Kōmei quyết định chuyến đi này là vì Thế tử Mōri Tadahiro, con trai của chúa phiên Hagi là Mōri Takachika, đã nhiều lần thỉnh nguyện. Tadahiro nói giữa lúc quốc gia đa sự, bây giờ không phải lúc để Thiên hoàng giam mình sâu trong Ngự sở, mà hãy đến các đền Kamo, Chùa Sennyū-ji, Đền Iwashimizu Hachiman để tham bái, cổ vũ cho sĩ khí trong thiên hạ. Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 327.↩

Phụng liễn (hōren): cỗ xe kéo trang trí hình chim phụng của các bậc quý nhân. (N.D.)↩

Yoshimura Toratarō, chí sĩ xuất thân từ Tosa viết về quang cảnh này trong bức thư gửi cha mẹ: “Khi phụng liễn đến gần thì bất giác con bật khóc, phủ phục xuống đất. Sau đó con nghe nói có trăm nghìn người khác, bất kể nam phụ lão ấu, đều đổ về đây trong ngày này, mong thấy được thiên nhan trong kiệu ngọc, và tất cả mọi người đều đổ lệ” (Nishijima Ryōsaburō, Ám sát Nakayama Tadamitsu, trang 39).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 330. Tước vị của Nakayama Tadamitsu là quốc sự kì nhân (kokujiyoriudo) tòng tứ vị hạ thị tòng. Tadamitsu là thị tòng phục vụ người cháu là Thân vương Mutsuhito.↩

Tiết đao (settō): thanh kiếm mà Thiên hoàng thời cổ trao cho tướng quân khi chinh phạt mọi rợ, khi xong việc thì trả lại cho Thiên hoàng. Thanh kiếm này là biểu tượng của quyền lực Thiên hoàng, tướng quân có kiếm như được ủy thác mọi quyền hành. (N.D.)↩

Về sự kiện xảy ra vào tháng 5 năm 1861, xem chương 7.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 199. Nghi thức này được cử hành vào ngày 6 tháng 4 năm 1860.↩

Cùng tư liệu trên, trang 213.↩

Có lẽ “con người chính nghĩa” mà Anegakoji nói tới là chỉ những người theo chủ nghĩa tôn nhương (Nishijima, Ám sát Nakayama Tadamitsu ansatsu shimatsu, trang 34).↩

Tuy cuốn Nhóm Thiên Tru (Tenchū-gumi) của Ōoka Shōhei là tiểu thuyết nhưng có lẽ là văn kiện khảo sát chi tiết nhất về nhóm Thiên Tru. Dù đây là tiểu thuyết nhưng không có các yếu tố tiểu thuyết, được Ōoka viết lại dựa trên nhiều dữ kiện lịch sử từ nhiều tư liệu khác nhau.↩

Có ít nhất tám giả thuyết về ngày xảy ra vụ ám sát. Tham khảo Nishijima, Ám sát Nakayama Tadamitsu, trang 197. Sau khi nghiên cứu tất cả các khả năng, cuối cùng Nishijima đưa ra thuyết ngày 8 tháng 11 (trang 200). Nishijima còn đưa ra tên tuổi (có nhiều thuyết về số người) của các thích khách mà Zokuron-tō (Tục Luận Đảng) thuộc phe phản nhương di, phái đi ám sát Tadamitsu (trang 201).↩

CHƯƠNG 9

CỔNG HAMAGURI

Ngày 9 tháng 6 năm 1863, Tướng quân Tokugawa Iemochi tâu lên triều đình rằng đã định ngày 24 tháng 6 là ngày thi hành chính sách nhương di. Trước đó Iemochi đã hai lần chọn ngày tiến hành, nhưng cả hai lần đều phải dời lại ngày. Bây giờ lại chọn một ngày khác nên Iemochi hiểu rõ mình cần phải thận trọng. Nếu như liệt cường chống lại lệnh rút lui mà phía Nhật đưa ra thì sẽ phải dùng đến vũ lực và họ sẽ sớm biết được rằng tình trạng võ bị của Nhật còn nhiều thiếu sót thê thảm, chưa đủ năng lực để đối phó. Tuy nhiên, Iemochi không còn lựa chọn nào khác. Phía triều đình thì liên tục thúc giục xác định thời hạn, và bản thân Iemochi cũng đã hứa hẹn thi hành nhương di khi xác lập quan hệ hôn nhân với Kazu-no-miya.

Triều đình thể hiện niềm hoan hỉ khi nhận được tấu trạng của Iemochi. Đã sớm liệu trước sẽ xung đột vũ lực với liệt cường nên các thành viên hoàng tộc, quý tộc mỗi khi ra vào cung cấm đều có nghĩa vụ đeo kiếm bên mình. Đây là trải nghiệm mới mẻ đối với tầng lớp trong cung điện từ trước đến nay. Sự thật là trải qua mấy thế kỉ rồi đều không có chuyện người trong cung đình phải vũ trang chiến đấu như thế này. Ngày 1 tháng 9, Quan bạch Takatsukasa Sukehiro hỏi ý kiến daimyō các phiên đang đóng tại kinh đô về việc Thiên hoàng Kōmei thân chinh chỉ đạo nhương di thì chúa phiên trấn Tottori là Ikeda Yoshinori nêu ý kiến như sau: “Việc thân chinh không phải là không thể, nhưng bậc chí tôn cùng các quan công khanh phải hiểu rõ binh thuật, phải làm sao để đạt được mục đích đó. Nay có chúa phiên Aizu là Higo-no-kami Matsudaira Katamori hiện đang giữ chức thủ hộ ở kinh đô, có phiên chúa các phiên đang dẫn binh đóng tại kinh đô. Cứ lệnh cho họ luyện binh để mắt thạo việc giao tranh, tai quen tiếng đại pháo. Có như thế thì sau việc thân chinh mới thành…”

Thiên hoàng Kōmei nghe lời khuyên, lệnh cho Matsudaira Katamori luyện binh ngoài cổng Kenshun. Ngày luyện binh (12 tháng 9) trời đổ mưa nhưng Thiên hoàng vẫn đến phía bắc cổng Kenshun mà xem luyện binh. Chuẩn hậu, Thân vương Mutsuhito cùng các nữ quan, phiên chúa các phiên cũng đến xem cùng. Katamori dẫn theo hơn 3.000 quân, đến giờ Thân (khoảng bốn giờ chiều) thì bắt đầu luyện binh. Binh sĩ mình mặc giáp trụ, chia làm các đội súng, thương và cung. Có thổi còi hụ, có đánh trống khua chiêng, các đội vung đao thương, giương cung bắn súng cùng tiếng hô đồng thanh, nhưng mức độ khác xa với cách chiến đấu hiện đại. Đến khi trời tối mịt mà mưa vẫn chưa dứt thì buổi luyện binh bị cắt ngang.

Buổi luyện binh tiếp theo vào ngày 17 tháng 9 cũng được tổ chức bên ngoài cổng Kenshun. Lúc này có năm phiên trấn: Aizu, Tottori, Tokushima, Yonezawa và Okayama cũng tham gia. Thân vương Mutsuhito cũng đến xem như lần trước. Trong ngày này, phiên Yonezawa có đợt thao luyện binh sĩ theo kiểu đội súng Tây phương. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ có ghi lại như sau:

Tiếng pháo vang đến tận trời, khói thuốc bốc tận mây khiến các nữ nhi kinh ngạc thất sắc, nhưng thân vương chẳng mảy may biến đổi thần sắc, thản nhiên ngồi xem từ đầu đến cuối. Chuyện Thiên hoàng xem duyệt binh mấy đời qua đều không có, đừng nói đến việc thân vương hãy còn ít tuổi đã đến xem thì thật là chuyện xưa nay chưa từng có. Lúc bấy giờ trong đám triều thần có kẻ còn nói rằng dù chỉ là buổi luyện binh nhưng việc chạy nhảy nơi chín cổng chẳng những phá vỡ lối xưa mà còn làm kinh động, xúc phạm đến thần uy ở Nội thị sở.

Trong lúc này, biết được triều đình đã quyết kế sách nhương di nên phiên Chōshū cho đắp pháo đài dọc bờ biển Nagato. Phiên trấn Chōshū quyết định sẽ đi đầu trong việc nhương di bằng cách pháo kích tàu bè ngoại quốc đầu tiên trong ngày thi hành nhương di. Một tàu buôn Mỹ cắm neo ở vịnh Ta-no-ura thuộc xứ Buzen, bắc Kyūshū là nạn nhân đầu tiên. Tiếp theo, quân hạm hai nước Pháp, Hà Lan đi qua eo biển Shimonoseki cũng bị pháo kích. Đến tháng 7, quân hạm Pháp, Mỹ quay lại trả đũa. Khi tin giao chiến vừa báo đến triều đình thì Thiên hoàng Kōmei liền phái Tả cận vệ Ōgimachi Kintada làm đặc sứ quan sát nhương di đến Hagi để úy lạo việc tiên phong dẫn đầu các phiên khác đánh rợ, nâng cao quốc uy và ban cho cha con chúa phiên Mōri Yoshichika, Sadahiro thanh ngự kiếm cùng những tặng vật khác. Thiên hoàng Kōmei biết sớm muộn gì thì liệt cường cũng sẽ tấn công trả đũa, và đã chuẩn bị khai chiến từ trước.¹

Đến năm sau, niềm tin chiến thắng trước liệt cường của Thiên hoàng Kōmei càng thêm vững chắc. Trước đây, Anh quốc đã đòi Mạc phủ bồi thường vụ sát hại thương nhân Richardson. Tháng 5 trước, Mạc phủ đã chấp nhận bồi thường. Nhưng Anh quốc cũng phái bảy chiếc quân hạm đến vịnh Kagoshima để thương lượng với phiên Satsuma. Ngày 12 tháng 8 năm 1863, phía Anh yêu cầu chúa phiên Shimazu Mochihisa xử tử kẻ hạ thủ trong vụ Namamugi và đòi tiền bồi thường cho gia đình của Richardson cùng những người bị thương. Mochihisa được cho 24 tiếng đồng hồ để trả lời. Và phía Satsuma đáp rằng kẻ hạ thủ đã bỏ trốn biệt tích, còn tiền bồi thường thì không thể trả nếu không có lệnh của Mạc phủ. Rạng sáng ngày 15 tháng 8, hạm đội Anh bất ngờ bắt giữ hai chiếc tàu hơi nước của phiên. Đến giờ Ngọ, phiên Satsuma bắt đầu châm lửa pháo đài, nhắm về phía hạm đội Anh mà pháo kích. Hai bên bắn qua lại, trận kịch chiến kéo dài đến giờ Thân. Trận đánh khiến nhiều nhà dân, đền chùa bị thiêu cháy, vô số lính phiên thiệt mạng. Phía Anh cũng chịu tổn thất nặng nề, hạm đội đành phải rút khỏi vịnh Kagoshima mà không giành được thắng lợi quyết định. Shimazu Mochihisa báo cáo việc giao chiến với tàu Anh lên triều đình, Thiên hoàng Kōmei ban sắc thư khích lệ Mochihisa.²

Ngày 25 tháng 9, Thiên hoàng Kōmei công bố rộng rãi cho trong ngoài đều biết mình sẽ đến viếng sơn lăng Thiên hoàng Jimmu để cầu nhương di thành tựu. Ngoài ra còn đến viếng Đền Kasuga, Thần Cung Ise, tức hành hương quanh xứ Yamato. Điều này cho thấy Thiên hoàng Kōmei luôn nghĩ đến việc thân chinh nhương di như đã công bố trước đó. Phe tôn nhương trong triều xem đây là cơ hội để bày mưu với phiên sĩ Chōshū và các chí sĩ phe tôn nhương, nhân danh nhương di để đẩy cuộc vận động đến chỗ đảo Mạc. Phe công vũ hợp thể trong triều cũng nhận biết điều này, sau khi trằn trọc suy nghĩ mới bàn kế với chúa hai phiên Satsuma, Aizu để kêu gọi Thân vương Nakagawa-no-miya ngăn chặn chuyến hành hương đi Yamato. Rạng sáng ngày 28, Nakagawa-no-miya vào triều, hỏi Thiên hoàng Kōmei như sau: việc thân chinh là chuyện cực kì trọng đại, ngài có suy nghĩ thế nào mà quyết định như vậy. Trước câu hỏi đường đột này, Thiên hoàng Kōmei kinh ngạc, trả lời rằng: đến giờ vẫn chưa quyết định chuyện thân chinh, còn chuyện viếng lăng Thiên hoàng Jimmu là ý định của Trẫm từ trước, tức là chỉ để đáp ứng thỉnh nguyện của Quyền Trung nạp ngôn Sanjō Sanetomi mà thôi. Rõ ràng, Thiên hoàng Kōmei đã bị đám quý tộc phe tôn nhương thao túng.

Đêm đó Thiên hoàng Kōmei viết mật sắc gửi Nakagawa-no-miya. Nakagawa-no-miya bàn với cha con cựu Quan bạch Konoe Tadahiro, Hữu đại thần Nijō Nariyuki cùng các quý tộc phe công vũ hợp thể, rốt cuộc đi đến kết luận cần phải tẩy chay các quý tộc phe tôn nhương vốn âm mưu cải cách triều chính (cắt đứt quan hệ truyền thống giữa triều đình và Mạc phủ). Rạng sáng ngày 30 có buổi triều nghị. Tadahiro cùng các quý tộc phe công vũ hợp thể, Thủ hộ Matsudaira Katamori, Sở ti đại Inaba Masakuni đều có mặt. Lúc này chín cổng quanh Ngự sở đều đóng chặt, nếu không có lệnh của Thiên hoàng thì không ai được vào trong. Lực lượng các phiên đóng tại Kyōto được hạ lệnh cảnh vệ chín cổng. Đến giờ Dần (khoảng bốn giờ sáng) có tiếng pháo vang lên, báo hiệu đã đến giờ giới nghiêm. Đám quý tộc phe tôn nhương lật đật xông đến Ngự sở nhưng cổng đóng chặt nên không vào được. Bên trong Nội lí thì Nakagawa-no-miya đang truyền đạt sắc mệnh của Thiên hoàng Kōmei: kể từ mùa xuân năm nay, những việc nghị tấu, quốc sự đều bàn bạc với phiên Hagi, từ giờ trở đi không cho bọn Sanetomi can dự triều chính…³

Sanjō Sanetomi cùng bọn quý tộc phe tôn nhương bị bãi nhiệm, thay vào đó là các quý tộc phe công vũ hợp thể như Nakayama Tadayasu, Ōgimachi Sanjō Sanenaru. Chuyến hành hương Yamato bị hủy bỏ và có sắc mệnh được ban hành, nói rõ phương châm nhương di là không hề thay đổi nhưng bây giờ chưa phải lúc để Thiên hoàng Kōmei thân chinh. Bọn quý tộc phe tôn nhương hiểu rằng thời kì vinh hoa của họ đã chấm hết. Khi phiên sĩ Chōshū trở về xứ thì bảy quý tộc, trong đó có Sanjō Sanetomi, cũng theo đến phiên trấn này. Người đời vẫn gọi sự kiện này là “thất khanh lưu lạc”.⁴ Lúc này thực quyền triều đình rơi vào tay phe công vũ hợp thể.

Ngày 30 tháng 9, sau khi chính biến qua đi thì cung đình lại đón chào một thời kì khá yên ổn. Ngày 3 tháng 11 là sinh nhật Thân vương Mutsuhito, cá tươi lại được tặng nhau như thường lệ. Yến tiệc được tổ chức liên tục ở Ngự điện Wakamiya, con gái của Nakayama Tadayasu là Yoshiko cũng đón nhận những lời chúc mừng khi nhận chức mới trong vai trò mẹ ruột của thân vương. Ngày hôm đó, Thân vương Mutsuhito được 12 tuổi, Tadayasu trở về dinh thự trông thấy cháu trai liền dâng chén rượu mừng sức khỏe. Tadayasu nhớ lại những chuyện ngày xưa, lòng không khỏi bồi hồi. Chuyện xưa qua đi như giấc chiêm bao, thời thế thay đổi mau chóng như trở bàn tay. Thực quyền của triều đình chuyển từ phe này sang phái khác, cảnh ngộ của mình cũng xoay vần như kính vạn hoa, có lẽ điều này đã làm mụ đầu Tadayasu. Cùng tháng, vợ của Tadayasu là bà Aiko lâu ngày được gặp lại cháu trai. Từ khi hoàng tử rời khỏi nhà Nakayama đến nay cũng được bảy năm, gặp lại cháu đã trưởng thành, bà Aiko không khỏi nghĩ đến chuyện xưa mà bật khóc.

Ngày 26 tháng 12, người bạn thời thơ ấu của Thân vương Mutsuhito là Uramatsu Tarumitsu (tên lúc nhỏ là Kisamaru) được 14 tuổi, xin phép nghỉ ngơi để chuẩn bị cho lễ Nguyên phục. Kisamaru được chuẩn hậu ban cho tặng vật, được Thân vương Mutsuhito tặng 20 lá bạc, một bộ quần áo mùa đông cùng các loại sách tranh vẽ như Ehon Asakusa Reiken-ki, Ehon Sangokuki Yofuden, Ehon Taikō-ki, Ehon Hikoyama Reigen-ki… Những đầu sách này đều khác với sách nhận được từ thầy dạy đọc, và có lẽ hoàng tử rất thích đọc chúng. Trong số đó có cả quyển sách mà hoàng tử tô màu vào tranh trong sách, lại có quyển hoàng tử nghịch ngợm viết bậy lên đầu sách. Mấy ngày sau thì Kisamaru kết thúc lễ Nguyên phục.

Tháng 2 năm 1864, thầy dạy thơ waka cho Mutsuhito chuyển từ Thiên hoàng Kōmei sang hai thi nhân trong cung đình. Đó là Quyền Trung nạp ngôn Reizei Tametada (1824-1885) và Nghị tấu trung nạp ngôn Yanagihara Mitsunaru (1818-1885). Tametada không hề biết rằng từ nhỏ, Mutsuhito đã được Thiên hoàng chỉnh sửa thơ nên tâu với Thiên hoàng rằng bây giờ thân vương được 13 tuổi, đã đến lúc thích hợp để bắt đầu luyện tập waka và đó là bổn phận của mình. Thiên hoàng Kōmei vì bận rộn quốc sự nên cũng không có cơ hội tiếp kiến Tametada. Ngày 19 tháng 2, Tametada làm hai bài thơ waka để truyền đạt ý nguyện của mình đến Thiên hoàng Kōmei, trong đó bài thơ thứ hai như sau:

Hajimeyori

Hana ni

Nioem hana wa nashi

Hana wa tsubomi no Hana ni nan tsutsu

(Tạm dịch: Vốn ban đầu, chẳng có hoa biết tỏa hương, hoa đang trở thành, cánh hoa trong nụ.)

Cơn sóng loạn lạc đã qua đi, những ngày tháng yên ổn đôi chút đã đến. Năm Bunkyū thứ 4 là năm Giáp Tý trong can chi, được cho là năm có nhiều cách mạng. Vì vậy mà từ tháng 3, niên hiệu được đổi thành năm Genji thứ nhất.⁵ Một tháng trước đó, Tướng quân Tokugawa Iemochi lên kinh theo sắc mệnh. Tướng quân theo đường biển từ Edo đến Osaka, vào đến Thành Nijō ở Kyōto là ngày 22. Sáu ngày sau, Thiên hoàng bổ nhiệm Iemochi vào vị trí hữu đại thần kiêm hữu cận vệ. Iemochi dẫn theo giám hộ Quyền Trung nạp ngôn Tokugawa Yoshinobu cùng chúa các phiên đóng tại Kyōto, cả thảy 44 người vào triều để tạ ơn Thiên hoàng. Đáp lại, Thiên hoàng Kōmei gửi thư đến Iemochi: “Trời, khanh thấy tình hình hiện thời như thế nào. Trong nước thì kỉ cương buông lỏng, trên dưới chia lìa khiến trăm họ lầm than cơ cực, đất nước như đứng trước nguy cơ sụp đổ. Bên ngoài thì phải chịu nhục với các nước liệt cường ngạo mạn, như sắp bị chúng nuốt chửng. Quả thật là cái nguy lũy noãn, cấp tựa tiêu mi. Trẫm nghĩ đến chuyện này mà đêm không ngủ được, đồ ăn không trôi khỏi cổ họng. Khanh thấy tình hình thế nào. Đây không phải lỗi của khanh, là do chỗ bạc đức của Trẫm, đậy là tội của Trẫm”.⁶

Tuy từ ngữ câu cú trong thư đều theo khuôn phép nhưng rõ ràng là đều thoát ra từ tâm đau khổ của Thiên hoàng Kōmei. Đến đoạn sau còn bộc lộ tình cảm cá nhân của Thiên hoàng đối với Iemochi: “Trẫm thương khanh như con, khanh hãy mến Trẫm như cha”. Thiên hoàng Kōmei còn thúc giục Iemochi làm tròn phận sự của chinh di đại tướng quân: “Chinh phạt bè lũ ngoại bang đáng ghét là chuyện quốc gia đại sự. Cuối cùng đã đến lúc phải trừng phạt kẻ thù bên ngoài, nhưng dù nói vậy thì Trẫm cũng không muốn phải chinh di một cách liều lĩnh. Hãy mau nghĩ kế hay mà tâu lên Trẫm”.

Bức thư này được viết bằng lời lẽ trực tiếp hơn bất cứ văn thư nào cùng thời. Thiên hoàng Kōmei nhấn mạnh vào vị thế, mong muốn quét sạch “lũ mọi rợ xấu xa”, cùng hợp sức với Mạc phủ để ổn định quốc gia, phục hồi sự phồn thịnh năm xưa. Tuy nhiên, cần phải thận trọng tránh lặp lại hành động liều lĩnh như phiên trấn Chōshū pháo kích tàu ngoại quốc lần trước. Ở đây, Thiên hoàng Kōmei ví tình trạng nguy cấp như “lũy noãn” và “tiêu mi”. “Lũy noãn” là trứng chất cao như núi, có thể rơi vỡ bất cứ lúc nào, còn “tiêu mi” là lửa đốt cháy lông mày, thể hiện mối nguy đã đến sát bên.

Ngoại trừ điểm tối này ra thì khoảng thời gian Iemochi lưu lại kinh đô là khoảng thời gian nhàn hạ, vui vẻ. Thời gian lưu lại kinh đô kéo dài năm tháng. Nhiều tặng vật được trao cho nhau, và Iemochi được đón tiếp nồng hậu ở cung đình. Các quý tộc phe tôn nhương mất đi thế lực từ khi Sanjō Sanetomi lưu vong đến Chōshū. Ở các địa phương cũng thấy vận động nhương di nhỏ lẻ diễn ra.

Sự kiện đầu tiên phá vỡ bầu không khí tĩnh lặng vào ngày 8 tháng 7. Phiên Chōshū đã kiến nghị tha cho Sanjō Sanetomi cùng cha con chúa phiên Mōri Yoshichika, Sadahiro và gửi thỉnh nguyện thư cho triều đình, xin cho họ được trở về kinh. Triều đình không muốn can thiệp, ủy nhiệm mọi quyền xử lí cho Mạc phủ. Hay tin này, các lãng sĩ phe tôn nhương nổi giận, tập kết về nhà trọ Ikeda-ya ở Kyōto để bí mật họp bàn. Mạc phủ đoán biết được nên cho thuộc hạ của thủ hộ Kyōto là Kondō Isami (1834-1868) dẫn theo đội kiếm khách Shinsen-gumi tập kích nhà trọ Ikeda-ya, toàn bộ khoảng 30 lãng sĩ đang họp bàn thì bị chém chết hay bắt sống hết.⁷

Tin báo sự kiện Ikeda-ya vừa đến Hagi thì phiên Chōshū nổi giận, lập tức gửi Fukuhara Echigo (1815-1864) dẫn theo một nghìn mấy trăm người vào kinh đô. Các phiên sĩ đồng chí cũng tham gia vào số này. Đạo quân này phân chia thành nhiều nhóm nhỏ, đồn trú ở các địa phương quanh Kyōto. Phiên Chōshū lại tiếp tục gửi thỉnh nguyện thư đến triều đình và Mạc phủ. Triều đình trả lời vào ngày 27 tháng 7 rằng chỉ cho một trong hai cha con Mōri Yoshichika hoặc Sadahiro vào kinh, nếu tỏ ra ăn năn hối cải thì triều đình có thể hội ý để miễn sắc chỉ khai trừ. Tuy nhiên, Tokugawa Yoshinobu cũng đưa ra điều kiện là phải rút binh đi hết, phải hạ lệnh cho các đội quân đồn trú quanh Kyōto trở về phiên. Phiên Chōshū từ chối yêu cầu này. Có lẽ phiên Chōshū đã dự định âm mưu từ khi họp bí mật ở Ikeda-ya: đợi ngày nổi gió thì phóng hỏa đốt Ngự sở và cả thành phố, nhân lúc hỗn loạn thì ám sát thủ hộ Kyōto là Matsudaira Katamori và Nakagawa-no-miya, bắt ép Thiên hoàng Kōmei về Chōshū, tập kích đội Shinsen-gumi. Xong việc thì phiên Chōshū sẽ thay phiên Aizu nắm chức thủ hộ Kyōto, ép Tướng quân Iemochi thi hành chính sách nhương di.⁸

Nguyên nhân Thân vương Nakagawa-no-miya Asahiko cùng Thủ hộ Matsudaira Katamori trở thành đích ngắm của phiên Chōshū có lẽ là bắt nguồn từ một tin đồn đương thời rằng hai người này theo lời Sakuma Shōzan mà âm mưu khiến Thiên hoàng Kōmei chuyển đến Hikone. Đây không phải lần đầu tiên có tin đồn như thế. Vào tháng 7 năm 1863 Ogasawara Nagamichi (1822-1891), quyền hành như lão trung, dẫn theo hơn nghìn binh lính Mạc phủ đến phía tây. Lúc này có tin đồn rằng Ogasawara sẽ dùng vũ lực để ép triều đình phải mở cửa đất nước, nếu không nghe thì sẽ phóng hỏa thiêu cháy kinh đô, bắt giam quý tộc, phá hủy hết mọi thứ. Đồng thời cũng có tin đồn Mạc phủ âm mưu chuyển Thiên hoàng Kōmei đến Hikone.⁹ Một năm sau, tin đồn tương tự lọt đến tai các phiên sĩ Chōshū. Sakuma Shozan, Nho sĩ phái Khai quốc, người bị cho là lập mưu đưa Thiên hoàng đến Hikone, trở thành đối tượng căm ghét của các phiên sĩ. Ngày 12 tháng 8, Sakuma bị ám sát tại Kyōto.¹⁰ Vì hành động này mà các phiên Aizu, Kuwana, Satsuma và Tosa đều chủ trương thảo phạt phiên sĩ Chōshū.

Phe thân Chōshū và phe phản Chōshū đều tập trung quanh Kyōto. Ngày 19 tháng 8, triều đình hạ lệnh cho phiên Chōshū lập tức lui binh, và hứa sẽ mở triều nghị để luận đúng sai nếu Chōshū nghe theo sắc mệnh. Tuy nhiên, phía Chōshū từ chối, thay vào đó gửi thư lên triều đình, kể tội trạng của chúa phiên Aizu là Matsudaira Katamori cùng bản tố trạng kêu ca của ba trọng thần cùng kí tên. Ngoài ra, thư trạng kể rõ lí do vì sao Chōshū buộc phải khai chiến được ném vào nhà các vị thân vương, quý tộc cùng dinh thự các phiên ở kinh đô.

Triều đình hoảng loạn. Quan bạch Nijō Nariyuki, Thân vương Nakagawa-no-miya, Tokugawa Yoshinobu đều vào chầu. Thiên hoàng Kōmei tiếp kiến quan bạch cùng các quan ở Tiểu Ngự sở, ban chiếu thảo phạt Chōshū. Lúc này, trận chiến đã mở màn tại Fushimi, tiếng pháo vang vọng cả vào Ngự sở. Yoshinobu hạ lệnh đóng chín cổng quanh Ngự sở ngay lập tức.

Khoảng bảy giờ sáng ngày hôm sau, quân binh Chōshū đã ập đến gần cổng Ngự sở. Quân Fukuhara Echigo bị quân phiên Ōgaki đánh lui, nhưng cánh quân Chōshū khác đã kéo đến cổng Hamaguri và cổng Nakadachiuri. Trận pháo kích được mô tả là “tiếng pháo như trăm nghìn trận sét giáng xuống” và “điện xá rung chuyển như gặp địa chấn”.¹¹ Quân Chōshū chủ yếu tập trung tấn công vào quân Aizu đang phòng thủ cổng Hamaguri. Trận đánh diễn ra ác liệt, đang lúc tưởng chừng như cổng Hamaguri sắp bị đột phá thì có viện binh từ phiên Kuwana và Satsuma kéo đến, đánh ngang vào quân Chōshū. “Quân giặc” bị đánh tan, phe phòng thủ thừa cơ xông lên chiếm ưu thế. Trận đánh kéo dài năm tiếng đồng hồ thì kết thúc khi quân Chōshū vỡ trận. Thế gian vẫn gọi đây là “biến cố cổng Hamaguri” hay “biến cố Cấm môn”.

Trong lúc đánh nhau thì bên trong Ngự sở cực kì hỗn loạn. Mutsuhito theo lệnh Thiên hoàng Kōmei, cùng chuẩn hậu và Nội thân vương Sumiko dời đến Thường ngự điện. Kiệu gỗ còn được chuẩn bị để di tản phòng khi bất trắc. Có ghi chép rằng “Thiên hoàng Kōmei y mão chỉnh tề, thản nhiên ngồi im như không”.¹² Các thị thần đều cuốn mũ, quấn vạt áo, buộc quai dép, chuẩn bị cho tình huống có thể hành động bất cứ lúc nào. Các nữ tì từ điển thị trở xuống đều mặc y phục trắng toàn thân. Mọi ngóc ngách trong vườn Ngự sở đều dày đặc binh lính mặc giáp trụ, những chỗ đạn pháo bắn trúng thì văng cả cửa, máu tươi tung tóe chung quanh. Đột nhiên bên ngoài Ngự sở nổi lửa, chẳng mấy chốc mà lan rộng tứ phương. Ngọn lửa dữ dội từ đại lộ Karasuma như nuốt chửng cả Ngự sở. Sự hỗn loạn bên trong Ngự sở không ngôn ngữ nào diễn tả hết. Đến độ nhất thời các triều thần nghĩ đến chuyện rời bỏ cung cấm, nhưng Matsudaira Katamori ra sức ngăn cản mới thôi. Nhờ vậy mà Thiên hoàng Kōmei tránh được nguy hiểm bị cuốn vào vòng giao chiến của hai bên.

Ngày hôm sau, nhân lúc có biến mà Mạc phủ xử trảm luôn hơn 30 chí sĩ phái tôn nhương đang bị giam ở ngục Rokkaku. Xác người nằm phơi ba ngày, chất đống bên ngoài cổng Ngự sở, nơi chưa từng biết đến giao tranh trong hơn 250 năm qua. Ngọn lửa đã thiêu rụi hơn 28.000 ngôi đền chùa và nhà dân, phải đến ngày 22 mới dập được lửa.

Quân Chōshū thất bại tháo chạy, kinh thành giành lại được những ngày tháng bình an và trật tự. Nhưng ngay cả lúc này vẫn có những chuyện quái dị xảy ra. Đêm 22 có tin báo đám hào sĩ Totsukawa đang thâm nhập vào trong cung và âm mưu đánh cắp phụng liễn. Tokugawa Yoshinobu lúc này là tổng đốc bảo vệ Ngự sở, lập tức chạy đến thì thấy có bóng 300 người trong khu vườn ở Thường ngự điện, cỗ kiệu được đặt trên nền đá lót dưới hiên, bên cạnh có mấy chục người mặc áo gai giữ chặt. Yoshinobu ra lệnh cho cả nhóm rút lui và lập tức báo chuyện này cho Quan bạch Nijō Nariyuki và Thân vương Nakagawa-no-miya. Hai người lập tức vào cung, đưa Thiên hoàng Kōmei đến Ngự tam gian, rồi theo thỉnh cầu của Yoshinobu mà đưa đến Điện Shishin. Thân vương Mutsuhito cùng chuẩn hậu cũng theo cùng. Trong số nữ quan, có người quá hoảng sợ mà kêu khóc thảm thiết. Cả Mutsuhito cũng quá kinh ngạc mà bất tỉnh ở Điện Shishin, khi các thị thần chạy đi lấy nước vẩy thì mới tỉnh lại.

Sau Thế chiến II, câu chuyện này bị sửa đổi ác ý và trở thành một giai thoại về Thiên hoàng Minh Trị. Chẳng hạn, theo một tác giả truyện kí đầy ác ý thì: “Thiên hoàng (Minh Trị) bất tỉnh khi nghe tiếng pháo quân Chōshū bắn vào cổng Hamaguri vào tháng 7 năm Genji đầu tiên (1864). Từ việc này có thể đoán rằng ngài có tính nhút nhát, yếu đuối”.¹³

Thực ra tiếng đại pháo không làm Mutsuhito bất tỉnh (sự thật là Ngự sở bị tấn công vào ngày hôm trước) mà nguyên nhân là do hoàng tử bị đánh thức giữa đêm và đột ngột bị dời đến Điện Shishin giữa đám nữ quan đang kêu gào.¹⁴ Các nữ quan cất tiếng kêu thất thanh là vì một chuyện lạ. Có một nữ tì của vị phu nhân nọ, khi chuyển từ phòng này sang phòng nọ thì có nhỡ tay đánh rơi bình thuốc nhuộm răng đen của chủ nhân. Tiếng bình thuốc rơi xuống sàn vỡ tan bị nhầm tưởng là tiếng súng, và thuốc đen đổ ra khiến chung quanh bốc mùi nồng nặc, vì vậy mà gây ra tình hình hoảng loạn.¹⁵

Sự việc này chẳng mang ý nghĩa gì quan trọng, nhưng điều đáng ngạc nhiên là giai thoại có màu sắc truyền kì như thời trung cổ này lại xuất hiện trong tập niên đại kí nghiêm túc ghi chép, về cuộc đời của Thiên hoàng Minh Trị. Nhóm hào sĩ Totsukawa bí ẩn thâm nhập vào Ngự sở đêm đó rốt cuộc là sao, tại sao bọn họ lại muốn cướp phụng liễn của Thiên hoàng. Tuy được mục kích là có 300 người nhưng lại chẳng biết được hành tung của ai trong số đó cả.¹⁶ Trong lúc cấp bách mà nữ tì lại mang theo bình thuốc nhuộm răng làm gì, mà chỉ là tiếng cái bình rơi vỡ trên sàn thì tại sao lại khiến nhiều người hoảng loạn như vậy.

Ngày hôm sau khi sự việc xảy ra, Mutsuhito vẫn ngủ tạm ở Thường ngự điện và gọi ông ngoại Nakayama Tadayasu đến gặp mặt. Mutsuhito mang ra mấy cuốn sách tranh, nài nỉ ông giải thích. Đây quả là câu chuyện sáng sủa đối với hoàng tộc đã hứng chịu những nguy cơ tồi tệ trong mấy thế kỉ qua. Quả nhiên là sự việc quái dị xảy ra trong thực tế kia không có sức lay động tâm hồn của chàng thiếu niên Mutsuhito 12 tuổi bằng những câu chuyện phiêu lưu trong sách tranh.

Yoda Yoshiie, Tiền đề thành lập chế độ Thiên hoàng thời cận đại, trang 10. Yoda trích dẫn một đoạn trong lá thư của Thiên hoàng Kōmei gửi Konoe Tadahiro đề ngày 7 tháng 4 năm 1859. Toàn văn lá thư này, tham khảo Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 787-789.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 338-339. Rốt cuộc Shimazu Mochihisa chấp nhận yêu cầu của Anh quốc, trả tiền bồi thường sáu triệu lượng vàng.↩

Cùng tư liệu trên, trang 345. Về một loạt văn thư liên quan đến chính biến này, tham khảo Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 791-820. Chẳng hạn, theo lời Thân vương Kuni-no-miya (thời điểm bấy giờ là Nakagawa-no-miya) thì Thiên hoàng Kōmei có nói vì Mạc phủ vẫn chưa chịu thi hành nhương di nên đích thân ngài sẽ phải thân chinh nhương di, “thảo phạt” Tokugawa. Tuy nhiên, phía Tokugawa có hoàng nữ của tiên đế, Nội thân vương Chikako, tức Kazu-no-miya. Nếu Thiên-hoàng Kōmei thảo phạt Tokugawa thì buộc phải giết Nội thân vương Chikako, mà như vậy thì không thể chấp nhận được đối với tiên đế. Vì hoàng quốc, khi thời cơ đến thì Thiên hoàng đành phải “thảo phạt”, nhưng cần phải đợi thời cơ. Như Tokugawa Yoshinobu và Matsudaira có tâu: “bây giờ vẫn còn chưa chuẩn bị được vũ khí, hãy còn quá sớm để khai chiến”. Vì vậy, Thiên hoàng Kōmei tạm thời hoãn việc thân chinh nhương di và dừng việc thảo phạt Mạc phủ. (Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 791). Không rõ Thân vương Kuni-no-miya (nhận danh hiệu này vào năm 1875) viết những lời này vào khi nào, có thể là mấy năm sau vụ chính biến. Nếu như vậy thì câu chuyện nhuốm màu ngụy tạo và nhầm lẫn trong kí ức.↩

Cùng tư liệu trên, trang 345 có đoạn tóm lược khi bảy quý tộc, trong đó có Sanjō Sanetomi, lưu lạc. Đoạn tóm viết: “khi đại nghiệp chấn hưng sắp thành, chúng tôi kích phẫn khi thấy lũ gian tặc làm rộn ý Thiên hoàng. Vì vậy, chúng tôi về phía tây để kêu gọi những người có chí hướng khắp cả nước, xây dựng nghĩa binh” (Kurihara Ryūichi, Trảm gian trạng trang 178).↩

Danh sách 24 niên hiệu dự bị mà bốn học giả đưa ra được liệt kê trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 84-88. Thật thú vị khi trong danh sách này có niên hiệu Minh Trị.↩

Nguyên văn trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 20. Bản dịch Anh ngữ trong Tài liệu chọn lọc về chính sách đối ngoại của Nhật Bản 1853-1868, W. G. Beasley, trang 263-264.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 376. Chi tiết trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 226-230. Kido Takayoshi (Katsura Kogorō) đến quá sớm nên ghé qua dinh thự của phiên trấn Tsushima, vì vậy mà thoát nạn.↩

Những kế hoạch này do chí sĩ cần vương Furutaka Shuntarō (1829-1864) tiết lộ khi bị Shinsen-gumi bắt giữ và tra khảo. Shinsen-gumi còn biết được cả tên tuổi người chủ mưu (Fukuchi Shigetaka, Thiên hoàng Kōmei, trang 182-183; Tōyama Shigeki, Ishin no gunzō, trang 55).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 337. Hikone là lãnh địa của họ li, một fu daimyō có thế lực. Có lẽ vì vậy mà nơi này được xem là thích hợp để bảo vệ Thiên hoàng.↩

Cùng tư liệu trên, cuốn 1, trang 377. Trảm gian trạng được treo trước Đền Gion viết “Shozan đề xướng Tây học, chủ trương mở cảng mậu dịch, hợp tác với hai phiên trấn gian tặc là Aizu và Hikone, âm mưu với Nakagawa-no-miyạ để dời đô về Hikone” (Kurihara, Trảm gian trạng, trang 247-248). Có vẻ như đã có căn cứ để tin rằng việc dời đô được lên kế hoạch từ trước.↩

Ishii Takashi, Những người bạc vận thời Bakumatsu, trang 84. Những chi tiết này được ghi chép trong nhật kí của Nakayama Tadayasu, trích dẫn trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 302.↩

Chi tiết này được ghi trong nhật kí Higashibōjō Tadanaga, trích dẫn trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 305. Tham khảo thêm Ishii Takashi, Những người bạc vận thời Bakumatsu, trang 85.↩

Ninagawa Arata, Thiên hoàng Minh Trị, trang 21. Ōya Sōichi (Toàn tập Ōya Sōichi, cuốn 23, trang 30-32) có lẽ là người đậu tiên khởi xướng thuyết hoàng tử nghe tiếng pháo nổ, hoảng sợ mà ngất. Tuy nhiên, Asukai Masamichi (Minh Trị Đại Đế, trang 97) chỉ ra rằng thuyết này là do đọc nhầm Nhật kí Nakayama Tadayasu mà có. Giải thích của Asukai đồng nhất với nội dung của Minh Trị Thiên hoàng kỉ.↩

Đây là suy luận của Asukai trong Minh Trị Đại Đế (trang 98).↩

Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 98.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 380-381 viết một cách đơn giản rằng Ishiyama Motonao (1843-1894) là người đặt kiệu gỗ dưới hiên Ishiyama từng phục vụ trong cung, nhưng sau hợp tác với phiên trấn Chōshū mà bị giải trừ tước quan.↩

CHƯƠNG 10

YỂM BÙA THIÊN HOÀNG

Năm 1864 lại là một năm tai ương. Chỉ nửa tháng sau khi xảy ra biến cố cổng Hamaguri thì liên hiệp hạm đội gồm bốn nước Anh, Pháp, Mỹ và Hà Lan bắt đầu pháo kích Shimonoseki vào ngày 10 tháng 5. Đây là đợt tấn công trả đũa của Pháp, Mỹ và Hà Lan vì hạm đội ba nước này bi phiên trấn Chōshū pháo kích vào tháng 6 năm 1863 trước đây, còn Anh chỉ ăn hôi đánh ké trong lần này. Công sứ Anh quốc Rutherford Alcock là người đề xướng cho hành động thị uy này của liên hiệp hạm đội. Vốn từ trước, Alcock đã thấy bực mình với thái độ mập mờ của Mạc phủ nên cảm thấy cần phải sử dụng vũ lực.

Đầu năm, Mạc phủ đã phái một đoàn sứ tiết sang Pháp để thương lượng về việc đóng cửa cảng Yokohama, thực hiện lời hứa với triều đình. Phái đoàn do viên bugyō coi sóc chuyện ngoại bang là Ikeda Nagaoki (1837-1879) dẫn đầu, và Ikeda nhận thấy là Pháp hoàn toàn không có hứng thú trong việc thương lượng đóng cảng Yokohama. Điều mà Pháp mong muốn là phía Nhật đền bù cho vụ phiên Chōshū pháo kích hạm đội Pháp và bảo đảm an toàn cho tàu thuyền nước này khi đi qua eo biển Shimonoseki. Sự đã tới nước này, Ikeda tin chắc rằng Mạc phủ cần phải thay đổi phương châm từ tận gốc rễ nên đã kí hiệp định chấp nhận yêu cầu của Pháp vào ngày 20 tháng 6 năm 1864¹ mặc dù Ikeda không được Mạc phủ cho phép kí kết bất kì hiệp định nào.² Và Ikeda cũng làm ngơ mệnh lệnh của Mạc phủ, không đến Anh và các nước khác mà trở về nước ngay vì nghĩ rằng không nước nào đồng ý với việc đóng cửa cảng Yokohama.

Điều nằm ngoài dự định của Ikeda khi trở về nước sớm là đại diện của bốn nước đóng tại Edo đã biết về hiệp định và yêu cầu Mạc phủ thi hành.

Nhưng Mạc phủ trả lời rằng đoàn sứ tiết kí kết hiệp định là hành vi vượt quyền nên không có giá trị hiệu lực (sau đó thì Ikeda và đại diện đoàn sứ tiết bị xử tội, bãi chức). Đại diện bốn nước nổi giận, cho rằng đây là chiến thuật câu giờ của Mạc phủ nên đi đến kết luận rằng cần phải dùng vũ lực để giải quyết. Quân hạm bốn nước liên tục xuất bến rời khỏi Yokohama, một đường tiến thẳng đến Shimonoseki. Mạc phủ thì cố gắng ngăn chặn, còn phiên trấn Chōshū lại tìm cách giải quyết trong hoà bình, nhưng lúc này thì chuyện đã rồi. Ngày 5 tháng 9, hạm đội liên hiệp bốn nước bắt đầu pháo kích vào bệ pháo của phiên Chōshū. Đợt ứng chiến kéo dài ba ngày, cuối cùng lực lượng ngoại quốc đổ bộ lên bờ, phá hủy bệ pháo. Mōri Takachika (Yoshichika) xin giảng hoà và buộc phải chấp nhận những điều kiện mà bốn nước đưa ra như sau: tàu thuyền ngoại quốc đi qua eo biển Shimonoseki phải được tiếp đón tử tế; không được xây mới hay sửa chữa bệ pháo; phải cung cấp củi, nước, lương thực và than đá; phải trả ba triệu đô la tiền bồi thường.

Sau khi mọi chuyện kết thúc thì đến tháng 11, Tướng quân Tokugawa Iemochi quyết định chỉ huy quân thảo phạt đi hỏi tội phiên trấn Chōshū vì đã gây ra chuyện lộn xộn ở kinh đô trong biến cố cổng Hamaguri. Iemochi hạ lệnh cho các phiên ở vùng Chūgoku, Shikoku và Kyūshū xuất binh để tỏ rõ quyền uy của Mạc phủ, nhưng các phiên đều viện cớ thoái thác. Rõ ràng các phiên đều không muốn đứng về phía Mạc phủ nữa. Phiên Chōshū bị Mạc phủ đổ tiếng nhơ là “quân giặc” nhưng thực tế là có nhiều phiên cũng đã tán thành Chōshū. Khi tin Shimonoseki bị liên hiệp bốn nước tấn công thì sự đồng tình của thiên hạ đều dồn về Chōshū. Mạc phủ đã nhận ra tình thế thay đổi nên thuyết phục Chōshū tỏ thái độ quy thuận và tạ tội. Chúa phiên Chōshū là Mōri Takachika chấp nhận điều kiện của Mạc phủ, dâng đầu ba viên trọng thần để bày tỏ thái độ quy thuận. Đồng thời, Takachika cũng hứa sẽ theo ý Mạc phủ trong việc xử lí quý tộc Sanjō Sanetomi đang tá túc tại Chōshū.

Thắng lợi của Mạc phủ tuy không đáng kể nhưng ít ra cũng nhờ vậy mà Mạc phủ có thêm chút ít thời gian để thở trước những vấn đề nan giải trong và ngoài nước. Trong cung, đáng lí một số nghi lễ thu hoạch như lễ Hatsu Saku và lễ Tanomi đã được tổ chức vào tháng 9, nhưng vì một loạt lộn xộn xảy ra nên đến ngày 29 tháng 10 mới được tổ chức. Nhân dịp này, Thân vương Mutsuhito tặng Thiên hoàng Kōmei một hộp cá tươi, 200 thếp vàng, 50 hình nhân bò cùng giấy lụa, đĩa đựng thuốc lá và thẻ bài karuta. Thiên hoàng cũng ban tặng cho Thân vương Mutsuhito 20 lá vàng, một bộ mười món đồ đốt hương. Mutsuhito còn nhận được một thanh kiếm tachi từ cậu Nakayama Tadanaru. Đọc tên những món quà tặng được ghi lại trong ghi chép thì không tránh khỏi ấn tượng rằng dù những năm gần đây liên tục xảy ra sát phạt nhưng dòng thời gian trong cung đình cũng không có gì thay đổi, vẫn trôi qua một cách chậm rãi. Nhưng cũng không rõ vì sao Thiên hoàng Kōmei lại được tặng “hình nhân bò” (hình nhân đứa trẻ đang bò) và làm gì với chúng. Chỉ duy nhất thanh kiếm từ nhà Nakayama để dạy cho hoàng tử về sự vũ dũng là món quà duy nhất có vẻ phù hợp với thời đại bất ổn sắp tới.

Mặc dù nhìn bề ngoài, sinh hoạt trong cung đình đã lấy lại được sự tĩnh lặng thường nhật, nhưng một nỗi bất an mới lại xuất hiện trong cung. Nakayama Tadayasu lo lắng về những điều thường xuất hiện trong giấc mơ của Thân vương Mutsuhito nên cho gia thần đến Đền Kitano Tenmangū để cầu an cho thân vương. Tadayasu cũng sai vợ là bà Aiko, con gái là bà Nakayama Yoshiko, thăm hỏi sức khỏe cho Mutsuhito.

Một năm sau đó, năm 1865, thì việc xử lí quý tộc phe tôn nhương là Sanjō Sanetomi đang tá túc ở Chōshū cũng chưa được định đoạt rõ ràng. Trong số những người ủng hộ việc đuổi bọn quý tộc như Sanjō đến phủ thái tể ở Chikuzen có hào sĩ phiên Satsuma là Saigō Kichi-no-suke (Takamori). Đây là lần đầu tiên tên tuổi Saigō Takamori xuất hiện trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ.³ Ngày 7 tháng 2, niên hiệu được đổi thành Keiō (Khánh ứng) vì niên hiệu Genji (Nguyên Trị) trước đây bị xem là chịu trách nhiệm cho việc làm rộn chốn thần thánh trong sự kiện cổng Hamaguri vào mùa hè năm trước.

Nhưng niên hiệu mới cũng không giúp xoay chuyển tình thế sang hướng tốt hơn. Ngày 14 tháng 7, Tướng quân Tokugawa Iemochi lên kinh. Nếu mấy năm trước, việc tướng quân lên kinh mang một ý nghĩa cực kì trọng đại thì lần này, việc này gần như đã trở thành thường lệ. Trong ngày này, Thiên hoàng Kōmei tiếp tướng quân ở Tiểu Ngự sở. Tướng quân khép nép tâu với Thiên hoàng rằng chúa phiên Chōshū là Mōri Takachika ngoài mặt vẫn tỏ ra ăn năn hối cải nhưng nội tình trong phiên đang cho thấy nhiều động thái bất ổn, chưa kể đến việc Takachika còn sai gia thần ra hải ngoại mua nhiều binh khí. Có chứng cớ cho thấy Takachika đang bí mật mua bán với liệt cường, vì vậy lần này Mạc phủ quyết định dấy binh thảo phạt Chōshū lần nữa.

Lần này, Tướng quân Iemochi nêu rõ ý đồ trước với Thiên hoàng Kōmei. Bản thân chuyện này là hoàn toàn không thể xảy ra vào mười năm trước, vốn không có chuyện tướng quân báo cáo cho Thiên hoàng về kế hoạch chính trị hay quân sự. Hoặc cũng có thể là Iemochi chỉ truyền đạt lại tình hình hiện tại mà thôi. Nhưng bấy giờ Thiên hoàng lại hiểu rằng tướng quân đang xin phép để chinh phạt Chōshū. Thiên hoàng Kōmei vời Iemochi đến Thường ngự điện, tự tay rót rượu cho tướng quân, xem như dấu hiệu đồng ý với kế hoạch thảo phạt. Sau khi Thiên hoàng lui vào gian trong thì quan nghị tấu, vũ gia truyền tấu và các quan khác mới bày tỏ riêng với Iemochi rằng Thiên hoàng rất hài lòng về việc Iemochi đã cho trùng tu sơn lăng vào đầu năm. Vì vậy nên Thiên hoàng đang có ý muốn phong tặng “thần hiệu” cho Tướng quân Tokugawa đời thứ hai là Hidetada và đời thứ ba là Iemitsu, tổ tiên của Iemochi. Iemochi hết sức từ chối ân huệ này, nhưng các quan nghị tấu đều khuyên rằng đây là đặc ân không dễ gì có được nên hãy đón nhận. Cuối cùng, Iemochi đành phải chấp nhận vì lời Thiên hoàng có sức nặng gần như sắc mệnh. Điều này cho thấy vị thế giữa Thiên hoàng và tướng quân đã thay đổi như thế nào.

Ngày 16 tháng 11 hăm 1865, chín chiến hạm của bốn nước Anh, Mỹ, Pháp và Hà Lan xuất hiện ngoài khơi Settsu⁴, yêu cầu mở cửa cảng Hyōgo và đòi hỏi sắc chỉ thông qua hiệp ước, đổi lại, liên minh đồng ý giảm hai phần ba số tiền ba triệu đô la đền bù cho vụ Shimonoseki lần trước. Ngoài ra liên minh bốn nước còn đe dọa rằng nếu Mạc phủ không chấp nhận yêu cầu này thì sẽ đến thẳng Kyōto để bàn với triều đình. Nếu triều đình vẫn cự tuyệt yêu cầu thì sẽ phải gặp nhau trong tình cảnh “khói pháo mưa đạn”.⁵ Phía Nhật có bảy ngày để trả lời.

Quan Lão trung Abe Masato và Matsumae Takahiro là hai nhân vật của Mạc phủ ứng tiếp đại biểu bốn nước tại Hyōgo, bày tỏ ý tán thành với yêu cầu của bốn nước. Hai người biện hộ rằng tình hình đang bức thiết, không có thời gian để hỏi ý triều đình. Mà cho dù có hỏi ý triều đình đi nữa thì chắc chắn câu trả lời sẽ chỉ mang lại chiến tranh, khi đó liệt cường sẽ gây ra vô số tổn thất, khiến nhiều người phải bỏ mạng. Nhưng khi chuyện này lọt đến tai Thiên hoàng Kōmei thì ngài nổi giận đùng đùng, ra lệnh cho Mạc phủ phải tước bỏ chức quan của hai người, bắt giam lỏng trong phiên trấn. Việc triều đình đòi xử lí lão trung của Mạc phủ như thế này là điều chưa từng có tiền lệ. Nhưng Mạc phủ cũng tuân theo sắc mệnh. Trong sắc mệnh cũng không giải thích gì về việc xử lí này, nhưng từ những tài liệu khác chúng ta có thể biết được tổng đốc bảo vệ cung cấm lúc bấy giờ là Tokugawa Yoshinobu (đang ở Kyōto thì bị Tướng quân Iemochi gọi đến Osaka) đã làm gì để tránh việc giao chiến với liệt cường.⁶

Đầu tiên, Yoshinobu tập hợp những nhân vật then chốt trong Mạc các cùng những người có chí hướng về Thành Osaka, hỏi ý kiến về việc phải xử lí yêu cầu của liệt cường ra sao. Cũng giống cuộc họp bàn lần trước, ngoại trừ ý cho rằng cần phải theo yêu cầu của liệt cường thì không có ý kiến nào nổi bật. Chỉ duy nhất một người là quan lão trung coi sóc vấn đề ngoại bang, Matsudaira Nobutoshi, bày tỏ ý bất bình. Điều này khiến Yoshinobu an tâm ngầm nhờ Nobutoshi truyền đạt với viên bugyō Thành Osaka là Sakai Yoshiaya khi ứng tiếp đại biểu bốn nước như sau: “Mạc phủ đã ngầm quyết định sẽ chấp thuận yêu cầu mở cửa cảng Hyōgo, nhưng ở đất nước chúng tôi, bên trên tướng quân còn có bậc đế vương, có quy định rằng những chuyện trọng đại thì ngay cả tướng quân cũng phải xin sắc chỉ cho phép. Chuyện mở cửa cảng Hyōgo là việc trọng đại, cần mười ngày để xin sắc chỉ”.

Đây là lời thú nhận táo bạo của Mạc phủ. Lúc bấy giờ liệt cường đều tin rằng taikun (đại quân: chỉ tướng quân) là người nắm quyền lực tối cao ở Nhật Bản, còn mikado (đế: chỉ Thiên hoàng) chỉ là một bậc quân vương về mặt tôn giáo mà thôi. Bản thân các nha lại của Mạc phủ cũng khiến liệt cường nghĩ như vậy. Townsend Harris ghi trong nhật kí của mình rằng: “bọn họ (nha dịch của Mạc phủ) thường kể về Mikado một cách miệt thị, và khi tôi trích dẫn những câu nói về sự tôn kính của người Nhật dành cho Mikado thì họ cười khà khà. Theo lời họ nói thì Mikado chẳng có tiền bạc, chẳng có thực quyền chính trị gì, không được tôn trọng ở Nhật và chỉ là một con người bình thường không chút giá trị”.⁷

Liệt cường nghĩ rằng Mạc phủ là chính phủ hợp pháp của Nhật Bản, vì vậy nên tướng quân là người có quyền lực tối cao của Nhật. Suy nghĩ này bám rễ chắc chắn như thế nào ta có thể thấy được qua bức thư chào hỏi của công sứ Anh quốc là Harry Parkes gửi cho Tướng quân Iemochi trong thời kì này. Parkes gọi Tướng quân là “Bệ hạ”. Đúng là một trong những yêu cầu của Parkes là “xin sắc chỉ chấp thuận hiệp ước từ Mikado”⁸, nhưng từ câu chữ trong bức thư thì có thể thấy Parkes tin rằng người nắm quyền lực thực tế là tướng quân, cho nên tướng quân có thể dễ dàng lấy được sắc chỉ từ một nhân vật luôn trốn sau bức rèm ở đâu đó.

Ấy vậy mà đến giờ người đứng ở vị trí tối cao trong Mạc các lại công nhiên thừa nhận rằng Thiên hoàng (mikado) có địa vị cao hơn tướng quân (taikun), nếu không có sắc chỉ từ Thiên hoàng thì không thể mở cửa cảng Hyōgo. Đối mặt với một sự thật mới mẻ về hệ thống quyền lực của nước Nhật, liệt cường đành phải thay đổi cách suy nghĩ.⁹ Chẳng bao lâu sau thì Anh quốc ra mặt ủng hộ Thiên hoàng, còn Pháp thì hậu thuẫn Mạc phủ. Tính cạnh tranh đối kháng của hai nước này vẫn tiếp tục được mang vào Nhật Bản.

Lúc này đại biểu bốn nước cũng tỏ ra khoan dung khi chấp thuận cho mười ngày để xin sắc chỉ của Thiên hoàng. Tuy nhiên, đại biểu bốn nước không tin lời nha dịch của Mạc phủ, đòi phải có gì làm tin để đảm bảo sẽ xin được sắc chỉ của Thiên hoàng. Inoue đáp rằng không có chứng cứ để đảm bảo cho việc này, nhưng thêm rằng “nước tôi có lệ dùng máu để kí tên khi giao ước điều hệ trọng, vậy nên tôi sẽ cắt đứt ngón tay trước mặt quý vị để làm chứng”. Inoue nói rồi toan rút đoản kiếm như thể sắp cắt đứt tay đến nơi. Đại biểu các nước kinh ngạc, vội can Inoue lại và nói đã đủ tin tưởng rồi.¹⁰

Sự quyết đoán của Yoshinobu được cái nhanh trí của Inoue Yoshiyaya hỗ trợ nên Mạc phủ có được mười ngày để xin sắc chỉ của Thiên hoàng. Nội chỉ vấn đề này thôi cũng đủ khó khăn, nhưng một vấn đề khác lại nảy sinh. Tướng quân Iemochi tức giận trước hành động có thể nói là xâm hại đến quyền lực của Mạc các khi triều đình đòi cách bỏ chức tước của hai lão trung trong Mạc các. Ngày 21 tháng 11, Iemochi thông qua cựu chúa phiên Owari là Tokugawa Mochinaga tâu lên triều đình rằng: bản thân mình không đủ sức để khiến nước giàu, binh mạnh và hoàng uy vang dội nơi hải ngoại, cho nên bản thân muốn về thoái lui, nhường lại vị trí tướng quân cho Tokugawa Yoshinobu. Ngày đệ trình bản tấu, Iemochi lập tức rời khỏi Osaka, tiến về Edo. Nhưng khi Iemochi đến Fushimi thì có thư từ Quan bạch Nijō Nariyuki gửi đến, nói rằng không có chiếu chỉ từ triều đình cho phép thì không thể nghỉ ngơi, tự ý bỏ về phủ Edo là “khinh nhờn thiên triều”, hành động không thể chấp nhận được của một bề tôi. Thư còn yêu cầu Iemochi ở lại Fushimi để ngày hôm sau vào triều, giải thích rõ động cơ thoái vị.

Lời trách móc của triều đình đối với Iemochi không chút nể nang gì. Việc Thiên hoàng và tướng quân, ai mạnh hơn ai thì không còn gì để bàn cãi nữa. Iemochi rời Fushimi, tiến vào Thành Nijō ở kinh đô, triệu tập các trọng thần trong Mạc các như Tokugawa Yoshinobu, Matsudaira Katamori và ra lệnh lập tức vào triều để giải thích về tình hình Hyōgo, nhanh chóng xin sắc chỉ. Quan bạch Nijō Nariyuki, Thân vương Asahiko tiếp Yoshinobu cùng các trọng thần Mạc các ở Tiểu Ngự sở, bàn luận có nên ban sắc chỉ cho hiệp ước. Thiên hoàng Kōmei ngồi sau rèm nghe bàn luận. Cuộc họp bắt đầu từ giờ Dậu (khoảng sáu giờ chiều) và kéo dài đến tận khuya mà cũng không đưa ra được kết luận. Ngày hôm sau, theo đề nghị của Yoshinobu, triều đình triệu tập hơn 30 trọng thần của các phiên trấn đang đóng ở kinh đô để hỏi ý kiến về việc mở cảng. Các phiên trấn Aizu, Tosa đều chủ trương mạnh mẽ nên mở cửa đất nước, nên hủy bỏ truyền thống tỏa quốc. Ý kiến của các phiên khác cũng nghiêng về việc cấp sắc chỉ cho hiệp ước. Cuối cùng triều đình đành theo ý kiến số đông mà quyết định ra sắc chỉ chấp thuận hiệp ước. Đây là thất bại đau đớn của Thiên hoàng Kōmei. Có vẻ như Thiên hoàng Kōmei đã lung lay trước lời than của Thân vương Asahiko, người thúc giục ban hành sắc chỉ. Thân vương cảnh báo rằng nếu không cho phép thì các phiên sẽ dấy binh, chẳng mấy chốc mà kinh thành chìm trong biển lửa, chẳng những ngai vàng lung lay mà ngay cả Thần Cung Ise cũng ra tro bụi. Đây là những nguy cơ trước mắt, dù lúc này Thiên hoàng đang nắm được quyền lực mà trong quá khứ 500 năm trước chưa hề có được, nhưng vẫn không thể bỏ qua ý kiến của các phiên. Hẳn là Thiên hoàng Kōmei đã trải qua nỗi đau đoạn trường khi đành phải ra sắc chỉ chấp thuận hiệp ước mà mình căm ghét. Nhưng khi phản đối việc ban sắc chỉ chấp thuận mở cảng Hyōgo, Thiên hoàng Kōmei giữ được thể diện cho mình. Rất nhiều quý tộc nói rằng họ sẵn sàng xả thân vì đại nghĩa, vì hoàng quốc nhưng Thiên hoàng Kōmei cũng thừa biết rằng nước Nhật đang yếu kém về mặt võ bị, không phải là đối thủ của liệt cường.

Mặc dù đã tuyên bố trở về phủ Edo, nhưng Tướng quân Iemochi vẫn ở lại Osaka, gần kinh đô, đến ngày 20 tháng 12. Một tuần trước đó, Iemochi dẫn theo các quan chức cao cấp như Tokugawa Yoshinobu, Matsudaira Katamori vào triều và được Thiên hoàng Kōmei tiếp kiến. Iemochi tạ lỗi rằng trong khi tình thế nguy cấp hiện nay, bản thân đã khủng hoảng mà xin “từ chức” nhưng rồi nhận được sủng ái của bề trên. Thiên hoàng Kōmei đáp lại như để yên lòng Iemochi rằng vẫn cần tướng quân phụng sự như từ trước đến giờ, giữ công bình mà trị quốc, đề phòng ngoại bang, cùng tăng cường võ bị.¹¹

Ngoài những chuyện đã thuật bên trên thì năm 1865 là một năm ít sóng gió, ít ra là xét theo các ghi chép công khai. Sau những mô tả chi tiết về những sự kiện nóng bỏng này, ghi chép trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ lại trở về với những kí thuật an bình hằng ngày như một cuốn lịch niên đại trong cung đình. Chẳng hạn, ví dụ điển hình nhất là ở mục ngày 26 tháng 11, mấy ngày sau khi cuộc họp nảy lửa diễn ra ở Tiểu Ngự sở xoay quanh vấn đề ban sắc chỉ cho hiệp ước, chép: “Sáng sớm có gió to làm cây rụng quả. Thân vương tự tay nhặt hạt maki ban cho cựu Đại nạp ngôn Nakayama Tadayasu. Tadayasu đem hạt này gieo trong vườn”. Mục ngày 27 tháng 1 năm 1866 có ghi: “Trong cung tiến hành lễ Susuharai ở Ngự điện Wakamiya và Thường ngự điện của chuẩn hậu, nên Thân vương dời đến Hoa ngự điện. Hoa ngự điện được xây dựng với hành lang thông với Thường ngự điện của chuẩn hậu, là nơi dành cho hoàng thái tử. Nhưng vì thân vương chưa được lập thái tử nên không ở đây”. Hẳn là người đọc sẽ cảm thấy kì lạ vì Thân vương Mutsuhito đã được 14 tuổi nhưng vẫn chưa được chỉ định là hoàng thái tử, hẳn là có ý nghĩa đặc biệt nào khác. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ mô tả chi tiết những sự việc như Mạc phủ lề mề trong chuyện tăng phí y phục cho Thân vương Mutsuhito nhưng lại không kể gì về quá trình Thân vương Mutsuhito từ giai đoạn thiếu niên trưởng thành sang người lớn.

Tên Thân vương Mutsuhito chỉ xuất hiện hiếm hoi trong mục năm 1866. Ngày 23 tháng 2, Mutsuhito đến thăm ngự điện của chuẩn hậu và được Thiên hoàng Kōmei rót rượu ban thưởng. Cùng ngày, có bà ngoại từ Hirado đến, tặng cho thân vương cá nướng và quả bưởi. Tháng 3 bắt đầu xây dựng ngự điện Đông cung. Tháng 5 có hỏa hoạn ở hiện trường xây dựng, Mutsuhito theo lệnh Thiên hoàng Kōmei đến lánh nạn ở Điện Seiryō cho đến khi dập lửa xong. Tháng 6, quan Tham nghị Ano Kinmi nhậm chức hỗ trợ Mutsuhito đọc sách Tháng 8, Mutsuhito đọc xong Mạnh Tử. So với lần đọc Luận ngữ kéo dài bốn năm thì lần này chỉ mất hơn một năm. Thiên hoàng Kōmei ban thưởng cho sự chuyên cần của Mutsuhito và khích lệ tinh tấn hơn. Khi đọc xong Mạnh Tử, Mutsuhito được ban cháo trí tuệ, rượu thưởng và được mời thầy dạy đọc.

Có chứng cứ cho thấy rằng trong thời kì này, điều khiến Thiên hoàng Kōmei phiền lòng nhất chính là việc giáo dục cho Mutsuhito. Thiên hoàng Kōmei lo sợ Mutsuhito chịu quá nhiều ảnh hưởng từ các nữ quan nuôi dạy hoàng tử, đặc biệt lo nhất là tư tưởng nhương di quá khích của đám nữ quan được thổi vào Mutsuhito. Ngày 29 tháng 8 năm 1865, Thiên hoàng Kōmei gửi thư đến Thân vương Asahiko, bày tỏ ưu tư về Mutsuhito. Thư nói rằng tuy Mutsuhito là con trai mình nhưng lại không thấy thân thương với mình, Mutsuhito tin rằng những người phục tùng mệnh lệnh của Thiên hoàng Kōmei là kẻ ác, còn ngược lại là người thiện. Dù hãy còn là trẻ nít nhưng cũng không thể xem thường. Thiên hoàng Kōmei cho rằng nguồn cơn của mọi việc là từ đám nữ quan, và lần nữa bộc lộ ý hướng thoái vị trong thư.¹²

Cũng trong khoảng thời gian đó, Iwakura Tomomi đang ẩn cư ở làng Iwakura phía bắc kinh thành, có gửi thư ý kiến đến Thiên hoàng Kōmei và khuyên ngài nên từ bỏ lối sống phóng dật, đắm chìm trong “rừng thịt ao rượu” và nên quan tâm nghiêm túc đến chính sự.¹³

Những chứng cứ rời rạc này có thể ám chỉ rằng những ghi chép mang tính niên đại về cuộc sống bình an trong cung đình cũng ẩn chứa những hiện thực không mấy tốt đẹp trong cung. Chẳng hạn như việc Thân vương Mutsuhito nói ra tư tưởng nhương di quá khích với cả cha mình, hay chuyện Thiên hoàng Kōmei trốn tránh cơn bực dọc bằng tửu sắc.

Ngoài ra, ở đây còn một nhân vật khác mà chúng ta muốn biết tường tận hơn về hành động. Đó là Nakagawa-no-miya, người được các nhà sử học hiện đại xem là xảo quyệt. Sau chính biến ngày 30 tháng 9 năm 1863, Thiên hoàng Kōmei ban cho vị thân vương này tên gọi Thân vương Asahiko, bổ nhiệm vào chức danjo-no-in. Đây là chức quan đời đời dành riêng cho các vị thân vương, được đặc quyền tâu thẳng lên Thiên hoàng.¹⁴ Nhưng lúc này có một tin đồn kì quái. Đó là việc Nakagawa-no-miya âm mưu trù yểm Thiên hoàng Kōmei. Theo như tin đồn thì vào mùa hè năm 1863, Nakagawa-no-miya ban cho thầy tu Ninkai mũi tên làm từ lông chim núi và nhiều tặng vật. Ninkai là thầy tu ở Đền Iwashimizu Hachiman và là chỗ quen biết với Nakagawa-no-miya từ trước. Ninkai mua một con trĩ, dùng mũi tên đó bắn chết rồi lấy gan sống của nó tế trên bàn thờ. Ninkai trù yểm Thiên hoàng Kōmei và khấn vái để Nakagawa-no-miya trở thành Thiên hoàng. Âm mưu của Ninkai bị võ sĩ phiên trấn Tottori phát hiện, Ninkai bị giết chết và bàn thờ trĩ bị dẹp bỏ. Chẳng bao lâu sau thì tin đồn đến tai Thiên hoàng Kōmei, nhưng vốn đã tin tưởng tuyệt đối vào Nakagawa-no-miya nên ngài gạt bỏ, cho rằng đây là kế sách của kẻ gian liên quan đến phiên Chōshū bị cách chức sau vụ chính biến ngày 30 tháng 9. Quan hệ giữa Thiên hoàng với Nakagawa-no-miya như thể “cành cây liền nhau”.¹⁵ Để làm bằng cho lòng tin tưởng, Thiên hoàng Kōmei còn cấp thêm lãnh địa cho Nakagawa-no-miya, cho xây thêm ngự điện để ban tặng cho vị thân vương này.

Sự kiện tin đồn này thật khó tin nhưng cũng có người trong cung tin vào nó?¹⁶ Bản thân chuyện này nói lên rằng đương thời, người trong cung dễ tin vào những chuyện bùa chú trù yểm. Cuối năm Keiō thứ 2, Tướng quân Tokugawa Iemochi và Thiên hoàng Kōmei lần lượt qua đời, cả hai cái chết đều được đồn đại là do đầu độc và âm mưu, dù sao thì cũng dễ đồng ý với những tin đồn này hơn.¹⁷

Đối với Mạc phủ thì năm 1866 là một năm đầy tai ách. Những tai ách này không bắt nguồn từ “lũ rợ bên ngoài”. Thực tế là đại biểu bốn nước Anh, Pháp, Mỹ, Hà Lan tỏ ra hài lòng với thành quả điều đình khi sửa đổi được thuế xuất nhập khẩu và những vấn đề khác. Mùa xuân năm trước, Mạc phủ đã xin sắc chỉ thảo phạt phiên Chōshū lần thứ hai do chính tướng quân chỉ huy. Biết được kế hoạch thảo phạt lần hai của Mạc phủ, Chōshū cho mua nhiều vũ khí cận đại, áp dụng lối vũ trạng cận đại vào quân đội. Và điều quan trọng hơn là trước nay hai phiên Chōshū và Satsuma vốn có quan hệ xung khắc như nước với lửa, nhưng qua lần này lại bắt đầu theo hướng liên minh với nhau. Khởi đầu là Satsuma đứng ra làm trung gian để Chōshū mua vũ khí từ các thương nhân Âu châu ở Nagasaki. Đầu năm 1866, Kuroda Kiyotaka theo lệnh của gia lão phiên Satsuma là Komatsu Tatewaki và Saigō Kichi-no-suke (Takamori) đến Shimonoseki, gặp những nhân vật chủ chốt của phiên Chōshū như Kido Jun-ichirō để thăm dò ý kiến.¹⁸ Tháng 2 năm 1866, phiên sĩ Tosa là Sakamoto Ryōma và Nakaoka Shintarō gặp Saigō, bàn chuyện liên minh hai phiên. Điều khiến Satsuma và Chōshū liên kết với nhau không phải là tiếng kêu gọi nhương di nữa, mà chính là đảo Mạc và vương chính phục cổ. Kế hoạch cụ thể cho liên minh này được Kido và Saigō lập nên vào tháng sau đó.

Tháng 7 năm 1866, Mạc phủ bắt đầu hành quân chinh phạt Chōshū. Sĩ khí quân Mạc phủ không hề cao. Nhiều phiên trấn đáng lí phải hợp lưu với quân Mạc phủ thì lại từ chối cử binh, và nhiều phiên dù có thì cũng chỉ gửi đến vài tiểu đội lẻ. Ngược lại, quân Chōshū tuy ít nhưng được trang bị vũ khí cận đại và huấn luyện bài bản. Trận đánh nổ ra ở đảo Suō là trận mang tính quyết định trong lần chinh phạt Chōshū này, và quân Mạc phủ liên tiếp bại trận. Điều đáng chú ý trong lần giao tranh này giữa Mạc phủ và Chōshū là lần đầu tiên đại pháo được sử dụng chính quy. Đây là trận đánh cận đại đầu tiên mà người Nhật trải qua.

Giữa trận chiến không có cơ thắng này, Tướng quân Tokugawa Iemochi vốn đã yếu từ trước, nay lại lâm bệnh nặng ở Osaka.¹⁹ Iemochi không có con nên vấn đề nối dõi được đưa ra ngay sau đó. Trước đó, Iemochi đã chỉ định con trai ba tuổi của Trung nạp ngôn Tokugawa Yoshiyori là Kame-no-suke. Không ai hiểu được vì sao trong lúc quốc gia lâm nguy như thế này mà Iemochi lại chọn người thừa kế là một đứa trẻ. Không một ai đồng ý với lựa chọn này, kể cả vợ của Iemochi là Nội thân vương Chikako.²⁰ Cuối cùng Iemochi đành tâu lên rằng bệnh tình càng lúc càng nặng, hiện tại không thể chấp chính, nếu có mệnh hệ gì thì để Tokugawa Yoshinobu kế tục. Iemochi còn đề xuất lập tức cử Yoshinobu chỉ huy trong việc nguy cấp là “phòng vệ Chōshū”.²¹ Ngày 29 tháng 8, Tokugawa Iemochi qua đời tại Thành ōsaka ở tuổi 20.

Cùng ngày 29 khi Iemochi qua đời, phiên sĩ Satsuma là ōkubo Ichizo (Toshimichi) gửi thư đề xuất lên quan bạch, đề nghị dừng cuộc thảo phạt Chōshū.²² Quan bạch Nijō Nariyuki bác bỏ đơn đề xuất và trả lời rằng Chōshū là kẻ thù của triều đình, dù tốn bao nhiêu năm đi nữa cũng phải thảo phạt phiên trấn này. ōkubo đáp lại rằng bây giờ các tozama daimyō không một ai cử binh cho Mạc phủ. Những phiên ủng hộ Mạc phủ đều là những phiên nhược tiểu, nếu không nghe theo đề nghị này thì e rằng cả nước sẽ đại loạn.

Ngày 19 tháng 9, Thiên hoàng triệu tập hội nghị trong triều để thảo luận về đề xuất của cha con chúa phiên Satsuma là Shimazu Mochihisa cùng kí tên. Thư đề xuất viết rằng bây giờ là lúc quốc gia lâm nguy, cần có chính sách đề phòng với “rợ bên ngoài”, nhanh chóng dẹp bỏ cuộc thảo phạt Chōshū, cải cách chính thể, chấn hưng võ bị. Quan Nghị tấu ōgimachi Sạnjō Sanenaru là người ủng hộ mạnh mẽ đề xuất của Shimazu Mochihisa. Các quan công khanh có mặt trong hội nghị không ai nói tiếng nào. Thiên hoàng Kōmei sau bức rèm cất tiếng rằng “việc hủy bỏ chinh phạt Chōshū phải đợi ít lâu nữa”. Kí thuật ghi rằng Sanenaru tuy phẫn kích nhưng đành vâng lời Thiên hoàng và không thể luận bàn thêm gì được, đau đớn khóc ra máu.²³ Tuy biết là sẽ vấp phải sự phản đối của Thiên hoàng nhưng Sanenaru vẫn dũng cảm bày tỏ quan điểm của mình, dù cho Sanenaru và Satsuma có mối quan hệ mật thiết đi nữa²⁴ thì đây cũng là một điều khó có thể tưởng tượng được ở các quốc gia chuyên chế dù là Á châu hay Âu châu. Rốt cuộc, trong cuộc hội nghị vào ngày 12 tháng 9, Thiên hoàng Kōmei bác bỏ đề xuất của chúa phiên Satsuma.

Ban đầu Mạc phủ giấu nhẹm tin Tướng quân Iemochi qua đời, nhưng nảy sinh vấn đề ai sẽ lãnh đạo quân thảo phạt. Ngày 8 tháng 9, Tokugawa Yoshinobu nhận chức chỉ huy quân viễn chinh. Nhưng trước khi Yoshinobu xuất trận thì có tin báo Kokura thất thủ. Đây là đồn lũy kiên cố của Mạc phủ ở bắc Kyūshū. Yoshinobu đành ngưng xuất trận, quyết định đình chiến. Yoshinobu sai sứ giả báo việc này cho quan bạch, quan bạch tâu lên Thiên hoàng Kōmei. Đúng như lường trước, Thiên hoàng Kōmei cực kì bực dọc. Thiên hoàng vẫn chủ trương muốn Yoshinobu thi hành nhiệm vụ. Ngày 24 tháng 9, Yoshinobu vào triều, giải thích tình hình chiến sự khó khăn như thế nào. Cuối cùng, Thiên hoàng Kōmei đành phải chấp nhận quyết định đình chiến của Yoshinobu.

Ngày 28 tháng 9, một tháng sau khi Iemochi qua đời, Mạc phủ đăng cáo phó công bố việc tướng quân băng hà. Ngày hôm sau, việc này trở thành cái cớ để ngừng cuộc chinh phạt Chōshū.²⁵ Cuộc chiến này vốn không mang lại lợi ích hay vinh dự cho ai, rốt cuộc đã kết thúc trong tiếng khóc thút thít chứ không phải tiếng chiêng trống uy hùng. Tuy nhiên, cuộc chiến này đã làm thay đổi khái niệm về chiến tranh của người Nhật.

Văn ban tiếng Pháp của hiệp định này được đằng trong Tài liệu chọn lọc về chính sách đối ngoại của Nhật Bản 1853-1868 của W. G Beasley, trang 273-274. Hiệp định quy định rằng trong vòng hai tháng kể từ khi đoàn sứ tiết ngoại giao về nước, chính phủ Nhật Bản (Mạc phủ) phải trả cho công sứ Pháp đóng tại Edo (chính phủ trả) mười vạn đồng bạc Đông Dương, phiên trấn Chōshū phải trả bốn vạn đồng bạc Đông Dương. Cả thảy là 14 vạn đồng bạc Đông Dương.↩

Bản dịch Anh ngữ của bức thư của trưởng đại biểu đoàn sứ tiết là Ikeda gửi cho Mạc phủ được đãng trong Tài liệu chọn lọc về chính sách đối ngoại của Nhật Bản 1853-1868, trang 274-282. Ikeda giải thích về các lí do vì sao kí kết hiệp định với Pháp, trong đó có đoạn chỉ ra rằng “nếu như kênh đào Suez hoàn thành thì dĩ nhiên, quân hạm các nước Tây phương không cần phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng ở cực tây Nam Phi nữa mà có thể đi trực tiếp vào vùng biển Đông Đương. Như vậy, tuyến đường sẽ được rút ngắn còn một phần ba so với hiện tại. Nếu như vậy thì khi Nhật Bản xảy ra sự kiện gì, chẳng hạn như Mạc phủ không giữ đúng cam kết với các nước thì liệt cường sẽ nổi giận, họ sẽ liên kết với nhau mà lên kế hoạch chinh phục Đông Dương. Đây là điều có thể thấy được trước mắt”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 395. Đây là trang đề ngày 16 tháng 2 năm 1865. Tên Saigō xuất hiện lần thứ hai trong mục ngày 8 tháng 3 (trang 398). Lúc này Saigō lại hành động trái ngược hẳn, theo mệnh lệnh của chúa phiên Shimazu Mochihisa mà tìm cách để các quý tộc nhóm Sanjo Sanetomi được phục chức, trở về kinh.↩

Cùng tư liệu trên, trang 417. Tuy nhiên, trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 53 chỉ nhắc có ba nước, không có Mỹ.↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 653. Nguyên bản tiếng Pháp của biên bản mà đại biểu bốn nước Anh, Pháp, Mỹ và Hà Lan kí kết tại Yokohama vào ngày 30 tháng 10 năm 1865 được đăng trong Tài liệu chọn lọc về chính sách đối ngoại của Nhật Bản 1853-1868, trang 293-296. Có lẽ vì vấn đề phiên dịch mà bản tóm lược bằng tiếng Nhật có chút ít sai khác trong nội dung.↩

Đầu đuôi quá trình điều đình với đại biểu bốn nước tại Hyōgo được đăng chi tiết trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 653-655. Tư liệu này trích từ kí sự ghi chép những chuyện xảy rã từ năm 1862 đên năm 1867 là Tục tái mộng kỉ sự của Matsudaira Yoshinaga, cựu chúa phiên Echizen.↩

Iwanami Bunko, Ghi chép của Harris những ngày ở Nhật, cuốn hạ, trang 135.↩

Beasley, Tài liệu chọn lọc về chính sách đối ngoại của Nhật Bản 1853-1868, trang 300.↩

Việc người ngoại quốc (bao gồm cả Townsend Harris) đe dọa sẽ mang những nội dung đàm phán chưa ngã ngũ với Mạc phủ đến Mikado ở Kyoto là sự thật, nhưng đây là lần đầu tiên họ được cho biết một sự thật là địa vị của Thiên hoàng (Mikado) cao hơn tướng quân. Nhận thức của người ngoại quốc từ sớm về tầm quan trọng của Thiên hoàng được đăng trong Cuộc đời Ngài Harry Parkes (II) của F. V. Dickins và s. Lane-Poole, trang 43. Tuy nhiên, William Elliot Griffis viết trong Đế quốc của Thiên hoàng, trang 577 rằng “sự thông thái của người Anh trong lần đầu đã phát hiện được quyền lực chân thật nằm ở đâu, vạch trần chính quyền ngụy tạo ở Edo, vén bức màn giả tạo che phủ sự thật nhiều năm nay. Công sứ Anh Harry Parkes là người đầu tiên dấn thân vào nguy hiểm để phát hiện sự thật, tước đoạt danh hiệu “Bệ hạ” giả tạo của tướng quân, thỉnh cầu bốn nước gửi thư tín nhiệm cho Mikado, vị quân chủ thật sự của Nhật Bản. Công sứ nhận được thư tín nhiệm và dâng lên Mikado”.↩

Câu chuyện này trong Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 655, dựa trên Tục tái mộng kỉ sự của Matsudaira Yoshinaga. Phần ghi chép trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 418 có khác một chút. Theo đó, Parkes là người yêu cầu Inoe bảo đảm trả lời vào mười ngày sau, khi thấy Inoue chuẩn bị cắt ngón tay để lấy máu đóng dấu vào cam kết thì liền nói đã tin lời Inoue.↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 692.↩

Văn bản được giới thiệu trong Hình ảnh về các nhân vật Duy Tân của Tōyama Shigeki (trang 56) là bản tóm lược, bỏ qua nhiều chỗ nhưng vẫn giữ được ý chính của nguyên văn. Trong Những người bạc vận thời Bakumatsu của Ishii (trang 89) có trích một phần lá thư đề ngày 29 tháng 8 năm 1865. Lá thư này không xuất hiện trong Kōmei Thiên hoàng ki nhưng có xuất hiện trong Nhật kí Thân vương Asahiko, cuốn 1, trang 336-337.↩

Tōyama Shigeki, Hình ảnh về các nhân vật Duy Tân, trang 57. Tōyama viết rằng câu của Iwakura Tomomi là từ Trùng kêu trong rậm cỏ, phần tiếp theo nhưng trong tài liệu này không thấy có. Hình ảnh về các nhân vật Duy Tân trang 57 cũng có đoạn trích từ nhật kí của Nakayama Tadayasu rằng “Cung đình như chốn lầu xanh, ngày ngày hoan lạc”. Thiên hoàng Kōmei có hơn 20 trắc thất, thê thiếp.↩

Tōyama Shigeki, Hình ảnh về các nhân vật Duy Tân, trang 51; Ishii Takashi, Những người bạc vận thời Bakumatsu, trang 77. Vì danh hiệu này mà thân vương còn được gọi là In-no-miya.↩

Lời này được trích từ lá thư của Thiên hoàng Kōmei gửi Nakagawa-no-miya đề ngày 11 tháng 1 năm 1864. Tham khảo Kōmei Thiên hoàng kì, cuốn 4, trang 940.↩

Theo Hình ảnh về các nhân vật Duy Tân, trang 53 thì Nakayama Tadayasu và Sanjō Sanetomi tin vào chuyện này.↩

Theo Thiên hoàng Minh Trị của Ninagawa Arata, trang 11 thì “Thiên hoàng Minh Trị đăng quang vào ngày 9 tháng giêng năm Keiō thứ 3. Cha ngài, Thiên hoàng Kōmei bị bọn Iwakura Tomomi ám sát vào ngày 25 tháng 12 năm trước, và trong ngày 20 tháng 9 năm này, tướng quân đời thứ 14 là Iemochi cũng bị kẻ nào đó ám sát trong Thành Osaka…”↩

Lúc này, trong số những nhân vật mà chúa phiên Mōri Takachika hỏi ý kiến, có cả Takasugi Shinsaku, Inoue Monta (Kaoru) và Itō Shunsuke (Hirobumi). Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 429.↩

Iemochi phát bệnh từ tháng 5 năm này, khỏi rồi bệnh, bệnh rồi khỏi, đến tháng 7 thì nguy kịch, về chi tiết bệnh trạng của Iemochi, tham khảo Conrad Totman, Sự sụp đổ của chế độ Mạc phủ Tokugawa, trang 516.↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 799 viết Nội thân vương Chikako cho rằng Kame-no-suke còn quá nhỏ để đối đầu với khó khăn của thời thế.↩

Cùng tư liệu trên, cuốn 5, trang 798.↩

Ngày 11 tháng 11 năm 1865, ōkubo viết thư cho Saigō Kichi-no-suke, đề cập đến việc Mạc phủ xin phép triều đình phát động chiến tranh chinh phạt Chōshū lần thứ hai. Nếu như triều đình đồng ý thì đó là “sắc mệnh phi nghĩa”, không cần phải tuân theo, ōkubo viết, sắc mệnh đúng là sắc mệnh khi thiên hạ vạn dân đều thấu hiểu, còn không thì chỉ là sắc mệnh “phi nghĩa”, “phản đạo lí” (Fujita Satoru, Thiên hoàng thời Bakumatsu, trang 234).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 441. Sanenaru còn phê phán ngôn động của Thiên hoàng Kōmei trong ngày này là “sự gian tà che lấp thông minh” (Ishii, Những người bạc vận thời Bakumatsu, trang 95).↩

Đây là kiến giải của Ishii trong Những người bạc vận thời Bakumatsu, trang 95. Tác giả (Keene) đã cố liên tưởng đến việc hoàng đế Đức quốc Wilhelm II kiên nhẫn chịu đựng những lời tấn công chính sách của mình, nhưng liên tưởng không thành.↩

Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 832.↩

CHƯƠNG 11

MƯU SĨ IWAKURA TOMOMI

Cái chết của Tướng quân Tokugawa Iemochi là một đòn đánh nặng nề đối với Thiên hoàng Kōmei. Có thể thấy Thiên hoàng vui mừng biết chừng nào khi có người bạn trò chuyện trẻ tuổi là Iemochi.¹ Có lẽ nhất thời Thiên hoàng từng nghĩ rằng hai người có thể hợp sức để thực hiện lí tưởng công vũ hợp thể. Theo con mắt của đám đông thì nếu Thiên hoàng Kōmei chịu vứt bỏ lí tưởng công vũ hợp thể mà thuận theo lí tưởng vương chính phục cổ thì không chừng sẽ mở ra nhiều vận may mới. Lúc đó, không chỉ tầng lớp quý tộc ủng hộ ngài, mà ngay cả tầng lớp võ sĩ cũng sẽ theo ngài. Nhưng Thiên hoàng Kōmei vẫn cố chấp, không dễ gì vứt bỏ quan niệm cũ. Đối với những người từng chịu đựng Thiên hoàng Kōmei thì ngài là người cố chấp, không dễ gì thay đổi. Việc Thiên hoàng Kōmei cố chấp không chịu thay đổi quan niệm nói lên rằng ngài là người theo chủ nghĩa bảo thủ. Những lần buộc phải nhượng bộ thì Thiên hoàng Kōmei luôn cảm thấy phiền não, khổ sở. Sau thất bại của Mạc phủ trong lần chinh phạt Chōshū, Thiên hoàng Kōmei lâm vào tình cảnh mỉa mai khi những người đang nỗ lực tôn vinh mình như đấng quân vương đứng đầu Nhật Bản lại dùng mọi thủ đoạn để phản đối mình khi có thể.

Chẳng bao lâu sau khi Tokugawa Yoshinobu tuyên bố tạm dừng thảo phạt Chōshū thì ngày 8 tháng 10 năm 1866, 22 vị quý tộc vào triều, mang theo đề xuất gửi lên Thiên hoàng Kōmei, nói rằng để truyền đạt tâm tư lo lắng khi quốc gia lâm nguy. Đây là lần tham triều đông đảo chưa từng thấy. Đại diện của nhóm quý tộc này là Nakamikado Tsuneyuki (1820-1891) và ōhara Shigetomi (1801-1879) nhưng Iwakura Tomomi mới là người đứng sau bức màn, bày ra kế sách tham triều lần này.

Vì tội liên kết với Mạc phủ để giáng giá Kazu-no-miya mà Iwakura Tomomi bị hạ lệnh phải ẩn cư vào nằm 1862, từ tháng 11 trở đi thì bị đuổi về làng Iwakura ở phía bắc kinh thành. Nhưng Iwakura vốn là một mưu sĩ nên chẳng bao lâu sau đã phục hồi liên lạc với trung ương, người đến viếng thăm làng Iwakura ra vào không ngớt. Trong số này có không ít người là chí sĩ phe tôn nhương và chính họ truyền đạt với Iwakura về tình hình đang xảy ra ở trung ương. Cảm kích trước thái độ can đảm của ōgimachi Sanjo Sanenaru trong cuộc triều nghị xoay quanh việc nên dừng thảo phạt Chōshū hay không, Iwakura nghĩ đến kế sách để nhiều người tham triều. Iwakura bắt đầu những hành động để làm lay chuyển thành tâm của Thiên hoàng Kōmei đối với Mạc phủ.

Iwakura bày tỏ quan điểm ủng hộ đề xuất của phiên trấn Satsuma về việc ngưng cuộc thảo phạt Chōshū và bắt đầu lập kế hoạch cho cuộc tham triều nhằm cải tổ nội các triều đình, gây dựng những con người ủng hộ đề xuất này. Luận điểm chủ chốt của Iwakura tập trung ở ba điều sau: thứ nhất, loại trừ những thành phần bất hảo trong triều đình và cả Mạc phủ. Điều này ám chỉ Quan bạch Nijō Nariyuki, Thân vương Asahiko, Tokugawa Yoshinobu và Matsudaira Katamori. Thứ hai, trả tự do, phục chức cho các quý tộc đang bị giam giữ. Thứ ba, phục chức quan bạch cho Konoe Tadahiro. Mục đích sau cùng của Iwakura khi tâu lên Thiên hoàng Kōmei nằm ở lí tưởng vương chính phục cổ. Iwakura cho rằng nên thừa cơ nội bộ Mạc phủ hỗn loạn vì cái chết của Tướng quân Iemochi mà nhất tề nổi dậy, giành lại quyền lực cho hoàng tộc từ tay Mạc phủ.

Thể theo thỉnh nguyện của 22 vị quý tộc, Thiên hoàng Kōmei tiếp họ ở Học vấn sở. Quan bạch Nijō Nariyuki, Thân vương Asahiko cùng các quan nghị tấu, vũ gia truyền tấu cũng theo hầu. Đại diện cho các quý tộc tham triều là ōhara Shigetomi, một thành viên cao tuổi, tiến lên trước trình bày sở kiến cửa minh. Đầu tiên, Shigetomi trình bày rằng triều đình nên sớm triệu tập các chúa phiên để phụng mệnh Thiên hoàng. Việc này nên làm trực tiếp mà không cần thông qua Mạc phủ. Tiếp theo, Shigetomi còn đề xuất ba việc và không hoàn toàn thống nhất với kế hoạch của Iwakura như sau: thứ nhất, miễn tội cho các quý tộc đang bị giam giữ hoặc bị bắt phải ẩn cư trong ba lần chính biến trước. Thứ nhì, giải tán đội quân thảo phạt Chōshū. Thứ ba, cải cách triều chính.² Việc Shigetomi thẳng thắn tâu lên những điều này là vì Shigetomi vốn có tiếng cương ngạnh trong triều, và ở tuổi 65 thì Shigetomi không còn gì để mất. Hành động can đảm này hiếm thấy ở cung đình Nhật Bản.

Phản ứng của Thiên hoàng Kōmei đúng như đã lường trước. Trong ghi chép thuật rằng ngài biến sắc, nổi giận đùng đùng. Thiên hoàng Kōmei phẫn nộ, chất vấn lại rằng “lời các ngươi dài dòng lê thê”, “thế nào là quốc gia đại sự”, khi xảy ra vấn đề sắc chỉ cho hiệp ước vào mùa đông năm ngoái thì lúc đó cũng là “đại sự ảnh hưởng đến an nguy của quốc gia”, “nếu các ngươi thật lòng ưu tư vì đất nước thì lúc đó đã tâu lời thành thật rồi”. Ấy vậy mà lúc đó “chẳng kẻ nào mở miệng”, nay lại “bỗng nhiên kết bè kéo đến”, nếu không phải là bất kính thì gọi là gì.

Quan bạch Nijō Nariyuki là người ôn hoà, tạ lỗi với Thiên hoàng rồi trình bày rằng những lời Shigetomi nói đều chạm tới mâu thuẫn của thời đại. Nếu không phải là người thực tâm ưu tư vì đất nước thì hà cớ phải nói thẳng để khiến Thiên hoàng tức giận. Mọi trách nhiệm về chính sự đều do bản thân kém côi, là người đứng đầu hàng ngũ quý tộc thì quan bạch không thể tránh khỏi tội.

Đáp lại, Shigetomi hậu thuẫn Nariyuki, cho rằng quan bạch không có tội. Nhưng khi Thân vương Asahiko học theo lối Nariyuki, tạ lỗi với Thiên hoàng rằng mình không làm trọn phận sự phò tá thiên tử thì ngay lập tức, Shigetomi quay sang Asahiko mà trách rằng: “Nếu Điện hạ nhận lỗi thì hãy từ chức, tạ tội với thiên hạ đi”.

Rồi Shigetomi tâu với Thiên hoàng Kōmei rằng nếu nhận được hồi đáp cho những điều đã tâu thì sẽ lập tức rút lui. Thiên hoàng đáp lại rằng hôm sau Shigetomi hãy vào triều mệt mình để trình bày. Rõ ràng là Thiên hoàng Kōmei không hoan nghênh việc các quan kéo nhau vào chầu lần nữa. Thân vương Asahiko cũng khuyên Thiên hoàng Kōmei nên giữ một mình ōhara Shigetomi để nghe ý kiến. Nhưng Thiên hoàng cho rằng cần phải có thời gian suy nghĩ kĩ về ba điều đã tâu nên muốn để hôm sau. Sau khi cho các quý tộc vào chầu lui về phòng khác thì Thiên hoàng thảo luận với quan bạch, Thân vương Asahiko, bày tỏ ý đồng thuận với việc triệu tập các chúa phiên và tiếp kiến Shigetomi vào ngày 11 tháng 10. Việc này được truyền đạt đến các quý tộc tham triều, cả bọn rút đi là vào giờ Sửu (khoảng hai giờ sáng).

Người biên tập Minh Trị Thiên hoàng kỉ cho rằng Iwakura Tomomi là kẻ chu mưu đằng sau vụ một loạt quý tộc vào chầu. Iwakura nghĩ rằng chừng nào hai người Nijō Nariyuki và Thân vương Asahiko còn thao túng triều đình thì sẽ không thực hiện được chính sách vương chính phục cổ. Iwakura dùng ōhara Shigetomi để khiến hai người bị đuổi khỏi triều đình và bản thân cũng phải dè chừng Thiên hoàng Kōmei. Ngày 12 tháng 10, Quan bạch Nijō Nariyuki bị các quý tộc tham triều gièm pha nên cáo bệnh từ quan nhưng không được Thiên hoàng Kōmei chấp, thuận. Thân vương Asahiko cũng lấy lí do không kham nổi trọng trách nên bày tỏ ý muốn từ bỏ nhiệm vụ phù trợ việc nước, nhưng được Thiên hoàng Kōmei xoa dịu cơn giận nên đành rút lời và chuyện này bị bẵng đi một thời gian. Việc gièm pha Nariyuki và Thân vương Asahiko chính là đòn đánh thẳng vào Thiên hoàng Kōmei.

Ngày 15 tháng 10, sắc mệnh thúc giục các chúa phiên lên kinh để bàn việc nước với Thiên hoàng được ban bố cho 24 phiên trấn khắp cả nước. Cho đến tháng 11 thì chỉ có ba chúa phiên lên kinh vào chầu (và hai phiên khác cử thế tử đi). Các daimyō phiên trấn khác đều cáo bệnh không đến nên khó lòng tổ chức một buổi triều nghị.

Ngày 22 tháng 11, Tokugawa Yoshinobu dẫn theo Lão trung Itakura Katsukiyo (1823-1889) cùng Thủ hộ Kyoto Matsudaira Katamori, Sở ti đại Kyoto Matsudaira Sadaaki (1846-1908) cùng các quan chức khác vào triều. Thiên hoàng Kōmei tiếp kiến ở Tiểu Ngự sở, ban thưởng rượu. Yoshinobu bày tỏ lòng biết ơn đối với sắc chỉ về việc kế tục nhà Tokugawa và sắc chỉ đặc biệt về việc miễn trừ nghĩa vụ khi chịu tang Iemochi. Yoshinobu là người kế tục dòng chính của họ Tokugawa, số nhiệm vụ chính trị phải xử lí nhiều như núi đến độ không có thời gian để tang nên sắc mệnh này là một ân huệ đặc biệt.

Ngày 3 tháng 12, Thiên hoàng Kōmei ra sắc lệnh về việc xử phạt 22 quý tộc lũ lượt vào chầu, trong đó có Nakamikado Tsuneyuki và ōhara Shigetomi. Sắc mệnh nêu rõ việc ồ ạt tham triều là hành động bất kính. Nakamikado Tsuneyuki, ōhara Shigetomi bị câu thúc và 20 vị công khanh khác bị xử cấm vào triều, ōgimachi Sanjō Sanenaru bị xử bế môn, câu thúc tại gia vì tội hỗ trợ cho buổi tham triều. Tương tự, Thân vương Akira (1816-1898) cũng bị cách chức, bị hạ lệnh phải lui về ẩn cư. Qua cách xử lí vụ việc này, Thiên hoàng Kōmei đã ngăn cản hoạt động của phe quý tộc phản đối phương châm của mình.

Ngày 10 tháng 1 năm 1867, Thiên hoàng Kōmei bổ nhiệm Tokugawa Yoshinobu làm chinh di đại tướng quân, thể hiện thành ý không mảy may dao động về lí tưởng công vũ hợp thể. Tuy nhiên, đợt bổ nhiệm của Thiên hoàng Kōmei đối với Yoshinobu là một trong những công việc cuối cùng trong thời trị vì của ngài. Ngày 16 tháng 1, Thiên hoàng đến Nội thị sở xem múa nhạc kagura. Mấy ngày trước đó, sức khỏe của Thiên hoàng kém đi và quan ngự y chẩn đoán là do cảm mạo. Dù ngự y đã cản nhưng Thiên hoàng vẫn đến Nội thị sở xem múa nhạc. Khi đang xem, Thiên hoàng Kōmei cảm thấy khó ở, đứng dậy nửa chừng. Từ lúc này, bệnh tình của Thiên hoàng càng xấu đi. Ngày hôm sau, Thiên hoàng phát sốt cao, đến ngày 18 thì nằm vào giường bệnh. Ngày 20, ngài nổi mụn và quan ngự y chẩn đoán là bị đậu mùa. Kết quả điều tra cho thấy thiếu niên hầu hạ bên cạnh Thiên hoàng là Fujimaru từng mắc bệnh đậu mùa, phải chữa trị một thời gian dài. Sau khi khỏi hẳn, Fujimaru vào cung phụng sự trở lại và mười ngày sau thì Thiên hoàng Kōmei mang bệnh. Người ta cho rằng nhiều khả năng là Thiên hoàng Kōmei đã bị nhiễm bệnh đậu mùa tù thiếu niên Fujimaru này.

Một người bạn thời thơ ấu của Thiên hoàng Kōmei là triều thần Higashikuze Michitomi làm chứng rằng Thiên hoàng là người hoạt bát, khỏe mạnh. Từ nhỏ cho đến lúc mang bệnh qua đời thì ngài chưa hề mắc phải bệnh gì.³ Vì vậy, đương thời ai nấy đều nghĩ rằng nhân vật tráng kiện này mắc bệnh là điều vô lí. Ngày nay, trong giới học giả chia làm hai ý kiến, có người cho rằng nguyên nhân cái chết của ngài là do bệnh đậu mùa thì cũng có người chủ trương rằng ngài bị đầu độc. Nhưng tất cả đều thống nhất về sự thật ngài mắc bệnh đậu mùa. Chỉ khó hiểu ở điểm, nguyên nhân của bệnh đậu mùa của Thiên hoàng Kōmei được cho là lây nhiễm từ thiếu niên Fujimaru, người đã khỏi hẳn bệnh này và có lẽ không còn khả năng lây nhiễm. Càng khó hiểu hơn là trong cung chỉ có mỗi mình Thiên hoàng Kōmei nhiễm đậu mùa. Thiên hoàng Kōmei ít khi tiếp xúc với Fujimaru, ngược lại thì những người trong cung thường xuyên tiếp xúc với thiếu niên này không ai mắc bệnh cả. Những điều vừa kể chỉ là một phần nhỏ trong số những bí ẩn xoay quanh cái chết của Thiên hoàng Kōmei. Ngoài ra còn có nhiều bí ẩn khác liên quan đến việc Thiên hoàng Kōmei qua đời ở tuổi 36.

Ta có thể thấy được quá trình phát bệnh của Thiên hoàng Kōmei ra sao qua thư từ, ghi chép và nhật kí của những người hầu hạ quanh Thiên hoàng Kōmei, chẳng hạn như ông ngoại của Thân vương Mutsuhito là Nakayama Tadayasu, mẹ là Nakayama Yoshiko. Ngày 16, Thiên hoàng xem múa nhạc kagura thì thấy khó ở, đến ngày hôm sau thì phát sốt cao. Ngài bắt đầu nói mê và khổ não vì mất ngủ, chán ăn. Ngày 20, mụn nổi trên hai tay, đến ngày hôm sau thì lan ra mặt. Quan ngự y chẩn đoán là bệnh đậu mùa. Ngày 22, cả thảy 15 quan ngự y cùng kí tên báo cáo cho nghị tấu và vũ gia truyền tấu. Bệnh tình của ngài chuyển biến bình thường, mấy ngày sau thì Thiên hoàng có thể hớp được nước nóng rồi bệnh bắt đầu chuyển sang hướng tốt. Ngày 26 chính thức công bố căn bệnh đậu mùa của Thiên hoàng Kōmei chỉ là một ca rất nhẹ. Thiên hoàng gần như khỏe hẳn trở lại, và sư Tankai được mời đến để cầu nguyện trong 17 ngày cho Thiên hoàng bình phục cũng được phép trở về Hộ Tịnh Viện.⁴ Triều đình còn dự định tổ chức yến tiệc mừng Thiên hoàng Kōmei bình phục, nhưng đến ngày 29 tháng 1 thì ngài nôn mửa và tiêu chảy nặng. Các tư liệu đều viết rằng trong ngày này, nhiều đốm màu tím xuất hiện trên mặt Thiên hoàng, và có “máu chảy ra từ chín huyệt”. Ngày 30 tháng 1 năm 1867, Thiên hoàng Kōmei cất tiếng kêu thất thanh rồi trút hơi thở cuối cùng.

Đến đây thì các tư liệu đều thống nhất với nhau. Cái chết của ngài được giữ kín trong vài ngày. Từ khi thoát khỏi nguy cơ, bệnh tình chuyển biến tích cực như sắp khỏi hẳn thì đột nhiên đổi sang hướng xấu không ai lường trước được, Việc này làm dấy lên tin đồn nguyên nhân cái chết là do độc thạch tín. Tin đồn này thậm chí còn tiếp tục cho đến ngày nay, và nhiều nỗ lực nghiên cứu vẫn cố gắng chỉ ra rằng Thiên hoàng bị đầu độc. Trong báo cáo công khai về bệnh tình của Thiên hoàng Kōmei có chỗ bỏ trống, bắt đầu từ ngày 31 tháng 1. Chuyện này khiến các học giả giàu sức tưởng tượng suy đoán rằng liệu có phải phần tư liệu liên quan đến vụ đầu độc bị cố tình xóa bỏ. Tuy nhiên, đương thời trong cung cũng có những người nghi ngờ về báo cáo bệnh tình mang tính lạc quan của các ngự y. Chẳng hạn, quý tộc Yamashina Tokinaru viết trong nhật kí rằng mặc dù ngày 24 có công bố chính thức rằng bệnh tình của Thiên hoàng Kōmei đang hồi phục tích cực, nhưng theo ông bí mật nghe được thì bệnh của ngài khá nặng, toàn thân nổi nhiều mụn nhọt. Tokinaru còn viết rằng qua một ngày mà Thiên hoàng đau nặng trở lại, liệu có phải chất độc từ đậu mùa đang lan rộng khắp cơ thể Thiên hoàng.

Bản thân bệnh đậu mùa không phải là hiếm ở Nhật Bản đương thời. Nhưng loại đậu mùa ác tính gây thiệt mạng (loại đậu làm xuất huyết, mưng mủ) thì cực kì hiếm.⁵ Triệu chứng của loại đậu mùa ác tính này cực kì giống với triệu chứng trúng độc thạch tín. Vì vậy mà cũng có những học giả cố công nghiên cứu song song, mối liên hệ giữa quá trình phát bệnh của Thiên hoàng Kōihei (qua ghi chép đương thời) và triệu chứng trúng độc thạch tín ghi trong sách vở y khoa. Từ năm 1945 trở đi thì chuyện này mới được phép bàn luận tự do, nhưng trước đó cũng có những người đường đường công khai đề ra thuyết Thiên hoàng Kōmei bị đầu độc.⁶

Ta có thể thấy những lời đồn đại này qua đoạn ghi chép hồi tưởng của Ernest Satow, thông dịch tiếng Nhật cho công sứ Anh quốc đương thời. Trong bài ghi chép hồi tưởng Duy Tân Minh Trị từ góc nhìn của một nhà ngoại giao từ năm 1885 đến năm 1887, Satow thuật lại trải nghiệm ở cảng Hyōgo vào tháng 2 hăm 1867, không lâu sau cái chết của Thiên hoàng Kōmei:

Tôi có gặp mấy thương nhân người Nhật trên boong tàu Prince Royal, bọn họ tỏ ra quan tâm đến việc sắp mở cửa cảng Hyōgo. Họ cũng cho nhiều ý kiến về nơi phù hợp để người ngoại quốc lưu trú. Và họ cũng cho tôi biết Mikado vừa băng hà, tin chỉ vừa mới được công bố. Theo tin đồn thì Mikado qua đời vì bệnh đậu mùa, nhưng mấy năm sau có một người Nhật khác thông thạo tin tức lúc bấy giờ quả quyết rằng ngài bị đầu độc. Mikado là nhân vật luôn cố chấp, phản đối mọi nhượng bộ đối với người ngoại quốc. Một số người nhìn thấy trước Mạc phủ sẽ sụp đổ, và triều đình sẽ phải đối mặt với việc quan hệ với các nước Tây phương; Có lẽ vì vậy mà họ đầu độc ngài. Không ai có thể trông chờ điều gì ở vị Mikado bảo thủ này ngoại trừ những cuộc tranh cãi có thể dẫn đến chiến tranh. Việc truy tìm nguyên nhân cái chết của một nhân vật quan trọng, xem có phải do bị đầu độc hay không là việc cực kì phổ biến ở các nước Đông phương. Trường hợp cái chết của vị tướng quân trước đó, cũng có tin đồn là do bị Hitotsubashi đầu độc. Nhưng đương thời tôi không nghe về bất cứ tin đồn nào như vậy đối với Mikado. Cũng khó có thể phủ định rằng việc Mikado để lại người thừa kế chỉ mới 15, 16 tuổi rồi biến mất khỏi vũ đài chính trị là một yếu tố cực kì thuận lợi để những tin đồn đầu độc phát sinh.⁷

Nhận xét của Satow giải thích rõ lí do tại sao các học giả vẫn bám vào một giả thuyết trong nhiều năm. Giả thuyết đó là ai đó hay một nhóm người nào đó tuyệt vọng trong thời trị vì của Thiên hoàng Kōmei, một đấng quân vương phản động nên bắt tay âm mưu đầu độc ngài. Đúng như lời Satow nói, nếu như Thiên hoàng Kōmei chắn ngang cuộc vận động đảo Mạc và cản trở những người có chí hướng vương chính phục cổ, hay hên tục gây hại thì sẽ cực kì khó khăn để cuộc Duy Tân trở thành hiện thực, hoặc cũng có thể là không thực hiện được. Bây giờ còn một vấn đề nữa, người thừa kế của Thiên hoàng Kōmei là một thiếu niên mới 15 tuổi. Trong số những người lãnh đạo Duy Tân, có người gọi thiếu niên này là “ngọc”, nghĩa là viên trân châu nằm trong tay họ, giúp cuộc cách mạng mà họ vạch ra trở thành hiện thực.⁸ Những học giả để mắt đến sự thật này tìm thấy một lí do quá tốt để chấp nhận một cách vô điều kiện về cái chết của vị Thiên hoàng trẻ tuổi tráng kiện. Đối với họ thì cái chết của Thiên hoàng Kōmei nhất định không phải là chuyện tình cờ.

Nhưng cho dù có chấp nhận giả thuyết Thiên hoàng Kōmei bị đầu độc đi nữa thì vẫn còn vấn đề khác: ai là người hạ thủ và làm như thế nào.

Học giả Nezu Masashi là người đi tiên phong trong thuyết đầu độc cho rằng kẻ đầu độc là các quý tộc nhận hối lộ của Mạc phủ để thúc đẩy việc giáng giá Kazu-no-miya lần trước. Những người này gồm cựu Quan bạch Kujō Hisatada, Nội đại thần Koga Takemichi, Iwakura Tomomi và Chigusa Arifumi. Masashi cho rằng những nhân vật này đã dụ dỗ nữ quan để hạ độc.

Trong số đó thì Iwakura Tomomi là nhân vật được cho là có nhiều khả năng hạ độc nhất. Trong số các giả thuyết đầu độc thì có thuyết cho rằng Thiên hoàng Kōmei có tật liếm bút khi viết thư từ. Iwakura Tomomi biết được điều này nên đã dâng tặng hai cây bút trước ngày Thiên hoàng lâm bệnh hiểm. Đầu bút có tẩm độc. Tuy nhiên, thuyết này mâu thuẫn với mọi chúng cứ về quá trình phát bệnh của Thiên hoàng Kōmei. Nếu như bệnh của Thiên hoàng là do độc thì chắc chắn dẫn đến kết quả tồi tệ ngay chứ không có chuyện triệu chứng đậu mùa dần dần xuất hiện rồi chuyển biến tích cực vào mấy ngày sau. Rõ ràng là thuyết này khó có thể chấp nhận được.

Ngoài ra còn một thuyết phổ biến hơn, cho rằng em gái của Iwakura là Horikawa Motoko đã hạ độc Thiên hoàng. Tuy nhiên, Motoko đã xuống tóc xuất gia vào năm 1863 và không bao giờ trở lại cung cấm nữa, vì vậy khó có thể nghĩ bà này đã vào phòng bệnh của Thiên hoàng Kōmei. Ngoài ra còn mấy nữ quan khác cũng có khả năng đã hạ độc, nhưng tại sao những người có thể hạ độc Thiên hoàng chỉ giới hạn trong các nữ quan?⁹

Sở dĩ Iwakura Tomomi bị suy đoán là kẻ chủ mưu hạ độc là vì nổi tiếng xấu là kẻ mưu sâu kế hiểm.¹⁰ Nhưng ngoài tiếng xấu này ra thì không có chứng cứ nào cho thấy Iwakura tham gia vào kế hoạch ám sát, cũng không có gì cho thấy cái chết của Thiên hoàng Kōmei là điều đáng hoan nghênh đối với Iwakura. Đúng là Iwakura có đủ tự tin để thao túng Thiên hoàng Kōmei, nhưng đồng thời Iwakura cũng nghĩ rằng Thiên hoàng Kōmei là chí thượng, là trụ cột không thể thiếu để cải cách triều chính. Khi hay tin cái chết của Thiên hoàng Kōmei, ý nghĩ đầu tiên của Iwakura là “đời ta đã kết thúc”. Iwakura còn nghĩ đến chuyện lánh đời, “muốn trở thành một tiều phu”.¹¹

Haraguchi Kiyoshi, người đi tiên phong trong giả thuyết chết vì bệnh, đã nỗ lực chứng minh cho quan điểm cái chết cửa Thiên hoàng Kōmei tại thời điểm đó là bất lợi đối với Iwakura. Haraguchi còn nghiên cứu triệt để mọi ghi chép trong các tư liệu (có cả những văn thư mà các học giả chủ trương thuyết đầu độc sử dụng) để so sánh với triệu chứng quan: sát được từ những ca đậu mùa lan truyền trong năm 1946. Trong số đó, Haraguchi để mắt tới báo cáo chuyên môn về việc điều trị cho hơn 200 bệnh nhân ở Nagoya trong số khoảng 18.000 người nhiễm đậu mùa.¹² Theo kết luận của Haraguchi thì Thiên hoàng Kōmei qua đời vì đậu mùa. Vì vậy, chẳng có kẻ hạ độc và cũng chẳng có kẻ chủ mưu đằng sau.¹³ Nhưng chừng nào còn chưa được phép kiểm tra phân tích thi hài của Thiên hoàng Kōmei để xem có bị đầu độc thạch tín hay không thì chân tướng cái chết của ngài còn chưa sáng tỏ.

Từ khi Thiên hoàng Kōmei bắt đầu mang bệnh thì hằng ngày, Thân vương Mutsuhito đều chăm sóc cha mình trên giường bệnh. Nhưng khi ngự y chẩn đoán là đậu mùa thì Thiên hoàng Kōmei e sợ sẽ lây nhiễm cho thân vương nên đã cấm vào phòng bệnh cho đến khi ngài khỏi hẳn. Tuy nhiên, lúc này Thân vương Mutsuhito đã được tiêm chửng đậu mùa rồi. Nhiều năm trước, khi còn ở trong dinh thự của Nakayama thì Mutsuhito đã được ông ngoại bí mật lệnh cho đại phu ōmura Taisuke vốn tinh thông y thuật Hà Lan tiêm chủng đậu mùa. Người cho vắc xin là y sĩ Andō Keishū, virus lấy từ bò (vì vậy nên sợ rằng tiêm vào người trong hoàng tộc sẽ làm vấy bẩn dòng máu thần thánh và gây nguy hiểm) nên ban đầu được tiêm thử cho con gái của quý tộc No-no-miya Sadaisa, sau mới tiêm cho thân vương. Khi Thiên hoàng Kōmei biết được sự thật này trên giường bệnh thì tỏ ra an tâm. Không cần phải nói rằng vốn ban đầu Thiên hoàng Kōmei cũng đã cự tuyệt việc tiệm phòng đậu mùa.¹⁴

Cái chết của Thiên hoàng Kōmei được giữ kín trong mấy ngày, có lẽ vì triều đình nghĩ rằng ngài phát bệnh là chuyện ngẫu nhiên. Cung đình cũng chưa chuẩn bị cho tang lễ lớn. Trong những ngày này, vì quá đau đớn mà Thân vương Mutsuhito không dự tang lễ được, và cũng không thể làm lễ kế vị để trở thành Thiên hoàng, cần phải nhanh chóng cử hành lễ nối ngôi. Nhưng một vấn đề không ai ngờ tới đã xuất hiện. Đó là việc Thân vương Mutsuhito chưa trải qua lễ Nguyên phục. Trong trường hợp này, không rõ y phục phải mặc trong lễ kế vị ra sao. Triều đình cử Kura-no-kami Yamashina Tokinao tìm hiểu về tục lệ trong quá khứ. Tokinao tâu rằng nên làm theo lệ của Thiên hoàng Kōkaku khi cử hành lễ kế vị vào năm 1779 và triều đình cũng quyết định theo lệ này. Thân vương được bới tóc theo kiểu agemaki của các thiếu niên, mặc y phục hiki-nōshi, akome, hitoe, haribakama.

Cái chết đột ngột của Thiên hoàng Kōmei là một cú sốc đối với Thân vương Mutsuhito. Thân vương không thể chợp mắt, không buồn ăn uống và tỏ ra bất an. Ngày 4 tháng 2, cái chết của Thiên hoàng Kōmei được công bố chính thức, lệnh đại tang được ban ra. Ngày hôm sau, di hài được chuyển vào quan, Mutsuhito chào tiễn biệt lần cuối cùng.

Năm Keiō thứ 3 (1867) đến trong sự chuẩn bị đại tang. Triều đình hạ lệnh cho viên bugyō coi sóc sơn lăng là Toda Tadayuki tìm hiểu về nghi thức mai táng xưa nay. Tadayuki tâu rằng từ thời trung cổ, triều đình vẫn giữ gìn tập quán hỏa táng “ngọc thể” (thi hài của Thiên hoàng) thành tro và chỉ dựng lăng mộ đơn giản là tháp nhỏ bằng đá. Từ sau đại tang của Thiên hoàng Gokōmyō vào năm 1654 thì bề ngoài vẫn giữ truyền thống hỏa táng nhưng thực tế đã phục hồi thổ táng. Và khi Thượng hoàng Kōkaku (ông nội của Thiên hoàng Kōmei) qua đời thì tên thụy của Thiên hoàng vốn trước độ được đặt theo tên tự viện thì bấy giờ đã chuyển thành tên của Thiên hoàng. Tức là sau khoảng 900 năm, “tôn hiệu” đặt cho người quá cố đã phục hồi trở lại theo lệ xưa. Tadayuki cũng nêu rằng bây giờ ngự lăng ở các địa phương đều đã được tu sửa, nên đề nghị làm sơn lăng cho Thiên hoàng Kōmei theo lệ xưa. Theo truyền thống, mộ của hoàng tộc được an trí ở ngọn núi phía sau Chùa Sennyū-ji ở kinh đô. Nhưng đất trên núi quá hẹp nên “sơn lăng” của Thiên hoàng Kōmei được xây dựng trong khuôn viên chùa.

Lễ kế vị của tân Thiên hoàng được tổ chức ở Tiểu Ngự sở thay vì Điện Seiryō vào ngày 13 tháng 2 năm 1867. Nghi thức hết sức đơn giản. Thân vương Mutsuhito đến nhằm giờ Thân (khoảng bốn giờ chiều), ngồi lên ngai vàng. Hai người nơi thị đã bố trí sẵn bảo kiếm Kusanagi và câu ngọc Yasakani¹⁵ bên phải ngai vàng. Quan bạch tiến lên trước, ngồi vào chỗ đã được xếp sẵn. Tân Thiên hoàng đề cử Quan bạch Nijō Nariyuki làm nhiếp chính, hạ lệnh thay mặt Thiên hoàng thi hành chính vụ rồi lui vào điện. Nhiếp chính Nariyuki cũng chỉ định người trông coi văn thư, trao chiếu chỉ của Thiên hoàng. Chiếu viết rằng địa vị, đặc quyền của hàng công khanh quý tộc đều được giữ nguyên như thời trị vì của Thiên hoàng Kōmei. Khi cử hành lễ kế vị, vợ của tướng quân hai đời trước (Tokugawa Iesada) là Sumiko và vợ của tướng quân hiện tại (Yoshinobu) là Mikako đều có gửi tặng phẩm đến chúc mừng. Còn vợ tướng quân đời trước (Iemochi) là Nội thân vương Chikako vì đang chịu tang chồng nện hoãn chúc tụng đến ngày sau.

Có lẽ người hạnh phúc nhất trong ngày này chính là Nakayama Tadayasu. Fujiwara Michinaga vào 850 năm trước cũng có niềm vui tương tự. Bây giờ Tadayasu đã là ông ngoại của Thiên hoàng nên tỏ ra vui mừng khôn xiết. Dĩ nhiên, Tadayasu cũng đau buồn trước cái chết của Thiên hoàng Kōmei, nhưng hẳn là niềm vui lớn hơn nỗi buồn. Tadayasu gửi hết tâm tư vào bài thơ gửi tặng con gái là Yoshiko như sau:

Kanashiku mo

Kanashiki uchi ni

Urseshikumo

Ureshiki koto wa

Kyō no hito koto

(Tạm dịch: Dẫu có đau buồn, trong cơn đau buồn, cũng có điều vui, điều vui chính là, chuyện ngày hôm nay.)

Vị Thiên hoàng trẻ Mutsuhito lúc này cũng làm hơn 40 bài thơ bày tỏ thương tiếc đối với cha mình. Trong đó có ba bài về trọng trách trong vai trò của một Thiên hoàng. Mutsuhitō cho Tadayasu xem những bài thơ này. Tadayasu bất giác đổ lệ. Đáng tiếc là những bài thơ này đã thất lạc, không còn lưu truyền đến ngày nay. Nhưng kể từ lúc này cho đến phút cuối đời, Thiên hoàng Minh Trị lấy thơ waka làm cửa sổ duy nhất để bộc lộ tình cảm của mình.

Mỗi khi Iemochi lên kinh, Thiên hoàng Kōmei đều tỏ ý không hài lòng đến cực đoan khi đến lúc Iemochi trở về Edo. Iemochi mấy lần đành phải hoãn thời hạn trở về.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 445. Nội dung thứ ba (hoặc thứ tư) mà ōhara tâu lên có sự khác biệt giữa các tư liệu.↩

Higashikuze Michitomi, Trước sau Duy Tân, trang 41-42. Tham khảo trích dẫn: từ nhật kí của Nakayama Tadayasu viết rằng Thiên hoàng tráng kiện đến nỗi không bị cảm mạo gì trong những năm gần đây. Tham khảo thêm Kōmei Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 927.↩

Nhật kí của sư Tankai viết Thiên hoàng đang hồi phục thuận lợi. Tham khảo Nezu Masashi, Thiên hoàng Kōmei chết vì bệnh hay bị độc sát, trang 33.↩

Haraguchi Kiyōshi, Thiên hoàng Kōmei đã bị độc sát?, trang 49-50. Haraguchi giới thiệu ý kiến của Yoshida Tsunekichi phát biểu vào năm 1949, suy đoán về nguyên nhân cái chết của Thiên hoàng Kōmei.↩

Nezu Masashi, người đi tiên phong trong giả thuyết đầu độc, viết rằng từ sau khi bại trận, nếu có ai đó nghi ngờ sự thật được công khai này [rằng Thiên hoàng chết vì nguyên nhân tự nhiên] thì sẽ bị cho là bất kính, bị bỏ tù theo pháp luật. Sự thật công khai này được dạy trong trường tiểu học cho đến bậc đại học, trong giới học giả cũng không có ai nghi ngờ để nghiên cứu về chuyện này cả. Không có một cuốn sách viết bằng tiếng Nhật nào về thuyết Thiên hoàng bị đầu độc, ngoại trừ cuốn nhật kí của Ernest Satow là Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản có nhắc đến tin đồn này. Bản dịch tiếng Nhật của văn kiện này bị cắt bỏ phần tin đồn đầu độc. (Nezu, Thiên hoàng Kōmei chết vì bệnh hay bị độc sát, trang 28).

Bản thân Nezu cũng đề cập tới sự việc rằng trong đại hội y khoa Nhật Bản, chi bộ Kansai vào tháng 7 năm 1940, tiến sĩ Saeki Riichirō sau khi nghiên cứu ghi chép được giữ bí mật của đại phu cung đình Irago Motoyoshi có chỉ ra rằng bệnh đậu mùa của Thiên hoàng diễn biến bình thường cho đến ngày 22 hoặc 23 tháng 1, rồi sau đó ghi chép bị gián đoạn. Tiến sĩ Saeki kết luận rằng có thể Iwakura Tomomi nhân lúc Thiên hoàng mắc bệnh đậu mùa mà lệnh cho người cháu gái của mình, nữ quan hầu hạ bên Thiên hoàng, hạ độc hại người. Theo lời tiến sĩ Saeki thì ông nghe chuyện này trực tiếp từ chính người cháu gái của Tomomi, bấy giờ đã xuất gia làm ni cô ở Chùa Reikan-ji ở phía đông kinh thành (Nezu, Thiên hoàng Kōmei chết vì bệnh hay bị độc sát, trang 34-35).

Có điểm nghi vấn, là nữ quan đó không phải là cháu gái, mà là em gái của Iwakura. Ishii Takashi là người ủng hộ thuyết đầu độc, xác nhận rằng em gái của Iwakura là Horikawa Motoko đương thời không làm việc trong cung nên không thể trực tiếp hạ thủ (Ishii, Những người bạc vận thời Bakumatsu, trang 114).

Tác giả (Keene) nhớ lại lời của ân sư ở Đại học Colombia là Tsunoda Ryūsaku, rằng trong những năm 1910, có người hàng xóm của Tsunoda kể với ông trong một quán rượu ở Honolulu rằng vì mình liên quan đến vụ ám sát Thiên hoàng Kōmei nên không thể ở lại Nhật Bản. Nếu thỏa mãn những điều kiện sau đây thì có lẽ thuyết đầu độc là đáng tin. Một, kí ức của tác giả (Keene) về cuộc hội thoại với Tsunoda sau 45 năm vẫn còn chính xác. Hai, trí nhớ của Tsunoda về cuộc trò chuyện trong quán rượu ở Honolulu là chính xác. Ba, người đã kể với Tsunoda trong quán rượu lúc đó không hề say xỉn.↩

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 234.↩

Ōya Sōichi, Toàn tập ōya Sōichi, cuốn 23, trang 95, 99 so sánh hai chữ Hán gần giống nhau là “vương” và “ngọc” (chữ “ngọc” gồm chữ “vương” thêm một nét), ōya giải thích rằng khi Thiên hoàng còn nắm thực quyền thì là “vương”, khi mất thực quyền là “ngọc”, tức một kiểu rô bốt hoàn toàn theo ý của những người lãnh đạo mới.↩

Ishii chỉ ra tên của hai nữ quan (Takano Fusako và Nakamikado Yoshiko) không thể không nghi ngờ trong Những người bạc vận thời Bakumatsu, trang 113. Ishii còn viết một cách vu vơ rằng “chắc hẳn thủ phạm là ai đó trong số các nữ quan” hay “chắc chắn sau lưng có kẻ giật dây”. Tuy nhiên, Sasaki Suguru ám chỉ trong Chiến tranh Mậu Thìn (trang 9) rằng thủ phạm có thể là ōkubo Toshimichi. Iwakura Tomomi bấy giờ đang bị giam ở làng Iwakura, không thể tự do hành động nhưng thông đồng với ōkubo. Sasaki viết rằng “rõ ràng có ai đó đứng sau vụ ám sát”. Tuy nhiên, sau đó, khi tái bản sách (năm 1990) thì Sasaki lại đổi hướng, tán thành với giả thuyết chết vì bệnh của Haraguchi.↩

Maruya Saiichi tiết lộ một chuyện thú vị trong Ô che mưa màu xanh, trang 273-274. Trong các tiết mục diễn kịch cho Thiên hoàng Minh Trị xem vào ngày 26 tháng 4 năm 1887, có một tiết mục kyōgen mới. Tiết mục này mượn ý trong vở kịch Hamlet, diễn cảnh các quý tộc âm mưu đầu độc Thiên hoàng ngay trước mặt Iwakura. Iwakura có tật, xem đoạn này không khỏi giật mình. Bấy giờ Hamlet, hay vai Thiên hoàng Minh Trị, nhìn chằm chằm vào điệu bộ bối rối của Iwakura. Nhưng đáng tiếc là, như Maruya cũng chỉ ra, Iwakura Tomomi đã qua đời từ năm 1883.↩

Ōkubo Toshiaki, Iwakura Tomomi, trang 181-182. Lời than của Iwakura Tomomi khi hay tin Thiên hoàng Kōmei lâm bệnh và khi qua đời được đãng trong Thực kí về ông Iwakura của Tada Kōmon, trang 1135-1136.↩

Haraguchi Kiyoshi, Thiên hoàng Kōmei đã bị độc sát?, trang 2-3.↩

Cùng tư liệu trên, trang 8-9.↩

Kĩ thuật tiêm phòng đậu mùa được truyền tới Nhật Bản do bác sĩ người Đức Mohnike làm việc ở Thương quán Hà Lan, thuộc Dejima, Nagasaki. Từ đó trở đi thì việc tiêm phòng trở nên phổ biến trong giới thượng lưu. Như Iseki Takako là người ghét văn vật Âu châu nhưng vẫn không phản đối việc tiêm phòng đậu mùa đang lây lan ở Nhật bấy giờ theo phương pháp Hà Lan.↩

Kiếm Kusanagi (Kusanagi no tsurugi, tên khác là Ame no Murakumo no tsurugi) và câu ngọc Yasakani cùng kính thần Yata-no-kagami là ba món thần khí(tam chủng thần khí) truyền đời của hoàng gia Nhật Bản. Theo thần thoại Nhật Bản, thần Thiên tôn Amenigi Shikuni Nigishi Amatsuhiko Hikohono Ninigi nhận được ba món thần khí này từ nữ thần Amaterasu khi giáng lâm xuống đỉnh núi Takachiho. Từ đó trở đi, ba món bảo vật này được xem như tượng trưng cho Thiên hoàng. (N.D.)↩

CHƯƠNG 12

HOÀNG HẬU HARUKO

Năm 1867 không bắt đầu một cách vui vẻ đối với Thiên hoàng Minh Trị. Triều đình để táng nên hủy bỏ mọi nghi lễ năm mới hằng năm. Dĩ nhiên là Thiên hoàng Minh Trị trẻ tuổi vẫn đau buồn, thương tiếc Thiên hoàng Kōmei. Không rõ hai cha con này thông hiểu nhau đến mức nào, nhưng hằng ngày hai người đều gặp mặt nhau, đến trưa thì thân vương nhờ cha sửa những bài thơ do mình sáng tác. Việc này kéo dài suốt mấy năm và trở thành lệ hằng ngày của Thân vương Mutsuhito. Ngay cả trong chiêm bao, Mutsuhito cũng không ngờ được rằng Thiên hoàng Kōmei lại qua đời ở tuổi 36, hãy còn quá trẻ trung. Nền giáo dục truyền thống mà Mutsuhito nhận được từ trước đến giờ không hề chỉ dạy được cho Mutsuhito phải chuẩn bị tâm lí ra sao khi đón nhận trách nhiệm trong địa vị Thiên hoàng vào thời kì hết sức khó khăn này. Có lẽ thần kinh căng thẳng đã khiến Mutsuhito mất ngủ, thường gặp ác mộng mỗi khi về đêm. Chẳng hạn, trong bức thư Chigusa Arifumi gửi cho Iwakura Tomomi thấy có đoạn như sau:

Hằng đêm có thứ gì đó xuất hiện bên gối của tân đế, đe dọa ngài. Ngài phiền não vì việc này nên hôm trước có ra lệnh khấn vái. Có vẻ như tin đồn là sự thật.¹

Trong nhật kí ngày 9 tháng 2 của Thân vương Asahiko cũng đề cập đến ác mộng như sau:

Có thứ gì đó hình dáng kì quái mà tục vẫn gọi là Chung Quỳ, tay mang kiếm xuất hiện. […] Sáng hôm sau Thiên hoàng trẻ phát sốt.²

Ở mục ngày 15 tháng 2 cũng viết như sau:

Myōsen-in trở về từ kinh đô, nói nhiều điều. Trong đó có việc tân đế không khỏe. Mấy ngày trước, ngài cầm phong và tình hình đang tệ đi. Từ sau lễ kế vị thì tiên đế luôn bám theo chỉ mình tân đế bất kể ngày đêm.³

Sau lễ kế vị, vong linh của tiên đế (Kōmei) luôn xuất hiện bên tân đế (Thiên hoàng Minh Trị) bất kể ngày đêm. Nếu nói theo vở kịch Hamlet thì vong linh của Thiên hoàng Kōmei đã trở lại cõi trần để báo cho con trai biết mình bị sát hại, phải báo thù cho cha, nếu so sánh vong hồn này với vong hồn của cha Hamlet thì vong hồn này tỏ ra thiếu sức thuyết phục. Việc vong hồn khiến vị Thiên hoàng trẻ tuổi mất ngủ là sự thật. Nhưng thực tế, người con trai không hề thề báo thù cho cái chết bất thường của cha, và (suy đoán từ hành động sau này) cũng không hướng ánh mắt nghi ngờ đến bất kì nữ quan nào, những người có thể đã hạ độc giết hại cha mình.

Có thể vong linh là mầm mống cho sự phiền não của vị Thiên hoàng trẻ tuổi khi bắt đầu thời trị vì mới. Tuy nhiên, các trọng thần trong triều đình quá bận rộn với việc xử lí chính sự mà đời trước để lại nên không còn thời gian để phiền não về vong linh của tiên đế. Một việc cần kíp ngay trước mắt là chấn chỉnh lại mọi lề thói xấu trong hậu cung. Trong thời kì này, Nakayama Tadayasu gửi thư đến Nội đại thần Konoe Tadafusa, ra sức thuyết phục rằng cần phải chấn chỉnh lại kỉ luật nghiêm khắc trong hậu cung. Vào năm cuối đời Thiên hoàng Kōmei, sự giám sát đối với nữ hầu trong cung có phần lơi là nên kỉ luật ở hậu cung trở nên lỏng lẻo. Đây là điều Tadayasu than phiền. Nếu tin theo ý kiến trình bày của Tadayasu trong một tư liệu khác thì đương thời, chốn hậu cung kỉ cương buông thả như chốn làng chơi. Tadayasu nghĩ rằng ngay lúc này, khi vị Thiên hoàng trẻ tuổi còn chưa hứng thú với sinh hoạt của nữ nhân nơi hậu cung, là cơ hội để chấn chỉnh kỉ luật, phục hồi truyền thống của cung đình. Đại điển thị Nakayama Isako tuổi đã cao, cần được thay thế ngay. Đối với điển thị, chưởng thị phục vụ tiên đế trước đây thì thưởng cho mỗi người hơn nghìn lượng vàng (tùy thuộc vào số năm phụng sự), bãi bỏ chức và gả cho các nhà tương xứng. Đối với những người trên 24, 25 tuổi thì có thể giữ lại theo nguyện vọng, hoặc cho phép cạo đầu xưng viện hiệu. Con gái của Tadayasu là Nakayama Yoshiko cũng định cạo đầu quy y Phật môn, dành trọn đời để an ủi vong linh Thiên hoàng Kōmei, nhưng vì bị thuyết phục nên vẫn tại gia. Triều đình lo sợ rằng nếu sau khi Thiên hoàng Kōmei băng hà mà nhiều nữ quan hầu hạ ngài quy y cửa Phật thì cung đình sẽ không còn nữ quan nào thông tường các nghi lễ cung đình nữa. Bà Yoshiko miễn cưỡng ở lại, về sau chuyên tâm dạy dỗ vị Thiên hoàng mới lên ngôi, con trai bà.

Ngày 19 tháng 2, lệnh đại xá được ban bố cùng đại tang của tiên đế và lễ lên ngôi của tân đế. Những năm 1863, 1864 có bảy vị quý tộc bị cắt đứt liên hệ, buộc phải ẩn cư, trong đó có Thân vương Takahito và Quyền Đại nạp ngôn ōgimachi Sanjō Saneatsu. Cả thảy bảy người đều được miễn tội, được phép vào chầu. Mười ngày sau, lệnh đại xá được ban đến các quý tộc phe tôn nhương đứng về phía Chōshū trong cuộc chính biến ở cổng Hamaguri. Thân vương Taruhito, Nakayama Tadayasu được cho phép tham triều trở lại.

Ngày 23 tháng 2, triều đình ra sắc lệnh yêu cầu Mạc phủ dẹp bỏ lực lượng chinh phạt Chōshū. Liên quân Mạc phủ gồm nhiều phiên trấn khác không đánh thắng nổi một mình quân Chōshū. Sự thật này bộc lộ sự yếu đuối của Mạc phủ. Quân Mạc phủ vốn không có nhuệ khí, thêm việc nửa đường thì Tướng quân Iemochi qua đời nên mất hết chiến ý, kết quả là bị bào mòn lực lượng. Mạc phủ đã nhìn thấy rõ nếu tiếp tục đánh nhau cũng không có cơ thắng nên ra lệnh giải thể đội quân chinh phạt, yêu cầu quân các phiên trở về địa phương vào ngày 27 tháng 2. Mạc phủ lấy cớ đại tang tiên đế để giữ thể diện cho việc giải binh này.

Vì vẫn chưa có thụy hiệu nên tiên đế được gọi là “Đại hành Thiên hoàng” (Taigō Tennō), được mai táng trong sơn lăng ở Chùa Sennyū-ji, Kyoto. Theo di ngôn của tiên đế, mọi nghi lễ phong tục từ trước đến nay khi một vị Thiên hoàng băng hà đều được dẹp bỏ, như cả nước để tang hay cho người khóc thuê. Tuy nhiên, trong số đó vẫn giữ lại một tục lệ cũ là cho canh gác nơi biên giới và trong thành để đề phòng bất ổn khi đang có tang. Ngoài ra còn ban hành lệnh cấm tiệc tùng, mặc đồ đẹp trong một năm kể từ lúc này. Mutsuhito lên ngôi kế vị Thiên hoàng nhưng cũng không được phép theo quan tài tiên đế đến lăng mà chỉ đưa tiễn tang lễ ở cổng Gekka.

Đầu tháng 3, mọi sinh hoạt của vị Thiên hoàng mới trở lại bình thường. Ngày 7 tháng 3, Thiên hoàng Minh Trị chuyển sang Ngự điện Iro, điện được dựng tạm thời một Cách đơn giản ở Học vấn sở để chịu tang tiên đế. Thiên hoàng mặc áo gai hết sức đơn giản, cầu khấn cho vong linh cha mình. Hai tuần sau thì Thiên hoàng cởi áo gai, làm lễ thanh tẩy rồi trở về cung điện chính. Đêm hôm đó, Thiên hoàng ăn đồ cúng rồi làm lễ giải trừ việc canh gác đợt tang lễ trong kinh thành. Ngày hôm sau, các triều thần đến yết kiến Thiên hoàng, dâng tặng nhiều quà cáp. Thời trị vì của vị Thiên hoàng mới đã bắt đầu,

Ngày 21 tháng 3, tiên đế được ban tặng thụy hiệu là Kōmei (Hiếu Minh), lấy từ một đoạn trong Hiếu kinh⁴. Tuy nhiên, niên hiệu vẫn được giữ lại trong thời trị vì mới. Trước đây, khi Thiên hoàng Kōmei lên ngôi, niên hiệu cũ là Kōka vẫn được giữ lại khoảng một năm. Và theo lệ cũ, sau khi Thiên hoàng Kōmei băng hà, niên hiệu Keiō vẫn được duy trì hơn một năm tám tháng, cho đến ngày 23 tháng 10 năm 1868. Kể từ năm này, niên hiệu được đổi sang Minh Trị và từ đó trở đi, chế độ một đời Thiên hoàng chỉ dùng một niên hiệu được ban hành.

Khởi đầu của một thời đại mới là mối quan tâm hàng đầu của các nước liệt cường Âu Mỹ. Dự đoán trước sẽ sớm xảy ra tranh đoạt chính quyền giữa triều đình và Mạc phủ nên Pháp liên tục ra mặt ủng hộ Mạc phủ. Ngày 28 tháng 2, Tướng quân Tokugawa Yoshinobu tiếp công sứ toàn quyền Pháp là Léon Roches tại Thành Osaka, hỏi ý kiến liên quan đến việc cải cách Mạc chính. Léon trả lời với ý cảnh cáo rằng, một khi đã kí kết hiệp ước rồi thì Mạc phủ không thể hủy bỏ. Trông số các phiên trấn, có Satsuma và Chōshū viện cớ Mạc phủ không chịu mở cửa đất nước nên đã tự mở cửa cảng trọng yếu trong lãnh thổ của mình, giao thương với Anh quốc. Pháp cũng nghĩ đến lợi ích của Mặc phủ, đề nghị bây giờ nên mở cửa hai cảng Shimonoseki và Kagoshima thay cho cảng Hyōgo và Niigata đang là tâm điểm nghị luận của liệt cường. Qua việc mở cửa những cảng này, Mạc phủ có thể chứng tỏ thành ý của mình với liệt cường, ngăn chặn được nguy cơ từ các phiên trấn, làm thất bại âm mưu của Satsuma và Chōshū. Roches còn thúc giục tướng quân nên hướng dẫn cho vị Thiên hoàng hãy còn ít tuổi, đem cái uy ban phát đến các phiên trấn. Nước Pháp là đồng minh với Mạc phủ, cho nên Mạc phủ không cần phải sợ điều gì hết, cứ đường đường mà thi hành chính sách khai quốc. Yoshinobu tỏ ra cảm kích trước lời khuyên của Roches, từ đấy về sau thường hay tiếp Roches để hỏi xin ý kiến.

Ngày 12 tháng 3, Tướng quân Yoshinobu hỏi ý kiến của chín phiên chủ chốt như Owari, Kii về việc có nên mở cửa cảng Hyōgo hay không. Yoshinobu kêu gọi các phiên ủng hộ việc mở cửa cảng và trình bày như sau: dù hiểu rõ Thiên hoàng Kōmei nghiêm cấm việc mở cảng Hyōgo, nhưng một khi đã hứa mở cảng, kí kết hiệp ước với liệt cường rồi thì bây giờ không dễ gì làm trái. Vì tình thế cấp bách nên Yoshinobu không đợi chín phiên trả lời mà xin triều đình sắc chỉ cho phép về việc mở cảng. Yoshinobu chỉ ra những điểm sau trong tấu thư: so với thời điểm Thiên hoàng Kōmei cự tuyệt mở cảng thì bây giờ tình thế đã đổi khác nhiều, vừa chinh phạt Chōshū, Tướng quân Iemochi đã qua đời, bây giờ lại đến kì hạn liệt cường yêu cầu mở cảng Hyōgo cùng yêu cầu thi hành hiệp ước trở nên bức thiết hơn bao giờ hết. Nhật Bản không thể không đáp ứng yêu cầu của liệt cường. Tuy nhiên, Yoshinobu cũng cho rằng không phải chấp nhận vì tình thế bắt buộc, mà là nên hướng tầm mắt đến hiện trạng của thế giới. Cần phải theo lời giáo huấn cổ “tứ hải đồng bào nhất thị đồng nhân” (người trong thiên hạ đều như anh em, đều đối xử nhân từ thân thiện, bình đẳng với nhau mà không có phân biệt), cần phải đổi mới đất nước khi bắt đầu thời trị vì mới, rửa sạch những thói xấu, có như vậy thì chẳng cần đợi nhiều năm mà quốc gia vẫn được phú cường. Trong thời đại mới, cần phải làm cho vũ uy của hoàng quốc vang dội khắp bốn bể để làm an lòng Thiên hoàng.

Tuy nhiên, trong triều đình và giữa các phiên sĩ các phiên liên tục nổ ra nghị luận, tình hình không thể dự đoán được liệu Mạc phủ có thể khống chế chư hầu đi theo hướng khai quốc hay không. Triều đình tỏ ra không phục những luận điểm của Yoshinobu. Thư đáp của triều đình viết rằng bây giờ rất khó để làm trái lời tiên đế mà mở cảng Hyōgo, hay nói cách khác là không thể được. Tân đế không nỡ lòng nào làm trái lòng tiên đế Kōmei, nên triều đình giục tướng quân nên suy nghĩ lại. Tuy nhiên, Yoshinobu cũng không thay đổi quan điểm của mình. Ngày 14 tháng 4, Yoshinobu lần nữa đề xuất tấu thư xin sắc chỉ. Tấu thư đã bị bác bỏ một lần, nay lại cố chấp đề xuất lần nữa thì thật là bất kính. Yoshinobu vẫn biết như vậy, viết trong tấu thư rằng phận bề tôi phải phụng theo ý chỉ của tiên đế, nhưng khi suy xét thấu đáo vì cái lợi, điều hại cho hoàng quốc, nhìn từ tình hình bức thiết hiện giờ thì không thể nhắm mắt làm ngơ. Vẫn biết chủ trương tuân thủ hiệp ước sẽ khiến triều đình không ưng, nhưng để bảo vệ quốc thể thì cầu xin triều đình cho tổ chức triều nghị lần nữa. Đáp lại tấu thư này, triều đình trả lời rằng “việc mở cảng Hyōgo là không thể, cho đến khi có mệnh lệnh mới”.

Nhưng triều đình cũng không thể làm ngơ lời đe dọa của liệt cường mãi được. Ngày 13 tháng 7, Nhiếp chính Nijō Nariyuki gửi thư cho Yoshinobu, trả lời rằng sau khi tham khảo ý kiến của tướng quân và chư hầu thì đành chấp nhận cho phép mở cửa cảng Hyōgo. Có lẽ Thiên hoàng Minh Trị ở tuổi thiếu niên hầu như không can dự hoặc hoàn toàn không can dự vào những quyết định như thế này của triều đình. Không rõ vị Thiên hoàng trẻ tuổi có được cho làm quen với những quyết định chính trị hay không. Một trong những tư liệu hiếm hoi đề cập đến việc giáo dục của Thiên hoàng Minh Trị đương thời chính là nhật kí của Nakayama Tadayasu. Theo nội dung trong nhật kí thì Tadayasu vào chầu giải thích cho Thiên hoàng Minh Trị về Cấm bí sao, cuốn sách ghi chép các phong tục lễ nghi của triều đình vào thế kỉ 13, và Thông tục Tam quốc chí (bản dịch tiếng Nhật vào thế kỉ 17), cuốn sách Trung Quốc đề cập đến chiến loạn từ cuối thời nhà Hán đến thời Tam quốc.⁵ Hai cuốn sách này là một phần trong nền giáo dục truyền thống mà một đấng quân vương phải học. Tuy nhiên, cả hai cuốn sách hầu như không mang lại cho Thiên hoàng Minh Trị một tri thức cần thiết nào tại thời điểm mang tính lịch sử đương thời. Có vẻ như Tadayasu không nghĩ rằng bây giờ, vai trò chính trị của Thiên hoàng đã thay đổi đáng kể thì cần phải có nền giáo dục khác so với trước đây. Có lẽ điều Tadayasu mong muốn ở Thiên hoàng Minh Trị là đừng can thiệp vào chuyện trị quốc như Thiên hoàng Kōmei, mà chỉ cần giới hạn trong phạm vi học vấn (như các Thiên hoàng đầu thời Tokugawa) và truyền thống cổ điển như thi ca và các loại lễ nghi là đủ.

Phái tôn vương bề ngoài công khai sùng bái Thiên hoàng, nhưng lòng trung thành của họ đối với Thiên hoàng luôn được thể hiện ở hình thái chống Mạc phủ. Hơn nữa nó cũng không được thể hiện qua quan điểm cụ thể nào, chẳng hạn như lợi ích chung sẽ có được khi đả đảo Mạc phủ, tức là nước Nhật sẽ tốt lên như thế nào qua vận động đảo Mạc. Họ không nghĩ nhiều đến tính chất vai trò của Thiên hoàng cần phải làm trọn một khi ngài phục hồi được quyền uy. Dĩ nhiên là không một ai mong muốn Thiên hoàng làm ngơ trước ý kiến của quốc dân mà chỉ làm theo ý chủ quan của mình như một vị quân chủ chuyên chế. Có lẽ Tadayasu và các triều thần vây quanh vị Thiên hoàng trẻ tuổi mong muốn một sự thay đổi trong vai trò, họ muốn có được vai trò trị quốc mà hiện tại Mạc phủ đang nắm giữ và họ nằm dưới sự bảo hộ mơ hồ của Thiên hoàng. Tuy Roches đề cập đến việc cần chú ý đặc biệt đến chuyện giáo dục của Thiên hoàng những có vẻ lời lẽ của ông ta không được lưu tâm. Mẹ của Thiên hoàng Minh Trị là bà Nakayama Yoshiko vẫn tiệp tục dạy chữ và thơ waka cho ngài, còn thầy dạy viết chữ là Thân vương Takahito thì kiêm cả việc thơ, thầy phụ trợ là Thân vương Taruhito.⁶ Nhưng mấy năm sau, khi Kido Takayoshi can thiệp vào chuyên dạy dỗ cho vị Thiên hoàng trẻ tuổi, thì lần đầu tiên chuyện giáo dục phù hợp cho một đấng quân vương cận dại mới được để mắt đến.

Mặc dù thất bại trong đợt chinh phạt Chōshū nhưng Mạc phủ vẫn tiếp tục là chính phủ trung ương duy nhất. Điều duy nhất mà triều đình có thể làm được là cự tuyệt ban hành sắc chỉ cho phép đối với các chính sách của Mạc phủ, nhất là những chính sách liên quan đến ngoại giao. Triều đình cũng không tự xây dựng chính sách. Và đương nhiên không cần phải nói là Mạc phủ có nhiều kinh nghiệm hơn triều đình trong các vấn đề ngoại giao. Tuy nhiên, đương thời, Mạc phủ cũng phải đối mặt với những vấn đề mà trong suốt thời gian dài tỏa quốc không gặp phải. Để giải quyết vấn đề tranh chấp lãnh thổ với Nga trên đảo Karafuto (đảo Sakhalin), Mạc phủ đã phái hai sứ thần là Koide Hidemi (viên bugyō coi sóc vấn đề ngoại bang kiêm bugyō vùng Hakodate) và Giám sát Ishikawa Toshimasa đến thủ phủ Nga là St. Petersburg. Đương thời, người Nhật và người Nga đều sống trên đảo và giữa hai bên thường xảy ra xung đột không ngớt. Phía Nhật đề nghị lấy vĩ độ 50° Bắc làm ranh giới hai nước, nhưng phía Nga cho rằng toàn bộ đảo là của mình, bù lại sẽ nhường đảo Urup và ba đảo nhỏ xung quanh cho Nhật. Điều đình kéo dài, nhưng đến ngày 30 tháng 3 năm 1867 thì hiệp ước tạm giữa hai nước Nhật và Nga được kí kết. Theo hiệp ước tạm này thì đảo Karafuto thuộc về cả hai nước như từ trước giờ, và quốc dân hai nước phải mang thành ý để giao tế hoà hảo với nhau. Hiệp ước này không làm hài lòng dân hai nước sinh sống trên đảo, hay nói cách khác là nội dung hiệp ước không có khả năng trở thành hiện thực. Tuy nhiên, đoàn sứ tiết Koide chiếm một vị trí quan trọng trong lịch sử ngoại giao của Nhật. Có lẽ đây là lần đầu tiên một sứ đoàn ngoại giao Nhật được phái ra hải ngoại để điều đình hiệp ước, với liệt cường.

Tướng quân Yoshinobu cũng nỗ lực hết sức để thắt chặt giao hảo với sứ tiết ngoại quốc đóng trên đất Nhật. Người đầu tiên được đón tiếp chính thức ở Thành Osaka là đặc phái toàn quyền Anh quốc, Harry Parkes. Yoshinobu xem kị binh Anh quốc cưỡi ngựa ở sân trước trong đại sảnh, bày tiệc long trọng để tỏ ý hữu hảo với Parkes. Từ ngày hôm sau, Yoshinobu lần lượt tiếp công sứ và tổng lãnh sự các nước Hà Lan, Pháp và Mỹ. Mọi tiếp đãi đều ở mức long trọng nhất. Dường như Yoshinobu muốn minh chứng rằng Mạc phủ sẽ thật lòng chấp hành hiệp ước với các nước hệt cường.

Năm trước đó xảy ra sự kiện chín thầy truyền giáo người Pháp và mấy thủy binh người Mỹ (trong đó cũng có mấy thuyền viên người Anh) bị giết chết ở Triều Tiên. Căng thẳng giữa Anh, Pháp, Mỹ và Triều Tiên lên cáo đến độ hạm đội Pháp toan tấn công vào xứ này. Trong nội bộ nước Nhật cũng có ý kiến cho rằng nên liên minh với Triều Tiên để chống lại Âu Mỹ, nhưng ý hướng của Mạc phủ lại khác. Mạc phủ phái sứ tiết sang Triều Tiên với ý định đứng ra làm trung gian hoà giải, thuyết phục Triều Tiên rằng sẽ bất lợi nếu xảy ra chiến tranh với liệt cường. Tháng 5 năm 1867, Mạc phủ gửi thư đến công sứ Mỹ với chữ kí của ba vị lão trung, thuyết phục rằng nếu như Triều Tiên đồng ý giảng hoà với Mỹ thì phía Mỹ nên chấp nhận ngay. Thật ngạc nhiên khi Mạc phủ tự mình chọn vị thế khuyên can nước khác theo cách được quốc tế thừa nhận mặc dù không tiếp xúc với văn minh lây phương qua hơn 250 năm. Chắc hẳn Nhật Bản đã nhận ra rằng nếu như Triều Tiên bị liệt cường Âu Mỹ xâm chiếm thì bản thân mình là nước láng giềng sẽ khó tránh khỏi ảnh hưởng xấu. Tháng 12, chính phù Mỹ bày tỏ ý cảm ơn vì Nhật đứng ra làm trung gian hoà giải.⁷ Ngày 3 tháng 1 năm 1868, đáng lí sứ tiết hoà giải khởi hành sang Triều Tiên nhưng vì chính biến trong nước mà việc này không trở thành hiện thực.

Không rõ những sự kiện này có lọt đến tai vị Thiên hoàng trẻ hay không. Có lẽ mối quan tâm của Thiên hoàng trong thời kì này đang hướng vào một vấn đề khác. Đó là cô dâu của ngài. Ngày 27 tháng 7, em gái của Quyền Đại nạp ngôn tả cận vệ đại tướng Ichijo Saneyoshi là Haruko⁸ lần đầu yết kiến Thiên hoàng tại Học vấn sở. Mục đích của lần yết kiến này là để Thiên hoàng làm quen với dung mạo, phong thái của Haruko. Nếu không ưng ý, ngài có quyền tự do từ chối ứng cử viên này. Tuy nhiên, gia thế và tài năng của Haruko có thể đã chiếm được tình cảm của Thiên hoàng. Cha của Haruko là cố Tả đại thần Ichijō Tadaka, mẹ là Junko, con gái của Thân vương Fushimi-no-miya Kuniie. Dòng dõi của Haruko không có điểm nào đáng chê, bản thân Haruko cũng tinh thông các môn học vấn. Từ thuở ba, bốn tuổi đã biết đọc thơ trong tập cổ kim hoà ca tập, năm tuổi tự sáng tác thơ waka, đến bảy tuổi thì tập đọc Bản triều tam tự kinh dưới sự hướng dẫn của Nho sĩ Nukina Masanori, sau đó bắt đầu luyện viết chữ. Năm 12:tuổi, Haruko học đàn koto, sau đó học thổi sáo. Haruko yêu thích kịch no, lúc giải lao giữa giờ học thường ngâm những khúc hát trong kịch.⁹ Ngoài ra, Haruko còn theo học trà đạo, cắm hoa với các bậc thầy đương thời trong từng lãnh vực. Haruko cũng chưa từng trải qua lần đau ốm nặng nào, và đã được tiêm chủng đậu mùa từ năm tám tuổi.

Vì những phẩm chất kể trên mà các triều thần nghĩ rằng đây là đối tượng lí tưởng cho vị Thiên hoàng trẻ tuổi. Chỉ có một vấn đề nhỏ là Haruko lớn tuổi hơn Thiên hoàng Minh Trị, người có thể sẽ trở thành chồng mình. Tuy nhiên, đây cũng không phải là chướng ngại không thể khắc phục. Nữ ngự của các vị Thiên hoàng Reigen, Sakuramachi và Ninkō đều lớn tuổi hơn các vị ấy. Nhưng trường hợp của Haruko lại khác, vì Haruko hơn Thiên hoàng Minh Trị ba tuổi, là con số xấu cần kiêng cữ. Vì vậy, nhiếp chính đổi năm sinh của Haruko từ năm 1849 thành năm 1850 để giải quyết vấn đề. Như vậy, mọi thứ đều được chuẩn bị xong xuôi để Haruko ra mắt Thiên hoàng.

Ngày hôm đó, Haruko bới kiểu tóc chigomage của các thiếu nữ, mặc áo lụa trắng thêu hai lớp và hakama màu tím đậm. Haruko lên kiệu, dẫn theo tùy tùng đến cổng Kiyodokoro vào nửa sau giờ Ngọ (khoảng một giờ chiều). Thiên hoàng tiếp kiến Haruko tại Học vấn sở, cùng thưởng rượu và đồ nhắm. Haruko tặng cho Thiên hoàng một hộp cá tươi. Đến giờ Dậu (khoảng bảy giờ tối) thì Haruko lui về, đến thăm ngự điện của chuẩn hậu và được đãi đồ nhắm, hoa quả. Sau đó Haruko thay xiêm y lại, đến yết kiến Thiên hoàng rồi xin phép ra về. Thiên hoàng ban tặng Haruko những món như tẩu thuốc, trâm cài tóc và hộp đựng hương. Thiên hoàng hết sức hài lòng về phong thái, cử chỉ của Haruko. Như vậy, Haruko đã lọt vào mắt xanh của thiên tử. Quyền Đại nạp ngôn Yanagigawa Mitsunaru tức tốc đến chỗ năm nhà quý tộc, hỏi ý kiến về việc lập Haruko làm nữ ngự và cả thảy đều tỏ ý tán thành. Như vậy, Haruko được chọn làm người phối ngẫu của Thiên hoàng Minh Trị và mọi khó khăn đều đã vượt qua dễ dàng.

Ngày hôm sau, quan Vũ gia truyền tấu Hino Sukemune làm sứ giả đến nhà Ichijo Saneyoshi, thông báo rằng em gái là Haruko đã được tuyển chọn làm nữ ngự cho Thiên hoàng. Chẳng mấy chốc mà tin vui này lan rộng khắp nơi, các nhà quen biết với Ichijo đều lũ lượt kéo đến dinh thự để chúc mừng. Mạc phủ tặng 15.000 lượng tiền mừng hôn lễ và mọi sự chuẩn bị khác, ngoài ra còn dự định tặng mỗi năm 500 bao gạo. Tuy nhiên, vì chính sách Thái chính phụng hoàn và đại hiệu lệnh Duy tân vào thời gian sau đó mà Mạc phủ không còn đủ sức để chi trả quà tặng hôn lễ như đã dự định nện rốt cuộc chỉ có một phần tiền được tặng. Nhà Ichijō cũng nhận được tiền mừng từ chỗ quen biết từ các phiên trấn, nhưng cũng chỉ đủ để cử hành nghi lễ đơn giản.

Tuy người phối ngẫu của Thiên hoàng Minh Trị đã được quyết định, nhưng hôn lễ chưa thể cử hành ngay được. Thiên hoàng Minh Trị còn phải chịu tang cha mình đến một năm sau ngày mất, và bản thân Thiên hoàng cũng chưa trải qua lễ Nguyên phục. Lễ Nguyên phục là không thể thiếu trước khi tổ chức hôn lễ, và lễ này được dự định cử hành sau khi mãn hạn để tang. Nhưng rồi một vấn đề khác lại nảy sinh. Tình trạng bất ổn trong kinh thành là mầm mống đe dọa đến an nguy của Ichijo Haruko. Tháng 7, mười mấy samurai được cử đến để bảo vệ Haruko. Nhiều ngôi chùa đã được chọn sẵn để Haruko đến lánh nạn, phòng trường hợp xảy ra bạo loạn. Ngoài ra, ngự điện của chuẩn hậu cũng được chọn làm nơi lánh nạn trong lúc nguy cấp. Thực tế là đầu năm 1868, khi ban bố đại hiệu lệnh vương chính phục cổ thì bầu không khí bất ổn bao trùm khắp kinh thành, nhất thời Haruko phải đến lánh nạn ở ngự điện của chuẩn hậu. Tháng 2 năm 1868,quân Mạc phủ xung đột với quân triều đình ở Toba Fushimi, tiếng pháo vang vọng cả vào Ngự sở, phá tan bầu không khí tĩnh lặng của cung đình. Kế hoạch tổ chức hôn lễ bị đình chỉ tạm thời.

Đến tháng 5 năm đó thì anh trai của Haruko là Ichijo Saneyoshi qua đời, tạo ra một chướng ngại khác cho hôn lễ. Nếu không được chuẩn bị đặc biệt để chuyện ăn uống, mặc y phục của Haruko tách riêng biệt với những người khác trong nhà Ichijo thì Haruko bị xem là ô uế vì cái chết và sẽ làm cho hôn lễ bị hoãn thêm một thời gian. Cuối năm 1868, mọi chuyện lắng xuống và hồn lễ được cử hành vào ngày 11 tháng 1 năm 1869.¹⁰

Trong ngày này, nhà Ichijo đã trang trí phòng ngủ từ sớm. Âm Dương sư được mời đến để chọn thời khắc thay xiêm y cho hôn lễ. Haruko thay xiêm y vào giờ Thìn (khoảng tám giờ sáng) và được Konoe Tadahiro, người phụ trách hôn lễ, buộc dây lưng. Một xe bò kéo được đặt ở bậc thềm phía nam phòng ngủ của Haruko vào giờ Mùi (khoảng hai giờ chiều). Hai viên quý tộc đỡ cáng xe, hai nữ hầu mang lô hương và thanh ngự kiếm được Thiên hoàng ban tặng từ sáng sớm hôm ấy để an trí vào bên trong xe. Haruko lên xe, hai nữ hầu theo cùng. Các quan nhân kéo xe ra đến bên ngoài cổng giữa, rồi buộc ách vào cổ bò. Những người đi trước mở đường và đi sau hộ tống đều chỉnh trang lễ phục, đưa xe ra khỏi cổng Shikyaku. Khi xe bò đến phía ngoài cổng Sakuhei ở phía bắc Nội lí thì bò được tháo ách, cáng xe chống làm chân. Quản ngoại kí thông báo với gác cổng rằng ngự xa đã đến, tại đây các quan nhân kéo xe vào bên trong cổng. Ngự xa tiến thẳng về phía bắc bên trong Nội lí, đi qua cổng Genki ở chính diện rồi đến cổng Higyōsha ở phía đông bắc. Các vị quý tộc đi cùng đem bình phong, màn trướng quây quanh ngự xa để tránh không cho người bên ngoài nhìn thấy Haruko khi bước xuống xe. Hai nữ hầu theo cùng mang theo ngự kiếm và lô hương theo sau Haruko. Theo nghi thức cổ, Haruko phải đi qua mấy hành lang rồi mới vào Ngự điện Wakamiya. Sau khi vào chỗ ngồi, thanh ngự kiếm và lô hương dược an trí bên cạnh Haruko. Các vị công khanh, quý tộc thì trực tiếp vào Ngự điện Wakamiya để nói lời chúc tụng.

Sau khi nghỉ ngơi, Haruko khoác lên mình năm lớp y, chỉnh trang đầu tóc rồi lại xuất hiện. Haruko đi qua cổng Higyōsha vào nửa sau giờ Mùi (khoảng ba giờ chiều) và được dâng thức ăn tại đây. Không lâu sau thì Haruko được tuyên hạ nữ ngự. Theo thông lệ thì việc tuyên hạ nữ ngự diễn ra vào hôm sau, và việc phong hoàng hậu diễn ra sau đó. Nhưng Haruko được phong làm hoàng hậu trong cùng ngày, điều này chứng tỏ Haruko được sủng ái đặc biệt. Ngay cả đến khi cuối đời, nữ ngự của Thiên hoàng Kōmei vẫn không nhận được danh hiệu hoàng hậu.¹¹

Khi Haruko được tuyên hạ nữ ngự và hoàng hậu thì đều theo các nghi thức cổ. Các quan lại, triều thần di chuyển qua lại như một điệu múa đẹp mắt. Sau khi những nghi lễ này kết thúc, Haruko tiến về Điện Seiryō để bái yết Thiên hoàng. Theo sau Haruko là Konoe Tadahiro và Nakayama Tadayasu. Một người nữ hầu nâng vạt áo của Haruko, hai người khác mang ngự kiếm và lô hương theo sau. Tiếp sau đó là nghi thức ở Dạ Ngự Điện với cách thức tương tự như khi Thiên hoàng Kōmei nhận nữ ngự vào năm Kaei thứ nhất. Giờ Tuất (khoảng tám giờ tối), Thiên hoàng tiến ra phòng Ochozu, mang dép rơm. Ngài tiến vào sau bức rèm ở phía tây Dạ Ngự Điện. Tại đây, Konoe Tadahiro cởi dép rơm cho Thiên hoàng. Tiếp theo sau, Haruko cũng tiến vào sau bức rèm. Nakayama Tadayasu là thân thích bên họ ngoại của Thiên hoàng, giữ vai trò phủ chăn lên hai người để cầu phu phụ sống khỏe mạnh. Sau đó, Tadayasu dâng lên bánh giầy mikayo. Theo thông lệ thì bánh giầy này do một cặp vợ chồng già dâng lên.

Sau khi kết thúc nghi thức ở Dạ Ngự Điên thì nữ hầu mang bánh giầy đến cổng Higyōsha, tế ở hướng cát trong ba ngày. Sau đó, bà mệnh phụ Hiroko mang ngọn nến có bấc làm từ vải, thắp nến bằng ngọn lửa lấy từ đèn lồng treo ở hướng đông bắc của Dạ Ngự Điện rồi đem lửa đến Cung Fujitsubo để thắp sáng chiếc đèn lồng sơn mài treo ở đó. Lúc này Tadahiro và Tadayasu rút lui. Đèn lồng được giữ cháy sáng trong ba ngày. Trong đêm đó, các nữ hầu thay phiên nhau giữ thanh ngự kiếm đến sáng.

Tiếp theo là lễ giao bôi ở giữa Thường ngự điện khi tân lang tân phụ chuốc nhau ba chén rượu. Haruko ngồi về hướng bắc, chén thứ ba thì tự mình rót cho Thiên hoàng. Tiếp theo, Thiên hoàng tự rót rượu cho Haruko. Sau đó, tân lang tân phụ chuyển đến gian đầu, cùng chuốc rượu, gắp đồ nhắm cho nhau. Khi nghi thức kết thúc thì Thiên hoàng và Haruko cùng lui vào trong cung. Lúc này, đôi phu phụ tân hôn chỉ còn một mình.

Một loạt những nghi thức kéo dài hàng giờ này đều theo cổ lệ. Đây không phải là hôn lễ của hai nhà quý tộc trẻ tuổi, mà là nghi thức hàm chứa ý nghĩa quan trọng của nhà Thiên hoàng; Người ta tin rằng hạnh phúc, sự trường thọ và đông đảo con cháu của nhà Thiên hoàng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự phồn thịnh của đất nước. Dù Thiên hoàng Minh Trị và Hoàng hậu Haruko (sau này được biết đến với tên Hoàng thái hậu Shōken) không được may mắn trong đường con cái nhưng cả hai đều sống hết lòng vì nhau đến cuối đời. Haruko là hoàng hậu kiệt xuất và được quốc dân mến mộ hơn bất cứ hoàng hậu nào trước đó.

Trích dẫn từ lá thư đề ngày 21 tháng 12 năm 1867. Nguyên văn trong Những tài liệu về Iwakura Tomomi, cuốn 3, trang 277. Tham khảo Fujita Satoru, Thiên hoàng thời Bakumatsu, trang 239-240.↩

Nhật kí Thân vương Asahiko, cuốn 2, trang 268. Chung Quỳ là nhân vật tưởng tượng, có thần thông, hình tướng dữ tợn (đặc trưng với mặt lông lá và mắt lồi to), tay giơ đao để đuổi thần bệnh tật và ác ma. Chung Quỳ xuất hiện trong giấc mộng của hoàng đế nhà Đường là Huyền Tông, được hoạ sĩ Ngô Đạo Huyền vẽ lại hình dáng.↩

Cùng tư liệu trên, trang 272.↩

Tục tặng thụy hiệu cho vị Thiên hoàng đã qua đời có từ thời cổ đại, thụy hiệu xuất phát từ các sách Trung Hoa cổ điển. Tập tục đặt thụy hiệu cho Thiên hoàng đã qua đời là “-Tennō” (-Thiên hoàng) đã bị bỏ quên qua 955 năm, đến năm 1840 thì phục hồi trở lại sau khi Thiên hoàng Kōkaku qua đời, nhằm tôn vinh thời tại vị 38 năm, viện chính 23 năm của Thiên hoàng (Fujita Satoru, Thiên hoàng thời Bakumatsu, trang 129-135). Thời gian trước đó, thụy hiệu của Thiên hoàng thường được đặt bằng địa danh kèm từ “in” (viện) phía sau. Cách đặt thụy hiệu này mang ý nghĩa là sinh thời, vị Thiên hoàng đó đã xuất gia vào hàng tăng lữ. Chẳng hạn như Ichijō-in (Nhất Thừa Viện) hay Momozono-in (Đào Viên Viện).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 481. Nakayama Tadayasu tiến giảng về sách Nhật, còn người khác tiến giảng về sách Hán. Tham khảo trang 500, 507 cùng tư liệu.↩

Cùng tư liệu trên, trang 497. Thiên hoàng Minh Trị học Hán thư từ Takatsuji Osanaga và Nagatani Nobuatsu. Tham khảo toang 500, 508 cùng tư liệu. Có thể kể đến Thư kinh, cuốn sử chính trị tối cổ của Trung Hoa.↩

Ngày 17 tháng 12, công sứ Mỹ R. B. Van Valkenburgh gửi thư trình bày ý cảm tạ của Tổng thống Andrew Johnson đối với hảo ý của Nhật. Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 549.↩

Thời kì này có tên là Masako, khi vào chầu, được người hải ngoại biết tới thì đổi tên thành Haruko. Để thống nhất, tác giả (Keene) giữ tên Haruko.↩

Horaguchi Michihisa, Hoàng thái hậu Shaken, toang 9.↩

Toàn cảnh hôn lễ được đãng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 941-944.↩

Bà được gọi là chuẩn hậu, nghĩa là “đứng sau hoàng hậu” theo đúng nghĩa của từ này.↩

CHƯƠNG 13

VỊ TƯỚNG QUÂN CUỐI CÙNG

Đầu năm 1867, có hai vấn đề chính mà Mạc phủ phải đối mặt. Đó là việc mở cửa cảng Hyōgo và việc xử lí Chōshū, phiên trấn đã phất cờ phản lại Mạc phủ. Phía triều đình thì ra sức phản đối việc mở cửa cảng Hyōgo, nhưng ngày 26 tháng 6, triều đình lênh cho tất cả triều thần vào chầu để tham khảo ý kiến về việc này. Quyền Đại nạp ngôn Daigo Tadaoki trình bày ý kiến rằng tuy Thiên hoàng Kōmei đã nghiêm cấm khai cảng Hyōgo, nhưng xét theo tình thế bây giờ thì không thể không mở cửa cảng. Thực tế là Thiên hoàng Kōmei cũng đã cho phép mở ba cảng Hakodate, Kanagawa và Nagasaki rồi đấy thôi, Còn cảng Hyōgo bị cấm là vì xét theo khoảng cách thì cảng này cạnh Kyoto, chứ bản thân việc mở cửa cảng không phải là vấn đề lớn. Ý kiến của Tadaoki có đủ sức mạnh để thuyết phục đa số quý tộc, triều thần. Phần lớn trong hội nghị đều nghiêng về chủ trương mở cảng của Tướng quân Yqshinpbu nên cuối cùng triều đình cũng ban sắc chỉ cho phép mở cảng. Đồng thời, vấn đề xử phạt Chōshū cũng được đưa ra và được quyết định xử lí khá nhẹ nhàng.

Cuối cùng thì vấn đề mở cửa cảng Hyōgo, tâm điểm nghị luận kéo dài trong nhiều năm, nay đã được giải quyết. Ngoài ra, vào ngày 7 tháng 7, Mạc phủ còn quyết định cho phép người ngoại quốc mua bán ở Edo, Osaka. Như vậy là các điều mục mà Mạc phủ kí kết với liệt cường đều đã được thi hành. Tuy nhiên, ngay cả khi vấn đề lớn này được giải quyết thì cũng không có nghĩa rằng tất cả mọi vấn đề nan giải đối với Mạc phủ đã biến mất. Nhiều vấn đề lớn nhỏ lần lượt xuất hiện và Thiên hoàng Minh Trị trẻ tuổi buộc phải can dự vào việc quyết định những sự việc này.

Từ việc người ngoại quốc lưu trú trên lãnh thổ Nhật Bản đã dẫn đến phát sinh một vấn đề khác như một kết quả đương nhiên. Ngày 14 tháng 7, sở Bugyō Nagasaki đã bắt bớ, giam giữ 68 tín đồ Cơ Đốc giáo ở làng Urakami, xứ Hizen. Cơ Đốc giáo đã bị nghiêm cấm hoạt động tại Nhật Bản từ hơn 200 năm trước đó, Tuy nhiên, ở Nagasaki thì các “tín đồ Cơ Đốc ẩn” vẫn bí mật bảo vệ tín ngưỡng của mình mà không được các nhà truyền đạo trợ giúp, và cũng không có Kinh Thánh ngay bên mình. Qua nhiều năm tháng, các tín đồ này đã đi trật khỏi tín ngưỡng Cơ Đốc giáo chính thống, những bài nguyện ca mà họ không hiểu ý nghĩa được hát lại theo trí nhớ của các tín đồ và đối với họ, chỉ là tập hợp những âm thanh mà họ không hiểu gì. Phần lớn các tín đồ là nông phu và ngư dân nghèo. Bình thường, nếu là những giáo đoàn với thiểu số người như vậy thì việc đàn áp sẽ được thi hành một cách dễ dàng mà không gặp phải chướng ngại gì nếu như chỉ đơn thuần là vấn đề về mặt tôn giáo (chẳng hạn như đàn áp các giáo đoàn Phật giáo dị đoan). Tuy nhiên việc đàn áp giáo đoàn Cờ Đốc giáo lập tức kéo theo phản ứng cửa các nước liệt cường vốn nhạy cảm trong việc tôn giáo của mình bị tấn công.

Sự việc bắt đầu từ năm 1857. Đương thời, Townsend Harris thương lượng với Lão trung Hotta Masayoshi, đạt được kết quả là người dân hai nước Nhật, Mỹ được bảo đảm tự do tín ngưỡng mà không bị xâm hại và người Mỹ được hứa hẹn được tự dò xây dựng thánh đường đạo Tin Lành trong phần đất lưu trú dành cho họ. Cũng trong thời gian đó, các thầy truyền giáo người Pháp triển khai hoạt động tuyên truyền Công giáo mạnh mẽ, nhất là ở Nagasaki. Khi thấy các thầy truyền giáo có cùng tín ngưỡng với mình xuất hiện, các “tín đồ Cơ Đốc ẩn” tỏ ra vui mừng, công nhiên ra vào thánh đường của người Pháp và kêu gọi công sứ Pháp giúp đỡ. Trong số các “tín đồ Cơ Đốc ẩn”, có những người xem như thời đại của mình đã đến, nghênh ngang tự đại về bản thân đến nỗi gây sứt mẻ quan hệ trong chính gia đình mình.¹ Mặc dù Cơ Đốc giáo bị cấm nhưng Mạc phủ lại lơi là xử lí các “tín đồ Cơ Đốc ẩn”, việc này khiến các tín đồ Phật giáo bực tức nên dọa sẽ ra tay xử lí. Sau đó, sở Bugyō Nagasaki bắt giữ 68 tín đồ ở làng Urakami khiến hơn 500 tín đồ còn lại vũ trang bằng giáo tre xông đến, đòi thả các tín đồ bị bắt. Sau vụ bắt bớ tín đồ ở làng Urakami vào ngày 14 tháng 7, các lãnh sự Pháp và Bồ Đào Nha trú đóng tại Nagasaki; lần lượt kháng nghị lên quan bugyō nơi này, yêu cầu phóng thích các tín đồ. Sở Bugyō không đáp ứng các yêu cầu này nên các lãnh sự báo cáo sự việc lên công sứ của nước mình, đòi điều đình với Mạc phủ để phóng thích các tín đồ.

Ngày 24 tháng 8, Tướng quân Tokugawa Yoshinobu tiếp công sứ toàn quyền Pháp quốc là Léon Roches tại Thành Osaka. Trước đó thì Roches đã đòi Mạc phủ phải phóng thích các tín đồ, tuy nhiên Mạc phủ đáp rằng các tín đồ Cơ Đốc đã vi phạm quốc pháp nên buộc lòng phải bắt giữ. Cuộc gặp gỡ giữa Yoshinobu và Roches là thể theo yêu cầu của Roches với danh nghĩa để thương lượng mậu dịch. Mạc phủ mua vũ khí từ Pháp nên thời gian gần đây càng lệ thuộc vào nước này. Vì vậy, Pháp đứng ở thế mạnh khi yêu cầu thả tự do cho các tín đồ đã bị bắt. Ngoài ra, không biết có phải để thị uy hay không mà trong ngày hôm đó, Roches còn mời Yoshinobu lên quân hạm đang cắm neo ở Tempo, cho xem thao luyện quân hạm và bắn pháo diễn tập. Ngày hôm sau, Roches lại gặp Yoshinobu ở Thành Osaka, bắt đầu thương lượng phóng thích tín đồ.

Ngày 3 tháng 9, Lão trung Itakura Katsukiyo hội kiến Roches để bàn luận về vấn đề. Hai ngày sau, Yoshinobu gửi thư đến Napoleon III, giải thích rằng từ xưa nay Nhật Bản vẫn cấm tín ngưỡng Cơ Đốc và sự thật này đã được hiệp ước giữa Nhật và Pháp thừa nhận, cho nên việc bắt bớ là đành lòng và hợp lẽ nếu chiếu theo luật pháp và hiệp ước hai nước. Yoshinobu còn yêu cầu các nhà truyền giáo người Pháp ngừng hoạt động tuyên truyền cho quốc dân Nhật Bản., Cuối cùng, Yoshinobu đồng ý phóng thích các tín đồ bị bắt giữ. Các tín đồ này bị giam lỏng tại làng Urakami, cấm không được sang làng khác.

Việc đàn áp tín đồ Cơ Đốc vẫn không dừng lại với hành động xử lí này của Mạc phủ. Tháng 4 năm 1868, tân chính phủ ban hành lệnh cấm gồm năm điều thay cho lệnh cấm của Mạc phủ trên các bảng yết thị. Việc cấm đoán Cơ Đốc giáo vẫn không có gì khác so với trước, nhưng điều cấm thứ ba trong số năm điều viết như sau: “Tà tông môn Cơ Đốc bị nghiêm cấm. Nếu có kẻ đáng ngờ thì phải báo lên chính quyền để được ban thưởng”.

Thiên hoàng Minh Trị cũng tham gia biểu nghị liên quan đến việc đàn áp Cơ Đốc giáo. Ngày 14 tháng 5, các quý tộc từ hàng thần vương, tam chức (tổng tài, nghị định, tham dự) trở xuống cúng các chúa phiên được triệu tập đến chỗ Thiên hoàng để hỏi ý từng người về việc xử lí tín đồ ở làng Urakami. Mặc dù tháng trước, tân chính phủ đã ban hành lệnh cấm mới nhưng số lượng tín đồ Cơ Đốc vẫn tiếp tục tăng, đến giờ đã hơn 3.000 người. Nếu bỏ mặc tình trạng này thì khó lòng tránh khỏi bất trắc. Vì vậy mà tổng soái tòa án Nagasaki được quyền xử lí tín đồ nếu thấy phù hợp.

Trước đó, Inoue Monta (Kaoru) đã đến Nagasaki, thị sát hiện trạng của các tín đồ và càng lo lắng hơn. Trở về Kyoto, Inoue báo cáo với Tham dự Kido Jun-ichirō (Takayoshi), và Kido bàn việc này với phó Tổng tài Sanjo Sanetomi. Cuối cùng, cuộc họp đi đến kết luận rằng nên kiên trì thuyết phục người lãnh đạo các tín đề, chỉ cho họ thấy sai lầm mới là cách tốt nhất. Đối với các tín đồ tuân theo lệnh cấm đạo thì bắt họ thề bỏ tượng Chúa Kitô trước các vị thần bản địa, còn kẻ nào không nghe thuyết phục thì hành hình. Kiến giải này được tâu lên Thiên hoàng để chuẩn bị cho hội nghị trước mặt Thiên hoàng vào ngày 14 tháng 5. Ngày hôm sau, phần lớn những người tham gia hội nghị đều đưa ra ý kiến là phải hành hình tất cả tín đồ Cơ Đốc.

Công sứ Anh quốc là Harry Parkes phẫn nộ khi biết được dòng chữ “tà tông môn Cơ Đốc bị nghiêm cấm” được tân chính phủ treo trên bảng yết thị trước đó. Parkes nổi tiếng là người nóng nảy dễ cáu. Ngày 25 tháng 4, Parkes đến chỗ Sanjo Sanetomi, chỉ trích nặng nề về câu chữ trên bảng yết thị, kháng nghị mạnh mẽ về hình phạt với các tín đồ ở làng Urakami. Không khó để tưởng tượng cơn giận dữ của Parkes vào lúc này. Trong buổi gặp hôm đó còn có Iwakura Tomomi, Thân vương Akira và Tham dự ōkuma Shigenobu. ōkuma dùng tài hùng biện thiên bẩm của mình để xoa dịu cơn giận của Parkes.

Ngày 28 tháng 4, Thiên hoàng Minh Trị lệnh cho Kido đến Nagasaki để xử lí vấn đề. Bảng yết thị của tân chính phủ được sửa lại như sau: xóa một chữ “tà” trong “tà tông môn Cơ Đốc”, nhưng lại thêm một điều khoản khác về tà đạo.² Ngày 13 tháng 5, 114 người lãnh đạo Cơ Đốc giáo bị bắt giữ, giao cho ba phiên trấn Hagi, Tsuwano và Fukuyama giám sát. Cuối cùng, hơn 2.400 tín đồ bị phân tán đến 17 nơi khác nhau và bị giam giữ với điều kiện hết sức ngặt nghèo. Trong số đó có khoảng 500 người khuất phục trước ấp lực của tân chính phủ mà cải đạo rồi được tha bổng. Còn lại hơn 1.900 người vẫn cương quyết giữ đạo, từ chối yêu cầu của chính phủ. Phần nhiều những người cải đạo sau đó đều quay lại tín ngưỡng cũ. Tháng 3 năm 1873, tân chính phủ nhận thấy cọ giam giữ thêm cũng không mang lại hiệu quả gì nên đã phóng thích toàn bộ những người bị bắt, cho phép trở về quê cũ.

Việc đàn áp túi đồ Cơ Đốc là một trong số các vấn đề khẩn cấp mà Mạc phủ phải đối mặt trong mấy tháng cuối cùng cửa chính thể này. Đối với những người trong triều đình cũng vậy, mối quan tâm của họ bị cuốn vào một chuyện khác, đó là cuộc vận động đảo Mạc. Việc họ tham gia nghị luận trước mặt Thiên hoàng Minh Trị về việc xử lí túi đồ Cơ Đốc khiến họ thấy thỏa đáng. Từ sau đó trở đi, Thiên hoàng Minh Trị cũng tham gia hầu hết các cuộc hội nghị liên quan đến quốc chính. Tuy nhiên, trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ không thấy đề cập đến phản ứng của Thiên hoàng Minh Trị lúc bấy giờ ra sao.

Vấn đề bức bách nhất đối với Mạc phủ chính là việc bản thân tổ chức này có tiếp tục tồn tại hay không. Ở đây tôi không định đi sâu vào cuộc vận động đả đảo Mạc phủ đương thời với thế lực càng lúc càng lớn mạnh, vì nhiều nhà nghiên cứu lịch sử khác đã đề cập đến rồi. Hai phiên trấn Satsuma và Chōshū vốn có quan hệ xung khắc như nước với lửa nhưng nay lại kết đồng minh với nhau vì nguyên nhân chính là cuộc vận động đảo Mạc. Chỉ cần nhìn vào việc này là đủ hiểu. Các phiên chủ yếu kêu gọi phản Mạc phủ đều là các phiên trấn ở phía tây đảo Honshu, Kyūshū và Shikoku. Các phiên này dần tỏ thái độ bất bình trước việc Mạc phủ độc chiếm mậu dịch với ngoại quốc để trở nên giàu có. Tuy nhiên, khi họ kêu gọi phản Mạc phủ thì lại không đề cập đến bất mãn của chính mình mà luôn mượn danh nghĩa vương chính phục cổ. Một sử gia hiện đại có viết rằng: “Bây giờ không cần phải nhắc lại rằng nội loạn trong thời kì Duy Tân này không xuất phát từ tư tưởng cần vương. Gốc rễ của vấn đề nằm ở khuynh hướng độc lập, tách li với Mạc phủ của các phiên lớn ở phía tây như Satsuma, Chōshū”.³

Giả dụ đây là dã tâm thật sự của các phiên lớn ở phía tây như Satsuma, Chōshū nhằm mục đích cuối cùng là đánh hạ Mạc phủ, thì họ vẫn cần một thứ mật khẩu. Vương chính phục cổ là thứ mật khẩu giúp họ đạt mục đích. Mặt khác, chính thể Mạc phủ do Tokugawa Yoshinobu đứng đầu, lúc này đang nỗ lực với những hành động cứng rắn nhằm ngăn chặn thể chế sụp đổ, nhất là từ sau thất bại nhục nhã trong cuộc chinh phạt Chōshū. Được Pháp giúp đỡ, Mạc phủ nhanh chóng tàng trữ binh khí cận đại với số lượng ngày một gia tăng. Ngoài ra, Yoshinobu còn chỉ đạo thi hành nhiều cải cách. Đương thời, viên bugyō quản lí tài chính cho Mạc phủ là Oguri Tadamasa còn thúc đẩy kế hoạch biến Mạc phủ dưới sự cai trị của tướng quân thành một chính phủ tuyệt đối, hay nói cách khác là thúc đẩy lộ trình của “chủ nghĩa tuyệt đối Tokugawa”. Oguri nghĩ rằng đây là cách duy nhất để khống chế các phiên trấn phản Mạc phủ và củng cố quyền uy của Mạc phủ.⁴ Năm 1866, ngay từ sớm, Oguri đã bí mật trình bày lợi điểm của việc phế bỏ các phiên trấn và thay bằng đơn vị hành chính là tỉnh. Đây chính là chính sách “phế phiên trí huyện” được chính phủ Minh Trị thi hành quyết liệt vào năm 1871. Tuy nhiên, lúc bấy giờ, Mạc phủ không được ủng hộ để thực hiện kế hoạch táo bạo này,

Daimyō các phiên lớn, nhất là các phiên ở phía tây kết đồng minh với nhau để tập trung sức mạnh. Họ tuyên bố sùng kính triều đình Kyoto nhưng mối quan tâm chủ yếu của họ vẫn hướng đến việc duy trì thế lực của địa phương mình. ít ra là ban đầu, họ không hi vọng việc chuyển đổi quyền lực tuyệt đối từ tay Mạc phủ sang Thiên hoàng. Các daimyō và gia thần của họ đều không suy nghĩ đến tận cùng xem điều gì là tốt nhất cho toàn thể quốc gia mà chỉ chăm chăm vào lợi ích cho phiên trấn của họ.⁵

Quyền uy của Mạc phủ bị cản trở bởi những cuộc khởi nghĩa của dân chúng gọi là “sửa đời”. Cuộc khởi nghĩa này lên đến đỉnh điểm vào năm 1866, thời kì Mạc phủ đem quân chinh phạt Chōshū.⁶ Những cuộc khởi nghĩa này xuất phát từ việc dân chúng tức giận vì vật giá (nhất là giá gạo) leo thang và kết quả là gây ra thái độ phản Mạc phủ giữa lúc Mạc phủ cần sự đoàn kết hơn bao giờ hết khi xuất binh chinh phạt Chōshū.

Trong lúc đó thì phiên sĩ các phiên trấn ở Kyūshū, Shokoku và phía tây Honshu đang dần hoàn thiện kế hoạch vương chính phục cổ, củng cố kế hoạch xây dựng hành chính của đất nước. Tháng 3 năm 1867, tham chính của phiên Tosa là Gōtō Shōjirō gặp gỡ lãng sĩ trốn khỏi phiên là Sakamoto Ryōma tại Nagasaki. Nhiệm vụ của Gōtō là bắt giữ Sakamoto vì tội bỏ trốn khỏi Tosa, nhưng lại lắng nghe ý kiến của Sakamoto, người được biết đến với tư tưởng chính trị tiến bộ. Hai người nhất trí ở điểm sau: cách duy nhất để đả khai chính cục đang ở thế bế tắc này là tướng quân phải tự từ bỏ quyền bính, trả lại cho triều đình, tức là “đại chính phụng hoàn”.

Bốn tháng sau, vào tháng 7. năm 1867, Gōtō được Sakamoto và Nakaoka Shintarō (cũng là phiên sĩ Tosa trốn khỏi phiên như Sakamoto) sắp xếp để gặp ba nhân vật thế lực nhất phiên Satsuma tại Kyoto. Đó là Saigō Kiehi-no-suke (Takamori), ōkubo Ichizō (Toshimichi) và Komatsu Tatewaki. Kết quả là hai phiên kí kết đồng minh với nhau. Tư tưởng chính trị và ngôn từ trong minh ước này giống với kế “thuyền trung bát sách” (tám kế trên thuyền) mà Sakamoto chỉ cho Gōtō khi đang trên thuyền từ Nagasaki tiến đến Kyōto vào mấy tuần trước.

Sau khi hai phiên trấn này hứa hẹn sẽ kết tập mọi sức lực để thực hiện vương chính phục cổ thì thống nhất với nhau ở tám điều khoản. Điều 1: “một quốc gia không thể có hai vua, cho nên quyền lực trả về cho triều đình, canh tân chế độ, hội kiến với chư hầu, khiến nhân dân cùng được hoà bình để đối mặt với vạn quốc”. Điều khoản này quy định trả toàn quyền chính trị của đất nước lại cho triều đình.

Điều 2 tiếp tục rằng phải xây dựng một nghỉ sự đường ở Kyoto và “tất cả mọi chế độ, phép tấc đều được ban hành từ nghị sự đường ở kinh đô”. Chi phí xây dựng nghị sự đường là do “các phiên đóng góp”, nghị viện chia làm thượng viện và hạ viện, nghị sĩ được “tuyển chọn từ công khanh, chư hầu, bồi thần cho tới dân đen, chọn từ những người chính nghĩa để bổ sung vào”. Các daimyō, chư hầu sẽ thuộc thượng viện. Tuy nhiên, để thực hiện được việc này thì điều khoản còn tiếp tục: “Tướng quân cần phải trao trả quyền lực cho triều đình, trở thành một, chư hầu”, về quan hệ với ngoại quốc thì “đại thần của triều đình, sĩ phu cấc phiên hội họp ở Hyōgo, xây dựng hiệp ước mới minh bạch, hợp đạo lí và thực hiện luật thương mại một cách trung thực”.

Tháng 10 cùng năm, Satsuma và Chōshū kí kết đồng minh với mục đích đánh đổ Mạc phủ. Hai phiên sĩ Satsuma là ōkubo và Ōyama Kaku-no-suke (Tsunayoshi) đến Yamaguchi theo mệnh lệnh của phiên. Đối diện với chúa phiên Mōri Takachika, ōkubo trình bày rằng dù Shimazu Hisamitsu (cha của chúa phiên Satsuma) đã đệ trình ý kiến đóng góp nhưng Mạc phủ không thèm đếm xỉa, cho nên “bây giờ nếu không đem binh lực đánh Mạc phủ thì không thể cứu hoàng quốc khỏi mối lo”. Ngoài ra, ōkubo còn đề xướng, khi Satsuma kêu gọi đem quân lên kinh, nếu Chōshū cũng gửi binh đến Kyoto thì đây là “cái may lớn của hoàng quốc không gì sánh bằng”.

ōkubo đã trả lời gãy gọn, rõ ràng những câu chất vấn của Kido Takayoshi và các trọng thần Chōshū có mặt tại đó. Chúa phiên Takachika cảm kích trước thái độ và chủ trương của ōkubo nên tuyên bố ủng hộ Satsuma không chút do dự, đồng ý gửi binh đến Osaka. Nhưng Takachika cũng nói thêm, rằng, bảo vệ Ngự sở là nhiệm vụ hết sức quan trọng, vạn nhất Thiên hoàng rơi vào tay địch thì mọi thứ sẽ vỡ lở, Đáp lại, ōkubo nói mình đã chuẩn bị để báo đáp đại ân dù có chết đi sống lại bao lần cũng vậy.

Các quý tộc Kyoto cũng tiếp xúc qua lại với các võ sĩ âm mưu đảo Mạc. Khi Iwakura Tomomi còn ẩn cư ở làng Iwakura phía bắc kinh đô vẫn thường xuyên liên lạc với các trọng thần phiên Satsuma. Iwakura cũng nắm được tình hình mới nhất ở trung ương thông qua các phiên sĩ các phiên trấn đến thăm mình. Vào tháng 7, Nakaoka và Sakamoto đến thăm Iwakura, khuyên Iwakura nên hoà giải với cừu địch Sanjō Sanetomi. Sau đó, Nakaoka cũng đến phủ thái tế ở Kyūshū để thăm Sanjō, thuyết phục Sanjō vứt bỏ thù cũ với Iwakura. Như vậy, hai nhân vật lớn trong giới quý tộc phe cần vương đã thống nhất với nhau để chống lại Mạc phủ, được hai phiên Satsuma và Chōshū ủng hộ để bắt tay nhau.

Tháng 11 năm 1867, cựu chúa phiên Tosa là Yamauchi Yōdō gửi thư đến Tướng quân Tokugawa Yoshinobu, đề nghị trao trả quyền bính cho triều đình. Có thể xem đây là thư góp ý cho mục đích đại chính phụng hoàn.

Yōdō vốn không chủ trương dùng vũ lực đánh Mạc phủ vì mục đích vương chính phục cổ, nhưng Gōtō Shōjirō dùng lời xảo diệu mà thuyết phục Yōdō rằng: bản thân Yoshinobu sẽ hoan nghênh đề nghị đại chính phụng hoàn của Yōdō, và khi đó Yōdō vừa thể hiện kính ý đối với Thiên hoàng, đồng thời cũng đặt mình vào vị thế bày tỏ tình cảm đối với tướng quân. Gōtō còn nhấn mạnh, sự thật là Satsuma và Chōshū đang tiến hành kế hoạch đánh đổ Mạc phủ bằng vũ lực. Cho nên cách duy nhất để tránh chiến tranh với Mạc phủ là tướng quân phải trao trả quyền lực lại cho triều đình. Yōdō vốn không muốn xung đột với Mạc phủ bằng mọi giá, nên tuyên bố rằng sẽ không gửi binh đến Kyoto. Một lời này khiến Gōtō thất vọng vì đã hứa hẹn với Saigō và ōkubo là sẽ dẫn theo quân Tosa khi quay về Kyōto. Tuy nhiên, Gōtō cũng có được lá thư góp ý của Yōdō gửi cho Yoshinobu.⁷

Nếu lược bỏ những từ ngữ lặp đi lặp lại trong thư rằng thật thất kính khi góp ý với tướng quân và phần kể bệnh tình của Yōdō, lá thư thể hiện ý bóng gió của Yōdō rằng lúc này là thời cơ tốt để thay đổi chính thể vũ gia cầm quyền kéo dài mấy trăm năm qua, đến lúc phục hồi nền chính trị lấy Thiên hoàng làm trung tâm. Yōdō còn viết trong thư rằng, nghĩ đến cảnh khổ của đất nước thì đổ cả huyết lệ.

Một bức thư khác đính kèm do Gōtō Shōjirō đồng kí tên cùng ba người khác gửi tướng quân nhằm mục đích góp ý được thể hiện cụ thể hơn với tám điều mục. Trong số đỏ có những điều vay mướn từ tư tưởng của Sakamoto Ryōma và cũng có những điều bỏ bớt từ giao kèo giữa Satsuma và Chōshū. Lá thư mở đầu bằng điều 1, triều đình có toàn quyền nghị luận chính sự của thiên hạ, mọi chính sách chế độ đều xuất phát từ nghị chính sở ở kinh đô. Điều 2 quy định nghị chính sở phân làm hai viện và nghị sĩ được tuyển chọn từ người ngay thẳng, trên từ công khanh, dưới đến bồi thần, dân đèn. Điều 3 yêu cầu phải thiết lập trường học ở các đô thị để dạy các môn nghệ thuật, kĩ nghệ. Điều 4 đề cập đến việc mậu địch với ngoại quốc, cần kí kết hiệp ước mới, rõ ràng minh bạch và công bằng với ngoại bang.⁸ Điều 5 nhấn mạnh tính quan trọng của việc củng cố quân bị, hải phòng, nên đặt đầu não quân đội giữa Kyoto và Settsu, xây dựng đội thân binh bảo vệ triều đình. Điều 6 thuật rằng từ khi tàu thuyền ngoại bang cập bến thì quốc gia gặp nhiều tai ương, trong bối cảnh đó thì quyền lực dao động là lẽ đương nhiên. Cho nên cần đổi mới những lề thối cổ, không câu nệ ở tiểu tiết mà phải gây dựng gốc rễ lớn. Điều 7 nói về chế độ, phép tắc của triều đình được tuân thủ suốt mấy thế kỉ qua, nay cần loại bỏ những thói xấu, đổi mới để xây dựng một đất nước độc lập. Điều cuối cùng nói về nghị sĩ trong nghị viện, cần vứt bỏ bụng riêng, phải công tâm chính trực và không được mắc vào thói nói nhiều làm ít, hiệu quả kém.

Thư góp ý đến tay Yoshinobu thông qua Lão trung Itakura Katsukiyo. Trước đó, Gōtō đã được chỉ thị để xin Satsuma đồng ý với đề xuất của Yōdō. Ban đầu thì Saigō từ chối, cho rằng kế hoạch đảo Mạc đã đến lúc chín muồi, đã quá muộn để khuyên bảo tướng quân. Tuy nhiên, Saigō cũng không định ngăn cản phiên Tosa đóng góp ý kiến và Satsuma chỉ hành động theo ý muốn của mình. Gōtō không từ bỏ ý định, vẫn tiếp tục bàn với các trọng thần khác của phiên Satsuma và nhận được tán thành. Cuối cùng, Saigō và ōkubo cũng đồng ý hoãn thời hạn cử binh.

Ngày 9 tháng 11 năm 1867, mật chiếu ra lệnh thảo phạt Tokugawa Yoshinobu⁹ được ban xuống hai phiên Satsuma và Chōshū. Chiếu viết:

Minamoto Yoshinobu¹⁰ mượn cái uy của nhiều đời tướng quân trước, dựa dẫm vào thế lực của dòng họ mà nhắm mắt bức hại người trung lương, dần dà coi thường vương mệnh, khinh nhờn chiếu chỉ của tiên đế mà đẩy vạn dân vào vực thẳm. Tội ác của hắn phủ kín cả Thần châu. Bây giờ Trẫm là cha mẹ của muôn dân, nếu không thảo phạt tên giặc này thì trên biết phải tạ lỗi với vong linh của tiên đế như thế nào, dưới sao báo được thù sâu của vạn dân. Đây là chỗ lo nghĩ của Trẫm, dù đang trong thời gian chịu tang nhưng phải dừng hết mọi sự.¹¹ Vì vậy, các ngươi hãy theo mong muốn của Trẫm mà giết tận tên nghịch thần Yoshinobu, mau chóng lập công trạng hiển hách vang trời, đặt sinh linh vào chỗ an ổn như đỉnh núi non. Đây là ý nguyện của Trẫm, hãy thi hành chớ có biếng nhác.

Cách dùng từ, câu cú trong sắc chiếu này quyết liệt, dữ dội, khác với sắc thư thông thường. Ngoài ra còn một điểm kì lạ, đó là danh xưng ngôi thứ nhất “Trẫm” nhưng phần kí tên lại là ba vị quý tộc cung đình.¹² Vì lí do này mà có người cho rằng chiếu thư này là ngụy tạo, có người cho là có hơi hướm của Iwakura Tomomi, người thường đứng sau giật dây. Kì thực chiếu thư này là sản phẩm của Tamamatsu Misao, quốc học giả đồng thời cũng là đầu não của Iwakura và trước kia từng là tăng lữ.¹³ Theo lời Iwakura thì chiếu thư này do Nakayama Tadayasu mật tấu lên Thiên hoàng và đã được chấp thuận trước khi ban xuống hai phiên. Tuy nhiên, có điểm nghi ngờ là, đây là chiếu thư mật, đến cả quan nhiếp chính còn không được biết thì tại sao nó lại được mang vào tận trong cung qua tay của Tadayasu.

Ngày hôm sau có mật chiếu khác ngắn gọn, bên ngoài đề là từ Thiên hoàng Minh Trị gửi xuống hai phiên Satsuma và Chōshū, ra lệnh sát hại thủ hộ Kyoto là Matsudaira Katamori và Sở ti đại Kyōto là Matsudaira Sadaaki.¹⁴ Nhận được chiếu, hai phiên đều thề thốt sẽ tận lực để thi hành mệnh lệnh.

Tuy nhiên, cả hai mật chiếu đều không được thực hiện. Ngày 9 tháng 11, Tokugawa Yoshinobu dâng thư lên triều đình, xin phép được trao trả quyền lực. Thiên hoàng lập tức hủy bỏ mật chiếu đã ban cho hai phiên Satsuma và Chōshū.¹⁵ Tại sao Yoshinobu lại nghe theo đề xướng của Yamauchi Yōdō mà trao trả quyền lực, vấn đề này trở thành tâm điểm nghị luận giữa các sử gia.¹⁶ Ngay trong nội bộ Mạc phủ cũng có nhiều người nhận ra rằng thời thế đang thay đổi và đây là điều không thể tránh khỏi. Ngày 8 tháng 11, Yoshinobu triệu tập hơn 50 trọng thần của 40 phiên trấn đóng tại kinh đô, với bổng lộc từ 100.000 hộc¹⁷ trở lên, về Thành Nijō để thảo luận về việc trao trả quyền lực. Lão trung Itakura Katsukiyo trưng ra thỉnh nguyện thư của Yoshinobu xin triều đình được thực hiện đại chính phụng hoàn, hỏi ý các sĩ phu về việc này. Phần lớn các trọng thần đều né tránh trả lời mà rút lui, chỉ có Komatsu Tatewaki phiên Satsuma, Gōtō Shojiro, Fukuoka Tōji (Takachika) phiên Tosa và Tsuji Igaku phiên Hiroshima là yêu cầu Yoshinobu phải quyết đoán đến cùng. Một số trọng thần của các phiên khác cũng nhảy vào, cuối cùng Yoshinobu ra quyết định, đến ngày hôm sau thông qua hai vị vũ gia truyền tấu để đề xuất tấu thư xin triều đình thực hiện đại chính phụng hoàn.

Tấu thư của Yoshinobu mở đầu bằng cách nói vòng vo quen thuộc, nói rằng kể từ loạn Genji năm Hogen, quyền bính nằm trong tay vũ gia. Đến đời tổ tiên Tokugawa, qua hơn 200 năm, dòng họ này vẫn phụng sự triều đình. Nhưng xảy ra. cớ sự như hôm nay là do chỗ bạc đức của mình, cho nên muốn học theo lệ xưa mà trao trả quyền lực cho triều đình, muốn được thánh ý chỉ dẫn trong mọi việc của thiên hạ. Nếu triều đình là trung tâm để bảo vệ đất nước thì quốc gia sẽ có được vị thế bình đẳng với ngoại quốc.

Ngày 10 tháng 11, Yoshinobu vào chầu. Thiên hoàng Minh Trị ban sắc chỉ chấp thuận cho thỉnh nguyện đại chính phụng hoàn của Yoshinobu.

Đại hiệu lệnh vương chính phục cổ không được ban bố cho đến ngày 4 tháng 1 năm 1868, nhưng quyết định đã được ban xuống. Bây giờ Mutsuhito (ít ra là mặt nguyên tắc) trở thành người cai trị duy nhất trong toàn cõi Nhật Bản. Không ai rõ Mutsuhito phản ứng như thế nào trước quá trình này. Không có một bài thơ nào, vốn là manh mối để biết được tâm trạng của Mutsuhito, được lưu lại. Nữ hoàng Victoria có ghi lại nhật kí trong ngày lên ngôi. Có lẽ người ta cũng trông đợi những lời lẽ tương tự ở Thiên hoàng Minh Trị. Nữ hoàng viết: “Tôi hãy còn trẻ, còn thiếu kinh nghiệm trong nhiều việc, nếu không muốn nói là tất cả. Nhưng tôi tin chắc rằng không ai có hảo tâm và ý muốn làm việc đúng đắn nhiều như tôi”.¹⁸ Tuy nhiên, Mutsuhito cũng nhận biết rằng hệ thống chính quyền vũ gia của họ Tokugawa khởi đầu từ năm 1603 nay đã cáo chung, và phải mất hơn 500 năm kể từ cuộc chấn hưng Kemmu thì quyền lực cho Thiên hoàng mới được phục hồi.¹⁹

Cùng ngày, Iwakura Tomomi được miễn tội ẩn cư theo sắc lệnh, được phép vào chầu trở lại. Trước đây đã có người biết được kế hoạch vương chính phục cổ của Iwakura Tomomi và so sánh ý tưởng này với cuộc chấn hưng Kemmu. Cuộc chấn hưng Kemmu xảy ra vào năm 1333 khi Thiên hoàng Godaigo đánh đổ Mạc phủ Kamakura để phục hồi quyền lực cho triều đình. Tamamatsu Misao cho rằng đợt trao trả quyền lực lần này có quy mô lớn hơn nhiều, nếu có so sánh với tiền lệ thì chỉ có việc Thiên hoàng Jimmu thành lập nước Nhật mới có thể sánh được. Iwakura cũng đồng tình với kiến giải của Tamamatsu. Đã hơn 670 năm từ khi Minamoto Yoritomo thành lập Mạc phủ Kamakura và hơn 260 năm kể từ khi Mạc phủ Tokugawa bắt đầu.

Khoảng một tháng sau, sứ tiết ngoại bang đóng tại Nhật nhận được công văn như sau:

Thiên hoàng Nhật Bản thông cáo với nguyên thủ và thần dân các nước, Trẫm đã chấp thuận thỉnh cầu trao trả quyền lực của Tướng quân Tokugawa Yoshinobu. Từ nay về sau, Trẫm có quyền hành tối cao đối với mọi sự tròng ngoài nước. Vì vậy, danh hiệu Thiên hoàng sẽ thay cho danh hiệu đại quân (taikun) được dùng khi kí kết hiệp ước từ trước đến nay. Tất cả mọi quan chức chấp hành công việc với ngoại quốc đều do Trẫm chỉ định. Trẫm muốn đại biểu các nước kí kết hiệp ước hiểu rõ điều này.²⁰

Công văn (được biên dịch) này đề ngày 3 tháng 2, kí tên là Mutsuhito.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 500.↩

Cùng tư liệu trên, trang 682. Ernest Satow mô tả trong Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 368, về cuộc hội kiến với Gotō Shōjirō và Date Munenari vào ngày 22 tháng 5 năm 1868 như sau: “Tôi đã thảo luận với Date về lệnh cấm Cơ Đốc giáo vừa được ban bố gần đây. Lệnh cấm này là để phục hồi lệnh cấm đã có từ ngày xưa, nhưng, các điều mục được nới lỏng hơn nhiều. Date thừa nhận rằng có vấn đề khó khăn trong thuật ngữ, câu chữ nên đã không công bố lệnh cấm ở Osaka và Hyōgo. Date nói rằng đã nỗ lực chỉnh sửa câu chữ (phiên dịch thành tôn giáo “tà ác” hay “có hại”. Nguyên văn: tà tông môn) nhưng không thể loại bỏ điều khoản cấm Cơ Đốc giáo. […] Rồi tôi nói chuyện với Nagai Hiroshi một lúc lâu về vấn đề này, đề nghị rằng không chỉ đích danh Cơ Đốc giáo mà chỉ nói chung chung là cấm tôn giáo có hại, Rõ ràng chính phủ Nhật Bản không có ý định hủy bỏ lệnh cấm. Bởi vì nếu như vậy thì họ sẽ phải thừa nhận rằng các nhà truyền giáo Công giáo La Mã ở Nagasaki, những người vốn bị ghét bỏ bởi thái độ truyền giáo quá tích cực, sẽ được tự do hành động”.↩

Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 1.↩

Về “chủ nghĩa tuyệt đối Tokugawa” do Oguri đề xuống, tham khảo Ishii Takashi, Những người bạc vận thôi Bakumatsu, trang 188-221.↩

Matsuki Kōan (còn được biết với cái tên Terajima Munenori) là trường hợp ngoại lệ. Trong “cuộc chiến” chỉ kéo dài mấy ngày giữa Satsuma với Anh quốc, Matsuki cố tình để bị bắt nhằm mục đích sang hải ngoại. Kiến thức về Ấn Độ, Trung Hoa khiến Matsuki tin rằng cách duy nhất để Nhật Bản không bị thực dân hóa dưới bàn tay của liệt cường là phải nhổ bỏ thể chế phiên trị, thống nhất, đoàn kết cả nước dưới “một vị quân chủ tối thượng” là Thiên hoàng (Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 22). Mùa hè năm 1866, sau khi nổ ra cuộc chiến giữa Mạc phủ với Chōshū thì Fukuzawa Yukichi đề xuất văn bản thể hiện mong muốn “thay đổi chế độ phong kiến” trên toàn Nhật Bản sau khi tiêu diệt Chōshū (nếu cần thiết thì vay mượn binh lực ngoại quốc). Fukuzawa mong rằng tướng quân sẽ xây dựng được chính quyền tuyệt đối (Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 29).↩

“Sửa đời” (Yonaoshi) có biến thể là phong trào “Vậy chẳng tốt sao” (Ee janai ka) dân chúng vừa đi vừa nhảy múa khắp phố phường. Satow mô tả quang cảnh phong trào này như sau: “Thật khó để chen vào giữa đám đông mặc trang phục đỏ rực như lửa cháy, vừa nhảy múa vừa hát ‘ee janai ka’. Người qua lại mải mê với điệu nhảy và đèn lồng nên không để ý gì đến chúng tôi đi qua…” (Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 289).↩

Ōhashi Akio, Gotō Shōjirō và Nhật Bản cận đại, trang 99-101.↩

Satow được Nakai Hiroshi (Satow gọi là Kōzō) và Gotō Shōjirō cho xem bản sao của lá thư này: “Họ cho tôi xem bản sao của biên bản mà phiên Tosa đề xuất với đại quân (tướng quân) vào tháng trước, khuyến cáo đại quân nên theo phương châm từ trước đến nay. Điều quan trọng nhất trong đề án này là mở nghị viện gồm hai viện, xây dựng các trường học về khoa học và xã hội ở các đô thị chủ chốt, tiến hành thương nghị với các nước” (Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 284)↩

Nguyên văn trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 525. Bản ảnh chụp đăng trong Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 67.↩

Yoshinobu thường được gọi họ là Minamoto hơn Tokugawa. Họ Tokugawa là một hậu duệ của dòng họ Minamoto, họ tướng quân thời Kamakura.↩

Cung đình vẫn còn đang chịu tang Thiên hoàng Kōmei.↩

Ba người này là Nakayama Tadayasu, Ōgimachisanjō Sanenaru và Nakamikado Tsuneyuki.↩

Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 70. về quan hệ giữa Tamamatsu với Iwakura, xem Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, cuốn trung, trang 59-62.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 526 viết mật chiếu thứ hai đề ngày hôm sau của ngày mật chiếu đầu tiên, nhưng thực tế là cả hai đều được ban ra cùng ngày.↩

Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, cuốn trung, trang 84-85. Theo Iwakura thì Thiên hoàng chỉ thị cho ba vị quý tộc, nhưng người đã kí tên trong mật chiếu, đợi xem tình hình khi giờ đây Yoshinobu đã tuyên bố ý định trao trả quyền bính.↩

Conrad Totman viết trong Sụ sụp đổ của chế độ Mạc phủ Tokugawa, trang 381-382 rằng “nếu lưu ý tới chứng cứ Edo (Mạc phủ) đang nỗ lực phục hồi uy tín và quyền lực của họ Tokugawa thì quyết định của Yoshinobu thật đáng chú ý và đầy nghi vấn. Tại sao Yoshinobu lại quyết định như vậy”. Sau khi kiểm tra mọi khả năng ngắn hạn lẫn dài hạn, Totman đưa ra kết luận như sau (trang 386): “Tóm lại, nếu giả định tình huống cực kì khó khăn, thì sự mơ hồ trong mục đích của Yoshinobu, sự chần chừ của Yoshinobu trong việc thống trị đất nước, thái độ nhượng bộ của những người chung quanh Yoshinobu, sự thiếu vắng của áp lực phản đối mạnh mẽ, mục tiêu hạn định trong thư góp ý của Tosa, sự nhìn thấy trước định mệnh rõ ràng như từ trước đến giờ, nếu xét đến tất cả những yếu tố này thì thấy quyết định của Yoshinobu hoàn toàn không hề lạ lùng”.↩

Hộc là đơn vị do dung tích ngày xưa. Thời nhà Hán bên Trung Hoa quy định một hộc bằng mười đấu, một đấu bằng 100 thăng, một thăng bằng 120 cân. Đến cuối đời nhà Tống thì quy định một hộc bang năm đấu. Tại Nhật Bản, từ năm 701 trở đi quy định một hộc bằng mười đấu, sau dừng chữ “thạch” đề chỉ “hộc”. Một hộc tương đương dung tích 120 lít. Hộc còn là đơn vị để tính lương bổng cho quan lại, võ sĩ ngày xưa. Chủ yếu, họ được “trả lương” bằng gạo. (N.D.)↩

Elizabeth Longford, Nữ hoàng Victoria, trang 61.↩

Ashikaga Takauji nắm chức tướng quân vào năm 1338, tướng quân cuối cùng của họ Ashikaga là Yoshiaki bị đuổi khỏi chức vào năm 1588. Tức là trong 15 năm từ 1588 đến 1603 thì Nhật Bản không hề có tướng quân. Tuy nhiên, trong phần lớn thời kì này, thực chất là Toyotọmi Hideyoshi nắm quyền lực của tướng quân dù trên danh nghĩa thì không.↩

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 324. Nguyên văn bằng Hán văn đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 595. Quốc thư này được Higashikuze Michitomi gửi công sứ sáu nước là Pháp, Mỹ, Anh, Hà, Phổ và Italy vào ngày 15 tháng 1. Hình thức số nhiều “we” trong tiếng Anh chính là “royal we”, từ tự xưng của bậc quân chủ. Sasaki Suguru, Chiến tranh Mậu Thìn, trang 17-18.↩

CHƯƠNG 14

TƯỚNG QUÂN ĐÀO TẨU

Vương chính phục cổ là giấc mơ của rất nhiều người Nhật kể từ khi lời kêu gọi tôn vương nhương di được cất lên khắp nơi trên đất nước này. Cuối cùng, giấc mơ đó đã trở thành hiện thực. Quyền lực chính trị (ít ra là về nguyên tắc) bây giờ đang nằm trong tay triều đình. Tuy nhiên triều đình vẫn chưa có cơ quan hành chính và cơ quan lập pháp. Ngày 27 tháng 11 năm 1867, các trọng thần của triều đình gồm tả hữu đại thần và các quan khác tập trung tại dinh thự của Nhiếp chính Nijō Nariyuki để quyết định những chính; sách cơ bản của triều đình cùng với việc thực hiện vương chính phục cổ. Tuy nhiên, cuộc họp không đi đến kết luận nào. Rõ ràng là những người đề xướng nền chính trị lấy Thiên hoàng làm trung tâm đã không nghĩ đến những Vấn đề mà họ phải trực tiếp đội mặt khi gánh vác chính quyền.

Theo sắc lệnh của triều đình thì việc quyết định các vấn đề trọng yếu của đất nước, cũng như chính sách đối ngoại với các nước liệt cường, phải được thông qua bởi hội nghị chư hầu gồm các daimyō từ 100.000 hộc trở lên. Tuy nhiên, sau khi triệu tập chư hầu về Kyōto thì cũng cần nhiều ngày để họ tập trung về một địa điểm, trong khi đó thì các vấn đề khẩn cấp trong ngoài cần phải xử lí chồng chất như núi. Triều đình không có cách nào giải quyết tình trạng này và dường như trở nên bất lực. Thật ra, có thể nói trong thời kì này, Kyoto rơi vào tình trạng vô chính phủ.

Mặc dù lời nói và hành động của Yoshinobu hết sức thành khẩn khi trao trả quyền lực, nhưng nhiều trọng thần trong Mạc các và các daimyō chư hầu đóng tại Edo lại tỏ ra tức giận với quyết định của Yoshinobu. Bọn họ tập trung về Thành Edo để nghị luận phải trái trong việc trao trả quyền lực. Những người từ cấp lão trung trở xuống, trước đây theo lệnh Yoshinobu lên kinh thì nay cũng trực tiếp đến yết kiến Yoshinobu mà bày tỏ bất bình. Yoshinobu kiên nhẫn giải thích rằng một đất nước không thể có hai chính quyền, yêu cầu họ nhanh chóng trở về Kantō. Yoshinobu còn dặn dò phải thận trọng, không được hành động bừa bãi. Trái với lời dặn dò thận trọng của Yoshinobu, phần nhiều các chúa phiên, bất kể là tozama daimyō hay fudaimyo, đều nghiêng về hướng tá Mạc (ủng hộ Mạc phủ) và cũng có người trốn tránh lệnh triệu tập của triều đình. Nhiều “nghịch thần” nổi giận vì thay đổi chính quyền, đề xướng rằng việc cần kíp trước mắt là phải tăng cường võ bị, dùng thực lực mà khống chế đại cục. Trong số đó cũng có kẻ hiến kế với Thân vương Asahiko để giành lại quyền lực cho Mạc phủ.¹

Mặc dù quyền lực đã về tay triều đình nhưng không vì thế mà Kyoto trở nên trật tự và an bình. Tin đồn bay khắp kinh đô khiến bầu không khí căng thẳng dâng cao. Ngày 14 tháng 11, Iwakura Tomomi bí mật đến dinh thự của phiên trấn Satsuma ở Kyoto; thông báo tình hình khẩn cấp với người canh gác ở đây. Một người quen thân với Iwakura là Iritani Masanaga, quý tộc xuất gia ở Chùa Jissō-in đã báo cho Iwakura tình hình khẩn cấp rằng võ sĩ phiên trấn ōgaki là Inoue Gozō (Yuzuru) hiến kế với quan lão trung của Mạc phủ rằng sẽ xuất kì bất ý mà dấy binh, phóng hỏa đốt dinh thự Satsuma rồi nhân lúc hỗn loạn mà ép Thiên hoàng phải chạy về Thành Osaka. Có lẽ tin đồn vô căn cứ này đã khiến Iwakura tức tốc đến dinh thự Satsuma mà cảnh giới về tình hình khấp cấp.²

Những vụ ám sát vốn là đặc trưng của Mạc phu cũng là một nguyên nhân khiến bầu không khí trong, kinh thành trở nên căng thẳng. Ngày 10 tháng 12, hai phiên sĩ Tosa giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành nên liên minh Satsuma-Chōshū là Sakamoto Ryōma và Nakaoka Shintarō bị thích khách của Mạc phủ tấn công khi đang nằm vùng ở phố Kawabara trên kinh.

Mặc dù lệnh vương chính phục cổ vẫn chưa được ban ra chính thức nhưng bây giờ Mac phủ không còn nắm thực quyền nên triều đình Kyoto phải đối mặt trực tiếp với những vấn đệ lớn nhỏ. Ngày 16 tháng 12, các triều thần từ nhiếp chính trở xuống tập hợp ở Tiểu Ngự sở, triệu tập Tokugawa Yoshinobu và các chúa phiên từ mười vạn hộc trở lên để thảo luận về một số điều trong tám điều khoản đề cập với Mạc phủ từ trước. Chẳng hạn như vấn đề quản lí binh sĩ các phiên được gửi đi để luân phiên bảo vệ kinh đô và Ngự sở sẽ như thế nào; trưng thu phí dụng để kiến tạo Ngự sở ōmiya bằng cách nào³; các chức vụ từ Sở ti đại trở xuống sẽ ra sao; quy định về việc phát hành tiền giấy ra sao⁴; vân vân. về nguyên tắc thì các hạng mục này đều do hội nghị chư hầu gồm các daimyō có thế lực quyết định. Tuy nhiên, cũng như nhiều lần trước, phần lớn các daimyō có thế lực đều không xuất hiện. Rõ ràng là chư hầu đợi tình hình chính sự ở trung ương ngã ngũ ra sao rồi mới lên kinh. Rốt cuộc, triều đình đành phải chiếu theo lệ cũ để giải quyết tám điều thẩm nghị của Mạc phủ trong một thời gian. Ta có thể thấy khuôn mặt đắc chí của Yoshinobu khi ngồi lặng lẽ quan sát hội chúng lao đao vì những công việc mà họ chưa quen làm.⁵

Ngày 17 tháng 12, Thiên hoàng thông qua ba vị công thần trong sự kiện vương chính phục cổ là Nakayama Tađayasu, ōgimachi Sanenaru và Nakamikado Tsuneyuki để ban sắc chiếu cho phiên trấn Satsuma và Chōshū, ra lệnh tạm hoãn việc thực hiện kế hoạch đánh đổ Mạc phủ. Ngày 20 tháng 12, Yoshiriobu lại dâng biểu lên triều đình, xin được từ chức tướng quân. Quan Nhiếp chính Nijō Nariyuki bác bỏ đơn thỉnh nguyện của Yoshinobu, yêu cầu tạm thời vẫn giữ chức tướng quân cho đến khi có kết quả hội nghị chư hầu về tương lai của Yoshinobu. Rõ ràng là triều đình cũng không thể quyết định được phải hành xử ra sao đối với nhân vật đầy quyền lực tuy đã bại trận này.

Trong số các nhà sử học cũng có những người ám chỉ rằng Yoshinobu lợi dụng việc vương chính phục cổ để củng cố vị thế của mình. Ngay cả những người ngoại quốc sống tại Nhật đương thời cũng nghi ngờ rằng Yoshinobu từ bỏ chức tướng quân là vì có động cơ gì đó. Khi ông Satow nghe người trong Mạc các nói rằng “Yoshinobu vốn có ý định trao trả quyền hành lại cho Mikado từ trước” thì cho rằng đối với người Anh thì đây là việc đáng ngờ và hồi tưởng như sau:

Dĩ nhiên là chúng tôi không tin vào việc này. Theo quan sát thực tế thì chúng tôi cho rằng Yoshinobu đang cố giành sự thông cảm khi bị Satsuma, Chōshū, Tosa và Hizen công kích. Ngoài ra, việc quyết tâm triệu tập hội nghị các phiên cũng nhằm mục đích củng cố thế lực đảng phái của mình. Nếu việc này được thực hiện thì ông ta sẽ nhận được đa số phiếu, vừa có thể phục chức cũ, vừa khiến quyền uy của đại quân vững mạnh hơn trước đây.⁶

Trước đó, ngày 23 tháng 7 năm 1867, Lão trung Itakura Katsukiyo và một quan chức cao cấp khác là Nagai Naoyuki đã nghĩ đến phương án rằng tướng quân sẽ kiêm chức nhiếp chính cho tới khi Thiên hoàng đến tuổi thành niên, như vậy thì sẽ tránh khỏi rạn nứt trong mối quan hệ giữa triều đình và Mạc phủ. Phương án này tuy không có tiến triển gì thêm nhưng cuối năm đó thì một đầu não của Yoshinobu là Nishi Amane đã khởi thảo “nghị đề thảo án” và đây là nghị án đầu tiên tổ chức hội họp chư hầu khi quyết định các vấn đề liên quan đến thể chế chính trị trong tương lai.

Nghị án của Nishi Amane phân chia “quyền”; thành ba phần: quyền của chính phủ, quyền của daimyō và quyền của triều đình. Quyền của chính phủ là quyền hành chính. Người đứng đầu họ Tokugawa được gọi là “đại quân” và là thủ trưởng của phủ hành chính. Chính phủ được đặt ở Osaka, đại quân được tự do bổ nhiệm các quan chức trong phủ hành chính mà điều hành cả nước. Trong số các quan liêu thì chỉ có mỗi tể tướng là được đại quân lựa chọn bổ nhiệm từ ba ứng cử viên trong “nghị chính viện”.

Quyền của daimyō là quyền lập pháp. Nghị chính viện gồm thượng viện và hạ viện. Thượng viện bao gồm các daimyō của các phiên, hạ viện gồm các phiên sĩ, mỗi phiên một người. Nghị chính viện có quyền hạn thảo luận về các mảng quan trọng như pháp luật, ngấn sách, ngoại giao, vấn đề chiến tranh hay hoà bình. Đại quân là nghị trưởng của thượng viện, khi nghị chính viện không quyết định được vấn đề thì đại quân được quyền bỏ ba phiếu. Việc này có ý nghĩa rằng đại quân luôn có quyền quyết định với ba phiếu của mình so với một phiếu của thượng viện và một phiếu của hạ viện. Ngoài ra, đại quân cũng có quyền giải tán hạ viện.

Quyền thứ ba là quyền của triều đình và chỉ mang tính hình thức. Thiên hoàng chỉ việc đóng dấu chấp thuận các điều khoản luật pháp mà nghị chính viện đã quyết định và không có quyền phản đối.

Nếu như nghị án này được hội nghị chư hầu chấp thuận thì quyền lực của Yoshinobu sẽ được gia tăng đáng kể so với trước. Quyền uy của đại quân được gia tăng trong khi daimyō thì bị làm suy yếu đi: hai phần ba bổng lộc của các daimyō được tiêu vào việc quốc phòng, phần nhiều trong số còn lại thì phải gánh kinh phí cho việc giáo dục, khai khoáng, điện tín và phát triển đường sắt.⁷ Đương thời Nishi Amane viết rằng: “Thổ Nhĩ Kỳ có sultan, nước Nga thì có czar nên việc nước ta có đại quân cũng không phải là không thể”. Có lẽ Yoshinobu trông chờ vào sự ủng hộ của đại đa số các daimyō để trở thành người đứng đầu tuyệt đối. Ngay cả Fukuzawa Yukichi, người đề xướng hoạt động khai sáng cho nước Nhật cũng viết về “nền quân chủ đại quân” với đầy hảo ý.⁸ Bản thân Yoshinobu thực sự mong muốn điều gì thì không ai rõ. Trong số các học giả, cũng có những người cho rằng cái đích của Yoshinobu là chủ nghĩa tuyệt đối dưới chế độ của đại quân.⁹ Ngoài ra, cũng có người cho rằng mục đích của Yoshinobu là gây dựng “chính quyền đồng minh của các phiên” hay “chính quyền hên hợp các phiên’’.¹⁰

Nhưng dù thế nào đi nữa thì mọi kế hoạch do phái ủng hộ Yoshinobu lập ra đều bị những cuộc nổi dậy của phe ủng hộ quyền lực của Thiên hoàng làm đảo lộn hết. Ngày 4 tháng 1 năm 1868, lệnh vương chính phục cổ được ban ra chính thức. Sáng sớm hôm đó, sắc sứ Chigusa Aritō đến làng Iwakura ở phía bắc kinh thành, báo tin Iwakura Tomomi đã được miễn tội quản thức. Iwakura được lệnh lập tức thay triều phục để vào chầu. Tướng mạo của Iwakura khá kì dị. Những người bị tội quản thúc, buộc phải ẩn cư đều phải cạo đầu. Lúc này, Iwakura đội mão quan trên cái đầu trọc, mang theo hộp đựng hiệu lệnh vương chính phục cổ và các văn án khác vào chầu. Iwakura tiến ra trước mặt Thiên hoàng, tâu lên rằng “đại sách vương chính phục cổ là dựa vào quyết định của Thánh thượng” rồi rút lui vào Tiểu Ngự sở. ít lâu sau đó thì vị Thiên hoàng trẻ tuổi vào Học vấn sở (có lẽ là ngồi sau rèm che) để tiếp kiến hàng thân vượng, chư đại thần và ban sắc dụ, phát đại hiệu lệnh vượng chính phục cổ. Các chức quan của Mạc phủ và chức nhiếp chính, quan bạch bị bãi bỏ, thành lập tân chính phủ gồm ba chức tổng tài (Thân vương Arisugawa-no-miya Taruhito), nghị định (mười người) và tham dự (20 người).

Đêm hôm đó, một cuộc hội nghị quan trọng được tổ chức với sự tham gia của Thiên hoàng. Đầu tiên, Nakayama Tadayasu với tư cách nghị trưởng đã tuyên bố khai hội: để cùng cố vương chính và lặp lại trật tự mới cho đất nước. Lúc đó, Yamauchi Yōdō, người đứng sau thúc đầy công cuộc đại chính phụng hoàn, đã mở màn cuộc tranh luận bằng ý kiến nên triệu tập Yoshinobu đến, cho tham dự vào cuộc triều nghị này. Mặc dù ōhara Shigetomi bác bỏ nhưng Yōdō vẫn tiếp tục rằng dòng họ Tokugawa có công trong việc mang lại nền thái bình và thịnh vượng cho Nhật Bản hơn 200 năm qua, nay Yoshinobu từ bỏ bá nghiệp đời đời của tổ tiên mà trao trả quyền chính cho triều đình cũng là vì mong muốn chính cục được ổn định, duy trì quốc thể lâu dài. Yōdō còn ngầm chỉ trích phe Iwakura rằng “có hai, ba vị quý tộc mượn cớ bảo hộ thiên tử còn ít tuổi để lộng hành, phủ nhận công trạng của Yoshinobu”.¹¹

Iwakura không phải là người có thể lặng im đón nhận lời chỉ trích này. Ngay lập tức, Iwakura phản công và mắng thẳng vào mặt Yōdō: Thiên hoàng là bậc anh kiệt hiếm thấy, vương chính phục cổ được thi hành trên quyết định của ngài. Nói rằng có người tung hô Thiên hoàng để ngầm cướp quyền hành là sự sỉ nhục đối với Thiên hoàng.

Bất ngờ bị Iwakura phản công, Yōdō cứng họng mà tạ lỗi, nhưng không vì thế mà chư hầu ngả về phía Iwakura ngay. Cựu chúa phiên Echizen (bấy giờ là quan nghị định trong tân chính phủ) là Matsudaira Yoshinaga (Shungaku) lên tiếng bảo vệ Yoshinobu bằng việc kể công tạo dựng hơn 200 năm thái bình của họ Tokugawa. Iwakura cắt ngang lời Yoshinaga, nói rằng nếu Yoshinobu thật sự có ý phản tỉnh thì phải nên nhanh chóng từ bỏ chức quan, giao đất trả dân cho triều đình.¹² Đây là cách để ủng hộ cuộc Duy Tân, và nêu Yoshinobu có thành ý như vậy thì cũng nên được ban cho một vị trí trong hội chúng. Nhưng Iwakura dùng lời xảo diệu mà nói tiếp rằng không phải Yoshinobu không nhận ra điều này nhưng sự thật vẫn đang nắm quyền hành và lãnh thổ như trước giờ, còn việc trao trả quyền lực chỉ là trên danh nghĩa. Con người như Yoshinobu là không thể tha thứ và không thể cho tham gia vào triều nghị.¹³

Người đầu tiên ra mặt ủng hộ Iwakura là ōkubo Ichizo (Toshimichi). ōkubo nói rằng triều đình nên hạ lệnh cho Yoshinobu từ chức, giao nộp đất đai và dân chúng. Nếu như Yoshinobu không nghe theo thì cần cương quyết thảo phạt, ōkubo vốn nổi tiếng là nhân vật điềm đạm, chững chạc nhưng khi nghe lời biện hộ của chư hầu bảo vệ kẻ thù của công cuộc vương chính phục cổ thì đùng đùng phát ngôn phản đối như té tát.¹⁴

Người phát ngôn tiếp theo là Gōtō Shōjirō. Gōtō tỏ ý tán đồng ý kiến của Yōdō và Yoshinaga một cách thận trọng và lí luận rằng vương chính phục cổ cần được thực hiện trong quang minh chính đại. Gōtō ngầm kêu gọi xử lí khoan dung đối với Yoshinobu. Những người phát biểu sau đó là Tokugawa Yoshikatsu, chúa phiên Owari và Asano Mochikoto, thế tử của phiên Aki. Cả hai người đều đồng ý với lời của Yōdō và Yoshinaga. Tuy nhiên, chúa phiên Satsuma là Shimazu Mochihisa (Tadayoshi) lại ủng hộ ý kiến của ōkubo. Buổi hội nghị xem chừng không thể kết thúc một cách đơn giản được nên Thiên hoàng hạ lệnh tạm dừng để nghỉ ngơi.

Trong lúc nghỉ ngơi, Saigō Kichi-no-suke (Takamori) bên ngoài phòng thì thầm một mình rằng “chỉ cần một thanh đoản kiếm là giải quyết được rồi”. Lời Saigō đến tai Iwakura khiến Iwakura nảy quyết tâm.¹⁵ Đầu tiên, Iwakura đem chuyện nói với Asano Mochikoto. Asano tuy lên tiếng ủng hộ Yōdō nhưng lúc này đã lộ rõ dao động. Iwakura nói rằng dù có phải làm đổ máu trước mặt Thiên hoàng đi nữa cũng phải lấy mạng Yōdō bằng được. Asano kinh hoảng, hứa hẹn ủng hộ Iwakura rồi sai gia nhân truyền đạt lời nói của Saigō và quyết tâm của Iwakura đến Gōtō. Gōtō giục Yōdō nhanh chóng nhận định tình hình, nên nhượng bộ để tránh trận mưa máu. Yōdō buộc lòng phải nghe theo. Gōtō còn thúc giục Matsudaira Yoshinaga suy nghĩ lại. Có lẽ sự thay đổi của Gōtō xuất phát từ đâu đó trong tâm can của Gōtō mong muốn có được một chức quan trong chính phủ mới.¹⁶ Nhưng dù thế nào đi nữa, khi Thiên hoàng hạ lệnh tái khởi động cuộc hội nghị thì ai nấy đều nghe theo ý kiến của Iwakura. Lúc này, không một ai dị nghị đề xướng của Iwakura rằng nên bắt Tokugawa Yoshinobu từ chức và giao nộp lãnh địa. Hội nghị kết thúc vào giờ Tý (khoảng 12 giờ đêm).

Iwakura Tomomi đã thành công trong việc đập tan các chư hầu ủng hộ Yoshinobu mạnh mẽ, việc này nói lên tài năng xảo diệu của Iwakura khi thấu hiểu cái thế ngư ông đắc lợi. Có lẽ thứ vũ khí hiệu quả nhất mà Iwakura dùng để đối phó với phe phản đối chính là việc tuyên bố mọi hành động của mình, gồm việc yêu cầu Yoshinobu từ chức, trả đất, đều được Thiên hoàng chấp thuận. Tuy nhiên, thực tế, ta không thể biết Thiên hoàng Minh Trị có chấp thuận hay không. Cũng có thể phe Iwakura đã phát minh ra thứ vũ khí nương theo uy quyền không thể cãi lại của Thiên hoàng để đẩy lùi kẻ ủng hộ Yoshinobu. Dù sao đi nữa, các tư liệu đều không thấy nói về việc này. Dù Thiên hoàng Minh Trị hãy còn trẻ nhưng cũng đã 15 tuổi, không quá trẻ để không có chính kiến. Trước kia, Thiên hoàng Kōmei cũng thường phiền não về con trai của mình. Lí do nằm ở tư tưởng nhương di quá khích và thái độ chống Mạc phủ mà dòng họ bên ngoại vốn có gốc rễ từ Chōshū và các nữ quan trong hậu cung đã tiêm nhiễm vào đầu Mutsuhito. Một sự thật quan trọng là Thiên hoàng Minh Trị có mặt trong buổi hội nghị ở Tiểu Ngự sở từ đầu tới cuối nên những trận tranh cãi nảy lửa không thể không để lại ấn tượng mạnh mẽ đối với ngài.

Hôm sau cuộc hội nghị không hề đơn giản này, ngày 5 tháng 1, hai vị quan nghị định của tân chính phủ là Matsudara Yoshinaga và Tokugawa Yoshikatsu đến Thành Nijō, thông báo về đại hiệu lệnh vương chính phục cổ và sắc dụ mật yêu cầu Yoshinobu từ quan, giao nộp lãnh địa. Khi kiệu của Yoshinaga và Yoshikatsu tiến vào thành thì bị lính gác của Mạc phủ vây lấy, chửi mắng thậm tệ. Có kẻ mắng hai người là tay chân của phường “phiên tặc”, có kẻ lại chửi là đồ phản bội dù là thân thích với Yoshinobu. Yoshinaga và Yoshikatsu bỏ ngoài tai những lời nhiếc móc, vào thẳng phòng Yoshinobu, tránh gặp những người không liên quan để truyền đạt ý chỉ của triều đình.

Yoshinobu khép nép lắng nghe, tỏ thái độ cung kính và mang lòng biết ơn vì thỉnh nguyện từ chức tướng quân của mình đã được chấp thuận.

Bản thân mình không phản đối việc từ bỏ chức quan và giao nộp lãnh địa; nhưng nếu công bố chuyện này ngay lập tức thì sẽ khiến các gia thần phẫn nộ, khó lòng tránh khỏi biến. Vì vậy, Yoshinobu cầu xin tạm hoãn việc từ quan và giao đất nộp người. Yoshikatsu và Yoshinaga chấp thuận việc này.

Đúng với dự đoán của Yoshinobu, khi các tướng sĩ của Mạc phủ và thân phiên đóng trong Thành Nijō nghe tin triều đình hạ lệnh cho Yoshinobu từ quan, nộp đất thì đùng đùng nổi giận, cho rằng tất cả đều xuất phát từ ý đồ riêng của phiên Satsuma. Tình thế lúc này nếu có xảy ra xung đột vũ lực cũng không phải điều lạ. Để cắt bớt khí thế của bộ hạ, Yoshinobu rời khỏi Thành Nijō và tiến về Thành Osaka. Theo cùng là ba người Matsudaira Katamori, chúa phiên Aizu; Matsudaira Sadaaki, chúa phiên Kuwana; và Itakura Katsukiyo, chúa phiên Bitchū Matsuyama. Tất cả họ đều là những người hậu thuẫn mạnh mẽ nhất cho Yoshinobu.

Tình thế đối lập giữa triều đình và Mạc phủ trở nên căng thẳng như dây đàn. Rồi xảy ra sự việc hi hữu biến tình hình nguy cấp này thành một trò cười, vốn là sắp đến ngày giỗ tròn năm của Thiên hoàng Kōmei nên triều đình cần phải tổ chức nhiều pháp hội. Tuy nhiên, theo quan bugyō cai quản sơn lăng và ngân sách là Toda Tadayuki thì triều đình không có đủ chi phí để tổ chức pháp hội. Iwakura Tomomi ám chỉ cho Toda rằng chỉ cần nhờ vả Nội đại thần Tokugawa Yoshinobu là được. Thật ngạc nhiên là trong khi Iwakura yêu cầu Yoshinobu phải từ chức nộp đất thì nay vẫn còn gọi Yoshinobu bằng chức danh nội đại thần. Toda đến Thành Osaka giải thích sự tình với Yoshinobu và xin đóng góp “khoảng 10.000 lượng”. Đối với Toda thì chắc chắn không có lúc nào đáng hổ thẹn bằng lúc này. Trong Thành Osaka đang sôi sục với phe ủng hộ vương chính phục cổ. Trong lúc như thế này thì làm sao có thể góp tiền cho phe địch được. Yoshinobu cũng dùng dằng không quyết, nhưng Toda nhiều lần thuyết phục, thỉnh cầu. Cuối cùng, Yoshinobu lệnh cho viên bugyō trông coi ngân sách hiến tặng nghìn lượng, số còn lại thì hứa sẽ lệnh cho Sở ti đại Kyoto trích từ tiền thuế của lãnh thổ do Mạc phủ trực tiếp quản lí. Cuộc chiến giữa Mạc phủ và triều đình nổ ra vào ba ngày trước pháp hội của Thiên hoàng Kōmei. Ngày 27 tháng 1, pháp hội vẫn được tổ chức bằng tiền do Mạc phủ hiến tặng.

Ngày 14 tháng 1, Yoshinobu tiếp công sứ sáu nước Anh, Pháp, Italy, Mỹ, Phổ và Hà Lan tại Thành Osaka, thông báo về việc chuyển đổi quyền hành. Tuy nhiên, Yoshinobu cũng nói thêm rằng mình vẫn tiếp tục lo việc ngoại giao vì chính phủ mới vẫn chưa có cơ quan làm việc với ngoại quốc.¹⁷ Ba ngày sau, Yoshinobu tuyên bố không phục tùng vương chính phục cổ và thỉnh nguyện triều đình hủy bỏ việc này. Trong lá thư gửi tổng tài là Thân vương Taruhito, Yoshinobu thuật lại cơn hận của mình như sau: bản thân mình từ bỏ bá nghiệp đời đời tổ tiên để lại, trao trả chức tướng quân là vì thuận theo công luận chính đáng, muốn thành lập một chính phủ chính quy và công chính. Tuy nhiên, một vài phiên trấn dùng vũ lực xông thẳng vào Ngự sở, chọn lại các quý tộc đã bị tiên đế ruồng bỏ¹⁸ và toan làm vấy bẩn phong tục mấy ngàn năm của triều đình. Điều này khiến Yoshinobu thấy kinh ngạc cực kì. Giả dụ đây có là thánh chỉ đi nữa thì phận sự của kẻ bề tôi là vẫn phải ngăn chặn thánh ý, huống hồ Thiên hoàng hãy còn ít tuổi và nguy cơ thiên hạ đại loạn, vạn dân lầm than đã nhìn thấy trước mắt. Nhất là về mặt ngoại giao, nếu không khéo thì sẽ khiến tình hình tồi tệ hơn. Dù nhất thời có phải đi ngược với thánh ý chăng nữa thì cũng phải tránh thất tín với ngoại quốc, nếu không nhất định sẽ gậy đại hoạ cho hoàng quốc.¹⁹

Từ trước đến nay, Tokugawa Yoshinobu luôn tỏ ra cam chịu mọi mệnh lệnh từ triều đình như một trung thần. Nhưng đến lúc này thì cuộc chiến giữa Mạc phủ và triều đình dường như muốn bộc phát bất cứ lúc nào. Khi Yoshinobu cự tuyệt đại hiệu lệnh vương chính phục cổ thì bản thân đã dùng tư tưởng Nho giáo để biện hộ cho mình. Nho giáo dạy khi bề trên sai lầm thì kẻ dưới phải khuyên can, và điều này trở thành chỗ dựa cho Yoshinobu trong cuộc chiến tranh Mậu Thìn²⁰ diễn ra ngay sau đó.

Xung đột giữa Mạc phủ và triều đình càng dâng cao do loạt sự kiện phóng hỏa, cướp bóc xảy ra trong Thành Edo và những nơi lân cận. Loạt sự kiện này là do đám lãng sĩ dưới quyền chỉ huy của Saigō Takamori gây ra.²¹ Mục tiêu của Saigō Takamori và ōkubo Toshimichi, hai người chỉ huy của Satsuma, là kiếm cớ để Mạc phủ hành động, và khi đó có lí do để đổ tội cho Mạc phủ tấn công trước. Và đúng là một loạt sự kiện này đã khiến Mạc phủ nổi giận. Tuy nhiên, đòn khiêu khích mang tính quyết định lại xảy ra do tình cờ. Ngày 18 tháng 1, khu vực Ni-no-maru trong Thành Edo bốc lửa, Mạc phủ kết luận là do đám lãng sĩ tụ tập ở dinh thự Satsuma gây ra.²² Trong cùng ngày, phiên sĩ Sadowara, một phiên nhánh của Satsuma đã nổ pháo vào dinh của phiên Shōnai đang làm nhiệm vụ cảnh bị Edo. Hai ngày sau, quân Mạc phủ với chủ lực là lính phiên Shōnai bao vây dinh thự Satsuma ở Edo, yêu cầu giao nộp đám lãng sĩ trong loạt sự kiện gần đây. Phía Satsuma từ chối, Mạc phủ nã pháo và đôi bên bắn qua lại, cả hai phía đều có người chết. Cuối cùng phía Mạc phủ đốt phá dinh Satsuma.

Tin này mất ba ngày để đến Kyoto. Trong lúc đó thì ngày 28 tháng 12 năm 1867, Thiên hoàng Minh Trị đang xem thao luyện gồm 2.000 binh sĩ của bốn phiên Satsuma, Chōshū, Aki và Tosa ở ngoài cổng Kenshun. Mục đích của việc này có thể là để gia tăng sĩ khí khi được Thiên hoàng trực tiếp quan sát, hoặc cũng có thể là để chỉ cho Thiên hoàng, người vốn được các nữ quan nuôi dạy, thấy được tinh thần chiến tranh (đây là năm Thiên hoàng Minh Trị lần đầu tiên cưỡi ngựa). Trong đám binh thao luyện thì binh sĩ Satsuma là nổi bật nhất cả về số lượng (chiếm 1.500 trong số 2.000 người) lẫn trang bị. Có ghi chép rằng lính Satsuma đội mũ, phục trang kiểu Anh quốc, phát hiệu lệnh nghiêm minh rõ ràng, tiến thoái hùng dũng.²³ Đến cuối buổi thao luyện, đội trưởng các đội được Thiên hoàng ban thưởng và lính tráng được phát rượu.

Ngày 28, tin báo dinh thự Satsuma ở Edo bị đốt phá đến Thành Osaka, ngay sau khi Tokugawa Yoshinobu dâng thư chấp nhận yêu cầu từ quan nộp đất của tân chính phủ. Tướng sĩ trong Thành Osaka hay tin đều nổi giận²⁴ và Yoshinobu cũng đổi ý trước tình thế, quyết tâm dẫn quân Mạc phủ lên kinh vào mồng một tháng giêng.

Quân Satsuma, Chōshū và các phiên đồng minh chừng 5.000 người thì quân Mạc phủ gấp ba lần số đó. Sự thật là một phần quân Mạc phủ là lính đánh thuê xuất thân từ nông dân, nhưng cũng có những đạo quân được người Pháp huấn luyện, được trang bị vũ khí cận đại. Khi nghe tin quân Mạc phủ và quân triều đình xung đột ở Toba (khoảng giữa Kyoto và Ōsaka) thì Saigō Takamori vui mừng thét lên rằng “nghe một tiếng pháo ở Toba vui hơn được trăm vạn quân kết đồng minh”. Nhưng đồng thời Saigō cũng lo lắng về kết quả cuộc chiến. Trước khi khai chiến, Saigō đã giả định rằng quân Mạc phủ có thể xông thẳng vào Kyotō nên đã lập kế hoạch giữ an toàn cho Thiên hoàng.²⁵ Thiên hoàng được giả trang làm nữ quan, lên kiệu nữ cùng chuẩn hậu và được lính Satsuma, Chōshū hộ tống lánh nạn đến vùng biên giới Aki, Bingo.²⁶ Không rõ làm cách nào mà son phấn trang điểm lại có thể biến khuôn mặt đậm chất nam nhân của Thiên hoàng Minh Trị thành ra như nữ nhân, nhưng từ thời cổ đã có lệ bậc quyền quý giả trang làm nữ nhân để lánh nạn.²⁷

Ngày 27 tháng 1 năm 1868, cuộc chiến được châm ngòi. Đạo quân Mạc phủ với chủ lực gồm quân hai phiên Aizu và Kuwana đang trên đường Toba và Fushimi để tiến về Kyōto thì đụng phải quân triều đình với chủ lực là quân Satsuma ở cả hai nơi Toba và Fushimi. Tiên phong của quân Mạc phủ là cựu Giám sát Takigawa Tomotaka truyền với quân thủ bị của triều đình rằng mình là tiên phong của Tướng quân Tokugawa Yoshinobu, đang lên kinh theo mệnh lệnh của triều đình. Nếu bị cản đường thì sẽ dùng binh lực để đột phá. Quân Satsuma đáp lại bằng tiếng súng và tiếng pháo. Theo một tài liệu thì một phát đạn pháo từ quân Satsuma trúng vào xe pháo của quân Mạc phủ ở gần Takigawa, khiến con ngựa hoảng hốt hất văng Takigawa. Con ngựa lồng lên chạy ra đường Toba. Lúc này, một đạo quân Mạc phủ đang chực ở đường Toba bỗng nghe tiếng pháo và thấy ngựa chạy lồng lộn thì trở nên hỗn loạn, khai mào cuộc chiến.

Con ngựa lồng lộn chỉ là một sự tình cờ. Tuy nhiên, quân triều đình còn có một thứ vũ khí bí mật khác. Đó là cờ gấm biến phe ta thành “quan quân” và phe địch thành “tặc quân”. Ngày 14 tháng 10 năm 1867, Ōkubo Toshimichi và Shinagawa Yajirō (một trong những người lãnh đạo phiên Chōshū) đến thăm Iwakura Tomomi đang bị quản thúc ở làng Iwakura phía bắc kinh thành, bàn kế hoạch vương chính phục cổ. Lúc này Iwakura cho hai người biết về ý tưởng lá cờ gấm của Tamamatsu Misao, một đầu não của mình. Sau đó Iwakura nhờ chế nhiều cờ dựa trên ý tưởng này. Ōkubo mua gấm Yamato ở Kyoto và lụa độn tử hai màu trắng đỏ, còn Shinagawa thì vận chuyển về Yamaguchi để dựng thành cờ gấm. Một nửa số cờ gấm được bảo quản ở Yamaguchi, số còn lại thì giao cho dinh thự Satsuma ở Kyōto.

Ngày 28 tháng 1, Thiên hoàng Minh Trị ban cho Ninnaji-no-miya Yoshiaki (vương tử thứ tám của Thân vương Fushimi-no-miya Iekuni) thanh tiết đao và lá cờ gấm, phong làm chinh phạt đại tướng quân. Điều này có nghĩa là kẻ chống đối Thân vương Yoshiaki không phải là kẻ thù bình thường, mà là triều địch, kẻ thù của triều đình. Tokugawa Yoshinobu từ trước vẫn chủ trương rằng đối tượng giao tranh của mình không phải triều đình, mà là phiên trấn Satsuma. Nhưng lá cờ gấm đã ban cho quân Satsuma tư cách chính thống trong vai trò người bảo vệ Thiên hoàng. Mọi tư liệu đều cho rằng mệt nguyên nhân dẫn đến thất bại của quân Mạc phủ là hiệu ứng của lá cờ gấm này. Lá cờ gấm khiến sĩ khí quân Satsuma tăng cao vì mình là quan quân, mặt khác lại làm nhụt nhuệ khí của quân Mạc phủ vì bị gán là tặc quân, là triều địch.

Nếu nhìn từ tiêu chuẩn hiện đại thì Thân vương Yoshiaki không phải là người thích hợp với vị trí tổng đại tướng.²⁸ Ngoài chuyện có huyết thống từ hoàng tộc ra thì Thân vương Yoshiaki không có một tính chất nào phù hợp với vị trí này. Thân vương Yoshiaki được đưa vào chùa năm 1858, khi mới 12 tuổi, và trong chùa cũng không huấn luyện gì về quân sự. Có lẽ vị trí chinh phạt đại tướng quân chỉ mang tính tượng trưng, còn thực chiến thì phó thác cho tham mưu Saigō Takamori.²⁹ Hoặc cũng có thể dù ai chỉ huy đi nữa thì cũng không có nhiều khác biệt. Đến lúc này, chuyện chiến tranh ở Nhật cũng vẫn theo lối một chọi một như truyền thừa từ thời trung cổ.

Dù thắng lợi của quan quân là do công lao của ai đi nữa thì thắng lợi đó cũng mang tính quyết định. Quân Mạc phủ tan rã, rút khỏi chiến trường. Bấy giờ lão trung của Mạc phủ là Inaba Masakuni còn tính đến chuyện chỉnh đốn lại đám bại binh, nhưng khi chạy đến Thành Yodo thì cổng thành đóng chặt trước mắt. Quân Mạc phủ kinh ngạc và hoảng loạn. Ngày hôm sau, quân Mạc phủ lại bị phản bội lần thứ hai. Yamazaki là vùng đất hẹp, kéo dài và là quan ải dẫn vào Osaka. Phiên trấn Tsu được Mạc phủ giao trấn thủ Yamazaki, nhưng đột nhiên nã pháo tấn công quân Mạc phủ trong ngày 30 tháng 1. Hôm trước đó, sắc sứ từ triều đình mang theo cờ gấm được phái đến Yamazaki để thuyết phục. Phiên trấn Tsu bỏ rơi tướng quân, thề quy thuận triều đình.

Buổi chiều ngày nếm mùi thất bại đau đớn, Yoshinobu triệu tập các trọng thần trong Mạc các và đội trưởng các đội về đại sảnh trong Thành Ōsaka để bàn kế sách về sau. Nhiều người kêu gọi Yoshinobu nên tự thân lên ngựa ra trước ba quận để gia tăng sĩ khí Yoshinobu chấp thuận, bầu không khí trong sảnh trở nên náo nhiệt. Đêm đó, Yoshinobu bí mật rời khỏi Thành Ōsaka để lên quân hạm Kaiyō-maru ngoài khơi Tempozan. Tuy nhiên, lúc này quân hạm Kaiyō-maru chưa đến nên Yoshinobu tạm thời lên quân hạm Iroquois của Mỹ quốc.³⁰ Buổi sáng hôm sau, Yoshinobu cùng Matsudaira Takamori dẫn theo vài người khác lên hạm Kaiyō-maru, đến ngày hôm sau thì nhổ neo tiến về Edo. Buổi sáng ngày 31 tháng 1, quân Mạc phủ còn lại trong thành phát hiện Yoshinobu đã đi mất nên cũng bỏ thành mà tứ tán. Những năm sau này, Yoshinobu thuật lại rằng mình hoàn toàn không có ý chống lại triều đình, từ khi xuất hiện cờ gấm thì luôn nghĩ rằng mọi chuyện đã kết thúc, quyết ý quy thuận triều đình.

Tuy nhiên, chiến tranh Mậu Thìn vẫn chưa kết thúc. Thắng lợi của quan quân có ý nghĩa rằng phía tây và phía nạm Nhật Bản lọt vào tay triều đình, nhưng vẫn còn Edo và phía bắc Nhật Bản. Tuy vậy, tân chính phủ Kyōto cũng đã có được một thắng lợi lớn.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 532. Dường như âm mưu này đã có được thành công nhất định. Tháng 9 năm 1868, Asahiko bị tước danh hiệu thân vương vì bị tình nghi hỗ trợ họ Tokugawa giành lại quyền bính.↩

Cùng tư liệu trên, trang 531-532. Nakaoka Shintarō theo cùng Iwakura trong dịp này.↩

Công trình được bắt đầu xây dựng từ 19 tháng 10 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 516). Mạc phủ thu thuế 3% trong số 100 hộc từ thu nhập của đơn vị làng trên toàn quốc (Cùng tư liệu trên, trang 528).↩

Tiền giấy có hiệu lực trong ba năm được Mạc phủ phát hành vào ngày 14 tháng 12 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 548). Các điều kiện được trích dẫn trong sách này là bốn trong số tám điều kiện mà Mạc phủ thẩm nghị (Cùng tư liệu trên, trang 532-533).↩

Hồi tưởng của Tokugawa Yoshinobu về sự thiếu kinh nghiệm của triều đình, xem Ōkubo Toshiaki, Tích mộng hội bút kí (bút kí gặp chiêm bao năm xưa), trang 271.↩

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 285. Satow ghi lại ấn tượng này vào ngày 7 tháng 12 năm 1867. Bản dịch tiếng Nhật đề “Bizen”, sau đính chính thành “Hizen”. Hội nghị các phiên là chỉ hội nghị chư hầu.↩

Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 75-76. Đây là ý kiến của Matsudaira Noritaka.↩

Xem tướng quân như vị “quân chủ” trong chế độ quân chủ lập hiến ở Âu châu.↩

Đây là kiến giải của Ishii Takashi trong Luận về chiến tranh Mậu Thìn.↩

Đây là kiến giải của Sasaki Suguru trong Chiến tranh Mậu Thìn, trang 11-12. Haraguchi Kiyoshi cũng có cùng kiến giải trọng Chiến tranh Mậu Thìn, trang 45.↩

Phát ngôn này của Yōdō được tóm tắt trong Shibusawa Eiichi, Truyện ông Tokugawa Yoshinobu, cuốn 4, trang 127 và trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 561. Có lẽ hội nghị được viết chi tiết nhất là trong Tada Kōmon, Thực kí về ông lwakura, cuốn trung, trang 157-161. Ishii không nêu rõ văn bản gốc, viết rằng Yōdō phê phán cách tiến hành vương chính phục cổ quá thâm hiểm, thét lớn trong cơn tức giận, thái độ như không có ai trước mắt. Ishii viết rằng thái độ ngang ngược của Yōdō là do “sặc mùi rượu như mọi khi”. Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 86-87.↩

Có lẽ điều này mang ý nghĩa là tước vị của Yoshinobu ở triều đình bị hạ xuống một bậc, không phải bị tước hoàn toàn. Tước vị của Yoshinobu ở triều đình là nội đại thần, xếp sau tả, hữu đại thần. Bằng việc trao trả đất; thu nhập 200 vạn hộc trong số 400 vạn hộc của Yoshinobu sẽ thuộc về tân chính phủ. Tuy nhiên, Yoshinobu trả lời sắc sứ rằng dù thu nhập của Mạc phủ được cho là 400 vạn hộc nhưng thực tế chỉ có 200 vạn (Shibusawa Eiichi, Truyện ông Tokugawa Yoshinobu, trang 132; Ōkubu Toshiaki, Tích mộng hội bút kí, trang 207).↩

Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, trang 207; Shibusawa Eiichi, Truyện ông Tokugawa Yoshinobu, cuốn 4, trang 127-128. Iwakura dùng biện tài chỉ trích Mạc phủ, nhất là từ sau khi tàu đen đến Nhật vào năm 1853. Iwakura nói dù công trạng của họ Tokugawa không phải là ít, nhưng hậu duệ của họ này cũng lắm tội lỗi.↩

Tada Kōmon, Thực kí về ông lwakura, cuốn trung, trang 160; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 562; Sasaki Suguru, Chiến tranh Mậu Thìn, trang 14. Phát ngôn của Ōkubo được tóm tắt trong Shibusawa Eiichi, Truyện ông Tokugawa Yoshinobu, trang 128, không nói đến yêu cầu thảo phạt Yoshinobu trong trường hợp Yoshinobu không nghe theo mệnh lệnh của triều đình.↩

Ōkubo, Iwakura Tomomi, trang 206. Kí sự này còn thấy trong Mōri Toshihiko, Iwakura Tomomi, trang 83; Inoue Kiyoshi, Saigō Takamori, cuốn hạ, trang 52; Ikai Takaaki, Saigō Takamori, trang 22. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ lẫn Thực kí về ông Iwakura đều không thấy lời này của Saigō.↩

Đây là kiến giải của Ishii Takashi trong Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 88. Ishii viết: “hẳn là Gōto để mắt tới chức quan to San-yo”. Sự thật là ngày 12 tháng 12, Gōto cùng 14 người nữa được chọn từ năm phiên trấn là Satsuma, Owari, Aki, Echizen và Tosa được bổ nhiệm làm San-yo (tham dự).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 569. Satow viết rằng: “Đầu tiên, ông ta giải thích chính sách của mình, biện minh cho lí do rời khỏi Kyōto, nói rõ sẽ tuân theo quyết nghị của hội nghị các phiên. Đáp lại những câu hỏi chi tiết của công sứ các nước, ông ta trả lời rằng người ngoại quốc không cần phải lo về vấn đề trong nước của Nhật Bản, nhiệm vụ của ông là giải quyết việc liên quan đến ngoại quốc cho đến khi cơ cấu của chính phủ được định hình.” (Emest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 304).↩

Chỉ Iwakura Tomomi, Sanjō Sanetomi và những quý tộc khác bị đuổi trong thời Thiên hoàng Kōmei.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 571-572; Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, cuốn trung, trang 187-188. Cuốn sau ghi nguyên văn lời của Yoshinobu, nhưng quá dài để dẫn ra.↩

Mậu Thìn tức năm Keiō thứ 4 (Minh Trị thứ nhất, 1868).↩

Shibusawa Eiichi, Truyện ông Tokugawa Yoshinobu, cuốn 4, trang 167-168; Ikai Takaaki, Saigō Takamori, trang 25. Sagara Sōzō là người đứng đầu, nhận mật lệnh của Saigō mà gây loạn ở Edo. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 581 viết như thể Saigō và Ōkubo Toshimichi có trách nhiệm liên đới. Không phải tất cả những việc lộn xộn xảy ra đều do đám lãng sĩ này. Có những vụ chém giết do đám giặc cướp giả danh lãng sĩ gây ra. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 574.↩

Đương thời có tin đồn rằng đám lãng sĩ phóng hỏa mấy chỗ, thừa cơ hỗn loạn mà bắt cóc hai phu nhân của hai tướng quân đời trước là Iemochi và Iesada, mang đến Satsuma (Inoue, Saigō Takamori, cuốn hạ, trang 61). Phu nhân của Tướng quân Iesada, Tenshō-in, vốn xuất thân từ Satsuma nên có tin đồn rằng Tenshō-in liên lạc với phiên sĩ Satsuma, giúp họ phóng hỏa khu Ni-no-maru trong Thành Edo (Shibusawa Eiichi, Truyện ông Tokugawa Yoshinobu, cuốn 4, trang 168-169). Earnest Satow cũng nghe được tin đồn tương tự: “Phiên sĩ Satsuma âm mưu phóng hỏa một phần Thành Edo, bắt cóc phu nhân của đại quân hai đời trước là Shibusawa Eiichi. Vì vậy, Mạc phủ đốt phá sạch sẽ mọi dinh thự của Satsuma ở Edo, đám người trong dinh lên thuyền hơi nước của Satsuma mà đào tẩu mất” (Emest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 263). Đáng chú ý là bản dịch tiếng Nhật của tài liệu này đề là “Mạc phủ” nhưng nguyên văn Satow là “chính phủ”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 57. Có vẻ như người Anh không ấn tượng với đồng phục này. Satow mô tả tương tự: “đồng phục của họ là mô phỏng kiểu Âu châu, quần dài đen với sọc đỏ và áo khoác đen. Những người mang ủng cao nhìn còn hợp, nhưng có người còn mang dép cỏ. Đầu họ đội mũ hình nón, có cái hình đĩa, làm từ giấy bồi với hai sợi dây đỏ xỉa ngang. Họ luyện binh theo kiểu Anh nhưng kì lạ thay, có người thét to báo hiệu nổ súng” (Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 263).↩

Tác giả (Keene) không hiểu tại sao tướng sĩ Mạc phủ lại tức giận khi hay tin dinh thự Satsuma bị thế lực của Mạc phủ đốt phá. Nhưng sau khi kiểm tra nhiều văn kiện thì thấy đều thống nhất với nhau. Có lẽ họ tức giận không phải vì dinh thự Satsuma bị thiêu hủy mà vì một loạt sự kiện khiêu khích do Satsuma gây ra.↩

Biên bản kế hoạch gồm tám hạng mục như đưa Thiên hoàng đi đâu, ai đi theo, ai ở lại Kyōto, vân vân. Nguyên văn trong Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, cuốn trung, trang 231-232.↩

Inoue Kiyoshi, Saigō Takamori, cuốn hạ, trang 65; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 583-584. Asukai Masamichi còn viết trong Minh Trị Đại Đế rằng để câu giờ, họ giả vờ đưa phụng liễn đến núi Hiei.↩

Năm 1159, Thiên hoàng Nijō giả trang thành nữ nhi, rời khỏi Ngự sở để đến Rokuhara lánh nạn (Heiji-monogatari).↩

Satow mô tả ngắn gọn, thẳng thắn về dung mạo của Thân Vương Yoshiaki: “khi vừa ra khỏi dinh thự của Yamashina-no-miya thì gặp Ninnaji-no-miya đi qua nên tôi phải dừng chân nơi ngõ để nhường đường. Vị này cưỡi ngựa, dáng mập mạp, mặt sạm đen, môi dày và hãy còn trẻ; Tóc của vị thân vương này vừa mọc lớm chớm, cho thấy vị này vừa xuất gia” (Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 357).↩

Trong lá thư gửi Tsuchimochi Masateru đề ngày 7 tháng 4 năm 1867, Saigō viết rằng mình là người thích chiến tranh (Ikai Takaaki, Saigō Takamorì, trang 28).↩

Có thuyết cho rằng Yoshinobu nhầm lẫn với hạm Kaiyō-maru vì trời tối và sóng to, nhưng rõ ràng là Yoshinobu biết rõ đó là quân hạm Mỹ (Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 106-107).↩

CHƯƠNG 15

MUTSUHITO ĐI KIỆU

Ngày 9 tháng 2 năm 1868, một tuần sau khi Thành Ōsaka được mở cửa giao nộp cho quan quân, cuối cùng thì lễ Nguyên phục cho Thiên hoàng Minh Trị cũng được tổ chức. Lệnh đại xá được ban ra để chúc mừng sự kiện này, 19 vị quý tộc từng bị phạt, cấm không cho vào triều thì nay cũng được xóa tội; Nhân dịp này cũng gửi quốc thư đến công sứ sáu nước (như đã nhắc đến ở cuối chương 13). Quốc thư thông báo rằng từ bây giờ trở đi, Thiên hoàng là người nắm quyền hành tối cao trong các vấn đề nội chính và ngoại chính.

Ngoài những con chữ khô cứng, trang nghiêm của Hán văn và nhấn mạnh quyền năng của vị Thiên hoàng mới thì quốc thư còn ẩn chứa một ý nghĩa khác. Đó là tuy đời Thiên hoàng trước là ngài Kōmei kịch liệt phản đối các hiệp ước mà Mạc phủ đã kí với các nước liệt cường, nhưng Thiên hoàng hiện tại lại thừa nhận tính hợp pháp của nó. Đồng thời, triều đình cũng gián tiếp thừa nhận rằng giao tế với ngoại bang là điều không thể tránh khỏi và cũng thể hiện nhận thức của triều đình rằng kết giao hữu hảo với ngoại quốc là điều tốt nhất.

Sau khi bản phiên dịch của quốc thư được sắc sứ Higashikuze Michitomi trình cho công sứ các nước thì “sứ giả của Mikado bị một loạt câu hỏi chất vấn, nhưng Higashikuze đã khôn khéo ứng đáp”.¹ Đáng ngạc nhiên là bầu không khí lúc này rất giống với các buổi hội kiến kí giả thời hiện đại. Những lời chất vấn của công sứ Pháp Léon Roches thể hiện rằng Roches cũng vẫn ủng hộ cho tướng quân như trước đây, trong khi công sứ các nước khác thì hứa rằng sẽ báo cáo quốc thư cho chính phủ của nước mình.

Bố cáo về phương châm mới cũng được ban bố trong cùng ngày: tình hình hiện nay đã thay đổi, (hiệp ước) hữu hảo với ngoại quốc vốn là mầm mống lo ngại trong nhiều năm của tiên đế thì nay được thừa nhận thông qua triều nghị. Dân chúng, sĩ phu của mọi phiên trong thiên hạ đều phải tận lực để làm hài lòng thiên tử. Có thể xem đây là lời cảnh cáo sẽ không tha thứ của triều đình đối với các sự kiện bạo hành người ngoại quốc xảy ra trong những năm gần đây. Bố cáo còn đề cập đến việc củng cố võ bị, đem cái uy của hoàng quốc chiếu sáng vạn quốc, các hiệp ước mà Mạc phủ đã kí từ trước thì tùy vào lợi hại mà cần phải sửa đổi, khi giao tế với ngoại quốc thì cần chiếu theo luật pháp quốc tế.²

Cuộc chiến thảo phạt Mạc phủ lần này được tiếp tục từ quan ải Hakone trở về phía đông. Lúc đó Nội thân vương Chikako (Kazu-no-miya) gửi thư đến tổng đốc Tōkaidō là Hashimoto Saneyana³ nhờ vả cứu nhà Tokugawa khỏi tiếng nhơ triều địch. Trước đây, khi giáng giá đến Edo, Kazu-no-miya tỏ ra căm ghét một cách cực đoan về việc bị gả cho nhà tướng quân và phải đến sống ở Edo. Tuy nhiên, bây giờ Kazu-no-miya lại xem mình là người của họ nhà Tokugawa. Trong lá thư của Kazu-no-miya thuật lại rằng khi Yoshinobu lên kinh thì xảy ra cuộc chiến hoàn toàn không dự tính trước được, khiến Yoshinobu mang tiếng nhơ kẻ thù của triều đình và đã quay về phủ Edo. Những sự việc này xảy ra với bản thân Yoshinobu thì không cách nào cứu vãn được, nhưng Kazu-no-miya tiếp tục rằng thật đáng tiếc cho bản thân mình nếu bị để tiếng nhơ triều địch đến hậu thế. Nếu thương cảm cho bản thân mình thì nên gột rửa tiếng nhơ cho nhà Tokugawa, trả lại danh dự cho dòng họ này. Nếu như quan quân được phái đến để tận diệt nhà Tokugawa thì bản thân mình đã sẵn sàng; tự giải quyết. Kazu-no-miya không tiếc cái mạng của mình, nhưng phải chết cùng triều địch thì thật là thất kính đối với triều đình, và cũng là điều vô cùng đau đớn với bản thân. Vì vậy Nội thân vương Chikako trình bày bi nguyện, cầu xin triều đình lắng nghe ý kiến của mình.

Thư thỉnh nguyện của Nội thân vương Chikako không đến nỗi bị làm ngơ, nhưng có vẻ cũng không có nhiều tác dụng đối với các đầu não ở Kyōto. Trong số các daimyō, có người nói rằng nếu Yoshinobu chịu tạ lỗi thì sẽ cho giữ tông miếu nhà Tokugawa, và Iwakura Tomomi cũng đồng tình với ý kiến này. Iwakura thông qua Matsudaira Yoshinaga vận động Yoshinobu tạ tội để tránh chiến loạn không cần thiết. Nhưng khi nhận được lá thư của Yoshinobu từ Yoshinaga thì Iwakura nhận thấy rằng Yoshinobu thiếu thành ý và nghiêng về suy nghĩ đành phải cử binh thảo phạt. Trong lúc này thì quân Satsuma đã tiến sát Thành Edo từ đường biển và đường bộ.

Bản thân Yoshinobu cũng dao động giữa việc đầu hàng quan quân hay chống cự đến cùng. Ngày 9 tháng 2, Yoshinobu gửi thư đến công sứ Anh quốc là Parkes, thông báo rằng chính quyền Tokugawa hiện vẫn còn nắm quyền về ngoại giao, nói rõ là nếu Parkes tiếp xúc với đại biểu của chính phủ triều đình là vi phạm hiệp ước. Tuy nhiên, trong cùng ngày, Yoshinobu lại cách chức Oguri Tadamasa, người cứng rắn nhất trong phe chủ chiến đến cùng trong số các hầu cận của mình, như ngầm thể hiện ý quy thuận với triều đình. Ngày 11 tháng 2, Yoshinobu gửi thư đến Matsudaira Yoshinaga và Yamauchi Yōdō, hai người có nhiều hảo ý nhất đối với Yoshinobu trong chính phủ triều đình. Trong thư, Yoshinobu chủ trương rằng trận chiến ở Toba và Fushimi xảy ra ngoài tầm kiểm soát của mình và không ngờ lại bị truy đuổi. Yoshinobu nhờ Yoshinaga và Yōdō đứng ra làm trung gian để tiếp xúc với triều đình.

Ngày 13 tháng 2, Yoshinobu lần đầu tiếp kiến Roches trong số ba lần gặp gỡ ở Thành Edo. Lúc này công sứ Pháp vẫn còn ủng hộ Yoshinobu mạnh mẽ. Dù đã thất bại trong trận giao tranh ở Toba và Fushimi nhưng Roches vẫn tin chắc rằng quân Mạc phủ sẽ giành được thắng lợi sau cùng. Yoshinobu nói với Roches rằng sẽ dồn hết sức để bảo vệ lãnh địa đời đời của dòng họ Tokugawa, còn Thiên hoàng không khác gì người bị giam cầm, không thể tự do hành động theo ý mình. Dù gọi là chính phủ triều đình nhưng thực chất là chính phủ cửa hai phiên Satsuma và Chōshū. Đến lần hội kiến thứ hai với Roches thì Yoshinobu nói rõ ý muốn về ẩn cư, đề cử người thừa kế mình là Tokugawa Mochitsugu, chúa phiên Kishū. Ngày 15 tháng 2, Yoshinobu lại gửi thư đến Yoshinaga và Yōdō, nói về ý định ẩn cư (như đã thông báo với Roches) với lí do đã mang ô danh triều địch và thân mang bệnh. Yoshinobu cũng nhờ hai người giúp mình gột rửa tiếng nhơ triều địch.

Ngày 23 tháng 2, Yoshinobu hội kiến lẫn cuối cùng với Roches. Yoshinobu trao lá thư thanh minh nói rõ vị thế của bản thân cho Roches, trong thư biện minh về những hành động của mình kể từ sau khi trao trả quyền lực. Yoshinobu chủ trương rằng mình không chỉ tuân thủ các hiệp ước đã kí kết với chính phủ liệt cường mà còn ngầm tỏ ý sẽ sửa đổi để có lợi với ngoại quốc. Có thể Yoshinobu đã hướng đến việc thừa nhận đạo Cơ Đốc. Nhưng Yoshinobu cũng kêu gọi các nước hiểu cho mình rằng sự chịu đựng cũng có giới hạn của nó. Cũng có thể Yoshiriobu gián tiếp muốn nói rằng mình đã chuẩn bị để thỏa hiệp với nhiều vấn đề, nhưng nhất định sẽ không bỏ qua nếu lãnh thổ Tokugawa bị xâm hại.⁴ Lá thư thanh minh của Yoshinobu không khiến Roches ngạc nhiên, vì chính Roches là người thảo án cho lá thư này.

Trong số các quan chức ngoại giao của liệt cường thì chỉ có mỗi mình Roches vẫn tin tưởng một cách nhầm lẫn rằng một chính phủ ổn định của đại quân sẽ mang lại nhiều giao dịch với Tây phương. Trong khi đó thì Parkes đã sớm nhận ra rằng chính phủ trung ương sẽ thống nhất toàn Nhật Bản vào phút cuối. Parkes thấy Yoshinobu bây giờ chỉ như một lãnh chúa phong kiến lạc hậu. Ngày 4 tháng 3, Yoshinobu rời khỏi Thành Edo, đến nhốt mình trong Viện Daijiin ở Chùa Ueno Kan-ei, thề quy thuận triều đình. Yoshinobu nói bản thân mình đã khiến Thiên hoàng nổi xung và sẵn sàng đón nhận thiên tru và nguyện vọng duy nhất của mình là để Thân vương Kōgen lên kinh, ra sức biện hộ để cứu giúp Yoshinobu. Nếu bỏ qua yếu tố Thân vương Kōgen là người trong hoàng tộc thì có thể nói đây là nhân vật hoàn toàn vô danh, nhưng trước đó không lâu cũng đã xuất hiện như một đối thủ cạnh tranh ngai vàng với Thiên hoàng Minh Trị.⁵

Trong thời kì Yoshinobu còn dao động, không biết phải xử sự ra sao thì một cuộc tranh luận khác cũng diễn ra trong chính phủ Kyōto xoay quanh việc chọn địa điểm mới cho thủ đô trong tương lai. Ōkubo Toshimichi đề xướng thiên đô về Ōsaka. Thiên đô, tức dời thủ đô đến nơi khác, là để loại bỏ lề thói cũ liên quan mật thiết tới giai cấp quý tộc Kyōto, để thực hiện nền chính trị mới khi đón nhận văn minh khai hóa. Ōkubo nói, Ōsaka là con đường giao tế với ngoại quốc, là nơi thích hợp nhất để thực hiện phú quốc cường binh và xây dựng hải lục quân. Trong các lí do này thì quan trọng nhất là việc Thiên hoàng dời Ngự sở đến nơi khác sẽ phá bỏ được lề thói cách li với thiên hạ vạn dân trong suốt thời gian dài trước đó. Theo Ōkubo thì “bậc đế vương các nước khác đều dẫn theo chỉ hai, ba người tùy tùng mà đi khắp nước, tiếp xúc thân thiện với vạn dân. Đây là điều đầu tiên trong vương đạo”. Bằng việc dời đô đến địa điểm mới, Thiên hoàng có thể dẫn theo chỉ vài người đi cùng để giao tiếp với dân chúng như các bậc quân chủ ngoại quốc.

Ngày 17 tháng 2 có triều nghị về đề xuất của Ōkubo. Các quý tộc, đứng đầu là Nakayama Tadayasu, ông ngoại của Thiên hoàng Minh Trị, đều kịch liệt phản đối, cho rằng đây là âm mưu của phiên Satsuma để mở rộng tư quyền. Các quý tộc phản đối còn vì một lí do quan trọng khác, đó là tình cảm gắn bó với Kyōto, nơi là cả cuộc sống đối với họ.

Kế hoạch của Ōkubo không được chấp nhận ngay, nhưng lòng nhiệt thành của Ōkubo cũng gây được nhiều chú ý. Lúc đó, Thiên hoàng cũng rời khỏi Ngự sở để chỉ huy đội quân thảo phạt được phái đến vùng Kantō, tức Thiên hoàng thân chinh đi đánh Mạc phủ. Ngày 25 tháng 2, Thiên hoàng Minh Trị rời khỏi Ngự sở lần đầu tiên kể từ thời thơ ấu, đến Thành Nijō, biểu tượng của Mạc phủ và cũng là nơi nghỉ chân của tướng quân ở Kyōto⁶. Thiên hoàng mang theo bảo kiếm Kusanagi và câu ngọc Yasakani, lên thông hoa liễn (kiệu sử dụng khi Thiên hoàng đi ra ngoài, một kiểu đơn giản hóa của phụng liễn) xuất phát từ Điện Shishin. Khi đến Thành Nijō, Thiên hoàng vào thẳng Áo thư viện ở khu Ni-no-maru. Tại đây, Thân vương Taruhito và những người bên dưới yết kiến Thiên hoàng. Sau đó, ngài vào Bạch thư viện ở khu thành chính Hon-maru. Thiên hoàng ngự sau bức rèm ở hàng trên, các quan tổng tài, nghị định và thượng tham dự ngồi ở hàng giữa, còn các quan hạ tham dự ngồi ở hàng dưới. Buổi triều nghị về việc Thiên hoàng thân chinh thảo phạt quân giặc và việc bố trí đại tổng đốc diễn ra dưới hiên, sau khi kết thúc thì Thiên hoàng triệu tổng tài vào trong rèm, hạ lệnh chinh phạt với đại ý như sau: “Nay bọn giặc Yoshinobu chạy vào Thành Edo, ngày càng bạo ngược. Trẫm không nỡ nhìn bốn biển sôi sục, vạn dân lầm than cơ cực nên quyết ý thân chinh. Vì vậy cần chọn người phù hợp cho vị trí đại tổng đốc. Các phiên trấn lớn nhỏ ở vùng Kinai phải chuẩn bị hành quân. Trong vài ngày tới sẽ tổ chức quân nghị, khi có quyết định thì các đội phải vâng mệnh, lập tức có mặt. Quân sĩ các phiên phải dốc hết sức chiến đấu.”

Ngày 1 tháng 3, Thân vương Taruhito được phong làm đông chinh đại tổng đốc và ban cho cờ gấm, hai tiểu đội của phiên trấn Tsuwano được giao cho nhiệm vụ bảo vệ. Thân vương Taruhito là chỗ thông gia với Yoshinobu nên bản thân cũng mong muốn vị trí đông chinh đại tổng đốc này. Ngày 7 tháng 3, Thân vương Taruhito dẫn theo viên bugyō quản lí cờ gấm vào chầu để xin phép xuất phát và được hạ lệnh nhanh chóng quét sạch lũ giặc.

Trước đó, Thân vương Taruhito cũng đã ban bố luật lệ cho lục quân. Ở đây liệt kê vài điều khoản trong đó, chẳng hạn: “mọi người trong quân, không phân biệt sang hèn, đều ăn ngủ cùng nhau, đồng cam cộng khổ”, “nghiêm cấm việc làm loạn, phá hoại đền chùa miếu mạo, cấm cướp đoạt gia sản và mua đồ ăn cắp”. Trong luật cũng có mục đề cập đến việc xử sự với người ngoại quốc như sau: “người nào bắt gặp hành vi bạo ngược, vô lễ của người ngoại quốc thì hãy áp giải đến trung quân (đội quân chính, ngang hàng với đội tiên phong) để khiếu nại với công sứ nước đó. Tuyệt đối không được nổ súng, chém, giết người ngoại quốc, và không được xâm nhập vào nơi họ sống”.

Nội dung những điều mục này đủ để cho các nước hải ngoại thấy rõ rằng quan quân là đội quân chính quy, hành động theo quy ước chiến tranh được quốc tế thừa nhận chứ không phải một lũ vô lại cướp bóc sát hại vô tội vạ.

Ý đồ cải thiện quan hệ với ngoại quốc của triều đình cũng thể hiện rõ ràng qua việc Thiên hoàng cho phép công sứ các nước đến yết kiến. Quyết định này vấp phải phản đối kịch liệt từ những người trong cung. Matsudaira Yoshinaga và Iwakura Tomomi đến trước Thiên hoàng, giải thích rằng bậc đế vương tiếp kiến công sứ các nước là lẽ đương nhiên của mọi nước. Canh giờ sau, Thiên hoàng triệu Nakayama Tadayasu vào, ra lệnh chuẩn bị để tiếp kiến công sứ ngoại quốc.

Ngày 9 tháng 3, triều đình phát lệnh bố cáo rằng Thiên hoàng sẽ tiếp kiến công sứ ngoại quốc theo lẽ thường của các nước và giải thích rằng ngày xuất chinh thảo phạt quân miền Đông đã đến gần nên mối ban hành bố cáo khẩn cấp, không như thường lệ. Việc Thiên hoàng Minh Trị tự mình gặp công sứ ngoại quốc nói lên rằng thói xấu của Thiên hoàng Kōmei, thói căm ghét người ngoại quốc một cách cực đoan, đã không thấm vào con trai ngài.

Một bản công văn của tam chức⁷ được đính kèm với bản bố cáo để giải thích cho quyết định tiếp kiến công sứ ngoại quốc của Thiên hoàng. Trong công văn này có dẫn ra việc Thiên hoàng tiếp kiến sứ tiết ngoại quốc đã có từ thời cổ. Mặc dù không mấy đáng tin về mặt lịch sử nhưng triều đình Nhật Bản có tập quán dẫn ra những tiền lệ trước đây, thể hiện lòng tôn trọng với quá khứ. Công văn này đề cập đến việc Thiên hoàng gặp sứ tiết Trung Quốc và Triều Tiên thời cổ, giải thích rằng vì bấy giờ thuật hàng hải của Nhật Bản chưa phát triển nên không có lệ tiếp sứ thần Tây phương. Nhưng công văn còn nói thêm rằng bây giờ Nhật Bản kí kết hữu hảo với toàn thế giới, nếu không theo công pháp chung của các nước thì họ sẽ xem Nhật là nước thiếu tín nghĩa, do vậy cần phải nhìn từ quan hệ lợi hại mà thỏa hiệp.

Bước đầu tiên trong việc cải thiện quan hệ với các nước là cho phép người ngoại quốc vào kinh đô. Ernest Satow khi đến Kyōto cũng hào hứng kể về cảnh quan nơi này, viết rằng Kyōto là nơi thích hợp để đặt sứ quán công sứ ngoại quốc (dù thời tiết nóng lạnh khắc nghiệt hơn) hơn Edo. Lí do là vì “trong tương lai, Kyoto là nơi thi hành chính trị của đất nước này”.

Trong lúc có sự kiện trọng đại này thì ở Sakai lại xảy ra một sự kiện mang tính bài ngoại. Mười một thủy binh người Pháp trên quân hạm Dupleix bị lính phiên Tosa chém chết. Theo tư liệu phía Nhật thì những thủy binh này (và sáu người đồng hành) lởn vởn quậy phá ở phố Sakai nên bị nhóm binh sĩ phiên Tosa đang bảo vệ thành phố tấn công. Cũng về sự kiện này nhưng ghi chép của Satow lại hoàn toàn khác: “Người Nhật đã sát hại những thuyền viên không vũ trang vô hại này”. Công sứ Pháp Léon Roches lập tức gửi thư đến Date Munenari, người phụ trách Cục Xử lí các vấn đề liên quan đến ngoại quốc, yêu cầu chém đầu các binh sĩ Tosa đã gây ra sự việc, bồi thường 150.000 đô la Mỹ cho gia đình những người bị hại, trưởng Cục Quản lí vấn đề ngoại quốc là Yamashina phải lên thuyền để xin lỗi, yêu cầu chúa phiên Tosa cũng tạ tội và từ nay về sau cấm những người Tosa mang vũ khí vào khu vực mở cửa cảng thông thương với ngoại quốc. Phía Nhật đồng ý tất cả yêu cầu của Roches.

Hai mươi người lính phiên Tosa bị hạ lệnh seppuku vì tội sát hại thủy binh Pháp. Sau khi 11 người đã thực hiện seppuku, hạm trưởng quân hạm Pháp chứng kiến quang cảnh đó đã phải giơ tay xin dừng buổi hành hình. Công sứ Roches cũng thỉnh nguyện xin tha mạng cho chín người còn lại. Trong khi đó thì Satow lại tỏ ý tiếc vì cuộc hành hình bị dừng giữa chừng. Satow viết: “Tôi lấy làm tiếc vì hạm trưởng Dupleix đã quyết định cần phải dừng buổi hành quyết, vì 20 người này đều có cùng tội trạng trong khi 11 người đã mổ bụng. Dù 11 người Pháp bị sát hại nhưng việc đòi đổi một mạng người với một mạng người là một sự báo thù hơn là đòi hỏi công lí”.⁸

Thời gian trước đó, Satow cũng từng tham dự vào buổi hành quyết phiên sĩ Bizen bị hạ lệnh seppuku.⁹ Sự uy nghiêm trong buổi hành hình đã khiến Satow xúc động. Có vẻ như Satow không thấy kinh tởm khi chứng kiến 11 con người tự tay rạch phần bụng của mình và sau đó bị chém đầu. Có lẽ việc hành quyết nơi công cộng thường diễn ra ở Âu châu, và còn phảng phất bầu không khí của lễ hội. Satow viết:

Với lí do harakiri là chuyện kinh tởm nên thật xấu hổ khi có mặt tại buổi hành quyết đó. Nhưng ngược lại, tôi thấy tự hào khi không hề trốn tránh buổi hành quyết mà tôi làm tất cả để nó diễn ra. Harakiri không phải là thứ kinh tởm, mà là một nghi thức trang nghiêm. Nó trang nghiêm hơn nhiều so với những buổi hành hình mua vui mà người Anh tổ chức ở trước cổng ngục Newgate.

Ngày 23 tháng 3, công sứ Pháp Roches và người thay mặt cho công sứ Hà Lan là Dirk de Graeff van Polsbroek vào triều, yết kiến Thiên hoàng Minh Trị.¹⁰ Thiên hoàng mặc lễ phục, mang theo bảo kiếm Kusanagi và câu ngọc Yasakani ra Điện Shishin vào giờ Mùi (khoảng hai giờ chiều) và ngồi vào sau bức trướng. Phó Tổng tài Sanjō Sanetomi và Phù bật Nakayama Tadayasu đứng hầu trong trướng. Thân vương Akira, trưởng Cục Quản lí vấn đề ngoại quốc¹¹ và phó Tổng tài Iwakura Tomomi đứng trước trướng. Các quan từ tam chức trở xuống đứng hai bên tả hữu. Phó Cục Quản lí vấn đề ngoại quốc la Higashikuze Michitomi hướng dẫn công sứ Pháp tiến đến trước mặt Thiên hoàng thi lễ. Sau đó, Thiên hoàng ban sắc cho Roches:

“Trẫm lấy làm vui mừng vì hoàng đế của quý quốc vẫn được mạnh khỏe. Trẫm mong từ nay về sau quan hệ hai nước sẽ ngày càng thắm thiết và vĩnh viễn bất biến.”

Roches đáp lại khá dài, cuối cùng kết thúc bằng việc thay mặt Napoleon III để cầu chúc cho Thiên hoàng và Nhật Bản được thần linh phù trợ, đất nước phồn vinh. Đáp xong, Roches lui ra. Tiếp theo sau, công sứ Hà Lan được hướng dẫn đến trước Thiên hoàng và cũng được nói những lời tương tự. Sau đó, công sứ hai nước được tiếp đãi trà và bánh. Tiếp theo sau là màn tiếp kiến công sứ Anh quốc. Lúc này, công sứ Anh là ngài Parkes đã rời nơi trú ngụ là Viện Chion, đang cưỡi ngựa trên đường tiến đến Ngự sở dưới sự bảo vệ của hộ vệ Anh quốc và Nhật Bản. Nakai Hiroshi và Gōtō Shōjirō cũng thuộc số hộ vệ người Nhật đi theo bảo vệ Parkes. Khi đoàn người đi qua góc phố Shinmonzen và Nawate thì có hai người nhảy ra khỏi đám đông từ phía bên kia đường, rút kiếm nhằm đoàn người ngựa mà xông đến. Họ vừa chạy dọc theo đoàn người, vừa điên cuồng chém giết. Nakai trông thấy liền nhảy xuống ngựa, giao kiếm với kẻ bên tay phải đám đông. Đối phương tài nghệ điêu luyện, trong lúc giao tranh thì Nakai vấp chân vào gấu áo thùng thình, ngã xuống đất. Địch thủ giơ kiếm toan chém vào cổ thì Nakai trở mũi kiếm, đâm vào ngực hắn và thoát cơn nguy cấp, chỉ bị xước nhẹ phần da đầu. Thích khách loạng choạng xoay lưng lùi lại thì bị Gōtō chém một phát vào lưng khiến hắn ngã vật ra. Đoạn Nakai xông đến chém đứt lìa đầu hắn.¹²

Còn một thích khách khác, sau khi chém hết các hộ vệ người Anh thì xông thẳng vào Satow khiến con ngựa bị thương nhẹ. Satow may mắn thoát được, phi ngựa đến hàng trước để bảo vệ công sứ. Satow trông thấy “ngài Harry Parkes mình mặc trang phục uy nghi của công sứ đặc mệnh toàn quyền, đang ngồi trên ngựa giữa ngã tư”. Chẳng lâu sau thì thích khách thứ hai bị bắt sống. Satow viết: “Tôi nhờ gia thần của nhà Sanjō giúp điều tra về kẻ này. Hắn tỏ ra hối hận và yêu cầu chém đầu hắn, công bố tội trạng và bêu đầu trước toàn dân Nhật Bản”.¹³ Kẻ tấn công khăng khăng là không có tòng phạm nhưng thực tế có ba người bị tình nghi là tòng phạm và bị trục xuất vĩnh viễn. Trong phố cũng nổi lên nhiều lời đồng tình với những kẻ ám sát, vì họ vẫn tin rằng việc người ngoại quốc ra vào Ngự sở sẽ khiến Thần châu suy vi, để ngoại bang nhìn thấy long nhan là nỗi nhục với thiên uy.

Nhận được tin báo Parkes bị tập kích, Thiên hoàng bày tỏ lo âu sâu sắc, hạ lệnh cho các quan chức cao cấp trong chính phủ từ Thân vương Akira trở xuống lập tức đến thăm hỏi Parkes. Parkes đáp lại rằng mình thấy đây là sự bạo hành nhắm đến Mikado hơn là nhắm vào bản thân mình, và hẳn nhiên chính phủ phải biết cách bảo vệ danh dự của đấng quân vương.

Phần nhiều hộ vệ của Parkes đều bị thương nặng nên không thể yết kiến trong ngày hôm đó như dự định. Viện Chion nơi người Anh đang tạm tá túc “bỗng chốc biến thành bệnh viện. Những binh lính bị thương chảy nhiều máu như thể sắp ngừng thở nhưng vẫn phải kiên nhẫn nằm ở hành lang, đợi y sĩ ngoại khoa điều trị lần lượt. Các y sĩ ngoại khoa cắt áo, thoăn thoắt làm việc cật lực để băng bó cho nạn nhân. Thùng đựng nước đẫm máu được đổ đi, sau đó lại đầy trở lại. Mọi thứ đều kinh tởm, ướt đẫm và đầy máu. Thật đúng như cơn ác mộng. Chẳng bao lâu sau thì thủ cấp của kẻ bị Nakai chém chết được mang tới, kinh tởm quá chừng”.

Buổi yết kiến của Parkes và phiên dịch hạ cấp A. B. Mitford được hoãn đến ngày 14 tháng 4.¹⁴ Mitford viết: “đáng buồn là gia nhân của chúng tôi đã giảm đi đáng kể. Chỉ có hai vệ sĩ cưỡi ngựa rút kiếm bảo vệ bên ngài công sứ”. Khi đoàn người Anh đến Ngự sở thì họ rất ngạc nhiên vì nơi này không được bố trí phòng bị gì cả. Ngự sở chỉ được bao bọc bởi những bức tường sơn trắng. Mitford tỏ ý cảm thán trong ghi chép của mình: “Dù có cấu tạo đơn giản nhưng Ngự sở lại có được sự uy nghiêm đáng có của nó”.¹⁵

Công sứ Parkes và thông dịch Mitford được hướng dẫn đến gian phòng yết kiến. Trước mặt họ là Thiên hoàng Minh Trị. Có lẽ họ là những người ngoại quốc đầu tiên nhìn thấy mặt một vị Thiên hoàng Nhật Bản từ khoảng cách gần. Ghi chép của Mitford viết rằng: “ở giữa có cái lộng thiên cái được đỡ bằng cây cột nhỏ sơn đen. Lộng được phủ bằng lụa trắng nhiều lớp, ở giữa có thêu hoa văn màu đen và đỏ… Bên dưới chiếc lộng, vị Mikado trẻ tuổi đang ngồi trên chiếc ghế cao, không, đúng ra là đang dựa vào đấy. Đằng sau Mikado có hai vị thân vương đang quỳ gối để sẵn sàng phụng sự khi ngài cần…”.

Phần ghi chép của Mitford còn tiếp tục: “Khi chúng tôi vào phòng thì thiên tử đứng dậy, đáp lễ sau khi chúng tôi thi lễ. Đương thời, Mikado là một người trẻ tuổi cao ráo với đôi mắt và khuôn mặt sáng sủa. Từng động tác của ngài đều thể hiện sự uy nghiêm, thật xứng đáng là người kế vị của vương gia cổ qua nhiều thế kỉ, nhiều hơn bất cứ vương quốc nào trên thế giới này. Phần y phục thân trên của ngài mặc màu trắng, phần hakama đỏ có vạt kéo dài như của các quý bà cung đình. Ngài cũng đội mũ eboshi như các triều thần. Phía trên là vật trang trí hình cánh với dạng dài, cứng và được làm bằng vải the đen. Vì không tìm được từ nào thích hợp hơn nên tôi gọi là vật trang trí hình cánh, nhưng thực tế là nó không mang hình dạng của chiếc cánh. Lông mày của ngài được cạo sạch và được vẽ lại cao lên trên. Má ngài được tô hồng, môi thì nhuộm màu đỏ và vàng kim trong khi răng thì nhuộm đẹn. Để biến khuôn mặt tự nhiên vốn có thành ra như bức hí hoạ, nhưng vẫn giữ được sự uy nghi thì cần phải có những kĩ thuật điêu luyện. Nó còn giúp thể hiện dòng dõi cao quý của người được tô vẽ.¹⁶ Cũng cần nói thêm rằng chẳng bao lâu sau, vị đế vương trẻ tuổi này sẽ vứt bỏ hết mọi phong tục cũ kĩ và những ràng buộc từ thời cổ cùng mọi thứ lỗi thời khác”.¹⁷

So với khi tiếp kiến công sứ Pháp và Hà Lan thì sắc của Thiên hoàng ban cho công sứ Anh quốc cũng không có khác biệt, ngoại trừ việc bày tỏ ý lấy làm tiếc vì sự việc xảy ra ba ngày hôm trước với đoàn công sứ khi trên đường đến Ngự sở. Parkes lịch thiệp đáp lại rằng mình nhận được lời động viên của Thiên hoàng mà quên mất cả chuyện bất hạnh xảy ra hôm trước. Sau đó, Mitford còn viết rằng: “vì Mikado hãy còn ít tuổi và được các nữ quan nuôi dạy, vừa mới lên ngôi nên giọng nói của ngài như thỏ thẻ. Khi ngài nói, có vị thân vương bên phải cất cao giọng để lặp lại, và sau đó được Itō Shunsuke phiên dịch”.¹⁸

Ba ngày sau khi Thiên hoàng Minh Trị tiếp kiến Công sứ Parkes và phiên dịch Mitford, quan quân tiến đến Edo đã giao chiến với nhóm kiếm khách Shinsen-gumi hơn 200 người do Kondō Isami cầm đầu ở Katsunuma.¹⁹ Đây là trận giao tranh đầu tiên giữa quân Đông chinh và quân Mạc phủ. Quan quân do Itagaki Taisuke lãnh đạo đã giành được thắng lợi. Để lại ấn tượng khó quên nhất trong đợt tiến quân về Edo có lẽ là bài ca được hát khi hành quân lúc đó. Đó là khúc nhạc Tokoton yare được phiên sĩ Chōshū là Shinagawa Yajiro sáng tác khi đang giao tranh ở Toba và Fushimi. Bài ca này được xem như nền tảng của quân ca thời cận đại, nổi tiếng không chỉ ở Nhật mà còn được biết đến ở Anh quốc. Năm 1885, một phần ca từ của bài hát này được sử dụng trong vở nhạc kịch opera Mikado.

Miyasama, Miyasama,

O-uma nó mae no,

Pira pira sum no ha Nanjaina,

Tokoton yare

Tokoton yare na,

Arya chōteki seibatsu seyo

Tono nishiki no mihata ja shiranka

Tokoton yare

Tokoton yare²⁰

(Tạm dịch: Ngài cung đình, ngài cung đình, trước ngựa của ngài, cái gì đang phất phới, làm cho đến cùng, làm cho đến chốn, đó là cờ gấm, ghi “hãy thảo phạt triều địch”, không biết hay sao, làm cho đến nơi, làm cho đến chốn.)

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 324.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 596; Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 114.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 600-601. Người nhận bức thư này, Hashimoto Saneyana, đã rời đến phía đông từ trước đó. Sứ giả của Nội thân vương Chikako gặp Saneyana tại Kuwana. Saneyana xúc động khi đọc thư, giao thư cho sứ giả mang về Kyōto, cho quan Tham dự Madenokōji Hirofusa xem để nhờ tổ chức triều nghị.↩

Đây là lời giải thích của Ishii trong Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 123.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 618. Kōgen là pháp hiệu của con trai thứ chín của Thân vượng Fushimi-no-miya Kuniie. Trong thời kì này được biết đến với tên Thân vương Yoshihisa, Rinnōji-no-miya, sau này được biết đến với tên Kita Shirakawa-no-miya.↩

Cùng tư liệu trên, cuốn 1, trang 611. Trước đó, lần duy nhất Thiên hoàng rời Ngự sở là khi Nội lí bị thiêu cháy hoàn toàn vào năm 1854.↩

Đây là ba cơ quan chính trị tối cao của chính phủ triều đình: tổng tài, nghị định và tham dự. Những cơ quan này được thiết lập vào ngày 9 tháng 12 năm Keiō thứ 3 (1867) và bị bãi bỏ vào năm Keiō thứ 4.↩

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao Ở Nhật Bản, trang 374. Người đồng liêu của Satow là A. B. Mitford lại trình bày kiến giải khác. Mitford nghe được câu chuyện từ Du Petit Thouars, thuyền trưởng người Pháp từng chứng kiến cảnh hành hình đáng sợ. “Ban đầu, tội nhân dùng đoản kiếm đâm mạnh vào bụng nên ruột gan lòi cả ra ngoài. Anh ta dùng tay nắm ruột, giơ lên rồi bắt đầu hát bài ca căm thù những người ngoại quốc đã làm vấy bẩn đất nước của những vị thần. Sau khi hát xong bài ca đáng sợ đó, anh ta vẫn chưa chết” (A. B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale, trang 446). Theo lời Mitford thì sau khi 11 người đã chết bằng cách mổ bụng như thế này, người Pháp không chịu nổi và thuyền trưởng Du Petit Thouars đã xin tha mạng chín người còn lại.↩

Satow viết về sự kiện Taki Zenzaburo hạ lệnh cho các phiên sĩ Bizen nổ súng vào người ngoại quốc, làm chết một thủy thủ Mỹ trong Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 319-320, 334. Taki bị hạ lệnh mổ bụng vì trách nhiệm này.↩

Roches là công sứ kì cựu trú tại Nhật. Polsbroek thuộc tầng lớp thấp nhưng được yết kiến trước Parkes, có lẽ là vì mối quan hệ hữu hảo nhiều năm giữa Nhật Bản với Hà Lan.↩

Vị này còn được biết đến với tên Yamashina-no-miya (1816-1898), là con trai đầu của Fushimi-no-miya. Năm lên tám tuổi, thân vương xuất gia nhưng rồi hoàn tục, từ đó nỗ lực hết sức vì công cuộc vương chính phục cổ. Mitford viết về ấn tượng lần gặp Yamashina-no-miya trước khi yết kiến Thiên hoàng ít lâu: “Thân vương mặc lễ phục cung đình thời cổ. Trang phục màu tím. Thân vương đội chiếc mũ kì lạ làm bằng giấy đen, có nếp nhăn. Yamashina-no-miya nhuộm răng đen, cứ cách hai, ba ngày phải nhuộm lại và giữa giai đoạn đó thì thấy răng của ngài không được tốt. Mấy ngày sau, khi tôi gặp lại thân vương thì thấy răng được nhuộm mới, bóng như nước sơn” (A. B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale, trang 447).↩

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 359. A. B. Mitford cũng ghi lại sự việc đoàn công sứ Anh quốc bị tập kích, trong đó có đoạn đáng nhớ như sau: “Cùng với tiếng súng và tiếng đao kiếm chạm nhau là tiếng hô ‘bị tập kích!’, ‘giết nó!’, ‘bắn đi!’. Tôi hoảng hốt nhảy ra khỏi kiệu, lao về trước. Trên đường có mấy vũng máu. Tôi nhìn thấy tên giết người lao về phía mình, dù hắn bị thương nhưng không nặng, vẫn còn chiến ý. Máu rỏ ra từ thanh kiếm trên tay hắn. Mặt hắn cũng chảy máu. Tôi biết rõ kiếm thuật Nhật Bản, hiểu rằng không có cách chi tránh được đường kiếm của hắn. Rồi tôi thụp xuống dưới thế thủ của hắn, vặn tay đoạt lấy thanh kiếm đẫm máu. Tôi giao hắn cho binh sĩ liên đội Chín, nhưng hắn vùng vẫy thoát được rồi nhanh chóng chạy vào sân trong. Tôi vội chạy đến xem Công sứ Parkes có làm sao không. Thấy công sứ vẫn thản nhiên cưỡi ngựa cùng Satow nên tôi an tâm. Ngựa của Satow cũng chảy máu, nhưng may mắn là Satow không bị thương. Tôi bước đi cùng họ thì chợt vấp vào thứ gì đó, xem kĩ thì ra là thủ cấp của hung thủ” (A. B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale, trang 450).

Ngày 1 tháng 9, nữ hoàng Anh quốc ban tặng cho Gotō và Nakai mỗi người một thanh kiếm để tạ ơn cứu mạng công sứ Anh.↩

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 360 có đăng ảnh của hung thủ cần vương tên Saegusa Shigeru vào hai tiếng trước lúc bị hành hình. Saegusa trừng trừng nhìn máy chụp ảnh, không lộ vẻ gì là hối hận. Sau khi Saegusa bị bắt, Mitford có nói chuyện với hung thủ. Saegusa nói hãy mau chém đầu mình (A. B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale, trang 452-453). Bức ảnh cái đầu bị chém của tòng phạm Hayashida Sadakata được đăng cùng ảnh của Saegusa trong Bakumatsu hồi sinh, trang 188. Ngày 15 tháng 4, Saegusa và Hayashida bị bêu đầu, ba tòng phạm khác bị đày đến Oki. Bố cáo cảnh cáo bạo hành người ngoại quốc được công bố vào ba ngày sau đó. Bố cáo viết hành vi bạo hành với người ngoại quốc không chỉ phản lại chủ trương của triều đình mà còn làm tổn hại hoàng uy, dẫn đến xung đột quốc tế (A. B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale, trang 455-456 và Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 639).↩

Satow không được cho phép yết kiến vì lí do như Mitford giải thích: “trước đó chưa từng có kinh nghiệm yết kiến ở triều đình Anh quốc, theo phép tắc thì không thể yết kiến nguyên thủ ngoại quốc” (A. B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale, trang 458).↩

A. B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale, trang 456-457.↩

Nguyên văn là “sangre azul”, từ tiếng Tây Ban Nha tương đương với “blue blood” (huyết thống quý tộc) trong tiếng Anh.↩

A. B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale, trang 459-460.↩

Itō Shunsuke tức Itō Hirobumi. Ông này du học ở Anh vào năm 1863 và giỏi tiếng Anh.↩

Shinsen-gumi là tổ chức lãng sĩ thông thạo kiếm thuật, được Mạc phủ thành lập vào năm 1863 nhằm trấn áp hoạt động nhương di ở Kyōto. Năm 1864, Shisen-gumi tập kích các lãng sĩ tôn nhương đang họp bàn ở Ikeda-ya và tiêu diệt những người này. Sau khi thất bại ở Toba, Fushimi, nhóm kiếm khách này vẫn tiếp tục chiến đấu dũng mãnh vì tướng quân đời trước. Dù nhiều lần thất bại trước quan quân nhưng Shinsen-gumi vẫn có được một sức hút nhất định nên thường được nhắc đến trong nhiều sách vở. Nguyên nhân thu hút của nhóm kiếm khách này là lòng trung nghĩa bất biến đối với chủ nhân đang lâm vào cảnh diệt vong.↩

Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 126-127. Theo tư liệu này thì đoạn “Miyasama, miyasama” được hát như “Miyasan, miyasan” trong kịch của Gilbert và Sullivan.↩

CHƯƠNG 16

CUỘC KHẢI HOÀN ĐẦU TIÊN

Công việc đầu tiên có ý nghĩa lịch sử mà vị Thiên hoàng trẻ tuổi bắt tay thực hiện chính là công bố Quốc thị Ngũ cá điều ngự thệ văn (bản văn thệ nguyện gồm năm điều về chính sách của đất nước) vào ngày 7 tháng 4 năm 1868.

Trước hôm Thiên hoàng dẫn theo bá quan đến trước thiên thần (thần trời) và địa kì (thần đất) để thệ nguyện năm điều thì ngài đã ban hành bố cáo với nội dung như sau: qua một thời gian dài dưới quyền cai trị của võ môn, rất nhiều nghi thức tế lễ của Thần đạo bị gián đoạn, từ nay trở đi sẽ được phục hồi. Ý đồ rõ ràng của bố cáo này là phục hồi lại thể chế chính trị và tế lễ là thể hợp nhất đã có từ thời thượng cổ.¹

Vị trí trung tâm của kế hoạch phục hồi này là chấn hưng lại Thần kì quan, bộ phận quản lí việc tế lễ được đặt ra vào đầu thế kỉ 8, nhưng trải qua nhiều thế kỉ chỉ còn là chức danh vô thực. Tuy nhiên từ nay trở đi, các thần quan tư tế khắp cả nước, bắt đầu từ chức thần chủ, và mọi nghi thức tế lễ của Thần đạo trong triều đình và các đền thờ sẽ được phục hồi và đặt dưới sự giám sát của Thần kì quan. Các thần quan trong một thời gian dài đã giao phó công việc cho người đại diện thì nay sẽ được phục hồi lại nhiệm vụ. Việc xem trọng các chức thần quan và nhấn mạnh chính sách Thần Phật phân li trở nên rõ ràng hơn từ bốn ngày sau đó. Các thần quan mang hình tướng của tăng sĩ Phật giáo phục vụ ở các đền thần được ra lệnh trả lại tăng vị, tăng quan, bỏ việc cạo đầu và bắt phải hoàn tục.²

Kéo dài hơn nghìn năm, rất nhiều người Nhật Bản tín ngưỡng cùng lúc hai tôn giáo là Thần đạo và Phật giáo vốn mâu thuẫn nhau từ trong bản chất.

Chẳng hạn, Thần đạo cho rằng kiếp hiện tại là thế giới phát sinh ra những điều vui thú, còn Hoàng tuyền (Yomi) là thế giới sau khi chết do sự ruỗng mục và dơ bẩn cai trị. Ngược lại, theo kinh điển Phật giáo thì đời hiện tại là cõi ta bà, vốn là thế giới để con người thọ nạn và đầy thử thách, tùy theo hành vi của mỗi người khi sống ở còi ta bà mà sau khi chết có thể đến được cõi cực lạc tịnh độ. Sự khác biệt căn bản giữa hai tôn giáo này thường được những người Nhật luận về tôn giáo xem như không có.³ Thay vào đó, thứ được chấp nhận rộng rãi là thuyết Bổn địa thùy tích (Honjisuijakii); theo thuyết này thì các vị thần Nhật Bản vốn là chư Phật và Bồ Tát vì muốn cứu tế chúng sinh mà hóa thân thành.⁴ (Chẳng hạn như thần Hachiman trong Thần đạo được sùng bái vội danh hiệu Đại Bồ Tát Hachiman⁵). Cùng với tuyên ngôn phục hồi thể chế chính trị và tế lễ là thể hợp nhất có từ thời Thiên hoàng Jimmu thì Phật giáo hiện tại, vốn là thứ tôn giáo ngoại lai, bị chối bỏ và bức hại.⁶

Thời đại mà Phật giáo đóng vai trò quan trọng hơn Thần đạo rất nhiều, khi các Thiên hoàng đều đi vào quỹ đạo là gia nhập Phật môn, lấy chữ “viện” (in) vốn là tên chùa chiền đặt sau danh hiệu của mình, đã kéo dài rất lâu. Nhưng ngay cả trong thời đại đó thì Thần đạo cũng chưa bị hoàng tộc làm ngơ một lần nào. Nghi thức quan trọng nhất mà Thiên hoàng thực hiện chính là nghi thức Thần đạo, một năm luôn bắt đầu bằng lễ “tứ phương bái” hay vái lạy bốn phía, vào giờ Dần (khoảng bốn giờ sáng) ngày nguyên đán thì Thiên hoàng hướng về thuộc tinh (ngôi sao bảo trợ vận mệnh của mình) cùng các vị thần trời đất tứ phương và lăng mộ phụ mẫu mà vái lạy, cầu cho ngũ cốc được mùa, ngai vàng trường cửu và quốc gia, quốc dân được an ổn. Nói cách khác, đây là nghi thức cầu nguyện tạ ơn với kiếp này, theo đúng thế giới quan hiện kiếp của Thần đạo. Tuy nhiên, bản thân thuật ngữ “thuộc tinh” cũng nói lên rằng nghi thức của Thần đạo chịu nhiều ảnh hưởng từ Đạo giáo. Các Âm Dương sư luôn được tin tưởng trong triều đình để bói sự cát hung, mọi chuyện trọng đại trong Ngự sở đều không được cử hành nếu không có chỉ thị của Âm Dương sư.

Sinh hoạt tôn giáo của người Nhật đầu thời Minh Trị gồm Thần đạo, Phật giáo trộn lẫn với những tín ngưỡng khác, trong số đó có những tín ngưỡng có thể gọi là mê tín. Việc coi trọng Thần đạo, trong đó có việc quyết định của chính phủ coi trọng Thần kì quan dĩ nhiên là có quan hệ mật thiết với địa vị đã được củng cố của Thiên hoàng. Theo tín ngưỡng Thần đạo thì Thiên hoàng là bậc đứng đầu thế giới. Nghi thức được cử hành khi ban bố Ngũ cá điều ngự thệ văn của Thiên hoàng cũng hoàn toàn tuân theo quy tắc của Thần đạo. Ngày hôm đó, nghi thức được bắt đầu ở Điện Shishin. Bá quan tham gia từ hàng chư hầu, quý tộc trở xuống đều mặc lễ phục, đội mão với những màu sắc khác nhau khiến cảnh quan trở nên hút mắt. Nghi thức được bắt đầu với lễ rải gạo và nước muối tẩy uế. Sau đó trưởng Cục Thần kì sự vụ là Shirakawa Sukenori tấu lên bài ca để thần linh giáng lâm. Sau lễ dâng đồ cúng cho chư thần, Thiên hoàng mặc lễ phục dẫn theo hai viên quan phó tổng tài (Sanjō Sanetomi và Iwakura Tomomi) và hai viên phù bật (Nakayama Tadayasu và Ōgimachi Sanjō Sanenaru) đến ngồi vào ngai. Ngai vàng quay về hướng nam⁷, hướng chéo về phía phải của bệ thần và được quây kín bằng bình phong tứ quý.

Sanjō Sanetomi bắt đầu tấu lên câu cầu nguyện theo quy tắc Thần đạo: “nói lên lời từ tận con tim, hỡi vị thần trời, hỡi vị thần đất….”⁸ Sau khi Sanjō kết thúc thì Thiên hoàng tiến đến tấm thảm trải trước bệ thần, vái lạy rồi dâng lên nhành cây sakaki được bọc trong vải bông. Tiếp theo, Sanjō cất lời đọc Ngũ cá điều ngự thệ văn với năm điều thệ nguyện như sau:

Một, tổ chức hội nghị rộng rãi. Dùng công luận để quyết đỉnh vạn cơ.

Hai, trên dưới một lòng, cùng thi hành kinh luân.

Ba, từ quan lại đến bình dân, mọi người đều được tự do thực hiện ý nguyện, cái chí của mình.

Bốn, phá bỏ lề cũ thói xấu, thi hành theo công đạo.

Năm, học hỏi tri thức từ thế giới, xây dựng hoàng quốc.

Thiên hoàng Minh Trị không phải là tác giả của bản thệ nguyện văn này, mà là Yuri Kimimasa và Fukuoka Takachika và được Kido Takayoshi chỉnh sửa cuối cùng.⁹ Trong số các học giả, cũng có những người xem nhẹ ý nghĩa của bản văn nhưng thật sự thì năm điều trong bản thệ văn này ẩn chứa ý nghĩa kêu gọi sự hợp tác từ toàn dân trong đợt tổng công kích Thành Edo được dự định vào năm tiếp theo cũng như công bố về việc Thiên hoàng thân chinh.¹⁰

Rõ ràng là sai lầm khi suy đoán rằng bản Ngũ cá điều ngự thệ văn này thể hiện ý hướng của các đầu não trong chính phủ về việc dọn đường cho chủ nghĩa dân chủ với thể chế hội nghị được tổ chức trong tương lai. Nhưng dù thế nào đi nữa thì cũng phải nói rằng nội dung của bản thệ văn này hoàn toàn mang tính cách tân. Ý tưởng của bản văn này chẳng những chưa từng thấy ở Nhật trước đây mà ngay cả ở các nước chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc cũng chưa từng thấy tiền lệ. Dùng “công luận” (nghị luận công cộng) để quyết định “vạn cơ” (mọi vấn đề chính trị quan trọng không phải là phương pháp truyền thống vốn có. Và việc “thi hành kinh luân” (phương sách kinh tế, trị quốc) được chia sẻ giữa các tầng lớp trên dưới (bỏ qua định nghĩa thế nào là trên, dưới) cũng là đặc quyền mà giai cấp bên dưới chưa từng được ban cho. Điều thứ tư trong thệ nguyện văn, “phá bỏ lề cũ thói xấu”, thật ra lại mang ý nghĩa mơ hồ và dễ gây ra những giải thích mâu thẫn. Thường thì những tập tục, cách thức truyền thống vốn được coi trọng và là tấm gương để đối chiếu với tình trạng đọa lạc hiện thời thì khó lòng mà gọi là “lề cũ thói xấu” được. Điều thệ nguyện cuối cùng, học hỏi “tri thức” từ thế giới cũng được xem là mâu thuẫn với khái niệm phục cổ Phục cổ tức là không phải cầu tìm nơi đâu bên ngoài nước Nhật mà chỉ cần lấy những thứ vốn có của Nhật Bản từ xưa để làm kim chỉ nam. Trong những năm về sau, có những lúc năm nguyên tắc trong bản thệ văn này được thu hẹp tầm ý nghĩa; có khi hiệu lực yếu đi, cũng có khi bị làm ngơ nhưng chưa bao giờ nó bị phủ nhận. Nội dung của bản thệ văn này vẫn tiếp tục sống trong tư tưởng của những con người mong muốn biến Nhật Bản thành một quốc gia cận đại với nền văn minh khai hóa.¹¹

Sau khi đọc xong Ngũ cá điều ngự thệ văn, hàng chư hầu và quý tộc đứng chầu đều kí tên vào thệ ước thư, thề sẽ cung kính tuân theo năm điều này. Thệ ước thư viết: “Cung kính phụng sự ý chỉ của thiên tử, nguyện dẫu có chết cũng dốc toàn lực để phụng hành, làm an lòng thiên tử”. Những vị quý tộc, chư hầu nào hôm đó vắng mặt đều có thể hôm sau vào chầu để kí tên. Tổng số người kí tên lên đến 767 người.

Có lẽ nhiều người sẽ tự hỏi không biết nghi thức này để lại ấn tượng như thế nào đối với Thiên hoàng Minh Trị. Thực tế là không có văn bản nào ghi lại ý kiến của Thiên hoàng, mà giả dụ ngài có kể với những người chung quanh về ấn tượng của mình thì những câu chuyện này cũng đã thất lạc và không còn được lưu đến ngày nay. Vì tuổi đời của ngài còn trẻ nên cũng có thể đoán rằng ngài không có cơ hội thảo luận khi soạn thảo bản thệ văn này. Hoặc cũng có thể là Thiên hoàng hoàn toàn không biết đến một câu nào trong bản thệ văn này, cho đến khi Sanjō Sanetomi đọc lên trong buổi lễ. Tuy nhiên, ta cũng dễ dàng tưởng tượng được buổi nghi lễ này, cũng như nội dung của từng lời thề đã gây xúc động với Thiên hoàng Minh Trị kể từ khi thời trị vì của ngài bắt đầu. Có lẽ vì tuổi hãy còn trẻ, kinh nghiệm còn ít mà lí tưởng được thể hiện trong Ngũ cá điều ngự thệ văn không làm lay động trái tim của Thiên hoàng Minh Trị. Và đúng là trong khoảng đầu thời trị vì của ngài, Thiên hoàng Minh Trị đã thể hiện sự đồng cảm đối với ngự thệ văn mà ngài đã thề sẽ tuân thủ.

Trong ngày công bố Ngũ cá điều ngự thệ văn, cáo dụ của Thiên hoàng cũng được ban bố dưới hình thức một bức thư. Nội dung của cáo dụ đề cập đến việc tán thưởng nghiệp lớn của tổ tiên, cầu nguyện cho thiên hạ vạn dân an thái, trên dưới đồng lòng khiến quốc uy vang dội nơi hải ngoại.

Từ khi lên ngôi thuở nhỏ, việc vốn không lường trước, thì Trẫm ngày đêm phiền não, không biết phải xử lí với ngoại bang như thế nào, không biết làm sao để được trung thực với tổ tiên. Kể từ thời trung cổ thì quyền uy của triều đình suy giảm, vũ gia chuyên quyền nên rốt cuộc triều đình tuy được kính trọng bề ngoài nhưng thực chất là bị xa lánh. Vì vậy, triều đình là bậc cha mẹ của vạn dân nhưng không còn hiểu được lòng dân, cuối cùng chỉ còn là cái tên hão. Ngày nay, thoạt trông thì sự kính sợ đối với triều đình càng lớn mạnh hơn trước, nhưng kì thực là uy quang đã suy yếu. Khoảng cách xa lìa kẻ trên, người dưới như khoảng cách giữa trời và đất. Trong tình thế như vậy, Trẫm phải cai trị thiên hạ ra sao. Bây giờ là lúc đổi mới triều chính, nếu từng người trong số vạn dân không có được cảnh sống phù hợp với họ thì đó là cái tội của Trẫm. Vì vậy, Trẫm sẽ nỗ lực không tiếc thân mạng, quyết tâm đương đầu với khổ nạn. Theo dấu nghiệp lớn của tổ tiên Trẫm thì thấy chỉ khi nỗ lực hết sức cho việc trị quốc thì mới có thể hoàn thành thiên chức của mình, làm trọn nghĩa vụ của người cai quản vạn dân.

Tổ tiên Trẫm trước đây đã từng cai quản mọi sự chính trị, tế lễ. Nếu có kẻ làm trái đạo bề tôi thì trừng phạt cái tội ấy. Lúc bấy giờ, nền chính trị của triều đình đơn giản và rõ ràng ở mọi mặt, Thiên hoàng không bị xa lánh như bây giờ, bề trên kẻ dưới tương thân, thượng hạ tương ái lẫn nhau. Nhờ đó mà ân huệ được ban phát mọi nơi trong thiên hạ, quốc uy chiếu rọi nơi hải ngoại. Đến gần đây, thế giới bước vào thời đại đón chào văn minh khai hóa. Bây giờ mọi quốc gia bốn phương đều có bước nhảy vọt đáng kể, duy chỉ có nước ta là kém cỏi về tình hình thế giới, cố chấp vào những tập quán cũ nên không tạo được kết quả gì trong việc đổi mới. Nếu như Trẫm sống đời ngày ngày an nhàn quanh quẩn trong Ngự sở, quên đi mối lo trăm năm thì nước ta sẽ bị các nước trên thế giới khinh nhờn, khiến cho tổ tiên nhục nhã, vạn dân chịu cảnh cơ cực. Vì vậy, nay Trẫm cùng bá quan chư hầu thệ nguyện sẽ kế tục nghiệp lớn của tổ tiên. Trẫm sẽ không ngại khó khăn khổ nạn mà sẽ tự mình trị nước bốn phương, mưu cầu sự an ổn cho vạn dân. Trẫm sẽ khiến quốc uy soi sáng nơi hải ngoại cách xa vạn dặm, mang lại cho thiên hạ vạn dân sự an bình, vững chắc như ngọn Phú nhạc (núi Phú Sĩ). Giờ đây thiên hạ đã quen với những thói xưa tật xấu, xem triều đình là đối tượng để tôn sùng mà không nhận ra nguy cơ đang tiến đến gần Thần châu. Từ lúc này, Trẫm quyết định chuyển sang hành động khiến trên mặt vạn dân lộ vẻ hoang mang, phát sinh nhiều điều nghi hoặc. Ở mọi nơi đều có kẻ nói lời hỗn loạn, nhưng nếu kẻ đó ngăn cản cái chí của Trẫm thì tức là ngăn không cho Trẫm bước đi trên con đường của bậc quân chủ vậy. Không chỉ vậy, Trẫm sẽ mất luôn cả thiên hạ mà tổ tiên để lại. Hỡi thiên hạ vạn dân, hãy hiểu cái chí Trẫm, hãy cùng Trẫm tiến lên. Hãy vứt bỏ tư kiến mà chọn chính nghĩa công đạo. Hãy phù trợ cho công việc của Trẫm để bảo vệ an toàn cho Thần châu. Đối với Trẫm, không còn gì hạnh phúc bằng nếu làm được việc khiến vong linh của tổ tiên được an ổn.¹²

Trong lá thư này có điều rất thú vị, vì nó khác biệt hẳn mọi lá thư do các vị Thiên hoàng Kōmei và những vị Thiên hoàng thời cận đại khác viết. Điểm quan trọng là lòng mong muốn được quan hệ gần gũi với quốc dân của Thiên hoàng. Ở đây, Thiên hoàng đổ cho chính quyền vũ gia đã bao bọc Thiên hoàng trong một thứ hào quang khiến vạn dân sợ hãi, nó ngăn cản người dân hiểu về ngài và đồng thời cũng khiến ngài không còn hiểu được lòng dân. Bây giờ Thiên hoàng sẵn sàng từ bỏ vai trò thụ động mà chuyển sang hành động tích cực vì đất nước. Đây chính là lời kêu gọi hợp tác của Thiên hoàng đối với quốc dân trong bối cảnh nhiều biến động lớn đang dần xảy ra. Rõ ràng, các vị Thiên hoàng trước đời Thiên hoàng Minh Trị không một ai nghĩ rằng sự hợp tác của quốc dân là không thể thiếu trong việc xây dựng đất nước.

Một ngày sau khi công bố Ngũ cá điều ngự thệ văn, lệnh cấm gồm năm điều của thái chính quan ban hành được thay vào chỗ lệnh cấm cũ của Mạc phủ. Nội dung lệnh cấm được chia thành hai phần chính. Phần đầu gồm ba bảng gần như kế thừa nội dung các lệnh cấm của Mạc phủ trước đây, hai bảng còn lại có nội dung ứng biến xử lí tình hình khẩn cấp hiện tại. Bảng lệnh cấm đầu tiên gồm có ba điều và là những điều điển hình như từ trước đến nay.

- Là con người phải giữ cái đạo luân thường.

- Phải biết thương cảm kẻ quan quả cô độc, phế tật.

- Giết người, đốt nhà, cướp tài sản là chuyện ác không được làm.

“Quan quả cô độc” là từ chung để chỉ những người trong cảnh ngộ neo đơn như bà góa, cô nhi, người già không con cái còn “phế tật” là từ chỉ những người mắc bệnh nan y không thuốc chữa, người khuyết tật.

Bảng lệnh cấm thứ hai không có gì khác so với lệnh cấm của Mạc phủ, cũng cấm kết bè kết đảng, nổi loạn, cấm dân bỏ lãnh thổ của mình để chạy đến nơi khác. Bảng thứ ba nghiêm cấm “Tà tông môn Cơ Đốc”, người nào biết kẻ tình nghi là tín đồ Cơ Đốc giáo thì áp giải đến quan để lãnh thưởng. Không ai thấy ngạc nhiên về ba bảng lệnh cấm đầu tiên vì cơ bản cũng không có gì khác so với trước đây. Nhưng nội dung của hai bảng còn lại mang tính thời sự và tình thế.

Bảng lệnh cấm thứ tư nhằm mục đích bẻ gãy đầu não của phe nhương di vốn vẫn còn đe dọa đuổi hoặc sát hại người ngoại quốc. Lệnh cấm nói từ nay đổi mới chính trị, phải tuân theo quy định của triều đình, giao du với quốc tế và thực hiện theo quy tắc chung của vạn quốc. Vì vậy, không được xâm hại người ngoại quốc, kẻ nào trái lại thì tức là trái lệnh triều đình, không chỉ gây ra quốc nạn mà còn làm mất tín nghĩa với quốc tế, khiến uy tín của hoàng quốc bị tổn thương nặng nề nên sẽ bị hình phạt chính đáng.

Mặt khác, kể từ sau khi Mạc phủ sụp đổ, quy tắc chuẩn mực trở nên lỏng lẻo, xuất hiện nhiều kẻ bất mãn với phiên trấn của mình nên bỏ xứ, đến sống ở nơi khác. Có lẽ bảng lệnh cấm thứ năm là để ngăn chặn việc này: “Nghiêm cấm dân rời bỏ bổn quốc, phàm có ý kiến gì với quốc gia, gia chủ thì được phép góp ý với thái chính quan”.

Các bảng lệnh cấm dựng lên khấp nơi trong toàn quốc rõ ràng có tác dụng thông báo đến quốc dân triệt để hơn so với việc đọc Ngũ cá điều ngự thệ văn trước mặt một số chư hầu, quý tộc. Bảng lệnh cấm thứ tư là bảng quan trọng vì nó mang ý nghĩa cáo chung của hoạt động nhương di.

Trong lúc đó thì Saigō Takamori cũng đang điều đình với Mạc thần Katsu Kaishū, về việc mở cổng giao nộp Thành Edo. Saigō Takamori nổi tiếng là người chủ trương nhương di trong suốt thời gian dài nhưng nay lại hỏi xin ý kiến của một người ngoại quốc là Harry Parkes, công sứ Anh quốc. Ernest Satow kể về đại diện của Mạc phủ, Katsu Kaishū như sau:

Katsu nói mình sẵn sàng giao tranh để bảo vệ tính mạng của Yoshinobu và cũng nói rằng mình tin tưởng vào tài năng của Saigō Takamori có thể ngăn chặn được đòi hỏi quá khích có thể khiến nội chiến kéo dài và gây mất danh dự cho Thiên hoàng. Katsu lại nhờ ngài Harry Parkes dùng tầm ảnh hưởng của mình đối với chính phủ triều đình để ngăn chặn thảm hoạ này trước khi nó xảy ra. Và ngài Parkes cũng đã hết sức tận tâm trong chuyện này. Ngày 28 tháng 4, khi Saigō đến thăm ngài Parkes ở Yokohama thì ngài mới cảnh báo Saigō rằng nếu chính phủ yêu cầu xử lí nặng nề đối với Yoshinobu và thuộc hạ, nhất là đòi trừng phạt thể xác, thì sẽ khiến các nước Âu châu phê phán, gây tổn thương cho uy tín của tân chính phủ. Đáp lại, Saigō nói rằng chính phủ không đòi hỏi lấy mạng của Yoshinobu, và cũng xử lí khoan dung với những kẻ xúi giục Yoshinobu tiến quân vào Kyōto.¹³

Thành Edo được giao nộp mà không đổ một giọt máu nào cũng là nhờ lời cảnh báo của người ngoại quốc này. Ngày 26 tháng 4, 60 người do tiên phong Hokkaidō, Tổng đốc Hashimoto Saneyana dẫn đầu cùng Saigō Takamori và các tham mưu, tiến vào Thành Edo. Thành chủ mới thay cho Yoshinobu là Tokugawa Yoshiyori quy thuận, tiếp đón họ ngoài hiên khu vực Tây thành. Một tuần sau đó, ngày 4 tháng 5, Thành Edo được giao nộp cho quan quân. Như vậy, đồn lũy cuối cùng của Mạc phủ cũng đã được giao cho đội quân của Thiên hoàng như đã hứa hẹn.

Trong thời gian đó cũng diễn ra một việc có ý nghĩa quan trọng đối với Thiên hoàng Minh Trị như việc giao nộp Thành Edo. Ngày 14 tháng 4, Thiên hoàng từ cổng Kenrei rời khỏi Ngự sở, lên đường đến Ōsaka. Ngài là tư lệnh quan tối cao của quan quân trong chuyến thân chinh. Thiên hoàng mặc lễ phục, ngồi kiệu thông hoa liễn, mang theo kính thần Yata-no-kagami. Đoàn hộ vệ bên ngài cũng mang theo cờ gấm phất phới. Đoàn người gồm 29 vị quý tộc do Thân vương Hirotsune, Sanjō Sanetomi và Nakayama Tadayasu dẫn đầu, ai nấy mình mặc giáp, đầu đội mão, cưỡi ngựa hộ tống hai bên. Dẫn đầu đội tiên phong là Thân vương Takahito. Hoàng thái hậu và các quý tộc, quan nhân khác cũng mặc lễ phục mà đưa tiễn đoàn người của Thiên hoàng. Khi kiệu qua phố Sanjō ở khu Sakai thì dân chúng đổ ra đường, quỳ gối để xem. Đoàn người tạm nghỉ chân ở Chùa Higashi Hongan-ji rồi tiến về Nam cung của thành Toba, Thiên hoàng dùng bữa trưa tại đó. Đoàn người đến Đền Iwashimizu Hachiman vào giờ Tuất (khoảng tám giờ tối) và Thiên hoàng nghỉ qua đêm tại đây. Đoàn đi khá thong thả nên khi đến điểm nghỉ chân ở Osaka, biệt viện của Chùa Hongan-ji là vào giờ Mùi (khoảng hai giờ chiều) ngày 15 tháng 4.

Có lẽ khoảnh khắc đáng nhớ duy nhất của Thiên hoàng trong chuyến đi lần này là khi ngài xem diễn tập quân hạm ở ngoài khơi Tempozan vào ngày 19 tháng 4. Cũng có thể đây là lần đầu tiên Thiên hoàng được tận mắt chứng kiến cảnh quan vùng nội hải Seto. Thiên hoàng lên một chiếc thuyền nhỏ bên bờ sông Aji để xuôi xuống hạ lưu. Quân đội tiến dọc theo hai bên bờ sông để bảo vệ thuyền. Thuyền của Thiên hoàng đến núi Tempozan vào giờ Ngọ. Tàu Denryū-maru của phiên trấn Saga bắn pháo chào mừng, rồi quân hạm Pháp đang neo tại đấy cũng nổ pháo hưởng ứng và cuối cùng, tàu Denryū-maru lại phát pháo lần nữa. Sau bữa trưa, Thiên hoàng được mục kích cuộc diễn tập quân hạm với quy mô lớn. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ luôn mô tả thái độ của Thiên hoàng Minh Tị là bình tĩnh lạnh lùng, không để lộ cảm xúc thì lúc này lại viết: “Thiên nhan mừng rỡ”.¹⁴ Quả đúng đây là một ngày hạnh phúc trong đời Thiên hoàng. Ngài đã thoát khỏi cái thế giới được bao bọc bởi những bức tường kín của Ngự sở, được chiêm ngưỡng sự hùng vĩ của biển cả mà không một thứ gì cản trở tầm mắt, được chào đón trong tiếng súng pháo của hải quân vang dội bốn phương.

Tuy nhiên, cuộc chiến Mậu Thìn vẫn chưa phải đã kết thúc. Những cuộc giao tranh vẫn tiếp diễn ở phương bắc. Enomoto Takeaki chỉ huy hạm đội của cựu Mạc phủ tiến lên Hokkaidō, còn trong Thành Edo thì Chương Nghĩa đội vẫn tiếp tục hoành hành. Chương Nghĩa đội là nhóm cựu thần của Mạc phủ, tuyên bố ủng hộ cựu tướng quân đã thoái vị ngay cả sau khi Thành Edo được giao nộp, đóng căn cứ tại Chùa Kan-ei ở Ueno. Đúng là cần nhiều thời gian để trấn áp những đội quân phản loạn này, nhưng mối đe dọa lớn nhất đối với quan quân đã không còn.¹⁵

Trong thời gian lưu trú tại Thành Ōsaka, vị Thiên hoàng trẻ tuổi dường như tỏ ra vui thích. Ngày 22 tháng 5, Thiên hoàng Minh Trị tiếp kiến Harry Parkes, công sứ toàn quyền đặc phái Anh quốc. Lần này Parkes mang theo thư ủy nhiệm từ Nữ hoàng Victoria. Đề đốc Keppel, Mitford, Satow cùng các thành viên trong đoàn công sứ và sĩ quan hải quân cũng đồng hành cùng Parkes. Buổi yết kiến diễn ra ở biệt viện của Chùa Higashi Hongan-ji. Vì trong lần yết kiến trước, đoàn công sứ Parkes bị tập kích nên lần này được bảo vệ nghiêm ngặt. Đoạn mô tả buổi yết kiến của Satow được biết đến rộng rãi như dưới đây:

Phía trên bệ cao nơi trong cùng là chiếc lộng thiên cái được đỡ bằng trụ sơn đen, bên dưới lộng là bức rèm được vén lên hết cỡ và Mikado ngồi ở đó. Chúng tôi đứng thành hai hàng, hàng bên phải gồm đề đốc đứng đầu và các sĩ quan hải quân, hàng bên trái gồm ngài công sứ đứng đầu, tiếp theo là các thành viên đoàn công sứ. Chúng tôi cùng tiến vào giữa sảnh, cúi đầu thi lễ ba lần. Lần đầu tiên là khi tiến vào giữa phòng, tiếp theo là bên dưới đàn và lần thứ ba là sau khi lên trên đàn. Trên đàn khá rộng rãi, đủ chỗ cho tất cả chúng tôi đứng. Khi cúi đầu kính lễ lần đầu, Mikado đứng dậy bên dưới lộng thiên cái, viên trưởng Cục Quản lí vấn đề ngoại quốc và một quan chức cao cấp khác quỳ gối hai bên tả hữu của ngai vàng. Hai bên tả hữu phía trước ngai đều có tượng sư tử gỗ nhỏ nhắn. Đây là tác phẩm từ những thời đại trước và được quốc dân Nhật Bản hết sức tôn sùng. Rất nhiều vị quan triều thần đầu đội mũ eboshi bằng giấy đen, mình mặc lễ phục gấm nhiều màu sắc đứng xếp thành hai hàng phía sau ngai vàng. Khi Thiên hoàng đứng dậy, phần trên của khuôn mặt ngài, gồm cả vùng quanh mắt, bị che khuất nên không thấy được. Nhưng khi ngài cử động thì tôi có thể nhìn rõ khuôn mặt ngài. Mặt ngài trắng toát, có lẽ là do trang điểm. Miệng ngài xấu, bị chứng mà bác sĩ gọi là hàm nhô. Nhưng nhìn chung tổng thể khuôn mặt có đường nét hài hoà cân đối. Lông mày của ngài được cạo sạch và được vẽ lại cách bên trên một inch. Y phục của ngài gồm áo khoác đen thả dài ra phía sau và phần áo như chiếc măng tô trắng kết hợp với chiếc quần dài màu tím rộng thùng thình…

Ngài Harry tiến ra trước, dâng thư của nữ hoàng cho Mikado. Mikado tỏ vẻ e thẹn và lúng túng nên rốt cuộc phải nhờ đến tay Yamashina-no-miya¹⁶ trong khi vai trò của vị quý tộc này là nhận lấy lá thư từ tay Mikado. Mikado không nhớ ra mình phải nói gì nên quay sang hỏi người bên tay trái, và cuối cùng cũng nói được câu đầu tiên. Khi đó, Itō Hirobumi liền đọc một mạch những câu phiên dịch được chuẩn bị sẵn.

Rồi ngài Harry lần lượt giới thiệu chúng tôi với Mikado, tiếp đến là giới thiệu đề đốc, rồi đề đốc bảo các sĩ quan đến yết kiến ngài. Mikado cầu chúc hạm đội của đề đốc được bình an vô sự. Sau khi kết thúc thì chúng tôi lại cúi đầu thi lễ như lúc đầu rồi lui xuống, trở về phòng đợi. Rồi chúng tôi chúc mừng lẫn nhau vì mọi chuyện đã kết thúc tốt đẹp.¹⁷

Theo miêu tả của Satow thì thấy dung nghi, thái độ của Thiên hoàng lộ rõ trạng thái tinh thần mẫn cảm của vị quân chủ trẻ tuổi phải đương đầu với những tình huống mà mình chưa quen. Mấy năm sau (1906), khi đón nhận huân chương Garter từ Vương tử Arthur, công tước xứ Connaught và là một thành viên trong vương thất Anh quốc, thì Thiên hoàng tỏ ra cực kì điềm tĩnh. Lúc này người tỏ ra căng thẳng chính là Vương tử Arthur chứ không phải Thiên hoàng Minh Trị. Ghi chép của người Nhật về việc yết kiến Thiên hoàng trong thời kì này cũng khá ít và đều thể hiện sự khiêm kính, Ōkubo Toshimichi được Thiên hoàng triệu tập đến Higashi Hongan-ji vào ngày 1 tháng 5, viết về dịp này trong nhật kí rằng đây là niềm vinh hạnh không gì sánh bằng, khiến ông xúc động bật khóc. Lần đầu tiên một phiên sĩ được gặp mặt Thiên hoàng nên không khỏi kinh sợ, mất tự chủ và uống nhiều rượu sau buổi gặp.¹⁸ Kido Takayoshi, Gōtō Shōjirō cũng được triệu tập đến yết kiến Thiên hoàng tại Higashi Hongan-ji vào ngày 9 tháng 5. Kido viết trong nhật kí rằng mấy trăm năm trước chưa từng có tiền lệ người bình dân không chức tước được đến gần thiên nhan như thế này. Vì quá xúc động nên Kido bật khóc ướt cả áo và lấy làm tiếc rằng lúc này vẫn chưa hoàn tất đại nghiệp Duy Tân. Đến chiều thì Thiên hoàng xem đấu sumō từ sau bức rèm.

Trong lá thư của Yokoi Shōnan gửi cho gia nhân ngày 13 tháng 7 cũng đề cập đến ấn tượng khi yết kiến Thiên hoàng như sau:

Khuôn mặt ngài dài, sạm đen. Giọng ngài trầm, dáng người thanh mảnh. Khí lượng của ngài tựa như của mười người. Tướng mạo ngài phi phàm, quả là bậc phi phàm, đáng sợ không sao tả xiết.¹⁹

So với khi ở Ngự sở thì cuộc sống của Thiên hoàng Minh Trị trong Thành Ōsaka thoải mái hơn nhiều. Ngài tận hưởng bầu không khí tự do mỗi ngày, và cũng tiếp tục học vấn trong thời gian lưu trú tại đây. Ngày 4 tháng 5, Thiên hoàng xem đấu kiếm từ sau bức rèm, sau đó nghe giảng về các sách Đại học, Tôn Tử và Tam lược. Hai quyển sau là sách binh pháp. Ngày 9 tháng 5, ngài được quan Tham dự Tanaka Kuni-no-suke giảng về sách Tôn Tử. Từ hôm đó trở đi, mỗi ngày Thiên hoàng đều được giảng về các sách Hán văn và sách Nhật gồm cổ sự kí, Tả thị truyện và Tôn Tử. Những bậc quý tộc trên 40 tuổi đều được tùy ý giảng dạy cho Thiên hoàng. Việc giáo dục của Thiên hoàng luôn là một trong những công việc giành được sự quan tâm hàng đầu của các cận thần.

Thời gian Thiên hoàng Minh Trị lưu trú tại Ōsaka đóng vai trò giúp các cận thần của ngài và một số người ngoại quốc được nhìn thấy, được tiếp xúc với ngài. Nhưng lúc này Tokugawa Yoshinobu đã cam chịu trừng phạt nên vai trò tư lệnh quan tối cao của ngài đã kết thúc. Ít lâu sau thì Thiên hoàng lên dự định quay về kinh đô. Đương nhiên là Ōkubo Toshimichi là người không vui với quyết định này. Điều Ōkubo mong muốn là thiên đô tới Ōsaka nên lo sợ rằng một khi Thiên hoàng trở lại Kyōto thì đâu lại vào đấy, ngài lại trở thành nhân vật xa cách với quốc dân như xưa.²⁰

Ngày 28 tháng 5, Thiên hoàng rời khỏi Ō saka, lần này tốc độ di chuyển khá nhanh so với lần rời kinh. Đến ngày hôm sau thì cả đoàn về đến Kyōto. Khi kiệu thông hoa liễn của Thiên hoàng vào đến cổng Sakai-chō thì các nhạc công nhã nhạc vừa tấu lên khúc Hoàn thành lạc (niềm vui về thành) vừa dẫn đường cho đoàn. Khi đoàn đến Đại cung Ngự sở và dinh Cửu điều Đạo hiếu thì hết thảy công hầu từ hàng tam chức cho đến chư hầu, bình dân không tước vị cũng đều áo mão chỉnh tề, ra nghênh đón Thiên hoàng. Thiên hoàng vào Điện Shishin, được các cận thần chúc tụng vào giờ Mùi. Sau đó ngài tắm gội, kết tóc rồi đến gặp hoàng thái hậu.

Hôm đó là ngày đẹp trời. Thị dân tầng tầng lớp lớp kéo đến xem, cất tiếng hoan nghênh chào đòn Thiên hoàng trở về. Cờ gấm, biểu tượng của chuyến thân chinh lần này, cũng được gỡ khỏi các cổng Kenrei, Kenshun và Gishū. Thiên hoàng Minh Trị đã trở về trong thắng lợi lần đầu tiên trong đời.

Từ “chính” (chính trị) đọc là “matsurigoto” (đồng âm với “việc tế lễ”) nên từ này đồng thời mang nghĩa “chính trị” và “tế lễ” trong thời thượng cổ. Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 645-646. Văn bản gốc của phần này trong Thái chính quan nhật chí, được xuất bản lần đầu tiên vào ngày 12 tháng 2 năm 1868.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 646. Người nào không muốn trả lại tăng vị, tăng quan thì làm đơn riêng. Lệnh cấm pha trộn Thần đạo và Phật giáo được ban hành ngày 21 tháng 4. Các tượng Phật trước được xem như thần bổn địa của Thần đạo, cùng chuông khánh, các loại Phật cụ khác được tách rời khỏi đền thờ Thần đạo. Thậm chí còn có người lên tiếng bài trừ tín đồ Phật giáo. Cùng tư liệu trên, trang 663.↩

Một ví dụ về sự hài hoà giữa Thần đạo và Phật giáo là cuốn nhật kí ghi chép hành trình đến tham bái Thần Cung Ise của tăng sĩ kiêm y sĩ ở Kyōto là Saka Jubutsu vào năm 1342. Trong đó không hề thấy sự mâu thuẫn nào trong đoạn trò chuyện giữa Jubutsu và viên tư tế của đền là Watarai leyuki.↩

Một ví dụ cho thời kì đầu của thuyết Bổn địa tùy tích bắt nguồn từ năm 937. Trong năm này, có hai vị thần được tuyên bố là hóa thân của Bồ Tát. Sau đó, dần dần tất cả các vị thần trong Thần đạo đều được cho là hóa thân của Phật hoặc Bồ Tát. Nhiều “bổn địa” (bản thể, bản nguyên) của các vị thần được cho là 13 vị Phật trong Chân Ngôn tông. Những hình thức như gia trì, linh phù bảo hộ,… trong Thần đạo đều do tiếp nhận từ giáo lí của Chân Ngôn tông. Chủ lưu của tư tưởng Thần - Phật hỗn hợp, gốc rễ của thuyết Bổn địa tùy tích này, được gọi là “Lưỡng bộ Thần đạo”. Sở dĩ có danh từ này vì hai cung trong (Toyouke) và ngoài (Kōdai) của Thần Cung Ise được xem là đồng nhất với hai mạn đà la trong Mật tông là Kim Cang giới và Thai Tạng giới.↩

Ngày 24 tháng 4 năm Keiō thứ 4, danh hiệu của thần Hachiman là Đại Bồ Tát Hachiman bị bỏ mất chữ Bồ Tát. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 682.↩

Cụm từ “phế Phật hủy Thích” (Haibutsu kishaku, bài trừ Phật pháp, hủy bỏ lời dạy của Thích tôn) thường được sử dụng trong thời kì này. Tuy nhiên, phương châm của chính phủ là tách li Phật giáo ra khỏi Thần đạo chứ không phải bài xích Phật giáo.↩

Cổ lai, bậc thiên tử Trung Hoa ngồi ở hướng bắc, mặt quay về hướng nam, nơi các đại thần, gia thần đứng chầu. Việc này được gọi là “nam diện” (ngoảnh mặt về phía nam).↩

Nguyên văn của đoạn văn tế này trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 648. Đoạn này kể quá trình trước khi Thiên hoàng đọc lời thề.↩

Yuri Kimimasa thảo án, tham khảo ý kiến của Fukuoka Takachika, chỉnh sửa lại, cuối cùng Kido góp ý chi tiết. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 652-655.↩

Tōyama Shigeki, Minh Trị Duy Tân, trang 227-228. Theo ý kiến của Tōyama thì Ngũ cá điều ngự thệ văn và những bố cáo tương tự của chính phủ đương thời vào đầu thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị, thoạt nhìn thì có vẻ như mang tính khai sáng, nhưng kì thực “chẳng qua chỉ là thứ thuốc gây mê trong thời kì mang nặng đẻ đau để khai sinh ra chủ nghĩa tuyệt đối dưới chế độ của Thiên hoàng”. Tōyama còn chỉ trích cụ thể ngự thệ văn, chẳng hạn như điều thứ ba cho phép mọi tầng lớp từ bình dân đến quan lại tự do thực hiện ý nguyện của mình. Tōyama nói dù có nhắc đến yếu tố “bình dân” nhưng chỉ mới dừng lại ở mức độ cho phép tầng lớp hào nông hào thương, tức nông dân, thương nhân có điều kiện về kinh tế, được nói lên tiếng nói chính trị ở một chừng mực nào đó.

Tanaka Akira (Cuộc Minh Trị Duy Tân dang dở, trang 24-26) cho rằng điều thứ nhất của ngự thệ văn chẳng qua chỉ là một câu khẩu hiệu trong định mệnh “dần chìm vào quên lãng”. Tanaka chỉ ra rằng tính khai sáng của ngự thệ văn là do bối cảnh đương thời, nhiều vụ sát thương người ngoại quốc xảy ra ở Nhật nên chính phủ bị liệt cường nghi ngờ, vì vậy cần thiết phải nhấn mạnh vào tính khai sáng. Tanaka còn dẫn lời Kume Kunitake rằng năm 1872, Kido Takayoshi hoàn toàn quên hết những điều trong ngự thệ văn. Điều này chứng minh rằng ngự thệ văn hoàn toàn không mang ý nghĩa to lớn gì.↩

Ngày 19 tháng 6, khi tiến hành cải cách chính thể, phương châm của chính phủ được công bố là tuân theo nội dung của ngự thệ văn. (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 708; Tanaka Akira, Cuộc Minh Trị Duy Tân dang dở, trang 28). Tanaka chỉ ra rằng những người chỉ đạo phong trào tự do dân quyền đề cao tính cách dân chủ của ngự thệ văn.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 649-652.↩

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 365-366.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 663.↩

Không hẳn người đương thời đều có chung ý kiến này. Kido Takayoshi ghi trong nhật kí rằng: “nếu tình thế như ngày nay kéo dài đến năm sau thì thiên hạ sẽ mệt mỏi, chính phủ của Thiên hoàng sẽ không thành lập được”. Đương thời, Kido phiền não vì kết quả của những trận giao tranh, và đây chỉ là một trong những kết quả đó.↩

Còn được biết đến với cái tên phổ biến hơn, là Thân vương Akira, trưởng nam của Thân vương Fushimi-no-miya.↩

Ernest Satow, Một Nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 370-371. Trong tư liệu phía Nhật (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 686) có đoạn Satow không đề cập đến: khi Parkes trình thư tín nhiệm của Nữ hoàng Victoria lên Thiên hoàng thì Parkes quá xúc động với lòng tôn kính, phải nhờ đến Thân vương Akira đỡ. Câu chuyện này không phù hợp lắm với ấn tượng về Parkes mà chúng ta biết.↩

Nhật kí Ōkubo Toshimichi, trang 452, được Asukai trích dẫn trong Minh Trị Đại Đế, trang 125.↩

Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 125. Lời của Yokoi được giới thiệu tóm tắt trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 705.↩

Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 126 trích dẫn một phần lá thư của Ōkubo gửi Kido ngày 25 tháng 5. Tham khảo thư ý kiến dời đô về Ōsaka của Ōkubo được trích trong Thiên hoàng và hoa tộc của Tōyama Shigeki, trang 6-8.↩

CHƯƠNG 17

THÂN VƯƠNG NỔI LOẠN

Chẳng bao lâu sau khi Thiên hoàng từ Ōsaka trở về Kyōto thì có bố cáo “vạn cơ thân tài” thông báo về việc Thiên hoàng thi hành chính vụ như sau:¹

Chúa thượng trẻ tuổi nên từ trước đến nay sống ở hậu điện,² nhưng từ bây giờ trở đi, ngài sẽ chuyển sang sống tại ngự điện phía trước theo mong muốn của ngài, và cũng là để thực hiện ngự thệ văn. Mỗi ngày, Chúa thượng sẽ đến Ngự học vấn sở,³ thi hành, mọi chính vụ, nghe quan phụ tướng⁴ tâu mọi sự. Thỉnh thoảng ngài cũng lâm ngự đến gian Bát cảnh⁵, khi rỗi rãi thì nghiên cứu văn võ. Đến giờ Thân (khoảng bốn giờ chiều) thì ngài trở vào ngự điện phía trước.

Trong thư của quan Tham dự Yokoi Shōnan của tân chính phủ cũng có đoạn bày tỏ xúc động trước sự tận tâm của Thiên hoàng với công việc.⁶ Theo Shōnan thì Thiên hoàng ngồi ở ngai cao hai chiếu giữa gian phòng rộng tám chiếu, từ sáng sớm đã tiếp kiến triều thần, hết lòng vì chính vụ. Bên phải chỗ ngài ngồi có đặt một đĩa thuốc lá.⁷ Khoảng hai, ba hầu cận⁸ đợi bên cạnh, cách ngài một khoảng, còn các triều thần khác thì chầu ở một bên ngưỡng cửa. Các quan nghị định, tham dự thì có khi một mình đến tâu trước mặt ngài, có khi thì nhiều người bước ra cùng lúc. Yokoi viết trong thư rằng cảnh tượng hết sức ấn tượng này chưa từng thấy từ hàng ngàn năm trước đó.

Cũng trong thời gian đó thì việc cải cách chính thể cũng được công bố rộng rãi, theo đó thì thái chính quan được phân làm ba quyền gồm hành pháp, lập pháp và tư pháp. Rõ ràng những người soạn thảo nên thể chế chính trị mới mẻ này đã tham khảo từ các nước Âu Mỹ.⁹ Tuy nhiên ý đồ cải cách không phải là để bắt chước ngoại quốc, mà là để thi hành các điều khoản trong Ngũ cá điều ngự thệ văn. Lúc này không một ai ngờ được rằng trong tương lai gần, nền chính trị dân chủ chủ nghĩa sẽ được thực hiện và theo đó, mọi người dân đều có cơ hội bình đẳng tham gia vào chính trị. Tuy chỉ có các vị thân vương, quý tộc và chư hầu mới có tư cách trở thành nhất đẳng quan, nhưng các phiên sĩ và bình dân có năng lực cũng có cơ hội trở thành nhị đẳng quan.¹⁰ Quan lại hành chính được tuyển chọn thông qua bỏ phiếu và quy chế nhiệm kì bốn năm cũng được ban hành.¹¹ Các quan chức được lòng dân cũng có thể tái ứng tuyển sau khi hết nhiệm kì. Mọi giai cấp, từ chư hầu, nông dân đến thương nhân đều được quy định nghĩa vụ gánh vác chi phí của tân chính phủ để củng cố võ bị, giữ gìn trị an. Người có chức tước được quy định đóng một phần ba mươi số bổng lộc của mình cho chính phủ. Nhiều quy định khác cũng được ban bố đồng thời, trong số đó có những quy định chi tiết, cụ thể được công bố rộng rãi đến mọi người dân. Mọi quy định của chính phủ đều nhằm xây dựng một quốc gia cận đại để không thua kém các quốc gia Âu Mỹ tiên tiến.

Lúc này những cuộc giao tranh vẫn còn diễn ra, nhất là ở vùng đông bắc và khu vực phía bắc. Các quý tộc đều được đề cử làm tư lệnh quan, phái đến những vùng bất ổn, bất chấp họ có được huấn luyện về mặt quân sự hay không. Chẳng hạn như trường hợp của vị quý tộc Saionji Kinmochi, một người nổi tiếng về văn tài, được đề cử đi trấn áp phương bắc vào ngày 23 tháng 4, và đến hôm sau thì đến thực địa ở Echigo. Có lẽ Saionji cũng như các vị tướng khác được chọn từ hàng ngũ quý tộc, chỉ là đại tướng trên danh nghĩa. Nhưng bản thân việc đề cử những nhân vật như thế này làm đại tướng đi trấn áp phản loạn cho thấy rằng bấy giờ người ta vẫn còn giữ tư tưởng văn võ song toàn.¹²

Trong số các quý tộc tham gia chiến đấu trong thời kì này thì nhân vật bí ẩn nhất chính là Thân vương Yoshihisa. Vị thân vương này còn được biết đến như Thân vương Kōgen, Thân vương Rinnō-ji và cuối cùng nổi danh với tên Kita Shirakawa-no-miya. Vị thân vương này là con trai thứ chín của Thân vương Fushimi-no-miya Kuniie, chào đời năm 1847. Năm 1858, khi được 11 tuổi thì vị này được đưa vào Chùa Rinnō-ji, ngôi chùa phái Thiên Thai dành cho hàng quý tộc ở Ueno thuộc Edo. Bấy giờ pháp thụy của Thân vương là Kōgen.¹³ Năm 1867, vị thần vương này trở thành trụ trì Chùa Rinnō-ji, một sự phá cách vì tuổi đời hãy còn trẻ. Với những dữ kiện như vậy thì dễ thấy nếu vị thân vương này sống trọn đời với việc sớm tối kinh kệ thì cũng không phải là lạ. Nhưng lúc bấy giờ, Tokugawa Yoshinobu thề vâng lệnh triều đình, đang bị giam lỏng tại Chùa Kan-ei ở Ueno lại nhờ đến Thân vương Rinnō-ji-no-miya lên kinh đô để sắp xếp cho mình gặp Thiên hoàng.¹⁴

Ngày 3 tháng 3 năm 1868, đầu tiên Yoshinobu cho sứ giả đến thăm Rinnō-ji-no-miya. Sứ giả khẩn nài Rinnō-ji-no-miya đến gặp Đông chinh đại tổng đốc, Thân vương Taruhito để cầu xin cứu mạng Yoshinobu. Tuy nhiên, Riimō-ji-no-miya từ chối với lí do rằng mình xuất gia từ nhỏ nên không rành chuyện thế tục, chuyện quốc gia đại sự vượt quá sức mình. Rinnō-ji-no-miya nói mình chỉ thông thạo kinh kệ chứ không có kinh nghiệm trong việc thuyết phục người khác, nên nếu cần thiết thì hãy nhờ người khác.

Ngày hôm sau, Yoshinobu đến thăm Rinnō-ji-no-miya, chính thức nhờ vả lên kinh. Kakuō-in Gikan thuộc ban trị sự của Chùa Rinnō-ji thay mặt thân vương trả lời rằng cha của Thân vương Rinnō-ji-no-miya là Thân vương Zenraku (Kuniie) ở Kyōto nay tuổi đã cao, nếu thân vương đi Kyōto thì e rằng khó lòng mà trở về Edo được. Khi đó, lòng dân Edo sẽ dao động, cho nên hãy chọn người khác đứng ra sắp xếp. Nếu như Thân vương Rinnō-ji-no-miya không trở lại Edo thì lòng người “dao động” cho thấy vị thân vương này rất được lòng người, ít ra là đối với dân chúng Edo. Có lẽ lí do của sự ái mộ này nằm ở quan hệ thân thích với hoàng thất.

Ngày hôm đó, Yoshinobu ra về trong thất vọng. Nhưng đến ngày 5 tháng 3 thì Yoshinobu mời Gikan đến, thông báo rằng Đông chinh đại tổng đốc Thân vương Taruhito đã rời khỏi Kyōto, đang dẫn quân tiến về Edo. Yoshinobu lại thỉnh cầu Gikan nhờ Thân vương Rinnō-ji-no-miya lên kinh gặp Thiên hoàng. Yoshinobu cũng gửi thư đến thân vương với nội dung tương tự vào ngày hôm sau. Ngày 7 tháng 3, Yamaoka Tesshū cùng các đại thần trong Mạc các cùng nhau kí tên, gửi thư đến nhờ Gikan. Có lẽ Yoshinobu kiên nhẫn thuyết phục Thân vương Rinnō-ji-no-miya là vì nếu thân vương lên kinh đô, yết kiến Thiên hoàng thì rất khó bị từ chối vì thân phận cao quý của ngài. Đây là cơ hội tuyệt hảo để được Thiên hoàng tha tội. Ngày 9 tháng 3, cuối cùng Thân vương Rinnō-ji-no-miya cũng đồng ý lên kinh, quyết định ngày khởi hành là ngày 13 tháng 3. Đoàn tùy tùng của thân vương chừng 80 người gồm các tăng lữ, võ sĩ, một thầy thuốc, một người chạy công văn, một đầu bếp, ba người chuyên về trà đạo cùng những người tạp vụ và người khiêng kiệu. Đoàn người có số lượng khá khiêm tốn so với thân phận của thân vương.¹⁵ Dự định đến Kyōto vào ngày 31 tháng 3.

Giờ Tỵ (khoảng mười giờ sáng) ngày 13 tháng 3, kiệu của Thân vương Rinnō-ji-no-miya xuất phát rời khỏi Ueno. Già trẻ lớn bé trong số họ hàng thân thích với các gia thần tùy tùng đều xếp hàng đưa tiễn. Ai nấy đều buồn rầu vì sợ rằng có lẽ nếu thân vương đến Kyōto thì sẽ không trở về Edo nữa. Thị dân Edo cảm động khi thấy Thân vương Rinnō-ji-no-miya vứt bỏ tình riêng, chấp nhận, lên kinh để cứu họ Tokugawa nên khi tiễn kiệu thì đứng hai bên đường mà khóc ròng.

Đoàn người đến Odawara vào ngày 17 tháng 3, chậm mất hai ngày so với dự định. Đấy giờ Thân vương Rinnō-ji-no-miya mắc bệnh cảm, trong người không khỏe nên cũng không đi thêm được nữa. Ngày 19, đội tiên phong của quan quân tiến vào Odawara. Phiên sĩ các phiên Satsuma, Chōshū và Ōmura đến gặp Gikan với tư cách là sứ giả của đại tổng đốc, hỏi mục đích của việc lên kinh và cảnh báo rằng đại tổng đốc nghi ngờ khi thấy nhiều võ sĩ đi cùng.. Sau khi hỏi nhiều câu khác thì sứ giả lệnh cho Thân vương Rinnō-ji-no-miya cứ lưu lại Odawara để đợi mệnh lệnh của đại tổng đốc, yêu cầu các võ sĩ tùy tùng trở về Edo. Thân vương thể theo yêu cầu mà cho họ trở về, chỉ giữ lại các tăng lữ bên mình.

Ngày 26 tháng 3, phiên sĩ Satsuma đến gặp thân vương, thông báo rằng đại tổng đốc sẽ đến phủ Sumpu (Shizuoka) vào hôm sau và muốn Thân vương Rinnō-ji-no-miya đến đó ngay. Thân vương xuất phát đến Sumpu rạng sáng ngày 27 trong khi trời đổ mưa to. Khi đoàn đi ngang qua làng Yumoto ở Hakone thì gặp đám binh lính Satsuma trên đường tiến về Odawara. Đám binh lính cất lớn tiếng hát bài trêu ghẹo Rinnō-ji-no-miya rằng:

Chả hiểu làm sao

Thân vương lên đường

Khi trời đổ mưa

Thối đất thối cát¹⁶

Đám lính đến gần kiệu, dùng lưỡi lê dí dí như đâm vào bên trong cửa. Bọn lính cũng đứng kín quanh các nhà được chọn làm khu vực nghỉ ngơi nên không còn chỗ dừng kiệu, thân vương buộc lòng phải tạm lánh đến ngôi chùa gần đó. Đến khi xuất phát thì lính tráng lại đứng kín cả con đường, số lượng đông hơn trước gấp bội. Chúng buông lời chế nhạo, làm bộ trêu ghẹo thân vương còn nặng nề hơn trước. Đoàn người dự định dừng chân ăn trưa tại Viện Kongō-ōin và đã chuẩn bị cơm hộp từ trước. Nhưng lúc này binh lính cũng chiếm cả viện nên đoàn buộc phải đi tiếp trong khi bụng đói meo. Đến khi trời tối thì mưa cũng không có dấu hiệu ngớt. Theo báo cáo từ người đến Mishima dò la thì các nhà trọ đã định từ trước thì nay cũng đầy ắp lính tráng, không một căn nào còn trống để nghỉ chân. Các thứ đồ dùng, dụng cụ ăn uống được gửi đến Mishima từ trước cũng được trả lại, và khi thân vương ăn tối thì trời đã gần sáng. Đêm đó, các gia thần đều mặc nguyên trang phục đi đường mà ngủ bên ngoài.

Chiều ngày 29 tháng 3, Rinnō-ji-no-miya đến phủ Sumpu sau chuyến đi dài ngày vất vả; Viện Sōji được chỉ định là nơi nghỉ chân nhưng thân vương cẩn thận từ chối. Khu vực quanh Viện Sōji có nhiều nhà của các tư tế đền Thần đạo Asama, họ kết thành Xích lâm đội, đứng về phía quan quân. Có tin đồn rằng Xích Tâm đội có ác cảm với Rinnō-ji-no-miya. Thật khó hiểu khi họ lại có ác cảm nặng nề với một người sống lánh đời như vậy. Cũng có thể là các tư tế đã biết được tin Rinnō-ji-no-miya lên kinh là để cầu xin cho cựu tướng quân.

Ngày 30 tháng 3, Rinnō-ji-no-miya yết kiến Thân vương Taruhito tại dinh đại tổng đốc. Rinnō-ji-no-miya đệ trình thư trần tình của Yoshinobu, nói rằng cựu tướng quân đã quy thuận triều đình, đang ẩn dật ở Chùa Kan-ei, Ueno và khẩn thiết cầu xin miễn tội. Thân vương Taruhito đáp lại rằng hành vi phản nghịch của Yoshinobu là quá rõ ràng và chiếu thảo phạt đã được ban ra nên bây giờ khó thay đổi gì được. Thân vương Taruhito cũng nói lại chủ trương của các tham mưu rằng: tuy Yoshinobu miệng nói quy thuận, chịu ở ẩn nhưng lí do đó chưa đủ để ngừng việc thảo phạt. Bản thân việc Yoshinobu biện minh cho hành động của mình trước đây trong thư trần tình cũng là chứng cứ rõ ràng cho thấy Yoshinobu không thừa nhận tội lỗi của mình. Rinnō-ji-no-miya đáp lại rằng bản thân mình khẩn khoản cầu xin như vậy không phải chỉ vì một mình Yoshinobu, mà còn vì bá tánh ở Edo. Nếu thị dân Edo biết được tin quan quân đang kéo đến gần, tấn công vào thành thì ắt sẽ sinh hỗn loạn. Nếu chuyện này lọt vào tai Thiên hoàng thì sẽ khiến ngài phiền lòng. Một lời này khiến các tham mưu dao động, tuy nghi ngờ nhưng cũng hứa hẹn sẽ suy nghĩ kĩ về thỉnh nguyện của Thân vương Rinnō-ji-no-miya.

Ngày 14 tháng 4, Thân vương Rinnō-ji-no-miya lại đến yết kiến Thân vương Taruhito, hỏi rằng làm sao để chứng tỏ thành ý quy thuận của Yoshinobu. Thân vương Taruhito đáp rằng mình sẽ hỏi ý kiến của các tham mưu. Tuy Thân vương Taruhito là đại tổng đốc nhưng các tham mưu mới là người quyết định quân lược. Hai tham mưu trả lời câu hỏi của Rinnō-ji-no-miya rằng hết sức đơn giản, chỉ cần Yoshinobu giao nộp thành trì và quân hạm là được. Rinnō-ji-no-miya thấy đề nghị hợp lí nên nói với Thân vương Taruhito rằng sẽ cho sứ giả đến truyền đạt với Yoshinobu về yêu cầu của các tham mưu, cốn mình thì tiếp tục lên đường đến Kyōto. Thân vương Taruhito phản đối, cho rằng nhiệm vụ của Rinnō-ji-no-miya đã kết thúc, không cần phải lên kinh nữa¹⁷ và hãy lập tức trở về Edo, truyền đạt điều kiện tạ tội với Yoshinobu và làm yên lòng dân chúng Edo. Hai ngày sau, Rinnō-ji-no-miya xuất phát trở về Edo.

Không có một tài liệu nào nói về tâm trạng của Rinnō-ji-no-miya lúc này ra sao. Nhưng có lẽ cũng dễ hiểu rằng Rirmō-ji-no-miya bực dọc vì tuy thân phận cao quý nhưng lại bị đám lính Satsuma trêu ghẹo vô lễ, bây giờ lại bị Thân vương Taruhito ra lệnh bắt trở về Edo. Rinnō-ji-no-miya vốn đã bất mãn với đội quân thảo phạt Tokugawa Yoshinobu do Satsuma cầm đầu, nay lại gặp những chuyện này nên cũng không hẳn là vô lí khi sau này, Rinnō-ji-no-miya luôn bắt tay với những người phản kháng chống lại quan quân.

Chẳng bao lâu sau khi trở lại Edo thì Chương Nghĩa đội đến tiếp cận Rinnō-ji-no-miya. Chương Nghĩa đội là đoàn thể các cựu Mạc thần, được thành lập ngày 16 tháng 3 năm 1868 với danh nghĩa để bảo vệ Yoshinobu. Đội quân này đóng căn cứ tại Chùa Kan-ei, ngôi chùa chôn cất dòng họ Tokugawa ở Ueno. Gikan, trị sự Chùa Kakuō-in cũng là một người hết lòng ủng hộ Chương Nghĩa đội. Việc Rinnō-ji-no-miya hợp tác với Chương Nghĩa đội (dù mang tính thụ động) có lẽ cũng là do ảnh hưởng từ Gikan. Các daimyō lớn vốn là cựu Mạc thần như nhà Hitotsubashi đều tranh nhau cắt tay lấy máu kí tên ủng hộ Chương Nghĩa đội, thề sẽ tiêu diệt phiên sĩ Satsuma, “gian thần bên cạnh chúa” và để gột rửa ô danh cho Tokugawa Yoshinobu. Chương Nghĩa đội được cựu Mạc phủ cho phép tuần tra trong Thành Edo cho đến khi Edo bị quan quân kiểm soát. Sự thật, Chương Nghĩa đội cũng giúp giữ gìn trật tự cho Edo nhưng khi quan quân kéo đến thì đội quân này giao tranh nhỏ lẻ với quân chính phủ, đôi khi còn cướp bóc của dân chúng. Khi quan quân kiểm soát Edo thì Thân vương Taruhito ra lệnh giải tán Chương Nghĩa đội và cảnh cáo các cứ Mạc thần như Yamaoka Tesshū và Katsu Kaishū rằng hành động của Chương Nghĩa đội sẽ càng gây hại cho Yoshinobu. Tuy nhiên, lời cảnh cáo không có tác dụng. Gikan mắng nhiếc Yamaoka thậm tệ rằng: “chuyện hôm nay trên danh nghĩa là triều đình, nhưng kì thực là do Satsuma và Chōshū gây ra”, “nhà ngươi đã bị Satsuma mê hoặc”, “kẻ có chí đều tập trung lên núi Ueno để báo ơn chủ”, “đây không phải chỉ vì mỗi mình cựu tướng quân, mà còn là để bảo vệ lăng miếu các đời Tokugawa”, “nhà ngươi là tên nghịch thần vong ơn”,…¹⁸

Quan quân muốn tấn công vào cứ điểm của Chương Nghĩa đội, nhưng lấy làm bất tiện khi Rinnō-ji-no-miya còn ở Ueno. Vạn nhất Rinnō-ji-no-miya mất mạng hay bị thương khi xảy ra giao tranh thì sẽ không tránh khỏi rắc rối. Vì vậy, quan quân bắt cha của Rinnō-ji-no-miya là Thân vương Zenraku viết thư giục Rinnō-ji-no-miya lên kinh để thăm hỏi Thiên hoàng. Biết được tin này, Chương Nghĩa đội phản đối kịch liệt. Rõ ràng, nếu Rinnō-ji-no-miya lên kinh thì quan quân sẽ nhân cơ hội đó mà tấn công vào Chùa Kan-ei. Chương Nghĩa đội thông báo với Rinnō-ji-no-miya rằng nếu ngài xuống núi thì cả lũ chúng tôi sẽ mổ bụng tự sát hết. Nếu ngài muốn xuống núi thì cứ dẫm lên xác chúng tôi mà xuống.

Thị dân Edo cũng phản đối việc Rinnō-ji-no-miya lên kinh, khẩn thiết cầu xin ở lại Edo. Họ tin rằng khi Rinnō-ji-no-miya còn ở lại Ueno thì nơi này sẽ không bị biến thành biển lửa. Việc này khiến Rinnō-ji-no-miya động tâm. Rinnō-ji-no-miya đã quyết định ở lại Ueno, nhưng đến hôm sau lại thay đổi. Trong số các tăng lữ, có người lo lắng cho an nguy của Rinnō-ji-no-miya mà thúc giục lên kinh nhưng cũng có người phản đối. Rõ ràng, nếu Rinnō-ji-no-miya lên kinh thì sẽ bị bắt hoàn tục, và đây là tổn thất lớn cho phái Thiên Thai. Đông chinh tổng đốc gửi một phong thư đến Rinnō-ji-no-miya, yêu cầu rời khỏi Ueno ngay lập tức để triển khai tấn công, nhưng thư này bị Gikan chặn lại.

Thân vương Taruhito không đợi được nữa. Rạng sáng ngày 4 tháng 7, quan quân bao vây Chùa Kan-ei, bắt đầu tấn công. Chương Nghĩa đội chống cự với lí do bảo vệ Rinnō-ji-no-miya. Cuộc chiến diễn ra ác liệt, Chương Nghĩa đội bị áp đảo về số lượng nên đành rút lui. Đến giờ Ngọ thì quân Satsuma chiếm được cổng Kuromon. Buổi sáng hôm đó, Rinnō-ji-no-miya vẫn ngồi tụng kinh trong điện như mọi ngày. Nghe thấy tiếng súng, các hầu cận đều khuyên Riimō-ji-no-miya rời đi nhưng thân vương không chịu rời cho đến khi tụng kinh xong. Trong lúc đó thì các tăng lữ mang ra bộ đồ dùng cho lúc khẩn cấp. Rirnnō-ji-no-miya cởi bỏ tăng y, khoác lên mình đồ giả trang.

Rinnō-ji-no-miya biết phải chạy đi đâu? Thân vương cùng một số ít tăng lữ lang thang trong lúc nguy khốn, lo sợ bị bắt. Có vẻ như Rinnō-ji-no-miya không có ý định về phía quan quân. Có lẽ thân vương nghĩ rằng cố gắng chịu đựng còn hơn ra đầu thú. Khi đang lang thang thì Rinnō-ji-no-miya được một thương nhân vốn mang ơn mình tìm đến, hướng dẫn đến nơi an toàn.

Cả đoàn đi theo thương nhân vào nhà một nông dân. Căn phòng chật hẹp nên không thể để thân vương tại đây được. Khi mở cửa nhà kho thì thấy bốn phía đều chất đầy nông cụ, rơm rạ và cỏ khô. Một góc nhà kho có khoảng trống chừng chín thước và Rinnō-ji-no-miya nghỉ tại đó. Các tăng lữ theo hầu thì ngồi quanh nền đất. Thân vương kêu lạnh thì họ mượn được hai cái chăn đầy bụi bẩn. Thân vương bảo các tăng lữ đừng kêu khổ và ném cho họ tấm chăn. Đến giờ Mão (khoảng ba giờ sáng) có nhiều muỗi, thân vương thức trắng đêm.¹⁹

Sáng hôm sau, họ mang đến cơm và canh miso. Đồ đựng cơm sứt mẻ và bẩn thỉu nên các thầy chùa vắt cơm thành nắm, dâng lên thân vương, còn bát canh miso bốc mùi thì để bên cạnh. Nhưng Rinnō-ji-no-miya hớp một ngụm canh, cười nói: “Dù là thân vương nhưng lúc như thế này cũng nên nếm mùi canh nhà dân cho biết”.

Có vẻ Rinnō-ji-no-miya đã đón nhận thử thách trong khi trốn chạy với một nụ cười. Nhưng quan quân cũng lệnh cho các phiên trấn truy tìm nơi ẩn náu của dư đảng Chương Nghĩa đội. Phủ đại tổng đốc hạ lệnh kẻ nào biết được Rinnō-ji-no-miya đang ở đâu phải trình báo ngay lập tức. Quan quân cũng bao vây dinh thự chúa phiên Kishū để truy lùng. Em gái của Rinnō-ji-no-miya vốn là chánh thất của chúa phiên Kishū nên bị nghi ngờ là lẩn trốn trong dinh. Vì điều này mà Ryōei, viện chủ Jishō-in ở Ichigaya (nơi Rinnō-ji-no-miya lẩn trốn) nghĩ rằng Thân vương Taruhito là kẻ thù, hoàn toàn không đáng tin. Ryōei khuyên Rinnō-ji-no-miya nên theo thuyền chạy đến vùng Ōu. Viện chủ còn giúp Rinnō-ji-no-miya giả trang, sắp xếp hộ vệ để đưa đến Shinakawa nhằm đưa thân vương lên quân hạm của Enomoto Takeaki đang đậu neo ở vịnh Shinakawa.²⁰

Đêm khuya hôm đó, đoàn Rinnō-ji-no-miya bơi thuyền nhỏ đến quân hạm Chōgei-maru và được tiếp đón tử tế. Enomoto cũng rời kì hạm Kaiyō-maru để lên quân hạm Chōgei-maru đón Rinnō-ji-no-miya. Enomoto đuổi hết người đi rồi hỏi Rinnō-ji-no-miya rằng nếu muốn đến phủ đại tổng đốc của Thân vương Taruhito thì mình sẽ lệnh cho thuyền viên đưa Rinnō-ji-no-miya đến đó an toàn. Nhưng nếu Rinnō-ji-no-miya muốn lên vùng Ōu ở phương bắc thì mình cũng sẵn sàng. Rinnō-ji-no-miya đáp lại rằng ngôi chùa ở Ueno đã bị đốt cháy, không còn chỗ trở về. Ở đâu trong Edo cũng đều nguy hiểm. Giả dụ có đến nhờ vả Thân vương Taruhito đi nữa thì cũng không có gì bảo đảm sẽ an toàn. Cho nên Rinnō-ji-no-miya muốn lánh nạn đến vùng Ōu, ẩn thân ở một ngôi chùa phái Thiên Thai, vốn là nơi chiến hoạ chưa lan đến. Rinnō-ji-no-miya định sẽ đợi đến khi quan quân bình định xong cả nước. Enomoto nói sẽ tuân theo ý muốn của Rinnō-ji-no-miya, nhưng cũng đòi thân vương viết tay xác thực rằng đây là ý muốn của mình, để tránh lặp lại sai lầm như thời Nam Bắc Triều. Enomoto viện dẫn đến trường hợp Nam Bắc Triều vào thế kỉ 14, khi hai vị Thiên hoàng dẫn binh đánh nhau để tranh giành quyền lực, cho thấy rằng Rinnō-ji-no-miya là người đứng đầu một phe đấu tranh giành quyền lực đất nước với Thiên hoàng Minh Trị.

Một thuyết nói rằng bản viết tay của Rinnō-ji-no-miya được xem như sắc thư và bản thân Rinnō-ji-no-miya cũng phong quan tước cho Enomoto cùng các Mạc thần khác khi thành lập một triều đình mới.²¹ Nếu đây là sự thật thì rõ ràng Rinnō-ji-no-miya đã xem mình như một vị Thiên hoàng ở phương bắc, nếu không thống trị toàn Nhật Bản thì cũng cai trị một nửa đất nước.²² Thật khó nói về ấn tượng đối với Thân vương Rinnō-ji-no-miya được hình thành theo thuyết này. Rõ ràng nếu như vậy thì Rinnō-ji-no-rniya thiếu hẳn nhận thức mình đang ở vị thế nào. Vì sợ bị lôi kéo vào vòng chiến loạn mà Rinnō-ji-no-miya lánh nạn lên phương bắc. Nhưng đó lại là trung tâm của các thế lực phản triều đình. Và dĩ nhiên Rinnō-ji-no-miya không phải là con nít, nhưng thật khó để liên kết một Rinnō-ji-no-miya kém sự đời với một Rinnō-ji-no-miya liên kết với thế lực phản loạn.

Ngày 17 tháng 7, Rinnō-ji-no-miya lên bờ ở cảng Hirakata ở phiên Aizu, đến ngày 25 tháng 7 thì tiến vào Thành Wakamatsu, cứ điểm vững chắc của phe chống chính phủ. Ngày 18 tháng 7, Quyền Đại nạp ngôn Tokugawa Mochiharu và Trung nạp ngôn Tokugawa Yoshiyori cùng kí tên vào thư kêu gọi phủ Đông Chinh đối xử tử tế với Rinnō-ji-no-miya. Trong thư nói Rinnō-ji-no-miya bị bọn giặc ép phải chạy trốn.²³ Tuy nhiên, sự thật là Rinnō-ji-no-miya không hề bị giặc nào ép làm trái ý mình. Cụ thể là Rinnō-ji-no-miya đã từ chối đề nghị của Enomoto đưa mình đến phủ Đông Chinh an toàn. Theo lời của chính Rinnō-ji-no-miya thì bản thân mình quyết tâm tránh chiến loạn, chỉ một lòng mong cầu hoà bình, nhưng Rinno-ji-no-miya lại trở thành lợi thế cho quân phản loạn. Việc bảo hộ một ai đó trong hoàng tộc sẽ khiến quân phản loạn như được ban cho cờ gấm.

Tiếp theo sau “minh ước thư Shiroishi” được kí kết vào tháng 5, đến ngày 22 tháng 6 lại hình thành nên liên minh các phiên vùng Ōu. Một tháng sau, khi Rinnō-ji-no-miya xuất hiện ở Ōu thì thân vương được nài nỉ trở thành “biểu tượng” cho liên minh. Liên minh các phiên này còn đề nghị Rinnō-ji-no-miya trở thành tổng tài, thống lĩnh quân sự nhưng thân vương khéo léo từ chối với lí do mình là người tu hành. Ngày 4 tháng 8, Rinnō-ji-no-miya trở thành minh chủ của liên minh các phiên vùng Ōu. Ngày hôm đó diễn ra hội nghị các phiên, và quy định gồm bảy điều về vị trí của minh chủ được thành lập. Dưới đây là ba điều đầu tiên trong quy định.

Một, Thành Shiroishi là nơi cư ngụ của minh chủ.

Hai, chi phí cho minh chủ là từ thu nhập của lãnh địa của cựu Mạc phủ.

Ba, Chương Nghĩa đội có trách nhiệm bảo vệ minh chủ.

Ngày 30 tháng 8, Rinnō-ji-no-miya chuyển về Thành Shiroishi. Rinnō-ji-no-miya tham dự hội nghị liên minh các phiên, làm trọn vai trò minh chủ cả trên danh nghĩa lẫn thực tế. Chúa phiên Sendai và chúa phiên Yonezawa được chọn làm tổng đốc, từ hàng tham mưu trở xuống cũng được chọn để thành lập một “triều đình” mới, đối lập với triều đình Kyōto. Theo ghi chép của Kikuchi Yōsai (1788-1878)²⁴ thì ngày Rinnō-ji-no-miya nhậm chức minh chủ, tức ngày 4 tháng 8, được đổi niên hiệu thành năm Taisei thứ nhất của vùng Ōba, Rinnō-ji-no-miya lên ngôi, trở thành “Hoàng đế Tōbu”.²⁵ Văn bản này không được các chứng cứ khác nhắc đến nên không rõ là đáng tin đến mức độ nào. Tuy nhiên, bản thân sự tồn tại của văn bản này cũng cho thấy việc này không hẳn là không thể xảy ra.

Rinnō-ji-no-miya vẫn lưu lại phương bắc cho đến khi cuộc chiến kết thúc trong thất bại của phe nổi loạn. Khi binh lực của liên minh các phiên Ōu tổn thất nặng nề, nhìn thấy kết cục thảm bại thì ngày 22 tháng 10 năm 1868, Rinnō-ji-no-miya viết thư biện minh, tạ tội về hành vi của mình đối với triều đình. Rinnō-ji-no-miya viết: “Bần tăng xin sám hối về hành vi đối với triều đình”. Đương thời còn có tin đồn rằng liên minh các phiên còn lập kế hoạch bắt cóc Rinnō-ji-no-miya, đem lên thuyền để đưa sang ngoại quốc và thân vương liên tục bị giám sát chặt chẽ. Nhưng thực tế là Rinnō-ji-no-miya có thể tự do đến Sendai rồi đến Tōkyō vào ngày 25 tháng 11. Tháng 12, có quyết định được ban ra cho Rinnō-ji-no-miya:

“Rinnō-ji-no-miya đánh mất đại nghĩa nên được gửi đến chỗ Fushimi-no-miya. Lập tức đến Kyōto chịu tội quản thúc”. Ngày 17 tháng 11 năm 1869, Rinnō-ji-no-miya mãn hạn chịu tội quản thúc và được phục hồi địa vị Fushimi-no-miya. (Không chỉ riêng trường hợp này mà mọi thành viên của hoàng thất đều như vậy, sau khi chịu tội đều được phục chức). Triều đình tỏ ra khoan dung độ lượng khi đối xử với Rinnō-ji-no-miya, nhân vật trung tâm trong cuộc phản loạn chống lại mình.²⁶ Năm 1870, Rinnō-ji-no-miya rời cảng Yokohama, sang Mỹ, Anh quốc, cuối cùng là Đức để học về quân sự. Năm 1872, vị thân vương này nối nghiệp nhà Kita Shirakawa-no-miya và những năm cuối đời được biết đến với cái tên này. Năm 1895, Rinnō-ji-no-miya qua đời vì bệnh khi đang xuất chinh sang Đài Loan trong vai trò cận vệ sư đoàn trưởng.

Còn một nhân vật khác cũng là trung tâm gây ồn ào trong hoàng tộc là Thân vương Asahiko. Ngày 1 tháng 10 năm 1868, Thân vương Asahiko bị gửi đến phiên Hiroshima chịu quản thúc vì bị nghi ngờ dính líu đến âm mưu lật đổ chính phủ. Năm trước đó, vị thân vương này cũng bị triều đình xử tội phải ẩn cư. Nhưng vào tháng 8 năm 1868, có mật báo rằng Thân vương Asahiko âm mứu phục hồi chính quyền Tokugawa, lập kế hoạch gửi hạm đội do Enomoto Takeaki chỉ huy đến Ōsaka, Tango và Wakasa rồi cho lính đổ bộ ở những nơi đó để gây phản loạn chống triều đình.²⁷ Sau khi điều tra thì triều đình xác thực được tội trạng nên Thân vương Asahiko bị tước bỏ địa vị thân vương và danh hiệu danjōin, mất tư cách con nuôi của Thiên hoàng Ninkō. Tuy nhiên, tội trạng cũng được giảm nhẹ và đến tháng 1 năm 1872 thì được miễn tội quản thúc, sau đó được phục hồi địa vị thân vương trở lại.

Trong thời kì này, cuộc nổi loạn chống lại chính phủ triều đình được biết đến nhiều nhất chính là đợt phản loạn của Enomoto Takeaki. Năm tháng sau khi Thành Edo được giao nộp cho quân chính phủ, Enomoto cùng đội quân hạm tám chiếc bỏ chạy. Sau khi đến cảng Hirakata (nơi Rinnō-ji-no-miya lên bờ) thì Enomoto tiến về xứ Ebisu (Hokkaidō). Enomoto giành thắng lợp áp đảo trước hai phiên Matsumae và Hirosaki, chiếm lĩnh thành trại Goryōkaku ở Hakodate. Ngày 14 tháng 1 năm 1869, Enomoto thông qua công sứ Anh, Pháp mà gửi thư cầu xin lên triều đình, xin được ủy nhiệm việc khai khẩn đất hoang ở vùng Ebisu. Tuy nhiên, ngày 26 tháng 3, Iwakura Tomomi cũng thông qua hai viên công sứ mà gửi thư phúc đáp rằng trong thư cầu xin của Enomoto có nhiều điểm tiền hậu bất nhất, nên không thể thoát khỏi mang tiếng là giặc. Có thể “nước cộng hoà Ebisu” trong lá thư của Enomoto đã khiến Iwakura đáp trả nặng nề như vậy. “Nước cộng hoà Ebisu” chỉ được hai nước Anh và Pháp thừa nhận như một quốc gia (vốn dĩ là một tiểu hạm đội) đi kèm điều kiện khi đóng tại Hakone. Đó là đất nước của những kẻ ủng hộ Mạc phủ, muốn xây dựng một đất nước với cuộc sống được dựa trên những giá trị truyền thống của Mạc phủ. Tuy nhiên, thử nghiệm này đã thất bại hoàn toàn vào ngày 27 tháng 6 năm 1869. Enomoto đầu hàng quan quân do Kuroda Kiyotaka chỉ huy. Đợt phản kháng của Enomoto là cuộc phản loạn kéo dài lâu nhất trong số những cuộc đụng độ nổ ra cùng với cuộc Minh Trị Duy Tân.²⁸

Đợt phản loạn với quy mô lớn và cũng là cuối cùng xảy ra trong thời kì ngay sau cuộc Minh Trị Duy Tân cũng bắt đầu từ những sự kiện nhỏ, và được W. E. Griffis viết lại như sau:

Năm 1871 có đợt nổi loạn nhằm lập nên một vị Mikado mới, phục hồi lại chế độ cũ. […] Mọi chuyện đều được lập kế hoạch theo cách thức cũ kĩ. Đầu tiên là cần tìm kiếm một người nào đó trong hoàng tộc. Chỉ cần nắm được một vị thiên tử trong tay, những kẻ phản loạn sẽ tiến hành mọi chuyện với danh nghĩa của thiên tử, được ban cho tính thần thánh cũng như yếu tố danh chính ngôn thuận.²⁹

Tháng 4 năm 1871 cũng xuất hiện một âm mưu khác. Hai quý tộc (Toyama Mitsusuke và Otagi Michiteru) âm mưu cải cách chính thể và thực hiện lí tưởng nhương di của Thiên hoàng Kōmei. Lúc này vật giá leo thang khiến dân chúng cơ cực, cộng với việc dời thủ đô đến Tōkyō khiến Kyōto trở nên hoang phế, người ngoại quốc được tự do đi lại khắp đất nước nên đâu đâu cũng thấy ảnh hưởng của họ. Bất mãn với hiện trạng này, hai người này đã bắt tay với các quý tộc khác, trong đó có gia thần của Thân vương Asahiko để tạo phản. Theo Griffis thì “một phần kế hoạch bao gồm việc phóng hỏa thiêu Tōkyō, bắt Thiên hoàng quay về Kyōto để cải tổ toàn bộ hệ thống chính trị”.³⁰ Một người chủ trương sẽ đánh bom vào tòa nhà chính phủ ở phủ Kyōto, giết chết hết bọn quan lại tà ác trong đó. Một người khác lại âm mưu quét sạch người ngoại quốc ở Kōbe. Nhưng may mắn là kẻ tình nghi bị bắt giữ trước khi thực hiện kế hoạch. Và ngay cả sau khi bị bắt, Toyama và Otagi cũng tỏ thái độ miệt thị pháp lệnh của triều đình, rõ ràng là có ý âm mưu vi phạm pháp lệnh. Vì lí do nào đó mà cả Toyama và Otagi đều bị ra lệnh phải tự sát vào ngày 12 tháng 1 năm 1872. Những kẻ tòng phạm của Toyama và Otagi cũng bị trừng phạt, trong đó có kẻ bị giáng xuống dân thường, có kẻ bị hình phạt chung thân.

Ngoài những đợt nổi loạn của các quan chức cao cấp thì còn có những đợt nổi loạn của nông dân. Chỉ tính riêng trong năm 1868 đã có 126 vụ, phần lớn xảy ra ở Kōzuke và hầu hết là do các cựu thần Mạc phủ và những kẻ trốn phiên xúi giục nông dân gây ra. Tuy nhiên, mục tiêu của những vụ phản loạn này không phải là chính phủ trung ương, mà là các thương gia giàu có hay chính quyền phiên trấn. Vì vậy cũng có những vụ nổi loạn mang lại kết quả có lợi cho chính phủ.³¹

Không rõ vị Thiên hoàng trẻ tuổi có nghe thấy những tiếng kêu bất mãn đối với sự cai trị của triều đình không. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ không ghi chính xác về việc đó. Nhưng hiển nhiên là Thiên hoàng Minh Trị cũng đã nắm được một cách khái quát về hiện trạng này.³² Và hẳn ngài cũng đã nghe đến việc của Rinnō-ji-no-miya và Thân vương Asahiko. Cả hai người này đều là con nuôi của Thiên hoàng Ninkō, những nhân vật có vị trí tối cao trong hàng ngũ quý tộc. Những thắng lợi của quan quân ở phía bắc cũng được báo cáo cho Thiên hoàng cùng với lời bảo đảm rằng tình hình đã yên ổn. Cũng có thể là trong thời kì này, Thiên hoàng Minh Trị đã chuyển hướng quan tâm của mình ra khỏi những chuyện quân sự. Lễ kế vị sắp diễn ra và chuyến đi đến Edo cũng đã được dự định. Cả hai chuyện này đều ảnh hưởng trực tiếp đến Thiên hoàng hơn những chuyện chiến đấu ở nơi xa xôi nào đó. Tuy nhiên, rõ ràng Thiên hoàng cũng đã nhận ra rằng cần phải trấn áp những cuộc nổi loạn nổ ra lần lượt, để nhổ tận gốc mối đe dọa Mạc phủ phục hồi.

Nguyên văn tròng Tōyama Shigeki, Thiên hoàng và hoa tộc, trang 9. Bố cáo đề ngày 13 tháng 6 năm 1868. Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 705.↩

Nơi Thiên hoàng sinh hoạt riêng tư, do nữ quan quản lí, tương đương với “seraglio” ở Thổ Nhĩ Kỳ.↩

Một nguồn khác ghi là Thiên hoàng đến Ngự học vấn sở vào giờ Thìn (khoảng tám giờ sáng). Tham khảo Tōyama shigeki, Thiên hoàng và hoa tộc, trang 9.↩

Chức quan cao nhật đương thời Iwakura Tomomi va Sanjo Sanetomi vừa giữ chức nghị định vừa kiêm chức phụ tướng.↩

Gian Bát Cảnh (Hakkei no ma) là phòng làm việc của phụ tướng. Minh Trị Thiên hoàng kỉ ám chỉ Thiên hoàng đến gian Bát Cảnh là để xem phụ tướng có chú tâm vào việc nước hay không.↩

Tóm tắt trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 705-706.↩

Đây là một chi tiết không thấy ở sách nào khác, cho thấy Thiên hoàng hút thuốc vào thời kì này.↩

Bí thư cá nhân của Thiên hoàng, mới được đặt ra. Quy định với những người này như sau. Một, không được tiết lộ với người khác về những chuyện xảy ra khi có mặt Thiên hoàng. Hai, không được tâu trực tiếp việc chính trị mà không thông qua các quan lớn. Ba, cẩn thận ngôn động, không được nói năng, hành động vô lễ, thô tục trước mặt Thiên hoàng. Bốn, trong khi thi hành nhiệm vụ, bất kể ngày đêm, không được quên ơn bề trên, không được có hành động mạo phạm đến thiên uy, không được phô trương quyền uy đến trong hoặc ngoài cung đình. Ngoài ra còn có sáu quy định khác về việc thi hành nhiệm vụ (Tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 706-707). Rất khó để tìm người hội đủ điều kiện từ các quý tộc, nhưng cuối cùng cũng chọn được mười người. Tên của mười người này được ghi ở trang 707.↩

Ernest Satow đã xem nhiều pháp lệnh được quy định, mới nhất trong số đó là pháp lệnh vào tháng 6. Satow viết rằng có thể thấy được ảnh hưởng học thuyết chính trị Mỹ trong pháp lệnh này và nghĩ rằng Ōkuma, đệ tử của tiến sĩ Verbeck, cùng người cùng phiên là Soejima nắm vai trò quan trọng trong việc ban hành pháp lệnh. Trong một điều mục có câu từ cho thấy Thái chính quan (chính phủ) có quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp. Một điều mục khác cho thấy tất cả các quan đều có nhiệm kì bốn năm, được tuyển chọn bằng cách bỏ phiếu, người chiếm nhiều phiếu nhất sẽ được bổ nhiệm (Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 377).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 707. Những nhân vật được bổ nhiệm làm nhị đẳng quan trong thời kì này đều là những người có tên tuổi sáng chói như Gotō Shōjirō, Kido Takayoshi, Ōkubo Toshimichi, Soejima Taneomi và Yokoi Shōnan.↩

Tuy nhiên trong đợt tuyển cử đầu tiên, một nửa số người trúng tuyển có nhiệm kì kéo dài thêm hai năm.↩

Ngày 11 tháng 9, Iwakura Tomomi tâu lên Thiên hoàng rằng mình muốn dẫn 2.000 binh sĩ, phiên Saga xuất chinh. Trong thư, Iwakura thừa nhận rằng mình sinh ra trong giai cấp quý tộc nên không có kiến thức gì về trận mạc, nhưng vẫn muốn chiến đấu với quân giặc phương bắc, thử sức hèn mọn của bản thân. Rốt cuộc Iwakura từ bỏ suy nghĩ của mình, nhưng không phải vì thiếu kinh nghiệm quân sự (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 774-775).↩

Đây là tên được dùng trong hầu hết văn thư ghi lại hoạt động của thân vương trong năm 1868 nhưng tác giả (Keene) quyết định sử dụng cái tên phổ biến hơn là Rinnō-ji-no-miya.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 618; Mori Ōgai, Sự tích Thân vương Yoshihisa (Toàn tập Ōgai, cuốn 3, trang 510-513).↩

Arima Yorichika, Cuộc đời của Kitashirakawa-no-miya (Bungei shunju, số 105). Thân phận của thân vương cần đến vài trăm người theo hầu.↩

Mori Ōgai, Sự tích Thân vương Yoshihisa, trang 516.↩

Theo Arima (Cuộc đời của Kitashirakawa-no-miya, trang 247) thì Iwakura nghĩ rằng Thân vương Rinnō-ji-no-miya ảnh hưởng đến Thiên hoàng, can thiệp vào kế hoạch tấn công Thành Edo. Dù Iwakura đã gửi đội quân đông chinh đi nhưng vẫn quyết định không tấn công Thành Edo vì tiếc không muốn để Katsu Kaishū, người thương lượng phía Mạc phủ, phải chết.↩

Shibusawa Eiichi, Truyện ông Tokugawa Yoshinobu, cuốn 4, trang 248.↩

Mori Ōgai, Sự tích Thân vương Yoshihisa, trang 532.↩

Cùng tư liệu trên, trang 535-536.↩

Takigawa Masajirō, Vị Thiên hoàng không được biết đến, trang 126. Takigawa nghe trực tiếp chuyện này từ học giả Osatake Takeki.↩

Vùng này tuy nằm ở phía bắc Nhật Bản, nhưng thường được gọi là phía đông. Thân vương, vị Thiên hoàng ở đó được gọi là “Đông vũ” (Tōbu), trong khi quân đội của chính phú được gọi là “Tây quân”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 736. Earnest Satow cũng có cùng ý kiến.↩

Tác giả của cuốn Zenken Kojitsu (Tiền hiền cố thực) ghi chép tiểu truyện của 500 nhân vật kiệt xuất (Thiên hoàng, trụng thần, liệt phụ), từ đời Thiên hoàng Jimmu cho đến đời Thiên hoàng Go-kameyama. Cuốn sách này được xuất bản từ năm 1836 cho đến năm 1868.↩

Sasaki Suguru, Chiến tranh Mậu Thìn, trang 132. “Đông vũ” và “Đông bộ” có cùng phát âm (Tōbu) nhưng khác ý nghĩa, Tây bộ là miền do Thiên hoàng Minh Trị cai trị, còn đông bộ chỉ phần phía đông do Rinnō-ji-no-miya cai trị. Việc phân chia đất nước này giống với thời loạn Taira no Masakado vào thế kỉ 10. Masakado chiếm miền đông, xưng là “Tân hoàng”.↩

Mori Ogai, Sự tích Thân vương Yoshihisa, trang 557. Rinnō-ji-no-miya được ban tước vị tam phẩm trong hoàng tộc vào ngày 14 tháng 2 năm 1872. Trong cùng ngày, người anh trai là Thân vượng Asahiko cũng được phong tam phẩm. Tokugawa Yoshinobu được phong tòng tứ vị, Date Yoshikuhi được phong tòng ngũ vị. Sự khoan dung của chính phủ rộng rãi đến mức khó tin.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 792-793. về chi tiết âm mưu của Thân vương Asahiko, tham khảo Shibusawa Eiichi, Truyện ông Tokugawa Yoshinobu, cuốn 4, trang 268-269.↩

Về sự thành lập của nước độc lập, quan hệ quốc tế cũng như sự sụp đổ của chính phủ Enomoto, xem Ishii Takashi, Nội loạn Duy Tân, trang 204-205; Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 277-323.↩

William Elliot Griffis, Đế quốc của Thiên hoàng trang 182. Tác giả (Keene) không xác định được người chủ mưu của kế hoạch này.↩

Cùng tư liệu trên, trang 184.↩

Ishii Takashi, Luận về chiến tranh Mậu Thìn, trang 219. Ishii viết: “nếu lúc này nông dân nổi loạn, nhắm vào quân chính phủ thì khó mà dự đoán được kết quả của cuộc chiến. Nhưng cuộc nổi loạn của nông dân chỉ nhắm vào phiên Nagaoka… Nông dân nhất tề khởi nghĩa, đập phá các dinh của trưởng thôn… Phiên Nagaoka phái lực lượng võ sĩ đến trấn áp nhưng bị nông dân đánh lùi”.↩

Ngày 12 tháng 8 năm 1868, Thiên hoàng ban cờ gấm cho Thân vương Yoshiakira, Tổng đốc Echigo của đội quân thảo chinh Aizu. Cờ gấm đề chứng tỏ đây là đội quân của triều đình (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 754). Ngày 22 tháng 8, Thiên hoàng phái sắc sứ đến chiến địa Ōu, truyền thông điệp ủy lạo công lao khó nhọc của tướng sĩ đông chinh, ban cho rượu thưởng. (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 757). Việc thưởng rượu và hỏi han còn kéo dài đến khi cuộc chiến kết thúc.↩

CHƯƠNG 18

THỦ ĐÔ PHÍA ĐÔNG

Lễ đăng quang của Thiên hoàng Minh Trị được tổ chức vào ngày 12 tháng 9 năm 1868. Ban đầu lễ được dự định tổ chức vào tháng 12 của năm trước đó, nhưng sự tình trong nước chưa ổn định, không cho phép tổ chức nghi lễ và cũng không có đủ thời gian để chuẩn bị chu đáo, đành phải hoãn đến năm sau. Vì quốc sự bận rộn nên mãi đến tháng 6 mới bắt đầu nghiên cứu nghi lễ một cách chu đáo. Iwakura Tomomi ra lệnh cho phó tri sự Thần kì quan là Kamei Koremi tìm hiểu trong các ghi chép cổ, quyết định dựa trên khuôn khổ của Hoàng quốc thần duệ kế thừa, thư tịch ghi lại các nghi lễ cổ lai của Nhật Bản và có thể tin tưởng được. Iwakura tin chắc rằng các nghi lễ truyền thống từ trước đến nay, chẳng qua chỉ là mô phỏng theo chế độ nghi lễ của Trung Quốc. Iwakura nghĩ rằng trong đợt cải cách lớn này, cần phải thay đổi lại các nghi lễ để làm khuôn mẫu cho những buổi đăng quang trong tương lai.

Đến tháng 8, mệnh lệnh chính thức được ban xuống Kamei và Thần kì quan Fukuba Bisei để ấn định các nghi lễ trong buổi đăng quang theo hình thức mới. Lúc này, Fukuba đưa ra một đề xuất rõ ràng là khó thích hợp với truyền thống cổ lai. Fukuba nói rằng trước đây, Tokugawa Nariaki có hiến tặng cho Thiên hoàng Kōmei một mô hình địa cầu. Mục đích của Nariaki là cho Thiên hoàng Kōmei biết về thế giới bên ngoài, để phát dương quốc uy Nhật Bản ra bốn phương. Fukuba nói tiếp, nếu như đặt quả địa cầu này ở trung tâm buổi lễ đăng quang thì có thể thổi chí khí của bá quan và các nha lại lên cao, khiến ý thức của họ về việc làm rạng danh đất nước càng thêm sâu sắc. Đồng thời, vạn dân cũng sẽ xúc động sâu sắc trong bầu không khí trang nghiêm của nghi lễ.¹ Fukuba cũng đề nghị rằng lời tuyên mệnh của Thiên hoàng trong lễ đăng quang, cũng như mọi lời cầu nguyện theo nghi lễ đều nên thể hiện mong muốn của vạn dân. Từ trước đến nay, nghi lễ chính thức được giới hạn trong vòng các quý tộc có địa vị cao, nhưng từ bây giờ sẽ được mở rộng đến vạn dân. Đây cũng là mục đích của Iwakura.

Và đương nhiên, đầu lãnh Âm Đương sư cũng được hạ lệnh chọn ngày lành tháng tốt để tổ chức nghi lễ. Âm Dương sư đề xuất tổ chức vào giờ Thìn (khoảng tám giờ sáng) ngày 12 tháng 9. Từng vị trí, vai trò trong nghi lễ đều được chọn lựa, và họ cũng chỉ thị thay đổi nhiều thứ trong khuôn khổ của nghi thức truyền thống. Tất cả thay đổi đều dựa trên các văn kiện thời cổ đại. Lễ phục theo kiểu nhà Đường được sử dụng từ thời trung cổ thì nay bị bãi bỏ. Các đền thờ, chùa chiền chính cũng được cúng kiến, dâng lễ để cầu không xảy ra nạn mưa gió trong ngày đăng quang.² Sứ giả cũng được phái đến sơn lăng của Thiên hoàng Jimmu, Thiên hoàng Tenchi và lăng của ba đời Thiên hoàng gần nhất để báo cáo về lễ đăng quang sẽ diễn ra trong thời gian tới.

Lễ đăng quang được tiến hành hết sức tỉ mỉ, từng động tác của những người tham dự đều được thực hiện theo đúng kế hoạch. Những nghi thức này được miêu tả kỹ càng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ với hơn năm trang giấy chi chít chữ. Buổi sáng hôm đó, Thiên hoàng mặc trang phục sokutai ở Điện Seiryō. Việc này có ý nghĩa thoát li khỏi truyền thống lễ phục theo kiểu nhà Đường được áp dụng kể từ thời trung cổ. Thiên hoàng băng qua hành lang Nagabashi dẫn đến Điện Shishin, nơi tổ chức nghi lễ vào nửa sau giờ Tỵ (khoảng 11 giờ sáng). Hai mệnh phụ đi phía trước, tiếp theo là hai nữ quan chưởng thị theo sau, một người cầm bảo kiếm Kusanagi còn người kia mang theo kính thần Yata-no-kagami và câu ngọc Yasakani. Đi phía sau Thiên hoàng là Biện sự Ano Kinmi, mang theo hộp đựng cái hốt, và một viên biện sự khác đỡ phần gấu váy của ngài. Thiên hoàng tiến đến bệ cao được che chắn bằng bức trướng đã chuẩn bị sẵn ở Điện Shishin từ phía bắc (cửa sau) rồi ngồi lên ngai vàng. Lúc này, người tham dự vẫn chưa thể nhìn thấy Thiên hoàng. Hai chưởng thị an trí ngự kiếm cùng ngọc tỉ, kính thần lên hai chiếc bàn nhỏ đặt bên trái ngai vàng rồi rút lui. Biện sự Ano Kinmi dâng hốt cho Thiên hoàng, còn Yanagihara Mitsunaru đặt giày của ngài lên hàng đầu tiên ở hàng sau của ngai vàng. Tiếng chiêng báo hiệu vang lên, hai nữ quan vén bức trướng ở mặt phía nam của ngai vàng (mặt trước). Lúc này hội chúng mới bắt đầu nhìn thấy Thiên hoàng. Theo hiệu lệnh của viên chấp trượng, quần thần đều phủ phục trước mặt Thiên hoàng.

Biện sự Kadeno Kōji Sukenari dâng lên Thiên hoàng lễ phục nusa (lễ phục may bằng vải để cúng dường thần linh), tiếp theo là tri sự Thần kì quan Takatsukasa Sukehiro tiến đến ngự tiền, nhận lấy nusa. Khi nghi thức này kết thúc thì Điển nghi Fusehara Nobutaru yêu cầu thi lễ lại lần nữa, viên tán giả hô thông báo rồi quần thần lại phủ phục thi lễ. Lúc này Tuyên mệnh sứ Reizei Tametada tiến đến ngự tiền, đứng vào chỗ đã định sẵn, cất cao giọng đọc lời tuyên mệnh, tuyên bố vị Thiên hoàng mới đăng quang kế vị. Tiếp theo là phần đọc lời chúc tụng Thiên hoàng được trường thọ, quốc gia phồn vinh. Viên linh quan (nhạc sư) tấu lên bài ca như sau:

Watatsumi no

Hamano masago wo

Kazoe tsutsu

Kimi ga chitoseno

Arikazu ni sen³

(Tạm dịch: Tôi đếm số cát, bên bờ biển lớn, cầu chúc đời trị vì của ngài, cũng nhiều như số cát.)

Khi bài ca kết thúc, Fusehara Nobutaru ra hiệu lệnh để quần thần nhất tề thi lễ lần nữa. Thân vương Takahito đi bằng đầu gối đến trước Thiên hoàng, tuyên bố kết thúc buổi lễ kế vị. Theo tiếng chiêng hiệu lệnh, hai mệnh phụ hạ trướng xuống, hội chúng không còn trông thấy Thiên hoàng. Thiên hoàng rút lui từ mặt phía bắc, còn các quan nghị định, tham dự kéo đến Tiểu Ngự sở, dâng lời chúc tụng buổi lễ đăng quang đã kết thúc tốt đẹp. Các quan dự lễ khác cũng rút lui theo tiếng trống hiệu lệnh. Đến giờ Ngọ thì kết thúc mọi nghi lễ. Lúc này, cơn mưa không ngớt từ trước bỗng nhiên tạnh hẳn, để lộ bầu trời trong xanh. Người người trông thấy thảy đều hoan hỉ, cho rằng đây là điềm lành. Trong ngày này, quan lại được nghỉ ngơi, dân chúng cũng dừng công việc để ăn mừng.

Để thắt chặt mối quan hệ giữa Thiên hoàng và quốc dân, trước ngày đăng quang, triều đình cũng đã ấn định tiết Thiên trường lấy ngày sinh của Thiên hoàng làm ngày lễ quốc dân.⁴ Tập tục lấy sinh nhật của Thiên hoàng là ngày lễ đã thấy có từ năm 775 nhưng tập tục này đã bị gián đoạn suốt một thời gian dài. Tập tục này được khôi phục trong thời kì này thể hiện ý đồ của chính phủ muốn khôi phục các giá trị vốn có từ thời cổ đại.

Ngày 23 tháng 10, niên hiệu⁵ được đổi từ Keiō sang Minh Trị, đồng thời quy định một đời một niên hiệu⁶ cũng được ban hành. Bản thân từ Minh Trị vốn xuất phát từ một đoạn trong cuốn sách bói toán cổ của Trung Quốc là Kinh Dịch: “Thánh nhân nam diện nhi thính thiên hạ, hướng minh nhi trị” (bậc thánh nhân ngoảnh mặt về phương nam mà lắng nghe thiên hạ, hướng về chỗ sáng mà cai trị). Trước khi công bố niên hiệu, Thiên hoàng tự thân đến Nội thị sở, nghe hai nhà Kiyohara và Sugawara quyết định niên hiệu nhờ quẻ gieo trong số hai, ba cái tên dự phòng.⁷ Nhưng việc này không chỉ dừng lại ở ý nghĩa niên hiệu, và có lẽ đương thời Thiên hoàng cũng không biết được rằng ngài đã chọn cái tên mà hậu thế về sau biết đến ngài, gọi ngài bằng cái tên đó. Bình thường, các vị Thiên hoàng từ trước đều được biết đến qua địa danh nơi các ngài sinh sống, hoặc qua thụy hiệu sau khi qua đời (như cha và ông nội của Thiên hoàng Minh Trị đều như vậy). Từ Minh Trị được giải nghĩa là “cai trị một cách sáng suốt” và có vẻ như đây là danh xưng rất phù hợp với tính chất thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị. Cha và ông nội của ngài được truy tặng thụy hiệu là Kōmei (Hiếu Minh) và Ninkō (Nhân Hiếu) dù thể hiện được điềm tốt lành trong cái tên, nhưng lại thiếu vắng tính chất như ở thời Minh Trị.

Sau khi lễ đăng quang kết thúc thì nảy sinh một công việc lớn tiếp theo đối với vị Thiên hoàng trẻ tuổi. Đó là chuyến đi đến Tōkyō (Edo). Chuyến đi này đã được bố cáo từ ngày 19 tháng 9 trước đó và phát sinh từ suy nghĩ của Thiên hoàng: “hải nội nhất gia đông tây đồng thị” (trong nước một nhà, đông tây đều được xem trọng như nhau) nên Edo được đổi tên thành Tōkyō (Đông Kinh), tức “kinh đô phía đông”. Lí do chính thức của chuyến đi như sau: từ mùa xuân năm đó trở về trước, dân chúng các xứ phía đông đã nếm mùi khổ nạn qua nhiều đợt giao binh nên từ trước, Thiên hoàng đã ấp ủ mong muốn được an ủi trăm họ những vùng này. Và chuyến đi đến Tōkyō chính là để thực hiện mong nước của Thiên hoàng. Có vẻ Iwakura Tomomi cũng hết sức chú trọng chuyến đi này. Iwakura chủ trương rằng nên cống bố chính thức ngày xuất phát vào hôm sau buổi đăng quang. Ngày 13 tháng 10, Iwakura đề nghị các quan nghị định, tham dự về việc chỉ định ai sẽ theo cùng Thiên hoàng đến Tōkyō, ai sẽ ở lại Kyōto để giải quyết chính vụ, giữ nhiệm vụ bảo vệ kinh đô.

Bấy giờ cũng có tiếng phản đối chuyến đi Tōkyō, cho rằng còn quá sớm và việc phát giác âm mưu của Thân vương Asahiko cũng như việc quân hạm của cựu Mạc phủ đều chạy về các xứ phía đông cho thấy những nơi đó vẫn chưa hoàn toàn được trấn áp. Tuy nhiên, Etō Shimpei, người đề xuất ý tưởng dời đô về Tōkyō, lại chủ trương mạnh mẽ rằng cần phải đến Tōkyō ngay lập tức. Etō nói rằng dân chúng các xứ phía đông lâu nay đã quen với ân huệ của vũ gia Tokugawa, không biết đến uy quang từ ái của Thiên hoàng. Nhà Tokugawa sụp đổ khiến dân chúng phía đông cảm thấy như bị cướp mất chủ nhân, và họ không biết phải dựa vào đâu. Nếu như chỉ vì sợ hạm đội của giặc mà hoãn chuyến đi của Thiên hoàng thì tân chính phủ của ngài không chỉ đánh mất lòng tin trong ngoài, mà còn bỏ mất cơ hội có một không hai để nắm bắt được lòng dân các xứ phía đông, cái hại không thể lường được. Lời hùng biện mạnh mẽ của Etō và sự nhạy bén chính trị của Iwakura đã khiến đa số nghiêng về hướng nên xuất phát đến Tōkyō ngay lập tức.

Tuy nhiên, tiếng phản đối chưa hẳn đã chấm dứt. Lí do không chỉ ở việc chưa hoàn toàn trấn áp được vùng Ōu, nơi có toàn những kẻ nguy hiểm, mà còn nằm ở chi phí cho chuyến đi. Kể từ sau trận đánh ở Toba, Fushimi thì chính phủ đã xuất nhiều khoản chi lớn. Những người phản đối vin vào chi phí để lo sợ rằng chi phí cho chuyến đi đến Tōkyō của Thiên hoàng cùng đoàn tùy tùng sẽ khiến ngân khố của đất nước kiệt quệ, vốn trước đó cũng đang lâm nguy về mặt tài chính. Đối với thị dân Kyōto, họ cũng lo ngại rằng chuyến đi này là điềm báo trước cho việc dời đô về Tōkyō. (Quan Tham dự Ōkubo Toshimichi được biết đến như một người ủng hộ phe chủ trương dời đô.⁸)

Trái lại, đối với thị dân Tōkyō thì họ nôn nóng mong đợi chuyến đi của Thiên hoàng. Mạc phủ đã bị giải thể, Edo (Tōkyō) đã mất đi giá trị chính trị nên họ lo sợ rằng thành phố sẽ không còn biết dựa vào dâu. Đây không phải nỗi lo của chỉ mỗi thị dân Tōkyō. Ernest Satow còn viết trong nhật kí rằng:

Các daimyō từ trước đến nay vẫn ra vào các hiệu buôn, đặt vật phẩm thì nay đều trở về xứ của họ khiến các thương nhân, chủ thương điếm buồn rầu. Dĩ nhiên không thể tránh khỏi việc giảm nhân khẩu. Edo là một trong những đô thị hào nhoáng nhất vùng Viễn Đông, vậy mà nay suy vi thì sao không buồn. Edo không có những công trình kiến trúc công cộng to lớn, nhưng thành phố nằm ven biển và cũng có mấy khu vui chơi cho các daimyō dọc thành phố. Thành quách đều có hào sâu, tường thành uy nghi là những phiến đá lớn nằm chồng lên nhau. Những rặng cây tùng đổ bóng đẹp như tranh vẽ nên trong thành phố vẫn có nhiều nơi mang vẻ thôn quê, và tất cả đều mang lại ấn tượng to lớn.⁹

Giọng văn buồn bã của Satow tỏ ý nuối tiếc rằng khi tướng quân và các daimyō rời bỏ Edo thì thành phố sẽ mất đi sự vĩ đại và vẻ đẹp vốn có của nó. Cả một vùng gồm các dinh thự vũ gia nay trở nên hoang phế như khu đất chết. Con đường duy nhất để phục hồi giá trị cho thành phố chính là biến nó thành thủ đô của nước Nhật, và đây cũng là ý đồ của Ōkubo. Ōkubo đến Tōkyō với vai trò phò tá cho vị trí đông chinh đại tổng đốc. Ngày 28 tháng 10, Ōkubo trở về Kyōto, chủ trương gay gắt rằng cần phải quyết đoán, nhanh chóng đến Tōkyō. Cuối cùng, triều nghị quyết định ngày 6 tháng 11 sẽ xuất phát. Sang tuần sau thì có tin báo thắng trận từ vùng Ōu, đến ngày 1 tháng 11 thì phiên trấn Sendai đầu hàng quan quân. Phụng liễn của Thiên hoàng xuất phát đến Tōkyō vào ngày dự định. Thiên hoàng đến Điện Shishin vào giờ Thìn (khoảng tám giờ sáng) và lên phụng liễn từ đây. Thiên hoàng mang theo kính thần Yata-no-kagami, một trong tam chủng thần khí, xuất phát từ cổng Kerirei. Đoàn người theo cùng lên đến hơn 3.300 người, dẫn đầu là Iwakura Tomomi, Nakayama Tadayasu, Date Munenari, Ikeda Akimasa (chúa phiên Okayama) và Kido Takayoshi. Người hộ vệ kính thần là Katō Akizane, chúa phiên trấn Minakuchi¹⁰. Hoàng thái hậu và Nội thân vương Sumiko tiễn đoàn người tại cổng Dōgi. Các vị công hầu, quý tộc và chư hầu các phiên đóng tại Kyōto cũng đứng xếp hàng bên ngoài Nam môn để đưa tiễn. Dọc đường, dân chúng bất kể nam phụ lão ấu đều kéo đến xếp hàng cúi chào khi phụng liễn đi qua. Tuy không có người đi trước mở đường, cũng không có yêu cầu phải tránh đường nhưng trăm họ dọc đường đều xếp hàng trang nghiêm ngay thẳng, không có cảnh chen lấn xô đẩy. Suốt đường đi luôn không ngớt tiếng vỗ tay đánh phách tiễn đứa đoàn người.

Đoàn người đi từ phố Sanjō về phía đông, đến Awataguchi thì dừng chân nghỉ tại Shōren-in, tự viện phái Thiên Thai dành cho người trong hoàng tộc. Thiên hoàng dùng bữa trưa tại đây rồi đổi sang kiệu ván gỗ nhỏ nhẹ, tiện dụng cho việc đi xa. Đoàn người đến dốc Keage, đi qua quán trà Yakko, băng qua Higashi-yama rồi đến Yamashina. Dọc đường, Thiên hoàng hướng về phía sơn lăng của Thiên hoàng Tenchi mà vái lạy từ xa. Đoàn người đến Ōtsu vào cuối giờ Mùi (khoảng ba giờ chiều), Thiên hoàng nghỉ chân tại một lữ quán đã được chọn sẵn, còn kính thần được an trí ở một căn nhà khác. Lúc bấy giờ có Quyền Trung nạp ngôn Ōhara Shigetomi phi ngựa đuổi theo đoàn, đề nghị trở về Kyōto ngay lập tức. Theo lời Ōhara thì trong khi đang hành lễ tại Đền Toyouke Daijingū vào ngày 2 tháng 11 thì cổng torii của đền đột nhiên rơi xuống. Các thần quân cho rằng đây là lời cảnh cáo của nữ thần Amaterasu nên lập tức phái sứ giả báo cáo lên triều đình. Từ trước, Ōhara vốn đã phản đối việc tiến về phía đông nên nhân cơ hội này phi ngựa đến để cản trở. Tuy nhiên, Iwakura không mảy may dao động trước đề nghị của Ōhara. Iwakura hứa sẽ dâng lời thệ nguyện lên thần linh rồi cho Ōhara quay về Kyōto.

Trong ngày hôm đó (thật ra là ở tất cả những nơi ghé qua trên đường đến Tōkyō) Thiên hoàng ra lệnh cúng dường cho tất cả các đền thờ trên đường đi. Ngài còn ban thưởng tiền cho người cao tuổi, hiếu tử, trinh phụ, trung bộc và khen thưởng những người làm việc công ích. Ngoài ra còn ban ân huệ cho người mang bệnh nặng, người gặp nạn và kẻ khốn cùng. Chi phí cho việc này lên đến con số khổng lồ, nhưng rất may phần lớn chi phí trong chuyến đi đều do các phú thương ở Kyōto và Ōsaka gánh vác, điển hình là thương gia Mitsui Jirō Uemon.¹¹

Đoàn người tiến theo con đường Tōkaidō nối giữa Kyōto và Tōkyō. Đến ngày 8 tháng 11 thì có tin báo phiên trấn Aizu đầu hàng, ngày 9 thì có phiên Shōnai, đến ngày 19 tháng 11 thì có phiên Nagaoka, ngày 22 thì có phiên Morioka, các phiên trấn vùng Ōu và Echigo đều quy thuận. Chỉ còn mỗi lực lượng của Enomoto Takeaki ở Ezo là còn phản kháng quan quân.

Không rõ vị Thiên hoàng trẻ nghĩ gì về chuyến du hành với quy mô lớn như thế này. Dần dà thơ waka trở thành phương tiện chủ yếu để Thiên hoàng biểu lộ tình cảm, nhưng có vẻ như không có bài thơ nào về ấn tượng trong chuyến đi này. Tuy nhiên, trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ thỉnh thoảng cũng đề cập đến những điều làm Thiên hoàng xúc động. Ngày 12 tháng 10, chẳng bao lâu sau khi đi qua vùng Atsuta, Thiên hoàng cho dừng kiệu để ngắm nhìn cảnh nông dân thu hoạch lúa. Iwakura cho mang hạt lúa từ chỗ nông dân đến, dâng lên Thiên hoàng. Lúc này, chúa phiên Owari là Tokugawa Naganari dâng lên Thiên hoàng bài thơ waka.

Karishi ho no

Sukunaki mireba

Aware nari

Ōmitakara no

Kokoro ya ikani

(Tạm dịch: Khi ta nhận thấy, hạt lúa thu được ít ỏi, không tránh buồn lòng, chẳng hay thần dân của ngài, cảm thấy ra sao.)

“Ōmitakara” trong bài thơ là chữ “đại ngự điền tộc”, chỉ người nông dân là thần dân của Thiên hoàng.¹² Theo ghi chép thì Thiên hoàng còn ban thưởng kẹo bánh cho nông dân để ủy lạo công khó nhọc của họ. Dù bất kính, nhưng chuyện này có thể khiến người đọc liên tưởng đến chuyện vương hậu Pháp quốc Marie Antoinette. Khi dân chúng đói khổ, không có bánh mì để ăn thì bà Marie Antoinette nói rằng: “Nếu không có bánh mì thì cho họ ăn bánh ngọt cũng được mà”.

Ngày 14 tháng 11, Thiên hoàng lần đầu tiên được ngắm nhìn Thái Bình Dương từ trên đồi Shiomizaka ở Shizuoka. Có lẽ đây là ghi chép về vị Thiên hoàng đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản ngắm nhìn Thái Bình Dương. Tuy nhiên, phản ứng của ngài ra sao thì không được ghi lại. Nhưng cho dù Thiên hoàng có lặng thinh đi nữa thì cũng có thể Kido Takayoshi đã cảm động mà buột miệng rằng: “từ nay bắt đầu làm rạng danh hoàng uy sang bờ biển bên kia”. Ngày hôm sau, Thiên hoàng lên thuyền nhỏ băng qua hồ Hamana. Có ghi chép rằng mặt hồ tĩnh lặng, “Thiên nhan rất đỗi vui mừng”.¹³ Lúc này Iwakura Tomomi ngâm một bài thơ waka, dù khiêm tốn không thể hiện cảm tưởng của mình về chuyến di.

Namikazeno

Araino umiwa

Na nomi nite

Mifune shizuka ni

Watari mashikeri¹⁴

(Tạm dịch: Sóng to gió lớn, chỉ là tiếng đồn, ngự thuyền qua hồ, nhẹ nhàng thong thả.)

Ngoài ra, trong chuyến đi cũng còn nhiều dịp khác khiến Thiên hoàng hứng thú. Khi qua sông Ōi-gawa,¹⁵ con sông rộng nhất Nhật Bản và rất khó vượt, một chiếc cầu ván được lắp đặt để Thiên hoàng qua sông. Khi đến sông Tenryū-gawa, sông Abe-gawa thì thuyền xếp nối đuôi nhau, trên kê ván làm cầu để Thiên hoàng băng qua. Đây hẳn là khoảnh khắc mới mẻ hơn đối với Thiên hoàng. Nhưng khoảnh khắc đáng nhớ nhất lưu lại trong kí ức của Thiên hoàng chính là khi ngắm nhìn đỉnh núi Phú Sĩ vào ngày 20 tháng 11. Có lẻ đây là lần đầu tiên một vị Thiên hoàng ngắm nhìn núi Phú Sĩ vốn là đề tài bất tận của văn chương, thơ phú. Thiên hoàng Minh Trị còn ra lệnh cho từng người trong đoàn tùy tùng của mình làm một bài thơ waka về núi Phú Sĩ cho đến khi đoàn người đến Tōkyō. Buổi chiều hôm đó, sau khi đến Mishima thì Thiên hoàng vào lữ điếm đã được chọn làm nơi nghỉ chân từ trước, từ đây có thể ngắm nhìn núi Phú Sĩ thỏa thích.

Ngày 21, đoàn người phải vượt qua núi Hakone. Thiên hoàng xuất phát rời khỏi lữ điếm ở Mishima từ rạng sáng giờ Dần (khoảng năm giờ sáng) và đến ga Hakone vào giờ ăn trưa như dự định. Khi băng qua hồ Ashi, Thiên hoàng muốn xem săn bắn nhưng lại sợ làm phiền đến dân bản địa. Kido Takayoshi nhận biết ý muốn của Thiên hoàng nên bàn bạc với Egawa Tarōzaemon, xạ thủ nghênh đón Thiên hoàng tại ranh giới hai xứ Suruga và Izu từ ngày hôm trước. Egawa lệnh cho một người theo cùng dùng súng bắn chim trên mặt hồ ngay trước mặt Thiên hoàng. Viên đạn trúng một con vịt, Egawa mang đến dâng lên Thiên hoàng. Thiên hoàng nhận được thì lấy làm vui mừng, ban thưởng cho người tùy tùng của Egawa 500 xấp tiền. Ngày hôm sau, Thiên hoàng lệnh cho các đạo binh đi cùng từ các phiên trấn xạ kích vào bầy quạ trên đá. Đáng tiếc là đạn không trúng phát nào, bầy quạ hoảng loạn bay đi mất. Thiên hoàng còn cho ngư dân giăng lưới đánh cá. Ngư dân thả cá vào trong mấy gầu nước hồ rồi mang đến trước Thiên hoàng. Lúc này có ghi chép rằng “Thiên nhan sắc khí rạng rỡ”.

Thiên hoàng Minh Trị đến Tōkyō vào ngày 26 tháng 11. Đại tổng đốc Thân vương Taruhito, Trấn tướng Sanjō Sanetomi, tri sự phủ Tōkyō Karamasu Mitsue cùng các quan khác ra nghênh đón Thiên hoàng ở Shinagawa. Các vị thân vương, quý tộc và chư hầu đi cùng Thiên hoàng đều đội mão, mặc quan phục, đeo kiếm tiến vào thành phố. Các hàng sĩ phu từ tam đẳng quan trở lên đều mặc trang phục hitatare, hông đeo kiếm và thảy đều cưỡi ngựa. Người đề xuất ý tưởng ấn tượng này chính là Iwakura Tomomi. Theo lời lwakura thì suốt một thời gian dài sống dưới sự cai trị của võ gia, tâm tính dân chúng miền Kantō trở nên mạnh bạo quyết liệt. Vì vậy, để chế ngự được họ thì đầu tiên phải cho họ thấy cái lễ của triều đình qua y phục để làm tâm tính họ nhu hoà.

Đoàn người đưa Thiên hoàng đến nghỉ chân tại Chùa Zōjō-ji, tại đây Thiên hoàng đổi kiệu sang phụng liễn. Đoàn đi từ khu Shiba qua khu Shimbashi, Kyōbashi rồi từ cổng Wadakura tiến vào Thành Edo. Nhạc công đi trước khảy đàn thổi sáo, dẫn đường cho đoàn. Mọi nha dịch, quan lại từ tam đẳng trở lên ở Tōkyō đều ra ngoài cổng Sakashita xếp hàng để đón rước. Khoảng cuối giờ Mùi (ba giờ chiều) thì Thiên hoàng vào Tây thành. Từ lúc này trở đi, Thành Edo trở thành nơi cư ngụ của hoàng thất và được đổi tên là Thành Tōkyō. Trong ngày này, mấy trăm nghìn người kéo đến chiêm bái đoàn rước Thiên hoàng. Dân chúng cảm động phát khóc vì “không ngờ lại có ngày được bái kiến tôn nhan của bậc thiên tử có trăm vạn cỗ xe”.

Những cuộc giao tranh vẫn chưa kết thúc. Thực tế là ngày 10 tháng 12, quan quân đã nếm mùi thất bại trước quân hạm của Enomoto Takeaki ở Ezo.¹⁶ Tuy nhiên, phần lớn ý kiến đều cho rằng quân phản loạn không còn là mối đe dọa nguy hiểm đối với tân chính phủ nữa.¹⁷

Ngày 15 tháng 12, Thân vương Taruhito trả lại cờ gấm và tiết đao cho Thiên hoàng. Điều này có ý nghĩa là sự phản kháng của các phiên Ōu và Echigo đối với quan quân đã chấm dứt.

Ngày 17 tháng 12, Thiên hoàng ban cho thị dân Tōkyō nhiều rượu ngon để ăn mừng việc ngài thân chinh đến đây. Lượng rượu ban ra lên đến khoảng 2.990 thùng. Ngoài ra còn ban 550 bình rượu làm bằng thiếc và 1.700 miếng mực khô. Tổng chi phí cho lần này là hơn 14.038 lượng. Cư dân Tōkyō dừng công việc, nghỉ ngơi trong hai ngày để ăn mừng thỏa thích. Việc này cũng trở thành đề tài cho văn chương đầu thời Minh Trị, đơn cử là bài thất ngôn tuyệt cú của nhà thơ Hán Ōnuma Chinzan như sau:

Thiên tử thiến đô bố sủng hoa

Đông kinh nhi nữ mĩ như hoa

Tu tri Áp thủy thâu Âu độ

Đa thiểu trảm thân bất cố gia

(Tạm dịch: Thiên tử dời đô, ban cho “sủng hoa”, biết chốn Áp thủy chẳng bằng Ấu độ, công hầu thảy đều quên nhà cũ.)

“Sủng hoa” ở đây chính là rượu do Thiên hoàng ban tặng. Áp thủy chính là con sông Kamo-gawa ở Kyōto, còn Âu độ là sông Sumida ở Tōkyō. Khi biết cảnh sống ở Kyōto không bằng được Tōkyō thì các quý tộc lại quên mất nhà cửa tổ tiên truyền đời ở Kyōto. Thực tế là ngày 10 tháng 1, khi có ý kiến cho rằng Thiên hoàng cần trở về Kyōto vào tháng sau thì Sanjō Sanetomi, người đứng đầu các quý tộc lại cho rằng không thể rời bỏ Tōkyō. Sanjō chủ trương rằng sự hưng vong của quốc gia gắn liền với thái độ ủng hộ hay thờ ơ của người Kantō. Nếu Thiên hoàng sớm trở về Kyōto thì nhất định sẽ đánh mất lòng dân Kantō. Sự hưng vong của vùng Kantō gắn liền với hưng vong của toàn lãnh thổ Nhật Bản. Cho dù có mất đi Kyōto và vùng Settsu lân cận mà giữ được Tōkyō thì không phải là mất cả thiên hạ.

Trong thời gian ở Tōkyō, Thiên hoàng cũng gặp gỡ nhiều người quan trọng với tư cách cá nhân. Ngài tiếp kiến Nội thân vương Chikako, hiện thời được biết đến với cái tên Kazu-no-miya. Hẳn là Thiên hoàng đã trò chuyện, gợi lại những kỉ niệm cũ về cố Thiên hoàng Kōmei, anh trai của Kazu-no-miya. Thiên hoàng cũng tiếp kiến chúa phiên Mito là Tokugawa Akitake, hỏi sự tình ngoại quốc sau một năm du học tại Pháp. Có vẻ báo cáo của Akitake đã khiến Thiên hoàng hứng thú, nên từ đó trở đi ngài thường xuyên triệu Akitake đến để hỏi về sự tình các nước Tây phương. Tháng 1, Akitake được phái đến vùng Ezo để chinh phạt phiến quân đang phản kháng ở Hakodate.¹⁸ Lúc này Akitake chỉ mới 15 tuổi, và rõ ràng được cử đi dẹp loạn không phải vì tài năng quân sự mà là vì cái danh chúa phiên Mito. Có lẽ việc đặt một người của dòng họ Tokugawa, em trai của vị tướng quân cuối cùng vào đội quân chinh phạt là để làm dao động các cựu Mạc thần đang ủng hộ Enomoto Takeaki.

Trong thời gian ở Tōkyō, Thiên hoàng Minh Trị cũng bắt đầu điều đình với viên chức ngoại giao các nước đang đóng tại Yokohama. Nội dung điều đình gồm các vấn đề: yêu cầu các nước từ bỏ thái độ trung lập trước xung đột giữa quân chính phủ và phiến quân, việc thảo phạt quân phản loạn ở Hakodate, việc đối xử với tín đồ Cơ Đốc giáo và việc phát hành tiền giấy. Những việc thương lượng này không tiến triển thuận lợi. Đoàn đại biểu ngoại quốc do Harry Parkes dẫn đầu đã từ chối xem xét những yêu cầu có thể ảnh hưởng đến quyền mậu dịch bất khả xâm phạm ở Hakodate và những vùng khác.

Ngày 2 tháng 1, trung tâm giao dịch Tōkyō được thiết lập, và tâm điểm tranh luận giữa Nhật Bản và ngoại quốc trong suốt thời gian dài là cảng Niigata cuối cùng cũng được mở cửa. Trung tâm giao dịch Tōkyō nằm ở Teppōzu, Tsukiji. Nơi này được khai phá để làm khu ngụ cư cho người ngoại quốc. Tầng lớp võ sĩ bị cấm ra vào khu vực ngụ cư này nếu không có thẻ cho phép. Ý đồ của việc cấm võ sĩ ra vào khu vực này là để trấn an nỗi sợ hãi của người ngoại quốc đối với các võ sĩ đeo kiếm, nhưng tất nhiên việc này cũng ảnh hưởng xấu đến uy tín của giới võ sĩ. Chẳng lâu sau thì các võ sĩ được giao cho việc bảo vệ thuyền của người ngoại quốc. Đây là chuyện mà chẳng một ai trong giới võ sĩ có thể lường trước. Nhà thơ Ōnuma Chinzan có làm một bài thơ chữ Hán nói về cảnh khổ của giới võ sĩ lúc bấy giờ:¹⁹

Tiểu Dương Châu thị tân Đảo Nguyên

Quan ha bang sĩ hộ man thuyền

Lang khuyến mạc đới lưỡng điều thiết

Lang khuyến tu đới thập vạn tiền

(Tạm dịch: Tiểu Dương Châu chính là khu Shimabara mới, võ sĩ nước ta bị uy hiếp đi hộ vệ thuyền lũ mọi, kĩ nữ khuyên đừng mang kiếm, có mang thì mang mười vạn tiền.)

Dương Châu là khu làng chơi nổi danh ở Trung Quốc, tương đương với khu Shimabara ở Nhật. Mùa đông năm 1868, khu dinh thự của các daimyō ở Teppōzu bị phá bỏ, nguyên cả khu này được khai phá thành nơi trú ngụ cho người ngoại quốc. Đồng thời, một khu ăn chơi mới được thành lập ở khu vực lân cận, lấy tên là Shimabara (Đảo Nguyên) theo tên của khu làng chơi ở Kyōto. Hai câu cuối trong bài thơ ám chỉ rằng đối với các kĩ nữ ở khu Shin (tân) Shimabara thì thân phận, địa vị của khách chơi không quan trọng bằng tiền bạc của họ. Đây là một nỗi nhục không kém phần ê chề đối với các võ sĩ bị giao cho công việc bảo vệ thuyền của người ngoại quốc, trong khi mấy năm trước đó hãy còn đậm tư tưởng nhương di.

Ngày 5 và 6 tháng 1, Thiên hoàng liên tục tiếp kiến công sứ ngoại quốc. Đây là bằng chứng cho thấy mong muốn của Thiên hoàng là thúc đẩy quan hệ hữu hảo giữa Nhật Bản và các nước Tây phương. Trưa ngày 5, công sứ các nước Italy, Pháp, Hà Lan vào chầu trong thành Tōkyō.²⁰ Trong thành cử hành lễ bồng súng, các quan biện sự, phán sự, tri sự về ngoại bang đều ra nghênh đón. Trong khi các công sứ được thết đãi trà bánh thì Thiên hoàng xuất ngự ra đại sảnh, nhạc công bắt đầu tấu nhạc. Quan tri sự hướng dẫn các công sứ đến trước Thiên hoàng, xuống tên các công sứ cho quan phò tương làm nhiệm vụ thông dịch. Quan phò tương tâu lại với Thiên hoàng. Công sứ đệ trình quốc thư, tâu lại mệnh lệnh nhận được từ chính phủ nước mình. Tiếp theo, những người tùy tùng theo cùng các công sứ cũng yết kiến Thiên hoàng tương tự. Kết thúc buổi tiếp kiến, các công sứ lùi ra, Thiên hoàng trở vào trong và nhạc công cũng ngừng tấu nhạc.

Ba vị công sứ cùng những người ngoại quốc vào triều được hướng dẫn đến nơi tiếp đãi sang trọng, được thết cả món Nhật và món Âu. Nếu nhìn từ góc độ tập tục ngoại giao với các nước Tây phương thì không có gì đặc biệt, nhưng việc thết đãi yến tiệc với các quan chức ngoại giao là điều chưa từng có tiền lệ ở Nhật. Điều đáng nói là chính phủ có đủ tự tin để đường đường tổ chức yến tiệc thành công tốt đẹp. Càng ngạc nhiên hơn nữa khi biết việc này xảy ra chưa đầy hai năm kể từ sau khi Thiên hoàng Kōmei qua đời. Thiên hoàng Kōmei cho rằng sự có mặt của người ngoại quốc ở Nhật Bản là sự sỉ nhục không bút mực nào tả xiết đối với thần linh, cho nên ngài nhất quyết không chịu gặp người ngoại quốc. Trái lại, vị Thiên hoàng trẻ tuổi tỏ ra tiến bộ khi gặp gỡ người ngoại quốc, và ngài còn thường bày tỏ thiện cảm đối với họ, không chỉ riêng trong thời kì này.

Ngày 11 tháng 1, Thiên hoàng Minh Trị lần đầu tiên lên quân hạm Nhật Bản, thị sát về cách vận hành tàu thuyền. Trước đó thì Iwakura Tomomi và Sanjō Sanetomi cũng khuyên Thiên hoàng nên lên quân hạm để ra khơi Yokohama. Tuy nhiên, việc này vấp phải sự phản đối từ ông ngoại ngài là Nakayama Tadayasu với lí do sợ đánh mất thần kiếm, ngọc tỉ và kính thần. Cuối cùng, thánh ý quyết định sẽ lên thuyền nhưng để lại tam chủng thần khí ở ngự điện Hama, cho canh phòng cẩn mật. Khi Thiên hoàng lên hạm Fuji thì quân hạm Mỹ quốc cũng nổ 21 phát pháo chúc mừng. Sau đó hạm Fuji cũng nổ pháo đáp lại. Các thị thần theo hầu Thiên hoàng (Nghị định Nakayama Tadayasu, Tham dự Ōkubo Toshimichi trở xuống) nghe tiếng pháo mà sợ mất mật, trong khi kí lục viết rằng “long nhan lộ vẻ vui mừng”. Những năm về sau, khi nghe tiếng nổ ở gần hoặc những âm thanh tương tự, Thiên hoàng vẫn luôn giữ vẻ bình thản, trái ngược với giai thoại Thiên hoàng ngất xỉu khi nghe tiếng đạn pháo thời nhỏ.

Chuyến thăm quân hạm của Thiên hoàng đã kết thúc tốt đẹp. Có ghi chép rằng ngày hôm đó trời quang mây tạnh, không gợn sóng gió và tâm trạng của Thiên hoàng phấn khởi. Dường như đây là điềm báo trước tương lai sáng sủa của hải quân Nhật Bản. Ngày hôm sau, Thiên hoàng ra sắc dụ cho rằng chấn chỉnh hải quân là nhiệm vụ khẩn cấp, phải càng nỗ lực phấn đấu hơn nữa.

Ngày 15 tháng 1, Phụ tướng Iwakura Tomomi và phó tri sự về ngoại bang là Higashikuze Michitomi đến thăm Công sứ quán Anh quốc ở Yokohama, yêu cầu giải trừ thái độ trung lập trước xung đột giữa quân chính phủ và quân cựu Mạc phủ. Sở dĩ yêu cầu này trở nên khẩn cấp là vì phía chính phủ muốn sớm có được thiết giáp hạm Stonewall Jackson do Mỹ chế tạo. Ban đầu, cựu Mạc phủ là bên đứng ra kí kết mua chiến hạm này, nhưng trước khi chiến hạm được giao cho Mạc phủ thì nước Nhật đã tách thành hai lực lượng đối lập nhau. Vì vậy, liệt cường chọn thái độ trung lập, chần chừ không giao chiến hạm cho bên nào. Phía chính phủ cũng đã nhiều lần yêu cầu giải trừ thái độ trung lập, nhưng liệt cường từ chối, cho nên hạm Stonewall Jackson bị giữ ở cảng Yokohama. Iwakura và Higashikuze chủ trương rằng bây giờ chiến tranh đã kết thúc, liệt cường không có lí do gì để giữ thái độ trung lập. Bấy giờ Satow cũng ghi lại như sau từ câu trả lời của Harry Parkes:

“Các công sứ dù muốn tuyên bố chiến tranh đã chấm dứt nhưng dường như họ không muốn giao chiến hạm Stonewall Jackson. Vì vậy, họ không muốn xóa bỏ thái độ trung lập để lấy cớ cho việc bảo lưu chiến hạm”.²¹

Satow còn viết tiếp:

“Chúng tôi thấy đây là điều hết sức vô lí Iwakura lặp lại toàn bộ điều đã nói ở hội nghị lần trước, rằng chính phủ của Mikado muốn có Stonewall Jackson không phải để tấn công Enomoto, và Iwakura còn nói thêm rằng cũng nghĩ đến việc đối xử khoan dung với Enomoto. Trưởng đoàn Iwakura nghĩ rằng chiến tranh đã kết thúc nên đương nhiên đã chấm dứt thái độ trung lập, nói rõ bản thân mình luôn muốn nhắc đến điều này qua văn bản. Iwakura cũng nói rằng Mikado đang mong đợi câu trả lời của các công sứ nên ra lệnh cho mình lưu lại năm ngày, sau khi giải quyết được vấn đề này thì đến cảng Shimizu ở Tōkaidō để gia nhập đoàn trở về Kyōto. Iwakura cũng nói mình muốn thay Mikado tặng quà nên muốn biết sở thích của ngài Harry.”²²

Harry Parkes đã làm đủ mọi cách để thuyết phục các công sứ, nên rốt cuộc họ cũng đồng ý từ bỏ thái độ trung lập. Không rõ lời tuyên bố của Iwakura rằng quân của Mikado sẽ không dùng chiến hạm Stonewall Jackson để tấn công Enonioto là như thế nào. Nếu giả định rằng Satow không hiểu sai lời Iwakura thì rõ ràng Iwakura đã nói dối. Sự thật là ngay sau khi liệt cường giải trừ thái độ trung lập, chính phủ nhận được Stonewall Jackson liền gửi chiến hạm đến Hakodate. Stonewall Jackson đã chiến đấu quyết liệt với quân Enomoto trên biển.²³ Nhưng Iwakura đã không nói dối về việc đối xử khoan dung với Enomoto. Ngày 27 tháng 6 năm 1869, Enomoto đầu hàng quan quân và bị cầm tù ba năm, đến năm 1872 thì được đặc xá và lập tức được cất nhắc lên vị trí sứ khai khẩn Hokkaidō.

Các chúa phiên can dự vào việc mưu phản cũng được ân xá, khoan hồng. Sau khi cuộc chiến ở vùng Ōu kết thúc thì Thiên hoàng liền viết sắc thư với ý như sau: thưởng phạt là việc lớn của thiên hạ, một mình Trẫm không thể quyết định, cần phải tổ chức hội nghị rộng rãi, xét trên tinh thần chí công vô tư, không được mắc sai lầm.

Cựu chúa phiên Aizu là Matsudaira Katamori, vốn cũng mắc tội mưu phản và phải xử lí nghiêm nhưng cũng được miễn chết. Sự thật là không chỉ mình Matsudaira Katamori, mà tất cả các chúa phiên mưu phản khác cũng đều được khoan hồng. Không một ai bị xử tử trong vụ chống lại chính phủ. Matsudaira Katamori bị xử quản thúc suốt đời ở phiên trấn Tottori, nhưng chẳng bao lâu sau thì được khoan hồng và bổ nhiệm vào vị trí quản lí Đền Tōshō-gū ở Nikkō. Các chúa phiên khác tuy bị tịch thu lãnh địa, nhưng phần lớn cũng được cấp cho lãnh địa mới. Duy chỉ có mỗi mình Kido Takayoshi là chủ trương phải xử tử những kẻ mưu phản. Kido cho rằng bản thân mình không ghét những người này nhưng lại ghét tội của họ. Vì phường phản loạn mà rất nhiều trung thần nghĩa sĩ tận tâm vì nước đã bỏ mạng. Việc xử phạt là phép lớn của thiên hạ, dù có xử lí khoan dung cũng không được bẻ cong phép lớn này. Tuy nhiên, lời nói của Kido không làm dao động các quan trong chính phủ. Đối xử khoan dung đã trở thành xu thế của thời đại.

Ngày 20 tháng 1, Thiên hoàng lên đường trở về Kyōto với lời hứa mùa xuân năm sau sẽ quay lại Tōkyō. Số người tùy tùng là 2.153 người, ít hơn khá nhiều so với khi rời kinh đô. Việc này cho thấy mối nguy hiểm từ những kẻ đối địch đã giảm đi. Dọc đường, Thiên hoàng lại ngắm núi Phú Sĩ, thưởng ngoạn phong cảnh Miho no Matsubara. Có thể sự thích thú không bằng được so với ấn tượng lần đầu tiên, nhưng bây giờ có đầy đủ lí do khiến Thiên hoàng hài lòng. Chưa đầy ba tháng kể từ khi rời khỏi Kyōto thì nhóm phản loạn ở xứ Ōu, Echigo đã bị trấn áp hoàn toàn. Thành Edo, cứ điểm của Mạc phủ Tokugawa trong hơn 200 năm qua, nay đã rơi vào tay Thiên hoàng. Việc phụng liễn của Thiên hoàng theo đường Tōkaidō đến tận Tōkyō cũng chưa hề có tiền lệ, cũng là kết quả của việc đem uy quang của ngài từ Kyōto đến với trăm họ sinh sống ở nơi xa xôi.²⁴

Phụng liễn của Thiên hoàng về đến Kyōto vào ngày 5 tháng 2. Đến ngày 8 thì lễ giỗ ba năm cho Thiên hoàng Kōmei cũng được tổ chức như dự định. Ba ngày sau, cô dâu của Thiên hoàng là Ichijō Haruko nhập cung. Chuyện vui này hoàn toàn phù hợp với vai trò kết lại một trong những năm quan trọng bậc nhất trong lịch sử Nhật Bản.

Mô hình địa cầu đóng vai trò quan trọng trong lễ đăng quang (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 805).↩

Cùng tư liệu trên, trang 796. Lời cầu nguyện không có tác dụng. Có mưa to giữa buổi lễ.↩

Cùng tư liệu trên, trang 812, cổ kim hoà ca tập, bài thứ 344.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 804. “Thiên trường” là từ xuất phát từ thành ngữ “thiên trường địa cửu”, cầu nguyện cho Thiên hoàng được trường thọ lâu dài như trời đất. Kể từ năm 1873, chính phủ áp dụng Dương lịch nên tiết Thiên trường được ấn định là ngày 3 tháng 11. Ngày sinh của Thiên hoàng Minh Trị vào năm 1852 cũng được chuyển đổi từ Âm lịch sang Dương lịch.↩

Từ “niên hiệu” (nengō) được sử dụng cùng ý nghĩa với “nguyên hiệu” (gengō).↩

Trong các đời Thiên hoàng trước đó, một vị Thiên hoàng sử dụng nhiều niên hiệu qua từng các giai đoạn. Lí do của quyết định này không được nói rõ, có lẽ là vì cách tính năm theo kiểu niên hiệu của Nhật không hiệu quả, dễ nhầm lẫn hơn so với cách tính Dương lịch mà người dân đã quen.↩

Kể từ thế kỉ 12 trở đi thì ngoại trừ một số rất ít trường hợp, dòng họ học giả Sugawara luôn được chỉ định để lựa chọn niên hiệu mới. Dòng họ Kiyohara (từ đầu thời Edo đã đổi thành họ Funabashi) được biết đến như dòng họ Nho học.↩

Satow viết trong nhật kí: “ngày 23 (tháng 8 năm 1868), tôi ăn tối cùng Komatsu và Nakai. Bữa tối này là để gặp chính khách Ōkubo, người xuất thân từ phiên Satsuma và là người đề xướng dời đô từ Kyōto đến Ōsaka trong năm nay. Rốt cuộc, Edo được quyết định là trung tâm chính trị, tên mới là Tōkyō, tức thủ đô phía đông. Tuy vậy, tôi cũng tin rằng tầm ảnh hưởng của Ōkubo hãy còn lớn” (Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 380). Trong Tōyama Shigeki, Thiên hoàng và hoa tộc trang 6-8 có đề cập lí do vì sao Ōkubo đề xướng dời đô. Về sau, Ōkubo thay đổi suy nghĩ, cho rằng Tōkyō thích hợp hơn.↩

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 366.↩

Về cơ cấu đoàn người, tham khảo Yoshino Sakuzō, Toàn tập văn hóa thời Minh Trị, cuốn 17, trang 197-205.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 839. Trong Toàn tập văn hóa thời Minh Trị, cuốn 17, trang 206 có ghi chi tiết số tiền ban ra ở Ōtsu. Có người phụ nữ tên Riki hết lòng phụng dưỡng mẹ chồng, là tấm gương con dâu thảo và cũng thủ tiết giữ đạo thê với chồng là Yasubei. Vì nghĩa cao đẹp này mà Riki được ban cho 2.000 cuộn vải. Ngoài ra, cả thảy có 350 người già khác được ban thưởng, người trên 70 tuổi được 200 cuộn, người trên 90 tuổi được 500 cuộn.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 847. Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, cuốn trung, trang 570 có ghi lại giai thoại tương tự. Ngày 6 tháng 11, phụng liễn của Thiên hoàng đến Ishibe, trạm dừng chân ở Tōkaidō. Date Munenari đến gần bờ ruộng, ngắt năm cuống lúa mang đến trước Thiên hoàng, ngâm bài thơ rằng: Kimi mimase, itsuki no ame no, furi sugite, kariho no ine no, torimi sukunaki. Cả hai giai thoại, hai bài waka đều truyền đạt cùng nội dung rằng Thiên hoàng chưa từng thấy người nông phu cày ruộng nào. Cả hai người ngâm thơ đều muốn truyền đạt cho Thiên hoàng về sự khó nhọc của người nông phu khi làm ra hạt lúa. Thực kí về ông Iwakura, cuốn trung, trang 572 có ghi cùng giai thoại ở Atsuta, có thêm bài thơ của Tokugawa Naganari và Yoshikatsu.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 852. Về sau, Thiên hoàng Minh Trị ghét đi tàu thuyền.↩

Cùng tư liệu trên, trang 852. “Arai” nghĩa là thô, (sóng) dữ, cũng đồng âm với địa danh (Tân Cư) gần đó. Bấy giờ mặt hồ phẳng lặng, không có sóng.↩

Iwakura ám thị rằng chính sách của Mạc phủ là để con sông luôn ở tình trạng khó vượt qua, để quan lại địa phương có thể kiểm tra đầy đủ người đi đường, và khi nguy cấp thì con sông trở thành bức tường ngăn kẻ thù từ phía tây (Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, cuốn trung, trang 572-573; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 854).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 878. Ngày 18 tháng 12, quân phản loạn chiếm thành Fukuyama.↩

Đây là kiến giải của Iwakura Tomomi (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 906).↩

Cùng tư liệu trên, cuốn 1, trang 913. Ngày 20 tháng 2 năm 1969, Akitake bị hoãn xuất chinh Hakodate vì quân phản loạn thất bại liên tiếp, mất khí thế và dường như sắp đầu hàng. Tuy nhiên, trước đó Akitake đã chuẩn bị xong cho chuyến xuất chinh, thỉnh nguyện tòng quân thảo chinh như dự định. Đến tháng sau, Akitake xuất phát đến Hakodate (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, Cuốn 2, trang 11).↩

Kinoshita Hyō, Thi thoại Minh Trị, trang 12.↩

Ngày 6, công sứ các nước Anh, Mỹ, Phổ được mời đến dự yến như hôm trước. Công sứ Anh Parkes dẫn theo sáu viên thư kí của công sứ quán, 13 tướng hải lục quân vào chầu. Đây là đoàn đại biểu với số người lớn nhất từ trước cho đến thời điểm này (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 903).↩

Ernest Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 404.↩

Cùng tư liệu trên, trang 404-405.↩

Không lâu sau đó thì Higashikuze thông báo không chính thức đến sáu vị công sứ ngoại quốc rằng mùa xuân năm sau, Thiên hoàng sẽ trở lại Tōkyō, nơi được dự định làm thủ đô mới của Nhật Bản. Higashikuze còn chỉ vị trí xây dựng công sứ quán trong bản đồ Tōkyō.↩

Cuốn Chân dung Thiên hoàng của Taki Kōji là cuốn sách thú vị, mang hình ảnh của Thiên hoàng đến với dân chúng. Taki có nhiều tranh về chuyến tuần hành đến Tōkyō và những bức tranh này đều bán chạy. Bức vẽ đoàn người của Thiên hoàng tiến vào Thành Tōkyō bán rất chạy, mang lại cho dân chúng một kiểu trải nghiệm mang tính chính trị thông qua tranh ảnh.↩

CHƯƠNG 19

CƯƠNG, NGHỊ, MỘC, NỘT CẬN NHÂN

Năm Minh Trị thứ hai (1869) mở đầu bằng những sự kiện hạnh phúc hơn những năm khác trong kí ức. Nghi lễ tứ phương bái và nhiều nghi lễ khác trong ngày Nguyên đán ở Ngự sở Kyōto được tổ chức hết sức chu đáo và tất cả đều theo truyền thống cổ. Tại Tōkyō, các quý tộc, chúa phiên đóng tại phủ cùng bá quan, nha dịch đều vào thành để chúc mừng. Các công sứ Anh, Mỹ cũng gửi bưu thiếp đến chúc mừng năm mới.

Ngày mùng 4, các trọng thần (phù tướng, nghị định, tham dự,…) được triệu tập đến Tiểu Ngự sở để nghe Phù tướng Iwakura Tomomi đọc sắc thư của Thiên hoàng, sắc thư viết Trẫm vì bạc đức nên lo ngại rằng sẽ mất đi truyền thống vạn thế nhất hệ mà tổ tiên đời đời truyền lại. Rất nhiều thần dân đã phải nếm mùi cơ cực lầm than vì chiến loạn kéo dài. Nhưng may mắn thay, nhờ công lao của bá quan tướng sĩ có mặt trong ngày hôm nay mà thần dân đã được an ổn. Đây cũng là cái vui của Trẫm, và mong rằng từ nay về sau, Trẫm sẽ đem nghiệp lớn của tổ tiên cho trong ngoài đều biết, vĩnh viễn phát huy uy đức của các đời Thiên hoàng trước. Vì vậy, các khanh hãy nỗ lực không biếng nhác, hết lòng vì chức phận của mình và sửa chỗ sai của Trẫm mà không phải e ngại gì.

Đại khái lời lẽ sắc thư theo đúng khuôn khổ truyền thống, và có lẽ bản thân Thiên hoàng cũng không can dự đến việc soạn sắc thư này.¹ Nhưng rõ ràng là ngài đã thể hiện ý muốn tham dự vào mọi quyết định của chính phủ từ nay về sau. Kể từ thời kì này trở về sau, Thiên hoàng Minh Trị tham dự tất cả các cuộc họp của nội các và thi hành vô số việc công, chuyện này kéo dài cho đến khi ngài qua đời. Lần cuối cùng Thiên hoàng Minh Trị xuất hiện trước công chúng là ở buổi lễ tốt nghiệp của Đại học Tōkyō Teikoku.² Tuy Thiên hoàng không nói một lời nào trong các cuộc họp, nhưng bản thân sự có mặt của ngài cũng khiến cuộc họp trở nên nghiêm trang và quan trọng không kể xiết.

Không lâu sau đó, một sự kiện xảy ra đã xé tan không khí hội hè của năm mới. Giờ Mùi (khoảng hai giờ chiều) ngày 15 tháng 2, khi kiệu của quan Tham dự Yokoi Heishirō (Shōnan) trên đường trở về sau khi tham triều đi qua phố Teramachi thì bị mấy kẻ nổ súng ngắn xông đến kiệu. Yokoi bỏ cuộc, rút đoản kiếm chống cự nhưng vì mới khỏi bệnh nên cơ thể còn yếu, không di chuyển như ý được nên rốt cuộc đã gục ngã dưới hung khí của hung thủ. Đám môn đồ, tùy tùng của Yokoi cũng không địch lại nên hung thủ bỏ chạy mất.

Thiên hoàng hết sức kinh ngạc khi nhận được tin báo Yokoi bị ám sát, lập tức phái Thị thần thiếu nạp ngôn Nagatani Nobunari đến nhà Yokoi để xác minh thực hư. Các môn đồ, tùy tùng bị thương của Yokoi cũng được ban cho 400 lượng để chữa trị. Ngày hôm sau, Thiên hoàng lệnh cho chúa phiên Kumamoto là Hosokawa Yoshikuni tổ chức mai táng hậu hĩ cho Yokoi, ban cho 300 lượng tiền tế lễ. Cách xử lí nhanh chóng và ấm áp ân tình của Thiên hoàng Minh Trị lúc này lưu lại trong kí ức của nhiều người và trái ngược hẳn với thái độ bình tĩnh, lạnh lùng của ngài khi hay tin một người còn thân thiết hơn cả Yokoi bị ám sát. Có thể thái độ ân cần, nhanh chóng của Thiên hoàng lúc này bắt nguồn từ tuổi trẻ của ngài. Những năm sau, khi suy nghĩ về cách hành xử phải phép của một đấng quân vương trở nên chín chắn hơn thì không còn thấy thái độ mang tính tự phát như thế này ở Thiên hoàng, và ngài cũng ít khi thể hiện tình cảm cá nhân, mà thay vào đó là thái độ công bình, vô tư.

Thủ phạm ám sát Yokoi Shōnan bị phát hiện ở núi Kōya sau khi các cửa khẩu ra vào Kyōto bị phong tỏa và truy lùng gắt gao. Theo lời những kẻ ám sát bị bắt thì Yokoi là kẻ bán nước đáng khinh miệt vì thông đồng với người ngoại quốc, âm mưu truyền bá Cơ Đốc giáo ở Nhật Bản.³ Những kẻ ám sát bị giam cầm ở dinh thự của phiên trấn Fukuoka, nhưng dần dành được sự đồng cảm của người trong dinh. Chúa phiên Fukuoka cũng khẩn khoản cầu xin khoan dung với thủ phạm, và trong dinh cũng có nhiều người xin đặc xá. Ngay cả quan lại trong chính phủ cũng bắt đầu truy tìm chứng cứ về lỗi lầm của Yokoi. Như vậy, tội ám sát Yokoi bỗng nhiên trở thành việc chính đáng. Thái độ đồng tình với kẻ ám sát cho thấy rằng dù tân chính phủ thể hiện văn minh khai hóa bề ngoài, nhưng thực chất thì tư tưởng bài trừ người ngoại quốc từ xưa vẫn còn bám rễ vững chắc. Mãi đến tháng 11 năm 1870 thì bốn kẻ ám sát mới bị hành hình.

Không cần phải nói, ý đồ của Yokoi không phải là khiến người Nhật cải đạo sang Cơ Đốc giáo. Yokoi là một nhà Nho nhiệt huyết (sư phụ của Motoda Nagazane, nhà Nho dạy đọc cho Thiên hoàng Minh Trị và giảng về Nho giáo, là người cực kì bảo thủ) và chưa một lần vứt bỏ giáo điều Nho giáo. Yokoi vốn là người có tư tưởng nhương di, nhưng sau chuyển sang thực học.⁴ Chính điều này đã khiến Yokoi khuyến khích du nhập Tây học, gồm tư tưởng kinh tế và tư tưởng chính trị Tây phương. Cơ Đốc giáo không phải là nền tảng căn bản trong tư tưởng của Yokoi nhưng theo một nhà Tây học chuyên nghiên cứu về thời đại này thì: “đối với Yokoi, Cơ Đốc giáo như một thứ luân lí nâng đỡ cho chủ nghĩa thực dụng và chủ nghĩa hợp lí. Yokoi có năng lực quan sát, nhận xét nhạy bén hơn các nhà tư tưởng Nhật Bản sau này, thể hiện ở việc nhìn nhận ra mối quan hệ mật thiết giữa nền khoa học kĩ thuật cũng như sức mạnh kinh tế của Tây phương với Cơ Đốc giáo. Yokoi đã hiểu được mối quan hệ giữa tính cận đại và luân lí ẩn chứa đằng sau nó”.⁵

Những kẻ ám sát Yokoi e sợ rằng sự thuần khiết của tư tưởng Nhật Bản truyền thống sẽ bị ảnh hưởng từ ngoại quốc làm vấy bẩn và không chịu hiểu ra rằng học vấn của Yokoi là có giá trị đối với một nước Nhật mới.

Yokoi là nhân vật đi trước thời đại. George Samson, người theo dõi sự phát triển tư tưởng chính trị của Yokoi cho rằng: “Yokoi còn phát triển quan niệm về hoà bình và hữu ái chung cho cả nhân loại, đề khởi thuyết ‘một thế giới’”.⁶ Cũng có nền giáo dục Nho giáo truyền thống cũng nuôi dưỡng tinh thần hữu ái, nhưng đó không phải là đặc trưng điển hình của Nho giáo Nhật Bản vào cuối thời kì Tokugawa. Rõ ràng những kẻ ám sát Yokoi tin rằng hành động bạo lực của mình chịu ảnh hưởng từ Nho giáo đã học thời trẻ như một thú vui của võ sĩ. Dù độ lượng hay hẹp hòi, tất cả đều được chính đáng hóa bằng lời dạy của Nho giáo.

Chuyện học của vị Thiên hoàng trẻ được người đương thời xem là tượng trưng của Nho giáo chính thống, bao gồm việc đọc các loại sách được thừa nhận là chuẩn mực của tư tưởng Trung Quốc. Ngoài ra ngài còn đọc thêm hai, ba cuốn sử Nhật Bản. Nhật khóa mỗi tháng của ngài là được đọc và giải thích về Luận ngữ sáu lần, Nhật Bản thư kỉ sáu lần. Không lâu sau đó, ngoài Luận ngữ thì đề tài dạy học cho Thiên hoàng còn mở rộng sang các sách khác trong Tứ thư và cuốn Thần Hoàng chánh thống kí trong các sách Nhật.⁷ Thời kì này vẫn chưa có quan thị giảng dạy cho Thiên hoàng Minh Trị về địa lí và lịch sử thế giới chứ đừng nói tới khoa học.

Nhượng bộ duy nhất mang tính cận đại trong nhật khóa đương thời của vị Thiên hoàng trẻ chính là việc cho phép ngài cưỡi ngựa sáu lần mỗi tháng. Hứng thú của Thiên hoàng đối với việc cưỡi ngựa bắt đầu từ hai năm trước khi ngài cưỡi ngựa lần đầu tiên trong đời. Một năm sau, Thiên hoàng cũng có nhiều dịp thưởng lãm biểu diễn mã thuật. Kido Takayoshi, một trong số ít những người bạn thân của Thiên hoàng Minh Trị viết trong nhật kí rằng: ngày 24 tháng 8 năm Minh Trị thứ nhất, Thiên hoàng đến bãi xem biểu diễn mã thuật, vén rèm hạ lệnh cho Kido cưỡi ngựa. Kido cưỡi ngựa khéo léo, được Thiên hoàng ban cho một nhánh hoa trên mâm hoa quả đồ nhắm và ban thưởng nhiều rượu khiến Kido say lúy túy. Chẳng bao lâu sau thì Thiên hoàng Minh Trị như bị môn cưỡi ngựa ám ảnh, thú vui của ngài trở thành mối phiền não cho các thị thần.⁸ Các thị thần nghĩ rằng cần phải tăng thời gian đọc sách cho Thiên hoàng để giảm bớt thời gian cưỡi ngựa của ngài. Từ việc yêu thích cưỡi ngựa, ta có thể thấy tính hành động của vị Thiên hoàng trẻ hoàn toàn đối lập với sinh hoạt phi hành động, đơn điệu của cha mình. Thiên hoàng Kōmei chẳng những không cưỡi ngựa mà suốt đời ngài gần như không bước chân ra khỏi Ngự sở. Có thể tính hành động của Thiên hoàng Minh Trị phát xuất từ cảm giác thân mật của ngài đối với tầng lớp sĩ tộc, vốn là kho báu truyền thống võ nghệ của nước Nhật.

Ngày 25 tháng 2 năm 1869, Thiên hoàng lâm ngự xem cưỡi ngựa. Bản thân ngài cũng mặc y trắng, hakama đỏ để cưỡi. Mấy vị daimyō khác (võ nghệ bách ban là thú vui đương nhiên trong nền giáo dục của vũ gia) cùng Sanjō Sanetomi, ông ngoại ngài là Nakayama Tadayasu cùng một số vị quý tộc khác cũng theo cùng, vốn ban đầu, Thiên hoàng Minh Trị được khuyến khích cưỡi ngựa là để rèn luyện cơ thể yếu đuối do được các nữ quan nuôi dạy từ nhỏ. Nhưng bây giờ, lòng say mê cưỡi ngựa của Thiên hoàng còn lan truyền sang cả những người chung quanh và có vẻ như ngài còn đánh giá người khác dựa theo năng lực cưỡi ngựa của họ.

Việc giáo dục cho Thiên hoàng là một mối quan tâm lớn của các thị thần. Kido còn liên tục kể lại trong nhật kí về mối bận tâm của mình trong chuyện này, nhất là trong khoảng mười năm trở về sau. Iwakura Tomomi cũng nghĩ rằng cần phải có những người phù hợp chung quanh ngài để làm bạn trò chuyện. Ngày 5 tháng 3 năm 1869, Iwakura gửi thư đến Sanjō Sanetomi, nhấn mạnh rằng việc bồi dưỡng “quân đức” là điều hết sức quan trọng, “bây giờ là thời kì đầu của công cuộc Duy Tân, Thiên hoàng hãy còn trẻ nên kinh nghiệm không nhiều, cho nên vị trí hướng dẫn cho ngài không thể thiếu dù chỉ một ngày”.⁹ Iwakura còn khuyên nên chọn trong số các daimyō, quý tộc, võ sĩ cấp thấp¹⁰ lấy những người trung thực nghiêm túc, tác phong đạo mạo, những người có học thức về Tây học, Hán học, quốc học để làm thị thần hay thị giảng cho Thiên hoàng. Iwakura thuyết phục mạnh mẽ rằng: “chính phủ cần chọn người để nuôi dưỡng minh đức sáng suốt của Chúa thượng”.¹¹

Thời gian ban đầu gần như không có kế hoạch cụ thể nào về nội dung giáo dục cho đấng quân vương trẻ của nước Nhật. Đến năm 1871 thì nội dung giáo dục cho Thiên hoàng được thay đổi, có thêm nhiều yếu tố mới liên quan đến thời cận đại. Thời gian giáo dục được chia thành đơn vị mười ngày, trong đó Thiên hoàng được giảng giải về sách Tây quốc lập chí biên trong bốn ngày. Đây là bản dịch Nhật ngữ của cuốn Self-help của Samuel Smiles vừa được xuất bản vài tháng trước đó. Trong sách xuất hiện nhiều nhân vật như Benjamin Franklin, người dùng trí óc thiên bẩm và nỗ lực không ngừng để vượt qua cảnh khốn cùng và những trở ngại giai cấp. Những câu chuyện này hẳn đã gây ngạc nhiên cho vị Thiên hoàng trẻ tuổi vốn quen thuộc chủ yếu với sách Nho giáo và những câu chuyện gia hệ, hệ phả của hoàng tổ. Thiên hoàng còn bắt đầu học tiếng Đức¹² để đọc nguyên bản, nhưng chẳng bao lâu sau thì việc này bị hủy bỏ với lí do chính vụ bận bịu.

Về học vấn thì tri thức mới từ Tây phương được áp dụng, nhưng về mặt văn hóa thì truyền thống cổ lai vẫn còn chi phối nơi cung đình. Ngày 21 tháng 2, ngự nhạc hội đầu tiên kể từ khi bắt đầu thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị được tổ chức. Thiên hoàng cùng hoàng hậu xuất ngự đến Tiểu Ngự sở. Phần tấu nhạc do các triều thần diễn tấu. Kèn sanh (shō) do tám vị quý tộc gồm cựu Tả đại thần Konoe Tadafusa biểu diễn, tất lật (hichiriki) do sáu vị thổi, sáo địch do sáu người, trong đó có Nakayama Tadayasu thổi, đàn tì bà (biwa) gồm ba người và đàn tranh (koto) do năm vị quý tộc khác biểu diễn. Cũng như thời Heian, cung đình thời này vẫn chú trọng đến khả năng chơi nhạc khí nhã nhạc của các triều thần.

Dường như Thiên hoàng Minh Trị không mấy hứng thú với nhạc khí, nhưng từ nhỏ ngài đã được Thiên hoàng Kōmei dạy làm thơ waka và suốt đời ngài cũng chưa một lần từ bỏ thú vui này. Ngày 19 tháng 2, ngự hội waka đầu tiên kể từ khi Thiên hoàng Minh Trị lên ngôi được tổ chức ở Tiểu Ngự sở. Đề tài waka của Thiên hoàng là “Gió xuân trên biển” với một bài như sau:

Chiyoyorozu

Kawaranu haru no

Shirushi tote

Umibe wo tsutau

Kaze zo nodokeki

(Tạm dịch: Dấu hiệu mùa xuân, bất biến vạn đời, là cơn gió nhàn, thổi dọc bờ biển.)

Hoàng hậu cũng ngâm một bài waka với cùng đề tài:

Okitsunami

Kasumi ni komete

Ham kinu to

Kaze mo nagitaru

Yomo no umi zura

(Tạm dịch: Cơn sóng ngoài khơi, bao trùm sương mù, ngọn gió tĩnh lặng, bốn bề mặt biển, rằng xuân đã đến.)

Từ những bài waka này chỉ thấy được rất ít cá tính và tình cảm của tác giả, nếu không muốn nói là hoàn toàn không có. Thiên hoàng và hoàng hậu ngâm thơ vui mừng khi mùa xuân đến theo cùng cách thức với vô số thi nhân cung đình hàng ngàn năm trong quá khứ. Họ cũng không có ý đồ thể hiện sự sáng tạo độc đáo trong hình ảnh và cách biểu hiện. Âm luật chính xác của những bài thơ này chỉ dừng lại ở mức độ nói lên rằng tác giả là người tinh thông văn hóa truyền thống trong cung đình.

Một khía cạnh khác để thấy được truyền thống cung đình là bảng cáo thị cực kì đơn giản được đăng vào ngày 20 tháng 3. Trong ngày này, con gái của Quyền Đại nạp ngôn Hashimoto Saneakira là Natsuko được chọn vào vị trí điển thị. Ngày hôm sau, Thiên hoàng tiếp kiến Natsuko, ban cho chén rượu. Sau đó ngài còn ban áo lụa cho Natsuko. Bấy giờ Natsuko mới 12 tuổi, hãy còn quá trẻ để trở thành trắc thất của Thiên hoàng. Vào bốn năm sau, ngày 13 tháng 11 năm 1873, Natsuko hạ sinh một nữ nhi cho Thiên hoàng nhưng đã vong mệnh lúc xuất sản, và Natsuko cũng qua đời vào ngày hôm sau. Đây không phải là người con đầu tiên của Thiên hoàng Minh Trị. Hai tháng trước đó, Quyền Điển thị Hamuro Mitsuko cũng hạ sinh một nam tử vào ngày 18 tháng 9. Vị hoàng tử này qua đời trong cùng ngày, còn người mẹ cũng mất bốn ngày sau đó.

Cuộc hôn nhân của Thiên hoàng Minh Trị và hoàng hậu là cuộc hôn nhân hạnh phúc, nhưng có vẻ như họ cũng sớm nhận biết rằng hoàng hậu không thể có con. Dù Thiên hoàng có không ưng việc chia sẻ giường chiếu với một nữ nhân khác nhưng ngài còn có nghĩa vụ tạo dựng người kế vị. Cũng từ thời kì này, Thiên hoàng đều trải qua hằng đêm với con gái các nhà quý tộc được lựa chọn cẩn thận. Ngài mong đợi dù chỉ một, hai người trong số đó có thể đậu thai. Những cô gái con nhà quý tộc này đều ở độ tuổi dưới 20 (Hashimoto Natsuko qua đời ở tuổi 16) và tất cả đều có gia thế không thể chê ở điểm nào, nhưng họ lại thiếu thốn giáo dục và chỉ mong mỏi được sinh hoàng tử, hoàng nữ cho Thiên hoàng. Giữa họ cũng nảy sinh ý thức cạnh tranh khốc liệt để giành được mối quan tâm của Thiên hoàng. Tuy nhiên, cho dù có may mắn được mang giọt máu của Thiên hoàng trong mình thì họ cũng không thể có được niềm vui của một người mẹ. Đứa trẻ sẽ bị tách khỏi mẹ đẻ và chính thức trở thành con của hoàng hậu. Nhưng cũng qua trường hợp mẹ đẻ Thiên hoàng Minh Trị, bà Nakayama Yoshiko, mà họ cũng biết được rằng nếu sinh con cho Thiên hoàng, họ sẽ nhận được vị trí cao trong cung đình, được hưởng nhiều ân điển. Ngay cả khi đứa trẻ chết đi, người mẹ vẫn được hứa hẹn một cuộc đời an nhàn, dù cho có là một cuộc đời buồn tẻ.¹³

Thiên hoàng Minh Trị có 15 người con với năm trắc thất. Những trắc thất này đều không phải kiểu người nổi bật trong cung. Nhìn vào ảnh chân dung còn lại của họ thì thấy tất cả đều để cùng kiểu tóc theo quy tắc, đều mặc cùng kiểu trang phục. Không rõ Thiên hoàng có hứng thú với những nữ nhân này hay không, nhưng có hai quyền điển thị (Sono Sachiko và Ogura Fumiko) phụng sự ngài lâu hơn những người khác. Điển thị Sonoko hạ sinh cho Thiên hoàng được tám người con, trong đó có bốn người sống sót. Ở Âu châu, dù là con vua nhưng nếu người mẹ có xuất thân hèn kém cũng không có tư cách thừa kế ngai vàng. Nhưng ở Nhật, đất nước có truyền thống khác hẳn thì dù là con cái do hoàng hậu sinh ra hay đứa con “mượn” bụng người phụ nữ khác để chào đời cũng không có gì khác biệt.

Từ ngày xưa đã có nhiều tin đồn về đời sống ái tình của Thiên hoàng Minh Trị. Cho đến tận ngày nay cũng không ngớt những người tự xưng mình là con cháu rơi rớt của Thiên hoàng Minh Trị, nhưng họ cũng không đưa ra được chứng cứ nào xác minh cho lời tự xưng của mình.¹⁴ Nếu nhìn các trường hợp vũ gia, công hầu quý tộc ngày xưa thì cũng không lạ khi nói Thiên hoàng từng say đắm một geisha xinh đẹp nào đó và hạ lệnh ban ân sủng một đêm. Chuyện như vậy cũng không hẳn là không xảy ra. Tuy nhiên, dựa theo ghi chép còn lại của những nhân vật biết rõ nhất về vị Thiên hoàng trẻ tuổi này thì không có bất cứ chứng cứ nào hậu thuẫn cho suy đoán này. Trắc thất của Thiên hoàng là năm người con gái được chọn từ các nhà quý tộc, và nếu có ai đó không làm ngài vừa lòng (hay qua đời) thì cũng dễ dàng tìm được người thay thế. Vì vậy, Thiên hoàng không cần thiết để mắt ra bên ngoài.

Ta dễ dàng hình dung được việc một chàng trai trẻ chưa đến 20 tuổi, dưới cái áp lực tinh thần phải có được con cái nối dõi càng sớm càng tốt, lại chuyển sang lạc thú nhục thể đến độ bỏ bê cả việc học. Nhật kí của Kido, đặc biệt là từ năm 1874 trở đi, cũng thường than thở rằng việc học của Thiên hoàng đi vào chỗ bế tắc. Dường như tâm trạng của Thiên hoàng còn hướng đến chỗ khác ngoài chuyện học. Năm đó, Kido nhận được lời thỉnh cầu của các thị giảng mà khuyên bảo Thiên hoàng rằng nên chứng tỏ bản thân mình là người xứng đáng kế thừa huyết mạch hoàng thất bằng việc học hành chăm chỉ. Cũng có thể đây là lời cảnh cáo bóng gió của Kido khi thấy Thiên hoàng dành quá nhiều thời gian cho nữ nhân.

Trong thời kì này, kế hoạch giáo dục với phạm vi rộng lớn dành cho Thiên hoàng được lập ra. Không chỉ các sách cổ điển về tư tưởng Trung Quốc và lịch sử Nhật Bản mà còn có cả lịch sử Âu châu và tiếng Đức. Tuy nhiên, việc học của Thiên hoàng chậm chạp mãi không tiến được. Kido viết trong nhật kí rằng sau khi thị giảng lịch sử Nhật là Fukuba Bisei gặp thị giảng luật pháp Đức là Katō Hiroyuki thì cả hai đều rất lo lắng vì chuyện học của Thiên hoàng, nhưng lấy làm may mắn vì Kido hầu hạ bên cạnh Thiên hoàng nên muốn nhờ khuyên bảo ngài chuyên tâm học hành, lấy lại thái độ ham học như xưa. Sau khi Kido trình bày suy nghĩ của mình thì cả hai đều tán thành. Rồi Kido trực tiếp truyền đạt ý đó với Thiên hoàng.¹⁵ Dường như Kido có can đảm để khuyên bảo là vì bình thường vẫn nhận được thiện cảm của Thiên hoàng. Kido thuyết phục Thiên hoàng nên nỗ lực tinh tấn hơn nữa để làm tròn “thiên chức” của mình.¹⁶ Một năm sau, Kido nói với Thiên hoàng như sau mà không e dè gì: “Nếu Chúa thượng không làm tròn thiên chức thì chúng thần lo lắng không kể xiết”.¹⁷

Một mối bận tâm lớn của các thị thần là việc Thiên hoàng Minh Trị mê rượu. Nhật kí của Kido viết rằng sau khi xem kịch kyōgen ở dinh thự của Nakayama Tadayasu thì các thị thần luôn lo ngại Thiên hoàng sẽ đi quá đà trong tửu yến.¹⁸ Trong kí ức của các cận thần cũng đọng lại nhiều câu chuyện về tửu lượng của Thiên hoàng Minh Trị. Chẳng hạn, thị tòng Takashima Tomo-no-suke kể lại như sau:

Tửu lượng của Thánh thượng rất khỏe, thỉnh thoảng ngài lại tập hợp các thị thần yêu thích để tổ chức tửu yến. Vì bản thân tửu lượng cực kém nên nhiều lần trốn tránh không đi, dù như vậy vô cùng thất kính với Thánh thượng. Có các ông Yamaoka Tesshū và Đại nạp ngôn Nakayama (Tadayasu) là bậc tửu hào, nói kẻ hào kiệt là không từ chối rượu nên mỗi khi Thánh thượng cho mở tửu yến thì nhất định triệu tập các ông ấy đến, vui vẻ hào sảng lấy chuyện vũ dũng làm mồi nhắm, cùng nâng chén ngọc mà cho rằng trên đời không còn thú vui gì bằng. Chén ngọc của Thánh thượng sử dụng lúc bấy giờ cũng không nhỏ như chén rượu thông thường mà to bằng chén uống trà và ngài cũng thường rót đầy chén.

Từ thời gian này, Thánh thượng cũng rất cần mẫn trong chính vụ. Mỗi ngày ngài đều ra phía ngoài Ngự sở từ sáng sớm để quyết đoán vạn cơ, đến năm hay sáu giờ chiều mới trở vào trong ngự điện. Đôi khi ngài không vào ngự điện mà truyền lệnh rằng đêm nay hãy vui chơi ở mạn ngoài Ngự sở, rồi cùng thị thần trò chuyện đến khuya. Những lúc như thế này, đến khi Thánh thượng đi ngủ thì thị thần mang chăn màn từ cung điện phía sau, không ít lần thị thần chúng tôi ngủ qua đêm dưới hành lang ngự điện.¹⁹

Hoàng hậu cũng luôn lo lắng về tật uống rượu của Thiên hoàng, ta có thể thấy qua bài thơ waka dưới đây:

Hana no haru

Momiji no aki no

Sakazuki mo

Hodo hodo ni koso

Kumama hoshi kere²⁰

(Tạm dịch: Mùa xuân có hoa, mùa thu có lá phong, thiếp cầu mong chàng, nên biết chừng mực, trong chén rượu mừng.)

Sở dĩ hoàng hậu nhắc đến “mùa xuân có hoa” và “mùa thu có lá phong” là vì đây là hai mùa mà lượng rượu tiêu thụ tăng đáng kể (đến bây giờ vẫn vậy).

Vị Thiên hoàng trẻ ban đầu yêu thích rượu Nhật, nhưng sau này chuyển sang rượu Pháp và sâm banh. Tửu lượng của Thiên hoàng rất khỏe nhưng không phải lúc nào cũng được như ý. Thị tòng Hinonishi Sukehiro viết rằng từ năm 1886 có lần Thiên hoàng khui hai chai sâm banh cùng lúc. Rượu vừa miệng, ngài uống quá nhiều đến độ có khi chân đứng không vững. Nhật kí của Hinonishi viết rằng kể từ đó, các thị tòng luôn tìm cách để khống chế lượng rượu dâng lên.²¹ Thiên hoàng cũng không rời bàn ăn chừng nào còn rượu trên bàn. Bình thường, ngài trở vào trong điện lúc 11 giờ đêm, nhưng theo nhiều ghi chép hồi tưởng thì nhiều khi tửu yến còn kéo dài đến tận 12 giờ đêm.

Tuy nhiên, cũng theo các ghi chép hồi tưởng làm chứng thì mỗi buổi sáng, Thiên hoàng đều đến Ngự học vấn sở để giải quyết chính vụ. Hẳn là có đôi khi ngài lơ là việc học khiến Kido và các cận thần thất vọng, nhưng tinh thần trách nhiệm mạnh mẽ chưa bao giờ cho phép ngài bỏ lơ việc nước. Thiên hoàng Minh Trị có đầy đủ nhận thức rằng mình là vị Thiên hoàng của đất nước Nhật Bản. Điều này khiến các nhà phê bình ngoại quốc cảm kích, và họ luôn dành nhiều thiện cảm cho Thiên hoàng Minh Trị khi so sánh với các bậc quân vương Âu châu. Năm 1882, Charles Lanman tán thưởng Thiên hoàng Minh Trị như sau:

Khác với nhiều vị vua và người trong vương tộc ở Âu châu, Thiên hoàng Minh Trị không đắm chìm trong lạc thú mà luôn tìm thấy niềm vui trong việc nuôi dưỡng tinh thần, trí óc. Ngài không bao giờ tiếc công sức hay kêu ca gì trong việc cầu tìm tri thức. Dù hãy còn trẻ nhưng ngài thường xuyên tham gia vào các buổi hội nghị của Xu mật viện. […] Ngài cũng thường đến các cơ quán hành chính, luôn hiện diện trong các công vụ cần ngài có mặt. Ngoài văn chương và khoa học, ngài còn giữ thói quen dành ra mấy tiếng đồng hồ mỗi ngày để nghiên cứu chuyên môn và nghiêm cẩn giữ thói quen này. Ngài có tính cách hiền minh, quyết tâm vững chắc, là người tiến bộ và có lòng nhiệt huyết, hướng thượng. Kể từ khi bắt đầu thời trị vì của ngài, quanh Thiên hoàng luôn có những chính khách khôn ngoan nhất đế quốc, và đương nhiên việc này giúp ích rất nhiều cho sự phát triển của ngài. Chiếc vương miện của hoàng thất Nhật Bản trong thế kỉ này đang tỏa sáng trên đầu một nhân vật vĩ đại đáng kính.²²

Charles Lanman còn viết tiếp rằng Thiên hoàng Minh Trị không có định kiến, ngài là người có tinh thần hướng thượng, nhiệt huyết trong việc học tập, áp dụng mọi điều từ ngoại quốc mà ngài cho là có lợi cho sự phồn vinh của đất nước, về điểm này thì rất giống với Peter Đại Đế. Cũng có thể Kido cho rằng lời khen ngợi này hơi quá, nhưng đối với những người biết được nhược điểm của vương cung Âu châu thì đều khen ngợi sự dấn thân của Thiên hoàng Minh Trị đối với công việc. Lanman chỉ ra điểm giống nhau giữa Thiên hoàng Minh Trị và Peter Đại Đế rõ ràng là khen ngợi phương châm thúc đẩy nước Nhật trên con đường cận đại hóa. Tuy nhiên, về nhân cách thì hai người này không hề có một điểm chung nào. Một người là Đại Đế Nga thô bạo, có thể nói là tàn nhẫn, còn một người là đấng quân vương Nhật Bản thành thực và khiêm tốn.

Người Nhật còn tìm thấy ở Thiên hoàng Minh Trị nhiều khía cạnh khác để tán thán. Tính cách đơn giản, ghét sự xa xỉ và phô trương của ngài cũng thường được nhắc đến. Một thị tòng hồi tưởng rằng: “bút lông của ngài sử dụng bị mòn cả đầu, còn thỏi mực thì dùng từ rất lâu đến nỗi mòn nhỏ đi nhưng ngài cũng không vứt bỏ. Khi dùng mực thì ngài cũng tự tay mài lấy, quyết không nhờ tới người khác”.²³ Bao năm trôi qua, ngài vẫn mặc bộ quân phục cũ. Sau khi lục quân thay đổi quân phục, những người khác đều đổi sang kiểu hiện đại trong khi mỗi mình Thiên hoàng Minh Trị vẫn mặc bộ quân phục cũ và bộ quân phục này được vá lại nhiều lần. Khi đôi giày cũ của Thiên hoàng trở nên lỏng lẻo không thể mang được nữa, thị tòng mang đến một đôi giày mới thì Thiên hoàng ra lệnh sửa đôi giày cũ.²⁴ Thiên hoàng biết rằng đôi khi áo quần và giày dép cũ nếu sửa lại thì chi phí sẽ đắt hơn mua mới, nhưng ngài luôn tuân theo nguyên tắc “thứ gì sửa lại mà dùng được thì cứ sửa”. Nhiều ghi chép hồi tưởng cũng chỉ ra rằng vì chủ trương tiết kiệm của Thiên hoàng (và việc dùng nến thay vì dùng điện) mà phông màn trong cung điện đều bám muội đen và cửa lùa shōji cũng ám đen hết.

Không có một lời nào từ các thị thần chứng tỏ Thiên hoàng Minh Trị là một học giả, nhưng theo hồi tưởng của Takatsuji Osanaga thì: “ngài tỏ ra cực kì nhiệt tâm trong việc học, nếu như có chỗ nào không rõ nghĩa thì ngài luôn hỏi lại nhiều lần”.²⁵ Katō Hiroyuki cũng giảng giải cho Thiên hoàng về hiến pháp và luật pháp quốc tế hai, ba ngày trong tuần, nhưng đáng tiếc là Thiên hoàng đành phải ưu tiên giải quyết công việc chính trị hơn chuyện học hành. Vì vậy, đương nhiên chuyện học của ngài tiến triển chậm hơn so với Katō dự định. Katō viết:

Cho nên thời gian giảng giải cho Bệ hạ được tăng một giờ mỗi ngày. Mỗi buổi sáng, ngài đến Ngự học vấn sở lúc bảy giờ vào mùa hè, tám giờ rưỡi vào mùa đông. Sự tinh cần của Bệ hạ thật sự khiến tôi ái ngại. Mỗi buổi sáng, ngài luôn rời khỏi giường lúc năm giờ, vào Ngự học vấn sở trước giờ học mà đợi các thị giảng đến. Không ít lần như vậy khiến các thị giảng khi vào chầu đều sợ hãi, toát mồ hôi ướt cả áo.²⁶

Katō trích dịch từ các sách vở Tây phương liên quan đến hiến pháp để giảng dạy cho Thiên hoàng khái yếu về lịch sử hiến pháp Âu châu từ cuối thế kỉ 18 đến đầu thế kỉ 19, về tam quyền phân lập: tư pháp, hành chính, lập pháp và về thể chế tự trị của thành phố, thị trấn và thôn làng. Thời gian đầu, Katō còn sử dụng các học thuyết uy tín của Đức, nhất là sách vở của Johann Bluntschli để làm tài liệu giảng dạy. Katō cũng lo ngại rằng Thiên hoàng sẽ không hiểu được ý nghĩa thật sự nếu chỉ dựa vào các bản dịch nên quyết định, chuyển sang giảng giải bằng nguyên ngữ tiếng Đức. Nhưng chẳng lâu sau thì biết rõ Thiên hoàng không có thời gian (hoặc năng khiếu) để học ngoại ngữ. Dù sao thì Katō cũng đã cho thấy sự cần mẫn trong việc học của Thiên hoàng. Katō nói:

Tiên đế có tính cách tỉ mỉ và chắc chắn. Ngài không bao giờ dừng việc gì ở mức nửa vời, không ngừng nghỉ cho đến khi hiểu rõ gốc rễ. Chẳng hạn hôm nay tôi nói một điều, nếu có điểm nào không rõ thì ngày mai ngài sẽ hỏi cho đến khi thấu hiểu. Vì vậy mà sự tiến bộ tuy có chậm nhưng một khi đã hiểu rõ thì ngài không bao giờ quên và luôn vận dụng được điều đã hiểu. Điều này thường khiến tôi cảm thán. Là một nhà giáo dục lâu năm, tiếp xúc rất nhiều học trò nhưng chưa từng gặp ai nhiệt tâm trong việc học như Bệ hạ, dù ngài không phải trải qua thi cử gì nhưng vẫn học nghiêm túc như vậy để tu dưỡng bản thân.

Trí nhớ bạt quần của Thiên hoàng Minh Trị cũng được nhiều người biết ngài nhắc đến. Trung tướng hải quân Arichi Shina-no-jō hồi tưởng như sau:

Không có một nghi thức lễ nghi nào, hay một sự thật lịch sử nào mà ngài không tinh thông. Những người ngài từng tiếp kiến dù chỉ một lần thì cũng không bao giờ quên tên. Ngài cũng đến thăm lễ tốt nghiệp các trường đại học, trường hải lục quân và tự tay trao thưởng cho những người tốt nghiệp hạng ưu và ngài không bao giờ quên tên những người đó, cũng như những người thuyết trình khi ngài có mặt. Lần đầu tiên Thánh thượng đến dự lễ tốt nghiệp ở một đại học nọ thì có nghe Saitō Shūichi thuyết trình và sau đó vẫn không quên, thường nhắc đến Saitō. Khi Thánh thượng hạ lệnh cho ai ngồi cùng bàn ăn với ngài thì cũng thường nhắc chuyện trong kí ức, rằng lần trước khi gặp người đó như thế nào, tình huống năm xưa ra sao, như thể ngài đang thấy những việc đó trước mắt.²⁷

Cũng có thể lời tán thán của Arichi dành cho vị Thiên hoàng vừa mới băng hà có chút ít khoa trương, nhưng việc Thiên hoàng Minh Trị có trí nhớ bạt quần là sự thật không thể lay chuyển. Rõ ràng Thiên hoàng Minh Trị không phải là người hiểu biết rộng. Theo những câu chuyện hồi tưởng từ những người biết rõ ngài thì Thiên hoàng Minh Trị phù hợp với một câu trong sách Luận ngữ: “cương nghị mộc nột cận nhân”. Ý chí mạnh mẽ, không dễ gì chịu khuất phục và giản dị không tham cầu, không tô vẽ là đức tính gần với “nhân”, lí tưởng của Khổng Tử.

Khía cạnh “cương nghị” trong nhân cách của Thiên hoàng Minh Trị thể hiện rõ ràng ở việc ngài tích cực tham gia vào những buổi diễn tập của quân đội. Thiên hoàng cũng từng cưỡi ngựa, tay cầm ngọc kiếm mà thống suất ba quân. Trong buổi diễn tập đầu tiên khi ngài giữ vai trò đại nguyên súy, dù trời đổ mưa to gió lớn nhưng Thiên hoàng vẫn giữ vẻ bình tĩnh, và hình ảnh anh dũng của ngài đã cổ vũ, khích lệ ba quân. Sự bình tĩnh, chững chạc của ngài cũng không hề thay đổi trong suốt thời trị vì của ngài. Dù có lâm vào hoàn cảnh khó khăn hay bi thảm, Thiên hoàng Minh Trị cũng không hề thốt ra lời bất bình hay suy nhụt ý chí.

Trong thời kì trị vì này, Thiên hoàng Minh Trị hãy còn trẻ và chưa có nhiều kinh nghiệm nên phải dựa vào những người kiệt xuất chung quanh mình. Thái độ của những nhân vật chung quanh ngài cũng đầy sự kính trọng, thể hiện sự sung kính của họ và xem ngài là đấng quân vương của họ. Nhưng đồng thời có lẽ tri thức chính trị, quân sự cũng như văn học, triết học của họ cũng khiến ngài sợ hãi. Kido cũng từng than phiền rằng Thiên hoàng thiếu nhiệt huyết trong chuyện học. Có thể lời than phiền này xuất phát từ cảm giác gần như là sự cam chịu đối với Thiên hoàng, rằng dù ngài có nỗ lực đến đâu đi nữa cũng không thể đạt đến mức độ hoàn hảo của họ.

Cho đến thời điểm này thì Thiên hoàng Minh Trị cũng không có nhiều cơ hội để thể hiện khí khái của mình. Nếu như ngài qua đời từ trẻ, hay kết thúc thọ mạng ở tuổi 35 như cha mình, Thiên hoàng Kōmei, thì hẳn ngài chỉ được biết đến như một vị Thiên hoàng trong thời kì vương chính phục cổ. Sự trường thọ và tinh thần trách nhiệm mạnh mẽ đã khiến vị Thiên hoàng trẻ tuổi này trở thành người nổi tiếng nhất trong số các vị Thiên hoàng.

Nguyên văn sắc thư trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 4. Đương thời, phần nhiều chiếu sắc, sắc lệnh đều do Tamamatsu Misao viết.↩

Sự việc này là vào năm 1912. Kể từ năm 1899 thì Thiên hoàng có tập quán đến dự lễ tốt nghiệp của các trường, ban thưởng đồng hồ bạc cho học sinh ưu tú. Ngoại trừ trường Đại học Tōkyō Teikoku thì Thiên hoàng chỉ đến dự lễ tốt nghiệp của các trường liên quan đến quân đội như Đại học Lục quân, Đại học Sĩ quan Lục quân.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 7. Nguyên văn bài thuật động cơ ám sát Yokoi được đăng trọng Morikawa Tetsurō, Sử ám sát thời Minh Trị, trang 29. Ueda Tatsuo, một trong số những kẻ ám sát, tức giận khi chứng kiến Yokoi mặc Âu phục, đội mũ Tây lởn vởn bên ngoài khu đất của người ngoại quốc.↩

Về sự phát triển của thực học tại Trung Quốc và Nhật Bản, xem Wm. Theodore de Bary và Irene Bloom, Nguyên tắc và thực tế, trang 189-511.↩

D. Harootunian, Hướng đến vương chính phục cổ, trang 335.↩

George B. Sansom, Thế giới phương Tây và Nhật Bản, trang 283.↩

Minh Trị Thiên Hoàng kỉ cuốn 2, trang 41. Tamamatsu Misao và Hirata Daikaku tiến giảng về Nhật Bản thư kỉ, Higashibōjō Tokinaga và Nakanuma Ryōzō tiến giảng về Luận ngữ.↩

Ngày 10 tháng 5 năm 1869, quan Nghị định Nakamikado Tsuneyuki gửi thư về việc này đến Iwakura Tomomi. Nakamikado biết thời gian gần đây, Thiên hoàng thường cưỡi ngựa cách nhật nên khuyên Iwakura tấu thỉnh lên Thiên hoàng chỉ nên cưỡi ngựa sáu lần trong tháng, vào các ngày 3, 13, 23, 8, 18 và 28 hằng tháng (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 109).↩

Cùng tư liệu trên, trang 30.↩

Những người tài năng, có công trạng, xuất thân từ dân chúng và các phiên được triệu đến phục vụ trong triều đình.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 30.↩

Có lẽ vì ảnh hưởng của hiến pháp Đức trong quá trình xây dựng tân hiến pháp Nhật Bản. Một thị giảng của Thiên hoàng là Katō Hiroyuki đã du học Đức từ sớm, thông thạo tiếng Đức.↩

Chi tiết trong Katō Hitoshi, Chuyện con rơi, các vị phi của Thiên hoàng Minh Trị.↩

Katō Hitoshi có đề cập đến lí lẽ của những người tự xưng là con cháu lưu lạc trong dân gian của Thiên hoàng Minh Trị, nhưng cũng đặt nghi vấn về tính xác thực với họ.↩

Nhật kí Kido Takayoshi, mục ngày 19 tháng 5 năm 1874.↩

Cùng tư liệu trên, mục ngày 20 tháng 5 năm 1874. Trong mục ngày 11 tháng 7 năm 1876, Kido viết về một mối lo mới. Trong chuyến tuần hành, Thiên hoàng chỉ muốn ngồi kiệu nên Kido lo sẽ ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của ngài. Kido khuyên Thiên hoàng nên cưỡi ngựa hoặc đi bộ một ít, nhưng Thiên hoàng không nghe theo.↩

Cùng tư liệu trên, mục ngày 20 tháng 8 năm 1875.↩

Cùng tư liệu trên, mục ngày 13 tháng 10 năm 1876.↩

Takashima Tomo-no-suke, Minh quân kể từ thời Thiên hoàng Jimmu, (đăng trong Meiji Shōtenshi, trang 33-34).↩

Katō Hitoshi, Chuyện con rơi, các vị phi của Thiên hoàng Minh Trị, trang 61.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 81. Hinonishi giới thiệu câu chuyện như sau. Sau khi Thiên hoàng uống rượu ở dinh của Bá tước Hijikata thì chân đi loạng choạng, phải tựa vào Hinonoshi. Vì Hinonishi nhỏ con nên rất khó dìu thân thể to lớn của Thiên hoàng, khi đến gần chỗ để ngựa thì vấp chân, hai người đều ngã xuống (trang 81-83).↩

Charles Lanman, Người đứng đầu Nhật Bản, trang 18.↩

Bōjō Toshinaga, Năm mươi năm trong cung, trang 14.↩

Cùng từ liệu trên, trang 16.↩

Takatsuji Osanaga, Chuyện tiến giảng khi ngài còn trẻ, trang 30.↩

Katō Hiroyuki, Thời ta còn hầu đọc, trang 38.↩

Ariji Shinanonojō, Trải qua quả cảm, độ lượng, tinh tế, cần mẫn, trang 52.↩

CHƯƠNG 20

TIẾP KIẾN CÔNG TƯỚC EDINBURGH

Sự kiện quan trọng nhất trong năm 1869, ít nhất là trong số các sự kiện liên quan đến Thiên hoàng Minh Trị, là chuyến đi Tōkyō lần hai của Thiên hoàng. Chuyến đi lần đầu vào năm trước đã rất thành công. Tuy nhiên, khi biết Thiên hoàng ban rượu và nhiều đồ thưởng khác cho thị dân Tōkyō thì thị dân Kyōto cảm thấy như mình bị xem nhẹ. Sau khi trở về Kyōto, Thiên hoàng cũng ban thưởng nhiều rượu, mực khô và nhiều món khác cho thị dân kinh đô trong dịp đầu năm mới. Có lẽ đây là hành động để xóa đi nỗi lo sợ của người dân cổ đô rằng trung tâm của đất nước sẽ được chuyển sang vùng tân đô phía đông.

Tuy nhiên, cách xử lí này cũng không xóa đi được nỗi lo dời đô đến Tōkyō. Ngày 5 tháng 3, Nghị định Iwakura Tomomi gửi thư đến Phù tướng Sanjō Sanetomi, hiến bốn kế sách để đối phó tạm thời với tình hình trước mắt và trong thư cũng đề cập đến nỗi lo ngại này. Iwakura nói vì có tin đồn dời đô đến Tōkyō nên lòng dân Kyōto và Ōsaka dao động cực kì. Sự thật là Edo được đổi tên thành Tōkyō vào năm trước. Nhưng điều này không thể hiện tâm ý muốn dời đô của Thiên hoàng mà chỉ xuất phát từ quan niệm “tứ hải dĩ vi gia”, “đông tây nhất thị” của ngài. Đó là còn chưa nói đến việc Kyōto là kinh đô của đất nước hơn nghìn năm qua, kể từ thời Thiên hoàng Kammu và là nơi chôn cất các vị Thiên hoàng nhiều đời qua. Vì vậy, Iwakura cho rằng không thể có chuyện dời đô sau hơn nghìn năm, do vậy Kyōto sẽ không bị bỏ hoang phế. Lần này, Thiên hoàng nghĩ đến việc đi thăm Tōkyō lần thứ hai là vì muốn đem ánh sáng hoàng gia đến những nơi xa xôi như Ezo và Chishima mà soi chiếu rộng rãi. Thiên hoàng mong muốn ban bố ân huệ của tân chính phủ rộng rãi đến những nơi chưa được tiếp xúc với ảnh hưởng của ngài. Đúng là trong triều cũng có người kêu gọi dời đô, nhưng bản thân mình phản đối đến cùng. Nếu như việc dời đô là ý muốn của Thiên hoàng thì đành phải chịu, phận bề tôi không thể có ý kiến.

Không rõ những điềm báo trước cho việc dời đô là có ý đồ hay chỉ là sự tình cờ, và kế hoạch cho chuyến đi Tōkyō lần hai; cũng từng bước được tiến hành. Ngày 20 tháng 3 có bố cáo rằng phụng liễn của Thiên hoàng trên đường đến Edo sẽ đi vòng qua đường Ise để tham bái Thần Cung Ise. Quyết định này làm thay đổi tính chất của chuyến đi, không chỉ đơn thuần với ý đồ chính trị là mang ân huệ của Thiên hoàng đến những vùng xa xôi mà còn mang ý nghĩa tôn giáo. Việc này thúc đẩy rõ rệt mối quan hệ mật thiết giữa Thiên hoàng và Thần đạo, và càng trở nên rõ rệt hơn trong những năm sau. Đến ngày 30 tháng 3 có bố cáo mới về ngày giờ xuất phát (ngày 18 tháng 4), đồng thời cũng thông báo việc đón tiếp dọc đường nên tổ chức đơn giản. Những người đi cùng cũng được khuyến cáo không được cản trở công việc của trăm họ dọc đường, không được quấy nhiễu việc đồng áng. Có thể bố cáo nhấn mạnh đến sự đơn giản là để làm nổi rõ sự khác biệt với truyền thống phô trương của các đoàn daimyō khi đi du hành. Và từ việc cấm quấy nhiễu công việc đồng áng cũng có thể thấy được một mục đích quan trọng của chuyến đi lần này là để Thiên hoàng Minh Trị thấy được cảnh thần dân của ngài làm việc như thế nào.

Ngày 2 tháng 4 có sắc dụ được ban ra cho dân chúng ở vùng Ōu, nơi vừa kết thúc đợt phản kháng chống lại tân chính phủ: mọi nơi trong trời đất, không có nơi nào không phải là “vương thổ”, tất cả mọi người sống ở nơi đó đều là con của Thiên hoàng. Phàm là kẻ sinh ra ở đất nước này, Thiên hoàng đều xem như con đỏ, và ngài sẽ buồn phiền sâu sắc khi thấy một thần dân không có được chỗ của mình trong xã hội. Vì vậy, ngài bày tỏ sự thương xót đến những nơi xa xôi hẻo lánh, đến cả nơi tận cùng của xứ Ezo, Matsumae. Tuy cách dùng từ, diễn đạt theo truyền thống của Nho giáo, nhưng về căn bản thì ý nghĩa khác xa với ý của các vị Thiên hoàng trước đây. Thật khó hình dung được Thiên hoàng Kōmei “buồn phiền sâu sắc” khi biết có “một thần dân không có được chỗ của mình”. Vị Thiên hoàng trẻ tuổi không chỉ tiếp cận thân thiết với thần dân (mọi người Nhật bất kể thân phận) mà còn luôn lo nghĩ, ưu tư vì hạnh phúc của họ, ghét những thứ cản trở công việc hằng ngày của họ.

Một phương sách để rút ngắn khoảng cách giữa Thiên hoàng với thần dân là mở cửa khu vườn của hoàng cung cho thị dân tham quan. Từ ngày 5 tháng 4, thị dân Tōkyō được cho phép tham quan Ngự uyển Fukiage bên trong Thành Tōkyō trong ba ngày. Người dân hoan hỉ, vô số người kéo đến bên ngoài cổng Thành Tōkyō, xô đẩy khiến tám người thiệt mạng và nhiều người bị thương. Thiên hoàng ban 300 lượng cho những người bị thương và gia đình những người thiệt mạng.

Thiên hoàng Minh Trị xuất phát khỏi Kyōto theo đúng dự định từ sáng sớm ngày 18 tháng 4. Công hầu quý tộc cao cấp từ Sanjō Sanetomi và Nakayama Tadayasu trở xuống đều theo hầu. Trong đoàn người còn có các “thân binh” không mời mà đến theo hộ tống đoàn. John Black, một người Anh cư trú tại Nhật đương thời, viết về các thân binh này như sau:

Bọn họ tin tưởng rằng đặc biệt chỉ mình họ sở hữu “tâm hồn Nhật Bản cổ đại”. Tín điều của họ là xả thân vì Mikado, mang cái chết đến cho lũ mọi ngoại bang. Đám người này tự gia nhập vào đoàn người của Mikado, kêu ca Mikado không nên rời khỏi kinh đô thần thánh, không nên tiếp xúc với người ngoại quốc để tránh vấy bẩn. Khi biết Mikado không nghe theo, họ nói chỉ còn cách duy nhất là theo cùng Mikado để bảo vệ ngài. Vì số người lên đến hơn 2.000, lại vũ trang đao kiếm sắc bén nên đành phải để họ theo cùng và họ xếp thành đội hình mà kéo đến Kyōto.¹

Ban đầu, tuyến đường đến Tōkyō cũng giống như chuyến đi lần thứ nhất vào năm trước, là đi dọc theo con đường Tōkaidō. Nhưng đến ngày 21 tháng 4, sau khi đoàn rời khỏi Seki thì theo đường Ise để đến Matsuzaka. Thiên hoàng nghỉ lại đây một đêm. Hôm sau, đoàn người đến văn điện của Đền Toyouke Daijingū, nơi được chọn làm chỗ nghỉ ngơi cho Thiên hoàng. Sáng hôm sau, Thiên hoàng mặc ngự bào hoàng lô nhiễm (y phục màu vàng hơi ngả sắc đỏ của Thiên hoàng mặc khi có triều nghị), lên kiệu thông hoa liễn, rời khỏi điểm dừng chân để đến Ngoại cung (chỉ Đền Toyouke Daijingū, đối lại với Nội cung là Đền Kō Daijingū). Tại đây, đoàn được các thần quan hướng dẫn vào tham bái, cử hành các nghi lễ nghiêm trang. Sau khi dùng bữa trưa, Thiên hoàng lại xuất phát đến Đền Kō Daijingū có ý nghĩa quan trọng hơn. Bá quan văn võ đều mặc lễ phục theo cùng. Đoàn người băng qua cầu Uji, sau khi nghỉ ngơi một lúc thì Thiên hoàng tắm gội, đến giờ Mùi (khoảng hai giờ chiều) thì tham bái Đền Kō Daijingū rồi sau đó quay về văn điện của Nội cung. Lúc này văn điện của Nội cung được chọn làm nơi nghỉ ngơi.

Thiên hoàng Minh Trị là vị Thiên hoàng đầu tiên trong lịch sử đến tham bái ở cả Nội cung và Ngoại cung, hai đền thờ lớn ở Ise. Theo sắc mệnh, Thần kì quan cũng đề xuất cử hành một loạt nghi thức mới trong dịp này. Các thần quan tán thán Thiên hoàng Minh Trị, so sánh ngài với hai vị Thiên hoàng thời cổ đại là Jimmu và Keikō: “Hiếu đức cao hơn núi Ogura, suy nghĩ thâm sâu hơn nước sông Miya-gawa nên thần linh cảm động, trời đất dịu hoà, khắp nơi tràn ngập tiếng hô vạn tuế”.²

Khi Thiên hoàng Minh Trị đến nơi nghỉ chân ở phiên trấn Tsu thì thế tử phiên này là Tōdō Takakiyo đến hầu, hiến tặng bánh trái và kính viễn vọng. Có lẽ ý đồ của chiếc kính viễn vọng là để vị Thiên hoàng trẻ tuổi mở mang tầm mắt, giống như vai trò của quả địa cầu trong buổi lễ đăng quang. Bấy giờ, lần đầu tiên Thiên hoàng làm quen với Ise, vùng đất có thể xem là quê hương trong tâm hồn của con người Nhật Bản.

Rời khỏi Tsu, đoàn lại tiến vào đường Tōkaidō, đi qua Atsuta và Okazaki mà vào Tōkyō. Mặc dù chuyến đi không có sai sót gì to lớn, nhưng dọc đường nghe báo cáo về cuộc giao tranh đang tiếp diễn ở phương bắc cũng khiến Thiên hoàng nao lòng. Chiến hạm của Enomoto Takeaki pháo kích vào thuyền bè, quan quân đang neo đậu ở vịnh Miyako³ nhưng rồi cũng kết thúc trong thất bại. Trước đó, Thành Fukuyama (Matsumae) đã rơi vào tay quân giặc nên cũng có lo ngại rằng quân phản loạn ở Hakodate sẽ tấn công sâu vào Honshū. Kể từ lúc này cho đến khi quan quân mở cổng Goryōkaku, Enomoto Takeaki đầu hàng vào ngày 16 tháng 6 thì mọi hành động quân sự trấn áp quân phản loạn đều chậm chạp, không có tiến triện và luôn là mối bận tâm lớn.⁴ Enomoto được chiếu dụ đầu hàng hết sức nhẹ nhàng, đôi khi còn được gửi kèm tặng vật. Trải qua thời gian chiến đấu trường kì và thiếu thốn lương thực nên nhiều tướng sĩ dưới trướng Enomoto cảm thấy mỏi mệt, liên tục có những đơn vị hàng trăm người ra đầu hàng. Tuy nhiên, Enomoto vẫn tận trung với họ Tokugawa, chịu đựng cho đến phút cuối cùng.

Sau khi Thiên hoàng Minh Trị đến Tōkyō chẳng bao lâu thì lại bắt đầu nhật khóa học tập của mình, gồm các sách cổ điển Trung Quốc, Nhật Bản và thuật cưỡi ngựa. Sinh hoạt cá nhân của Thiên hoàng cũng bình ổn và dựa theo các ghi chép chính thức trong thời kì này thì không thấy Thiên hoàng có bất kì can dự nào đến các quyết định của chính phủ. Dù vậy vẫn có nhiều bố cáo được ban ra dưới danh nghĩa của Thiên hoàng. Chẳng hạn như sắc mệnh bố cáo thành lập Sử cục để biên soạn sử sách vào ngày 14 tháng 5 như sau:

Việc biên soạn sử sách của đất nước là phạm trù bất diệt, thể hiện sự nghiệp vĩ đại của tổ tiên. Tuy nhiên, từ sau cuốn Tam đại thực lục thì không còn cuốn nào nối tiếp nữa. Đây chẳng phải là khiếm khuyết lớn của văn thư hay sao. Những thói xấu do võ môn chuyên quyền từ thời Kamakura đã chấm dứt, nay chính trị đã phục hồi nên Trẫm muốn thành lập Sử cục để kế tục sự nghiệp của tổ tiên, đem giáo dục văn hóa rộng rãi đến thiên hạ. Vì vậy Sanjō Sanetomi được bổ nhiệm vào vị trí tổng tài, nhanh chóng làm rõ bổn phận quân thần, quan hệ trong ngoài nước và xây dựng nền đạo đức cho thiên hạ.⁵

Bấy giờ chính phủ cũng phải đối mặt với nhiều vấn đề khác. Việc trấn áp quân phản loạn phương bắc không những không tiến triển như ý mà còn tiêu tốn nhiều tiền bạc. Tiền giấy do chính phủ phát hành để chi trả chiến phí cũng không được dân chúng chấp nhận dễ dàng. Đương thời, để bù đắp cho giá trị không cân xứng rõ rệt giữa tiền giấy và vàng truyền thống, chính phủ ấn định 100 lượng vàng tương đương với 120 lượng tiền giấy. Việc này lại dẫn đến kết quả các nhà đầu cơ thao túng đồng tiền nên chính phủ lại ra bố cáo tiền giấy có giá trị ngang bằng với đồng tiền truyền thống. Kết quả là đồng tiền xấu đã loại tiền tốt ra khỏi vòng lưu hành,⁶ trở thành một ví dụ hoàn hảo cho định luật Gresham. Cách xử lí và ứng phó của chính phủ đương thời cho thấy sự non kém của chính phủ, cũng như tình hình khủng hoảng của đất nước.

Tương tự, phương châm xử phạt đối với tội phạm cũng dao động trong khoảng tàn khốc một cách cực đoan cho tới khoan dung độ lượng. Ngày 26 tháng 5, quân luật được ban hành như sau: đối với tội kết bè đảng, kẻ cầm đầu thì bị chém đầu, trong khi các thành viên khác thì bị quản thúc. Kẻ đào ngũ còn mặc nguyên quân phục và đeo vũ khí thì bị tử hình, còn kẻ trả lại quân phục, vũ khí rồi mới bỏ trốn thì bị tạm giam 50 ngày đối với lần đầu, nếu tái phạm sẽ bị lưu đày. Kẻ cưỡng ép yêu cầu tiền bạc mà không có lí do, kẻ ép buộc người khác mua hàng thì tùy tội trạng nặng nhẹ mà bị tử hình hay đày đi xa. Đến tháng sau thì quân vụ quan đưa ra mệnh lệnh như sau: kẻ chủ mưu ở các phiên vùng Ōu và Echigo chống lại quan quân thì bị chém đầu. Kẻ đã chết thì chịu hình thức chém đầu giả và gia tộc bị tuyệt diệt. Sự tàn khốc này mâu thuẫn với cách xử lí khoan hồng được hứa hẹn với Enomoto Takeaki, người gây ra cuộc phản loạn ở Ezo.

Ngày 2 tháng 6, hội nghị Công nghị sở phủ quyết việc tử hình tín đồ Cơ Đốc giáo, thay vào đó là hình phạt đánh roi. Tuy nhiên, không hẳn tinh thần của thể chế cũ đã chết. Năm ngày sau, hội nghị cũng phản đối bãi bỏ hình phạt seppuku. Khoảng một tuần sau, mọi thành viên trong hội nghị đều nhất trí phủ quyết lệnh cấm mang đao kiếm đối với các thành phần không thuộc quân đội và quan chức chính phủ.⁷ Tuy nhiên, đến tháng 8 thì nhiều hình phạt tàn khốc bị bãi bỏ, gồm hình phạt bêu đầu, hình phạt đưa phạm nhân đi bêu rếu khắp nơi và hình phạt cứa cổ.

Việc giảm nhẹ hình phạt đối với tín đồ Cơ Đốc có lẽ vì chính phủ đã chú ý đến liệt cường Âu Mỹ, vốn liên tục phản kháng từ trước đối với sự đàn áp tôn giáo này. Tộc người Ainu cũng là một đối tượng thương cảm của liệt cường. Phía chính phủ cũng đã nhận ra rằng thỉnh thoảng các quan lại của chính phủ ở vùng Ezo ngược đãi người Ainu, vì vậy trong số những người Ainu cũng có người mang hảo cảm đối với người ngoại quốc, vốn tỏ ý đồng tình với họ, hơn là người Nhật Bản. Chính phủ lo ngại rằng liệt cường sẽ xúi giục người Ainu nổi loạn với danh nghĩa an ủi nỗi khổ của họ. Để phòng tránh điều này, chính phủ khuyến khích người Nhật di cư đến Hokkaidō và việc này cũng sớm được thi hành.

Các vụ bạo hành đối với người ngoại quốc vẫn tiếp diễn. Công sứ Anh quốc Harry Parkes phẫn nộ trước những sự kiện này, đòi hỏi bắt giam phạm nhân. Ngày 14 tháng 5, Nghị định Tokudaiji Sanetsune và Hachisuka Mochiaki đến thăm công sứ Anh để tạ lỗi nhưng ý tứ không thông. Sau đó thì Phù tướng Sanjō Sanetomi, Nghị định Ōgimachi Sanjō Sanenaru, Tham dự kiêm Phó trị sự ngoại quốc Ōkuma Hachi Tarō (Shigenobu) đến chỗ công sứ để bàn luận thân mật. Ngày hôm sau, chính phủ phát lệnh nghiêm cấm mọi hành vi bạo hành đối với người ngoại quốc. Tuy nhiên, thái đội phản ngoại quốc cũng vẫn mạnh mẽ như trước. Những sự kiện bạo hành người ngoại quốc vẫn liên tục diễn ra khiến các sứ tiết ngoại giao giận dữ, tình hình căng thẳng như thể sắp nổ ra chiến tranh khiến chính phủ lo sợ. Chính phủ Nhật Bản lúc này đã quá bận rộn với các vấn đề nội chính.

Về hoạt động của Thiên hoàng Minh Trị trong thời kì này thì ngoài việc thường xuyên cưỡi ngựa, hầu như không có ghi chép nào về các hoạt động khác. Ngài cũng cho thấy, tiến bộ vượt bậc trong việc học tập các sách cổ điển Trung Quốc. Thiên hoàng đọc Thi kinh, Mạnh Tử cùng thị giảng của ngài. Thỉnh thoảng ngài cũng xem luyện binh và thao luyện đại pháo. Sau khi giành được thắng lợi chung cuộc trước quân phản loạn của Enomoto, Thiên hoàng cũng tiếp kiến và ủy lạo công lao của các tham mưu hải lục quân và các thuyền trưởng từ Hakodate trở về. Không rõ Thiên hoàng Minh Trị có được báo cáo về mọi tiến triển chính trị hay không, nhưng rõ ràng là ngài có tham dự vào một sự việc quan trọng bậc nhất trong thời kì này, đó là việc các daimyō trao trả đất đai và dân chúng cho chính phủ, hay còn gọi là “bản tịch phụng hoàn”.

Ngày 25 tháng 7, Thiên hoàng ra sắc mệnh về việc tiếp nhận; thỉnh nguyện bản tịch phụng hoàn của các daimyō và hạ lệnh cho các phiên trấn không đưa ra thỉnh nguyện phải mau chóng giao đất trả dân. Trước đó, vào tháng giêng năm này thì các chúa phiên của tứ đại phiên (bao gồm Satsuma và Chōshū) cùng kí tên thỉnh nguyện mong muốn trao trả lãnh thổ và dân chúng cho chính phủ. Các phiên trấn khác cũng noi theo mà lần lượt đưa thỉnh nguyện. Cuối cùng, 274 chúa phiên trao trả đất cho chính phủ trung ương, và họ cũng được bổ nhiệm làm tri sự ở các phiên. Các danh hiệu công hầu quý tộc, chư hầu cũng bị bãi bỏ và tất cả đều được gọi chung là “hoa tộc”. Như vậy, nước Nhật đã tiến được một bước lớn trong việc thống nhất mang tính chính trị.

Ngày 15 tháng 8, chính phủ lại được tái cơ cấu, thiết lập thêm hai bộ là Thần kì và Thái chính. Sanjō Sanetomi được bổ nhiệm làm hữu đại thần, Iwakura Tomomi và Tokudaiji Sanetsune làm đại nạp ngôn còn ông ngoại của Thiên hoàng, Nakayama Tadayasu trở thành thần kì bá. Ngoài ra, những người có công lao trong đợt vương chính phục cổ cũng được bổ nhiệm, vào các vị trí quan trọng trong tân chính phủ.

Trong lúc đó, các nền tảng cơ bản cũng được xây dựng để chuẩn bị cho một tiến triển quan trọng trong công việc của Thiên hoàng. Đầu mùa hè năm 1869, công sứ Anh quốc Harry Parkes nhận được tin báo rằng người con trai thứ hai của Nữ hoàng Victoria, Công tước Edinburgh, có kế hoạch chỉ huy chiến hạm Galatea đến viếng thăm Nhật Bản. Công tước Edinburgh đã lên đường vòng quanh thế giới trên chiến hạm Galatea này từ năm trước. Mặt dù chuyến viếng thăm các nước của công tước chỉ mang tính lễ nghi nhưng khi đến Úc thì ngài bị những người Ireland hành thích bị thương, may mắn mà giữ được tính mạng. Ngoài việc Công tước Edinburgh là người đầu tiên trong vương tộc Âu châu đến Nhật thì chuyến viếng thăm ngắn ngày của ngài không có giá trị gì khác đáng để ghi nhớ.

Đương thời, khi triều đình nhận được tin báo Công tước Edinburgh đến Nhật thì có ghi chép như sau:

Phe tiến bộ chủ trương rằng bắt đầu từ lần này, Thiên hoàng nên theo tập quán của các vị quân vương ngoại quốc trong những dịp như thế này. Tuy nhiên, phe phản đối lập luận cứng rắn rằng không thể để một vị hoàng tử ngoại quốc ngồi cùng hàng với hoàng tộc Nhật Bản, vốn là con cháu của thiên tôn, vì như thế sẽ hạ nhục sự tôn kính đối với Thiên hoàng.⁸

Trải qua mấy tháng, cuối cùng công sứ Anh cũng nhận được hồi đáp từ phía triều đình rằng: Thiên hoàng “rất đỗi vui mừng” khi biết hoàng tử Anh quốc đến thăm Nhật Bản. Nếu như hoàng tử dừng chân nghỉ lại Li cung Ohama bên bờ biển thì Thiên hoàng không còn gì vui bằng.⁹ Tác giả John Black mô tả hết sức chi tiết về bối cảnh chuyến viếng thăm của Công tước Edinburgh trong cuốn Nhật Bản non trẻ. Sau buổi yết kiến chính thức trong cung đình thì “Thiên hoàng mời hoàng tử Anh quốc cùng ngài công sứ và một người thông dịch là thành viên trong công sứ quán đến trà thất trong khu vườn của hoàng cung, trò chuyện ngang hàng với hoàng tử”.¹⁰

Đối với Công sứ Harry Parkes thì việc phía Nhật tiếp đãi hoàng tử Anh quốc đến thăm ra sao là vấn đề cực kì quan trọng. Parkes nhấn mạnh rằng: “nếu như cuối cùng tôi thấy sự chuẩn bị của phía Nhật có thể gây tổn hại cho danh dự của hoàng tử thì tôi có thể từ chối buổi tiếp đón”.¹¹ Trước đó, nhà Thanh đã từ chối đón tiếp Công tước Edinburgh một cách tương xứng nên chuyến viếng thăm Trung Quốc của công tước trở thành chuyến vi hành giấu mặt. Iwakura Tomomi kể với Parkes rằng:

Việc đón tiếp hoàng tử phải như thế nào là vấn đề khiến tân chính phủ lo nghĩ nhiều. Khi vấn đề này được đưa ra thảo luận thì cũng có nhiều ý kiến khác nhau về nghi lễ tiếp đón, nhưng tựu trung theo phần lớn kiến giải sáng suốt thì đây là cơ hội tuyệt hảo để chứng tỏ tình hữu hảo đối với liệt cường ngoại quốc cho dù có phải hi sinh cách suy nghĩ và tập quán từ ngàn xưa. Đây cũng là cơ hội tuyệt hảo để chứng tỏ rằng phía Nhật có chuẩn bị để thúc đẩy quan hệ thân mật hơn nữa với liệt cường. Vì vậy, Mikado cần phải theo những nghi lễ mới để đón tiếp Hoàng tử Edinburgh theo đúng điều kiện, phép tắc Anh quốc.¹²

Lễ tiếp đón công tước của Thiên hoàng tại Thành Tōkyō là chưa từng có tiền lệ. John Black viết rằng: “Kể từ ngày hôm đó, các vị trong vương tộc và các quan chức cao cấp khác đều được tiếp đón thân mật hơn trước. Tuy nhiên, điều này chỉ có được kể từ sau khi nước Nhật và triều đình đã quen với những cải cách này và họ không còn nghị luận gì về việc này nữa”.¹³

Buổi yết kiến được tổ chức vào ngày 4 tháng 9. Mọi giai đoạn đón tiếp đều được lên kế hoạch chuẩn bị chu đáo, bắt đầu từ việc cầu nguyện Hán thần để ngài công tước đến nơi an toàn.¹⁴ Khi công tước lên bờ ở Yokohama thì được chào mừng bằng 21 phát súng. Đường sá cũng được quét dọn, sửa sang sạch sẽ trước khi ngài rời khỏi Yokohama. Triều đình còn hạ lệnh cầu nguyện Đạo tổ thần để công tước đi đường bình an. Đường đi của công tước từ Yokohama đến Edo được bảo vệ nghiêm mật như khi Thiên hoàng lên đường. Theo A. B. Mitford thì “cửa chớp chắn mưa trên tầng hai của nhà dân ven đường đi đều được che chắn kĩ càng bằng giấy để họ không thể dòm ngó vị khách quý trên đường”.¹⁵ Nghi lễ cầu nguyện cũng được tiến hành tại nơi đến của công tước: “có dự định cử hành nghi lễ tôn giáo ở Shinagawa để trừ tà trong ngày Điện hạ đến Edo. Khi Điện hạ đến nơi thì hoàng tộc sẽ ra tiếp đón, hỏi han sức khỏe”.¹⁶

Trong số chín điều mục trong kế hoạch nghênh tiếp Công tước Edinburgh thì mục số tám như sau: “khi Điện hạ đi qua cổng hoàng cung thì sẽ cử hành nghi thức gọi là Nusa”. Ghi chép hồi tưởng của Mitford giải thích về “Nusa” như sau: “Đó là nghi thức quét sạch sức mạnh của tà linh bằng một vật giống như cây đập ruồi, phía đầu có gắn mớ dây gai trang sức”. Phía Anh quốc không một ai phản đối nghi thức này. Tuy nhiên, công sứ lâm thời Mỹ quốc là A. L. C. Portman đã chuẩn bị một bản báo cáo với tựa đề Trai giới của Công tước Edinburgh¹⁷ gửi đến tổng thống Mỹ. Theo cuốn Phúc ông tự truyện của Fukuzawa Yukichi thì nội dung bản báo cáo như sau:

Nhật Bản là một tiểu quốc đóng cửa xưa nay nhưng lại tự tôn tự đại, thường coi người ngoại quốc như phường súc sinh. Lần này, khi hoàng tử Anh quốc vào thành yết kiến thì họ làm lễ tẩy uế Misogi trên thân hoàng tử bên ngoài cổng thành. Lễ tẩy uế Misogi có từ thời thượng cổ, ban đầu là phép dội nước để gột rửa kẻ vấy bẩn, nhưng từ thời trung cổ trở đi, khi phát minh ra giấy thì họ dùng giấy làm ra dụng cụ gọi là gohei, dùng nó để phẩy lên thân người thay cho nước để xua đuổi mọi thứ nhơ bẩn bất tịnh. Lần này tiến hành trên người hoàng tử là theo lệ xưa, với con mắt của người Nhật Bản thì hoàng tử chẳng qua chỉ là loài sục sinh bất tịnh mà thôi…¹⁸

Có lẽ Portman chỉ định dùng bản báo cáo mang tính khiêu khích này để gây sự chú ý của tổng thống Mỹ, nhưng cũng có thể ông ta đã nói đúng sự thật. Tháng 2 năm 1868, khi vấn đề nghi lễ Thiên hoàng tiếp kiến công sứ ngoại quốc được đem ra thảo luận thì cuối cùng được quyết định như sau: có thể cho người ngoại quốc vào trong hoàng cung, nhưng để bảo vệ thánh vực khỏi sự ô uế thì cần cử hành nghi thức trừ tà ở bốn cổng bốn phía trong hoàng cung. Nghi thức được cử hành khi Công tước Edinburgh vào hoàng cung cũng có cùng mục đích như vậy. Nghi thức Nusa không có tác dụng bảo vệ Công tước Edinburgh khỏi tà linh, mà là để bảo vệ hoàng cung khỏi sự nhơ bẩn của người ngoại quốc.¹⁹ Khi Fukuzawa Yukichi được phiên dịch của Công sứ quán Mỹ quốc cho biết thì ông không thể cười được. Fukuzawa viết: “Thật sự là điều cay đắng. Tôi nghe xong không cười nổi, chỉ muốn khóc thôi”.

Không một ai trong đoàn người Anh cảm thấy bối rối về ý nghĩa của nghi thức. Buổi hội kiến giữa ngài công tước và Thiên hoàng được tiến hành trơn tru, không xảy ra vấn đề gì. Công tước bước xuống xe ngựa trong hoàng cung, được các quan chức cao cấp trong chính phủ đón tiếp rồi hướng dẫn vào phòng đợi. Một lúc sau, Công tước Edinburgh được dẫn đến gian yết kiến, nơi Thiên hoàng đang đứng trên bệ cao. Thiên hoàng cất lời chào mừng, thi lễ chào hỏi tương xứng với vị khách quý. Sau đó, Thiên hoàng mời ngài công tước vào trong vườn, buổi hội kiến trở nên thân mật hơn. Mitford hồi tưởng rằng:

Một lúc sau thì các thân vương và trọng thần trong triều đình đến bày tỏ kính ý đối với Công tước Edinburgh rồi hướng dẫn ngài sang trà thất Momiji trong khu vườn của hoàng cung (Ngự uyển Fukiage). Tại đây công tước được phục vụ trà và đủ loại sơn hào hải vị. Sau đó có lời mời đến trà thất Takimi, nơi Thiên hoàng đang đợi. Ba người gồm Công sứ Parkes, Đề đốc Keppel và tôi theo cùng Công tước Edinburgh.

Parkes lo lắng về buổi hội kiến giữa Thiên hoàng và công tước, viết như sau: “Hẳn là Mikado trẻ tuổi sẽ rụt rè cả buổi, thật tội nghiệp. Các đại thần hẳn cũng lo rằng hoàng tử sẽ nghĩ Mikado là con người chán ngắt. Bản thân hoàng tử cũng là: người hay e thẹn.” Theo những gì được truyền lại thì buổi hội kiến giữa Thiên hoàng và hoàng tử xứ Anh không phải là buổi nói chuyện hứng thú, nhưng cũng có vẻ khá bình thường so với những dịp kiểu này. Thiên hoàng bày tỏ niềm vui khôn xiết khi được đón tiếp vị hoàng tử từ đất nước xa xôi đến thăm và khẩn khoản mời lưu lại Nhật bao lâu tùy thích, cho đến khi: gột sạch mọi mệt mỏi trong chuyến đi. Đối lại, Công tước Edinburgh cũng nói rằng mình rất cảm kích trước sự tiếp đãi nồng hậu này; hẳn nữ hoàng cũng sẽ rất vui mừng khi biết chuyện. Thiên hoàng hói rằng mình rất vui mừng khi nghĩ đến việc chuyến viếng thăm tốt đẹp này đóng vai trò lớn trong việc thắt chặt thêm tình hữu hảo giữa hai nước. Ngài còn thêm rằng nếu có điểm nào không ưng ý thì xin cứ nói ngài rất vui lòng để làm đẹp ý ngài công tước. Đáp lại, Công tước Edinburgh cho rằng sự tiếp đãi của Thiên hoàng chẳng những không có khiếm khuyết mà còn vượt cả sự mong đợi của mình. Được đến viếng thăm một đất nước đã nghe tiếng từ lâu là mơ ước trong nhiều năm của công tước, và sự mong đợi của ngài đã được đền đáp, vân vân. Ta dễ dàng tưởng tượng ra được những kiểu chào hỏi đối đáp này ngay cả trong thời nay.

Ngay từ đầu, Alfred (Công tước Edinburgh) cũng chuẩn bị tâm lí rằng những nghi lễ như thế này rất nhàm chán.²⁰ Trong hồi kí của mình, Mitford không giấu nổi sự nhàm chán mà tiết lộ rằng mình “say sưa đến khía cạnh mĩ thuật của món quà tặng là chiếc hộp đựng thuốc lá ngửi nạm kim cương”. Trước khi xin phép rút lui, Công tước Edinburgh tặng cho Thiên hoàng món quà kỉ niệm là chiếc hộp đựng thuốc lá ngửi. Keppel viết về món quà này là: “chiếc hộp đẹp đẽ bằng vàng, trên nắp có đính kim cương khắc hình chân dung của ngài công tước ở mép”.²¹ Còn món quà của Thiên hoàng gửi tặng vị khách quý Anh quốc là những món đồ có tính thẩm mĩ cao hơn nhiều.²² Công tước Edinbugh cũng khẩn khoản cầu xin một bài thơ do ngài tự tay viết, với mong muốn sẽ hiến tặng lại cho Nữ hoàng Victoria khi trở về nước. Công tước Edinburgh nhận dược bài thơ waka với hàm ý chính trị như sau:

Yo wo osame

Hito wo megumaba

Amatsuchino

Tomo ni hisashiku

Aru bekari keri

(Tạm dịch: Bậc trị thế, mang ân huệ cho người, sẽ được trường tồn, mãi mãi cùng trời đất.)

Không có ghi chép nào nhắc đến cảm tưởng của hai con người trẻ tuổi trong buổi hội kiến này. Đối với Alfred, Thiên hoàng Minh Trị là người cai trị của một đất nước xa lạ, dù không phải là nơi man rợ. Bản thân chuyện đó đã không phải là điều gì hứng thú. Nhưng Alfred cũng cảm kích trước sự đối đãi mình nhận được trong thời gian ở Nhật.²³ Cũng có thể Thiên hoàng Minh Trị cảm thấy căng thẳng khi lần đầu tiên gặp gỡ một người trong vương tộc Âu châu và không thể có cảm tưởng gì về vị hoàng tử Anh quốc. Tuy nhiên, ngài cũng ý thức rõ ràng rằng cần phải tiếp đón tử tế, để không làm rạn nứt quan hệ với cường quốc hùng mạnh nhất Âu châu. Bỏ qua nội dung của buổi hội kiến, thì việc Thiên hoàng cư xử ngang hàng khi đón tiếp vị hoàng tử Anh quốc đã trở thành tiền lệ mang ý nghĩa rất lớn.

Một tháng sau khi Công tước Edinburgh rời Nhật thì có đoàn sứ tiết Áo - Hung do Nam tước Antony von Petz dẫn đầu, đến thăm Nhật Bản để bắt đầu điều đình về hiệp ước. Nam tước cũng mang theo quà tặng là cây đàn piano cho hoàng hậu và bức tượng hoàng đế Áo - Hung với kích thước người thật cho Thiên hoàng.²⁴ Khi kí kết hiệp ước giữa đế quốc Áo - Hung và Nhật Bản (tiến hành với tốc độ nhanh chóng chưa từng có) thì Thiên hoàng Minh Trị tự tay viết bức thư gửi “người anh” là hoàng đế Áo - Hung.²⁵ John Black, người ghi lại sự việc này viết rằng: “ngoại trừ hoàng đế Trung Quốc thì từ trước đến giờ chưa có đấng quân vương nào khác được Mikado gọi bằng danh xưng kính trọng như vậy”. Nếu nhìn từ con mắt của người Âu châu thì Thiên hoàng Minh Trị đã hoàn thành việc “kết thân thích” với mọi đấng quân vương trên toàn thế giới.

John R. Black, Nhật Bản non trẻ, trang 254-255.↩

Chuyện sau đây có thể là ngẫu nhiên. Mấy năm sau đó, Thị giảng Motoda Nagazane hỏi Thiên hoàng Minh Trị rằng trong số các vị Thiên hoàng thời cổ đại thì ngài tâm phục ai nhất, Thiên hoàng đáp rằng: “Jimmu và Keikō”. Cả hai vị này đều liên quan đến việc dựng nước và thống nhất Nhật Bản (Yasuba Sueki, Nhà Nho lớn thuần trung chí thành, tiên sinh Motoda Nagazane, trang 9).↩

Thuộc tỉnh Iwate hiện nay (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 87).↩

Vào tháng 5 có báo cáo rằng quân phản loạn cản đường tiến của quan quân. Đến ngày 28 tháng 5 thì quan quân tấn công Matsumae thành công từ đường biển và đường bộ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 95.↩

Cùng tư liệu trên, trang 79, trang 109-110. Theo báo cáo ngày 14 tháng 7 thì ngoài dân ba đô thị là Kyōto, Kyōto và Ōsaka thì dân chúng các nơi khác không tin tưởng vào tiền giấy. Tại ba nơi này, vật giá leo thang khiến người dân khổ sở (trang 135-136).↩

Cùng tư liệu trên, trang 134.↩

John R. Black, Nhật Bản non trẻ, trang 267.↩

Cùng tư liệu trên, trang 266.↩

Cùng tư liệu trên, trang 267.↩

F. V. Dickins và S. Lane-Poole, Cuộc đời Ngài Harry Parkes (II), trang 121.↩

Cùng tư liệu trên, trang 142.↩

John R. Black, Nhật Bản non trẻ (II), trang 268-269.↩

Parkes giải thích về nghi thức này như sau: “Hán thần, là vị thần Trung Hoa theo đúng tên gọi. Đây là sự hồi sinh của nghi thức từ thời xa xưa, khi mà người Nhật chỉ giao tế với Triều Tiên và Trung Hoa. Vì vậy, Hán thần là danh từ chỉ chung vị thần bảo hộ của người Đường (người Nhật gọi người Hoa là người “Đường’’, từ thời vương triều nhà Đường), tức người ngoại quốc đối với người Nhật” (F. V. Dickins và S. Lane-Poole, Cuộc đời Ngài Harry Parkes (II), trang 143). Từ “Hán thần” còn được viết là “Hàn thần”, tức là thần của người Hoa, hay của người Hàn. Tư liệu phía Nhật hầu như không đề cập đến nghi thức này, nhưng Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 159 có ghi là lễ tế Hàn thần diễn ra vào ngày 23 tháng 7. Lúc này Nakayama Tadayasu, đang giữ chức thần kì bá, đọc lời khấn vái.↩

A. B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale (II), trang 496. Trong Hướng dẫn về các tác phẩm nghệ thuật và khoa học sưu tập được, trang 45 thì chính phủ Nhật Bản hạ lệnh phải cung kính đón tiếp Edinburgh như thể đối với chuyến tuần hành của Thiên hoàng, cửa sổ tầng hai của mỗi nhà đều dán giấy để không ai có thể nhìn thấy con trai của nữ hoàng.↩

F. V. Dickins và S. Lane-Poole, Cuộc đời Ngài Harry Parkes (II), trang 143.↩

Fukuzawa giải thích rằng Portman đặt tựa đề này là để gây sự chú ý của tổng thống, vì thường thì tổng thống không mấy khi để mắt tới báo cáo của công sứ ngoại quốc (Fukuzawa Yukichi, Phúc ông tự truyện, trang 198-199).↩

Cùng tự liệu trên, trang 199.↩

Watanabe Ikujirō, Thiên hoàng Minh Trị, cuốn thượng, trang 104; William Elliot Griffis, Đế quốc của Thiên hoàng trang 159. Các thần quan mặc y phục trắng, đội mũ đen, đứng cách gian yết kiến một khoảng, tay cầm bảy đạo cụ của Thần đạo để tiến hành nghi thức xua đuổi ác linh mà có thể các đại biểu từ hai xứ xa xôi như Anh quốc và Tô Cách Lan mang đến. Theo các học giả Thần đạo chính thống thì những đất nước này được hình thành từ bọt biển và bùn lầy còn sót lại sau khi tổ tiên của Mikado sáng tạo nên Nhật Bản, đất nước trên thiên đình (Amatsu-kuni).↩

Sir Henry Keppel, Cuộc đời một thủy thủ qua bốn đời vua (III), trang 289. Keppel viết: “ngày mai, chúng tôi sẽ có một cuộc diễu hành, vương tử sẽ đến thăm Mikado. Hẳn là nhàm chán lắm đây”.↩

Cùng tư liệu trên, trang 292.↩

Trong số các tặng vật, có “đồ sơn mài, đoản kiếm wakizashi, netsuke (vật trang trí nhỏ để đeo kèm những đồ vật khác), đồ đồng, đồ gốm, đồ mĩ nghệ thất bảo…” (Hướng dẫn về các tác phẩm nghệ thuật và khoa học sưu tập được, trang 45).↩

Alfred được tiếp đãi đồ ăn Nhật (có lẽ là những món thuần túy Nhật Bản chứ không phải những món để đón tiếp khách quý ngoại quốc hiện tại), xem sumō, đấu kiếm đấu thương, ảo thuật, làm xiếc, kịch kyōgen (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 165). Đây là lần đầu tiên người ngoại quốc xem kịch nō. (A.B. Mitford, Hồi ức của Hầu tước Redesdale (II), trang 498). Tiết mục biểu diễn gồm bốn vở kịch nō (Yumi Yawata, Hagoromo, Kokaji và Tsunemasa) và hai vở kyōgen (Suminuri và Tachiubai). Mitford đã tóm tắt trước kịch bản để Edinburgh và đoàn tùy tùng có thể hiểu được, nhưng cũng khó tin được họ có thể ngồi xem hết những vở này (tốn gần mười tiếng liên tục) nên hẳn vở diễn chỉ là những trích đoạn.↩

F. V. Dickins và S. Lane-Poole, Cuộc đời Ngài Harry Parkes (II), trang 151; John R. Black, Nhật Bản non trẻ (II), trang 273. Black viết về cây đàn piano: “có thể là để hoàng tộc làm quen với âm nhạc ngoại quốc, nhưng điều này cực kì đáng ngờ. Nhiều lần tôi nghe chuyện hoàng hậu học đàn piano, nhưng tôi nghi ngờ chuyện này”.↩

John R. Black, Nhật Bản non trẻ (II), trang 274. Lá thư của Thiên hoàng Minh Trị gửi hoàng đế Áo được đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 192-193, nhưng không thấy từ nào tương đương “người anh” cả. Giữa các vị quân chủ Âu châu có thói quen gọi nhau là “huynh đệ”, “biểu huynh, biểu đệ”, nhưng rõ ràng đây không phải là tập quán của Nhật Bản. Thiên hoàng Minh Trị gọi Franz Josef là Hoàng đế Bệ hạ. Đây cũng là danh xưng được dùng với hoàng đế Trung. Hoa.↩

CHƯƠNG 21

THỊ GIẢNG MOTODA NAGAZANE

Như đã thấy trước đó, khi Thiên hoàng rời khỏi Kyōto vào ngày 18 tháng 4 năm 1869 để đến Tōkyō lần thứ hai thì thị dân Kyōto cho rằng đây là điềm báo trước việc dời đô về Tōkyō. Iwakura Tomomi chủ trương rằng việc dời đô là không thể xảy ra cho dù cả ngàn năm nữa, cho nên thị dân Kyōto cũng tạm yên lòng. Tuy nhiên, khi biết được kế hoạch đến Tōkyō của hoàng hậu thì nỗi bất an của thị dân Kyōto lại dấy lên lần nữa. Mặc dù chính phủ đã phủ nhận khả năng dời đô nhưng phần nhiều thị dân Kyōto bây giờ vẫn tin rằng nguy cơ dời đô đang dần trở thành hiện thực. Dân chúng Kyōto đua nhau tập trung đến các đền thờ, cầu nguyện để không xảy ra chuyến đi Tōkyō của hoàng hậu. Lòng dân Kyōto dao động mạnh mẽ, cho rằng Thiên hoàng và hoàng hậu đều không còn sống trong Ngự sở Kyōto nữa khiến quan lại địa phương lo ngại rằng dân chúng sẽ kết nhóm mà kháng nghị. Bởi lẽ không ai lường được điều bất trắc gì sẽ xảy ra từ cơn hỗn loạn do lòng dân dao động. Vì vậy mà trưởng quan coi sóc Kyōto khi Thiên hoàng đi vắng là Nakamikado Tsuneyuki và tri sự phủ Kyōto là Nagatani Nobuatsu đều ra sức thuyết phục để an lòng dân. Cuối cùng, lòng dân Kyōto cũng lắng xuống mà không xảy ra chuyện gì đáng tiếc.¹

Dân chúng Kyōto xem việc hoàng hậu đến Tōkyō là chứng cứ cho việc dời đô cũng không phải là vô lí. Nhưng bất kể lòng dân thế nào, kiệu ván của hoàng hậu cũng được lính ba phiên hộ tống rời khỏi cổng Gishū vào ngày 8 tháng 11 năm 1869 để đến Tōkyō. Chuyến đi của hoàng hậu kết thúc bình an vô sự, đến Tōkyō vào ngày 27 tháng 11. Nhanh chóng quen với cảnh sống mới, mấy ngày sau hoàng hậu triệu tập quần thần đến Ngự uyển Fukiage, mở tiệc chiêu đãi.

Mùa thu năm 1869, thị dân Kyōto nhận được cáo tri rằng Thiên hoàng sẽ trở về Kyōto vào năm sau và ngài cũng tổ chức lễ Đại thường tế² trong mùa đông cùng năm: Nội dung cáo tri này khiến dân chúng Kyōto an lòng, nhưng chẳng bao lâu sau, đến mùa xuân năm 1870 thì có thông báo rằng Thiên hoàng đành phải hoãn chuyến trở về Kyōto với lí do tình hình chính trị ở các xứ Ōu và Echigo vẫn còn trong tình trạng bất ổn và việc nước bận rộn. Một năm sau, trong ngày 15 tháng 5 năm 1871 có bố cáo rằng lễ Đại thường tế sẽ được tổ chức tại Tōkyō vào mùa đông năm đó. Ngày 24 tháng 5, quan Đại nạp ngôn Tokudaiji Sanetsune đến Kyōto với tư cách sắc sứ, đến trước lăng mộ của Thiên hoàng Kōmei để báo cáo rằng vì tình thế thiên hạ hiện nay và quốc sự đa đoan nên Thiên hoàng Minh Trị đành phải hoãn chuyến trở về Kyōto. Tokudaiji còn đến Ngự sở Ōmiya báo cáo với hoàng thái hậu rằng Thiên hoàng sẽ trở về Kyōto muộn vài năm và hiến ngôn dời phần Nội cung (phần trong của cung đình) Ngự sở Kyōto đến Tōkyō.

Sự thật là cho tới tận năm 1877 thì Thiên hoàng Minh Trị đã không trở về Kyōto trong vòng tám năm, trừ một vài ngày tạm thời lưu trú khi đang trên đường du hành Kyūshū. Trong khoảng thời gian đó, chính phủ cũng không công bố chính thức về việc dời đô đến Tōkyō. Tuy nhiên, khi Thiên hoàng Minh Trị trở về Kyōto thì từ ngữ được thay đổi, chính phủ gọi đây là chuyến đi khỏi Ngự sở chứ không phải trở về Ngự sở như lần ngài đến Tōkyō vào năm Minh Trị thứ nhất. Đến năm 1877 thì Tōkyō đã có đầy đủ chức năng của một thủ đô. Tōkyō không chỉ là nơi có hoàng cung và tất cả mọi cơ quan chính phủ mà còn là nơi có các công sứ quán ngoại quốc. Tuy nhiên, chính phủ không công bố về sự thật này, cũng có thể là lo sợ thị dân Kyōto sẽ nổi loạn. Sau khi băng hà, Thiên hoàng Minh Trị được mai táng ở Kyōto và lễ đăng quang của Thiên hoàng Taishō cũng diễn ra ở Kyōto. Điều này cho thấy rằng vì những lí do nào đó mà người ta vẫn tin tưởng rằng Kyōto là thủ đô của đất nước. Chừng nào còn chưa có bố cáo phản bác thì vẫn còn có thể tranh luận rằng Kyōto vẫn là thủ đô của nước Nhật.

Để giải thích lí do Thiên hoàng Minh Trị không thể trở lại Kyōto, chính phủ nhấn mạnh vào tính khẩn cấp của việc nước mà ngài phải xử lí. Cũng không hẳn giải thích này đã sai sự thật, nhưng cũng rất khó để biết được Thiên hoàng Minh Trị đóng vai trò gì trong những sự kiện xảy ra qua ghi chép trong Minh trị Thiên hoàng kỉ. Khi xem các đề mục nhắc đến Thiên hoàng Minh Trị trong niên đại kí thì phần lớn chỉ thấy ngài dành nhiều thời gian để cưỡi ngựa hay tiến triển trong việc học các sách cổ điển Trung Quốc ra sao.

Cưỡi ngựa đã trở thành thú vui cuồng nhiệt của Thiên hoàng Minh Trị. Có thời kì ngài dành phần lớn thời gian để cưỡi ngựa, cách một ngày lại cưỡi một lần. Ngay cả những người thừa nhận rằng cưỡi ngựa để có thể chất tốt cũng nghĩ rằng vị Thiên hoàng trẻ đang đắm chìm vào thú vui này. Như đã đề cập ở phần trước, Nghị định Nakamikado Tsuneyuki (bấy giờ còn đang ở Kyōto) khi biết Thiên hoàng thường xuyên được học cưỡi ngựa thì gửi thư đến Iwakura Tomomi, khuyên nên tấu thỉnh giới hạn sáu lần học cưỡi ngựa trong một tháng.³ Lời khuyến cáo này cũng có hiệu lực trong một mức độ nào đó, nhưng ngọn lửa đam mê của Thiên hoàng đối với thú cưỡi ngựa vẫn không hề suy yếu chút nào.

Trong thời kì này, chuyện học của Thiên hoàng Minh Trị tập trung vào các sách kinh điển của Nho giáo và sử thư Trung Quốc như Kinh thi, Mạnh Tử và Thập bát sử lược, đồng thời ngài cũng được con rể của Hirata Atsutane là Hirata Daigaku giảng về sách Nhật Bản thư kỉ⁴ Thị giảng quan trọng nhất của Thiên hoàng là Motoda Nagazane cũng ra mắt ngài lần đầu tiên vào ngày 17 tháng 7 năm 1871. Motoda viết trong nhật kí về buổi yết kiến đầu tiên này:

Tội mặc lễ phục, đội mão, quỳ gối mà tiến lên, phủ phục dưới sàn bên ngoài tam gian⁵ mà bái yết long nhan, rồi lại quỳ gối mà lui xuống. Đây là lần đầu tiên tôi đến trước ngự tiền, trong lòng đầy nỗi kính sợ và vui mừng, cảm động không sao tả xiết. Sau khi nghi lễ kết thúc thì tôi gặp Đại nạp ngôn Daitokuji và được cho hay mình đã được chọn làm thị giảng cho Thiên hoàng, được đối đãi tương xứng với tấu nhiệm quan. Ban đầu tôi hết sức từ chối nhưng lệnh đã ban ra, không thể lẩn tránh nên quyết tâm vâng mệnh.

Motoda Nagazane vốn là thị giảng Chu Tử học của chúa phiên Kumamoto là Hosokawa Morihisa, sau được các trọng thần trong phiên tiến cử và được Sanjō Sanetomi chấp thuận mà trở thành thị giảng của Thiên hoàng.⁶ Cùng thời cũng có người xem Motoda là kẻ ngoan cố bảo thủ⁷ nhưng lại được Thiên hoàng tin tưởng và các trọng thần trong chính phủ chấp nhận Motoda vô điều kiện. Ngay cả Ōkubo Toshimichi vốn hiếm khi mở miệng khen người khác cũng nói về Motoda rằng: “Nếu người này ở cạnh Chúa thượng thì ta an tâm”. Soejima Taneomi cho rằng: “người có công lớn nhất trong việc hình thành quân đức là tiên sinh Motoda. Đệ nhất công thần Minh Trị đầu tiên phải kể đến tiên sinh”.⁸ Ngày nay, Motoda gần như chìm vào quên lãng nhưng được cho là người cảm hóa Thiên hoàng Minh Trị nhiều hơn bất cứ chính trị gia nào bên cạnh ngài.

Motoda chào đời ở phiên trấn Kumamoto vào năm 1818 trong gia đình võ sĩ trung lưu nên không gặp bất kì khó khăn nào trong quá trình trưởng thành. Đến năm 15 tuổi, Motoda học sách thánh hiền và quyết tâm tận lực vì đất nước. Năm 20 tuổi, Motoda giao thiệp thân mật với nhiều học giả như Yokoi Shōnan và theo họ học Chu Tử học. Năm 1847, Motoda đã hình thành nền tảng trong suy nghĩ của mình và thuyết phục cha mình về tín điều mang tính triết học rằng:

Đến giờ hẳn không cần phải nói lại, nhưng cái đạo của bề tôi và con cái chính là trung và hiếu. Cái đạo trung hiếu nằm ở chỗ soi sáng đạo lí. Để soi sáng đạo lí cần phải có thực học. Ngoài thực học ra thì mọi thứ khác đều là thứ học hư văn hủ Nho, chẳng thể nào soi sáng được cái đạo trung hiếu. Hôm nay, bản thân con sẽ dùng thực học mà phụng sự phụ quân. Nếu như sau này được phò tá quân vương thì sẽ đem thực học ra mà thi hành.

Ngày nay, từ “thực học” chỉ những môn học vấn có ích trong thực tế như công nghệ, y học, đối lại với những tri thức mang tính triết học, lí luận. Tuy nhiên, đây không phải là ý nghĩa vốn có trong thời đại của Motoda, mà vốn là từ chỉ một nhánh Nho học do Chu Tử (1130-1200) đề xướng. Khác với Phật giáo hay Đạo giáo vốn lấy việc hoàn thiện đạo đức bản thân làm mục đích thì mục đích của “thực học” là tạo ra con người có ích cho quốc gia, đất nước thông qua việc hoàn thiện đạo đức cá nhân. Những năm sau này, ý nghĩa ban đầu được đa dạng hóa và thực học thường được biết đến như một môn học vấn nhấn mạnh đến sự hợp nhất của tư tưởng và thực tiễn.⁹ Ta dễ dàng hiểu được kiểu triết học này phù hợp với người cai trị một quốc gia cận đại nhiều hơn suy nghĩ trừu tượng của các nhà Nho học rất nhiều.

Cha của Motoda thuyết phục con trai từ bỏ thực học. Có lẽ ông lo ngại rằng mối quan hệ với phái Nho giáo khiến chúa phiên nhíu mày không hài lòng sẽ cản trở đường công danh xuất thế của Motoda. Ban đầu Motoda cũng cự tuyệt lời thuyết phục, nhưng trong thời kì này thì bản thân Motoda và những người trong gia đình cũng gặp nhiều bệnh tật nên lẽ dĩ nhiên, Motoda cũng đần xa lánh bạn bè là các học giả thực học, vì vậy mà hoà giải được với cha mình.¹⁰ Năm 1858, Motoda kế tục cha vừa qua đời, trở thành hầu cận bên cạnh chúa phiên Kumamoto. Sau khi chúa phiên qua đời, Motoda theo phò tá thế tử, đến năm 1860 thì đến Edo. Bấy giờ Motoda tích cực tham gia vào chuyện chính trị của phiên. Ban đầu, Motoda chịu ảnh hưởng từ Yokoi Shōnan mà đề xướng chủ nghĩa “Tôn vương khai quốc”. Phải nói đây là một sự cởi mở đối với một con người theo phái bảo thủ và được biết đến là ngoan cố, cứng nhắc. Trong đợt giao tranh đầu tiên với Chōshū, Motoda theo tư tưởng công vũ hợp thể nên cũng tham gia vào đợt xuất binh của phiên trấn Kumamoto. Tuy nhiên, đến đợt giao tranh lần thứ hai với Chōshū thì Motoda lại phản đối. Chúa phiên Kumamoto lúc đó không nghe theo kế sách của Motoda, vẫn gửi binh lính đến Kokura. Rốt cuộc đạo quân Kumamoto nếm mùi thất bại thảm hại khiến tiếng tăm của Motoda tăng cao. Motoda được đánh giá là có tầm nhìn chính trị tốt nên địa vị cũng được củng cố vững chắc. Năm 1871, Motoda lên Tōkyō trong vai trò thị giảng của cựu chúa phiên Kumamoto, nay đã trở thành tri sự của phiên.¹¹

Những người đương thời từng được Motoda giảng dạy đều kể về sự nhiệt tình của Motoda. Khác với các học giả Nho học khác, Motoda không sa vào giải thích câu chữ mà chú trọng áp dụng vào tu dưỡng trong thực tế. Một đệ tử lần đầu tiên được Motoda giảng dạy vào năm 1871 hồi tưởng như sau:

Tiên sinh luôn dẫn nhiều ví dụ cổ kim trong thực tế khi giảng giải nên chúng tôi không những hiểu rõ nội dung mà sự cảm động còn thấm vào tận tâm can. Nhất cử nhất động của tiên sinh, thảy đều noi theo bậc thánh nhân. Với con mắt của đám thanh niên chúng tôi đương thời thì ngôn ngữ, động tác, dung mạo của tiên sinh, tất cả đều chuẩn mực, như thể viên ngọc quý không một khuyết điểm. Dù vậy, tiên sinh cũng không hề có chỗ nào mất tự nhiên, trong phong thái đường đường vẫn có sự thân tình không sao kể xiết.¹²

Trong thời gian này, Motoda cũng thảo án cho ý kiến đề xuất của tri sự phiên lên triều đình. Nội dung thảo án tuy ngắn gọn nhưng được đánh giá rất cao:

Sở dĩ trong thời kì Duy Tân có nhiều kẻ bạo loạn bên dưới thiên tử là vì uy quang của triều đình chưa được phát huy. Sở dĩ uy quang của triều đình chưa được phát huy là vì vương chính chưa được thực hiện. Thần nguyện cho từ nay về sau, Thiên hoàng Bệ hạ lâm ngự đến Nam Điện (Điện Shishin) để chư đại thần tấu nghị trước mặt ngài. Nếu Thiên hoàng tổ chức nghị luận công khai như vậy, tự mình hạ phán quyết, thi hành nền chính trị quang minh chính đại thì hẳn lòng người sẽ cảm phục. Ở các địa phương chưa được giáo hóa chính trị như trung ương là vì quan lại địa phương không được lòng người. Vì vậy hãy chọn người phù hợp, cho thực hiện giáo hóa chính trị triệt để khắp mọi nơi trên đất nước, cần phải loại bỏ địa vị cha truyền con nối như trường hợp bản thân của thần. Vì vậy, thần cung kính cầu xin bãi nhiệm chức vụ của mình.¹³

Trong đề xuất của Motoda có hai điểm quan trọng. Thứ nhất, liên quan đến nghị luận lập pháp thì phải tiến hành trước mặt Thiên hoàng, và tự thân Thiên hoàng ra quyết định. Thiên hoàng Minh Trị thường tham gia vào các cuộc họp của nội các, thường có mặt cả trong những cuộc hội nghị không mấy quan trọng một cách nhiệt tình. Việc này thường được đề cập đến và có lẽ sự dấn thân của Thiên hoàng đối với chức năng phận sự của mình được cụ thể hóa bằng việc thường xuyên tham gia vào các cuộc họp, cũng là chịu ảnh hưởng từ Motoda. Điểm quan trọng thứ hai trong ý kiến của Motoda là việc bãi bỏ các vị trí quan trọng cha truyền con nối. Tuy nhiên, điều này không được thực hiện ngay lập tức.

Tất cả những người đọc bàn đề xuất của Motoda đều tán thành. Cuối cùng, thảo án này đến tay Ōkubo Toshimichi. Ōkubo ấn tượng với đề xuất và hứa hẹn sẽ tâu lên Thiên hoàng, Ōkubo cũng đang tìm kiếm một thị giảng mới cho Thiên hoàng nên mới hỏi tri sự phiên trấn Kumamoto về con người của Motoda. Tri sự trả lời rằng không biết Motoda có phù hợp với vị trí thị giảng hay không, nhưng mình có thể bảo đảm về con người Motoda. Nhờ lời tiến cử này mà Motoda trở thành thị giảng của Thiên hoàng vào ngày 30 tháng 6 năm 1871. Ngày 21 tháng 7, Motoda lần đầu tiên giảng giải về Luận ngữ¹⁴ và kể từ đó về sau, mỗi tháng đều giảng về sách này 12 lần. Thời gian sau này, Motoda còn tiến giảng Nhật Bản ngoại sử cho Thiên hoàng. Việc tiến giảng cho Thiên hoàng kéo dài cho đến khi Motoda qua đời vào năm 1891.

Lúc đầu, khi biết mình được đề bạt vị trí thị giảng của Thiên hoàng thì Motoda không khỏi kinh ngạc và tỏ ý nghi ngờ tư cách của mình. Motoda nghĩ rằng mình đã quá tuổi (52 tuổi) đối với một thành viên hữu ích trong chính phủ. Những thành viên nổi bật trong tân chính phủ như Saigō Takamori, Ōkubo Toshimichi, Kido Takayoshi hay Itagaki Taisuke chỉ đều ở tuổi 30 hay nửa đầu lứa tuổi 40. Motoda nói nếu mình nhậm chức thì sẽ là nỗi nhục, nên chính phủ hãy tìm kiếm người hiền tài trẻ tuổi khác. Motoda định trở về Kumamoto, nhưng Shimotsu Kyūya, một phiên sĩ mà Motoda tôn kính, lại phản đối. Shimotsu nói Motoda không được quay về, nếu như học vấn và đức hạnh của Motoda có thêm sự can đảm bạo dạn của Saigō thì sẽ thành thiên hạ vô địch. Shimotsu nhất định mong muốn Motoda tham gia vào triều đình.¹⁵ Đến nước này, Motoda không thể từ chối được nữa.

Sau khi trở thành thị giảng của Thiên hoàng, mối quan tâm của Motoda đối với thực học đã quay trở lại. Đối với Motoda thì điều này có ý nghĩa là quay về với các nguyên bản Khổng Tử, Mạnh Tử. Motoda chủ trương rằng đạo nằm ở lục kinh (tứ thư, nhị kinh)¹⁶ như Chu Tử nói và không cần phải cầu tìm ở đâu khác. Motoda thừa nhận tri thức khoa học, giá trị kĩ thuật của Tây phương và cho rằng người Nhật Bản cần phải học tập tinh thần “cách vật” này. Cách vật là thuật ngữ trong Đại học, mang nghĩa là truy cầu để nắm rõ cái lí của sự vật. Tuy nhiên, Motoda cũng tin rằng về quan hệ giữa người với người thì Tây phương không đóng góp được gì, mọi mẫu mực đều nằm trong tứ thư, nhị kinh. Ngoài ra, Motoda còn nói:

Gần đây có những người chê bai Hán thư cổ hủ mà vùi đầu, vui thích với sách Tây nhưng kì thực, rốt cuộc lại là thói học đòi Tây văn không đúng bản chất; thực là đáng sợ đến dường nào.¹⁷

Vào thời Bakumatsu có ông Sakuma Shōzan lần đầu tiên đề xướng kết hợp đạo đức phương Đông với khoa học Tây phương, và lí tưởng này trở thành điểm đặc trưng trong thái độ của Thiên hoàng Minh Trị, nhất là vào những năm cuối đời ngài. Có lẽ tư tưởng này cũng là ảnh hưởng từ lời dạy của Motoda. Ngoài việc tiến giảng cho Thiên hoàng thì Motoda còn viết mấy bài luận văn về vấn đề tôn giáo của quốc gia (quốc giáo luận) nhưng Motoda được biết đến nhiều nhất khi can dự đến việc soạn thảo Giáo dục sắc ngữ năm 1890. Trong sắc ngữ, suy nghĩ của Motoda đối với chính trị được thể hiện qua kết tinh gồm hai từ: “trung quân, ái quốc”, ngoài ra còn có lí tưởng luân lí của Khổng Tử.

Việc giáo dục đạo đức của Thiên hoàng đầu thời Minh Trị được dựa trên những suy nghĩ truyền thống, dưới tầm ảnh hưởng của Motoda và các thị giảng khác. Tuy nhiên, sinh hoạt công chúng của Thiên hoàng dần nhuốm màu ảnh hưởng của Tây phương. Thiên hoàng lần đầu tiên xuất hiện trước công chúng người Nhật và người Tây phương là vào ngày 28 tháng 4 năm 1870 khi ngài xem thao luyện liên đội.¹⁸ Dĩ nhiên là điều này không hề có trong các kinh điển Nho giáo mà ngài học. Có lẽ việc này xuất phát từ đề nghị mạnh mẽ của Ōkubo Toshimichi. Ōkubo mong muốn Thiên hoàng Minh Trị hành động như các bậc đế vương phương Tây và cho rằng Thiên hoàng cần phải ra khỏi chỗ tối tăm trong hậu cung để đắm chìm trong ánh sáng chú mục của công chúng.

Nam tước Alexander de Hubner của nước Áo, người đã yết kiến Thiên hoàng vào năm 1871 viết rằng viên thị tòng của triều đình đến nghênh đón mình bằng cỗ xe bốn bánh hai ngựa kéo; sản xuất ở Hương Cảng. Đây là cỗ xe ngựa duy nhất trong cung đình. Có lẽ cung đình không cần đến xe ngựa cỡ lớn, vì Mikado không cần phải đi ra ngoài. Nam tước Hutmer còn cước chú rằng: “Mấy tháng sau, khi các đại thần đầy nhiệt tâm cải cách khuyên bảo thì Thiên hoàng cũng leo lên xe ngựa hai bánh loại nhẹ, có mui mà xuất hiện trước quần thần khiến họ kinh ngạc. Mùa hạ năm nay (1872) còn thấy Thiên hoàng trên cỗ xe ngựa thuê để đi lang thang trên đường phố Yokohama. Thiên hoàng, bậc thiên tử con của thần linh, nay mặc bộ đồng phục kiểu Âu lạ đời với một nửa là đồng phục thủy binh, một nửa là của đại sứ!”¹⁹

Đặc trưng trong đồng phục của Thiên hoàng Minh Trị là mấy sợi chỉ vàng bắt ngang ngực. Ý tưởng hoàn toàn theo kiểu Âu châu, nhưng rõ ràng đã khiến nam tước bật cười. Ngay cả sau khi bộ đồng phục tương tự được thấy ở hải ngoại thì Thiên hoàng Minh Trị vẫn tiếp tục mặc bộ đồng phục này trong một thời gian dài. Mỗi buổi sáng, khi Thiên hoàng rời khỏi hậu cung đều thay sang Âu phục, có khi là bộ đồng phục vừa kể, có khi là áo choàng. Dần dần, bàn ăn của ngài cũng được bày những món Âu điển hình cùng rượu Nhật; Chúng ta không thể biết đích xác Thiên hoàng uống sữa, ăn thịt bò lần đầu tiên vào khi nào.²⁰

Dĩ nhiên, người Âu châu đương thời phàn nàn về việc người Nhật mau chóng vứt bỏ trang phục ‘truyền thống của mình để khoác lên những bộ Âu phục cũng là điều bình thường. Có vô số tranh ảnh vẽ về cảnh người Nhật trong những bộ Âu phục diêm dúa không hợp dáng. Hình ảnh của họ không những không có tính hấp dẫn mà còn mang tính hoạt kê. Tuy nhiên, w. E. Griffis, người từng phục vụ daimyō xứ Echizen và là người tinh thông về Nhật Bản lại có kiến giải khác về chuyện này. w. E. Griffis nói:

Cho dù các nhà nghệ sĩ và những người yêu nét kì lạ và độc đáo của người Nhật có nói gì đi nữa thì bản thân người Nhật vẫn hiểu rõ bản tính của con người và họ nắm được triết học thực sự của y phục. Một tham vọng lớn của họ là được đối xử như con người, được đối xử như bậc thân sĩ và ngang hàng với người Tây phương. Họ biết rằng nếu mặc những bộ trang phục cổ lỗ kia thì bản thân họ, đất nước của họ sẽ không được đối xử nghiêm túc; Chẳng bao lâu sau thì không chỉ binh lính và giới samurai, mà tất cả các quan chức và bản thân Mikado cũng thay đổi trang phục. […] Việc vứt bỏ trang phục samurai đã thúc đẩy sự sụp đổ của tập quán man rợ cổ hủ thuộc về chế độ phong kiến. Thực tế là cuộc cách mạng trang phục đóng vai trò lớn trong việc khiến toàn thế giới thừa nhận Nhật Bản là một nước anh em ngang hàng.²¹

Tháng 12 năm 1871, khi Thiên hoàng Minh Trị đến thăm Yokosuka thì ngài cùng đoàn tùy tùng được chụp ảnh kỉ niệm. Có lẽ đây là bức ảnh chụp đầu tiên của Thiên hoàng.‘Thiên hoàng mặc y phục Konōshi, kiribakama, đội mão kinkoji (loại mão thường dùng của Thiên hoàng, có giấy kinko thếp vàng cắm vào phần lồi lên ở phía sau mão). Trong đoàn có hai người ngoại quốc đi cùng và ngoại trừ ba người trong số 20 người này thì tất cả đều mặc Âu phục.²² Những năm sau này, người ta biết rõ Thiên hoàng Minh Trị ghét bị chụp ảnh và có lẽ vì vậy mà số ảnh chụp của ngài còn lưu lại không nhiều.

Bề ngoài thì các tập tục trong quá khứ vẫn còn được tôn trọng và nối tiếp như trước; Tuy nhiên, từng tập quán dần dần bị loại trừ với lí do không còn phù hợp với quốc gia cận đại, thậm chí trong số đó có cả những phong tục bị cấm hẳn, chẳng hạn kể từ ngày 6 tháng 3 năm 1870 thì tục nhuộm răng đen và tục vẽ lông mày bị Cấm - đây vốn là hai thứ không thể thiếu trong lễ Nguyên phục của các quý tộc cao cấp. Hai tháng sau, tục dùng xác chết phạm nhân để thử độ sắc bén của đao kiếm cũng bị cấm. Ngoài ra, giới võ sĩ không còn có thể rút kiếm chém chết người bình dân nếu thấy họ vô lễ hay bất kính.

Thiên hoàng Minh Trị không những sử dụng thành thạo đồ vật của ngoại quốc mà còn nhanh chóng thích nghi với các nghi lễ khi tiếp kiến khách quý ngoại quốc. Ngài học được rằng khi tiếp khách quý thì phải bắt tay, nở nụ cười (thời kì đầu, ngài thường quên điều này) và phải hỏi han cẩn thận kể cả những chuyện mình không quan tâm. Các quan chức nhiệt tình trong cung đình cũng nhanh chóng học theo, phong thái ngoại quốc, nỗ lực để làm đẹp lòng khách quý. Khi tổ chức yến tiệc thì họ cũng chuẩn bị món Tây, biết khách ngoại quốc ghét cởi giày khi tiếp kiến nên họ lót thêm thảm nhung trên chiếu tatami.

Để làm dịu nỗi bất an của người ngoại quốc đối với các võ sĩ mang đao kiếm, chính phủ tổ chức biểu quyết bãi bỏ tục đeo kiếm ở Công nghị sở vào năm 1869. Bên tán thành cho rằng nước Nhật đã may mắn thoát khỏi thời kì sát phạt loạn bạo, xã hội đã ổn định, cho nên đao kiếm, vốn là biểu tượng cửa thời loạn lạc, chỉ còn vai trò là vật trang sức trong lễ phục truyền thống. Bên phản đối cũng nhanh chóng biện hộ cho việc đeo kiếm, rằng đeo kiếm là biểu lộ phong khí thượng võ của hoàng quốc, chính khí của Thần châu chính là nằm ở điểm này. Phàm là người có Yamato-damashii, tinh thần thuần Nhật, thì liệu có bao giờ bỏ được thói quen đao kiếm. Chủ trương của phe phản đối được luận bằng ngôn từ xảo diệu khiến kiến nghị bãi bỏ thói mang kiếm bị cả hội trường phủ quyết từ chối.

Tuy nhiên, lệnh cho phép võ sĩ được cắt tóc và từ bỏ đao kiếm cũng được ban ra vào ngày 23 tháng 9 năm 1871. Ngoài ra, lệnh còn cho phép mặc trang phục chính thức hay giản lược tùy ý. Tham nghị Kido Takayoshi cùng một người khác tiên phong cắt tóc theo lệnh ban ra. Như vậy, gần như không có sự phản kháng nào trước những dấu hiệu của tính cận đại và khai sáng này.

Bất chấp chủ trương phục hồi pháp luật và trật tự của chính phủ thông qua thể chế khai hóa, các vụ ám sát vẫn còn tiếp diễn. Những người nói lên ý kiến phi truyền thống, đi ngược với truyền thống luôn phải sống dưới nỗi lo sợ, đe dọa ám sát. Ngay cả những người can đảm nhất không phải lúc nào cũng gạt bỏ được nỗi bất an một lúc nào đó sẽ bị ám sát. Fukuzawa Yukichi được biết đến như người đề xướng những ý kiến mang tính khai sáng, bản thân ông cũng từng cảm thấy nguy cơ bị ám sát. Trong tự truyện của Fukuzawa có một đoạn rằng: “trong đời tôi, thứ mà tôi không thích, bực bội, kinh tởm và ghê sợ nhất là ám sát. Tôi nghĩ chỉ những ai bị rình ám sát mới hiểu được cảm giác này”.²³ Năm 1871, khi trường nghĩa thục Keiō của Fukuzawa chuyển đến Mita thì ông còn cho lắp thêm miếng ván ẩn trong gian chứa chăn màn để phòng khi bị thích khách truy đuổi thì gỡ ván, trườn dưới sàn mà thoát đi.²⁴

Vụ ám sát gây chấn động cả nước nhất trong những năm đầu thời Minh Trị là vụ ám sát Ōmura Masujirō (1824-1869), phiên sĩ phiên trấn Chōshū.²⁵ Ōmura học tiếng Hà Lan ở trường của Ogata Kōan ở Osaka, sau theo học y thuật Tây Phương ở Nagasaki. Năm 1853, Ōmura được Date Munenari mời đến phiên trấn Uwajima để dạy Lan học và binh thuật. Trong thời kì này, áp lực từ phía ngoại quốc lên nước Nhật lên cao, Ōmura được phiên trấn cử đến Nagasaki lần nữa để học thuật hàng hải và cách chế tạo chiến hạm. Năm 1856, Ōmura theo chúa phiên Munenari đến Edo để trợ giúp trong Bansho Shirabesho, cơ quan nghiên cứu học thuật Tây Phương của Mạc phủ. Một năm sau, Ōmura được bổ nhiệm vào vị trí giảng dạy ở Giảng võ sở, cơ quan huấn luyện võ nghệ và binh pháp Tây Phương do Mạc phủ lập ra. Ngoài ra, Ōmura còn học tiếng Anh với nhà truyền giáo J. G. Hepbum Ở Yokohama. Dần dần, Ōmura được biết đến như một nhà chuyên môn về quân sự. Năm 1861, sau khi trở về Chōshū thì Ōmura bắt đầu hoạt động để xây dựng lục quân, Ōmura luôn chủ trương cần phải huấn luyện chiến đấu cho cả tầng lớp bình dân chứ không chỉ cho giới võ sĩ. Đội quân do chính tay Ōmura huấn luyện đã cho quân Mạc phủ nếm mùi thất bại thảm hại trong cuộc chiến lần thứ hai với Chōshū (1866), và Ōmura cũng góp nhiều công lớn trong trận đánh bại Mạc phủ ở Toba, Fushimi nên tiếng tăm càng lên cao. Ōmura giữ vị trí chỉ huy thảo phạt Chương Nghĩa đội vào tháng 6 năm 1868.

Sau cuộc Minh Trị Duy Tân, Ōmura nhậm chức hyōbu dayū (bộ trưởng Binh bộ sở) và dồn hết sức vào việc xây dựng quân đội cận đại. Những nỗ lực của Ōmura được đền đáp và ông được gọi là cha đẻ của quốc quân Nhật Bản. Điểm đáng chú ý nhất trong đặc trưng tư tưởng của Ōmura là việc trưng binh đối với tầng lớp bình dân. Việc này khiến tầng lớp võ sĩ tức giận vì tin rằng tình thế mới này sẽ đe dọa đến địa vị đặc quyền của họ. Đợt tấn công Chương Nghĩa đội cũng tạo thêm nhiều kẻ thù cho Ōmura trong số các võ sĩ uất phẫn vẫn còn bám víu vào tư tưởng nhương di trong quá khứ. Ōmura có nhiều lí do như vậy để khiến bản thân mình trở thành mục tiêu ám sát.

Trung tuần tháng 8 năm 1869, Ōmura lên đường đi thị sát các vùng quanh Kyoto và Osaka, chủ yếu là để thành lập các trường quân sự đào tạo sĩ quan. Bản thân Ōmura cũng nhận biết được rằng mình có nguy cơ bị ám sát. Kido Takayoshi, bạn của Ōmura Masujirō cũng nhận thấy nguy hiểm nên đã cho bảo vệ bạn mình nghiêm ngặt. Khi đang thị sát Kyoto, Osaka thì Ōmura nhận được tin báo có kẻ đáng ngờ bám theo mình nên chuyển sang hành động bí mật để phòng bất trắc. Đêm ngày 9 tháng 10, khi Ōmura cùng các đồng sự nghỉ ngơi trong một nhà trọ ở Kyoto thì bị tám thích khách (chủ yếu là các phiên sĩ Chōshū) xông vào phòng tấn công. Trận đấu ác liệt nổ ra trong bóng tối.²⁶ Bị thương nặng nhiều chỗ, Ōmura lẩn trốn trong bồn tắm đầy nước bẩn nên may mắn thoát được. Nhưng chẳng bao lâu sau thì vết thương ở chân trở nên xấu đi, Ōmura được chuyển đến bệnh viện Osaka. Bác sĩ nổi tiếng người Hà Lan bấy giờ là A. F. Bauduin đứng ra đảm trách, nói rằng cần phải cưa bỏ chân ngay lập tức. Tuy nhiên, để phẫu thuật cho các nhân vật quan trọng trong chính phủ như Ōmura thì cần phải được chính phủ cho phép. Thủ tục xin phép chính phủ mất nhiều thời gian nên Ōmura qua đời vì vết thương vào ngày 7 tháng 12.²⁷

Thủ phạm ám sát Ōmura bị bắt và tuyên án tử hình. Tuy nhiên, ngay trước lúc hành hình thì việc chấp hình bị do dự, trì hoãn. Cũng giống như trường hợp của Yokoi Shōnan, có nhiều tiếng kêu đồng tình với những kẻ sát thủ. Nhất là các võ sĩ thân phận cao cấp, họ có cùng cách kiến giải với những kẻ ám sát rằng cải cách chế độ binh lính của Ōmura là sự sỉ nhục không thể nào tha thứ đối với giai cấp võ sĩ. Những kẻ ám sát bị hành hình khoảng một năm sau khi hạ thủ.

Nhân vật quan trọng tiếp theo trở thành nạn nhân của những kẻ ám sát là Tham nghị Hirosawa Saneomi. Hirosawa bị sát hại ở nhà riêng vào ngày 27 tháng 2 năm 1871. Trong vụ ám sát này, không xác định được thủ phạm và cũng không rõ động cơ.²⁸ Thiên hoàng buồn rầu vì Hirosawa bị ám sát và lo âu khi thấy không bắt được thủ phạm nên ra chiếu sắc như sau:

Cố Tham nghị Hirosawa là bậc trung thần, nay gặp hung biến, Trẫm chẳng những không bảo vệ được đại thần mà còn để phường giặc chạy thoát. Đây là đại thần thứ ba bị ám sát kể từ cuộc Duy Tân. Trẫm lấy làm đáng tiếc vì pháp luật không được thi hành đến nơi đến chốn, kỉ cương buông lỏng. Nay Trẫm phát lệnh cho thiên hạ hãy truy lùng cẩn mật, hãy dốc tận lực để bắt giữ thủ phạm.

Hẳn là vị Thiên hoàng trẻ tuổi cảm thấy tức giận đến nghiến răng, nghiến lợi. Bằng nhiều nỗ lực, chính phủ đã khiến các nước Tây Phương vừa mới thừa nhận Nhật Bản là đất nước văn minh tôn trọng luật pháp và trật tự. Nhưng ngay khi vừa được thừa nhận thì ba nhân vật quan trọng của chính phủ bị ám sát trong vòng hai năm.²⁹ Tiếp theo sau những sự kiện này, trong vòng 30 năm sau đó cũng xảy ra nhiều vụ ám sát và âm mưu ám sát, để lại ấn tượng xấu cho các nước Tây Phương. Việc này khiến Nhật Bản khó khăn hơn trong việc thuyết phục ngoại quốc từ bỏ trị ngoại pháp quyền. Tuy nhiên, người Nhật vẫn tiếp tục bước đi nhanh chóng trên đường tiến đến hiện đại hóa. Đường sắt, điện tín được giăng khắp mọi ngõ ngách trên đất nước, những thứ văn vật mới mẻ của Tây Phương được du nhập hằng ngày. Đó là những thứ y phục, những thứ thực phẩm, những loại máy móc hay ảnh chụp. Nhưng dù được yêu thích đi nữa thì những thứ văn vật ngoại lai này cũng không ngăn được tình cảm nhiệt thành của lòng người đối với thời kì Mạc phủ lộn xộn. Cũng giống như nhiều nhân vật cùng thời khác, vị Thiên hoàng trẻ tuổi cũng trải nghiệm sự hấp dẫn của những thứ mới mẻ mà không vứt đi cái cũ. Từng khía cạnh trong sinh hoạt của ngài đều được bảo đảm ở những nơi khác nhau. Thiên hoàng yêu thích Kyoto hơn ai hết, nhưng ngài cũng nhận thức được rằng Nhật Bản cần phải xuất phát rời khỏi những giá trị truyền thống: của cổ đô. Con trai của Thiên hoàng Kōmei, người cự tuyệt mọi khía cạnh của văn minh Tây phương, nay lại trở thành người dẫn đầu mang tính tượng trưng của nước Nhật cận đại. Nhật Bản đã dũng cảm đón nhận từ Tây phương những thứ có thể sẽ hữu ích trong việc trở thành một quốc gia cận đại. Thiên hoàng chưa bao giờ quên lắng nghe - những lời của Motoda kể về trí tuệ vĩnh viễn bất biến của Đông Dương.

Về sau hai người được thưởng công (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 224).↩

Nghi lễ cực kì quan trọng, chỉ tiến hành một lần trong đời một vị Thiên hoàng, thường là vào đầu mùa đông sau khi đăng quang.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 109. Nakamikado khuyên Thiên hoàng chỉ cưỡi ngựa sáu lần mỗi tháng.↩

Ghi chép rõ ràng nhất về việc học của Thiên hoàng có thể thấy trong mục tháng 6 năm Minh Trị thứ 2. Trong thời kì này, mỗi ngày Thiên hoàng đều được tiến giảng, ngoại trừ các ngày 1, 6, 11, 16, 21, 26 hằng tháng Ngoài các sách Nho học, Thiên hoàng còn được Fukuba Bisei tiến giảng về quốc sử, đọc sách Trinh quan chính yếu (Jōgan seiyō), cuốn sách về chính trị học của Trung Hoa thế kỉ 8, và là một trong những cuốn sách giáo dục của các đời Thiên hoàng. Trong các thị giảng, có những tên tuổi như Nakanuma Ryōzō, Matsudaira Yoshinaga và Akizuki Tanctatsu.↩

Tam gian, hay Ngự tamgian (Omima): căn phòng nhỏ ở phía tây nam của Thường ngự điện nơi Thiên hoàng tiếp kiến không chính thức.↩

Motoda trở thành người kế tục Nakanuma Ryōzō.↩

Các thị tòng đánh giá Motoda khá tệ vì họ nghĩ rằng Motoda toàn dạy “những điều ngoan cố” cho Thiên hoàng (Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 120).↩

Yasuba Sueki, Nhà Nho lớn thuần trung chí thành, tiên sinh Motoda Nagazane, trang 4. Tác giả của kí sự này là con nuôi của Yasuba Yasukazu, bạn thân của Motoda và cũng là đệ tử của Yokoi Shōnan.↩

Yagi Seiji, Sự triển khai của thực học mang tính kinh nghiệm, trang 176.↩

Sau khi bất hoà với cha không lâu, Motoda mắc bệnh về mắt và bị đại phu cấm đọc sách. Vì căn bệnh mắt nầy mà Motoda không thể tiếp tục nghiên cứu thực học với Nagaoka Korekata được nữa. Kose và Nakamura, Motoda Tōya, trang 28, 33.↩

Cùng tư liệu trên, trang 43.↩

Yasuba Sueki, Nhà Nho lớn thuần trung chí thành, tiên sinh Motoda Nagazane, trang 6.↩

Motoda và Kaigo, Tài liệu về Motoda Nagazane, cuốn 1, trang 118-119.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 475.↩

YaSuba Sueki, Nhà Nho lớn thuần trung chí thành, tiên sinh Motoda Nagazane, trang 7; Motoda và Kaigo, Tài liệu về Motoda Nagazane Motoda Nagazane, cuốn 1, trang 127; Kose và Nakamura, Motoda Tōya, trang 48.↩

Tứ thư gồm: Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh Tử. Nhị kinh gồm: Thi kinh. và. Thư kinh.↩

Kose và Nakamura, Motoda Tōya, trang 53, 225.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 293-295. Đây là lần đầu tiên Thiên hoàng tham dự lễ duyệt binh, thống suất ba quân gồm tổ hợp tiền quân, hậu quân, trung quân của liên đội pháo binh, bộ binh và kị binh. Các phiên trấn tham gia có cách huấn luyện khác nhau (có phiên theo kiểu Anh, có phiên theo kiểu Pháp, lại có phiên theo kiểu Hà Lan) và quân phục cũng khác nhau.↩

Baron Alexander de Hubner, Vòng quanh thế giới (II), trang 10.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2 có đoạn viết rằng Thiên hoàng Minh Trị ngự món Tây trong mấy năm đầu thời trị vì. Ngày 12 tháng 8 năm Minh Trị thứ ba, Thiên hoàng dùng món Tây tại Enryōkan. Ngày 21 tháng 11 năm Minh Trị thứ tư, Thiên hoàng dùng bữa trưa kiểu Tây trên hạm ở khơi Shinagawa. Từ tháng 11 năm Minh Trị thứ tư trở đi, ngài bắt đầu uống sữa bò. Ngày 17 tháng 12 năm Minh Trị thứ 4, lệnh cấm ăn thịt được tuân thủ trong cung từ thời trung cổ đến nay được gỡ bỏ, từ đó trong cung thường ăn thịt bò, thịt dê.↩

William Elliot Griffis, Đế quốc của Thiên hoàng, trang 194. Griffis viết một cách khinh miệt về tác phong của đội quân của Shimazu Saburō phiên Satsuma khi lên kinh vào tháng 5 năm 1872 như sau: “Shimazu dẫn theo 200 samurai đến, nhưng cả đoàn người trông như những kẻ lạc hậu từ thời trung cổ. Tất cả đều đi guốc mộc cao gót, đeo kiếm dài với bao đỏ, hai bên đầu cạo láng và không đội thứ gì hết. về tổng thể thì như một lũ ô hợp cổ phong. Bọn họ biết rõ bản thân mình bị nhìn chằm chằm, bị nghĩ rằng đó là những kẻ lỗi thời và họ đang thiết tha cầu xin chủ nhân cho phép mình được rời bỏ thứ vũ khí chém người”.↩

Đoạn ghi chép về bức ảnh đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 599. Tác giả (Keene) chưa thấy bức ảnh này. Mặt khác, có những người ngoại quốc tỏ ra sành sỏi trong việc ăn mặc trang phục Nhật. Harry Parkes viết về Peshine Smit, “vị luật sư tài ba khôi hài người Mỹ” được Ngoại vụ sảnh Nhật Bản thuê làm cố vấn như sau: “Ông ta cố tình biến các quan ở Ngoại vụ sảnh, những người thuê mình, thành trò cười bằng cách đi lại trong bộ áo chẽn và hakama, đeo song kiếm bên hông, tuyên bố rằng ‘những kẻ ngoại quốc ở Nhật bị ám sát chỉ bằng một phần mười những kẻ đáng bị giết’” (F. V. Dickins và S. Lane-Poole, Cuộc đời Ngài Harry Parkes, trang 193). Về cách ăn mặc kì lạ của Smit khi yết kiến Thiên hoàng Minh Trị, xem Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 602.↩

Fukuzawa Yukichi, Phúc ông tự truyện, trang 216.↩

Cùng tư liệu trên, trang 217; Nagao Kazuo, Kẻ ám sát, trang 12.↩

Niên phổ tóm lược cuộc đời Ōmura được đăng trong Ezaki Masanori, Ōmura Masujiro, trang 74.↩

Mô tả chi tiết về trận đấu, xem Nagao Kazuo, Kẻ ám sát, trang 16-20.↩

Morikawa Tetsurō, Sử ám sát thời Minh Trị, trang 35.↩

Hirosawa đang ngủ cùng người thiếp khi bị giết. Vì vậy, có người nghĩ nạn nân không phải bị giết vì động cơ chính trị mà là vì ghen tức. Cố vấn của Thiên hoàng là Sasaki Takayuki viết trong nhật kí rằng mình nghi ngờ Kido Takayoshi là kẻ chủ mưu, nhưng không viết lí do (Kurihara, Trảm gian trạng, trang 363). Hirosawa và Kido đều xuất thân từ Chōshū.↩

Không có gì bảo đảm Thiên hoàng Minh trị tự viết chiếu sắc, nhưng nội dung chiếu đúng là tâm trạng của ngài.↩

CHƯƠNG 22

PHẾ PHIÊN TRÍ HUYỆN

Sự kiện chính trị lớn nhất năm 1871 rõ ràng là việc “phế phiên trí huyện” vào ngày 29 tháng 8. Buổi sáng hôm đó, Thiên hoàng triệu tập tri sự của bốn phiên (Yamaguchi, Saga, Tosa, Satsuma) đóng góp nhiều nhất trong cuộc Duy Tân và tân chính phủ vào Tiểu Ngự sở, khen thưởng việc bốn phiên này tiên phong đi đầu trong “bản tịch phụng hoàn” và lệnh cho họ tiếp tục đóng góp sức lực trong hoạt động “phế phiên trí huyện” trong thời gian tới. Hữu đại thần Sanjō Sanetomi đọc sắc ngữ của Thiên hoàng, trong đó có một đoạn như sau: bây giờ là lúc phải bảo vệ trăm vạn bá tánh trong nước, bên ngoài phải đối đầu với vạn quốc nên cần phải phế bỏ phiên trấn, lập thành huyện. Cần phải gạt bỏ sự vô ích, lấy sự đơn giản làm chủ chốt, loại trừ thói xấu (chế độ) hữu danh vô thực, lập lại kỉ cương trên toàn quốc, thống nhất mệnh lệnh từ chính phủ và cho thiên hạ thấy rõ phương hướng này.

Thói xấu “hữu danh vô thực” cần phải loại trừ ở đây chính là chế độ phong kiến phân chia một nước thành nhiều phiên trấn. Bản tịch phụng hoàn, vận động trao đất trả dân cho triều đình, vốn xuất phát từ tự thân các phiên trấn, còn phế phiên trí huyện là sắc mệnh ban ra cho các phiên. Đây là hoạt động phá bỏ thể chế vốn duy trì từ cuối thế kỉ 12, bảo đảm nhiều đặc quyền cho các chúa phiên và gia thần của mình, cho nên có vấp phải nhiều phản đối kịch liệt cũng là chuyện đương nhiên. Tuy nhiên, không có một tiếng nói phản đối sắc mệnh nào, vì đây là kết quả của việc chuẩn bị kế hoạch chu đáo. Ōkubo Toshimichi, một trong số những người đề xướng ý tưởng phế phiên trí huyện này đã đến Satsuma để nhờ sự hợp tác của Saigō Takamori. Saigō là một trong những nhân vật trung tâm xây dựng nên cuộc Duy Tân và được, tôn sùng vì tính thanh liêm khiết bạch. Trong việc thực hiện phế phiên trí huyện không thể thiếu sự ủng hộ của Saigō. Khi đã có được Saigo giúp sức thì có thể ảnh hưởng tích cực đến động thái của các tri sự ở nhiều phiên trấn, những người có thể sẽ quay sang phe phản đối.

Trong thời kì này, các quan chức hành chính như Ōkubo và các quân nhân như Yamagata Aritomo cũng đã thấy rõ tính thiết yếu của phế phiên trí huyện. Yamagata vừa trở về sau một năm đi thị sát Âu châu đã học hỏi được nhiều điều về cách thức tổ chức quân đội của Tây phương. Tuy bây giờ chính phủ không còn mối nguy bị phe phản loạn đe dọa nữa, nhưng rõ ràng dù bất cứ chính phủ nào đi nữa cũng cần phải có lực lượng quân sự để đối phó với mọi bất trắc. w. E. Griffis viết về chính phủ đương thời rằng: “không có lấy một binh sĩ quốc gia. Chính phủ chỉ có sức mạnh tinh thần, vì cuộc cách mạng được tiến hành trên danh nghĩa của Mikado vốn có được sự sùng bái vĩ đại”.¹

Ngân khố của chính phủ cũng eo hẹp nên cần thiết phải phân bổ tiền, ít nhiều gì thì việc chuyển các phiên trấn tự trị sang đơn vị hành chính dưới quyền quản lí của chính phủ cũng là phương pháp giải quyết duy nhất đối với phe cải cách. Tuy nhiên, việc thực hiện không hề đơn giản. Giai cấp võ sĩ sẽ chiến đấu vì những điều mà họ xem là quyền lợi của họ và phần lớn dân chúng cũng không hề biết đến uy quyền nào cao hơn chúa phiên của mình, nếu như lãnh chúa địa phương không tuân theo mệnh lệnh của Thiên hoàng thì họ cũng không dám nghĩ đến chuyện chống cự lãnh chúa. Tầm ảnh hưởng của các chúa phiên đã thẩm thấu đến từng ngóc ngách trong phiên trấn và chi phối toàn bộ sinh hoạt của lãnh dân. Dù đã trải qua mấy trăm năm kể từ hoạt động phế phiên trí huyện, nhưng ngày nay khi du khách đến thăm Kanazawa thì luôn nhớ đến nhà Maeda, chúa phiên Kaga khi xưa. Gia huy của lãnh chúa Maeda cai trị mấy trăm năm ở vùng đất này hiện vẫn còn sống động ở mọi nơi trong thành phố này.

Griffis cũng có mặt ở Fukui, nơi có thành trì cư ngụ của chúa phiên Echizen, Fukui khi nhận bố cáo về việc phế bỏ thể chế phiên trấn:

Tôi từng sống trong Thành Fukui dưới chế độ phong kiến cho nên bố cáo này ảnh hưởng trực tiếp đến tôi. Có ba quang cảnh gây ấn tượng mạnh mẽ đối với tôi.

Thứ nhất là quang cảnh ở phủ quan địa phương trong buổi sáng tiếp nhận bố cáo của Mikado vào ngày 18 tháng 7 (Âm lịch) năm 1871. Buổi sáng hôm đó tràn ngập trong sự kinh ngạc trộn lẫn với sự tức giận vốn không nên thể hiện ra ngoài nhưng vẫn lộ ra, cùng với sự sợ hãi và lòng trung thành. Tôi còn nghe người ta nói sẽ sát hại Yuri, đại diện của chính phủ hoàng đế ở Fukui này và là người khởi thảo ngự thệ văn vào năm 1868.

Thứ hai là quang cảnh đại sảnh trong thành vào ngày 1 tháng 10 (Âm lịch) năm 1871 khi chúa phiên Echizen triệu tập mấy trăm gia thần đến, hạ lệnh cho họ chuyển lòng trung thành đối với chúa phiên thành lòng ái quốc. Buổi thuyết giảng uy nghiêm của chúa phiên đã biến sự quan tâm đối với địa phương thành sự quan tâm dành cho quốc gia.

Thứ ba là quang cảnh buổi sáng hôm sau, khi cả thảy bốn vạn dân (tôi nghĩ vậy) tụ tập ra đường để đưa tiễn chúa phiên Fukui rời bỏ thành trì nơi quê cha đất tổ để đến sống tại Tōkyō, trở thành một thân sĩ không chút quyền lực chính trị.²

Dù ít dù nhiều thì hẳn quang cảnh tương tự cũng diễn ra ở 270 phiên trấn khác. Các daimyō mất đi đặc quyền cha truyền con nối, bù lại họ được giữ chức tri sự của lãnh địa họ từng cai trị, nay chỉ còn lại cái danh. Phải nói rằng việc các daimyō bình tĩnh chấp nhận phế phiên trí huyện là điều kinh ngạc. Cuộc Minh Trị Duy Tân đã chuyển đổi đỉnh điểm của xã hội Nhật Bản mà không làm thay đổi cấu trúc của nó, nhưng hoạt động phế phiên trí huyện còn có sức tác động mạnh mẽ hơn rất nhiều, khiến gần hai triệu người thuộc giai cấp võ sĩ mất đi bổng lộc mà trước giờ vẫn nhận được từ các daimyō, đối đầu với nguy cơ thất nghiệp vĩnh viễn. Mấy năm sau, các võ sĩ mất địa vị được chính phủ trả tiền đền bù một lần, xem như tiền vốn để bắt đầu lại trong xã hội mới. Tuy nhiên, phần nhiều võ sĩ đều không quen với việc mua bán, không quen với việc kiếm tiền trong xã hội Nhật Bản mới. Chẳng bao lâu sau thì tiền đền bù cạn kiệt, trong số võ sĩ có người phải làm những công việc hạ tiện nặng nhọc. Nhà thơ Ōnuma Chinzan có làm bài thơ Xa phu thiên nói về cảnh sống của một người võ sĩ với hình thức đối thoại giữa người phu xe và người khách. Bài thơ chữ Hán mở đầu bằng những câu:

Xa phu hà tảo khởi

Phất thức xa thượng trần

Xa khách do vị đáo

Kết thúc lập lăng thần

Tích nhật hồ vi giả

Tam thiên hộc Mạc thần

Xuất môn thừa dư mã

Dương dương thượng sĩ thân

Kim nhật hồn chí thử

Khoái tải thương mãi nhân

Đông Tây Nam Bắc vãn

Chung nhật đắc số mân

Thê tử đãi tân mễ

Dư tiền năng ẩm thuần³

Tạm dịch:

“Này anh phu xe, sao anh lại dậy sớm?”

“Vì còn phải quét bụi trên xe.

Tuy khách vẫn chưa đến

Nhưng phải dậy sớm để chuẩn bị.”

“Ngày xưa anh làm gì?”

“Là Mạc thần 3.000 hộc.

Mỗi khi rời dinh đều đi kiệu cưỡi ngựa

Chí khí dương dương vĩ phận cao quý.

Nhưng giờ đã quên mọi chuyện xưa.

Nay vui lòng mà chạy quanh kéo xe chở phường thương nhân.

Ngày ngày chạy đông tây nam bắc, Kiếm được mấy đồng tiền.

Vợ con đang đợi củi và gạo ở nhà, Tiền thừa thì tôi đem uống rượu”.

Có một sự thật là nhiều võ sĩ sau đó tìm được công việc trong các cơ quan hành chính của chính phủ, hình thành nên trung khu của tầng lớp trí thức của nước Nhật trong hơn 50 năm.⁴ Tuy nhiên, cũng có sự thật khác là phần lớn võ sĩ đều không thích nghi được với sự thay đổi của thời đại. Những nhân vật ngày xưa là võ sĩ, nay buộc phải làm phu kéo xe (hoặc những công việc lao động khác cùng cấp độ) cũng thường xuất hiện trong các tác phẩm văn học đương thời. Còn có cả tin đồn rằng con gái xuất thân từ nhà võ sĩ đến phục vụ ở làng chơi Yoshiwara.

Quá trình chuyển đổi từ quốc gia phong kiến sang nhà nước trung ương tập quyền diễn ra trơn tru đến mức không thể tin được. Ngày 29 tháng 8, khi ban chiếu sắc phế bỏ thể chế phiên trấn, Thiên hoàng Minh Trị triệu tập tri sự của bốn phiên (Nagoya, Kumamoto, Tottori, Tokushima) góp lời trong việc thành lập quận huyện và ban lời khen thưởng.⁵ Buổi chiều hôm đó, 56 tri sự các phiên trú tại kinh đô cũng được triệu tập đến đại sảnh, được Sanjō Sanetomi đọc sắc thư cho biết sự thay đổi lớn trong chính sách. Các daimyō nhất tề phủ phục, tuân mệnh lệnh.

Ngày hôm sau, sắc thư với cùng nội dung cũng được ban cho người đại diện tại kinh đô của các daimyō đang ở lãnh địa của mình. Ngày 31 tháng 8, Ngoại vụ khanh Iwakura Tomomi gửi thư đến công sứ các nước, thông báo việc phế bỏ phiên trấn, lập thành huyện.

Ngày 4 tháng 9, Iwakura đến thăm đại diện của công sứ Anh quốc là F. O. Adams, thông báo về việc thi hành phế phiên trí huyện Adams bày tỏ vui mừng tán thán, cho là quyết đoán anh minh và nói rằng nếu là chính phủ Âu châu thì sẽ không bao giờ thực hiện được cuộc đại cải cách như vậy chỉ trong một thời gian ngắn mà không dùng đến sức mạnh quân sự.

Rõ ràng quyền uy của Thiên hoàng được nâng cao rất nhiều qua cuộc cải cách này. Chí ít thì về mặt nguyên tắc, bây giờ Thiên hoàng là người thống trị duy nhất của nước Nhật, đã thay thế vị trí của các lãnh chúa phong kiến vốn cai trị độc lập các lãnh địa trước kia. Rõ ràng cuộc cải cách này đã ảnh hưởng đến cá nhân Thiên hoàng. Có lẽ Thiên hoàng cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp nhiều hơn trước qua sự thay đổi xảy ra sau đó không lâu. Trong tháng 8, khi thi hành chính sách phế phiên trí huyện, cũng diễn ra một đợt thay đổi nhân, sự lớn trong Cung nội sảnh và Nội cung. Cho đến thời kì này, những người phục vụ trong cung đình đều là hoa tộc được phép vào cung. Thành phần hoa tộc này là người kế thừa truyền thống cổ lai, giữ gìn mọi cách thức của đời trước. Ngay cả trong hậu cung, nơi phục vụ đời sống riêng tư của Thiên hoàng cũng đều do các nữ quan xuất thân từ các nhà quý tộc nắm giữ. Phần nhiều trong số đó là những người còn sót lại từ đời Thiên hoàng trước. Các nữ quan này đều là những người bảo thủ, không biết thích nghi thay đổi và dùng sức ảnh hưởng của Thiên hoàng để ngăn chặn mọi thời cơ cải cách.⁶ Các trọng thần trong chính phủ như Sanjo Sanetomi và Iwakura Tomomi đều ta thán về hiện trạng này và cũng dự định thi hành cải cách. Tuy nhiên, không dễ gì thay đổi tập quán mấy trăm năm chỉ trong một sớm một chiều.

Khi Saigō Takamori lên Tōkyō để thực hiện phế phiên trí huyện cũng quyết tâm rằng bây giờ chính là lúc cải cách. Saigō nghĩ cần phải loại trừ thành phần quý tộc nhu nhược, xa xỉ ra để đặt những người tráng kiện, thanh liêm bên cạnh Thiên hoàng. Saigō bàn việc này với Kido Takayoshi, Ōkubo Toshimichi rồi trình bày với Sanjo và Iwakura, thúc giục thi hành cải cách. Quý tộc Daitokuji Sanetsune là người đề xướng cải cách từ trước, nay được bổ nhiệm vào vị trí hầu cận của Thiên hoàng, hoạt động ở Cung nội sảnh.

Không lâu sau thì đề án cải cách được đề xuất; Từ nay về sau, người được đề cử vào vị trí thị tòng bất kể thuộc giai cấp quý tộc hay võ sĩ. Chính phủ hi vọng sẽ phá bỏ được thói cũ kéo dài trong nhiều năm bằng việc thêm một, hai người võ sĩ vào vị trí thị tòng. Các thị tòng được ban cho công việc mới là luôn truyền đạt đến Thiên hoàng những chuyện xảy ra ở Đông Tây cổ kim. Người đứng đầu các thị tòng có nhiệm vụ bồi dưỡng quân đức, hỗ trợ sự phát triển tinh thần của Thiên hoàng. Thiên hoàng không phải là người duy nhất chịu ảnh hưởng từ cải cách. Hoàng hậu và các nữ quan cũng cần phải tinh thông nhiều sách Nhật, Hán, Tây từ cổ chí kim và được cho phép tham dự ngồi nghe khi tiến giảng cho Thiên hoàng.

Những tên tuổi như Sanjonishi, Uramatsu, Ayakoji biến mất khỏi danh sách các hầu cận bên Thiên hoàng mà thay bằng Murata Shimpachi, vốn là võ sĩ của phiên trấn trước kia.⁷ Ngày 15 tháng 9, tất cả các nữ quan tại chức đều bị bãi nhiệm, thay thế bằng những người trẻ tuổi vào các vị trí điển thị, quyền điển thị.⁸ Trong bức thư gửi người chú là Shiihara Yosanji đề ngày 20 tháng 1 năm 1872, Saigō Takamori viết một cách thỏa mãn như sau:

Trong nhiều cải cách được thi hành thì điều vui mừng và đáng kính hơn hết là cải cách liên quan đến bản thân Thiên hoàng. Từ trước đến nay, nếu không phải là hoa tộc thì không được phép đến trước mặt ngài. Ngay cả quan chức trong Cung nội sảnh, có là sĩ tộc cũng không thể xuất hiện trước Chúa thượng. Nhưng những lề thói xấu này đều bị thay đổi, tầng lớp sĩ tộc vẫn có thể được cử vào vị trí thị tòng. Quan chức đều được tuyển chọn không phân biệt giai cấp công khanh, vũ gia hay hoa tộc. Và Chúa thượng có vẻ cũng ưa thích các thị tòng xuất thân từ sĩ tộc, đây quả là điều đáng mừng.

Chúa thượng vốn ghét ở trong hậu cung nên từ sáng sớm cho đến tối đều ở cung điện bên ngoài, tinh tấn học hỏi sách Nhật, Hán, Tây, cùng đọc sách với các thị thần, không ngừng tu dưỡng không phút nghỉ ngơi. Phục trang của ngài cũng gọn nhẹ hơn các daimyō trước đây, sự tinh cần ham học vượt trên người thường. Thiên hoàng ngày nay không còn như Thiên hoàng trước kia, ngài thay đổi theo chiều hướng tốt đến mức không nhận ra. Ngay cả hai vị Sanjō và Iwakura cũng đều thừa nhận điều này. Nguyên lai ngài vốn có tinh thần anh minh, thể chất cực kì tráng kiện, các công hầu đều nói đây là bậc hiếm có trong các đời Thiên hoàng gần đây. Những hôm đẹp trời ngài đều cưỡi ngựa, ngài còn dự định trong vòng hai, ba ngày sẽ triệu tập một tiểu đội để huấn luyện, từ nay về sau sẽ tập huấn cách nhật. Ngài còn cho hay sẽ trở thành đại nguyên súy thống lãnh đại đội. Quả là chuyện đáng mừng lắm thay.⁹

Tháng 9, chế độ Thái chính quan được thay đổi. Các vị trí hữu đại thần, tả đại thần, đại nạp ngôn và nhiều chức quan khác bị bãi bỏ. Chính phủ phân làm ba viện gồm: chính viện do Thiên hoàng đích thân đứng đầu quyết định vạn cơ, tả viện (lập pháp) và hữu viện (hành chính).

Sau khi thi hành những cải cách trong nước, sự quan tâm tiếp theo của chính phủ còn mạnh mẽ hơn khi hướng về tình hình quốc tế. Đứng đầu trong số các việc quan trọng là chuyện xác định đường biên giới phía bắc. Chuyện cần kíp ngay lúc này là không để nước Nga qua mặt trong việc khai khẩn vùng Ezo (từ tháng 9 năm 1869 đổi tên thành Hokkaidō). Tri sự của phiên trấn Mito là Tokugawa Akitake cùng tri sự các phiên trên toàn quốc được hạ lệnh quản lí, vận hành các vùng ở Hokkaidō, Chishima. Ngày 5 tháng 10 năm 1869, vị thần khai khẩn Hokkaidō là Ōkuni Tama-no-kami được thờ phụng và làm lễ trấn tọa. Những ngôi chùa danh tiếng như Higashi Hongan-ji cũng khuyến khích môn đồ chuyển nơi cư trú đến Hokkaidō để khai phá nơi đây.

Tiêu điểm trong việc xác định biên giới giữa Nhật và Nga là đảo Karafuto. Vì cả hai phía Nhật, Nga đều có dân cư trú trên đảo Karafuto nên xác định đường biên giới không phải là vấn đề đơn giản. Tháng 3 năm 1870, chính phủ Nhật đặt ra sứ khai khẩn Karafuto nhưng vì giữa hai nước Nhật, Nga không có quan hệ ngoại giao nên không thể tiến hành thương lượng. Ngày 3 tháng 3, Terashima Munenori, Ōkuma Shigenobu, Itō Hirobumi hội đàm với tham tán công sứ Mỹ quốc là Charles E. De Long về vấn đề Karafuto. De Long nhấn mạnh rằng việc xác định đường biên giới Karafuto cũng là vấn đề lớn đối với các nước khác nên bản thân mình sẽ đứng ra để làm trung gian hoà giải. De Long hứa hẹn rằng Mỹ và Nga đã thiết lập quan hệ thân giao cho nên nếu Nhật Bản ủy thác việc thương lượng thì Mỹ sẽ hết lòng dàn xếp. Khi Nhật Bản đồng ý lời đề nghị của De Long thì cũng đưa ra điều kiện: lấy đường vĩ độ làm biên giới, từ vĩ độ 50° Bắc trở lên trên là thuộc lãnh thổ Nga, trở xuống phía nam là lãnh thổ Nhật Bản.

Dù De Long khá tự tin nhưng việc thương lượng cũng không có kết quả gì. Những cuộc tranh chấp nhỏ lẻ giữa người Nhật và người Nga vẫn tiếp diễn ở Karafuto. Phía Nhật Bản khó lòng quyết định phải thi hành chính sách gì. Phía Nhật có ba lựa chọn: thứ nhất, trả tiền cho người Nga sống trên đảo để họ rút đi, toàn đảo trở thành lãnh thổ Nhật Bản. Thứ hai, phân hòn đảo làm hai, đẩy toàn bộ người Nga sống trên đảo lên phía bắc đường biên giới và trả ít tiền cho họ. Thứ ba, nhường toàn bộ đảo cho phía Nga và phía Nhật nhận được đền bù tương xứng.

Tháng 6 năm 1871, Soejima Taneomi được phái đi điều đình về lãnh thổ của Nga ở Karafuto. Trước lúc xuất phát, ngày 9 tháng 7, Thiên hoàng ban sắc ngữ cho Soejima với nội dung như sau:

Nga là nước gần với nước ta nhất, cho nên duy trì quan hệ hữu hảo với họ là điều đáng mong đợi. Karafuto là nơi cư dân hai nước sinh sống lẫn lộn và đều mưu cầu cái lợi cho mình. Để bảo đảm hiện trạng này thì phải hết sức nỗ lực. Vào năm 1852 trước đây, hoàng đế Nga đã phái đại sứ toàn quyền thương lượng về đường biên giới, nhưng vì sự tình song phương mà vẫn chưa đi đến ngã ngũ. Sau đó, đến năm 1867, hiệp ước tạm thời về vấn đề sinh sống của cư dân hai nước được kí kết tại St. Petersburg. Nay xét hiện trạng Karafuto thì thấy vì ngôn ngữ bất đồng mà khiến lòng dân nghi hoặc, sinh ra oán thán, địch ý nên Trẫm lo ngại rằng việc này sẽ phá hoại quan hệ hữu hảo giữa hai nước. Xác định đường biên giới là nhiệm vụ cần kíp trước mắt. Đây không phải nỗi lo của riêng Trẫm mà hẳn hoàng đế Nga cũng rất khổ não về việc này. Vì vậy, Trẫm ban cho khanh, Taneomi, toàn quyền và hạ lệnh cho khanh thương lượng về vấn đề biên giới. Khanh hãy tùy cơ ứng biến mà xử lí sự việc, mang lại thành quả, duy trì hạnh phúc cho cả cư dân hai nước và khiến quan hệ song phương thêm sâu dày, vững bền mãi mãi. Taneomi, hãy thực hiện ý muốn của Trẫm.¹⁰

Thiên hoàng Minh Trị xem hoàng đế Nga là người hợp tác, cũng mong muốn giải quyết vấn đề biên giới một cách hoà bình là điểm đáng chú ý. Thiên hoàng cho rằng việc loại, trừ mọi trở ngại để giúp thần dân hai nước được sinh sống hạnh phúc là mong muốn chung của mình và hoàng đế Nga. Bản sắc ngữ này nói lên rằng Thiên hoàng Minh Trị nhận thức được nghĩa vụ của một đấng quân vương đối với thần dân của mình, đồng thời cũng nhận thức được rằng bậc quân vương của tha quốc hành động mang tính hợp tác là điều đáng mong đợi nhất.

Trong mấy năm sau, Soejima Taneomi nhiều lần hội kiến với đại diện công sứ là Biutsov để thương lượng về vấn đề biên giới Karafuto nhưng đều không mang lại kết quả gì.¹¹ Tháng 2 năm 1873, phó quan khai khẩn là Kuroda Kiyotaka đệ trình thư ý kiến lên chính phủ, cho rằng Nhật Bản nên từ bỏ đảo Karafuto. Kuroda lí luận rằng thay vì khai khẩn đảo hoang như Karafuto thì nên tập trung tài lực để khai phá vùng đất rộng lớn như Hokkaidō. Nguồn lợi than đá, cá biển mà Karafuto còn không đủ để nuôi sống chính mình, cho nên cũng vì lí do đó mà Nga đã bán Alaska cho Mỹ vào năm 1868, quả thực đây là hành động khôn ngoan.¹²

Phải đến tháng 5 năm 1875 thì tình hình mới được giải quyết khi Công sứ đặc mệnh toàn quyền Enomoto Takeaki kí kết hiệp ước với công tước ủy nhiệm toàn quyền phía Nga là Alexander Gorchakov. Điều kiện của hiệp ước như sau: Hoàng đế Bệ hạ của Đại Nhật Bản quốc nhường toàn quyền trên đảo Karafuto cho Hoàng đế Bệ hạ Nga quốc, bù lại phần đền bù là 18 đảo trong quần đảo Chishima sẽ được nhượng lại cho Hoàng đế Bệ hạ của Đại Nhật Bản quốc. Ngoài ra, đường biên giới giữa hai nước tính từ mạn bắc của đảo Shumshu tới eo biển giữa mũi Lopatka ở mạn nam của đảo Kamchatka.

Trong thời gian này, mối quan tâm của Thiên hoàng hướng đến những việc xảy ra ở các nơi xa xôi bên ngoài nước Nhật. Chẳng bao lâu sau khi chiến tranh Pháp-Phổ (tháng 7 năm 1870 đến tháng 5 năm 1871) nổ ra thì chính phủ Nhật Bản phái bốn phiên sĩ đến Âu châu để thị sát tình hình chiến sự. Khi bốn người đến nơi thì quân Phổ đang bao vây Paris sau những trận liên chiến liên thắng. Bốn người đến Paris, điều tra kĩ càng tình hình hai bên, sự mạnh yếu của tướng sĩ ra sao, vũ khí hơn thua thế nào, nguyên nhân thắng bại nằm ở đâu, động tĩnh của Âu châu thế nào,… để lập báo cáo chi tiết gửi chính phủ. Cũng không ngoại lệ, bốn người tỏ ra ấn tượng trước sức mạnh quân sự và chiến thuật của quân Phổ. Từ trước thời kì này, khi Nhật Bản tổ chức lục quân cận đại đều áp dụng theo kiểu của Pháp. Nhưng từ sau thất bại của quân Pháp thì Nhật Bản đã đổi sang người thầy mới. Từ lúc này trở đi, kiểu Đức trở thành hình mẫu cho lục quân Nhật Bản.¹³

Thiên hoàng Minh Trị thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với cuộc chiến này. Sĩ quan lục quân Takashima Tomo-no-suke hồi tưởng rằng Thiên hoàng luôn kiểm tra cẩn thận các báo cáo chiến sự chiến tranh Pháp - Phổ được gửi đến bên mình và liên tiếp đặt câu hỏi về chiến thuật của hai bên cho các thị thần. Theo Takashima thì không lâu sau khi cuộc chiến này kết thúc thì quân hạm Đức có đến cảng Yokohama, hạm trưởng tặng cho Thiên hoàng một bức ảnh. Đó là bức ảnh về cuộc chiến Pháp - Phổ, chụp cảnh khói súng giăng khắp trời, sát khí ngập tràn, thoạt nhìn như thể máu bắn thịt văng. Hạm trưởng, sĩ quan hải quân Đức đề nghị được giải thích về bức ảnh và Thiên hoàng lập tức đồng ý. Thiên hoàng tỏ ý vô cùng thích thú khi nghe giải thích về chiến lược của hai bên trong ngày bức ảnh được chụp và kết quả của cuộc chiến. Takashima viết rằng: “long nhan rất đỗi vui mừng lắng nghe”.¹⁴

Hồi kí của Takashima không đề ngày tháng cho giai thoại này, nhưng thực tế là ngày 13 tháng 5 năm 1872, Thiên hoàng được tham tán công sứ Đức giải thích về bức ảnh ăn mừng thắng lợi chiến tranh Pháp - Phổ. Việc Thiên hoàng mời một người ngoại quốc đến vì mục đích như thế này là việc chưa từng có tiền lệ.¹⁵ Ngày hôm sau, Thiên hoàng cũng làm một việc chưa từng có lệ là tiếp kiến quyền công sứ Anh quốc là F. O. Adams chuyển nhiệm đến nước khác. Thiên hoàng ban sắc ngữ cho Adams với ý nghĩa như sau: việc chuyển nhiệm lần này là kết quả cho thấy hoàng đế của quý quốc thừa nhận giá trị trong công việc của quý ngài, là chuyện nên vui. Dù có tình cảm lưu luyến nhưng cũng không thể giữ ngài mãi được, cho nên hãy tự bảo trọng trên đường xa vạn dặm. Lời lẽ của Thiên hoàng không có gì đặc biệt để chú ý, nhưng qua đó có thể thấy được một thực tế là tập quán của cung đình Âu châu đã nhanh chóng thẩm thấu vào chốn cung đình Nhật Bản như thế nào.

Kết quả chiến thắng của vua Phổ Wilhelm đã đưa ông lên ngôi hoàng đế của Liên bang Đức tại Versailles vào tháng 1 năm 1871. Quốc thư truyền đạt nội dung này được gửi đến Thiên hoàng Minh Trị.¹⁶ Thiên hoàng bày tỏ ý chúc mừng Hoàng đế Wilhelm và gửi tặng hai cuộn tranh yamato-e, xem như quà đáp lễ cho ba bức hoạ chiến tranh được Wilhelm gửi tặng vào mùa thu năm trước.¹⁷ Khoảng cách giữa Nhật Bân và Âu châu vẫn xa vời như trước đây, nhưng Thiên hoàng Minh Trị luôn nắm được mọi tin tức mới nhất về các vị hoàng đế Âu châu, những người “anh em họ” với mình nên nước Nhật cũng chiếm được vị trí quan trọng trên thế giới.

Trong thời kì này, sự kiện quan trọng nhất để Nhật Bản thắt chặt thêm quan hệ với các nước trên thế giới chính là việc cử đoàn sứ tiết của Iwakura sang Âu Mỹ vào ngày 23 tháng 12 năm 1871.¹⁸ Một điều kiện của hiệp ước thông thương hữu hảo Nhật Mỹ được kí kết vào tháng 7 năm 1858 là sau 171 tháng (khoảng 14 năm) thì điều mục của hiệp ước sẽ được xem xét lại. Vì vậy, bây giờ là lúc thích hợp để Nhật Bản phái sứ tiết sang các nước liệt cường đã kí kết hiệp ước với mình. Những hiệp ước này quy định nhiều điều mục bất bình đẳng như trị ngoại pháp quyền, thuế xuất nhập khẩu và người Nhật xem như những điều mục vi phạm chủ quyền. Vì vậy tốt nhất là loại trừ những điều mục này ra khỏi hiệp ước thông qua điều đình.¹⁹

Tháng 2 năm 1871, Itō Hirobumi, nhân vật thuộc Bộ Tài chính đương thời đang trú tại Washington có gửi thư đến mấy quan chức cao cấp trong chính phủ với nội dung như sau: nhanh chóng cử quan chức tài ba làm sứ tiết đặc mệnh sang các nước Âu Mỹ để điều tra về hiện trạng mậu dịch, thuế quan và quan hệ hữu hảo với các nước để chuẩn bị cho việc sửa đổi hiệp ước.

Điều Itō Hirobumi mong đợi là đoàn sứ tiết sẽ thuyết phục, giải thích cho các nước mình đến thăm rằng Nhật Bản đã trưởng thành, trở thành một quốc gia cận đại nên không thể đối xử như các quốc gia lạc hậu về mặt luật pháp, tài chính. Mục đích đầu tiên của đoàn sứ tiết là giành được lòng tin của liệt cường Tây Phương và truyền đạt lại cho họ ý đồ sửa đổi hiệp ước mà chính phủ Nhật Bản đang hướng tới.

Tháng 5 năm 1871, chính phủ hạ lệnh cho Tham nghị Ōkuma Shigenobu, Yoshida Kiyonari thuộc Bộ Tài chính xem xét việc sửa đổi hiệp ước. Trong khi việc sửa đổi hiệp ước được chuẩn bị chu đáo thì thái chính quan đệ trình hai bức thư trình bày về việc phái sứ tiết sang hải ngoại, cầu xin Thiên hoàng quyết định. Bức thư trình bày thứ nhất được tóm lược như sau:

Quan hệ giữa quốc gia với quốc gia phải là quan hệ bình đẳng. Vậy tại sao Nhật Bản phải kí kết các hiệp ước bất bình đẳng với ngoại quốc? Đó là vì thói biếng nhác và tùy tiện của bọn quan lại trong thời Mạc phủ. Từ khi bắt đầu cuộc Duy Tân, chúng ta đã nỗ lực giành lại quyền lợi cho Nhật Bản, cố gắng thoát khỏi sự ức hiếp từ những hiệp ước này. Tuy nhiên, đến nay hiệp ước vẫn chưa được sửa đổi nên chưa thể loại trừ những mối nguy hại đó. Bây giờ đã đến lúc sửa đổi hiệp ước đã kí với chính phủ ngoại quốc và kết nối quan hệ hữu hảo bình đẳng với họ. Việc sửa đổi hiệp ước phải dựa trên công pháp của vạn quốc, vì vậy nếu chế độ, luật pháp nước ta có điều gì vi phạm công pháp vạn quốc thì cần phải thay đổi ngay. Thực tế có thể mất một năm, hai năm hay ba năm để thi hành thay đổi thực tế. Tuy nhiên, hiệp ước cũng quy định rõ thời hạn sửa đổi hiệp ước bắt đầu từ ngày 1 tháng 7 năm 1872. Đây là cơ hội lớn để chuyển đổi tình hình sang chiều hướng tốt, nhưng đồng thời cũng có nhiều khó khăn to lớn đang đợi. Viên chức ngoại giao của các nước luôn tìm cái lợi cho quốc gia mình là điều đương nhiên, cho nên nếu chế độ, luật pháp hay tôn giáo Nhật Bản có điểm nào không phù hợp với chuẩn mực quốc tế được chấp nhận rộng rãi thì chắc chắn họ sẽ công kích, yêu cầu phải tuân thủ chuẩn mực lập tức, xem như cái giá phải trả cho việc thay đổi hiệp ước. Đây là điều khó có thể chấp nhận được ngay đối với Nhật Bản và kết quả sẽ dẫn đến những cuộc đàm phán cật lực.

Để tránh kết quả không hay này thì điều quan trọng là cử sứ tiết toàn quyền đến các nước. Sứ tiết viếng thăm các nước, cho thấy Nhật Bản mong đợi quan hệ hữu hảo sâu sắc hơn nữa với các nước qua sự thay đổi thể chế chính trị của mình. Đồng thời, sứ tiết cũng truyền đạt cho các nước biết rằng sửa đổi hiệp ước là mục đích cũng như hi vọng của chính phủ Nhật Bản, đề xướng thương lượng với họ. Việc này còn có ý nghĩa ở chỗ Nhật Bản chủ động đề nghị ngoại quốc bắt đầu điều đình để sửa đổi hiệp ước. Bằng cách này, Nhật Bản sẽ có thời gian để thi hành cải cách cần thiết (ước chừng khoảng ba năm). Bản thân việc phái sứ tiết sang các nước Âu Mỹ cũng là phương pháp tốt nhất để biết được Nhật Bản cần phải làm gì trong vai trò một thành viên của cộng đồng quốc tế. Chính phủ nên, cử các quan chức chuyên môn đi cùng đoàn sứ tiết, cho họ thị sát về chế độ, pháp luật, kinh tế, giáo dục của các nước để tìm ra phương pháp phù hợp có thể áp dụng cho Nhật Bản. Đây là việc trọng yếu. Ngoài việc làm cho ngoại quốc hiểu rằng Nhật Bản bây giờ đã là nước văn minh khai hóa thì đoàn sứ tiết còn có thể cho Nhật Bản thời gian để cải cách trong nước.

Bức thư trình bày thứ hai liệt kê những điểm quan trọng cần phải cải cách. Thứ nhất là luật pháp, thứ hai là cho phép dân các nước đi lại tự do, cư trú bất cứ đâu họ muốn, thứ ba là đẩy mạnh giáo dục, xúc tiến khai hóa, thứ tư là loại bỏ những điều xâm hại tự do tôn giáo.²⁰ Nếu như mọi sự đều được tiến hành theo đúng nội dung thư trình bày này và sứ tiết không đòi hỏi sửa đổi hiệp ước tức thời thì có thể xem việc phái sứ tiết là một thành công lớn đáng tán thưởng. Tuy nhiên vì sao nhiều nhà nghiên cứu lịch sử Nhật Bản lại gọi việc đoàn sứ tiết không sửa đổi được hiệp ước là thất bại thảm hại. Ý kiến này không phải là quan điểm của người ngoại quốc đương thời. Họ cho rằng vai trò của đoàn sứ tiết là một trang xán lạn trong lịch sử Nhật Bản và đáng để tán thưởng. W. E. Griffis viết như sau vào năm 1900:

Có lẽ sự kiện đáng chú ý nhất năm 1871 là việc cử đoàn đại sứ sang các nước Âu châu và Mỹ, đất nước của Cơ Đốc giáo. Về việc này có thể nói một cách không hề khoa trương rằng Guido E Verbeck chính là người đề ra ý tưởng cử phái đoàn sứ tiết và cũng là người thúc đẩy nó.

Ngày 21 tháng 11 năm 1871, ông Verbeck viết từ Tokio rằng:

“Chính phủ đang chuẩn bị gửi đoàn sứ tiết ngoại giao gồm những người ưu tú sang Âu Mỹ. Việc phái đoàn sứ tiết này là hi vọng của tôi, là lời cầu nguyện của tôi trong nhiều năm chờ đợi, mong rằng họ sẽ mang tự do tôn giáo (hay ít ra cũng gần như thế) đến với Cơ Đốc giáo. Trong số những cái tên trong đoàn sứ tiết thì có đến tám, chín người từng là đệ tử của tôi trước kia. cầu cho họ mang lại thành quả, đem lại ơn huệ tự do cho tôn giáo dưới sự chúc phúc của Thượng đế. Tôi sẽ nỗ lực hết sức để đạt được như vậy”.²¹

Theo hồi tưởng của Verbeck thì ngày 26 tháng 10 năm 1871, Iwakura đề nghị Verbeck đến chỗ mình. Câu hỏi đầu tiên của Iwakura là: “Ông viết thư ý kiến mà không giao cho một viên chức cao cấp của ông sao?”²². Iwakura nói đến thư ý kiến của Verbeck khuyên nên cử đoàn sứ tiết sang Âu Mỹ và gửi cho Ōkuma Shigenobu mấy hăm trước. Iwakura không hề hay biết gì về bức thư ý kiến này cho đến ba ngày hôm trước, và hiện đang cho cấp dưới phiên dịch.

Cuối cùng thì ông ta (Iwakura) nói rằng đó là điều duy nhất chính phủ Nhật Bản phải làm. Kế hoạch của Verbeck cần phải được thực hiện. Cuối cùng, đoàn sứ tiết ngoại giao cũng được thành lập theo thư ý kiến của tôi. Chưa đầy hai tháng sau khi thư ý kiến của tôi lọt vào mắt Iwakura và Thiên hoàng thì thuyền chở phái đoàn đã rời bến.²³

Griffis còn viết thêm rằng:

Mục đích chủ chốt của đoàn sứ tiết là loại bỏ điều mục trị ngoại pháp quyền trong hiệp ước, để Nhật Bản được thừa nhận một cách toàn diện như một quốc gia độc lập. Tuy nhiên, trước khi họ xuất phát thì ngài Công sứ Chas. E. De Long mà tôi tôn kính có nói với tôi rằng đoàn sứ tiết không được Thiên hoàng ủy nhiệm toàn quyền.²⁴

Tiêu điểm gây chia rẽ trong ý kiến của các nhà chuyên môn là liệu việc sửa đổi hiệp ước có phải là mục đích đầu tiên của đoàn sứ tiết hay không. Những người nghĩ như vậy đều nhấn mạnh vào thời gian dài lưu trú ở hải ngoại của đoàn, cũng như chi phí khổng lồ cho việc đó và họ cũng đề cập đến sự thất vọng của các sứ tiết sau khi về nước. Rõ ràng, tuy việc sửa đổi hiệp ước vốn được kì vọng nhiệt liệt nhưng không phải là mục đích hàng đầu của đoàn sứ tiết. Cũng có thể khi đồng hành cùng đoàn sứ tiết đến Washington, De Long đã nói bóng gió một cách vô trách nhiệm với người Nhật rằng bây giờ thời cơ đòi hỏi nước Mỹ sửa đổi hiệp ước đã đến. Có thể De Long kì vọng rằng nếu việc sửa đổi hiệp ước thành công thì bản thân mình càng được coi trọng ở Nhật. Khi đoàn sứ tiết Nhật Bản đến đất Mỹ, họ được đón tiếp nồng hậu trái với tiền lệ, càng khiến họ nghĩ rằng thời cơ thương lượng đã chín muồi.²⁵

Nhưng khi người Nhật đến Washington thì ngoại vụ quan phía Mỹ chỉ ra rằng giấy ủy nhiệm của họ mang theo không bao hàm quyền sửa đổi hiệp ước. Ōkubo và Itō cho rằng cần phải quay lại đoạn đường dài, trở về Tōkyō để có được giấy ủy nhiệm mới. Tuy nhiên, Iwakura lại nhận định rằng việc sửa đổi hiệp ước với mỗi nước Mỹ sẽ gây bất lợi cho Nhật Bản, cho dù đã tốn kém nhiều tiền bạc, công sức và thời gian để đến được đây.²⁶ Theo quy chế đãi ngộ tối huệ quốc được ghi rõ trong hiệp ước thì Nhật Bản buộc phải ban cho các nước khác cùng đặc quyền như đã ban cho Mỹ quốc mà không nhất thiết phải được bồi thường tương ứng. Vì vậy, Iwakura quyết định hủy bỏ điều đình sửa đổi hiệp ước với Mỹ quốc, định bụng trong tương lai sẽ tập trung tất cả các đại biểu các nước về một chỗ mà tiến hành sửa đổi một lượt. Kido, Iwakura và Yamaguchi Naoyoshi thuộc Bộ Ngoại vụ đến thăm ngoại vụ trưởng Mỹ quốc, thông báo rằng không thể thương lượng với mỗi mình nước Mỹ. Như vậy, đoàn sứ tiết trở về với mục đích ban đầu là viếng thăm các nước. Sau sáu tháng rưỡi lưu trú tại Mỹ (bao gồm cả thời gian chờ đợi khá lâu ở Washington) thì đoàn sứ tiết chuyển hướng đến Anh quốc và các nước Âu châu khác. Tuy nhiên, không phải quãng thời gian ở Mỹ là tiêu phí vô ích. Chỉ cần đọc Mỹ Âu hồi lãm thực kí của Kume Kinitake ghi rõ mọi chi tiết về chuyến đi của đoàn sứ tiết là thấy được điều này.

Nhà tư tưởng kiêm nhà sử học Miyake Setsurei lại cho rằng khi đoàn sứ tiết rời khỏi nước Mỹ thì nhiệm vụ của họ trở thành chuyến tuần du không mục đích. Miyake nói khi rời khỏi Mỹ, đoàn sứ tiết ý thức được việc này nhưng đành phải tiếp tục chuyến đi. Đoàn sứ tiết tỏ ra hứng thú trước những điều họ thấy ở các nước tiên tiến và tự an ủi mình với suy nghĩ rằng việc thăm thú các nơi sẽ giúp họ quen thuộc với tình hình thế giới, nhưng bản thân họ cũng không giấu nổi sự thất vọng về thất bại của mình.²⁷ Tuy nhiên, trong nhật kí dài dằng dặc của Kume không hề thấy nhắc đến nỗi thất vọng nào. Cho dù các thành viên trong đoàn sứ tiết có luôn ý thức về việc này hay không thì họ cũng đã góp một tay trong việc biến nước Nhật thành một quốc gia cận đại.

Về mặt kinh tế, các quốc gia Tây Phương không thích việc sửa đổi các hiệp ước bất bình đẳng vì nếu tiếp tục kiểm soát thuế xuất nhập khẩu của Nhật Bản thì họ sẽ có lợi. Họ lấy lí do các vụ ám sát, mưu sát người ngoại quốc vẫn không hề thuyên giảm so với trước kia để chính đáng hóa cho sự phản đối sửa đổi hiệp ước của họ.²⁸ Họ tin rằng nền tư pháp Nhật Bản không thể trừng phạt tội phạm. Hoặc cũng có thể họ chủ trương rằng chừng nào Nhật Bản vẫn chưa giải trừ cấm đoán đối với Cơ Đốc giáo thì không thể sửa đổi hiệp ước. Đây là vấn đề vượt quá quyền hạn của đoàn sứ tiết. Tuy nhiên, cho dù nếu không đạt được thỏa hiệp sửa đổi hiệp ước là một thất bại đau đớn, thì sự thật vẫn là đoàn sứ tiết đã hoàn thành nhiệm vụ ban đầu của họ. Nếu như đoàn sứ tiết không mong đợi đạt được mục tiêu cao hơn, tức sửa đổi hiệp ước, thì mấy tháng họ đợi Itō và Ōkubo quay lại từ Tōkyō đã không trôi qua vô ích, và cũng không có lí do gì để nghi ngờ thành công của họ. Dù thế nào đi nữa thì qua việc trải nghiệm của bản thân, họ đã có được những tri thức Tây Phương vốn không thể có được qua những phương pháp khác. Họ đã có cơ hội thị sát các nước Âu châu trong thời kì của chủ nghĩa lạc quan và phồn vinh. Họ đã vận dụng những tri thức này vào trường hợp của Nhật Bản, chẳng hạn tri thức về máy móc khoa học tiến bộ, tri thức về hình thái chính trị hay chỉ là những phép tắc lễ nghi trong những buổi tiếp đón ở Âu châu mà họ được mục kích. Nếu nhìn từ quan điểm này thì mặc dù đoàn sứ tiết của Iwakura đã gặp nhiều thất bại nhưng lại thu được thành công lớn không ngờ. Thành quả của chuyến đi dài ngày của họ được phân chia đều cho Thiên hoàng và toàn quốc dân Nhật Bản.

William Elliot Griffis, Đế quốc của Thiên hoàng, trang 188.↩

Cùng tư liệu trên, trang 179-180.↩

Kinoshita Hyō, Thi thoại Minh Trị, trang 50-51. Bài thơ chữ Hán này dài 40 hàng.↩

Shiba Ryōtarō, Quốc gia Minh Trị, trang 190. Theo Shiba thì đầu niên đại 1920 (suốt thời Taishō), quan trường và giới trí thức đều do tầng lớp sĩ tộc độc nắm giữ. Ngay từ sớm, họ đã nhận ra rằng giáo dục là con đường duy nhất để thoát khỏi tình trạng khốn quẫn về kinh tế. Shiba còn cho rằng đến cuối thời Taishō thì những người xuất thân từ sĩ tộc này còn ảnh hưởng đến cả nông dân và thương gia.↩

Sau khi thi hành “bản tịch phụng hoàn” thì ngày càng có nhiều phiên trấn kiến nghị, xin “phế phiên trí huyện” (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 499-501). Tri sự của bốn phiên được triệu tập lúc này đều là những người đã nỗ lực trình bày lí do phế bỏ phiên trấn. Tri sự phiên Tokushima là Hachisuka Mochiaki đã chỉ ra rằng sự tồn tại của phiên cản trở đến việc thống nhất đất nước, mong muốn lính phiên được đặt dưới tầm chỉ huy của Binh bộ sảnh. Các phiên Nagoya, Kumamoto, Tottori cũng có kiến nghị tương tự (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 404-405). Ngày 27 tháng 3 năm Minh Trị thứ tư, tri sự phiên Marugame là Kyōgoku Akiyuki đề xuất phế bỏ phiên để lập thành huyện (tỉnh). Đề xuất này được chấp thuận vào ngày 10 tháng 4 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 446). Đề án của tri sự phiên Sanda là Kuki Takayoshi còn tiến bộ hơn. Kuki không chỉ từ quan, trao trả quyền lực cho triều đình mà còn đề xướng giúp binh sĩ của phiên có kế sinh nhai, trở thành nông dân, và thương nhân. Kuki cũng khuyên bãi bỏ phân biệt hoa tộc với sĩ tộc (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 470-471, 500). Các phiên Ōmixo, Tsuwano kiến nghị thành công, được sáp nhập vào thành huyện (tỉnh) lớn hơn (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 478, 483). Không phải mọi nơi trong cả nước đều có những vận động như thế này, nhưng nhìn chung thì khí vận “phế phiên trí huyện” ngày càng dâng cao.↩

Năm 1868, khi công sứ các nước chuẩn bị yết kiến Thiên hoàng tại Điện Shishin thì mẹ ruột của ngài là bà Nakayama Yoshiko cùng các nữ quan trong hậu cung kêu khóc, phản đối quyết liệt không để Thiên hoàng gặp người ngoại quốc. Higashikuze Michitomi gọi nữ quan đứng đầu lại, giải thích cho người này. Nhưng bà Yoshiko nhờ cha là Tadayasu lấy lí do ngự y nói Thiên hoàng đang sốt cao nên hoãn tiếp kiến. Đến khi Iwakura cho ngự y khác chẩn đoán thì Thiên hoàng không gặp vấn đề gì, vẫn tiếp công sứ như dự định (Asukai, Minh Trí Đại Đế, trang 123).↩

Về danh sách những người bị bãi nhiệm, người được bổ nhiệm, tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 506-507.↩

Cùng tư liệu trên, trang 507. Cả ba người thiếp của Thiên hoàng đều được phong quyền điển thị. Trong số này có hai người là Hamuro Mitsuko và Hashimoto Natsuko hạ sinh hai người con đầu của Thiên hoàng Minh Trị, được hai tháng sau thì mất.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 508-509; Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 142.↩

Cùng tư liệu trên, trang 463-464.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 30. Hai người gặp nhau ở Tōkyō chứ không phải Karafuto. Soejima đề xuất phía Nhật sẽ trả hai vạn yên để mua Karafuto nhưng Biutsov đáp chỉ cho Nhật quần đảo Chishima thay vì toàn đảo Karafuto. Hai bên không nhượng bộ nhau. Có lẽ là để đả khai bế tắc, Soejima đề nghị rằng có thể nhường toàn đảo Karafuto cho Nga với điều kiện kí kết hiệp định cho phép quân đội Nhật được tự do đi lại trong lãnh thổ Nga, trong trường hợp Nhật có hành động quân sự ở Á châu. Biutsov trả lời rằng mình không có quyền hạn trong vấn đề này, nên cuộc điều đình chấm dứt.↩

Cùng tư liệu trên, trang 30-31.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 326-327, 333. Ban đầu Itagaki Taisuke được chọn làm đại biểu đoàn thị sát, nhưng sau từ chối vì lí do công việc trong phiên, Ōyama Yasuke (Iwao) trở thành người đứng đầu đoàn đại biểu, Ōyama là anh em họ với Saigō Takamori, sau trở thành lục quân đại thần, giữ chức trưởng tư lệnh binh đoàn số 2 trong thời gian chiến tranh Nhật - Thanh. Một thành viên khác là Shinagawa Yajirō cũng lưu trú tại Âu châu trong sáu năm, sau trở thành nội vụ đại thần. Sức ảnh hưởng của hai nhân vật này khá lớn.↩

Takashima Tomo-no-suke, Minh quân kể từ thời Thiên hoàng Jimmu, trang 34. Watanabe Ikujirō, Thiên hoàng Minh Trị, cuốn thượng, trang 129 viết công sứ Đức (không phải hạm trưởng) mang theo bức ảnh cho Thiên hoàng xem. Watanabe dẫn sự việc này từ lá thư đề ngày 20 tháng 5 năm 1872 của Ōhara Shigetomi gửi Iwakura Tomomi. Lúc này, chiến tranh Pháp - Phổ đã kết thúc khá lâu. Còn thấy hai chỗ khác Takashima nhầm lẫn trong kí ức,↩

Watanabe Ikujirō, Thiên hoàng Minh Trị, cuốn thượng, trang 129. Địa điểm là Ngự học vấn sở.↩

Bản dịch tiếng Nhật đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 429. Thư phúc đáp của Thiên hoàng được đăng ở trang 430.↩

Hoàng đế gửi bức ảnh chiến tranh đến quyền công sứ để tặng cho Thiên hoàng Minh Trị. Quyền công sứ mang ảnh vào chầu ngày 6 tháng 10 hăm 1970, nhưng vì Thiên hoàng không được khỏe nên Thân vương Yoshiaki nhận thay (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 336).↩

Cùng tư liệu trên, trang 582. Mô tả chi tiết quá trình xuất phát được đăng trong Kume Kunitake, Ghi chép thực tế về chuyến tham quan Âu Mỹ, cuốn 1, trang 42.↩

Hẳn việc này là vào tháng 10 năm 1872, nhưng người ta tin rằng cuộc điều đình sửa đổi hiệp ước diễn ra từ ngày 1 tháng 7 năm 1872. Những hiệp ước tương tự cũng được kí với Anh, Nga, Hà Lan, Pháp, Bồ Đào Nha, Bỉ, Italy, Thụy Sĩ, Phổ và Đan Mạch, về sau, khi kí hiệp ước thông thương với Thụy Điển - Na Uy, Tây Ban Nha, Đức, Áo - Hung thì những nước này bắt chước theo Mỹ, phía Nhật không loại bỏ được những điều mục bất lợi (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 547).↩

Cùng tư liệu trên, trang 550 có đoạn “loại bỏ xâm hại đến Pháp giáo”, được cho là chỉ việc gỡ bỏ lệnh cấm đối với Cơ Đốc giáo.↩

Ōkubo Toshiaki, Nghiên cứu về sứ tiết Iwakura, trang 258-259. Ōkubo sao chép một đoạn trong William Elliot Griffis, Verbeck ở Nhật Bản. Tuy Verbeck cho mình là người Mỹ nhưng (vì vấn đề pháp lí, ông này không làm được thủ tục nhập quốc tịch Mỹ) được sinh ra ở Hà Lan. Verbeck được giáo hội Hà Lan phe cải cách phái đến Nagasaki vào năm 1859. Tại đây, ngoài hoạt động truyền giáo thì ông còn dạy tiếng Anh, chính trị, pháp luật, kinh tế và kĩ thuật Tây Phương (chuyên môn của ông ở đại học là kĩ thuật). Trong số các đệ tử của Verbeck có Itō Hirobumi, Ōkuma Shigenobu, Ōkubo Toshimichi, Soejima Taneomi.↩

Không rõ ý của Itō là gì khi nói “một trong những quan chức cao cấp”. Có lẽ là “quan chức cao cấp của chính phủ, là đệ tử của ông”.↩

Ōkubo Toshiaki, Nghiên cứu về sứ tiết Iwakura, trang 254.↩

Cùng tư liệu trên, trang 257.↩

Mōri Toshihiko, Chính biến năm Minh Trị thứ sáu; trang 23. Mōri viết rằng Mori Arinori ở Washington đương thời cho rằng hảo ý của phía Mỹ đối với Nhật chiếm hơn nửa, nên lúc này là thời cơ thích hợp để sửa đổi hiệp ước. Itō Hirobumi cũng có cùng suy nghĩ.↩

Ōkubo và Itō nghĩ rằng đã có được thư tín nhiệm để điều đình sửa đổi hiệp ước với Mỹ nhưng sự thật thì quyền hạn của họ chỉ là khơi mào cho cuộc điều đình. Họ nhận được chỉ thị không sửa đổi hiệp ước chỉ với Mỹ, mà phải họp ở Âu châu với tất cả các ủy viên toàn quyền của các nước kí kết để sửa đổi hiệp ước một loạt.↩

Miyake Setsurei, Sử cùng thời đại, cuốn 1, trang 339-343.↩

Tuy vậy, Griffis lại khen ngợi cách xử lý đối với những kẻ ám sát trong Đế quốc của Thiên hoàng, trang 190-191 như sau: “Ngày 13 tháng 1 năm 1871, hai người Anh bị ba võ sĩ tập kích ở Tōkyō khiến bị thương nặng. Tôi và Verbeck chăm sóc họ, vui mừng khi thấy họ bình phục. Những kẻ tập kích nhanh chóng bị bắt giữ, bị ép khai và nhanh chóng bị tuyên cáo tội trạng. Điều làm công sứ Anh vui mừng và ngạc nhiên là sự ra đời của bộ luật hình sự. Trong số năm cuốn thì hai cuốn đã được hoàn thành. Theo điều mục trong bộ luật này, hai trong số những kẻ tập kích bị tuyên cáo treo cổ, tên còn lại bị kết án lao động khổ sai mười năm. Cả ba tên đều bị tước địa vị samurai. […] Theo chế độ mới thì kẻ sát nhân thuộc giai cấp samurai cũng bị xử tử tại pháp trường, nơi chém đầu tội nhân thuộc giai cấp hạ tiện. Việc này nhanh chóng khiến những vụ ám sát không còn phổ biến như trước”.↩

CHƯƠNG 23

ĐOÀN SỨ TIẾT CỦA THIÊN HOÀNG

Trong khi đoàn sứ tiết của Iwakura nóng lòng mong đợi hai người Okubo Toshimichi và Itō Hirobumi từ Nhật Bản trở lại Washington thì ngay tại Nhật, một kế hoạch “đoàn sứ tiết” khác đang dần dần được hình thành. Mục đích của đoàn sứ tiết này cũng giống mục đích ban đầu của đoàn sứ tiết Iwakura, tức là đến thăm thú các nơi để thị sát về mọi tình hình và tạo dựng ấn tượng về uy quang của một chính phủ Nhật Bản mới cho dân chúng ở các vùng. Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn nằm ở chỗ: Thiên hoàng đích thân dẫn đầu đoàn sứ tiết này và đến thăm các vùng xa xôi trong nước Nhật chứ không phải ở hải ngoại.

Ngày 16 tháng 6 năm 1872 có bố cáo rằng trong thời gian sắp tới, Thiên hoàng sẽ lên kế hoạch theo đường biển mà đến các vùng Chūgoku và Saigoku. Trong ngày này cũng diễn ra buổi diễn tập thực tế cho chuyến tuần hành, điểm đến là cảng Uraga.¹ Thiên hoàng tỏ vẻ hài lòng với buổi đi thử nên không lâu sau thì quyết định chọn ngày 10 tháng 7 làm ngày xuất phát. Chuyến đi này, đã mở đầu cho cuộc hành trình của Thiên hoàng đi khắp nơi trên nước Nhật.

Trước đó đã có kiến nghị đề xuất việc đi vòng khắp đất nước và giải thích rằng chuyến đi còn có ý nghĩa đặc biệt khác: từ thời trung cổ trở về sau, mọi quyền hành chính trị trong thiên hạ đều nằm trong tay võ môn, Thiên hoàng bị nhốt sau bức tường của Ngự sở. Vì vậy, chuyến đi này có ý nghĩa tuyên bố cho sự mở màn của một thời đại mới. Qua chuyến đi khắp đất nước, Thiên hoàng sẽ thị sát về địa lí, hình thái, con người, phong thổ của từng vùng. Từ trước đến nay, Thiên hoàng không có được cơ hội để đi các nơi trên đất nước, và đó là thiếu sót to lớn. Tuy nhiên, thiếu sót này sẽ được bù đắp ngay lúc này. Chuyến đi ven biển sẽ giúp Thiên hoàng quan sát được Osaka, Hyōgo, Shimonoseki, Nagasaki, Kagoshima, Niigata và những vùng khác, giúp ngài quen thuộc với những nơi dân chúng sinh sống và những nơi quan yếu. Chuyến đi này đã giúp Thiên hoàng rất nhiều trong việc lập phương sách cai trị đất nước từ đó về sau. Đáng tiếc là ở các làng mạc xa xôi vẫn còn rất nhiều bá tánh thờ ơ không biết đến ý hướng của triều đình. Điều này chứng tỏ công cuộc vương hóa vẫn chưa đi đến mọi ngóc ngách trên đất nước. Nếu như chính phủ bàng quan làm ngơ để vuột mất thời cơ thì không chừng nỗi bất an đối với tương lai của đất nước sẽ càng lan rộng khắp toàn quốc, trở thành chướng ngại cho công cuộc khai hóa tiến bộ.²

Phản ứng thực tế của thế gian đối với Thiên hoàng thực tế còn tồi tệ hơn trong bản kiến nghị ám chỉ. Từ khi thời đại Minh Trị bắt đầu, rất nhiều người bình dân, có thể là hầu hết người bình dân, đều không tỏ vẻ quan tâm gì đến Thiên hoàng.³ Nhận biết điều này, hễ mỗi khi có cơ hội thì Ōkubo Toshimichi đều luôn nói Thiên hoàng nên học tập theo các vị quân chủ Tây Phương mà xuất hiện trước quần thần, Ōkubo tin chắc rằng Thiên hoàng cần phải thay đổi, từ nhân vật thần bí được che giấu sau mấy lớp tường dày của Ngự sở để trở thành một đấng quân vương mà mọi thần dân đều có thể trông thấy bằng mắt, và đây là điều không thể thiếu về mặt chính trị.

Việc giáo dục của Thiên hoàng đã không chuẩn bị gì cho vai trò trở thành người của công chúng của ngài. Theo sách vở ghi chép thời kì đầu của người Tây Phương thì Thiên hoàng không thể bình tĩnh khi đối diện với người gặp lần đầu, ngài ít khi mở miệng và ngay cả khi cất tiếng thì âm thanh cũng quá nhỏ, không thể nghe thấy.⁴ Cách bước đi đặc biệt của ngài, được cho là hình thành từ việc sống trong hậu cung, cũng bị phê bình.⁵ Trang phục của Thiên hoàng và khuôn mặt trang điểm của ngài khiến người ta nghĩ đến kẻ dị hình, dị tướng từ phương nào. Việc Thiên hoàng thay đổi dung mạo, xuất hiện trước dân chúng không phải do tự thân ngài muốn thế mà là kết quả thuận theo những lời đề nghị của các trọng thần như Ōkubo.

Nỗ lực ban đầu nhằm “con người hóa” Thiên hoàng kết thúc với thành công khá khiêm tốn. Trong chuyến đi từ Kyoto đến Tōkyō, Thiên hoàng không hề xuất hiện trước dân chúng từ đầu chí cuối. Đám đông dọc đường chỉ có thể ngắm nhìn phụng liễn của ngài trong chốc lát. Tuy nhiên, không lâu sau, vào năm 1868 thì chân dung của Thiên hoàng bắt đầu xuất hiện trên các tranh gấm⁶ treo khắp đường phố. Sự quan tâm dành cho Thiên hoàng đã bắt đầu nảy mầm.

Đây quả là điều đáng mừng, nhưng không hẳn là đúng theo kế hoạch của Ōkubo. Ý đồ của Ōkubo là biến vị Thiên hoàng trẻ thành một đấng quân vương có thể sánh ngang với Vua Louis XIV của Pháp quốc và thông qua các giai đoạn trung gian để xác lập nền quân chủ lập hiến. Tuy nhiên, truyền thống của chế độ quân chủ Nhật Bản không phải là mảnh đất phù hợp để nuôi dưỡng sự tráng lệ kiểu Baroque của vương triều Louis.

Trường hợp của Vua Louis XIV thì “trong chủ nghĩa tuyệt đối ở Âu châu, kĩ thuật chính trị mang đậm tính thị giác và là sự kết hợp của nghệ thuật và quyền lực, như buổi diễu hành tiến vào thành khi các vị vua viếng thăm đô thị nào đó, như buổi diễn kịch mặt nạ ở cung đình, hay như kiến trúc cung điện tráng lệ”.⁷ Còn nền quân chủ Nhật Bản lại mang tính phi thị giác. Bản thân Thiên hoàng không phải là sự tồn tại duy nhất mà dân chúng không thể nhìn thấy. Bức tường trắng bao quanh Ngự sở không thể so sánh được với các công trình kiến trúc và vườn tược tráng lệ vây quanh Cung điện Versailles.

Tuy nhiên, khi đọc về Vua Louis XIV và những câu chuyện về cung đình thì chúng ta sẽ ngạc nhiên về những điểm tương đồng với Thiên hoàng Minh Trị. “Quốc vương được những con người phàm trần như ngài tôn sùng như một vị thánh”⁸. Ngay từ lúc nhỏ, Louis đã khiến sứ tiết ngoại quốc phải kính phục vì thái độ chững chạc và nghiêm nghị của mình. “Sứ tiết Venezia đề cập rằng năm 1643, khi Louis mới năm tuổi, rất hiếm khi nở nụ cười trước mặt người khác và thân thể cũng không hề nhúc nhích”.⁹ Có vẻ như Louis được dạy dỗ theo lễ nghi phép tắc của cung đình Tây Ban Nha. Cha vợ của Louis là quốc vương Tây Ban Nha Philip IV cũng được cho là không hề động đậy trong buổi yết kiến, “hệt như một pho tượng cẩm thạch”. Ghi chép về ấn tượng của những người ngoại quốc khi yết kiến Thiên hoàng Minh Trị cũng giống vậy đến ngạc nhiên.¹⁰ Tuy nhiên, tư thế bất động của Thiên hoàng Minh Trị khi yết kiến xuất phát từ tác phong nghi lễ, đồng thời cũng có phần từ sự e thẹn của ngài, còn bề ngoài trông hệt như pho tượng của quốc vương Pháp và quốc vương Tây Ban Nha có lẽ là nhắm vào tính diễn kịch. Một học giả viết rằng “tự thế bất động của Vua Philip và việc không thể nhìn thấy ngài được xem như một phần của vở kịch diễn trong cung đình. Việc Vua Philip hiếm khi được nhìn thấy là một cách làm ngài trở nên chói lòa khi xuất hiện trước công chúng.”¹¹

Vua Louis thời trẻ, trạc tuổi Thiên hoàng Minh Trị khi đăng quang, tỏ ra là một người cai trị mô phạm: “Vị quốc vương trẻ tuổi những năm 1660 là hình ảnh của người cai trị luôn sẵn sàng dấn thân vì việc nước và hạnh phúc của thần dân”.¹² Tuy nhiên, sự quan tâm của Louis dành cho quốc dân chẳng bao lâu sau đã nhường đường cho sự đắm chìm trong vinh quang và nuông chiều bản thân. Còn sự quan tâm của Thiên hoàng Minh Trị đối với quốc dân bắt đầu nảy mầm từ khi ngài kế vị và tiếp tục kéo dài cho đến phút cuối cùng trong đời trị vì của ngài.

Dĩ nhiên còn có thể thấy được điểm giống nhau nổi bật giữa Thiên hoàng Minh Trị và quốc vương Pháp qua thái độ khi xuất hiện bên cạnh các trọng thần. “Được phép ngồi cạnh quốc vương trong bữa ăn là một vinh dự, được ngài cất lời trong bữa ăn lại là một vinh dự lớn hơn. Còn khi được quốc vương chiêu đãi, được hầu ngài trong bữa ăn, được ăn cùng ngài là vinh dự không gì sánh bằng”.¹³ Cái vinh dự tương đồng ở Nhật chính là khi uống chén rượu do chính tay Thiên hoàng rót.

Những điểm giống nhau này rất thú vị, nhưng đều mang tính gián đoạn chứ không kéo dài. Có thể thấy tượng điêu khắc của Vua Louis XIV cưỡi ngựa ở khắp nơi trên nước Pháp, nhưng ở Nhật không có hình ảnh tương đương. Có nhiều tranh vẽ Vua Louis đẹp đẽ khi giành được thắng lợi trước ngoại bang và là người bảo vệ Công giáo, nhưng hình ảnh tương tự không hề có ở Nhật. Những người cùng thời đại và thế hệ con cháu vì muốn đem hình ảnh lí tưởng của Louis quảng bá rộng khắp mà đưa hình ảnh này vào thơ, kịch, nhạc, trong khi ở Nhật không thấy điều tương tự. Ở Pháp còn có một cơ quan có thể gọi là “Sở vinh quang” nhằm quảng bá hình ảnh lí tưởng của quốc vương đến mọi thành phần dân chúng, trong khi vinh quang của Thiên hoàng Minh Trị thì không cần đến những cơ quan tuyên truyền này. Vinh quang của Thiên hoàng bắt nguồn từ ấn tượng vững chắc về sự quan tâm của ngài dành cho quốc dân Nhật Bản chứ không xuất phát từ hình ảnh lí tưởng được tô vẽ.

Điểm tương đồng lớn nhất giữa hai đấng quân vương này có lẽ nằm trong nhận xét của Norbert Elias đối với Louis XIV:

Louis XIV là một nhân vật vĩ đại trong lịch sử Tây Phương theo cách riêng của ngài. Uy quang của ngài bao trùm một phạm vi rộng lớn. Tuy nhiên, khả năng cá nhân, tài năng cá nhân của ngài không hề nổi trội hơn người. Thậm chí không thể nói là vĩ đại, mà chỉ ở mức tầm thường…

Nhận xét ngược về sự “vĩ đại” của Louis XIV khiến ta để mắt tới một điều cực kì thú vị. Có những tình huống cần giải quyết việc mang tính chất vô cùng quan trọng thì người giải quyết được không phải những người mà ta lí tưởng hóa là phi phàm, giỏi giang hay nổi bật, mà là những người bình phàm, điềm tĩnh và vững chắc. Trường hợp của Louis XIV chính là như vậy.¹⁴

Nỗ lực của Ōkubo nhằm biến Thiên hoàng Minh Trị thành một vị quân chủ giống như Louis XIV là một sai lầm, nhưng may mắn là Ōkubo đã không thành công. Tuy nhiên, Ōkubo đã đúng khi nghĩ rằng Thiên hoàng phải trở thành nhân vật của công chúng, một vị Thiên hoàng mà thần dân Nhật Bản biết mặt, một vị cha già nghiêm khắc nhưng giàu lòng từ ái đối với quốc dân Nhật Bản.

Trong 49 ngày kể từ ngày 28 tháng 6 đến ngày 15 tháng 8 năm 1872, chuyến đi của Thiên hoàng Minh Trị diễn ra hết sức thuận lợi. Khác với đám rước của Louis XIV, thậm chí khác hẳn so với đám rước của các daimyō trong thời cực thịnh của họ Tokugawa, chuyến đi này được tiến hành thận trọng. Giao thông không bị ngăn cản để chuẩn bị cho chuyến đi. Người bình dân không cần phải dừng tay mà vẫn có thể tiếp tục làm những công việc thường nhật. Đường sá không cần phải tu sửa, không cần che giấu những chỗ dơ bẩn. Mọi quà biếu tặng Thiên hoàng đều bị từ chối. Mục đích của chuyến đi là để Thiên hoàng thấy được hình ảnh thực tế vốn có của đất nước chứ không phải để làm vui mắt ngài bằng ngoại quan tô vẽ ngụy trang.

Ý kiến phản đối chuyến đi chủ yếu xuất phát từ các quý tộc sống ở Kyoto. Ông ngoại của Thiên hoàng là Nakayama Tadayasu tỏ ý kinh ngạc khi tổ chức chuyến đi trọng đại này trong lúc lòng người còn chưa ổn định và bày tỏ lo ngại về cuộc hành trình. Những cải cách trong hoàng cung khiến Hashimoto Saneakira, một quý tộc cao cấp ở Kyōto, phải kinh ngạc. Ngày 20 tháng 6, Hashimoto vào chầu để tâu lên Thiên hoàng về thông điệp của Nội thân vương Chikako. Hashimoto phủ phục dưới đất, sau khi tâu xong ngẩng mặt nhìn lên thì thấy Thiên hoàng đang dựa lưng trên ghế trong bộ Âu phục. Hashimoto còn chú ý tới tấm thảm nhung được lót ở hành lang để các thị tòng trong cung không cần phải cởi giày. Họ ngồi trên ghế mà làm việc.¹⁵

Hashimoto không phải là người duy nhất thấy hoang mang trước việc cung đình bị Âu hóa nhanh chóng như vậy. Nhưng bất chấp những tâm tình thủ cựu này, Thiên hoàng Minh Trị vẫn xuất phát lên đường vào lúc bốn giờ sáng ngày 28 tháng 6. Bộ đồng phục đuôi én cài móc¹⁶ lần đầu tiên được Thiên hoàng mặc trong chuyến đi này trở thành mẫu trang phục điển hình của ngài trong thời gian sau. Dĩ nhiên trang phục của ngài cũng không thể tránh khỏi lời phê phán của những thần dân bảo thủ. Khi Thiên hoàng dừng chân tại Nagasaki thì nhận được thư góp ý của một người dân địa phương, khuyên ngài nên bỏ Âu phục. Cung nội khanh Tokudaiji Sanetsune bàn bạc với Saigō Takamori về việc này. Saigō tiếp kiến người góp ý, quát lớn: “Ông vẫn chưa biết về tình hình thế giới hay sao!” Người dân nọ nghe liền giận dữ lui ra. Có thể chỉ ba, bốn năm trước đây, khi tư tưởng nhương di còn thịnh hành trong giới võ sĩ thì không chừng lời góp ý này sẽ được chấp nhận.

Thiên hoàng cưỡi ngựa rời khỏi hoàng cung. Sau khi nghỉ ngơi ít lâu ở Li cung Hama, ngài lên thuyền nhỏ để tiến đến kì hạm Ryūjō đang neo đậu ở khơi Shinagawa vào lúc 5 giờ 30 sáng. Đoàn người theo cùng Thiên hoàng gồm hơn 70 người (trong số đó có Saigō Takamori và em trai là Tsugumichi) và một tiểu đội cận vệ. Sau khi lên kì hạm Ryūjō, Thiên hoàng được các nhạc công hải quân tấu nhạc nghênh đón. Mười hai năm trước, đoàn sứ Nhật Bản đầu tiên sang Mỹ khi vượt Thái Bình Dương cũng được đón tiếp bằng khúc Hồ nhạc (nhạc của rợ Di Địch) chối tai, nhưng họ phải cam chịu và liền tỏ ý bất bình. Tuy nhiên, lần này giai điệu tương tự vẫn được cử lên để nghênh đón Thiên hoàng. Lễ đón tiếp Thiên hoàng không chỉ có vậy. Cờ gấm được giương cao trên cột buồm trung tâm, cờ tín hiệu bay phất phới, các thủy binh đứng xếp hàng và 21 phát pháo chúc mừng được bắn ra. Ngoại trừ lá cờ gấm được giương cao thì những nghi thức còn lại đều học được từ hải quân Tây phương chưa đầy mười năm về trước. Ngày nay, những nghi thức này đã trở thành một phần không thể thiếu trong truyền thống của hải quân Nhật Bản.

Điểm đến đầu tiên trong chuyến đi là Thần Cung Ise. Chín giờ sáng ngày 30 tháng 6, kì hạm Ryūjō dẫn đầu đội thuyền thả neo ở vịnh Toba. Từ đây, đoàn của Thiên hoàng rẽ hướng sang Yamada. Các quan chức địa phương đi dẫn đầu, quan chính phủ thuộc các bộ công nghiệp, hải quân và lục quân tiến theo sau. Hai người thị tòng mang bảo kiếm Kusanagi và câu ngọc Yasakani. Thiên hoàng cưỡi ngựa tiến lên, hai bên tả hữu có thị tòng hộ vệ, còn vệ binh củng cố trước sau. Các quan theo cùng đều mặc trang phục đuôi én, đeo kiếm Tây và đi bộ. Đám đông dân chúng xếp hàng hai bên đường để đón rước tỏ ra ngạc nhiên khi thấy trang phục giản dị của đoàn người, khác xa với trang phục sặc sỡ, xa hoa của đám rước daimyō thời cựu Mạc phủ. Dân chúng quỳ gối bên đường, vỗ tay đánh phách như lễ bái một vị thần. Ở khắp mọi nơi trên chuyến đi, đoàn người cũng được nghênh đón với cách thức như vậy.

Điểm đến thăm thứ hai là Osaka; Trên đường đến Osaka có đi ngang qua quân hạm Nga. Để bày tỏ kính ý đối với cờ gấm treo trên cột buồm của kì hạm Ryūjō, quân hạm Nga đã nổ 21 phát súng chào mừng. Khi Thiên hoàng đến biệt viện Tsumura của Chùa Hongan-ji, nơi được chọn làm điểm dừng chân thì đã mười giờ đêm. Thị dân Osaka treo đèn dưới mái hiên, thắp đèn khắp phố để thể hiện kính ý đối với Thiên hoàng. Các thị dân xếp hàng ven đường để nghênh đón, vỗ tay đánh phách, miệng tung hô “Banzai”¹⁷. Những người ngoại quốc cư trú ở khu Matsushima cũng đốt lửa, ngả mũ chào khi đoàn của Thiên hoàng đi qua.

Ngày 7 tháng 7, sau khi Thiên hoàng xuất phát rời khỏi Osaka liền lên thuyền ở bến sông Yodo-gawa để tiến về Kyoto. Cũng đã quá ba năm kể từ khi Thiên hoàng rời bỏ cổ đô để đến Tōkyō lần thứ hai. Khi đoàn vào đến Kyōto thì trời đã tối. Dọc con đường tiến về Ngự sở, đèn đường và đèn trước từng hiên nhà đều được, thắp sáng. Thị dân Kyōto cũng xếp hàng, vỗ tay đánh phách, chiêm ngưỡng long nhan lần đầu tiên trong đời. Bấy giờ có ghi chép rằng “được bái yết thiên nhan, không một ai không khỏi bật khóc”.¹⁸

Trong thời gian ngắn ngủi ở Kyoto, Thiên hoàng gặp lại những người họ hàng thân thích như ông ngoại Nakayama Tadayasu, hai bà cô là Nội thân vương Chikako và Nội thân vương Sumiko.¹⁹ Khi tham bái lăng Thiên hoàng Kōmei ở Nochi-no-tsuki-no-wa-no-Higashi-no-misasagi (Hậu Nguyệt Luân Đông sơn lăng), Thiên hoàng Minh Trị thay Âu phục để mặc lễ phục sokutai truyền thống. Sau đó Thiên hoàng đến thăm buổi trưng bày giới thiệu các mặt hàng đặc sắc của Kyōto. Không chỉ có những mặt hàng truyền thống như lụa Nishijin, lụa màu hai mặt, mà hội chợ còn có cả máy giã gạo mới được phát minh hay ô cánh dơi. Thiên hoàng cũng đến thăm trường trung học của địa phương, tham dự vào giờ học. Tại đây, ngài nghe các học sinh được kiểm tra học lực gồm khả năng đọc câu, đọc nhẩm, tính toán và ngoại ngữ. Ngài cũng đến thăm trường Nyokōba (tiền thân của trường nữ cao đẳng đầu tiên ở Kyoto) vốn được thành lập với mục đích dạy ngoại ngữ (tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Pháp) và mĩ nghệ cho con gái các nhà hoa tộc, sĩ tộc; sau này thì con gái nhà bình dân cũng có thể nhập học. Thiên hoàng tiếp kiến các giáo viên người ngoại quốc, ban sắc ngữ rằng: Trẫm vui mừng vì các vị tận lực dạy dỗ học trò, mong rằng từ nay các vị còn nỗ lực hơn nữa, hãy chỉ đạo để học trò đừng biếng nhác việc học hỏi.²⁰

Kể từ lúc này trở đi, khi đến các nơi trong chuyến đi thì Thiên hoàng luôn đến thị sát hàng hóa sản vật của địa phương. Ngài còn đến thăm các trường học, xem thực nghiệm hóa học, lắng nghe học sinh diễn thuyết bằng tiếng Nhật và tiếng ngoại quốc. Thiên hoàng còn xem duyệt binh ở những chỗ đóng doanh trại. Qua những hoạt động này, Thiên hoàng đã biết được những nhiệm vụ điển hình mà mình cần phải thi hành là khuyến khích mặt hàng sản xuất của các địa phương, thể hiện quan tâm sâu sắc đối với giáo dục và cổ vũ khích lệ quân đội. Dường như Thiên hoàng đã quyết định rằng tương lai của nước Nhật cận đại phụ thuộc vào sản xuất, giáo dục và quân sự. Tờ báo Nagasaki Express không chỉ dừng lại ở những câu văn thể hiện sự kính trọng, biết ơn khuôn sáo mà còn hết lời khen ngợi chuyến đi của Thiên hoàng: “Chuyến đi lần này đánh thức chỗ mê muội của thị dân Nagasaki, triệt tiêu chỗ cứng nhắc của họ, cắt bỏ những thứ gai góc cản trở tiền đồ của văn minh tiến bộ và cổ súy cho tư tưởng mới hỗ trợ cho thời vận phát triển”.²¹

Không cần phải nói rằng trong suốt chuyến đi, Thiên hoàng luôn được thần dân nhìn bằng ánh mắt sùng kính. Ngài cũng được người ngoại quốc hoan nghênh, dù là các giáo viên dạy trong trường học hay các quan lại người ngoại quốc được gọi là yatoi, những người được thuê để truyền bá tri thức khoa học kĩ thuật của Tây Phương trong nước Nhật. Có lẽ sự việc hiếm thấy nhất trong chuyến đi đã xảy ra ở Kumamoto. Khi Thiên hoàng đến thăm nhà của một giáo viên trường Tây là Leroy L. Janes thì vợ ông đứng trên ban công tầng hai, rải từng cánh hoa xuống đầu Thiên hoàng. Đây hẳn là trải nghiệm đón tiếp mà trước đó và cả sau này đều không thấy có.²²

Trong những năm sau, Thiên hoàng thường nhắc lại những, trải nghiệm trong chuyến đi này. Có lần Thiên hoàng lên thuyền ở Oshima thuộc xứ Higo (hiện là vùng ngoại ô Kumamoto) rất muộn vì nước triều cạn. Saigō Takamori trách móc Kawamura Sumiyoshi bên hải quân vì trắc định nhầm giờ lên xuống của nước triều. Saigō tức quá liền tóm quả dưa hấu bên cạnh mà ném ra ngoài vườn. Vì ném quá mạnh mà quả dưa vỡ tan từng mảnh. Thiên hoàng đứng trên tầng hai chứng kiến toàn bộ sự việc này.

Có một giai thoại mà Thiên hoàng rất thích kể mỗi khi có các đại thần ngồi cùng bàn ăn với ngài. Đó là câu chuyện khi Thiên hoàng cùng mấy người tùy tùng đến nghỉ chân tại nhà của một người ngoại quốc ở Kagoshima. Lão bà trong nhà chiêu đãi đoàn bằng trà bánh và món Tây. Thiên hoàng thường cười khi kết thúc câu chuyện này, “nhưng bà ta đâu có biết Trẫm là ai”. Dù ở tình huống nào đi nữa thì cũng khó tưởng tượng được việc Thiên hoàng dẫn theo các hạ thần dừng chân ở nhà một người ngoại quốc. Và cũng khó hình dung được việc lão bà tiếp đón nồng hậu, lại còn chuẩn bị món ăn rất nhanh chóng. Tuy nhiên, giai thoại này có phần giống với những câu chuyện điển hình kiểu như một người thân phận cao quý, bí mật đến thăm một căn chòi nhỏ nghèo nàn và được tiếp đón ân tình nồng hậu.²³ Chỉ khác một chỗ duy nhất ở đoạn kết là câu chuyện này không kể đến việc người viếng thăm tặng cho vị ân nhân nghèo khó không quen biết; những món quà giá trị.

Sau khi Thiên hoàng rời khỏi Kagoshima thì thị dân ở đây được phép đến tham quan nơi nghỉ chân của ngài. Dân chúng xếp hàng dài từ khi rạng sáng, họ mang tấm thảm rơm lót chân khi Thiên hoàng quỳ gối để vái lạy lăng mộ của ba vị Thiên hoàng thời thần thoại từ xa, đội lên đầu lá liễu sam trang trí chỗ ngồi hóng mát của ngài, xem như lá bùa trừ tai ách.²⁴

Kì hạm Ryūjō chở Thiên hoàng rời khỏi Kagoshima, tiến về Marugame ở Shikoku. Khi đến Marugame là ngày 7 tháng 8, ban ngày có mưa, ban đêm có mưa tuyết và gió giật dữ dội. Hôm sau trời tạnh mưa, Thiên hoàng Minh Trị từ nơi lễ bái được dựng tạm thời, hướng về phía lăng mộ Shiramine của Thiên hoàng Sutoku, lăng Awaji của Thiên hoàng Junnin mà vái lạy. cả hai vị này đều qua đời bất đắc kì tử vì sự tình bất hạnh. Ngày hôm đó có tin báo đã xảy ra xung đột giữa các cận vệ binh mà phần lớn là binh sĩ Satsuma. Vì vậy, Saigō Takamori và Saigō Tsugumichi phải tức tốc trở về kinh bằng quân hạm. Chỉ có nhân vật xuất thân từ phiên Satsuma mới giải quyết được vụ xung đột này.²⁵ Thiên hoàng vẫn tiếp tục chuyến đi theo đúng dự định, đến cảng Kōbe rồi lên đường về Yokohama.

Sau khi trở về Tōkyō, Thiên hoàng Minh Trị vẫn tiếp tục thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với giáo dục. Ngày 3 tháng 9, thư viện công lập (Thư tịch quán) đầu tiên được mở cửa cho công chúng. Ngày hôm sau, Bị ngưỡng xuất thư (Ōsei dasare sho) liên quan đến việc ấn định chế độ học hành và khuyến khích việc học được công bố. Theo đó, chính phủ mới lập kế hoạch xây dựng tám trường đại học, 256 trường trung học, 53.760 trường tiểu học. Tất cả trẻ em từ sáu tuổi trở lên phải đi học ở các trường tiểu học nữ nhi, trường tiểu học thôn làng, trường tiểu học cho người nghèo và những trường khác được xây dựng theo nhu cầu. Chế độ giáo dục của Pháp quốc trở thành hình mẫu cho nền giáo dục Nhật Bản. Những kế hoạch này là để thực hiện lời thề của Thiên hoàng năm xưa trong Ngũ cá điều ngự thệ văn: “phá bỏ lề cũ thói xấu… học hỏi tri thức từ thế giới…”.

Có vẻ như nước Nhật đã trải qua thời kì bạo động, cuối cùng cũng đón chào nền hoà bình mới đến. Hai mươi mốt cổng bao quanh bên ngoài Thành Tōkyō bị phá bỏ, chỉ còn lại nền đá trắng. Lực lượng đặc biệt bảo vệ công sứ các nước, người ngoại quốc được thuê làm việc trong các bộ của chính phủ và ở những khu cho người nước ngoài cũng được thay thế bằng la tốt (tên cũ của cảnh sát tuần tra) với nhiệm vụ giữ gìn an ninh trong thành phố. Tuy nhiên, ở các địa phương vẫn còn xảy ra lác đác những vụ khởi nghĩa của nông dân, và bạo động cũng gây ra các vấn đề mang tính quốc tế quan trọng.

Ngày 26 tháng 9, phán quyết về sự kiện tàu Maria Luz được công bố. Tàu Maria Luz mang quốc tịch Peru, trên đường từ Ma Cao đến Peru thì thân tàu bị tổn thương nên ghé đến cảng Yokohama để sửa chữa. Một đêm khi tàu đang neo trong cảng, một người Trung Quốc trên tàu²⁶ nhảy xuống biển trốn đi mất. Người này đến cầu cứu quân hạm Anh quốc đang neo trong cảng và được giao cho chính quyền tỉnh Kanagawa. Người Trung Quốc này tố cáo tàu Maria Luz ngược đãi mình và hai trăm mấy mươi người Trung Quốc khác trên tàu, cầu xin chính phủ Nhật Bản bảo hộ. Chính phủ triệu tập thuyền trưởng Peru đến, cảnh cáo phải đối xử tử tế với những người Trung Quốc trên tàu rồi giao trả người đào tẩu và cũng không quên răn đe không được trừng phạt người này. Tuy nhiên, thuyền trưởng Peru chẳng những trừng phạt người Trung Quốc này một cách tàn khốc mà còn tiếp tục ngược đãi những người Trung Quốc khác. Hay tin báo, đại diện công sứ Anh quốc là R. G. Watson tự thân lên tàu Maria Luz, chứng kiến sự tình. Kết quả cho thấy người Trung Quốc bỏ trốn nọ đã nói sự thật. Những người lao động Trung Quốc trên thuyền bị đối xử như nô lệ. Ngài đại diện công sứ ủy thác cho Ngoại vụ khanh Soejima Taneomi xử lí vụ việc.

Soejima lập tức hạ lệnh cấm thuyền Peru xuất cảng. Kết quả điều tra đã làm sáng tỏ sự thật: thuyền trưởng Maria Luz đã lừa những người Trung Quốc kém hiểu biết, kí kết hợp đồng gần như xem họ là nô lệ tại Ma Cao rồi giam cầm trong nhà kho của thuyền, bức hại đủ đường. Phiên điều trần được tổ chức, xác nhận hành vi phi pháp của thuyền trưởng Peru và quyết định cuối cùng được đưa ra, theo đó thì toàn bộ người Trung Quốc trên thuyền đều được phép lên bờ và được đưa đến cơ quan hành chính của tỉnh. Ngày 27 tháng 8, triều đình ra phán quyết chấp thuận quyết định của phiên điều trần. Thận trọng hơn, triều đình còn hỏi ý kiến của lãnh sự các nước đóng tại Nhật về quyết định này. Chỉ có lãnh sự Anh quốc ủng hộ quyết định, còn lãnh sự Mỹ quốc thì xin không đưa ý kiến với lí do sự kiện không liên quan đến nước mình, còn tất cả những nước còn lại đều phản đối. Những nước này dựa vào quy tắc kiểm soát khu cư trú của người ngoại quốc ở Yokohama được kí kết vào tháng 10 năm 1867 để đưa ra nghi ngờ rằng liệu chính phủ Nhật Bản có quyền xử lí đối với sự kiện phát sinh bên ngoài nước Nhật hay không. Quan quyền lệnh tỉnh Kanagawa là Ōe Taku, người giám sát vụ điều trần, đệ trình những ý kiến này lên Soejima và Soejima hạ lệnh phải tôn trọng quyết định của phiên điều trần.

Ngày 30 tháng 8, Ōe ra phán quyết phóng thích những người Trung Quốc trên thuyền, khoan hồng cho phép thuyền trưởng rời khỏi cảng mà đáng lí ra phải xử phạt đánh trăm roi. Nhưng đến ngày 10 tháng 9, thuyền trưởng người Peru nộp đơn lên tỉnh, tố tụng can thiệp vào việc thi hành hợp đồng, cố gắng chứng, minh rằng hợp đồng đã kí ở Ma Cao là hợp pháp và có hiệu lực. Phía những người Trung Quốc cũng đệ đơn biện bác nên Ōe mở lại phiên xử ở dinh hành chính của tỉnh vào ngày 18 tháng 9. Sau khi điều trần thận trọng, Ōe phán quyết bị cáo, những người Trung Quốc thắng kiện vào ngày 26 tháng 9, còn hành vi của thuyền trưởng Peru chẳng những vi phạm luật pháp quốc tế mà còn vi phạm quốc pháp Nhật Bản, cho nên hợp đồng không còn hiệu lực. Trong số những người Trung Quốc cũng liên tục xuất hiện những người dựa vào phán quyết này để bỏ trốn. Bản thân thuyền trưởng Peru cũng bỏ thuyền mà trốn đến Thượng Hải, có lẽ vì cảm thấy nguy hiểm. Nhật Bản được chính phủ Trung Quốc²⁷ cảm tạ ân tình, nhưng cũng vì sự kiện này mà nảy sinh mâu thuẫn với chính phủ Peru. Tháng 6 năm 1873, sự kiện này được ủy thác cho hoàng đế Nga Alexander II đứng ra làm trung gian quốc tế để phán xử. Hai năm sau, hoàng đế Nga tuyên bố ủng hộ quyết định trước đây của tòa Nhật Bản.

W. E. Griffis, người hiểu sâu sắc về Thiên hoàng Minh Trị viết về vai trò cá nhân của ngài trong phán quyết này như sau:

Trung tuần tháng 8, Mutsuhito trở về Yokohama. Trong thời gian ở đây, ông có cuộc thảo luận rất lâu với quyền lệnh Yokohama là Ōe Taku về sự kiện tàu Maria Luz. Chiếc thuyền này gặp nạn trong thời tiết xấu nên ghé vào cảng Yokohama, trên thuyền có nhiều lao động người Trung Quốc. Những người này bị lừa, hay đúng ra là bị bắt cóc đưa lên thuyền và bị đối xử tồi tệ. Một người trong số họ bỏ trốn khỏi thảm trạng, bơi đến chỗ quân hạm Anh quốc đang đậu, cho nên sự việc mới được sáng tỏ.

Mutsuhito không hề sợ hãi “thói xấu của nền chính trị cộng hoà”, không sợ hạm đội thiết giáp của Peru và cũng không ngại khuôn mặt nhăn nhó của những kẻ lạc hậu không theo kịp thời đại, ông quyết tâm đánh một đòn vì tự do của con người. Sau khi điều trần kĩ càng ở pháp đình, những người lao động Trung Quốc được cho phép lên bờ, được phía Nhật bảo hộ cho đến ngày trả lại cho chính phủ Bắc Kinh. Đây là bản tuyên ngôn đầu tiên của Nhật Bản nhằm bảo vệ người Á châu chứ không chỉ cho riêng họ. Một bộ phận người ngoại quốc phê phán gay gắt hành động của đế quốc và tưởng tượng rằng quân hạm Peru sẽ kéo đến để đòi bồi thường. Tuy nhiên, sự kiện này đã kết thúc nhờ, phán quyết trung lập khi hoàng đế Nga phân xử rằng Nhật Bản đã đúng.²⁸

Vai trò cá nhân của Thiên hoàng Minh Trị trong sự kiện tàu Maria Luz mà Griffis chỉ ra không thấy các tư liệu cùng thời xác nhận. Nếu điều Griffis nói là đúng thì đây là trường hợp hiếm hoi mà Thiên hoàng can thiệp vào vấn đề pháp lí. Griffis còn hồi tưởng: “Trong buổi phân xử ở pháp đình, biện hộ của luật sư F. V. Dickins đồng thời là phiên dịch văn chương cổ điển Nhật Bản tỏ ra có tính thuyết phục và mang lại hiệu quả lớn.²⁹ Những cô gái trẻ bị bắt phục vụ với mục đích đồi bại được trả lại thân phận tự do, những khế ước cũ ràng buộc họ trong một khoảng thời gian đều bị hủy bỏ”.

Luật sư Dickins người Anh quốc, thông thạo tiếng Nhật, được chính phủ Peru thuê để khởi tố. Phía Nhật chủ trương rằng hợp đồng với những người lao động Trung Quốc là lao động nô lệ thì Dickins đáp trả bằng trường hợp du nữ ở Nhật cũng là một kiểu mua bán thân người. Nếu như việc mua bán du nữ là hợp pháp thì tại sao thuyền trưởng Peru bị coi là phạm tội. Phía Nhật bị đánh một đòn bất ngờ bởi lời biện minh của Dickins. Quan tòa Ōe vội vàng tuyên bố tạm dừng phân xử, và cuối cùng Ōe phán quyết rằng cho dù chế độ nô lệ theo dẫn chứng là việc mua bán du nữ có tồn tại ở Nhật đi nữa thì nó cũng chỉ được thừa nhận trong nước và hoàn toàn bị cấm mang ra ngoại quốc. Vì vậy hành vi của thuyền trưởng Peru toan đem nô lệ ra nước ngoài là hành vi phi pháp. Với lí do quanh co này, Ōe hạ lệnh giải phóng những người Trung Quốc.³⁰

Sự thật về việc mua bán người ở Nhật bị lộ rõ trước mặt lãnh sự các nước tập trung ở pháp đình, khiến phía Nhật hoang mang chao đảo. Ōe đề xuất với thái chính quan phải mau chóng cấm việc mua bán thân người. Ngày 1 tháng 11, pháp lệnh mang tính đột phá về việc cấm đoán mua bán người được công bố.³¹ Toàn bộ các ca kĩ, kĩ nữ phải phục vụ theo niên quý và bị đối xử dưới mức con người đều được giải phóng, và tất cả những vụ kiện cáo liên, quan đến vay nợ của ca kĩ đều không được thụ lí. Pháp lệnh còn quy định thay đổi từ chế độ phục vụ theo, niên quý sang từng năm một.

Loạt hành động trong thời kì này của chính phủ Nhật Bản đã phức tạp hóa quan hệ với hai nước gần hơn đất nước Peru xa xôi, đó là Triều Tiên và Lưu Cầu.

Nhật Bản đã thiết lập sở giao dịch với Triều Tiên từ 400 năm qua, với vị thế khá giống với “thương quán” Hà Lan đặt ở Dejima thuộc vịnh Nagasaki. Người Nhật cư trú tại Thảo Lương (Choiyang) Oa quán³² chỉ giới hạn trong các phiên sĩ Tsushima bởi vì phiên trấn này nằm giữa Nhật Bản và Triều Tiên nên đóng vai trò trung gian giữa hai nước cả về mặt địa lí và truyền thống. Người Nhật cư trú tại Oa quán bị giám sát nghiêm ngặt, đôi khi còn bị đối xử khiếm nhã nhưng vì nguồn lợi lớn từ giao dịch (chủ yếu là trao đổi) nên vẫn tiếp tục cư trú.

Đầu thời Minh Trị, quan hệ giữa Nhật Bản và Triều Tiên trở nên căng thẳng (từ trước đó vẫn duy trì quan hệ hữu hảo). Khi biết Mạc phủ bị lật đổ, chính phủ Triều Tiên³³ bày tỏ ý không muốn kết nối quan hệ với chính phủ Duy Tân.³⁴ Để đả khai cục diện bế tắc, vào năm 1869, chính phủ Nhật Bản rút cựu chúa phiên Tsushima là Sō Shigemasa khỏi vị trí điều đình trung gian giữa hai nước và tự đảm nhiệm vai trò này. Tháng 3 năm 1870, hai quan chức của Ngoại vụ sảnh được phái đến Triều Tiên, thông báo thay đổi người. Tuy nhiên, họ chỉ nhận được câu trả lời từ phía Triều Tiên là không thể chấp nhận quốc thư của chính phủ Nhật Bản. Các sứ tiết bực mình bỏ về Nhật, kêu gọi chinh Hàn.

Tháng 10 năm 1870, Nhật Bản lần nữa phái sứ tiết sang Triều Tiên. Ba vị sứ tiết xin hội kiến với phủ sứ Dongnae và thiêm sứ Pusan nhưng bị từ chối. Phía Triều Tiên trả lời rằng phiên Tsushima đóng vai trò trung gian từ 300 năm qua, vậy tại sao bây giờ lại hủy bỏ truyền thống đó. Nếu như Nhật Bản mong muốn thắt chặt quan hệ song phương thì chỉ có một con đường duy nhất là tôn trọng truyền thống quá khứ.³⁵ Như vậy, chính phủ Nhật Bản bị từ chối lần nữa.

Lần tiếp theo sứ tiết của chính phủ Nhật Bản đến Pusan là vào tháng 2 năm 1872. Quan địa phương điều đình với phía Nhật, được gọi là huấn đạo (hundo), cáo bệnh, từ chối gặp mặt. Phải đến tháng 4 thì đại diện sứ tiết là Sagara Masaki mới chuyển được lá thư của Ngoại vụ đại thừa Sō Shigemasa gửi tham phán Yejo, phủ sứ Dongnae và thiêm sứ Pusan cho người đại diện cho huấn đạo, trình bày mục đích viếng thăm của mình. Tháng 6, huấn đạo đến Oa quán thông báo với Sagara rằng mục đích viếng thăm của phía Nhật phải được thảo luận kĩ càng mới được trả lời. Tuy nhiên, huấn đạo cũng nói không thể hứa được khi nào mới có câu trả lời. Lời nói của huấn đạo và thái độ như trêu ghẹo của phía Triều Tiên, bắt sứ tiết phải đợi lâu càng khiến sứ tiết Nhật nổi nóng, phá bỏ quy tắc mà rời khỏi Oa quán, tự tìm đến cơ quan hành chính địa phương là phủ Dongnae. Phủ sứ không những từ chối gặp mặt mà còn chỉ trích nặng nề vì sứ tiết tự tiện rời khỏi Oa quán, xâm nhập khu vực cấm.

Sứ tiết Nhật Bản không còn cách nào khác, đành phải rút về Oa quán. Đoàn sứ tiết trở về Nhật, báo cáo tình hình cho Ngoại vụ khanh Soejima Taneomi. Ngày 12 tháng 9, Soejima đề xuất chính viện phân xử với quyết tâm phải để sở giao dịch tiếp tục tồn tại vì lịch sử giao dịch nhiều năm qua, cũng là để phát dương quốc uy từ nay về sau. Đề án xử lí của Soejima được triều nghị chấp thuận, nhận được sự đồng ý của Thiên hoàng vào ngày 20 tháng 9. Mục đầu tiên trong sắc chỉ nói rõ tiếp tục để Oa quán tồn tại như một cơ quan tại Triều Tiên, theo đúng suy nghĩ của Soejima.³⁶

Ngày 30 tháng 9, Ngoại vụ đại thừa Hanabusa Yoshimoto đến Triều Tiên theo đề xuất của Soejima. Nhiệm vụ quan trọng nhất của Hanabusa là thay thế gia thần của phiên trấn Tsushima đang cư trú tại Thảo Lương Oa quán bằng quan chức của Ngoại vụ sảnh nhằm đặt sở giao dịch này dưới sự kiểm soát của Ngoại vụ sảnh. Oa quán đã không còn là sở giao dịch của phiên Tsushima nữa, nợ nần của phiên Tsushima với chính phủ Triều Tiên cũng phải được thanh toán. Đến đây thì cuộc điều đình tiếp tục bị trì hoãn với lí do từ phía Triều Tiên rằng cần có thời gian, chờ đến khi cựu huấn đạo phục chức. Đến tháng 12 thì phía Triều Tiên từ chối thụ lí với lí do là mọi quan lại trong Oa quán đều do triều đình Nhật phái đến và mọi phẩm vật đền bù thanh toán mà Hanabusa mang theo đều xuất phát từ triều đình. Tình hình càng lúc càng trở nên tồi tệ.

Ấn tượng từ phía Triều Tiên càng khiến phía Nhật bực bội. Khác với Nhật Bản, Triều Tiên đã từ chối tiếp nhận văn minh khai hóa nên bây giờ đang lạc hậu, chậm thời đại. Triều Tiên vẫn đóng cửa trước văn minh Tây Phương như trước đây, và người Nhật bây giờ nhìn Triều Tiên giống như người Tây Phương nhìn Nhật Bản trước đây. Vì vậy mà phía Nhật nảy sinh tâm niệm khinh thường sự chậm tiến của Triều Tiên, khác xa với thái độ tôn kính Triều Tiên như bậc đàn anh trung gian truyền bá văn minh Trung Quốc mà trước đây họ vẫn ngưỡng mộ.³⁷

Trong thời kì này, nước Lưu cầu lân cận cũng bắt đầu cảm thấy bị đe dọa trước sự phát triển nhanh chóng của Nhật Bản. Nước Lưu cầu vốn ở trong tình trạng không rõ ràng từ nhiều năm trước đây. Cổ lai, Lưu Cầu là một hòn đảo trong số 12 hòn đảo Nam hải gọi là đảo Xung Thằng (Okinawa). Năm 1186, Mạc phủ Kamakura bổ nhiệm tổ tiên của họ Shimazu là Tadahisa vào chức thủ hộ của ba xứ Satsuma, Ōsumi và Hyūga, đồng thời cũng đặt Tadahisa vào vị trí địa đầu của 12 đảo Nam hải. Trong thời kì chiến loạn trong nước, họ Shimazu không thể can thiệp vào Xung Thằng nên đảo này xảy ra nội loạn. Đảo Xung Thằng phân thành ba thế lực tranh nhau là Trung Sơn, Sơn Nam và Sơn Bắc. Năm 1372, Trung Sơn Vương phái sứ giả sang triều đình nhà Minh của Trung Quốc, xin trở thành thuộc quốc hòng dựa vào thế lực của nhà Minh để thống nhất toàn đảo. Nhà Minh chấp thuận, ban cho đảo Xung Thằng quốc hiệu mới là “Lưu Cầu”. Tuy nhiên, mối quan hệ mới với nhà Minh này cũng không làm chấm dứt quan hệ thuộc quốc trong nhiều năm của Lưu cầu với Nhật Bản. Năm 1441, tướng quân bấy giờ là Ashikaga Yoshinori phong đất Lưu cầu cho Shimazu Tadakuni. Trong suốt thời Mạc phủ Tokugawa, ít nhiều gì thì Lưu Cầu cũng là lãnh địa của nhà Shimazu, nhưng Lưu cầu cũng tiếp tục duy trì quan hệ với Trung Quốc.

Tháng 2 năm 1872, tham sự tỉnh Kagoshima là Ōyama Tsunayoshi cử quan chức của tỉnh sang Lưu cầu, thừa nhận những lầm lỗi trong việc cai trị Lưu Cầu nhiều năm qua và truyền đạt mong muốn cải thiện quan hệ. Quốc vương Lưu cầu là Thượng Thái chấp nhận đề nghị. Trong lúc này thì Inoue Kaoru thuộc Bộ Tài chính bắt đầu thu gom bản đồ, hộ tịch của Lưu Cầu và kiến nghị lên chính viện cần phải làm rõ tình trạng của Lưu cầu là thuộc quản lí của nước nào. Ōyama lệnh cho quan chức Kagoshima đang cư trú tại Lưu cầu truyền đạt lại ý thất vọng của chính phủ Nhật Bản: kể từ cuộc Duy Tân, quốc vương Lưu cầu chưa triều kiến lần nào, vì vậy quốc vương nên nhanh chóng cho sứ giả lên kinh để chúc mừng. Thượng Thái chấp thuận, gửi đoàn sứ tiết ba người đến Tōkyō. Ngày 5 tháng 10, đoàn sứ tiết đến nơi. Ngày 16, đoàn sứ tiết yết kiến Thiên hoàng, xếp hàng chung với các trọng thần, trong đó có Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi. Trong thư gửi Thiên hoàng có nói: quốc chủ Lưu cầu phủ phục ở đảo phương Nam xa xôi vui mừng khi thấy cuộc Duy Tân thành công rực rỡ. Đáp lại, Thiên hoàng cũng ban sắc ngữ rằng ngài lấy làm hài lòng: khi thấy Lưu cầu trước đây là thuộc quốc của phiên Satsuma trong, thời gian dài, nay thề trung thành với triều đình. Sau đó, Thiên hoàng ban sắc thư phong cho quốc vương Lưu cầu là “Lưu cầu phiên vương”, xếp vào hàng hoa tộc và gửi tặng quà (năm cuộn gấm Yamato, ba khẩu súng săn, một bộ yên ngựa và một bộ bình hoa pháp lam thất bảo) cho phiên vương và vợ.³⁸

Mặc dù thể chế phiên trấn đã bị tiêu diệt qua chính sách phế phiên trí huyện, nhưng quốc vương Lưu cầu vẫn được phong làm “phiên vương” thì quả là chuyện kì lạ. Rõ ràng đây là cách xử lí tạm thời để dần dần đưa vương quốc Lưu cầu vào dưới sự cai quản của Nhật Bản. Mục tiêu cuối cùng là đưa quần đảo Lưu cầu trở thành một phần của đế quốc Nhật Bản, và mục tiêu này đạt được vào năm 1879.

Sự kiện đáng chủ ý cuối cùng của năm Minh Trị thứ năm là việc áp dụng Dương lịch. Ngày 10 tháng 12 đã có buổi thử nghiệm chuyển lịch từ Âm lịch sang Dương lịch. Thiên hoàng xuất ngự ra Điện Kashigodokoro, vái lạy Thần Cung Ise từ xa rồi tuyên bố lấy ngày 3 tháng 12 năm Minh Trị thứ năm làm ngày 1 tháng 1 năm 1873. Tiếp đó, Thiên hoàng báo cáo việc đổi lịch với vong linh hoàng thất rồi lâm ngự đến chính viện, ban sắc thư cho Sanjō Sanetomi về lí do đổi lịch. Thiên hoàng chỉ ra rằng đổi lịch là để hợp nhất với quỹ đạo của Thái dương. Âm lịch rất bất tiện khi mỗi ba năm phải thêm vào một năm nhuận, trong khi Dương lịch chính xác hơn rất nhiều, cứ mỗi bốn năm chỉ cần thêm một ngày là đủ. Hơn nữa, sai lệch do Dương lịch sinh ra chỉ là một ngày trong 7.000 năm. Vì độ chính xác cao này mà Dương lịch được áp dụng thay cho Âm lịch.³⁹

Tuy nhiên, sắc thứ của Thiên hoàng không đề cập đến một sự thật khác mà có lẽ là lí do quan trọng nhất. Kể từ tháng 9 năm trước, chính phủ Nhật Bản áp dụng hình thức trả lương theo tháng. Nếu theo Âm lịch thì năm nào nhuận sẽ phải trả thêm lương tháng thứ 13. Rõ ràng đây là điều chính phủ không mong muốn. Vì lí do này mà năm Minh Trị thứ năm bị cắt bớt một tháng.

Nhiều người Nhật cảm thấy mất đi một phần quan trọng của cuộc sống. Tuy nhiên, không phải Âm lịch đã bị bãi bỏ hoàn toàn. Tuy không được công nhận chính thức nhưng nó vẫn tiếp tục được sử dụng như trước trong các nghi thức tôn giáo và những mục đích tương tự. Nhưng nhìn chung thì lúc này người Nhật Bản đang sống trong cùng khung thời gian với các nước tiên tiến Tây phương.

Đoàn của Thiên hoàng rời khỏi hoàng cung từ ba giờ sáng để lợi dụng con nước lớn. Đoàn đến Li cung Hama, rồi từ đó lên quân hạm Ryūjō, đến Uraga vào chiều tối. Quân hạm neo lại Uraga rồi quay về Li cung Hama vào hôm sau.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 674.↩

Taki Kōji, Chân dung Thiên hoàng, trang 6.↩

Sau khi yết kiến Thiên hoàng, Nam tước Hubner viết như sau: “Có thể là theo phép tắc, khi Thiên hoàng bắt chuyện với tôi thì ngài thì thầm với âm thanh nhỏ, khó nghe và không rõ ràng” (vòng quanh thế giới, trang 16). Mitford viết về lần đầu tiên Mikado tiếp công sứ Anh Parkes như sau: “Ngài hãy còn là chặng thiếu niên trẻ, vừa mới rời khỏi dinh của các nữ quan trọng cung cấm nên có vẻ e thẹn. Mikado hầu như chỉ thỏ thẻ nhỏ nhẹ, nên vị thân vương đứng bên phải lớn tiếng đọc sắc ngữ, còn Itō Shunsuke phiên dịch lại những lời này” (trích dẫn trong Hugh Cortazzi, Nhật Bản trong mắt Milford, trang 121).↩

Hugh Cortazzi, Người phương Tây thời Victoria ở Nhật Bản, trang 81 có đoạn: “vì không quen mang ủng nên chân đi có phần gượng gạo”. Nam tước phu nhân Brassey viết sau khi yết kiến Thiên hoàng vào tháng 11 năm 1873 như sau: “Ngài còn trẻ nhưng không có vẻ gì như một đấng hảo nam nhi mà biểu cảm rất âm uất. Đôi chân ngài như thể không phải thứ thuộc về ngài, chắc là do ngồi quá nhiều. Mấy năm trước, Mikado được xem như thần thánh nên không được để chạm chân xuống đất” (Cortazzi, Người phương Tây thời Victoria ở Nhật Bản, trang 333).↩

Tranh gấm (nishiki-e): hình thái cuối cùng của “tranh phù thế” (ukiyo-e), dòng tranh mộc bản vốn được xác lập từ thế kỉ 18. Tranh gấm chủ yếu phát triển từ sau năm Minh Trị thứ 30 trở đi. Chất liệu vẽ của loại tranh này là giấy cao cấp, gỗ chứ không phải vẽ trên gấm. Vì loại tranh này có màu sắc sặc sỡ như gấm nên mới có tên như vậy. (N.D.)↩

Taki Koji, Chân dung Thiên hoàng, trang 10.↩

Peter Burke, Những chuyện thêu dệt về Louis XIV trang 11.↩

Cùng tư liệu trên, trang 44.↩

Nam tước Brassey viết sau khi yết kiến Thiên hoàng rằng “trừ những lúc bắt chuyện với chúng tôi thì Bệ hạ ngồi im như pho tượng” (Vòng quanh thế giới, trang 15).↩

Peter Burke, Những chuyện thêu dệt về Louis XIV trang 180.↩

Cùng tư liệu trên, trang 61.↩

Cùng tư liệu trên, trang 87..↩

Norbert Elias, Cuộc sống hoàng gia, trang 126.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 683. Từ trước đó thì không một ai ngồi ghế ở Ngự sở.↩

Cùng tư liệu trên, trang 691 có giải thích chi-tiết về bộ Âu phục này.↩

Cùng tư liệu trên, trang 695 có viết: “Tiếng hô ‘Banzai’ (vạn tuế) được cho là bắt đầu từ khi công bố hiến pháp năm 1869. Nhiều ghi chép đương thời ghi rằng trong ngày này, thị dân Osaka hô ‘Banzai’ nhưng thật sự có phải là họ hô như vậy không, hay là lấy tiếng hô trong các sách cổ điển của nước Trung Hoa và nước ta để diễn tả trạng thái hân hoan, đến nay vẫn chưa rõ. Trong nghi thức hải quân mừng lễ Thiên trường vào tháng 9 năm 1870, tướng sĩ xếp hàng trên boong và hô ‘Banzai’”.↩

Cùng tư liệu trên, trang 696.↩

Nội thân vương Sumiko là hoàng nữ thứ ba của Thiên hoàng Kōmei và là người cuối cùng của nhà Katsura-no-miya. Gia thế của thành viên hoàng tộc này đoạn tuyệt từ năm 1881 sau khi Nội thân vương Sumiko qua đời.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 700.↩

Cùng tư liệu trên, trang 711.↩

Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 150.↩

Tác giả (Keene) nghĩ đến câu chuyện Philemon và Baucis trong thần thoại Hy Lạp, nhưng đồng thời cũng liên tưởng đến những chuyện tương tự ở Nhật. Chẳng hạn như Saimyoji nyūdō Tokiyori thường giấu thân phận, đến thăm nhà bình dân, có lần được tiếp đãi tử tế ở một nhà nghèo.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 726 giải thích rằng đây là minh chứng cho lòng tôn sùng của quốc dân đối với hoàng thất.↩

Cùng tư liệu trên, trang 727-728. Thiên hoàng thừa nhận rằng Saigō Takamori có tư chất phi phàm để làm lãnh đạo, phong cho Saigō làm nguyên súy lục quân không lâu sau khi trở về Tōkyō.↩

Có văn kiện viết hai người Trung Quốc đào tẩu.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 744-747. Lời cảm tạ này giúp Nhật có lợi trong cuộc điều đình với Trung Quốc từ tháng 2 năm 1873.↩

William Elliot Griffis, Đế quốc của Thiên hoàng trang 226.↩

Về nhà nghiên cứu văn học Nhật Bản Dickins, xem Kawamura Hatsue, E V Dickins và văn học Nhật Bản, trang 28. Năm 1866, Dickins xuất bản bản dịch của tập thơ cổ Hyakunin Isshu.↩

Mōri Toshihiko, Chính biến năm Minh Trị thứ sáu, trang 53-54.↩

Cùng tư liệu trên, trang 54-55; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2 trang 767-768.↩

Trong Kamigaitō Ken-ichi, Amenomori hōshū, trang 90-93 có giải thích ngắn gọn về lí do tồn tại của Oa quán.↩

Chính phủ Triều Tiên được Higuchi Tetsushirō, phiên sĩ Tsushima được chính phủ Nhật phái làm sứ tiết, thông báo rằng Mạc phủ đã không còn vì cuộc vận động vương chính phục cổ (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 1, trang 944).↩

Asukai Masamichi, Saigō Takamori là người, theo chủ nghĩa hoà bình, trang 109. Asukai viết rằng nếu nhìn từ góc độ của Triều Tiên thì chính phủ Minh Trị là kẻ cướp chính quyền Mạc phủ bằng vũ lực không thỏa đáng. Triều Tiên cho rằng những từ như “hoàng”, “sắc” mà tân chính phủ sử dụng là không thỏa đáng, vì chỉ có hoàng đế Trung Quốc mới được dùng, nên không thể chấp nhận. Kido Takayoshi viết trong nhật kí ngày 26 tháng 1 năm 1869 rằng “nên phái sứ tiết sang Triều Tiên, chất vấn sự vô lễ của họ. Nếu họ không nhận lỗi thì ta nói rõ tội trạng rồi tấn công lãnh thổ, khiến vang dội uy vũ của Thân quốc sang bên kia bờ biển”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 517.↩

Cùng tư liệu trên, trang 742. Đề án xử lí của Soejima gồm bẩy mục. Các mục khác gồm đưa hết quan lại vô dụng về nước, trả dân Triều Tiên lưu lạc ở Tsushima về nước, ngưng phái thuyền từ Tsushima sang Triều Tiền hằng năm …↩

Đương thời Kido Takayoshi ở London, đọc báo New York thấy nói Triều Tiên câu thúc một sứ tiết Nhật Bản, đuổi một người khác về nước thì Kido viết nhật kí như sau: “Một khi Nhật Bản thông thương với Tây phương thì những nước Á châu lân cận cũng phải mở cửa đất nước, tiến hành hiện đại hóa”. Có thể Kido nghĩ trong đầu rằng nếu Triều Tiên không chịu tiến hành hiện đại hóa thì sẽ ảnh hưởng bất lợi đến lợi ích của Nhật, hoặc chiến tranh là con đường duy nhất của Nhật (Nhật kí Kido Takayoshi, ngày 1 tháng 9 năm 1872).↩

Nguyên văn sắc thư trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 756.↩

Cùng tư liệu trên, trang 780-781.↩

CHƯƠNG 24

THƯỢNG TƯỚNG QUÂN SOEJIMA TANEOMI

Lễ chúc mừng năm mới trong ngày Nguyên đán của năm Minh Trị thứ 6 (1873) có vài điểm khác với tiền lệ. Đầu tiên là đón năm mới Dương lịch chứ không phải Âm lịch. Các thi nhân không còn ngâm những bài thơ chúc mừng năm mới với những hình ảnh truyền thống về mùa xuân như trước nữa. Không còn sương mờ giăng trên núi xa, không còn cơn gió nhẹ ấm áp, không còn hình ảnh băng tan trên dòng sông nhỏ. vẫn còn quá lạnh để báo hiệu mùa xuân đến. Nếu như từ trước đến nay, những hình ảnh quan sát thiên nhiên như “cơn gió nhàn nhã bên bờ biển”, “gió thổi hiu hiu” hay “gió xuân khiến cảnh sắc mềm mại” luôn xuất hiện trong những sáng tác của Thiên hoàng Minh Trị mỗi dịp đầu năm, thì năm nay trong bài thơ của ngài hoàn toàn không thấy nhắc đến hình ảnh thiên nhiên nữa.

Toshi tachite

Iwau ni itodo naore to

Waga yo no michi wo¹

Omoikerukancd

(Tạm dịch: cầu mong cho con đường, trọng thời trị vì của ta, càng thêm điều mừng, qua cùng năm tháng.)

Sự thoát li khỏi truyền thống còn được thấy trong các nghi thức khác. Ngày Nguyên đán năm này cũng là lần đầu tiên người ngoại quốc được thuê trong các cơ quan của chính phủ được cho phép yết kiến Thiên hoàng. Ngày 10 tháng 1 lại có thêm một điều mới mẻ chưa từng có tiền lệ là phu nhân của công sứ ngoại quốc được cho phép cùng chồng vào triều kiến để chúc mừng Thiên hoàng và hoàng hậu nhân dịp năm mới.²

Ngày 7 tháng 1, Thiên hoàng cùng hoàng hậu tham dự buổi đọc sách đầu tiên trong năm, được các thị giảng như Motoda Nagazane tiến giảng về chương đầu tiên trong sách Đại học. Một thời khóa biểu học tập mới cho Thiên hoàng cũng đã được chuẩn bị. Mỗi tháng, trừ sáu ngày nghỉ thì có 12 ngày đọc sách Quốc sử tham luận và 12 ngày còn lại để đọc cuốn Tây quốc lập chí biên (bản dịch cuốn Self-help của Samuel Smiles). Qua thời khóa biểu này có thể thấy rõ ý đồ bảo đảm cân bằng giữa đạo học Đông phương và thực học Tây phương. Có thể cũng có người lấy làm lạ khi thấy cuốn sách phổ thông của Samuel Smiles lại được chọn làm đại biểu của kiến thức Tây Phương chứ không phải những sách lịch sử hay triết học chủ chốt, nhưng cũng cần nhớ rằng trong thời kì này, người Nhật Bản cầu tìm ở Tây Phương về phương diện kiến thức thực tế chứ không phải những tri thức học vấn. Ngoài những ngày tiến giảng này thì Thiên hoàng còn tham gia hội thơ ca ba lần mỗi tháng, mỗi ngày đều học tiếng Đức trừ ngày nghỉ, và ngài còn luyện thư pháp, được tiến giảng về văn phạm quốc ngữ.³

Ngày 10 tháng 1, lệnh trưng binh năm trước vẫn chưa được quyết định thì nay được công bố chính thức. Tất cả mọi nam tử đủ 20 tuổi, thân thể tráng kiện đều được trưng binh vào hải quân và lục quân. Ngày 22, tì khâu ni được cho phép để tóc, ăn thịt, kết hôn, hoàn tục. Ngày 1 tháng 2, Thiên hoàng mặc Âu phục khi cưỡi ngựa và sử dụng bộ yên cương kiểu Tây. Ngày 8 tháng 2, phí vận chuyển bưu điện được ấn định, bất kể khoảng cách xa gần, hễ cùng trọng lượng và gửi trong nước thì giá tiền đều bằng nhau. Ngày 12 tháng 2, công ty công nghiệp đầu tiên của Nhật Bản trong ngành sản xuất giấy được thành lập để đáp ứng nhu cầu giấy Tây gia tăng. Từ ngày 14 tháng 3, mọi Phật sự trong cung đình đều bị bãi bỏ, các nghi thức tế lễ được thống nhất theo kiểu Thần đạo. Bài vị và tượng Phật của các vị Thiên hoàng đời trước an trí trong Cung Kyōmei ở Kyoto đều được chuyển về Chùa Sennyū-ji ở cố đô. Loạt sự kiện này đã trở thành biểu tượng cho một thời đại mới thay đổi đến chóng mặt. Tất cả những sự kiện này đều ảnh hưởng đến đời sống thế tục, đời sống tôn giáo và trở thành hình mẫu cho những thay đổi lớn. Tuy nhiên, năm 1873 được ghi nhớ trong lịch sử Nhật Bản không phải vì những thay đổi trong nước mà là những sự kiện liên quan đến mối quan hệ với ngoại bang đang tiến triển nhanh chóng.

Sự kiện đầu tiên liên quan đến quan hệ ngoại giao là sắc mệnh cử Ngoại vụ khanh Soejima Taneomi làm đại sứ đặc mệnh toàn quyền sang Trung Quốc. Nhiệm vụ của Soejima là trao đổi thư phê chuẩn hiệp ước hữu hải được hai nước kí kết vào năm Minh Trị thứ tư và mang thư chúc mừng của Thiên hoàng đến hoàng đế nhà Thanh là Quang Tự nhân dịp thành hôn và thân chính của hoàng đế. Soejima còn có một nhiệm vụ khác quan trọng hơn. Ngày 9 tháng 3, có sắc mệnh được ban ra cho Soejima: làm rõ tội trạng của những người sinh phiên (người bản địa) Đài Loan khi sát hại 54 dân đảo Okinawa khi lưu lạc đến đây vào năm 1871.⁴ Đằng sau những lời ân tình quan tâm của Thiên hoàng đối với thần dân (đã lường trước có lẽ người Trung Quốc sẽ không thừa nhận) còn có một chủ trương ngầm khác: dân đảo Lưu cầu chính là thần dân của nước Nhật Bản. Như đã đề cập, vua Lưu Cầu được phong làm phiên vương từ năm trước và Soejima cũng đã chính thức thông báo đến các công sứ ngoại quốc đóng tại Tōkyō rằng Nhật Bản ở vị thế chịu trách nhiệm hoàn toàn đối với Lưu cầu. Tuy nhiên, nhà Thanh cũng không chịu nhượng bộ chủ quyền đối với Lưu cầu. Sắc mệnh của Thiên hoàng đồng thời cũng gián tiếp phản đối chủ trương có toàn quyền thống trị toàn đảo Đài Loan của Trung Quốc, chủ quyền này chỉ được chứng minh khi nhà Thanh phạt tội những người sinh phiên.⁵

Kế hoạch phái sứ giả sang Trung Quốc xuất phát từ buổi hội đàm giữa Soejima và công sứ Mỹ Charles De Long, tướng Mỹ Charles LeGendre vào năm 1872. LeGendre là lãnh sự Mỹ quốc ở Hạ Môn (thành phố cảng quay mặt về phía eo biển Đài Loan) và thông thạo về các vấn đề của người sinh phiên. May mắn cho Soejima là trên đường trở về Mỹ quốc, LeGendre có ghé đến Yokohama.⁶ Khi tư vấn cho Soejima, LeGendre nói rằng Nhật Bản chỉ cần có 2.000 quân là có thể chiếm Đài Loan dễ dàng, và LeGendre cũng cung cấp bản đồ và ảnh chụp đảo Đài Loan cho Soejima. Soejima vui mừng trước viễn cảnh mở rộng lãnh thổ Nhật Bản, nói rằng triệu tập một vạn quân không phải là điều khó⁷ nhưng đầu tiên cần phải thăm dò thái độ của Trung Quốc như thế nào. Soejima định đẩy Trung Quốc vào thế lựa chọn khó khăn, chỉ có thể chọn một trong hai. Nếu Trung Quốc vẫn khăng khăng nhận quyền thống trị toàn đảo Đài Loan thì phải xử phạt những người sinh phiên trên đảo và buộc phải trả tiền bồi thường cho gia đình những người dân đảo Lưu cầu bị sát hại; Còn nếu như Trung Quốc chối bỏ trách nhiệm đối với hành vi của người sinh phiên thì điều này sẽ cho Nhật Bản đủ lí do để thảo phạt Đài Loan.⁸

Ngày 9 tháng 3, sắc mệnh của Thiên hoàng được ban cho Soejima cùng một bức ảnh của ngài, xem như một vinh dự lớn đối với đại sứ. Ngày 12, Soejima cùng LeGendre (đã từ chức quan ngoại giao Mỹ quốc và hiện đang được Ngoại vụ sảnh thuê) và hai người thông dịch⁹ lên quân hạm Ryūjō. Trong cùng ngày, quân hạm Ryūjō được tàu Tsukuba hộ tống rời khỏi Yokohama. Nhật Bản đã dùng quân hạm nhỏ nhưng uy lực nhất của hải quân để đưa Soejima sang Trung Quốc. Rõ ràng ý đồ của Nhật Bản là dùng sức mạnh của quân hạm này để uy áp Trung Quốc.¹⁰ Đây cũng là lần đầu tiên Nhật Bản phái quân hạm ra hải ngoại.¹¹

Soejima là lựa chọn cực kì thích hợp cho vị trí đại sứ sang Trung Quốc. Soejima là người viết thư pháp đẹp nhất trong chính phủ Minh Trị, và không ai có thể sánh được với tài làm thơ Hán. Ngoài những tố chất này, Soejima còn tinh thông lịch sử, triết học và phong tục tập quán Trung Quốc nên những yếu tố này sẽ giúp ích rất nhiều khi giao thiệp với các quan chức Trung Quốc. Ngoài ra, việc lựa chọn Soejima làm đại sứ còn có cái lợi khi chính phủ Trung Quốc bày tỏ ý cảm tạ hành động giải phóng 232 người lao động nước này bị đối xử như nô lệ trong sự kiện tàu Maria Luz.

Quân hạm Ryūjō và Tsukuba ghé đến Kagoshima trên đường sang Trung Quốc. Nhân cơ hội này, Soejima đến thăm Saigō Takamori.¹² Sau khi ghé vào cảng Nagasaki, cả đoàn đến Thượng Hải vào ngày 31 tháng 3, và Soejima được mời dự đại dạ tiệc do hoàng tử Nga quốc, Thân vương Alexis tổ chức. Soejima cũng là người được lệnh tiếp đãi Thân vương Alexis vào tháng 11 năm trước tại Nhật. Ngày 8 tháng 4, cả đoàn rời Thượng Hải để đến Thiên Tân. Đọc đường gặp trở ngại phương hướng nên đến ngày 20 mới đến được Thiên Tân. Ngày 24, Soejima đến thăm tổng đốc phủ Thiên Tân là Lý Hồng Chương. Lý dành cho Soejima những lời cảm tạ phổng mũi vì đã cứu trợ người dân Trung Quốc trong sự kiện tàu Maria Luz. Ngày 30, Soejima và Lý trao đổi hiệp ước thông thương hữu hảo Nhật - Thanh đã được hai nước phê chuẩn từ năm trước. Tuy nhiên, theo tướng LeGendre, người có mặt trong buổi trao đổi hiệp ước thư thì Lý Hồng Chương đã đối xử “lạnh lùng” với Soejima và còn viết: “Lý tỏ thái độ cực kì vô lễ với tôi”. Khi Soejima giới thiệu LeGendre thì Lý hỏi đây là người nào, khi được Soejima trả lời thì Lý nói: “Chúng ta (Nhật Bản và Trung Quốc) đã nhiều lần kí kết hiệp ước rồi, bây giờ không cần phải nghe ý kiến của người Tây. Có lí do gì đặc biệt à?”¹³ Ngoài ra, Lý còn chỉ trích đoàn tùy tùng của Soejima khi thấy họ mặc Âu phục. Đáp lại, Soejima đáp rằng:

Có lẽ các hạ thấy Âu phục không đẹp, nhưng nó cực kì tiện lợi khi lên quân hạm kiểu Tây. Nếu theo kiểu trang phục từ xưa thì pháo thủ và thợ máy rất khó làm việc, nhưng từ khi đổi sang Âu phục thì mọi thứ đều rất ổn. Bằng chứng là cả thiết giáp hạm và tàu hộ tống chở chúng tôi đến đây mà không cần một thuyền viên ngoại quốc nào.¹⁴

Đây là lần đầu tiên Soejima nếm mùi tự tôn tự đại của quan lại nhà Thanh, nhưng Soejima đã dùng sự đối lập giữa ưu thế của Nhật Bản cận đại và chủ nghĩa bảo thủ của Trung Quốc để né tránh lời phê phán của Lý một cách khéo léo.¹⁵ Ngày hôm sau, Soejima và Lý còn có cuộc hội đàm thân mật hơn, thảo luận trong nhiều giờ về quan hệ Nhật - Thanh. Soejima đã dùng nhiều yếu tố cổ điển trong văn hóa Trung Quốc để phê phán thái độ ngạo mạn, vô lễ của nhà Thanh đối với các nước. Soejima nói: “thái độ như vậy cho thấy quý quốc đang phản lại lời dạy của thánh hiền thời cổ đại”.¹⁶ Có vẻ lời phê phán của Soejima đã bắn trúng đích. Trong lá thư Lý viết sau này còn kèm một đoạn viết rằng kể từ khi Nhật Bản áp dụng phương châm Âu hóa thì đã trưởng thành thành một cường quốc khác xa với trước đây, còn Trung Quốc bây giờ đang bị bỏ lại phía sau rất nhiều.¹⁷

Soejima rời khỏi Thiên lân vào ngày 5 tháng 5 và đến Bắc Kinh hai ngày sau đó. Ngay khi vừa đến nơi, Soejima biết được một sự thật là triều đình nhà Thanh và các công sứ ngoại quốc bất đồng với nhau về cách thức nghi lễ yết kiến hoàng đế, vẫn chưa giải quyết được và tình trạng này đã kéo đài hơn trăm ngày. Công sứ các nước đưa ra lí lẽ đòi nghi thức yết kiến phải theo tập quán của liệt quốc, đứng mà thi lễ trước hoàng đế nhà Thanh. Tuy nhiên, triều đình nhà Thanh đòi hỏi công sứ các nước phải tuân theo phong tục của mình, quỳ gối mà thi lễ. Cả hai bên đều ngoan cố không ai nhượng bộ ai. Kể từ thời cực thịnh của nhà Thanh vào thế kỷ 17, dưới thời của Hoàng đế Khang Hy thì triều đình nhà Thanh luôn bắt người Âu châu phải quỳ gối khi thi lễ. Không cần phải nói rằng quỳ gối là sự sỉ nhục đối với người Âu châu. Đương thời, khi sứ tiết Nga tỏ, ý bất bình với Hoàng đế Khang Hy thì ngài đáp: “Khi sứ tiết Nga đến Trung Quốc thì phải theo nghi lễ Trung Quốc, còn khi sứ tiết Trung Quốc đến Nga thì phải theo nghi lễ của Nga”. Cuối cùng, sứ tiết Nga đành phải nhượng bộ. Đến ngày yết kiến, sứ tiết Nga bị buộc phải thi lễ dưới mưa, tức phải quỳ gối bên ngoài trong khi Khang Hy ngồi trên ngai vàng trong cung điện, tỏ thái độ cực kì tự tôn tự đại. Sứ tiết Nga quỳ gối mà lặp lại tam bái cửu bái.¹⁸

Soejima tức giận vì nhà Thanh lúc này không nhận thức được sự khác biệt giữa thế kỉ 19 và thời Khang Hy, đến giờ vẫn coi mình là trung tâm của cả thế giới (Trung Hoa) mà học đòi theo thói thời Khang Hy khiến sứ tiết các nước thấy nhục nhã. Điều tương tự cũng xảy ra ở triều đình Nhật trong thời gian gần đây. Tháng 4 năm 1872, quyền công sứ Anh quốc là Watson đến Tōkyō nhận nhiệm vụ mới, xin yết kiến Thiên hoàng Minh Trị để trao thư ủy nhiệm. Theo tập quán của triều đình từ trước đến nay thì Thiên hoàng ngồi yên trên ngai vàng để tiếp kiến người ngoại quốc. Watson yêu cầu thay đổi nghi thức truyền thống này, nói rằng Thiên hoàng nên theo nghi thức của các nước Tây phương, đứng dậy mà tiếp kiến quan chức ngoại giao để thể hiện sự tôn kính lẫn nhau. Lúc bấy giờ Soejima ở vị trí ngoại vụ khanh đã dội một gáo nước lạnh vào yêu cầu của Watson, rằng “sứ tiết ngoại quốc đến nước nào phải theo lễ nghi của nước đó”. Đây cũng chính là thái độ của triều đình nhà Thanh khiến Soejima cảm thấy bực dọc ngay lúc này. Bấy giờ Soejima nói với quyền đại sứ Anh quốc rằng nếu vẫn khăng khăng đòi Thiên hoàng đứng mà thi lễ thì không cần phải yết kiến nữa. Watson lui ra mà không nói một lời nào.

Chẳng bao lâu sau thì có quyền đại sứ Nga là Biutsov đến Nhật để điều đình quyết định vận mệnh của đảo Karafuto, xin yết kiến Thiên hoàng. Biutsov nói với Soejima rằng khi yết kiến thì lễ đứng hay lễ ngồi đều được, cứ theo ý của Thiên hoàng mà tiến hành. Soejima cảm mến thái độ ôn hoà nhã nhặn của Biutsov nên nhanh chóng sắp xếp buổi yết kiến với Thiên hoàng. Trong ngày tiếp kiến công sứ Nga, ngạc nhiên thay khi Thiên hoàng đứng dậy thi lễ, nghênh đón công sứ. Biết được chuyện này, công sứ Anh Watson cũng nhìn nhận lại thái độ ngoan cố của mình, cảm thấy xấu hổ. Watson lại xin yết kiến Thiên hoàng lần nữa và nói không câu nệ vào nghi thức. Trong ngày tiếp kiến công sứ Anh quốc, Thiên hoàng cũng đứng dậy tiếp đón. Việc này là quyết định của chính Thiên hoàng. Cũng có thể Thiên hoàng đã không nói rõ suy nghĩ của mình: thay vì ép buộc sứ tiết ngoại quốc phải bỏ cách thức của họ thì ngài sẵn sàng chấp nhận lễ nghi phép tắc được quốc tế công nhận rộng rãi. Người ta nói cũng từ việc này mà Watson trở thành người bạn đáng tin cậy của Nhật Bản.

Trái với thái độ khi ở Nhật, lần này Soejima lại ở vị thế giống người Âu châu lần trước, không muốn tuân theo lệ khấu đầu (dập đầu cho chạm trán xuống đất khi thi lễ) mà nhà Thanh yêu cầu khi yết kiến hoàng đế. Soejima tin rằng bây giờ Nhật Bản là nước tiên tiến hơn Trung Quốc, người Nhật không cần phải khép nép sợ hãi trước triều đình nhà Thanh như trong quá khứ.

Ngày 25 tháng 5, Soejima đến thăm dinh quan ngoại giao của Tổng lí nha môn (Ngoại vụ sảnh của Trung Quốc), đầu tiên trách móc, hỏi lí do vì sao lại để một người bận rộn như mình phải lần lữa chờ đợi để tiếp kiến hoàng đế. Một người trong số nha dịch trả lời rằng Cung Thân vương ốm (đau bệnh là một lí do đàng hoàng để từ chối tiếp người đến thăm ở Trung Quốc và các nước Đông Á) và chính phủ Trung Quốc cũng đang xem xét nghi lễ yết kiến mà sứ tiết các nước Âu châu, Mỹ quốc hạ đẳng đề xuất. Soejima lại hỏi tại sao Trung Quốc lại cần phải tham khảo ý kiến của người ngoại quốc về lễ nghi phép tắc của chính mình. Soejima giải thích về phong tục của Nhật Bản rằng:

“Ở nước tôi, chúng tôi ấn định nghi lễ tiếp kiến sứ tiết ngoại quốc rồi đợi họ đến. Vì vậy, khi sứ tiết đến thì có thể bắt đầu yết kiến từ ngày hôm sau, chúng tôi không để họ phàn nàn. Chúng tôi cho họ thấy quyền uy của triều đình bằng cách như vậy”.¹⁹

Soejima mở chiếc quạt mang theo, trên có ghi sở kiến của mình về việc hoàng đế phải tiếp sứ giả ngoại quốc như thế nào bằng Hán văn. Soejima dùng lời dạy của Nho giáo để giải thích về quan hệ giữa các nước khi trao đổi sứ tiết. Soejima nói “đây chính là sự giao hảo của bằng hữu”, khi yết kiến phải giữ tâm niệm thành thực và tương kính lẫn nhau. Soejima chủ trương rằng lễ đứng hay lễ quỳ là phải xét đến phong tục tập quán nơi đất nước của sứ giả²⁰ và rõ ràng việc này đối lập với thái độ của chính Soejima lúc ở Nhật.

Trong lúc đối đáp trao đổi với quan lại nhà Thanh, Soejima đã dẫn ra lời dạy của những bậc thánh hiền Trung Quốc kèm theo kiến giải của mình. Chẳng hạn khi phê bình thái độ nhục mạ của nhà Thanh đối với người ngoại quốc thì Soejima dẫn ra lời dạy của Chu Công: “Người rợ, người mọi cũng là con người, nếu đối đãi với họ như bậc quân tử thì họ là quân tử, nếu đối đãi với họ như kẻ mọi rợ thì họ là kẻ mọi rợ”. Soejima cũng cười chê người nhà Thanh khi không biết đến, không dựa vào trí tuệ của những bậc thánh hiền của nước mình (như bản thân Soejima biết đến).²¹

Ngày 1 tháng 6, Cung Thân vương có vẻ đã hồi phục và đến thăm Soejima. Cung Thân vương nói rằng Soejima là người Nhật Bản tinh thông cổ điển, tư tưởng thánh hiền của Trung Quốc nên sẽ khác với lũ người Âu châu dốt nát, bản thân mình tin rằng Soejima sẽ không thấy dị nghị khi theo lễ nghi phép tắc đã được ấn định mà cúi đầu trước hoàng đế khi yết kiến. Soejima nổi giận, cho rằng phủ phục trước hoàng đế nhà Thanh sẽ gây tổn hại cho uy tín của bản thân, tức là người đại diện của Thiên hoàng Minh Trị.²² Ngày 3 tháng 6, Tổng lí nha môn thông báo về việc đề xuất của các sứ tiết Tây phương đã được chấp thuận, theo đó sẽ dùng lễ ngũ bái thay cho hình thức khấu đầu truyền thống. Soejima viết thư đáp lại thông báo này, rằng mình không hề có ý định tuân theo nghi thức mới này. Nếu mình phải cúi đầu trước hoàng đế thì phải được hoàng đế thi lễ đáp lại. LeGendre khuyên Soejima không nên gửi bức thư này, vì như vậy chỉ khiến nhà Thanh tự ái và việc sẽ không đi đến đâu. Tuy nhiên, Soejima vẫn khăng khăng chủ trương của mình, cho rằng thái độ cứng rắn sẽ có hiệu quả.²³

Cuộc điều đình vẫn còn tiếp diễn. Soejima cương quyết chủ trương rằng bản thân mình mang tư cách đại sứ của Thiên hoàng Minh Trị nên phải được nhận đối xử ngang hàng từ hoàng đế nhà Thanh. Soejima cũng nghĩ rằng đại sứ của Thiên hoàng sẽ được yết kiến trước tất cả những công sứ khác vì họ chỉ là một viên quan ngoại giao Tây phương mà thôi. Vì hai điều kiện này mà Soejima bị cả người nhà Thanh lẫn các công sứ Tây phương phản đối, nhưng Soejima vẫn là người thắng lợi cuối cùng. Soejima được ban cho vinh dự chính đáng vì địa vị cao của mình và cũng được những người Âu châu chúc mừng., Ngày 29, Soejima vào yết kiến hoàng đế nhà Thanh trước các công sứ khác.

Đến lúc này Soejima vẫn chưa đả động gì đến nhiệm vụ hàng đầu khiến mình được phái sang Trung Quốc, tức là chuyện xử phạt người sinh phiên ở Đài Loan. Ngày 21 tháng 6, Soejima phái viên thư kí nhất đẳng là Yanagihara Sakimitsu cùng thông dịch Trịnh Vĩnh Ninh đến Tổng lí nha môn để thảo luận không chỉ vấn đề của người sinh phiên mà còn làm rõ tính chất quan hệ giữa Trung Quốc và Triều Tiên. Sở dĩ Soejima đề cập đến Triều Tiên trong thời kì này là vì trong đầu Soejima đã nghĩ đến việc trừng phạt nước này vì đã vô lễ với sứ tiết Nhật Bản.

Về vấn đề Đài Loan thì Yanagihara chủ trương rằng nhà Thanh không thể kiểm soát người sinh phiên là điều đã hiển nhiên. Yanagihara chỉ ra rằng trước đây, Đài Loan từng là lãnh thổ của Nhật Bản, nhưng sau đó bị Hà Lan rồi đến Quốc Tính Gia (Trịnh Thành Công) chiếm cứ. Từ trước đến nay, nhà Thanh chưa hề chiếm cứ hơn một nửa hòn đảo. Tầm kiểm soát của nhà Thanh không hề tác động đến những người sinh phiên sống ở phần phía đông của hòn đảo, những người đã sát hại dân Nhật Bản lưu lạc đến đây vào hai năm trước. Vì vậy, Nhật Bản muốn phái quân đi thảo phạt người sinh phiên. Tuy nhiên, người sinh phiên sống trên địa phận tiếp giáp với lãnh thổ của nhà Thanh nên Yanagihara nghĩ rằng cần báo trước về ý đồ của Nhật Bản với nhà Thanh. Đáp lại, phía nhà Thanh trả lời rằng đã biết chuyện dân Lưu cầu bị sát hại nhưng chưa hề nghe nói đến việc người Nhật Bản bị sát hại. Những người Lưu cầu sống sót sau trận tấn công của người sinh phiên đều được quan chức nhà Thanh cứu trợ và đã được gửi trả về đảo quê hương. Yanagihara phản bác lại rằng Lưu cầu đã là thuộc quốc của Satsuma từ xưa, và người Lưu cầu cũng là quốc dân Nhật Bản, được chính phủ Nhật Bản bảo trợ.²⁴

Trong buổi thảo luận tiếp theo, phía nhà Thanh thừa nhận rằng tầm kiểm soát chính trị của nhà Thanh không bao trùm toàn bộ đảo Đài Loan mà chỉ là đối với những người thục phiên đã bị Hán tộc đồng hóa, còn người sinh phiên không thuộc phạm vi cai trị của nhà Thanh. Phát ngôn này đã trở thành lí do chính đáng để quân đội Nhật Bản tấn công vào vùng đất của người sinh phiên-trên đảo Đài Loan vào tháng 4 năm 1874.

Về vấn đề Triều Tiên thì Yanagihara được cho hay rằng tuy quốc vương Triều Tiên được hoàng đế nhà Thanh phong tước, nhưng chuyện cai trị trong nước Triều Tiên và vấn đề chiến tranh hay hoà bình đều do nước này tự quyết định. Vì nhà Thanh đã thừa nhận như vậy nên Soejima tin tưởng rằng nếu Nhật có tấn công Triều Tiên đi nữa thì nhà Thanh cũng không can thiệp vào.

Soejima đã hoàn thành sứ mệnh cuối cùng của mình trong vai trò sứ tiết khi yết kiến hoàng đế nhà Thanh.²⁵ Soejima thi lễ tam bái thay vì quỳ gối. Khi Soejima yết kiến xong thì công sứ các nước Nga, Anh quốc, Mỹ quốc, Pháp quốc và Hà Lan cũng đồng thời vào yết kiến. Họ nói rằng cũng nhờ vào công lao của Soejima mà bây giờ họ mới có cơ hội trao thư ủy nhiệm của mình vốn được phát lệnh từ mười mấy năm trước.

Sau khi kết thúc nghi thức yết kiến, công sứ các nước được chiêu đãi bữa trưa chính thức theo phong tục Trung Quốc. Ngày hôm đó trời nóng bất thường. Sau khi thảo luận, các công sứ Tây phương đều từ chối buổi chiêu đãi. Khi được triều đình nhà Thanh hỏi liệu Soejima cũng định từ chối hay không thì Soejima (là người tinh thông lễ nghĩa phép tắc Trung Quốc) đáp rằng: “Đại sứ Nhật Bản vui lòng nhận lời buổi chiêu đãi”. Thái độ của Soejima khiến các thân vương đại thần trong triều đình nhà Thanh có thiện cảm. Hành động hợp lễ nghĩa của Soejima trái ngược hẳn với hành động vô lễ của các công sứ Tây phương khi từ chối buổi chiêu đãi của hoàng đế. Nhưng cũng không vì vậy mà người Âu châu có ấn tượng xấu về Soejima. Trước khi Soejima rời Bắc Kinh, công sứ Anh quốc là Thomas Wade có đến thăm và nói rằng mình thay mặt các công sứ ngoại quốc để bày tỏ ý cảm tạ đối với Soejima vì đã giải quyết vấn đề yết kiến hoàng đế vốn đã kéo dài nhiều năm qua mà không đi đến đâu.²⁶

Phía nhà Thanh cũng bày tỏ ý cảm tạ đối với những nỗ lực của Soejima. Khi quân hạm chở Soejima rời cảng Đại Cô ở Thiên Tân thì được nổ 21 phát pháo chúc mừng. Đây là lần đầu tiên pháo đài Trung Quốc phát pháo chúc mừng người ngoại quốc.²⁷ Chỉ trong mấy ngày ở Thiên Tân trước khi trở về Nhật thì Lý Hồng Chương chết, em trai Lý dù đang để tang anh nhưng vẫn dành cho Soejima một ngày. Họ Lý cởi bỏ tang phục, đến thăm nhà trọ của Soejima. Hai người trò chuyện vui vẻ mấy tiếng đồng hồ. Ngày hôm sau, Lý và Soejima tặng nhau chữ viết của mình. Trong số đó có đoạn Lý viết khen ngợi tài năng của Soejima khi giải quyết sự kiện tàu Maria Luz, thể hiện mong muốn hai nước Nhật - Trung ở cùng vị trí Đông phương sẽ kết quan hệ hữu hảo mãi mãi.²⁸

Soejima thắng lợi trở về Nhật trong tâm trạng dương dương đầy tự tin rằng bây giờ Nhật Bản có thể mở rộng lãnh thổ sang Triều Tiên và Đài Loan. Trên đường trở về Yokohama, mỗi khi Soejima ghé đến các cảng trên đất Nhật đều được hoan nghênh như người anh hùng. Có thể thấy được tâm trạng vui mừng của Soejima khi đặt chân lên đất Nhật sau một thời gian dài xa cách qua bài thơ chữ Hán sáng tác ở Nagasaki dưới đây:²⁹

Vào đến bổn triều khí phong nồng,

Sông núi tú lệ, thiên nhiên chân thật.

Nghĩ lại những ngày tháng ở Bắc Kinh,

Gió cát đất Mãn nuốt chửng người,

Ngày 27 tháng 7, Soejima vào yết kiến Thiên hoàng, dâng lên thư phúc đáp của Hoàng đế Quang Tự. Thiên hoàng ban rượu bánh, ủy lạo công lao khổ nhọc của Soejima.

Trong thời gian Soejima đi sứ sang Trung Quốc thì quan hệ giữa Nhật Bản và Triều Tiên càng trở nên xấu đi. Trái ngược với Nhật Bản mong muốn mở cửa quan hệ ngoại giao và giao dịch thì Triều Tiên vẫn nhất quyết đóng chặt môn hộ. Thái độ cao ngạo này đã khiến Nhật Bản nổi giận. Người cai trị Triều Tiên trên thực tế là Taewon’gun³⁰ (cha ruột của quốc vương) vẫn kiên quyết từ chối mở cửa và mang lòng nghi hoặc đối với mọi cải cách xảy ra trong nước Nhật. Taewon’gun nghĩ rằng quan hệ Nhật - Triều cần phải tuân theo tiền lệ đã được xây dựng từ 300 năm trước.

Tình trạng càng trở nên nghiêm trọng hơn vào tháng 7, khi những người Nhật Bản không phải là thương nhân Tsushima bị phát giác là bí mật ra vào Oa quán: Chính phủ Triều Tiên treo bảng yết thị lệnh cấm đánh tráo thương nhân³¹ trước cổng Oa quán, chỉ trích hành vi phi pháp của phía Nhật khi phá vỡ quy tắc đã có 300 năm lịch sử. Ngoài ra, bảng yết thị còn tỏ ý thất vọng đối với những người Nhật cắt tóc ngắn kiểu Tây, mặc Âu phục và cho rằng không thể gọi những người này là người Nhật. Phía Triều Tiên chủ trương rằng nền mậu dịch giữa hai nước thông qua trung gian là phiên trấn Tsushima là phương pháp bất di bất dịch. Triều Tiên không cho phép người trên đảo khác, không phải là Tsushima, giao dịch. Vì vậy, việc các thương nhân không xuất thân từ Tsushima tự do ra vào Oa quán cho thấy rằng Nhật Bản đã trở thành “đất nước vô pháp”. Bảng yết thị kêu gọi những người ở Oa quán hành xử sao cho không phải hối hận về sau và hãy báo cáo với đầu lãnh về lời chỉ trích này.³²

Bảng yết thị có sức thuyết phục, không nhắm vào người Nhật nói chung mà chỉ nhắm đến những thương nhân Nhật Bản đến Oa quán có hành vi phi pháp. Đối tượng bị nhắm đến ở đây chỉ là các thương nhân toan thoát li khỏi khuôn khổ mậu dịch truyền thống giữa hai nước Nhật Triều.³³ Tuy nhiên, người Nhật đương thời không hiểu thông điệp này như vậy mà cho đó là sự nhục mạ, nhất là cách nói “đất nước vô pháp” là một sự sỉ nhục danh dự đối với Nhật Bản. Cả nước Nhật sôi sục giận dữ, lên tiếng đòi xuất binh đánh Triều Tiên. Thiên hoàng tỏ ra ưu sầu khi xảy ra chuyện không hay đối với ngoại quốc, ngài hạ lệnh cho Sanjo Sanetomi xử lí sự kiện này.

Hội nghị nội các được triệu tập, Sanjō báo cáo tường tận đầu đuôi sự việc không hay xảy ra giữa Nhật Bản và Triều Tiên. Vào năm 1871, chính phủ Nhật phái sứ tiết sang Pusan. Sứ tiết đã 20 lần nhờ viên huấn đạo phụ trách Oa quán đứng ra chuyển thư cho chính phủ Triều Tiên nhưng huấn đạo cáo bệnh, liên tục từ chối. Cuối cùng huấn đạo cũng lên kinh đô, sau khi quay về thì nói với sứ tiết rằng đối với yêu cầu của Nhật Bản, cả nước cần phải thảo luận kĩ càng trước khi quyết định. Khi sứ tiết hỏi phủ sứ Dongnae rằng chính phủ Triều Tiên cần bao nhiêu thời gian để ra quyết định thì nhận được câu trả lời bừa là sáu năm, mà cũng có thể là bảy năm hay mười năm. Rồi xảy ra việc chính phủ Triều Tiên treo những lời nhục mạ lên cổng Oa quán trong thời gian gần đây, vân vân.

Sanjō cũng trình bày kiến giải của mình rằng không thể dự đoán được trong tương lai, Nhật Bản sẽ phải hứng chịu nhục mạ đến mức nào. Từ thời Duy Tân đến nay, Nhật Bản vẫn luôn nỗ lực để giữ gìn quan hệ hữu hảo với Triều Tiên, làm trọn cái đạo láng giềng nhưng chỉ nhận lại được sự sỉ nhục mà thôi. Để bảo vệ con dân của mình ở Triều Tiên, Nhật Bản cần phải gửi tiểu đội hải - lục quân sang nước này. Nếu cần thiết thì có thể tăng cường quân số. Cuối cùng, Sanjō hỏi ý kiến tán thành của hội đồng.

Saigō Takamori là người đầu tiên phản ứng. Saigō phản đối đưa quân đội sang Triều Tiên, cho rằng nếu bây giờ phái hải - lục quân sang nước này thì người dân Triều Tiên sẽ sinh tâm nghi ngờ Nhật muốn thôn tính nước họ. Việc này cũng phản lại ý muốn của triều đình Nhật Bản. Do vậy, đầu tiên cứ phái sứ tiết để truyền đạt chân ý của Nhật Bản. Nếu như Triều Tiên không nghe theo mà có hành động vô lễ với sứ tiết thì lúc đó cứ kể rõ tội trạng với thiên hạ mà thảo phạt cũng không muộn. Saigō còn nói bản thân mình sẽ làm sứ tiết.

Đề xuất của Saigō được nhiều trọng thần trong chính phủ ủng hộ. Tuy nhiên, trong số các nhân vật trung tâm của chính phủ, có nhiều người đang ở hải ngoại, không tham dự vào buổi họp nội các này được.³⁴ Đến lúc này, Sanjō bắt đầu dao động như thường lệ. Sanjō yêu cầu đánh điện cho Iwakura đang ở hải ngoại, thông báo phải về nước ngay lập tức để tham dự hội nghị. Nhưng Saigō viết thư cho Sanjō ngày 3 tháng 8, hối thúc phải thi hành quyết định của hội nghị. Ngày 16 tháng 8, Saigō bực dọc khi không thấy thư hồi đáp nên trực tiếp đến chỗ Sanjō, dùng lời lẽ mạnh bạo mà lí luận rằng nếu đợi Iwakura về nước thì sẽ để lỡ mất thời cơ. Nếu sứ tiết sang Triều Tiên thì nhất định sẽ bị sát hại. Lúc đó sẽ có cớ để gửi quân sang hỏi tội. Hiện giờ trong nước đang tràn ngập những điềm báo trước sẽ xảy ra nội loạn, vì vậy cần phải hướng sự uất ức, giận dữ trong nước ra bên ngoài, có như vậy mới phát dương được quốc uy ra hải ngoại.³⁵

Sanjō biết rằng không thể ngăn cản được Saigō nên triệu tập hội nghị nội các vào ngày 17 tháng 8. Hội nghị quyết định cử sứ tiết sang Triều Tiên theo đề xuất của Saigō. Duy nhất chỉ có một người phản đối là Thứ quan khai khẩn Kuroda Kiyotaka. Kuroda cho rằng vấn đề tranh chấp Karafuto giữa Nhật và Nga mới là chuyện cần kíp trước mắt và chủ trương rằng giả dụ có phải sứ tiết sang Triều Tiên thì mình sẽ thay Saigō trong vai trò sứ tiết.³⁶

Đầu tháng 8, Thiên hoang và hoàng hậu đến Miya-no-shita ở Hakone để tránh cái nóng khắc nghiệt ở Tōkyō.³⁷ Những năm sau này, vì bất cứ lí do gì đi nữa thì Thiên hoàng đều không thích rời khỏi Tōkyō vì mục đích cá nhân nên có thể thấy được cái nóng lần này dữ dội như thế nào. Thiên hoàng tỏ ra yêu thích trước quang cảnh chung quanh, thưởng thức sản vật của địa phương. Ngài vui mừng với cá bắt được ở sông (Thiên hoàng không thích cá nước mặn) và khoai đào trên đồng. Nhưng bấy giờ là lúc không thích hợp để thiên hoang rời khỏi thủ đô. Giữa các cuộc họp, các quan chức chính phủ phải đến tận Miya-no-shita cách Tōkyō khá xa để xin quyết định của thiên hoàng. Ngày 19 tháng 8, Sanjō đến Miya-no-shita và ở lại đây đến ngày 23. Trong những ngày này, Sanjō đến thăm Thiên hoàng mỗi ngày. Mặc dù hội nghị đã quyết định cử Saigō làm sứ tiết sang Triều Tiên nhưng lòng Sanjō vẫn còn dao động. Sanjō mong đợi Iwakura sẽ sớm về nước để cho ý kiến. Không rõ nội dung thảo luận giữa Sanjō và Thiên hoàng-ra sao, nhưng cuối cùng Thiên hoàng hạ lệnh rằng đợi Iwakura về nước rồi tổ chức thảo luận kĩ càng về việc phái Saigō sang Triều Tiên, lúc đó hãy báo lại cho Trẫm; Sanjo lập tức quay về Tōkyō, truyền đạt lại ý muốn của Thiên hoàng cho Saigō.

Sắc mệnh yêu cầu đợi Iwakura về nước là xuất phát từ phán đoán của bản thân Thiên hoàng hay là kết quả nhiều lần thuyết phục của Sanjō thì không ai rõ. Nếu sự thật đây là quyết định của chính Thiên hoàng thì rõ ràng ngài đã đưa ra quyết định quan trọng nhất trong số các hành động chính trị của mình. Đúng là bấy giờ có nhiều người Nhật nhiệt liệt mong muốn chiến tranh với Triều Tiên, nhưng việc này chỉ mang lại tai ương lớn cho cả hai nước. Nếu nhìn từ góc độ đạo đức, nhìn từ góc độ khổ nạn mà người dân Triều Tiên sẽ phải gánh chịu thì việc này không thể chấp nhận được. Tuy nhiên, nếu không xét đến những yếu tố này thì cũng không chắc rằng bấy giờ Nhật Bản có đủ sức mạnh quân sự để chiến thắng Triều Tiên nhanh chóng. Có lẽ chiến tranh sẽ khiến cả hai nước Nhật và Triều Tiên phải trả giá đắt.³⁸

Trong khoảng thời gian từ 29 tháng 7 đến 17 tháng 8, Saigō Takamori đã viết năm lá thư gửi cho Itagaki Taisuke. Lá thư đầu tiên bày tỏ sự phản đối của Saigō đối với ý kiến cần phải xuất binh sang Triều Tiên ngay lập tức của Itagaki. Saigō chủ trương rằng trước mắt quân đội cần phải chuẩn bị đề phòng phía Nga xâm lược ở phương bắc. Nếu như giao chiến ngay với Triều Tiên khi không bị khiêu khích thì quân Nhật sẽ không được danh chính ngôn thuận, chi bằng đầu tiên cứ phái sứ tiết. Saigō nói: “Nếu công nhiên gửi sứ tiết sang Triều Tiên thì chắc chắn sẽ bị sát hại. Vì vậy, hãy để tôi làm sứ tiết lần này. Tôi không phải là sứ tiết tài ba như Soejima, nhưng chuyện đi vào chỗ chết thì tôi có thể làm được.”

Trong lá thư ngày 14 tháng 8, Saigō viết rằng:

Nếu bỏ lỡ thời cơ này thì rất khó có được cơ hội lần sau. Cứ dùng chiêu thức ôn hoà này để dụ Triều Tiên thì nhất định sẽ có cơ hội dẫn cho ta lí do khai chiến. Nếu cứ giữ cái suy nghĩ thấy tội nghiệp khi khiến kẻ khác bỏ mạng trên chiến trường thì sẽ không làm được việc gì cả. Cái chết chỉ là vấn đề thời gian, không trước thì sau. Từ trước đến nay, tôi đã nhận được nhiều ân tình, nếu cho phép tôi tận lực báo đáp thì sẽ biết ơn rất nhiều sau khi chết. Vì vậy, xin hãy chấp thuận thỉnh nguyện này.

Lá thư tuy ngắn nhưng từ “chết” được lặp đi lặp lại nhiều lần khiến một nhà nghiên cứu lịch sử nghĩ rằng điều Saigō cầu tìm không phải là việc giải quyết mối quan hệ phức tạp với Triều Tiên, mà là cái chết của bản thân. Trong lá thư gửi người chú của Saigō là Shiihara Youemon đề ngày 29 tháng 6 có đề cập đến việc Saigō mang bệnh hiểm từ đầu tháng 5. Dù đã chữa trị bằng ngải cứu liên tục nhưng bệnh tình không hề thuyên giảm. Rồi Thiên hoàng cử bác sĩ Đức và ngự y đến chăm sóc, nhờ vậy mà bớt đau một ít và bệnh cũng chuyển hướng tích cực hơn.³⁹ Lá thư gửi Itagaki ngày 23 tháng 8 viết rằng Saigō “thấy cái chết như trở về nhà”. Saigō còn giải thích rằng không phải mình xông xáo tìm đến cái chết một cách quá khích, nhưng đã quyết tâm chết ở Triều Tiên. Có lẽ Saigō nghĩ rằng thà như vậy còn hơn chết một cách vô ích vì bệnh tật.⁴⁰

Từ những lá thư của Saigō cũng như từ những lời phát ngôn trong hội nghị, có vẻ như Saigō nghĩ rằng cái chết của mình ở Triều Tiên sẽ mang lại lí do chính đáng để khơi mào chiến tranh. Tuy nhiên, trong số các học giả cũng có người phản bác ý kiến nói Saigō thuộc phe chủ chiến mà cho rằng thực ra Saigō là người theo chủ nghĩa hoà bình, luôn cầu mong quan hệ hai nước Nhật Hàn tiến triển tốt đẹp. Saigō chủ trương rằng sứ tiết được cử sang Triều Tiên nên mặc lễ phục triều đình Nhật Bản và không dẫn theo quận đội hay quân hạm, điều này chứng minh cho mục đích hoà bình của Saigō. Tuy nhiên, một học giả khác, cho rằng nếu như Saigō không cố ý ngụy tạo ý tứ trong lá thư gửi Itagaki⁴¹ thì rõ ràng Saigō là người mong muốn chiến tranh xảy ra. Cái chết của Saigō ở Triều Tiên không chỉ dẫn đến chiến tranh mà còn khiến Saigō thỏa mãn vì được xả thân cho nghiệp lớn. Chuyến xuất binh sang Triều Tiên, giao tranh với ngoại quốc còn mang lại ý nghĩa cho sự tồn tại trong vai trò quân nhân của tầng lớp võ sĩ Nhật Bản, những người đã mất đi địa vị và đang âm mưu phản loạn. Mặc dù Saigō đã cảnh báo rằng nếu không hành động ngay thì sẽ bỏ lỡ cơ hội ngàn năm có một, nhưng hầu hết mọi người ngày nay đều biết ơn vì kế hoạch của Saigō đã không thành công.⁴²

Ngày 31 tháng 8, Thiên hoàng trở về thủ đô để tiếp kiến Công tước Genoa, cháu trai của hoàng đế Italy, người đã đến Yokohama một tuần trước. Thiên hoàng cũng lần lượt tiếp kiến sứ tiết của phiên vương Lưu Cầu là Thượng Thái vào ngày 9 tháng 9, tiếp Tướng quân LeGendre vào ngày 12 tháng 9. Ngày 13 tháng 9, Iwakura trở về nước sau 21 tháng ở hải ngoại để thăm viếng 12 quốc gia. Tuy Iwakura đã về nước nhưng không phải vì thế mà chinh Hàn luận bị đặt dấu chấm hết. Ngày 15 tháng 10, nội các lại tổ chức quyết nghị về việc cử Saigō sang Triều Tiên. Tuy nhiên, lúc này tiếng nói phản đối càng lúc càng lên cao. Kido Takayoshi viết trong nhật kí ngày 3 tháng 9 như sau:

Đến thăm ông Sanjō lúc bốn giờ chiều, thảo luận về đề xuất thảo phạt Triều Tiên và xuất binh sang Đài Loan của Tham nghị Saigō. Chính phủ có vẻ tán thành đề xuất này, tôi thấy đau lòng. Bây giờ vạn dân đang bị o ép trong cảnh khốn cùng, luôn cảm thấy hoang mang trước những pháp lệnh mới được ban hành. Kể từ năm trước, lần lượt xảy ra nhiều vụ khởi nghĩa nhưng có vẻ như chính phủ xem đây là chuyện bình thường. Nếu nói chuyện sách lược thì điều cần ngay trước mắt là phải củng cố nội chính; còn trong việc ngoại giao thì bảo hộ người dân Karafuto là nghĩa vụ tối quan trọng… Vậy mà tại sao trừng phạt nước khác vì đã xâm hại danh dự quốc gia lại là điều khẩn cấp? Bây giờ củng cố nội chính phải được xem là ưu tiên hàng đầu.

Sự mâu thuẫn lợi ích giữa nội chính và ngoại chính mà Kido đề cập là điểm đặc trưng trong các cuộc đàm luận về chính sách quốc gia sau này. Kido và những người trong đoàn sứ tiết Iwakura thấy rõ sự yếu kém của Nhật Bản so với liệt cường Tây phương và họ cho rằng bây giờ không phải lúc để chiến tranh với Triều Tiên. Vì Kido mang bệnh, không tham dự hội nghị được nên Iwakura đứng đầu phe phản chiến. Iwakura hiểu rằng cần phải được sự trợ giúp của Ōkubo-Toshimichi để ngăn chặn việc phái sứ tiết sang Triều Tiên. Tuy nhiên, Ōkubo ba lần liên tục từ chối vị trí tham nghị, trong khi cần phải có tư cách tham nghị mới có thể tham gia vào hội nghị. Ngay cả Kido vốn có quan hệ không tốt với Ōkubo cũng phải thuyết phục Ōkubo nhận chức tham nghị khi ông này còn đang ở hải ngoại. Cuối cùng, Ōkubo cũng đồng ý nhưng đi kèm điều kiện rằng Soejima cũng phải nhậm chức tham nghị.⁴³ Đây là điều không thể hiểu nổi, vì Soejima không phải đồng minh với Ōkubo mà còn là người chỉ dạo của phe chinh Hàn. Nhưng có lẽ Ōkubo mong muốn rằng giả dụ có quyết định cử sứ tiết sang Triều Tiên thì nội các sẽ chọn Soejima. Hẳn là Ōkubo nghĩ rằng chọn Soejima, người không muốn chết, làm sứ tiết sẽ tốt hơn là chọn Saigō vốn đang tìm đến cái chết.

Ngày 12 tháng 10, Thiên hoàng bổ nhiệm Ōkubo vào vị trí tham nghị. Ngày hôm sau, Soejima cũng nhậm chức tham nghị. Ngày 14 tháng 10, Iwakura trình bày ý kiến trong hội nghị rằng trước mắt Nhật Bản phải đối đầu với ba việc trọng đại. Đó là giải quyết xung đột với Nga liên quan đến sự kiện Karafuto, thảo phạt người sinh phiên ở Đài Loan và phái sứ tiết sang Triều Tiên. Vậy tại sao phải ưu tiên phái sứ tiết sang Triều Tiên trong khi sự kiện Karafuto cũng cần phải giải quyết sớm. Saigō tỏ ra không phục và biện luận rằng sự kiện Karafuto và Đài Loan không mấy quan trọng, trong khi sự kiện Triều Tiên là việc lớn ảnh hưởng đến hoàng uy và chủ quyền của đất nước, không thể do dự một phút. Nếu như phải giải quyết vấn đề Karafuto thì bản thân mình sẽ làm sứ tiết sang Nga. Trong hội nghị có bốn tham nghị (Itagaki, Gotō Shōjirō, Soejima và Etō Shimpei) ủng hộ Saigō và ba người khác (Ōkubo, Ōkuma Shigenobu và Ōki Takatō) ủng hộ Iwakura.⁴⁴

Ngày 15 tháng 10, Sanjō Sanetomi công khai ủng hộ Saigō. Như vậy, dường như ưu thế đã nghiêng về phe sứ tiết Triều Tiên của Saigō. Đêm hôm đó, Sanjō viết thư cho Iwakura, nói rằng mình cảm thấy bất an vì không biết Saigō sẽ làm gì, cho nên đã đổi ý. Ngày 17 tháng 10, Ōkubo xin từ quan, Kido cũng làm theo để phản đối thắng lợi của Saigō. Iwakura cáo bệnh, không tham dự buổi hội nghị ngày 18 tháng 10. Ngày 19, Sanjō bất tỉnh nhân sự vì căng thẳng cực độ trước quyết định thi hành đề xuất của Saigō.

Biết Sanjo phát bệnh, Thiên hoàng cho hai ngự y và hai bác sĩ Đức đến chăm sóc. Ngày 20, Thiên hoàng đích thân đến thăm Sanjō. Sau đó, Thiên hoàng cũng đến dinh của Iwakura, hạ lệnh Iwakura giữ vai trò quyền thái chính đại thần. Ngày 23, Iwakura đệ trình thư ý kiến, ghi rõ lí do phản đối việc phái sứ tiết sang Triều Tiên để xin Thiên hoàng quyết định. Trong thư ý kiến, Iwakura trình bày rằng để được Triều Tiên mở cửa thì đầu tiên Nhật Bản cần phải củng cố quốc lực. Iwakura viết rằng chỉ mới bốn, năm năm kể từ cuộc Duy Tân nên hiện giờ nền tảng của đất nước vẫn còn bất ổn, không phải lúc để gây hấn với ngoại quốc. Chiến tranh là điều dễ tiên đoán khi sứ tiết đến Triều Tiên, cần phải đợi quốc lực vững mạnh rồi mới phái sứ sang Triều Tiên, nếu không thì sẽ khó tránh kết quả thảm hại.

Ngày 24, Thiên hoàng hạ phán quyết rằng mình tán thành ý kiến của Iwakura. sắc thư ban ra được kết thúc bằng câu: “Trẫm Vui mừng đón nhận lời tiến ngôn của khanh. Khanh hãy tiếp nhận ý kiến của Trẫm”.⁴⁵ Một lời này của Thiên hoàng đã khiến chinh Hàn luận tiêu tan. Saigō cùng các tham nghị trong phe của mình (Etō, Gotō, Itagaki, Soejima) đều cáo ốm xin từ quan⁴⁶ khiến Thiên hoàng hết sức đau lòng: Tuy nhiên, cũng nhờ vậy mà không xảy ra chiến tranh với Triều Tiên.⁴⁷

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 13. Thiên hoàng ngâm bài thơ này trong hội thơ đầu năm vào ngày 18 tháng 1.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 9. Chỉ có hai người, phu nhân của công sứ Mỹ và công sứ Nga vào chầu, tạo thành tiền lệ về sau.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 6. Về cơ bản thì việc này giống học khóa được thiết lập sau cuộc đại cải cách trong cung từ ngày 15 tháng 9 năm 1871.↩

Bức ảnh chụp sắc mệnh được đăng trong Wayne C. McWilliams, Hai nước phương Đông, trang 241.↩

Về yếu chỉ Thiên hoàng thông qua Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi truyền đến Soejima, tham khảo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 38-39.↩

McWilliams, Hai nước phương Đông, trang 240.↩

Cùng tư liệu trên, trạng 242.↩

Soejima dựa trên ám chỉ của LeGendre, đề xuất chiếm lĩnh phía nam Đài Loan. Soejima nghĩ rằng có thể thực hiện được việc này bằng cách điều đình với Trung Quốc, và sau khi nắm được vùng phía nam thì cũng có thể chiếm trọn đảo trong bốn, năm năm sau bằng thủ đoạn ngoại giao (McWilliams, Hai nước phương Đông, trang 243). Sắc mệnh được ban cho Soejima ngày 9 tháng 3 có nói rõ nếu Trung Quốc lấy cớ chính quyền Trung Quốc không quản lí người sinh phiên mà thoái thác đền bù cho gia đình những người Lưu Cầu thì lúc đó hãy để Thiên hoàng xử lí. (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 38).↩

Hai thông dịch này là Trịnh Vĩnh Ninh (xuất thân từ Trung Quốc) và Hirai Kishō, đều thông thạo tiếng Hán lẫn tiếng Anh.↩

Theo Soejima thì kế hoạch này đã đúng. Khi hai chiếc quân hạm đến Thượng Hải thì quan, dân Trung Quốc nói về Soejima rằng: “Thượng tướng quân Nhật Bản đã đến” (Ngẫu đàm về lai lịch của Bá tước Soejima, trang 24).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 39. Hạm Kanrin-maru được phái sang San Francisco năm 1860 thực chất không phải là quân hạm.↩

Ngẫu đàm về lai lịch của Bá tước Soejima, trang 24. Không rõ nội dung hội thoại giữa hai người.↩

McWilliams, Hai nước phương Đông, trang 248. McWilliams trích dẫn từ lá thư của lãnh sự Mỹ ở Thiên Tân gửi công sứ Mỹ ở Bắc Kinh.↩

Cùng tư liệu trên, trang 248, trích từ lá thư của LeGendre gửi Tướng O. E. Babcock ngày 2 tháng 7 năm 1873.↩

Cùng tư liệu trên, trang 248-249, trích từ lá thư đề ngày 7 tháng 5 năm 1873 của lãnh sự Mỹ ở Thiên Tân gửi công sứ Mỹ Frederick Low: “Sự thật rằng người Nhật xem bản thân họ đồng nhất với người ngoại quốc, hoàn toàn trái ngược với suy nghĩ của tổng đốc, vốn thiên về tính ưu việt của Đông phương. Vì vậy, tổng đốc buộc lòng phải giáng cái tát bất kính vào mặt người anh em họ hàng của đất nước mặt trời mọc, hỏi có tuân theo sự chỉ dạy của người Tây phương man rợ hay nhờ họ chỉ dạy hay không”.↩

McWilliams, Hai nước phương Đông, trang 250.↩

Cùng tư liệu trên, trang 251.↩

Ngẫu đàm về lai lịch của Bá tước Soejima, trang 25.↩

McWilliams, Hai nước phương Đông, trang 256.↩

Cùng tư liệu trên, trang 257.↩

Cùng tư liệu trên, trang 152.↩

Cùng tư liệu trên, trang 259.↩

Cùng tư liệu trên, trang 259.↩

Ngẫu đàm về lai lịch của Bá tước Soejima, trang 29; McWilliams, Hai nước phương Đông trang 265.↩

Soejima là người ngoại quốc đầu tiên được phép yết kiến hoàng đế nhà Thanh kể từ sau khi Macartney yết kiến vào 80 năm trước (1793).↩

Kose và Nakamura, Motoda Tōya, Soejima Sōkai, trang 158. Tuy nhiên, công sứ Nga báo cáo với chính phủ bổn quốc rằng “Soejima đã lộ rõ nanh vuốt”.↩

Ngẫu đàm về lai lịch của Bá tước Soejima, trang 32. Tuy nhiên, frong Sự vụ liên quan đến ký kết các quy tắc thông thương với Trung Quốc, trang 199 ghi Soejima chỉ nhận được 19 phát pháo mừng.↩

Nguyên văn trong McWilliams, Hai nước phương Đông, trang 273.↩

Kose và Nakamura, Motoda Tōya, Soejima Sōkai, trang 159.↩

Tacwon’gun là danh hiệu chung dành cho cha của quốc vương, người không còn nắm thực quyền nhưng cũng thường được dùng để chỉ một vài nhân vật nhất định. Ở đây chỉ Yi Ha-ung, cha của Quốc vương Kojong, vua đời thứ 26 của dòng họ Yi Triều Tiên. Taewon’gun lập con trai thứ hai của mình lên làm vương, trong khi ngồi sau lưng để thao túng theo kiểu viện chính của Nhật Bản cuối thời Heian.↩

Văn bản này được gọi là Truyền lệnh thư Toraifu ở Nhật. Tōraifu (Đông Lai Phủ) là cách đọc của người Nhật đối với địa danh Tongnaipu ở Triều Tiên, nơi đặt Oa quán.↩

Toàn văn (Hán văn) được đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 115.↩

Kang Bomsok, Chính biến chinh Hàn luận, trang 44-45.↩

Khi xảy ra tranh luận thì Soejima đang ở Trung Quốc. Kido và Ōkubo đã về nước từ sau chuyến đi Âu châu nhưng Kido mang bệnh, không tham dự, còn Ōkubo không phải tham nghị nên không có tư cách tham dự. Iwakura vẫn đang ở hải ngoại. Chỉ có ba tham nghị ủng hộ đề xuất này là Itagaki Taisuke, Gotō Shōjirō và Etō Shimpei.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 118. Trong thư của Saigō gửi Itagaki Taisuke ngày 17 tháng 8 nhiều lần lặp lại ý hướng nội loạn ra ngoài để chấn hưng đất nước (Ōkawa Nobuyoshi, Đại toàn tập Saigō, cuốn 2, trang 756).↩

Cùng tư liệu trên, trang 118-119. Soejima (về nước từ ngày 25 tháng 7) mong đợi sẽ được phái sang Triều Tiên, nhưng rốt cuộc chịu thua quyết tâm trở thành sứ tiết của Saigō.↩

Cùng tư liệu trên, trang 111-112. Đoàn của Thiên hoàng và hoàng hậu lên xe lửa từ ga Shimbashi, xuống ga Kanagawa rồi từ đó đi xe ngựa, chu du trong ba ngày.↩

Kang Bomsok, Chính biến chinh Hàn luận, trang 54-56. Trước đó, Triều Tiên đã đẩy lùi hạm đội Pháp (1866) và hạm đội Mỹ (1871).↩

Ōkawa Nobuyoshi, Đại toàn tập Saigō, cuốn 2, trang 727-732. Các thị y nghĩ rằng thân thể phì mãn của Saigō là nguyên nhân cao huyết áp nên cho uống thuốc nhuận tràng năm, sáu lần mỗi ngày để giảm trọng lượng cơ thể. Vì vậy, có thể tưởng tượng được Saigō suy nhược ra sao.↩

Kang Bomsok, Chính biến chinh Hàn luận, trang 135-136. Những năm sau, khi Ōkuma Shigenobu phân tích lí do tán thành của các tham nghị ủng hộ chinh Hàn luận có nói rằng “Saigō tìm đến cái chết” (Kose và Nakamura, Motoda Tōya, trang 168).↩

Mōri Toshihiko, Chính biến năm Minh Trị thứ sáu, trang 117-118, 127-131.↩

Nếu không phải là người Nhật thì khó mà hiểu được tại sao Saigō lại có tiếng tăm quá mức như vậy. Nhân cách, phong thái của Saigō cũng như nhiều truyền thuyết về Saigō được những người chung quanh kể lại đã khiến người Nhật dễ dàng khoan dung với thái độ của Saigō trong thời kì này, cũng như việc ông mưu phản chính phủ vào năm sau. Tuy nhiên, người dân Triều Tiên không đồng ý với những lời tán thưởng dành cho Saigō.↩

Ōkubo yêu cầu để Itō Hirobumi được xếp vào nội các, nhưng Itō là nhị đẳng quan, không thể trở thành thám nghị. Khi Ōkubo nhậm chức tham nghị thì có đặt điều kiện với Sanjō và Iwakura rằng một khi đã quyết định phương châm chinh Hàn luận thì không được thay đổi nửa chừng (Mōri Toshiliiko, chính biến năm Minh Trị thứ sáu, trang 166).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 139-141. Kido là tham nghị nhưng không tham gia họp nên không bỏ phiếu được.↩

Cùng tư liệu trên, trang 150.↩

Kose và Nakamura, Motoda Tōya, trang 167 viết rằng bốn tham nghị ủng hộ chinh Hàn luận sợ ngoại quốc có lời ra tiếng vào về việc từ chức nên lấy lí do là “có bệnh gì đó”.↩

Về cơ bản, hơn nửa số người phản đối xâm lược Triều Tiên đều ủng hộ việc này, nhưng vì có lí do đặc biệt trong thời điểm này nên họ phản đối. Chẳng hạn như Kido, vốn ủng hộ chinh Hàn nhưng lại nghĩ rằng sẽ rất tốn kém với tình trạng tài chính đang eo hẹp của Nhật lúc bấy giờ (Mōri Toshihiko, Chính biến năm Minh Trị thứ sáu, trang 144).↩

CHƯƠNG 25

THỦ CẤP CỦA ETŌ SHIMPEI

Tình hình chính trị lộn xộn tiến triển trong năm 1873 có khuynh hướng khiến sinh hoạt cá nhân của Thiên hoàng Minh Trị trở nên mờ nhạt, nhưng cuộc sống thường nhật của ngài cũng có những sự kiện thú vị đáng kể. Tháng 5 năm này, con gái của cựu Quyền Đại nạp ngôn tòng nhị vị Hamuro Nagayoshi là Quyền Điển thị Hamuro Mitsuko mang thai, đến tháng thứ năm thì cử hành nghi lễ mang đai sản phụ. Nghi lễ được tiến hành vào ngày 10 tháng 5 và đến ngày 1 tháng 7 thì Mitsuko chuyển sang căn nhà thuộc Cung nội sảnh ở phố Nagata để chuẩn bị cho kì sinh nở. Ngày 18 tháng 9 năm 1873, đệ nhất hoàng tử của Thiên hoàng Minh Trị chào đời. Hoàng tử chết ngay khi vừa chào đời, và người mẹ Mitsuko cũng qua đời vào bốn ngày sau. Theo tục lệ khi có người trọng hoàng tộc qua đời, mọi hoạt động ca múa đàn địch đều bị cấm chỉ để bày tỏ lòng tiếc thượng đối với cái chết của hoàng tử.

Ngày 19 tháng 9, Quyền Điển thị Hashimoto Natsuko, con gái của Hashimoto Saneakira được tổ chức lễ mang đai sản phụ. Ngày 24, Natsuko đời về dinh thự của anh trai Saneyana, đến ngày 16 tháng 10 thì dời về dinh Aoyama để chuẩn bị cho kì sinh nở. Không cần phải nói là mọi thứ đều được chuẩn bị chu đáo để đón chờ kì khai hoà, nhất là khi cái chết của Hamuro và hoàng tử vừa mới xảy ra trước đó. Nhưng Natsuko phát chứng tử giảm (một loại trúng độc khi mang thai) nặng nề vào ngày 13 tháng 11 và tình hình xấu đi nhanh chóng. Nhận được tin báo, Iwakura Tomomi, Tokudaiji Sanetsurie cùng các quan chức khác lập tức đến dinh Aoyama. Iwakura tâu lên Thiên hoàng, xin cho dùng phương pháp hỗ trợ sinh nở. Mặc dù bác sĩ đã nỗ lực hết sức nhưng cũng không giữ được hoàng nữ, còn người mẹ Hashimoto Natsuko cũng qua đời vào ngày hôm sau.

Mất đi con trai, con gái đầu lòng, hẳn là Thiên hoàng Minh Trị vô cùng đau đớn. Hai người con gái của các bậc quý tộc trong triều chết trẻ có lẽ cũng khiến ngài phải đổ lệ. Tuy nhiên, trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ hoàn toàn không đả động gì đến tình cảm cá nhân của Thiên hoàng.

Rạng sáng ngày 5 tháng 5 năm 1873, một chuyện bất hạnh khác lại xảy ra với Thiên hoàng và hoàng tộc. Vì một nữ quan bất cẩn, không xác nhận kĩ càng tàn lửa đã hết cháy nên lửa phát ra từ kho chứa đồ trong hoàng cung. Các cận vệ, những người gác phiên xông đến dập lửa nhưng thế lửa theo gió mạnh lan đến Thành Edo cũ, cuối cùng thiêu rụi cả hoàng cung. Thiên hoàng và hoàng hậu (cùng tam chủng thần khí) lánh nạn đến nơi an toàn, những thứ đồ quý trọng may mắn cũng thoát được nạn. Tuy nhiên, rất nhiều công văn thư từ quan trọng của Thái chính quan và Cung nội sảnh đều đã ra tro. Li cung Akasaka vốn trước kia là dinh thự của phiên trấn Kishū, nay được chọn làm hoàng cung tạm thời. Thiên hoàng Minh Trị ngự tại đây mười mấy năm kể từ lúc này cho đến khi hoàng cung mới được hoàn thành vào năm 1889.

Hoàng cung tạm là nơi Thiên hoàng ngự và cũng là nơi quản lí chính vụ nên cần được nhanh chóng sửa chữa. Tuy nhiên, Thiên hoàng hạ lệnh phải hết sức tiết kiệm trong mọi việc¹. Việc cần kíp là nhanh chóng tạo dựng hoàng cung mới thay cho Thành Edo cũ đã bị cháy, sửa chữa những phần bên ngoài dễ lọt vào mắt người nhìn. Nhưng đến ngày 18 tháng 5, Thiên hoàng hạ sắc chỉ cho Thái chính đại thần Sanjō Santomi rằng trong lúc tài chính quốc gia eo hẹp thì kiến tạo hoàng cung không phải là chuyện khẩn cấp. “Không được làm khổ lê dân, làm tổn hao tài sản của dân chỉ vì nơi ở của Trẫm”. Có vẻ như những bài học Nho giáo mà Thiên hoàng nghiền ngẫm hằng ngày đã nuôi dưỡng chủ nghĩa khắc kỉ bên trong ngài, thể hiện bằng hình thức ghét sự lãng phí, xa hoa và phô trương trong suốt đời ngài.

Có lẽ niềm vui lớn nhất của Thiên hoàng trong thời kì này là tham gia vào các buổi diễn tập quân sự. Ngày 29 tháng 4 năm 1873, Thiên hoàng đích thân chỉ huy cận vệ binh hành quân đến làng Ōwada ở quận Chiba thuộc xứ Shimōsa. Thiên hoàng cưỡi ngựa xuất phát rời khỏi hoàng cung vào sáu giờ sáng. Kèn lệnh cất lên, bốn đại đội cận vệ binh bồng súng đứng chào. Thiên hoàng mang kiếm, ra hiệu lệnh bắt đầu hành quân. Đoàn binh nghỉ chân vài lần trước khi đến đích cách đó chừng 30 km. Lều được dựng lên trên đồng hoang ở làng Ōwada, Thiên hoàng cùng các sĩ quan cắm trại qua đêm tại đây.

Đêm đó mưa to gió lớn như giật đổ cả lều. Cận vệ đô đốc lục quân nguyên soái Saigō Takamori đến lều vấn an Thiên hoàng thì ngài thản nhiên trả lời Saigō: “Chỉ khổ một nỗi là dột mưa thôi”. Giai thoại nổi tiếng này được giải thích là cho thấy quan hệ thân mật giữa Thiên hoàng với Saigō.² Các học giả hiện đại cũng vui mừng thừa nhận điều này. Dù gặp phải thời tiết xấu nhưng Thiên hoàng vẫn đánh giá làng Odawara là nơi thích hợp cho buổi “diễn võ trên đồng hoang” nên ngài đặt tên cho vùng đất này là “Narashi Nohara” (đồng hoang thao diễn), một cái tên xứng đáng với thao trường mới.

Ngày 12 tháng 6, Thiên hoàng xem tiểu đội cận vệ thao luyện bắn đạn thật tại điểm thao luyện trong ngự uyển của hoàng cung tạm. Đây là lần đầu tiên có đạn pháo bắn trong hoàng cung tạm. Lúc bấy giờ tại điểm thao luyện chưa có chỗ ngồi cho Thiên hoàng, các quan hỏi có nên lập đài quan sát tạm thời hay không thì Thiên hoàng trả lời không cần. Ngài đặt một cái ghế dưới gốc cây tùng để ngồi xem thao luyện. Chúng ta có thể thấy hình ảnh gần gũi của vị Thiên hoàng trẻ trong thời là này. Tháng 10 năm 1873, Thiên hoàng ngồi trước máy chụp hình để chụp bức ảnh chính thức, nhưng đây không phải là bức hình chụp đầu tiên của ngài. Trước đó, vào tháng 11 năm 1871, Thiên hoàng cũng đã được chụp trong bức ảnh kỉ niệm ở bãi đóng tàu Yokosuka.³ Tháng 5 năm 1872, hình ảnh Thiên hoàng trong bộ trang phục cung đình truyền thống và chưa để ria mép, được nhiếp ảnh gia Uchida Kuichi (1844-1875) chụp lại.⁴ Những bức ảnh trong thời kì này được dự định gửi đến quan chức cấp cao của các nước, đáp lại ảnh nguyên thủ các nước được gửi tặng cho đoàn sứ tiết Iwakura khi đến thăm những nước này. Tuy nhiên, sau đó có thông báo chính thức rằng không kịp chuẩn bị ảnh để Ōkubo Toshimichi (vừa tạm thời trở về từ Mỹ) mang theo khi quay lại Washington. Cũng có thể là Ōkubo thấy thất vọng với những bức ảnh của Thiên hoàng, không ra dáng như bậc nguyên thủ của đất nước, nên quyết định không mang ra hải ngoại.⁵

Bức ảnh chụp ngày 8 tháng 10 năm 1873 rõ ràng mang tính cận đại hơn những ảnh chụp trước đó. Thiên hoàng Minh Trị mặc quân phục kiểu Âu trong bức ảnh này. Kể từ lúc này trở đi, bộ quân phục trở thành trang phục thường lệ của ngài.⁶ Thiên hoàng ngồi trên chiếc ghế kiểu tây có vẻ không thoải mái lắm, trên chiếc bàn nhỏ bên cạnh ngài có đặt chiếc mũ thêu hình thuyền. Phần tóc (tóc đỉnh đầu đã cắt vào tháng 3 năm này)⁷ của ngài rẽ từ chính giữa, bộ râu mép và râu cằm quen thuộc trong những bức ảnh sau này đã bắt đầu mọc. Hai tay ngài đặt lên cán kiếm. Thiên hoàng trông hãy còn trẻ nhưng nét mặt nghiêm trang.⁸

Thay đổi trong diện mạo của Thiên hoàng, với mục đích tạo ấn tượng với thế giới về một vị quân chủ cận đại, cũng có ảnh hưởng đến sự thay đổi diện mạo của hoàng hậu và hoàng thái hậu, dù không nhiều. Từ tháng 3 năm 1873, hoàng hậu và hoàng thái hậu đều bỏ tục vẽ lông mày và nhuộm răng đen. Ngay cả những công trình kiến trúc cổ xưa cũng không thoát khỏi sự thay đổi. Ngự sở Kyoto, nơi cư ngụ của hoàng tộc và được xem là nơi thần thánh, được ủy nhiệm cho phủ Kyoto quản lí từ tháng 2 năm 1873 và trong tháng sau đó được “mượn” làm hội trường triển lãm. Nhờ dịp này, nhiều bảo vật của hoàng thất mà trước giờ dân thường không có cơ hội để thấy được trưng bày trong 90 ngày.

Trong thời kì này, “chính phủ tạm thời”⁹ cũng ban hành nhiều bố cáo mới mẻ với ý đồ chứng tỏ cho thế giới thấy rằng Nhật Bản sẵn sàng áp dụng các tập quán quốc tế đến mức nào. Người Nhật giờ đây được phép kết hôn với người ngoại quốc. Hơn 1.900 “tín đồ Cơ Đốc ẩn” từ chối thay đổi tín ngưỡng này cũng được phóng thích. Việc này đã đặt dấu chấm hết cho tranh cãi kéo dài trong nhiều năm giữa Nhật Bản và các nước Tây phương.

Những thay đổi này đã khơi lên sự phản cảm thống thiết, nhất là trong tầng lớp thấp của xã hội Nhật, kéo theo nhiều cuộc nổi dậy. Tuy nhiên, cuộc nổi dậy với quy mô lớn đầu tiên của năm 1873 lại bắt nguồn từ một việc hiểu nhầm. Trong cáo dụ công bố sắc thư trưng binh vào tháng 12 năm trước, có cụm từ “huyết thuế”. Đây là từ nói tránh để chỉ “binh dịch” và được giải thích là “hãy đem máu sống của mình để báo đáp đất nước”. Tuy nhiên, nông dân tỉnh Hōjō (Okayama) lại hiểu theo nghĩa đen là “trưng binh là vắt hết máu sống của dân”. Tin đồn thấy người mặc áo trắng như bác sĩ xuất hiện ở làng lân cận càng khiến sự hiểu nhầm gia tăng, chẳng bao lâu sau thì hơn 3 000 dân trong mấy làng đều mang vũ khí gây bạo loạn. Mục tiêu đầu tiên của đám nổi loạn là các ngôi làng của những người thuộc tầng lớp bần cùng nhất xa hội. Họ tấn công làng, thiêu cháy mọi thử. Những người bần cùng trong xã hội vốn trước đây luôn tỏ thái độ tòng thuận không phản kháng, nhưng nay theo thể chế mới mà lên mặt ngạo mạn và việc này là lí đo khiến họ bị tấn công. Cuộc nổi loạn còn hướng mũi tấn công sang việc trưng thu thuế để xây trường tiểu học, cắt tóc theo kiểu Âu và việc giết mổ trâu bò.¹⁰ Từ những bất bình này thì có thể thấy mặc dù cuộc nổi loạn bắt nguồn từ sự hiểu nhầm đối với chế độ trưng binh nhưng nó cũng cho thấy cốt lõi của vấn đề, đó là sự bộc phát những uất ức và phẫn nộ đối với nhiều cải cách của chính phủ trong nỗ lực đạt tới ngưỡng hiện đại hóa.

Một cuộc nổi loạn khác cũng xảy ra ở Hokkaidō. Ngư dân lao đao vì mất mùa cá đứng lên đòi giảm thuế. Một mình Kuroda Kiyotaka đứng ra chịu trách nhiệm giải quyết cuộc nổi loạn này, phóng thích những kẻ bị bắt giữ trước đó, dẹp yên tình hình. Một cuộc nổi loạn với quy mô lớn hơn cũng nổ ra ở tỉnh Fukuoka, xuất phát từ sự phản bác của nông dân đối với những thương nhân đẩy giá gạo lên cao một cách bất hợp pháp. Người nông dân chịu cơ cực vì hạn hán, và họ tin rằng việc đám thương nhân tham lam làm vấy bẩn núi thiêng là nguyên nhân gây ra hạn hán. Cuộc nổi loạn bắt đầu từ ngày 16 tháng 6 và lan rộng khắp tỉnh chỉ mấy ngày sau đó, số người tham gia bạo loạn lên tới 300.000. Đám bạo loạn đi đến đâu là phóng hỏa đến đấy, đập phá nhà, cắt đường dây điện tín, thiêu rụi mọi giấy tờ công văn, thấy quan chức chính phủ là sát thương. Đến ngày 20, cuộc nổi loạn lan rộng đến Hakata và Fukuoka. Ngày hôm sau, cơ quan hành chính của tỉnh bị tấn công, phóng hỏa. Cuộc bạo động chỉ bị dập tắt khi các tỉnh lân cận xuất binh trấn áp. Cuộc nổi loạn này xuất phát trực tiếp từ thái độ căm ghét các thương nhân gạo tham lam, nhưng nếu nhìn từ quy mô to lớn của nó thì cũng có thể nói rằng những bất mãn đối với cải cách của thể chế, mới vốn, bị đè nén bấy lâu thì nay chuyển biến thành thứ tình cảm luyến tiếc chế độ phong kiến, bộc phát thành yêu cầu quay trở lại những ngày tháng cũ.¹¹

Những cuộc nổi loạn này khiến mấy trăm người thiệt mạng. Nhưng nếu chinh Hàn luận thành công, chiến tranh với Triều Tiên nổ ra thì số người bị sát thương sẽ nhiều hơn nữa. May mắn thay, năm 1873 đã kết thúc mà không phải chịu thêm đợt lộn xộn nào nữa. Mục cuối cùng của năm 1873 trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ đề ngày 31 tháng 12, kể việc bác sĩ người Đức là Theodor Hofmann, người được Văn bộ sảnh thuê, khuyên Thiên hoàng vốn uống nhiều rượu trong năm này, chuyển từ rượu Nhật sang rượu nho và một đêm không uống quá một bình. Thiên hoàng đã mất đi hoàng tử và hoàng nữ đầu lòng, mất đi hai người mẹ của hai con đầu lòng nên ngài đau buồn cũng là việc dễ hiểu. Sự mâu thuẫn giữa phe chinh Hàn và phe đối lập cũng khiến Thiên hoàng phải điêu đứng, và dễ thấy rượu là niềm an ủi dễ có nhất đối với ngài.

Năm 1874 bắt đầu với một sự đổi mới. Lần đầu tiên hoàng hậu cùng Thiên hoàng, tham gia lễ triều bái. Những nghi thức khác cũng tương tự như lễ đầu năm từ khi bắt đầu thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị đến nay. Ngày 4 tháng 1, Thiên hoàng lâm ngự đến Chánh viện để nghe các quan đại tạng khanh, lục quân khanh, công bộ khanh báo cáo. Ngay cả lúc nhiều rượu nhất, Thiên hoàng cũng không lơ là bổn phận của mình là tham gia vào những cuộc hội nghị này. Đến năm này, Thiên hoàng đã tham dự hơn 40 cuộc họp Chánh viện. Ngoài ra, ngài còn tiếp tục được các thị giảng giải nghĩa sách vở. Trong lễ đọc sách đầu năm, ngài được Fukuba Bisei tiến giảng về Cổ sự kí, được Katō Hiroyuki giảng về Tây quốc lập chí biên và Motoda Nagazane giảng Đế giám đồ thuyết. Hoàng hậu cũng tham dự những buổi tiến giảng này. Lẽ ra Thiên hoàng cũng tiếp tục học tiếng Đức, nhưng vì ngài ghét học nên việc học bị bãi bỏ. Nếu như Thiên hoàng tiếp tục học tiếng Đức thì có lẽ tiếng Đức đã trở thành thứ ngoại ngữ hàng đầu trong Cung đình chứ không phải tiếng Anh.

Ngày 14 tháng 1 năm 1874, Iwakura Tomomi dùng bữa tối với Thiên hoàng rồi lên xe ngựa rời khỏi hoàng cung tạm. Khi xe đi qua Akasaka Kuichiga thì có tám, chín kẻ xông đến hành thích Iwakura. Iwakura cố thoát ra khỏi xe ngựa, ngã xuống hào rồi trốn trong bụi rậm. Thấy có tiếng người đang đến gần, đám thích khách liền bỏ chạy mất. Iwakura lần leo lên bờ vực, được người trong Cung nội sảnh xông đến cứu, đưa về hoàng cung.¹²

Thiên hoàng và hoàng hậu sửng sốt khi được tin báo Iwakura bị tập kích, liền đến thăm Iwakura đang được chăm sóc ở Cung nội sảnh (bên trong hoàng cung tạm). Thiên hoàng hạ lệnh cho Iwakura cứ ở trong cung mà trị liệu. Ngày 17, khi biết đám hung thủ vẫn chưa bị bắt, Thiên hoàng triệu tập Sanjō Sanetomi, Ōkubo Toshimichi, Ōki Takatō đến chất vấn: hữu đại thần gặp nạn là chuyện lớn của quốc gia khiến Trẫm lo lắng. Ấy vậy mà tới giờ vẫn chưa bắt được hung thủ thì không biết việc truy lùng đã như thế nào rồi.

Đêm hôm đó, năm kẻ hành thích bị bắt giữ, sau đó là bốn kẻ tiếp theo. Tất cả chín thích khách này đều là sĩ tộc ở tỉnh Kōchi và là tâm phúc của Itagaki Taisuke: Những kẻ hành thích này phẫn nộ khi thấy Iwakura ngăn cản phe chinh Hàn của Itagaki nên âm mưu sát hại Iwakura để thay đổi phương châm của triều đình. Phán quyết được ban ra cho những kẻ hành thích vào ngày 9 tháng 7, theo đó thì cả bọn đều bị tước bỏ thân phận sĩ tộc và chịu hình phạt chém đầu.¹³

Nguy cơ chinh Hàn dường như đã bị đẩy lùi vào tháng 10 năm 1873, nhưng vấn đề này vẫn luôn làm lay động tâm can của rất nhiều người thuộc giai cấp sĩ tộc. Phần lớn sĩ tộc đều chật vật với nghề mưu sinh trong thời đại mới, thể chế mới. Khổ cảnh về mặt kinh tế càng nung nấu thêm nỗi nhục và cơn hận đối với người ngoại quốc mà không thể nào đáp trả được. Một cuộc chiến với Triều Tiên có thể sẽ giải quyết được vấn đề tài chính của họ, và cũng có thể đặt dấu chấm hết cho tình trạng phân chia đối lập giữa các phiên trấn. Ấy vậy mà giờ đây cơ hội đó đã bị cướp mất khiến rất nhiều sĩ tộc cảm thấy bất bình.

Trước đó cũng đã có dấu hiệu phản loạn trong số các sĩ tộc của phiên trấn Saga vào tháng 2 năm 1874. Bọn họ phản đối thúc đẩy hiện đại hóa chính phủ, thành lập một tổ chức chính trị gọi là Đảng Ưu quốc kêu gọi nhương di và hồi sinh chế độ phong kiến. Đảng Ưu quốc nhấn mạnh vào tính quan trọng của việc củng cố quân đội và cho rằng việc chinh Hàn cần phải được hoãn lại cho tới khi quân đội vững mạnh. Đến khi đất nước không còn bị phân liệt, quốc lực vững mạnh thì lúc đó Nhật Bản không chỉ có thể tấn công Triều Tiên mà còn có thể chiếm Trung Quốc, giao chiến với cả Nga và Đức.¹⁴ Phần lớn thành viên của Đảng Ưu quốc đều là các sĩ tộc tầm tuổi 50, những người mang nhiều luyến tiếc với thời đại Mạc phủ cũ.

Bấy giờ ở Saga còn có Đảng Chinh Hàn¹⁵ với thành viên chủ yếu là các sĩ tộc trong độ tuổi 20, 30. Phần lớn họ đều ủng hộ thể chế mới nhưng thấy bất bình khi hơn nửa tham nghị đã quyết nghị phái sứ tiết sang Triều Tiên nhưng việc này lại không thực hiện được. Trong giai đoạn đầu tiên, Đảng Chinh Hàn đòi phải thực hiện quyết nghị, nhưng mục đích cuối cùng của họ là chinh phạt Triều Tiên. Trong nhiều phương diện thì kiến giải của hai đảng phái này đối nghịch nhau, nhưng đều có cùng mối quan tâm lớn nhất là cảnh khổ của tầng lớp sĩ tộc. Đối với tầng lớp sĩ tộc đương thời thì dường như không còn có cách nào khác để đả khai tình trạng nhàn rỗi thảm hại của họ. Cả hai đảng đều chú tâm tuyển mộ đảng viên trẻ. Đến năm 1874 thì họ bắt đầu tàng trữ vũ khí, lương thực để chuẩn bị cho cuộc nổi loạn. Đảng Chinh Hàn với thế lực khoảng 2.000 người ở Saga tiết lộ rằng họ còn có nhiều đồng chí ở Kagoshima, Kōchi và các tỉnh khác.

Etō Shimpei tuy đã từ chức tham nghị nhưng vẫn còn lưu lại Tokyo theo mệnh lệnh phục vụ cho chính phủ. Mặc dù chinh Hàn luận đã thất bại nhưng Etō vẫn tiếp tục những công việc mình đã triển khai từ thời còn là tư pháp khanh và không hề mất đi sức mạnh đã giúp ông leo lên địa vị tham nghị từ một võ sĩ cấp thấp nhất.¹⁶ Ngày 17 tháng 1, Tả viện nhận được thư kiến nghị đề xuất thiết lập nghị viện dân tuyển. Etō là một trong tám người cùng kí tên trong thư kiến nghị này. Yêu cầu này thể hiện tính cách của Etō vốn luôn chủ trương phải tổ chức hội nghị, tôn trọng quyền con người căn bản. Nhưng từ ngày 13 tháng 1, tức là bốn ngày trước khi thư kiến nghị được gửi đến Tả viện thì Etō bất chấp mệnh lệnh của chính phủ, đột nhiên rời Tōkyō lên đường đến Saga thể theo thỉnh cầu của các võ sĩ Saga mong muốn Etō trở thành thủ lãnh của Đảng Chinh Hàn. Mặc dù bạn bè ở Tōkyō đều khuyên can nhưng Etō vẫn gạt đi¹⁷ và quyết định này đã dẫn Etō đến một kết cuộc bi kịch. Tại sao một nhân vật thông minh tài trí như Etō. lại bị cuốn vào hành động mà mình biết rộ là sẽ dẫn đến kết cuộc hủy hoại bản thân như vậy, quả là điều khó hiểu.¹⁸

Etō nói với Itagaki Taisuke và Gotō Shōjirō rằng: “Tôi quay lại Saga là để làm lạnh cái đầu của đám người trong Đảng Chinh Hàn”, nhưng lại có người nói Etō mật báo với một người quen rằng: “bây giờ là lúc để cuộc Duy Tân thứ hai thành tựu”.¹⁹ Có lẽ ban đầu Etō không hề có ý định mưu phản chính phủ nhưng khi Etō trở về quê cũ thì cơn sốt phản chính phủ của Đảng Chinh Hàn ở Saga lại lên đến cao trào. Có lẽ Etō không còn cách nào khác hơn là thuận theo.

Sau khi xảy ra sự kiện ám sát hụt Iwakura Tomomi thì Ōkubo cảm thấy nguy cơ bất ổn từ Saga nên quyết định đặt tâm phúc của mình là Iwamura Takatoshi vào vị trí quyền lệnh tỉnh Saga, Ōkubo lệnh cho Iwamura phục hồi trật tự trị an ở Saga, nhưng Iwamura hoàn toàn không nắm được tình hình ở đây; Iwamura, kẻ bất tài vô dụng và ngang ngược hoành hành, là lựa chọn tồi tệ nhất của Ōkubo. Iwamura còn kết thù với địch thủ nguy hiểm nhất một cách tình cờ, càng khiến tình hình xấu thêm. Iwamura lên cùng thuyền với phiên sĩ Saga là Shima Yoshitake trên đường đến Saga. Shima từng là thị tòng và sau đó là quyền lệnh tỉnh Akita. Khi được thỉnh cầu trở thành thủ lãnh của Đảng Ưu quốc thì Shima từ chối. Lúc này Shima đang trên đường đến Saga để trấn áp các sĩ tộc ở đây theo thỉnh cầu của Sanjō Sanetomi. Tuy nhiên, khi trò chuyện cùng Iwamura trên thuyền, Shima bực dọc vì lời nói bừa ngạo mạn của Iwamura khi nhục mạ sĩ tộc Saga rằng sẽ đánh một mẻ quét sạch hết các phần tử nổi loạn. Vì vậy mà Shima quyết tâm hợp tác với Etō để bảo vệ Saga khỏi gã quyền lệnh bạo ngược này.

Tin báo có dấu hiệu cho thấy sẽ xảy ra phản loạn ở Saga thường xuyên đến tai Ōkubo. Ōkubo nghĩ rằng cần phải nhanh chóng trấn áp phản loạn, đây cũng là trách nhiệm của bản thân trong vai trò nội vụ khanh Ōkubo đích thân đến Kyūshū để kiểm tra tình hình và tìm phương sách đối phó. Ngày 10 tháng 2, bốn ngày trước khi xuất phát, Ōkubo dùng bữa tối với Thiên hoàng. Ngày 13, Thiên hoàng tiếp kiến Ōkubo, trò chuyện thân mật.

Trong cùng ngày, Sau khi bàn bạc với các đồng chí trong Đảng Chinh Hàn thì Etō tuyên bố rằng nếu Nhật Bản không trừng phạt thói vô lễ ngạo mạn của Triều Tiên thì quyền uy của đất nước sẽ xuống dốc thảm hại. Nếu một quốc gia để mất thể diện như vậy thì nhất định sẽ bị ngoại bang khinh nhờn. Vì Thiên hoàng và muôn vạn người dân Nhật Bản mà bản thân mình và các đồng chí sẽ dùng cái chết vạn lần để rửa sạch mối nhục này. Nay chính phủ đang phái binh lính đến để phá tan chí nguyện của mình, vì vậy phải học theo tiền lệ của phiên trấn Chōshū trước đây vì đại nghĩa mà chống lại Mạc phủ, nay mình buộc lòng phải chống lại chính phủ.²⁰ Ngày hôm sau, 14 tháng 2, Etō quyết ý tấn công quân chính phủ ở Thành Saga cũ và thành lập chính phủ mới. Có vẻ như Etō tin rằng các sĩ tộc bất bình ở Satsuma và Tosa sẽ đứng lên hưởng ứng²¹ nhưng thực tế chỉ có Đảng Ưu quốc do Shima Yoshitake đáp lại lời kêu gọi của Đảng Chinh Hàn.

Trận tấn công diễn ra vào rạng sáng ngày 16 tháng 2. Mục tiêu tấn công của quân phản loạn là dinh chính phủ trong khu đất của Thành Saga cũ. Quân chính phủ phòng vệ với quân số cùng đạn dược và lương thực ít ỏi. Đến ngày 18, quân chính phủ đột phá vòng vây của quân phản loạn, chạy đến Chigo. Nhiều người chết và bị thương bị bỏ lại phía sau. Đây là thắng lợi duy nhất của đội liên quân Đảng Chinh Hàn và Đảng Ưu quốc trong cuộc, nổi loạn ở Saga. Etō cũng sớm nhận ra rằng trông đợi các động chí ở Satsuma và Tosa cùng khởi nghĩa khi nổ ra chiến đấu là bước tính toán cực kì sai lầm của mình.²² Ngày 17, Sanjō Sanetomi phát thông cáo đến các trưởng quan địa phương rằng sĩ tộc Saga đang kêu gọi chinh Hàn, phục hồi chế độ phong kiến, khích động các phiên khác, tuyển mộ đồng chí nhưng đã kết thục trong thất bại hoàn toàn. Ngay cả ở tỉnh Kagoshima, tình hình cũng cực kì bình yên. Ở Tosa (địa phương mầm mống của phong trào phản chính phủ) có tin đồn khởi nghĩa nhưng đây chỉ là thông tin sai lệch.

Ngày 19, Ōkubo đến Hakata và đặt bản doanh tại đây. Chính phủ cũng bố cáo lệnh thảo phạt bạo loạn ở Saga trong cùng ngày. Ngày 20, quân chính phủ tiến công Saga và đột phá tuyến phòng vệ của quân phản loạn sau trận đánh ở biên giới hai tỉnh Fukuoka và Saga trong ngày 22 Đến ngày 23, Etō nhận thấy nếu cứ tiếp tục chống cự thì số người hi sinh sẽ gia tăng nên quyết tâm giải tán Đảng Chinh Hàn, thuyết phục đồng chí²³ rằng bản thân mình sẽ đi Kagoshima để vận động sĩ tộc ở đây. Nếu Kagoshima không xong thì sẽ đi Tosa, và nếu Tosa cũng không xong thì mình vẫn còn phương án khác (nhưng Etō không nói rõ phương án đó là gì). Đêm đó, Etō cùng bảy người đồng chí lên tàu cá đến Kagoshima, cầu xin Saigō Takamori giúp đỡ để bắt đầu cuộc nổi loạn khác.

Etō bỏ chạy khiến sĩ khí của các sĩ tộc Saga lung lay nhiều, nhưng họ vẫn tiếp tục kháng cự. Trận đánh ác liệt nhất nổ ra vào ngày 27. Đêm hôm sau thì Shima cùng vài người đồng chí bỏ chạy đến Kagoshima trong khi trước đó đã tuyên bố sẽ tử chiến trong Thành Saga. Shima từ chối viết thư đầu hàng và tạ tội theo khuyến dụ của quân chính phủ. Ngày 1 tháng 3, quân chính phủ vào Thành Saga không đổ một giọt máu. Tuy vẫn còn vài tiếng súng lác đác nổ ra nhưng đến khi Thân vương Fushimi-no-miya Yoshiaki nhận sắc mệnh trở thành tổng đốc chinh thảo đến nơi thì quân phản loạn đã không còn phản kháng. Đến ngày 3 tháng 3, Ōkubo vốn đã đến Saga từ hai ngày trước, đánh điện cho Chánh viện, báo rằng đã trấn áp được quân phản loạn.²⁴

Ngày 5 tháng 3, lệnh truy lùng được ban ra nhằm bắt giữ Etō và Shima. Trong lệnh mô tả chi tiết đặc trưng nhận diện của hai người.²⁵ Trớ trêu thay, Etō là người thành lập tổ chức cảnh sát thì nay lại bị cảnh sát truy lùng. Trong số các quan chức cao cấp trong chính phủ cũng có người tỏ ra đồng tình với những kẻ trốn chạy. Sanjō viết thư cho Ōkubo, biện hộ cho Shima rằng tuy sự thật là Shima có tham gia vào quân phản loạn nhưng trước kia Shima vốn là người có chí cần vương sâu nặng, quyết không phải là phường gian tà. Ngày 5 tháng 4, sau khi Etō bị bắt giữ thì Kido viết thư cho Sanjo nói rằng Etō là nhân vật chủ chốt của phe chinh Hàn, vậy thì nên để Etō làm tiên phong khi chinh phạt Đài Loan.²⁶

Nhóm của Etō trốn đến Kagoshima vào ngày 27 tháng 2. Ngày hôm sau, Etō đến thăm Saigō nhưng phải lúc Saigō đi suối nóng Unagi, không có nhà. Ngày 1 tháng 3, Etō đến suối nóng Unagi, thảo luận bí mật với Saigō trong ba giờ đồng hồ. Khoảng chín giờ đêm hôm đó, Etō rút về nhưng đến sáng hôm sau lại đến tìm Saigō. Lần thảo luận bí mật này kéo dài khoảng bốn tiếng đồng hồ. Thỉnh thoảng ngữ khí lên cao, người bên ngoài nghe thấy tiếng của hai người. Không rõ nội dung trò chuyện giữa họ nhưng có vẻ như Saigō từ chối thỉnh cầu của Etō, không ủng hộ Etō không chỉ trong thời kì này (đã biết rõ cuộc nổi loạn ở Saga đã thất bại) mà từ đó về sau cũng không. Cũng có thể Saigō đã nói rằng mình không còn là người của chính phủ nữa, nếu muốn nhờ vả thì hãy đến nhờ Shimazu Hisamitsu hiện đang làm cố vấn của nội các. Tuy nhiên từ ngày 3 tháng 2, Hisamitsu nhận sắc mệnh từ Thiên hoàng, khẩn cấp đến Kagoshima để bảo đảm Saigō không hỗ trợ cho cuộc nổi loạn ở Saga.

Ngày 3 tháng 3, Etō lại lên tàu cá rời khỏi Kagoshima. Bấy giờ biển động, đêm đó nhóm Etō đến đảo Sakura-jima. Ngày 4, cả nhóm đến thăm Ogura Shohei ở Obi (hiện là thành phố Nichinati, tỉnh Miyazaki). Ogura tuy vừa về nước sau chuyến lưu học Mỹ quốc nhưng là một người ủng hộ chinh Hàn luận. Ogura khoản đãi Etō và bao che cho Etō ở gần đó (vì vậy mà sau này Ogura bị giam cầm 70 ngày).

Ngày 10 tháng 3, nhóm chín người Etō lên tàu đánh cá voi do Ogura thuê, đến Tosa để tránh tai mắt mật thám của chính phủ. Liên tục phải trốn chạy bằng đường bộ lẫn đường biển và gặp nhiều nguy hiểm khiến nhóm của Etō mệt mỏi cực độ. Cuối cùng Etō cũng đến được Kōchi gặp Hayashi Yūzō. Etō cầu xin Hayashi giúp đỡ nhưng chỉ nhận được thái độ lạnh nhạt. Rõ ràng Hayashi đã biết rằng quân đuổi theo đang đến gần. Không nỡ gây phiền toái cho Hayashi, đêm đó Etō rời khỏi Kōchi. Cả nhóm lang thang trong núi ba ngày ba đêm trong cái lạnh và mưa gió. Etō kể rằng từ lúc lọt lòng mẹ đến giờ, chưa lúc nào phải khổ sở như thế này.

Etō muốn đến Tokyo bằng mọi giá để tiết lộ sự tình về cuộc nổi loạn ở Saga cho những người cộng sự năm xưa. Etō còn định bụng sẽ tự sát nếu như họ cho rằng mình là có tội.²⁷ Ngày 28 tháng 3, Etō thoát khỏi vùng núi gần biên giới hai tỉnh Kōchi và Tokushima để đến một ngôi làng ven biển, định bụng tìm thuyền chở đến Tōkyō. Tuy nhiên, Etō bị người canh gác nghi ngờ, đòi cho xem giấy thông hành. Ban đầu, Etō định giả trang làm thương nhân Osaka, nhưng sau nghĩ lại, xưng mình là Yamamoto Kiyo, mật thám của Nội vụ sảnh. Etō nói mình được phái đi truy lùng hung thủ tấn công Iwakura lần trước và nhờ người canh gác gửi một phong thư cho Iwakura. Phong thư này đề ngày 27 tháng 3, kêu ca với Iwakura rằng mình đang ở Tosa nhưng không đi Tōkyō được vì kiểm soát nghiêm ngặt, xin hãy để mình lên thủ đô.²⁸

Người canh gác đã mở phong thư. Từ nội dung bức thư mà biết được tên thật của Etō, rõ ràng nhân vật đang câu thúc ở đây chính là người đang bị truy lùng. Nhưng dù gì thì đây cũng là nhân vật giữ chức tham nghị trong thời gian gần đây, không biết phải bắt giữ làm sao. Rốt cuộc, người canh gác tách riêng những người đi cùng, chỉ mời mỗi mình Etō đến nhà trưởng thôn với cớ mời đánh cờ vây. Etō bắt quân trắng, viên cảnh sát bắt quân đen. Đầu tiên viên cảnh sát đánh một quân, rồi Etō đánh một quân. Khi đánh quân thứ hai thì đột nhiên viên cảnh sát hô lớn: “Ngài Etō, ngài Etō! ” Nghe hiệu lệnh, mấy người ở phòng bên cạnh cũng xông vào, kêu: “Ngài Etō, chúng tôi bắt ngài.” Lời lẽ bọn họ khi bắt giữ Etō vừa hoạt kê, khôi hài, vừa lễ phép thái quá. Nhưng Etō cũng bị trói dây thừng như bao tội phạm khác và bản thân Etō cũng không hề kháng cự.

Cảnh sát đối xử thân thiện với Etō. Nhật trình đến Kōchi chỉ mất có ba ngày nhưng các viên cảnh sát cố tình để dây dưa đến năm ngày, có thể là chút tình kéo dài những ngày tháng cuối cùng của Etō. Từ Kōchi trở đi thì Etō và hai người đồng chí khác được quân hạm hộ tống, đến nửa đường thì đổi sang đường bộ và đến Saga ngày 4 tháng 4. Ba người bọn Etō bị giam vào khám phòng vừa được dựng gấp rút trong Thành Saga;

Phiên tòa xử tội Etō, Shima²⁹ và đồng bọn gây loạn ở Saga được mở vào ngày 8 tháng 4, và đến hôm sau thì kết thúc. Thời gian xử cực kì nhanh chóng. Tất cả đều là mệnh lệnh cửa Ōkubo. Có thể Ōkubo muốn kết thúc nhanh, xử cực hình đám phần loạn để làm gương ngăn ngừa các sĩ tộc bất bình trong cả nước nổi loạn, Nhóm Etō đã được định tội sẵn từ trước khi mở phiên tòa. Thẩm phán trưởng Kōno Togama trước kia từng là thuộc hạ của Etō. Etō đưa Kōno vào Tư pháp sảnh, giúp đỡ Kōno từ kẻ ăn không ngồi rồi leo lên đến vị trí quyền đại phát sự. Trong buổi xét xử, Kōno lớn tiếng dùng lời lẽ thô bạo khiến Etō nổi nóng: “Này Togama, mày lấy tư cách gì mà gặp tao?”³⁰ Kōno cả thẹn tiu nghỉu rồi rút lui. Nhưng phán quyết Kōno đưa ra vào ngày 13 tháng 4 cực kì tàn khốc. Trong hình pháp cũ (công bố khi Etō còn làm tư pháp khanh) và hình pháp mới đều không hề có tiền lệ về tội nổi loạn, tội gây rối. Không ai lường trước được sẽ có những tội trạng này. Vì vậy, Kōno đã tham khảo pháp luật Trung Quốc khi đưa ra phán quyết. Etō và Shima bị tước bỏ (thân phân sĩ tộc, bị bêu đầu ngoài nắng gió. Những kẻ chủ mưu khác trong Đảng Chinh Hàn và Đảng Ưu quốc cũng bị chém đầu nhưng không phải bêu đầu trước công chúng.³¹

Ngay khi phán quyết được ban ra thì Etō có hướng về phía thẩm phán trưởng, nói gì đó, nhưng lời còn chưa dứt thì Etō đã bị dẫn ra ngoài. Etō bị hành hình trong cùng ngày. Chém đầu vốn là việc của tầng lớp “phi nhân”, những người thấp kém dưới đáy xã hội, nhưng Tổng đốc chinh thảo Higashi Fushimi-no-miya nghĩ rằng để “phi nhân” chém đầu công thần như Etō và Shima là không hợp lễ nghĩa. Vì vậy, một sĩ tộc được cử ra chém đầu hai người.³² Trước lúc chết, Etō ngâm bài thơ từ thế rằng:

Masuraono

Namidawo socle ni

Shibori tsutsu

Mayou kokoro wa

Tada kimi ga tame

(Tạm dịch: Bậc tráng sĩ, cũng giấu nước mắt, đằng sau tay áo, con tim lầm lạc, cũng là vì chúa.)

Thủ cấp của Etō bị bêu rếu trong ba ngày. Năm đó Etō được 40 tuổi, vừa tròn ba tháng kể từ khi rời bỏ Tōkyō lên đường đến Saga.

Ōkubo thể hiện rõ sự thỏa mãn đối với kết quả phán xử trong nhật kí ngày 13 tháng 4: “Hôm nay mọi việc kết thúc tốt đẹp, ta thấy vô cùng an tâm.” Không hề thấy được một chút tình cảm thương tiếc nào dành cho Etō. Ōkubo viết: “Hành vi hổ thẹn của Etō thật nực cười”, có lẽ là chỉ việc Etō toan nói gì đó trước khi bị kéo ra khỏi pháp đình. Bức ảnh chụp thủ cấp của Etō bị bêu được bày bán ở Tōkyō, nhưng đến ngày 27 tháng 5 thì chính quyền Tōkyō hạ lệnh thu hồi toàn bộ ảnh này. Tuy nhiên, Ōkubo vẫn tiếp tục treo bức ảnh này ở phòng tiếp khách trong Nội vụ sảnh.³³

Thiên hoàng phản ứng ra sao trước kết quả phán quyết vụ Saga và cái chết của Etō, trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ không hề đả động đến. Có lẽ trong thời kì này, Thiên hoàng quan tâm đến tiến triển của vấn đề Đài Loan hơn là nội loạn Saga vừa bị trấn áp. Tháng 6 năm 1873 trước đó, Soejima Taneomi đã thảo luận với quan chức Trung Quốc về vấn đề trừng phạt người sinh phiên ở Đài Loan vì đã sát hại dân đảo Lưu cầu. Kể từ đó thì sự việc này dậm chân tại chỗ, không có tiến triển gì.

Tháng 1 năm 1874, Ōkubo và Ōkuma Shigenobu điều tra về vấn đề sinh phiên và lập yếu lược xử lí người sinh phiên trên đảo Đài Loan theo yêu cầu của Sanjō Sanetomi. Ōkubo và Ōkuma kết luận rằng nếu dựa theo lời thanh minh của chính phủ Trung Quốc thì vùng đất của người sinh phiên không thuộc đất nước nào, cho nên chính phủ Nhật Bản có nghĩa vụ trả đũa cho bạo hành mà thần dân của mình hứng chịu.

Ngày 6 tháng 2, các đại thần và tham nghị chấp nhận kết luận này, nhưng Kido Takayoshi không tham gia hội nghị. Đây là cách thể hiện sự phản đối của Kido đối với chuyện xuất chinh hải ngoại dưới mọi hình thức.³⁴ Tháng 3, Ōkuma, Tham nghị kiêm Ngoại vụ khanh Terashima Munenori, đặc mệnh toàn quyền công sứ đóng tại Trung Quốc là Yanagihara Sakimitsu và Đại phụ lục quân Saigō Tsugumichi tập trung tại dinh Ōkuma để thảo nghị về việc xuất binh sang Triều Tiên. Kết quả là quyết định xuất binh từ Kumamoto vào ngày 18 tháng 3. Kế hoạch này không được thi hành, nhưng ngày 3 tháng 4, Thiên hoàng triệu tập Ōkuma đến, yêu cầu báo cáo đầu đuôi mọi chuyện từ trước đến giờ. Bấy giờ, nội loạn Saga đã bị trấn áp hoàn toàn, chính phủ đang ở vị thế có thể đương đầu quân sự với Đài Loan. Năm sau, Saigō Tsugumichi được phong làm trung tướng, bổ nhiệm vào vị trí đô đốc thảo phạt phiên địa Đài Loan. Ngày 5, Ōkuma trở thành trưởng quan Cục Sự vụ phiên địa Đài Loan.

Ngày 6 tháng 4, Thiên hoàng ban sắc thư ủy nhiệm toàn quyền xử lí phiên địa Đài Loan cho Saigō Tsugumichi. sắc thư viết: “cần phải xử lí thích đáng đối với tội bạo sát người dân nước ta”. Trong một sắc khác, Thiên hoàng trình bày khái lược về mười điều đặc dụ như sau: nếu cứ bỏ mặc người sinh phiên thì sẽ trở thành mối hoạ vô cùng, “bây giờ ý Trẫm muốn thảo phạt ngoại địch là để giáo hóa phường man rợ và để làm yên lòng con dân. Khanh hãy theo ý Trẫm mà tiến hành cẩn thận, sau khi trấn định thì hãy giáo dưỡng, hướng thổ dân về chỗ văn minh, đây là việc có ích cho chính phủ ta.”

Kido vẫn nhiều lần lộ rõ ý phản đối chuyện xuất binh sang Triều Tiên. Kido chỉ ra rằng chỉ vừa mới trấn áp được nội loạn Saga, chưa được bao ngày mà tiếng kêu gọi xuất binh sang Đài Loan lại lên cao. “Có ai lại không vui khi thấy quốc uy vang dội nơi hải ngoại, bản đồ quốc gia nới rộng sang vùng khác. Tuy nhiên, nhiệm vụ của chính phủ là phải tự phân định được trong ngoài, biết rõ đầu đuôi, thấu hiểu việc trước việc sau, cái gì cần làm ngay, cái gì cần đợi. Hiện nay, 30 triệu dân chúng vẫn chưa được chính phủ bảo hộ vẹn toàn. Nhiều người chưa thoát khỏi cảnh vô tri mông muội, bần cùng và vẫn chưa có được quyền lợi. Phải thừa nhận rằng nước ta đang không thi hành những điều mà một đất nước cần phải làm”.

Kido tiếp tục chỉ ra rằng thể chế hiện tại có nhiều điểm không bằng thời phong kiến, cho nên dân chúng có lí do để nghi ngờ chính phủ mới. Kể từ cuộc Duy Tân đến nay thì không năm nào không xảy ra nội loạn. Bản thân mình cũng đã tiến ngôn nhiều lần nhưng đều bị triều nghị phớt lờ hết, còn các sĩ quan quân đội đều ngả về hướng chinh phạt bên ngoài. Ông không thể tiếp tục phục vụ một nội các có quan điểm trái ngược với bản thân được nữa, như vậy chỉ là lừa dối bản thân, dối đời mà thôi. Cho dù bản thân không bệnh tật gì đi nữa thì cũng không thể ở lại vị trí hiện tại, huống hồ nay đã mang thân bệnh thì làm sao có thể ở lại mà vẫn giữ được sự liêm chính của bản thân.

Bất chấp lời phản đối của Kido, kế hoạch xuất binh sang Đài Loan vẫn tiến triển. Saigō Tsugumichi và Ōkuma đã đến Nagasaki, binh sĩ đều đã sẵn sàng xuất chinh Đài Loan. Tuy nhiên, chính phủ Anh quốc và Mỹ quốc tỏ thái độ cứng rắn khi kháng nghị rằng Đài Loan là lãnh thổ của Trung Quốc, khiến chính phủ Nhật Bản chùn bước. Các đại thần, tham nghị quyết định rằng trước khi hành động cần phải báo với chính phủ Trung Quốc, Ōkuma được hạ lệnh trở về thủ đô, còn Tsugumichi ở lại Nagasaki để đợi lệnh sau.

Tsugumichi kiên quyết kháng nghị rằng không thể chậm trễ xuất phát được nữa. Binh sĩ giờ đang sẵn sàng xuất phát. Dù bất cứ lí do gì đi nữa mà để trì hoãn xuất binh thì sẽ làm tổn thương sĩ khí, mối hoạ đó còn to lớn hơn biến cố Saga. Nếu cố ngăn cản thì bản thân mình sẽ trả lại sắc thư ủy nhiệm toàn quyền được Thiên hoàng ban cho, trở thành tướng giặc mà đơn thương độc mã tấn công sào huyệt; của người sinh phiên để loại trừ mối lo cho quốc gia. Ōkuma cật lực thuyết phục Tsugumichi nhưng hoàn toàn vô ích. Đêm đó, Tsugumichi hạ lệnh cho các hạm đội xuất phát, chất đầy than củi và nước, Ōkuma đánh điện báo cho Chánh viện rằng sĩ khí dâng cao, khó lòng ngăn chặn.

Ngày 27 tháng 4, Tsugumichi phái lãnh sự Hạ Môn là Fukushima Kusei xuất phát trước đến Hạ Môn để mang phong thư gửi đến tổng đốc Mân Chiết là Lý Hạc Niên, bày tỏ tôn trọng tình hữu nghị giữa hai nước và truyền đạt ý hướng về chuyện xuất binh sang Đài Loan. Lá thư của Tsugumichi viết rằng, bổn quan phụng mệnh Thiên hoàng, chuẩn bị chỉ huy thân binh sang phiên địa, hạm đội của bổn quan có đi qua lãnh hải của quý quốc nhưng quyết không có ý gì khác, vì vậy, xin đừng ngăn cản hải trình. Mục đích của bổn quan là trừng phạt người phiên vì tội sát hại quốc dân Nhật Bản, ngăn ngừa không để xảy ra việc tương tự lần thứ hai. Nếu như trong phủ Đài Loan thuộc quyền thống trị của Trung Quốc mà có người phiên lẩn trốn thì xin bắt lấy mà giao hộp cho.

Rõ ràng Tsugumichi nôn nóng muốn đến Đài Loan, nhưng cần phải đợi Tōkyō cho phép. Cuối cùng, ngày 2 tháng 5, Tsugumichi không thể đợi thêm nữa, quyết tâm xuất phát. Tsugumichi đem hơn 1.000 quân phân đều lên bốn chiếc quân hạm, xuất phát đến cảng Xã Liêu của Đài Loan. Ngày 17 tháng 5, Tsugumichi cũng xuất phát theo sau. Tsugumichi rời Nagasaki muộn là để thương lượng mua thương thuyền Anh quốc và Mỹ quốc để sử dụng trong tác chiến.³⁵

Đương nhiên là chuyện này cực kì khó chịu đối với người Trung Quốc vì người Nhật đặt chân lên hòn đảo mà họ xem là lãnh thổ của mình. Trung Quốc ba lần yêu cầu Nhật Bản rút binh, rằng Đài Loan và Lưu Cầu đều thuộc Trung Quốc, Nhật phải sớm rút lui. Trung Quốc phái hai chiếc quân hạm đến cảng Xã Liêu vào ngày 22 tháng 5. Hạm trưởng hội đàm với Tsugumichi, đòi trả lời yêu cầu của Trung Quốc. Tsugumichi đáp rằng cần phải đàm phán với Công sứ Yanagihara Sakimitsu về chuyện điều đình giữa hai nước. Đối với Tsugumichi trong thời kì này thì có thể nói tác chiến thảo phạt người sinh phiên đã kết thúc. Binh sĩ đang khổ sở vì cái nóng và Tsugumichi chỉ đợi mệnh lệnh để trở về Nhật Bản trong thắng lợi.

Đúng là có thể nói rằng tác chiến thảo phạt người sinh phiên đã kết thúc, nhưng quân đội Nhật Bản không rút khỏi Đài Loan ngay. Tướng sĩ không chỉ chiến đấu với người sinh phiên dũng mãnh mà còn phải đối chọi với nhiệt bệnh và cái nóng khủng khiếp. Trong khi đó thì cuộc thương lượng với Trung Quốc về việc xử lí vấn đề Đài Loan vẫn được tiếp tục. Phía Nhật nhìn ra rằng cuộc thương lượng có thể bị cắt đứt bất cứ lúc nào. Khi đó thì Nhật Bản có nên tuyên chiến với chính phủ Trung Quốc không? Yamagata Aritomo và nhiều thiếu tướng lục quân khác đều cho rằng bấy giờ binh lực chưa đủ nên phản đối chiến tranh, nhưng hai thiếu tướng lục quận khác cho rằng không có gì phải sợ. Họ chủ trương rằng Trung Quốc cố ý dây dưa điều đình trong khi vẫn tập trung chỉnh đốn binh lực. Nhật Bản không được để Trung Quốc chiếm thời cơ. Ngày 9 tháng 7 có thông báo cho hai vị hải - lục quân khanh rằng phải lấy tinh thần hoà hảo để điều đình với Trung Quốc, nhưng nếu phía Trung Quốc khai chiến thì Nhật buộc lòng cũng phải giao chiến.

Hơn nghìn năm qua, Trung Quốc là hình mẫu văn minh để Nhật Bản học theo nên đương nhiên chiến tranh với Trung Quốc cũng mang lại nỗi bất an lớn cho Nhật Bản. Mặt khác, cũng có người luận rằng Trung Quốc (nhà Thanh) nay đã không còn là Trung Quốc như xưa nữa, Nhật cần phải làm trọn bổn phận của mình. Nghĩa vụ của chính phủ Nhật là phải thay nhà Thanh vô dụng và bàng quan để giáo hóa người sinh phiên ở Đài Loan.

Ngày 1 tháng 8, Thiên hoàng bổ nhiệm Ōkubo Toshimichi vào vị trí biện lí đại thần toàn quyền, cử Ōkubo đến Trung Quốc để thương lượng về vấn đề Đài Loan.³⁶ Cuộc thương lượng không suôn sẻ như mong đợi. Ngày 2 tháng 10, Trung Quốc từ chối thỉnh cầu của Công sứ đặc mệnh toàn quyền Yanagihara Sakimitsu xin được yết kiến hoàng đế. Trung Quốc cho rằng Nhật Bản một mặt vẫn chuẩn bị binh lực, mặt khác xin yết kiến hoàng đế thì khác nào khinh nhờn Trung Quốc thậm tệ. Ngày 10 tháng 10, Ōkubo gửi thông điệp tối hậu đến Trung Quốc, nhưng phía Trung Quốc cũng dùng kế xảo diệu để chần chừ không trả lời. Cả hai bên đều giữ nguyên chủ trương của mình.

Cuối cùng, một hiệp ước giữa Nhật và Trung Quốc cũng được lập vào ngày 31 tháng 10. Nội dung chính của hiệp ước nói rằng phía Trung Quốc thừa nhận nghĩa cử chinh phạt người phiên của Nhật Bản, đồng ý trả tiền bồi thường cho những người Nhật bị hại. Phía Trung Quốc cũng đồng ý chi trả cho người Nhật vì đã cải tạo đường sá, xây dựng nhà cửa ở Đài Loan.

Hai nước thu hồi và hủy bỏ toàn bộ công văn mang ý đối đầu. Trung Quốc sẽ siết chặt quản lí với người sinh phiên ở Đài Loan và bảo đảm an toàn hàng hải. Hiệp ước cũng quy định quân đội Nhật rút khỏi Đài Loan vào ngày 20 tháng 12.

Ōkubo từ Trung Quốc trở về, cùng các tướng sĩ chủ chốt trong lần xuất binh sang Đài Loan vào chầu yết kiến Thiên hoàng ngày 9 tháng 12. Thiên hoàng khen thưởng và ban cho tặng vật. Ngày 13, Thiên hoàng thông qua Quyền Cung nội khanh Madeno Koji Hirofusa ban thưởng cho Ōkubo 10.000 yên, nhưng Ōkubo từ chối, Ōkubo dâng thư nói rằng thương lượng thành công với Trung Quốc không phải công lao của một mình Ōkubo, mà là do “minh uy của Thiên hoàng và kế sách của triều đình”. Ngoài ra, chính phủ đã tốn một khoản phí lớn khi xuất chinh Đài Loan, trong khi vẫn chưa bắt tay tu sửa hoàng cung. Tuy nhiên, Thiên hoàng không nghe theo nên cuối cùng Ōkubo phải nhận số tiền.

Ngày 23 tháng 12, vì nhiều sự bức thiết mà Thiên hoàng hạ sắc mệnh xây dựng hoàng cung. Đây không phải là nhu cầu của bản thân Thiên hoàng. Hoàng cung tạm nhỏ hẹp, không đáp ứng được các chức năng công cộng như tổ chức các nghi thức. Năm 1874 kết thúc trong bầu không khí sáng sủa. Cuộc nổi loạn ở Saga đã bị trấn áp với mức tổn thất thấp nhất. Việc xuất binh sang Đài Loan cũng đạt được mục đích thật sự, Trung Quốc cũng thừa nhận Lưu Cầu là lãnh thổ Nhật Bản. Tuy mọi việc đều có thể nói là đạt được thành công nhưng cũng không thể nói là giải quyết được hoàn toàn các nguy cơ tiềm ẩn. Nội loạn Saga là phần mở đầu cho cuộc chiến Tây Nam nghiêm trọng hơn rất nhiều vào những năm sau, tranh chấp với Trung Quốc cũng mở đường cho chiến tranh Nhật - Thanh vào 20 năm sau.

Tháng 12 năm Minh Trị thứ 7, Iwakura tâu lên Thiên hoàng những thay đổi đã xảy ra kể từ khi hạm đội Mỹ quốc do Đề đốc Perry chỉ huy đến Nhật vào năm 1853. Iwakura nói phế phiên trí huyện, sứ tiết đoàn Iwakura sang Âu Mỹ đầu đuôi đều thành công, đất nước thoát khỏi cục diện khó khăn là nhờ quyết đoán anh minh của Bệ hạ. Tuy nhiên, vẫn có nhiều thảm sự xảy ra. Thật ra thì đến bây giờ, sau 20 năm loạn lạc, mới có thể nói trong nước có được hoà bình và tứ hải được yên ổn. Tiếp theo, Iwakura kết thúc bản tấu bằng lời cầu khẩn rằng Bệ hạ sẽ tinh cần, anh minh hơn nữa, lấy việc nuôi dưỡng quần thần làm sách lược lớn của quốc gia, khiến trên dưới đồng lòng hợp sức, khôi phục uy danh Nhật Bản. Những việc này có thành hay không đều phụ thuộc vào tài cầm cương của Bệ hạ.³⁷

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 65-66. Thiên hoàng Minh Trị đặt mức trần chi phí là năm vạn yên.↩

Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 144.↩

Tham khảo chương 21.↩

Về bức ảnh này, tham khảo Taki Kōji, Chân dung Thiên hoàng, trang 116-118. Theo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 39 thì bức ảnh Thiên hoàng và hoàng hậu do Uchida chụp từ trước được gửi tặng cho hoàng thái hậu vào ngày 9 tháng 9 năm 1872. Để đáp lễ, hoàng thái hậu cho phép Uchida chụp ảnh mình vào ngày 9 tháng 10. Ngày 17, Uchida dâng lên cả thảy 72 tấm ảnh của Thiên hoàng, hoàng hậu và hoàng thái hậu. Trong những bức ảnh này, Thiên hoàng mặc lễ phục sokutai, nōshi và có cả ảnh cưỡi ngựa (chụp trước tháng 2 năm 1873). Những bức ảnh này không được công khai, ngoại trừ hai, ba bức ngoại lệ. Tác giả (Keene) chỉ có thể dựa vào mô tả trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ.↩

Có vẻ như Thiên hoàng không ghét những bức ảnh. Ngày 9 tháng 3 năm 1873, khi Soejima Taneomi chuẩn bị xuất phát sáng Trung Quốc làm đại sứ thì ngài có ban tặng ảnh cho ông này (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 39). Ngày 20 tháng 3, ngài gửi một tấm ảnh đến Nội thân vương Chikako (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 42). Cùng bức ảnh đó (hoặc bức ảnh khác được chụp trong cùng thời kì) được gửi đến Công sứ quán Nhật Bản ở hài ngoại (Taki Kōji, Chân dung Thiên hoàng, trang 118-119).↩

Bộ quân phục của Thiên hoàng được quyết định vào ngày 3 tháng 6, sau khi tham khảo các mẫu quân phục của các vị quân chủ ngoại quốc (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 77-78).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 47. Buổi sáng ngày cắt tóc, Thiên hoàng để nữ quan bới đầu, đánh phấn trắng lên mặt rồi đến Ngự học vấn sở. Đầu tiên, Thị tòng Arichi Shina-no-jō cắt tóc, sau đó Thị tòng Yoneda Torao vào thay, chỉnh tóc cho Thiên hoàng. Khi ngài vào hậu cung, các nữ quan kinh ngạc với đầu tóc của ngài.↩

Bức ảnh này được đăng trong Taki Kōji, Chân dung Thiên hoàng, trang 121. Taki giải thích ở trang 118 rằng bức ảnh được chụp trong thời kì này có hai loại là ảnh toàn thân và ảnh bán thân. Ảnh toàn thân có cỡ đại và cỡ trung. Công tước Genoa đang lưu tại Nhật bấy giờ được tặng bức ảnh toàn thân cỡ đại, về sau bức ảnh này được phục chế và gửi đến các tỉnh. Bức ảnh bán thân chưa được công khai.↩

Còn được gọi là “chính phủ giữ nhà” vì phần lớn những nhân vật trụ cột đều đang ở hải ngoại với đoàn sứ tiết Iwakura.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 73-74. Thời cổ, người Nhật không ăn thịt trâu, bò.↩

Cùng tư liệu trên, trang 87. Một cuộc nổi loạn có vũ trang khác xảy ra ở tỉnh Myōdō (nay là tỉnh Tokushima) vào cuối tháng 6, có cùng tính cách, tức phát sinh từ hiểu nhầm với từ “huyết thuế”. Những kẻ chỉ đạo bị xử cực hình, hơn 16.890 người khác bị xử tùy tội trạng nặng nhẹ.↩

Chi tiết sự kiện này được đăng trong Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, cuốn hạ, trang 94-96.↩

Kurihara, Trảm gian trạng, trang 366-367.↩

Cương lĩnh đầu tiên của Đảng Ưu quốc được đăng trong Sōnoda Hiyoshi, Etō Shimpei và cuộc nổi loạn ở Saga, trang 144. Đảng ưu quốc nhấn mạnh việc bài trừ tà giáo Cơ Đốc. Sau vụ tập kích Iwakura thì đảng này soạn một bản tuyên bố mới nhưng không thấy phản đối chinh Hàn luận.↩

Đảng thứ ba là Đảng Trung lập, cuối cùng theo quân chính phủ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 84-85 kể quá trình Etō làm thay đổi hình pháp ra sao.↩

Mōri Toshihiko, Etō Shimpei, trang 205. cả Soejima cũng được yêu cầu quay lại Saga nhưng vì áp lực từ Itagaki nên vẫn ở lại Tōkyō. Etō bỏ qua lời khuyên của Itagaki (và Ōkuma) mà rời khỏi Tōkyō.↩

Nakano Yoshio cũng có cùng thắc mắc với tác giả (Keene) về lí do quyết định của Etō (Nakano Yoshio, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 213).↩

Nakano Yoshio, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 215. Etō không nói rõ “cuộc Duy lân lần thứ hai” này là gì, nhưng có lẽ là ý đồ chinh Hàn.↩

Cùng tư liệu trên, trang 154-155.↩

Cùng tư liệu trên trang 156-157. Không chỉ hai tỉnh này, mà cả Aichi và Kumamoto cũng hứa hẹn sẽ nổi dậy.↩

Được lệnh của Etō, Nakayama Ichirō đến thăm Saigō Takamori ở Kagoshima. Nakayama báo cáo với Etō rằng nếu như Saga nổi dậy thì đảng của Saigō cũng sẽ hưởng ứng. Đương thời, Saigō được cho là không có khả năng hưởng ứng Etō (Nakano, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 216).↩

Nakano, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 194-195 có tóm tắt phát ngôn của Etō lúc này rằng nếu không giải tán toàn quân thì chính phủ sẽ dùng quân luật để giết hết cấp thủ lĩnh trở lên, vì vậy cần phải giải trừ vũ trang, lẩn trốn ở các địa phương để chờ thời kì nổi dậy lần nữa. Thời kì nổi dậy đó nhất định sẽ đến.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 221-224. Mô tả chi tiết về trận đánh trong Nakano, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 163-190.↩

Mô tả nhân tướng của Etō trong Nakano, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 200.↩

Kido nhận xét một cách mỉa mai rằng “những gì ta đang đề xuống hôm nay thì Etō đã đề xướng từ hôm qua rồi”. Có vẻ như Kido đánh đồng chinh Hàn luận của Etō với việc xuất binh sang Đài Loan đang dần được thực hiện (Nakano, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 205).↩

Đây là lời Etō nói với nô bộc theo cùng mình. Etō không nỡ dẫn theo nô bộc không liên quan gì nên thuyết phục người nô bộc trở về nhà.↩

Nguyên văn lá thư được đăng trong Nakano, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 210. Thư đề gửi Iwakura nhưng nội dung còn đề gửi cả Sanjō, Kido, Ōkubo, Ōkuma, Ōki. Tên người gửi đề chữ “Thanh”, tên Etō sử dụng khi làm mật thám, nhưng nội dung bên trong ghi tên thật.↩

Shima bị bắt vào ngày 7 tháng 3 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 3).↩

Nakano, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 219. Lời của Etō không thống nhất ở các tư liệu.↩

Cùng tư liệu trên, trang 220-221.↩

Giống với việc khi một tội phạm quý tộc ở Anh quốc bị xử treo cổ thì dây treo cổ là dây lụa.↩

Sagi Ryūzō, Shihōkyō Etō Shimpei, trang 42; Nakano, Loạn Saga và Etō Shimpei, trang 218. Tờ báo Tōkyō nichinichi shimbun chỉ trích việc bán bức ảnh thủ cấp của Etō và Shima ở Kyūshū. Nakano viết dù không muốn nghĩ rằng Ōkubo đứng đằng sau việc này nhưng quả là có tin đồn như vậy.↩

Kido viết nhật kí đề ngày 2 tháng 4 năm 1874 rằng: “Hôm nay là ngày đóng dấu kí tên về việc xuất binh sang Đài Loan. Tôi từ chối đóng dấu với hai đại thần Iwakura và Sanjō. Lí do là vì như năm ngoái tôi có trả lời rằng xét hiện trạng trong nước hiện nay, dân chúng đang nghèo khó. Đầu tiên cần phải củng cố nội chính, nâng cao mức sống của người dân rồi sau đó mới chinh phục bên ngoài vẫn chưa muộn. Tôi vẫn giữ ý kiến này đến giờ”.↩

Tàu buôn Mỹ Shafisbury được đổi tên thành Sharyō-maru, tàu buôn Anh quốc Delta được đổi thành Takasago-maru. Cả hai tên này đều liên quan đến Đài Loan. Sharyō (Xã Liêu) là cảng mà Nhật sử dụng khi viễn chinh, còn Takasago (Cao Sa) là cách người Nhật gọi dân bản địa Đài Loan (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 259).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 287.↩

Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, cuốn hạ, trang 216-217; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 368-373.↩

CHƯƠNG 26

ĐIỂN THỊ SAWARABI

Năm thứ tám trong thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị, năm 1875, khi ngài được 24 tuổi, là một trong những năm bình yên nhất. Theo Minh Trị Thiên hoàng kỉ thì mọi nghi thức đều giống như những năm trước. Ngày 2 tháng 1, Thiên hoàng đến Ngự điện Aoyama để vấn an hoàng thái hậu. Ngày 4, Thiên hoàng lâm ngự đến Chánh viện, bắt đầu chánh vụ đầu năm. Trong ngày này, Thiên hoàng lễ bái Thần Cung Ise, các đền Kamo và Đền Hikawa rồi nghe các ban ngành báo cáo. Có các báo cáo về thăng tiến của những người biên tập 77 cuốn Nhật Bản địa chí và 299 cuốn Thái Chính loại điển, báo cáo về số lượng cảnh la (quan cảnh sát) để “bảo vệ nhân dân” cũng như báo cáo về khởi đầu của dịch vụ chuyển tiền qua bưu điện. Trong năm trước đã có nhiều trường tiểu học và trung học được xây dựng và bây giờ số học sinh tiểu học lên đến 1.297.112 người, chiếm 1/24 nhân khẩu toàn quốc. Đại tạng khanh Ōkuma Shigenobu đề xuất biểu dự toán cho sáu tháng đầu năm lên thái chính đại thần. Theo dự toán này thì thu nhập trong năm sẽ vượt chi khoảng 40 triệu yên. Tóm lại, mọi việc đều có vẻ thuận lợi.

Năm 1875, Thiên hoàng Minh Trị vẫn tiếp tục sự học mỗi ngày, ngoài ra vào những ngày được ấn định trong tháng, ngài đều được Fukuba Bisei, Motoda Nagazane và thị giảng mới là Nishimura Shigeki tiến giảng.¹ Ngoài những cuốn sách ngài vẫn học từ trước đến nay như Nhật Bản ngoại sử, Trinh quán chính yếu thì ngài còn học thêm những môn mới như Dư địa chí lược. Ngoài ra, ngài còn được Motoda và Chō Hikaru luyện chữ viết.

Ngoài sự học thì sinh hoạt thường nhật của Thiên hoàng là cử hành các nghi thức (như ngày kị của các vị Thiên hoàng đời trước), tiếp kiến công sứ ngoại quốc, khen thưởng các thị thần có công lao nổi bật, xem thao luyện hải lục quân và làm thơ waka. Tựa đề bài thơ đầu tiên của ngài mở màn cho năm Minh Trị thứ 8 là Đô bỉ nghênh niên (thủ đô và vùng nông thôn đón năm mới). Không có một điểm nào khó hiểu trong bài thơ của ngài.

Miyako ni mo

Tōki sato ni mo

Atarashiki

Onaji toshi woba

Uchi mukae tsutsu

(Tạm dịch: Dù ở nơi kinh kì, hay miền quê xa xôi, người người vẫn đón, cùng một năm mới, như nhau không sai khác.)

Ngày 21 tháng 1, hoàng nữ thứ hai của Thiên hoàng chào đời. Mẹ đẻ của hoàng nữ là Quyền Điển thị Yanagihara Naruko.² Hoàng nữ chào đời trong cung điện mới được xây dựng thêm bên trong Ngự sở Aoyama. Sau khi mất hai vị hoàng tử và hoàng nữ ngay khi chào đời thì lần này mọi người đều thở phào khi thấy hoàng nữ lọt lòng khỏe mạnh. Kể từ hôm đó, từng đoàn người kéo đến hoàng cung để chúc mừng trong ba ngày. Ngày 27, Thiên hoàng đặt tên cho hoàng nữ là Shigeko.³ Vì nơi ở của hoàng nữ là Ngự điện Ume nên hoàng nữ còn được gọi là Ume-no-miya. Việc đặt tên còn được báo cáo với Thần kính, Thần điện và vong linh các vị Thiên hoàng. Yến tiệc cũng được tổ chức trong điện. Sanjō Sanetomi dâng lời chúc tụng cho hoàng nữ được trường cửu, cầu cho tử tôn hoàng thất càng thịnh vượng. Thiên hoàng ban sắc đáp cho những người tham dự rằng: “Các khanh hãy theo ý hoan hỉ của Trẫm mà tận hưởng niềm vui này.”⁴

Từ tháng, 2 năm này có bệnh đậu mùa hoành hành. Thiên hoàng và hoàng hậu xung phong tiêm chủng đậu mùa, việc này khiến quốc dân thêm lòng can đảm vì họ vẫn sợ hãi, e dè trước việc tiêm vào cơ thể loại thuốc của người ngoại quốc. Ngay cả Hoàng nữ Shigeko cũng được tiêm chủng.⁵ Ngày 20 tháng 2, Shigeko cùng mẹ đẻ Naruko, ông ngoại Yanagihara Mitsunaru và cậu Yanagihara Sakimitsu vào hoàng cung lần đầu tiên trong đời. Kể từ đó về sau, Shigeko thường xuyên được dẫn vào cung. Là một người cha, hẳn Thiên hoàng muốn gặp con gái mình mỗi ngày, nhưng nếu để hoàng nữ vừa chào đời sống trong hoàng cung thì sẽ trở thành phá vỡ tiền lệ. Bản thân Thiên hoàng Minh Trị cũng phải tuân theo tập quán này mà trải qua thời thơ ấu ở nhà ông ngoại Nakayama. Shigeko sống ở nhà ông bà ngoại cho đến khi năm tuổi cũng là điều đương nhiên.

Mẹ của hoàng nữ, Điển thị Yanagihara Naruko là người kiệt xuất nhất trong số các trắc thất của Thiên hoàng Minh Trị. Saitō Keishū, người viết cuốn Câu chuyện về các nữ quan (Jokan Mono-gatari) vào năm 1912 về các trắc thất của Thiên hoàng Minh Trị, gọi Sawarabi-no-tsubone (tên Genji của Yanagihara Naruko⁶) là “hiền phu nhân đệ nhất trong cung” và ghi rằng đây là “gương mẫu mô phạm cho các nữ quan trong hậu cung”. Naruko không chỉ sở hữu dung mạo diễm lệ mà còn là người có lí trí sâu sắc. Tính cách Naruko cực kì nghiêm khắc nhưng đồng thời cũng có đức tính nhu thuận. Saitō viết: “Mọi người trong hậu cung, thảy trên dưới đều tâm phục Điển thị Yanagihara và không một ai có thể phê phán gì về cử chỉ hành động của điển thị”.

Cũng như các quyền điển thị khác, Naruko sống một cách thầm lặng trong hoàng cung. Các hạng nữ quan, khác thì được khuyến khích vận động và thỉnh thoảng còn được theo hầu hoàng hậu khi đi xa. Tuy nhiên, quyền điển thị hiếm khi nào rời khỏi căn phòng của mình, cũng không có cơ hội tiếp xúc với ánh mặt trời nên sắc mặt xanh xao nhợt nhạt.⁷ Chức vị của quyền điển thị là khá cao trong số các nữ quan bên cạnh Thiên hoàng (cũng có mấy người sau trở thành điển thị, vị trí cao nhất của họ) nhưng quyền điển thị luôn có một bầu không khí bí ẩn vây quanh mình. Yamakawa Michiko, người có vị trí thấp hơn quyền điển thị trong cung đình, viết rằng: “Quyền điển thị, nếu nói theo ngôn ngữ thô tục là tì thiếp, vợ lẽ với công việc chủ yếu là chăm sóc Thiên hoàng. Khi ngài về hậu cung thì từng người lần lượt sẽ hầu hạ ngài”.⁸

Quyền điển thị hầu hạ bên cạnh Thiên hoàng, như khi ngài thay y phục hay khi ngài đi tắm. Nhưng vai trò quan trọng nhất của họ, theo Yamakawa Michiko đề cập, là hầu hạ ngài trên giường ngủ. Nhiệm vụ đặc thù này được công nhận chính thức. Trong số các nữ quan thì chỉ có quyền điển thị được phép trang điểm.⁹ Tuy các quyền điển thị thay phiên nhau phục vụ nơi phòng ngủ của Thiên hoàng, nhưng ngày hôm đấy đến lượt ai không phải là do Thiên hoàng quyết định mà là do nữ quan trưởng.¹⁰ Dường như Thiên hoàng Minh Trị không có hứng thú đặc biệt với một ai. Nếu có người trắc thất mà ngài không thích thì người đó sẽ bị giải trừ khỏi nhiệm vụ hầu hạ ban đêm, nhưng chuyện này cũng hiếm khi xảy ra. Cả thảy tám người con cuối cùng của Thiên hoàng Minh Trị (chào đời trong khoảng từ năm 1886 đến năm 1897) đều là con với Quyền Điển thị Sono Sachiko. Từ điều này có thể thấy Thiên hoàng sủng ái Sono Sachiko như thế nào, nhưng cũng không loại trừ khả năng Sono là người mắn đẻ.

Các quyền điển thị khác, trong đó có Ogura Fumiko mà ngài sủng ái, rốt cuộc đều không có con với ngài.¹¹

Yanagihara Naruko được đối đãi đặc biệt với tư cách là mẹ của Nội thân vương Shigeko. Nhưng khi người con thứ ba (sau này là Thiên hoàng Taishō) chào đời khó khăn, Naruko mắc chứng cuồng loạn nặng nề, không thể cứu chữa nên sau này bị loại ra khỏi nhiệm vụ hầu hạ Thiên hoàng nơi phòng ngủ.¹² Tuy nhiên, Naruko cũng thăng tiến lên đến địa vị điển thị nhị vị, sau khi qua đời thì được truy tặng tòng nhất vị. Tất cả đều là kết quả của việc hạ sinh hoàng tử mang quyền thừa kế.

Sau khi chào đời được vài tháng, Nội thân vương Shigeko mắc chứng sốt não và qua đời sau một năm rưỡi được các thị y hết sức chữa trị nhưng không có kết quả gì.¹³ Ngày chào đời của Shigeko và ngày sinh của vị hoàng tử sau đó cách nhau hai năm. Không khó để hình dung rằng Thiên hoàng mong đợi như thế nào khi hay tin một quyền điển thị mang đai sản phụ.

Trong khoảng thời gian đó thì sinh hoạt thường nhật của Thiên hoàng cũng không có gì khác trước. Ngài tiếp kiến những người đến thăm từ trong ngoài nước, hăng say luyện cưỡi ngựa và đôi khi ban sắc chiếu liên quan đến việc nước. Và ngài cũng phải đọc thư ý kiến của các quan từ đại thần trở xuống, đưa ý kiến. Chẳng hạn như vào tháng 2, Iwakura Tomomi có tâu lên mệt bản bút lục dài về tình hình đất nước. Iwakura nói: “Sự phú cường lớn mạnh của ngoại quốc thì hoàng quốc chúng ta không thể sánh kịp”. Chắc chắn đây là kiến giải của Iwakura xuất phát từ trải nghiệm của chính bản thân mình khi được phái làm sứ tiết thị sát các nước Âu Mỹ. Nhận thức về sự yếu kém của Nhật Bản trong các mặt quân sự và công nghiệp đã khiến Iwakura phản đối chủ trương phái sứ tiết sang Triều Tiên của Saigō Takamori. Tuy nhiên, trong bài tấu này, Iwakura cũng nhắc đến mối đe dọa của Nga đối với Trung Quốc. Iwakura dùng một đoạn nổi tiếng trong thư tịch cổ điển Trung Quốc: “môi hở thì răng lạnh”¹⁴ và cho rằng cần phải kết thân giao, hữu nghị hơn nữa với Trung Quốc vì đây là bức tường chắn sự xâm lược của Nga. Iwakura cho rằng Nhật Bản và Trung Quốc ví như “hai bánh của cỗ xe, hai cánh của Con chim”. Phải nói rằng lời tiến ngôn của Iwakura là một ngoại lệ ngạc nhiên vào lúc bấy giờ. Giới quan chức Nhật Bản đương thời đều xem Trung Quốc như một kẻ thù, một đối thủ trong việc kiểm soát Triều Tiên. Không, chỉ có vậy, họ còn nhìn Trung Quốc như một đất nước bảo thủ, luôn cho mình là đúng nhưng lại bất tài vô dụng, nên lờ đi chủ trương của Trung Quốc rằng Đài Loan là lãnh địa của mình.

Iwakura còn kể lại ấn tượng của mình về khả năng phán đoán của Thiên hoàng. Iwakura nói nếu Thiên hoàng ban phát ân huệ trí tuệ, giàu lòng nhân từ thì không việc gì là không thể thực hiện được. Khi Thiên hoàng quyết định mọi sự, bách quan phụng sự lòng nhân từ của Thiên hoàng, đất nước đoàn kết thành một khối thống nhất thì Nhật Bản có thể đối đầu ngang hàng với ngoại quốc, uy quang của triều đình soi sáng vạn đời mà không bị lung lay, đất nước sẽ nhảy vọt lên hàng đầu của thế giới. Đây không phải là những lời tâng bốc suông. Có lẽ từ kinh nghiệm sứ tiết hải ngoại của mình mà Iwakura nghĩ rằng Thiên hoàng cần phải là người nắm toàn quyền của đất nước (hay ít ra là về nguyên tắc). Ngược lại, những nhân vật như Ōkubo, Kido, Itō đều nghĩ rằng cần phải dần dần từng bước tiến đến quốc gia dân chủ Tuy nhiên, mô hình mà Iwakura vẽ ra trong đầu không phải là kiểu độc tài của Âu châu mà theo khái niệm của Nhật Bản cổ đại. Đối vội Iwakura thì Thiên hoàng, hậu duệ của các vị thần, không gặp phải những phản đối chính trị từ quần thần bên dưới, sẽ có thể yên ổn cai trị quần thần và truyền đạt sự thông tuệ của mình cho họ.¹⁵

Cũng có thể Iwakura đi đến suy nghĩ cần một Thiên hoàng có quyền hành tuyệt đối là xuất phát từ chỗ thấy được mấy vị trọng thần thể hiện ý chống đối chính phủ đương thời. Shimazu Hisamitsu tuy là tả đại thần nhưng lại lấy lí do mang bệnh nên không vào triều suốt một thời gian dài, luôn phản đối mọi sự cách tân của chính phủ. Hisamitsu đặc biệt tức giận trước việc phần lớn các quan chức chính phủ đều mặc Âu phục. Còn Đại tướng lục quân Saigō Takamori thì rút về Kagoshima, không trở lại Tōkyō để gây áp lực ngầm lên chính phủ.¹⁶

Ngày 14 tháng 4, Thiên hoàng đến Chánh viện, phát biểu trước các quan đại thần, tham nghị cùng trưởng quan các ngành về việc thiết lập Nguyên lão viện và Đại thẩm viện. Đồng thời, ngài cũng phát biểu về việc thiết lập các cơ quan lập pháp ở địa phương. Những hành động này nhằm mục đích chuẩn bị để hướng đến việc thành lập chính thể lập hiến. Chiếu thư viết:

Từ khi bắt đầu thời trị vì, Trẫm cùng quần thần đã thề Ngũ cá điều ngự thệ vắn trước thần linh, lấy đây làm phương châm của đất nước, tìm cách bảo vệ vạn dân. May mắn thay, nhờ đức vong linh của tổ tiên và nỗ lực của quần thần mà giờ đây được thảnh thơi đôi chút. Tuy nhiên, thành quả này chưa phải là vững chắc, vẫn còn nhiều vấn đề trong nội chính. Nay Trẫm mở rộng ý trong ngự thệ văn, thiết lập Nguyên lão viện để khuếch trương các gốc của lặp pháp, đặt Đại thẩm viện để củng cố quyền tư pháp. Ngoài ra còn triệu tập quan lại địa phương để nghe dân tình, cùng bàn chuyện công ích, cùng dân chúng tiến dần đến gây dựng chính thể lập hiến.¹⁷

Tháng 4, Iwakura dâng lên một bức thư ý kiến dài. Trong đó, Iwakura trình bày: “Con người sống ở các nước, dù phong tục, ngôn ngữ khác nhau nhưng tất cả đều là con người bình đẳng”. Có thể người đọc hiện đại nghĩ rằng đây là cái lí rõ ràng, nhưng đây là phần mào đầu cần thiết để triển khai luận điểm như sau, khi Iwakura phân tích nhiều thay đổi xảy ra trong quan hệ giữa Nhật Bản và ngoại quốc.

“Từ khi Tokugawa Ieyasu hoàn thành bá nghiệp thì thi hành chính sách tỏa quốc, cắt đứt ngoại giao, chỉ cho phép một ít người Trung Quốc và người Hà Lan giao dịch ở Nagasaki. Tuy nhiên, với tình thế bây giờ thì điều này là không thể. Bây giờ, Nhật Bản không thể làm ngơ trước những gì Tây phương đạt được. Tại các nước liệt cường Âu Mỹ thì nhiều “ngành công nghệ, nhiều phương pháp phú dân cường binh” được mở ra, trên cạn thì có xe hơi chạy, dưới biển thì có tàu hơi nước. Điện tín có thể chạy vạn dặm trong nháy mắt, vạn dặm ngày xưa giờ chỉ như trước bậc thềm, Đông và Tây như người hàng xóm của nhau”. Iwakura cho rằng khoảng cách vạn dặm giờ đây chỉ như trong vườn, Đông dương và Tây dương là những người láng giềng của nhau. Khác với những người cuồng nhiệt theo chủ nghĩa nhương di mười năm trước, Iwakura thừa nhận tính ưu thế của người ngoại quốc so với người Nhật và cho rằng Nhật Bản cần phải học cách sống chung với họ.

Hiệp ước Nhật - Nga cũng được kí kết bất chấp mối lo ngại của Iwakura về dã tâm lãnh thổ của Nga. Hiệp ước này dường như đã đặt dấu chấm hết cho tranh chấp lâu năm giữa hai nước về quyền sở hữu lãnh thổ Karafuto. Hiệp ước quy định rằng: hoàng đế Đại Nhật Bản quốc nhượng bộ quyền lợi trên toàn đảo Karafuto cho hoàng đế Nga. Ngược lại, hoàng đế Nga nhượng bộ cho Nhật Bản 18 đảo trong quần đảo Chishima.¹⁸ Không lâu sau đó thì có phán quyết của hoàng đế Nga đứng ra phân xử vụ tàu Maria Luz của Peru. Phán quyết mang thiện cảm với Nhật Bản, giúp xoa dịu ngay cả những người Nhật từng tin rằng Nga chính là kẻ thù lớn nhất của Nhật Bản.¹⁹ Dường như hai nước đã thấy được điềm báo tốt lành trong quan hệ song phương. Thiên hoàng Minh Trị cũng bày tỏ ý cảm tạ đối với hoàng đế Nga.

Có được quần, đảo Chishima trong tay, mối quan tâm của chính phủ giờ đây tập trung vào phương bắc. Tháng 7 năm 1875, Sanjō, Kido và Ōkubo vào chầu để tâu ý kiến rằng Thiên hoàng nên đi thăm Hokkaidō.

Mục đích của chuyến đi là để Thiên hoàng quen thuộc với địa thế, thị sát dân tình và để dân chúng nơi xa xôi biết đến sự tồn tại của ngài. Sanjō cho rằng nếu phụng liễn của Thiên hoàng đến Hokkaidō thì dân chúng toàn quốc sẽ biết đến hòn đảo này. Diện tích to lớn và tiềm năng phát triển của hòn đảo sẽ làm cho những tranh chấp nhỏ nhặt về các vấn đề khác rơi vào quên lãng, làm tăng uy quyền của triều đình và khai sáng cho những người ngu muội.

Trong thời kì này, chính phủ cũng bắt đầu quan tâm đến Okinawa ở vị trí tận cùng phía nam, đối ngược với Hokkaidō. Chính phủ bắt đầu gây áp lực yêu cầu vương quốc Lưu cầu theo phong tục tập quán của Nhật Bản. Sứ tiết được phái đến Thành Thủ Lý vào tháng 7, mang theo mệnh lệnh thư yêu cầu Phiên vương Thượng Thái phải cắt đứt quan hệ chủ tớ với Trung Quốc. Từ đó về sau, chính phủ Lưu cầu không còn triều cống cho Trung Quốc, hủy việc gửi sứ giả chúc mừng hoàng đế nhà Thanh đăng quang và khi có vua Lưu cầu mới lên kế vị thì không còn nhận sắc phong từ chính phủ Trung Quốc nữa. Ngoài ra, Lưu cầu còn sử dụng niên hiệu Minh Trị, nhưng dân đảo này vẫn không cắt hẳn mối quan hệ về mặt lịch sử với Trung Quốc.

Tàn dư của tinh thần nhương di ở Nhật vẫn còn tiếp diễn dưới hình thức phản đối các mặt hàng nhập khẩu từ ngoại quốc. Hàng hóa ngoại quốc gây mất cân bằng mậu dịch và khiến đồng tiền chảy ra hải ngoại. Tả đại thần Shimazu Hisamitsu là đại biểu của phe đề xướng vận động bài trừ ngoại quốc, còn ông ngoại của Thiên hoàng là Nakayama Tadayasu cũng phụ hoạ theo phe này. Thiên hoàng cũng lắng nghe những lời bất bình, bất mãn của họ và hứa sẽ suy nghĩ về ý kiến của họ. Nhưng dù có thua lỗ trong mậu dịch, dù Âu phục được mặc trong cung đình hay việc áp dụng Dương lịch thì ngày càng có ít triều thần để tâm lắng nghe những lời phản đối liên tục của Hisamitsu.²⁰ Nếu cấm nhập khẩu các mặt hàng ngoại quốc thì việc nảy sinh rạn nứt trong quan hệ với liệt cường Tây phương là điều hiển nhiên như ban ngày.

Ōkubo cũng thấy lo lắng về thâm hụt mậu dịch của Nhật Bản. Ōkubo bắt đầu hành động tích cực để cất giảm thâm hụt mậu dịch. Hai năm trước, Ōkubo đã thuê những người chăn cừu từ Mỹ để đưa ngành chăn nuôi cừu vào Nhật Bản, xây dựng cơ sở chế biến lông cừu. Ōkubo mong muốn qua việc này mà giảm được nhập khẩu lông cừu, cải tạo phát triển những vùng đất hoang thành đất có ích. Người học cách chăn nuôi cừu được tuyển từ khắp nơi trên đất nước. Đến tháng 9 thì Ōkubo tự thân đến quận Inban ở Shimōsa để kiểm tra đồng cỏ ở đây, quyết định mở trại chăn nuôi cừu. Nhưng đáng tiếc là kế hoạch của Ōkubo đã không cải thiện được tình hình mất cân bằng mậu dịch.

Sự kiện kịch tính nhất năm 1875 xảy ra ở đảo Giang Hoa thuộc Triều Tiên. Theo sử liệu phía Nhật²¹ thì quân hạm Nhật Bản Un-yō sau khi kết thúc nhiệm vụ khảo sát eo biển Tsushima, trên đường tiến đến Trung Quốc thì có đi qua bờ biển phía tây của Triều Tiên. Bấy giờ trên hạm thiếu nước ngọt nên hạm Un-yō thả neo ngoài khơi đảo Giang Hoa, hạm trưởng lên một con thuyền nhỏ tìm cách lên bờ để tìm nước ngọt. Khi con thuyền nhỏ băng qua trước pháo đài trên đảo Giang Hoa thì đột nhiên có súng trường bắn loạn xạ, tiếp theo sau là pháo đài cũng nổ lửa. Biết gặp phải chuyện nguy cấp nên hạm Un-yō cũng phát pháo nghênh chiến, hạm trưởng định đổ bộ lên bờ để tra hỏi cho ra lẽ. Tuy nhiên, vì bãi cạn nên thuyền không đáp vào được, quân số cũng ít, nếu tiếp tục chiến đấu thì sẽ bất lợi nên hạm trưởng quyết định bỏ chiến trường để quay về hạm. Rạng sáng ngày hôm sau, phía Nhật Bản bắt đầu tấn công và sau ít giờ giao tranh kịch liệt, phía Nhật phá hủy được pháo đài và chiếm đảo Vĩnh Tông ở phía nam. Phía Nhật có một người chết, còn phía Triều Tiên có 35 người chết và 16 người bị bắt. Quân hạm Un-yō trở về cảng Nagasaki vào ngày 28 tháng 9.²²

Sự kiện này chỉ là xung đột nhỏ giữa hai bên với số lượng chỉ vài mươi người, nhưng chính phủ Nhật Bản đã cố ý nghiêm trọng hóa vấn đề. Phía Nhật định dùng sự kiện này làm cái cớ để ép Triều Tiên phải nhượng bộ. Tin báo giao chiến ở đảo Giang Hoa đến tai chính phủ vào ngày 29, trùng với ngày Thiên hoàng lâm ngự đến cuộc họp của Chánh viện nên ngài cho mở hội nghị nội các về vấn đề này. Hội nghị quyết định phái một quân hạm đến Pusan để bảo vệ người dân Nhật Bản đang sinh sống tại Triều Tiên.²³ Lo lắng về tiến triển của sự kiện, Thiên hoàng cho triệu Iwakura đến và ban sắc dụ rằng: “Nay có chuyện ở nước Triều Tiên, tuy vẫn chưa rõ đầu đuôi chi tiết nhưng đây là quốc gia đại sự, Trẫm lo lắng vô cùng. Khanh từ tháng 4 mang bệnh mà lui về ẩn cư trong nhà, nhưng nay hãy làm đúng phận sự của mình mà phò trợ Trẫm”. Hữu đại thần Iwakura Tomomi từ tháng 4 trở đi lấy lí do mang bệnh mà rút về nhà. Nay Thiên hoàng lệnh cho Iwakura hợp tác giải quyết sự kiện trong vai trò cố vấn cho nội các, Iwakura hứa rằng dù bản thân vẫn chưa khỏi hẳn bệnh nhưng nhất định sẽ nỗ lực hết mình để giải quyết việc hệ trọng của quốc gia.

Hai năm trước, Kido Takayoshi là người phản đối việc phái sứ sang Triều Tiên do Saigō đề xướng. Kido nghĩ rằng đầu tiên cần phải củng cố quốc lực, điều này quan trọng hơn là trả đũa cho sự nhục mạ danh dự của Nhật Bản. Tuy nhiên, trong thời kì này, Kido đã thay đổi suy nghĩ. Kido nói rằng sở dĩ mình phản đối chinh Hàn luận là vì lúc đó chưa rõ tội trạng để chinh phạt Triều Tiên, nhưng còn bây giờ thì rõ ràng Triều Tiên đã trở thành kẻ thù của Nhật Bản và bản thân họ cũng không lo nổi việc nội chính, nên từ những việc này mà Kido thay đổi suy nghĩ. Kido đề nghị bản thân mình làm sứ tiết đến Triều Tiên. Trong thư gửi Sanjō Sanetomi, Kido trình bày: nguy cơ mà Nhật Bản đối mặt trong những năm gần đây, chẳng hạn như vụ lộn xộn chính trị 1873 và vụ nổi loạn ở Saga vào mùa xuân năm trước, tất cả đều là do không thiết lập được mối quan hệ hữu hảo với Triều Tiên. Năm ngoái đã xuất binh thảo phạt Đài Loan vì tội sát hại dân đảo Lưu Cầu, nhưng sự kiện lần này còn nghiêm trọng hơn nhiều. Không những quốc kì Nhật Bản bị sỉ nhục mà (khác với Đài Loan) còn có người dân Nhật Bản cư trú ở Triều Tiên. Dĩ nhiên là không thể làm ngơ sự kiện này. Đầu tiên cần phải xác nhận với Trung Quốc xem họ có ý định trừng phạt Triều Tiên hay không. Nếu kết quả cho thấy Trung Quốc không có ý trừng phạt, để mặc cho Nhật xử lí sự việc thì Nhật phải hỏi rõ ý đồ thật sự của chính phủ Triều Tiên trong việc này và cần cố cách xử lí thích đáng. Nếu chính phủ Triều Tiên khăng khăng không tạ tội thì Nhật buộc lòng phải hành động. Nếu triều đình giao phó mọi việc thương lượng với Triều Tiên cho Kido thì dù bất tài, Kido cũng sẽ nỗ lực hết mình để không làm tổn hại đến uy quang của hoàng quốc.²⁴

Tranh luận nổ ra xoay quanh sự kiện đảo Giang Hoa²⁵, nhưng phía chính phủ cũng không thể hành động ngay được. Nguyên nhân là do các vấn đề trong nước, trong số đó có việc Tả đại thần Shimazu Hisamitsu dâng thư lên Thiên hoàng, chỉ đích danh Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi mà công kích. Shimazu nói, nếu không bãi nhiệm Sanjō theo lời mình thì “mối nguy hoàng quốc lâm vào cảnh làm nô lệ cho các nước Tây phương là có thể thấy rõ như nhìn vào gương”, Thiên hoàng phải nhanh chóng thống ngự vạn dân, rửa sạch “căn nguyên của thói xấu” và tự mình phải nắm lấy chính phủ.

Cáo buộc của Shimazu hết sức mù mờ. Ngày 22 tháng 10, Thiên hoàng cho triệu Shimazu đến, bác bỏ ý kiến của Shimazu: “Sanjo là công thần của quốc gia nên không thể bãi nhiệm”. Shimazu Hisamitsu đáp lại rằng nếu ý kiến của mình không được nghe theo thì bản thân đành phải từ chức. Thiên hoàng không chấp nhận thỉnh nguyện từ nhiệm của Shimazu: “Đây giờ đang có biến với Triều Tiên nên không thể thuận theo ý khanh”.²⁶

Trong thời kì này, Thiên hoàng luôn thể hiện thái độ thản nhiên, không dao động trước những lời luận chiến trái chiều nhau. Điều này cho thấy thời trẻ non kém của ngài đã chấm dứt. Dĩ nhiên là trước khi quyết định thì Thiên hoàng thảo luận với các đại thần, nhất là với Kido Takayoshi, nhưng bản thân ngài là người ra quyết định sau cùng.

Ngày 1 tháng 11, Hữu đại thần Iwakura Tomomi cùng các quan tham nghị tập trung tại dinh thự của Sanjō, quyết định cử đặc phái sứ tiết sang Triều Tiên và công sứ đặc nhiệm toàn quyền đến lưu trú tại Trung Quốc để nắm bắt thông tin chính xác. Ngày 10 tháng 11, Mori Arinori được bổ nhiệm làm công sứ đặc nhiệm toàn quyền lưu trú tại Trung Quốc. Sứ mệnh của Mori là giải thích cho chính phủ Trung Quốc về chủ trương của Nhật Bản và thông qua chính phủ Trung Quốc để xác nhận rõ vì sao phía Triều Tiên lại tấn công người Nhật vốn chỉ đi tìm nước ngọt.

Ngày 9 tháng 12, chưởng lí đại thần đặc mệnh toàn quyền sang Triều Tiên được bổ nhiệm. Kido đã ba lần đề xuất xin được làm sứ tiết nhưng đúng lúc đó thì bị xuất huyết não nên Trung tướng lục quân Kuroda Kiyotaka được chọn thay vào vị trí này. Trong chỉ thị của Sanjō ban ra cho Kuroda có nói: “Phải đòi bồi thường tương xứng nỗi ô nhục mà quốc kì nước ta đã nhận”. Tuy nhiên, Sanjō cũng nhấn mạnh rằng không phải chính phủ Nhật Bản đã kết thúc thân giao với Triều Tiên. Nếu như sự kiện đảo Giang Hoa xuất phát từ sự độc đoán của quan lại địa phương thì có thể chính phủ Triều Tiên đã không hay biết gì. Điều quan trọng là xác định xem ai là người đưa ra quyết định tấn công. Nếu như Triều Tiên vẫn muốn giữ quan hệ hữu hảo với Nhật, đáp ứng yêu cầu thúc đẩy mậu dịch từ phía Nhật, thì sứ tiết có quyền chấp nhận và đòi bồi thường cho việc tấn công hạm Un-yō. Nhưng nếu chính phủ Triều Tiên phủ nhận trách nhiệm tấn công hạm Un-yō, không có ý nối lại quan hệ cũ với Nhật Bản thì sứ tiết cũng có quyền tùy cơ ứng biến mà xử lí thích đáng.

Ngày 6 tháng 1 năm 1876, Kuroda chỉ huy hai quân hạm, ba tàu vận chuyển và ba tiểu đội hải quân, tổng cộng chừng 800 người tiến đến Triều Tiên.²⁷ Đây là giới hạn tối đa mà hải quân Nhật Bản có thể huy động được. Tiểu hạm đội có trang bị nghèo nàn, không thể so sánh được với vẻ uy nghi của hạm đội do Đề đốc Perry chỉ huy đến Nhật từ 23 năm trước với sứ mệnh tương tự. Để chuẩn bị cho trường hợp điều đình thất bại, chính phủ còn lên kế hoạch tuyệt mật để lục quân chi viện. Quân nhân và những người trong quân đội đều không được nghỉ phép hay về thăm nhà, Lục quân khanh Yamagata Aritomo cũng đến Shimonoseki để chuẩn bị cho đợt viễn chinh quân sự sắp tới.

Hạm đội Nhật Bản thả neo ngoài khơi đảo Giang Hoa, cách Seoul chừng 20 dặm (khoảng 32 km). Ngày 16, phía Nhật cho diễu binh thị uy đến tận Luyện Võ Đường của phủ Giang Hoa, hội đàm với hai đại biểu do chính phủ Triều Tiên phái tới tại đó.²⁸ Ban đầu, Kuroda nhận biết tình hình nội chính lộn xộn của Triều Tiên nên nghĩ rằng không có khả năng thống nhất ý kiến giữa hai bên. Kuroda cầu viện về Nhật, nhưng chính phủ Nhật cho rằng hành động thị uy thể hiện sức mạnh quân sự từ sớm sẽ khiến quốc dân Triều Tiên sợ hãi, gây cản trở cho việc điều đình hoà bình nên đã bác bỏ yêu cầu của Kuroda.

Cuộc hội nghị lần thứ nhất của đại biểu hai nước kéo dài bốn ngày. Cuộc điều đình được tiến hành dưới hình thức cực kì trang trọng của cả đôi bên và chủ yếu là lặp lại các luận điểm cũ. Phía Nhật chất vấn lí do tại sao Nhật Bản mong muốn tiếp tục quan hệ hữu hảo với Triều Tiên như xưa thì phía Triều Tiên lại đáp trả bằng hành động gây hấn. Còn phía Triều Tiên thì hỏi tại sao Nhật sử dụng danh hiệu Thiên hoàng ngang hàng với hoàng đế Trung Quốc, vì điều này có nghĩa rằng Triều Tiên sẽ bị đặt vào vị thế dưới hàng Nhật Bản. Sau khi phủ nhận ý đồ xâm phạm chủ quyền của Triều Tiên thì phía Nhật hỏi lí do tại sao tàu Nhật bị tấn công ở đảo Giang Hoa. Phía Triều Tiên đáp trả rằng vì thủy binh Nhật Bản mặc đồng phục theo kiểu Âu châu nên phía Triều Tiên nhầm tưởng là lính Pháp hay lính Mỹ.²⁹ Phía Triều Tiên chỉ khăng khăng rằng quan lại địa phương không nhận ra đó là tàu Nhật và không chịu tạ lỗi. Đại biểu phía Nhật lại hỏi thêm tại sao chính phủ Triều Tiên không thông báo với quan địa phương về quốc kì Nhật Bản treo trên tàu, việc này đáng phải tạ lỗi rồi. Đại biểu tiếp kiến phía Triều Tiên cho rằng mình chỉ là một sứ thần với nhiệm vụ tiếp đãi nên không có quyền hạn tạ lỗi.

Cuộc điều đình bị gián đoạn mấy lần do đại biểu Triều Tiên phải hội ý với chính phủ của họ. Nhưng đến ngày 27 tháng 2 thì hiệp ước hữu hảo cuối cùng cũng được kí kết giữa đại biểu Nhật Bản (Kuroda Kiyotaka, Inoue Kaoru) và đại biểu Triều Tiên (trưởng quan Shin Heon, phó quan Yun Ja-seung). Sau khi kí kết, phía Nhật gửi tặng quốc vương Triều Tiên là Kojong lễ vật gồm đồ tơ lụa truyền thống, một khẩu pháo xoay, một khẩu súng lục, một đồng hồ bỏ túi, một phong vũ biểu kế và một la bàn. Những món đồ này (ngoại trừ tơ lụa) giống hệt những món đồ phía Mỹ tặng cho Nhật Bản khi kí kết hiệp ước hữu hảo đầu tiên giữa Mỹ và Nhật. Bản thân hiệp ước này cũng có tầm quan trọng như hiệp ước Nhật - Mỹ, tức phía Nhật cũng yêu cầu Triều Tiên đang tỏa quốc phải “mở cửa”, tạo đường cho quan hệ ngoại giao và mậu dịch.³⁰ Sau này có một học giả Tây phương bình luận rằng:

Bấy giờ Nhật Bản cũng hành xử với Triều Tiên tương tự như những gì liệt cường Tây phương đã làm với Nhật Bản. Họ bắt Triều Tiên phải nhượng bộ về mặt hành chính và thuế quan thông qua hiệp ước, buộc Triều Tiên thừa nhận trị ngoại pháp quyền đối với người Nhật sống trong nước Triều Tiên, một điều đáng lên án và dẫm đạp lên sự công bình và chính nghĩa như khi người Âu châu đã làm tại Nhật.³¹

Khi nghe tin hiệp ước đã được kí kết, công sứ các nước đang lưu trú tại Tōkyō đều xin yết kiến Thiên hoàng để chúc mừng. Thiên hoàng mời công sứ các nước đến dùng bữa trưa tại Li cung Shiba. Các công sứ đều dâng lời chúc tụng, cầu cho quan hệ hữu hảo Nhật - Triều ngày càng phát triển, nói lời vui mừng khi thấy hiệp ước được kí kết.

Trong thời gian này, nhiều thay đổi với quy mô nhỏ xảy ra hằng ngày ở Nhật Bản. Những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người Nhật nhiều hơn là sự kiện ở Triều Tiên, chẳng hạn như từ ngày 12 tháng 3, ngày chủ nhật được chính thức ấn định là ngày nghỉ. Ban đầu, chính phủ chần chừ khi thực hiện quyết định này vì e ngại rằng sẽ bị xem là sự phục tùng đối với Cơ Đốc giáo. Tuy nhiên, ngày chủ nhật là cần thiết để Nhật Bản có thể bước ngang hàng với các nước Tây phương tiên tiến. Rốt cuộc, chính phủ cũng phạm vào một nguy cơ là có thể bị dân chúng cho là khuất phục trước các tín đồ Cơ Đốc. Tương tự, từ tháng 4, buổi chiều ngày thứ bảy trong tuần cũng được ấn định là ngày nghỉ.

Phế đao lệnh được ban hành vào ngày 28 tháng 3. Ngoại trừ quân nhân, cảnh sát khi mặc đồng phục và đại lễ phục thì mọi người dân đều bị cấm mang đao kiếm. Người nào vi phạm sẽ bị tịch thu kiếm. Trong nhiều năm qua, vấn đề này đã được thảo luận, rằng nên cho phép sĩ tộc mang kiếm theo truyền thống xưa nay hay cấm hẳn hành vi man rợ này trong một nước Nhật cận đại. Cuối cùng, vấn đề cũng được giải quyết. Đây là tin tốt đối với người Âu châu, những người cảm thấy căng thẳng khi nhìn thấy đao kiếm.

Ngày 4 tháng 4, Thiên hoàng lâm ngự đến dinh thự của Iwakura và thưởng lãm kịch nō tại đây. Kịch nō thường được diễn ở Ngự sở Kyoto và Hoàng thái hậu Eishō cũng yêu thích xem kịch nō. Nhưng kịch nō có mối quan hệ mật thiết với Mạc phủ trong suốt thời gian dài. Theo truyền thống Nho giáo thì “lễ nhạc” (lễ tiết và âm nhạc) được coi trọng trong một nền chính trị anh minh, và Mạc phủ bảo hộ kịch nō và xếp kịch nō vào hàng “nhạc”. Sau khi Mạc phủ sụp đổ thì tương lai của kịch nō lâm nguy. Trọng số các diễn viên kịch nō cũng có những người theo nhà Tokugawa rời bỏ kinh đô để đến Shizuoka. Nhưng ở Shizuoka không có sân khấu kịch nō nên phần lớn diễn viên kịch nō đều chuyển sang nghề khác. Chỉ một ít diễn viên kịch nō còn sót lại ở Tōkyō có nhiệm vụ duy trì kịch nō. Các chúa phiên cũ bấy giờ vẫn còn đóng tại kinh thành thỉnh thoảng vẫn dùng kịch nō khi tiếp đãi khách quý. Nhưng từ sau khi các chúa phiên trở về lãnh địa của mình thì diễn viên kịch nō mất đi người bảo hộ. Có một sự thật là khi Công tước Edinburgh đến thăm Nhật Bản thì kịch nō cũng được biểu diễn trong buổi chiêu đãi (lần đầu tiên kể từ thời Minh Trị) nhưng diễn viên kịch nō cũng không thể, mãi đợi các vị khách quý ngoại quốc được. Họ còn có gia đình để nuôi nấng mà không có vị khách quý nào sắp đến cả.

Hōshō Kurō có lẽ là diễn viên kịch nō nổi tiếng nhất thời bấy giờ. Năm 1870, Kurō được phép rút lui khỏi sân khấu và phân vân không biết nên trở thành thương nhân hay nông dân. Đương thời chỉ có hai sân khấu còn tiếp tục diễn kịch nō là Nōgakudō ở Kyoto duy trì phái Kongo và sân khấu còn lại do Umewaka Minoru xây dựng trong nhà của mình ở Akasaka vào năm 1872. Cả hai sân khấu đều hiếm khi diễn kịch nō.

Việc Thiên hoàng thưởng lãm kịch nō ở dinh thự của Iwakura đóng vai trò cực kì quan trọng trong việc phục hồi kịch nō. Khi đi thị sát Âu Mỹ, Iwakura có nhiều cơ hội được mời xem kịch opera. Iwakura được cho biết rằng opera là loại hình kiệt xuất nhất trong tất cả các thể loại diễn kịch ở Âu châu, và giả dụ Iwakura không hiểu được ngôn từ thì hẳn cũng thấy hứng thú với âm nhạc của nó. Trải nghiệm với opera ở hải ngoại đã làm Iwakura liên tưởng đến kịch nō ở quê nhà. Sau khi về nước, Iwakura lệnh cho hai người theo cùng trong phái đoàn lên kế hoạch hồi sinh kịch nō để làm phương tiện mua vui khi tiếp đãi khách quý ngoại quốc.

Umewaka Minoru và Hōshō Kurō cũng có mặt trong số các diễn viên kịch nō biểu diễn ở dinh thự của Iwakura. Ngoài thành viên hoàng thất còn có bốn vị chúa phiên cũ, trong đó có Tokugawa, Maeda, và các trọng thần của chính phủ như Sanjō Sanetomi, Kido Takayoshi, Ōkubo Toshimichi, Ōkuma Shigenobu, Itō Hirobumi và Yamagata Aritomo cũng có mặt xem kịch. Sau khi các tiết mục đã chuẩn bị sẵn là Kokaji, Hashi Benkei và Tsuchigumo kết thúc thì Hōshō Kurō thể theo yêu cầu của Thiên hoàng cũng diễn luôn vở Kumasaka. Lúc này có ghi chép rằng: “Thiên nhan rất đỗi vui mừng”. Đồ ăn Tây được dọn ra sau khi phần diễn kịch kết thúc. Thiên hoàng tự tay rót rượu ban cho Iwakura và các vị đại thần, tham nghị khác.

Đó là lần đầu tiên Thiên hoàng thưởng lãm kịch nō ở Tōkyō. Có vẻ như ngài yêu thích kịch nō từ trong thâm tâm. Khi lên kiệu, có khi ngài độc ngâm một đoạn trong kịch và có khi gọi các nữ quan đến, cất cao giọng dạy họ hát một khúc. Hứng thú của Thiên hoàng đối với kịch nō là yếu tố rất lớn trong việc bảo hộ kịch nō lúc bấy giờ đang trong tình trạng lay lắt như ngọn nến trước gió. Kể từ lúc này trở đi, khi Thiên hoàng đến nhà các vị đại thần, tham nghị, hoa tộc thì kịch nō thường được biểu diễn phục vụ ngài.³²

Không lâu sau đó, ngày 14 tháng 4, Thiên hoàng Minh Trị đến thăm nhà một vị cố vấn khác trong nội các. Sau khi tham qua nhà máy chế biến giấy Ōji và thưởng hoa sakura ở Asukayama, Thiên hoàng đến dinh thự của Kido Takayoshi ở làng Somei.³³ Thiên hoàng triệu Kido đến, ban sắc ngữ rằng: “Khanh, Takayoshi, kể từ khi Duy Tân đến nay đều luôn bận rộn việc nước. May mắn thay, bây giờ Nhật Bản đã có được những ngày an bình. Đây là kết quả nỗ lực của các khanh phò tá Trẫm. Nay Trẫm đến thăm, hãy cùng tận hưởng niềm vui này.”

Thiên hoàng ban cho Kido 500 yên, một bình hoa lớn bằng gốm Satsuma, một cốc bạc in hoa văn của hoàng tộc và ba thùng rượu nho. Thiên hoàng cũng tiếp kiến vợ của Kido. Sau khi tản bộ trong vườn, Thiên hoàng mở cơm hộp, dùng bữa với các đại thần theo cùng. Đây là lần đầu tiên Thiên hoàng lâm ngự đến nhà của một sĩ tộc. Dĩ nhiên là lúc này Kido rất cảm kích.³⁴

Kế hoạch đi khắp đất nước của Thiên hoàng tuy đã được lập từ mấy năm trước nhưng đành phải hoãn lại vì nhiều sự khẩn cấp phát sinh, chẳng hạn như chinh Hàn luận xoay quanh việc gửi sứ tiết sang Triều Tiên, loạn Saga, xuất binh sang Đài Loan và gần đây nhất là sự kiện ở đảo Giang Hoa. Bấy giờ, mọi nguy cơ đều đã chấm dứt thì kế hoạch lên phía bắc Nhật Bản, gồm các vùng Ōu, Hokkaidō lại được nhắc đến.

Nhìn chung, đất nước đã được hoà bình, nhưng những cuộc khởi nghĩa nông dân (như cuộc nổi dậy ở Wakayama vào thượng tuần tháng 5) là dấu hiệu của sự bất mãn còn sót lại. Tháng 5, Kido dâng lên bản thư ý kiến dài, mở đầu bằng một đoạn bạo gan rằng: “chính phủ được thành lập để bảo vệ nhân dân, nhân dân không phải là kẻ phục dịch cho chính phủ”. Đề cập đến tình trạng nước Nhật trước thời Duy Tân, Kido viết rằng qua hơn 700 năm, quyền lực nằm trong tay võ môn và dân chúng luôn nằm dưới sự cai trị của chính phủ. Nhưng Thánh Thiên tử (chỉ Thiên hoàng) đã mang tâm tư chí nhân mà phát lệnh Duy Tân, quét sạch thói xấu trong nhiều năm qua. Đây quả là hạnh phúc lớn đối với người dân.

Đến đây, có thể người đọc mong đợi rằng Kido đang hiến ngôn để xử lí mạnh mẽ hơn nữa đối với những thói xấu liên miên từ trong quá khứ vốn đã bị loại trừ từ trước đó. Nhưng kì thực là Kido đang cảnh báo rằng cải cách đang đi quá đà. Kido nói rằng khi thực hiện chính sách phế phiên trí huyện thì quan lại địa phương được tuyển từ người vùng khác đến chứ không phải người bản địa. Việc này là cách xử lí nhất thời để thay đổi lề thói cũ của địa phương đó. Còn bây giờ, những tập tục cũ đã bị quét sạch thì quan lại địa phương cần phải được chuyển đổi dần sang người bản địa, bởi vì họ quen thuộc với người dân địa phương nên sẽ làm việc nhiệt tình và biết e dè, không dám làm gì sai trái để lưu tiếng nhơ cho con cháu đời sau.

Sự thật là Kido kêu gọi duy trì một “lề thói xấu”. Ngày 19 tháng 5, sau khi viếng thăm Sanjō Sanetomi, Kido viết trong nhật kí rằng: “Chúng ta đang lóa mắt vì những thay đổi hằng ngày diễn ra ngay trước mắt. Những tập tục cũ trong mấy trăm năm đã bị vứt bỏ một cách đơn giản. Chúng ta đang lo lắng vì cố xếp những thứ vốn không khớp với nhau lại”.

Kido tỏ ra bất bình với việc cắt bỏ bổng lộc của giới sĩ tộc. Kido chủ trương rằng nếu đành phải cắt bỏ bổng lộc thì cần có đủ thời gian, mở ra đường sống mới cho sĩ tộc và nên đối xử độ lượng với họ.³⁵

Kido tán thành nhiều cải cách nhưng ghét sự vội vã và cho rằng cần phải nghĩ đến khía cạnh “con người”. Có lẽ những suy nghĩ này của Kido đều đến tai Thiên hoàng, vì Kido là người được Thiên hoàng hỏi ý kiến thường xuyên hơn những người khác. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ không đề cập đến phản ứng của Thiên hoàng (giả định là có đi nữa) dù những hoạt động hằng ngày không đáng để ghi nhớ cũng được ghi chép cẩn thận, không sót bất cứ chi tiết nào. Ngoại trừ việc giữ gìn các nghi thức, cưỡi ngựa, lâm ngự đến Nguyên lão viện, vấn an hoàng thái hậu ở Ngự điện Aoyama; vân vân, thì chiếm chủ yếu thời gian trong sinh hoạt hằng ngày của Thiên hoàng là những sự kiện liên quan trực tiếp đến tiến bộ trong việc hiện đại hóa của đất nước. Chẳng hạn như ngày 9 tháng 5, Thiên hoàng đến dự lễ khánh thành Công viên Ueno, công viên đầu tiên của Nhật Bản. Lúc này, những món ăn nhẹ mà Nội vụ sảnh dâng lên đều là tượng trưng của một thời đại mới, gồm có rượu nho trắng, rượu sâm banh, bánh bông lan và kem.

Ngày 2 tháng 6, cuối cùng Thiên hoàng cũng xuất phát lên đường đến miền đông bắc.³⁶ Đi cùng ngài là hơn 230 người gồm các quan lại, đại thần, thị tòng và ngự y. Hoàng hậu ra đến khu Senjū để đưa tiễn xe ngựa của Thiên hoàng. Đoàn người được nghênh đón tại Saitama.

Địa điểm dừng chân đầu tiên là Sōka. Đoàn đến đây vào hơn ba giờ chiều. Khi Thiên hoàng vào nơi nghỉ chân thì huyện lệnh Saitama chính thức dâng lời chúc tụng nghênh đón. Sáng hôm sau, Thiên hoàng thức dậy lúc bốn giờ và đoàn xuất phát lúc bảy giờ. Khi đến làng Gamō thì Thiên hoàng cho dừng đoàn để xem cảnh cấy lúa. Nam nhân thì mặc áo tasuki trắng, nữ nhân thì mặc tasuki đỏ, đều cùng đội nón rơm và tất cả đều là trang phục đẹp đẽ chuẩn bị cho ngày này. Tiếng hát cấy lúa vang lúc xa lúc gần. Đây là lần đầu tiên Thiên hoàng xem cảnh cấy lúa. Hứng thú trước quang cảnh cày cấy, Thiên hoàng mải xem để cả đoàn phải đợi một lúc lâu.³⁷

Buổi chiều hôm đó, đoàn người đến điểm dừng chân tiếp theo là Satte. Thiên hoàng triệu tập huyện lệnh Saitama đến, hỏi han tình hình trong vùng. Huyện lệnh Shirane Tasuke trả lời các mặt về địa thế, địa vị, tình trạng sinh hoạt của người dân và sản vật của địa phương. Huyện lệnh còn trình bày nguyên nhân khốn khó của dân chúng là từ lũ lụt của các sông Tone-gawa, Ara-kawa và sông Edo-gawa. Thiên hoàng hỏi dân chúng có bất mãn gì đối với chế độ địa tô nạp thuế hay không, huyện lệnh đáp rằng phần lớn người dân đều vui vẻ, nhưng nếu được thì nên phân chia kì nộp thuế thành nhiều lần. Trong chuyến đi, mỗi khi Thiên hoàng triệu tập vị trưởng quan địa phương thì Iwakura Tomomi và Kido Takayoshi đều theo hầu bên cạnh.

Tại mỗi nơi đoàn người đến, Thiên hoàng đều ghé thăm các trường tiểu học. Ngài dự giờ các buổi học trong lớp và còn xem học sinh luyện thể thao ngoài trời.³⁸ Những lần đến thăm các trường tiểu học không gây hứng thú đặc biệt đối với ngài, nhưng ngài luôn tỏ vẻ hài lòng về những gì được thấy. Có lẽ Thiên hoàng thích thú với hình ảnh các thần dân còn non trẻ đang cố gắng rèn luyện thân tâm từng ngày, hoặc cũng có thể ngài nghĩ rằng đến thăm trường tiểu học, thị sát các nhà máy là một trong những nhiệm vụ của bậc quân vương đứng đầu đất nước.

Chỉ khi có đối tượng ngài quan tâm hơn hẳn ở nơi đến viếng thăm thì lúc đó chuyến đi mới vượt lên trên nghĩa vụ thông thường. Chẳng hạn như khi đến thăm Đền Tōshō-gū ở Nikkō, ngài đành hết thời gian để quan sát kĩ càng về kiến trúc, tượng gỗ, bảo vật từ trong và ngoài nước. Ngài cũng vào trong linh miếu của Tokugawa Iemitsu. Thiên hoàng còn mang năm cuốn tài liệu bằng tiếng Nhật, ba cuốn bằng tiếng Hán từ Đền Tōshō-gū về nơi nghỉ chân để đọc cẩn thận. Đêm đó, Thiên hoàng lệnh cho các quan làm thơ về tám thắng cảnh núi Nikkō.³⁹

Thiên hoàng Minh Trị hoàn toàn không tỏ vẻ chần chừ, do dự khi đến thăm Đền Tōshō-gū, nơi có quan hệ mật thiết với nhà Tokugawa. Ngài còn chi tiền để bảo trì Tam Phật Đường bên trong tông miếu của họ Tokugawa. Tam Phật Đường là công trình kiến trúc được xây dựng từ năm 1648 nhưng sau được lệnh di chuyển vì lệnh cấm Thần đạo và Phật giáo kết hợp với nhau. Vì nguồn tiền thiếu thốn nên công trình không được di chuyển đi, một phần công trình bị phá hủy. Biết được điều này, Thiên hoàng luyến tiếc dáng vẻ cũ đã mất đi nên bỏ tiền của mình để di chuyển công trình. Rõ ràng là Thiên hoàng Minh Trị cảm kích trước công trình kiến trúc liên quan mật thiết đến dòng họ Tokugawa này.

Bất cứ nơi nào đoàn của Thiên hoàng đến đều được dân chúng xếp hàng hoan nghênh. Phần nhiều những người nghênh đón đều gửi gắm tâm trạng của mình vào thơ ca, với hi vọng sẽ lọt vào mắt Thiên hoàng. Những thi nhân nông dân này biết được rằng nếu theo đúng trình tự mà dâng thơ lên Thiên hoàng thì rốt cuộc sẽ bị chặn lại ở các quan địa phương, không đến được tai ngài. Vì vậy mà họ nhờ các thị thần trực tiếp dâng thơ lên Thiên hoàng, hay cố tình bỏ lại thơ ở những nơi lọt vào mắt các thị thần. Trưởng thị thần tập hợp những bài thơ này, chỉnh lí lại rồi dâng lên Thiên hoàng vào mỗi bữa ăn tối.

Tại mỗi nơi Thiên hoàng đến, ngài đều không quên thị sát sản vật địa phương, lắng nghe thơ ca từ những người nông dân. Và ngài cũng để mắt đến những bức thư hoạ cổ, những loại nông cụ cổ đại. Ngài hài lòng khi thấy đất nông mới được khai khẩn, cảm thán các nhà máy đang công nghiệp hóa. Đến Sendai, Thiên hoàng tham dự buổi triển lãm trưng bày các đồ vật trong kho của dòng họ Date. Trong số này có bức chân dung sơn dầu của Hasekura Rokuemon đang vái lạy thập tự giá và một bức công văn viết bằng tiếng Latinh trên nền giấy da cừu mà Hasekura mang từ Âu châu về.⁴⁰ Thiên hoàng còn tiếp nhận quà tặng không chỉ từ các quan địa phương mà còn từ những người thân phận thấp, chẳng hạn như chiếc lồng đom đóm do các học sinh tiểu học ở Furukawa dâng tặng. Thỉnh thoảng, khi hứng thú với sản vật của địa phương thì ngài cũng tự mua lấy, ví dụ như khi ngài mua chiếc áo thô gọi là Futo no Banten trong số y phục của nông dân.

Có lẽ điều thú vị nhất đối với Thiên hoàng nằm ở Hakodate, điểm đến cuối cùng. Đó là khi ngài ghé đến Bệnh viện Hakodate khi thị sát vùng này. Lúc đó, trong bệnh viện cổ đặt một kính hiển vi để quan sát tuần hoàn máu của ếch. Thiên hoàng dùng kính hiển vi để xem máu ếch tuần hoàn.

Đây là trải nghiệm đầu tiên của ngài qua kính hiển vi. Khi đến điểm nghỉ chân ở Hakodate, Thiên hoàng chăm chú xem các sản vật đã bày la liệt, trong số đó có cả y phục và khí cụ người Ainu sử dụng. Hôm đó cũng có hơn 50 người Ainu đến yết kiến Thiên hoàng. Đêm đó, mấy trăm chiếc đèn đỏ được thắp lên trong sân của khu nghỉ chân. Các hộ dân trong phố cũng treo đèn trước hiên nhà, các chiến hạm đang neo trong cảng cũng thắp sáng với những dây đèn nối tiếp nhau. Đường đi dọc bờ biển cũng được thắp đèn lồng, các làng ven biển đều đốt đuốc.

Ngày 17 tháng 7, Thiên hoàng đến thăm Goryōkaku, đồn ải cuối cùng của quân Mạc phủ kháng cự với quân triều đình. Ngài leo lên tường lũy, hỏi quan địa phương về chiến sự lúc bấy giờ. Khi biết có hơn 50 nam nữ người Ainu đến Hakodate để yết kiến Thiên hoàng, ngài cho gọi họ đến và ban thưởng rượu. Sau khi người Ainu thi lễ và uống cạn chén, họ bắt đầu nhảy múa cho Thiên hoàng thưởng lãm.

Ngày 18, Thiên hoàng lên thuyền từ cảng Hakodate để trở về thủ đô. Tuyến đường biển trở về Yokohama gặp lúc biển động, nhiều người say tàu. Ngoại trừ việc này thì chuyến đi lần này thu được thành công lớn. Kido Takayoshi lo rằng Thiên hoàng ít vận động nên khuyên ngài đi bộ hoặc cưỡi ngựa trên đường đi, nhưng đều vô ích. Trong suốt chuyến đi, Thiên hoàng hiếm khi rời khỏi xe ngựa và phụng liễn.⁴¹ Ngoài ra còn một mối lo lắng khác nghiêm trọng hơn. Đó là tại mỗi nơi ngài đến đều được nghe các quan địa phương nhắc đến nỗi bất bình, bất mãn của tầng lớp sĩ tộc. Nỗi uất ức chứa chất bấy lâu đã bộc phát trước khi thời khắc báo hết năm kịp đến.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 378.↩

Con gái của Yanagihara Mitsunaru, tước vị chính nhị vị (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 292). Naruko được phong làm quyền điển thị vào ngày 20 tháng 2 năm 1873. Bà này sinh cho Thiên hoàng Minh Trị ba người con, trong đó có hai người chết yểu, người còn lại sau trở thành Thiên hoàng Taishō.↩

Trước đó, vào ngày 8 tháng 1 đã có ấn định về các lễ liên quan đến việc chào đời của hoàng tử, hoàng nữ. Theo đó, tên của hoàng tử luôn kết thúc bằng “-hito” (nhân) và tên hoàng nữ được kết thúc bằng “-to” (tử). Tập tục này có từ đời Thiên hoàng Seiwa.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 389-390.↩

Cùng tư liệu trên, trang 399. Thiên hoàng và Nội thân vương Shigeko được tiêm chủng vào ngày 19 tháng 2, hoàng hậu được tiêm vào ngày 7 tháng 9. Bản thân Thiên hoàng cũng đã được bí mật tiêm phòng từ nhỏ.↩

Từ xưa, cung đình Nhật Bản có tập quán đặt tên trắc thất theo tên của các nữ nhân xuất hiện trong bộ tiểu thuyết cổ Genji Mono-gatari (và cũng là tên của từng cuốn trong bộ sách). Có lẽ tục này bắt nguồn từ các thương nhân bỏ tiền mua các du nữ, đặt tên họ theo tên nhân vật trong tiểu thuyết để khách làng chơi cảm giác như họ được ngủ với các nhân vật như Rokujo no Miyasudokoro. Thiên hoàng Minh Trị thích đặt tên nữ quan theo tên thực vật, cây cối. Thiên hoàng không phải người duy nhất gọi những cái tên này, mà giữa các nữ quan cũng gọi nhau như vậy. Yanagihara Naruko là một trong bảy quyền điển thị được hoạ sư Tsukioka Yoshitoshi vẽ tranh ukiyo-e, xuất bản năm 1868. Bức vẽ của Naruko khiến Cung nội sảnh tức giận vì Tsukioka vẽ Naruko với dáng vẻ như một du nữ. Vì lí do này mà về sau, các hoạ sư bị cấm vẽ Thiên hoàng. Nhưng cho dù có lệnh cấm như vậy đi nữa thì thực tế, có rất nhiều trường hợp phá lệ.↩

Trong thời kì chiến tranh Nhật - Thanh, hoàng hậu dẫn theo quyền điển thị đến thăm Thiên hoàng ở đại bản doanh Hiroshima, dù có tin đồn rằng Thiên hoàng đã dẫn quyền điền thị theo mình ngay từ đầu.↩

Yamakawa Michiko, Hồi tưởng kí về sinh hoạt cấm của nữ quan, trang 196.↩

Yamakawa Michiko. Nữ quan, trang 16.↩

Katō Hitoshi, Chuyện con rơi, các vị phi của Thiên hoàng Minh Trị, trang 60. Có vẻ như Takakura Kazoko, nữ quan trưởng phục vụ Thiên hoàng Minh Trị, là nhân vật đáng sợ. Đây là người lựa chọn quyền điển thị hầu hạ Thiên hoàng hằng đêm.↩

Khi Yamakawa Michiko vào hầu Thiên hoàng vào năm 1909 thì chỉ có hai người hầu Thiên hoàng là Ogura Fumiko và Sono Sachiko. ,↩

Yamakawa, Hồi tưởng kí về sinh hoạt cấm của nữ quan, trang 196. Yamakawa dẫn lời lão bà phục vụ Yanagihara Naruko trong nhiều năm rằng Naruko phát cuồng khi sinh nở khiến nữ khán hộ lẫn thị nữ đều bỏ chạy.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 623.↩

Cùng tư liệu trên, trang 406. Lời này xuất phát từ cuốn sử cổ của Bưng Quốc là Tả truyện.↩

Ōkubo Toshiaki, Iwakura Tomomi, trang 218-219.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 427-428.↩

Cùng tư liệu trên, trang 425-426.↩

Cùng tư liệu trên, trang 4⁴⁴⁻⁴⁴5. Hiệp ước được kí ngày 7 tháng 5.↩

Phán quyết của hoàng đế Nga được công bố vào ngày 29 tháng 5. Trái với tiến triển đáng hoan nghênh này, rất nhiều người Nhật lo sợ rằng việc Nga mở rộng lãnh thổ sang Đông Á là mối đe dọa lớn nhất đối với Nhật Bản.↩

Iwakura đến thăm Hisamitsu, người chỉ câu nệ vào những tiểu tiết. Iwakura thuyết phục nhưng Hisamitsu không nghe theo (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 498). Hisamitsu nói mình có “bí sách” để chấn chỉnh thói đời, đó là học theo cách của Hoàng đế Đường Huyền Tông. Sau khi trấn áp đám mưu phản, Đường Huyền Tông đã cấm xa xỉ, lệnh đốt bỏ hết mọi thứ hoa mĩ. Iwakura nghe “bí sách” này xong liền cười (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 500).↩

Về giải thích của phía Triều Tiên, xem Kan Je-on, Nhương di và khai hóa của Triều Tiên, trang 140-142, 163-171.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 496-497. Các tư liệu khác đề ngày khác. Tàu nhỏ của hạm Un-yō đổ bộ ngay trước pháo đài ở đảo Giang Hoa. Rõ ràng đây là sự khiêu khích đối với lực lượng phòng vệ phía Triều Tiên.↩

Sau đó, quân hạm Kasuga từ Nagasaki tiến thẳng đến Triều Tiên.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 505-506.↩

Về báo chí phía Nhật liên quan đến sự kiện này (rõ ràng là có gây ảnh hưởng đến dư luận), xem Kinebuchi Nobuo, Lịch sử điều đình Nhật - Hàn, trang 30-48.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 524; Nhật kí Kido Takayoshi, mục ngày 22 tháng 10 năm 1875.↩

Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 6; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 568.↩

Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 6. Ngày đàm phán lần thứ nhất trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ là ngày 11.↩

Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 6-7.↩

Bản tiếng Anh của hiệp ước này được đăng trong trang 124-125, cùng tư liệu trên. Điều thứ tư của hiệp ước quy định mậu dịch được tiến hành tại Oa quán ở Pusan và không có giới hạn chỉ cho phiên trấn Tsushima.↩

Joseph H. Longford, Tiến bộ của nước Nhật mới, trang 105.↩

Komiya Toyotaka, Âm nhạc, nghệ thuật thời Minh Trị, cuốn 9.↩

Dinh thự của Kido nằm ở gần ga Komagome hiện nay, có cột đá kỉ niệm việc Thiên hoàng đến đây.↩

Kido viết trong nhật kí rằng: “Tôi là sĩ tộc đầu tiên mà Bệ hạ đến thăm nhà. Vào chín năm trước, tôi từng được Bệ hạ triệu đến trước mặt, là người không tước vị đầu tiên được yết kiến ngài” (Mục ngày 11 tháng 4 năm 1876).↩

Nhật kí Kido Takayoshi, mục ngày 19 tháng 5 năm 1876. Ý kiến này cũng được thể hiện trong thư góp ý trình lên Thiên hoàng (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 608).↩

Mô tả chi tiết về một phần chuyến đi có trong Yoshino Sakuzō, Toàn tập văn hóa thời Minh Trị, cuốn 17, trang 327-600. Tham khảo thêm Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 614-681.↩

Kishida Ginkō, Nhật kí tuần hành miền Đông Bắc, trang 342; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 616.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 671 có ghi chép về việc đến thăm trường học ở Aomori.↩

Cùng tư liệu trên, trang 621-622; Kishida Ginkō, Nhật kí tuần hành miền Đông Bắc, trang 346-347.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 646. Bức chân dung của Hasekura giống với bức hiện được trưng bày ở Bảo tàng Mĩ thuật Sendai.↩

Sự việc ngày 11 tháng 7, khiến Kido cảm thấy an tâm, Thiên hoàng đi bộ khoảng 414 gian (chừng 80 m) (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 664).↩

CHƯƠNG 27

SĨ TỘC MIỀN TÂY BẤT BÌNH

Bước đi gấp rút đến hiện đại hóa vẫn không hề suy giảm cho đến nửa sau năm 1876. Ngày 4 tháng 9, lễ hạ thủy của quân hạm Jingei, hạm chuyên dụng của Thiên hoàng, được cử hành ở xưởng đóng tàu Yokosuka. Ngày hôm sau, tuyến đường sắt nối liền Kyōto và Kōbei được hoàn thành. Ngày 7 tháng 9, Thiên hoàng ban sắc ngữ cho Nguyên lão viện rằng hãy nghiên cứu điều tra luật pháp các nước để thảo án cho hiến pháp Nhật Bản. Ngày 9 tháng 9, tờ báo Asahi Shimbun ở Tōkyō và tờ Mainichi Shimbun ở Yokohama được mang đến cho Thiên hoàng. Kể từ đó về sau, ngoài hai tờ báo này ra thì nhiều tờ khác cũng được gửi đến cho Thiên hoàng mỗi ngày. Sự phát triển của mạng lưới giao thông, tiến triển của nền chính trị, phổ cập của tin tức kể ra ở đây đều cho thấy hình ảnh tương lai của Nhật Bản.

Thiên hoàng cũng bắt đầu giao tế thân mật với các vị nguyên thủ ngoại quốc. Chẳng hạn như ngày 1 tháng 10, Thiên hoàng gửi thư chúc mừng Tổng thống Grant nhân dịp triển lãm ở Philadelphia để kỉ niệm 100 năm ngày độc lập của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Hai ngày sau, ngài nhận được bức ảnh Cung điện Mùa đông ở Saint Petersburg và bản vẽ thiết kế từ hoàng đế Nga. Đây là do hoàng đế Nga biết được nguyện vọng muốn tham khảo để xây dựng hoàng cung của Thiên hoàng nên gửi tặng.

Tuy nhiên, không phải tất cả các bề tôi của Thiên hoàng đều vui vẻ trước những phát triển này. Phần nhiều sĩ tộc vẫn cố chấp vào tư tưởng tôn vương nhương di và cảm thấy tức giận trước những cách xử lí của chính phủ nhằm biến Nhật Bản thành quốc gia cận đại. Phần nhiều các sĩ tộc đều bực tức với việc bán đất đai của “Thần châu” cho người ngoại quốc để họ có thể sống bên ngoài khu đất dành cho người ngoại quốc. Đặc biệt, giới sĩ tộc nổi giận trước lệnh bỏ đao kiếm, lệnh cắt tóc lần lượt được ban hành từ đầu năm này. Đối với sĩ tộc thì đây là sự nhục mạ truyền thống (mà giai cấp sĩ tộc thuộc về) Nhật Bản. Cơn giận này còn bị cảnh khổ về mặt kinh tế của phần nhiều sĩ tộc đương thời nhân lên gấp bội.

Cuộc bạo loạn ở Saga nổ ra như giọt nước tràn li của cơn giận từ giới sĩ tộc, nhưng sau đó bị quân cứu viện của chính phủ từ đồn Kumamoto trấn áp. Những kẻ chỉ huy đám người “yêu nước” ở Kumamoto nghĩ rằng bây giờ binh lực của đồn đang mỏng, là cơ hội tốt để tấn công đồn. Đương thời, có bốn “đảng” ở Kumamoto. Đảng Kính thần (Keishin) nhưng được biết đến phổ biến với cái tên Thần phong liên (Shimpūren)¹ và Đảng Học hiệu (Gakkō) là hai đảng thủ cựu với chủ trương phục hồi truyền thống của sĩ tộc vốn bị chính phủ Minh Trị loại bỏ. Còn Đảng Thực học (Jitsugaku) và Đảng Dân quyền (Minken) là hai đảng cấp tiến, ủng hộ hiện đại hóa.² Cơn giận của Đảng Thần phong liền lên đến đỉnh điểm khi nghe tin đồn thất thiệt bấy giờ là Thiên hoàng chuẩn bị lên đường ra hải ngoại.³

Thủ lãnh của Đảng Thần phong liên là Ōtaguro Tomoo quyết định phất cờ khởi nghĩa vào tháng 10 vì nghĩ rằng đã nhận được chỉ thị của thần linh thông qua hình thức bói toán của Thần đạo⁴ liên tục từ trước đến giờ. Từ trước, Ōtaguro đã liên lạc với các sĩ tộc cùng chí hướng ở các tỉnh khác, tin rằng nếu Kumamoto thành công thì làn sóng sẽ lan đến các tỉnh khác và sẽ xuất hiện nhiều cuộc nổi loạn khác. Điểm chung để kết nối các sĩ tộc này với nhau chính là thái độ căm ghét đối với những thay đổi kể từ sau cuộc Minh Trị Duy Tân, nhất là những điều liên quan đến thân phận tầng lớp sĩ tộc. Trong số các sĩ tộc này thì thành viên Đảng Thần phong liên là cực đoan nhất. Thần phong liên không cảm thấy thỏa mãn khi chỉ ngăn chặn ảnh hưởng của Tây phương mà quyết xóa hết mọi dấu vết, ảnh hưởng của Tây phương khỏi cuộc đời này, dù đó là việc mặc Âu phục, áp dụng Dương lịch hay gì đi nữa. Chẳng hạn, bọn họ ghét điện nên khi bắt buộc phải đi qua dưới dây điện thì luôn che cái quạt trắng trên đầu mà băng qua thật nhanh. Hành động này là để bảo vệ họ khỏi ảnh hưởng cực kì có hại của ngoại quốc. Họ cũng thường mang muối bên mình để khi gặp tăng lữ⁵, người Nhật mặc Âu phục hay đám tang thì dùng nó để tẩy uế. Có người lại tin rằng tiền giấy là bắt chước từ Tây phương nên sẽ làm ô uế cơ thể, vì vậy mà dùng đũa kẹp lại khi nhận tiền chứ không trực tiếp dùng tay.⁶ Một trong những tín điều của họ - có thể gọi là quan niệm cứng nhắc, làm họ bị giáng một đòn chí mạng trong khi chiến đấu với quân chính phủ trong thời gian sau đó - là cự tuyệt các loại binh khí cận đại. Thần phong liên vẫn dùng đao kiếm, giáo mác xông lên đối đầu với quân đội vũ trang bằng súng bắn tỉa và đại pháo.⁷

Đêm khuya 24 tháng 10, gần 200 đảng viên Thần phong liên bí mật tập hợp, nhanh chóng chia thành các đội và quyết định địa điểm đóng của từng đội. Một đội tấn công vào đồn lũy Kumamoto, thừa lúc bất ngờ mà giết sạch quân phòng thủ rồi phóng hỏa đốt doanh trại pháo binh và bộ binh. Một đội khác tiến về Cục Điện tín để phá hoại thiết bị thông tin đáng ghét của ngoại quốc. Nhưng điều này cũng có nghĩa rằng họ đã cắt đi đường liên lạc với bên ngoài, bao gồm cả các đồng chí của mình. Một đội khác lại tấn công vào nhà của huyện lệnh Yasuoka Ryōsuke, tư lệnh quan của đồn lũy, Thiếu tướng lục quân Taneda Masaaki và Tham mưu lục quân, Trung tá Takashima Shigenori. Taneda và Takashima bị sát hại, còn Yasuoka bị thương nặng, nhà cửa bị thiêu cháy.

Phe nổi loạn giết chóc mà không phân biệt gì. Thần phong liên không có suy nghĩ bắt sống mà không sát hại đối phương, không thể hiện chút từ bi nào ngay cả với những binh sĩ bị thương nặng, không còn khả năng chống đỡ. Hơn 300 binh lính của đồn Kumamoto đều tử trận trong chiến đấu. Khác với Thần phong liên gồm các sĩ tộc hợp thành, hơn nửa binh lính của đồn đều là nông dân được trưng binh. Có lẽ sĩ tộc Thần phong liên cảm nhận niềm vui đặc biệt nào đó khi sát hại những người nông dân thân phận thấp hèn, những kẻ dám cướp thân phận quân nhân của mình một cách không xứng đáng.

Ban đầu, phe nổi loạn dường như đã nắm được thắng lợi hoàn toàn trong tay. Nhưng các tướng sĩ lục quân bừng tỉnh sau kinh ngạc và chấn động tột độ, họ triệu tập những binh lính còn lại để tấn công phe phản loạn bằng quân số và vũ khí cận đại khiến Thần phong liên vỡ trận. Phần nhiều bên giặc đều ngã xuống trước súng đạn, còn thủ lãnh Ōtaguro mang trọng thương nên ra lệnh cho đồng chí chém đầu mình. Những người đồng chí làm theo, và những kẻ sống sót cũng mổ bụng tự sát. Đến phút cuối cùng, họ vẫn giữ được truyền thống Nhật Bản. Đến rạng sáng thì những đám cháy do quân phản loạn đốt mới tắt, tiếng pháo cũng ngừng. Trận chiến đã kết thúc nhưng tình trạng hoảng loạn của thị dân vẫn chưa chấm dứt, vẫn còn người chạy tán loạn khắp bốn phương. Phải đến ngày 3 tháng 11 mới chấm dứt tình trạng khẩn cấp.

Cuộc bạo loạn của Thần phong liên đã kết thúc mà không đạt được điều gì, chỉ mang lại cái chết cho hơn 500 người, những người có thể sẽ giúp ích được cho quốc gia, cho thế giới. Bên dưới hai dãy bia đá trong Đền Sakura Yama thuộc Đền Kumamotolà nơi yên nghỉ của 123 đồng chí Thần phong liên. Trên bia mộ có khắc họ tên, năm mất của từng người. Có người bỏ mạng trong chiến đấu, cũng có người tự sát. Nhìn hai hàng bia đá, lòng người không khỏi liên tưởng đến hình ảnh người võ sĩ trước cái chết như cánh hoa sakura rơi rụng. Ngày nay, người người đứng trước những bia mộ này luôn cảm kích trước hành động dấn thân vì đại nghĩa của họ mà thường quên đi rằng cuộc tấn công của họ vô cùng tàn nhẫn, và những người trẻ tuổi này (phần lớn đều trong khoảng mười mấy đến trên hai mươi tuổi) đã chết vì những tư tưởng rồ dại. Tuy nhiên, gần 200 đồng chí Thần phong liên cũng làm sáng tỏ một sự thật rằng dù là một nhóm người nhỏ nhưng nếu quyết tử và tấn công bất ngờ thì cũng có thể phá được một tập hợp lớn, hay ít nhất cũng có thể khiến họ rơi vào tình trạng khủng hoảng. Bài học về tấn công bạo lực này đã lan rộng đến các sĩ tộc thuộc phe chống thể chế trên khắp nước Nhật. Không lâu sau, có những kẻ âm mưu nổi loạn tương tự chỉ với một số ít đồng chí.

Tin báo Thần phong liên nổi loạn đến tai triều đình vào ngày 25 tháng 10. Iwakura Tomomi và Kido Takayoshi lập tức báo cáo sự việc lên Thiên hoàng, nhưng vì đường thông tin từ Kumamoto bị cắt nên không rõ chi tiết. Đêm hôm đó, đường thông tin của đồn Kumamoto được hồi phục, đến hôm sau thì Sanjō Sanetomi và Ōkubo Toshimichi báo cáo tình hình chi tiết cho Thiên hoàng. Các quan được phái đến Kumamoto để nắm thông tin trực tiếp, Thiếu tướng lục quân Ōyama Iwao được bổ nhiệm vào vị trí trưởng quan tư lệnh đồn Kumamoto để thay cho Taneda.

Ngày 23 tháng 10, trước ngày nổ ra bạo động ở Kumamoto thì Thần phong liên có gửi sứ giả đến cựu phiên Akizuki ở tỉnh Fukuoka, truyền đạt với các đồng chí ở Akizuki rằng sắp chuyển kế hoạch trước đây sang hành động và kêu gọi họ tham gia vào quân phản loạn. Các sĩ tộc Akizuki vốn tức giận với chính phủ vì đã không nghe lời khuyên của Shimazu Hisamitsu, không ngăn chặn quá trình Tây hóa Nhật Bản. Vì vậy, họ bí mật liên lạc với Thần phong liên và các sĩ tộc bất bình ở Hagi. Tư tưởng chính trị của Can Thành đội (các sĩ tộc Akizuki tự xưng)⁸ có điểm đặc trưng dị thường. Họ chủ trương vươn ra hải ngoại nên đương nhiên việc chính phủ bác bỏ chinh Hàn luận đã khiến họ tức giận.

Sĩ tộc Akizuki, do Miyazaki Kuruma-no-suke chỉ huy, quyết định nổi dậy cùng Thần phong liên. Em trai của Miyazaki là Imamura Hachirō được chỉ định làm thủ lãnh. Ngày 26, hơn 180 sĩ tộc Akizuki đều đã chuẩn bị để cử binh.⁹ Nhưng không phải tất cả các sĩ tộc Akizuki đều ủng hộ quyết định này. Trong số đó còn có người dị nghị, đòi giải tán đội nên cuộc nổi loạn nhất thời bị đình chỉ. Tuy nhiên, sĩ khí của các đồng chí lên cao, không còn cách nào khác để khống chế cơn giận của sĩ tộc ngoại trừ hành động quân sự. Các sĩ tộc Akizuki kết thành đội, viết to chữ “báo quốc” lên cờ trắng mà tiến quân xung phong.

Đích đến của sĩ tộc Akizuki không phải Kumamoto mà là Toyotsu ở phía đông tỉnh Fukuoka. Kế hoạch của họ là thuyết phục sĩ tộc Toyotsu, cùng vượt biển để đến Hagi rồi hợp lưu với các sĩ tộc bất mãn ở đó. Tuy nhiên, sĩ tộc Toyotsu chẳng những không nghe theo đề nghị của sĩ tộc Akizuki mà còn mật báo kế hoạch với bản doanh lục quân ở Ogura. Phe phản loạn thất bại nặng nề khi bị quân chính phủ tấn công. Ngày 1 tháng 11, những người chỉ huy Can Thành đội đã quá mệt mỏi nên quyết định tự sát. Imamura cùng hơn 20 người đồng chí tiến về Akizuki, nhưng bị quân chính phủ đợi sẵn ở đó bắt được và bị xử hình.

Cuộc nổi loạn thứ ba nổ ra ở Hagi. Maebara Issei là một học sinh tài khí xán lạn của trường làng Matsushita ở Hagi, được Yoshida Shōin dạy dỗ. Sau này Maebara theo Tây học ở Nagasaki rồi cống hiến hết mình cho quân Chōshū và lục quân Minh Trị. Maebara lập được công lớn trong cuộc chiến Mậu Thìn, lên đến vị trí binh bộ đại phù. Năm 1870, Maebara xin từ chức để dưỡng bệnh nhưng thực tế là do tức giận với cách đối xử với các cựu phiên chúa mà Kido Takayoshi khuyên triều đình thực thi. Maebara cũng ôm bất mãn với kiến giải của tầng lớp đầu não trong chính phủ, nhất là đề xướng hiện đại hóa. Năm 1875, Maebara lại lên thủ đô theo thỉnh nguyện của chính phủ khi đánh giá về công việc của Maebara, nhưng chỉ một tháng sau là bỏ về quê vì không chịu nổi phương châm của chính phủ. Maebara nghĩ đến chuyện nổi loạn, kết tập sức mạnh với các thế lực phản chế độ khác, nhất là với Thần phong liên.

Biết tin Thần phong liên nổi loạn, Maebara triệu tập mười mấy người đồng chí trong ngày 26 tháng 10 và tuyên bố rằng: “Bây giờ là lúc lấy lại quốc thể, cần tấn công khẩn cấp vào Yamaguchi rồi tiến về thủ đô, quét sạch bọn quan lại gian tà trong chính phủ”. Các đồng chí đều tán thành lời kêu gọi của Maebara. Ngày 28 tháng 10, những người ủng hộ Maebara tập hợp lại để chuẩn bị cho trận chiến, số người chỉ hơn trăm nhưng vẫn quyết định đêm hôm đó sẽ tiến công. Khi nhận được tin báo có điềm bạo loạn nổ ra ở Hagi, huyện lệnh Yamaguchi gửi sứ giả đến chỗ Maebara mà thuyết phục rằng cuộc phản loạn ở Kumamoto đã bị trấn áp, Maebara cần phải giải tán đội ngũ của mình ngay. Đồng thời, huyện lệnh cũng gửi yêu cầu đến đồn lũy Hiroshima, xin xuất binh đến Yamaguchi và cũng báo cáo tình hình hiện tại lên Nội vụ sảnh Tōkyō.

Maebara nhận ra tình thế đang bất lợi nên nghĩ rằng tấn công khẩn cấp là chìa khóa thành công, nhưng huyện lệnh đã biết được kế hoạch này nên xin viện binh từ đồn lũy Hiroshima. Vì vậy bây giờ dù có tấn công Yamaguchi cũng không có ý nghĩa gì. Maebara thay đổi kế hoạch, đầu tiên là thuyết phục các sĩ tộc ở các xứ quanh vùng San-in để lôi kéo họ về với mình rồi cùng nhau tiến thẳng đến chỗ Thiên hoàng ở Tōkyō, lấy cái chết để phản đối chính sách.

Maebara và các đồng chí cướp vũ khí và những thứ khác trên đường tiến về Susa, bờ phía bắc của tỉnh Yamaguchi. Phe phản loạn còn tuyển mộ thêm đồng chí ở Susa, tổ chức thành đội ngũ và xưng là “Tuẫn quốc quân”. Maebara dự định từ Susa sẽ theo đường biển để đến Hamada ở xứ Iwami, nhưng tiểu hạm đội gồm hơn 30 thuyền đánh cá bị gió lớn cản đường, không sao tiến lên được. Maebara lại thay đổi kế hoạch, tiến về Hagi. Dọc đường, Tuẫn quốc quân giao tranh khốc liệt với quân chính phủ và giành được thắng lợi, nhưng lúc này đã mệt mỏi rã rời. Đến Hagi, Maebara biết được toàn bộ số đạn dược của mình bí mật cất giấu ở trường Meirinkan đã bị ném xuống ao hết cả. Biết không còn cơ hội chiến thắng, Maebara cùng mấy người đồng chí bí mật rời khỏi Hagi để đến Tōkyō, trình bày đầu đuôi lí do dấy binh cho chính phủ. Nhưng đến ngày 5 tháng 11 thì Maebara bị bắt. Số đồng chí Tuẫn quốc quân còn lại ở Meirinkan cầm cự đến phút cuối cùng, nhưng bị hải lục quân của chính phủ tấn công và bị tiêu diệt.

Giới sĩ tộc bất bình ở các xứ miền Tây (Fukuoka, Kurume, Saga) vốn có cùng chí hướng với phường phản loạn thì nay biết rằng không còn khả năng nổi dậy nữa nên đành vứt bỏ kế hoạch. Ngày 3 tháng 12, những kẻ lãnh đạo cuộc nổi loạn thất bại ở Kumamoto, Hagi, Akizuki bị xét xử và bị hành hình. Cuộc nổi loạn của giới sĩ tộc đã chuyển sang giai đoạn im hơi lặng tiếng. Tuy nhiên, những cuộc khởi nghĩa nông dân ở Ibaraki và Mie cho thấy rằng sự bất mãn bất bình vẫn còn bám rễ mạnh mẽ trong nước như thế nào.

Tháng 12, Kido Takayoshi, người nổi tiếng với những ý kiến thẳng thắn, không kiêng nể nhất trong chính phủ,¹⁰ có đề xuất thư ý kiến lên Thái chính đại thần Saniō Sanetomi và Hữu đại thần Iwakura Tomomi. Trong thư, Kido chỉ ra rằng những cuộc khởi nghĩa nông dân và phản loạn của sĩ tộc trong thời gian gần đây là do cách xử lí không tốt của chính phủ, nhưng trách nhiệm sau cùng lại nằm ở chỗ khác. Kido tiếp tục rằng: “nhìn lại sẽ thấy, kể từ năm 1873 thì phần nhiều những chuyện lớn của quốc gia đều xuất phát từ Satsuma. Chinh Hàn luận hay chinh Đài đều bắt nguồn từ đây, chính phủ luôn theo lời Satsuma”. Đằng sau lời nhận xét nặng nề của Kido đối với võ sĩ Satsuma có thể liên quan đến một sự thật rằng Kido vốn xuất thân từ Chōshū. Nhưng rõ ràng đó không phải là tất cả. Từ trong đáy lòng, Kido đồng tình với người nông dân. Trong một xã hội bất ổn, họ luôn phải trực diện với cảnh bần cùng và cái đói nên chỉ còn biết bày tỏ sự phẫn nộ của mình bằng cách vũ trang những mũi giáo mác bằng tre trúc.

Kido cũng thúc giục thi hành nội chính để củng cố phúc lợi cho người nông dân, đề xướng sáu hạng mục cần phải xử lí khẩn cấp. Chẳng hạn như mục đầu tiên là: “các bộ trong chính phủ phải tiết giảm kinh phí, dừng mọi công trình không cần thiết để nuôi dưỡng dân lực”, còn một mục khác thì: “không nên trói buộc người dân bằng những quy tắc, luật pháp mù mờ mà không nghĩ đến dân tình”. Cuối cùng, Kido còn bày tỏ sự bực dọc đối với phe tiệm tiến trong chính phủ luôn lấy cớ người dân chưa chuẩn bị tâm lí để trì hoãn việc thành lập nghị viện dân tuyển: “phe tiệm tiến trong chính phủ lấy lí do ý thức của người dân còn chậm để lần lữa việc thành lập nghị viện dân tuyển, nhưng mặt khác lại không thèm đếm xỉa đến ý thức của người dân đến mức hay chưa, đạt hay không đạt mà vẫn mau chóng thi hành nhiều chính sách như ý muốn của chính phủ. Đây không gọi là cấp tiến thì gọi là gì, chứ nào có phải tiệm tiến đâu”.¹¹

Ngày 1 tháng 1 năm 1877, nghi thức đón năm mới được tổ chức trong hoàng cung như truyền thống. Bấy giờ Thiên hoàng được 26 tuổi. Ngày 4, ngài phát biểu một quyết định trọng đại rằng địa tô được giảm từ 3% giá trị của đất xuống 2,5% để giảm nhẹ gánh nặng cho dân chúng. Trong ngày này, Kido viết trong nhật kí rằng: “Đây là chuyện bình sinh tôi hằng mong đợi nên nay vui mừng lắm thay. Mong rằng thánh ý được quán triệt để mang lại hạnh phúc cho nhân dân”.¹² Giảm thuế đồng nghĩa với khoản thu trong năm của chính phủ giảm nên phải cắt giảm kinh phí hành chính. Thiên hoàng ra lệnh cho các bộ phải tiết giảm chi phí trong năm.

Đằng sau quyết định của Thiên hoàng có sự hiện diện của Ōkubo Toshimichi Ngày 27 tháng 12 năm 1876, Ōkubo đề xuất thư góp ý lên Sanjō Sanetomi với đại ý rằng cứu nông dân ra khỏi khổ cảnh là nhiệm vụ cấp bách trước mắt. Chính phủ chẳng những không làm gì cho người nông dân mà còn không có thời gian để nghĩ về các vấn đề mà họ đang gặp phải. Những cuộc khởi nghĩa nông dân thường xuyên xảy ra trong thời gian gần đây là bằng chứng rõ ràng hơn hết cho thấy người nông dân đang gặp cảnh bất hạnh như thế nào. Chính phủ luôn chủ trương lấy nông nghiệp làm cái gốc của quốc gia thì nghĩa vụ của chính phủ là phải làm sao để người nông dân có được cuộc sống đàng hoàng.¹³ Lúc đó, Ōkubo cũng đề xướng giảm tiền thuế xuống còn 2% giá trị đất, cho rằng việc giảm nhẹ gánh nặng cho nông dân có liên quan mật thiết với sự phồn vinh của quốc gia. Như vậy, có thể đoán được rằng việc Thiên hoàng giảm địa tô xuống còn 2,5% là phương án thỏa hiệp với đề xuất của Ōkubo.

Ngày 4 tháng 1, có ghi chép về việc Thiên hoàng cưỡi ngựa. Đây là một phần trong nhật khóa của ngài, vốn không đáng để nhắc tới, nhưng kể từ ngày hôm đó thì Thiên hoàng bắt đầu cưỡi ngựa một cách say mê, miệt mài. Hầu như mỗi ngày ngài đều hăng say luyện tập từ hai giờ chiều cho đến khi trời tối. Không chỉ ở Tōkyō, mà sau đó nửa tháng, khi ngài đến Kyōto thì nhật khóa này cũng không thay đổi. Chẳng hạn như hôm ngày 1 tháng 7, nhiệt độ bấy giờ là 94 độ K,¹⁴ ngài cũng không quên đến trường ngựa. Sau đó, ngài bị tê phù chân nên tạm thời ngưng cưỡi ngựa, nhưng đến khi ngự y cho phép thì lại bắt đầu cưỡi ngựa trở lại từ nửa sau tháng 10 trở đi. Lí do nổi bật giải thích cho việc hăng say cưỡi ngựa của Thiên hoàng là trong thời kì này, ngài muốn tránh mặt các quan trong nội các và phản đối thời khóa biểu học hành được định sẵn.¹⁵

Ngày 24 tháng 1, Thiên hoàng xuất phát đến xứ Yamato và Kyōto. Mục đích của chuyến đi được công bố là để tham bái lăng Thiên hoàng Jimmu ở đông bắc núi Unebi và lăng Thiên hoàng Kōmei ở Nochi-no-tsuki-no-wa-no-Higashi-no-misasagi trong ngày giỗ mười năm của ngài. Ngoài ra, Thiên hoàng cũng có dự định đến viếng lăng mộ của các vị Thiên hoàng khác ở Kyōto và Nara.¹⁶ Chuyến đi được dự định bằng đường biển cả đi lẫn về giữa Tōkyō và Kōbe. Thiên hoàng nhớ lại lần đến miền Đông Bắc năm trước, trên đường từ Hakodate trở về gặp lúc biển động nên có vẻ không muốn lần này lại đi về bằng đường biển. Ngài thảo luận với Sanjō về việc muốn đi đường bộ khi trở về¹⁷ nhưng Sanjō và Kido tiến ngôn rằng đường biển nhanh hơn đường bộ, “khi cải cách việc triều chính thì dù chỉ một ngày cũng cần phải nhanh chóng”. Cuối cùng, Thiên hoàng đành phải chấp nhận theo ý kiến của các đại thần. Tuy nhiên, qua những bài thơ của Thiên hoàng trong thời kì này thì thấy nỗi lo của ngài với biển động cũng chưa mất đi. Bài thơ đầu tiên ngài ngâm vào ngày 21 tháng 1, trước ngày lên thuyền xuất phát. Hôm đó biển động nên đành phải dời sang ngày hôm sau.

Hageshikumo

Fukikuru kaze no

Oto sunari

Ao unabara ni

Nami ya tatsuramu

(Tạm dịch: Ta nghe tiếng gió, thổi mạnh từng cơn, chẳng hay ngoài kia, mặt biển xanh ngắt, sóng cao thế nào.)

Bài thơ thứ hai có lẽ là được sáng tác trên biển.

Kinō kyō

Umi fuku kaze no

Hageshi sa ni

Kogi idemu fune mo

Shibashi todometsu¹⁸

(Tạm dịch: Hôm qua hôm nay, trong cơn gió biển, thổi mạnh đáng sợ, thuyền đã chèo đi, đành phải tạm dừng.)

Buổi sáng ngày 24 tháng 1, đoàn của Thiên hoàng đến Yokohama bằng xe lửa rồi lên tàu Takao Maru. Tàu này được hai chiếc quân hạm (Kasuga và Kisei) hộ tống rời khỏi cảng Yokohama. Trong ngày này, Thiên hoàng có ngâm bài thơ rằng:

Nami kaze no

Tatsu mo itowazu

Unabara ni

Keburi wo tatete

Hashiru fune kana¹⁹

(Tạm dịch: Bất chấp biển xanh, nổi cơn sóng gió, tàu vẫn chạy băng, văng cả bọt nước.)

Qua bài thơ này có thể thấy sự tin tưởng của Thiên hoàng đối với con tàu, bất chấp thời tiết. Tuy nhiên, biển động dữ dội hơn ngài dự định. Sóng dâng cao kèm theo mưa gió dữ dội của miền Đông Bắc, con tàu lắc lư mạnh nên đành phải thả neo ở cảng Toba cho đến khi bão lặng. Bấy giờ Thiên hoàng thể hiện tâm trạng qua bài thơ rằng:

Fuku kaze ni

Arasoi tateru

Ara nami ni

Kokoro narazu mo

Kogi kaeshi keri²⁰

(Tạm dịch: Ra sức chống cự, trong cơn gió thổi, và sóng dữ dội, nên dù không muốn, đành quay thuyền về.)

Cơn bão kéo dài mấy ngày. Ngày 27, cuối cùng con tàu cũng rời khỏi cảng Toba và đến Kōbe vào ngày 28. Thiên hoàng cưỡi ngựa từ bến tàu đến điểm nghỉ chân ở bưu điện Kōbe. Dân chúng kéo đến ven đường để nghênh đón. Từ ga Kōbe, ngài đi xe lửa đến ga Kyōto, sau khi nghỉ ngơi ít lâu ở Chùa Hongan-ji, Thiên hoàng vừa đón nhận thần dân nghênh đón ven đường, vừa tiến về Ngự sở. Có lẽ lúc này Thiên hoàng nhớ lại tình cảnh những ngày thơ ấu, nhưng chỉ có bài thơ dưới đây là tư liệu duy nhất cho thấy tâm trạng của ngài.

Suminareshi

Hana no miyako ni

Hatsuyukiwo Kotoshi wa mimu to

Omou tanoshisa²¹

(Tạm dịch: Nghĩ thật vui thích, khi năm nay ngắm tuyết, đầu mùa nơi ta quen sống, ở chốn kinh đô hoa lệ.)

Thiên hoàng được hoàng hậu và hoàng thái hậu nghênh đón ở Thường ngự điện. Lúc sau thì ngài đến Tiểu Ngự sở, tiếp kiến các thành viên trong hoàng tộc.

Ngày 29, Thiên hoàng tiếp kiến hoàng tộc và các hoa tộc Kyōto tại Ngự học vấn sở. Ngày 31, ngài ban phát tặng vật cho các vị thân vương, nội thân vương và hoa tộc cấp cao. Kyōto lúc này như đang hồi sinh lại vinh hoa năm xưa trong nhất thời, dù Ngự sở đã bị bỏ mặc trong hoang phế từ sau khi Thiên hoàng dời đến phía đông.²²

Đêm 29, những người tham dự vào các nghi thức trong Ngự sở đều không rõ vì lí do gì mà một nhóm người trẻ tuổi (được ghi chép là học sinh trường tư) tấn công vào kho hỏa dược của lục quân ở làng Sōmuda thuộc tỉnh Kagoshima. Nhóm người này cướp lấy đạn dược, mở đầu cho cuộc chiến Tây Nam.

Nguyên nhân trực tiếp cho hành động của các học sinh trường tư (các sĩ tộc học ở trường tư do Saigō Takamori thành lập²³) như sau. Lục quân sảnh cảm thấy bất an trước tin báo có động thái bất ổn ở Kagoshima nên đã gửi tàu hơi nước Sekiryū Maru đến Kagoshi để chuyển hết đạn dược trong kho Kagoshima đến kho pháo binh Ōsaka. Đánh hơi được việc này nên các học sinh trường tư ra tay trước, nhanh chóng nổi loạn. Kho hỏa dược của lục quân và kho hỏa dược của xưởng đóng tàu dưới quyền kiểm soát của Hải quân sảnh bị tập kích liên tục trong khoảng một tuần. Thứ trưởng hải quân, Thiếu tá Sugano Kakubei của sở đóng tàu gửi yêu cầu đến huyện lệnh Kagoshima là Ōyama Tsunayoshi, xin cảnh sát bảo vệ. Tuy nhiên, Ōyama đã phớt lờ yêu cầu của Sugano. Ngày 3 tháng 2, Sugano phong tỏa xưởng đóng tàu, nghi ngờ rằng Ōyama thông đồng với những kẻ tập kích nên mới không có động thái gì.

Hai ngày sau, các học sinh trường tư chiếm được xưởng đóng tàu và bắt đầu chế tạo vũ khí đạn dược.

Đằng sau hành động này là nỗi bất mãn và tức giận của các sĩ tộc Kagoshima, trong đó có Saigō Takamori, khi bị bác bỏ yêu cầu gửi sứ tiết sang Triều Tiên vào phút cuối. Sau khi bỏ về Kagoshima, bọn họ quyết tâm cần phải có một nền giáo dục đặc biệt cho sĩ tộc để bảo vệ tỉnh. Đối với sĩ tộc Kagoshima thì tỉnh này như một đất nước độc lập. Tháng 6 năm 1874, Saigō Takamori mở trường học trên nền móng chuồng ngựa cũ của phiên Satsuma trước đây ở chân núi Shiro-yama trong thành phố Kagoshima. Các chi nhánh của trường cũng mọc lên khắp nơi trong phố và dần lan rộng khắp tỉnh. Rõ ràng, Saigō Takamori là người đứng sau những trường tư này. Giáo chỉ do chính tay Saigō viết cũng được treo ở các trường. Trong đó, Saigō viết: “Tôn vương, thương xót dân chúng là tôn chỉ của học vấn”.²⁴ Sĩ tộc phải thấu hiểu lẽ trời đó, đối mặt với khó khăn, hết lòng vì dân chúng và làm tròn nghĩa vụ truyền thống. Đây chính là phận sự của sĩ tộc.

Giáo dục ở các trường tư này gồm việc đọc các sách chữ Hán, nhất là binh thư, và dạy phong thái truyền thống của người võ sĩ.²⁵ Trường không dạy quốc học (Thần đạo, thơ waka,…) và tây học (khoa học kĩ thuật). Mục đích của những trường tư này là để sĩ tộc tự giác rằng mình là người giữ gìn truyền thống Nhật Bản cho dù chính phủ Tōkyō có phớt lờ tầng lớp này đi nữa. Dù các trường tư này nhấn mạnh tính quan trọng của học vấn nhưng thực tế lại rất gần với các đảng phái chính trị. Việc giáo dục cho các sĩ tộc trong trường chủ yếu là các hoạt động thực tiễn chứ không quan tâm đến học vấn đơn thuần.

Trong số các sĩ tộc Kagoshima, nhất là những người xuất thân từ bên ngoài thành phố, có nhiều người chần chừ không muốn tham gia vào những trường tư này. Nhưng vì bầu không khí chung quanh thúc ép nên buộc lòng phải thể hiện sự đoàn kết của sĩ tộc với nhau. Trường tư cũng được huyện lệnh ngầm hỗ trợ. Huyện lệnh bổ nhiệm học sinh của trường vào các cấp quan hay vị trí đứng đầu các khu vực.

Tháng 12 năm 1876, chính phủ gửi phái đoàn²⁶ gồm Thiếu cảnh bộ Nakahara Naoo thuộc Cục Cảnh thị đến Kagoshima để điều tra thực hư về hoạt động phá hoại của học sinh trường tư. Không lâu sau khi đến Kagoshima, Nakahara và 20 người khác bị học sinh trường tư bắt giữ, bị cáo buộc là mật thám của chính phủ. Nakahara bị tra khảo và còn bị nghi ngờ một tội ghê gớm hơn: sứ mệnh của nhóm Nakahara là ám sát Saigō Takamori. Nakahara bị ép kí tên nhận tội vào bản tường trình.²⁷ Sau này, Nakahara phủ nhận nội dung của bản tường trình này, nhưng bấy giờ người Kagoshima tin vào tin đồn đang lan rộng khắp là chính phủ Tōkyō phái người đến để lấy mạng Saigō.²⁸ Ngay cả Saigō lúc bấy giờ cũng tin là như vậy. Việc phát giác âm mưu này đã cho những kẻ liên quan với trường tư một lí do chính đáng để hành động, tức tạo phản để bảo vệ Saigō.

Mặc dù Thiên hoàng vẫn luôn được báo cáo tin tức về động tĩnh của Kagoshima nhưng vẫn không có ý quay về Tōkyō. Ngài cũng không thể hiện ý muốn chỉ huy một đạo quân đi trấn áp âm mưu phản loạn gây tổn hại đến uy quang của ngài. Thay vào đó, Thiên hoàng đến thăm các trường học ở Kyōto, thị sát các nhà máy, đến thăm một nông trại chăn nuôi. Ngài còn tham bái nhiều đền thờ, xem diễn kịch nō ở Điện Katsura của bá mẫu, Nội thân vương Sumiko cùng hoàng hậu và hoàng thái hậu.²⁹ Ngay cả khi tình hình Kagoshima xấu đi nhanh chóng thì ngài cũng không dừng những hoạt động an bình này (và tham bái lăng các vị Thiên hoàng đời trước).

Ngày 6 tháng 2, tin báo tình hình khẩn cấp ở Kagoshima lần lượt đến Kyōto, gây kinh ngạc và hoang mang. Nội dung của tin báo hoàn toàn khác với báo cáo thị sát của Nội vụ thiếu phù Hayashi Tomoyuki. Sau khi kết thúc nhiệm vụ thị sát Kagoshima vào đầu tháng 1, Hayashi trên đường về Tōkyō thì có ghé đến Kyōto vào ngày 2 và 3 tháng 2 và báo cáo với Sanjō, Kido rằng không có bất thường.³⁰ Vì vậy, Hayashi xin quay lại Kagoshima lần nữa để nắm bắt tình hình đã đổi thay lúc này. Sanjō Sanetomi, Kido Takayoshi và Itō Hirobumi họp bàn rồi quyết định cử Hayashi đến Kagoshima, lệnh cho Hải quân đại phù Kawamura Sumiyoshi đi cùng. Điều Sanjō và những người khác lo lắng nhất là nếu Kagoshima tạo phản thì làn sóng sẽ lan rộng đến các phiên cũ vốn gần gũi với Kagoshima về mặt địa lí và tinh thần.³¹ Xét về tính quan trọng, khẩn cấp của sự việc nên các đại thần quyết định nhóm Kawamura đi bằng tàu hơi nước Takao Maru để đến Kagoshima. Nhưng Takao Maru được dự định đưa Thiên hoàng trở về Tōkyō nên ngài cho phép tàu đến Kagoshima với điều kiện phải trở về để kịp trở về Kōbe vào ngày 21 tháng 2.

Tàu Takao Maru rời khỏi Kōbe vào ngày 7 tháng 2, đến Kagoshima sau hai ngày. Sứ giả phi đến dinh hành chính để báo tin. Chẳng bao lâu sau thì huyện lệnh Ōyama Tsunayoshi đi tàu đến, nói với Hayashi và Kawamura rằng học sinh trường tư dao động là vì Đại cảnh thị Kawaji Toshiyoshi âm mưu phái thích khách đi ám sát Saigō. Việc này khiến lòng dân trong tỉnh sôi sục, khó lòng chế ngự được. Ngoài ra, Ōyama còn truyền đạt yêu cầu của Saigō là muốn gặp Kawamura (chồng của em họ Saigō), thúc giục Kawamura lên bờ.

Đáp lại, Hayashi cho rằng không thể tin được chuyện thích khách và thuyết phục Ōyama cùng hợp sức với Saigō để trấn an các sĩ tộc.

Không bao lâu sau khi Ōyama rời khỏi tàu Takao Maru thì có bảy, tám chiếc thuyền nhỏ với hơn chục người vũ trang đến gần Takao Maru. Bọn họ cố gắng để lên tàu Takao Maru nhưng thuyền trưởng, Thiếu tá hải quân Itō Sukeyuki cho nhổ neo, chuyển hướng đến bờ tây đảo Sakura-jima. Lát sau lại thấy Ōyama đến, truyền đạt yêu cầu của Saigō đòi gặp mặt Kawamura. Hayashi đáp lại rằng không thể để Kawamura lên bờ chừng nào sĩ tộc còn chưa yên, trách Ōyama rằng tấn công tàu của quan chính phủ là hành vi bất kính. Hayashi còn nói đã đến nước này thì phải quay về thủ đô và đuổi Ōyama xuống tàu.

Tàu Takao Maru vào cảng Kōbe lúc nửa đêm 12 tháng 2, được Yamagata Aritomo và Itō Hirobumi ra đón. Khi tin báo Takao Maru bị tấn công đến Kyōto thì hai người nhận lệnh của Saniō Sanetomi mà đến Kōbe chờ sẵn. Đêm đó, hội nghị về việc xuất binh đến Kagoshima được tổ chức trong một lữ quán ở Kōbe. Không còn nghi ngờ gì nữa, chiến tranh chỉ còn là vấn đề thời gian.

Shimpū (thần phong) thường được phát âm là “Kamikaze”. Tổ chức này lấy tên như vậy là vì tự phụ cho rằng mình có thể bảo vệ Nhật Bản khỏi kẻ thù ngoại quốc, giống nhự ngọn gió thần (Kamikaze) năm xưa đã chặn đứng đợt tấn công của quân Mông cổ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 709. Lí tưởng của Đảng Thực học, xuất phát từ Yokoi Shōnan, giáo chủ về mặt tư tưởng của họ, là xây dựng chủ nghĩa dân chủ kiểu Mỹ. Kumamoto là nơi hoạt động mạnh của giới sĩ tộc theo chủ nghĩa quốc túy, đồng thời cũng được biết đến với tư tưởng Cơ Đốc giáo. Trong năm xảy ra loạn Thần phong liên (1876) thì ở Kumamoto cũng xuất hiện nhóm 35 người trẻ tuổi được giáo sư người Mỹ L. L. Janes rửa tội, đứng ra thành lập tổ chức “Kumamoto Band”, thề sẽ dùng Cơ Đốc giáo để cứu rỗi Nhật Bản (E G. Noteheifer, Samurai Hoa Kỳ).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 710. Về bản tuyên ngôn do Kaya Harukata viết (được đọc trước các đồng chí Đảng Thần phong liên), tham khảo Araki Seishi, Thần phong liên thực kí, trang 138. Bản tuyên ngôn có đoạn công kích quan chức của chính phủ rằng thông đồng với người ngoại quốc, cấm mang đao kiếm truyền thống của Nhật Bản, ngấm ngầm hỗ trợ tà giáo Cơ Đốc, cuối cùng bán hoàng quốc cho người ngoại quốc.↩

Ōtaguro trở thành thần quan của Đền Shinkai Daijingū vào năm 1875 do phương châm của huyện lệnh Kumamoto, Yasuoka Ryōsuke, rằng các đảng viên Thần phong liên phải quy y với thần quan của các đền chủ yếu trong tỉnh. Nghi thức bói toán của Thần đạo (do Ōtaguro thực hiện) được gọi là “vũ khí bỉ” (Ukehi). Để được thần linh chú ý, họ ghi ba loại điều kiện hành động vào giấy và đánh số, lắc ống gỗ trước thần linh rồi rút miếng thẻ mảnh làm bằng gỗ trúc từ trong ống ra, xem số trên thẻ và đối chiếu với số của điều kiện trên giấy, cho đó là ý muốn của thần linh. Mọi quyết định quan trọng của Thần phong liên đều được thực hiện theo phương pháp này. Ý muốn của thần linh là tuyệt đối, bắt buộc phải tuân theo, cho dù có trái với ý muốn của họ, khiến họ thất vọng đi nữa. Từ trước đó, nhiều lần Ōtaguro đều xin xăm “vũ khí bỉ” khi tập kích quân chính phủ nhưng câu trả lời luôn là “không”. Câu trả lời trong lần cuối cùng là “được”, tức thần linh đồng ý cho tập kích quân chính phủ (Tham khảo Shiba Ryōtarō, Như bay bổng, trang 227-228, 271-272).

Về tầm quan trọng của “vũ khí bỉ” trong tư tưởng tôn giáo của Thần phong liên, xem Araki Seishi, Thần phong liên thực kí, trang 35-36. Hayashi Ōen (1798-1870), người được Thần phong liên xem như thầy, có bài khảo sát về “vũ khí bỉ”, trong đó, Ōen viết rằng nguồn gốc của thuật bói toán này xuất phát từ chuyện thần Susano-o no Mikoto đọ sức với chị mình là nữ thần Amaterasu. Chuyện này được ghi lại trong Cổ sự kí.↩

Thần phong liên ghét tăng lữ, xem họ như nguồn bất tịnh. Phật giáo là tôn giáo ngoại quốc nên Thần phong liên không thể chấp nhận.↩

Những chuyện thú vị về hành vi cuồng tín của Thần phong liên được đăng trong Kobayakawa Hideo, Huyết sử Đảng Kính thần Kumamoto, trang 22-23. Dù Kobayakawa thông cảm với hành động của Thần phong liên nhưng phê phán những hành vi này là “bệnh hoạn”.↩

Trong tiểu thuyết Homba của Mishima Yukio có giới thiệu những giai thoại kịch tính của Thần phong liên từ lúc Ōtaguro xin ý kiến thần linh, quyết định nổi dậy cho đến khi thất bại. Có thể ta không chấp nhận những đoạn miêu tả của Mishima như sự thật lịch sử, nhưng rõ ràng là Mishima đã độc khá nhiều nguồn tư liệu.↩

Cái tên “Can Thành đội” (đội quân lá chắn và thành trì) cho thấy quyết tâm của họ là bảo vệ chủ nhân (chỉ Thiên hoàng) khỏi mọi kẻ thù.↩

Rõ ràng là bọn họ không biết rằng cuộc nổi loạn ở Kumamoto đã kết thúc trong thất bại.↩

Đương thời Kido là cố vấn nội các.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 742-744.↩

Nhật kí Kido Takayoshi, mục ngày 4 tháng 1, năm 1877. Nguyên văn chiếu thư của Thiên hoàng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 4.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 6.↩

Đương thời, Nhật Bản sử dụng độ K để đo nhiệt độ. 94 độ K tương đương 35 độ c.↩

Năm 1877, Thiên hoàng được tiến giảng các sách Tục Nhật Bản kỉ (Fukuba Bisei), Lịch sử pháp luật Anh quốc (Nishimura Shigeki), Đại học (Motoda Nagazane), cổ kim hoà ca tập (Kondō Yoshiki), Vạn diệp tập (Watari Tadaaki). Nhưng từ ngày 24 tháng 1 cho đến ngày 22 tháng 2, những buổi tiến giảng này bị tạm ngưng (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 11-12).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 729.↩

Cùng tư liệu trên, trang 728.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 19.↩

Cùng tư liệu trên, trang 21.↩

Tân tập Minh Trị Thiên hoàng ngự tập, cuốn thượng, trang 46.↩

Cùng tư liệu trên, trang 46.↩

Thiên hoàng tỏ ra buồn rầu khi thấy Ngự sở hoang phế chỉ sau tám, chín năm từ khi ngài dời đến Tōkyō. Ngài cấp phí bảo dưỡng kiến trúc hằng năm là 4.000 yên, lệnh cho phủ Kyōto tìm phương pháp bảo tồn tốt nhất (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 48).↩

Sở dĩ những trường này được gọi là “trường tư” là để làm rõ rằng những trường này ở Kagoshima không nằm trong hệ thống giáo dục của chính phủ Tōkyō.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 26. Chữ “vương” ở đây chỉ Thiên hoàng. Trong những câu nói nổi tiếng của Saigō, có câu “kính thiên ái nhân” (kính trời, yêu người) nhưng trong trường tư sử dụng “tôn vương”, một tàn tích từ thời tôn vương nhương di.↩

Truyền thống giáo dục phong thái của kẻ sĩ chủ yếu dựa trên nền tảng Nho giáo, nhưng nền giáo dục ở trường tư không đề cập đến các dòng chính của Nho giáo như Mạnh Tử, Đại học hay Trung dung vì họ tin rằng những cuốn sách Hán này là để những người trở thành quan lại học, không phải sách mà sĩ tộc nên học (Shiba Ryōtarō, Như bay bổng cuốn 4, trang 106).↩

Trong số đó có hơn mười cảnh sát, tuần tra và học sinh. Tất cả đều xuất thân từ Kagoshima, và đều là sĩ tộc. Tuy nhiên, họ xuất thân từ các địa phương nhỏ lẻ nên bị giới sĩ tộc sống dưới Thành Kagoshima khinh miệt. Có thể vì vậy mà Nakahara hợp tác với chính phủ trung ương.↩

Saitō Nobuaki, Saigō và cách mệnh Minh Trị Duy Tân, trang 361-362. Nakahara nói với người bạn cũ tin tưởng (người này sau đó lập tức báo lên cấp trên) rằng mục đích mình về quê lần này là để khiến giới sĩ tộc li gián, giải tán trường tư. Việc này khá dễ dàng ở các khu bên ngoài thành, nhưng bên trong thì khó. Cách dễ nhất để làm sụp đổ trường tư trong thành là ám sát Saigō và giết luôn hai người hầu cận là Kirino Toshiaki và Shinohara Kunimoto. Bản tường trình của Nakahara viết rằng sau khi ám sát Saigō thì đánh điện báo cho chính phủ Tōkyō, dùng hải lục quân tấn công và giết hết người trong trường tư. Saitō cho rằng bản tường trình của Nakahara là sự thật và có được bằng cách tra tấn, nhưng cũng chỉ ra rằng đương thời, tra tấn được xem là hợp pháp.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 35-36. Ueda shigeru (trong cuốn Bi kịch của Saigō Takamori, trang 157-159) cho rằng nếu nhìn nhận khách quan thì việc Nakahara kể chuyện nhận lệnh của Đại cảnh thị Kawaji Toshiyoshi để ám sát Saigō là không bình thường. “Kể từ đầu thời Minh Trị, Saigō luôn có lập trường chính luận, tức hành động trên danh phận đại nghĩa, chưa bao giờ tỏ thái độ lạm dụng quyền lực và bạo lực”. Saigō là nhân vật lớn, được lòng người trong thiên hạ. Nếu chính phủ ám sát Saigō thì nhất định toàn cõi Nhật Bản sẽ nổi loạn như ong vỡ tổ. Chính phủ biết rõ điều này nên đâu thể loan tin đồn ám sát để khiêu khích sĩ tộc Kagoshima. Kawaji Toshiyoshi đã dùng bức thư giả để khiêu khích đối phương ngay trước khi xảy ra nổi loạn ở Hagi.↩

Thiên hoàng xem các vở Okina, Miwa, Hagoromo,Ataka, Shōson và Sesshōseki (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 34). Nếu những vở này được diễn đầy đủ thì hẳn sẽ tốn cả ngày.↩

Nhật kí Kido Takayoshi, mục ngày 5 tháng 2 năm 1876. Sau khi viết về vụ hải, lục quân tập kích kho đạn dược vào ngày 30 và 31 tháng 1 thì Kido viết tiếp: “Tình hình rất khác với khi Hayashi Tomoyuki mục kích vào đầu tháng 1. Đương thời, tiếng tăm về sức mạnh của Satsuma vang dội khắp bốn phương, các sĩ tộc bất bình ở hơn mười tỉnh đều đang theo dõi nhất cử nhất động của Satsuma, quyết phàm khi có chuyện thì sẽ nhất tề nổi dậy”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 46. Những phiên này gồm Kumamoto, Saga, Fukuoka, Kōchi, Okayama, Tottori, Hikone, Kuwana, Aizu và Shōnai.↩

CHƯƠNG 28

CÔNG THẦN, TẶC THẦN SAIGŌ TAKAMORI

Tháng 2 năm 1877 là một tháng đáng ghi nhớ nhất trong lịch sử Nhật Bản cận đại. Cuộc nội chiến cuối cùng của nước Nhật, cuộc chiến Tây Nam, đã bộc phát trong tháng này và là cuộc chiến mà các vị anh hùng Duy Tân chia rẽ thành hai phe. Cuộc chiến Tây Nam không chỉ là mối đe dọa lớn nhất đối với nền dân chủ mà đầu não trong chính phủ muốn hướng đến, mà nó còn là vấn đề trọng đại liên quan đến sự tồn vong của cả thể chế. Ban đầu, khi cuộc chiến bộc phát, không ai biết được liệu cuộc nổi loạn của Satsuma có thành công hay không. Nếu như Satsuma thành công thì chắc chắn bản đồ chính trị Nhật Bản sẽ được vẽ lại.

Ngay từ khi thấy được dấu hiệu phản loạn, Thiên hoàng Minh Trị luôn được báo cáo về diễn biến của sự việc. Chắc chắn ngài không thờ ơ trước những gì mình được nghe, nhưng những ngày tháng ở Kyōto của ngài có vẻ như hoàn toàn không liên quan gì đến sự kiện kịch tính đang xảy ra ở Kagoshima. Thiên hoàng đến thị sát các trường học, nghe học sinh đọc bài và khen thưởng các học sinh ưu tú. Cũng có khi ngài rời khỏi Kyōto, chẳng hạn như đến các trạm Ōsaka, Kōbe để dự lễ khai thông tuyến đường sắt mới mở nối liền hai thành phố này vào ngày 5 tháng 2. Trong nhật kí Kido Takayoshi có ghi lại nghi thức khô khan của ngày hôm đó như sau:

Thiên hoàng đến Ōsaka bằng xe lửa vào chín giờ sáng. Khi đến nơi, ngài được đội quân nhạc và các quan tiếp đón. Ngai vàng được chuẩn bị bên trong trạm xe. Các công sứ ngoại quốc xếp hàng bên trái, dưới ngai vàng, còn bên phải là chỗ của thái chính đại thần, nhưng vắng mặt vì đang mang bệnh nên các cố vấn nội các gồm có tôi (Kido) và các tham nghị xếp tiếp vào đó. Viên Shikibu-no-kami¹ giới thiệu viên tri sự Ōsaka. Tri sự dẫn thư kí và trưởng quan khu vực đến trước Thiên hoàng, dâng lời chúc tụng. Sau đó Thiên hoàng ban sắc ngữ đáp lại. Hai ngày sau (7 tháng 2), Thiên hoàng đến xứ Yamato để tham bái lăng mộ của Thiên hoàng Jimmu ở phía đông bắc núi Unebi. Dọc đường, ngài dừng lại ở cây cầu Kangetsu bắc qua sông Uji-gawa để xem cảnh ngư dân giăng lưới đánh cá từ mấy chục con thuyền. Đêm đó, ngài thưởng trăng tại điểm dừng chân ở sông Uji-gawa và ngâm bài thơ rằng:

Mononofu no

Yaso Uji-gawa ni

Sumu tsuki no

Hikari ni miyuru

Asahi-yama kana

(Tạm dịch: Ta thấy trong ánh sáng, của vầng trăng trú trong, con sông Uji của vô số võ sĩ, là ngọn núi ban mai.)

Ngày 8, Thiên hoàng đến Bình Đẳng Viện, Phụng Hoàng Đường trứ danh và thưởng lãm vẻ đẹp của công trình và thập bảo bên trong. Sau đó, đoàn của Thiên hoàng hướng về Nara, chọn nơi nghỉ chân là Đông Nam Viện của Đông Đại Tự. Từ đây có thể chiêm ngưỡng vẻ đẹp của núi Wakakusa và núi Mikasa. Ngày 9 tháng 2, Thiên hoàng Minh Trị đến tham bái Đền Kasuga. Có ghi chép rằng khi Thiên hoàng xuống ngựa ở đàn phía đông thì “từ phương đông xuất hiện 34 nai thần từ phía trước Đền Enomoto chạy qua hành lang phía tây, những người trông thấy đều lấy làm kì lạ”.² Nai thần xuất hiện thành bầy được xem là điềm lành. Tại đây, các nghi thức Thần đạo được cử hành (giống như khi tham bái Đền Gamō) và Thiên hoàng được nghe thần nhạc kagura cổ truyền của đền thờ này. Đến chiều, Thiên hoàng đến thăm triển lãm Nara đang tổ chức bên trong Đại Phật Điện ở Đông Đại Tự. Sau khi thưởng lãm các bảo vật của Đông Đại Tự và Pháp Long Tự được trưng bày ở hành lang, Thiên hoàng xem vở kịch nō Shakkyō do Kompan Harushige biểu diễn.³

Sau đó, Thiên hoàng thưởng lãm những món đồ được bảo quản trong Chánh Thương Viện. Bình thường, Chánh Thương Viện được niêm phong, không ai vào được bên trong. Nhưng trong ngày này, niêm phong được phá bỏ theo sắc mệnh và những món bảo vật được bày biện bên trong Tứ Thánh phòng. Trong số các đồ trưng bày, Thiên hoàng tỏ ra hứng thú đối với ranjatai, khúc gỗ hương từ thời cổ. Từ thời xưa, Ashikaga Yoshimasa và Oda Nobunaga đều cắt một mẩu từ khúc ranjatai này để chứng tỏ rằng thiên hạ đang nằm trong tay mình. Sau khi trở về nơi nghỉ chân ở Nara, Thiên hoàng bày tỏ ý muốn có được một mảnh ranjatai. Viên quản lí triển lãm là Machida Hisanari cắt một mẩu dài hai thốn (chừng 6,06 cm) dâng lên Thiên hoàng. Thiên hoàng bẻ mẩu ranjatai làm đôi, đốt một mảnh. Có ghi chép rằng “khói thơm sực nức ngập tràn nơi nghỉ chân”.⁴ Còn một mảnh ranjatai, Thiên hoàng mang về Tōkyō.

Ngày 11 tháng 2 là ngày Nguyên đán năm Tân Dậu và được cho là ngày vị Thiên hoàng đầu tiên lên ngôi.⁵ Trong ngày này, Thiên hoàng Minh Trị đến viếng lăng mộ của Thiên hoàng Jimmu ở đông bắc núi Unebi. Nơi này được chọn làm lăng Thiên hoàng Jimmu từ năm 1863 và được sửa sang lại trong thời trị vì của Thiên hoàng Kōmei. Nhưng khi tham bái, Thiên hoàng Minh Trị có chỉ ra trong Ngự cáo văn rằng kể từ đó trở đi, lăng mộ ít được ngó ngàng đến. Buổi chiều, Thiên hoàng thưởng lãm điệu múa giống như điệu nhã nhạc được giữ gìn từ thời cổ đại đến nay ở làng Kuzu thuộc quận Yoshino. Sau khi xem múa, ngài triệu thợ làm mì somen ở làng Miwa, xem thiết bị và cách chế biến mì somen nổi tiếng.

Ngày 12 tháng 2, Thiên hoàng Minh Trị đến thăm làng Dōmyō ở xứ Kawachi, địa danh liên quan đến Sugawara no Michizane, người bị giáng chức đến Thái tế phủ ở xứ Chikuzen. Có ghi chép rằng buổi sáng hôm đó, “tuyết trắng rơi đầy, một bầu không khí nghiêm trang dâng ngập cả đất trời”.⁶ Có vẻ như Thiên hoàng không nỡ rời khỏi xứ Yamato, nơi kiến quốc linh thiêng của hoàng tổ nên ngài muốn lưu lại thêm một ngày nữa. Tuy nhiên, cung nội khánh đáp rằng đột ngột thay đổi nhật trình chỉ làm khổ dân chúng, và trong tình hình khẩn cấp của Kagoshima như bây giờ thì Bệ hạ cần sớm trở về Tōkyō. Thiên hoàng đồng ý ngay với ý kiến này,

Thật ngạc nhiên khi thấy Thiên hoàng vẫn bình tĩnh khi nghe tin báo có biến ở Kagoshima. Dĩ nhiên, chuyến đi đến xứ Yamato của Thiên hoàng không đơn thuần chỉ là một chuyến du sơn. Có thể việc Thiên hoàng tham bái lăng mộ của các vị Thiên hoàng thời cổ như Thiên hoàng Jimmu được xem trọng, nhưng ngoài ra thì chuyến đi lần này còn có ý nghĩa rất quan trọng trong việc đưa ngài đến gần hơn với dân chúng (cũng như chuyến đi Kyūshū và Hokkaidō). Tuy mối lo nội chiến có thể bộc phát bất cứ lúc nào nhưng Thiên hoàng vẫn quyết tâm lên đường theo đúng dự định, cũng có thể đó là do lời tiến ngôn của Kido Takayoshi. Trong nhật kí của mình, sau khi đề cập đến tình hình không dễ dàng ở Kagoshima thì Kido có thuật rằng:

“Từ trước đây tôi đã nghĩ rằng không thể lấy lí do bạo động ở Kagoshima để thay đổi dự định chuyến đi của Thiên hoàng. Nhưng nếu trước chuyến đi mà xảy ra bạo động thì Thiên hoàng cần phải ở lại Kyōto, hoặc cho dù không đến mức bạo động nhưng khi đã quyết định chinh phạt thì ngài cần phải lưu lại nơi này”.

Nhưng dù thế nào đi nữa thì Thiên hoàng Minh Trị cũng vẫn tiếp tục chuyến đi thong thả của mình, đến thăm các trường học và xưởng dệt, tham bái lăng các Thiên hoàng đời trước. Trong khi đó thì liên đội cận vệ và đại đội từ đồn trấn thủ Tōkyō, đồn lũy Ōsaka cũng được phái đến Kyūshū để chuẩn bị. Ngày 12 tháng 2, Lục quân khanh Yamagata Aritomo nhận được tin báo khẩn cấp từ đồn lũy Kumamoto và đề xuất lên Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi thư ý kiến liên quan đến chiến lược. Yamagata nói tình hình Kagoshima đang cực kì cấp bách. Nếu xảy ra bạo động thì sẽ kéo theo điều gì và kết quả sẽ sinh ra những biến động gì thì khó mà lường trước được, quyết không thể xem nhẹ. Nếu như Kagoshima động thủ thì những kẻ cùng chí hướng ở Kyūshū, Shikoku, San-in, San-yō, Tōkai, Hokuriku, Tōhoku sẽ tham gia vào, bạo loạn sẽ lan rộng khắp cả nước. Trong tám xứ Sagami, Musashi, Kozuke, Shimotsuke, Awa, Kazusa, Shimōsa và Hitachi thì cũng có nhiều cựu phiên trấn nhỏ không biết sẽ ngả về bên nào.⁷

Yamagata cho rằng nếu như Kagoshima dồn tổng lực để gây phản loạn thì khó lòng đoán được họ sẽ theo kế sách nào, nhưng tựu trung sẽ là ba phương sách sau. Thứ nhất là dùng tàu hơi nước để bất ngờ tập kích Tōkyō hoặc Ōsaka. Thứ hai là tấn công đồn lũy Nagasaki và Kumamoto để uy hiếp Kyūshū. Thứ ba là cát cứ ở Kagoshima, quan sát tình hình cả nước để đợi thời cơ tấn công. Đúng như Yamagata dự đoán, Saigō đã chọn kế sách thứ hai là tấn công đồn lũy Kumamoto. Yamagata kết luận rằng dù đối phương chọn phương sách nào đi nữa thì chính phủ cũng cần kết tập lực lượng, dùng cả hải quân và lục quân đột kích đảo Sakura-jima, tiêu diệt Thành Kagoshima rồi tiến công Shikoku, Chūgoku và phá Hizen, Higo không phải là việc khó. Yamagata cho rằng chỉ cần hạ được Thành Kagoshima thì bóp nát đợt phản loạn của các tỉnh khác không hề khó.⁸

Sanjō Sanetomi lên xe lửa rời khỏi Kyōto lúc tám giờ tối ngày 13 tháng 2 và đến được điểm dừng chân ở Sakai lúc 12 giờ đêm. Sanjō tâu lên Thiên hoàng về việc phái quân hạm đến Kagoshima, Thiên hoàng chấp thuận ngay. Sanjō rời đi lúc hai giờ sáng. Trưởng quan tư lệnh đồn lũy, Thiếu tướng hải quân Itō Sukemaro nhận được sắc mệnh, lập tức lên quân hạm Kasuga, chỉ huy hạm Kisei rời khỏi cảng Kōbe. Trước đó, quân hạm Ryūjō đã rời khỏi Kōbe để đến Nagasaki từ ngày 9.

Trước đó, khi thấy có dấu hiệu khẩn cấp ở Kagoshima, Iwakura Tomomi và Ōkubo Toshimichi họp bàn với nhau rằng nếu như xảy ra biến loạn ở Kagoshima thì phải mau chóng phái sứ giả đến để chiêu dụ Saigō Takamori và Shimazu Hisamitsu. Khi tin cấp báo học sinh trường tư cướp kho đạn dược truyền đến thì Iwakura giục Ōkubo rằng nên để mình làm sứ giả đến Kagoshima ngay lập tức. Tuy nhiên, Ōkubo không tán đồng và chủ trương rằng khi Thiên hoàng đang đi thị sát miền Tây mà quan đại thần mang trọng trách gánh vác việc nước lại rời bỏ thủ đô thì quả là khinh suất, manh động. Tuy nhiên, trong bối cảnh liên tục có tin cấp báo từ Kagoshima thì Iwakura và Ōkubo đều quyết tâm cần phải làm gì đó để chấm dứt tình trạng bạo động của các học sinh trường tư. Hội nghị nội các được tổ chức khẩn cấp và quyết định cử Ōkubo đến Kyōto. Saigō và Shimazu sẽ động thủ ra sao, bấy giờ không một ai biết rõ. Iwakura và các đại thần khác đều cho rằng nếu dùng danh nghĩa “thảo phạt” ngay thì chưa đủ công minh nên đầu tiên sẽ phái sứ giả đi.

Trong lúc đó thì Thiên hoàng vẫn tiếp tục đến thăm các danh thắng ở vùng Kansai. Buổi sáng ngày 14 tháng 2, Thiên hoàng mặc lễ phục đến viếng Đền Sumiyoshi. Sau khi lễ bái xong, ngài thay thường phục đến thăm trà thất nơi Toyotomi Hideyoshi nghỉ ngơi khi tham bái Đền Sumiyoshi. Sau đó, đoàn của Thiên hoàng đến Ōsaka. Dọc đường có binh sĩ đồn trấn thủ Ōsaka ra xếp hàng nghênh đón, nhà nhà trong phố đều treo quốc kì, giăng đèn dưới hiên, các nơi đều treo phướng đầy màu sắc để thể hiện kính ý chúc mừng. Khi Thiên hoàng đến đồn trấn thủ Ōsaka thì được lục quân nổ pháo đón tiếp. Tại đây, Thiên hoàng xem các tướng sĩ của đồn trấn thủ thao luyện ba quân, sau đó ngài triệu Kido Takayoshi và Yamagata Aritomo đến để bàn chuyện. Sau khi dùng bữa trưa, Thiên hoàng lâm ngự đến nơi thao luyện binh sĩ, ngồi trên kiệu để xem thao luyện. Sau đó Thiên hoàng đến xem các nơi để khí cụ của pháo binh rồi đến thăm Trường Anh ngữ Ōsaka lúc ba giờ chiều. Sau khi được hiệu trưởng và các giáo viên ngoại quốc chúc tụng, ngài nghe các học sinh đọc tiếng Anh và thị sát buổi thi nấu ăn. Sau đó Thiên hoàng đến thăm Trường Sư phạm Ōsaka, cũng nhận được những lời chúc tụng tương tự rồi tham quan giờ học, ban phát tặng vật cho trường. Sau đó, Thiên hoàng vào Cục Đúc tiền Sempukan, nơi được chọn làm điểm dừng chân, tiếp kiến cục trưởng và phán sự tòa án. Món ăn Tây phương được dọn lên trong bữa tối của ngài.

Tuy hãy còn trẻ nhưng hẳn là Thiên hoàng đã mệt mỏi hết sức trong ngày này. Những ngày còn lại của chuyến đi càng đè nặng lên Thiên hoàng.

Ngày 15, sau khi kết thúc chuyến thăm các nơi bắt đầu từ tám giờ sáng, Thiên hoàng đến dự hội nghiên cứu được tổ chức trong Bổn điện của biệt viện ở Chùa Higashi Hongan-ji. Nội dung của hội nghiên cứu này là tập hợp tất cả các học sinh ưu tú được chọn lựa từ các trường tiểu học ở phủ Ōsaka, ra nhiều đề tài để các em trả lời, qua đó phát huy trí năng của học sinh; Thiên hoàng Minh Trị đáp lại thỉnh nguyện của viên tri sự, hỏi các học sinh về sự nghiệp của sáu vị Thiên hoàng các đời trước là Keikō, Nintoku, Goshirakawa, Gouda, Ōgimachi, và Goyōzei. Sau khi nghỉ giải lao, ngài ra tiếp sáu đề bài về địa chí Nhật Bản gồm các xứ Musashi, Settsu, Satsuma, Tosa, Ugo và Nagato. Ngày hôm sau, trước khi rời khỏi Ōsaka, ngài đến thăm nhà máy nhuộm và thị sát công đoạn nhuộm. Cùng ngấy hôm đó, Thiên hoàng quay về Kyōto.

Có những thời kì mà tác giả truyện kí muốn nhìn sâu vào trong Cuộc sống của Thiên hoàng để quan sát tâm trạng của ngài, chẳng hạn như lúc bấy giờ. Lúc này Kagoshima là tỉnh đáng chú ý nhất cả nước, đang làm đảo loạn sự cai trị quốc gia và cố thoát li khỏi chính phủ. Các tỉnh khác cũng cho thấy rằng sẽ học theo Kagoshima để nổi loạn. Không rõ tâm trạng của Thiên hoàng Minh Trị ra sao khi biết điều này. Saigō Takamori không chỉ là một anh hùng của thời Duy Tân mà còn là một nhân vật được Thiên hoàng ái mộ. Saigō có thể sẽ lãnh đạo quân Kagoshima để giao chiến với quân chính phủ. Khi biết khả năng này, không rõ Thiên hoàng đã phản ứng ra sao. Nhưng ngài không thể chỉ nghĩ đến mỗi việc đó mà còn phải chuyên tâm để hoàn thành nhật trình, mà cũng có thể chuyến đi này là kế khổ nhục để ngài quét sạch những tạp niệm như vậy ra khỏi đầu. Những ngày tháng còn lại ở Kyōto, Thiên hoàng thể hiện thái độ thờ ơ, không chút khí lực, có thể cũng là xuất phát từ lí do này.

Ngày 16 tháng 2, Ōkubo đến Kōbe và được Itō Hirobumi và Kawamura Sumiyoshi nghênh đón. Sau khi ba người hội họp, Ōkubo và Itō đến Kyōto để gặp Sanjō Sanetomi. Ngày 17, Sanjō, Kido, Ōkubo và Itō họp bàn ở Ngự sở Kyōto (sau còn có Yamagata từ Ōsaka đến) kéo dài mấy tiếng đồng hồ, quyết định phái sắc sứ đến Kagoshima và được Thiên hoàng chấp thuận. Thiên hoàng cho triệu Thân vương Taruhito, lệnh cho vị này làm sắc sứ đến Kagoshima. Thân vương Taruhito lên tàu hơi nước Meiji Maru đến Kagoshima vào ngày 18. Khi tàu Meiji Maru chuẩn bị khởi hành thì có tin báo từ đồn trấn thủ Kumamoto báo rằng: “Tiên phong của đám bạo loạn ở Kagoshima đã xâm nhập vào đến Sashiki như thể sắp khai chiến đến nơi”. Vì vậy mà việc phái sắc sứ bị hoãn lại.⁹

Quân Kagoshima tiến công Kumamoto theo lệnh của Saigō vào ngày 14 tháng 2. Tất cả mọi tư liệu đều thống nhất ở điểm Saigō vốn không muốn giao chiến, nhưng bấy giờ tình hình là không thể kiểm soát nổi các sĩ tộc Kagoshima tức giận vì âm mưu ám sát Saigō. Ngày 12, Lục quân đại tướng Saigō Takamori cùng tham mưu, Lục quân thiếu tướng Kirino Toshiaki và Shinohara Kunimoto, kí tên gửi thư đến huyện lệnh Kagoshima là Ōyama Tsunayoshi, nói rõ mục đích hành quân là để tiến về thủ đô chất vấn chính phủ.¹⁰ “Ngày 13, huyện lệnh Ōyama gửi thư đến Sanjō và huyện lệnh các địa phương nơi quân Saigō đi qua, thông báo rằng Saigō và đội hộ vệ sẽ đi qua những nơi này để lên thủ đô. Trong thư nói rõ mục đích của Saigō là để chất vấn kế hoạch ám sát mình do chính phủ lập ra.¹¹ Những bức thư tương tự cũng được gửi đến các đồn trấn thủ.

Quân Saigō tiến vào Kumamoto khi còn chưa có thư trả lời. Bộ binh gồm bảy đại đội, hai đội pháo binh, các đội quân nhu, cả thảy khoảng 15.000 người, phần lớn đều được trang bị vũ khí hiện đại.¹²

Sau khi có tin cấp báo rằng quân Saigō đã vượt qua biên giới tỉnh thì sinh hoạt của Thiên hoàng Minh Trị ở Kyōto vẫn không bị xáo trộn gì. Chẳng hạn, ngày 18, Thiên hoàng (cùng Kido, cung nội khanh và trưởng thị tòng) đến thăm sơn trang Tairan Sanbō của nhà thơ Hán Yamanaka Ken ở làng Teniyū-ji ở khu Arashi-yama, Kyōto. Sau bữa trưa, Thiên hoàng xem bắt cá chép ở sông Ōi-gawa rồi sau đó đến thị sát xưởng sản xuất giấy Umezu.

Đêm 18, Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi cho rằng ý đồ phản loạn của học sinh trường tư ở Kagoshima đã rõ ràng nên quyết định họp bàn với Kido, Ōkubo, Itō và Yamagata rồi tâu lên Thiên hoàng vào sáng ngày hôm sau. Thiên hoàng lập tức phát lệnh thảo phạt bạo loạn, bổ nhiệm Thân vương Taruhito làm tổng đốc chinh thảo, còn Lục quân khanh Yamagata Aritomo, Hải quân đại phù Kawamura Sumiyoshi tham gia vào quân thảo phạt để phò tá tổng đốc. Thiên hoàng quyết định hoãn chuyến trở về, tiếp tục ở lại Kyōto cho đến khi dẹp yên phản loạn.

Ngày Saigō tiến quân về Kumamoto thì trời đổ tuyết, ngập mặt đất chừng sáu, bảy thốn. Bình thường xứ này ấm áp nên đây là lần đổ tuyết lớn trong suốt 50 năm qua. Quân Saigō được huấn luyện kĩ càng, giữ kỉ luật tốt nhưng quang cảnh hành quân phải nói là kì lạ. Saigō, Kirino và Shinohara đều là người của đội cận vệ và đồn trấn thủ nhưng vẫn chưa từ chức quan cho nên vẫn mặc cùng quân phục với kẻ thù là quân chính phủ. Ngoài đồng phục của hải quân còn có trang phục của cảnh sát tuần tra, lại có người mặc cả com lê, có người mặc đồ kín-cổ. Các sĩ quan thì đeo băng trắng ở tay phải, trên ghi tên đội trực thuộc. Phần áo thì được thắt bằng đai vải kiểu Nhật, hông trái thì đeo kiếm, tay phải cầm cờ đội đỏ chói, mặc quần dài đi với dép rơm. Trang phục của binh sĩ thì càng lộn xộn hơn. Nhưng kì lạ nhất vẫn là Murata Shimpachi, người vừa mới trở về từ Âu châu, mặc áo đuôi én, đội mũ quả dưa cưỡi trên mình ngựa.¹³

Mục đích của quân Saigō là chiếm lãnh Thành Kumamoto (đồn trấn thủ Kumamoto), trung khu thế lực của quân chính phủ ở miền nam Kyūshū. Phần nhiều quân phòng thủ vẫn là lính trưng binh xuất thân từ nông dân và thương nhân vốn vẫn chưa tỉnh giấc từ sau trận tập kích của Thần phong liên vào năm ngoái. Sĩ khí của họ xuống thấp cực kì, không ai là không khiếp sợ trước danh tiếng của Saigō vang như sấm khắp cả thiên hạ.

Đội phòng thủ không thể trông đợi sĩ tộc địa phương đến viện trợ. Trong số các sĩ tộc, không ít người đồng tình với quân Saigō. Điều duy nhất mà họ có thể mong đợi là cầm cự trong thành cho đến khi quân chính phủ kéo đến. Ngày 19, trong thành phát sinh hỏa hoạn nên phần lớn lương thực dự trữ đều bị thiêu ra tro. Để chuẩn bị cho cuộc chiến vây thành kéo dài, đội phòng thủ trong thành đã phải nhờ nông dân từ làng bên cạnh cung cấp lương thực từ mấy tuần trước. Trong cùng ngày 19, có sứ giả từ huyện lệnh Kagoshima là Ōyama Tsunayoshi đến, mang theo ba loại văn thư cho trưởng quan tư lệnh đồn trấn thủ là Thiếu tướng lục quân Tani Tateki. Thứ nhất là thư của Saigō trình bày lí do của việc lên thủ đô, thứ hai là thư thông báo của huyện lệnh Ōyama và thứ ba là thư tường trình của Nakahara Naoo liên quan đến kế hoạch ám sát Saigō. Tani từ chối tiếp nhận văn thư, nói rằng nếu quân Saigō cố đi qua dưới thành nơi có đồn trấn thủ thì đội phòng thủ sẽ ngăn cản.¹⁴ Ngày 20, đội tiên phong của quân Saigō chỉ còn cách Kumamoto chừng hai dặm về phía tây nam.

Cuộc chiến Tây Nam nổ ra vào ngày 21 tháng 2. Khi quân Saigō toan tấn công vào Thành Kumamoto thì bị quân lính trong thành pháo kích. Tư lệnh Tani đánh điện tín báo tin khai chiến đến bản doanh tổng đốc Ōsaka. Yamagata chuyển tin báo đến Sanjō Sanetomi, đồng thời đánh điện lệnh cho Tư lệnh Tani rằng hội nghị chính phủ đã rõ ràng, không phải lo lắng gì mà hãy tấn công mạnh mẽ để phá tan quân giặc để trấn an lòng người. Đồng thời, Yamagata cũng cho biết rằng viện quân của lữ đoàn số 1 và lữ đoàn số 2 sẽ kéo đến vào ngày 25 tháng 2.

Ngày 22, quân Saigō bắt đầu tấn công từ phía trước và sau thành. Ngày 23, quân Saigō càng tấn công quyết liệt hơn nhưng thành vẫn không đổ. Đội quân nông dân trong thành tỏ ra thiện chiến hơn dự tính. Quân Saigō biết rằng không thể xem thường quân phòng thủ nữa; Cuộc tấn công Thành Kumamoto có thể sẽ biến thành cuộc chiến vây thành trường kì.

Đêm 22, có ghi chép rằng “trăng sắng vằng vặc như ban ngày”. Thiếu tá lục quân; quyền liên đội trưởng Nogi Maresuke chỉ huy liên đội số 14 Kokura chạm trán với quân phản loạn. Quân phản loạn tuốt kiếm, hô lớn xông lên. Quân chính phủ không cầm cự nổi nên đành phải rút lui. Trận chiến đêm đó cực kì khốc liệt. Người cầm cờ của quân chính phủ tử trận, làm mất cờ liên đội. Nogi thất kinh, liều mình quyết tử xông lên để tìm lại cờ liên đội nhưng bị thuộc hạ chặn lại. Tổng đốc quân thảo chinh, Thân vương Taruhito thấy chiến sự khó khăn nên cũng không trách tội. Tuy nhiên, Nogi không bao giờ quên chuyện này, 35 năm sau ông đã tự sát vì tội làm mất cờ liên đội.

Trong lúc đó thì sĩ tộc Kumamoto liên tục gia nhập vào hàng ngũ quân Saigō. Họ biện bạch rằng bây giờ trên dưới đều mê theo Tây phương mà vứt bỏ cái đạo trung hiếu. Bây giờ nếu không quét sạch bọn gian thần thì sẽ không thể cứu vãn vận nước, phát dương cái uy của hoàng quốc được nữa.¹⁵ Sĩ tộc Kumamoto gia nhập khiến quân số của Saigō lên đến 20.000 người. Cũng không có gì lạ khi thấy tư tưởng tôn vương nhương di phổ biến trong các sĩ tộc bất bình này. Bọn họ không chỉ phẫn nộ trước những thay đổi cuộc sống của sĩ tộc mà công cuộc Tây hóa mang lại, mà còn hưng phấn trước cái chết anh hùng của Thần phong liên vào năm trước. Bản thân Saigō không phải là người phản Tây phương (George Washington là một anh hùng, yêu thích của Saigō), nhưng tư tưởng nhương di của các học sinh trường tư cực kì mạnh mẽ. Có thể thấy được điều này qua bài thơ Iroha xuất trận, mở đầu bằng đoạn như dưới đây:

Bây giờ hay ngày xưa đều là Thần quốc,

nhưng nay mờ mắt vì lũ mọi ngu đần.

Nga, Mỹ, Âu

Mà không nhìn lại Nhật Bản đang loạn

Lại vay mượn pháp luật từ lũ ngoại bang…

Không chỉ ảnh hưởng của ngoại quốc bị phỉ báng mà ngay cả cuộc Duy Tân cũng bị hoài nghi.

Khi tiêu diệt các daimyō

Họ nói sẽ quay về như thời xưa

Bây giờ ta biết đó là nói dối…

Sau khi chỉ đích danh Ōkubo và Sanjō, bài ca còn chỉ trích:

Trong tâm của lũ phản quốc

Đã bán đất nước cho phường mọi Tây

Ra lệnh vứt bỏ dao kiếm vũ khí

Bố cáo gì mà xưa nay chưa thấy…

Đoạn cuối cùng trong bài thơ nói về sức hút của cái chết đối với tâm can sĩ tộc thật đối nghịch với những khúc khải hoàn thắng lợi thường thấy ở các nước khác.

Đã ra thế này, không chịu được nữa rồi

Chí ít thì phận làm võ sĩ

Nên hết mình để cứu vạn dân

Từ nay lên đường xuất tử.¹⁶

Dù sau khi cuộc chiến đã chính thức bắt đầu, Saigō vẫn chủ trương rằng mục đích duy nhất của mình là lên thủ đô để chất vấn nghi ngờ với chính phủ. Trong hành động của Saigō không hề có tí bí mật nào. Quân Saigō luôn gửi trước thông báo đến các tỉnh thành trên đường tiến quân. Vì đội phòng thủ đồn lũy Kumamoto ngăn cản đường tiến quân của Saigō nên Saigō buộc lòng phải kháng cự.

Ngày 28 tháng 2, huyện lệnh Kagoshima là Ōyama Tsunayoshi gửi thư đến Sanjo, Iwakura, trần tình quá trình khiến quân Saigō buộc lòng khai chiến, Ōyama viết: Saigō từ quan về quê mở trường tư là để dạy cho sĩ tộc sống trung nghĩa và đức hiếu hạnh. Ngay cả khi Saga nổi loạn, Kumamoto và Yamaguchi xảy ra bạo động thì Kagoshima cũng không hề dao động mà giữ tình hình yên ổn. Nhưng dù vậy cũng không thể hiểu vì sao chính phủ lại hạ mệnh lệnh ám sát Saigō. Sự thật là lần này đoàn quân của Saigō có vũ trang để tiến về thủ đô, chất vấn chính phủ nhưng đây là hành động vạn bất đắc dĩ vì không biết sẽ xảy ra chuyện bất trắc gì.

Cuối cùng, Ōyama kêu gọi vì lệnh thảo phạt đã ban ra nên e rằng Kagoshima sẽ dao động, nên cần nhanh chóng có sắc dụ để trấn an lòng dân và quán triệt chủ trương của Saigō cho các quan trong chính phủ.¹⁷

Trước đó, ngày 25 tháng 2 đã có bố cáo về việc thảo phạt phản nghịch ở Kagoshima. Saigō tức giận khi thấy bố cáo này. Ngày 5 tháng 3, Saigō thông qua Ōyama gửi thư đến Tổng đốc Thân vương Taruhito. Saigō nói với Ōyama rằng nếu lời biện hộ của mình bị lờ đi thì đành phải dùng binh lực để phản đối.

Cuộc chiến vây Thành Kumamoto kéo dài đến 54 ngày. Đến ngày 14 tháng 4, thành vẫn bị bao vây. Trong khi đó thì đội phòng thủ gần như đã bị cắt đứt với giao thông bên ngoài, thỉnh thoảng chỉ có vài sứ giả thoát được vòng vây để báo cáo chiến sự. Ngày 4 tháng 3, Kido trở về Kyōto từ bản doanh quân thảo phạt ở Ōsaka, tâu lên Thiên hoàng về chiến sự và mục tiêu trước mắt. Nghe báo cáo chiến sự đang nghiêng về phía có lợi cho quân chính phủ, Thiên hoàng thấy yên lòng. Đồng thời, trong tâm ngài cũng lo cho Saigō. Saigō từng phụng sự một thời gian dài bên cạnh Thiên hoàng nên ngài biết rõ tính cách của Saigō. Cho dù bây giờ Saigō bị gắn danh phản nghịch, đối đầu với cờ gấm nhưng ngài vẫn thấu rõ tâm can của Saigō. Thiên hoàng thương tiếc cho Saigō. Kido thấy Thiên hoàng thương cảm cho bậc công thần nên cũng xúc động mà rơi nước mắt.¹⁸

Có thể đây chỉ là một câu chuyện đẹp đẽ nhưng tình cảm thương tiếc của Thiên hoàng Minh Trị thể hiện hoàn toàn đối lập với thái độ của người Âu châu thể hiện khi được đặt trong cùng tình cảnh. Vì vậy, thái độ của ngài mới đáng được chú ý. Khi biết được kẻ mà mình tin tưởng thân cận gây phản loạn thì các bậc quân chủ Tây phương hẳn sẽ trút cơn giận lên kẻ vong ân này, hoàn toàn không có chuyện bậc quân vương xót thương trước nỗi khổ tâm của kẻ đã quyết tâm tạo phản. Cũng có thể tình thân ái của Thiên hoàng Minh Trị đối với Saigō Takamori xuất phát từ hi vọng sẽ làm dịu đi sự xung đột giữa quân Saigō và quân chính phủ. Đến ngày 25 tháng 2 thì Saigō, Kirino và Shinohara bị tước bỏ quan vị.

Ngược lại, (hoàn toàn đối nghịch với thái độ của kẻ tạo phản ở Âu châu) Saigō cũng không hề thể hiện điều gì cho thấy bất mãn đối với Thiên hoàng Minh Trị hay suy nghĩ cần phải thay chế độ quân chủ chuyên chế bằng chế độ cộng hoà. Sự thật là Saigō suy nghĩ rằng dù sự cai trị của Thiên hoàng có là chuyên chế đi nữa thì đó cũng là hình thái lí tưởng của quốc gia.¹⁹ Các sĩ tộc chiến đấu bên cạnh Saigō cũng có cùng suy nghĩ. Đối với quân phản loạn thì mục đích sau cùng của cuộc chiến Tây Nam là để quét sạch bọn quan lại hủ bại bên cạnh Thiên hoàng để ngài không còn bị ảnh hưởng từ lũ gian thần mà thống trị đất nước.

Cũng có thể nói điều tương tự đối với những nhân vật thân cận bên cạnh Thiên hoàng như Kido. Họ không hề gọi kẻ chỉ huy bên địch là đồ phản bội hay kẻ vong ân như thường thấy trong thời chiến. Kido kể về Saigō rằng: “Saigō quyết không phải là phường gian ác như Ashikaga Takauji (người phất cờ tạo phản; chống lại Thiên hoàng Godaigo) nhưng đáng tiếc là nhận thức nông cạn, không hiểu thời thế mà để cơn giận nhất thời làm hại bản thân, hại cả xứ sở. Hành động của Takamori là đáng ghét nhưng chính phủ cũng cần phải phản tỉnh vì để xảy ra tình trạng này”.²⁰

Cuộc chiến vây Thành Kumamoto là cuộc chiến phân định sống mái. Nếu như quân phản loạn vây thành, mang tinh binh đột phá xứ Hizen thì toàn vùng Kyūshū sẽ rơi vào tay họ.²¹ Còn nếu quân phản loạn thất bại ở Kumamoto thì điều này có ý nghĩa chấm hết chung cuộc. Những người lãnh đạo quân phản loạn không hề có ý rút về Kagoshima để kéo dài cuộc chiến. Nhưng viện binh trông đợi của quân phòng thủ mãi vẫn không thấy đến. Ban đầu, quân phản loạn cũng kinh ngạc trước sự kháng cự của đội quân phòng thủ xuất thân từ nông dân, nhưng sau áp dụng chiến thuật siết chặt bao vây, có thể sánh với trận bao vây Metz trong cuộc chiến Pháp - Phổ.²²

Thắng lợi đầu tiên của quân chính phủ là do Bạt đao đội mang lại. Đây là đội quân được tuyển chọn với trăm cảnh sát tuần tra. Họ dùng gươm đao tấn công vào mạn bên của đồn lũy địch mà quân chính quy đánh mấy ngày cũng không phá nổi.²³ Ngày 15 tháng 3, quân chính phủ bắt đầu tấn công vào Tabaruzaka, cứ điểm phòng vệ của địch. Kể từ khi cuộc chiến Tây Nam nổ ra, cả hai bên đều có nhiều người hi sinh. Ngày 20, quân chính phủ đột phá được trận địch, chiếm được đồn lũy. Bấy giờ có ghi chép rằng: “Số lính giặc bỏ mạng đến mấy trăm, xác người ngáng cả lối đi, nước trong hào một màu máu đỏ”. Quân chính phủ đuổi theo quân địch bỏ chạy.²⁴ Cuộc chiến vây Thành Kumamoto còn kéo dài thêm ba tuần, và chiến tranh Tây Nam chỉ kết thúc vào cuối tháng 9 nhưng thắng lợi của quân chính phủ ở Tabaruzaka dường như đã cho thấy trước kết cục. Dù sớm hay muộn thì quân chính phủ với quân số và trang bị chiếm ưu thế cũng sẽ đánh bại các sĩ tộc Satsuma quật cường.

Kể từ khi xảy ra xung đột thì Thiên hoàng Minh Trị dường như không thể suy nghĩ gì khác ngoài chiến tranh. Ngoại trừ những lúc tiếp kiến thì những ngày tháng ở Kyōto, Thiên hoàng hiếm khi đến Ngự học vấn sở mà mỗi sáng chỉ nghe Sanjō báo cáo về chính sự. Những ngày tháng ở Kyōto, ngài luôn được các nữ quan vây quanh trong Thường ngự điện. Ngay cả các đại thần, tham nghị cũng khó gặp được Thiên hoàng. Các trọng thần như Sarijo, Iwakura và kido đều lao tâm khổ tứ với việc phải bồi dưỡng thánh đức thường ngày, nay trong thời chiến còn phải khổ sở hơn. Sanjō và Kido ba lần tấu thỉnh Thiên hoàng đến Ngự học vấn sở nhưng mọi việc không dễ dàng gì. Ngày 20, sau khi họp bàn với Kido, Sanjō vào chầu, tâu lên lần nữa. Cuối cùng Thiên hoàng cũng nghe theo tấu thỉnh. Từ ngày 21, ngài đến Ngự học vấn sở cách nhật để nghe tấu văn báo cáo về cuộc chiến Tây Nam. Lúc đó, Thị giảng Motoda Nagazane cũng được phép đến lưu trú tại Kyōto. Thiên hoàng cho triệu Motoda đến hỏi về địa lí xứ Higo, Satsuma (Motoda xuất thân từ Kumamoto) và lệnh cho Motoda giảng giải về chiến sự cổ kim ở Nhật và Trung Quốc.

Ngầy 25, Thiên hoàng theo lời tiến ngôn của Kido mà bắt đầu cưỡi ngựa tuần hành trong nội thành Kyōto. Từ khi đến Kyōto thì Thiên hoàng luôn co rút trong Ngự sở, hiếm khi ra ngoài. Tuy có lúc ngài say mê môn cưỡi ngựa nhưng kể từ khi cuộc chiến nổ ra thì ngài chỉ đến trường ngựa hai lần. Đến mười giờ sáng, Thiên hoàng dẫn theo Kido, cung nội khanh và các thị tòng cưỡi ngựa ra khỏi Nam môn. Đoàn người đi qua phố Gojō xuống phía nam rồi từ đó theo đường khác để lên phía bắc. Đến trưa thì đoàn trở về Ngự sở. Đường đi lầy lội nên y phục của Thiên hoàng bị bắn đầy bùn đất. Có lẽ Kido muốn tăng chí khí của thị dân Kyōto khi để họ thấy Thiên hoàng cưỡi ngựa. Đã một tháng trôi qua từ khi cuộc chiến ở Kumamoto bắt đầu, lòng dân đã bắt đầu mệt mỏi.²⁵

Ngày 31 tháng 3, Thiên hoàng đến đồn trấn thủ Ōsaka, sau khi thăm hỏi bệnh viện điều trị cho các sĩ quan thì ngài đến bệnh viện dành cho binh tốt. Các binh sĩ bị thương trong cuộc chiến Tây Nam đang được điều trị tại đây. Một người lính bị thương toan ngồi dậy để lễ bái thì bất giác nhíu mày vì đau. Thiên hoàng thấy vết thương đau đớn từ biểu cảm của người lính nên bảo không cần phải ngồi dậy thi lễ. Ngài cũng bảo các binh sĩ bị thương khác không cần phải ngồi dậy khiến binh lính ai nấy đều xúc động đổ lệ.

Bấy giờ quân phản loạn vẫn còn đang kháng cự với quân chính phủ, dai dẳng công Thành Kumamoto. Nếu như quân chính phủ còn tiếp tục bộc lộ nhược điểm thì các sĩ tộc bất bình ở các xứ khác sẽ thừa cơ nổi dậy, có thể khiến cả thể chế sụp đổ. Ngày 4 tháng 4, sau khi Sanjō, Kido, Ōkubo và Itō họp bàn với nhau thì quyết định rằng mấy ngày sau, nếu như tình hình chiến sự không có chuyển biến tích cực thì sẽ tấu thỉnh đưa cờ Taitō (cờ của Thiên hoàng) tiến đến Shimonoseki, gần với quân chính phủ hơn.²⁶ Nhưng ba ngày sau, Iwakura gửi thư đến Sanjō, trình bày ý kiến của mình rằng công chúng không quan tâm đến việc thân chinh của Thiên hoàng. Ngày trước phát lệnh chiêu binh đã khiến lòng người nghi hoặc về hình thái của quan quân, gây nhiều hoang mang bất an, huống hồ là việc thân chinh của Thiên hoàng, quyết không được khinh suất.

Trong khi đó thì Thành Kumamoto đang đối mặt với tuyệt vọng. Lương thực và đạn dược dự trữ đã sắp chạm đáy. Bữa ăn sáng tối của sĩ quan là cháo, còn ăn trưa là hạt kê. Còn công binh thì ngày ăn ba bữa đều là kê.

Thứ giúp sĩ tốt giải tỏa mệt mỏi chỉ có thuốc lá, nhưng cũng chỉ là tên gọi thôi chứ thực ra là dùng lá trà thay. Lương thực chỉ đủ để cầm cự 18 ngày.

Ngày 12 tháng 4, quân chính phủ do Kuroda Kiyotaka chỉ huy bắt đầu tấn công tổng lực, phá được một góc bao vây thành. Quân phản loạn thua chạy. Đội trưởng chỉ huy quân bao vây là Nagayama Yaichirō không chống đỡ nổi nên tự sát. Ngày 14, biết tin quân cứu viện đang đến gần nên tư lệnh đồn trấn thủ Kumamoto là Tani Tateki quyết định đánh ra ngoài để kẹp quân phản loạn vào giữa. Đến bốn giờ chiều, lữ đoàn số 2 do Yamakawa Hiroshi chỉ huy đã đột phá vòng vây của loạn quân. Binh lính trong thành nhất tề hô to, vẫy cờ. Tiếng hò reo vui mừng vang khắp trong thành. Như vậy, Thành Kumamoto đã được giải phóng khỏi vòng vây.

Ngày 15, Kuroda tiến vào Thành Kumamoto, đến ngày 16 thì Yamagata theo sau. Số người thiệt mạng cho đến lúc này đã lên đến 7.500 người, chín phần mười Thành Kumamoto đã bị thiêu ra tro. Sau thắng lợi ở Thành Kumamoto, cuộc chiến vẫn còn kéo dài thêm năm tháng nữa. Quân phản loạn ngày càng thiếu lương thực còn quân chính phủ càng lúc càng vững mạnh. Quân phản loạn thua chạy, nhưng nhờ tài thống soái phi phàm của Saigō mà tránh được bị bao vây và tiêu diệt. Đôi khi quân Saigō còn chiếm ưu thế khiến quân chính phủ thua nặng nề.²⁷

Trong thời kì này, Thiên hoàng Minh Trị bỗng mất đi hứng thú đối với chuyện học một cách nhanh chóng. Thiên hoàng lệnh cho Thị giảng Motoda quay về Tōkyō. Khi Motoda rời Kyōto thì có viết mười điều về cách hành xử của bậc quân chủ dâng lên Thiên hoàng. Tuy dùng lời lẽ ví von phải phép nhưng ý của Motoda thể hiện rất rõ. Có một đoạn nói về quân đức như sau: “Người có đức mới cai trị được kẻ khác,, người không có đức thì không thể”.²⁸ Không chỉ việc học hành bị bỏ dở mà ngay cả thái chính đại thần, các tham nghị cũng khó lòng yết kiến Thiên hoàng được. Phần nhiều ngài chỉ đến Ngự học vấn sở định kì vào buổi sáng, còn đến chiều thì rút về nhàn cư trong nội cung. Các hầu cận lo lắng trước tình trạng chểnh mảng học hành của Thiên hoàng.

Ngày 26 tháng 5, Kido Takayoshi qua đời sau một thời gian dài mang bệnh. Rõ ràng cái chết của Kido đã khiến Thiên hoàng bàng hoàng, nhưng ngài cũng không thoát ra khỏi tình trạng thiếu sinh khí. Cái chết của Kido càng khiến Sanjō cảm thấy trách nhiệm bồi dưỡng thánh đức nặng nề hơn. Tháng 7, Sanjō thử triệu Thị giảng Motoda Nagazane và Fukuba Bisei đến Kyōto để khởi động lại việc học, xem như đây là phương pháp tốt nhất. Tuy nhiên, nếu không được sắc chiếu cho phép thì không thể gọi hai người đến. Với tình hình hiện tại thì khó lòng xin được sắc chiếu. Nhưng rốt cuộc, hai thị giảng cũng đến Kyōto. Sanjō tâu lên Thiên hoàng rằng mình muốn Motoda và Fukuba hết lòng với việc phụ đạo. Thiên hoàng chấp thuận tấu thỉnh của Sanjō, ban sắc ngữ rằng từ nay về sau sẽ nỗ lực học hành. Nhưng cuối cùng, vì nhiều sự tình mà việc học không được khởi động lại.

Ngày 28 tháng 7, Thiên hoàng rời Kyōto để lên đường trở về Tōkyō. Chuyến trở về của Thiên hoàng đã bị trì hoãn nhiều lần là vì lo ngại sĩ khí của quân chính phủ thiện chiến ở Kumamoto, Kagoshima suy giảm. Nhưng bây giờ thì cuộc chiến đã được quyết định phần lớn thì việc chính phủ bị phân làm đôi ở Tōkyō và Kyōto quả là bất tiện, nên nhất định ngài phải trở về thủ đô. Trên chuyến tàu theo đường biển từ Kōbe đến Yokohama, Thiên hoàng chiêm ngưỡng đỉnh núi Phú Sĩ cao vợi giữa làn mây. Ngài ngâm ba bài thơ và bài số hai như sau:

Azuma ni to

Isogu funaji no

Nami no ue ni

Ureshiku miyuru

Fuji no shiba yama²⁹

(Tạm dịch: Trên con sóng, từ chuyến tàu vội vàng, trở về miền Đông, ta thấy vui vẻ, với đỉnh núi Phú Sĩ đầy cây.)

Thiên hoàng viết ba bài thơ vào sổ tay bằng bút chì, rồi xé một tờ đưa cho trưởng thị tòng là Takazaki Masakaze xem. Thiên hoàng yêu cầu Takazaki, thi nhân nổi tiếng, phê bình về ba bài thơ mà không ngại ngần gì. Takazaki cung kính xem thơ rồi đáp rằng bài thơ số hai là hay hơn cả. Thiên hoàng hỏi hai bài thơ kia có chỗ nào dở thì Takazaki đáp: “Vần điệu không có chỗ nào lệch, nhưng so với bài số hai thì không bằng được”. Thiên hoàng lại hỏi tiếp lí do nói bài số hai là hay hơn cả. Takazaki tiếp tục trả lời và dần dần Thiên hoàng bắt đầu quan tâm đến thơ ca, muốn biết hay dở từng bài. Thiên hoàng lấy ra mấy bài thơ ngài sáng tác trước đây cho Takazaki xem. Takazaki xem rồi đều cẩn thận nhận xét từng bài. Rồi Thiên hoàng lại lấy thêm nhiều bài khác ngài từng sáng tác, rốt cuộc con số lên đến 30 bài. Cuộc luận bàn thơ ca với Takazaki dường như đã làm khuây khỏa nỗi nhàm chán trên đường trở về. Nhưng cũng có thể đó là khoảnh khắc khi Thiên hoàng bắt đầu thể hiện hứng thú mới của mình đối với cuộc đời và nghĩa vụ của mình sau những u uất của chiến tranh.³⁰

Ngày 4 tháng 7, Quyền Điển thị Yanagihara Naruko được tổ chức nghi lễ mang đai sản phụ. Hoàng tử và hoàng nữ đầu tiên của Thiên hoàng đều đã qua đời khi vừa lọt lòng nên lần này, các đại thần, cung nội khanh và thị y đều hết sức chú ý đến sinh mạng mới này, luôn lao tâm để chuẩn bị môi trường tốt nhất. Vì Quyền Điển thị Yanagihara vốn thể chất yếu đuối, hay bệnh nên không di chuyển đến Kyōto để sinh nở. Vị hoàng tử mới chào đời ở Ngự điện Ume³¹ vào ngày 23 tháng 9. Đó là trước ngày tổng công kích cuối cùng của cuộc chiến tranh Tây Nam.

Cứ điểm cuối cùng của Saigō là núi Shiro-yama. Dưới chân núi có trường tư do Saigō thành lập. Bấy giờ, dưới trướng Saigō chỉ còn 40 người. Saigō mang trọng thượng, ngồi hướng về phía hoàng cung rồi yêu cầu hầu cận Beppu Shinsuke chém đầu. Đầu của Saigō rơi xuống, báo hiệu cuộc chiến phản loạn đã chấm dứt.

Thức bộ đầu (kami): người đứng đầu Thức bộ liêu, lo về các nghi lễ, ngoại giao, nhã nhạc trong cung. (N.D.)↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 53.↩

Phái kịch nō Komparu-iyū rất mạnh ở Nara cho đến ngày nay.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 54.↩

Ngày này còn được biết đến với tên tiết Kỉ nguyên (Kigen setsu), được ấn định là ngày lễ từ năm 1873, năm bắt đầu áp dụng Dương lịch.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 59.↩

Yamagata kể tên những phiên có thể hưởng ứng Kagoshi gồm Hizen, Higo, Kurume, Yanagawa, Awa, Tosa, Inaba, Bizen, Bitchū, Bingo, Hikone, Kuwana, Shizuoka, Matsushiro, Ōgaki, Takada, Kanazawa, Sakata, Aizu và Yonezawa.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 61; Roger F. Hackett, Yamagata Aritomo trong thời kì nổi dậy của nước Nhật cận đại, trang 77-78.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 76.↩

Cùng tư liệu trên, trang 77; Yamashita Ikuo, Nghiên cứu chiến dịch Tây Nam, trang 132.↩

Yamashita Ikuo, Nghiên cứu chiến dịch Tây Nam, trang 133.↩

Con số này được ghi trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 77-78. Về số người từng thành phần trong số chừng 30.000 quân của Saigō, xem Yamashita Ikuo, Nghiên cứu chiến dịch Tây Nam, trang 137. Đạo quân chủ lực là các học sinh trường tư, chừng 13.000 người.↩

Yamashita Ikuo, Nghiên cứu chiến dịch Tây Nam, trang 152. Thông tin này dựa trên Nhật kí mưa đạn năm Đinh Sửu của Kawahigashi Sukegorō và Huyết sử chiến dịch Tây Nam của Takeno Masayuki.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 86.↩

Cùng tư liệu trên, trang 89.↩

Toàn bài thơ được đăng trong Yamashita Ikuo, Nghiên cứu chiến dịch Tây Nam, trang 127-129. Không rõ tác giả. Có thể là được sáng tác trong đợt xuất kích Kumamoto.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 100.↩

Tài liệu về Kidō Takayoshi, cuốn 7, trang 334. Lời này được trích từ lá thư của Kido gửi Itō Hirobumi đề ngày 4 tháng 3 năm 1877.↩

Ikai Takaaki, Saigō Takamori, trang 224.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4. trang 121.↩

Cùng tư liệu trên, trang 120; Tài liệu về Kido Takayoshi, cuốn 7, trang 331.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 119. Đáng ngạc nhiên là hai trận vây Metz và Kumamoto đều kéo dài 54 ngày.↩

Cùng tư liệu trên, trang 125; Nhật kí Kido Takayoshi mục ngày 14 tháng 3 năm 1877; Cái tên Bạt đạo đội (Battō-tai) đã trở thành bất diệt trong thơ ca.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 129.↩

Cùng tư liệu trên, trang 134.↩

Cùng tư liệu trên, trang 146.↩

Cùng tư liệu trên, trang 237. Quân Saigō thắng lợi ở làng Mitai ngày 19 tháng 8.↩

Cùng tư liệu trên, trang 181.↩

Cùng tư liệu trên, trang 223.↩

Cùng tư liệu trên, trang 247-249.↩

Đây là công trình bên trong Ngự sở Aoyama, nơi hoàng thái hậu sinh sống.↩

CHƯƠNG 29

ŌKUBO TOSHIMICHI GẶP NẠN

Khoảng thời gian còn lại của năm 1877, chí ít là có liên quan đến Thiên hoàng Minh Trị là chuỗi ngày xử lí hậu quả của cuộc chiến Tây Nam; Các sĩ quan, binh tốt tham chiến trở về trong tiếng hoan hô đón chào. Các quan văn võ khải hoàn đều được tặng thưởng huân chương. Saigō Takamori vẫn chưa được tha thứ tội trạng tướng giặc nhưng được nhiều ý kiến đồng tình: Ngày hôm sau cái chết của Saigō, Thiên hoàng ra sắc đề “Saigō Takamori” cho hoàng hậu. Hoàng hậu ngâm bài thơ rằng:

Satsuma-gata

Shizumishi nami no

Asakaranu

Hajime no chigai

Sue no awaresa¹

(Tạm dịch: Bãi cát Satsuma, biển yên sóng lặng, không hề nông cạn, khác với lúc đầu, phút cuối đáng thương.)

Cuộc phản loạn Satsuma chấm dứt có nghĩa là sẽ không còn người nào phải hi sinh vì chiến tranh vô nghĩa nữa. Nhưng bệnh tả phát sinh ở Nagasaki đã lan rộng khắp cả nước và cho đến khi nó suy yếu đi thì đã có hơn 13.800 bệnh nhân, số người chết lên đến hơn 8.020 người.

Thiên hoàng cho triệu Yamagata Aritomo cùng các sĩ quan, quân y hơn trăm người đến Tiểu Ngự sở, mở tiệc chiêu đãi để ủy lạo công khó nhọc của họ trong đợt chinh Tây. Trong số các sĩ quan cận vệ, có người mất đi cánh tay, có người bị chém đứt ngón tay, lại có người mất đi con mắt. Thiên hoàng cảm thương sâu sắc, cho triệu năm người bọn họ đến trước ngự tiền, hỏi han ngày giờ, địa điểm bị thương và tự tay sờ vào vết thương của họ, hỏi thăm có đau đớn hay không. Những người bị thương chỉ biết cúi đầu cảm khái mà bật khóc. Các sĩ quan từ Yamagata trở xuống cùng các quân y chứng kiến đầu đuôi sự việc lập tức đứng dậy bày tỏ kính ý, mọi người đều đổ lệ.

Kể từ thời kì này trở đi, trong các ghi chép khi Thiên hoàng tiếp xúc với quần thần thường hay thấy chữ “cảm khấp” (cảm động mà khóc) lặp đi lặp lại. Con người của trăm năm trước dễ đổ lệ hơn con người thời nay và khóc không phải là thể hiện sự yếu đuối bạc nhược, ngay cả đối với sĩ tộc. Thiên hoàng mười năm trước là biểu tượng của sự thần bí tồn tại đằng sau bức tường của Ngự sở thì nay đã trở thành một bậc đáng kính, tràn đầy lòng từ ái. Từng hành động đầy lòng trắc ẩn, từ ái của ngài đều làm quần thần rơi lệ.

Sinh hoạt của Thiên hoàng sau khi trở về Tōkyō đã phục hồi lại quỹ đạo thường nhật từ trước thời kì biếng nhác ở Kyōto. Mỗi ngày ngài đều lâm ngự đến nội các trong 30 phút, bắt đầu từ mười giờ sáng.² Ngoài ra, ngài cũng phục hồi lệ hỏi chuyện với hai người thị bổ vào mỗi đêm. Chẳng hạn như ngày 6 tháng 10, Takasaki Masakaze và Motoda Nagazane đến hầu trong vai trò thị bổ. Trong khi trò chuyện, Thiên hoàng lấy bút lông, viết mấy chữ to. Trong đó có hai bài thơ như sau:

Omi domo wo

Atsumete

Koyoi fude torite

Moji no kazukazu

Kakite mise keri

(Tạm dịch: Triệu tập quần thần, đêm nay ta cầm bút, viết nên những chữ, cho bọn họ xem.)

Aki no yo no

Nagaki ni akazu

Tomoshibi wo

Kakagete moji wo

Kaki susami tsutsu

(Tạm dịch: Không thấy buồn chán, trong đêm thu dài, ta nâng ngọn đèn, nguệch ngoạc viết chữ.)

Theo Minh Trị Thiên hoàng kỉ thì hai người xúc động bật khóc trước sự quan tâm của Thiên hoàng, bất giác phủ phục. Hoàng hậu giục Takasaki đọc bài thơ đáp lại và Takasaki lập tức đối đáp như sau:

Asakaranu

Mi-gokoro kumite

Mizuguki no

Miato ni sode wo

Nurashi tsuru kana

(Tạm dịch: Cảm kích tấm lòng, sâu sắc của ngài, tôi xem bút tích ngài, mà khóc ướt tay áo.)

Motoda nghĩ rằng mình không thể lặng thinh nên cũng làm hai câu tuyệt cú. Đối với Thiên hoàng thì buổi trò chuyện đêm nay thật thoải mái nên từ đó về sau, mỗi khi có dịp thì ngài lại hứng thú trao đổi thơ ca, thư pháp với các thị bổ. Ngày 12 tháng 10, thị tòng tập sự là Ogi Masayoshi vẽ một bức tranh về chiếc hồ lô, rồi Thị bổ Yamaguchi Masasada viết đề lên bức tranh như sau:

Konohisago

Gankai mala wa

Hideyoshino

Medeshi kokoro wo

Nomi wakete miru

(Tạm dịch: Ta sẽ thử uống, hết bầu rượu này, để xem vì đâu mà các ông, Nhan Hồi và Hideyoshi, lại mê rượu đến vậy.)

Bài thơ này khiến cả Thiên hoàng và hoàng hậu đều bật tiếng cười.³ Trong quang cảnh phu phụ sum vầy hiếm hoi này có nét thanh bình dễ mến làm tôi bất giác nhớ lại giai thoại Nữ hoàng Victoria hát cho vị khách quý nghe.

Ngày 23 tháng 10, học khóa của Thiên hoàng được bắt đầu trở lại sau một thời gian dài gián đoạn. Thiên hoàng dành chừng một giờ đồng hồ đến Ngự học vấn sở để đọc Thông giám lãm yếu với Motoda Nagazane. Ngoài đọc sách thì việc tiến giảng cũng được bắt đầu trở lại. Thiên hoàng đặc biệt yêu thích cuốn Đế giám đồ thuyết, cuốn sách mô phạm về đế đức, cái đức của bậc đế vương. Cuốn sách này có phần giải thích rõ ràng, bình dị dễ hiểu nên Motoda so sánh với sự tình thời cận đại, đối chiếu với quân đức trong thực tế mà hết lòng giảng giải. Rõ ràng Motoda đã nỗ lực để khơi dậy sự quan tâm của Thiên hoàng và thành công trong việc này. Thiên hoàng hết lời khen ngợi cuốn sách. Tuy nhiên, ban đầu Motoda không biết phần nào có thể gây hứng thú đối với Thiên hoàng. Thiên hoàng chọn mục Tuyên vương nhà Chu cảm động trước lời can gián của Khương Hậu mà chăm lo chuyện chính trị, ban cho hoàng hậu sắc đề “cảm gián cần chính” (cảm động trước lời can gián mà chăm chỉ việc chính trị). Rõ ràng là Thiên hoàng Minh Trị bị thu hút trước giai thoại hoàng đế Trung Quốc thống cảm trước lời can gián mà sửa đổi hành vi của mình.

Sau một thời gian dài lảng tránh việc học thì bây giờ, có vẻ như Thiên hoàng đã bắt đầu có sự phản tỉnh. Ngài cũng tỏ ra tiếp thu và làm theo lời can gián của các thị thần. Motoda đặc biệt xúc động với việc này. Ngày 13 tháng 12, chương trình hội đàm, giảng học được bắt đầu.⁴ Trước đó ít lâu, Thiên hoàng cũng khiến Motoda xúc động trong bữa tiệc thưởng hoa cúc được tổ chức trong vườn ngự uyển bên trong Ngự sở Aoyama. Đề tài bàn luận của Thiên hoàng lúc bấy giờ mở rộng khắp mọi chuyện mà các thị thần chưa từng nghe thấy bao giờ, nhất là với những chuyện liên quan đến các nước hải ngoại thì ý kiến của ngài tỏ ra hùng hồn khiến Motoda cảm thán rằng: “Dù người ngoại quốc có chất vấn đi nữa thì cũng không tìm được chỗ nào sơ hở”.

Đam mê cuồng nhiệt đối với mã thuật của Thiên hoàng đã hồi sinh trở lại. Ban đầu, mối quan tâm đối với mã thuật của ngài được các bồi thần hoan nghênh. Nhưng rồi họ nghĩ rằng ngài hăng say quá mức độ nên sinh lo lắng cho ngài mệt mỏi, lo ngại có khi sẽ ngã ngựa. Iwakura Tomomi cũng lên tiếng can gián nhưng không có hiệu quả. Đầu năm 1878, trời mưa không ngớt nhưng Thiên hoàng cũng không hề bỏ buổi nào mà không đến trường ngựa trong ngự uyển. Ngay cả khi bùn lầy ngập ống chân ngựa mà ngài cũng không hề bận tâm, khiến các mã đinh nuôi ngựa và người đánh xe phải lo lắng không yên. Vì trời lạnh khắc nghiệt nên không ít khi ngựa ốm. Ngày 12 tháng 1, Thị bổ Hijikata Hisamoto và Takazaki Masakaze lên tiếng can gián. Ghi chép lúc này kể rằng: “Ngài lắng nghe với vẻ mặt hoà nhã. Khi dứt lời thì ngài vui vẻ chấp thuận, từ đó trở đi thì luôn nghe theo ý kiến của người đánh xe về chuyện trường ngựa”. Hijikata và Takazaki xúc động khi thấy Thiên hoàng vui vẻ chấp nhận lời can gián, cảm kích bật khóc mà thối lui.

Ngày hôm sau, Hijikata cùng Thiên hoàng đến trường ngựa. Khi đi qua rặng cây tùng thì con ngựa của Hijikata lồng lên, suýt chút nữa là hất Hijikata ngã xuống. Thấy vậy, Thiên hoàng liền phi ngựa đến, cất tiếng: “Hijikata có làm sao không?”. Chỉ vừa mới hôm trước, ngài được can gián về chuyện cưỡi ngựa thì nay thấy bồi thần suýt ngã ngựa nên Thiên hoàng dao động. Nghe những lời của Thiên hoàng lúc này, không ai là không cảm thán trước tấm lòng nhân từ, quảng đại của ngài.

Trong thời kì này, mối quan hệ giữa Thiên hoàng Minh Trị với các vị nguyên thủ ngoại quốc cũng có chút thay đổi. Lá thư của Thiên hoàng hồi đáp tổng thống Pháp Patrice de Mac-Mahon mở đầu bằng đoạn: “Thiên tử vạn thế nhất hệ được trời ủng hộ của Nhật Bản quốc, Hoàng đế Mutsuhito”.⁵ Thiên hoàng chưa từng sử dụng cách xưng hô tôn đại như thế này trong các công văn ngoại giao trước đây. Trong quốc thư của Trung Quốc thì hoàng đế nước này tự xưng là “Đại Thanh quốc Đại Hoàng đế” và gọi Thiên hoàng Minh Trị bằng danh xưng đối đẳng ngang hàng là “Đại Nhật Bản quốc Đại Hoàng đế”.⁶ Đây là nhượng bộ chưa từng có tiền lệ của triều đình nhà Thanh. Nhà Thanh cũng thiết lập công sứ quán đầu tiên tại Nhật Bản.

Có vẻ Thiên hoàng Minh Trị cũng bắt đầu nỗ lực tìm hiểu về lịch sử Nhật Bản. Đối tượng tìm hiểu của ngài là ụ vỏ sò do khoa học gia người Mỹ Edward Morse phát hiện được vào năm 1877, hay cuộc chiến Tây Nam vốn chiếm một phần quan trọng trong thời trị vì của ngài.⁷ Cùng với mối quan tâm mạnh mẽ đối với tổ tiên, Thiên hoàng cũng bắt đầu thể hiện hứng khởi mới đối với lịch sử Nhật Bản.

Tân niên 1878 mở đầu bằng các nghi thức trong cung đình như mọi năm, với những cuộc thăm viếng lẫn nhau, trao nhau quà tặng và hội thơ ca đầu năm. Ngày 24 tháng 1, Thiên hoàng đến dự buổi khánh thành trường nông học, nói rõ quan điểm coi trọng nông nghiệp, ban sắc ngữ mở đầu bằng: “Trẫm nghĩ nông là gốc rễ của quốc gia”. Bây giờ, khi những cuộc phản loạn đã được dẹp yên thì nhiều chính sách căn bản để thay đổi đất nước dần được thực thi.

Thỉnh thoảng cũng có những ghi chép ám thị chuyện liên quan đến bản thân Thiên hoàng. Khi Thiên hoàng nói rõ ngài tôn trọng những lời can gián thì các thị thần cũng có được can đảm để lên tiếng dị nghị về ngài (dĩ nhiên là với từ ngữ đầy kính ý). Chẳng hạn như ngày 3 tháng 2, Thị bổ Yamaguchi Masasada và Nabeshima Naoyoshi thỉnh cầu Thiên hoàng xuất ngự lên triều mặc dù hôm đó là ngày chủ nhật. Trước mặt Thiên hoàng, Yamaguchi khuyên can Thiên hoàng nên tiết giảm rượu để đề phòng bệnh tê phù ngài mắc phải năm ngoái lại tái phát. Từ đầu năm nay, cùng với các buổi tửu yến tân niên và những buổi ăn cùng bồi thần, Thiên hoàng đã uống quá nhiều rượu. Dạ yến ngày 10 tháng 1 kéo dài đến ba giờ sáng, còn tửu yến hai hôm trước đó lại kéo dài đến năm giờ sáng hôm sau. Yamaguchi tâu lời can gián nên cấm tổ chức nội yến, khuyên bỏ uống rượu đêm khuya.

Theo Minh Trị Thiên hoàng kỉ thì Thiên hoàng vui vẻ chấp thuận lời can gián này, “kể từ đó, không còn ai thấy vẻ mặt say của ngài trong yến hội nữa”.⁸ Nhưng không rõ vì lí do gì mà ngài lại uống nhiều rượu đến vậy. Nhiều người biết Thiên hoàng sau này cũng làm chứng rằng ngài rất thích uống rượu. Như trước đây cũng đã trích dẫn một phần, Thiếu tướng lục quân Takashima Tomo-no-suke tòng quân trong cuộc chiến Tây Nam có hồi tưởng như sau:

Đương thời trong cung tràn ngập bầu không khí cương kiện vũ dũng, Thánh thượng cũng thường sảng khoái quyết vạn cơ. Tửu lượng của Thánh thượng rất khỏe, thỉnh thoảng ngài lại tập hợp các thị thần yêu thích để tổ chức tửu yến. Vì bản thân tửu lượng cực kém nên nhiều lần trốn tránh không đi, dù như vậy vô cùng thất kính với Thánh thượng. Có các ông Yamaoka Tesshū và Đại nạp ngôn Nakayama (Tadayasu) là bậc tửu hào, nói kẻ hào kiệt là không từ chối rượu nên mỗi khi Thánh thượng cho mở tửu yến thì nhất định triệu tập các ông ấy đến, vui vẻ hào sảng lấy chuyện vũ dũng làm mồi nhắm, cùng nâng chén ngọc mà cho rằng trên đời không còn thú vui gì bằng. Chén ngọc của Thánh thượng sử dụng lúc bấy giờ cũng không nhỏ như chén rượu thông thường mà to bằng chén uống trà và ngài cũng thường rót đầy chén.⁹

Năm 1886, Tử tước Hinonishi trở thành thị tòng và kể lại rằng dù sau khi uống cà phê hay cuối mỗi bữa ăn, Thiên hoàng cũng không rời khỏi bàn chừng nào trên bàn vẫn còn rượu để uống.¹⁰

Một lời can gián với tính cách khác hẳn được chủ nhiệm Nho quan của Thiên hoàng là Motoda Nagazane tâu lên. Trong thời kì này (tháng 2 năm 1878) có kiến nghị nên học tập theo các nước Âu châu để biến đất rừng núi thành rừng của hoàng thất. Motoda phản đối kiến nghị này và thuyết phục rằng thứ mà hoàng thất có thể trông cậy vĩnh viễn không phải là đất đai, mà phải là lòng dân có được từ chỗ “chí đức đại nhân” (đức độ nhân từ). Motoda chỉ ra rằng ngày xưa, chính phủ chỉ thu một phần nhỏ xem như là địa tô. Rồi Motoda đề cập đến quân quyền, dân quyền, tiếp tục luận rằng nếu nhân dân phải hoàn thành nghĩa vụ và có quyền lợi được hưởng thì bậc quân chủ phải ban phát quyền lợi cho họ. Nếu bậc quân chủ tu dưỡng đức độ, có quyền lợi được hưởng thì nhân dân phải phụng sự. Tuy nhiên, điều chính phủ bây giờ định làm không phải là tu dưỡng “chí đức đại nhân” mà chỉ là lấy đất đai sở hữu của dân để biến thành tư hữu của hoàng thất. Điều này có nghĩa là hoàng thất tranh quyền lợi ngang hàng với người dân, làm tổn hại đến đế quyền của mình. Nên chia một phần địa tô làm thuế bảo hộ hoàng thất và áp dụng trong cả nước mới là kế sách công minh chính đại. “Nếu lấy chỗ chí đức đại nhân mà yêu thương, nuôi dưỡng người dân thì lòng người sẽ mến mộ, tôn trọng hoàng thất. Lúc đó, vừa có cả đất đai trong thiên hạ, vừa thu được địa tô từ đất đai dân sở hữu. Nếu không sẽ mất lòng dân, dù có sở hữu đất đai trong thiên hạ thì cũng bị dân cướp lại. Đây là lẽ trời và là chỗ cảm ứng tự nhiên của lòng người, không phải nghi ngờ”.¹¹

Lời can gián của Motoda được Thiên hoàng chấp thuận. Kiến nghị biến rừng núi thành đất của hoàng thất không được thi hành. Điều này cho thấy sức mạnh của lời can gián dựa trên nền tảng Nho giáo đến lúc này cũng vẫn còn giá trị. Tuy nhiên, cũng có trường hợp người can gián được Thiên hoàng cảm hóa mà rút lại lời can. Một lần nọ, Thiên hoàng ra lệnh cho thị tòng sửa lại đôi giày. Thị tòng bí mật đem chuyện bàn với Thị bổ Sasaki Takayuki và Takasaki Masakaze, hỏi rằng tại sao Thiên hoàng không vứt bỏ đôi giày cũ, đòi đôi giày mới mà hạ lệnh sửa lại làm gì. Sasaki và Takasaki đáp rằng có thể còn nhiều ẩn tình, nhưng nếu nhìn từ mặt quân đức thì có ý nghĩa rất lớn. Nếu như Thiên hoàng coi trọng việc kiệm ước thì đây là điều đáng mừng, còn nếu xuất phát từ suy nghĩ keo kiệt thì quả là điều đáng lo. Takasaki đem chuyện hỏi ý tứ của Thiên hoàng thì ngài đáp rằng mình muốn ban đôi giày đó cho thị bổ tập sự là Fujinami Kototada, nhưng vì giày có chỗ hư hại, nghĩ không muốn Fujinami phải mất tiền sửa chữa nên mới hạ lệnh sửa trước khi ban tặng. Bọn Takasaki nghe rồi cảm động trước tấm lòng của Thiên hoàng đối với thị thần mà bật khóc.

Ngày 23 tháng 4, mọt khía cạnh khác của quân đức cũng được thể hiện. Thiên hoàng xuất 20.000 yên ban cho phủ Tōkyō để xây dựng bệnh viện trị chứng tê phù. Năm trước, khi đang ở Kyōto thì bản thân ngài cũng từng bị chứng tê phù nên ngài hiểu rõ cảm giác đau khổ của người mắc bệnh. Có thể căn bệnh của ngài lại tái phát nên các ngự y tiến ngôn rằng theo tập quán từ trước đến nay, không còn cách nào tốt hơn để đề phòng tái phát là chuyển nơi ở. Iwakura Tomomi cũng tâu lên Thiên hoàng rằng nên chọn nơi đất cao ráo, không khí thoáng đãng để xây li cung. Bấy giờ Thiên hoàng đáp lại rằng:

“Phương pháp chuyển đổi nơi ở cũng tốt, nhưng tê phù là căn bệnh mà ai cũng mắc phải trên khắp nước Nhật chứ không riêng một mình Trẫm. Nay Trẫm chuyển nơi ở nhưng tất cả quốc dân đâu thể chuyển nơi ở được, cho nên cần phải tìm phương pháp đề phòng khác. Khi đến phía đông, Trẫm để ý thấy dù đóng ở nơi đất cao ráo nhưng cũng có mấy mươi người lính ở đồn trấn thủ khổ sở vì bệnh tê phù. Nghĩ lại thì thấy chọn đất đai không hẳn tránh được bệnh. Căn bệnh này không thấy có ở các nước Tây phương mà chỉ nghe có mỗi mình Nhật Bản ta. Vậy nguyên nhân của bệnh có thể nằm ở việc ăn gạo. Nghe nói có đại phu Hán y Tōda Chōan dùng liệu pháp bỏ ăn gạo mà chuyển sang ăn đậu và lúa mạch, nhất định là đúng lí rồi. Không phải cứ là Hán y thì đều hạn hẹp mà vứt đi hết. Dù là Hán y hay Tây y thì cũng đều có chỗ sở trường, sở đoản. Liệu pháp y thuật Nhật Bản truyền thống cũng không phải là thứ vứt đi”.¹²

Có ghi chép rằng Iwakura “kính phục thối lui” trước ý kiến của Thiên hoàng. Hôm sau, Tham nghị kiêm Nội vụ khanh Ōkubo Toshimichi cũng khuyên nên chuyển đổi nơi ở và Thiên hoàng cũng đáp lại bằng lời tương tự. Không rõ sự thật Thiên hoàng có nói như vậy không. Nếu đây thật sự là những lời ngài nói ra thì phải thừa nhận đây là lần đầu tiên Thiên hoàng trình bày ý kiến một cách bài bản và cực kì thông minh như vậy. Nhận được chi phí từ Thiên hoàng, bệnh viện được khánh thành vào ngày 10 tháng 7. Loại cơ sở hạ tầng này vốn trước đây chưa từng thấy có. Thiên hoàng cũng ban cả thảy 3.000 yên để thành lập một bệnh viện tâm thần ở Tōkyō.

Bình thường Thiên hoàng vốn ghét thầy thuốc và điều này kéo dài suốt đời ngài. Ngài rất ghét việc chẩn đoán mỗi ngày. Ngay cả khi bị tê phù hồi năm trước, ngài cũng không nói rõ bất thường cho thị y. Đến khi thị y biết được thì bệnh tình đã khá nặng. Thân thể Thiên hoàng khỏe mạnh nên bình thường cũng không cần phải lưu ý gì đến sức khoe. Cho đến lúc này thì các thị y hãy còn dựa vào y thuật truyền thống, mà đôi khi có thể nói là nền y thuật thời tiền văn minh. Chẳng hạn như Nội thân vương Chikako (trước đây được biết đến với cái tên Kazu-no-miya) mắc chứng tê phù vào tháng 6 năm 1877. Điều mà các thị y làm được chỉ là khuyên nên thay đổi chỗ ở. Nội thân vương Chikako nghe theo lời của thị y, chuyển đến vùng Hakone nhưng sau ba tuần đã qua đời vào ngày 2 tháng 9. Lúc này, Nội thân vương Chikako mới 31 tuổi. Em gái của Thiên hoàng Kōmei, vợ của Tướng quân Iemochi lại phải chịu cảnh bất hạnh như vậy nên dường như Thiên hoàng Minh Trị càng thêm ghét thầy thuốc. Sasaki Takayuki can gián suốt hai giờ đồng hồ, cuối cùng Thiên hoàng cũng chấp nhận chẩn đoán vào hai buổi sáng chiều.

Những lời can gián của các thị thần và thái độ vui vẻ chấp thuận lời can gián (dù ban đầu có chút kháng cự) dường như đã khiến Thiên hoàng Minh Trị trưởng thành hơn. May mắn thay, chung quanh Thiên hoàng đều là những con người tài năng phi phàm. Bọn họ có đủ lòng kiên nhẫn và lòng can đảm cần thiết để hướng dẫn ngài đến chỗ đúng đắn. Bấy giờ Thiên hoàng vẫn chưa hoàn toàn thoát khỏi ảnh hưởng của nền giáo dục mình nhận được thời thơ ấu ở Ngự sở.

Trong số những thị thần này thì cố lẽ người có tài năng bạt quần nhưng không được lòng người nhất chính là Nội vụ khanh Ōkubo Toshimichi. Ōkubo ở địa vị nội vụ khanh, chịu trách nhiệm trực tiếp trước Thiên hoàng và là người có thực lực tối cao trong chính phủ. Kể từ khi về nước từ chuyến thị sát Âu Mỹ vào năm 1873, Ōkubo Toshimichi hướng đến việc củng cố quốc lực ở các mặt chính trị, kinh tế để đặt Nhật Bản vào vị thế ngang hàng với các nước Tây phương tiên tiến. Trong cách làm của Ōkubo có chỗ cao mạn, uy áp kẻ khác nên chuốc lấy phản cảm từ cả phe cánh tả và cánh hữu. Phe cánh hữu thì đổ lỗi cho Ōkubo khi chinh Hàn luận bị bác bỏ và cái chết của Saigō Takamori, trong khi phe cánh tả thì cho rằng Ōkubo là người theo chủ nghĩa bảo thủ, cản trở đường tiến của dân quyền, Ōkubo bị cáo buộc rằng trong lúc đại đa số người Nhật (nhất là sĩ tộc) lâm vào thảm cảnh kinh tế thì chỉ riêng mình Ōkubo là sống giàu có, xa hoa. Các sĩ tộc bất bình trên khắp nước Nhật ngoài miệng vẫn nói những câu giống như những người theo chủ nghĩa tôn vương nhương di cuối thời Mạc phủ Tokugawa, mặt khác lại đặt Ōkubo vào cái đích oán hận của họ.

Trong thời kì này có một phe sĩ tộc ở tỉnh Ishikawa bắt đầu lên kế hoạch ám sát Ōkubo, kẻ thù đáng ghét của họ. Thành phố Kanazawa thuộc tỉnh Ishikawa vốn không phải là nơi phát xuất của những âm mưu. Phiên trấn Kaga trước kia đóng một vai trò vô cùng nhỏ trong cuộc Duy Tân. Dòng họ Maeda cũng là daimyō có bổng lộc cao nhất, trăm vạn hộc. Thành phố Kanazawa đời đời là địa điểm trung tâm của các hoạt động văn hóa. Trong mười năm đầu thời Minh Trị, ngay cả khi bạo loạn chính trị nổ ra trên cả nước thì vùng đất này cũng hoàn toàn cách li với những hoạt động chính trị bất ổn, có lẽ là nhờ sự phồn vinh này.

Nhưng trong số các sĩ tộc cũng có những người bất mãn với chính sách ôn hoà của cựu phiên trấn Kaga. Ngay cả khi các phiên khác bị kéo vào vòng tranh chấp chính trị thì phiên Kaga vẫn ca bài ca hoà bình, phồn vinh.¹³ Các sĩ tộc này thấy phẫn nộ khi chinh Hàn luận bị bác bỏ và cho rằng hành động khiêu chiến với chính phủ của Saigō Takamori là đúng đắn. Chủ mưu của kế hoạch ám sát Ōkubo là Chō Tsurahide đã hai lần đến Kagoshima, học trường tư của Saigō.¹⁴ Trung tâm của hoạt động phản chính phủ ở Kanazawa là phái Tam Quang Tự.¹⁵ Phái này không phải là tổ chức có quy tắc luật lệ mà thiên về chủ nghĩa võ đoán, chủ nghĩa hành động bằng sức. Đầu mục của phái này là Shimada Ichirō, cũng là nhân vật trung tâm trong việc ám sát Ōkubo. Cũng có lúc phái Tam Quang Tự bắt tay với tổ chức lớn là Trung Cáo Xã. Trung Cáo Xã là đảng kêu gọi dân quyền. Lí tưởng của hai phái này hoàn toàn không giống nhau nhưng đều thống nhất với nhau ở điểm bất bình với chế độ thiểu số chuyên chế do Ōkubo cầm đầu. Tôn chỉ trong tư tưởng dân quyền của Trung Cáo Xã cũng được củng cố bởi những tờ trảm gian trạng được chuyển đến tờ báo sau những vụ ám sát.¹⁶

Trong cuộc chiến Tây Nam, những người này hướng sự đồng cảm của mình đến Saigō Takamori. Bọn họ kích phẫn trước kế hoạch ám sát Saigō, vui mừng trước thắng lợi của Saigō và cảm thấy đau đớn như cắt ruột khi biết đại nghĩa của Saigō đã thất bại. Hạ tuần tháng 4 năm 1877, Shimada và Chō đến gặp Kuga Yoshinao, một người có thế lực của Trung Cáo Xã.¹⁷ Hai người đánh tiếng với Kuga rằng quân Saigō đã đại bại nên bây giờ không nỡ bàng quan đứng nhìn. Hai người kết luận rằng Saigō đã bị gian thần hãm hại. Kẻ gian thần đó chính là Kido Takayoshi và Ōkubo Toshimichi, vì vậy cần phải lấy mạng hai kẻ này. Hai người nhờ Kuga chấp bút viết tờ trảm gian trạng nói rõ động cơ ám sát. Kuga không tán thành việc ám sát, đáp rằng mình sẽ suy nghĩ nên mấy ngày sau hãy quay trở lại. Kuga hi vọng rằng đợi qua mấy ngày sẽ làm cơn sốt của hai người kia hạ xuống. Nhưng quyết tâm của hai người càng lúc càng sôi sục hơn. Ngày 26 tháng 5, Kido qua đời. Kế hoạch ám sát lúc này chốt lại chỉ còn mình Ōkubo Toshimichi.

Shimada bắt đầu tuyển mộ đồng chí. Ban đầu, Shimada thận trọng không tiết lộ ý đồ thật sự, nhưng đến tháng 11 thì Shimada công nhiên kể về kế hoạch ám sát cho các đồng chí. Đáng ngạc nhiên là không một ai trong số đó mật báo với cảnh sát, hẳn là vì Shimada là người tin tưởng ở tín nghĩa của sĩ tộc. Nhưng đồng thời, cũng có khi Shimada tiết lộ rằng mình đã từ bỏ kế hoạch ám sát Ōkubo để tung hỏa mù đánh lừa những kẻ rời bỏ nhóm.

Ngày 25 tháng 3 năm 1878, Shimada lên đường đến Tōkyō. Shimada tuyên bố rằng mình không tiếc mạng sống, sẵn sàng làm mọi thứ vì sứ mệnh ám sát Ōkubo và đây không phải là lời nói dối. Nhưng qua bài thơ tanka mà Shimada làm khi từ biệt gia đình, nghĩ rằng không còn gặp lại họ nữa thì có thể thấy được nỗi lòng đau đớn của Shimada như thế nào.

Hidari migi

Wakaraunu osana

Kokoro seyo

Ima wa Oyako no

Wakare nari keri

(Tạm dịch: Hỡi lòng con trẻ, còn chưa biết phải trái, giờ là lúc cha con, chia lìa cách biệt.)

Kanete yori

Kyō no hi aru wo

Shiri nagara

Ima wa wakare to naru zo

Kashiski¹⁸

(Tạm dịch: Từ trước đã biết, sẽ có ngày hôm nay, nhưng sao bây giờ, đến lúc chia li, lại thấy buồn lòng.)

Những bài tanka này không có gì nổi trội về mặt văn chương nhưng đều là suy nghĩ xuất phát từ tận đáy lòng. Trừ một vài trường hợp đặc biệt thì hầu như không có nơi nào ngoài nước Nhật mà kẻ ám sát mang trên mình sứ mạng tìm đến cái chết lại đọc thơ trước lúc lên đường như thế này. Đối với Shimada, kẻ đã nhìn thấy cái chết rõ ràng hơn ai hết thì những bài thơ này chính là lời từ thế của mình muốn gửi gắm đến gia đình.¹⁹

Khi biết tin Shimada và Chō biến mất khỏi Kanazawa thì chính quyền cũng nghi ngờ rằng hai nhân vật nổi tiếng quá khích này đang âm mưu điều gì đó. Chính phủ trung ương cũng cảnh giới với cả hai phe sĩ tộc phản chế độ và các nhà vận động tự do dân quyền, cảnh sát mặc thường phục được bố trí khắp mọi ngóc ngách trên toàn quốc. Nội vụ khanh Ōkubo Toshimichi một tay nắm cả mạng lưới cảnh sát giăng khắp đất nước, nhưng có lẽ Ōkubo cũng nghĩ rằng không cần phải để mắt nhiều đến tỉnh Ishikawa trước nay vẫn bình ổn này.

Việc đầu tiên của những kẻ ám sát sau khi lên thủ đô là soạn thảo một bức thư nói rõ lí do ám sát Ōkubo cho thiên hạ biết. Bọn họ theo cách thức của thích khách cuối thời Mạc phủ là gắn tờ trảm gian trạng lên cổ hay lên thân của nạn nhân.²⁰ Trảm gian trạng mở đầu như sau:

Sĩ tộc tỉnh Ishikawa là Shimada Ichirō, khấu đầu đón nhận cái chết để tạ lỗi nếu có sai lầm, nay tâu lên Thiên hoàng Bệ hạ và phổ cáo với hơn 30 triệu dân chúng. Ichirō quan sát kĩ mà biết tình hình hoàng quốc hiện nay, rằng mọi chánh lệnh pháp độ, trên không xuất phát từ thánh chỉ của Thiên hoàng Bệ hạ, dưới không từ chỗ công nghị với vạn dân, mà đều là do chỗ chuyên quyết hèn nhát của bọn quan lại tham tàn.

Theo những từ ngữ này thì thấy những kẻ âm mưu ám sát chủ trương rằng hành động của mình là phù hợp với thánh ý của Thiên hoàng (trong quá khứ cũng vậy mà những vụ xuất hiện trong tương lai cũng vậy). Ý đồ của bọn họ là loại trừ lũ quan lại hủ bại bên cạnh Thiên hoàng, những kẻ ngăn trở nền thân chính của ngài. Đồng thời, có vẻ mâu thuẫn, họ cũng mong muốn ý kiến của dân chúng được lắng nghe thông qua hình thức công nghị, tức họp bàn công khai với dân. Có lẽ đây là nhượng bộ trước tư tưởng tự do dân quyền của Kuga Yoshinao, người thảo bức trảm gian trạng.

Trảm gian trạng còn tiếp tục với việc tố cáo lũ quan lại hủ bại. Bọn quan lại tham tàn ở đây vẫn phè phỡn, tư lợi bỏ túi riêng khi thị dân sống trong cảnh khốn cùng. Chúng có năm tội ác như được liệt kê dưới đây: một, triệt tiêu công nghị, đàn áp dân quyền để biến chính sự thành việc riêng. Hai, ban hành pháp luật bừa bãi, công nhiên thực hiện yêu cầu nhờ vả của kẻ thế lực. Ba, xây dựng những công trình không cần thiết, tiêu tốn tiền của quốc gia. Bốn, phủ nhận kẻ sĩ trung tiết, nghi hoặc lòng người ưu quốc, tạo mầm mống nội loạn. Năm, nhầm lẫn con đường giao tế với ngoại quốc, đánh mất chủ quyền của đất nước.²¹

Mục đích trực tiếp của những kẻ chủ mưu là ám sát Ōkubo. Tuy nhiên, trong trảm gian trạng cũng nhắc tới tên “những kẻ cần phải chém” và “những kẻ không thể tha thứ”. Phần đầu gồm có Iwakura Tomomi, cố Kido Takayoshi, còn phần sau có thể kể đến Ōkuma Shigenobu, Itō Hirobumi, Kuroda Kiyotaka và Kawaji Toshiyoshi. Ngoài ra, Sanjō Sanetomi và một số người khác được cho là quan gian tham, nhưng “chỉ cần chém chết cái gốc thì cành lá sẽ tự khô”. Rõ ràng Shimada và những kẻ ám sát khác đều mong đợi đợt ám sát thứ hai từ những người “kế thừa ý chí” của mình.

Đoạn đầu của trảm gian trạng kết lại bằng câu cầu cho đổi mới dựa vào ngự thệ văn mà Thiên hoàng Minh Trị đã thề có thể thay đổi thể chế thiểu số chuyên chế, sớm đưa ra hội họp dân chúng, thi hành công nghị để khiến hoàng quốc hưng thịnh, quốc gia vĩnh cửu, lòng dân an ổn.²² Đến đây, kẻ ám sát lại chủ trương tôn sùng Thiên hoàng và dân quyền. Nhưng đúng như Tōya Hiroki chỉ ra rằng không hiểu bản thân những kẻ ám sát có hiểu hết nội dung của trảm gian trạng do Kuga Yoshinao viết ra để chính đáng hóa tội của họ hay không. Toàn bộ tinh thần của họ chỉ tập trung vào một điều duy nhất là ám sát Ōkubo.

Khi sáu kẻ ám sát tập trung về Tōkyō thì họ bắt đầu chuẩn bị một cách có tổ chức. Trong nhật trình Ōkubo đến Ngự sở tạm Akasaka có đoạn đi qua một con đường và đặc trưng của chiếc xe ngựa chở Ōkubo được xác định. Không cần phải nói bọn họ đã nắm rõ nhân tướng của Ōkubo trong đầu. Những kẻ ám sát chọn con đường hẹp mà xe ngựa Ōkubo luôn đi qua làm nơi gây án. Đó là khúc rẽ ít người qua lại. Đây là địa điểm tuyệt hảo để tránh bị nhòm ngó. Tham nghị đến chỗ Thái chính quan định kì mỗi tháng vào sáu ngày 4, 14, 24, 9, 19 và 29. Ngày ám sát được quyết định là ngày 14 tháng 5. Trước đó mấy ngày, Shimada quyết định gửi thư cảnh báo ám sát đến chỗ Ōkubo bất chấp bị đồng chí phản đối. Có vẻ như Shimada suy nghĩ rằng nếu cứ lẳng lặng mà ra tay thì sẽ không truyền tải được ý nghĩa của việc ám sát.²³ Và có lẽ Ōkubo cũng không thèm đọc bức thư đe dọa này. Đây không phải là lần đầu tiên Ōkubo nhận được những lá thư kiểu này.

Sau khi chuẩn bị xong mọi việc thì Shimada và Chō viết thư gửi vợ, thuật lại quyết tâm của mình và dặn dò nuôi dạy con cái.²⁴ Lá thư của Shimada được viết bằng hình thức trường ca với những lời lẽ cáo buộc Ōkubo rằng Ōkubo dùng lời gian nịnh để dối gạt Thiên hoàng, khiến ngài giết sạch trung thần, còn bọn ác thần thì vây quanh. Chúng dối trên gạt dưới, đổi Karafuto lấy Chishima, không biết đánh Đài Loan vì điều gì…²⁵

Ōkubo không phải là kẻ cực ác như lời mô tả trong thư gửi vợ con của những kẻ ám sát và trong trảm gian trạng. Sáng sớm hôm đó, trước khi Ōkubo đi xe ngựa đến Ngự sở tạm thì huyện lệnh Fukushima là Yamayoshi Morinori có đến thăm dinh của Ōkubo. Qua trò chuyện với huyện lệnh Fukushima, Ōkubo có nói cần phải tốn 30 năm, chia làm ba giai đoạn, mới hoàn tất được các công việc của cuộc Duy Tân. Bây giờ là lúc giai đoạn mười năm đầu vừa trôi qua, chuẩn bị sang giai đoạn hai. Theo Ōkubo thì giai đoạn hai cực kì quan trọng, là giai đoạn chỉnh đốn nội chính và khuyến dân sản xuất. Ōkubo quyết tâm rằng dù có sai lầm đi nữa thì mình cũng là người tốt nhất để dẫn đường cho nước Nhật. Còn giai đoạn ba thì đành phải trông chờ ở những người đến sau. Điều đầu tiên cần phải làm để dân gia tăng sản xuất là khai khẩn đất hoang, và trong buổi sáng hôm đó, Ōkubo cũng kể đến chuyện làm một con kênh đào ở tỉnh Fukushima.

Ōkubo thường giấu một khẩu súng ngắn trong xe ngựa để bảo vệ mình trước những kẻ tấn công. Nhưng chiều hôm đó phải dự bữa tối với công sứ Trung Quốc nên Ōkubo ra lệnh dọn dẹp gọn gàng, giao súng cho bộ hạ. Ōkubo đã phải trả giá bằng mạng sống cho việc này.

Kế hoạch ám sát được chuẩn bị chu đáo, mọi việc đều thuận lợi. Đầu tiên, hai kẻ chém chân hai con ngựa kéo xe, chặn xe dừng lại. Trong lúc đó thì bốn kẻ khác xông lên chém chết người đánh xe rồi chém Ōkubo.

Sau đó, chúng kéo Ōkubo ra khỏi xe ngựa rồi mặc sức chém. Phát chí mạng đâm vào cổ Ōkubo, đoản kiếm đâm xuyên cổ họng, cắm vào mặt đất; Sáu kẻ thích khách bỏ lại vũ khí bên cạnh xác chết rồi đến Ngự sở tạm gần đó để tự thú. Thích khách cũng đưa bản sao trảm gian trạng cho lính bảo vệ. Khi được hỏi còn có đồng chí nào tòng phạm không, thì các thích khách trả lời rằng: “Còn chứ. Ngoại trừ bọn quan lại thì toàn bộ quốc dân 30 triệu người đều là đồng chí cả”.

Chẳng mấy chốc mà tin báo bay đến Ngự sở tạm Akasaka. Bấy giờ Thiên hoàng đang được Motoda Nagazane tiến giảng về Luận ngữ. Quan thư kí tức tốc phi đến, báo cho Motoda hay tin Ōkubo gặp nạn. Motoda lập tức tâu lên Thiên hoàng. Thiên hoàng kinh ngạc tột độ, cho thị thần đến dinh của Ōkubo để tìm hiểu thực hư. Ít lâu sau thì thị thần quay về, tâu rằng Ōkubo đã chết. Thiên hoàng thương tiếc trước cái chết của Ōkubo, sai Cung nội khanh Tokudaiji Sanetsune làm sắc sứ đến dinh của Ōkubo. Hoàng thái hậu và hoàng hậu cũng phái người đến, gửi tặng vật.

Ngày hôm sau, Thiên hoàng ban huân chương hữu đại thần chánh nhị vị cho Ōkubo cùng 5.000 yên làm chi phí ma chay. Cùng ngày hôm đó, Thiên hoàng triệu tập các quan địa phương trong cung, lại, ban sắc ngữ rằng: “Trẫm nay mất đi lương thần tin tưởng nhất, quốc gia không còn bất hạnh nào bằng”. Itō Hirobumi được bổ nhiệm vào vị trí cung nội khanh thay cho Ōkubo.

Làn sóng thương tiếc Ōkubo còn lan cả sang các tờ báo hải ngoại.²⁶ Tang lễ Ōkubo được cử hành long trọng, có thể nói là quốc tang đầu tiên của Nhật Bản. Tất cả các công sứ quán ngoại quốc đóng tại Tōkyō đều treo cờ rủ, quân hạm ở cảng Yokohama nổ 21 phát pháo kính lễ. Mọi nghi thức tang lễ đều theo kiểu Thần đạo. Đương thời Phật giáo vẫn chưa được thừa nhận rộng rãi. Có lẽ vì vậy mà tang lễ không được tồ chức theo nghi thức truyền thống của Phật giáo.

Itō kế nhiệm vị trí nội vụ khanh cho thấy rằng phương châm của Ōkubo không hề bị phủ nhận, nhưng ý tứ trong trảm gian trạng cũng được tiếp nhận. Sáng sớm ngày 14, trước khi Ōkubo bị ám sát thì ba người thị bổ (Sasaki Takayuki, Yoshii Tomozane và Takasaki Masakaze) có đến thăm Itō Hirobumi, đề xuất rằng cần phải có chức quan mới để phò tá Thiên hoàng (nội đại thần) và Ōkubo Toshimichi là người thích hợp với vị trí đó nhất. Itō cũng đồng ý. Một lát sau thì tin báo Ōkubo bị ám sát được truyền đến khiến họ rợn người.

Đúng như những kẻ ám sát chỉ ra trong trảm gian trạng, chính phủ đành phải thừa nhận rằng các chính lệnh hiện tại đều không xuất phát từ thánh chỉ của Thiên hoàng, và cũng không phải từ chỗ công nghị với dân chúng. Nhiệm vụ cần kíp trước mắt là thực thi “vạn cơ thân phán”, tức Thiên hoàng tự thân quyết định mọi việc. Thị bổ Sasaki và những người khác tâu lên Thiên hoàng điều này.

Ngày 16, các thị bổ cùng nhau vào yết kiến Thiên hoàng, từng người trình bày sở kiến của mình. Đầu tiên, Sasaki nói rằng “thân chính” hiện giờ chỉ là cái danh vô thực, còn thực tế thì việc giải quyết vẫn ủy thác cho các đại thần. Vì vậy mà quốc chính nằm trong tay hai, ba người có quyền lực, khiến lòng người bất bình đến nỗi xảy ra cớ sự như vụ Shimada. Nếu như thế này thì e rằng đại nghiệp Duy Tân sẽ tan như bọt nước với bánh vẽ. Và điều lo lắng lớn nhất là hình thái các nước trên thế giới, liệu quốc uy có vang dội nơi hải ngoại được hay không đều ở suy nghĩ của Thiên hoàng. Từ nay phải thi hành nền “thân chính” triệt để, làm cho sự tình trong ngoài đều thông suốt.

Takazaki Masakazi tiến đến ngự tiền, tâu rằng: “Khi Toshimichi còn tại thế vẫn thường lo nghĩ về việc bồi dưỡng thánh đức, trước ngày gặp nạn thì thần (Takazaki) có đến nhà bàn chuyện, lấy làm lo lắng lắm…”. Takazaki vừa nói vừa nghẹn ngào khóc, tâu lên rằng “vạn cơ thân phán” là điều quan trọng hơn hết. Lúc này, mắt Thiên hoàng cũng đã ngấn lệ.

Komeda Tero tâu rằng Thiên hoàng nên chăm lo chính sự nhiệt thành như ngài nhiệt thành với việc cưỡi ngựa. Thiên hoàng chỉnh trang dung nghi rồi đáp rằng: “Trẫm hiểu rõ lời các khanh. Từ nay về sau, Trẫm sẽ hết sức chú ý, còn các khanh hãy hết lòng phò tá với chức phận của mình”.

Bọn Sasaki cảm động bật khóc rồi lui ra.

Có vẻ như Thiên hoàng đã lưu tâm những lời can gián của các thị bổ. Ngài không còn thể hiện sự vô tâm với quốc chính nữa. Chẳng hạn như ngày 21 tháng 5, ngài trình bày ý kiến của mình với hai người thị bổ về hệ lụy những thói xấu của thời đại, rằng trong số các quan, có người xây mới nhà cửa theo kiểu dinh Tây. Đối với người ở vị trí phải giao tế với công sứ ngoại quốc thì đã đành, có thể cần phải như vậy. Nhưng nhìn từ góc độ người dân thì những người này là kẻ hút máu của dân mà tư quyền, tư lợi. Các quan hãy nên cố gắng chấp nhận căn nhà của mình. Đợi mấy năm nữa, sau khi hoàn thành hoàng cung, kiến thiết Thái chính quan, lúc đó từng người có cải tạo nhà cửa thì mọi tiếng oán của dân cũng tự nhiên tiêu tan.

Thiên hoàng cũng có bất mãn và ngài nói rõ bất mãn của mình: kể từ khi Duy Tân đến nay thì các chức vụ trọng yếu trong chính phủ đều rơi vào tay người xuất thân từ ba xứ Satsuma, Nagato và Tosa. Cần phải ngăn chặn điều này. Giờ đã đến lúc tuyển chọn nhân tài rộng khắp thiên hạ. Ngay cả miền Đông Bắc xa xôi nhất định cũng có người hiền tài có thể dùng được.

Ngày 23 tháng 5, Thiên hoàng công bố sẽ đi tuần du hai miền Hokuriku và Tōkai vào tháng 8 năm này. Có vẻ như cái chết của Ōkubo và lời can gián của các thị bổ đã khiến Thiên hoàng bừng tỉnh với trách nhiệm mới và uy quang của mình.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 269.↩

Cùng tư liệu trên, trang 276. Thiên hoàng không dự họp nội các trong ngày lễ, ngày nghỉ. Bấy giờ ngài vẫn chưa hoàn toàn hồi phục chứng tê phù nên dành thời gian nghỉ dưỡng theo lời khuyên của thị y.↩

Cùng tư liệu trên, trang 279-280.↩

Cùng tư liệu trên, trang 329. Trong ngày này có bài tiến giảng của Fukuba Bisei, Nishimura Shigeki,… Hội giảng thư ngày 7 tháng 1 năm 1878 được tổ chức trước mặt Thiên hoàng và hoàng hậu. Trong số một loạt những bài tiến giảng nặng nề bắt đầu từ thời kì này, có Luận ngữ do Motoda giảng, Tu thân học (Hickok viết) do Nishimura Shigeki giảng, Kojiki do Kondō Yoshiki giảng. Những bài này được giảng trừ những khi Thiên hoàng không khỏe, hay khi nghỉ ngơi tránh nóng và khi ngài tuần hành đến miền Hokuriku và Tōkai.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 330.↩

Cùng tư liệu trên, trang 338. Quốc thư do công sứ Trung Quốc (mới nhậm chức ngày 28 tháng 2) trao.↩

Cùng từ liệu trên, trang 331-332. Thiên hoàng ra lệnh tập hợp tất cả các tư liệu liên quan đến cuộc chiến Tây Nam, gồm cả biên bản của tướng sĩ phe bại trận.↩

Cùng tư liệu trên, trang 368-369.↩

Takashima Tomo-no-suke, Minh quân kể từ thời Thiên hoàng Jimmu, trang 33.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 80.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 372-373.↩

Cùng tư liệu trên, trang 399-400.,↩

Tōya Hiroki, Ám sát Toshimichi, trang 27.↩

Cùng tư liệu trên, trang 33.↩

Bắt nguồn từ tên Chùa Sankō-ji (Tam Quang Tự) ở Kanazawa, nơi các đồng chí tụ họp.↩

Tōya Hiroki, Ám sát Toshimichi, trang 80. Phần giải thích về trảm gian trạng ở trang 81-82.↩

Mọi hoạt động của Kuga Yoshinao trước thời kì này được đãng trong Kokuryūkai, Truyện kí Tây Nam, cuốn hạ, trang 407-418. Trong thời gian ở Kagoshima, Kuga từng gặp phó quan của Saigō là Kirino Toshiaki. Kuga là người giới thiệu Chō Tsurahide cho Kirino và sắp xếp để Chō được Kirino đào tạo.↩

Kokuryūkai, Truyện kí Tây Nam, cuốn hạ, trang 1004; Tōya Hiroki, Ám sát Toshimichi, trang 65.↩

Khi Shimada đang trên đường từ Kanazawa đến Tōkyō thì có ngâm một bài thơ mà Tōya nhận xét là giống với bài thơ của Chō đã ngâm hơn một tháng trước. Việc này cho thấy có thể Shimada từng có cơ hội đọc thơ của Chō.↩

Toàn văn trong Kokuryūkai, Truyện kí Tây Nam, cuốn hạ, trang 436-458.↩

Cùng tư liệu trên, trang 436.↩

Cùng tư liệu trên, trang 329; Tōya Hiroki, Ám sát Toshimichi, trang 84.↩

Tōya Hiroki, Ám sát Toshimichi, trang 100.↩

Trích đoạn những lá thư này được đăng trong Tōya Hiroki, Ám sát Toshimichi, trang 102-105.↩

Cùng tư liệu trên, trang 103.↩

Cùng tư liệu trên, trạng 154-155 có đăng bài dịch từ kí sự của tờ London Times.↩

CHƯƠNG 30

VUA LƯU CẦU THOÁI VỊ

Ngày 23 tháng 5 năm 1878, Thiên hoàng quyết định vào tháng 8 năm này sẽ khởi hành chuyến đi vốn đã được dự định từ trước đến hai miền Hokuriku và Tōkai. vốn chuyến đi này là phần nối tiếp của chuyến đi Ezo từ năm trước và được dự định triển khai vào năm 1877, nhưng vì quốc sự đa đoan xoay quanh cuộc chiến Tây Nam nên không thực hiện được. Mục đích của chuyến đi sắp tới là để Thiên hoàng viếng thăm những vùng đất mình chưa từng thấy và thị sát, làm quen với dân tình ở đó.

Rút kinh nghiệm từ chuyến đi miền Đông Bắc năm trước, Thiên hoàng nghĩ chuyến đi lần này không nên khiến dân chúng phải tốn kém tiền bạc. Ngài nhấn mạnh rằng học sinh các trường học ở các địa phương không cần phải thay quần áo mới, giày mới hay mũ mới. Thiên hoàng cũng công bố rằng khi lâm ngự đến các dinh quan địa phương, ngài muốn xem bản đồ quản lí của địa phương, các thống kê quản lí, nghe chuyện về những người có đức hạnh, xem các sản vật trứ danh của địa phương. Ngoài ra, ngài còn yêu cầu báo cáo về tình hình sở cảnh sát, số người tuần tra, phương pháp khuyến nghiệp, số gia súc chăn nuôi trong các nông trường, tình hình đất hoang và đất hiện đang khai khẩn. Rõ ràng Thiên hoàng không xem chuyến đi này là chuyến du ngoạn và cũng không phải để khiến dân chúng sợ hãi hay thêm mến mộ mình. Ngài xem chuyến đi này như là một thứ tài liệu giáo dục của mình, ngài cần phải mở rộng tầm nghe nhìn đối với các thần dân của mình, quan sát thực tế đời sống của thần dân. Và các thị thần cũng mong đợi qua chuyến đi này, dân chúng khắp mọi miền trên đất nước sẽ ghi nhớ về sự tồn tại của chính phủ trung ương ở Tōkyō, nơi mà họ có nghĩa vụ trung thành hơn cả trung thành đối với địa phương của họ.

Không cần phải nói rằng trong thời đại mà các vị Thiên hoàng sống trong Ngự sở và tuyệt giao với thế gian thì hoàn toàn không có những chuyến đi như các vị quân chủ ở Âu châu. Ngay cả khi đến thời Thiên hoàng Minh Trị, khắp nơi trên đất Nhật cũng không hề có những yếu tố mang tính nghi lễ, yếu tố quan trọng trong chuyến đi của các vị quân chủ Âu châu.¹ Những chuyến đi đến các địa phương của Thiên hoàng cũng có mặt khác với chuyến đi của những đấng quân vương trời Âu. Ở Nhật gần như không có chuyện lợi dụng những chuyến du hành hay việc in chân dung trên tiền đồng hoặc tiền giấy để đem hình ảnh của Thiên hoàng đến gần dân chúng hơn. Ở Nhật cũng không thấy có việc đúc tượng đồng cưỡi trên mình ngựa của vị quân chủ, xem đó là biểu tượng sức mạnh như thường thấy ở Âu châu.

Phương tiện mà Thiên hoàng Minh Trị sử dụng trong những chuyến đi này là phụng liễn không thể nhìn thấy bên trong chứ không phải cỗ xe ngựa mui trần để dân chúng có thể thấy được ngài. Ngày xưa thì chỉ có một số ít các quý tộc cao quý mới được bái yết tôn nhan của Thiên hoàng, và cho đến thời kì này thì chuyện gặp mặt ngài cũng không phải là dễ. Ảnh chụp của Thiên hoàng Minh Trị cực là ít và không thể có được bằng cách thông thường. Ảnh chụp chủ yếu được dùng để đáp lễ khi ngài nhận được ảnh chân dung của các vị quân chủ Âu châu chứ không phải để cho dân chúng xem. Khi công sứ các nước rời khỏi Nhật thì họ cũng được tặng ảnh chân dung của Thiên hoàng, nhưng đối với người Nhật thì dù hộ có là bậc trung thần xả thân đến đâu đi chăng nữa cũng khó mà có được bức ảnh của người cai trị họ.

Năm 1874, bức ảnh của Thiên hoàng do nhiếp ảnh gia Uchida Kuichi chụp đã bị sao chép bất hợp pháp và có kẻ còn bày bán ở phủ Tōkyō. Bản thân Uchida còn đề xuất gửi phim âm bản đến phủ Tōkyō xin bán bức ảnh do mình chụp. Từ việc này mà trong chính phủ đã nổ ra cuộc tranh luận kéo dài xoay quanh chuyện đúng sai của việc bán ảnh của Thiên hoàng.² Cuối cùng, có bố cáo cấm bán ảnh và những người đã mua phải giao nộp ngay. Việc không có ảnh Thiên hoàng cũng như việc chân dung ngài không được in lên đồng tiền với ý đồ khuếch trương quyền uy của Thiên hoàng là điển hình của tính chất giản dị trong chuyến đi của ngài. Có thể đám đông dân chúng xếp hàng ven đường khi đoàn người đi qua các làng mạc cũng đã thấy được hình ảnh của Thiên hoàng, nhưng ngài không hề cố gắng thu hút ánh mắt của dân chúng bằng bộ quân phục đẹp đẽ hay cưỡi trên cỗ xe ngựa oai phong: Tính hào phóng của Thiên hoàng cũng được thể hiện qua việc ban tặng cho học sinh ưu tú ở các trường tiểu học và người già.

Ngay trước khi Thiên hoàng rời khỏi Tōkyō thì đã xảy ra một sự kiện khiến chuyến đi của ngài có thể bị hoãn lại. Ngày 23 tháng 8 có bạo động phát sinh trong nội bộ đại đội pháo binh cận vệ vốn tức giận với việc cắt giảm lương, tiết giảm kinh phí. Hơn trăm người liên quan tới vụ bạo động đều là binh tốt (trừ hai người hạ sĩ quan) và hầu hết đều xuất thân từ sĩ tộc Kagoshima hoặc Kōchi, hai vùng nổi tiếng vũ dũng. Cuộc nổi loạn chóng vánh đã cướp đi sinh mạng của mấy sĩ quan, đám bạo loạn cũng nổ pháo vào dinh của Đại tạng khanh Ōkuma Shigenobu. Ngoài ra, hai khẩu sơn pháo cũng được kéo ra khỏi doanh trại, tiến về Ngự sở tạm Akasaka để cầu xin tăng lương. Hơn 90 người kéo tới Ngự sở tạm, chạm trán với đội phòng thủ đã liệu trước được sẽ có tập kích và phe nổi loạn bị bắt sống hết.

Vào bốn giờ sáng ngày hôm sau, bầu không khí tĩnh lặng đã trở lại. Tuy nhiên, lúc này Iwakura và nhiều thị bổ chủ trương rằng nên hoãn chuyến đi với lí do Ōkubo bị ám sát cách đây chưa lâu, nay lại xảy rả cố sự. Vụ bạo động lần này tuy có quy mô nhỏ nhưng có thể là điềm báo trước cho cuộc nổi loạn nghiêm trọng hơn. Ý kiến của Iwakura vấp phải sự phản đối của Sanjō Sanetomi và đa số các tham nghị, cũng như Thị bổ Sasaki Takayuki. Sanjō cho rằng nếu chỉ vì một cuộc bạo động mà trì hoãn chuyến đi thì sẽ tổn hại đến uy quang của triều đình. Sau khi thảo luận với Thị bổ Sasaki Takayuki, Thiên hoàng quyết định xuất phát theo đúng dự định.

Đoàn của Thiên hoàng³ lên đường đi thị sát hai miền Hokuriku và Tōkai vào ngày 30 tháng 8. Hoàng hậu và hoàng thái hậu đưa tiễn đoàn người đến tận Itabashi. Đêm đầu tiên của chuyến đi trải qua ở Urawa. Sáng hôm sau, Thiên hoàng tiếp kiến huyện lệnh Saitama nhưng văn thư mà ngài nhận được không phải là văn thư báo cáo cuộc sống hạnh phúc của dân địa phương như mong muốn, mà là báo cáo về hiện trạng thê thảm của người dân làng Nakatsugawa. Làng này có 25 hộ dân với 129 người đều thuộc diện đói nghèo, sống trên mảnh đất hoang chưa được khai khẩn. Dân làng không có vải để che thân, không biết chữ, khi bệnh gần chết cũng không biết đến thuốc thang gì và cũng không có ngôi chùa nào để mai táng thân xác khi chết. Thức ăn chủ yếu của dân làng Nakatsugawa không phải là gạo trắng mà là hạt kê, các loại tạp cốc. Phần lớn dân làng đều không biệt rằng trên đời này có trường học, nhà thuốc, quán rượu hay hàng cá. Có ghi chép rằng: “Cách nơi Thiên hoàng vài chục dặm mà có dân chúng khốn cùng, ngu si như thế này quả là vết nhơ trong đời trị vì của ngài”. Các quan lại địa phương cũng đề ra kế sách cải tạo, sửa chữa con đường dẫn tới làng để dần dần hướng dẫn người làng đến chỗ văn minh khai sáng.⁴

Không có ghi chép gì về thái độ của Thiên hoàng khi nhận được báo cáo này, nhưng hẳn là ngài ngạc nhiên lắm. Sau đó, Thiên hoàng đến dinh hành chính trong tỉnh Saitama, đến thăm tòa án và các trường tỉnh lập. Ngài không chỉ tham dự giờ học ở các trường mà còn ban thưởng cho cả thảy 83 học sinh ưu tú. Ngoài ra, ngài còn đến thăm bảo tàng khuyến nghiệp, tận mắt quan sát mô hình cơ khí, khoáng vật và các tác phẩm mĩ thuật. Thiên hoàng tỏ ra hứng thú đặc biệt đối với trà ở Sayama và tơ tằm sản xuất ở quận Koma. Trà và tơ tằm, là hai mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của Nhật Bản đương thời. Ngài cũng tỏ mối quan tâm đặc biệt đối với sản vật địa phương ở các nơi ngài đến trong chuyến đi.

Thiên hoàng cũng thường quan sát cảnh sinh hoạt của địa phương từ cửa sổ phụng liễn và xe ngựa khi di chuyển. Chẳng hạn như khi thấy mấy viên cảnh sát tuần tra đeo kiếm Tây bên hông, Thiên hoàng hỏi Thị bổ Sasaki Takayuki rằng ngài nghe nói gần đây chỉ còn rất ít người sử dụng kiếm Nhật, việc này có thật hay không. Sasaki đáp lại rằng cổ lai người Nhật vốn kính trọng đao kiếm, nhưng vì lệnh phế đao những năm gần đây mà đao kiếm như bị dẹp bỏ. Tuy nhiên, đến năm ngoái thì dường như có dấu hiệu số người quan tâm tới kiếm Nhật đang phục hồi trở lại.

Lần đầu tiên Minh Trị Thiên hoàng kỉ đề cập đến đám đông hoan nghênh là ở mục khi đến Maebashi. Tiếp đó, Thiên hoàng qua Takazaki, Matsuida tiến về đèo Usui. Kể từ khi Thiên hoàng rời khỏi Tōkyō thì trời mưa liên tục khiến đường sá lầy lội. Đường đèo hiểm trở đến độ không thể băng qua bằng kiệu, ngài phải xuống kiệu đi bộ trong bùn lầy. May mắn là Thiên hoàng có đôi chân khỏe, khiến những người theo hầu phải hộc tốc đuổi theo sau. Trong số đó có người đuổi đến nơi thì hụt hơi. Ngày vượt qua đèo Usui thì trời nắng ráo, từ đỉnh đèo có thể nhìn thấy quang cảnh đẹp đẽ. Đoàn của Thiên hoàng băng qua Karuizawa, Oiwake và Komoro thì mây nặng trĩu, không thấy được đỉnh núi Asama trứ danh.

Tại Nagano, Thiên hoàng đến Chùa Zenkō-ji, tiếp kiến sư trụ trì chùa. Hiếm khi thấy Thiên hoàng tiếp xúc với tăng lữ Phật giáo và cũng ít khi đến thăm chùa chiền, nhưng Zenkō-ji là quê hương trong tâm hồn của người dân Nagano nên ngài không thể bỏ qua.

Tại Takada, Thiên hoàng chọn một trường học địa phương làm điểm dừng chân và phái một thị tòng đến viếng mộ của những người tử trận trong cuộc chiến Mậu Thìn. Khi đoàn người càng đến gần địa điểm từng là chiến trường năm xưa thì càng phái nhiều sứ giả đi viếng linh hồn người chết trận. Thiên hoàng mua đặc sản Takano là kẹo Okina và kẹo mạch nha cùng nhiều bánh trái khác để gửi về cho hoàng hậu và hoàng thái hậu. Hành động này của Thiên hoàng khiến người dân địa phương vui mừng. Ngài tự thân mua kẹo chứ không để người dân hiến lên. Hành động này thật khác xa với các vị quân chủ Âu châu.

Phần lớn đoạn đường từ Takada đến Kakizaki đều nằm dọc theo bờ biển Nhật Bản và có vẻ như Thiên hoàng cũng thích thú ngắm quang cảnh hùng vĩ của biển Nhật Bản. Nhưng đường đi không hề đơn giản. Đường hẹp, cát sâu và dù đường có được sửa chữa nhưng cũng có chỗ bánh xe cán vào cát khiến cỗ xe ngựa nhỏ bé lung lay. Ánh nắng chiếu vào cửa sổ làm bên trong xe ngựa nóng hừng hực, khiến Sasaki Takayuki ngồi cùng Thiên hoàng không chịu nổi, dọc đường phải xuống đi bộ. Tuy nhiên, Thiên hoàng vẫn tỏ ra chịu đựng cái nóng và xe rung lắc mà không ta thán gì. Khi đến Kakizaki thì ngài cho gọi thị y đến chẩn đoán, việc mà ngài vẫn ghét.

Phần thưởng cho chuyến đi khó nhọc này là cảnh sắc dọc đường tuyệt đẹp. Chẳng hạn như khi ở Izumozaki, Thiên hoàng được ngắm quang cảnh mấy trăm chiếc thuyền đánh cá đốt lửa trên biển trong buổi chiều tà để soi cá. Tuy nhiên, nỗi khổ nhọc còn nhiều hơn cả niềm vui. Ban ngày, Thiên hoàng phải ngồi chính tọa trong phụng liễn suốt cả buổi. Đến đêm thì ngài phải ngồi yên trên ghế đến tận mười giờ đêm theo thường lệ. Chỉ khi đến giờ ngủ thì ngài mới được duỗi thẳng tay chân. Đêm ở Izumozaki, có lẽ vì điểm dừng chân chật hẹp nên bị muỗi vây nhiều. Các thị tòng khuyên Thiên hoàng nên vào trong màn nhưng ngài đáp rằng:

“Trẫm đi chuyến này là để thị sát mọi điều khổ não của hạ dân, hếu như không tự mình nếm mùi khổ đau thì sao biết được tình cảnh của dân. Như thế này chẳng hề gì đâu”.⁵ Nếu tin những lời này là của Thiên hoàng thì có thể thấy lời nói của ngài nặng mùi Nho giáo, nhưng lời nói này cũng tương đồng với những giai thoại khác về ngài được ghi lại trong chuyến đi. Qua đây có thể thấy được tình cảm thường xót đối với dân chúng của một vị quân chủ chưa từng trải qua kinh nghiệm lao khổ nào.

Khi đến Niigata, Thiên hoàng kinh ngạc trước việc có nhiều người bị bệnh mắt hột. Trong chuyến đi miền Đông Bắc vào hai năm trước, ngài cũng đã để ý rằng có không ít người mắc bệnh tương tự về mắt. Lúc đó, Thiên hoàng hỏi thị y về liệu pháp. Thị y trả lời rằng đối với dân nghèo thì không thể chữa trị được. Bây giờ đến Niigata lại thấy nhiều người bệnh hơn nên Thiên hoàng hạ lệnh cho thị y tìm hiểu nguyên nhân và phương pháp trị liệu cũng như dự phòng. Hai ngày sau, ngài nhận được báo cáo rằng nguyên nhân chủ yếu là do phong thổ khí hậu của địa phương, và cũng vì ống thải khói không tốt mà trong nhà dân không được sạch sẽ, làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm mắt hột. Thiên hoàng ban cho tỉnh Niigata 1.000 yên để làm kinh phí nghiên cứu chữa trị, dự phòng bệnh mắt.

Chuyến đi không phải chỉ có toàn chuyện tối tăm. Trong cuộc chiến Mậu Thân, Nagaoka bị phá hủy thảm hại và ngay cả sau đó cũng khổ não trong cảnh khốn cùng. Bây giờ biết được thành, phố đang dần dần hồi phục, Thiên hoàng tỏ ra vui mừng. Nhưng ở đây vẫn còn đầy những chuyện gợi nhớ lại cuộc chiến tranh hơn mười năm trước. Làng Fukushima từng là bãi chiến trường năm xưa, nay vẫn còn cắm nhiều cờ trắng và đỏ trong các thửa ruộng. Cờ trắng tượng trưng cho trận địa của quan quân, còn cờ đỏ là của quân giặc khiến Thiên hoàng nghĩ đến đương thời hai bên quân chiến đấu ra sao.

Phần lớn chuyến đi đều khổ nhọc. Ngày này qua ngày nọ đều có mưa dầm dề, đường sá lầy lội, khiến nước sông dâng cao, cực, kì khó qua sông. Nhiều năm sau (năm 1899), Thiên hoàng nhớ lại tình cảnh lúc này mà làm bài thơ rằng:

Natsu samuki

Koshi no yamiji wo

Samidareni

Nurete koeshi mo

Mukashi narikeri⁶

(Tạm dịch: Nhớ chuyện năm xưa, ướt sũng trong cơn mưa phùn, trên đường núi xứ Koshi, giữa mùa hè vẫn thấy lạnh.)

Khi đến Oyashirazu Koshirazu, địa điểm hiểm trở trên “con đường nhỏ lên phía bắc” thì người và ngựa đều mệt lử, nhưng quang cảnh tuyệt đẹp bày ra trước mắt. Phía bên kia làn sương mờ giăng trên mặt biển là đảo Sạdo và bán đảo Noto. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ có ghi rằng: “Vì nơi này vực cao thăm thẳm mà có tên Oyashhazu Koshirazu, đứng trên đỉnh có thể nhìn ra xa”. Sau khi qua khỏi nơi hiểm trở đáng sợ này, Thiên hoàng xuống kiệu đi bộ, thưởng ngoạn phong cảnh hữu tình.⁷

Xét theo một phương diện khác thì Kanazawa cũng là một nơi nguy hiểm. Đất này là nơi nung nấu âm mưu ám sát Ōkubo Toshimichi và cho đến lúc này có thể những phần tử nguy hiểm hãy còn ẩn náu nơi đây. Nhưng may mắn thay là đã không xảy ra chuyện phiền toái nào. Thiên hoàng đến thăm các trường học như mọi khi, rồi đến vườn Kenroku, tham quan viện bảo tàng bên trong vườn. Bên trong bảo tàng trưng bày nhiều sản vật trong và ngoài nước và những thứ giúp ích cho sự phát triển sản nghiệp của miền Hokuriku. Tại Komatsu, Thiên hoàng nhận được thư từ và tặng vật từ hoàng hậu và hoàng thái hậu. Hẳn là ngài cũng đã trải qua cảm giác vui mừng của người lữ khách khi nhận được thư từ gia đình.

Từ lúc này trở đi thì chuyến đi bắt đầu thoải mái hơn. Đoàn người của Thiên hoàng đi từ Kanazawa đến Komatsu, Fukui, Tsuruga rồi qua Ōtsu để đến Kyoto. Một đêm lưu lại Kyoto, Thiên hoàng kể những chuyện về Ngự sở từ trước khi Duy tân cho các thị thần nghe. Mọi chuyện đều chỉ mới hơn mười năm trước nhưng tưởng chừng như là chuyện đã xảy ra từ lâu lắm rồi.

Trên đường đến vùng Tōkai, lẽ ra Thiên hoàng phải đến thăm Thần Cung Ise nhưng vì nghe tin báo có dịch sốt phát ban ở tỉnh Mie nên ngài phải thay đổi dự định. Đoàn người từ Kyoto đi Kusatsu, Ōgaki, qua Gifu để đến Nagoya. Tại các nơi, Thiên hoàng đều viếng thăm các trường học như thường lệ, xem triển lãm sản vật của địa phương (và cũng có những món ngài mùa lấy). Thiên hoàng không hề tỏ dấu hiệu nào cho thấy ngài đang chán nản hay muốn nhanh chóng trở về Tōkyō. Sau thời gian ẩn mình trong cuộc chiến Tây Nam thì giờ đây ngài lại xuất hiện rõ ràng trước dân chúng với ý thức nghĩa vụ mạnh mẽ, và đây cũng là điểm đặc trưng cho hành động trong suốt đời ngài.

Thiên hoàng Minh Trị trở về thủ đô vào ngày 9 tháng 11. Ngài đã đi qua hai miền Hokuriku và Tōkai, qua một phủ và mười tỉnh với tổng cự li khoảng 440 dặm (hơn 1.700 km) trong 72 ngày. Thiên hoàng không hề tỏ vẻ mệt mỏi, bấy giờ có ghi chép rằng: “Long nhan vui mừng khi trở về”. Ngày hôm đó, bá quan được cho nghỉ ngơi, mọi nơi trong thủ đô đều phất quốc kì, tỏ ý chúc mừng.

Những ngày tháng còn lại của năm này đáng lí trải qua mà không gặp phải chuyện gì lớn, nhưng vào ngày 27 tháng 12 bỗng nhiên triều nghị quyết định xử lí phiên trấn Lưu Cầu. Nội vụ khanh Itō Hirobumi quyết tâm giáng cách Lưu cầu từ phiên trấn xuống thành đơn vị tỉnh. Như vậy, Lưu Cầu không còn là một vương quốc nữa mà chỉ là một tỉnh như bao tỉnh khác. Đằng sau quyết định này có một sự thật rằng Lưu Cầu đã phớt lờ yêu cầu của chính phủ Nhật Bản đòi Lưu Cầu phải cắt đứt quan hệ với triều đình nhà Thanh. Phiên vương Lưu Cầu nhận được mệnh lệnh không được gửi sứ triều cách năm đến Trung Quốc, không gửi sứ chúc mừng khi hoàng đế nhà Thanh đăng quang và phiên vương không được nhận sắc phong từ hoàng đế nhà Thanh. Tuy nhiên, đến nay triều đình Lưu cầu vẫn chưa đề xuất thư tuân thủ mệnh lệnh này cho chính phủ Nhật Bản. Không những vậy mà phiên vương Lưu cầu còn mật phái viên thân phương⁸ là Thượng Đức Hoành sang Trung Quốc để xin nước này chi viện, đồng thời còn lệnh cho Trì Thành thân phương An Quy đang đóng tại Tōkyō nhờ vả công sứ Trung Quốc, Mỹ quốc, Pháp quốc và Hà Lan trú tại Nhật. Trì Thành cùng các quan địa phương trực tại Tōkyō 14 lần đề xuất thư than vãn với chính phủ Nhật Bản, cầu xin trở về thể chế phiên Lưu Cầu trung thành với hai nước Nhật - Trung như cũ. Trong thư của Trì Thành nhiều lần lặp đi lặp lại từ ngữ “phụ Hoàng mẫu Thanh” (Nhật Bản là cha của Lưu Cầu, còn Trung Quốc là mẹ).⁹

Tuy nhiên, chính phủ Nhật Bản chủ trương rằng: “Một nước thờ hai đế khác nào một vợ theo hai chồng”.¹⁰ Sự thật là trải qua mấy thế kỉ, vương quốc Lưu Cầu phục vụ cả hai chủ nhân là Trung Quốc và phiên Satsuma, đều cống nạp cho cả hai. Đây là cách duy nhất để một tiểu quốc không có nguồn lực hay sức mạnh quân sự có thể sống sót đến nay. Chính phủ Nhật Bản đòi hỏi Lưu Cầu phải chấm dứt quan hệ với Trung Quốc cuối cùng cũng nổi giận với chính sách câu giờ xảo diệu của phiên vương Lưu Cầu. Itō lấy cớ thái độ không thỏa hiệp của phiên vương mà quyết định phế bỏ phiên trấn. Itō lệnh cho Nội vụ đại thư kí Matsuda Michiyuki thao phương án xử lí phiên Lưu cầu. Phương án xử lí không những đổi Lưu Cầu từ phiên thành tỉnh mà còn đòi hỏi phiên vương phải rời Lưu cầu để đến sống tại Tōkyō. Phương án này đã được thái chính đại thần và triều nghị chấp thuận. Phiên vương được yêu cầu phải chấp hành mệnh lệnh của chính phủ trong vòng một. tuần. Nếu như phiên vương cự tuyệt thì chính phủ Nhật Bản sẽ “dùng biện pháp cứng rắn”. Đồng thời, chính phủ cũng bãi bỏ chế độ trực ban của phiên Lưu cầu tại thủ đô Tōkyō, lệnh cho các quan lại phải trở về phiên. Đây là bước đầu tiên của biện pháp tước đoạt tư cách bán tự trị của phiên Lưu Cầu.¹¹ Matsuda (và các quan lại Lưu Cầu khác) rời cảng Yokohama trong ngày 8 tháng 1 năm 1879 để đến Na Bá.

Matsuda đến Na Bá vào ngày 25 tháng 1 và ngày hôm sau thì gặp mặt các quan địa phương cao cấp như Thượng Bật, người đại diện cho phiên vương tại Thanh Thủ Lý. Matsuda đọc to lá thư của Sanjō Sanetomi với đại ý như sau:

Từ ngày 29 tháng 5 năm 1875, chính phủ Nhật đã ra lệnh cho Lưu Cầu không được phái sứ đi triều cống nhà Thanh cách năm, không được phái sứ chúc mừng khi hoàng đế nhà Thanh lên ngôi và không được nhận sắc phong từ nhà Thanh khi có sự thay đổi quyền lực trong phiên. Tuy nhiên, Lưu cầu vẫn lấy lí do than vãn mà nộp thư tuân thủ mệnh lệnh. Đến tháng 5 năm 1876, chính phủ Nhật phái phán quan đến phiên Lưu Cầu. Lúc đó, đáng lí mọi việc phán xử đều phải nhanh chóng chuyển giao nhưng Lưu cầu lại lấy lí do than vãn mà không chịu tuân thủ, quả thật là vô lễ khôn cùng. Nếu còn không chịu tuân mệnh lệnh nữa thì sẽ phải chịu hình phạt tương xứng, nên Lưu Cầu phải nhanh chóng có thái độ rõ ràng.¹²

Sau khi đọc xong truyền thư, Matsuda giao cho em trai của phiên vương là Thượng Bật. Matsuda còn nói miệng rằng nếu không tuân theo mệnh lệnh thì càng bị xử phạt nặng nề và đội phiên vương phải có thư hồi đáp vào mười giờ sáng ngày 3 tháng 2. Ngày 29 tháng 1, Matsuda gửi thư đến Phiên vương Thượng Thái, yêu cầu nội thư tuân thủ mệnh lệnh cùng thư thệ nguyện với lí do rằng vì trước kia đã có tiền lệ vi phạm lời hứa nên nếu không có thư thệ nguyện thì chính phủ Nhật không thể trông đợi Lưu Cầu quán triệt thành ý được. Đến ngày hồi đáp thì đại diện của phiên vương cũng đề xuất thư bày tỏ ý sẽ tuân thủ mệnh lệnh của Thượng Thái.

Thư hồi đáp dùng lời lẽ trịnh trọng, giải thích vị thế khó khăn của phiên vương. Nếu như Lưu Cầu ngưng triều cống, chúc mừng triều đình nhà Thanh (như Matsuda ra lệnh), không nhận sắc phong từ nhà Thanh nữa thì phiên Lưu Cầu sẽ không tránh khỏi việc bị nhà Thanh chỉ trích. Lưu Cầu là một tiểu quốc lâm vào tình cảnh bị kẹt giữa hai đại quốc, không biết phải xoay xở ra sao. Cuối thư kết lại bằng việc cầu xin phía Nhật thương tình, “cả phiên đồng loạt phủ phục, cuối đầu trăm bái”.

Thượng Thái quyết chẳng phải là nhân vật tôn kính gì, nhưng chí ít cũng là quốc vương một nước mà nay lại hạ mình cầu xin một quan chức, quả là có chỗ khiến lòng người dao động. Nhưng trong vai trò xử lí vấn đề Lưu Cầu, Matsuda với trách nhiệm và sứ mệnh của mình cũng không có chỗ cho lòng trắc ẩn đối với vị phiên vương. Matsuda chỉ trích nội dung thư hồi đáp rằng phiên vương vẫn cự tuyệt mệnh lệnh của triều đình, mình phải về thủ đô ngay lập tức để báo cáo tình hình và dặn dò đại diện của phiên vương hãy đợi mệnh lệnh sau đó. Đại diện của phiên vương kêu ca cầu xin thông cảm nhưng Matsuda bác bỏ và còn nói thêm rằng từ nay về sau, quan lại trong phiên khi lên thủ đô hay đi đâu ra khỏi phiên, bất kể công tư đều phải thông qua sở xuất ngoại của Nội vụ sảnh, phải được phép của nội vụ sảnh. Matsuda còn đề cập rằng dù đã có chỉ thị sử dụng niên hiệu Minh Trị nhưng Lưu Cầu vẫn còn dùng niên hiệu Quang Tự của nhà Thanh, rõ ràng là dối gạt chính phủ Nhật và việc này hoàn toàn bị nghiêm cấm.¹³

Ngày hôm sau, Matsuda trở về Tōkyō. Ngày 11 tháng 3, Thiên hoàng phát lệnh phế bỏ phiên trấn Lưu Cầu, ra sắc mệnh yêu cầu Phiên vương Thượng Thái cùng Thượng Kiến, Thượng Bật đến sống tại Tōkyō.¹⁴ Phiên trấn Lưu Cầu nay trở thành tỉnh Okinawa, còn Thượng Kiến, Thượng Bật được ban cho dành hiệu hoa tộc. Ngày 12, Matsuda cùng hơn 160 cảnh sát, được lệnh đến Lưu Cầu, rời khỏi cảng Yokohama. Tại Kagoshima, Matsuda còn nhận thêm đội bổ trợ nên số người lên đến 600 người. Cả đoàn đến Na Bá vào ngày 25. Phiên vương viện cớ mang bệnh nên không gặp Matsuda. Nhưng đêm 29 tháng 3, Thượng Thái rời khỏi Thành Thủ Lý, thành trì của phiên vương Lưu Cầu trong 500 năm qua, rời bỏ nơi đã trải qua nửa cuộc đời mình để đến sống ở dinh của đích tử là Thượng Điển.

Có vẻ như sự phản kháng của Thượng Thái cũng mang lại kết quả nào đó. Ngày 5 tháng 4, Thiên hoàng phái thị tòng Tomi-no-kōji Hironao làm nội sắc sứ đến Okinawa để an ủi Thượng Thái. Thiên hoàng lệnh cho Tomi-no-kōji khuyên Thượng Thái lên thủ đô càng sớm càng tốt, đồng thời cũng cho tàu Meiji Maru đến đón để bảo đảm an toàn trên biển cho cựu phiên vương. :

Tomi-no-kōji đổ bộ lên Na Bá vào ngày 13 tháng 4, lập tức cùng Matsuda và 30 cảnh sát hộ vệ tiến vào Viên Giác Tự ở Thủ Lý. Thượng Thái lấy cớ mang bệnh nên cố từ chối không gặp sắc sứ mà xin để cho đích tử là Thượng Điển ra thay. Tomi-no-kōji từ chối yêu cầu này và tự thân đến nơi ở tạm của Thượng Thái. Các vương tử cùng các quan lại cũ đều ra cổng nghênh đón, đích tử Thượng Điển hướng dẫn vào chánh đường, tiếp đãi trà bánh. Tomi-no-kōji vào giường bệnh của Thượng Thái. Thượng Thái để lễ phục và mũ mão bên gối (tỏ dấu hiệu lễ nghĩa đối với sắc sứ), giả vờ mặc vào. Thượng Thái được hai thị giả đỡ dậy, rời khỏi chiếu mà ngồi xuống thi lễ.

Sắc sứ truyền đạt thánh dụ, Thượng Thái bái tạ. Khi Tomi-no-kōji hỏi có tuân thủ thánh dụ hay không thì Thượng Thái hứa đến hôm sau sẽ trả lời. Sau khi kết thúc nghi lễ viếng thăm thì Matsuda rời khỏi ghế, ngồi xuống sàn, tỏ ý đồng cảm với bệnh tình của Thượng Thái, an ủi nỗi khó nhọc mà phiên vương trải qua trong mấy tháng trước. Tomi-no-kōji cũng dùng lời lẽ xoa dịu để hỏi han. Mặt mũi Thượng Thái trắng bệch, tuy không có vẻ hốc hác như người bệnh nhưng rõ ràng cũng không phải là vẻ mặt của người lành lặn.

Ngày 14, Matsuda gọi các trọng thần trong phiên đến, thúc giục hồi đáp. Dĩ nhiên là cựu phiên vương không dễ gì chịu rời khỏi Okinawa. Thượng Thái lấy lí do mang bệnh nên xin trì hoãn kì hạn lên thủ đô. Matsuda thấy bệnh, tình của Thượng Thái là bệnh mãn tính, không trông đợi ở việc chữa trị dứt điểm nên từ chối lời cầu xin. Ngày 15, em trai của Thượng Thái là Thượng Bật cùng hơn 20 quan lai đến sở xuất ngoại của Nội vụ sảnh, cầu xin trì hoãn bốn, năm tháng và cũng xin cho một vương tử cùng sắc sứ lên thủ đô (xem như con tin) để Thượng Thái được hoãn kì hạn rời Okinawa. Ngày 16, 150 sĩ tộc ở 21 làng cùng các vương tử, trọng thần của phiên trấn cũ đều cầu xin hoãn kì hạn 90 ngày. Lời cầu xin bị từ chối ngay lập tức. Phía Nhật giải thích rằng chuyến đi của Thượng Thái được tàu của chính phủ bảo vệ đặc biệt nên không cần phải lo lắng.

Sở dĩ chính phủ Nhật không nhượng bộ là vì mối nguy tiềm ẩn, nếu như trì hoãn việc lên thủ đô thì Thượng Thái có thể cầu viện trợ từ Trung Quốc. Thượng Thái càng sớm lên thủ đô thì càng giảm được nguy cơ Trung Quốc can thiệp vào.

Ngày Thượng Thái lên thủ đô dự định là ngày 18. Nhưng hôm trước đó thì Thượng Bật cùng các trọng thần đã than vãn cầu xin Matsuda lần cuối cùng. Lí lẽ họ đưa ra là việc cầu xin hoãn 90 ngày không phải chỉ vì sức khỏe của Thượng Thái mà còn là vì các cựu phiên sĩ đang dao động hoang mang vì cải cách lần này. Phiên vương muốn đích thân thuyết phục lãnh dân và bàn giao hết mọi việc. Đồng thời, bọn họ cũng xin cho đích tử của Thượng Thái là Thượng Điển được lên kinh. Đến. đây thì Matsuda cũng đồng ý cho hoãn thời hạn, nhưng Matsuda cũng chủ trương rằng chẳng có lí do gì để trì hoãn đến 90 ngày nên phải rút ngắn kì hạn và báo cáo kì hạn xuất phát của Thượng Thái vào mười giờ ngày 18.

Sự thật là Matsuda nghĩ rằng giả dụ các cựu phiên sĩ có gây phản loạn cũng không đắng lo ngại, và định bụng rằng nếu Thượng Thái vẫn kháng cự thì sẽ dùng vũ lực để ép lên thủ đô. Mặt khác, nếu để đích tử là Thượng Điển ở lại Okinawa thì có thể các cựu phiên sĩ sẽ ủng hộ người này mà gây phản loạn, khiến Trung Quốc can thiệp vào. Kế sách tốt nhất là đưa cả cha con Thượng Thái, Thượng Điển về thủ đô. Vì vậy mà Matsuda đồng ý để Thượng Điển lên thủ đô, còn việc Thượng Điển cầu xin cho cha mình hoãn kì hạn về kinh thì ủy thác cho Thái chính quan quyết định. Khi Thượng Điển đã về kinh thì có thể bác bỏ lời cầu xin để Thượng Thái được hoãn kì hạn. Matsuda nghĩ rằng việc lên kinh của Thượng Thái thì ủy thác cho Thái chính quan, cơ quan trách nhiệm tối cao của chính phủ, còn mình chỉ việc tấu thỉnh xin thêm sắc sứ và thị y đến Okinawa và thúc giục Thượng Thái lên kinh là đủ.

Ngày 18, Thượng Bật cùng các trọng thần đến thăm Matsuda, xin hoãn kì hạn của Thượng Thái 80 ngày và xin để đích tử là Thượng Điển lên thủ đô. Matsuda đáp lại rằng nếu hoãn kì hạn trong vòng 40 ngày thì có thể hỏi xin sắc sứ, và khi đó Thượng Điển phải lên kinh ngay lập tức để tạ ơn. Còn nếu xin hoãn kì hạn đến 80 ngày thì Thượng Điển phải lên kinh cầu xin Thái chính quan, và Thượng Thái phải trần tình với sắc sứ về việc cho Thượng Điển lên kinh để xin hoãn kì hạn. Ngày hôm sau, sắc sứ chấp thuận lời trần tình của Thượng Thái. Như vậy là Thương Điển đồng hành cùng sắc sứ về thủ đô. Ngày 19 tháng 4, sắc sứ Tomi-no-kōji Takanao cùng Thượng Điển lên tấu MeijiMaru, rời khỏi cảng Na Bá.

Tàu Meiji Maru đến cảng Yokohama vào ngày 1 tháng 5. Ba ngày sau, Thiên hoàng Minh Trị tiếp kiến Thượng Điển cùng năm trọng thần của cựu phiên. Năm người này đứng ở gian ngoài mà lễ bái. Ngày 5, Thượng Điển dâng tặng vật cho Thiên hoàng và hoàng hậu và đề xuất thư thỉnh nguyện lên Thái chính quan, xin cho cha là Thượng Thái được hoãn kì hạn lên kinh. Tuy nhiên, thư thỉnh nguyện bị bác bỏ, và Thượng Điển được lệnh phải ở lại thủ đô Tất cả đều tiến hành theo đúng kịch bản của Matsuda.

Ngày 5, Thiếu tá lục quân Sagara Nagaoki và ngũ đẳng Thị y Takashina Tsunenori đến Okinawa để chẩn đoán bệnh tình của Thượng Thái. Đến nơi vào ngày 18, hai người cùng Matsuda đến thăm nơi ở tạm của Thượng Thái ở Thủ Lý. Theo chẩn đoán của Takashina thì Thượng Thái mắc chứng tụ huyết ở vùng hạ vị liên quan đến thần kinh. Tuy bây giờ chưa nguy hiểm nhưng theo cùng năm tháng thì bệnh này không dễ chịu chút nào. Nghe xong, Matsuda soạn thư gửi cho Thượng Thái, thông báo rằng chính phủ Nhật không chấp thuận cho Thượng Thái hoãn kì hạn lên kinh. Thượng Thái phải lên dường về thủ đô trong vòng một tuần. Cuối cùng, cựu phiên vương cũng quyết ý lên kinh, nhưng xin cho thời hạn ba tuần. Hơn 60 sĩ tộc từ Thử Lý, Na Bá, Cữu Mễ cùng xin Nội vụ sảnh cho phép hoãn kì hạn nhưng Matsuda cứng rắn từ chối hết. Ngày xuất phát của cựu phiên vương là ngày 27 tháng 5.

Trong khi đó, cuối cùng Trung Quốc cũng có kiến nghị. Ngày 10 tháng 5, Cung Thân vương của Tổng lí nha môn cùng các đại thần kí tên gửi thư đến công sứ đặc mệnh toàn quyền đóng tại Bắc Kinh là Shishido Tamaki với đại ý như sau. Từ mấy trăm năm qua, vương quốc Lưu Cầu đã dùng lịch của Trung Quốc và cống nạp cho nhà Thanh. Tuy nhiên, nhà Thanh hoàn toàn để Lưu Cầu tự do về chính trị và luật pháp, xem Lưu Cầu như một nước độc lập. Ngoài ra, Trung Quốc và Nhật Bản cũng đều cùng kí hiệp ước với Lưu Cầu, điều này có nghĩa rằng cả hai nước phải thừa nhận vương quốc Lưu Cầu là đất nước độc lập. Nhưng bây giờ chính phủ Nhật Bản lại đặt Lưu cầu thành tỉnh của mình, việc này chẳng những vi phạm hiệp ước hữu hảo Nhật - Trung mà còn tiêu diệt một đất nước, khiến việc tế lễ tổ tiên của họ bị đoạn tuyệt. Hành vi này là xem thường Trung Quốc và các nước khác. Con đường duy nhất để thúc đẩy quan hệ hữu hảo giữa hai nước là nhanh chóng dừng việc xâm hại chủ quyền của Lưu cầu.

Tuy nhiên, trong lập trường của Trung Quốc có một nhược điểm. Theo như hiệp định mà đại thần được ủy nhiệm toàn quyền phía Nhật là Ōkubo Toshimichi kí kết với Trung Quốc ở Tổng lí nha môn vào tháng 10 năm 1874 thì Trung Quốc thừa nhận quốc dân Lưu Cầu là thần dân Nhật Bản. Chính phủ Trung Quốc còn đồng ý trả tiền bồi thường cho gia đình các ngư dân Lưu Cầu bị sát hại ở Đài Loan. Điều này nói lên rằng chính phủ Trung Quốc thừa nhận ngư dân Lưu Cầu là “quốc dân Nhật Bản”.¹⁵ Khi Ngoại vụ khanh Terashima Munenori nhận kháng nghị từ Trung Quốc thì có đáp rằng vấn đề Lưu Cầu là chuyện xử lí nội chính, nước khác không nên can thiệp vào.

Trung Quốc còn một cách khác với hi vọng sẽ ngăn được Nhật Bản. Cựu tổng thống Mỹ Ulysses S. Grant đến thăm Trung Quốc vào tháng 5 cũng có dự định đến Nhật. Cựu Tổng thống Ulysses S. Grant đến thăm Nhặt Bản, mang theo lá thư của Cung Thân vương có lẽ sẽ dùng ảnh hưởng của mình mà thay đổi được suy nghĩ của người Nhật.

Đến ngày 27 tháng 5, Thượng Thái rời khỏi cảng Na Bá và tiến vào cảng Yokohama vào ngày 8 tháng 6. Thượng Thái đi cùng thứ nam Thượng Dần cùng hơn 40 cựu phiên thần khác.¹⁶ Ngày hôm sau, Thượng Thái vào dinh của Cung nội sảnh ở phố Fujimi. Ngày 17 tháng 6, Thượng Thái cùng đích tử Thượng Điển, thứ nam Thượng Dần và hơn mười cựu thần vào triều, yết kiến Thiên hoàng. Không có ghi chép nào về tâm trạng của Thiên hoàng Minh Trị khi gặp cựu phiên vương đã bị phế truất. Có thể Thiên hoàng bực mình với thái độ bất tuân phục mệnh lệnh của chính phủ Nhật Bản, nhưng có lẽ ngài cũng đã cảm nhận được rằng chính phủ đã làm mọi cách để việc phế truất, một việc khó tránh khỏi vì vận mệnh của Nhật Bản cận đại, mang lại mức tổn hại ít nhất có thể. Ngày hôm đó, Thượng Thái được phong tước tòng tam vị, còn Thượng Điển được phong tòng ngũ vị.

Matsuda cũng được phong huân chương tam đẳng vì công lao tận lực trong việc xử lí vấn đề Lưu cầu. Như vậy, một tiền lệ về việc xử lí vị quân chủ bị phế truất đã được tạo ra, và sau này người Hàn học theo khi hợp nhất Hàn Quốc.

Tuy mang thân phận của kẻ bị đày ải nhưng Thượng Thái được đối đãi không có điểm nào đáng chê trách.¹⁷ Người ta nói rằng cuộc sống của Thượng Thái ở Tōkyō còn hạnh phúc hơn nhiều khi so với 31 năm trị vì ở Lưu Cầu. Cựu phiên vương được giải phóng khỏi tranh đấu vô tận giữa hai đảng phái ở Okinawa¹⁸ và giờ đang vui sướng hơn hết. Còn có cả giai thoại nói rằng cựu phiên vương sống hạnh phúc như một kẻ nhà quê lần đầu đến nơi đô hội.¹⁹ Nhưng dù gì đi nữa, hẳn là Thượng Thái cũng thấy nhớ những ngày tháng mình có uy trong vai trò quốc vương. Năm 1884, Thượng Thái được cho phép trở về Okinawa tạm thời.

Sasamori Gisuke, cựu phiên sĩ xuất thân từ Hirosaki có ghi nhật kí vào năm 1893 về trải nghiệm trong thời gian ở Lưu Cầu. Sasamori không phải là người đứng về phía cựu phiên vương nhưng cảm thấy mình có trách nhiệm phải ghi lại sự tôn kính của dân đảo Okinawa bấy giờ vẫn dành cho gia tộc của Thượng Thái. Tháng 6 năm đó, Thân vương Yoshihisa đến thăm Okinawa, thăm viếng tông miếu của vương gia họ Thượng để tỏ thái độ thân thiện. Dù tỏ hảo ý như vậy nhưng mấy ngày sau, thân vương mời các quan địa phương cao cấp cùng sáu, bảy người họ Thượng đến dùng bữa tối thì không một người nào đến. Sasamori viết rằng: “Thật là vô lễ hết sức!”²⁰

Sasamori còn bày tỏ phẫn nộ trước quang cảnh mình chứng kiến trên đường từ Na Bá đến Thủ Lý: “trước cổng mỗi nhà ven đường Na Bá đều có trải chiếu rơm, nam nữ xếp hàng ngồi trước cửa. Hỏi cớ sự làm sao thì biết hôm nay có đoàn của Thượng Điển được tri sự mời đến, mọi người ra ngồi để bày tỏ ý kính trọng”.²¹

Sasamori còn chỉ ra rằng dù người Nhật có hảo ý thế nào đi nữa thì cũng vẫn bị xem là kẻ bên ngoài. Theo Sasamori thì không một người Okinawa nào kết hôn với người tỉnh khác, tức người Nhật. Cũng không có một “người tỉnh khác” nào định cư ở Okinawa. Ngay cả người Âu Mỹ vốn là giống dân khác thì cũng có người đồng hóa với người Nhật, kết hôn với người Nhật và định cư ở Nhật. “Tuy nhiên chỉ mỗi người Lưu Cầu là xem người bên ngoài đảo như ngoại quốc…” Có lệ tâm tình của người dân bản địa còn cố chấp vào việc phục hồi thể chế phiên trấn cũ, chưa đạt tới sự cởi mở cần có.²²

Việc sáp nhập Okinawa vào bản đồ Nhật Bản ít khi xuất hiện trong sách lịch sử Nhật Bản. Cái tên Thượng Thái cũng chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong từ điển nhân danh. Ngay cả khi Thượng Thái còn là quốc vương thì cũng không phải là nhân vật quan trọng về mặt chính trị, và hơn 20 năm cuối đời của ông ta cũng không được mấy ai biết tới. Nhưng không rõ vì lí do gì mà đến bây giờ cũng còn những người tiếc thương cho vị vua này. Một vị quốc vương của hòn đảo nhỏ đành phải thoái vị, trở thành vật hi sinh để một đại quốc thử sức mạnh của mình trong thời kì mới bừng sáng.

Taki Kōji, Chân dung Thiên hoàng, trang 81-82.↩

Cung nội khanh Tokudaiji Sanetsune có ý kiến rằng có thể cho tự do mua bán ảnh, tâu với thái chính đại thần về việc này từ tháng 3 năm 1874, nhưng chính phủ ra chỉ thị không cho phép mua bán, yêu cầu Tokyo giám sát những người mua bán. Tháng 5 năm 1876, Ngoại vụ khanh Terashima Munenori trình bày ý kiến rằng người ngoại quốc thất vọng khi không có được ảnh của Thiên hoàng, trong khi ở Âu châu thì có thể tự do mua bán ảnh của hoàng đế. Việc cấm mua bán ảnh mang ý nghĩa rằng chỉ có một số người ngoại quốc được đối đãi đặc biệt như công sứ mới có được ảnh. Tháng 12, huyện lệnh Kanagawa hỏi Cung nội sảnh rằng trong tỉnh có người mua bán ảnh của Thiên hoàng, hoàng hậu và hoàng thái hậu nhưng vì chưa có lệnh cấm nên cảnh sát không xử lí được. Từ tháng 3 năm sau, chính phủ ra lệnh cấm mua bán ảnh của Thiên hoàng (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 435-436).↩

Có 300 người theo hầu, gồm hữu đại thần, tham nghị, các quan to khác cùng thị tòng, thị y, phu tốt, phu ngựa. Ngoài ra còn có chừng 400 cảnh thị, tuần tra theo cùng (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 66). số người này cũng chưa thể sánh được với quy mô của các đoàn daimyō thời Edo mỗi khi đi xa.↩

Minh trị thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 468.↩

Cùng tư liệu trên, trang 490.↩

Cùng tư liệu trên, trang 528.↩

Cùng tư liệu trên, trang 511-512,↩

Thân phương (phát âm là ‘wekata’) là chức quan cao nhất ở địa phương.↩

George H. Kerr, Okinawa, trang 374.↩

Ōta Masahide, Cơ cấu chính trị Okinawa cận đại, trang 92.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 585; George H. Kerr, Okinawa, trang 377.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 603-604.↩

Cùng tư liệu trên, trang 605.↩

Nguyên văn của sắc mệnh được đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 628.↩

Hugh Borton, Nhật Bản thời hiện đại, trang 160-161. Borton dẫn ra (trang 169) một đoạn tiếng Hoa xác định rằng những ngư dân bị sát hại vốn là người Nhật Bản.↩

Số liệu này trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 690. Theo Ōta Masahide, Cơ cấu chính trị Okinawa cận đại, trang 104 thì số người tùy tùng là 96.↩

Nữ vương Hawaii là Liliuokalani bị người Mỹ ép thoái vị vào năm 1893 cũng không được đối xử tốt như thế này.↩

Đảng Khai hóa ủng hộ cận đại hóa, trong khi Đảng Ngoan cố phản đối mọi thay đổi dẫn đến phá vỡ truyền thống. Đảng đầu ủng hộ Nhật, đảng sau ủng hộ Trung. Tham khảo Nakahara Zenchū, Lịch sử Lưu Cầu, trang 131-132.↩

Nakahara Zenchū, Lịch sử Lưu Cầu, trang 419.↩

Sasamori Gisuke, Thám hiểm đảo phương Nam, cuốn 1, trang 419.↩

Sasamori Gisuke, Thám hiểm đảo phương Nam, cuốn 2, trang 123.↩

Cùng tư liệu trên, trang 204. Ōta Masahide cũng viết về cuộc vận động phản đối sáp nhập vào Nhật Bản trong Cơ cấu chính trị Okinawa cận đại, trang 106-107.↩

CHƯƠNG 31

NGÀY NGHỈ Ở NHẬT CỦA TƯỚNG GRANT

Trong số nhiều vị khách ngoại quốc mà Thiên hoàng Minh Trị tiếp kiến thì không có ai để lại ấn tượng mạnh mẽ như cựu tổng thống Mỹ, Tướng Ulysses S. Grant. Grant, được gọi thân mật là “tướng” trong thời gian tại chức hai kì tổng thống, lên đường tuần du khắp thế giới vào năm 1877. Có lẽ chuyến tuần du của Grant mang mục đích chính trị. Vinh quang mà Tướng Grant có được nhờ công lao quân sự trong cuộc nội chiến Nam Bắc đã bị tổn hại vì sự kiện tham nhũng nổi tiếng khi còn tại chức. Các cận thần nghĩ rằng nên xóa hình ảnh Grant khỏi nước Mỹ một thời gian. Họ mong rằng người bầu cử sẽ quên đi sự kiện tham nhũng năm xưa. Tướng Grant vẫn còn nung nấu ý muốn hướng đến nhiệm kì tổng thống thứ ba.

Bước đầu tiên trong chuyến tuần du của vợ chồng Grant là đến thăm Anh quốc. Tại đây Grant nhận được vinh dự tối cao khi ở Lâu đài Windsor như vị khách quý của Nữ hoàng Victoria. Trong vòng hai năm tiếp đó, vợ chồng Grant đến thăm các nước Âu châu khác, ngoài ra còn đến Ai Cập, Ấn Độ, Siam (Thái Lan), Trung Quốc và còn đặt chân đến Nhật Bản. Vợ chồng Grant là những vị khách tham quan hăng hái, nhưng đồng thời họ cũng luôn được chú ý. Như tác giả truyện kí của Grant có viết rằng: “Người đàn ông không phô trương khoe khoang trong bộ quần áo đen này là bậc anh hùng vĩ đại nhất Hợp chúng quốc, thế giới luôn muốn được nhìn thấy ông ấy. Vợ chồng tướng quân là hai vị đại sứ của tính đơn giản kiểu Mỹ và của sức mạnh Mỹ”.¹

Vụ tham nhũng trong nhiệm kì tổng thống của Grant không được các nước biết đến nhiều (hoặc giả là có cái nhìn khoan dung đối với sự kiện này hơn ở chính quê nhà Hợp chúng quốc). Chính vì vậy mà tiếng tăm của vị quân nhân vĩ đại này, vị chúa cứu thế của Hợp chúng quốc, vang dội khắp nơi và Grant được hoan nghênh ở mọi nơi mình đến. Tờ báo London Times kết luận rằng: “Có lẽ sau vị tổng thống đầu tiên là Washington thì Tướng Grant là vị tổng thống chiếm vị trí vĩ đại nhất trong lịch sử Hợp chúng quốc”.² Các vị quốc vương, quý tộc các nước đều vui mừng khi gặp gỡ Grant mặc dù cũng có khi sau đó họ chỉ trích rằng hành động của tướng quân thiếu tính lễ nghĩa.

Tại mọi nơi Grant đến, ông đều phát huy được tính cách giản dị, bình dân kiểu Mỹ. Chẳng hạn như khi đến thăm con người quyền lực nhất Âu châu là Bismarck thì báo chí đưa tin rằng Grant lững thững bước vào khu vườn của Dinh Thủ tướng, ném điếu thuốc lá hút dở, đáp lễ viên cảnh binh bảo vệ dinh đang kinh ngạc. Có lẽ thắng lợi lớn nhất trong chuyến tuần du của Grant không phải là sự hưởng ứng của vương thất mà là sự hoan nghênh của giai cấp lao động ở phía bắc Anh quốc. Những người lao động ngửi thấy mùi đồng bào ở Grant và thể hiện hảo ý đối với ông. Rõ ràng là Grant vui thích với những buổi hoan nghênh không giả tạo của những người lao động như thợ mỏ hơn là những buổi ăn tối bất tận với các vị chức sắc. Trong những bữa tối với các vị chức sắc, có khi Grant chán nản mà say sưa túy lúy. Tổng đốc Ấn Độ là Lytton có đề cập đến hành vi của Grant trong thư bằng những lời lẽ mỉa mai như sau:

Lần này, cựu tổng thống qua hai nhiệm kì của ‘nước Cộng hoà Vĩ đại tây phương’, vị khách quý trứ danh của chúng ta, đã say bét nhè và thể hiện sự phóng đãng không thua bất cứ quý tộc nào. Ông ta chạy theo mông của quý phu nhận A, hôn quý cô B đang cất tiếng kêu thất thanh, véo khuôn mặt phúng phính của quý cô C và còn kéo tay, đâm sầm vào cô D.³

Vợ chồng Tướng Grant rời Anh quốc để đến Singapore, Sài Gòn, Bangkok, Hồng Kông rồi đến Trung Quốc. Vợ chồng Grant gặp Tổng đốc Lý Hồng Chương tại Thiên Tân. Lý Tổng đốc đón tiếp bằng buổi chào hỏi giản dị: “Tướng Grant, ông và tôi là những nhân vật vĩ đại nhất thế giới”. Sau này họ Lý giải thích về lời khen này rằng mình và Grant đều là những người dẹp yên những cuộc nội loạn với quy mô lớn ở hai nước.⁴

Trong thời gian ở Bắc Kinh, Grant được thủ ban đại thần của Tổng lí nha môn là Cung Thân vương nhờ vả dùng sức ảnh hưởng của tướng quân mà giải quyết giúp vấn đề tranh chấp giữa Nhật và Trung Quốc xoay quanh chủ quyền của quần đảo Lưu cầu. Cung Thân vương chỉ trích rằng Nhật đang cố giết “vương quốc thân thiện luôn triều cống cho Trung Quốc”. Grant đáp lời rằng chừng nào còn không ảnh hưởng đến thể thống hay sự tồn vong của quốc gia thì mọi hành vi chiến tranh đều không hay. Grant nói: “Chiến tranh là bất hạnh lớn, do vậy chỉ khi nào không tìm được cách nào khác để tránh nỗi bất hạnh này thì mới phải dùng đến nó. Nhất là trường hợp Nhật, Trung, nếu xảy ra chiến tranh giữa hai nước thì nỗi bất hạnh là khôn cùng”⁵

Sự căm ghét chiến tranh và mọi thứ liên quan tới chiến tranh quả là điều đáng ngạc nhiên đối với một vị tướng quân với những công trạng vĩ đại như Grant. Ông ghét cả những bức vẽ về chiến tranh. Grant nói với John Russell Young, tác gia đồng hành trong chuyến tuần du, rằng: “Tôi chưa từng xem bức tranh nào về chiến tranh mà tôi thấy hài lòng cả. Tôi đã cố thưởng thức mấy bức vẽ về chiến tranh ở Cung điện Versailles nhưng rốt cuộc lại thấy buồn nôn với chúng”. Grant cũng tự chỉ trích mình gay gắt khi tham gia vào cuộc chiến tranh Mexico năm 1845.

“Tôi đã chiến đấu với lương tâm trong cuộc chiến tranh Mexico. Tôi hoàn toàn không tha thứ cho bản thân mình vì đã tham gia vào cuộc chiến này. Tôi ý thức rõ ràng về vấn đề này và nghĩ rằng không có cuộc chiến nào tà ác như cuộc chiến mà Mỹ gây ra với Mexico. Đương thời, khi còn trẻ, tôi đã nghĩ được như vậy nhưng lúc đó không có đủ lòng can đảm, đạo đức để rút lui”.⁶

Grant gia nhập lục quân là vì ghét nghề thuộc da của cha mình. Tham gia vào trường đào tạo sĩ quan lục quần ở West Point là cách duy nhất để được giáo dục tử tế. Sau chiến tranh Mexico, Grant rời khỏi quân ngũ nhưng lại thất bại ở mọi công việc sau đó nên rốt cuộc không còn cách nào khác hơn là trở thành sĩ quan lục quân, bất chấp lòng căm ghét chiến tranh. Grant kể lại rằng:

“Tôi chưa bao giờ tự mình tham chiến hay tham chiến với lòng nhiệt tình. Tôi luôn thấy vui khi chiến tranh kết thúc và không nghĩ rằng mình muốn chỉ huy quân đội lần thứ hai. Tôi hoàn toàn không có hứng thú với quân đội. Khi Công tước Cambridge nhờ tôi duyệt binh ở Aldershott thì tôi đáp lại công tước rằng có một thứ duy nhất mà tôi không muốn xem lại lần thứ hai, đó là hành quân của quân đội”.⁷

Grant hoàn toàn không có hứng thú với quân đội nhưng gặp phải chuyện trớ trêu khi trên đường đến viếng thăm Nhật Bản. Bấy giờ Thiên hoàng Minh Trị đang nhiệt tình xem duyệt binh và diễn tập quân sự hơn bao giờ hết. Tác gia Young có ghi rằng: “Hoàng đế Nhật Bản rất yêu thích quân đội. Ngài rất mong muốn cho Tướng Grant xem quân đội của đế quốc hơn bất cứ thứ gì khác của đất nước này”. Grant cảm thấy có nghĩa vụ phải đáp lại lòng mong đợi của Thiên hoàng muốn duyệt binh mặc dù rất ghét việc này.⁸

Grant đến cảng Nagasaki trên quân hạm Richmond vào ngày 21 tháng 6 năm 1879. Ra tiếp đón Grant là Tòng nhị vị Date Munenari và công sứ đặc mệnh toàn quyền ở Mỹ quốc là Yoshida Kiyonari. Young viết như sau:

Ngài Date nói mình nhận được sắc mệnh đón tiếp Tướng Grant khi đến nơi, thay mặt Thiên hoàng tiếp đãi tướng quân như vị khách quý của đất nước trong thời gian ngài lưu lại Nhật. […] Còn ông Yoshida vốn được biết đến là công sứ Nhật Bản tại Hợp chúng quốc, là một người có học thức trong số các chính khách đang nổi của đế quốc. Ông được phái đến Hợp chung quốc khi Tướng Grant còn đương nhiệm kì tổng thống nên có biết mặt tướng quân, vì vậy mà chính phủ đặt Yoshida vào vị trí tiếp đãi Tướng Grant, gọi ông về Nhật cho mục đích này.⁹

Chẳng bao lâu sau đó thì Grant có bài diễn thuyết đầu tiên ở Nhật, trong đó có những lời lẽ như:

Từ bây giờ, nước Mỹ sẽ thu hoạch được nhiều thứ từ Đông Dương. Không có nước nào mang nhiều quyền lợi hơn thế. Nhưng nước Mỹ chỉ thu hoạch được lợi ích khi được người Đồng Dương vui vẻ chấp thuận và Mỹ phải bảo đảm được rằng người Đông Dương cũng nhận được lợi ích tương tự như chúng tôi được nhận. Nếu như quan hệ giữa Mỹ và các nước khác, nhất là với những quốc gia có lịch sử lâu đời như các nước Đông Dương này, bắt nguồn từ ý đồ nào khác thì tôi lấy làm xấu hổ về tổ quốc tôi.¹⁰

Theo kế hoạch ban đầu thì Grant sẽ đến thăm Kyoto, nhưng vì vùng Kansai đang có dịch tả nên chính phủ Nhật Bản không dám mạo hiểm để Grant mắc bệnh. Dù người Mỹ có khuynh hướng xem nhẹ sự nguy hiểm của dịch tả nhưng bây giờ đoàn của Grant là quốc khách của Nhật Bản, đang được đại diện của Thiên hoàng tiếp đãi nên việc để Grant đến Kansai bị phản đối. Vì vậy, cả đoàn đến Yokohama vào ngày 3 tháng 7.

Đón tiếp Grant là Iwakura Tomomi và các quan chức danh tiếng khác. Iwakura bắt tay Grant. Bắt tay là hành vi rất được người Mỹ coi trọng. Ngày hôm sau, khi tiếp kiến. Tướng Grant thì Thiên hoàng cũng tự tiến đến bắt tay vị tướng. Việc này khiến người Mỹ cực kì xúc động. Young viết rằng: “Có thể việc này không cần phải viết ra nhưng đây là chuyện chưa từng thấy ở các vị Mikado trong lịch sử Nhật Bản”.¹¹ Hành động của Thiên hoàng khiến Young suy nghĩ. “Mikado luôn đón tiếp các vị hoàng thái tử, người trong vương tộc từ các nước khác đến thăm, bằng lễ nghĩa hợp lẽ. Ngài đón tiếp hoàng thái tử Anh quốc, Nga quốc và Đức như các vị hoàng thái tử, nhưng ngài đón tiếp Tướng Grant như một người bạn”.

Theo thỉnh cầu từ phía Nhật Bản, Thiên hoàng tiếp kiến Tướng Grant lần đầu tiên vào ngày 4 tháng 7, ngày kỉ niệm độc lập của nước Mỹ. Thiên hoàng ban sắc ngữ cho Grant, kết bằng câu: “Hôm nay là ngày độc lập của quý quốc, Trẫm vui mừng khi được tiếp kiến ngài trong dịp này”.¹² Theo lời kể của Young về Thiên hoàng Minh Trị thì dù cỏ thái độ hữu hảo khi chào hỏi nhưng Thiên hoàng vẫn tỏ thái độ lúng túng đối với các vị khách quý ngoại quốc.

Động tác của hoàng đế lúng túng, vụng về như thể người lần đầu tiên trải qua chuyện gì, nỗ lực để làm thật tốt việc đó. Sau khi bắt tay tướng quân, hoàng đế trở về vị trí ban đầu, đặt tay lên cán kiếm và đưa mắt nhìn cả đoàn trong trang phục thêu vàng lắp lánh như thể không nhận thấy sự hiện diện của họ.¹³

Buổi chào hỏi giữa Thiên hoàng Minh Trị và Tướng Grant chỉ mang tính hình thức. Theo ông Young thì Thiên hoàng nói với Grant rằng: “Trẫm đã nghe nhiều điều ngài nói với các đại thần về Nhật Bản. Ngài đã thấy đất nước này và quốc dân này. Trẫm muốn trò chuyện với ngài về những điều đó và lấy làm tiếc vì không có cơ hội được trò chuyện sớm hơn”. Tướng Grant đáp lại rằng mình sẽ làm bất cứ điều gì vì Thiên hoàng, mình rất vui mừng vì được yết kiến ngài và cảm tạ về tấm chân tình nhận được ở Nhật Bản. Grant nói rằng bên ngoài Nhật Bản không có ai quan tâm đến nước Nhật bằng mình, và cũng không có người nào có hứng thú và tình bằng hữu nghiêm túc đối với Nhật Bản bằng mình. Có lẽ Tướng Grant đã nói thật về điều này. Grant tỏ vẻ hài lòng với cảnh sắc Nhật Bản, thấy nước Nhật “thật đẹp đẽ mà không từ ngữ nào mô tả hết”. Mọi thứ về Thiên hoàng Minh Trị đều hết sức giản dị, gây cho Grant ấn tượng rất tốt đẹp. Young viết:

“Sinh hoạt của hoàng đế giản dị như cuộc sống của một quý ông cần kiệm nơi nhà quê. Đặc trưng của ngôi nhà của ngài là sự đơn giản và thú vị”; Young còn viết thêm: “Nhật Bản đã dạy cho thế giới biết về vẻ đẹp của cây cối tự nhiên với từng thớ gỗ mịn và cũng cho thấy sự xấu xí của thủy tinh và màu sơn phết”. Có vẻ như sở thích cá nhân của Grant; yêu thích sự đơn giản và tự nhiên lại gần gũi, đồng cảm với ý thức thẩm mĩ của người Nhật. Grant còn tỏ ra ấn tượng với sự thật rằng khi hoàng cung bị thiêu cháy thì dù đã có kế hoạch xây dựng cung điện mới cho Thiên hoàng nhưng ngài “ghét việc chi tiêu hoang phí nên cho dừng kế hoạch và hài lòng với hoàng cung tạm”.

Young cũng ghi lại ấn tượng của Grant đối với các quan chức cao cấp trong chính phủ khi lần đầu tiên yết kiến Thiên hoàng. Hình dung tướng mạo của những nhân vật này hiếm khi xuất hiện, trong văn thư Nhật Bản đương thời nên xét về ý nghĩa này thì đây là nguồn tư liệu quý.

Thủ tướng (Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi) là nhân vật gây ấn tượng lớn với thân hình cao, gầy, mảnh mai như thiếu nữ. Khuôn mặt thanh mảnh, đường nét đậm và đầy sự kính ái như chàng thanh niên 20, mà cũng giống như người trưởng thành đã 50. […] Iwakura gây ấn tượng mạnh với khuôn mặt đường nét dày, thể hiện khả năng quyết đoán mạnh mẽ. Trên má ông có vết kiếm, đó là vết chém cửa kẻ ám sát để lại trên mặt Iwakura chỉ vài tháng sau khi xảy ra vụ ám sát chính trị gia vĩ đại nhất Nhật Bản là Ōkubo.

Hoàng đế (Thiên hoàng) giữ tư thế bất động và hoàn toàn không nhúc nhích chút nào, tỏ ra không chú ý hay không có ý thức gì về sự kính ý được dành cho mình. Hoàng đế còn trẻ, thân hình thanh mảnh và xét theo chuẩn người Nhật thì gọi là cao, nhưng đối với chúng tôi thì chiều cao của ngài chỉ ở mức trung bình. Khuôn mặt ngài gây ấn tượng với cái miệng và đôi môi gợi nhớ đến huyết thống của dòng họ Hapsburg. Ngài có cái trán dô, hẹp, trong khi tóc và ria mép lưa thưa, râu cằm đều đen nhánh như sơn. Màu tóc này ở Mỹ gọi là màu đen nhánh, nhưng thực tế trông còn đẹn hơn. Mọi biểu cảm hoàn toàn biến mất khỏi khuôn mặt ngài. Nếu như không có cặp mắt lấp lánh đang đổ dồn về phía tướng quân thì người ta sẽ nhầm lẫn với một pho tượng điêu khắc. Bên cạnh ngài là hoàng hậu trong bộ trạng sức Nhật Bản cao quý nhưng cũng giản dị. Khuôn mặt bà trắng, dáng người thanh mảnh như trẻ con. Tóc bà dài và được bới cẩn thận, buộc bằng một mũi tên vàng. Khuôn mặt của cả hoàng đế và hoàng hậu đều gây ấn tượng tốt, nhất là khuôn mặt của hoàng đế thể hiện sự kiên quyết và tử tế.¹⁴

Theo ghi chép của Young thì Thiên hoàng đã có buổi trò chuyện thú vị khi tiếp kiến Tướng Grant ở hoàng cung tạm với người thông ngôn là Yoshida Kiyonari. Nội dung hội thoại không được ghi chép lại¹⁵ nhưng Thiên hoàng tỏ vẻ ấn tượng với Tướng Grant nên ngài bày tỏ ý muốn sắp xếp một buổi trò chuyện riêng tư và thân mật. Buổi trò chuyện này được thu xếp vào sau dịp tướng quân đi thăm Nikkō.

Buổi gặp mặt thứ hai giữa Thiên hoàng với Tướng Grant là vào ngày 7 tháng 7. Buổi sáng hôm đó, Thiên hoàng cùng Tướng Grant xem nghi thức diễu binh. Hẳn là Thiên hoàng rất vui mừng khi phô diễn quân đội đã chuẩn bị chu đáo của mình, và có lẽ ngài cũng nghĩ rằng vị khách quý này có mối quan tâm đặc biệt với duyệt binh (mà không biết rằng Grant rất ghét). Trong số những người tham gia có Trung tướng lục quân Yamagata Aritomo cùng các vị thân vương, đại thần, tham nghị và công sứ các nước. Cận vệ binh, lính từ đền trấn thủ Tōkyō và các binh đoàn khác tiến hành diễu binh. Sau khi nghi thức kết thúc, Thiên hoàng Minh Tri nói với Tướng Grant rằng: “Duyệt binh với binh số ít ỏi hẳn là không hứng thú gì. Nghe, nói quý quốc thường không có nhiều binh lính, quả thật Trẫm rất ấn tượng khi thấy chỉ thiểu số binh lính lại đáp ứng đầy đủ cho một đại quốc như vậy”.¹⁶

Thật thú vị là câu nói này rất giống với kiểu nói ước lệ mà đến nay người Nhật vẫn hay nói mỗi khi trò chuyện với người ngoại quốc. Đây là cách nói nhún nhường thể hiện thành tích nhỏ nhoi của Nhật Bản khi so sánh với thành tích của đại quốc. Kiến giải của Thiên hoàng về quân đội với quy mô nhỏ ở các nước khác có lẽ đã phản ánh quan sát của đoàn sứ tiết Nhật khi đến thăm Washington và London. Đoàn sứ tiết đã quan sát thực tế, thấy được đội bảo vệ tổng thống Hợp chúng quốc và nữ hoàng Anh quốc chỉ cần một số ít người.

Sau khi kết thúc buổi duyệt binh, Thiên hoàng đến Li cung Shiba và gặp vợ chồng Tướng Grant tại đó. Thiên hoàng đón tiếp vợ chồng tướng quân, bắt tay từng người. Ngoài ra còn có vợ chồng tri sự Hồng Kông, vợ chồng cống sứ Mỹ cũng được mời đến. Tướng Grant đưa phu nhân của Thân vương Taruhito vào phòng ăn, còn Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi cầm tay phu nhân Grant dẫn đến bên bàn ăn. Cách đây không bao lâu thì đoàn sứ tiết Nhật đến Âu Mỹ đã sửng sốt khi thấy phụ nữ tham gia vào nghi thức của quốc gia, nhưng bây giờ thì thái chính đại thần cầm tay quý phu nhân ngoại quốc không chút do dự, hướng dẫn đến bàn ăn theo đúng nghi lễ xã giao. Trong bữa ăn, đội quân nhạc của hải lục quân thay phiên nhau diễn tấu, điểm thêm không khí vui vẻ cho bữa ăn. Chỉ mới 20 năm trước, người Nhật hãy còn ngạc nhiên với “Hồ nhạc” (âm nhạc của người rợ).

Sau bữa ăn tối, vợ chồng Tướng Grant được mời đến biệt điện và được phục vụ cà phê. Thiên hoàng vừa uống cà phê vừa trò chuyện thân mật với cựu tổng thống (qua lời phiên dịch của Yoshida Kiyonari). Thiên hoàng hỏi về nhiều vấn đề và cũng trình bày ý kiến của mình về chuyến tuần du thế giới của Grant, chẳng hạn như:

“Từ năm trước, ngài lên đường tuần du các nước thì hẳn không những chỉ thưởng ngoạn phong cảnh sơn thủy mà còn tìm được nhiều lợi ích khác”.

“Hẳn là ngài gặp khó khăn với khí hậu nóng bức ở Ấn Độ”

“Phong tục Ấn Độ khác nhiều so với Âu Mỹ, vậy ngài thấy điều gì kinh ngạc nhất trong số những thứ ngài biết?”

“Khi đến Trung Quốc, ngài có thăm Vạn Lý Trường Thành và những địa danh cổ khác không?”¹⁷

Nhìn vào những câu hỏi này thì có thể thấy Thiên hoàng Minh Trị cũng có một lượng tri thức nhất định đối với các nước trên thế giới. Trước đó thì Thiên hoàng không giỏi khi trò chuyện với khách quý ngoại quốc, nhưng giờ thì ngài có thể trò chuyện ở mức độ cao hơn những câu điển hình như hỏi thăm về thời tiết, những câu khai mào rằng mặc dù bận rộn nhưng vị khách quý vẫn cất công đến Nhật,… Ban đầu thì Thiên hoàng chần chừ, ngại ăn tối với đoàn của Tướng Grant, nhưng sau được Cung nội khanh Tokudaiji Sanetsune thuyết phục mà đồng ý. Dù hôm đó trời nóng 34 độ, suốt ngày phải mặc lễ phục nhưng Thiên hoàng vẫn tỏ ra vui thích với cơ hội này. Thiên hoàng không chỉ trò chuyện với Tướng Grant mà còn bắt chuyện với tri sự Hồng Kông. Hoàng hậu cũng trò chuyện với phu nhân Grant, nói những lời an ủi những sự mệt mỏi sau chuyến đi dài ngày. Phu nhân Grant đáp lại rằng tuy đã đi qua nhiều nước nhưng chưa từng nhận được sự đối đãi thân tình như ở Nhật.¹⁸

Vợ chồng Tướng Grant xuất phát đến Nikkō ngày 17 tháng 7. Yoshida Kiyonari và Date Munenari cũng theo cùng. Ngày hôm sau, Thiên hoàng phái Itō Hirobumi đến Nikkō¹⁹ vì nghĩ rằng đoàn của Tướng Grant cần phải được tiếp đãi tử tế. Có lẽ chuyến đi Nikkō của Grant là để tránh cái nóng của Tōkyō, đồng thời cũng mang ý nghĩa bù đắp cho Grant vì không đến thăm Kyoto được. Ngày 22 tháng 7, Grant gặp các đại biểu trong chính phủ Nhật Bản tại Nikkō, chính thức đàm luận để đả khai cục diện Nhật - Trung: xoay quanh vấn đề Lưu Cầu. Như đã hứa với Cung Thân vương và Tổng đốc Lý Hồng Chương trước đó, Grant truyền đạt lại lập trường của Trung Quốc cho phía Nhật. Itō đáp lại rằng: “Chủ quyền của Nhật Bản đối với Lưu Cầu đã có từ thời cổ”. Grant giải thích rằng sự quan tâm của mình xuất phát từ việc nghĩ cho cả hai nước Nhật, Trung chứ không có ý gì khác. Grant còn thêm rằng: “Vật tư quân sự của hải quân, lục quân Nhật Bản đều trên cơ Trung Quốc. Có thể nói Trung Quốc không phải là đối thủ của Nhật Bản, không thể gây tổn hại cho Nhật được”.²⁰

Đánh giá chính xác của Grant khi so sánh sức mạnh quân sự giữa Nhật Bản và Trung Quốc đã thể hiện phán đoán chuyên môn từ một quân nhân tài ba trong khi phần lớn các nhà quan sát ngoại quốc đều tin rằng Trung Quốc mạnh hơn Nhật Bản, ngay cả cho đến khi xảy ra chiến tranh giữa Nhật và Trung Quốc vào năm 1894, 1895.

Chính phủ hai nước Nhật, Trung vẫn trao đổi thông điệp xoay quanh vấn đề chủ quyền của quần đảo Lưu cầu. Ngoại vụ khanh Terashima Munenori gửi thư biện minh đến chính phủ Trung Quốc, chỉ ra rằng ngôn ngữ, văn tự, tôn giáo, phong tục của quần đảo Lưu cầu tương đồng với Nhật Bản; Lưu Cầu đã triều cống cho Nhật Bản bắt đầu từ thời Tùy, Đường xa xưa, và đến thế kỉ 12 thì Minamoto Tametomo du hành đến Lưu Cầu, lấy em gái của đảo trưởng và sinh ra một người con trai, sau này trở thành Vua Thuấn Thiên của hòn đảo này. Thư biện minh còn kể rõ mối quan hệ mật thiết giữa Lưu Cầu với Satsuma, cuối cùng nhắc đến việc phiên trấn Lưu Cầu đã bị phế bỏ và thay bằng tỉnh Okinawa cho nên quần đảo Lưu Cầu bây giờ là một phần lãnh thổ quan trọng của đế quốc Nhật Bản.

Đáp lại, phía Trung Quốc chủ trương chủ quyền của mình qua việc chỉ ra rằng Lưu Cầu đời đời nhận sắc phong từ Trung Quốc và chỉ trích Nhật đã tiêu diệt nước Lưu cầu độc lập. Chính phủ Trung Quốc nói hành vi này là coi thường không chỉ Trung Quốc mà còn coi thường tất cả các nước kí kết với Lưu Cầu. Phía Nhật lại dẫn ra sự thật lịch sử để chứng minh chủ quyền của mình.²¹ Tuy bây giờ không phải là lúc để người ngoài cuộc can dự vào, nhưng Grant đã nhờ sắp đặt một cuộc hội đàm với Thiên hoàng vào cuối tháng 7, sau khi kết thúc chuyến viếng thăm Nikkō. Rõ ràng là Grant muốn có cơ hội trao đổi ý kiến với Thiên hoàng về quan hệ căng thẳng giữa Nhật và Trung Quốc. Cuộc hội đàm diễn ra tận li cung Hama vào ngày 10 tháng 8. Buổi chiều hôm đó, Thiên hoàng dẫn theo Sanjō Sanetomi, Tokudaiji Sanetsune, trưởng Thị tòng Yamaguchi Masasada, mặc thường phục đến li cung. Grant cùng con trai và viên thư kí được dẫn đến trước Thiên hoàng. Thiên hoàng đứng dậy, thi lễ bắt tay và bắt đầu hội đàm. Người Nhật duy nhất theo bên cạnh ngài là Sanjō và thông ngôn Yoshida Kiyonari.

Đương thời Thiên hoàng Minh Trị được 26 tuổi, còn Tướng Grant 57 tuổi. Cuộc hội đàm của hai người kéo dài đến hơn hai giờ đồng hồ. Nội dung hội đàm được ghi lại bằng Anh ngữ, có lẽ là do viên thư kí của Grant ghi. Tuy nhiên, ghi chép này lại quá ngắn so với thời lượng hai giờ đồng hồ của buổi trò chuyện. Dường như phía Nhật không ghi lại buổi đối thoại này. Bản tiếng Anh sau đó được dịch lại.²² Đáng tiếc là những lời của Thiên hoàng Minh Trị đã không được ghi chép lại. Không biết vị quân chủ trẻ tuổi này xưng hô như thế nào với cựu tổng thống Mỹ, vị danh tướng nổi tiếng cả thế giới với tuổi đời gấp đôi mình.

Cuộc hội đàm mở đầu bằng lời xin lỗi của Thiên hoàng vì đã không sắp xếp được cơ hội này từ sớm hơn. Đáp lại, Grant bày tỏ ý cảm kích trước sự tiếp đón nồng nhiệt của phía Nhật. Phần lớn nội dung hội thoại là những quan sát và lời khuyên của Grant. Không cần phải nói rằng Grant mong muốn Thiên hoàng xem mình như một người bạn của nước Nhật, vì vậy mà cựu tổng thống chỉ trích không e dè về thái độ của người Âu châu, người Mỹ đối với Á châu.

“Tại các nước từ phía đông Singapore trở đi thì chỉ có một số ít tờ báo và tạp chí có thể luận về lập trường chung của người Á châu, người Âu châu và người Mỹ. Theo tôi thấy thì chỉ có hai tờ Tokio Times và Japan Mail xem rằng các nước Đông Dương có quyền lợi đáng được tôn trọng. Ngoại trừ một số ít người thì các quan lại Âu châu đều giống nhau. Họ chủ trương bất kì điều gì miễn là có lợi cho họ chứ chẳng thèm quan tâm đến quyền lợi của Trung Quốc hay Nhật Bản. Khi thấy thái độ bất chính và tham lam này thì tôi lại sôi máu”.²³

Sau đó Grant còn chỉ trích nặng nề liệt cường Âu châu ở Á châu. “Dựa vào chính sách ngoại giao của họ thì thấy rằng liệt cường Âu châu chẳng quan tâm gì đến Á châu ngoài việc khinh miệt người Á châu và áp bức họ. Chính sách ngoại giao của họ luôn mang tính vị kỉ, tranh chấp giữa Nhật và Trung đối với họ chỉ là tranh chấp mang lại kết quả có lợi cho họ mà thôi”.²⁴

Đây là những lời nặng nề nhưng hoàn toàn phù hợp khi xuất phát từ một con người tin tưởng rằng xã hội Mỹ khác với các nước Âu châu, là nơi duy nhất với chủ nghĩa nhân loại bình đẳng. Lúc bấy giờ Grant không chỉ đích danh nước nào, nhưng có vẻ như đã nói đến Anh quốc, thế lực trung tâm của liệt cường Âu châu. John Russell Young cũng đã so sánh công sứ Mỹ John Bingham với công sứ Anh quốc nổi tiếng là Harry Parkes trong buổi tiệc chia tay Grant như sau:

Khuôn mặt sắc bén của ông Bingham hoà nhã hơn nhờ mái tóc điểm trắng vì tuổi tác. Ông nói chuyện với công sứ Anh quốc Harry Parkes. Quý ông trung niên Parkes với dáng uyển chuyển, hoạt bát và căng thẳng với khuôn mặt kiểu Saxon là người sôi nổi nhất, vui vẻ nhất và lịch thiệp nhất trong số những người tham dự. Ông biết tất cả mọi người, nói chuyện với tất cả họ. Nếu chỉ nhìn vào những câu chuyện phiếm nhẹ nhàng, những lời bông đùa đôi khi khiến người chung quanh phá lên cười thì không ai nghĩ rằng thực ra bàn tay của ông ta là bàn tay thép, chính sách của ông ta thể hiện chính sách vô cùng nghiêm khắc, cứng rắn của Anh quốc.

Grant cho rằng bản thân mình và những đồng bào người Mỹ khác hoàn toàn xa lạ với cái kiểu ngạo mạn của người Âu châu như ông Parkes. Ông Parkes luôn nỗ lực không ngừng để mang lại lợi ích cho Anh quốc ở mức tối đa và hoàn toàn không quan tâm đến việc các nước Á châu phải gánh chịu như thế nào. Grant nói với Thiên hoàng rằng: “ngoại trừ thần dân của Bệ hạ thì không một ai khẩn thiết cầu mong hạnh phúc cho Nhật Bản như tôi. Không, về điểm này thì tôi là đại biểu cho đại đa số quốc dân Mỹ”. Có lẽ Grant đã nói thành thật, nhưng cũng không khó để thấy người Mỹ cũng vị kỉ như người Âu châu, mục tiêu công kích của Grant. Cựu tổng thống còn cảnh báo Thiên hoàng về công nợ nước ngoài như sau:

Không có thứ gì mà một quốc gia nên tránh bằng việc vay tiền ngoại quốc. Hẳn là Bệ hạ cũng biết rằng các nước nhược tiểu thì thường xuyên muốn vay tiền. Khi đó thì bên cho vay sẽ bảo đảm được ưu thế mà nhắm vào việc chèn ép đối phương một cách phi lí. Mục đích cho vay tiền của họ là ở việc kiểm soát được chính quyền. Họ luôn tìm kiếm cơ hội để cho vay. Ở Á châu chỉ có mỗi Nhật và Trung Quốc là tự do, tránh được việc ngoại quốc can thiệp vào hay chi phối chính quyền. Nếu Nhật Bản và Trung Quốc đánh nhau thì sẽ thành đúng ý đồ của họ. Họ sẽ cho vay tiền với những điều kiện của họ và mặc sức can thiệp vào nội chính của nước đó.

Mặt khác, Grant cũng nói rằng Nhật Bản cần phải có thái độ lái đối phương theo ý mình trong khi vẫn tiếp thu ý kiến đối phương trong vấn đề Lưu Cầu. “Nhật Bản cần phải có tinh thần độ lượng và công chính mà nhường nhịn Trung Quốc. Xét đến tính quan trọng của việc hoà giải Nhật - Trung thì cả hai nước cần phải nhường nhịn lẫn nhau”. Dường như Grant đợi ý kiến phản hồi từ Thiên hoàng, nhưng Thiên hoàng chỉ trả lời (ít ra là trên ghi chép) rằng đã lệnh cho Itō nói chuyện về sự kiện Lưu Cầu, và buổi nói chuyện sẽ diễn ra vào ít ngày sau.

Grant còn bày tỏ bất bình với hiệp định thuế quan giữa Nhật với ngoại quốc.²⁵ Thuế nhập khẩu 5% là mức rất thấp, còn “thuế xuất khẩu là thứ thuế tồi tệ nhất đối với nước bị đánh thuế, cần nhanh chóng hủy bỏ”. Grant nói rõ rằng chính phủ các nước khác cần phải đáp ứng yêu cầu sửa đổi hiệp ước của Nhật Bản. (Mỹ đồng ý sửa đổi hiệp ước khi các nước khác sửa đổi, nhưng rốt cuộc không có nước nào theo).²⁶ Cuối cùng, Grant tán thưởng chế độ giáo dục của Nhật, ám chỉ việc Nhật thuê lại các giáo viên ngoại quốc giàu kinh nghiệm để giám sát các giáo viên trẻ người Nhật. “Ở Hợp chủng quốc thì khi thấy người ngoại quốc có thể dùng được, chúng tôi không bao giờ do dự để thuê họ. Những người ngoại quốc đã lập nên trường kĩ nghệ có một không hai trên thế giới, là nguồn nhân tài mà Bệ hạ nên giữ lại đến chừng nào ngài còn cần họ”.²⁷

Những lời khuyên của Grant đã bắn trúng đích, nhưng ở lần hội đàm khác thì Grant phản đối việc gấp rút mở hội nghị. Nếu nhìn từ quan niệm dân chủ của Grant và thái độ khen ngợi quốc dân Nhật Bản của cựu tổng thống thì thấy có mâu thuẫn với sở kiến này. Grant cho rằng: “gấp rút tiến hành một việc gì đó là cực kì nguy hiểm. Kết quả của việc gấp rút tổ chức hội nghị có thể gây loạn trong nước và phản lại ý muốn của Bệ hạ. Cách tốt nhất là tiệm tiến, đi từng bước một. Cần thận trọng giáo dục quốc dân và hướng họ từng bước đến gần kết quả”.²⁸ Sự thật thì đây cũng là phương châm của chính phủ Nhật Bản trước khi ban hành hiến pháp.

Rất khó để biết được buổi hội đàm này ảnh hưởng thế nào đến chính sách của Thiên hoàng Minh Trị và chính phủ Nhật Bản, nhưng có thể nói lời khuyên của Tướng Grant về vấn đề vay tiền ngoại quốc đã đóng góp công lao rất lớn. Khi cựu Đại tạng khanh Ōkuina Shigenobu phụ trách mảng tài chính định vay ngoại quốc 50 triệu yên để giải quyết khó khăn tài chính của chính phủ thì đề án này bị phủ quyết. Lời cảnh báo của Grant được dẫn ra như một lí do phủ quyết.²⁹

Ý kiến của Grant về việc mở hội nghị một cách tiệm tiến, từng bước một hoàn toàn thống nhất với ý kiến của đa số chính trị gia Nhật Bản.

Họ không cần phải nghe lời dạy từ vị khách quý ngoại quốc.³⁰ Và thái độ bất mãn của người Nhật vì chính sách thuế khóa vô lí của ngoại quốc không cần phải đợi đến giờ mới bộc phát vì ý kiến bất bình của Grant đối với việc này. Tuy nhiên, cho đến lúc này thì Nhật Bản vẫn chưa thể khiến liệt cường Âu châu đồng ý sửa đổi hiệp ước.

Mặc dù Grant đã khuyên Nhật cần có thái độ khéo léo trong vấn đề chủ quyền với quần đảo Lưu cầu nhưng lời khuyên này đã không được thực hiện thẹo. Và bức thư sau này Grant gửi cho Iwakura và Cung Thân vương, đề xuất rằng Nhật và Trung nên trực tiếp điều đình với nhau cũng không phát huy hiệu quả ngay.³¹ Ngày 1 tháng 12 năm 1879, Tổng thống Rutherford Hayes phát biểu ở hội nghị rằng chính phủ Mỹ hoan nghênh việc thúc đẩy giải quyết vấn đề tranh chấp Lưu Cầu trong hoà bình³² nhưng đề nghị của Tổng thống Hayes không có tác dụng gì. Lời đề nghị thật tình của Grant về việc Nhật - Trung trực tiếp điều đình với nhau chỉ được thực hiện vào năm 1880. Tuy nhiên, sau cuộc điều đình thì chính phủ Trung Quốc thay đổi suy nghĩ, chủ quyền đối với quần đảo Lưu Cầu không bao giờ trở thành đề tài thương lượng lần nữa. Chiến tranh Nhật - Thanh nổ ra vào năm 1894 đã chấm dứt mọi khả năng về cuộc thảo luận hữu hảo theo ý đồ của Grant về vấn đề Lưu Cầu.

Có lẽ thành quả lâu dài nhất mà Thiên hoàng Minh Trị nhận được từ sau cuộc hội đàm với Grant chính là việc ngài trở nên tự tin hơn rất nhiều khi giao tế với các chính trị gia ngoại quốc. Tuy nhiên, chấn động văn hóa của chuyến viếng thăm Nhật Bản của Grant đã vượt xa khỏi thành quả của cuộc hội đàm với Thiên hoàng. Đến mọi nơi, Grant đều được hoan nghênh nghiệt liệt. Trên mọi đường phố vị tướng này đi, đèn lồng và trúc xanh được trang trí, thể hiện ý chào đón.³³

Lễ chúc mừng lên đến đỉnh điểm vào ngày 25 tháng 8. Trong ngày này, lễ kỉ niệm 20 năm ngày dời đô đến Tōkyō được tổ chức ở Công viên Ueno. Thiên hoàng lâm ngự đến công viên, xuất hiện trước dân chúng. Đồng thời, Grant cũng được mời đến buổi lễ này. Thiên hoàng đến nơi được chào đón bằng quân nhạc, tiếp sau đó là biểu diễn thương thuật, kiếm thuật và cưỡi ngựa bắn súng và màn bắn pháo hoa. Tướng Grant đã cùng vui bầu không khí lễ hội với Thiên hoàng. Theo ghi chép của Young thì sau khi kết thúc, chuyến đi về khách sạn của Tướng Grant không thể nào quên được:

Xe ngựa của tướng quân được mấy mươi vạn người vây quanh, di chuyển chậm rãi giữa đám đông đến mấy dặm. Từng nhà, từng ngọn cây đều được treo đèn lồng khiến con đường trở thành một mái vòm ánh sáng. Màn đêm trong vắt và hoà dịu, tràn ngập khung cảnh chưa từng được thấy và có muốn nhìn thấy lần thứ hai cũng không được.

Quang cảnh trong lễ hội này gợi nhớ đến buổi đón tiếp khi đoàn sứ tiết Nhật Bản lần đầu tiến đến các nước Âu Mỹ vào những nằm 1860, nhưng nổi bật hơn rất nhiều. Quần chúng cất lời hoan hô Tướng Grant cũng đã từng cất tiếng kêu nhương di hơn mười năm trước. Trong số đó có thể cũng có những người trước đây từng âm mưu rằng hễ gặp người ngoại quốc thì sẽ rút kiếm chém chết. Thái độ căm ghét trước đây nay đã biến thành tình ái hữu một cách kì lạ. Chính thái độ giản dị, không tô vẽ của cựu quân nhân này đã chinh phục được trái tim của người Nhật, trái tim của Thiên hoàng.

Tướng Grant được vẽ qua vô số hoạ bản, tất cả đều được khắc để kỉ niệm lần đến thăm trường đua ngựa, khi xem các học sinh trường diễn thể dục, bên thác Hóa Nghiêm ở Nikkō hay kỉ niệm lần đến thăm kịch trường. Tháng 8, Grant tặng cho đoàn kịch Shitomi một tấm màn³⁴ để tỏ ý cảm tạ khi xem kịch kabuki (một màn hai cảnh) vào ngày 16 tháng 7. Vở kịch này là tác phẩm của kịch tác gia trứ danh đương thời là Kawatake Mokuami với tựa đề Quân kí ba năm sau ở miền Ōshū. Tuy nội dung của vở kịch mô tả võ tướng Minamoto Yoshiie (Hachiman Tarō) trấn áp phản loạn ở vùng Ōshū vào thế kỉ 11 (cuối thời Heian) nhưng bản thân nhân vật Hachiman Tarō phản ánh chính Tướng Grant và thắng lợi của ông cũng được thể hiện trong kịch.³⁵ Trong lần diễn đầu tiên, 72 diễn viên nhảy múa trong bộ kimono gợi liên tưởng đến quốc kì Mỹ với dải hoa văn trắng, đỏ trên thân và một bên tay được vẽ hoa văn tinh tú trên nền trời xanh.

Tướng Grant còn được lưu danh đến mấy thế kỉ sau qua tác phẩm mang tính truyện kí Guranto shi den Yamato bunshō (Tiểu sử Grant theo tài liệu của Nhật) của nhà văn đại chúng Kanagaki Robun. Trên trang bìa của quyển sách này có in hình Grant và phu nhân cùng cầm quạt nhảy múa với các diễn viên.

Nhưng có lẽ cống hiến lớn nhất của Grant đối với nghệ thuật bắt đầu từ lần xem kịch nō ở dinh thự của Iwakura Tomomi. Trong thời kì ở Âu châu, Iwakura nhiều lần được mời xem kịch opera. Khó có thể nghĩ rằng Iwakura yêu thích opera từ trải nghiệm này, nhưng qua đó Iwakura cũng suy nghĩ đến việc tìm thú giải trí phù hợp để cho các vị khách quý ngoại quốc xem khi họ đến Nhật. Kịch kabuki thì quá thô tục, đậm tính đại chúng, khó có thể cho quốc khách xem được. Xét về điểm này thì kịch nō có đầy đủ tính tao nhã, nhưng vì mối quan hệ nhiều năm với Mạc phủ mà nō đang bị đối xử lạnh nhạt. Nhiều nhạc sư nō đã bỏ nghề. Lòng yêu thích kịch nō của hoàng thái hậu cũng góp phần khiến môn nghệ thuật này tồn tại lâu hơn. Thiên hoàng Minh Trị cũng thể hiện lòng hiếu thảo của mình đối với hoàng thái hậu khi cho xây dựng một sân khấu kịch nō bên trong Cung điện Aoyama. Các nhạc sư nō cũng được ban cho nhiều tiền để sắm sửa trang phục.

Iwakura quyết tâm phục hưng kịch nō và từng bước thực hiện kế hoạch. Đúng lúc đó thì Grant nói với Iwakura rằng mình muốn xem kịch nghệ cổ điển của Nhật Bản, quả thật là không giống với tính cách của vị cựu tổng thống này. Khi còn ở Âu châu, Grant nhiều lần được mời xem opera nhưng nghĩ rằng “opera là mối đe dọa không bao giờ dứt”. Khi được công sứ Mỹ, nhà thơ John Russell Lowell, mời xem opera ở Madrid thì chỉ năm phút sau khi diễn, Grant nói rằng thứ âm thanh duy nhất mà mình phân biệt được là tiếng kèn tập hợp và quay sang hỏi phu nhân Lowell rằng: “Như vậy đã đủ chưa?”

Tuy nhiên, phản ứng của Grant đối với kịch nō lại trái ngược hoàn toàn. Grant xem các vở Mochizuki của Hōshō Kurō, vở Tsuchigumo của Kongo Taiichirō và kịch kyōgen Tsurigitsune của Miyake Shōichi, bày tỏ cảm kích, tán thưởng sau khi xem. Sau khi xem kịch, Grant nói với Iwakura rằng: “Những vở kịch nghệ cao quý, tao nhã như thế này rất dễ bị thời thế ảnh hưởng mà mất đi phẩm cách của nó, nên ông hãy thận trọng mà bảo tồn”.³⁶

Lời nói cửa vị khách quý ngoại quốc này đã không bị làm ngơ. Iwakura càng nhận thức được rằng phải bảo trợ kịch nō nhiều hơn trước, làm nhiều thủ tục cầu xin các vị cựu quý tộc, cựu chúa phiên hỗ trợ để duy trì kịch nō. Ngày 18 tháng 8, một vở kịch cho Thiên hoàng xem được diễn tại dinh thự của Iwakura. Thái chính đại thần cùng: năm vị tham nghị và các quan lớn khác cũng đều có mặt. Quá trình hồi sinh kịch nō từng bước được tiến hành.

Tướng Grant vào triều ngày 30 tháng 8 để từ biệt Thiên hoàng. Sau khi bày tỏ lời cảm tạ đối với sự hoan nghênh nhiệt liệt ở mọi nơi kể từ khi đến Nhật, Grant chỉ ra rằng ở Nhật không có người cực giàu cũng như người cực nghèo. Đây là một điều tốt đẹp mà trong suốt quá trình viếng thăm các nước, không thấy nước nào khác có được. Nhật Bản là đất nước được trời phú cho đất đai phì nhiêu, phần lớn là đất chưa được khai khẩn. Hiện vẫn còn nhiều núi khoáng chưa được khai thác. Ngoài ra, Nhật Bản còn có vô số loại cá và nhiều cảng tốt. Điều quan trọng hơn hết là quốc dân cần mẫn, trong lòng không có bất mãn mà lại có đức tiết kiệm.

Nhật Bản không thiếu một yếu tố nào để trở thành một nước phú cường. Grant còn căn dặn thêm rằng không được để ngoại quốc can thiệp vào nội chính. Bằng việc tránh bị can thiệp nội chính, Nhật Bản có thể tích lũy bên trong để giàu có, tránh được lệ thuộc vào ngoại quốc. Cuối cùng, sau lời tạ từ, Grant kết bằng một câu rằng mình không phải là người duy nhất cầu mong cho phồn thịnh và độc lập hoàn toàn đến với Nhật Bản, mà đây còn là tâm nguyện của tất cả quốc dân Mỹ, cầu cho Thiên hoàng và quốc dân của ngài được trời gia hộ.³⁷

Thiên hoàng đáp lại bằng lời chào hỏi ngắn gọn. Theo ghi chép của Young thì lúc này Thiên hoàng cất giọng rõ ràng, sảng khoái khi đọc sắc đáp, hoàn toàn trái ngược với tiếng thì thầm khó nghe khi lần đầu ngài tiếp xúc với người ngoại quốc. Cuối cùng là ghi chép của Young về ấn tượng với Thiên hoàng.

“Hoàng đế không phải là nhân vật thanh nhã và cũng khó nói là hành động của ngài luôn thoải mái. Có vẻ ngài luôn cố để không mắc sai lầm, cố để người khác hài lòng nhưng hoàng đế trong lần yết kiến cuối cùng đã thoải mái và tự nhiên hơn rất nhiều so với khi chúng tôi gặp lần trước”.³⁸

Chuyến viếng thăm của Grant đã kết thúc trong thành công tốt đẹp. Duy chỉ có một điều trái với dự tính là việc ông giữ nhiệm kì tổng thống lần thứ ba đã không trở thành hiện thực. Tuy nhiên, Grant không hề quên Nhật Bản. Quốc dân Nhật Bản từ Thiên hoàng trở xuống cũng không hề quên con người giản dị không có chút gì ra vẻ anh hùng này.

William s. McFeely, Tướng Grant, trang 450↩

Cùng tự liệu trên, trang 457.↩

Cùng tư liệu trên, trang 472.↩

Lý ám chỉ công trấn áp phản loạn ở các bang miền Nam của Grant cũng như công trấn áp nội loạn Thái Bình Thiên Quốc của ông. McFeely, Tướng Grant, trang 474.↩

John Russell Young, Vòng quanh thế giới với Tướng Grant, cuốn 2, trang 411.↩

Cùng tư liệu trên, trang 447-448.↩

Cùng tư liệu trên, trang 451. Hẳn là Công tước Cambridge được ghi nhớ như một thành viên của vương thất ngoại quốc đầu tiên đến Nhật.↩

Sự việc sáng ngày 7 tháng 7, tại thao trường Hibiya. (John Russell Young, Vòng quanh thế giới với Tướng Grant, cuốn 2, trang 532. Ghi chép chi tiết trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 702-703).↩

John Russell Young, vòng quanh thế giới với Tướng Grant, cuốn 2, trang 477; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 697-698.↩

John Russell Young, Vòng quanh thế giới với Tướng Grant, cuốn 2, trang 481.↩

Cùng tư liệu trên, trang 529. Không rõ đây có phải là sự thật hay không. Có thể Thiên hoàng Minh Trị cũng đã bắt tay với những người viếng thăm trước đó, chẳng hạn như Công tước Cambridge.↩

John Russell Young, Vòng quanh thế giới với Tướng Grant, cuốn 2, trang 533, Mimh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 699.↩

John Russell Young, Vòng quanh thế giới với Tướng Grant, cuốn 2, trang 530.↩

Cùng tư liệu trên, trang 527-528.↩

Lời chào hỏi của Thiên hoàng Minh Trị khi đón tiếp chính thức Tướng Grant và lời đắp lễ của Grant được đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 699. Thiên hoàng Minh Trị bày tỏ niềm vui khi được gặp mặt nhân vật mà mình đã nghe tiếng tăm từ trước, cảm tạ hảo ý của Grant đối với đoàn sứ tiết Nhật Bản (đoàn Iwakura) trong thời kì ông làm tổng thống. Grant cũng bày tỏ vui mừng khi đến thăm Nhật Bản trong chuyến chu du khắp thế giới.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 703↩

Cùng tư liệu trên, trang 704.↩

Tập hợp báo chí: biên niên sử Minh Trị, cuốn 4, trang 75.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 711-712. Saigō Tsugumichi và Mori Arinori cũng được phái đến Nikkō.↩

John Russell Young, Vòng quanh thế giới với Tướng Grant, cuốn 2, trang 558-559.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 708-710. Về kiến giải đối lập giữa Nhật Bản và Trung Quốc xoay quanh vấn đề Lưu Cầu, xem bài viết của John Russell Young trên tờ New York Herald ngày 15 tháng 8 và ngày 1 tháng 9. Bài viết được dịch sang tiếng Nhật, đăng trên tờ Hōchi shimbun từ ngày 14 đến ngày 27 tháng 10. Bản dịch này còn được đăng trong Bút kí đối thoại với Tướng Grant, trang 69-95.↩

Tập bút kí tiếng Anh cũng được chép lại trong Bút kí đối thoại với Tướng Grant, viết bằng tiếng Anh. Đoạn sau có mấy chỗ chỉnh sửa, chắc là do nhầm lẫn câu từ vì viết nhanh hoặc để chỉnh sửa lỗi văn phạm của Grant vì nói trong lúc hưng phấn. Lời của Thiên hoàng khá ngắn so với lượng phát ngôn của Grant. Có đoạn viết đơn giản rằng: “Ông ấy (Thiên hoàng) bày tỏ hi vọng đối với mối quan hệ hoà bình, hợp tác với Trung Quốc”. Có vẻ như người thông dịch chỉ tóm tắt ý chính của Thiên hoàng để truyền đạt cho Grant. Bản thảo Anh ngữ và bản dịch tiếng Nhật của Shimada Taneinori được lưu giữ ở nhà Yoshida Kiyonari, sau trao cho Đại học Kyōto, phòng nghiên cứu quốc sử (Bút kí đối thoại với Tướng Grant, trang 99-100).↩

Bút kí đối thoại với Tướng Grant, trang 21-22.↩

Cùng tư liệu trên, trang 22-23.↩

John Russell Young viết: “Có một điều kì lạ trong chính sách của Anh quốc ở phương Đông. Anh quốc cho phép đánh thuế quan tự do, cho tự do và bảo hộ mậu dịch ở các nước thuộc địa của mình. Mặt khác, Anh lại quyết định thuế quan và nhập khẩu theo hướng có lợi cho nền mậu dịch của họ” (Vòng quanh thế giới với Tướng Granti - Cuốn 2, trang 582).↩

Ngày 5 tháng 1 năm 1879, Harry Parkes viết trong một lá thư từ “Edo” rằng: “Mỹ quốc đã kí kết một hiệp ước quái đản với Nhật Bản. Nhưng họ cũng tự vệ, không để mình chịu thiệt bằng cách quy định hiệp ước này chỉ có hiệu lực khi các nước khác cũng kí cùng hiệp ước. Sẽ không có chuyện nước Anh kí cùng hiệp ước như vậy” (Cuộc đời Ngài Harry Parkes, cuốn 2, trang 268). Về các điều mục trong hiệp ước với Mỹ, xem Tập hợp báo chí: biên niên sử Minh Trị, cuốn 4, trang 72-73. Hiệp ước được ghi tại Washington giữa Yoshida Kiyonari và Quốc vụ trưởng William M. Evarts đề ngày 25 tháng 7 năm 1878. Thiên hoàng Minh Trị duyệt vào ngày 7 tháng 2 năm 1879.↩

Bút kí đối thoại với Tướng Grant, trang 26.↩

Cùng tư liệu trên, trang 17.↩

Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 183.↩

Cùng tư liệu trên, trang 183. Asukai viết: “Tiệm tiến luận của Grant như lời khuyên của một người lãnh đạo quốc gia văn minh, khiến Thiên hoàng càng vững tâm hơn”. Trước đó, Thiên hoàng đã bày tỏ hi vọng vào việc triển khai thiết lập nghị viện một cách tiệm tiến, đối lập với chủ trương triệu tập nghị viện trong hai năm của Ōkuma Shigenobu.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 729-732. Grant khuyên người Nhật nên rút lại lời xỉ vả đối với Trung Quốc, đồng thời cũng khuyên người Trung Quốc rút lại những lời tương tự với Nhật. Bản Anh ngữ về cuộc điều đình giữa Nhật và Trung được đăng trong George H. Kerr, Okinawa, trang 389-392.↩

George H. Kerr, Okinawa, trang 389.↩

Tập hợp báo chí: biên niên sử Minh Trị, cuốn 4, trang 75.↩

Theo tờ Tōkyō nichinichi shimbun, số ngày 13 tháng 8 năm 1879 thì bức màn màu đỏ thẫm, chính giữa có chữ “thái bình”, ở góc có thêu chữ “Grant” màu trắng. Các chữ đều được viền bằng chỉ vàng.↩

Về vở kịch, xem Diễn kịch bách khoa đại từ điển, cuốn 2, trang 477. Các diễn viên quy tụ toàn những nhân vật tầm cỡ như Ichikawa Danjūrō đời thứ chín, Chikawa Sadanji đời thứ nhất, Nakamura Nakazo đời thứ ba, nhưng vở kịch không được thành công.↩

Yanagizawa Hideki, Chuyện về HōshōKurō, trang 34.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 741. Một đoạn hội thoại tương tự cũng được đăng trong Tập hợp báo chí: biên niên sử Minh Trị, cuốn 4, trang 97.↩

John Russell Young, Vòng quanh thế giới với Tướng Grant, cuốn 2, trang 602.↩

CHƯƠNG 32

ĐÊM TRƯỚC CỦA GIÁO DỤC SẮC NGỮ

Hoàng tử thứ ba của Thiên hoàng Minh Trị chào đời vào ngày 31 tháng 8 năm 1879. Mẹ ruột của hoàng tử là Quyền Điển thị Yanagihara Naruko. Hay tin, Thiên hoàng và hoàng hậu lập tức gửi một thanh kiếm bảo vệ và quần áo sơ sinh đến Ngự sở Aoyama. Đêm đó, sự chào đời của hoàng tử được chúc mừng bằng một buổi yến tiệc. Ông ngoại của Thiên hoàng là Nakayama Tadayasu được hạ lệnh chăm sóc hoàng tử, nhưng vì tuổi đã cao nên Ōgimachi Sanenori được cử làm phụ tá, hỗ trợ việc dưỡng dục hoàng tử. Ngày 6 tháng 9, Thiên hoàng lấy một từ trong Thi kinh để đặt tên cho hoàng tử là Gia Nhân (Yoshihito). Hoàng tử cũng được gọi là Haru-no-miya.¹

Nghi lễ báo cáo hoàng tử ra đời với Thần kính, tổ tiên của hoàng tộc cùng thần linh được cử hành. Thiên hoàng mở yến tiệc thưởng cho hoàng tộc, các đại thần, tham nghị, sắc nhiệm quan trong Cung nội sảnh cùng cha con Yanagihara Naruko. Không khí vui mừng tràn ngập buổi yến tiệc, nhưng phần nhiều người đến tham dự đều biết rằng hoàng tử chào đời rất khó khăn, lại thêm việc hoàng tử thứ nhất, thứ hai của Thiên hoàng Minh Trị đều đã qua đời khi còn rất nhỏ nên có lẽ vì vậy mà các đại thần không dâng lời chúc tụng như lệ trước đây.

Từ khi chào đời thì thân vương bị phát ban khắp toàn thân. Ngày 23 tháng 9, vảy trên da tan biến nên thân vương được đưa đi tắm nước ấm, nhưng hiệu quả lại ngược với mong muốn. Ngày hôm sau, phần bụng của thân vương bị co giật và dần lan rộng đến cả ngực. Mỗi lần ho đều sinh ra đờm, càng làm cơn đau trầm trọng hơn. Đến ba giờ sáng thì bớt co giật nhưng vẫn chưa thấy dấu hiệu khỏi hoàn toàn. Tuy chỉ là triệu chứng nhẹ nhưng không ngừng phát tác, khiến Thiên hoàng và hoàng hậu u sầu.

Các ngự y cũng chữa, trị nhiều cách, bao gồm cả châm cứu. Nakayama Tadayasu ngày đêm chăm sóc cho người chắt của mình. Đến tháng 12 thì bệnh trạng thuyên giảm và chỉ phát tác trong ngày 9 tháng 12. Mẹ đẻ của thân vương là Yanagihara Naruko sức khỏe không tốt sau khi sinh nở, lại vì nơi sinh nở chật hẹp nên đã trở về phòng riêng của mình trong hoàng cung.²

Thiên hoàng đối diện với Thân vương Yoshihito lần đầu tiên là vào ngày 4 tháng 12. Buổi chiều hôm đó, Thiên hoàng xuất ngự đến trường ngựa rồi cưỡi ngựa, tiến về phòng sinh nở Aoyama. Mẹ ruột của Thiên hoàng Minh Trị, bà Nakayama Yoshiko, ôm thân vương trong tay mà tiến đến trước Thiên hoàng. Bấy giờ có ghi chép rằng: “Thiên nhan rất đỗi vui mừng, ban cho Tadayasu rượu và đồ nhắm”. Ngày hôm sau, hoàng hậu đến thăm người con trai trên danh nghĩa. Cũng giống như Thiên hoàng Minh Trị, thân vương cũng được gửi đến nhà Nakayama để dưỡng dục, vì vậy mà từ ngày 30 tháng 9, thân vương được dự định chuyển đến dinh thự của Nakayama. Nhưng vì trong ngày hôm đó, bệnh của thân vương lại phát tác nên đành phải hoãn việc, di chuyển đến ngày 7 tháng 12. Ngày 28 tháng 12, lễ dùng đũa lần đầu tiên trong đời thân vương, 120 ngày sau khi sinh, được tổ chức ở dinh thự của Nakayama. Tuy nhiên, sức khỏe của thân vương vẫn tiếp tục khiến những người chung quanh phiền não. Không ai biết bao giờ bệnh tình lại phát tác. Khác với Thiên hoàng Minh Trị và các hoàng nữ khác, lần này thân vương được chăm sóc cẩn thận như nâng trứng.

Trong thời kì này, Thiên hoàng Minh Trị còn có những mối quan tâm khác ngoài sức khỏe của con trai mình. Bấy giờ Thiên hoàng đang giữ mối quan hệ “anh em họ” với các vương gia Âu châu, vì vậy mà theo định kì, ngài lại tiếp đón những người đến thăm từ vương thất, ngoại quốc lưu lại Nhật Bản trong thời gian dài. Thân vương Heinrich, cháu trai của hoàng đế Đức quốc trao tặng huân chương của hoàng đế cho Thiên hoàng Minh Trị. Đây là huân chương đầu tiên được trao tặng cho một vị quân chủ Á châu và đây cũng là lần đầu tiên Thiên hoàng Minh Trị được nhận huân chương ngoại quốc. Mấy tháng sau, Thiên hoàng cũng nhận được huân chương tối cao Annunciade của nước Italy từ Công tước Genoa. Đáp lại, Thiên hoàng cũng tặng huân chương Hoa cúc cho ngài công tước và chỉ ngài công tước cách đeo. Ngoài ra, Thiên hoàng cũng nhận được bức tượng bán thân của ngài và chân dung của ngài cùng chân dung hoàng hậu do hoạ sĩ người Milano là Giuseppe Ugolini thể hiện.³

Ngoài những chuyến viếng thăm của các vị trong vương tộc ngoại quốc thì Thiên hoàng cũng nhận được tin báo về các vị quân chủ các nước theo định kì. Chẳng hạn như khi hay tin hoàng đế Tây Ban Nha là Alfonso XII tái hôn thì ngài cũng gửi thư chúc mừng, hay khi biết tin hoàng đế Nga may mắn thoát khỏi tay kẻ ám sát thì ngài cũng đánh điện tín thăm hỏi, chúc mừng thoát nạn.⁴

Các vấn đề trong nước tất nhiên cũng chiếm sự quan tâm của Thiên hoàng. Tháng 10 năm 1879, trong nội bộ chính phủ xảy ra việc các đại thần bàn bạc với nhau rằng sẽ phái Thị giảng Soejima Taneomi sang ngoại quốc với danh nghĩa nào đó để buộc ông này từ chức. Đi đầu trong phe chống Soejima là Kuroda Kiyotaka lấy một kí sự trong tờ báo ngoại quốc mà chủ trương rằng Soejima lộ rõ ý phản đối chính sách của chính phủ khi tiến giảng cho Thiên hoàng. Ngoài ra, khi Soejima còn là ngoại vụ khanh xử lí sự kiện Đài Loan thì có âm mưu với một người ngoại quốc (Charles LeGendre, người Mỹ). Các tham nghị Saigō Tsugumichi và Kawamura Sumiyoshi đều tán đồng với Kuroda.⁵ Tuy nhiên, Tham nghị Ōkubo Toshimichi lại phát biểu rằng nếu buộc Soejima từ chức thì mình cũng sẽ từ bỏ quan vị. Itō Hirobumi tuy đánh giá cao học thức của Soejima nhưng lại nói rằng vì chủ nghĩa bảo thủ cực đoan mà người đời không tin tưởng ở Soejima. Itō tán thành với việc phái Soejima sang ngoại quốc để trau dồi hiểu biết về Tây phương vốn đã là thế mạnh của Soejima, và chỉ ra rằng trong tương lai có thể để Soejima tham gia nội các trở lại.

Khi được hỏi về quyết định, Thiên hoàng bàn bạc với Thị giảng Motoda Nagazane. Motoda ủng hộ Soejima mạnh mẽ, nói rằng bản thân mình (Motoda) đã từng tham dự buổi tiến giảng của Soejima trước mặt Thiên hoàng. Motoda cho rằng mình ủng hộ Soejima chỉ là để “bảo toàn sự tôn kính của hoàng thất và biểu dương thánh đức”. Motoda nói tiếp, do vậy mà “sử dụng Soejima chỉ có lợi cho Bệ hạ mà không thấy có hại cho chính phủ”. Kuroda chưa một lần nghe Soejima tiến giảng mà tin vào lời phù phiếm của thế gian, phê phán Soejima, đòi loại trừ thị giảng này thì quả là nghi ngờ sự thông minh của Bệ hạ. Nếu tin vào kí sự trên báo mà bãi chức người ta thì không biết bao nhiêu đại thần phải bị bãi chức đây. Nếu như cách chức Soejima chỉ vì ý riêng của Kuroda thì thiên hạ nhất định sẽ chỉ trích hành động này. Kuroda nói rằng nếu không nghe theo lời đề xuất của mình thì mình sẽ từ chức, nếu chấp thuận cho việc này liệu có ai dị nghị về quyết định của Thiên hoàng?

Thiên hoàng không vội kết luận mà hỏi ý kiến Motoda mấy lần. Thiên hoàng đề cao ý kiến của Motoda và Motoda cũng không ngần ngại mà trình bày hết ý kiến, rằng chủ trương bãi chức Soejima chỉ xuất phát từ tư thù của Kuroda mà thôi. Soejima không có sai lầm gì. Giả dụ có trăm nghìn người ghét Soejima đi nữa thì Bệ hạ cũng không nên vứt bỏ Soejima. Soejima giữ nhiệm vụ thị giảng cho Thiên hoàng chỉ mới được bảy tháng, còn chưa giảng xong Đại học, làm sao có thể phái Soejima sang hải ngoại trong thời kì này được. Giả dụ Kuroda từ chức tham nghị đi nữa thì cũng vẫn còn chín người tham nghị khác, nhưng nếu “Taneomi rời đi thì không những số người phò tá cho học đức của Bệ hạ trở nên hiếm hoi đi, mà còn cổ súy cho những kẻ bất bình trong thiên hạ công kích vào chính phủ, mối nguy hại không thể lường được”. Biện tài của Motoda đã khiến Thiên hoàng dao động nên ngài không cho Soejima đi hải ngoại, về phần Kuroda, dù đã dọa rằng nếu ý kiến của mình không được lắng nghe thì sẽ từ chức, nhưng cũng vẫn được giữ lại chức cũ.

Có thể thấy rõ đằng sau chủ trương loại trừ Soejima của Kuroda là sự thù hằn cá nhân. Bấy giờ, sự việc này được chú ý vì một lí do khác. Mọi quyết định trong chính phủ Minh Trị đều do các quan đưa ra, còn Thiên hoàng chỉ làm nhiệm vụ thừa nhận mà thôi. Tuy nhiên, sự kiện này là lần đầu tiên trong số nhiều sự việc sau này Thiên hoàng tự đưa ra quyết định trái ngược với ý đồ của các quan chức cao cấp trong chính phủ.⁶

Có lẽ sự việc đầu tiên phát huy quyền chủ đạo của Thiên hoàng khi đưa ra quyết định là lúc công bố thánh chỉ về việc cần kiệm.⁷ Trong chuyến đi Hokuriku và miền Đông Bắc vào năm trước, Thiên hoàng đã tận mắt chứng kiến cảnh bần cùng của dân chúng và ngài xúc động mạnh mẽ. Thiên hoàng đã phản ứng với việc này theo cách của một vị quân chủ Nho giáo, cắt giảm mọi chi phí không cần thiết của các cơ quan hành chính để cứu tế dân chúng khỏi cảnh khốn cùng, ngoại trừ những công trình đã khởi đầu thì ngài không cho phép bất cứ công trình kiến trúc nào liên quan đến dinh hành chính. Ngoài ra ngài cũng yêu cầu tương tự đối với các quan địa phương để nuôi dưỡng dân lực. Phương châm này được các thị bổ trong cung đình ủng hộ mạnh mẽ. Thị bổ là vai trò phò tá Thiên hoàng dựa trên nền tảng lời dạy của Nho giáo và được thiết lập từ hai năm trước.⁸ Tuy nhiên, sự can thiệp của các thị bổ đã khiến các quan chức trong chính phủ tức giận, những người muốn xây dựng một thủ đô cận đại thu hút sự kính trọng của các vị khách ngoại quốc.⁹ Itō Hirobumi cho rằng sự can thiệp của thị bổ vào chuyện chính phủ cũng như nạn hoạn quan thời cổ ở Trung Quốc, sự can thiệp này sẽ làm loạn chức năng của cung đình và chính phủ.

Các thị bổ tức giận khi bị so sánh với các hoạn quan nổi tiếng thối nát, và họ cũng phẫn nộ trước âm mưu loại trừ Thị bổ Soejima Taneomi của Kuroda. Motoda với tư cách là đại biểu của các thị bổ xông xáo mà rơi vào cái bẫy của phe đối lập, đề xuất ý kiến rằng Thiên hoàng thử bãi bỏ chức năng của thị bổ với điều kiện các đại thần, tham nghị phải kiêm nhiệm vai trò này.¹⁰ Có lẽ Motoda đã nhìn thấy trước rằng ngoài bản thân mình ra thì không có ai thích hợp để giữ vai trò hướng dẫn quân đức cho Thiên hoàng. Motoda còn thêm điều kiện rằng nếu các đại thần, tham nghị không làm tròn vai trò này thì phải giữ lại vai trò thị bổ. Khi đó thì thị bổ phải được ban cho đủ quyền hạn để hoàn thành chức trách của mình. Nội các vui mừng trước thời cơ tốt để đuổi những kẻ phiền phức và các thị bổ đi, quyết định đặt tham nghị vào vai trò hướng dẫn Thiên hoàng thay cho thị bổ trong cung đình. Thiên hoàng nghe theo quyết nghị của nội các, chính thức phế bỏ thị bổ. Trong số các thị bổ, có những nhân vật được Thiên hoàng tín nhiệm như Tokudaiji Sanetsune, Sasaki Takayuki và Motoda Nagazane. Tuy nhiên, họ luôn bị nội các nhìn bằng ánh, mắt nghi ngờ rằng họ lợi dụng vị thế có thể tiếp cận Thiên hoàng để làm tổn hại đến quyền uy của nội các.

Có vẻ như Thiên hoàng không vui trước quyết nghị này của nội các. Một tuần sau khi chức thị bổ bị bãi bỏ, ngày 20 tháng 10, Thiên hoàng triệu tập Tokudaiji, Sasaki và Motoda đến, phán rằng các khanh bây giờ không còn là thị bổ nữa, nhưng nếu từ nay về sau có ý kiến cần trình bày với Trẫm thì cứ tâu lên mà không phải e ngại gì. Thiên hoàng còn tự tay ban thưởng cho từng người lụa trắng đỏ, mời ăn tối cùng, thái chính đại thần và hữu đại thần. Đây không phải là lần duy nhất mà quyết nghị của nội các khiến Thiên hoàng Minh Trị phải khổ não. Tuy nhiên, nội các luôn chủ trương rằng chẳng qua chỉ là thi hành theo thánh chỉ mà thôi.

Chủ đề tranh luận chủ yếu của nửa cuối năm 1879 xoay quanh chuyện giáo dục. Trong Ngũ cá điều ngự thệ văn của Thiên hoàng Minh Trị có điều thứ năm là “học hỏi tri thức từ thế giới, xây dựng hoàng quốc” nhằm mục đích đưa Nhật Bản lên vị thế ngang hàng với các nước tiên tiến trên thế giới. Sự quan tâm bất biến của Thiên hoàng đối với giáo dục được thể hiện rõ qua những lần đến thăm các trường học ở từng nơi trong các chuyến đi của ngài. Bản thân việc giáo dục của Thiên hoàng cũng được tiếp tục dưới hình thức tiến giảng của các thị giảng như Motoda, giảng giải về các kinh điển Nho giáo.¹¹ Thiên hoàng ấn tượng mạnh với suy nghĩ của Motoda khi nhấn mạnh hai đức tính “trung” và “hiếu” trong số các đức trung tâm của Nho giáo. Tuy nhiên, hai đức tính này không được các sách vở Nho giáo ở cả Trung Quốc và Nhật Bản nhấn mạnh. Bốn đức tính “nhân”, “nghĩa”, “trung”, “hiếu” theo quan niệm Nho giáo thường được trích dẫn trong các văn bản luận về giáo dục trong thời Minh Trị để cân bằng với chính sách văn minh khai hóa. Tuy nhiên, “nhân” và “nghĩa” không được coi trọng bằng “trung” và “hiếu” xét về lợi ích trước mắt đối với chính sách của một quốc gia mới.

Ngoài Nho giáo thì Thiên hoàng cũng được tiến giảng về sách vở truyền thống Nhật Bản và (một số ít) kiến thức về lịch sử tây phương. Dù là đề tài gì đi nữa thì Thiên hoàng vẫn luôn giữ thái độ yêu thích một cách bảo thủ đối với giáo dục như có thể thấy qua bài thơ do ngài sáng tác dưới đây:

Yorozuyo ni

Ugokanu mono wa

Ihishieno

Hijiri no miyo no

Okite nari keri

(Tạm dịch: Thứ bất biến, xuyên suốt vạn đời, chính là lời dạy, của thời thánh hiền, từ ngày xa xưa.)

Đồng thời Thiên hoàng cũng nhận thấy nếu chỉ tập trung vào học vấn truyền thống thì sẽ không đầy đủ đối với một thế giới cận đại, như thể hiện qua bài thơ sáu:

Susumiyuku

Yo ni okurenaba

Kai araji

Fumi no hayashi wa

Wake tsukusu tomo¹²

(Tạm dịch: Nếu ta chậm bước, với đời đang tiến bước, dẫu có đào sâu, vào rừng văn chương, cũng chẳng lợi chi.)

Dù Thiên hoàng vẫn luôn coi trọng nền học vấn của quá khứ nhưng ngài vẫn thường thể hiện chí hướng về nền giáo dục mới theo Tây phương. Chẳng hạn như vào ngày 15 tháng 7 năm 1876, khi Thiên hoàng đến thăm trường tiểu học ở tỉnh Aomori là nghĩa thục Hirosaki Tōoku, mười học sinh đọc văn bản và diễn thuyết bằng tiếng Anh. Một phần đề tại diễn thuyết và văn bản tiếng Anh lúc đó như sau:

Diễn thuyết: Lời động viên sĩ tốt của Hannibal.

Văn đề: Mừng Bệ hạ đến thăm Aomori.

Diễn thuyết: Diễn thuyết của Andrew Jackson ở Thượng viện Hợp chúng quốc.

Văn đề: Bài ca ca ngợi khai hóa tiến bộ.

Diễn thuyết: Cicero dùng biện tài công kích Cataline.

Văn đề: Bài ca ca ngợi giáo dục.¹³

Tuy buổi học chưa kết thúc nhưng đến lúc Thiên hoàng phải ra về. Trước khi Thiên hoàng rời đi, các học sinh hát bài ca ngợi bằng tiếng Anh. Thiên hoàng ban thưởng cho từng học sinh số tiền 5 yên để mua Từ điển Webster. Tuy nhiên, ngài không hài lòng khi thấy giáo dục đang coi trọng tây phương một cách cực đoan. Việc này được thể hiện rõ qua cách lựa chọn đề tài diễn thuyết của các học sinh.

Trên đường trở về thủ đô sau chuyến đi miền Hokuriku và Tōkai vào năm 1878 thì Thiên hoàng nói với Motoda rằng phải chăng học sinh hoàn toàn kém hiểu biết về Nhật Bản là do cách giáo dục kiểu Mỹ được ban hành vào năm 1872.¹⁴ Ngài cũng triệu Hữu đại thần Iwakura Tomomi đến, nói rằng điều quan trọng bức bách là trường học phải là “nơi nuôi dưỡng đạo đức cố hữu của nước ta”. Rõ ràng Thiên hoàng đã không vui khi thấy học sinh Nhật Bản không biết gì về truyền thống của đất nước mà lại diễn thuyết trôi chảy bằng tiếng Anh về Hannibal và Andrew Jackson.

Thiên hoàng không chỉ quan tâm đến các trường học dạy kiến thức mà còn để ý đến các trường đào tạo kĩ thuật, nơi dạy “môn học thực dụng”. Ngày 24 tháng 1 năm 1878, Thiên hoàng đến thăm trường Nông học, thuộc sở quản của Cục Khuyến nông trong Nội vụ sảnh (tiền thân của khoa Nông học của Đại học Tōkyō). Khi đó Thiên hoàng ban sắc ngữ rằng:

“Trẫm nghĩ nông nghiệp là cái gốc của quốc gia, giúp gia tăng sản vật mà khiến dân sinh giàu có nên không thể không dạy về môn học này. Nay trường ta được kiến thiết, Trẫm rất vui mừng mà tự thân đến dự lễ khai trường. Trẫm kì vọng rằng từ nay về sau, trường ta sẽ góp phần gia tăng sản vật, mang lại sự phồn thịnh cho quốc dân”.¹⁵

Dĩ nhiên chủ trương coi nông nghiệp là căn bản của quốc gia vốn không phải là điều mới mẻ. Đây là điều mà các Nho sĩ vẫn nói đi nói lại suốt cả ngàn năm qua. Điều đáng chú ý ở đây là việc thiết lập một ngôi trường để người trẻ học hỏi phương pháp nông nghiệp một cách khoa học trong khi trước đây, họ học về nông nghiệp thông qua lao động ở đồng ruộng. Ý đồ của chính phủ Minh Trị không phải là bãi bỏ cách thức nông nghiệp truyền thống được truyền từ đời này sang đời nọ mà là xây dựng một xã hội phồn vinh thông qua việc những người lãnh đạo đất nước áp dụng khoa học kĩ thuật để có năng suất cao hơn.

Ngày 15 tháng 7 năm 1878, Thiên hoàng đến dự lễ khai trường của Đại học Kĩ thuật và ban sắc ngữ rằng:

“Nay Trẫm thân đến dự lễ khai trường của đại học ta, nghĩ rằng khuyến khích công nghệ là nhiệm vụ cấp bách của thời thế. Trẫm mong muốn người theo học trong trường phải cần mẫn để vận dụng vật chất có ích cho nước nhà”.¹⁶

Ngôi trường dạy kĩ thuật truyền thống một cách hệ thống mang ý nghĩa kết hợp Nhật Bản thời xưa cũ với lí tưởng “khai sáng”. Chẳng hạn như Nhật Bản có kĩ thuật dệt tơ lụa được hoàn thiện qua nhiều thế kỉ, và nay để nâng tầm lãnh vực này lên ngang hàng với các nước tiên tiến thì người Nhật hiểu rõ cần phải thuê các chuyên gia ngoại quốc để dạy cho họ. Tuy Thiên hoàng Minh Trị ta thán khi thấy Nhật Bản chịu quá nhiều ảnh hưởng của ngoại quốc, nhưng mỗi khi đến thăm các trường học trên toàn quốc thì ngài đều dùng lời cảm tạ để ủy lạo các giáo viên nước ngoài, ban thưởng tặng vật cho họ. Khi các giáo viên ngoại quốc đến kì hạn chấm dứt hợp đồng, phải trở về nước thì Thiên hoàng cũng tiếp kiến họ. Đây là vinh dự mà giáo viên người Nhật hiếm khi có được. Như trước đây có đề cập, Tướng Grant cũng khuyên Nhật Bản nên thu hút càng nhiều cố vấn chỉ đạo người ngoại quốc càng tốt. Tướng Grant mong muốn rằng một ngày nào đó, người Nhật sẽ nắm giữ tất cả các vị trí giáo viên nhưng đồng thời cũng nói rằng: “vội vàng giải tán giáo viên ngoại quốc, xem họ không cần thiết không phải là điều khôn ngoan. […] Những người ngoại quốc đã lập nên trường kĩ nghệ có một không hai trên thế giới là nguồn nhân tài mà Bệ hạ nên giữ lại đến chừng nào ngài còn cần họ”.¹⁷ Và lời khuyên của Tướng Grant đã không bị làm ngơ.

Thiên hoàng Minh Trị cũng khuyến khích những người Nhật khá giả về mặt kinh tế đi du học để thị sát tình hình của thế giới, tiếp nhận cái học thực dụng để Nhật Bản không bị lạc hậu so với ngoại quốc. Trong bài thơ do ngài sáng tác dưới đây, Thiên hoàng ngầm ám chỉ đến tầm quan trọng của việc hấp thu văn minh Tây phương.

Waga sono ni

Shigeri aikeri

Totsukuni no

Kusaki no nae mo

Ōshi tatsureba¹⁸

(Tạm dịch: Trong khu vườn ta, cây cỏ sum suê, là nhờ nuôi dưỡng, hạt giống cây trồng, đến tù ngoại quốc.)

Năm 1872, bố cáo liên quan đến giáo dục (được biết đến như “học chế”) được công bố với mục đích cân bằng hóa nền giáo dục toàn quốc dựa trên chế độ giáo dục của Pháp quốc.¹⁹ Rõ ràng việc thực hiện kế hoạch này với nguồn tài nguyên có hạn của Nhật Bản là quá viển vông, nhưng nó cũng cho thấy chính phủ Minh Trị đương thời coi trọng nền giáo dục ra sao.

Không bao lâu sau khi học chế được ban hành thì có ý kiến bất bình rằng cơ quan hành chính đang lãng phí nhiều tiền bạc để thực hiện những kế hoạch mang tính tham vọng mà không suy xét gì đến mặt kinh tế. Ngoài ra, cơ quan hành chính cũng can thiệp quá nhiều vào giáo dục khiến giáo dục nghiêng về hướng xấu là bị đồng nhất hóa. Kết quả của những bất bình này là Đại phụ văn bộ sảnh Tanaka Fujimaro: được cử đi thị sát tình hình giáo dục của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Sau khi về nước, Tanaka kiến nghị rằng về cơ bản, cần phải thoát li khỏi học chế đã được xây dựng từ năm 1872, tức là chế độ giáo dục cần phải được cải cách, thay đổi tùy vào quốc lực, dân tình hay trình độ văn hóa của quốc dân. Học chế mô phỏng theo kiểu Pháp được thi hành cưỡng chế và đồng đều khắp nơi thì nay được thay bằng chế độ giáo dục địa phương phân quyền. Theo chế độ mới thì trách nhiệm giáo dục được chuyển sang cho dân chúng từng địa phương, coi trọng văn hóa của địa phương và việc lựa chọn giáo khóa phù hợp với từng nơi. Chế độ giáo dục mới này được gọi một cách phổ thông là “lệnh giáo dục tự do”. Thảo án của chế độ giáo dục mới được Tham nghị kiêm Nội vụ khanh Itō Hirobumi đề xuất vào tháng 5 năm 1878 nhằm điều tra về giáo dục. Itō sửa đổi chút ít để hạn chế sự can thiệp của chính phủ trung ương đến mức tối thiểu và đề xuất tu chính án vào tháng 2 năm 1879. Sau khi được Nguyên lão viện sửa đổi thêm, nghị án được tâu lên Thiên hoàng vào ngày 15 tháng 6.

Trong khi đó thì Iwakura Tomomi cũng nhận được nội sắc rằng phải làm sao để nền giáo dục mới “nuôi dưỡng đạo đức cố hữu của nước ta” như đã đề cập trước đây. Iwakura cũng đi đến kết luận rằng cần phải đổi mới phương châm giáo dục. Sasaki Takayuki và nghị quan của Nguyên lão viện kiêm Thị bổ Yoshii Tomozane, Motoda Nagazane đều tin chắc rằng “trung hiếu” là nền tảng cơ bản của giáo dục Nhật Bản. Ngay cả trong học chế năm 1872 thì việc giáo dục đạo đức (tu thân) cũng là nền tảng cơ bản ở tiểu học²⁰ nhưng Sasaki và những người kia nghĩ rằng vì quá chú trọng đến học vấn Tây phương mà yếu tố tu thân trở nên mờ nhạt đi.

Ngày 16 tháng 4 năm 1878, khi Iwakura và Sasaki cùng yết kiến Thiên hoàng thì ngài nhấn mạnh tính quan trọng của giáo dục với hai người rằng dù là học giả Hán học, dù là nhà cần vương hay nhà Tây học (như Fukuzawa Yukichi và Katō Hiroyuki) thì đều không được xem nhẹ giáo dục. Ngày 7 tháng 5, khi Iwakura tâu lên rằng từ nay về sau Thiên hoàng cần tận lực với thiên chức hơn thì ngài nói với Iwakura rằng khi chính phủ thi hành chính trị thì cần phải công bình, và quan trọng hơn cả là nhiệm vụ giáo dục. “Trong thời gian gần đây, dân tình chạy theo phòng cách Tây phương một cách mù quáng mà đánh mất tinh thần độc lập, tự tồn. Chẳng hạn khi có người Tây nói Luận ngữ là cuốn sách hay thì dân tình tìm đọc ngay, khi nghe đó là cuốn sách dở thì họ lập tức vứt bỏ, thật chẳng khác nào một việc đang thịnh hành trong thời gian này là phường dốt nát đua nhau đến tham bái ở bất cứ đền thờ Inari nào”.²¹

Ngày 26 tháng 6, sau khi tu chính án được, tâu lên Thiên hoàng thì ngài xét đến tính quan trọng của sự việc mà hứa rằng sẽ cho ghi chép lại những điều mình suy nghĩ hằng ngày. Văn thư này do Motoda ghi chép, gồm hai phần là “tôn chỉ về giáo dục” và “hai điều mục tiểu học”. Tài liệu này được cho là ghi chép lại kiến giải của Thiên hoàng, nhưng thực tế gần như là kiến giải của bản thân Motoda. Phần đầu tiên, “tôn chỉ về giáo dục” ghi rằng:

Tôn chỉ lớn của tổ huấn; quốc điển nước ta là trau dồi tri thức tài nghệ, nuôi dưỡng đạo làm người, làm tỏ đạo trung hiếu nhân nghĩa và đây là điểm quan trọng của học vấn giáo dục. Tôn chỉ này cần được dạy cho tất cả tầng lớp trên dưới, nhưng thời gian gần đây có không ít người chỉ tôn thờ tri thức tài nghệ, chạy theo đuôi văn minh khai hóa mà phá vỡ phẩm hạnh, làm rối loạn phong tục. Từ khi bắt đầu cuộc Duy Tân đã có cái nhìn sáng suốt rằng phải vứt bỏ những thói hư tật xấu trước đây, cầu tìm tri thức nơi thế giới, học hỏi điểm mạnh của Tây phương. Việc này dù đã mang lại nhiều ích lợi hằng ngày nhưng mặt khác, cái đạo trung nghĩa nhân hiếu bị lơi là, dân tình chỉ chạy theo kiểu Tây. Như vậy thì tương lai nguy hiểm lắm thay. Không chừng có lúc đến nước quân thần, phụ tử đều quên đi cái nghĩa lớn của mình. Đây không phải là ý đồ thật sự về giáo dục của ta. Vì vậy, từ nay về sau phải dựa trên giáo huấn của tổ tông mà làm tỏ cái đạo nhân nghĩa trung hiếu, về đạo đức thì lấy Khổng Tử làm chủ, tồn trọng phẩm hạnh thành thực, đồng thời cũng thúc đẩy các ngành học vấn tùy theo tài khí. Khi cả đạo đức và tài nghệ đều hoàn bị, nền giáo dục học vấn trung chính vô thượng này được tiến hành rộng khắp thiên hạ thì nước ta không còn hổ thẹn với thiên hạ về tinh thần độc lập nữa.²²

Phần thứ hai, “hai điều mục tiểu học” có nhắc đến trải nghiệm của Thiên hoàng trong chuyến đi năm trước ở mục thứ hai như sau:

Mùa thu năm ngoái, khi tuần lãm trường học ở các tỉnh thì ta đều tiếp xúc thận tình, thị sát thành tích học tập của các học sinh. Trong số con em nông thương, có những học sinh phát ngôn cao thượng nhưng chỉ là lí luận suông. Thậm chí có người lưu loát tiếng Tây nhưng lại không dịch được lời mình nói sang tiếng Nhật.²³ Những học sinh này sau khi tốt nghiệp, trở về nhà thì khó mà theo được nghề nghiệp vốn có của mình. Lí luận suông dù có cao thượng cũng không giúp ích gì cho việc trở thành công chức. Không những thế, còn có người tự phụ mình học rộng hiểu nhiều mà khinh nhờn bề trên, cản trở quan chức của tỉnh.²⁴

Motoda còn đề cập ý khuyến khích thiết lập khóa học nông thương cho con em nông thương thay vì dạy lí luận suông. Thông qua việc tiếp nhận học vấn ở thực địa mà con em nông thương sau khi tốt nghiệp có thể trở về với nghề chính của mình, vận dụng kiến thức vào thực tế. Thiên hoàng cho triệu Itō Hirobumi đến, ban thánh chỉ rằng cần sửa đổi giáo dục, chấn chỉnh phong tục và hỏi ý kiến của Itō về việc này.

Itō tâu lên “giáo dục nghị”, mở đầu bằng việc ta thán hiện tượng băng hoại đạo đức như một thói xấu của thời đại, sau đó ví von thói xấu trong phong tục như một căn bệnh. Itō trình bày rằng để chữa bệnh thì đầu tiên phải tìm nguyên nhân. Nguyên nhân của tình trạng không hay của nền giáo dục hiện tại bắt nguồn từ những cải cách tạm thời từ khi Duy Tân. Khi chấm dứt thời kì tỏa quốc, phế bỏ chế độ phong kiến thì giai cấp võ sĩ không còn bị ràng buộc trong những quy tắc truyền thống nữa. Bản thân sự giải phóng này là tốt, nhưng đồng thời cũng làm mất đi “thuần phong mĩ tục” của chế độ cũ. Các võ sĩ mất đi kế sinh nhai từ trước, nhân bất bình, dao động với tiền đồ mà lạm bàn về chính trị. Ngoài ra cũng xuất hiện người có tư tưởng quá khích xuất phát từ Âu châu.

Itō nói tiếp rằng nguyên nhân của việc băng hoại đạo đức không chỉ quy về thất bại của nền giáo dục mới sau thời kì Duy Tân. Tuy giáo dục không thể phát huy hiệu quả ngay tức thời được, nhưng nó là cách tốt nhất để chữa trị nguy cơ hiện thời. Nếu như chính phủ đi đầu khuyến khích giáo dục, cải tiến những chỗ chưa hoàn bị của chế độ giáo dục thì có thể trông đợi rằng mấy năm sau, xã hội văn minh sẽ trở thành hiện thực. Itō phản đối việc dung hợp giữa cũ và mới, xây dựng “quốc giáo” từ kinh điển Nho giáo và cho rằng để làm được như vậy thì phải đợi đến khi hiền nhân xuất hiện, còn dù gì đi nữa thì năng lực của chính phủ không thể đáp ứng được.

Theo Itō thì phần lớn thư sinh Nhật Bản đều là học sinh Hán học. Để bọn họ không trở thành những kẻ lạm bàn chính trị thì cần phải mở rộng các ngành công nghệ kĩ thuật bách khoa. Kẻ lạm bàn chính trị dễ chìm đắm trong tư tưởng quá khích của Tây phương. Trung khu của giáo dục phải là cái học thực dụng chứ không phải bàn về chính trị. Itō cũng kết luận rằng chỉ nên cho các học sinh ưu tú học luật khoa và chính trị.

Thiên hoàng cho Motoda xem “giáo dục nghị” của Itō. Motoda trình bày ý kiến rằng kiến giải của Itō thể hiện sự nhiệt tâm bổ sung chỗ thiếu sót của thánh chỉ, nhưng cũng cho thấy rằng Itō không thực sự hiểu được chân ý của Thiên hoàng. Motoda nhận nội sắc từ Thiên hoàng, soạn thảo “giáo dục nghị phụ nghị” phản luận ý kiến của Itō. Motoda cho rằng tứ thư và ngũ kinh mới là trung khu của giáo dục, sau đó mới đến các sách quốc học bàn về luân lí và cuối cùng mới đến sách Tây phương. Tuy Itō nói không thể trông đợi hiệu quả ngay tức khắc của giáo dục nhưng nếu bây giờ không xây dựng nền tảng thì tương lai sẽ ra sao. Itō cũng nói bây giờ không phải lúc để xây dựng quốc giáo, vậy thì thời kì thích hợp là bao giờ. Ngay cả các nước Âu châu cũng có quốc giáo của họ đấy thôi. Kể từ thời Ninigi-no-mikoto trở đi thì người Nhật tôn kính thiên tổ, học tập Nho giáo mà thực hiện chính sách “tế lễ, chính trị, học vấn, là một”. Quốc giáo của ngày hôm nay không đâu khác mà chính là việc quay lại thời cổ.²⁵

Mặt khác, Motoda cũng vui mừng khi vị trí văn bộ khanh được bổ nhiệm. Sau một thời gian dài bỏ trống vị trí này thì ngày 10 tháng 9, Tham nghị Terashima Munenori cũng kiêm nhiệm chức vụ này.²⁶ Motoda thỉnh cầu Thiên hoàng truyền đạt thánh chỉ liên quan đến giáo dục cho Terashima. Ngày hôm sau, 11 tháng 9, Thiên hoàng theo tấu nghị của Iwakura mà cho triệu Terashima đến, trao cho hai phần ghi chép của Motoda như đề cập ở phần trước và “giáo dục nghị” của Itō cùng thảo án giáo dục lệnh của Nguyên lão viện.

Giáo dục lệnh mới được công bố vào ngày 29 tháng 9 bao gồm 47 điều mục, ấn định việc xây dựng các trường từ tiểu học đến đại học, trường sư phạm, các trường chuyên môn. Từng thôn làng hay vài thôn làng đều có một trường tiểu học công lập được xây dựng, ngoại trừ những khu vực đã có đầy đủ trường tiểu học tư lập. Tại những địa phương không có đủ nguồn lực để xây dựng trường học thì áp dụng cách dạy thực địa. Tuổi học là trong tám năm, từ sáu cho tới 14 tuổi. Các bậc cha mẹ và người giám hộ có nghĩa vụ phải cho con em nhi đồng trong độ tuổi này đi học. Tuy vẫn có lỗ hổng để lơ là nghĩa vụ này nhưng hầu hết người Nhật đều thực hiện đầy đủ nghĩa vụ cho con em đến trường. Điều này thể hiện sự quan tâm rất lớn của chính phủ đối với giáo dục mặc dù vẫn còn khó khăn về tài chính.

Chế độ giáo dục ra đời trong năm Minh Trị thứ 12 khi sửa đổi học chế của năm Minh Trị thứ 5 đã không thành công. Học chế mà chính phủ đã vất vả gây dựng nên từ bảy năm trước nay rơi vào tình trạng hỗn loạn, chuẩn giáo dục rơi xuống mức rất thấp. Đòi hỏi tự do hóa với ý đồ giải phóng giáo dục khỏi sự kiểm soát của cơ quan hành chính đã kết thúc bằng chính sách tự do chủ nghĩa mà cả chính phủ và Thiên hoàng đều chưa hề nghĩ đến. Văn bộ khanh Terashima Munenori được Kōno Togama thay vị trí.²⁷ Kōno là người theo cùng Thiên hoàng trong chuyến đi năm trước, cùng đến thị sát trường học các địa phương và từng kinh ngạc trước thực trạng mình chứng kiến. Kōno quyết định cải cách giáo dục lệnh với phương hướng củng cố quyền hạn của địa phương.²⁸ Ngày 24 tháng 12 năm 1880, Nguyên lão viện bổ sung cải chính án của Kōno rồi tâu lên Thiên hoàng. Ngày 28, giáo dục lệnh cải chính được công bố với một số sửa đổi thêm. Theo đó thì việc tu thân được đặt lên trên các môn học khác.

Kiến giải của Thiên hoàng Minh Trị trong thời kì này tỏ ra bảo thủ rõ rệt. Thiên hoàng đã hăng say lắng nghe lời khuyên của Tướng Grant, nhưng sức ảnh hưởng của Motoda đối với ngài còn mạnh hơn thế. Điều này được thể hiện rõ rệt qua việc Thiên hoàng lặp đi lặp lại giải thích về tính quan trọng của các đức tính mà Nho giáo dạy. Dĩ nhiên là Thiên hoàng không mong muốn quay trở lại thời xa xưa như khi Tướng quân Tokugawa thống trị, nhưng qua các phát ngôn của ngài thì có thể thấy được suy nghĩ của ngài rằng người Nhật trong quá khứ tốt đẹp hơn người Nhật hiện tại. Dĩ nhiên, việc so sánh những người trẻ tuổi bạc nhược yếu đuối trong thời đại của mình với người trẻ tuổi chân chất thành thực của thời xưa cũng là khuynh hướng tự nhiên mà ở thế hệ nào cũng có. Phương châm giáo dục trong thời trị thế của Thiên hoàng Minh Trị đã chuyển hướng từ chủ nghĩa quốc tế (tượng trưng bằng hình ảnh các học sinh diễn thuyết về Hannibal) sang Nho giáo chính thống. Điều này thể hiện rằng chính phủ đã từng dấn thân trong việc phổ cập thực học và tiến bộ nay không chỉ than phiền về đạo đức kiểu cũ đã mất đi, mà còn có ý nghĩa rằng sự chuẩn bị để ép buộc thế hệ trẻ phải theo truyền thống đã hoàn tất. Đúng như Asukai Masamichi viết: “Con đường dẫn đến sắc ngữ giáo dục của năm 1890 đã mở ra ngay từ lúc này”.²⁹

Haru-no-miya là danh xưng của hoàng thái tử. Có lẽ Thiên hoàng đã có ý định lập hoàng thái tử, nhưng lúc này hãy còn quá nhỏ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 755-756: Có lẽ bà Naruko vẫn còn chịu khổ vì chứng cuồng loạn phát tác sau khi sinh.↩

Cùng tư liệu trên, trang 827. Những tác phẩm này đến Nhật vào tháng 7. Chính phủ nghĩ rằng Cung nội sảnh nên nhận. Mãi đến tháng 12 thì mới chính thức được tiếp nhận. Ugolini nhận được tiền và nhiều quà tặng già trị.↩

Cùng tư liệu trên, trang 746, 820. Không lâu sau đó thì Thiên hoàng Minh Trị cũng đánh điện chúc mừng hoàng đế Tây Ban Nha là Alfonso XII thoát khỏi vụ ám sát.↩

Họ đều xuất thân từ Satsuma như Kuroda.↩

Hầu nhự không thể biết đâu là quyết định do chính Thiên hoàng đưa ra, đâu là quyết định do các hầu cận đưa ra với danh nghĩa của ngài Trong thời kì đầu, Thiên hoàng hay hỏi ý kiến của cận thần, nhưng từ thời kì này trở đi thì ngài cũng tự ra quyết định trong nhiều trường hợp.↩

Sakamoto Kazuo, Itō Hirobumi và sự hình thành quốc gia Minh Trị, trang 14.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 245. Thị bổ (jiho) là danh xưng do Itō Hirobumi đề xướng, là một cục trong Cung nội sảnh. Nhiệm vụ của thị bổ là phò tá Thiên hoàng, khuyên can dể tránh những khiếm khuyết trong hành chính. Ngoài ra, họ còn có nhiệm vụ thúc đẩy mối quan tâm của Thiên hoàng đối với những điều cần biết để trị quốc đúng đắn, rèn luyện khả năng suy nghĩ của Thiên hoàng thông qua hình thức hỏi đáp.↩

Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 174.↩

Đây là thất sách đau đớn đối với phía Motoda. Motoda không hề nghĩ rằng đề xuất này lại được phê duyệt (Kasahara, Thiên hoàng thân chính, trang 149).↩

Motoda bắt đầu tiến giảng lại về Luận ngữ từ ngày 11 tháng 3 năm 1878 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 351). Từ thời kì này trở đi thì hằng tháng, Motoda đều tiến giảng về cuốn sách này 12 lần. Thiên hoàng tỏ ra vui thích, nhiệt tình nghe tiến giảng Luận ngữ. Motoda giảng về sách này vì có những đề tài luận về đạo đức, được mất trong chính trị cổ kim. Những bài tiến giảng của Motoda đều phong phú, ẩn dụ nhằm nâng cao tri thức của Thiên hoàng. Gốc rễ trong những bài dạy của Motoda là tư tưởng Nho giáo, về đạo Khổng, Mạnh nhưng đồng thời Motoda cũng không đánh mất cái nhìn cá nhân, vẫn giữ suy nghĩ bảo tồn văn hóa truyền thống.↩

Watanabe Ikujirō, Thiên hoàng Minh Trị, cuốn thượng, trang 159. Watanabe chỉ ra rằng bài trước được sáng tác vào năm 1907, còn bài sau là năm 1909. Watanabe cho rằng quan điểm đối lập nhau về giáo dục qua hai bài thơ này chính là đặc trưng của Thiên hoàng Minh Trị.↩

Kishida Ginkō, Nhật kí tuần hành miền Đông Bắc, cuốn 17, trang 396.↩

Motoda Takehiko và Kaigo Tokiomi, Tài liệu về Motoda Nagazane, cuốn 1, trang 177.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 364-365.↩

Cùng tư liệu trên, trang 438.↩

Bút kí đối thoại với Tướng Grant, trang 26.↩

Watanabe Ikujirō, Thiên hoàng Minh Trị, cuốn thượng, trang 213. Bài thơ này được sáng tác năm 1904.↩

Về chế độ giáo dục do Văn bộ sảnh thi hành tháng 9 năm 1871, xem Kokuritsu kyōiku kenkyujo, Lịch sử trăm năm về nền giáo dục cận đại của Nhật Bản, cuốn 3, trang 477-489. Theo kế hoạch thì cả nước chia thành tám đại học khu, mỗi khu chia thành 32 trung học khu, mỗi trung học khu lại chia thành 210 tiểu học khu. Theo kế hoạch, có cả thảy 53.760 trường tiểu học trên cả nước, chia bình quân cứ 600 nhân khẩu lại có một trường tiểu học. Có thể thấy ảnh hưởng của nền giáo dục Pháp trong tổ chức trường học. Trước đó đã có các ủy viên soạn thảo viết bài nghiên cứu hay biên dịch về chế độ giáo dục của Pháp. Nội dung chương trình giảng dạy lại theo kiểu Mỹ vì ảnh hưởng của Verbeck và những người Mỹ khác. Tuy nhiên, trong số liệt cường Âu Mỹ thì chỉ có Pháp lập ra môn đạo đức và tôn giáo. Điều này phù hợp và được người Nhật đón nhận (Katsube và Shibukawa, Lịch sử giáo dục đạo đức, trang 211).↩

Katsube và Shibukawa, Lịch sử giáo dục đạo đức, trang 13.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 75.↩

Cùng tư liệu trên, trang 758-759.↩

Sự việc trong chuyến tuần hành vào mùa thu năm 1878. Khi Thiên hoàng đến thăm lớp học, học sinh nói tiếng Anh, Thiên hoàng bảo hãy dịch sang tiếng Nhật nhưng học sinh không dịch được (Motoda Takehiko và Kaigo Tokiomi, Tài liệu về Motoda Nagazane, cuốn 1, trang 177; Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 173).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 759.↩

Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 178.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 745. Terashima là ngoại vụ khanh nhưng bị giải nhiệm khi nhậm chức văn bộ khanh. Người kế nhiệm ngoại vụ khanh là Inoue Kaoru, người giữ chức tham nghị kiêm công bộ khanh, trưởng quan Cục Pháp chế.↩

Cùng tư liệu trên, cuốn 4, trang 25. Kōno Togama là người phán xử hà khắc với ân nhân Etō Shimpei, bị Etō mắng (xem chương 25).↩

Ngày 9 tháng 12, Kōno trình lên Thiên hoàng lí do cải cách giáo dục lệnh. Kōno phủ nhận thuyết chính phủ “can thiệp” quá nhiều vào cách vận hành của trường học (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 248-250; Kokuritsu kyōiku kenkyujo, Lịch sử trăm năm về nền giáo dục cận đại của Nhật Bản, cuốn 3, trang 930).↩

Asukai, Minh Trị Đại Đế, trang 178.↩

CHƯƠNG 33

THÂN VƯƠNG TARUHITO THẢO ÁN HIẾN PHÁP

Năm 1880 mở đầu bằng những nghi thức như hằng năm do chính Thiên hoàng chủ trì. Năm nay ngài được 29 tuổi. Cháu trai của hoàng đế Italy là Công tước Genoa cũng vào triều diện kiến Thiên hoàng và hoàng hậu trong ngày này để chúc mừng. Cháu của hoàng đế Đức quốc là Thân vương Heinrich đang ở cảng Nagasaki cũng đánh điện tín chúc mừng năm mới từ trên tàu. Ngày 2 tháng 1, Thiên hoàng Minh Trị đánh điện chúc mừng đến hoàng đế Tây Ban Nha là Alfonso XII, nhưng không phải là để chúc mừng năm mới mà là chúc mừng hoàng đế đã thoát khỏi vụ ám sát vào cuối năm ngoái.¹ Lúc này Thiên hoàng Minh Trị giao tế thân mật hơn bao giờ hết với các vị quân chủ Âu châu, nhưng mặc dù biểu lộ niềm vui khi thấy các vị hoàng đế Âu châu thoát khỏi cơn nguy khốn, Thiên hoàng Minh Trị có thể cũng cảm thấy thế giới nơi các vị ấy đang sinh sống xa cách với mình như thế nào. Hẳn là Thiên hoàng chưa hề nghĩ đến việc có kẻ nào đó âm mưu ám sát mình.

Đây là năm đầu tiên Thiên hoàng Minh Trị thi hành quyền lực của một vị Thiên hoàng hằng ngày. Nhiều kiến nghị của các tham nghị được tâu lên để xin quyết định cuối cùng của Thiên hoàng, nhưng từ trước đến giờ việc này chỉ là hình thức. Sự thật là để đả phá tình trạng trì trệ của các cuộc họp nội các thì cần đến quyết định của Thiên hoàng. Có thể trách nhiệm mới này lí giải cho việc các hoạt động khác của ngài bị thu hẹp lại. Chẳng hạn như chuyện viếng thăm hoàng thái hậu như thường lệ hay số lần cưỡi ngựa của ngài cũng giảm đi đáng kể.² Việc giáo dục chính quy của Thiên hoàng cũng chịu cảnh tương tự. Từ tháng 4 cho đến tháng 12, ngài chỉ được các thị giảng như Motoda Nagazane tiến giảng có 23 lần, trong khi theo dự định là mỗi tuần có đến bốn, năm buổi tiến giảng. Bù lại, mỗi ngày Thiên hoàng Minh Trị đều đến tham dự các cuộc họp nội các³ và ngài cũng thường xuyên dự các buổi ăn tối, hội nghị với các quan chức cao cấp trong chính phủ để bàn luận việc nước. Trong thời kì này, Tham nghị Itō Hirobumi cố gắng xây dựng mối quan hệ mật thiết giữa Thiên hoàng với nội các. Itō mong muốn Thiên hoàng đóng vai trò quan trọng trong các quyết định của ngài.⁴

Vấn đề tài chính là mối quan tâm chủ yếu của chính phủ trong cả năm 1880. Thu nhập của năm không thể theo kịp phí tổn phải chi ra. Từ tháng 3 năm trước, Thiên hoàng đã ra chỉ thị tiết giảm chi tiêu cho các đại thần, tham nghị và cũng lệnh cho cung nội khanh tránh lãng phí để làm gương mẫu cho thiên hạ. Tuy nhiên, mệnh lệnh của Thiên hoàng hầu như không mang lại hiệu quả gì. Theo các bộ ngành thì không thể cắt giảm dự toán thêm được nữa. Cung nội khanh gửi thông đạt đến Cung nội sảnh, báo rằng chi phí nội bộ không chỉ không giảm được mà còn tăng lên. Dĩ nhiên một phần nguyên nhân của việc này là do lạm phát, nhưng thông đạt cũng yêu cầu cần phải lưu ý tiết kiệm, mọi việc sửa chữa từ nay về sau, trừ những việc cấp bách thì đều bị cấm chỉ.

Ōkuma Shigenobu, chủ quản mảng tài chính của Thái chính quan cho rằng để khắc phục vấn đề tài chính thì cần phương châm tích cực hơn nữa thay vì chỉ tập trung vào việc tiết kiệm. Từ tháng 6 năm 1879, Ōkuma đã kiến nghị bốn chính sách để cải thiện vấn đề tài chính khẩn cấp hiện thời. Một trong số đó là khẩn trương xử lí số tiền giấy được in thừa vào năm 1877 để chi trả chiến phí cho cuộc chiến Tây Nam. Việc in nhiều tiền giấy dẫn đến kết quả là tiền giấy mất giá. Tại thời điểm tháng 3 năm 1880, đồng 1 yên bạc đổi được 1 yên 43 hào 5 xu giấy. Tình trạng lạm phát không sao kiểm soát nổi. Cách duy nhất để phục hồi lòng tin đối với tiền giấy là thu hồi số tiền giấy không quy đổi ra tiền đồng được, thay thế bằng tiền giấy có thể quy đổi. Có thể thu xếp được một lượng tiền để thu hồi tiền giấy bằng cách bán các nhà máy mà chính phủ đang sở hữu, nhưng ý chính trong kiến nghị của Ōkuma là vay ngoại quốc số tiền 50 triệu yên với kì hạn trả trong 25 năm. Theo dự tính của Ōkuma thì những phương cách này sẽ giúp chính phủ thu hồi được 78 triệu yên tiền giấy không quy đổi được⁵, số tiền giấy 27 triệu 330 nghìn yên còn lại thì có thể được giải quyết bằng công trái có thể quy đổi ra tiền.

Ý kiến của các tham nghị trong nội các về vấn đề vay nợ nước ngoài chia làm hai phe. Ōkuma kéo phe Satsuma về phía mình, nhưng các tham nghị trong phe Chōshū do Itō Hirobumi dẫn đầu lại phản đối việc vay nợ dù ý kiến của mỗi người không đồng nhất với nhau. Iwakura Tomomi là một người thuộc phe phản đối mạnh mẽ nhất. Với tư cách là một hoa tộc, Iwakura có mối quan hệ thường xuyên với cung đình. Bằng hữu của Iwakura, các cựu thị bổ như Sasaki Takayuki, Motoda Nagazane cũng ở vị thế ảnh hưởng trực tiếp đến Thiên hoàng. Họ phản đối mạnh mẽ việc vay nợ ngoại quốc. Theo lời Motoda thì nợ nước ngoài liên quan đến sự an nguy của quốc gia. Ngoài ra, trước đó Tướng Grant cũng đã lên tiếng phản đối mạnh mẽ về việc vay nợ ngoại quốc. Motoda và Iwakura trình bày nghi vấn rằng nếu như Nhật Bản không thể làm tròn trách nhiệm trả nợ khi đến thời hạn thì sẽ ra sao, lúc đó liệu Nhật Bản có phải nhượng bộ một phần lãnh thổ của mình, chẳng hạn như đảo Shikoku hay đảo Kyūshū để trả nợ hay không. Phe Motoda nghĩ rằng cách duy nhất để khắc phục nguy cơ tài chính là tiết kiệm mà thôi.

Thiên hoàng biết được kế hoạch của Ōkuma nhưng không muốn thi hành. Ngài lo sợ việc nội các bị chia làm đôi như, thời chinh Hàn luận. Thiên hoàng hỏi ý kiến của các bộ ngành, nhưng ý kiến của họ cũng chia làm hai. Không bên nào đưa ra được khuyến cáo rõ ràng, nên cuối cùng Thiên hoàng ra quyết định không thể vay nợ ngoại quốc. Ngày 3 tháng 6 năm 1880, Thiên hoàng ra chiếu sắc như sau:

Trẫm nghĩ, kể từ năm Minh Trị đầu tiên trở đi thì quốc gia đa sự nên phát sinh nguy cơ tài chính. Đến năm nay thì đồng tiền chảy ra hải ngoại, Trẫm hiểu việc xử lí tiền giấy không phải đơn giản. Trong giai đoạn này thì không thể vay nợ ngoại quốc. Năm ngoái, Tướng Grant đã nói hết lời về sự lợi, hại của việc vay nợ ngoại quốc. Lời ngài nói bây giờ hãy còn đọng bên tai Trẫm. Một khi nguy cơ tài chính đã kéo đến trước mắt thì chúng ta phải đặt ra mục tiêu để hướng đến tương lai. Bây giờ chính là lúc phải thực hành tiết kiệm. Các vị đại thần hãy theo ý Trẫm, ấn định con đường hồi phục kinh tế với việc lấy cần kiệm làm gốc. Các sảnh trong nội các hãy thảo luận kĩ càng về việc này và báo cáo cho Trẫm.⁶

Đương nhiên là sắc luận của Thiên hoàng không có bất cứ phản luận nào, nhưng có nhiều lời bàn luận về cách thực thi. Sự thật, quyết định lần này của Thiên hoàng, cho thấy rằng khi các sảnh trong nội các đối lập ý kiến với nhau thì quyền quyết định cuối cùng thuộc về cung đình. Không bao lâu sau, ý kiến của Thiên hoàng cũng được hỏi đến để phân định liên quan đến một kiến nghị tương tự. Thư kiến nghị viết rằng để khống chế tình trạng giá gạo leo thang thì cần phải quay lại chế độ Mạc phủ Tokugawa như trước, nông dân nộp địa tô bằng gạo thay cho tiền. Tuy nhiên trước khi vấn đề này đón cục diện quan trọng thì Thiên hoàng phải lên đường trong một chuyến đi mới. Điểm đến lần này là hai tỉnh Yamanashi, Mie và phủ Kyōto.⁷

Ngày 30 tháng 3, chuyến đi sắp đến được công bố sẽ diễn ra vào ngày 16 tháng 6. Đến tháng 5 thì có thỉnh nguyện của người dân sống ở huyện Shimo-ina thuộc tỉnh Nagano liên quan đến chuyến đi. Thư thỉnh nguyện đề cập rằng liệu chuyến đi có thể theo con đường ở “nơi hẻo lánh” như huyện Shimo-ina thay vì theo quốc lộ Kiso vốn đã sửa sang đàng hoàng và không lâu sau sẽ khai thông tuyến đường sắt. Toàn dân trong huyện mong muốn chuyến đi này sẽ là cơ hội để khuyến khích, phát triển nghề nuôi tằm. Thư thỉnh nguyện còn nói “niềm hạnh phúc được chiêm bái thiên nhan” sẽ là một trải nghiệm không thể nào quên đối với phụ nữ và trẻ em, những người suốt đời sinh sống ở nơi xa xôi và không bao giờ có được cơ hội bước chân đến kinh thành. Thỉnh nguyện này không được chấp nhận nhưng nó cũng thể hiện tâm nguyện thiết thực của dân chúng mong muốn Thiên hoàng đến viếng thăm địa phương của mình.

Trước chuyến đi của Thiên hoàng thì đường sá được sửa sang rất nhiều. Chẳng hạn như con đường núi phía trước làng Sasago trước đây rất hẹp và hiểm trở thì nay lòng đường được mở rộng đáng kể, những chỗ vực xuống sâu đều được lắp hàng rào chắn.⁸ Lúc bấy giờ xảy ra đối lập trong ý kiến của báo chí với chính quyền địa phương xoay quanh chi phí tu bổ con đường núi cho chuyến đi của Thiên hoàng. Theo một tờ báo thì các hộ trong khu vực của tuyến đường này không những bị đòi thu phí sửa sang đường sá mà còn phải nộp tiền mua mới quốc kì và đèn đường. Bài báo viết rằng “một hộ phải nhanh chóng nộp 3 yên 53 hào 3 xu” nhưng phần lớn dân trong huyện, nhiều người bán hết cả gia tài cũng không được hơn số tiền 3 yên. Bài báo viết “được chiêm bái Thiên hoàng là niềm hạnh phúc không gì to lớn bằng, nhưng vì việc này mà tốn nhiều chi phí quả thật là điều khó. Có thông báo từ địa phương rằng có nhiều tiểu dân lên tiếng bất bình, nhưng không bảo đảm tin này chính xác hay không”.⁹ Tuy nhiên, trưởng khu dân phố Kita Fukashi lên tiếng phản đối báo chí, cho rằng không có chuyện dùng số tiền lớn để chuẩn bị cho chuyến đi. Trưởng dân phố Kita Fukashi nói rằng ngay cả khi bắt buộc cần phải có chi phí thì cũng không có chuyện thu phí của tất cả các hộ hay xác suất một phần hộ dân nào đó mà toàn bộ kinh phí cần thiết đều do những người tình nguyện đóng góp.¹⁰

Có lẽ luận thuyết gây chấn động nhất liên quan đến chuyến đi lần này là bài được đăng tải trên tờ báo Tōkyō Yokohama Mainichi Shimbun số ngày 4 tháng 4. Tác giả viết về sự phải trái liên quan đến chuyến đi với tựa đề “Có lúc cần phải đi, cũng có lúc không cần đi” và nội dung như sau. Vào đầu thời trị thế của Thiên hoàng thì “người dân miền Đông Bắc chỉ biết đến Tokugawa mà không biết sự tồn tại của triều đình. Dân chúng miền Tây Nam chỉ biết chúa phiên mà không biết đến triều đình”. Trong thời đại đó thì Thiên hoàng cần phải đi các địa phương để cho toàn thể dân chúng ở khắp mọi miền xa xôi của đất nước đều biết đến ngài. Tuy nhiên, bây giờ thì khác, “nhân dân cả nước đều chỉ biết mỗi mình thiên tử và nhận thức được rằng họ không phải tôn kính bất cứ ai khác ngoài ngài. Bây giờ là thời an bình, thong thả, ngài có thể ngự nơi hoàng cung mà thống ngự cả thiên hạ. Vậy thì tại sao phải để kiệu thiên tử lang thang các nơi dưới trời nắng nóng… […] Năm nay, năm Minh Trị thứ 13, có thể nói là không còn cần đến chuyến đi như vậy nữa”.¹¹ Có vẻ như các hầu cận của Thiên hoàng cũng hiểu được ý đồ của luận thuyết này nên từ đó trở về sau, chuyến đi của Thiên hoàng chỉ diễn ra hai lần nữa thôi.¹²

Tác giả của luận thuyết này còn lên tiếng dị nghị với ý kiến cho rằng cần có chuyến đi của Thiên hoàng để ngài quen thuộc với tình hình trong nước. Tác giả này phản luận rằng nếu muốn biết mọi sự tình trong nước thì chỉ cần đọc báo là đủ. Ngoài ra, cho dù mục đích của chuyến đi là để thị sát tình hình khốn khó của dân nghèo các địa phương đi nữa thì thực tế, chuyến đi của Thiên hoàng phần lớn đều đến những chỗ phồn hoa nơi quốc lộ chứ không phải nơi xa xôi hẻo lánh mà dân nghèo sinh sống. Dĩ nhiên, lắng nghe những âm thanh không thành tiếng, quan sát những thứ vô hình là hành động của bậc minh quân sáng suốt, nhưng người nào cho rằng Bệ hạ phải thân đi thị sát mới biết được nỗi khổ của nhân dân thì đó là một sự phỉ báng đối với thánh đức của ngài.

Một luận thuyết khác (báo Chōya Shimbun) với tiêu đề “Thông báo cho người dân địa phương nơi điểm đến của chuyến đi” lí luận rằng nên nhân cơ hội hiếm có này mà để người dân ven đường cho Thiên hoàng biết về tình trạng thực tế cuộc sống của mình. Việc Thiên hoàng thân đến nơi hẻo lánh là để biết được dân tình ở địa phương. Dĩ nhiên người dân ven đường sẽ vui mừng khi được chiêm bái đoàn người hào nhoáng của Thiên hoàng, nhưng không vì niềm vui khi nghênh đón ngài mà che giấu tình trạng thực tế. Vì như vậy chẳng những là hiểu sai về tôn chỉ của chuyến đi, mà sự thấp hèn của họ còn làm ô nhục thánh đức của ngài.¹³

Thật khó hình dung được khi phụng liễn của Thiên hoàng đi qua thì thực trạng cuộc sống của tầng lớp bên dưới được truyền đạt đến ngài ra sao. Tuy nhiên, có vẻ như sự thật là ở đây không có chuyện dối gạt Thiên hoàng, cố tình che giấu, tô điểm để ngài biết rằng tất cả thần dân của mình đều đang sống hạnh phúc trong thiên ân của thời trị vì của ngài.

Cuối cùng, một bài xã luận bằng tiếng Anh được đăng tải trên tờ The Japan Weekly Mail viết về mục đích của chuyến đi rằng:

Khi chuyến đi lần này kết thúc, Bệ hạ sẽ thấy được thực tế tình hình trong nước nhiều hơn đại đa số thần dân của ngài. Các trường học, cơ sở công nghiệp, cổ mĩ thuật và các di tích, tất cả sẽ được ngài thị sát kĩ càng. Mục đích của chuyến đi này không phải là để ngao du sơn thủy. Tuy sự thật là các chuyến đi trong nước của ngài thường đi kèm với sự xa hoa nhưng chắc chắn mục đích không phải như vậy. Có lẽ Bệ hạ và các đại thần mong đợi rằng qua việc Bệ hạ quan sát thực tình đất nước thì ngài càng phải nỗ lực hơn nữa cho địa vị uy nghiêm của ngài.¹⁴

Có lẽ suy nghĩ của Thiên hoàng và các quan trong chính phủ đương thời là như vậy. Nhưng các học giả lịch sử gần đây lại hiểu về mục đích của chuyến đi là không chỉ tạo ấn tượng một cách hiệu quả về hình ảnh uy nghiêm của Thiên hoàng, cho biết ngài là người cai trị nhân từ mong muốn được biết thực trạng cuộc sống của thần dân, mà còn để khiến thần dân nghĩ rằng ngài còn là “người giám sát” không hề biếng nhác, luôn để mắt đến cuộc sống của họ.¹⁵

Thiên hoàng xuất phát lên đường vào ngày 16 tháng 6 năm 1880 theo đúng dự định. Đoàn tùy tùng gồm Thân vương Sadanaru (vương tử thứ 14 của Thân vương Fushimi-no-miya Kuniie), Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi, một tham nghị, văn bộ khanh, trung tướng lục quân, cung nội khanh, thị tòng, ngự y, kị binh, lính trơn, phu ngựa, cả thảy là 360 người. Nhìn từ chuẩn mực của chúng ta ngày nay thì có thể nói là nhiều người, nhưng so với quy mô của các vị daimyō năm xưa mỗi khi lên đường thì con số này không thấm vào đâu. Mỗi khi ra ngoài, dù chỉ là dịp rất bình thường thì Thiên hoàng cũng luôn được nhiều tùy tùng theo cùng¹⁶ nên khi thấy đoàn Thiên hoàng đi qua, dường như người dân không hề thấy sửng sốt vì quy mô và sự tráng lệ của đoàn người.

Điểm nghỉ chân đầu tiên là ở Hachi-ōji. Nơi đây, Thiên hoàng thị sát ngành sản xuất tơ lụa và sản vật địa phương. Thiên hoàng được hiến đom đóm bắt từ bờ sông lân cận và ngài gửi tặng hai giỏ đom đóm đến hoàng thái hậu và hoàng hậu. Ta có thể thấy được nỗi buồn của hoàng hậu khi Thiên hoàng đi xa và niềm vui của người khi nhận được món quà tặng qua bài thơ dưới đây.

Sabishisa mo

Shibashi wasurete

mini mono wa

Mimae ni nare shi

Hotaru nari keri¹⁷

(Tạm dịch: Cả nỗi buồn, ta cố quên đi, khi vắng Bệ hạ, là giỏ đom đóm.)

Chuyến đi lần này dễ dàng hơn rất nhiều so với chuyến đi thăm miền Hokuriku và Tōkai vào năm 1878 nhưng cũng khổ mà giống được với những chuyến đi của vương tộc Âu châu. Chẳng hạn như ngày 18 tháng 6, Thiên hoàng thức dậy từ lúc bốn giờ sáng, lên kiệu khởi hành trong cơn mưa trên con đường núi quanh co. Suốt cả ngày hôm đó, ngài lắc lư trên kiệu và trên mình ngựa, khi đến được Sasago thì đã hơn năm giờ chiều. Điểm trú chân đêm đó không khác gì căn nhà tranh vì ngôi làng nghèo không thể cung cấp nơi trú chân nào thích hợp hơn cho Thiên hoàng.

Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ có một đoạn gợi chú ý về chuyến đi lần này: kể từ khi rời khỏi Tōkyō, phàm là nơi thắng cảnh thì ngài đều lệnh cho nhiếp ảnh gia thuộc Cục In ấn theo cùng chụp lại cảnh trí. Ngài còn ra lệnh kể từ đó trở đi hễ nhiếp ảnh gia tự thấy là cảnh đẹp thì được phép chụp lại mà không cần đợi ý kiến. Như vậy có thể thấy rằng Thiên hoàng muốn lưu lại trong kí ức những cảnh sắc mà ngài gặp trên đường đi.

Khí trời nóng bức nên chuyến đi không phải để ngao du sơn thủy. Như thường lệ, Thiên hoàng đến thăm các trường học, nhà máy, thị sát xưởng nấu rượu nho (ở tỉnh Yamanashi). Tại Kōfu, Thiên hoàng phái Thân vương Sadanaru làm đại diện đến thăm bệnh viện tỉnh thành lập năm 1872. Trong bệnh viện có trưng bày hơn 20 loại sinh trùng do một thiếu nữ mắc bệnh lạ nôn ra, ngoài ra còn có xác ướp của nhà sư Myōshin, người đã chết vào khoảng 50 năm trước.

Kuwana là một trong những phiên trấn kháng cự quan quân đến cùng trong cuộc chiến Mậu Thìn giữa quan quân và Mạc phủ 12 năm trước, nhưng khi đi qua đây thì đoàn của Thiên hoàng được nghênh đón nhiệt liệt. Tại trường sư phạm ở Tsu, Thiên hoàng xem hai học sinh ưu tú của trường thực hành thí nghiệm hóa học. Ngoài ra, ngài nghe năm học sinh ưu tú của trường trung học giảng về lịch sử thế giới.

Ngày 8 tháng 7, Thiên hoàng mặc lễ phục, mang theo bảo kiếm Kusanagi và câu ngọc Yasakani đến viếng Đền Kō Daijingū và Đền Toyouke Daijingū ở Ise trong tiết trời nóng bức. Đầu tiên, Thiên hoàng đến viếng Đền Toyouke Daijingū (đền ngoài), làm lễ rửa tay rồi tiến vào bên trong tamagaki, hàng rào ngăn cách đền thần với khu vực bên ngoài. Ngài tiến vào hamayuka, phần sàn lót thảm bên dưới chính điện, cởi bỏ mũ rồi vái một vái thành tâm. Sau đó, ngài tiến về Đền Kō Daijingū (đền trong) và tiến hành nghi thức tương tự. Trình tự tham bái hai đền đều theo tục lệ từ xưa nay, xuất phát từ quan niệm cho rằng vị thần cai quản ngũ cốc Toyouke no Ōkami là căn bản của vạn vật. Tuy nhiên, trước đó thì các vị tư tế đã lên tiếng dị nghị về trình tự tham bái của Thiên hoàng, cho rằng ngài nên làm lễ ở Đền Kō Daijingū trước tiên vì đây là nơi thờ tổ tiên của hoàng thất là nữ thần Amaterasu. Nhưng rốt cuộc Thiên hoàng không nghe theo lời đề xuất của các tư tế mà vẫn theo lệ đến viếng Đền Toyouke Daijingu trước tiên kể từ khi ngài đến viếng Ise lần đầu tiên vào năm 1869.¹⁸

Ngày hôm sau, khi đoàn người đến Kameyama thì Thiên hoàng thức dậy lúc hơn ba giờ sáng, thời điểm tương đối mát mẻ so với thời tiết nóng bức cả ngày. Ngài rời khỏi nơi trú chân lúc năm giờ 30 sáng và xem lục quần diễn tập ở vùng phụ cận Kameyama. Việc này cho thấy Thiên hoàng Minh Trị là người say mê xem lục quân diễn tập hơn bất cứ thứ gì khác.

Giai đoạn cuối cùng của chuyến đi, từ Ōtsu đến Kyōto, thì Thiên hoàng di chuyển bằng đường sắt. Sở dĩ được như vậy là vì đã hoàn thành đường hầm đầu tiên của Nhật Bản xuyên qua núi Ōsaka ở phía đông Kyōto. Hẳn là ngài đã vui mừng lắm khi trở lại thăm Kyōto, nhưng đáng tiếc là không có tư liệu nào ghi chép lại hoạt động của ngài tại cố đô. Ngày 15 tháng 7, sau khi đến Kyōto một ngày, thì Thiên hoàng tiếp kiến nhiều người, trong đó có các tăng lữ Phật giáo. Thiên hoàng còn hiến tặng 100 yên để khôi phục lại Chùa Bukkō bị đạn pháo thiêu cháy vào năm 1864. Ngày hôm sau, Thiên hoàng đến thăm lăng mộ của cha mình, Thiên hoàng Kōmei ở Chùa Sennyū-ji. Trên đường về, ngài ghé thăm Viện Myōhō, xem trưng bày thư hoạ cổ và khí vật cổ. Tối hôm đó diễn ra lễ chiêu hồn và lửa được đốt trên núi Higashi-yama thành một chữ “đại”. Sự quan tâm của Thiên hoàng dành cho chùa chiền Phật giáo hẳn là không đáng ngạc nhiên ở Kyōto vì đây vốn là thành phố của những ngôi chùa, nhưng nó cũng nói lên tính đối lập so với việc bức hại Phật giáo do chính sách Thần Phật phân li vào đầu thời trị vì của ngài. Điều này cho thấy rằng thời kì bức hại Phật giáo đã chấm hết.¹⁹

Có lẽ điều khiến Thiên hoàng cảm động nhất trong suốt thời gian ở Kyōto là khi ngài thấy giếng Sachi-no-i trên đường đến thăm người cô là Nội thân vương Sumiko. Giếng nước này được đào lên trong vườn dinh thự của Nakayama Tadayasu giữa lúc hạn hán vào năm 1853. Cha ngài là Thiên hoàng Kōmei hoan hỉ khi thấy chất nước trong lành từ giếng nên lấy một chữ trong tên thơ ấu của hoàng tử là Sachi-no-miya để đặt tên giếng.²⁰ Khi đến cung điện sinh sống của Nội thân vương Sumiko, Thiên hoàng gửi tặng hai hộp bánh kẹo pháp lam thất bảo. Một hộp đựng kẹo kompeitō do hiệu Yamada ở Isei sản xuất, một hộp là đường phèn sản xuất tại Ōsaka. Món quà tặng khiêm tốn này khiến người được tặng cảm nhận được mối thân tình nồng ấm của người tặng. Nội thân vương Sumiko cũng chuẩn bị năm vở kịch nō và bốn vở kịch kyōgen để đón tiếp Thiên hoàng. Khi diễn kịch thì các vị hoàng tộc sống tại Kyoto cũng đến xem, dường như vinh hoa ngàn năm của cổ đô nay lại hồi sinh trong chốc lát.

Thời gian còn lại của chuyến đi không xảy ra bất cứ sự cố nào. Thiên hoàng từ Kyōto đến Kōbe rồi theo đường biển tiến về Yokohama. Ngài trở về Tōkyō vào ngày 23 tháng 7. Sau khi hết mệt mỏi vì chuyến đi dài ngày, Thiên hoàng triệu tập các đại thần và tham nghị vào ngày 16 tháng 8 để bàn luận về việc nộp địa tô bằng tiền hay gạo. Các sảnh đều thất bại trong việc cắt giảm chi tiêu, các đại thần, tham nghị buộc phải tìm phương pháp mới để giải quyết vấn đề tài chính. Trước đó đã có kết luận rằng nguy cơ tài chính xuất phát từ tiền thuế địa tô nên có đề xuất rằng để giải quyết vấn đề này, phải quay trở lại chế độ cũ là nộp thuế bằng gạo. Người đề xuất là tham nghị kiêm nghị trưởng của Nguyên lão viện là Ōki Takatō và có không ít người tán đồng với ý kiến này.

Điểm chính trong lí luận của Ōki là nguyên nhân khiến vật giá gia tăng nằm ở việc giá gạo leo thang. Giá gạo tăng ảnh hưởng đến mọi vật giá khác. Nếu như quay về chế độ nộp địa tô bằng gạo như cũ thì chính phủ có thể điều tiết được giá gạo. Khi giá gạo lên thì chính phủ có thể bán lượng gạo đang trữ và khi giá gạo thấp thì chính phủ thu mua. Như vậy thì chính phủ hoàn toàn có thể điều chỉnh được giá gạo. Ngoài ra, Ōki còn chỉ ra mặt tiêu cực nữa là giá gạo leo thang khiến nông thôn trở nên giàu có, kết quả là nông dân chuộng lối sống xa xỉ, mua hàng nhập ngoại khiến hàng sản xuất nội địa tổn thất nặng nề.

Kuroda Kiyotaka là người đề xuất quay trở về chế độ nộp địa tô bằng gạo mạnh mẽ nhất. Kuroda chỉ ra rằng từ xưa nông dân vẫn cam chịu ăn gạo thô thì nay đã chuyển sang gạo trắng. Nguy cơ tài chính xảy ra là do phó thác tất cả việc mua bán gạo vào tay nông dân. Bây giờ cần phải nộp một phần địa tô bằng gạo, chính phủ cần phải nắm quyền điều tiết giá gạo.

Ý kiến của các tham nghị xoay quanh việc này phân làm hai phe trái ngược nhau.²¹ Trước đó, vào ngày 10 tháng 8, thái chính đại thần, tả đại thần vào chầu, tâu lên Thiên hoàng về các ý kiến trái chiều. Cả hai người đều nghĩ rằng phán đoán của Thiên hoàng là cách duy nhất để khai thông cục diện khó khăn này. Đến ngày 16 thì hội nghị hai bên được tổ chức trước mặt Thiên hoàng để xin ngài phân định.

Ngày 31 tháng 8, Iwakura Tomomi kiến nghị 11 điều cấp bách cần làm ngay để cứu Nhật Bản ra khỏi nguy cơ tài chính. Điều quan trọng nhất theo Iwakura là phải nộp một phần tư khoản địa tô bằng gạo. Iwakura ta thán trước hiện trạng nông dân thường ăn gạo trắng như lúc bấy giờ. Iwakura chỉ ra rằng bấy giờ ngay cả những nông dân nhỏ cũng ghét ăn các loại tạp cốc mà chuyển sang ăn gạo trắng nhờ vào việc giá gạo leo thang. Chính vì vậy, nên ngoại trừ giai cấp nông, thì các giai cấp sĩ, công, thương và những người sống bằng nghề tạp vụ khác đều thiếu gạo để ăn, trở thành nguyên nhân phải nhập khẩu gạo. Các nông dân trở nên giàu có thì sống xa hoa, khiến lượng nhập khẩu các nhu yếu phẩm như vải vóc, đường cát, dầu mỏ gia tăng. Nông dân trở nên-biếng nhác là điềm báo trước nông nghiệp nước nhà đi xuống. Nông dân phải theo lệ xưa nay là lấy tạp cốc làm thức ăn chính, chính phủ khuyến khích cả nước thực hành tiết kiệm, có như vậy thì mới thay đổi được hiện trạng và lúc đó Nhật Bản có thể xuất khẩu gạo sang nước ngoài, thu được ngoại tệ.

Thái độ lạnh lùng của Iwakura và những người tán đồng không những đáng ngạc nhiên mà còn gây sửng sốt với ý nghĩa ngầm bài xích lời dạy của Nho giáo là lấy nông nghiệp làm gốc rễ của quốc gia (mà bất cứ ai cũng đồng ý ngoài miệng). Dù cho bây giờ nông dân thường ăn gạo trắng nhưng vẫn không thể sánh được với sự lãng phí của các quan lại Tōkyō.²² Bọn họ phớt lờ sự xa hoa của chính mình mà than thở trước việc mức sống của tầng lớp thấp kém nhất xã hội được cải thiện đôi chút. Lời khuyến cáo đối với tầng lớp nông dân bị quy chụp biếng nhác thật chẳng khác câu nói của Hoàng hậu Marie Antoinette: “Cứ để nông dân ăn bo bo”.

Không phải mọi quan chức đều tán thành đề xuất để giải quyết nguy cơ tài chính này. Sasaki Takayuki cho rằng điều quan trọng là tất cả mọi tầng lớp đều phải triệt để thi hành tiết kiệm, chống lãng phí. Ngoài ra, Sasaki còn cho rằng nếu nói nông dân buông thả theo lối sống xa xỉ thì đó là trách nhiệm của giai cấp trên: “Thiên hạ nhìn thấy sự xa xỉ khinh bạc của xã hội thượng lưu mà ngộ nhận rằng đó chính là văn minh, đó là tự do nên bắt chước theo”.

Cuối cùng, Thiên hoàng Minh Trị quyết định phủ quyết đề án thu địa tô bằng gạo của các thám nghị, có lẽ cũng là do ảnh hưởng từ những người có tư tưởng Nho giáo mạnh mẽ như Sasaki Takayuki và Motoda Nagazane.²³ Ngoài ra, cũng phải kể đến lời khuyên của Itō Hirobumi khi được hỏi ý kiến về việc thu địa tô bằng gạo vào ngày 15 tháng 9. Dường như Itō đã nhận ra rằng cách duy nhất để bác bỏ đề án nộp thuế bằng gạo của Iwakura là dựa vào sự hậu thuẫn của Thiên hoàng.

Ngày 18 tháng 9, Thiên hoàng triệu tập các đại thần và hạ nội sắc rằng các tham nghị cần phải nỗ lực nhiều để khắc phục nguy cơ tài chính và bác bỏ đề án nộp địa tô bằng gạo vì quá bất ổn. Nội sắc nói cách duy nhất để khai thông nguy cơ là thực hành tiết kiệm, cắt giảm chi phí mà Trẫm vẫn luôn nhắc lại từ trước đến giờ. Các vị đại thần hãy thể theo ý Trẫm, hãy chuyên tâm mà thực hiện điều Trẫm mong đợi.²⁴ Trước khi ra nội sắc thì Thiên hoàng đã thông qua Motoda mà truyền đạt ý phản đối chính sách nộp địa tô bằng gạo một cách không chính thức đến Sasaki và những người khác. Việc quay lại chế độ cũ, nộp địa tô bằng gạo, nhất định sẽ khiến nông dân bất bình, nông dân nổi loạn khắp cả nước là điều không thể tránh khỏi. Trong tháng 5 năm nay (1880) chỉ vừa mới công bố chính thức rằng địa tô sẽ được trưng thu bằng tiền theo giá trị đất được ấn định từ thời kì mới cải cách địa tô và việc này sẽ tiếp diễn đến năm 1885. Do vậy, nếu như hủy bỏ công bố này để quay lại chế độ đóng thuế bằng gạo thì sẽ mất tín nghĩa đối với dân chúng. Và thực tế, đây là lí do lớn nhất để Thiên hoàng phủ quyết việc nộp địa tô bằng gạo.

Vấn đề thứ ba mà Thiên hoàng Minh Trị phải đối mặt liên quan đến việc thành lập nghị viện (quốc hội) và ấn định hiến pháp (quốc hiến). Điều thứ nhất trong Ngũ cá điều ngự thệ văn từ đầu thời trị vì của ngài có nói: “Tổ chức hội nghị rộng rãi. Dùng công luận để quyết định vạn cơ”. Bỏ qua bối cảnh mà ngự thệ văn được tuyên bố vào năm 1868²⁵ thì vào lúc bấy giờ, có thể nói đó là lời hứa của Thiên hoàng sẽ xây dựng khung hiến pháp và thành lập nghị viện.

Đây không phải là lần đầu tiên khi chuyện biên soạn hiến pháp được đem lên bàn nghị luận của chính phủ. Tháng 4 năm 1872, thiếu nghị quan, trưởng khoa Nghi chế của Tả viện là Miyajima Seiichirō đã lên tiếng cần phải thành lập quốc hiến, xác lập quân quyền. Miyajima cho rằng trong những năm gần đây, ngay cả người dân ít học nhất cũng biết đến thể chế quốc gia của ngoại quốc, khoa trương quyền lợi của bản thân dưới danh nghĩa tự do tự chủ, trong số đó cũng bắt đầu thấy những người tự xưng là theo nền chính trị cộng hoà. Như vậy, phải đối ứng với những người này như thế nào trong tình trạng hiện nay. Nếu như quân quyền được quy định rõ trong hiến pháp và dựa theo đó mà ban hành dân pháp thì có thể dùng hình pháp để xử phạt những người xâm hại thể chế. Tuy nhiên, Miyajima không tán thành việc thành lập hiến pháp dựa trên nền quân chủ độc tài như chế độ cũ vì như vậy có nguy cơ sẽ kìm hãm nhân dân và cản trở công cuộc khai hóa. Cách giải quyết lí tưởng là xây dựng thể chế quân (người cai trị) dân đồng trị. Tuy nhiên, bây giờ chuẩn giáo dục của nhân dân hãy còn thấp, không có đủ tri thức để chọn làm đại biểu. Như vậy, việc quan trọng là nên tham khảo điểm mạnh của chế độ quân dân đồng trị để áp dụng vào nền quân chủ độc tài, ban hành hiến pháp phù hợp. Thư góp ý của Miyajima được đệ trình lên Chính viện²⁶ để chuẩn bị biên soạn hiến pháp.

Tháng 6 năm 1872, nghị trưởng của Tả viện là Gotō Shōjirō cùng phó nghị trưởng là Ijichi Masaharu dựa theo tôn chỉ của Ngũ cá điều ngự thệ văn, cùng kí tên kiến nghị xin thành lập Hạ viện. Thư kiến nghị cho rằng nếu như Thượng viện có các đại biểu xuất thân từ hoa tộc, sĩ tộc thì cần phải có Hạ viện với đại biểu là dân chúng. Nếu không thiết lập chế độ Thượng Hạ đồng trị thì sẽ không gây dựng được nền tảng của pháp luật cũng như ngân sách, cần phải học theo thể chế của các nước Âu Mỹ mà thành lập Hạ viện để làm nơi bàn luận ý kiến chung. Thiên hoàng hạ lệnh cho Tả viện điều tra quy chế. Tả viện kết luận rằng từ tháng 6 năm sau (Minh Trị thứ sáu, 1873) sẽ thực hiện theo kiến nghị.

Năm Minh Trị thứ bảy, Thiên hoàng lệnh cho Tả viện biên soạn hiến pháp. Từ trước đó thì phó nghị trưởng của Tả viện là Ijichi Masaharu đã đệ trình ý kiến lên Chính viện rằng hiến pháp là nền tảng của đất nước, là yếu lãnh để trị quốc. Ngũ cá điều ngự thệ văn vốn là quốc hiến của ngàn đời, nhưng vẫn cần phải có hiến pháp làm căn bản cho pháp luật của đất nước.

Mặc dù các ý kiến đều thống nhất rằng cần phải xây dựng hiến pháp nhưng việc biên soạn lại chậm trễ, không có tiến triển gì. Tháng 9 năm 1876, Thiên hoàng ban sắc ngữ cho Nguyên lão viện rằng:

“Trẫm muốn tham khảo nền pháp luật của các nước hải ngoại để ban hành quốc hiến, làm nền tảng cho đất nước. Các khanh hãy hoan hỉ thảo án và Trẫm sẽ chọn lọc”.²⁷

Sau đó, Thiên hoàng hạ lệnh cho nghị trưởng Nguyên lão viện là Thân vương Taruhito thảo án hiến pháp. Thân vương lập tức nhậm chức ủy viên quốc hiến và đến tháng 10 cùng năm thì thảo án xong mục đầu tiên. Sau đó, phải mất khá nhiều thời gian cho đến khi thảo án hoàn thành. Rõ ràng bản thảo đã trải qua nhiều đợt nghị luận. Tướng Grant, người đã đến thăm Nhật Bản vào năm 1879 có đề cập trong cuộc đối thoại với Thiên hoàng Minh Trị rằng: “Vấn đề hiện tại của đất nước này mà báo chí và một bộ phận dân chúng thường xuyên nói đến là việc thành lập nghị viện dân tuyển”. Kiến giải của Tướng Grant là:

Không rõ bây giờ đã là thời điểm thích hợp để thành lập nghị viện hay chưa. Nhưng bất cứ đất nước nào cũng cần phải xem thời cơ mà thành lập nghị viện. […] Dù sớm hay muộn thì đất nước này cũng sẽ thành lập nghị viện. Chính phủ nên thể hiện suy nghĩ này cho dân chúng biết, cần phải cho họ biết sự thật rằng sẽ sớm có nghị viện của dân chúng. Dân chúng biết được tương lai của họ nên cần phải tự giáo dục mình để có thể gánh vác được trách nhiệm đó. Tuy nhiên, có một điều phải ghi nhớ là về sau không thể xóa bỏ đặc quyền này được. Một khi đã ban cho dân chúng quyền tham chính và quyền tuyển cử thì vĩnh viễn phải để cho họ nắm đặc quyền đó. Vì vậy, dù có thận trọng trong việc thành lập nghị viện đến đâu đi nữa thì cũng không phải là thừa thãi. Thật là nguy hiểm khôn lường nếu thành lập đột ngột. Nếu vội mở nghị viện từ sớm thì có khi sẽ gây loạn cho đất nước và phản lại ý muốn của Bệ hạ.²⁸

Kiến giải của vị cựu tổng thống Mỹ quốc, một đất nước luôn tự hào về truyền thống dân chủ chủ nghĩa, đã vấp phải phản ứng quá khích của các chính khách phe bảo thủ. Tháng 12 năm Minh Trị thứ 12, Trung tướng lục quân kiêm Tham nghị Yamagata Aritomo đệ trình ý kiến của mình về việc thành lập chính thể lập hiến rằng quốc dân không nâng đỡ chính phủ, cũng không cam chịu mệnh lệnh của chính phủ mà luôn trong tình trạng hồ nghi, dễ dàng phản kháng và li phản.²⁹ Sau khi liệt kê một số lí do, Yamagata cho rằng cách duy nhất để lòng dân hướng về chính phủ là xây dựng quốc hiến. Yamagata nói ba năm trước, tức năm Minh Trị thứ chín, Thiên hoàng đã lệnh cho Nguyên lão viện thảo án hiến pháp. Dĩ nhiên việc này không thể hoàn thiện trong một sớm một chiều, nhưng nếu dốc sức thì chỉ vài năm là có thể hoàn thành. Yamagata nghĩ rằng hiến pháp cần phân lập tam quyền là hành pháp, nghị chính (lập pháp) và tư pháp. Yamagata cho rằng: “Tuyển chọn những người có tài, có đức từ nghị viên ở tỉnh, huyện, đầu tiên mở hội nghị cho họ biết về điều kiện của quốc hiến đồng thời cho làm quen với các hạng mục lập pháp. Sau vài năm nếu thấy có thể giao phó quyền lập pháp cho họ thì lúc này mới tổ chức nghị viện dân chúng”.³⁰

Việc một quân nhân, chính trị gia phe bảo thủ như Yamagata ủng hộ mạnh mẽ chính thể lập hiến phải nói là rất đáng chú ý. Tháng 8 năm 1880, một chính khách phe bảo thủ khác là Iwakura Tomomi đệ trình ý kiến thành lập sở thẩm tra về quốc hiến. Dù muộn màng nhưng việc này cho thấy rằng Iwakura đã quyết định bây giờ là lúc để Thiên hoàng thực hiện các điều mục trong Ngũ cá điều ngự thệ văn của ngài. Iwakura dựa theo Ngũ cá điều ngự thệ văn, nói rằng:

Từ đầu thời trị vì, Bệ hạ đã quan sát hình thái của thế giới mà thực hiện cải cách phi thường, tuyên thệ Ngũ cá điều ngự thệ văn. Bệ hạ đã củng cố sự cai trị của hoàng thất, gây dựng sự nghiệp Duy Tân vinh quang. Kể từ đó trở đi thì mọi việc nước đều được thực hiện theo Ngũ cá điều ngự thệ văn.³¹

Tiếp theo, Iwakura kiến nghị về việc biên soạn hiến pháp, chủ trương rằng nên tham khảo rộng rãi hiến pháp của các nước Âu châu, học chỗ hay, bỏ chỗ dở của họ và điều tra chi tiết tường tận đến cả cách bố cáo hiến pháp. Có như vậy thì gây dựng được hiến pháp hoàn hảo không chỗ khiếm khuyết.³²

Có thể kiến nghị của Iwakura về việc thận trọng khi xây dựng hiến pháp hàm ý rằng ý đồ của ông là muốn hoãn việc thi hành, nhưng một người tiến bộ hơn Iwakura là Itō Hirobumi cũng rất thận trọng. Itō là người am tường về lịch sử Âu châu lại tỏ ra thận trọng hơn cả Iwakura, người cho rằng Nhật Bản cần phải có hiến pháp, hẳn là có lí do thích đáng. Itō nói rằng ảnh hưởng của cách mạng Pháp từ trăm năm trước đã dần dần thẩm thấu vào các nước Âu châu. Kết quả của việc này dẫn đến tình trạng cự tuyệt quá khứ, cố chấp vào cái mới nhưng đôi khi gây xáo trộn, và đến giờ vẫn còn nước chưa dứt được tình trạng lộn xộn. Tuy nhiên, cũng có vị quân chủ thông thái biết chế ngự thời cơ cách mạng mà trị quốc khôn ngoan. Nhưng dù cách mạng Pháp phát huy sức ảnh hưởng của nó bằng hình thái nào đi nữa thì cũng không có nước nào thoát khỏi quy kết quân chủ và nhân dân cùng chung nhau quyền chính trị. Hiện tại, văn hóa và phẩm vật Âu châu đang tràn ngập khắp nơi trong nước Nhật như nước lũ, không thể ngăn chặn được nữa.

Itō cũng kiến nghị về việc thành lập chế độ nhị viện trong tương lai gồm Thượng viện với các thành phần sĩ tộc, hoa tộc và Hạ viện gồm thành phần xuất thân từ dân chúng. Itō nghĩ rằng chế độ quân dân cộng trị là rất phù hợp, nhưng cũng chủ trương rằng không nên chuyển đổi đột ngột vì liên quan tới việc thay đổi thể chế của đất nước. Itō mong muốn Thiên hoàng nên tích cực tham gia vào những cuộc nghị luận trong nội các.

Thảo án hiến pháp mà Thân vương Taruhito bắt đầu từ năm 1876 được chính thức đệ trình lên Nghị trưởng Ōki Takatō vào tháng 12 năm 1880. Thân vương nghĩ rằng cần phải nghiên cứu hiến pháp của các nước hải ngoại trong thời gian dài.³³ Hoàn toàn không thấy không khí khẩn cấp, bức thiết trong thảo án hiến pháp của Thân vương Taruhito. Cũng như Itō và Iwakura, có vẻ như thân vương nghĩ rằng tiếp cận dân chủ chủ nghĩa bằng con đường tiệm tiến sẽ tốt hơn con đường cấp tiến. Tuy nhiên, phần nhiều dân chúng không hề nghĩ như vậy. Tháng 11 năm 1879, tại Osaka diễn ra hội nghị lần thứ ba của Ái quốc xã và quyết nghị về thỉnh nguyện thành lập quốc hội. Nội dung của hội nghị được tuyên truyền khắp cả nước để quyết định về phương án thực thi vào đại hội mùa xuân năm sau. Đến tháng 3 năm 1880, đại biểu của hai phủ và 22 tỉnh mở hội nghị ở Osaka, lấy tên là “Quốc hội kì thành đồng minh”. Hội đồng minh mong muốn đệ trình thỉnh nguyện thành lập quốc hội lên Thiên hoàng, nhưng đã bị Thái chính quan và Nguyên lão viện bác bỏ. Tuy nhiên, cũng không hẳn là không có hiệu quả. Iwakura vốn là người theo chủ trương tiệm tiến nhưng lại đột ngột đề xuất Cần phải nhanh chóng thành lập hiến pháp. Iwakura, người được đề xuất thỉnh nguyện nghĩ rằng tùy vào tình hình mà có thể dẫn đến tình trạng an nguy của hoàng thất.³⁴ Tháng 12 năm 1880, hội đồng minh quyết nghị thành lập chính đảng Tự do Đảng³⁵. Và như vậy, cuộc đấu tranh của các đảng hướng về việc thành lập quốc hội đã nổ ra và lan rộng suốt cả mười năm sau đó.

Ngày 19 tháng 2, Thiên hoàng Minh Trị gửi điện mừng hoàng đế Nga Alexander II thoát hiểm khi vương cung bị đánh bom (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 21).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 2-3. Từ ngày 3 tháng 6 cho đến cuối năm, Thiên hoàng chỉ viếng thăm hoàng thái hậu hai lần, cưỡi ngựa bình quân khoảng 144 lần so với 613 lần trong bảy năm trước.↩

Sakamoto Kazuto, Itō Hirobumi và sự hình thành quốc gia Minh Trị, trang 24. Trước đó (từ 1 tháng 12 năm 1879), ngài chỉ lâm ngự đến hội nghị vào các chiều thứ hai, tư, sáu mỗi tuần. Nhưng kể từ ngày 17 tháng 3 năm 1880 trở đi thì ngài đều tham dự những cuộc hội nghị nội các, trừ chủ nhật và ngày lễ (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 35-36).

Lưu ý rằng từ “nội các” được sử dụng đương thời có ý nghĩa khác với ngày nay, chỉ hội nghị tư vấn giữa các tham nghị phò tá đại thần (Sakamoto Kazuto, Itō Hirobumi và sự hỉnh thành quốc gia Minh Trị, trang 20).↩

Sakamoto Kazuto, Itō Hirobumi và sự hình thành quốc gia Minh Trị, trang 12, 15, 19. Sakamoto luận về lí do Itō mong muốn Thiên hoàng tham dự hội nghị nội các. Về bản chất là để vay mượn quyền uy của Thiên hoàng, người chỉ đạo mang tính tượng trưng, chứ không hẳn là mong đợi Thiên hoàng phát biểu ý kiến chính trị của ngài hay phát ngôn thay cho các thị bổ bảo thủ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 71.↩

Cùng tư liệu trên, trang 74-75.↩

Trên thực tế, Thiên hoàng còn đến các tỉnh khác như Kanagawa, Nagano, Shiga. Tuy nhiên, mục đích chính thức của chuyến đi chỉ là hai tỉnh Yamanashi, Mie và phủ Kyoto.↩

Tùy hành kí của kí giả Noda Chiaki (báo Chōya shimbun) được trích đoạn trong Tōyama Shigeki, Thiên hoàng và hoa tộc, trang 82-86. Đoạn đầu tiên kể chuyện một lão nhân toan kiến nghị trực tiếp lên Thiên hoàng thì bị cảnh vệ ngăn lại. Cảnh vệ xem lão nhân này như người điên, nhưng Noda viết rằng nội dung kiến nghị là thỉnh nguyện mở quốc hội. Đoạn thứ hai thuần túy là miêu tả cảnh sắc, đến cuối cùng có thêm câu chuyện về cách xử lí của cảnh sát đối với kí giả báo Iroha Shimbun. Kí giả này đăng tải kí sự rằng một viên tuần tra thừa nhận rằng một quý tộc theo cùng Thiên hoàng, trong chuyến đi đã ngủ cùng kĩ nữ mà ông dẫn theo từ Tōkyō. Cảnh sát nói với các kí giả phải cho họ xem trước mọi bài kí sự, tránh trường hợp đăng tải chuyện vô căn cứ. Điều này nghĩa là chế độ kiểm duyệt đối với những bài kí sự tùy hành đã bắt đầu.↩

Tōyama Shigeki, Thiên hoàng và hoa tộc, trang 93-94.↩

Cùng tư liệu trên, trang 94-95. về luận văn của Takizawa Shigeru liên quan đến chuyến tuần hành Niigata, xem Chuyến tuần hành miền Hokuriku và việc cai trị dân chúng, trang 36. Sự thật là kinh phí lúc này đều do các nhà tư sản địa phương gánh vác. Vì họ được dặn không được phung phí khi nghênh tiếp Thiên hoàng nên đã lập nhiều báo cáo kinh phí khác với con số thực tế. Chẳng hạn, một khoản chi phí 45.000 yên trong thực tế chỉ được báo cáo hơn 90 yên.↩

Tōyama Shigeki, Thiên hoàng và hoa tộc, trang 86-89.↩

Các nhà nghiên cứu lịch sử gọi là “sáu chuyến tuần hành lớn”. Không phải mọi chuyến đi của Thiên hoàng đều là “chuyến tuần hành lớn”. Trong số ba chuyến tuần hành trong những năm về sau, chỉ có chuyến vào năm 1881 (đến Tōhoku, Hokkaidō) và chuyến năm 1885 (đến Yamaguchi, Itsukushima, Hiroshima và Okayama) được xem là “chuyến tuần hành lớn”. Chuyến đi đến Kure, Etajima, Sasebo năm 1890 không được xếp vào mục này, có lẽ là vì đi bằng đường biển. Thiên hoàng Minh Trị cũng nhiều lần ra ngoài, đến trường đua ngựa ở Yokohama, xem diễn tập ở Chiba, dự lễ hạ thủy ở Yokosuka. Ngoài ra, ngài còn đến Hiroshima, lưu lại đây một thời gian dài trong thời kì chiến tranh Nhật - Thanh. Dĩ nhiên, những chuyến đi này có tính cách khác hẳn với mục đích tuần hành.↩

Tōyama Shigeki, Thiên hoàng và hoa tộc, trang 90-92.↩

Cùng tư liệu trên, trang 100-104.↩

T. Fujitani, Triều đại huy hoàng, trang 55-56 viết: “Thông qua đoàn người đông đảo cùng những kí sự mô tả, những tin đồn truyền miệng, người ta tưởng tượng rằng Thiên hoàng là người đứng đầu chế độ có thể quan sát hết tất cả mọi thứ. Ngài chính là ‘người giám sát’, kiểm soát dân chúng và quốc độ trong tầm nhìn của ngài”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 338. Khi Thiên hoàng xem đua ngựa ở Ngự uyển Fukiage vào ngày 11 tháng 4 năm 1881 có hơn 160 người theo cùng.↩

Cùng tư liệu trên, trang 85.↩

Cùng tư liệu trên, trang 126-128.↩

Về việc bức hại Phật giáo, xem James Edward Ketelaar, về dị giáo và những kẻ tử vì đạo ở Nhật Bản thời Minh Trị.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 144.↩

Phe tán thành có Iwakura Tomomi, Ōki Takatō, Kuroda Kiyotaka, Saigō Tsugumichi, Kawamura Sumiyoshi, Yamada Akiyoshi và Terashima Munenori. Phe phản đối có Thân vương Arisugawa-no-miya Taruhito, Sanjō Sanetomi, Itō Hirobumi, ōkuma Shigenobu, Inoue Kaoru và Yamagata Ari.↩

Ví dụ lãng phí nhất thuộc về Hải quân sảnh. Họ mua mọi phát minh mới nhất của Âu Mỹ, đặt mua một thứ nhưng hàng về lại là thứ khác (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 182).↩

Watanabe Akio, Tư tưởng và vận động của “Thiên hoàng thân chính” trong quá trình hình thành quốc gia thể chế Thiên hoàng, trang 2, chỉ ra rằng việc Thiên hoàng khuyến khích tiết kiệm chịu nhiều ảnh hưởng từ kiến giải của Motoda và Sasaki. Điều này cũng đúng với những bố cáo khác của Thiên hoàng trong thời kì này, giống với luận điệu của các thị bổ trước đó.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 160-181. Nội sắc viết “tháng này”, tức tháng 9 năm 1880. Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ không đề rõ ngày. Sakamoto cho rằng đây là ngày 18 tháng 9 (Sakamoto Kazuto, Itō Hirobumi và sự hình thành quốc gia Minh Trị, trang 37).↩

Trong số các học giả, cũng có người đánh giá thấp ngự thệ văn, cho đó chỉ là cách xử lí nhất thời. Họ vin những cớ sau để cho rằng ngự thệ văn thiếu tính quan trọng. Đó là việc Ōkubo Toshimichi không tham dự buổi lễ phát biểu ngự thệ văn, hay việc Kido Takayoshi mấy năm sau được hỏi về nội dung ngự thệ văn thì không thể nhớ gì.↩

Được thành lập năm 1871, bãi bỏ năm 1877. Đây là cơ quan chính trị tối cao của quốc gia, cơ cấu gồm thái chính đại thần, tả đại thần, hữu đại thần và tham nghị.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 696. Thiên hoàng Minh Trị lệnh cho Thân vương Taruhito khởi thảo quốc hiến vào ngày 7 tháng 9 năm 1876.↩

Bút kí đối thoại với Tướng Grant, trang 17; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 722.↩

Yamagata liệt kê bốn nguyên nhân chủ yếu khiến lòng dân không tin vào chính phủ kể từ khi cải cách Duy Tân 12 năm trước.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 832-835.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 168.↩

Cùng tự liệu trên, trang 169.↩

Thân vương Taruhito đề xướng vay mượn nội dung từ hiến pháp Anh, Mỹ, Pháp và vay mượn hình thức của hiến pháp Đức, Áo, Hà Lan, Bỉ, Italy, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 246).↩

Kasahara Hidehiko, Thiên hoàng thân chính, trang 174.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 235. Có nhiều sự tình phức tạp xoay quanh việc kết thành “Tự do Đảng”. Xem chương 35.↩

CHƯƠNG 34

ĐOÀN NGƯỜI CỦA QUỐC VƯƠNG KALAKAUA

Năm 1881 là một trong những năm nhiều sóng gió nhất trong thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị. Năm mới mở màn một cách lặng lẽ với lễ tứ phương bái của Thiên hoàng. Tuy nhiên, cũng thấy có điểm thay đổi của lễ triều bái trong ngày Nguyên đán. Thiên hoàng và hoàng hậu không chỉ được các vị thân vương và quan chức cao cấp trong chính phủ yết kiến mà ngay cả phu nhân của họ cũng đến chúc mừng. Sau đó, công sứ các nước cùng phu nhân cũng theo chồng vào triều yết kiến Thiên hoàng. Đây là lần đầu tiên các vị phu nhân được phép theo chồng làm lễ triều bái.

Không có lời giải thích nào cho những thay đổi này. Có lẽ việc này phản ánh rằng các quan chức ngoại giao Nhật Bản đã học được tập quán của cung đình các nước Âu châu. Những động thái mới trong nghi lễ đầu năm này ngay lập tức gây ra những vấn đề nan giải. Trong nghi lễ trọng đại này thì người vợ theo chồng vào triều phải phục sức như thế nào. Cuối cùng thì cũng có kết luận rằng nên mặc lễ phục keiko (áo hitoe, áo lót uchigi, kosode, kiribakama, cầm quạt hiōgi, mang giày lễ). Tuy nhiên phu nhân của các vị công sứ ngoại quốc, trường hợp không có trang phục keiko, thì được phép mặc Âu phục. Tiếp theo là vấn đề khi cùng chồng tiến đến ngai vàng thì vị phu nhân phải đứng ở vị trí nào, trước, sau, trái, phải ra sao. Liệu có nên theo phong tục Nhật Bản mà để phu nhân theo sau chồng. Cuối cùng có quyết định rằng vợ chồng cùng tiến song song, người vợ đi bên trái còn chồng đi bên phải dù rằng theo nhận thức thông thường, bên trái có vị thế cao hơn bên phải. Giải quyết những vấn đề này không phải chuyện đơn giản. Những vị quan phụ trách nghi lễ dần tạo ra những truyền thống mới. Quyết định của họ ảnh hưởng lớn đến nghi lễ trong cung đình từ đó trở về sau.

Trong thời kì này, một trong những nhân vật gần gũi nhất với Thiên hoàng là Sasaki Takayuki có thuật về những thay đổi mới mẻ này rằng:

Năm nay lần đầu tiên cho phép vợ chồng cùng vào chầu chúc mừng. Tuy nhiên, phần nhiều các vị phu nhân đều không tham gia. Người ngoại quốc nghĩ rằng tham gia vào những nghi lễ như vậy là điều vinh dự, nhưng người nước ta lại nghĩ khác. Các vị phu nhân Nhật Bản thường không thích những dịp như thế này, và cũng không quen nên thường né tránh nếu có thể. Ở nước ngoài, dù có là chính thất đi nữa nhưng nếu xuất thân từ hạng ca kĩ, kĩ nữ thì không được phép tham gia vào xã hội thượng lưu. Những người phụ nữ này luôn bị khinh rẻ và không dám xuất hiện ở chốn công cộng. Đúng là như vậy mới phải. Ở nước ta trước thời Duy Tân cũng có phong tục này, nhưng từ khi Duy Tân trở đi thì có nhiều trường hợp ca kĩ thân phận thấp hèn lại trở thành vợ cả của các nhân vật quan trọng trong chính phủ. Thói xấu này vẫn còn tiếp tục đến ngày nay. Có người cho rằng thật không hay khi những người này vào tham triều, ý kiến này âu cũng là điều đương nhiên. Bây giờ nên quay trở lại thói xưa, cần phải lấy lại phong tục tốt đẹp như xưa.¹

Có vẻ như Thiên hoàng chấp nhận cách thức nghi lễ mới mẻ này, nhưng ngài từ chối những việc khác. Chẳng hạn như Ngoại vụ khanh Inoue Kaoru tâu lên rằng vợ chồng công sứ các nước là khách quý nên cần phải để họ vào triều bái trước người Nhật Bản. Thiên hoàng không chấp nhận ý kiến này và trả lời rằng lễ triều bái đầu năm vốn là để đúng cái lễ quân thần, cho nên đầu tiên Trẫm phải coi trọng quần thần hơn các vị khách ngoại quốc. Tuy nhiên, khi giao tế ngày thường thì lại là chuyện khác, họ có thể vào trước.

Ngày 3 tháng 1, Thiên hoàng trở lại với thú cưỡi ngựa. Năm trước, ngài cưỡi ngựa 144 lần, nhưng năm nay chỉ dừng ở 54 lần. Điều này có ý nghĩa rằng Thiên hoàng phải phân chia thời gian cho nhiều việc nước đang gia tăng thêm. Năm 1881, Thiên hoàng lâm ngự cả thảy 66 lần đến các cuộc họp của nội các. Bình thường ngài đến từ mười giờ sáng và tham dự đến trưa. Lễ đọc sách đầu năm diễn ra vào ngày 10 tháng 1, muộn hơn ba ngày so với mọi năm.² Motoda Nagazane tiến giảng cho Thiên hoàng và hoàng hậu một thiên về vua Thuấn, trong Thư kinh. Tiến giảng cho Thiên hoàng trong năm nay là hai người Soeda Taneomi và Nishimura Shigeki. Nhưng có lẽ vì bận bịu việc nước, hoặc Thiên hoàng không còn quan tâm đến tri thức Nho giáo nữa mà số lần tiến giảng trong năm 1881 chỉ dừng lại ở con số 17 lần.³

Ngày 5 tháng 1, lần đầu tiên công sứ các nước được mời đến dự yến đầu năm trong cung. Đây là một ví dụ cho thấy cung đình sẵn lòng thích ứng theo tập quán của các nước tiên tiến. Nhân dịp này thì bộ đồ ăn trong cung cũng được thay đổi từ thiếc sang bạc. Mặc dù đang có phương châm tiết kiệm nhưng đây cũng là dịp thể hiện kính ý đối với khách quý ngoại quốc.

Từ đầu năm, Thiên hoàng mở hội nghị bên bàn ăn trưa định kì với các vị thân vương, đại thần, tham nghị và các quan chức cao cấp khác vào hai ngày trong tuần là thứ tư và thứ sáu (hoặc vào thứ bảy thượng tuần, hạ tuần của tháng). Việc này cho thấy mối quan tâm của ngài đối với hành chính. Trong những buổi tiệc này thì đôi khi Thiên hoàng phát biểu ý kiến cá nhân, mặc dù trước đó ngài tỏ ra bàng quan không nói câu nào. Chẳng hạn như ngày 29 tháng 1, sau khi kết thúc buổi tiệc định kì vào thứ bảy thì ngài triệu tập Sasaki Takayuki đến chỗ mình mà hỏi về hình pháp mới. Hình pháp mới có tính khoan dung hơn hình pháp hiện hành và có hiệu lực vào ngày 1 tháng 7. Thiên hoàng thắc mắc về việc khi thi hành hình pháp mới thì có khá nhiều tội nhân đã chịu án tử hình (nhưng vẫn chưa bị hành hình trước ngày 1 tháng 7) thì liệu họ có thoát tử hình hay không. Trước đó, Tư pháp khanh Tanaka Fujimaro đã tâu lên rằng người mang tử tội bị tuyên cáo tử hình theo hình pháp hiện tại có thể được đặc mệnh để trì hoãn tử hình đến tháng 7, nói cách khác thì có thể thoát khỏi tử hình. Tuy nhiên, Thiên hoàng lại nghĩ rằng nếu như có thể trì hoãn tử hình thì cần phải nói rõ ngay từ khi công bố hình pháp mới (tháng 7 năm trước). Như vậy, cần phải chọn một trong hai khả năng là xử theo hình pháp hiện tại hoặc đệ trình lên đại thần về việc phán xét tuyên cáo tử hình, đại thần bảo lưu đến tháng 7, rồi lúc đó phân xử theo hình pháp mới. Thiên hoàng còn nói thêm rằng sở dĩ phát sinh phiền toái như vậy là do công bố hình pháp mới vào thời điểm quá sớm. Để chuẩn bị cho việc sửa đổi hiệp ước thì đây là cách xử lí bất đắc dĩ để tạo ấn tượng tốt với liệt cường Tây Âu rằng Nhật Bản đã giảm thiểu hình phạt tàn khốc, nhưng cũng không được khinh suất.⁴

Vấn đề làm phiền lòng Thiên hoàng này không phải là chuyện quan trọng, nhưng việc tích cực quan tâm đến vấn đề pháp luật cho thấy một bước trưởng thành mới của ngài. Việc Sasaki Tadayuki hỏi Thiên hoàng về tính tất yếu về việc cải cách Nguyên lão viện cũng rất đáng chú ý. Nguyên lão viện đương thời có nhiều ý kiến đối lập nhau giữa các bên, dẫn đến việc đình trệ chức năng. Thiên hoàng trả lời câu hỏi của Sasaki không những với thái độ cực kì thẳng thắn mà còn tràn đầy tự tin. Tuy im lặng trong những cuộc họp nội các nhưng ngài vẫn có ý kiến rõ ràng đối với các vấn đề chính trị của quốc gia và những chính khách liên quan. Nhưng ngài cũng không quá nhiệt tình với chính trị mà quên đi những thú khuây khỏa khác. Tháng 2 năm 1881, Thiên hoàng đột nhiên bắt đầu say mê vài thú săn thỏ. Xưa nay Thiên hoàng vốn ghét việc đi xa tĩnh dưỡng để tránh cái nóng, cái lạnh khủng khiếp của Tōkyō. Hễ các hầu cận khuyên ngài đi tĩnh dưỡng thì Thiên hoàng đều đáp rằng Trẫm muốn giống như nhiều thần dân của mình. Thiên hoàng biết được nhiều người Nhật Bản vẫn làm việc chăm chỉ bất chấp cái lạnh, cái nóng khủng khiếp thì sao có thể đi nghỉ ngơi, tĩnh dưỡng một mình được.

Tuy ghét thú chơi nhàn nhã như vậy nhưng Thiên hoàng Minh Trị có hai lần ngoại lệ đi săn thỏ ở vùng Tama. Đương thời, Tama là vùng thưa thớt dân cư và có nhiều thỏ hơn Thượng uyển Fukiage hay Ngự uyển Akasaka, vốn là những nơi được chọn làm điểm săn thỏ. Thiên hoàng mải mê đi săn đến khi tối mịt. Đường sá Tama hầu như không có đèn chiếu sáng nên đường về khó khăn, các hộ dân trong làng được hạ lệnh đốt đuốc để soi sáng đường đi. Một đêm nọ, trên đường trở về điểm nghỉ chân ở Fuchū, Thiên hoàng để ý thấy một căn nhà đốt lửa bằng cây chổi thay vì đốt đuốc. Sau khi về đến điểm nghỉ chân, ngài hạ lệnh tìm căn nhà kia và biết được rằng đó là nhà của một lão bà sống một mình. Vì nhà nghèo không có đuốc nên đành phải đốt chổi để lấy ánh sáng. Thiên hoàng cho triệu lão bà đến, tán thán lòng vị tha và ban thưởng cho lão bà.⁵

Ngày 23 tháng 2, Thiên hoàng nhận được tin báo từ công sứ Mỹ John Bingham rằng quốc vương Hawaii là Kalakaua đang trên đường du hành vòng quanh thế giới và có dự định sẽ bí mật ghé đến Nhật. Đoàn người của quốc vương vi hành trong âm thầm nhưng cũng mang theo việc nước phải thực hiện. Quốc vương Kalakaua khuyến khích người Nhật đến sống ở Hawaii và mong muốn kí kết hiệp ước với chính phủ Nhật Bản về việc này. Vì vậy mà quốc vương được tiếp đãi như khách quý. Thân vương Yoshiaki được cử làm đại diện đi đón quốc vương và hai vị quan chức khác được cử đi tiếp khách.

Quốc vương Kalakaua đến Yokohama vào ngày 4 tháng 3. Tất cả quân hạm đang neo đậu trong cảng Yokohama đều nổ 21 phát lễ pháo để bày tỏ kính ý với quốc vương. Một chiếc tàu nhỏ được phái đến hạm Oceanic để đón đoàn người của quốc vương. Khi chiếc tàu nhỏ chở đoàn người cập bến thì đoàn quân nhạc Nhật Bản tấu lên bài quốc ca Hawaii khiến cả đoàn ngạc nhiên. Họ không ngờ rằng người Nhật lại biết đến quốc ca của một tiểu quốc xa xôi như vậy.⁶ Quốc vương và các tùy viên hết sức cảm kích, bất giác mà bật khóc. Mọi nhà dân ven đường từ Yokohama đến li cung nơi được chọn làm hơi nghỉ ngơi của đoàn đều treo quốc kì Nhật Bản và Hawaii khiến quốc vương và đoàn người sửng sốt vì sự tiếp đãi nồng hậu.

Ngày hôm sau, Quốc vương Kalakaua đến Tōkyō bằng chuyến xe lửa của hoàng gia. Sau khi được nghênh đón ở ga Shimbashi, quốc vương đi bộ đến Ngự sở tạm Akasaka. Theo nghi lễ của đấng quân vương Âu châu khi đón tiếp nhà vua nước khắc đến thăm, Thiên hoàng Minh Trị cũng ra nghênh đón đoàn người trong căn phòng ở gần cửa vào cung điện. Thiên hoàng mặc bộ lễ phục đính huân chương. Hai vị quân chủ thi lễ bắt tay nhau. Đoàn người Hawaii đã được thông báo rằng bình thường Thiên hoàng không bắt tay nên họ xem đây là vinh dự đặc biệt. Sau khi chào hỏi chính thức, hai vị quân chủ cùng tiến bước vào gian trong. Một tùy viên của quốc vương là kí giả ghi chép chuyến tuần du thế giới của ngài là W. N. Amstrong viết về việc này như sau: “Vì Thiên hoàng là con cháu của thần linh nên ngài không cho phép bất cứ ai đi ngang hàng mình, kể cả hoàng hậu. Họ thường đi sau Thiên hoàng, nhưng đây là lần đầu tiên trong thời trị vì của ngài, không, của các vị Thiên hoàng, thì một vị quốc vương là khách quý của Thiên hoàng cùng đi ngang hàng với ngài”.⁷

Hoàng hậu đợi vị khách vương tộc này tại chỗ ngồi. Thiên hoàng Minh Trị giới thiệu Quốc vương Kalakaua với hoàng hậu. “Hoàng hậu không đứng dậy, chỉ khẽ gật đầu và chuyển động mắt đáp lại cái chào của quốc vương.” Thông dịch cho hoàng hậu là Sueko, con gái của Tnoue Kaoru, người đã từng lưu trú vài năm tại Anh quốc. (Amstrong có ghi lại rằng tiếng Anh của Sueko là hoàn hảo). Trà bánh được mang ra, nhưng đoàn người Hawaii đã được dặn trước rằng không được ăn trước mặt Thiên hoàng.

So với người Nhật đương thời thì Thiên hoàng là người cao ráo, nhưng Quốc vương Kalakaua lại là người khổng lồ khiến ngài như phải ngước nhìn. Quốc vương Kalakaua có nước da đen đặc dị của người Hawaii, cho nên khi đứng cạnh thì màu da sạm của Thiên hoàng gần như là màu trắng. Những người ngoại quốc đến thăm từ trước đến nay khi miêu tả về Thiên hoàng Minh Trị thì đều nhắc tới cái hàm nhô ra của ngài, nhưng bây giờ nó bị che khuất dưới bộ râu. Thay vào đó, lần này Amstrong đặc biệt nhắc tới ánh mắt của Thiên hoàng rằng “ánh mắt cho thấy đây là nhân vật không dễ gì làm theo lời của các đại thần”.

Hai vị quân chủ trò chuyện với nhau chừng 20 phút, nhưng rồi Quốc vương Kalakaua cảm thấy khá choáng ngợp với sự tiếp đón, quyết định là đã đến lúc nên từ biệt ra về. Thiên hoàng đưa tiễn quốc vương ra đến ngưỡng cửa. Đoàn người của quốc vương tiến về tòa nhà Emyōkan ở Li cung Hama, chỗ trọ của các vị khách quý ngoại quốc. Lát sau, Thiên hoàng đến thăm Enryōkan theo nghi thức Âu châu để đáp lễ chuyến viếng thăm của quốc vương trong vòng một giờ đồng hồ. Vào lúc này, người Hawaii đã cởi bỏ lễ phục nặng nề, nghỉ ngơi thư giãn.

Ban đầu, Quốc vương Kalakaua dự định ở lại Nhật ba ngày, nhưng Ngoại vụ khanh Inoue Kaoru nghĩ rằng đây là chuyến viếng thăm Nhật Bản đầu tiên của một vị quân vương nên cần phải có hình thức kỉ niệm nào đó. Và rồi Inoue truyền đạt rằng Thiên hoàng đang lên kế hoạch cho rất nhiều sự kiện trọng đại nhất kể từ khi thành lập thể chế mới đến nay, như một hội khiêu vũ trong cung đình, buổi xem diễu binh của quân đội đế quốc, một buổi xem kịch đặc biệt, vân vân.⁸ Quốc vương bày tỏ lòng cảm kích sâu sắc đối với Thiên hoàng và lập tức quyết định hoãn ngày xuất phát. Quốc vương cũng thông qua một tùy viên, chuyên gia pháp luật Amstrong, truyền đạt đến Inoue rằng bản thân mình lập tức đồng ý với việc hủy bỏ hạng mục trị ngoại pháp quyền trong hiệp ước giữa hai nước Nhật, Hawaii. Inoue tỏ ra vui mừng, nói rằng: “Bệ hạ và quốc dân Nhật Bản sẽ vui mừng khôn xiết”.

Hawaii chỉ là một tiểu quốc nhưng vết nứt trên bức tường trị ngoại pháp quyền này khiến người Nhật hết sức hoan nghênh. Khi được cho biết động thái này, công sứ Mỹ quốc cũng bày tỏ, ý tán thành. Tuy nhiên, hiệp định thư hủy bỏ hiệp ước không được thực hiện vì “chính phủ các nước Âu châu phản kháng quyết liệt”, cần phải mất thêm 18 năm nữa thì điều khoản nhục nhã này mới được xóa bỏ khỏi tất cả mọi hiệp ước.

Ngày 11 tháng 3, Thiên hoàng có buổi hội đàm riêng tư theo thỉnh cầu của Quốc vương Kalakaua. Sau khi trà bánh được mang ra, tất cả các thị thần ngoại trừ thông dịch Inoue Kaoru đều lui ra. Quốc vương Kalakaua nói rằng năm tới là lễ lên ngôi của mình nên mong muốn phía Nhật Bản phái sứ tiết đến Hawaii. Thiên hoàng vui vẻ chấp thuận. Rồi Quốc vương Kalakaua chuyển sang câu chuyện bí mật. “Mục đích chính của chuyến đi lần này là điều mà tôi ấp ủ bấy lâu trong lòng, tức là việc thúc đẩy liên minh giữa các nước Á châu. Các nước Âu châu đều theo chủ nghĩa lợi kỉ, họ không bận tâm đến việc gây hại thế nào cho nước khác, cũng không quan tâm đến việc người nước khác phải khốn đốn như thế nào. Những nước này có khuynh hướng hiệp đồng với nhau để tạo sức mạnh đối phó với các nước Đông Dương. Mặt khác, các nước Đông Đương lại cô lập với nhau, không cứu giúp lẫn nhau và không có kế sách gì để chống đối với các nước Âu châu. Ngày nay, lợi ích của các nước Đông Dương đều nằm trong tay của các nước Âu châu cũng là vì vậy. Nhiệm vụ cần kíp trước mắt đối với các nước Đông Đương là phải kết thành liên minh, duy trì thế lực của mình. Bây giờ thời cơ để kết thành liên minh đã đến”.

Thiên hoàng Minh Trị đáp lại rằng: “Sự thật thì phần lớn mối quan hệ giữa Âu châu và Á châu đều như lời ngài nói. Về việc thành lập liên minh, ta cũng đồng cảm với ngài. Tuy nhiên, lí do gì mà ngài tin chắc bây giờ thời cơ đã đến?”

Quốc vương Kalakaua tiếp lời: “Các nước Đông Dương từ trước đến nay đều chịu khổ dưới ách áp chính của Âu châu, bây giờ họ đã tự giác được rằng cần phải vùng lên mạnh mẽ. Tức là bây giờ thời cơ đã đến lúc chuyển sang thực hiện kế hoạch lớn”.

Thiên hoàng nghe rồi hỏi lại: “Chẳng hay ngài có thể cho biết tường tận kế hoạch lớn là như thế nào?”

Quốc vương Kalakaua đáp: “Chuyến đi lần này, tôi định gặp mặt các vị quân chủ của Trung Quốc, Xiêm, Ấn Độ, Ba Tư,… và trao đổi ý kiến với họ về lợi hại, được mất của việc kết thành liên minh. Tuy nhiên, vương quốc Hawaii của chúng tôi chỉ là một quần đảo nhỏ bé, nhân khẩu không đáng bao nhiêu, cho nên thiếu sức mạnh để chuẩn bị cho kế hoạch lớn. Ngược lại, quý quốc có thực lực đúng như tôi nghe thấy, là đất nước tiến bộ, phần nhiều quốc dân mang khí tính dũng cảm. Khi liên minh các nước Á châu trở thành hiện thực thì Bệ hạ xứng đáng trở thành minh chủ. Tôi sẽ trở thành nô bộc của Bệ hạ, vì nghĩa lớn mà dốc hết sức mình. Nếu như Bệ hạ trở thành minh chủ mà thực hiện mục đích này thì đầu tiên cần phải để các nước Âu châu loại bỏ điều mục trị ngoại pháp quyền. May thay năm 1883 có hội chợ triển lãm tổ chức ở New York. Bệ hạ nên nhân cơ hội này mà sang Mỹ. Đồng thời Bệ hạ cũng nên bí mật phái cả vị thân vương sang Âu châu, thuyết phục các vị quân chủ các nước hội họp tại New York khi diễn ra hội chợ. Nếu Bệ hạ gặp các vị quân chủ đến hội họp, trực tiếp thuyết phục bỏ điều khoản trị ngoại pháp quyền thì ắt hẳn sẽ có hiệu quả. Sau khi về nước, Bệ hạ nên tổ chức hội chợ triển lãm ở Nhật và mời các vị quân chủ Á châu, Âu châu cùng đến tham quan. Việc hủy bỏ điều khoản trị ngoại pháp quyền, biến liên minh các nước Đông Dương thành hiện thực đều phụ thuộc vào vai trò của Bệ hạ”.

Thiên hoàng đáp lại rằng: “Ta đã rõ ý của ngài. Tuy nhiên, nước lớn như Trung Quốc xưa nay vẫn có phong thái ngạo mạn, kẻ cả. Dù có mời họ đến thì cũng chưa chắc đã đến”.

Quốc vương Kalakaua đáp rằng: “Quả đúng là không thể mong đợi rằng tất cả các vị quân chủ Á châu đều đến dự hội chợ. Tuy nhiên, quốc vương các nước Xiêm, Ba Tư, Ấn Độ thì chắc chắn sẽ đến. Chỉ cần có họ thì đủ để hình thành liên minh. Tuy nhiên, để kế hoạch này thành công thì chỉ một, hai lần hội họp là không đủ. Việc mời các vị quân chủ Âu châu đến quý quốc chỉ là để tránh gây nghi ngờ cho họ. Không cần phải nói rằng chỉ nên tiết lộ đại sự với các vị quân chủ Á châu mà thôi. Nếu như Bệ hạ hiểu lời tôi nói thì mong Bệ hạ hãy ban cho tôi chiếc nhẫn của ngài”.⁹

Thiên hoàng suy nghĩ một lát rồi đáp lại: “Ta hiểu rõ lời ngài nói, nhưng sự tiến bộ của đất nước ta không như vẻ bề ngoài của nó. Nhật Bản vẫn còn nhiều vấn đề chất đống như núi, nhất là hay phát sinh hiềm khích với Trung Quốc. Trung Quốc luôn nghĩ rằng Nhật Bản đang âm mưu xâm lược họ cho nên rất khó để duy trì quan hệ hoà bình với họ. Huống hồ nếu như làm theo lời ngài nói thì sẽ càng khó hơn. Xin để ta bàn bạc kĩ lưỡng với nội các rồi sẽ đáp lời ngài sau”.¹⁰

Quốc vương Kalakaua chấp nhận quyết định này. Cuộc hội đàm kéo dài một giờ 20 phút đã kết thúc. Khi rời Nhật Bản, quốc vương gửi tặng Thiên hoàng một tấm ảnh của mình và một cuốn sách viết về chính thể vương quốc Hawaii. Quốc vương Kalakaua còn gửi tặng hoàng hậu bức ảnh của vương hậu Hawaii. Thiên hoàng tiễn quốc vương tại gian Bát cảnh.¹¹

Ngày hôm đó, Quốc vương Kalakaua nói với Thiên hoàng Minh Trị không chỉ có như vậy. Quốc vương còn thuyết phục Thiên hoàng về tính thiết yếu của việc lắp dây cáp dưới đáy biển để mở rộng trao đổi giữa hai nước. Cuối cùng, quốc vương còn say sưa nói về mối duyên hôn nhân tương lai giữa cháu gái của mình là Kaiulani (đương thời mới năm tuổi) và Thân vương Yamashina-no-miya Sadamaro.¹² Có vẻ như Quốc vương Kalakaua rất ưng ý Thân vương Sadamaro 13 tuổi đang theo học trường hải quân và nghĩ rằng đây là người xứng đáng làm chồng của cháu gái mình. Quốc vương Kalakaua không có con nên đã chọn Kaiulani làm người thừa kế ngai vàng. Như vậy có nghĩa là nếu như lời đề nghị của quốc vương được chấp thuận thì chồng của nữ vương Hawaii trong tương lai là người Nhật Bản. Có lẽ Quốc vương Kalakaua nghĩ rằng mối duyên này sẽ bảo vệ Hawaii không bị sáp nhập với Mỹ quốc. Ngược lại, có thể chính phủ Nhật Bản lại e sợ mối duyên này không những khiến Mỹ quốc mà cả liệt cường Âu châu sẽ bực tức. Hai lời thỉnh cầu của Quốc vương Kalakaua không được hồi đáp ngay lập tức. Nhưng rốt cuộc thì cả nguyện vọng này đều bị cự tuyệt qua bức thư của Inoue Kaoru gửi Quốc vương Kalakaua vào tháng 2 năm 1882.¹³

Quốc vương Kalakaua rất vui mừng khi được hoan nghênh tại Nhật Bản vì được tiếp đãi ngoài sự mong đợi. Quốc vương là tín đồ Cơ Đốc giáo nhưng lại có ấn tượng sâu sắc đối với chùa chiền Phật giáo. Có vẻ như những ngôi chùa chiền phù hợp với Quốc vương Kalakaua hơn là những tòa giáo đường nghiêm trang theo kiểu Tân Anh được dựng lên ở Hawaii. Quốc vương cũng truyền đạt với Amstrong kiểm tra xem liệu có thể du nhập Phật giáo vào Hawaii được hay không.¹⁴ Chỉ có một điều duy nhất khiến Quốc vương Kalakaua thất vọng, đó là việc buổi khiêu vũ bị hủy bỏ vì hoàng đế Nga vừa bị ám sát, hoàng tộc Nhật Bản phải thể hiện sự đau buồn.

Theo tùy hành kí của Amstrong, người không tiếc lời chế nhạo chủ nhân của mình, thì Quốc vương Kalakaua không phải là nhân vật hiền minh, suy nghĩ sâu sắc, mà khả năng tập trung cũng kém. Nếu như đó là sự thật thì phải nói rằng kế hoạch về liên minh các nước Á châu của Quốc vương Kalakaua quả thật là hết sức bất ngờ. Như vậy, Quốc vương Kalakaua phải là người có nhận thức chính trị tốt hơn người Hawaii nghĩ. Tuy nhiên, kế hoạch này cuối cùng cũng bị cự tuyệt,¹⁵ giống như hầu hết những điều mà quốc vương thuyết phục Thiên hoàng Minh Trị. Đối với Thiên hoàng Minh Trị thì ngài biết rõ một điều rằng giả dụ liên minh các nước Á châu có được kết thành đi nữa thì người Trung Quốc chắc chắn sẽ không đồng ý để ngài trở thành minh chủ. Còn các nước Ấn Độ, Xiêm La và Ba Tư, nói là họ có cùng di sản Á châu thì dễ, nhưng ngôn ngữ, phong tục tập quán của các nước này không có điểm gì liên quan với nhau. Thật khó tìm được điểm chung nào để kết tập họ lại với nhau, ngoại trừ một điểm chung duy nhất là lòng căm hận sự xâm lược của các nước liệt cường Âu châu.¹⁶

Ngày 14 tháng 3, khi chuẩn bị rời khỏi Tōkyō thì Quốc vương Kalakaua có đến thăm Thiên hoàng. Thiên hoàng ban cho quốc vương huân chương tối cao, huân chương Hoa cúc. Như thường lệ, Thiên hoàng cũng tặng cho Quốc vương Kalakaua một bình hoa pháp lam thất bảo, hai cuộn gấm, hộp sơn mài, hai bức tranh để bàn. Hoàng hậu cũng tặng cho vương hậu Hawaii hai cuộn lụa trắng.

Chuyến viếng thăm của Quốc vương Kalakaua đối với Thiên hoàng Minh Trị thì không quan trọng bằng chuyến viếng thăm của Tướng Grant. Rốt cuộc kế hoạch liên minh các nước Á châu của quốc vương cũng không mang lại kết quả gì. Mọi kế hoạch khác mà quốc vương đề xuất với Thiên hoàng trong cuộc hội đàm bí mật rồi cũng chìm vào quên lãng. Tuy nhiên, cuộc gặp gỡ này có ý nghĩa rất lớn trong sự trưởng thành của Thiên hoàng Minh Trị trong vai trò một người chỉ đạo về chính trị. Trong cuộc hội đàm với Tướng Grant, Thiên hoàng phát ngôn ngắn gọn, chỉ dừng lại ở những điểm vô thưởng vô phạt. Tuy nhiên, khi đáp trả Quốc vương Kalakaua thì phát ngôn của Thiên hoàng tràn đầy tự tin, thể hiện mình nắm bắt được tình hình của toàn thể Á châu. Có thể sự tự tin của Thiên hoàng bắt nguồn từ cảm giác mình ưu việt hơn hẳn so với vị quân chủ của một quần đảo nhỏ mà lục quân chỉ có 75 người. Tuy nhiên, sự tiếp đãi của Thiên hoàng đối với quốc vương Kalakaua cũng hết sức trân trọng. So với thời trẻ mười năm trước, khi không nói rõ được ý kiến của bản thân, thì giờ đây Thiên hoàng Minh Trị đã trưởng thành thành một nhân vật đường đường chính chính, khiến những vị khách viếng thăm phải ấn tượng.

Nửa cuối năm 1881 còn có hai vị khách từ vương tộc khác đến viếng thăm. Ngày 21 tháng 10, đệ nhất vương tử của hoàng thái tử Anh quốc (sau này trở thành Quốc vương Edward VII) là Thân vương Albert Victor và đệ nhị vương tử, Thân vương George, cập bến Yokohama trên quân hạm Bacchante. Ngày 24, hai vị thân vương đến Tōkyō bằng xe lửa rồi từ ga Shimbashi đến nơi lưu trú Enryōkan bằng xe ngựa. Theo ghi chép của hai vị thân vương trong thời gian ở Nhật thì điểm đến đầu tiên của hai người là khu Asakusa, đi bằng xe kéo.¹⁷ Có lẽ hai chàng trai trẻ đã nghe tiếng đồn về khu phố hoan lạc này mà tự mình tìm đến chăng. Trong bữa tiệc tối hôm đó, Sanjō Sanetomi và Iwakura Tomomi đến thăm hai vị thân vương. Thiên hoàng cũng phái đoàn nhã nhạc cung đình của mình đến Enryōkan để biểu diễn trong bữa ăn. Phản ứng của Thân vương George là như thế này: “Âm thanh từ trong căn phòng của đoàn nhạc vang ra văng vẳng, giai điệu bi thương ai oán. Trong số những người có mặt, có người còn nhầm lẫn rằng đó là giai điệu trước lúc biểu diễn. Và như vậy cứ kéo dài, có người còn hỏi không biết bao giờ mới bắt đầu biểu diễn”.¹⁸

Ngày hôm sau, hai vị thân vương vào chầu và viết về Thiên hoàng như sau: “Bệ hạ mặc dù chỉ mới 30 nhưng trông mặt như một lão nhân. Ngài bình tĩnh, dù không phải là căng thẳng nhưng rõ ràng là tỏ ra cố gắng để làm tròn vai trò của mình”. Dựa vào đoạn này thì có thể thấy Thiên hoàng lúc này cứng nhắc hơn so với lúc tiếp Quốc vương Kalakaua. Hai vị thân vương đều rất trẻ (một người 18 tuổi, người kia 17) nhưng đều là vương tử đến từ đất nước hùng mạnh nhất thế giới. Có thể Thiên hoàng cảm thấy rằng mình cần phải thể hiện điệu bộ, nét mặt cho ra vẻ trên tuổi họ.

Hai vị thân vương bị cuốn hút bởi hoàng hậu là điều rõ ràng. Thân vương George (sau trở thành George V) viết rằng: “Hoàng hậu dáng người nhỏ nhắn, nếu người không trang điểm đậm theo lối Nhật Bản thì hẳn sẽ rất tuyệt vời”. Hoàng hậu bắt đầu trò chuyện “một cách vui vẻ và cởi mở”. Thân vương Albert ngỏ lời muốn tặng cho hoàng hậu hai con chuột túi mang từ Úc đến: “Chúng là thú nuôi dễ thương trong chuyến hàng hải. Chúng nhảy khắp boong tàu hẹp và làm chung quanh náo nhiệt hẳn lên, không thua-gì lũ chim ưng”. Có vẻ như hoàng hậu rất hứng thú với món quà này. Thật khó mà hình dung được cảnh tượng lũ chuột túi nhảy nhót khắp trong cung. Một việc khác cũng khó mà hình dung được là George V với khuôn mặt râu ria, người được biết đến như một nhà sưu tập tem trong suốt bốn thế kỉ rưỡi trong thời trị vì của mình, đã nhờ thợ xăm Nhật Bản xăm vào cánh tay cho mình. “Người thợ xăm miệt mài chừng ba giờ đồng hồ để xăm lên một con rồng khổng lồ với hai màu xanh đỏ uốn lượn suốt chiều dài của cánh tay”.¹⁹

Ngày 31 tháng 10, hai vị thân vương mời Thiên hoàng đến dùng bữa trưa trên hạm Bacchante. Đi cùng Thiên hoàng là ba vị thân vương, Iwakura Tomomi, Inoue Kaoru và các quan chức cao cấp khác trong chính phủ. Pháo đài Kanagawa nổ pháo kính lễ; thuyền hạm trong ngoài cảng Yokohama cũng đều nổ pháo nghênh đón đoàn của Thiên hoàng. Trước khi dùng bữa, Thiên hoàng cũng được đón chào bằng lễ phát xạ ngư lôi. Ngày hôm sau, hai vị thân vương theo đường biển đến Kōbe, đến thăm vùng Kansai gồm Kyōto, Nara và Ōsaka hơn một tuần lễ.

Thời-gian trước đó, vào ngày 30 tháng 7, Thiên hoàng xuất phát lên đường đến hai tỉnh Yamagata, Akita và vùng Hokkaidō. Ban đầu, đoàn người gồm có 420 người, nhưng vì không đủ chỗ trú chân dọc đường nên phải giảm số tùy tùng xuống còn 350 người. Chuyến đi lần này tương đối bình ổn vô sự, ngoại trừ tiết trời oi bức như thiêu đốt. Mấy lần Thiên hoàng đều nghỉ qua đêm ở các trường tiểu học, trung học. Dĩ nhiên đây đều là những chỗ có thể chứa được số lượng lớn các tùy viên, nhưng đồng thời cũng cho thấy mối quan tâm bất biến của Thiên hoàng đối với giáo dục.²⁰ Theo thông lệ, ngài luôn đến thăm các trường học ở mọi nơi mình đến. Thiên hoàng tỏ ra vui mừng khi nghe một học sinh ưu tú giảng ‘về Xuân thu Tả thị truyện ở Trường Trung học Tsuruoka, sau đó là nghe một học sinh tiểu học giảng về Nhật Bản sử lược.²¹ Có vẻ như tin đồn rằng Thiên hoàng không hứng thú khi thấy học sinh chọn đề tài La Mã thay vì đề tài Đông Dương trong chuyến đi lần trước, nay đã lan rộng đến vùng này.

Dù khí trời nóng bức nhưng cảnh sắc tuyệt vời, sản vật địa phương, các buổi trưng bày cổ vật đều làm thích mắt. Quần chúng xếp thành hàng ven đường ở nơi xe ngựa và phụng liễn của Thiên hoàng đi qua. Chuyến đi lần này cũng có dịp để Thiên hoàng bật cười, và đây là chuyến đi đầu tiên có chuyện như vậy. Chủ quán Kami-no-yama nơi Thiên hoàng dùng bữa trưa hiến tặng nấm hương cho ngài. Vừa lúc đó trưởng Thị tòng Yamaguchi Masasada vừa ăn trưa xong liền đi đến chỗ dùng bữa của Thiên hoàng. Thiên hoàng chan nước canh nấm hương lên bát cơm đầy, ban cho Yamaguchi. Yamaguchi liền ăn bát cơm. Thiên hoàng lại tiếp tục ban hạt dẻ, bánh trái. Yamaguchi cũng liền ăn sạch. Thiên hoàng trông thấy liền bật cười lớn. Không rõ ngài cười vì điều gì. Có thể là ngài thấy cơn thèm ăn của Yamaguchi đầy nét ngây thơ, thú vị mà bật cười chăng. Hoặc giả là tiếng cười ác ý khi làm khó Yamaguchi vừa mới ăn xong, nay lại bắt ăn thêm nhiều thứ nữa.²²

Trong chuyến đi lên phương bắc lần này thấy có một điểm mới, đó là sự tiến bộ của thông tin. Không những mọi tin tức trong nước mà mọi việc trên thế giới đều được truyền đến Thiên hoàng. Chẳng hạn như nhờ điện tín mà ngài biết được tình trạng thay đổi từng phút một của người cô mình, Nội thân vương Sumiko trên giường bệnh và đang tiến gần đến cái chết. Ngài còn nhận ngay được tin báo tổng thống Mỹ quốc, James A. Garfield, qua đời ngày 19 tháng 9. Hai ngày sau, Thiên hoàng đánh điện chia buồn đến người kế nhiệm là tân Tổng thống Chester Alan Arthur.

Báo cáo quan trọng nhất trong chuyến đi mà Thiên hoàng nhận được liên quan đến một sự kiện bất chính. Đương thời, Khai thác sứ (cơ quan hành chính phụ trách khai thác của Hokkaidō và các đảo phụ thuộc) bị phát giác vụ cấu kết để bán lại tài sản quốc hữu cho tư nhân, gây xôn xao dư luận. Khó chịu trước việc này, ngày 21 tháng 8, Thân vương Yoshiaki gửi thư đến Thân vương Taruhito đang theo tùy tùng Thiên hoàng và hiện đang ở Morioka, tường thuật khái quát sự việc. Theo bức thư của Yoshiaki thì trưởng quan Khai thác sứ là Kuroda Kiyotaka đột nhiên nổi nóng với mật lệnh hủy bỏ cơ quan này, chuyển Hokkaidō thành một tỉnh. Một quan chức cao cấp trình bày với đại thần rằng sở dĩ Hokkaidō phát triển như ngày nay đều là nhờ công lao của Kuroda. Vì vậy, việc hủy bỏ Khai thác sứ để đặt vùng đất này thành một tỉnh thì đương nhiên nên ủy nhiệm cho Kuroda. Nếu như việc này được đồng ý thì Kuroda sẽ lập tức đề xuất thư hủy bỏ cơ quan Khai thác sứ. Vị đại thần chấp nhận đề nghị này. Hay tin, Kuroda đề xuất thỉnh cầu bán lại tài sản của Khai thác sứ cho một quan chức hiện đang làm việc trong cơ quan này. Sau khi bán lại, tài sản sẽ thuộc quản lí của thương xã mậu dịch Kansai do cựu phiên sĩ Godai Tomoatsu thành lập.

Nội các hộp bàn về đề xuất này, nhưng không chấp thuận ngay lập tức mà cho rằng nên để đích thân Thiên hoàng tuần hành lên Hokkaidō trong thời gian sắp tới, ngài sẽ thị sát thực địa và quyết định sự việc. Quyết định này khiến Kuroda nổi giận, văng lời chửi bới, ném chân đèn vào một quan chức cao cấp. Kuroda đã mất kiểm soát hoàn toàn.

Ngày 30 tháng 7, sau khi xuất phát lên đường tuần hành, Thiên hoàng dựa theo quyết định năm trước mà cho phép bán lại tài sản quốc hữu gồm các nhà máy, hầm mỏ cho doanh nghiệp tư nhân. Tuy nhiên, sau khi kế hoạch chi tiết trở nên rõ ràng, tức giá trị thực 3 triệu yên lại được bán với giá hơn 387.000 yên trả trong 30 năm không lãi suất, thì báo chí và các nhà dân quyền đều lên tiếng kháng nghị. Sự thật rằng Kuroda và Godai đều xuất thân từ Satsuma càng châm dầu vào lửa cho sự nghi ngờ của dân chúng.

Thân vương Yoshiaki nghĩ rằng không thể làm thinh trước sự việc thêm được nữa nên quyết tâm yết kiến Thiên hoàng đang trên đường tuần hành. Thân vương triệu tập Sasaki Takayuki và Hijukata Hisamoto, yêu cầu họ đi cùng mình. Thân vương giải thích với hai người rằng bản thân mình chưa từng tâu lên Thiên hoàng ý kiến chính trị nào nên lo lắng không biết có thuyết phục được ngài hay không. Vì vậy nên nếu được hai người tín nhiệm của Thiên hoàng đồng hành thì mọi chuyện sẽ suôn sẻ. Tuy nhiên, Sasaki đáp lại rằng mình không đồng hành thì sẽ tốt hơn: “Bệ hạ vốn ghét lời xảo ngôn, nên Điện hạ cứ thành thật mà tâu lên”. Cuối cùng Thân vương Yoshiaki một mình đến vùng Satte thuộc tỉnh Saitama, tâu sự việc lên Thiên hoàng.

Có lẽ Thiên hoàng đã biết được đại khái sự việc qua báo chí rồi. Trước đó một tháng (trong thời gian ở Hokkaidō), ngài cũng được nghe viên quan thuộc Cung nội sảnh lặn lội đến Hakodate để báo cáo điều tra chi tiết về lòng dân xoay quanh sự kiện bán tài sản quốc hữu này. Và có vẻ như ngài cũng đã thông qua báo chí mà biết được sự việc các chính khách xuất thân từ Satsuma hợp sức với nhau để loại trừ một tham nghị. Đọc kí sự trên báo, Thiên hoàng biết đích xác rằng người hi sinh bị lôi lên giàn tế chính là Tham nghị Ōkuma Shigenobu.

Chuyến tuần hành kết thúc, Thiên hoàng Minh Trị trở về Ngự sở tạm Akasaka vào ngày 11 tháng 10. Ngài lập tức triệu tập Motoda Nagazane đến. Motoda thuyết phục Thiên hoàng nên lập tức loại trừ Ōkuma, người chủ trương sớm thành lập quốc hội. Motoda nói nếu như chấp thuận chủ trương lập quốc hội từ sớm của Ōkuma thì dư luận sẽ xôn xao, thậm chí còn đến chỗ nguy hiểm. Thiên hoàng chần chừ không quyết. Lát sau, các đại thần, tham nghị tấu thỉnh bãi nhiệm Ōkuma thì ngài hỏi rằng phải chăng các tham nghị xuất thân từ Satsuma đang kết bè phái để loại trừ Ōkuma trong khi hai vị tả hữu đại thần đang vắng mặt tại thủ đô, rằng liệu có chứng cứ chứng minh cho việc Ōkuma thất sách, hay không. Các đại thần đáp rằng để điều tra chính xác thì không dễ gì, nhưng các môn đồ của Fukuzawa Yukichi đã nắm được chứng tích. Ba người Ōkuma, Fukuzawa và Iwasaki Yatarō²³ bị cho là tham gia vào một âm mưu. Các đại thần còn chủ trương rằng không chỉ các tham nghị xuất thân từ Satsuma mà tất cả những người với lồng chính nghĩa đều phẫn nộ trước âm mưu của Ōkuma. Nếu như Thiên hoàng nghi ngờ các tham nghị Satsuma thì nội các sẽ bị sụp đổ. Thiên hoàng đành phải theo ý kiến của các đại thần, nhưng cũng hạ lệnh rằng không được ép Ōkuma từ chức nếu không có lí do rõ ràng.

Itō Hirobumi và Saigō Tsugumichi được cử làm đại diện đến gặp Ōkuma, khuyên nên từ chức, Ōkuma lập tức đồng ý. Ngày 12 tháng 10, Thiên hoàng chỉ thị cho Sanjō Sanetomi thu hồi quyền bán tài sản của Khai thác sứ như một sự bù đắp. Lí do từ chức của Ōkuma được công bố là do bệnh thấp khớp tái phát nên không thể thi hành chính vụ. Tất cả các chính khách liên quan đến Ōkuma đều bị bãi nhiệm. Satsuma và Chōshū luôn bất đồng với nhau trong các cuộc họp nội các, nhưng trong mấy năm gần đây họ chứng kiến sự đe dọa từ phía ngoài (Ōkuma xuất thân từ Saga) nên liên kết bắt tay với nhau để loại trừ. Để xoa dịu các tham nghị ủng hộ Ōkuma, chính phủ công bố chính thức ngày triệu tập quốc hội vào năm 1890. Có thể nói thời kì thành lập quốc hội đến khá sớm đối với phái tiệm tiến.

Kuroda Kiyotaka tuy thất vọng trong vụ bán tài sản quốc hữu của Khai thác sứ nhưng lại được an ủi bằng việc loại trừ người đối lập Ōkuma. Tuy Kuroda liên quan đến sự kiện bất chính nhưng không bị mất danh dự lâu. Năm 1888, Kuroda nhậm chức nội các tổng lí đại thần. Tuy nhiên, sự kiện “chính biến năm Minh Trị thứ 14” này không phải là đã chìm vào quên lãng. Đây là một sự việc cho thấy vị đắng để lại của quyền lực chính trị.

Thiên hoàng Minh Trị tỏ vẻ ghét tất cả các chính khách liên quan đến sự kiện này. Theo Thị tòng Ogi Masayoshi, người theo cùng Thiên hoàng trong chuyến tuần hành phương bắc thì một đêm nọ, Thiên hoàng ngồi trong bồn tắm mà đánh giá về các tham nghị:

“Tham nghị Kuroda có tật hay cưỡng ép các đại thần để có được thứ mình muốn, thật là kẻ đáng ghét. Tham nghị Saigō thì luôn sặc mùi rượu, khi hỏi gì thì toàn nói những câu không đâu ra đâu. Tham nghị Kawamura mấy năm trước nhận nhiệm vụ tiếp đãi nghị viên trưởng của Anh quốc sang thăm Nhật Bản nhưng toàn làm những chuyện phật ý Trẫm.²⁴ Kuroda mỗi khi gặp chuyện không hài lòng đều cáo bệnh nằm lì ở nhà. cả Saigō và Kawamura cũng đều học theo Kuroda mà trốn biệt mất dạng. Quả thực là khó hiểu”.

Ngoài ra Ogi còn tiếp: “Tham nghị Inoue là người giảo hoạt nên bị ngài ghét. Ngoài ra, ngài còn bình luận Ōki hệt như pho tượng gỗ trong suốt chuyến đi. Người duy nhất mà Bệ hạ tin tưởng là Tham nghị Itō mà thôi”.²⁵

Từ thời kì này trở đi, chúng ta có thể nghe thấy tiếng nói thật của Thiên hoàng Minh Trị. Đó không phải là những lời vòng vo ẩn dụ như các sắc ngữ điển hình, mà nó mang âm hưởng độc đáo của bản thân Thiên hoàng, người từ trước đến nay luôn lắng nghe thì nay đã quyết định lên tiếng.

Sasaki Takayuki, Hogo Hiroi, trang 1-2.↩

Ngày giảng sách đầu năm như mọi khi là 7 tháng 1, bấy giờ Thiên hoàng lên quân hạm Italy đang neo đậu ở Yokohama để từ biệt Công tước Genoa, người chuẩn bị rời Nhật (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 257).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 258-259. Con số này còn thấp hơn cả 23 lần tiến giảng năm 1880, con số thấp nhất trước đó. Soejima tiến giảng về Trung dung. Motoda thường dự cùng những buổi tiến giảng của Soejima. Có thể bấy giờ Nishimura đang hào hứng giảng về tư tưởng đạo đức.↩

Cùng tư liệu trên, trang 265-266; Sasaki Takayuki, Hogo Hiroi, trang 66-67.↩

Mori Senzō, Chuyện kể đêm về nhân vật Minh Trị, trang 19-20; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 281-282.↩

Tổng lãnh sự Mỹ tại Nhật là Robert Walker Irwin (con cháu của Benjamin Franklin) mượn nhạc phổ của bài quốc ca từ một phụ nữ sống tại Nhật, người từng hoạt động truyền giáo tại Hawaii. Sau đó Robert chuyền cho đội quân nhạc Nhật Bản (Aramata Hiroshi, Ghi chép về chuyến lữ hành Nhật Bản kinh ngạc của Quốc vương Kalakaua, trang 70).↩

William N. Armstrong, Vòng quanh thế giới cùng một vị quốc vương trang 70.↩

Cùng tư liệu trên, trang 47-48.↩

Có lẽ chuyện trao nhẫn thể hiện ý Thiên hoàng sẽ không phá vỡ lời hứa miệng. Không thấy tư liệu nào nhắc việc Thiên hoàng trao nhẫn cho Quốc vương Kalakaua.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 294-295.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, trang 294-295 có tóm tắt nội dung cuộc hội thoại bí mật giữa Thiên hoàng Minh Trị và Quốc vương Kalakaua, không thấy có trong Vòng quanh thế giới cùng một vị quốc vương của Armstrong. Việc này cho thấy quốc vương không hề tiết lộ nội dung đề án cho những người tùy tùng. Armstrong không vui khi thấy quốc vương bí mật rời chỗ trú, cho rằng đó là phản lại lễ nghĩa. Minh Trị Thiên hoàng kỉ liệt kê 13 nguồn về nội dung hội đàm này, trong đó có lẽ những bài của Inoue Kaoru và thông dịch Nakasaki Seigo cung cấp nhiều thông tin nhất.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 296. Thân vương Yamashina-no-miya Sadamaro là con trai thứ 17 của Thân vương Fushimi-no-miya Kuniie. Trong lá thư gửi Quốc vương Kalakaua đề ngày 14 tháng 1 năm 1882, Yama Shina-no-miya trình bày lí do không thể kết hôn với người cháu gái của quốc vương vì từ thuở nhỏ đã được hứa hôn với người khác. Tuy thân vương không đề cập trực tiếp nhưng rõ ràng là đã có tiếng phản đối, không cho phép thành viên của hoàng tộc kết hôn với người ngoại quốc.

Armstrong viết Thiên hoàng tỏ ra vui vẻ, lắng nghe đề án của quốc vương Hawaii, nhưng ngài cũng nói cần suy nghĩ thêm. Theo truyền thống Nhật Bản thì việc này cho thấy sự sẽ không thành. Thiên hoàng Yoshihisa kết hôn với con gái của một quý tộc Đức trong thời gian ở Âu châu cũng bị buộc phải li hôn. Nếu như Thiên hoàng chấp thuận kế hoạch này thì có lẽ Hawaii sẽ trở thành thuộc quốc của Nhật Bản, điều này sẽ khiến cường quốc số một thế giới khó chịu (Vòng quanh thế giới cùng một vị quốc vương trang 63).↩

Bức thư này (nguyên bản tiếng Anh) đề cập đến hai vấn đề liên quan đến việc lắp hệ thống dây cáp dưới đáy biển. Thứ nhất, phía Nhật thiếu kinh phí cho kế hoạch này. Thứ hai, trước đó người Mỹ Cyrus Field (đã lắp đặt thành công hệ thống dây cáp dưới đáy Đại Tây Dương nối liền Mỹ với đế quốc Anh) cũng đã có đề xuất tương tự (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 674).↩

Aramata, Karakaua ō no Nippon gyōten ryōkō-ki, trang 151.↩

Có một ngoại lệ là Inoue Kaoru tỏ vẻ rất hứng thú với lời khuyên của quốc vương rằng nên đưa người Nhật sang sinh sống tại Hawaii (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 674).↩

Ngày 24 tháng 1 năm 1882, Thiên hoàng Minh Trị gửi thư đến Quốc vương Kalakaua, cảm tạ đề án của quốc vương đề cử mình vào vị trí minh chủ liên minh các vị quân chủ ở Á châu, tỏ ý ủng hộ kế hoạch này. Tuy nhiên, ngài cũng liên tục nhắc lại suy nghĩ rằng sẽ khó hình thành được liên minh vì tính đa dạng của các nước và Thiên hoàng cũng từ chối vị trí minh chủ (Aramata, Karakaua ō no Nippon gyōten ryōkō-ki, trang 296-297).↩

Hugh Cortazzi, Những chuyến viếng thăm Nhật Bản của thành viên hoàng gia nước ngoài trong thời Minh Trị, trang 84.↩

Cùng tư liệu trên, trang 84.↩

Cùng tư liệu trên, trang 87.↩

Ngoài ra, Thiên hoàng còn trú tại các nhà tư sản, chùa chiền, viện bảo tàng (Yamagata), trường y (Fukushima),…↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 506. Tại Yonezawa, một học sinh trung học ưu tú giảng về Nhật Bản ngoại sử, một học sinh tiểu học ưu tú giảng về Nhật Bản lược sử (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 521).↩

Tác giả (Keene) nhớ lại một giai thoại do Tử tước Hinonishi Sukehiro kể. Một lần nọ khi Thiên hoàng đang ăn măng tây, có Thị tòng Komeda theo hầu. Thiên hoàng cố tình đánh rơi một, hai miếng xuống thảm. Komeda cất tiếng: “chà, chà” rồi nhặt miếng măng tây đầy bụi lên ăn. Trông Thiên hoàng có vẻ khoái chí khi thấy điệu bộ của Komeda (Hinonishi Sukehiro, Chuyên thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 87-88).↩

Nhà sáng lập tài phiệt Mitsubishi. Tin đồn cho rằng Iwasaki tức giận khi biết không có cơ hội để mua lại cơ sở của nhà nước.↩

Tác giả (Keene) không rõ Kawamura đã khiến Thiên hoàng phật lòng chỗ nào. Edward James Reed và con trai sang thăm Nhật Bản vào năm 1879. Reed là người giám sát khi đóng ba chiến hạm Nhật Bản ở Anh là Fusō (Phù Tang), Kongo (Kim Cang) và Hiei (Tỉ Duệ). Khi Reed yết kiến Thiên hoàng, ngài đánh giá cao nỗ lực của Reed trong việc hạ thủy những chiến hạm chủ lực của hải quân Nhật (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 596-597).↩

Sasaki Takayuki, Hogo Hiroi, trang 495. Kí sự trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 558 dựa trên nhật kí của Sasaki nhưng từ ngữ có những chỗ khác biệt nhỏ.↩

CHƯƠNG 35

TỰ DO DÂN QUYỀN CỦA UEKI EMORI

Năm 1881 là một năm được ghi nhớ bởi các yêu cầu đòi hỏi thành lập quốc hội và ban hành hiến pháp tăng cao đến bất thường. Khí thế của phong trào này mạnh mẽ đến nỗi như thể khiến người ta nghĩ rằng việc này sắp trở thành hiện thực đến nơi. Trước đó, vào năm 1876 thì Thiên hoàng đã hạ lệnh thảo án hiến pháp.¹ Tuy nhiên, việc thảo án cứ dậm chân tại chỗ, mãi không thấy tiến triển. Không cần phải nói rằng không có một người nào lên tiếng phản đối việc ban hành hiến pháp, vì như vậy là nghịch thánh chỉ đã được ban ra.² Có nhiều người chủ trương chính sách “chủ nghĩa tiệm tiến” và hi vọng trì hoãn việc ban hành hiến pháp càng lâu càng tốt. Tuy nhiên, các luận khách đòi hỏi ban hành hiến pháp, thành lập quốc hội đã chán phải chờ đợi, phần nhiều đều yêu cầu phải nhanh chóng tiến hành.

Áp lực đòi hỏi chính phủ phải có hành động cụ thể cũng xuất phát từ những nguồn khá bất ngờ. Tháng 12 năm 1879, Trung tướng lục quân kiêm Tham nghị Yamagata Aritomo đề xuất một bản thư kiến nghị dài lên Thái chính đại thần Sanjo Sanetomi, trình bày kiến giải về tính thỏa đáng của chính thể lập hiến. Đầu tiên, Yamagata liệt kê các nguyên nhân khiến dân chúng bất mãn với chính phủ. Nạn thất nghiệp, sự ràng buộc tiết kiệm³, việc bãi bỏ phong tục, đạo đức truyền thống đều là những thứ khiến xa rời dân chúng và hậu thuẫn cho những cuộc vận động tự do dân quyền xuất hiện. Tiếp đó, Yamagata cho rằng nhiệm vụ cấp bách trước mắt là cải cách tam quyền là hành chính, nghị chính (lập pháp) và tư pháp. Nếu như không thực hiện việc này thì chắc chắn những cuộc khởi nghĩa vũ trang như đã xảy ra ở Kagoshima và những địa phương khác sẽ lặp lại. Yamagata tin chắc rằng cách duy nhất để khôi phục lòng tin của dân chúng đối với chính phủ là xác lập quốc hiến. Quốc hiến từ nay về sau sẽ được giữ gìn qua nhiều thế hệ nên không dễ gì thành lập trong một sớm một chiều, nhưng ít ra thì bậy giờ cũng là lúc cần phải ban hành cương, lĩnh căn bản. Nếu như trung tâm của nội các cùng các cơ quan khác vận hành theo nền tảng cương lĩnh này, phương hướng tiến lên trong tương lai của đất nước được quyết định thì chắc chắn lòng dân sẽ quay về với chính phủ.

Yamagata còn nhấn mạnh rằng trong hiến pháp không được có điều khoản xâm hại quyền uy hoàng thống nhất hệ. Trước đó, Thiên hoàng đã hứa hẹn tiến tới việc thành lập chính thể lập hiến trong Ngũ cá điều ngự thệ văn. Hiện giờ đã thiết lập nghị trường ở phủ, tỉnh, huyện địa phương và Yamagata cho rằng từ bây giờ trở đi cần phải tuyển chọn người có tài, có đức trong số các nghị viên của phủ, tỉnh để thành lập “dân hội” đối lại với Nguyên lão viện.

Bản kiến nghị của Yamagata được Sanjō chấp thuận và Iwakura ủng hộ. Sanjō và Iwakura hỏi ý kiến các tham nghị về vấn đề này và tâu lên Thiên hoàng rằng ngài nên tiếp thu ý kiến này để ban hành hiến pháp phù hợp với quốc thể. Thiên hoàng vui vẻ chấp thuận, hạ lệnh cho các tham nghị tâu lên ý kiến liên quan đến thể chế lập hiến.

Trong số những ý kiến được tâu lên thì thư ý kiến của Itō Hirobumi là tường tận nhất. Sau khi liệt kê những điều bất mãn của giới sĩ tộc đối với nhiều cải cách kể từ sau khi phế bỏ phiên trấn, Itō so sánh với thực trạng của giới sĩ tộc dưới thời Mạc phủ như sau: đương thời sĩ tộc được hưởng nền giáo dục, được nhận bổng lộc và có tài sản nhất định. Vì vậy, họ nghĩ rằng nghĩa vụ của mình là phải làm tròn việc nước là chuyện đương nhiên, và ý hướng này vẫn còn tiếp tục đến ngày nay. Khi các sĩ tộc yêu thích luận đàm chính sự lên tiếng luận bàn thì người bình dân chịu ảnh hưởng rất nhiều từ họ, tức là “nếu ví như cơ thể người thì sĩ tộc là gân cốt, bình dân như da thịt. Chỗ nào gân cốt động thì da thịt cũng sẽ động theo”.

Itō còn cảnh báo rằng không sớm thì muộn, cuộc cách mạng Pháp từ trăm năm trước cũng sẽ phổ cập đến các nước. Ý niệm về chính thể cùng chia sẻ quyền lực chính trị với nhân dân đang du nhập vào Nhật Bản cùng văn vật của các nước Tây Âu, hiện đang lan rộng trong giới sĩ tộc và bình dân. Khái niệm này hiện đang vươn tới mọi ngóc ngách, mọi nơi chốn và không cách gì ngăn ngừa được. Trong số đó có những luận khách thốt lên những ngôn từ chẳng rõ đầu đuôi để làm kinh ngạc lỗ tai người nghe. Lại có những luận khách không hiểu chân ý của nền quân chủ, không bệnh tật gì nhưng lại than thở, hành động cuồng bạo để làm mê hoặc dân chúng.

Nếu nói ví von thì những người này “nhiều như cỏ dại mọc sau cơn mưa, nên không còn ai lấy làm quái dị nữa”.

Có vẻ như Itō đã chấp nhận rằng chính phủ chia sẻ trách nhiệm chính trị với người bình dân là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, Itō cũng chủ trương rằng không được thành lập quốc hội khẩn cấp như một số người đề xướng: “Việc mở quốc hội, hướng đến đại cục quân dân cộng trị là điều rất đáng mong đợi, nhưng là đại sự liên quan đến việc thay đổi thể chế quốc gia, chưa từng có tiền lệ nên không thể xem thường trình tự. Đầu tiên phải xây dựng nền tảng, tiếp theo làm cột rồi cuối cùng mới lợp mái”. Itō ủng hộ học theo Âu châu mà duy trì chế độ nhị viện. Thượng viện (Nguyên lão viện) cấu thành từ trăm người tuyển chọn từ hoa tộc, sĩ tộc với chức năng hỗ trợ hoàng thất, duy trì truyền thống Nhật Bản. Itō mong đợi rằng khi cho phép tầng lớp sĩ tộc can dự trực tiếp vào chính sự thì sẽ làm dịu bớt phản cảm của họ.

Theo Itō thì Hạ viện được cấu thành từ các “kiểm tra viên” được công tuyển từ nghị viên các phủ, tỉnh thành và quyền hạn của họ bị giới hạn trong việc kiểm tra tài chính. Không cần phải nói, vai trò của Thượng viện quan trọng hơn Hạ viện rất nhiều. Itō nghĩ rằng đây là điều hữu ích, giúp cho quốc gia vận hành ổn định và Thượng viện khống chế được bước cấp tiến của Hạ viện.⁴ Cuối thư ý kiến, Itō kết lại rằng: “hoàn thành đại cục bằng những bước đi tiệm tiến, chậm rãi đều nhờ ở cái đức cương kiện của Bệ hạ”.

Ban đầu, Tham nghị Ōkuma Shigenobu chần chừ không đề xuất thư ý kiến. Thiên hoàng thông qua Thân vương Taruhito để yêu cầu Ōkuma trình bày suy nghĩ về vấn đề cực kì hệ trọng này. Ōkuma đáp lại rằng mình muốn tâu trực tiếp trước mặt Thiên hoàng, vì nghĩ rằng nếu ghi vào thư ý kiến thì e rằng nội dung sẽ lộ ra ngoài trước khi được tâu lên. Tuy nhiên, Thiên hoàng vẫn yêu cầu Ōkuma đệ trình thư ý kiến. Cuối cùng, Ōkuma thông qua tả đại thần, Thân vương Taruhito, mà trình thư ý kiến vào tháng 3 năm 1881, nhưng có kèm điều kiện là trước khi Thiên hoàng ngự lãm thì các vị thái chính đại thần, hữu đại thần và tham nghị không ai được xem nội dung. Thân vương Taruhito chấp thuận điều kiện này.

Thư ý kiến của Ōkuma gồm bảy điều. Điều thứ nhất yêu cầu nhanh chóng bố cáo ngày thành lập nghị viện, tuyển chọn ủy viên soạn hiến pháp và bắt tay xây dựng tòa nhà nghị viện. Điều thứ hai cho rằng việc bổ nhiệm quan chức quan trọng của chính phủ cần phải thông qua ý kiến của quốc dân, quy định rằng nghị viện phải phản ánh ý chí của quốc dân. Ngoài ra, quyết định của nghị viện phải thống nhất với quá bán ý kiến của các nghị viên do quốc dân lựa chọn. Người đứng đầu chính đảng được quá bán quốc dân ủng hộ phải là người lãnh đạo nghị viện.⁵ Khi chính thể lập hiến được xác lập thì Thiên hoàng có thể dễ dàng tìm ra được người phù hợp để phò tá mình. Tuy nhiên, Ōkuma cũng chỉ ra rằng chính đảng do quốc dân tuyển chọn có thể đánh mất niềm tin của quần chúng, tùy thuộc vào sự vụng khéo khi thi hành chính sách. Khi đó thì họ buộc phải nhường quyền lực chính trị cho chính đảng có thế lực mạnh nhất. Thiên hoàng nên ủy thác tổ chức nội các cho người đứng đầu chính đảng đó.⁶

Điều thứ ba trong thư ý kiến của Ōkuma bàn đến việc phân biệt quan chức. Cần phải phân biệt rõ ràng giữa quan chức thay phiên nhau tiến thoái cùng đảng nắm quyền (chính đảng quan) với quan chức làm việc cả đời không liên quan tới đảng cầm quyền (vĩnh cửu quan). Theo ōkuma thì vĩnh cửu quan (trừ các vị trí cao cấp ở các bộ, sở) là lực lượng nòng cốt của quan lại và không thể trở thành nghị viên. Ngoài ra, các vị trí quan giữ gìn trật tự trị an, công bình phải là vĩnh cửu quan trung lập, tam đại thần và các quan trong quân đội, quan cảnh thị, pháp quan chính là những người này.

Theo điều thứ tư quy định thì hiến pháp được công bố trên quyết định của Thiên hoàng. Hiến pháp phải cực kì đơn giản nhưng bao trùm tất cả, làm rõ vị thế của quyền hành chính, làm rõ nhân quyền của mỗi người dân. Điều thứ năm yêu cầu thành lập quốc hội vào đầu năm 1883. Vì vậy nên từ năm nay (1881) phải biên soạn hiến pháp, đến đầu năm 1882 thì công bố hiến pháp và đến cuối năm phải triệu tập nghị viên.

Trong điều thứ sáu, Ōkuma chủ trương rằng các chính đảng cần phải làm rõ đường lối, chủ nghĩa chính trị của mình. Luận chiến giữa các chính đảng không dựa trên công kích cá nhân mà phải là luận chiến giữa các đường lối, chủ nghĩa mà các chính đảng đi theo. Điều thứ bảy là tổng luận, đòi hỏi các chính đảng phải trung thực với tinh thần chính trị lập hiến, không được quá câu nệ vào hình thức của chính trị lập hiến mà vứt bỏ tinh thần của nó. Bởi đó không những là nỗi bất hạnh của quốc gia mà còn là tai hoạ của bản thân người chấp chính, để lại tiếng nhơ đến đời sau.

Sau khi Thân vương Taruhito đọc thư ý kiến thì rất ngạc nhiên vì Ōkuma mong đợi thành lập quốc hội quá sớm, vào năm 1883. Thân vương phá vỡ lời hứa với Ōkuma mà bí mật cho Sanjō Sanetomi và Iwakura Tomomi xem thư ý kiến, sau đó đem trình lên Thiên hoàng. Biết được thư ý kiến của Ōkuma đã được đề xuất lên Thiên hoàng, Itō Hirobumi cũng hỏi Sanjō để xem. Sanjō tấu thỉnh lên Thiên hoàng rồi cho Itō xem bức thư vào ngày 27 tháng 6. Itō phẫn nộ khi đọc nội dung thư. Không những việc thành lập quốc hội cấp tốc chỉ trong vòng hai năm mà ngay cả việc tuyển chọn cận thần thân tín quanh Thiên hoàng cũng phó thác cho quốc dân khiến Itō nghĩ rằng đề án của Ōkuma gần như phá bỏ quân quyền. Ngày 1 tháng 7, Itō gửi thư đến Sanjō, nói rằng sở dĩ Ōkuma có ý kiến như vậy là vì cho đến giờ vẫn chưa xác định được triều nghi, cứ tình trạng thế này thì bản thân mình đành phải từ quan. Ngày hôm sau, Itō tiếp tục gửi thư đến Iwakura, nói rằng một khi ý kiến của mình và Ōkuma trái ngược nhau như thế này thì bản thân mình không thể ngồi cùng với Ōkuma trong hội nghị nội các được nữa.⁷

Iwakura thuyết phục Itō nhưng không có kết quả. Iwakura đến thăm Ōkuma, giải thích quá trình cho Itō xem thư ý kiến và thông báo về phản ứng của Itō. Ōkuma bảo vệ cho đề xuất quá khích của mình, cho rằng xét theo tình thế hiện tại thì bây giờ thời cơ đã chín, không còn là lúc để thông thả được nữa. Ōkuma ví von như đám đông tụ tập toan xông vào cửa, nếu như cửa chỉ hé mở thì đám đông sẽ kéo ồ vào gây nên cảnh hỗn loạn. Nếu như mở toang cửa thì đám đông có thể vào dễ dàng. Đề xuất quá khích và táo bạo của Ōkuma cho rằng năm 1883 là năm thành lập quốc hội, chẳng khác nào việc mở toang cả hai cánh cửa.

Theo lời khuyên của Iwakura, Ōkuma đến gặp Itō và tự mình giải thích sự việc. Ý kiến của hai người dung hoà nên Itō lại xuất hiện trong hội nghị nội các như trước. Tuy nhiên, ý kiến chính trị của Itō và Ōkuma vẫn còn nhiều điểm không ăn khớp nhau.

Itō là người theo phái tiệm tiến, tỏ ra hết sức lo lắng cho vai trò của Thiên hoàng trong tương lai. Itō nghĩ rằng quyết định của Thiên hoàng không chấp nhận vay nợ nước ngoài, phá bỏ luận thuyết đòi nộp địa tô bằng gạo cho thấy rõ rằng ngài không còn ở vai trò tượng trưng thụ động nữa, mà giờ đây đã thể hiện ý muốn liên quan một cách tích cực, một cách quyết định đối với các vấn đề quan trọng. Itō lo sợ rằng việc này sẽ làm phát sinh vấn đề trách nhiệm của Thiên hoàng, cũng như khả năng dẫn đến nghị luận xoay quanh tính phải trái của chế độ của ngài. Theo suy nghĩ của Itō thì tốt nhất là Thiên hoàng nên diễn vai trò người chỉ đạo mang tính tượng trưng cho những người phò tá mình trong nội các. Itō đặc biệt lo lắng việc những người trong cung vốn không có trách nhiệm chính trị nào lại thông qua Thiên hoàng để bành trướng tầm ảnh hưởng của họ. Việc này chỉ khiến việc vận hành quốc gia của nội các trở nên mất ổn định.

Ý kiến của Itō và Ōkuma có một điểm giống nhau, cả hai người đều ghét Satsuma. Nội các từng có quyết định phục nhiệm Kawamura Sumiyoshi, người xuất thân từ Satsuma vào vị trí hải quân khanh. Mặc dù tất cả các tướng sĩ hải quân đều ủng hộ Kawamura nhưng Itō lại phản đối mạnh mẽ việc bổ nhiệm, và Ōkuma cũng thể hiện cùng ý kiến. Cả Itō và Ōkuma trước đây đều ta thán việc Satsuma có khuynh hướng độc chiếm hải quân. Hai người nghĩ rằng tương lai của hải quân sẽ không phát triển được với khả năng của Kawamura. Tuy nhiên, cuối cùng cũng có quyết định phục nhiệm Kawamura vì nhóm ba vị đại thần Iwakura muốn duy trì cho nội các được bình yên vô sự. Hoặc cũng có thể là các đại thần mong đợi rằng nếu như bổ nhiệm Kawamura thì các tham nghị xuất thân từ Satsuma vốn biếng nhác (trái với tham nghị từ Chōshū luôn cần mẫn) sẽ tham dự trở lại khi họp nội các. Các đại thần đều thương tiếc và thấy mất mát quá nhiều sau khi Kido và Ōkubo lần lượt ra đi. Sự hiện diện của Ōkubo và Kido đã duy trì được tình trạng cân bằng giữa Satsuma và Chōshū trong nội các một thời gian.

Mặc dù phải nhượng bộ trước việc bổ nhiệm Kawamura vào vị trí hải quân khanh, nhưng Itō vẫn là nhân vật mạnh nhất trong chính phủ. Itō được cả Thiên hoàng và ba vị đại thần tín nhiệm.

Sasaki Takayuki viết trong nhật kí: “Chắc chắn mùa xuân năm tới, nội các sẽ sụp đổ”. Đối với Sasaki thì đây là điều vui mừng, vì đó là thời cơ tốt để Thiên hoàng nắm đại quyền trong tay, điều mà Sasaki vẫn mong đợi từ trước. Sasaki tâu lên rằng: “Kể từ nay xin Thánh thượng nuôi dưỡng tài khí để chuẩn bị cho việc hệ trọng”. Đáp lại, Thiên hoàng nói rằng tả đại thần (Thân vương Taruhito) là người trong hoàng tộc, thân phận cao hơn hai vị đại thần còn lại. Tuy nhiên, bây giờ thì tả đại thần đã trở thành một thành viên của nội các và có vẻ như đã mất đi sự tự tin vốn có từng thấy trong thời kì ở Nguyên lão viện. Sasaki biện hộ cho Thân vương Taruhito, nói rằng mình, luôn cảm phục tố chất tốt đẹp, tính chính trực của thân vương nhưng cũng thừa nhận là ông thiếu khí lực. Bấy giờ, Thiên hoàng mới thêm một bình luận rất đáng chú ý:

“Tuy các đại thần, tham nghị đều có công lớn trong cuộc Duy Tân, lập nhiều chiến công nhưng không hề được học về chính trị. Vì người được dùng không phải là nhân vật kiệt xuất về chính trị nên nội các gặp trì trệ như ngày nay cũng là điều dễ hiểu. Chỉ còn cách mong đợi một lúc nào đó sẽ có chính trị gia thật sự tham gia vào nội các. Đây là kết quả của thời thế và chỉ còn cách đợi thời cơ chín muồi mà thôi”.⁸

Cốt lõi của vấn đề mà chính phủ Minh Trị gặp phải là đây. Các quan lớn có thể là người quả cảm ngoài chiến trường nhưng không có gì bảo đảm là có tài năng về mặt chính trị. Phần lớn quan chức trong nội các được tuyển chọn với lí do có công lớn ngoài chiến trường chứ không vì thực lực chính trị. Các tham nghị xuất thân từ Satsuma hay biếng nhác, không tham gia hội nghị hội các có lẽ vì họ chán nghe báo cáo hành chính chăng. Việc Thiên hoàng Minh Trị ghét Kuroda Kiyotaka và Saigō Tsuguihichi (như Thị tòng Ogi Masayoshi tiết lộ) có lẽ đã phản ánh quan sát của ngài rằng những quân nhân này không thể xử lí chuyện hành chính được.

Sự can thiệp của quân đội đến chính trị vẫn là một vấn đề ngay cả sau thời Minh Trị. Bài toán cấp bách được đặt ra thời bấy giờ là không để quân nhân can thiệp vào chính trị, hoặc làm sao để quân nhân phục tùng vị quân chủ một cách tuyệt đối. Trước đó, vào năm 1874 có bài luận văn của Katō Hiroyuki trên Minh lục tạp chí mở đầu bằng đoạn: “Các võ quan tuân phục tuyệt đối quân mệnh như các nước văn minh khai hóa là điều tốt nhất…”⁹ Cùng năm đó, ba vị thiếu tướng lục quân bày tỏ bất mãn với chính sách ngoại giao của Ōkubo rồi đệ đơn xin từ quan.¹⁰ Để cấm quân nhân công nhiên thể hiện ý kiến chính trị và để đề phòng, răn đe lòng phản nghịch của binh sĩ đã từng tham gia vào quân Saigō trong cuộc chiến Tây Nam, Lục quân khanh Yamagata Aritomo soạn thảo bản “quân nhân huấn giới” và phân phát cho các đội quân vào năm 1878. Trong huấn giới có đoạn như sau: “Tuyệt đối không được luận bàn chuyện thị phi của triều chính, chuyện thời Sự”.

Dù đã có lệnh cấm này nhưng đương thời giới quân nhân đã bắt đầu liên quan đến những cuộc vận động chính trị lan rộng trong cả nước. Để kiểm soát những cuộc vận động chính trị đe dọa đến an toàn của dân chúng (chính phủ nói) thì từ ngày 5 tháng 4 năm 1880, chính phủ đã công bố Tập hội điều lệ gồm 16 điều về tụ họp. Theo đó, mọi diễn thuyết chính trị, mọi vận động chính trị dù là tấn công vào chính sách tiệm tiến của chính phủ hay yêu cầu thành lập quốc hội đều phải được phép của cảnh sát. Ngoài ra, quân nhân lục hải quân, cảnh sát quan, giáo viên đều bị cấm tham gia tụ tập, tham gia vào các đảng phái.¹¹ Việc quân nhân tham gia vào những cuộc vận động dân quyền cũng tiếp tục trở thành vấn đề. Năm 1882, Quân nhân sắc dụ được ban bố và quy định điều đầu tiên rằng: “Quân nhân không được mê hoặc dư luận, không liên quan đến chính trị mà phải hết lòng giữ trung tiết, làm tròn bổn phận của mình…”.¹²

Có lẽ vì áp lực cấm quân nhân hoạt động chính trị nên phần lớn người chỉ đạo những cuộc vận động vì “tự do dân quyền” đều xuất thân từ dân chúng, là những sĩ tộc giai cấp trung lưu và hạ lưu. Chính đảng đầu tiên hô hào mục đích “tự do dân quyền” là Tự do Đảng, được thành lập vào ngày 15 tháng 12 năm 1880.¹³ Trước đó đã có nhiều đảng chính trị được hình thành trong cả nước. Những đảng phái này đều lấy tên đảng đặc trưng của riêng mình và dựa trên những điềm lành, nhưng không phải tất cả đều có mục tiêu cụ thể để đạt được. Ngay cả đảng hô hào thành lập quốc hội, ban hành hiến pháp mạnh mẽ nhất cũng không rõ nội dung cụ thể của hiến pháp cần phải ra sao, phủ lập pháp được cấu thành như thế nào. Không phải đảng phái nào cũng có sẵn phương án của riêng mình.

Đảng Lập chí xã ở tỉnh Kōchi là đảng kiệt xuất nhất trong số các đảng phái của các nhà hoạt động xuất thân từ sĩ tộc. Lập chí xã, vốn được Itagaki Taisuke và những người liên quan đến vận động tự do dân quyền thành lập vào năm 1874, đã lấy tên từ cuốn sách Tây quốc lập chí biên của Samuel Smiles. Ban đầu đảng này lấy việc tu dưỡng bản thân, đào tạo cho giới sĩ tộc làm bổn phận chứ không đòi hỏi thành lập quốc hội. Năm 1875, Itagaki sáng lập Ái quốc xã, một đảng phái chính trị với ý đồ rõ ràng là liên kết Lập chí xã với các tổ chức tự do dân quyền. Tuy nhiên, không lâu sau đó thì bản thân Lập chí xã cũng bắt đầu can dự vào vấn đề nội chính.

Cuộc chiến Tây Nam là nguyên nhân chính làm Lập chí xã thay đổi hoạt động. Itagaki Taisuke là người ủng hộ Saigō Takamori, chủ trương chinh Hàn luận mạnh mẽ. Itagaki trở về Kōchi sau khi chiến tranh lây Nam bộc phát vào năm 1877. Ngay khi vừa biết tin quân Saigō thua quân chính phủ thì Lập chí xã bắt đầu chuyển sang hoạt động chính trị. Thất bại của quân Saigō cho thấy rằng mọi hành động đối địch với chính phủ bằng quân sự đều vô ích. Tôn chỉ của Lập chí xã được biết đến không phải bằng thanh kiếm, mà là thông qua diễn thuyết và kí sự báo chí.

Itagaki là người sáng lập và cũng là người được biết đến nhiều nhất trong Lập chí xã. Tuy nhiên, người thực sự thúc đẩy vận động cải cách dân quyền là sĩ tộc trẻ Ueki Emori, đương thời mới 20 tuổi. Ueki xuất thân từ gia đình sĩ tộc trung lưu ở Kōchi. Năm 1873, Ueki lên Tōkyō để học tập.¹⁴ Ueki đọc nhiều sách về khoa học tự nhiên, kinh tế xã hội và nhất là pháp luật. Ueki cũng quan tâm đến Cơ Đốc giáo, về sau thường đi lễ nhà thờ.

Cuối năm đó, Ueki trở về Kōchi. Năm tháng sau, Ueki tham dự buổi diễn thuyết của Itagaki bên Lập chí xã và xúc động mãnh liệt nên quyết tâm theo học lí luận tự do và chế độ hội nghị. Năm 1875, Ueki lại lên kinh để tiếp tục học hành. Trong thời kì này, Ueki có khuynh hướng đọc Hán thư được biên dịch, đặc biệt quan tâm đến phái Dương Minh học của Nho giáo.¹⁵ Trong năm này, Ueki cũng liên tục gửi bài đến những tờ báo lớn, hình thành bước đi đầu tiên như một nhà vận động tự do dân quyền. Năm 1876, Ueki bị bắt giam vì bài viết “Chính phủ người vượn” (bị sửa thành “Quân chủ người vượn” khi đăng tải). Trong bài viết, Ueki lí luận rằng con người khác biệt với loài vượn ở khả năng suy nghĩ và khả năng tưởng tượng. Thế nhưng chính phủ khống chế diễn thuyết, kiểm soát tự do ngôn luận và đẩy con người xuống trạng thái giống như loài vượn. Nhưng Ueki cũng có nói: “Có giáo dục rồi mới có tri thức, có tri thức rồi mới có nghị viện”, bày tỏ nghi ngờ đối với việc tuyển cử trước khi đại chúng được giáo dục đầy đủ để có thể bỏ phiếu.

Khi cuộc chiến Tây Nam bùng nổ, Ueki quay về Kōchi và bắt đầu hoạt động như thành viên của Lập chí xã. Ueki là một trong những người chấp bút thảo thư kiến nghị thành lập quốc hội của Lập chí xã. Lập chí xã cũng phát hành nhiều tạp chí ngắn và Ueki cũng nhiệt tình viết luận văn cho tạp chí.

Ueki cũng nổi tiếng như một nhà diễn thuyết. Chỉ tính trong năm 1877 thì đã tổ chức 34 hội diễn thuyết, số người dự thính lên đến 2.000 người. Theo như nhật kí của Ueki ghi lại thì đêm 23 tháng 6 năm này có tổ chức buổi diễn thuyết ở Nhà hát Inari Shinchi, số người có mặt trong hội trường là 2.000 người, còn số người phải bỏ về vì không còn chỗ ngồi cũng lên đến 2.000 người. Vì quá hỗn tạp nên buổi diễn thuyết đêm đó buộc phải dừng lại giữa chừng. Kōchi là địa phương đi đầu trong vận động tự do dân quyền. Tầng lớp trí thức khắp nơi trong nước đều đổ về đây. Trong thời kì này, Ueki đã có niềm tin vững chắc rằng cần phải thành lập quốc hội, nói rằng sở dĩ xảy ra cuộc chiến Tây Nam là vì lúc đó không có chế độ hội nghị.

Luận bàn tự do của Ueki còn mở rộng đến cả vấn đề giới tính, chủ trương rằng mục đích của con người là “để thỏa mãn dục vọng của bản thân, tận hưởng khoái lạc để đạt hạnh phúc cực độ”. Một ví dụ về ảo giác tính dục trong giấc mộng của Ueki được ghi lại trong nhật kí như sau: “Tôi chiêm bao thấy mình ngủ với Thiên hoàng, rồi chung giường với hoàng hậu, hưởng thú chăn gối với người”.¹⁶ Những ghi chép kì lạ về việc Ueki xem mình là Thiên hoàng cũng thường xuyên xuất hiện trong nhật kí. Ueki xem mình như Thiên hoàng, còn sử dụng cả những ngôn từ tôn kính dành cho bậc đế vương. Bắt đầu từ ngày Nguyên đán năm 1883, ngoài lịch hoàng thất và Tây lịch thì Ueki còn ghi niên hiệu đếm số năm sinh của bản thân mình như “Hoàn Vũ Đại Hoàng đế”. Nhật kí ngày 31 tháng 3 năm 1884, Ueki ghi như sau: “Đêm nay, Thiên hoàng đến phố làng chơi Yoshiwara, cho gọi kĩ nữ Nagao vào Hồng Nhiêm Lâu”.¹⁷

Ueki không hề ghi lí do vì sao lại xem bản thân mình là Thiên hoàng. Rõ ràng là Ueki quan tâm một cách bất thường đến Thiên hoàng. Từ trước đó, trong nhật kí của Ueki chỉ thấy ghi những hành động của bản thân, từ năm 1873 trở đi bắt đầu thấy những ghi chép như: “Thánh thượng tuần hành”, “hoàng nữ chào đời”, “bái long nhan”,…¹⁸ Chấp tâm quá mức như thế này đối với Thiên hoàng được xem là mặt trái của thái độ phản chế độ quân chủ của Ueki. Ngày 2 tháng 8 năm 1879, Ueki ghi về giấc mộng trong bài viết “Đêm nằm chiêm bao” rằng: “Một lần Trẫm ở Tōkyō, có kẻ ghét Trẫm, luận rằng nào là không thể tôn kính thiên tử, nào là thể chế cộng hoà đang đến gần rồi khiến hai thiếu niên đâm Trẫm. Trẫm bị thương nhưng không chết”.¹⁹ Dĩ nhiên là nội dung nhật kí này hoàn toàn không liên quan đến Thiên hoàng Minh Trị. Một người bạn của Ueki là Yokoyama Matakichi kể về những ngày cuối đời của Ueki đoản mệnh rằng: “Những năm gần cuối đời, anh ta gần như phát điên, nghĩ mình là thiên tử.”²⁰ Nếu Ueki chẳng qua chỉ là một gã điên thì việc xem mình là Thiên hoàng không có gì lạ và cũng không có gì thú vị. Tuy nhiên, những lời lẽ này xuất hiện trong nhật kí là vào lúc Ueki đang chấp bút và triển khai mạnh mẽ hoạt động diễn thuyết để ủng hộ tự do dân quyền.

Ueki thuật như sau trong một luận văn vào năm 1880: có những kẻ sợ hãi chế độ cộng hoà, nhưng nếu hiểu được nó thực sự là gì thì họ sẽ hiểu chế độ này có ích lợi như thế nào đối với đất nước.²¹ Mặt khác, có vẻ như Ueki cũng nghĩ rằng sự tồn tại của nền quân chủ ở Nhật là “trời cho”. Trong đề án hiến pháp do Ueki soạn vào năm 1881 có xét đến Thiên hoàng và một số đặc quyền của ngài. Ueki không hoàn toàn ủng hộ chính thể cộng hoà.²²

Ueki cũng được nhớ đến qua bài luận văn Viết về việc nam nữ đồng quyền. Có thể nói đây là luận văn chủ trương nam nữ đồng quyền xuất hiện sớm nhất ở Nhật. Theo nhiều giả thuyết từ trước đến nay thì Ueki viết luận thuyết phản đối mại dâm (công bố vào tháng 2 năm 1882) trong một nhà chứa, nhưng không có tư liệu nào chứng minh cho việc này. Nhưng chắc chắn một, điều là Ueki bắt đầu chủ trương nam nữ đồng quyền trong thời kì đang sa đà vào gái làng chơi, Ueki nhìn thấy rằng trong tương lai gần khó mà phá bỏ mại dâm, nhưng cũng ra sức giảng rằng cần phải giáo dục cho gái làng chơi dựa trên nguyên tắc của chủ nghĩa tự do.

Trong bối cảnh phương châm vận động thay đổi xoành xoạch đến chóng mặt thì Ueki vẫn tiếp tục hoạt động vì chủ nghĩa tự do dân quyền. Năm 1880, Ái quốc xã đổi tên thành Quốc hội kì thành đồng minh. Sau đó, đảng này giải thể, chính thức hợp nhất với Tự do Đảng vào năm 1881.

Ngày 10 tháng 11 năm 1880, 64 ủy viên đại biểu của đồng minh từ hai phủ, 22 tỉnh tề tựu về Tōkyō mở hội nghị. Thư ý kiến của đồng minh đòi hỏi phải thành lập quốc hội nhưng đã bị chính phủ từ chối từ trước đó. Ý kiến của các đại biểu chia thành hai phe lớn, một bên chủ trương nên gửi thư ý kiến lần nữa, quán triệt đường lối của mình, một bên yêu cầu giải thích lí do tại sao không tiếp nhận thư ý kiến rồi sau hẵng quyết định đường tiến thoái. Lúc này, Ueki Emori lí luận rằng chính đảng cần phải có sự đoàn kết và chủ trương thay đổi đồng minh trở thành một tổ chức lớn. Ueki công bố cương lĩnh, thảo án quy tắc mình chuẩn bị từ trước và phát biểu ý kiến lấy tên đảng mới là Tự do Đảng.

Không rõ Thiên hoàng Minh Trị suy nghĩ như thế nào đối với những cuộc vận động tự do dân quyền này. Ta có thể hình dung rằng có lẽ ngài không hề vui vẻ trước việc này. Chắc hẳn Thiên hoàng cũng đã để ý đến những gì đang dần xảy ra. Trước đây, những luận giả tự do dân quyền đã kích động dân chúng phẫn nộ, kết quả là phải hủy quyết định bán tài sản của Khai thác sứ ở Hokkaidō và phe cánh của Ōkuiria bị buộc phải từ chức. Phe Ōkuma bị nghi ngờ là bắt tay với các luận giả tự do dân quyền, nhưng theo sự thật được công bố thì Ōkuma, Fukuzawa Yukichi và những nhân vật hậu thuẫn tài phiệt Mitsubishi có tham dự vào kế hoạch lật đổ chính phủ. Thiên hoàng nghĩ rằng xoa dịu cơn bực dọc của thành viên Tự do Đảng mới là cách khôn khéo nên ngày 12 tháng 10 năm 1881, ngài hạ sắc dụ chọn năm 1890 làm kì hạn thành lập quốc hội.²³

Có thể cảm thấy sự thúc giục của Tự do Đảng và các đảng phái khác về việc thành lập quốc hội trong sắc dụ này, tuy nhiên cũng còn rất nhiều chính sách quan trọng cần được quyết định. Chính thể mới nên theo cách của Anh quốc hay cách của Phổ. Sự tương phản trong bối cảnh của hai nước này là mệnh đề cơ bản, hiến pháp sẽ sinh ra từ dân chúng (kiểu Anh) hay do Thiên hoàng khai sinh ra (kiểu Phổ).

Ngoài ra còn những vấn đề cơ bản khác. Sự thật là có thể nói rằng các nghị viên lập pháp trong tương lai chưa hề được huấn luyện gì về các thủ tục hội nghị. Trong đại hội thành lập Tự do Đảng vào tháng 10 năm 1881, Gotō Shōjirō được chọn làm nghị trưởng và phó nghị trưởng là Baba Tatsui. Tuy nhiên, theo tự truyện của Baba thì Gotō rất hiếm khi xuất hiện trong hội nghị. Vì vậy nên mọi trách nhiệm nghị sự đều dồn lên vai Baba. Baba theo học tại Học viện Pháp luật Middle Temple ở London và thông thạo cách vận hành hội nghị ở Anh quốc. Baba thất vọng khi thấy các đảng viên không biết ngay cả những tập quán sơ đẳng nhất khi thảo luận.

Khi Baba chỉ trích sự vô tri của đảng viên thì họ đáp lại rằng dù hội nghị ở Âu châu có diễn ra như thế nào đi nữa thì chúng tôi là người Nhật Bản, chỉ cần theo “cách thức Nhật Bản” là đủ. Nhưng Baba vẫn tiến hành nghị sự, một mình chèo chống đến khi thành lập Tự do Đảng. Itagaki Taisuke được chọn làm chủ tịch của đảng mới.²⁴

Sau khi Thiên hoàng ban hành chiếu sắc thành lập quốc hội thì mục tiêu tương lai của Tự do Đảng trở nên mơ hồ mông lung. Tháng 4 năm 1882, Ōkuma thành lập Lập hiến Cải tiến Đảng với mục đích rõ ràng hơn, chủ trương xác lập chủ nghĩa dân chủ theo chế độ nghị hội kiểu Anh do vị quân chủ lập hiến lãnh đạo. Trong buổi diễn thuyết trong đại hội thành lập Lập hiến Cải tiến Đảng, Ōkuma nhấn mạnh rằng trong chính thể dân chủ mà mình suy nghĩ thì vị quân chủ đóng vai trò tượng trưng hơn là vai trò chủ động.

“Thế gian có những người tự xưng là đảng phái chủ nghĩa tôn vương, tự tô điểm bằng đức tốt như vậy. Tuy nhiên, phần nhiều chỉ là tìm cách lập ra một vài gia tộc làm bình phong cho hoàng thất, hoặc chẳng qua chỉ là bảo vệ hoàng thất bằng binh lực mà thôi. Thậm chí họ còn đẩy vị quân chủ ra hàng đầu, gánh vác việc chính sự, còn họ, với danh nghĩa bảo vệ hoàng thất, sẽ chỉ đặt hoàng thất vào thế nguy hiểm mà thôi”.²⁵

Sự tận tâm của Ōkuma đối với hoàng thất luôn được nhấn mạnh lặp đi lặp lại. Trong cùng buổi diễn thuyết, Ōkuma còn thuật rằng: “Tôi hi vọng sẽ chấn hưng đại nghiệp Duy Tân, xây dựng nền tảng ngàn đời cho đế quốc và bảo đảm tôn vinh cho hoàng thất, mang lại hạnh phúc vĩnh viễn cho nhân dân”.²⁶

Ngày 6 tháng 4 năm 1882, ngay sau khi Itagaki vừa kết thúc diễn thuyết ở Gifu thì bị tập kích. Hung thủ dùng đoản kiếm đâm Itagaki nhưng vết thương nhẹ, hung thủ bị bắt ngay sau đó. Itagaki dự đoán mình không còn sống được bao lâu nữa và kêu lên: “Itagaki có chết nhưng tự do sẽ không chết!”.²⁷ Thiên hoàng rất đỗi ngạc nhiên khi hay tin báo Itagaki bị tập kích, liền phái Thị tòng Nishiyotsu Tsuji Kinaru đến hiện trường chăm sóc cho Itagaki.²⁸

Qua sự kiện này, dư luận tập trung đồng tình vào Itagaki. Tự do Đảng có thêm nhiều thành viên mới từ khắp nơi trong nước nhưng chính phủ ngày càng thêm nhiều quy chế kiểm soát Tự do Đảng nghiêm ngặt hơn. Khi đảng viên Tự do Đảng kháng nghị hành vi bạo ngược của huyện lệnh Fukushima đối với khởi nghĩa nông dân thì cũng bị bắt giam, cuối cùng bị gán cho tội âm mưu nội loạn.

Chính phủ đã dùng những sách lược xảo diệu theo kiểu Machiavelli để xử lí đầu não của Tự do Đảng. Tháng 3 năm 1882, Itō Hirobumi dẫn theo nhiều tùy viên, lên đường sang Âu châu để điều tra về hiến pháp các nước (sự thật là chỉ tập trung nghiên cứu hiến pháp Phổ). Itagaki đến thăm Itō trước lúc xuất phát. Lợi dụng dịp này, Itō khuyên Itagaki nên một lần đi Âu châu để nghiên cứu chính trị, nhân tình và phong tục các nước này. Itō thuyết phục rằng Itagaki chưa một lần đặt chân đến Âu châu, không biết thực trạng nơi đó ra sao nhưng lại có khuynh hướng ca tụng chế độ chính trị của các nước này, như vậy khác nào làm cho quốc dân Nhật Bản nhầm lẫn. Itagaki đáp rằng mình đồng ý đi nếu như có kinh phí.

Itō bí mật bàn việc này với Inoue Kaoru, đồng ý rằng cách tốt nhất để mài mòn sức mạnh của Tự do Đảng là để Itagaki và Gotō Shōjirō xuất ngoại một thời gian. Và rồi Itō cùng Inoue bàn tính lo chi phí cho chuyến đi của hai người. Cuối cùng, Itō cũng vay được 20.000 đô la Mỹ từ Ngân hàng Mitsuij đổi lại ngân hàng này được giạ hạn hợp đồng với quân đội thêm ba năm.

Cuối tháng 8 năm 1882, Itagaki đột nhiên thông báo mình sẽ đi Âu châu. Gotō cũng công bố đi Âu châu sau đó. Cả Itagaki và Itō đều không hề chuẩn bị để nghiên cứu thực trạng Âu châu. Theo Baba Tatsui thì hai người đều không đọc được chữ Latinh chứ đừng nói tiếng nước ngoài. Hoàn toàn không thể trông đợi rằng họ học được ‘thông tin bổ ích gì ở phương Tây. Một thông dịch được chuẩn bị cho hai người. Nhiệm vụ chủ yếu của người thông dịch này (mà hai người không hề nghi ngờ) là nắm bắt hành trạng của hai người và báo cáo lại cho Inoue.²⁹

Hai người chưa bao giờ được giải thích đầy đủ kinh phí lấy từ đâu ra, nhưng có vẻ như họ cũng không quan tâm mà chỉ mong muốn xuất ngoại du hí. Chính vì vậy nên khi đảng viên Tự do Đảng có hỏi về tính thỏa đáng của việc xuất ngoại thì câu trả lời của hai người đều không đúng trọng tâm.

Thời gian lưu trú Âu châu của hai người đều không mang lại lợi ích gì, một điều đã được dự báo từ trước. Gotō dành phần lớn thời gian ở Paris, đôi khi cũng có đến thăm Phổ, Áo, Anh (có lẽ là để lương tâm khỏi áy náy). Theo lời khuyên của Itō, Gotō đến dự lớp giảng của học giả nổi tiếng ở Vienna lúc bấy giờ là Lorenz von Stem trong hơn mười ngày. Itō khuyên Gotō dự buổi giảng của học giả Stein là vì xem đó như liều thuốc giải độc đối với chủ nghĩa tự do quá khích dưới ảnh hưởng của Anh, Pháp, Mỹ; ngoài ra, đây cũng là một cách để củng cố nền tảng của hoàng thất. Tuy nhiên, trong năm này thì học giả Stein đã chuyển đề tài sang những chuyện vặt xoay quanh cuộc nổi loạn của Napoleon III nên rốt cuộc, Gotō không học được gì bổ ích.

Còn Itagaki thì tự hào vì từng gặp Clemenceau và Victor Hugo, nhưng phần lớn thời gian ở Pháp của Itagaki chỉ dồn vào những chuyến du ngoạn. Tản văn Những điều nghe thấy ở Tây Âu của Itagaki sau khi về nước đã chứng minh điều đó. Itagaki từng hội kiến Herbert Spencer, thần tượng của giới trí thức Nhật Bản; Nhưng bài thuyết trình mập mờ, thiếu chính xác của Itagaki khiến Spencer tức giận kêu lên: “Dừng lại, dừng lại” rồi đứng dậy bỏ ra khỏi phòng.³⁰

Itagaki và Gotō trở về nước vào năm 1883. Trong khi hai người đi vắng thì hai chính đảng mạnh nhất của chủ nghĩa tự do là Tự do Đảng và Lập hiến Cải tiến Đảng ra sức vu khống nhau. Đây là thành quả của đầu não phe bảo thủ trong chính phủ, mua được bằng miếng mồi để Itagaki và Gotō xuất ngoại sang Âu châu. Sự mong đợi của các thành viên Tự do Đảng vào hai người, với hi vọng được mở mang tầm mắt bằng nền chính trị cộng hoà của Pháp hay chính thể lập hiến của Anh quốc, đã nhanh chóng chuyển sang thất vọng trước bài diễn thuyết của Itagaki. Itagaki nói trong diễn thuyết rằng: “Hiện trạng Nhật Bản nước ta bây giờ là mức sinh hoạt rất thấp, nhưng lại tiến bộ về chính trị nên ta hãy tập trung cải thiện sinh hoạt”, hay lời cảnh báo: “Nếu không củng cố hải quân thì Nhật Bản sẽ lâm nguy”. Hoàn toàn không thấy bóng dáng của người theo chủ nghĩa tự do thúc đẩy cải cách trong bài diễn thuyết này.

Tự do Đảng giải thể vào ngày 29 tháng 10 năm 1884. Đối thủ cạnh tranh gay gắt là Lập hiến cải tiến Đảng cũng gặp cảnh tương tự khi hai đầu não là Ōkuma và Kōno Togama từ nhiệm vào ngày 17 tháng 12 cùng năm, về thực tế thì xem nhự đã giải thể. Hai chính đảng kêu gọi chủ nghĩa tự do đã chết, và phải mấy năm sau mới hồi sinh trở lại.

Sắc ngữ của Thiên hoàng thể hiện ý đồ nghiên cứu hiến pháp các nước hải ngoại được đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 3, trang 696. Thiên hoàng lệnh cho Nguyên lão viện khởi thảo hiến pháp và tâu lên ngài.↩

Trước đó đã có phản đối mở nghị viện dân tuyển. Chẳng hạn như bài luận của Katō Hiroyuki được đăng trên Meiroku zasshi số 4 (trang 3-5) sao dịch Quốc pháp phiếm luận của Bluntschli, sau đó viết rằng bản dịch không có ý nói nghị luận, ý kiến công khai là không tốt. Katō chỉ lưu ý người đọc đừng hiểu lầm, rằng chủ trương của mình là đừng lạm dụng việc nghị luận công khai mà bỏ qua thời thế, lòng người. Tham khảo Gotō Yasushi, Tự do dân quyền, trang 39.↩

Giá gạo tăng gấp đôi từ năm 1877 đến năm 1880. Vật giá nhu yếu khác cũng leo thang. Gotō Yasushi, Tự do dân quyền, trang 135.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 227-234; Sakamoto Kazuto, Itō Hirobumi và sự hình thành quốc gia Minh Trị, trang 42-43.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 309. Rõ ràng Ōkuma chịu nhiều ảnh hưởng từ chế độ nghị viện của Anh quốc. Việc này để lại mầm mống đối lập giữa Ōkuma và những người muốn theo hiến pháp Phổ.↩

Cùng tư liệu trên, trang 310. Dĩ nhiên là đề án của Ōkuma không có gì mới mẻ mà chỉ là giải thích cơ cấu của nghị viện Anh quốc mà thôi. Tuy nhiên, khái niệm nền chính trị do dân chúng (hay người có quyền) điều hành vốn xa lạ với người Nhật.↩

Cùng tư liệu trên, trang 314; Tada Kōmon, Thực kí về ông Iwakura, cuốn hạ, trang 698-700 có đăng quá trình của sự việc dưới góc nhìn của Iwakura và nguyên văn lá thư của Itō. Iwakura hỏi Ōkuma rằng ý kiến của Ōkuma liên quan đến vấn đề này có giống ý kiến của Itō trình lên ngày 14 tháng 12 năm 1880 hay không, Ōkuma đáp chỉ khác biệt rất ít. Mấy ngày sau, Iwakura gặp Sanjō để xác nhận xem ý kiến của Itō có giống ý kiến của Ōkuma hay không và khuyên nên cho Itō xem bức thư ý kiến. Sanjō đồng ý, nhận thư của Ōkuma từ Thiên hoàng và cho Itō xem. Itō đọc xong thì kinh ngạc, thốt lên rằng ý kiến của mình không giống vậy, đòi từ chức. Đoạn trong sách này được biên tập từ nhiều tư liệu cùng thời.↩

Sasaki Takayuki, Hogo Hiroi, trang 152-153. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 319 có từ ngữ dị biệt đôi chỗ, nhưng ý nghĩa giống với ghi chép của Sasaki.↩

Meiroku zasshi, số 7, trang 3-4.↩

Gotō Yasushi, Tự do dân quyền, trang 45. Ba người này gồm Yamada Akiyoshi, Torio Koyata và Miura Gorō.↩

Cùng tư liệu trên, trang 144-145. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 47 có nhắc đến công bố 16 điều về tụ tập nhưng không nói chi tiết. Tuy nhiên, tài liệu này có nói việc Sasaki Takayuki, Iwakura Tomomi, Ōki Takatō phản đối thi hành vì e ngại sẽ khiến dân chúng phản bác chính phủ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 602.↩

Có nhiều thuyết khác nhau về ngày thành lập “Tự do Đảng” (Jiyū-tō). Có thuyết nói là ngày 15 tháng 12 năm 1880, ngày các đồng chí “Quốc hội kì thành đồng minh” tập hợp ở Tōkyō. Ueki Emori, người diễn thuyết trong đại hội ngày 10 tháng 11, đã luận về tính thiết yếu của việc lập chính đẵng, đổi tên tổ chức thành “Tự do Đảng”. Đề án này bị phản bác khá nhiều, nhưng cuối cùng thì những người cùng chủ nghĩa đều quyết định tổ chức chính đảng. Sau đó, qua mấy lần hội họp, ngày 15 tháng 12, minh ước Tự do Đảng gồm bốn điều được ấn định, nói rõ tháng 10 năm sau sẽ họp lại (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 235; Yonehara Ken, Ueki Emori, trang 96).

Có thuyết khác nói Quốc hội kì thành đồng minh giải thể rồi kết thành Tự do Đảng vào ngày 29 tháng 10 năm 1881. Trước đó, vào tháng 12 năm 1880, các ý kiến đã thống nhất kết thành chính đảng (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 566; Gotō Yasushi, Tự do dân quyền, trang 173-174).↩

Sau khi trường phiên Chí đạo quán ở Kōchi bị bỏ phế, Ueki lên Tōkyō, được chọn vào trường Hải Nam tư thục. Nội dung đào tạo chủ yếu là tiếng Pháp và binh thuật. Có lẽ Ueki bỏ học vì không theo nổi môn tiếng Pháp. Chi tiết về thời niên thiếu của Ueki, xem Yonehara Ken, Ueki Emori, trang 17-26.↩

Phái Nho học này chủ trương học thuyết “tri hành hợp nhất”, cho rằng tri thức và hành vi đồng nhất với nhau.↩

Tập hợp về Ueki Emori, cuốn 7, trang 25.↩

Cùng tư liệu trên, trang 338.↩

Yonehara Ken, Ueki Emori, trang 86-89.↩

Tập hợp về Ueki Emori, cuốn 7, trang 205.↩

Yonehara Ken, Ueki Emori, trang 14; Ienaga Saburō, Nghiên cứu về Ueki Emori, trang 300.↩

Sonezaki Mitsuhiro, Ueki Emori và những người đàn bà, trang 53.↩

Yonehara Ken, Ueki Emori, trang 112.↩

Ngày được chọn theo khuyến cáo của Sanjō Sanetomi và các tham nghị xuất thân từ Satsuma. Iwakura chủ trương lập quốc hội vào bảy năm sau, trong khi Ōki Takatō chủ trương 30 năm sau. Nguyên văn sắc dụ của Thiên hoàng được đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 547. Sắc dụ viết Thiên hoàng mong muốn xây dựng chính thể lập hiến để con cháu đời sau kế thừa, nên đầu tiên đã cho lập Nguyên lão viện vào năm 1875, sau đó cho mở hội đồng ở các tinh thành vào năm 1878. Việc triệu tập nghị viên và lập quốc hội năm 1890 là thể theo ý ban đầu của Thiên hoàng.↩

Hagihara Nobutoshi, Baba Tatsui, trang 145-146 có đãng trích đoạn tự truyện của Baba. Tự truyện này được cho là viết vào năm 1885, tức sau khi xảy ra rạn nứt giữa Baba với Itagaki Taisuke.

Theo Ōhashi Akio, Gotō Shōjirō và Nhật Bản cận đại, trang 217 thì Itagaki mong muốn Gotō Shōjirō (vắng mặt lúc bỏ phiếu vì đang du thuyết ở Hokkaidō) giữ chức tổng lí. Sự thật là Gotō được chọn, nhưng đã từ chối vị trí này.↩

Watanabe Ikujirō, Ōkuma Shigenobu, trang 93. Có thể khi nói đến “đảng phái chủ nghĩa tôn vương”, trong đầu Ōkuma nghĩ đến Lập hiến đế chính đảng. Chính đảng cánh hữu này ủng hộ hiến pháp do Thiên hoàng quy định hơn là hiến pháp khai sinh từ dân chúng. Đảng này do Fukuchi Gen Ichirō thành lập vào tháng 3 năm 1882, giải thể vào năm 1883. Người ủng hộ đảng này chủ yếu là các tư tế và tăng lữ Phật giáo. Giống như nhiều chính đảng khác, đảng này sau khi chết lại sống dậy, tồn tại đến năm 1940.↩

Watanabe Ikujiro, Ōkuma Shigenobu, trang 93.↩

Ōhashi Akio, Gotō Shōjirō và Nhật Bản cận đại, trang 221-222 viết (dù câu nói này của Itagaki rất nổi tiếng) không biết thực tế Itagaki có thốt lên như vậy không. Thích khách là một giáo viên của trường tiểu học, chịu ảnh hưởng từ những bài phê phán Itagaki dữ dội trên báo Tōkyō nichinichi shimbun (Fukuchi ōchi chủ biên). Y sĩ địa phương sợ huyện lệnh Gifu (theo phe phản Tự do Đảng) coi mình là kẻ ủng hộ Tự do Đảng nên từ chối chữa trị cho Itagaki. Itagaki được Itō Shimpei chữa trị. Itō là trưởng Bệnh viện Tinh Aichi, sau trở thành nhà chính trị kiệt xuất.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 687. Đầu tiên, Cung nội khanh Tokudaiji Sanetsune hỏi Thiên hoàng nên phái trưởng thị tòng đi, nhưng ngài phản đối, chỉ phái thị tòng. Có thể cảm thấy thái độ lạnh nhạt đối với Itagaki, nhưng huyện lệnh Gifu (nổi tiếng chống Tự do Đảng) còn lạnh lùng hơn, tỏ ra không hay biết gì về sự kiện và không hề thăm hỏi tình trạng của Itagaki. Việc này khiến những người ủng hộ Tự do Đảng nổi giận, cho rằng quan địa phương đã kích động ám sát Itagaki. Trong số những người ủng hộ Itagaki, còn có người khuyên Itagaki không nên nhận 300 yên được Thiên hoàng ban cho, nhưng Itagaki quở trách, đáp rằng đây là thánh ân, vi thần sao lại không nhận. Khi biết Thiên hoàng ban tiền cho Itagaki, huyện lệnh kinh ngạc nên mới bắt đầu cho hỏi thăm Itagaki.↩

Thông dịch Imamura Kazuo từng du học ở Pháp, phù hợp cho vị trí thông dịch tiếng Pháp. Trước đó, người này cũng được Inoue đề cử vào vị trí thư kí Nội vụ (ōhashi Akio, Gotō Shōịirō và Nhật Bản cận đại, tràng 229).↩

Cùng tư liệu trên, trang 236. Phản ứng của Spencer với Itagaki được viết trong bức thư của công sứ tại London là Mori Arinori gửi Itō Hirobumi.↩

CHƯƠNG 36

CHẤP CHÍNH TAEWON’GUN

Sau những bất ổn đặc trưng của năm thứ 14 trong thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị thì năm thứ 15 (1882) lại tỏ ra cực kì bình ổn, ít nhất là trong nửa năm đầu. Năm mới bắt đầu bằng nghi thức tứ phương bái của Thiên hoàng như truyền thống mọi năm. Sự việc đáng chú ý đầu tiên của năm này xảy ra vào ngày 4 tháng 1. Trong ngày này, Thiên hoàng xuất ngự đến Thái chính quan, đích thân ban Quân nhân sắc dụ cho Lục quân khanh Ōyama Iwao.¹ sắc dụ này được truyền cho lục quân và hải quân và được Ōyama ra lệnh in vào phần mở đầu của sổ tay quân đội. Kể từ đó trở đi, sắc dụ này được các quân nhân hải lục quân thường xuyên đọc, ghi nhớ và tuân thủ trong hơn 16 năm.

Quân nhân sắc dụ mở đầu bằng đoạn: “Quân đội nước ta đời đời nằm dưới sự thống suất của các Thiên hoàng”, bắt đầu từ chuyện quân vụ trong thời Thiên hoàng Jimmu. Sắc dụ viết rằng Thiên hoàng tự thân thống lãnh quân đội từ thời cổ đại. Sau đó, kết quả của thời thái bình kéo dài khiến sự vũ dũng của triều đình suy yếu đi, bắt đầu phân chia thành binh và nông. Lực lượng trưng binh trước kia trở thành tráng binh, cuối cùng trở thành giai cấp võ sĩ và quyền binh mã lọt vào tay đầu lãnh của võ sĩ.

Võ sĩ nắm thực quyền chính trị trong khoảng 700 năm mà lờ đi ý chí của hoàng tộc, người cai trị đất nước trong thực tế. Sắc dụ tiếp tục với việc uy thế của Mạc phủ nhanh chóng suy yếu từ những năm Kōka, Kaei. Đồng thời, liệt cường Tây phương cũng bắt đầu có thái độ đe dọa Nhật Bản. Ông nội của Thiên hoàng Minh Trị là Thiên hoàng Ninkō, cha của ngài là Thiên hoàng Kōmei hết sức khổ não vì điều này. Bản thân Thiên hoàng Minh Trị thì may mắn hơn. Tuy lên ngôi nắm quyền từ khi còn trẻ, nhưng nhờ các trung thần tài ba hết lòng phò tá mà ngài đã phục hồi được chế độ Thiên hoàng thống trị như thời cổ đại.

Trong 15 năm qua đã xảy ra nhiều thay đổi lớn, bây giờ hải lục quân đều nằm dưới sự thống suất của Thiên hoàng, sắc dụ tuyên bố với các quân nhân hải lục quân rằng: “Trẫm là đại nguyên soái của quân nhân các khanh. Các khanh là chỗ thân tín vô cùng của Trẫm, ví như thể tay chân, còn các khanh hãy xem Trẫm như đầu não. Quan hệ giữa Trẫm và các khanh là không thể tách rời. Trẫm có thể bảo vệ quốc gia, đền đáp ân huệ của thiên đế, báo đáp công ơn của tổ tiên được hay không, tất cả đều phụ thuộc vào các khanh có làm tròn bổn phận của người quân nhân hay không”.

Tiếp sau đoạn mở đầu này, Thiên hoàng liệt kê năm hạng mục huấn lệnh thể hiện điều ngài mong đợi đối với quân đội. Huấn lệnh đầu tiên mở đầu bằng đoạn: “Quân nhân phải lấy sự hết lòng vì trung tiết làm bổn phận”, cho rằng nghĩa vụ của quân nhân là phải trung thành với quốc gia. Thiên hoàng dùng thủ pháp tu từ một cách khéo léo để hỏi: “Liệu có ai sinh ra trên hước ta mà lại không có lòng muốn báo đáp đất nước?” Tiếp theo, ngài cho rằng: “Quân nhân chỉ giỏi về kĩ thuật, học thức là chưa đủ. Nếu chỉ giỏi về học thuật mà không có cái tâm báo quốc kiên cố thì chẳng khác nào hình nhân, bằng gỗ cả”. Ngài còn cho rằng quân nhân phải hết lòng bảo vệ bổn phận trung tiết, “hãy xem nghĩa khí nặng hơn núi, xem cái chết nhẹ hơn lông hồng”.

Huấn lệnh thứ hai mở đầu bằng đoan: “Quân nhân phải giữ đúng lễ nghĩa”, “quân nhân cấp dưới hãy tuân phục mệnh lệnh của cấp trên như thể Trẫm trực tiếp ra lệnh”, ngược lại ngài ,cũng nhấn mạnh rằng quân nhân cấp trên đối đãi với cấp dưới quyết không được có thái độ ngạo mạn, hống hách. Trên dưới hãy thống nhất mà chuyên tâm phụng sự quân mệnh, đối đãi nhau bằng tình thân thiết và lòng từ ái.

Huấn lệnh thứ ba viết rằng quân nhân phải xem trọng sự vũ dũng. Sự vũ dũng thật sự không nằm ở hành động thô bạo mà phải luôn biết nghĩa lí, rèn luyện lòng can đảm và suy nghĩ. Hơn nữa, phải lấy “ôn hoà” làm đầu khi tiếp xúc với người, phải luôn dụng tâm nỗ lực để được quốc dân kính ái.²

Huấn lệnh thứ tư, thứ năm cho rằng quân nhân phải tôn trọng tín nghĩa, lấy sự giản dị làm đầu.

Trong những huấn lệnh này có điểm đặc trưng khác biệt so với huấn lệnh của bậc tư lệnh quan tối cao đối với quân dù của bất kì đất nước nào đi nữa. Đó là việc nhấn mạnh mối quan hệ gắn kết mật thiết giữa Thiên hoàng với quân nhân hải lục quân. Trong Quân nhân sắc dụ, Thiên hoàng tin tưởng quân nhân như thể tay chân của mình, lệnh cho họ xem ngài là “đầu não” như đúng nghĩa của từ này. Bằng hình thức này, Thiên hoàng đã xây dựng mối quan hệ tin tưởng cá nhân tương hỗ với quân nhân. Nếu như các quân nhân hải lục quân đều nỗ lực không ngừng thì sẽ cùng Thiên hoàng hưởng vinh quang, còn nếu họ không nỗ lực thì cùng thất bại với ngài.

Mấy ngày sau khi công bố Quân nhân sắc dụ, trưởng Bộ Tham mưu là Yamagata Aritomo tập hợp ý kiến đối với hiện trạng quân đội rồi đề xuất cho Lục quân khanh Ōyama Iwao. Yamagata bất mãn với việc binh lính nòng cốt quá ít ỏi, chỉ hơn 40.000 người. Bây giờ đã trải qua chín năm kể từ khi phát lệnh trưng binh mà số lượng binh sĩ nòng cốt vẫn chưa đáp ứng đủ chỉ tiêu. Các đồn trấn thủ khắp đất nước đều thiếu bộ binh, pháo binh và công binh. Nhìn từ mặt đối ngoại thì cũng khó có thể nói rằng tình trạng bây giờ là ổn định. Quan hệ giữa Nhật với Trung Quốc, Triều Tiên vẫn bất ổn như trước đây, còn tình trạng Lưu Cầu thì không biết chừng sẽ lại xảy ra tranh chấp. Yamagata cho rằng vạn nhất xảy ra điều gì, bấy giờ mới bàn bạc binh lính đủ thiếu thì đã muộn rồi; dẫu biết là hiện đang có khó khăn về vấn đề tài chính nhưng từ năm nay cần phải dần dần bổ sung thêm binh lính.³

Điểm đáng chú ý ở đây là lời đề cập đến Trung Quốc và Triều Tiên của Yamagata. Cả nước Nhật đều tập trung vào mối quan hệ căng thẳng với hai đất nước này từ nửa sau của năm 1882.

Trong năm này, triều đình còn có mối quan tâm khác, đó là sửa đổi hiệp ước tồn đọng từ trước. Từ trước đến nay, Nhật Bản đã nhiều lần đưa đề án nhượng bộ đối với các nước liệt cường Tây Âu để thực hiện sửa đổi những hiệp ước bất bình đẳng với họ. Nhật Bản đã có được sự đồng ý của phần lớn các nước để tiến đến việc sửa đổi, nhưng duy chỉ có Anh quốc vẫn kiên quyết phản đối.

Thời gian đầu, Thiên hoàng không trực tiếp can dự vào vấn đề này. Ngài vẫn được Thị giảng Motoda Nagazahe tiến giảng (năm nay là Thư kinh) như mọi năm. Thiên hoàng còn được Nishimura Shigeki, Nishio Tametada tiến giảng về Lễ kí và được Ikehara Kōchi tiến giảng về tập thơ Vạn diệp tập. Đây là năm đầu tiên ngài được tiến giảng về tập thơ cổ nhất của Nhật Bản (có lẽ điều này thể hiện mối quan tâm của ngài hơn những bài tiến giảng khác).

Ghi chép chính thức trong thời kì này nhắc nhiều đến Thiên hoàng trong những chuyện ban tặng cho người khác, hay quyên góp cho các công trình công cộng. Chẳng hạn như ngày 19 tháng 1, ngài trích từ tài sản cá nhân để tặng cho Chùa Kongōbu-ji ở núi Kōya để tái kiến thiết phần tháp đã bị cháy vào năm 1843. Không phải là Thiên hoàng động lòng trước tín ngưỡng Phật giáo, dù thời trẻ ngài cũng từng được giáo dục những lời dạy của Phật giáo.⁴ Có lẽ cũng giống như các bậc quân chủ Âu châu cùng thời, Thiên hoàng Minh Trị cảm thấy mình, trong vai trò là người cha già của đất nước, phải có nghĩa vụ quyên góp tiền bạc như một hành vi thể hiện lòng từ ái đối với các tổ chức tôn giáo, học vấn.⁵ Hoặc cũng có thể việc xây dựng lại tòa tháp phản ánh mối quan tâm nhiệt tình của ngài đối với việc phục hưng di tích của quá khứ.

Trong thời kì này, Thiên hoàng cũng bắt đầu quan tâm đến chuyện giữ gìn truyền thống Nhật Bản mạnh mẽ hơn trước đây. Ngài vui mừng khi biết sau khi trải qua thời kì bắt chước chế độ giáo dục của Âu châu mà không cần phân biệt hay dở, thì nay tư tưởng nhân nghĩa trung hiếu lại được đặt vào vị trí nền tảng của giáo dục. Ngài hạ thánh chỉ cho Văn bộ khanh Fukuoka Takachika rằng: “Khi kiểm tra các quy định trong chế độ học hành do Văn bộ sảnh thiết lập lần này, Trẫm thấy rằng tôn chỉ mà Trẫm giao cho văn bộ khanh tiền nhiệm là Terashima Munenori đang dần đạt được mục tiêu”. Ngoài ra, Thiên hoàng còn bày tỏ hi vọng rằng từ nay về sau có thể sẽ có sức ép từ trào lưu học đòi theo kiểu giáo dục của Đức hay Nga, nhưng Văn bệ sảnh không được dao động, phải hết sức kiên cường giữ vững chế độ như hiện tại và kì vọng vào thành quả mười năm sau.

Không lâu sau đó thì Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi, Tả đại thần Thân vương Taruhito, Hữu đại thần Iwakura Tomomi dâng thư ý kiến về chính thể lập hiến lên Thiên hoàng theo yêu cầu của ngài. Thời kì thành lập quốc hội đã được quyết định từ trước, và bản thảo hiến pháp cũng đã được đề xuất lên Nguyên lão viện. Tuy nhiên, các điều khoản của bản thảo chỉ là bản chỉnh sửa của hiến pháp các nước Âu châu, không phù hợp với tình hình Nhật Bản nên không thể áp dụng được. Ngoài ra cũng có nhiều cuộc thảo luận liên quan đến phương pháp thực thi hiến pháp, phương châm phải ra sao. Duy chỉ có một điều rõ ràng là hiến pháp do Thiên hoàng ban hành chứ không phải là thành quả nỗ lực đấu tranh của quốc dân. Tuy nhiên, những cuộc nghị luận xoay quanh chủ quyền đất nước vẫn tiếp tục diễn ra. Có thuyết cho rằng chủ quyền thuộc về quốc dân, có thuyết cho rằng đây là quyền chung của cả quốc dân và vị quân chủ, lại có thuyết cho rằng Thiên hoàng có toàn chủ quyền với đất nước. Từng thuyết đều dẫn ra học thuyết, chế độ của các nước Âu châu để chứng minh rằng mình đúng.

Thiên hoàng lo lắng khi thấy nghị luận phân chia thành các ý kiến trái chiều nên cho triệu các đại thần, yêu cầu họ trình ý kiến chi tiết liên quan đến hiến pháp, mối quan hệ giữa quốc hội và quyền lực của vị quân chủ, yếu lãnh chuẩn bị cho việc thành lập quốc hội. Ngày 24 tháng 2, các đại thần trình thư ý kiến, nhấn mạnh rằng: “Vị quân chủ đứng ở địa vị không thể bị can thiệp, không thể bị xâm phạm về quyền lợi. Tể tướng là người thay mặt ngài để hoàn thành trách nhiệm của ngài”. Các đại thần cũng liên tục lặp lại rằng chủ trương của chính phủ là theo chủ nghĩa tiệm tiến, đi chậm từng bước một nhưng hiện nay “lòng người trong thiên hạ lại vui thích với sự thay đổi nhanh chóng”. Đây là kết quả của mấy trăm năm tỏa quốc, đất nước tồn tại trong một thế giới nhỏ bé, tách biệt và khinh nhờn ngoại quốc. Còn bây giờ, khi đã giao tế trở lại với ngoại quốc thì có chiều hướng đi ngược với trước kia một cách cực đoan. Trong những năm gần đây, tư tưởng quá khích từ Âu châu đã thâm nhập vào từng thôn làng, con em thanh niên say sưa với suy nghĩ tân kì và không có dấu hiệu tỉnh giấc. Nhiệm vụ cấp bách của ngày hôm nay là dùng giáo dục với thành ý để thổi vào tai họ sự chững chạc, trung chính, giữ cho họ không rơi vào suy nghĩ nông cạn, hời hợt.

Các đại thần còn nhấn mạnh vào tính quan trọng của việc giữ tài sản của Thiên hoàng riêng biệt với quốc khố.⁶ Ngoài ra, họ còn định nghĩa rằng chức năng chủ yếu của hoa tộc là cấu thành Thượng viện của quốc hội trong tương lai, bảo vệ hoàng thất. Sĩ tộc là thành phần thứ hai sau hoa tộc để gánh vác trọng trách của đất nước. Tuy nhiên, sĩ tộc đã mất đi tài sản khi chế độ thay đổi nên cần phải có hành động giúp đỡ họ. Sanjō còn tâu lên thư ý kiến khác, bàn luận chi tiết về yếu lãnh chuẩn bị cho việc thành lập quốc hội.

Tuy vẫn nhấn mạnh việc bảo tồn truyền thống Nhật Bản nhưng triều đình vẫn không vứt bỏ hình mẫu của ngoại bang ngay: Nghị trưởng Nguyên lão viện là Terashima Munenori đề xuất thư ý kiến vào tháng 2 rằng nên phái Tham nghị Itō Hirobumi sang Âu châu để nghiên cứu hiến pháp các nước, điều tra về đặc trưng phù hợp để có thể áp dụng vào hiến pháp Nhật Bản. Đồng thời, bản thân Tèrashima cũng mong muốn trở thành công sứ đặc mệnh toàn quyền để đến Mỹ với cùng mục đích. Thư ý kiến này được chấp thuận, và Itō cũng từ chức nghị trưởng của Tham sự viện để lên đường sang Âu châu. Trước khi xuất phát vào tháng 3, Itō nhận được sắc thư từ Thiên hoàng ghi chép tường tận những hạng mục cần điều tra, nghiên cứu.⁷

Vấn đề sửa đổi hiệp ước vẫn tiếp tục làm lay động người Nhật một cách mãnh liệt. Một cuộc họp dự bị được thiết lập nhằm thảo luận về việc sửa đổi hiệp ước. Ngoại vụ khanh Inoue Kaoru phát biểu ý kiến trong cuộc họp dự bị rằng nếu ngoại quốc không nhận được ích lợi gì khi sửa đổi hiệp ước và từ bỏ trị ngoại pháp quyền thì Nhật Bản sẽ không đạt được mục đích như mong muốn. Nếu muốn đạt mục đích thì Nhật buộc phải nhượng bộ một bước lớn. Hai phương án A và B về nội dung nhượng bộ được đệ trình. Phương án A do Tham nghị Yamada Akiyoshi đề xuất có nội dung rằng: “Nếu người ngoại quốc chịu theo quốc pháp nước ta thì nên cho phép họ thông thương, mua bán và sinh sống như người trong nước”.⁸ Phương án B do Itō Hirobumi đề xuất dựa ra nhiều điều kiện hơn: “Người ngoại quốc chỉ được thông thương ở Nhật Bản nếu họ thuộc đối tượng điều chỉnh của tòa án Nhật Bản trong trường hợp có vi phạm về các quy định hành chính hay quy định của cảnh sát; chính phủ Nhật Bản bảo lưu quyền phán xử tất cả các án dân sự”.

Sanjō Sanetomi đệ trình lên Thiên hoàng hai phương án vào ngày 5 tháng 3 và thỉnh cầu ngài đưa hai phương án này ra thảo luận. Thiên hoàng chấp thuận và đưa ra ba nội dung góp ý như sau. Thứ nhất, “tham nghị, đại thần nên gạt bỏ những điểm khác biệt nhỏ mà hướng đến cái đại đồng, phải nhất trí để hoàn thành việc lớn này”. Thứ hai, “phải nhất quán bảo đảm bí mật, không được để lộ ra ngoài, gây tranh cãi khi chuyện sửa đổi chưa thành, tránh để xảy ra tình trạng như trong sự kiện Khai thác sứ bán tài sản vào năm ngoái”. Thứ ba, Thiên hoàng phản đối phương án A của Yamada rằng: “Tri thức của quốc dân nước ta vẫn chưa bằng được với họ (ngoại quốc), tài lực lại càng kém cỏi hơn. Nếu như cho phép họ quyền được sinh sống và kinh doanh, thông thương trong nước thì kết quả sẽ là điều lo lắng lắm thay. Các khanh hãy suy tính kĩ điều này và phải đưa phương án khắc phục”.⁹

Lời góp ý của Thiên hoàng đã không làm nghị luận kết thúc. Inoue Kaoru bị kẹt, giữa lời thúc giục cần phải nhanh chóng xử lí của công sứ Anh quốc và cuộc tranh luận trong hội nghị dự bị, cuối cùng cũng đi đến tâm lí chuẩn bị từ nhiệm. Ba vị đại thần ra sức khuyên nhủ Inoue. Cuối cùng, cố vấn nội các người Đức là K. F. H, Rosler phải viết lại nội dung của hai phương án. Theo đó, phương án A chọ phép người nước ngoài quyền sở hữu bất động sản nhưng họ phải thuộc đối tượng điều chỉnh của luật pháp Nhật Bản về mọi phương diện, cả dân sự lẫn hình sự. Phương án B cho người nước ngoài chỉ phải chịu điều chỉnh của pháp luật Nhật Bản về dân sự mà thôi, và do đó họ được ít quyền lợi hơn phương án A. Sanjō lần nữa tâu lên hai phương án này, xin thánh chỉ. Thiên hoàng phán rằng đầu tiên nên bắt đầu thương lượng với sứ thần ngoại quốc dựa trên phương án A, nếu không thành công thì thử phương án B. Nếu cả hai đều không thành công thì cần phải tổ chức hội nghị để ngài phán xét.

Ngày 5 tháng 4, Inoue đọc biên bản trong cuộc họp dự bị sửa đổi hiệp ước lần thứ bảy như sau. Để đạt được mục đích ngoại giao thì Nhật Bản có ý nhượng bộ các nước kí kết hiệp ước với mình. Trước khi giải thích về nội dung nhượng bộ thì Inoue liệt kê những bằng chứng cho thấy Nhật Bản đã đạt được hiện đại hóa, có tư cách ngang hàng với liệt cường Tây Âu. Nhật Bản luôn tuân theo công pháp, đạo đức được quốc tế thừa nhận, đã bãi bỏ chế độ phong kiến mà đem lại quyền lợi bình đẳng cho toàn dân. Nhật Bản cũng đã cải cách phương pháp thi hành chính trị, tách bạch hành chính và tư pháp, cho phổ cập giáo dục, nới lỏng chế đệ cấm Cơ Đốc giáo. Nhật cũng đã thiết lập chế độ bưu điện, gia nhập vào liên hiệp bưu điện các nước. Cơ sở hạ tầng cho điện tín cũng đã được thiết lập, đường sắt được đặt các nơi trong nước, hải đăng cũng được dựng lên ở vùng duyên hải. Ngoài ra, Nhật cũng đã ban hành hình pháp, trị tội pháp (sau trở thành luật tố tụng hình sự). Tuy nhiên, chính phủ và quốc dân Nhật Bản không an lòng với những thành tựu này mà càng nỗ lực cải tiến để tiến bộ hơn, thiết lập quan hệ thân mật với các nước, mong muốn thúc đẩy lợi ích chung lớn mạnh hơn nữa.

Biên bản của Inoue tiếp tục rằng, thật không may là vẫn còn cố nhiều chướng ngại trên đường xúc tiến quan hệ hữu hảo, mậu dịch với các nước. Theo hiệp ước hiện hành thì người ngoại quốc không được sinh sống, mua bán ngoài những nơi đã mở cửa cảng. Chính phủ đã chờ đợi thời cơ thích hợp để loại bỏ những chướng ngại này trong suốt thời gian dài qua và tin rằng bây giờ thời cơ đã đến. Với điều kiện tuân theo pháp luật Nhật Bản thì người ngoại quốc sẽ được đi lại tự do trên đất nước Nhật, có thể định cư ở nơi mình thích, có quyền sở hữu động sản, bất động sản và được tự do mua bán, kinh doanh. Kể từ ngày thi hành chế độ mới thì người ngoại quốc sẽ phải theo quyền xét xử khác với nội dung trước giờ vốn chỉ áp dụng trong những khu mở cửa cảng. Nếu xét theo quan điểm công lí chính đạo thì đây là việc tốt và Inoue không hề có chút nghi ngờ nào. Như vậy thì quan hệ giao tế giữa người Nhật Bản với người ngoại quốc sẽ được đổi mới, mối giao hảo giữa đôi bên sẽ được thiết lập. Lúc đó thông thương được tự do hóa, hàng hóa tư bản ngoại quốc được mang đến Nhật, góp phần đem lại phồn vinh cho công nghiệp, mậu dịch. Như vậy có thể mong đợi rằng thị trường nhập khẩu hàng hóa sẽ được mở rộng.

Ngày 1 tháng 6, Inoue chính thức đề xuất nội dung sửa đổi hiệp ước chi tiết (dựa trên biên bản đã phát biểu vào tháng 4) trong cuộc họp dự bị lần thứ 11. Nội dung chủ yếu như sau: trong vòng năm năm kể từ ngày phê chuẩn sửa đổi hiệp ước thì toàn lãnh thổ Nhật Bản sẽ mở rộng cho người ngoại quốc. Lúc này, người ngoại quốc có thể đi lại tự do khắp nơi trong nước, có thể sinh sống, có quyền sở hữu động sản và bất động sản. Không chỉ vậy, người ngoại quốc còn được cho phép mua bán, hành nghề như người Nhật Bản. Cần phải có nhiều nỗ lực để bảo đảm lòng tin của người ngoại quốc, xoa dịu nỗi bất an đối với pháp luật Nhật Bản. Nền pháp luật mới hoàn toàn dựa trên nguyên lí pháp luật được thi hành ở Âu châu. Theo quy tắc thì mọi luật pháp đều được phiên dịch ít nhất sang một ngôn ngữ Âu châu và được công bố rộng rãi. Về xét xử thì phán sự người ngoại quốc sẽ ngồi cùng với phán sự người Nhật. Nếu như chế độ bồi thẩm được áp dụng, trong vụ việc mà người ngoại quốc là bị cáo thì một phần của bồi thẩm đoàn sẽ do người ngoại quốc cấu thành.

Khi đề án sửa đổi được đọc lên thì công sứ Đức lập tức bày tỏ ý tán thành rằng đề án của chính phủ Nhật Bản mang lại lợi ích cho cả đôi bên, và đặc biệt rộng rãi khi bảo đảm cho người ngoại quốc. Bản thân công sứ sẽ truyền đạt nội dung này về bổn quốc và khuyên chính phủ nên sửa đổi hiệp ước. Tiếp theo, công sứ các nước Bỉ, Bồ Đào Nha, Áo - Hung, Hà Lan, Tây Ban Nha, Italy, Nga cũng đều bày tỏ ý tán đồng với công sứ Đức. Công sứ Mỹ tán thành tính thỏa đáng trong đề án của chính phủ Nhật và sẽ vui vẻ khuyến cáo chính phủ bổn quốc chấp thuận sửa đổi. Ngoài ra, công sứ Mỹ còn cho rằng việc bãi bỏ trị ngoại pháp quyền sẽ giúp làm dịu đi sự phẫn nộ của quốc dân Nhật Bản, duy trì mối thân giao với quốc dân Nhật Bản và thúc đẩy thông thương mậu dịch giữa hai nước. Duy chỉ có một người là công sứ Anh quốc Parkes là không lên tiếng tán thành. Công sứ Parkes cho rằng cần phải suy xét kĩ càng về nghị án và bảo lưu ý kiến tán thành hay phê phán.

Ngày 17 tháng 7, trong cuộc họp dự bị sửa đổi hiệp ước lần thứ 15 thì Parkes phát biểu rằng chính phủ Anh quốc kiên quyết phản đối đề án của Inoue và đưa ra biên bản giải thích như sau. Kể từ sau ngày phê chuẩn hiệp ước mới thì Nhật Bản sẽ có được quyền xét xử trên lãnh thổ Nhật, nhưng đặc quyền được hứa hẹn với người ngoại quốc lại không tương xứng trong thời hạn năm năm chuẩn bị. Trong thời gian này thì lợi điểm duy nhất mà người ngoại quốc có được là tự do đi lại trong nội địa để thông thương, họ không thể định cư tại đó, không thể sở hữu bất động sản cũng như sử dụng tiền vốn để mua bán. Hơn nữa, phương pháp xét xử và chế đệ xét xử mà chính phủ Nhật hứa hẹn là không hoàn chỉnh, không thể bảo đảm quyền lợi và lợi ích của người ngoại quốc. Đến nay, chính phủ Nhật vẫn chưa hoàn bị pháp luật dân sự và luật thương mại, còn hình pháp mới chỉ được thi hành chưa đầy một năm. Vì vậy, chính phủ Anh quốc rất khó đánh giá nền pháp luật mới của Nhật Bản có hiệu quả hay không. Như vậy thì cần phải đợi một thời gian trước khi đề án được chấp nhận. Chính phủ Nhật và chính phủ các nước liên quan cần phải nghiên cứu, điều tra kĩ càng hơn nữa. Đề án lần này không được người dân Anh quốc tin tưởng nên chính phủ Nhật Bản sẽ không kêu gọi được vốn đầu tư từ nước ngoài để phát triển trong tương lai.¹⁰ Parkes còn trích dẫn lời của “một học giả quốc tế người Nhật tài ba” rằng: “Pháp luật (Nhật Bản) không đủ để bảo vệ tính mạng, tài sản và tự do của người dân. Cần phải có nhiều cải cách lớn cho đến khi được người dân Nhật Bản chấp nhận rộng rãi”.¹¹

Tuy chỉ có mỗi Anh quốc là phản đối đề án của chính phủ Nhật nhưng phát ngôn của Parkes lại mang tính quyết định. Dù Parkes ám chỉ rằng công sứ các nước có thể tự do thảo luận về nghị án nhưng họ đều truyền đạt nội dung này về bổn quốc thay vì thảo luận. Như vậy, cuộc họp dự bị sửa đổi hiệp ước lần thứ 16 vào ngày 27 tháng 7 đã bị đóng lại.

Khi đọc lời phản luận của Parkes đối với đề án bãi bỏ trị ngoại pháp quyền của Inoue thì có thể thấy uy lực trong luận thuyết của Parkes. Cả Parkes và chính phủ Anh quốc đều không cần phải gấp rút sửa đổi hiệp ước, và họ sẽ không từ bỏ quyền lợi đang có hiện tại nếu như không bảo đảm được quyền lợi tương xứng mà họ nhận được theo chế độ mối. Tuy Parkes nói đồng tình với đề xuất khẩn thiết của chính phủ Nhật Bản về việc bãi bỏ quyền lãnh sự xét xử nhưng sự đồng tình đó có vẻ không hề sâu sắc tí nào. Công sứ Mỹ (John Bingham) đã nhận thấy sự phẫn khái của người Nhật đối với trị ngoại pháp quyền do chính phủ các nước Âu Mỹ đặt ra, nhưng với Parkes thì có vẻ như ông này hoàn toàn vô cảm. Điều này ám chỉ Anh quốc cho rằng Nhật Bản vẫn còn là nước chưa đạt được văn minh khai hóa. Parkes lại trích dẫn lời “một học giả quốc tế người Nhật tài ba” rằng người Nhật không hề tỏ thái độ phẫn nộ đối với trị ngoại pháp quyền hơn sự bất an đối với nền luật pháp mới. Parkes vẫn bảo hộ chế độ phủ nhận hết mọi thành quả xây dựng được kể từ khi Duy Tân, chế độ mà người Nhật ghê tởm.

Trong lúc này thì mối quan tâm của người Nhật chuyển từ vấn đề sửa đổi hiệp ước được đặt ra từ nhiều năm trước sang một vấn đề cấp bách trước mắt. Ngày 23 tháng 7 tại Seoul xảy ra cuộc nổi dậy của binh sĩ Triều Tiên. Nguyên nhân của sự việc là các binh sĩ tức giận với cải cách quân đội của chính phủ. Cuối năm 1881, quốc vương Triều Tiên Kojong và Vương phi Min¹² đã mời thiếu tá lục quân ở Công sứ quán Nhật Bản là Horimoto Reizō làm cố vấn để xây dựng quân đội hiện đại trong chương trình hiện đại hóa đất nước Triều Tiên. Các binh sĩ của quân đội cũ khi biết được từ nay những binh lính trẻ hơn mình sẽ được trang bị tối ưu, được huấn luyện theo lối hiện đại thì bắt đầu thấy phản cảm với cải cách này. Hơn 1.000 binh sĩ mà phần lớn là lính già và người bị thương đều bị sa thải theo kế hoạch cải cách quân đội này. Những binh sĩ còn lại thì không nhận được lương bổng trong 13 tháng qua. Quốc vương Triều Tiên biết được thực trạng này nên hạ lệnh cấp bổng lộc một tháng cho họ. Quốc vương chỉ thị cho người chịu trách nhiệm tối cao về quân nhu là Min Kyom-ho phát gạo trả lương. Tuy nhiên, Min Kyom-ho lại đẩy chỉ thị của quốc vương cho hạ sĩ quan phụ trách. Viên hạ sĩ quan này bán gạo tốt nhận được, lấy tiền mua tạp cốc rồi pha trộn thêm cát và thức ăn gia súc. Khi binh sĩ nhận được gạo trả lương thì đều đã mốc meo, bốc mùi khó chịu và không thể ăn được.¹³

Các binh sĩ tức giận, kết đoàn tiến về dinh thự của Min Kyom-ho với nghi ngờ rằng Min Kyom-ho đã ăn chặn bổng lộc của mình. Khi nhận được tin báo phản loạn thì Min Kyom-ho hạ lệnh cho cảnh sát bắt giữ mấy binh sĩ bị cho là kẻ chủ mưu. Ông tuyên bố sẽ xử hình họ vào ngày hôm sau. Tuyên bố này cũng là lời cảnh cáo đối với các binh sĩ còn lại. Tuy nhiên, khi biết được sự việc thì các binh sĩ phản loạn đã tập kích vào tư dinh của Min Kyom-ho. Lúc này, Min Kyom-ho đi vắng nên binh sĩ đập phá đồ đạc trong nhà để giải tỏa uất ức.

Sau đó, nhóm binh sĩ còn xâm nhập vào kho binh khí, cướp vũ khí, đạn dược. Có được trang bị ưu việt hơn so với thời phục vụ trong quân đội Triều Tiên cũ, nhóm binh sĩ phản loạn này liền bắn chết giám ngục, đẩy lui lính phòng vệ và phóng thích đầu lãnh loạn quân mà Min Kyom-ho bắt giữ cùng nhiều tội phạm chính trị khác. Lúc này Min Kyom-ho đang ở vương cung, toan xuất quân chính phủ đi trấn áp bạo loạn nhưng đã quá muộn. Ban đầu, trong giới binh sĩ phản loạn của quân đội cũ có nhiều phần tử là dân nghèo ở các thôn làng và nhiều phần tử bất bình, về sau, đám bạo loạn càng bành trướng, cuộc phản loạn phát triển thành quy mô lớn.

Đám loạn quân xông đến dinh quan của Thiếu tá lục quân Horimoto, phát hiện ra Horimoto, đâm chết các giáo viên dạy quân sự đang sửng sốt. Một nhóm khác hơn 3.000 người tập kích vào kho vũ khí, cướp vũ khí rồi tiến về phía Công sứ quán Nhật Bản. Tin báo nguy hiểm khẩn cấp từ vương cung bay đến công sứ quán. Theo tin báo thì quốc vương cũng không thể trấn áp được quân phản loạn.¹⁴ Số người Nhật đang ở công sứ quán lúc này gồm có Công sứ Hanabusa Yoshimoto và 17 thành viên cùng hơn mười viên cảnh sát. Đám bạo động bao vây công sứ quán, miệng hô hào giết hết người Nhật.

Hanabusa hạ lệnh đốt công sứ quán. Viên thư kí lập tức rưới dầu hỏa lên sổ sách quan trọng rồi châm lửa đốt. Ngọn lửa nhanh chóng lan rộng. Hanabusa và nhóm tùy tùng xông ra cổng sau trong màn khói lửa. Đoàn người của Công sứ Hanabusa đến cảng, rồi từ đó theo thuyền xuống Hán Giang rồi đến Inch’on. Ban đầu họ chạy đến phủ sứ Inch’on. Nhưng sau khi biết được tin sự kiện ở Seoul thì phủ binh Inch’on lập tức thay đổi thái độ. Hanabusa biết rằng ở đây khó lòng an toàn được nên cùng đoàn tùy tùng đội mưa tiến về cảng. Phủ binh Inch’on đuổi theo sau, dọc đường giết chết sáu người Nhật và khiến năm người khác bị thương. Đoàn người vừa dìu người bị thương vừa chạy về phía cảng. Tại đây, họ lên thuyền nhỏ rồi ra khơi. Đoàn Công sứ Hanabusa được tàu quan trắc Anh quốc là Flying Fish cứu trợ sau ba ngày kể từ khi xảy ra nổi loạn.

Ngày 24 tháng 7, một ngày sau cuộc tập kích Công sứ quán Nhật Bản thì đám bạo loạn bắt đầu xông về vương cung. Min Kyom-ho bị phát hiện và giết chết. Hơn mười quan chức cao cấp của chính phủ cũng bị sát hại. Đám bạo loạn truy lùng Vương phi Min để lấy mạng, vì bà là người của gia tộc Min mà họ căm ghét và họ biết rằng cả thảy chính phủ thối nát đều nằm trong tay bà. Vương phi thoát khỏi vương cung trong cảnh ngàn cân treo sợi tóc. Bộ tướng trung thành của vương phi lấy áo cung nữ cho bà mặc, nói rằng đây là em gái mình và cõng bà trên lưng chạy thoát.¹⁵

Có một thành viên trong vương tộc đứng về phía quân phản loạn, đó là Taewon’gun, cha của quốc vương đương thời.¹⁶ Taewon’gun căm hận gia tộc Min vì đã đẩy mình khỏi ghế quyền bính từ chín năm trước. Không còn Vương phi Min, người hướng dẫn mình trong mọi việc thì vị vua bù nhìn lại tìm đến cha là Taewon’gun. Quốc vương thỉnh cầu Taewon’gun trở lại chấp chính như xưa. Taewon’gun vui mừng khi trở lại ghế chấp chính sau chín năm. Điều đầu tiên Taewon’gun làm là hạ lệnh tổ chức quốc tang cho Vương phi Min. Dù không biết sống chết thế nào nhưng vương phi bị xem là đã chết trong lúc vương cung bị tập kích. Sau đó, Taewon’gun hạ lệnh cấm huấn luyện quân đội theo kiểu Nhật Bản.¹⁷

Sau khi Hanabusa trở về nước, chính phủ Nhật Bản nhận được tin báo sự kiện thì nổi cơn tức giận. Ngày 31 tháng 7, Inoue Kaoru thỉnh cầu triệu tập hội nghị nội các khẩn cấp. Ngày hôm đó, Thiên hoàng lâm ngự đến Thái chính quan, hạ lệnh cho Inoue đến Shimonoseki để xử lí khủng hoảng. Ngài còn hạ lệnh cho Thiếu tướng hải quân Nire Kagenori và Thiếu tướng lục quân Takashima Tomo-no-suke chỉ huy bốn chiếc quân hạm và một đại đội bộ binh hộ tống Công sứ Hanabusa, đồng thời cũng hạ lệnh sang Triều Tiên để bảo vệ người Nhật hiện đang ở đó.

Inoue rời khỏi Tōkyō vào ngày 2 tháng 8. Đến Shimonoseki gặp Hanabusa, Inoue ra chỉ thị như sau: Hành động hung bạo của Triều Tiên là hết sức tàn độc, đây là sự sỉ nhục công khai đối với Nhật Bản. Chính phủ Triều Tiên biếng nhác không chịu trấn áp bạo động, không tôn trọng cái tình lân bang giữa hai nước. Tuy nhiên, Nhật Bản vẫn nghĩ đến tình cảnh trong nước của Triều Tiên, cho rằng còn quá sớm để gửi binh đi trừng phạt. Công sứ Hanabusa sẽ quay lại Seoul nhưng sẽ được lục quân và hải quân bảo vệ. Việc này là vì thấy trước đám bạo loạn vẫn chưa có dấu hiệu chấm dứt chứ không có ý gì khác.

Hanabusa nhận được mệnh lệnh hội đàm với các quan chức cao cấp toàn quyền của Seoul, nói rõ ngày phải xử lí đám bạo động sao cho phía Nhật Bản hài lòng. Khi đó, nếu như đám bạo loạn bất ngờ tấn công thì phía Nhật sẽ dùng quân sự để trấn áp, bất chấp chính phủ Triều Tiên xử lí ra sao.

Trong giai đoạn hiện tại thì vẫn chưa đến lúc nổ ra chiến tranh, nhưng vẫn tiềm tàng nguy cơ đó. Trong số những chỉ thị mà Hanabusa nhận được còn có mệnh lệnh rằng nếu chính phủ Triều Tiên có vẻ chần chừ không xử lí phạm nhân hoặc từ chối không tham gia đàm phán như phía Nhật yêu cầu thì đó là ý đồ phá vỡ hoà bình. Trong trường hợp này thì sứ thần (Hanabusa) phải gửi thông điệp tối hậu đến chính phủ Triều Tiên mà làm rõ tội trạng của họ. Lúc đó sứ thần hãy lập tức cùng hải lục quân tiến về Inch’on mà chiếm lĩnh cảng này. Khi đến Inch’on thì sứ thần phải lập tức gửi báo cáo chi tiết về Tōkyō, đợi mệnh lệnh tiếp theo. Nếu như Trung Quốc và các nước khác có đề nghị làm trung gian hoà giải thì hãy từ chối. Chỉ thị của Inoue kết lại bằng những lời ôn hoà đến ngạc nhiên rằng chính phủ Nhật Bản không xem chính phủ Triều Tiên có ý đồ phá hỏng quan hệ hoà bình. Sứ thần phải mang thành ý, nỗ lực hết sức để giữ gìn quan hệ tốt đẹp. Hãy xem sự kiện này là cơ hội để có được hoà bình vĩnh viễn với Triều Tiên.

Thượng tuần tháng 8, quân dự bị được triệu tập bất chấp cái nhìn lạc quan trong đoạn cuối của chỉ thị. Inoue Kaoru truyền đạt đến công sứ các nước đang trú tại Tōkyō về quyết tâm của chính phủ Nhật phái quân đội và tàu bè sang Triều Tiên để bảo vệ quốc dân Nhật Bản đang sống tại nước này. Inoue nhấn mạnh rằng ý đồ của chính phủ Nhật Bản là để củng cố cho chủ nghĩa hoà bình. Tuy nhiên, lời đề nghị làm trung gian hoà giải của chính phủ Mỹ lại bị từ chối ngay lập tức. Lo lắng trước sự tình, Thiên hoàng phái trưởng Thị tòng Yamaguchi Masasada sang Triều Tiên để thị sát biến cố ở Seoul và tình hình sau biến cố, Yamaguchi hội kiến với Công sứ Hanabusa cùng các tướng lục hải quân,, lưu lại Triều Tiên cho tới khi Hiệp ước Chemulp’o¹⁸ được kí kết vào ngày 30 tháng 8.

Trong khi Nhật và Triều Tiên đang thương lượng về các điều khoản trong hiệp ước thì trong nước Nhật nổ ra nhiều cuộc nghị luận xoay quanh việc cấp bách là mở rộng quân bị. Các luận giả chủ trương mở rộng quân bị chỉ ra rằng bốn chiếc quân hạm đang phái đi Triều Tiên là tất cả của hải quân Nhật Bản. Hiện giờ trong nước không còn lại chiếc nào để bảo vệ đất nước. Yamagata Aritomo dâng thư luận về tính cần thiết phải mở rộng quân bị, kiến nghị tăng thuế thuốc lá để làm nguồn tài chính cho việc này. Ngày 16 tháng 8, Thiên hoàng hỏi ý kiến Iwakura Tomomi. Iwakura đáp rằng chừng nào Trung Quốc còn xem Triều Tiên là thuộc quốc thì khó lòng tránh khỏi giao chiến với Trung Quốc. Việc cần kíp trước mắt là phải hoàn chỉnh quân bị, nên nhanh chóng hạ mật lệnh cho lục quân và hải quân. Ngày 19 tháng 8, Yamagata gửi thư đến Sanjō Sanetomi, trình bày rằng: “Bây giờ là thời cơ tốt để giao chiến với Trung Quốc”.¹⁹

Ngày 22 tháng 8, Hanabusa được hai trung đội hộ tống đến thăm vương cung ở Seoul để đề xuất thư yêu cầu từ phía Nhật Bản lên quốc vương Triều Tiên. Hanabusa cho thời hạn ba ngày để quốc vương trả lời. Trong những mục yêu cầu có mục đòi bồi thường 500.000 yên cho Công sứ quán Nhật Bản bị đốt cháy. Quốc vương hạ lệnh cho chính phủ phải trả lời đúng kì hạn. Chấp chính Taewon’gun lập tức triệu tập hội nghị. Tuy nhiên, hội nghị tức giận với số tiền phi lí mà chính phủ Nhật yêu cầu (500.000 yên là một phần sáu tổng thu nhập một năm của chính phủ Triều Tiên) nên từ chối trả lời. Hanabusa phán đoán rằng chính phủ Triều Tiên không có dấu hiệu sẽ hồi đáp nên quyết quay về Inch’on. Nguy cơ chiến tranh dường như đang ở ngay trước mắt theo chỉ thị của Inoue, Hanabusa gửi thông điệp tối hậu đến quốc vương, rời khỏi Seoul. Quốc vương lập tức gửi thư đến Hanabusa, thỉnh cầu quay lại Seoul. Tuy nhiên lúc đó, quốc vương cũng không có đề án cụ thể nào. Hanabusa vẫn không thay đổi ý định. Hanabusa còn tức giận khi nhận được lá thư vô lễ của Lãnh nghị Hong Sun-mok. Hong viết trong thư rằng không cần đặc phái quan lớn để xin lỗi theo yêu cầu của Hanabusa.²⁰ Ngày 25 tháng 8, Hanabusa đến Inch’on. Ngày hôm sau thì lá thư của Hong được gửi đến. Hong tiết lộ rằng mình sẽ từ nhiệm và mong muốn có một cuộc hội đàm. Hanabusa đồng ý cho dừng thuyền để đợi hai ngày.

Căng thẳng bất ngờ trong thời điểm này lại xuất phát từ Vương phi Min. Vương phi đang lẩn trốn trong núi, gửi thư đến quốc vương thúc giục nên cầu cứu tông chủ quốc là Trung Quốc gửi binh sang trấn áp bạo động. Quốc vương thường ngày vốn vẫn theo lời vương phi nên sau khi nhận thư liền mật phái sứ giả liên lạc với quan chức cao cấp của chính phủ Triều Tiên đang đóng tại Thiên Tân. Nhận được ý của quốc vương, quan chức này đến Bắc Kinh, truyền đạt thỉnh cầu phái viện binh đến Lý Hồng Chương. Lý không chần chừ và xem đây là thời cơ tốt để phục hồi lại tông chủ quyền của Trung Quốc đối với Triều Tiên, vốn đã suy giảm rõ rệt trong thời gian này.

Hạm đội Trung Quốc gồm ba quân hạm, sáu thương thuyền theo mệnh lệnh của Lý tiến về Triều Tiên. Hạm đội chở 4.000 người tập kết ngoài khơi Inch’on. Với uy thế này thì hạm đội Trung Quốc dễ dàng chiếm được Inch’on, nhưng hạm đội đã nhận được chỉ thị từ Lý Hồng Chương là không được chạm trán quân sự với quân Nhật Bản nếu không cần thiết. Khi thấy quân hạm Kongo của Nhật ở cảng Inch’on (đến sớm hơn so với các quân hạm khác) thì hạm đội Trung Quốc liền rút lui. Tuy nhiên, hạm đội vào vịnh Nam Dương ngày 22 tháng 8 đã cho đội quân 200 người đổ bộ lên bờ vào ngày 23.

Ngay khi Hanabusa đến Inch’on thì phía Trung Quốc liền tiếp xúc với Hanabusa, truyền đạt rằng mình tới để trấn áp bạo động ở thuộc quốc Triều Tiên. Hanabusa chủ trương rằng Triều Tiên là quốc gia độc lập, quan hệ căng thẳng giữa Triều Tiên và Nhật Bản hiện giờ không liên quan đến Trung Quốc. Phía Trung Quốc đề nghị cùng hợp tác trấn áp phản loạn thì Hanabusa trả lời rằng mình đang đợi hồi đáp từ phía Triều Tiên sau khi gửi thông điệp tối hậu, nước khác không nên can thiệp vào.

Trước thái độ từ chối hợp tác của phía Nhật, phía Trung Quốc lập tức chuyển sang hướng hành động khác. Ngày 25 tháng 8, ba đề đốc của hạm đội Trung Quốc đến thăm Taewon’gun, khi trở về có mời Taewon’gun đến doanh trại của Trung Quốc để tham dự cuộc hội đàm quan trọng, về phía Taewon’gun thì ông có nghĩa vụ phải đáp lễ sau chuyến viếng thăm của họ. Ngày 26, Taewon’gun đến doanh trại theo đề nghị của ba người. Phía Trung Quốc và Triều Tiên thi lễ chào hỏi nhau. Nhưng sau khi làm dấu ra hiệu (nâng chén chúc mừng vạn thọ cho Taewon’gun) thì binh sĩ Trung Quốc nhất tề ùa vào doanh trại, vây lấy Taewon’gun, đẩy ông vào kiệu đã chuẩn bị sẵn. Taewon’gun bị chuyển đến quân hạm trong khi vẫn ngồi trên kiệu rồi được đưa sang Trung Quốc. Taewon’gun không được thả ra khỏi kiệu cho đến khi thuyền cập bến Thiên Tân. Tại đây, Taewon’gun bị Lý Hồng Chương khảo vấn. Lý toan quy trách nhiệm phản loạn cho ông nhưng thất bại. Kể từ đó, Taewon’gun bị giam giữ nghiêm mật trong một căn phòng suốt ba năm.

Chính phủ Triều Tiên đã mất đi nhân vật trung tâm là Taewon’gun nên đành phải thương lượng với phía Nhật Bản. Hiệp ước Chemulp’o được kí kết vào ngày 30 tháng 8, tuyên bố chính thức chấm dứt tình trạng căng thẳng giữa Nhật và Triều Tiên. Hiệp ước quy định như sau. Một, chính phủ Triều Tiên phải bắt giữ và xử phạt những kẻ bạo loạn đã giết chết người Nhật Bản trong vòng 20 ngày. Hai, chính phủ Triều Tiên tổ chức lễ mai táng phù hợp cho những người Nhật đã bỏ mạng. Ba, chính phủ Triều Tiên phải trả 50.000 yên đền bù cho gia đình những người thiệt mạng và người bị thương. Bốn, chính phủ Triều Tiên phải trả 500.000 yên đền bù thiệt hại do đám bạo loạn gây ra cho công sứ quán và tiền bồi thường phí tổn viễn chinh, số tiền này được chi trả mỗi năm 100.000 yên trong năm năm. Năm, từ nay về sau Công sứ quán Nhật Bản sẽ được “một số ít” binh lính Nhật bảo vệ. Sáu, chính phủ Triều Tiên phải phái đại quan mang quốc thư sang Nhật để xin lỗi.

Từ sự kiện này mà lòng ái quốc của quốc dân Nhật Bản bỗng trở nên mạnh mẽ nhiệt liệt. Những người có nguyện vọng tòng quân, người tình nguyện đóng góp tiền bạc cho quân đội liên tục xuất hiện. Ngày 5 tháng 9, Thiên hoàng thông qua trưởng quan của chính phủ khen thưởng sự trung thành của họ. Ngày 28 tháng 9, Hanabusa trở về cảng Yokohama. Một đoàn xe lửa được chuẩn bị đặc biệt cùng nửa tiểu đội kị binh ra nghênh đón Hanabusa. Thiên hoàng tiếp kiến Hanabusa, ban cho huân chương nhị đẳng Húc Nhật Trùng Quang.²¹

Để tỏ lòng tiếc nuối về sự kiện bất hạnh lần này, quốc vương Triều Tiên phái ba quan chức cao cấp của chính phủ sang Nhật hiến tặng hiện vật, bày tỏ thành ý với chính phủ Nhật Bản. Thiên hoàng tiếp kiến Đại thần đặc mệnh toàn quyền Pak Yong-hyo và hai người khác vào ngày 19 tháng 10. Pak đệ trình quốc thư từ quốc vương Triều Tiên, khen ngợi sự nghiệp vĩ đại của Thiên hoàng và bày tỏ ý nguyện của quốc vương mong muốn hoà bình vĩnh cửu giữa hai nước.

Ngày 2 tháng 11, Trung tá Horimoto (được thăng cấp sau khi chết) đã thiệt mạng tại Triều Tiên cùng 12 người dưới quyền được thờ tại Đền Yasukuni. Ngày 17 tháng 11, thuyền trưởng thuyền Flying Fish, người đã cứu đoàn của Hanabusa được Thiên hoàng tặng một bình hoa bằng đồng và vài cuốn sách, trong đó có cuốn viết về sự chinh phạt Triều Tiên.²² Tháng 12, khi Pak Yong-hyo rời Nhật Bản thì Thiên hoàng tiếp kiến Pak và ban sắc ngữ. Thiên hoàng tiếc nuối khi chia tay, dặn truyền lại với quốc vương Triều Tiên về thành ý khẩn thiết của mình. Thiên hoàng còn tặng cho Triều Tiên 500 khẩu súng ngắn, có lẽ là mong muốn được giúp ích nếu như có nội loạn trong tương lai. Pak tạ ơn rồi tâu lên rằng súng là thứ cần thiết quan trọng bậc nhất đối với Triều Tiên, hẳn là quốc vương sẽ vui mừng khôn xiết.

Pak cũng theo lệnh quốc vương mà trình bày tình thế hiện thời của Triều Tiên cho Thiên hoàng biết, khẩn khoản cầu xin Nhật Bản giúp Triều Tiên độc lập và viện trợ tài chính. Đảng độc lập thuộc cánh khai hóa do Pak và Kim Ok-kyun tổ chức muốn dựa vào sự chi viện của Nhật Bản để thoát khỏi ràng buộc với Trung Quốc, cải cách những thói xấu tích tụ trong nhiều năm, đưa Triều Tiên thành một quốc gia độc lập về danh lẫn thực. Đối với các đảng viên của họ thì Nhật Bản chính là hình mẫu mô phạm của văn minh khai hóa để mang vào áp dụng cho Triều Tiên.

Năm 1882 đã kết thúc với bầu không khí lạc quan như vậy. Tuy nhiên, trong chính phủ cũng có người cảnh cáo rằng sẽ phát sinh chiến tranh với Trung Quốc kéo dài hơn 10 năm.²³ Ngày 22 tháng 12 năm 1882, Thiên hoàng Minh Trị ban sắc ngữ rằng:

Giữ gìn nền hoà bình cho toàn thể Đông Dương là nỗi khát khao của Trẫm. Tuy nhiên lần này được phía Triều Tiên nhờ vả, và xét từ tình hữu nghị lân quốc thì Trẫm muốn giúp đỡ Triều Tiên để trở thành quốc gia độc lập tự chủ và thuyết phục các nước khác thừa nhận Triều Tiên là đất nước độc lập…

Có thể cảm nhận được, đằng sau những lời tốt đẹp này tiềm ẩn nguyên nhân chính dẫn đến chiến tranh Nhật - Thanh vào 12 năm sau.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 600. Từ quân nhân đương thời hàm nghĩa lục quân và hải quân. Hải quân khanh Kawamura Sumiyoshi được mời đến trong dịp này nhưng không tham dự được.↩

Đáng tiếc là quân đội Nhật Bản thường ngày không giữ đúng những mệnh lệnh này. Cấp trên đối với cấp dưới tàn nhẫn chứ không thân thiết, ấn tượng về quân nhân Nhật đối với cả người dân Nhật lẫn người dân các nước bị chinh phục là không hề “ôn hoà” chút nào.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 606.↩

Niệm trì Phật (bức tượng Phật nhỏ mang theo mình để cầu nguyện) của Thiên hoàng Minh Trị là tượng Văn Thù Bồ Tát hiện được giữ gìn ở Chùa Sennyū-ji, ngôi chùa Chân Ngôn tông ở Kyōto, vốn có quan hệ rất mật thiết với hoàng thất. Có thể mối quan hệ với Chân Ngôn tông là động lực khiến Thiên hoàng tích cực trong việc xây dựng lại tòa tháp của núi Kōya (Cao Dã, ngọn núi phát tích của Mật tông Nhật Bản), Thiên hoàng chỉ ban 50 yên để xây dựng lại tổ đường của Saikyō-ji (Tây Giáo Tự), ngôi chùa phát tích của Chân Thịnh tông (Shinsei) thuộc Thiên Thai tông ở thành phố Ōtsu, tỉnh Shiga (Minh Trị Thiên hoàng kỉ,Cuốn 5, trang 641). Thiên hoàng không phải là người duy nhất trong hoàng tộc quyên góp cho chùa chiền. Hoàng hậu, hoàng thái hậu cũng đã ban 500 yên để trùng tu Tōfuku-ji (Đông Phúc Tự), ngôi chùa phái Lâm Tế (Cùng tư liệu trên, trang 690).↩

Frank Prochaska viết trong cuốn Tặng vật hoàng gia: thứ làm nên một triều đại giàu có rằng vương tộc Anh quốc (chủ yếu là thế kỉ 19) từng quyên góp cho nhiều đoàn thể từ thiện, trường học, bệnh viện, cô nhi viện,… Thỉnh thoảng, Thiên hoàng Minh Trị cũng quyên góp cho bệnh viện, trường học. Có thể độc giả còn nhớ việc ngài ban tiền xây dựng bệnh viện cho những người mang bệnh về mắt. Ngày 5 tháng 8 năm 1881, Thiên hoàng ban cho phủ Tōkyō 70.000 yên để phòng ngừa khi dịch bệnh hoành hành (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 4, trang 736-737). Ngày 16 tháng 2 năm Minh Trị thứ 15, khi dịch tả hoành hành, Thiên hoàng ban 1.000 yên làm chi phí vệ sinh (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 747). Ngoài ra, ngài cũng thường hào phóng ban tiền cho các tổ chức tôn giáo, khoa học. Ngày 3 tháng 2 năm 1882, khi thành lập Hoàng điển Giảng cứu Sở (Kōten kōkyū-sho), cơ quan nghiên cứu quốc điển, lễ nhạc, tri thức Đông phương, võ thuật thì Thiên hoàng hứa ban cho cơ quan này 2.400 yên mỗi năm, kéo dài trong mười năm (Cùng tư liệu trên, trang 624-627).↩

Vấn đề đất đai riêng của Thiên hoàng thường được đem ra bàn luận. Về mặt lí luận thì toan cõi Nhật Bản đều là đất của Thiên hoàng, nhưng không có văn thư nào chứng minh cả. Năm 1872, lệnh cấm mua bán đất trọn đời được gỡ bỏ, người bình dân được quyền tư hữu đất đai. Năm 1876, Kido Takayoshi bắt đầu nhận thấy tầm quan trọng của việc hoàng thất sở hữu tài sản tương xứng. Nếu như hoàng tử, hoàng tộc không thể sống trong cảnh sung túc về mặt tại chính thì làm sao có thể bảo đảm được quyền uy của mình. Kido nói rằng cả thế giới không có vương tộc nào nghèo tài sản như hoàng thất Nhật Bản (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 644).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 653-654. Ngay trước khi Itō xuất phát sang Âu châu thì người tùy tùng Saionji Kinmochi được dặn điều tra ba việc sau. Thứ nhất, điều tra về các chế độ liên quan đến hoàng thất ở các nước quân chủ lập hiến. Thứ hai, điều tra về chế độ quý tộc cũng như quan hệ của quý tộc với hoàng thất. Thứ ba, điều tra về nghĩa vụ của quý tộc đối với quốc gia, cũng như tổ chức Thượng viện (Cùng tư liệu trên, trang 662).↩

Chính phủ ban hành chứng minh thư quy định những quy tắc cho người ngoại quốc khi thông hành trong nước. Người ngoại quốc được cấp thẻ thông hành nếu đệ trình mục đích là nghiên cứu về sức khỏe, nghiên cứu thực vật hay những nghiên cứu mang tính khoa học khác. Năm 1878, Isabella L. Bird, người có được thẻ thông hành do công sứ Anh là Harry Parkes đứng ra làm trung gian giúp đỡ, thuật rằng mặt sau của thẻ thông hành có những quy định bằng tiếng Anh như sau: “Người sở hữu thẻ này không được đốt lửa trong rừng, không được cưỡi ngựa xông vào đám cháy. Không được vào khu vực bảo hộ chim, thú. Không được vẽ bậy lên tường chùa chiền, miếu mạo. Không được phi ngựa trên đường, không được làm ngơ bảng cáo thị cấm thông hành. Phải tiếp quan lại, quốc dân Nhật Bản bằng thái độ tuân phục, đúng phép tắc. Trường hợp được yêu cầu thì phải trưng thẻ thông hành này ra, dù người yêu cầu là quan cấp nào đi nữa. Khi ở Nhật Bản thì không được săn bắn, không được kí hợp đồng thương mại với quốc dân Nhật Bản. Không được thuê nhà, thuê phòng quá thời hạn thông hành” (Isabella L. Bird, Những dấu vết chưa được khám phá ở Nhật Bản, trang 33-34).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 657.↩

Cùng tư liệu trên, trang 743; Hugh Cortazzi, Ngài Harry Parkes, 1828-1885, trang 15.↩

Hugh Cortazzi, Ngài Harry Parkes, 1828-1885, trang 15.↩

Chữ Min thường được dùng như tên của bà này, nhưng đây là họ của bà. Tương tự, Marie Antoinette thường được biết tới với danh Vương nữ Hapsburg.↩

Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 17; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 746; Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 746.↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 115. Cuốn sách này được trình bày dưới hình thức tiểu thuyết, nhưng rõ ràng đây là công trình nghiên cứu nghiêm túc.↩

Cùng tư liệu trên, trang 121; Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 18.↩

Ông được biết đến với cái tên này. Đây là danh xưng dành cho những vị cha của quốc vương mà chưa từng lên ngôi. Tên thật của ông là Yi Ha-ung.↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 121-123. Lễ mai táng tuân theo truyền thống của vương gia. Có người phản đối tang lễ mà không có thi hài.↩

Chemulp’o là tên cổ của cảng Inch’on bên ngoài Seoul↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 766-767.↩

Cùng tư liệu trên, trang 771. Có nhiều thuyết về nguyên nhân trực tiếp khiến Hanabusa bỏ đi. Theo Woonsang Choi (Tỏa quốc hết thời) tin Hanabusa bỏ đi vì phản đối Taewon’gun. Khi Hanabusa yêu cầu bồi thường cho thiệt hại của người Nhật thì Taewon’gun đáp nếu người Nhật cứ nhất quyết đòi bồi thường thì chính phủ Triều Tiên sẽ đánh thuế các thương nhân Nhật Bản đang buôn bán ở Triều Tiên. Theo Katano (Lý triều diệt vong) thì sau khi đợi ba ngày, Hanabusa được cho hay câu trả lời sẽ không được đưa ra ngay vì vướng đám tang của Vương phi Min. Hanabusa tức giận vì sứ mệnh sứ thần của mình lại không được ưu tiên bằng chuyện riêng của họ, đám tang của Vương phi Min. Hanabusa quát Hong Sun-mok rằng như vậy là không còn hi vọng gì vào việc giải quyết trong hoà bình nữa. Theo Choi Suk-wan, tác giả Lộ trình đến chiến tranh Nhật - Thanh, thì phía Triều Tiên kinh ngạc với thời hạn ba ngày của Hanabusa. Hong Sun-mok, người được quốc vương ủy nhiệm đàm phán, lấy cớ bận chuyện nước để hoãn kì hạn. Tuy nhiên, Hanabusa cho rằng Triều Tiên không thực lòng muốn điều đình nên gửi thông điệp tối hậu đến quốc vương vào ngày 22 tháng 8 rồi xuất phát đến Inch’on.↩

Húc Nhật Trùng Quang (Kyokujitsu Juko): huân chương Mặt trời mọc. (N.D.)↩

Cuốn sách này là Chinh Hàn vĩ lược (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 818).↩

Đây là ý kiến của Iwakura Tomomi (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, trang 841).↩

CHƯƠNG 37

LỄ QUỐC TANG CỦA IWAKURA TOMOMI

Năm 1883 mở đầu bằng những nghi thức tân niên như mọi năm. Ngày 4 tháng 1, Thiên hoàng xuất ngự đến Thái chính quan, tiến hành nghi lễ chính trị. Ngày 18 tháng 1, Thiên hoàng xuất ngự đến hội thi ca đầu năm, làm bài thơ với tựa đề Tứ hải thanh như sau:

Okitsu namiyori

Kurufune mo toshi doshi ni

Sou sou yo koso

Tanoshikari kere

(Tạm dịch: Như con thuyền kia, hằng năm đến từ, cơn sóng xa khơi, cũng vui với đời, thế gian nhộn nhịp.)

Có vẻ như thú vui cưỡi ngựa của Thiên hoàng đã phục hồi trong năm này, với cả thảy là 51 lần cưỡi ngựa trong năm. Sau khi cưỡi ngựa, ngài thường đến Ngự sở Aoyama thăm hoàng thái hậu hay triệu tập quần thần đến phòng trà trong vườn ngự uyển để tổ chức tiệc rượu.

Thỉnh thoảng Thiên hoàng cũng xem kịch nō để giải khuây ở Ngự sở Aoyama hoặc ở Nōgakudō, nhạc đường diễn kịch nō trong Công viên Shiba khánh thành vào ngày 16 tháng 4 năm 1881. Ngày 23 tháng 5 năm 1883, Thiên hoàng, hoàng hậu cùng các đại thần, tham nghị và các quan công văn trong Cung nội sảnh xem tám vở kịch nō và sáu vở kyōgen ở Ngự sở Aoyama.¹ Có vẻ như lúc bấy giờ kịch nō đã được xem là “nhạc” trong lễ nhạc chính thức, tức là âm nhạc. Người tài trợ nhiều nhất và cũng là người thấu hiểu kịch nō nhất là hoàng thái hậu vẫn định kì quyên góp, nhưng nguồn tiền cũng không đủ để các nhạc sư nō duy trì cuộc sống và đào tạo thế hệ kế thừa. Phải đợi đến đầu thế kỉ 20 thì các nhạc sư nō mới được bảo đảm về mặt tiền bạc cho cuộc sống.²

Có vẻ như trong năm này, Thiên hoàng hứng thú với những vở kịch nō hơn những bài tiến giảng. Trong buổi đọc sách đầu năm, Motoda Nagazane tiến giảng cho Thiên hoàng thiên Vi chính trong sách Luận ngữ; Nishimura Shigeki tiến giảng về bản dịch Nhật văn của cuốn Công pháp hội thông do J. K. Bluntschli viết; Takazaki Masakaze thì tiến giảng về phần mở đầu của tập thơ Kokinshū; còn Kawada Takeshi tiến giảng về thiên Quân đạo trong sách Trinh quan chính yếu (sách viết về thuật chính trị trong thời Đường Thái Tông).

Tuy năm 1883 bắt đầu với những cái nhìn sáng sủa về tương lai, nhưng đối với cá nhân Thiên hoàng thì liên tiếp xảy ra những sự việc mang tính bi kịch. Ngày 26 tháng 1, hoàng nữ thứ tư của Thiên hoàng là Fumiko chào đời. Mẹ ruột của hoàng nữ là Quyền Điển thị Chikusa Kotoko.³ Hoàng nữ thứ ba là Akiko cũng do người mẹ này sinh ra vào ngày 3 tháng 8 năm 1880. Từ khi còn thơ ấu, Nội thân vương Akiko đã mắc chứng viêm màng não nhưng nhờ có phản ứng tốt với việc trị liệu mà bình phục. Như vậy, khi Fumiko ra đời thì Thiên hoàng Minh Trị đã có ba người con là Thân vương Yoshihito và hai vị nội thân vương. Tuy nhiên, niềm vui này không kéo dài bao lâu. Bệnh tình của Nội thân vương Akiko tái phát vì (được cho là) do cái nóng đến mức cực đoan của tháng 8. Lúc này các thị y đều đã cố hết sức nhưng không mang lại hiệu quả gì. Ngày 6 tháng 9, Nội thân vương Akiko qua đời. Nội thân vương Fumiko chào đời chưa được bao lâu thì mắc chứng ho ra đờm nên ói sữa dữ dội. Ngày 1 tháng 9, Fumiko bắt đầu có triệu chứng viêm màng não mãn tính. Thiên hoàng phái thị y đến, nhưng khi thấy không có dấu hiệu tiến triển tốt thì ngài lệnh cho quân y sĩ là Hashimoto Tsunatsune đến khám bệnh. Nội thân vương Fumiko qua đời vào ngày 8 tháng 9, chỉ hai ngày sau khi người chị Akiko qua đời.

Trong số bảy người con của Thiên hoàng Minh Trị thì sáu người qua đời khi còn thơ ấu.⁴ Phản ứng của Thiên hoàng trước cái chết của những vị hoàng tử, hoàng nữ này đều không được ghi chép lại, nhưng có thể thấy rằng Thiên hoàng hết sức đau buồn khi đối mặt với nỗi bất hạnh liên tiếp này. Ngài để tang, dừng mọi hoạt động công vụ, hạ lệnh cấm múa hát trong vòng ba ngày. Trong lễ tang, Thiên hoàng cũng hạ lệnh cho lục quân treo cờ rủ, nổ pháo tang. Trong ngày này, quần chúng kéo đến xếp thành hàng dài hai bên đường, khóc thương đưa tiễn linh cữu nhỏ về nghĩa trang.

Asada Sōhaku,⁵ quan ngự y chăm sóc cho các hoàng tử, hoàng nữ lấy lí do đã không thể chữa trị được cho hai vị hoàng nữ nên đệ đơn từ chức. Asada cho rằng nguyên nhân thất bại là do áp dụng đồng thời cả y thuật Trung Hoa và Tây phương. Tuy lần này gặp chuyện đau buồn như vậy nhưng Thiên hoàng vẫn còn tin vào hiệu quả của việc áp dụng đồng thời y thuật Đông và Tây khi chữa bệnh. Ngài bổ nhiệm quân y sĩ Hashimoto, người theo học y thuật Tây phương, vào vị trí thị y trong cung, trực thuộc Cung nội sảnh.⁶ Hashimoto cùng hai thị y học y thuật Tây phương⁷ thảo luận với các thị y theo y thuật Trung Hoa để tìm đơn thuốc hiệu quả. Sau cái chết của hai vị hoàng nữ, Thiên hoàng chỉ còn lại một vị hoàng tử nên càng phải dụng tâm cẩn thận hơn. Thân vương Yoshihito vẫn có những vấn đề về sức khỏe kể từ khi chào đời.⁸

Trong năm này, bản thân Thiên hoàng cũng gặp trở ngại về sức khỏe. Tháng 9, ngài mắc chứng phù nề. Đây không phải là lần đầu tiên.⁹ Các thị y lo ngại bệnh sẽ trở thành mãn tính nên đề xướng xây dựng li cung ở nơi mà Thiên hoàng có thể chuyển đến tĩnh dưỡng trong những mùa dễ phát bệnh tê phù. May mắn thay là bệnh tê phù của Thiên hoàng không phải là bệnh ác tính, nhưng các thị y vẫn chủ trương rằng Tōkyō là hang ổ lây lan của bệnh nên nếu ở đây thì nguy hiểm khôn lường. Thị y cho rằng nên chọn vùng đất không khí trong lành, sơn thủy hữu tình cách Tōkyō trong vòng 30 dặm mà xây li cung. Giả dụ trong ba, bốn năm không mắc bệnh tê phù thì cũng vẫn có thể rời Tōkyō, tránh thời kì nguy hiểm trong mùa hạ, thu hằng năm.¹⁰

Các thị y cũng bày tỏ lo ngại vì các vị hoàng tử, hoàng nữ đều lần lượt chết yểu, tới giờ tất cả là sáu người qua đời vì viêm màng não. Các thị y tâu rằng từ nay về sau, khi các vị hoàng tử, hoàng nữ chào đời thì cần được dưỡng dục theo phương pháp khác với tập quán bấy lâu nay trong cung đình. Cần phải xây dựng li cung để các hoàng tử, hoàng nữ tránh nóng vào mùa hè. Điều quan trọng hơn cả là các thị y cho rằng nguyên nhân chết yểu của các hoàng tử, hoàng nữ nằm ở thể chất hư nhược, yếu đuối của họ. Vì vậy, ngay từ khi bắt đầu mang thai thì người mẹ cần phải chú ý đến chế độ sinh hoạt. Thiên hoàng hoan hỉ chấp thuận đề xướng này. Li cung được xây dựng ở Hakone, còn tư dinh được dựng ở Nikkō. Sau đó, các hoàng tử, hoàng nữ do các quyền điển thị sinh ra, nếu thấy cần thiết phải thay đổi nơi ở thì đều được chuyển đến những nơi này. Tuy nhiên, bản thân Thiên hoàng vốn ít khi bận tâm đến sức khỏe của mình nên rốt cuộc cũng không đến li cung và tư dinh ở những nơi này bao giờ. Thiên hoàng có vẻ hạnh phúc nhất khi có thể rời khỏi Ngự sở vài ngày để xem diễn tập.¹¹

Itō Hirobumi vẫn đương ở Âu châu vào nửa đầu năm 1883, chú tâm nghiên cứu hiến pháp các nước này để tìm ra hình mẫu thích hợp có thể áp dụng vào hiến pháp Nhật Bản trong tương lai. Phần lớn thời gian ở Âu châu, Ito đều trải qua ở Đức và Áo vì nghĩ rằng hiến pháp của hai nước này là thích hợp nhất cho trường hợp Nhật Bản. Itō đặc biệt ấn tượng với hai học giả hiến pháp là Rudolf von Gneist¹² và Lorenz von Stein¹³. Khi về nước, Itō mời Gneist theo cùng để chuẩn bị hiến pháp và xác lập phương châm giáo dục đại học.

Stein từ chối lời mời của Itō với lí do tuổi cao, không thể du lịch hải ngoại. Ngoài ra, Stein còn cho rằng chế độ luật pháp của một đất nước phải dựa trên truyền thống của nước đó. Stein nói, nếu như cần thiết phải vay mượn luật pháp của nước khác thì đầu tiên cần phải tìm hiểu về nguồn ngọn lí do vì sao nền luật pháp đó lại tồn tại. Dựa trên suy nghĩ đó mà về sau cần phải phán đoán xem có phù hợp với đất nước mình hay không.

Nghe câu trả lời của Stein thì Itō càng thêm phần cảm phục ông. Nhưng rõ ràng là Stein không thể du hành đến Nhật được. Itō nhờ thủ tướng Đức là Bismarck giới thiệu cho mình nhân vật có thể thay thế được Stein. Bismarck đánh giá cao những tiến bộ của Nhật Bản trong những năm gần đây và đáp lại thỉnh cầu của Itō, giới thiệu tên ba vị học giả khác. Itō lập tức đánh điện về nước, yêu cầu nội các thỉnh đón họ. Ngoại vụ khanh Inoue Kapru gửi công văn cho Itō, cho phép mời các học giả này, đồng thời cũng cảnh báo rằng không được để Bismarck và thế lực ở Đức ảnh hưởng đến Nhật Bản. Inoue nói năm trước khi mời tướng lĩnh lục quân Pháp đến thì mọi sự đều tiến hành theo kiểu Pháp nên nảy sinh bất hoà với lục quân khanh. Lần này không được để xảy ra chuyện tương tự. Mục đích của chính phủ Nhật Bản không phải là bắt chước y hệt hiến pháp cùng mọi quy chế pháp luật của Đức. Về việc chọn người để làm cố vấn thì cần phải tuân theo điều kiện khi thỉnh mời và phải chọn người có thể làm quan chức Nhật Bản.

Bất chấp phản ứng thiếu nhiệt tình của nội các đối với kế hoạch của mình, Itō vẫn không từ bỏ ý định mời chuyên gia pháp luật người Đức và Áo về làm cố vấn. Ngày 10 tháng 10, Thiên hoàng chấp thuận bổ nhiệm Stein làm cố vấn giải đáp về chế độ pháp luật của Nhật Bản, làm việc tại Công sứ quán Áo.¹⁴

Thượng tuần tháng 8, Itō cùng đoàn sứ tiết trở về nước sau chuyến đi thị sát Âu châu. Itō đã nghiên cứu về hiến pháp các nước Đức, Áo, Anh, Pháp, Nga và Italy trong khoảng một năm rưỡi. Khi Itō còn ở Âu châu thì có viết thư gửi Iwakura, thuật rằng mình đã học được nền tảng chính của tổ chức quốc gia từ Gneist và Stein và cũng đã có được cái nhìn tổng quát để xây đựng nền tảng vĩnh viễn cho hoàng thất bảo đảm quyền lực cho hoàng gia mãi mãi. Itō nói rằng bây giờ là lúc cần phải xác lập chính thể quân chủ lập hiến, hoàn thiện quân quyền và đặt lên trên các tổ chức lập pháp, hành chính. Nhật Bản có không ít kẻ say mê với chủ nghĩa tự do quá khích như Anh quốc và Pháp. Để khống chế những người này thì chỉ có cách duy nhất là áp dụng theo đề án của mình mà thôi.

Suy nghĩ của Itō phần lớn đều hướng đến tương lai của nước Nhật, vì vậy mà không để ý đến việc truyền thống Nhật Bản đang suy thoái nhanh chóng, bất chấp những nỗ lực nhằm hồi sinh các lễ hội, tế lễ tín ngưỡng mang tính truyền thống.¹⁵ Có lẽ cái chết của Iwakura Tomomi vào ngày 20 tháng 7 mang ý nghĩa rằng sợi dây ràng buộc với quá khứ đã bị cắt đứt nhanh chóng. Iwakura được bổ nhiệm làm thị tòng cho Thiên hoàng Kōmei vào năm 1854. Đương thời Thiên hoàng Minh Trị chỉ mới hai tuổi nên có lẽ Iwakura là một trong những nhân vật đầu tiên xuất hiện trong kí ức của Thiên hoàng. Kể từ sau đó, Iwakura luôn liên quan đến những sự việc quan trọng, ảnh hưởng đến thể chế quân chủ và tiếp tục đóng vai trò cực kì quan trọng. Iwakura xuất thân từ tầng lớp quý tộc hạ cấp, nhưng dù gì vẫn là quý tộc. Điều này khiến Iwakura trở nên khác biệt với hầu hết các quan chức trong chính phủ Minh Trị, vốn xuất thân từ giai cấp sĩ tộc. Sự khác biệt giai cấp đôi khi mang lại xung đột với sĩ tộc¹⁶ nhưng đồng thời cũng giúp Iwakura có được mối quan hệ đặc biệt với Thiên hoàng. Iwakura là chính khách trong chính phủ Minh Trị hoạt động tích cực hơn nhiều so với thái chính đại thần và tả đại thần, dù họ có thân phận cao hơn.

Từ tháng 5 năm này, Iwakura đến Kyoto để bắt tay vào kế hoạch bảo tồn Kyoto, trong đó có việc trùng tu Ngự sở. Trong thời gian này, Thiên hoàng bỗng nhiên quan tâm không chỉ đến Ngự sở mà đến cả toàn thể Kyoto đang trở nên hoang phế. Khi Iwakura đề xuất cần phải có những hành động tích cực, không thể để cổ đô suy thoái thêm được nữa thì Thiên hoàng đồng ý ngay mà không do dự gì.¹⁷ Thiên hoàng phái Iwakura và các tham nghị khác đến Tōkyō để thực hiện kế hoạch bảo tồn Ngự sở.

Kế hoạch của Iwakura bao gồm cả việc thiết lập một chi nhánh của Cung nội sảnh quản lí Ngự sở, ngự uyển, li cung và lăng mộ. Phân cục quản lí đền chùa miếu mạo ở vùng Kansai cũng được thành lập. Các lễ hội được chấn hưng, bên trong ngự uyển cũng xây dựng miếu thờ Thiên hoàng Kammu, người sáng lập kinh đô Heian. Trước kia, quanh Ngự sở có các dinh thự của quý tộc thì nay được phân chia đường đi, cây cối được trồng thêm và cống rãnh được cải tạo để lưu thông nước sạch. Những công trình không được sử dụng tới sẽ bị loại bỏ, Li cung Shugaku-in được trùng tu còn Thành Nijō và biệt trang của Cung điện Katsura được chính thức chọn làm li cung. Bên trong ngự uyển và ven sông Kamo được xây thêm dinh nhà Tây để làm nơi nghỉ chân cho khách quý ngoại quốc.

Những kế hoạch này được thực hiện mà không gặp phải trở ngại nào, làm đổi mới bộ mặt Kyōto hoang phế. Mặc dù bị chứng đau dây thần kinh phần ngực và hẹp thực quản khiến việc ăn uống trơ nên khó khăn nhưng lòng nhiệt thành của Iwakura đổ vào kế hoạch lớn này đã giúp ông làm việc không ngừng nghỉ. Khi nghe Iwakura phát bệnh thì Thiên hoàng hết sức lo lắng, lập tức phái Thị y Itō Hōsei đến Kyoto khám bệnh cho Iwakura.¹⁸

Thể trạng của Iwakura dần hồi phục, có thể trở về Tōkyō.¹⁹ Nhưng từ sau khi trở về thủ đô thì bệnh tình càng nặng thêm. Ngày 5 tháng 7, Thiên hoàng lo lắng cho bệnh trạng nên quyết định đến thăm Iwakura bên giường bệnh. Hay tin, Iwakura hoảng hốt sai con trai đi ngăn giá nhưng đã quá muộn. Xe của Thiên hoàng đã đến trước cổng nhà Iwakura. Iwakura lập tức mặc lễ phục, rời khỏi giường bệnh. Được hai người con trai dìu đi, Iwakura đến trước ngự tiền, tạ ơn viếng thăm. Thấy hình dong tiều tụy của Iwakura, Thiên hoàng bất giác rơi lệ.

Một tuần sau, khi biết tình trạng của Iwakura không có dấu hiệu hồi phục thì hoàng hậu quyết định đến thăm Iwakura, nhưng kèm theo một điều kiện. Hoàng hậu nói: “Iwakura là người trọng lễ nghĩa, nếu như biết ta đến thăm thì sẽ khởi thân đi nghênh đón. Như vậy thì trái với ý của ta. Hôm nay ta đến thăm không phải với tư cách của hoàng hậu mà với tư cách là con gái của Ichijo Tadaka nên ông ấy không cần phải rời khỏi giường bệnh”.²⁰

Thiên hoàng đến thăm Iwakura lần thứ hai vào ngày 19 tháng 7. Biết tin nguy kịch của Iwakura, Thiên hoàng cho triệu Cung nội khanh Tokudaiji Sanetsu đến, dặn rằng: “Trẫm sẽ đi tiễn hữu đại thần lần cuối trong đời”. Thiên hoàng lập tức rời khỏi cổng mà không đợi phụng giá và hộ tống. Kagawa Keizō đi trước đến nhà Iwakura, thông báo rằng Thiên hoàng sắp đến. Bấy giờ có ghi chép rằng Iwakura “cảm động bật khóc vì tình sủng ái”. Khi Thiên hoàng đến bên giường bệnh thì Iwakura toan ngồi dậy thi lễ nhưng thân thể suy nhược không cử động theo ý muốn được mà chỉ chắp tay thể hiện ý cảm tạ. Thiên hoàng thấy cảnh này không khỏi đổ lệ, chỉ hỏi thăm sơ về tình hình sức khỏe. Iwakura toan đáp lại nhưng cũng không được. Mấy canh giờ sau, Thiên hoàng và Iwakura đều nhìn nhau mà không nói nên lời. Rồi Thiên hoàng rời đi. Trong ngày này, đơn xin từ nhiệm của Iwakura được thụ lí. Iwakura qua đời vào ngày 20 tháng 7.

Thiên hoàng thương tiếc cái chết của Iwakura, cho dừng hoạt động triều chính trong ba ngày. Iwakura được tổ chức lễ quốc tang. Trong lời kể công trạng của người chết, Thiên hoàng phong tặng Iwakura làm thái chính đại thần, vị trí cao nhất một bề tôi có thể đạt được. Thiên hoàng tán dương công trạng của Iwakura, cho rằng dó là “trụ cột của quốc gia” và đọc những lời cảm động về quan hệ cá nhân của mình với Iwakura như sau:

Trẫm lên ngôi Thiên hoàng từ khi còn thơ ấu, hết thảy mọi chuyện đều nhờ vào công hướng dẫn của Iwakura. Iwakura mở lòng, thổi tri thức vào lòng Trẫm và Trẫm cũng tiếp thu những lời dạy đó. Sự ưu ái của Iwakura như thể bậc cha chú. Nay trời xanh không để Iwakura lại cõi đời, nỗi đau này biết phải chịu đựng làm sao?²¹

Phần lớn những phát ngôn chính thức của Thiên hoàng Minh Trị đều là những câu sáo khuôn mẫu, nhưng có thể thấy những lời này của Thiên hoàng rõ ràng tràn đầy nỗi đau của một người khi mất đi bậc ân sư.²²

Sau đó không lâu thì Thiên hoàng lại nói lời từ biệt một người khác luôn đóng vai trò quan trọng trong cuộc đời ngài. Công sứ Anh quốc Harry S. Parkes chuyển công tác đến Trung Quốc. Trong bữa tiệc chia tay, Thiên hoàng ban sắc ngữ nói lời tiếc nuối khi phải chia tay Parkes, người đã sống 18 năm qua tại Nhật Bản. Thiên hoàng phát biểu lời cảm tạ Parkes rằng: “Ngài không chỉ nỗ lực hết mình để vun đắp mối quan hệ hai nước Nhật - Anh mà còn hỗ trợ nhiều cho kế hoạch Duy Tân, có nhiều khuyến cáo hữu ích cho sự nghiệp. Trẫm cảm tạ sâu sắc vì điều này”. Đối với công trạng qua nhiều năm của Parkes thì đúng ra Thiên hoàng có thể ban tặng huân chương Húc Nhật cho Parkes nhưng vì quy chế từ phía Anh quốc nên không thực hiện được. Thay vào đó, ngài tặng cho Parkes một bình hương và hai lọ hoa từ kho của mình, kèm theo lời: “Nếu khanh yêu thích món đồ này, xem đây là vật kỉ niệm hảo ý của Trẫm thì Trẫm vui mừng lắm thay”.²³

Có thể thấy thành ý của Thiên hoàng trong lời nói này. Đây không phải là lời của Thiên hoàng khi từ biệt với sứ thần ngoại quốc như mọi khi. Do vậy, thật ngạc nhiên khi thấy Thiên hoàng dành những lời ấm áp này cho Parkes. Mặt khác, Parkes hay ngạo mạn và nổi nóng với người Nhật. Theo Ernest Satow thì Parkes trong thời kì này đáng ghét và đáng sợ như Napoleon đối với người Anh, đó là “con quái vật dọa nạt quốc dân Nhật Bản”.²⁴ Parkes cũng là người phản đối đề án bãi bỏ trị ngoại pháp quyền trong thời gian gần đây nên hẳn là Thiên hoàng mang ấn tượng không tốt đối với nhân vật này. Tuy nhiên, Thiên hoàng cũng vượt qua được cảm giác khó chịu mà rộng rãi ban thưởng tặng vật. Mặt khác, Satow vốn thường chỉ trích Parkes nặng nề cũng dành những lời tán dương ông này như sau:

Nhật Bản cần phải biết rằng họ chịu ơn Parkes mà không thể báo đáp được, cần biết rằng họ chưa thừa nhận nỗ lực của Parkes một cách đầy đủ. Nếu trong cuộc cách mạng năm 1868 mà ông ấy đứng về phe khác, hoặc nếu như ông ấy chỉ hành động như các công sứ khác thì sẽ xảy ra nhiều chướng ngại gây khó khăn cho vương chính phục cổ và không thể kết thúc nội loạn sớm như vậy được.²⁵

Một điều ngạc nhiên trong năm 1884 là Thiên hoàng Minh Trị hiếm khi xuất hiện trong các sự kiện chủ yếu. Theo ghi chép trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ thì phần lớn hoạt động của ngài chỉ lặp lại như năm trước. Có lẽ hành động khiến ngài hài lòng nhất là ban tặng thụy hiệu “Thiên hoàng Kyōkō” cho cha ruột của Thiên hoàng Kōkaku (Thân vương Sukehito).²⁶

Để thể hiện hiếu tâm đối với người cha ruột chưa từng ở ngôi Thiên hoàng ngày nào, Thiên hoàng Kōkaku ấp ủ kế hoạch tuyên hạ danh hiệu Thái thượng Thiên hoàng (danh hiệu của Thiên hoàng sau khi nhường ngôi, mang ý nghĩa như Thượng hoàng) cho cha mình trong nhiều năm. Tuy nhiên, Mạc phủ không thừa nhận kế hoạch của Thiên hoàng Kōkaku. Cuối cùng, vào năm 1782, Mạc phủ ra lệnh hoãn lễ tuyên hạ danh hiệu này. Trong số những người ủng hộ Thiên hoàng Kōkaku thì cựu Đại nạp ngôn Nakayama Naruchika là nhân vật quan trọng nhất. Naruchika là ông cụ của Nakayama Tadayasu, ông ngoại của Thiên hoàng Minh Trị. Naruchika bị gọi đến Edo để khảo vấn và cuối cùng bị Mạc phủ xử tội bế môn.²⁷ Hành động ban thụy hiệu Thiên hoàng Kyōkō cho cha ruột của Thiên hoàng Kōkaku khiến Thiên hoàng Minh Trị cảm thấy mình đã mang lại công bằng cho tổ tiên sau một thời gian dài chịu bất công.

Tháng 6, chiến tranh giữa Pháp và Trung Quốc bộc phát, xoay quanh vấn đề chiếm Việt Nam. Chính phủ Nhật Bản quyết định cùng ba nước trung lập khác (Đức, Mỹ, Anh) bảo hộ sinh mệnh, tài sản của quốc dân các nước đang nằm trong vùng giao chiến. Đây là lần đầu tiên Nhật Bản kết hợp cùng nước khác để hành động ở hải ngoại.²⁸

Không có ghi chép nào về phản ứng của Thiên hoàng đối với cuộc chiến này. Có lẽ ngài cảm thấy vui mừng khi biết Trung Quốc không chịu khuất phục trước Pháp quốc. Một điều rõ ràng là Thiên hoàng cũng cảm thấy bất mãn với sự xâm lược Á châu của liệt cường Âu châu như thể hiện trong cuộc hội đàm với quốc vương Hawaii. Tuy nhiên, trong thời kì này, quan hệ giữa Nhật Bản và Trung Quốc đang trong trạng thái căng thẳng vì vấn đề Lưu Cầu cho nên nếu Trung Quốc chiến thắng thì đây là điều vừa vui vừa lo.

Có vẻ như trong thời kì này, Thiên hoàng cũng không mấy quan tâm đến chiến tranh Pháp - Trung. Kể từ hạ tuần tháng 4 thì Thiên hoàng thường lấy lí do bệnh mà vắng mặt trong những cuộc họp nội các. Cung nội khanh Itō Hirobumi hết sức đau lòng, tâu rằng ngài nên để Thị y Ikeda Kensai khám bệnh. Thiên hoàng vẫn luôn ghét y sĩ nên khi được khuyên để thị y khám bệnh thì ngài luôn nói chỉ là cảm mạo thông thường mà từ chối khám. Vì ltō nhiều lần khuyên bảo nên cuối cùng Thiên hoàng cũng miễn cưỡng đồng ý khám bệnh.²⁹

Không có tư liệu nào cho thấy bệnh tình gì đã khiến Thiên hoàng phải khổ sở như vậy. Có lẽ ngài không mắc bệnh gì về thể xác mà là bệnh u uất trong lòng. Trong những năm cuối đời, Thị tòng Fujinami Kototada hồi tưởng rằng trong thời kì này, Thiên hoàng rất khó gần.³⁰ Theo Fujinami thì Thiên hoàng hay lấy lí do khó ở mà vắng mặt hội nghị. Khi Tham nghị kiêm Cung nội khanh Itō Hirobumi dâng thỉnh nguyện muốn bái kiến để báo cáo việc nước thì Thiên hoàng cũng không chịu gặp. Theo quy chế cung cấm thì ngoại trừ trường hợp khẩn cấp thì ngay cả thái chính đại thần cũng không được tự tiện đến thăm giường bệnh của Thiên hoàng chứ đừng nói cung nội khanh. Itō nghi ngờ không biết bệnh tình của Thiên hoàng có phải là thật hay không.

Itō càng thấy càng bực. Itō là đại thần, có nhiều việc quan trọng cần phải gặp trực tiếp Thiên hoàng để báo cáo nhưng lại không được phép đến trước mặt ngài. Giả dụ ngài có mắc bệnh đi nữa thì cũng không đến mức nghiêm trọng không thể gặp đại thần. Itō cho rằng việc nước khẩn cấp không thể trì hoãn một phút nhưng không sao gặp được Thiên hoàng. Vì vậy, Itō nghĩ rằng có thể ngài ghét cá nhân mình nên không muốn bàn luận chính vụ chăng. Cuối cùng, Itō quyết tâm rằng không thể giữ chức vụ hiện tại để gánh vác trọng trách được nên trao đơn từ nhiệm cho thị thần rồi rời khỏi cung.

Khi biết tin thì Yoshii Tomozane cùng những người nòng cốt khác trong Cung nội sảnh rất ngạc nhiên. Yoshii mời Thị tòng Fujinami Kototada đến, nói rằng: “Tâm trạng Bệ hạ khó chịu, ngay cả cung nội khanh cũng không gặp được, huống hồ bọn ta làm sao có thể gặp ngài. Bọn ta không làm gì được nên mới phải nhờ cậu nói đỡ để cung nội khanh được yết kiến ngài”.

Sở dĩ Yoshii nhờ Fujinami là vì Fujinami từ nhỏ đã theo phục vụ Thiên hoàng, được phép ra vào trong cung.

Fujinami tỏ thái độ không tán đồng, cho rằng việc này không thuộc chức phận của thị tòng. Vả lại nếu nói đỡ như thế thì phải can gián Thiên hoàng ít nhiều, mà như vậy là vượt quá bổn phận của thị tòng.

Yoshii đáp lại rằng: “Ta hiểu vị thế của cậu, nhưng nếu cậu tâu lên Thiên hoàng mà khiến ngài nổi giận thì bọn ta sẽ hết lòng giúp cậu.³¹ Liệu có thể đánh cược mạng sống mà giúp bọn ta lần này không”.

Được nhờ như vậy nên Fujinami quyết tâm tâu lên Thiên hoàng. Fujinami truyền đạt trước việc này với hoàng hậu, sau đó cũng thông báo ý định với nữ quan. Chọn thời cơ, cuối cùng Fujinami vào yết kiến Thiên hoàng. Fujinami tâu lên rằng:

“Thời gian gần đây Cung nội khanh Itō Hirobumi có việc nước muốn bẩm nên nhiều lần thỉnh cầu yết kiến nhưng Bệ hạ đều lấy lí do mang bệnh mà từ chối không gặp. Hẳn Bệ hạ cũng đã biết, việc nước khẩn cấp không thể chậm trễ một ngày. Nay cung nội khanh muốn bẩm báo cũng phải thông qua người thứ ba để hỏi thì thật không thỏa đáng lắm. Bậc thánh đế thời cổ đại luôn chỉnh đốn tư thế mà lắng tai nghe lời của đại thần, nhưng tình thế ngày nay không được như vậy. Xin Bệ hạ hãy tiếp kiến cung nội khanh”.

Thiên hoàng nghe rồi biến sắc, tức giận quát mắng Fujinami: “Chuyện đó không đến lượt ngươi phải bẩm. Hãy nắm rõ phận sự của mình”.

Fujinami lại nói thêm: “Khi tâu lên Bệ hạ những lời này thì thần biết rõ là phản lại phận sự của mình. Nhưng vì Bệ hạ, vì quốc gia nên bản thân không thể lặng im làm ngơ. Vậy nên thần tâu lên và sẵn sàng chịu quở trách nặng nề. Nay thần cúi đầu cầu xin Bệ hạ suy nghĩ lại”.

Thiên hoàng bực dọc không nói gì, lập tức đứng dậy rồi bỏ vào phòng ngủ. Hoàng hậu bảo Fujinami lui ra ngoài.

Ngày hôm sau, Fujinami cùng vợ hỏi thăm sức khỏe Thiên hoàng rồi bắt tay làm việc như mọi khi. Khi Fujinami rời khỏi phòng để đến một phòng khác, Thiên hoàng lệnh cho một nô bộc đi xem Fujinami còn ở quanh quẩn đấy không. Fujinami bảo người nô bộc nói với Thiên hoàng rằng mình đã ra về. Rồi Thiên hoàng đột nhiên hạ lệnh cho gọi cung nội khanh.

Nhận được tin báo, Itō lập tức vào yết kiến Thiên hoàng. Lúc này, Itō cũng không thể hiện sự bất mãn bấy lâu vì không được phép yết kiến. Thiên hoàng cũng không đả động tới việc này. Itō báo cáo việc nước đang tồn đọng như núi, hỏi xin thánh ý rồi cáo lui. Biết được mình được Thiên hoàng cho gặp là nhờ có Fujinami can gián nên Itō vui mừng, cảm tạ lòng trung nghĩa, chánh trực của Fujinami.

Sau chuyện này khoảng hai tháng, khi đang ở hành lang, Thiên hoàng cho triệu Fujinami đến, nói rằng: “Hôm trước ngươi đã can gián, Trẫm lấy làm vui mừng. Từ nay về sau, nếu có việc tương tự thì đừng chần chừ, cứ mạnh dạn khuyên can. Trẫm ban cho ngươi những món này tuy không đáng gì”.

Thiên hoàng ban cho Fujinami một chiếc đồng hồ vàng và một tấm lụa. Có ghi chép rằng “Kototada cảm động mà bật khóc”.

Đây là câu chuyện khá hiếm hoi về hành động của Thiên hoàng trong thời kì từ tháng 4 năm 1884 cho tới mùa hè cùng năm. Tuy nhiên, phần viết về Thiên hoàng trong suốt thời gian này không phải chỉ toàn giấy trắng mà còn thấy những chuyện khác. Không chỉ có những chuyện tiếp kiến sứ thần ngoại quốc đến Nhật mà còn thấy chuyện Thiên hoàng đi thử chuyến xe lửa từ Ueno đến Takasaki khi khai thông tuyến đường sắt vào ngày 25 tháng 6. So với những năm khác thì phần ghi chép liên quan đến Thiên hoàng không được đầy đủ nên không thể biết được ngài có chuyên tâm vào việc nước trong thời kì này hay không. Hồi tưởng của Fujinami được kể lại sau khi sự việc xảy ra đã khá lâu. Hoặc cũng có thể sự việc này đồng nhất với việc Itō Hirobumi xin từ chức cung nội khanh với lí do không được yết kiến Thiên hoàng vào tháng 7 năm 1885. Dù khi hồi tưởng thì Fujinami đã già nhưng khó có thể dựng lên chuyện mình được ban thưởng chiếc đồng hồ vàng.

Từ tháng 7 trở đi thì Thiên hoàng bắt đầu nhật khóa như thường lệ. Ngày 28 tháng 7, ngài tiếp kiến quân y sĩ nhị đẳng Mori Rintarō (Mori ōgai), người được lệnh lưu học tại Đức. Cùng ngày, ngài cũng tham dự lễ trao chứng thư tốt nghiệp trường sĩ quan lục quân, ban thưởng cho những học sinh ưu tú.

Trong tháng này không xảy ra chuyện hệ trọng nào liên quan trực tiếp đến Thiên hoàng. Ngoại vụ khanh Inoue Kaoru đề xuất thỉnh nguyện bãi bỏ lệnh cấm Cơ Đốc giáo lên nội các, bàn luận tính cấp bách của nhiệm vụ sửa đổi hiệp ước. Kể từ tháng 3 năm 1873, khi những tín đồ Cơ Đốc giáo được phóng thích khỏi giam cầm thì chính phủ vẫn chưa gỡ bỏ lệnh cấm. Về mặt luật pháp thì lệnh cấm vẫn còn hiệu lực và việc này vẫn tiếp tục khiến một số nước liệt cường bực mình.³²

Một vấn đề lo ngại khác là sự xuất hiện của các đoàn thể phản động. Bọn họ mượn danh nghĩa Thiên hoàng mà bài xích Cơ Đốc giáo, gọi tín đồ của đạo này là những kẻ gây hại cho tôn giáo và đòi bài trừ họ. Lại có nhóm người ghét người ngoại quốc, kêu gọi quét sạch ảnh hưởng của Âu châu ra khỏi đất nước này. Đây là hành vi phản lại ý của Thiên hoàng được tuyên ngôn trong Ngũ cá điều ngự thệ văn. Inoue cho rằng những hành vi này chẳng những cản trở sự phát triển của Nhật Bản mà còn cản trở thương lượng sửa đổi hiệp ước.

Một vấn đề tôn giáo mang tính cách khác biệt lại nảy sinh xoay quanh phạm vi kiểm soát của chính phủ đối với Thần đạo và Phật giáo. Chế độ Giáo bộ sảnh và Thần Phật Giáo đạo chức đã được thành lập từ năm 1872, cho phép chính phủ can thiệp trực tiếp vào vấn đề tôn giáo. Có nhiều tiếng nói phản đối chế độ này nên Giáo bộ sảnh bị bãi bỏ vào năm 1877. Tháng 8 năm 1884, Giáo đạo chức cũng bị bãi bỏ, thay vào đó là chức trưởng quản đứng đầu từng phái Thần đạo, từng tông Phật giáo. Tuy nhiên, việc gỡ bỏ kiểm soát đối với tôn giáo cũng không được hoan nghênh nhiệt liệt. Thần quan ở các địa phương như Osaka, Kyoto, Hyōgo khi biết tin Cơ Đốc giáo được cho phép lưu hành và Giáo đạo chức bị bãi bỏ thì không khỏi kinh ngạc. Các thần quan cho rằng như vậy thì Cơ Đốc giáo sẽ lan truyền khắp cả nước, nọc độc của nó sẽ để lại mối nguy hại không thể nào lường được. Mối hại của nó có thể là bất kính với lăng miếu của hoàng tổ (Thiên hoàng Jimmu), phá hủy đền thờ, không còn tôn kính quân chủ, không còn tôn kính cha mẹ, khinh nhờn chính phủ, không sợ luật pháp, làm thay đổi suy nghĩ trung hiếu tiết nghĩa, cuối cùng làm lòng người băng hoại. Tám mươi mốt vị thần quan cùng nhau kí tên gửi thư lên Thái chính đại thần Sanjo Sanetomi, thỉnh cầu nhanh chóng cho dùng kiến nghị của Inoue.

Tháng 11 năm 1884, Thiên hoàng Minh Trị gửi thông điệp đến quốc vương Triều Tiên rằng trong số 500.000 yên mà Triều Tiên phải bồi thường cho Nhật Bản theo Hiệp ước Chemulp’o, ngoại trừ số tiền 100.000 yên Triều Tiên đã trả thì 400.000 yên còn lại sẽ được miễn trừ. Trước đó, Thiên hoàng cũng đã phát biểu trước nội các rằng ngài muốn viện trợ kinh tế cho Triều Tiên nhằm bảo đảm hoà bình cho toàn thể Đông Dương. Kim Ok-kyun và Pak Yong-hyo bấy giờ đã tham gia vào chính cục Triều Tiên, xem Nhật Bản là hình mẫu để xây dựng đất nước giàu mạnh, không ngừng nỗ lực để đưa quốc gia tới chỗ độc lập. Tuy nhiên, tình hình tài chính kiệt quệ trở thành vật cản không cho Triều Tiên tiếp cận văn minh khai hóa. Vì vậy Thiên hoàng thông qua Công sứ Takezoe Shin-ichirō³³ để truyền lại ý hoàn trả số tiền bồi thường cho quốc vương Triều Tiên. Quốc vương Triều Tiên bày tỏ lòng cảm tạ sâu sắc.

Trong lúc đó thì những người lãnh đạo phái khai hóa ở Triều Tiên thấy rằng Trung Quốc đang giao chiến với Pháp nên không thể can thiệp vào Triều Tiên, cho rằng bây giờ là thời cơ tốt để lật đổ chính phủ thối nát để tiến đến một chính phủ hiện đại hóa.³⁴ Phía Nhật Bản ủng hộ phái khai hóa, nói rõ lập trường rằng bảo đảm cho Triều Tiên độc lập khỏi Trung Quốc là việc quan trọng.

Trong thời kì này, Triều Tiên có hai chính đảng. Phái thủ cựu đang nắm quyền bính là Sự đại Đảng (đại: đại quốc, tức Trung Quốc; sự: phụng sự). Đảng này xem Trung Quốc như tông chủ quốc, mẫu quốc, phản đối cải cách và có quan hệ với họ hàng của Vương phi Min. Phái khai hóa thì có Độc lập Đảng đề xướng thoát khỏi Trung Quốc để trở thành quốc gia độc lập. Lãnh đạo Độc lập Đảng đều là những người cảm phục trước sự thành công của Nhật Bản trong công cuộc hiện đại hóa đất nước. Hội nghị của Độc lập Đảng diễn ra vào ngày 4 tháng 11 tại tư dinh của Pak Yong-hyo ở Seoul. Một thành viên từ Công sứ quán Nhật Bản cũng tham gia. Nhiều kế sách được bày ra, cuối cùng cả nhóm quyết định nổi loạn vào ngày 4 tháng 12 khi khai trương Cục Bưu chính mới.

Buổi chiều ngày được hẹn nổi loạn, Hong Yong-sik, người vừa mới nhậm chức trưởng Cục Bưu chính, đã tổ chức hội ăn mừng khai trương bưu cục. Hội bắt đầu từ sáu giờ, nhưng đến bảy giờ thì có chuông báo cháy vang lên. Lễ mừng bị gián đoạn. Căn nhà phía đối diện đang bốc cháy. Một người họ hàng cửa Vương phi Min chạy ra ngoài để xem tình hình đám cháy thì bị một người mặc trang phục Nhật Bản, rút kiếm Nhật chém chết tại chỗ. Những vị khách khác thấy vậy thì bỏ chạy tán loạn.

Kim Ok-kyun và Pak Yong-hyo chạy đến Công sứ quán Nhật Bản để xác nhận xem quân đội Nhật Bản có trợ giúp cho phai khai hóa hay không. Lúc này quân Nhật đã xếp thành hàng trong tư thế sẵn sàng xuất kích. Kim Ok-kyun cùng phái khai hóa tiến về vương cung. Lúc này vương cung đã rơi vào tình trạng hỗn loạn do đạn pháo của nhóm người ủng hộ phái khai hóa giăng sẵn. Kim yết kiến quốc vương, nói rằng quân đội Trung Quốc đang tiến đến đây để bắt ngài. Quốc vương không tin nhưng không sao phản kháng được. Kim khuyên quốc vương rằng nên nhờ công sứ Nhật Bản bảo vệ nhưng quốc vương từ chối. Tuy nhiên, một người trong nhóm quân nổi loạn đã lấy danh nghĩa quốc vương mà viết thư. Chẳng bao lâu sau thì công sứ Nhật Bản cùng quân đội Nhật kéo đến.

Rạng sáng hôm sau, Kim Ok-kyun dùng ngọc tỉ của quốc vương để ra lệnh cho đầu não của Sự đại Đảng đến vương cung. Khi họ vừa đến nơi thì bị bắt giữ và sát hại. Nhờ quân đội Nhật Bản trợ thế mà Độc lập Đảng của phái khai hóa nắm được chính quyền. Nội các mới được thành lập từ các thành viên của Độc lập Đảng. Tưởng chừng như cuộc nổi loạn đã thành công, quốc vương chuẩn bị tuyên ngôn chính cục đã thay đổi. Nhưng khi biết được sự việc thì thành viên Sự đại Đảng đã chạy đến chỗ Viên Thế Khải, tướng tư lệnh quân đội Trung Quốc đang đóng tại Seoul để cầu xin can thiệp vũ lực. Quân đội Trung Quốc có lực lượng gấp bảy lần quân đội Nhật Bản, tấn công vương cung, giải thoát quốc vương. Quốc vương lập tức lên tiếng phản đối phản loạn. Quân đội Nhật Bản và quân Trung Quốc bắt đầu giao chiến. Trước đó, người Triều Tiên tưởng chừng như là đồng minh với phía Nhật thì nay lại tham gia vào quân đội Trung Quốc khiến số người tăng lên nhanh chóng.

Quân đội Nhật mất 30 trong số 150 người. Quân Nhật cùng đầu não của Độc lập Đảng rút lui khỏi vương cung. Dần dà, số người trong Công sứ quán Nhật Bản lên đến hơn 300 người, gồm binh sĩ, thành viên công sứ quán và dân tị hạn, nhưng lương thực không đủ cho họ trong một ngày. Takezoe quyết định thoát khỏi Seoul, cùng đoàn người Nhật tiến về phía bờ biển.³⁵ Họ đến Inch’on vào ngày 8 tháng 12. Ngày hôm sau, quốc vương sai sứ giả đến an ủi Takezoe, khuyên nên nhanh chóng quay lại Seoul để xử lí việc này. Có lẽ quốc vương đã nhìn trước được tầm quan trọng của sự việc nếu xảy ra xung đột giữa Nhật Bản và Trung Quốc. Phía Anh quốc, Mỹ quốc cũng giữ Takezoe lại. Tuy nhiên, Takezoe cùng đoàn người Nhật Bản và dân tị nạn Triều Tiên đã lên thuyền vào ngày 11 tháng 12, rời cảng hướng về phía Nagasaki.

Sự kiện này vẫn chưa khép lại. Ngày 21 tháng 12, Thiên hoàng tiếp kiến Tham nghị kiêm Ngoại vụ khanh Inoue Kaoru và lệnh cho Inoue sang Triều Tiên với tư cách đại sứ đặc phái toàn quyền. Inoue được trung tướng lục quân theo cùng. Sở dĩ Thiên hoàng quyết định hành động như vậy là vì sau khi Takezoe trở về thì mọi việc về cuộc nổi loạn thất bại trở nên rõ ràng, có nhiều ý kiến chủ chiến. Công sứ đặc mệnh toàn quyền Trung Quốc tại Nhật cũng thông báo về việc Trung Quốc sẽ mang đại quân vào Triều Tiên. Inoue là đại sứ, nhận được huấn trạng mật của Thiên hoàng rằng nên yết kiến quốc vương Triều Tiên, đàm phán với đại thần toàn quyền của Triều Tiên để làm rõ trách nhiệm sự việc lần này và phải xử phạt thích đáng.

Nhật Bản phải được bồi thường về thiệt hại của công sứ quán, và nếu như xác nhận được việc quốc vương Triều Tiên nhờ công sứ Nhật Bản bảo vệ (như phía Nhật vẫn chủ trương) là sự thật thì quốc vương Triều Tiên phải trình thư tạ lỗi với Thiên hoàng Nhật Bản để đánh tan mọi nghi hoặc trong ngoài liên quan đến sự kiện này. Ngoài ra, để duy trì hoà bình cho tương lai thì phía Nhật phải cùng Trung Quốc cam kết rút quân đội khỏi Triều Tiên.

Inoue yêu cầu hai đại đội bộ binh làm hộ vệ và được chấp thuận. Ngoài ra, ba chiếc quân hạm cũng được bố trí để bảo vệ. Lúc này, Inoue đã đi đến kết luận rằng sự kiện này là do phía Nhật tự chuốc lấy. Nhật Bản đã bắt đầu thúc đẩy đưa Triều Tiên thành nước độc lập, và đã can thiệp vào nội chính Triều Tiên để đạt mục đích này. Ngoài ra, Nhật Bản còn thuyết phục các nước để thừa nhận quan điểm của Nhật. Inoue nói rằng bây giờ Nhật Bản phải chọn một trong hai chính sách. Thứ nhất là quán triệt chủ trương đưa Triều Tiên đến độc lập, dù có phải giao tranh với Trung Quốc đi nữa. Quan hệ hoà hảo với lân quốc là điều quan trọng, nhưng không được chậm trễ mà để lại hậu hoạ cho tương lai, nhất quyết phải tránh những hành vi gây hại cho uy tín của Nhật Bản. Bây giờ Trung Quốc đang giao tranh với Pháp nên nếu Nhật Bản có thái độ cứng rắn cùng với một lượng binh lực nhất định thì triều đình Triều Tiên sẽ nghe theo yêu cầu của Nhật. Bản thân mình yêu cầu hai đại đội bộ binh là vì vậy. Thứ hai, nếu như duy trì hoà bình là điều quan trọng hơn hết, vì lí do nào đó mà khó chấp nhận được hướng đầu tiên thì phải lập tức từ bỏ ý định giúp Triều Tiên độc lập, phải thừa nhận tông chủ quyền của Trung Quốc đối với Triều Tiên.

Inoue yêu cầu phải nhanh chóng tổ chức họp bàn về phương hướng của Nhật Bản.

Trong cùng ngày, Inoue nhận được điện báo trả lời từ Itō về quyết nghị của cuộc họp. Bằng mọi giá phải tránh chiến tranh với Trung Quốc. Hai đại đội theo cùng Inoue vốn không phải để hành động thị uy mà là để đề phòng nguy hiểm ở Triều Tiên sau khi cuộc nổi loạn thất bại. Trong giai đoạn hiện tại thì không thể quyết định được có nên phát triển thành chiến tranh với Trung Quốc, ủng hộ độc lập của Triều Tiên được hay không.

Ngày 30 tháng 12, Inoue đến Inch’on trong khi vẫn chưa biết được phương hướng như thế nào. Inoue không phải là người duy nhất thấy bối rối. Mối quan hệ với Trung Quốc, Triều Tiên vẫn tiếp tục là câu hỏi kéo dài mười năm đối với các nhà ngoại giao trong chính phủ Nhật.

Không rõ tất cả các tiết mục có được diễn hết hay không. Nếu được diễn hết thì chương trình sẽ kéo dài hơn 12 giờ đồng hồ. Các diễn viên hôm đó là Hōshō Kurō, Umekawa Minoru, Umekawa Rokurō, Sakurama Bamma, Miyake Shōichi, Yamamoto Tōjirō đều là những bậc thầy về kịch nō và kyōgen.↩

Chính phủ đãi ngộ các nhạc sư nhã nhạc tốt hơn, bởi vì nhã nhạc có mối quan hệ trực tiếp với triều đình. Các nhạc sư nhã nhạc được cung cấp cho số tiền hằng năm đủ để sinh hoạt (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 299).↩

Kotoko là con gái thứ ba của quý tộc Chikusa Aritō.↩

Ngoài các hoàng tử, hoàng nữ thì Thiên hoàng còn mất cả người con nuôi là Thân vương Hiroatsu. Hiroatsu (đương thời được chín tuổi) được nhận làm con nuôi khi lâm vào tình trạng nguy kịch, được phong làm thân vương vào ngày 15 tháng 2, ngay trước lúc chết. Hiroatsu là con trai của Thân vương Hirotsune. Hirotsune là con nuôi của Thiên hoàng Kōmei, con thứ 12 của Thân vương Fushimi-no-miya Kuniie (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 17).↩

Asada Sōhaku là thị y trong hậu cung cuối thời Mạc phủ.↩

Hashimoto Tsunatsune (1845-1909) theo học y thuật Tây phương với Matsumoto Ryōjun, sau học với bác sĩ Hà Lan A. Bauduin ở Nagasaki. Năm 1872, Hashimoto trở thành bác sĩ quân y của Binh bộ sảnh, được chỉ định du học Đức. Năm Minh Trị thứ 38, Hashimoto trở thành Tổng giám quân y của lục quân Nhật Bản.↩

Hai người này là Itō Hōsei (1832-1898) và Iwasa Jun (1836-1912), cùng học y thuật Hà Lan với nhau.↩

Tháng 1 năm Minh Trị thứ 17, Thân vương Yoshihito được cho là mắc cảm cúm. Thiên hoàng lo lắng, khi biết Nakayama Tadayasu và Nakayama Yoshiko đang cầu nguyện Thần Phật thì ngài đã có lệnh không chính thức hãy tiếp tục cầu nguyện. Chưa đầy một tháng sau thì Thân vương Yoshihito khỏi hẳn (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 316).↩

Lần đầu tiên Thiên hoàng bị phát tác là vào năm 1877, khi ở Kyoto. Kể từ đó trở đi, bệnh có khuynh hướng tái phát mỗi dịp giao mùa giữa hè và thu. Bệnh phát tác nặng vào năm 1882, đến mấy tháng sau mới hồi phục. Bệnh tê phù khá phổ biến lúc bấy giờ, nhất là trong quân đội. Hơn 1/3 lính hải quân mắc bệnh khiến lực lượng trên chiến hạm giảm đáng kể. Theo báo cáo điều tra của quân y hải quân, nguyên nhân của bệnh tê phù là do ăn uống thiếu thốn. Khi bữa ăn của binh sĩ được cải thiện thì số người bệnh giảm đáng kể. Trong ba năm, bệnh tê phù gần như biến mất (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 140-141).↩

Nguyên nhân thiếu ăn dẫn đến bệnh tê phù ở Thiên hoàng là không đúng. Có lẽ đương thời, người Nhật vẫn chưa nhận ra nguyên nhân là do thiếu vitamin. Hải quân Anh đã biết cách phòng tránh tê phù bằng cách bổ sung nước chanh.↩

Chẳng hạn như từ ngày 16 đến ngày 20 tháng 4, Thiên hoàng đến tỉnh Saitama để xem các đội cận vệ diễn tập mùa xuân (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 37-42).↩

Gneist (1861-1895) theo chu nghĩa tự do trong tư tưởng chính trị, chịu ảnh hưởng nhiều từ chủ nghĩa dân chủ Anh quốc khi hình thành tư tưởng triết học chính trị.↩

Stein (1815-1890) là giáo sư Đại học Vienna, bảo thủ trong tư tưởng chính trị, phản đối nền chính trị chính đảng và quyền tuyển cử phổ thông. Ông này ảnh hưởng rõ rệt đến những người soạn hiến pháp Nhật Bản.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 121. Tiền lương theo năm là 2.000 yên.↩

Chẳng hạn như quyết định phục hồi lễ hội Kamo và lễ hội Otoko-yama vốn đã thất truyền từ sau thời Duy Tân. Iwakura là nhân vật trung tâm thúc đẩy phục hồi, và đây là một phần trong kế hoạch bảo tồn Kyōto của Iwakura (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 58, 111). Lần đầu tiên lễ hội được tổ chức theo truyền thống cũ là vào ngày 15 tháng 5 năm 1884.↩

Một trong những điểm bất đồng là có nên đưa hoa tộc vào giới sĩ tộc, người nắm thực quyền trong thể chế phiên phiệt hay không. Itō Hirobumi chủ trương rằng hoa tộc nên thuộc vào Thượng viện, giống những người nắm thực lực của phiên phiệt. Iwakura phản đối việc này, vấn đề này được giải quyết bằng Lệnh Hoa tộc ban hành vào tháng 7 năm 1884, sau khi Iwakura qua đời. Theo đó thì cái danh quý tộc cũ được thay bằng tước ngũ đẳng. Tùy theo gia thế và công trạng mà được ban tước vị (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 220-225).↩

Khi Thiên hoàng ghé đến Kyōto trong chuyến tuần hành miền Hokuriku (1877) thì ngài kinh ngạc khi thấy Kyoto hoang tàn. Thiên hoàng học theo cách người Nga tổ chức đại lễ (đám tang của vương tộc và lễ đăng quang) ở cổ đô Moscow, nên ngài cũng muốn tổ chức đại lễ ở Kyōto. Đến tháng 4 năm 1883 thì có sắc lệnh chính thức về việc này. Trước đó, từ tháng 1, Iwakura đã có kiến nghị chi tiết về việc bảo tồn Kyoto. Ý đồ của Iwakura không chỉ là bảo tồn Ngự sở, mà còn duy trì cả quy mô kinh đô Heian thời xưa, nhằm mang lại phồn vinh cho Kyōto trong tương lai. Iwakura kể về lịch sử hào nhoáng và môi trường thiên nhiên tươi đẹp của Kyoto, nói rằng bảo tồn cổ đô là nhiệm vụ cấp bách ngày nay (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 46-48). Đến tháng 5, sau khi Iwakura đến Kyōto thì những kế hoạch trong thư kiến nghị của Iwakura được thực hiện.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6 trang 68.↩

Iwakura từ Kyōto đi Kōbe, rồi từ đó theo thuyền, đến Yokohama ngày 26 tháng 6.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 81. Hoàng hậu là con gái của Ichijō Tadaka, với thân phận này thì khi đến thăm Iwakura, Iwakura được miễn nghĩa vụ rời giường bệnh mà đón hoàng hậu.↩

Cùng tư liệu trên, trang 89-90.↩

Văn bia kể công trạng của Iwakura được dựng lên. Người viết bia là Shigeno Yasutsugu (Cùng tư liệu trên, trang 96).↩

Cùng tư liệu trên, trang 99.↩

Hugh Cortazzi, Ngài Hairy Parkes, 1828-1885, trang 16. Satow làm thông dịch cho Parkes trong nhiều năm, nhiều lần nhắc tới việc Parkes nổi nóng trong cuốn Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, chẳng hạn như việc sau: “Có một cuộc tranh luận dữ dội về vấn đề Cơ Đốc giáo. Lí lẽ phía Nhật đưa ra rất phù hợp, và ngài Harry cũng không phải là vô lí. Nhưng rồi ngài nổi giận với lí luận của trưởng quan Kido, bắt đầu phun ra những lời khiếm nhã mà tôi không dám nhắc lại” (Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 398).↩

Satow, Một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 141.↩

Bố cáo ngày 19 tháng 3 năm 1884. Trước đó (ngày 28 tháng 12 năm 1883), Thiên hoàng đã ban (không chính thức) danh hiệu Thân vương Kan-in-no-miya Sukehito cho ông ngoại của ngài là Nakayama Tadayasu. Các học giả còn gọi Thiên hoàng Kyōkō là Keikō.↩

Fujita Satoru, Thiên hoàng thời Bakumatsu, trang 102-112.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 200.↩

Cùng tư liệu trên, trang 210. Ghi chép này đề ngày 1 tháng 6. Thiên hoàng đã biết bệnh kéo dài hơn một tháng.↩

Cùng tư liệu trên, trang 330-342.↩

Theo Watanabe Ikujirō thì Yoshii nói rằng nếu Thiên hoàng nổi giận với Fujinami thì Yoshii sẽ chịu toàn bộ trách nhiệm (Thiên hoàng Minh Trị và những người phò bật ngài, trang 137).↩

Dường như người Nhật đã không còn lo về lệnh cấm Cơ Đốc giáo, số tín đồ gia tăng hằng ngày. Đến năm 1882 có đến 93 nhà thờ Tin Lành, số lượng tín đồ hơn 4.300 người. Tuy nhiên, phải đợi đến năm 1889 thì lệnh cấm đạo mới được gỡ bỏ. Điều thứ 28 trong hiến pháp Nhật Bản quy định mọi thần dân Nhật Bản đều có quyền tự do tôn giáo, miễn là không làm loạn trật tự và hoà bình, không phản lại nghĩa vụ của thần dân.↩

Takezoe Shin-ichirō (1842-1917) có viết cuốn nhật kí du hành thú vị mô tả chuyến đi sang Trung Quốc với tựa là Nhật kí mưa thung lũng nơi giáp mây lưng chừng.↩

Có một sự việc thú vị xảy ra như kết quả của chiến tranh. Đó là Pháp đề xuất lập liên minh Nhật - Pháp để chia sẻ cùng lợi ích chung giữa hai nước. Pháp hứa trong trường hợp Nhật có chiến tranh với Trung Quốc mà không có đủ nguồn tiền thì Pháp sẽ đứng ra tập hợp công trái ở Paris với điều kiện có lợi nhất cho Nhật. Phía Nhật không đáp lại nên quan hệ đồng minh không trở thành hiện thực (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 328-329).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 318-321. Tác giả (Keene) cũng lấy tư liệu từ Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 21-23. Choi dựa trên các nhân chứng Âu châu ở Seoul lúc bấy giờ.↩

CHƯƠNG 38

HỘI KHIÊU VŨ EDO

Ngày 28 tháng 11 năm 1883 diễn ra lễ khánh thành tòa nhà hai tầng kiểu Tây Rokumeikan (Lộc Minh Quán - tòa nhà nai kêu) dưới sự tổ chức của Ngoại vụ khanh Inoue Kaoru cùng phu nhân Takeko. Tòa nhà Enryōkan là nơi tiếp đãi khách quý ngoại quốc (mở đầu là Công tước Edinburgh) từ trước đến nay nhưng vốn là công trình rẻ tiền, ban đầu được Mạc phủ dựng lên làm trường học hải quân. Khi được chuyển sang làm nơi tá túc cho khách quý ngoại quốc thì tuy bên trong được tân trang lại nhưng tòa nhà cũng không tránh khỏi hư hại vì đã cũ. Vì vậy, rõ ràng là chính phủ cần một tòa nhà mới.

Người thiết kế Rokumeikan là kiến trúc sư Anh quốc Josiah Conder. Tòa nhà có mái kiểu Mansard nên còn được gọi là “phong cách Phục hưng kiểu Pháp”. Tuy nhiên, phần mái cổng dạng vòm ở mặt trước lại phảng phất phong cách Hồi giáo, trong khi phần cột lại mang ảnh hưởng của Ấn Độ. Chỉ có cách bố trí của hàng cây tùng, ao nước, hàng cọ và đèn đá trong khu vườn là cho thấy nét Nhật Bản trong công trình kiến trúc đa phong cách này. Kiểu dáng kiến trúc của tòa nhà này phản ánh sở thích quốc tế của Inoue. Sự có mặt của phu nhân Inoue trong lễ khánh thành là điều không thể tưởng tượng ra nổi trong một buổi lễ của quốc gia vào 15 năm trước. Điều này dự báo trước rằng trong tương lai, nữ giới sẽ đóng vai nổi bật trong hoạt động của tòa nhà.

Tòa nhà Rokumeikan được dựng lên trên nền móng dinh thự của cựu phiên trấn Satsuma với tổng chi phí 180.000 yên (tòa nhà của Ngoại vụ sảnh đương thời có giá 40.000 yên).¹ Dĩ nhiên, sự phù phiếm của tòa nhà mới này hoàn toàn khác xa với đặc tính nghiêm khắc kiểu Sparta của võ sĩ phiên Satsuma. Kiểu kiến trúc như những ngôi nhà trong truyện cổ tích đã thay thế cho bức tường uy nghiêm khó gần của dinh thự vũ gia vào cuối thời Mạc phủ. Tòa nhà này tượng trưng cho những thay đổi lớn đã xảy ra chỉ trong 15 năm qua. Tên gọi Rokumeikan bắt nguồn từ Thư kinh, tập thơ Trung Quốc thời cổ đại, lấy ý từ bài thơ Lộc minh bàn về lễ nghĩa tiếp đãi khách quý của gia chủ. Tên gọi hoàn toàn thích hợp với mục đích của tòa nhà mới này với chức năng chính là tiếp dãi khách quý ngoại quốc.² Như vậy, người ngoại quốc không còn bị coi là kẻ phiền toái, bất tịnh, làm vấy bẩn đất nước của những vị thần nữa, mà giờ đây họ được tiếp đãi tử tế, đầy kính ý tại tòa nhà Rokumeikan này.

Ngoài ra, Rokumeikan còn một chức năng quan trọng khác, đó là chứng minh cho người ngoại quốc thấy rằng giờ đây người Nhật đã vứt bỏ qua khứ cổ hủ, có thể theo lễ nghi phép tắc kiểu Âu trên bàn ăn hay những quy tắc trong hội khiêu vũ kiểu Tây. Những bữa ăn được phục vụ ở Rokumeikan đều hết sức tỉ mỉ, phần nhiều đều có thực đơn bằng tiếng Pháp.³ Những buổi khiêu vũ tổ chức ở đại sảnh là nơi các quý ông Nhật Bản mặc trang phục dạ hội, những quý bà khoác lên mình bộ thời trang Paris cùng nhau say sưa nhảy múa trong giai điệu Waltz, điệu Polka, điệu Mazurka hay điệu Galop mới nhất của Âu châu do đội quân nhạc lục hải quân biểu diễn. Đây cũng là nơi để người ngoại quốc sống ở Tōkyō dạy kèm cho những người chưa biết cách khiêu vũ.⁴

Những nhà bình luận bảo thủ Nhật Bản tham gia vào hội khiêu vũ thường chau mặt nhíu mày, cảnh cáo rằng nam nữ ôm nhau trước mặt công chúng là hành vi cực kì vô đạo đức. Chẳng hạn một bài báo đương thời viết về khiêu vũ như sau:

Quý cô tựa đầu vào vai nam tử rồi hướng khuôn mặt xinh đẹp về bên tai của nam tử. Cánh tay nàng quàng ra sau cổ nam tử, hai bộ ngực phập phồng chạm nhau, lên xuống nhịp nhàng theo hơi thở như nhịp sóng. Hai đôi chân hoà quyện vào nhau như thể dây leo bám quạnh gốc tùng. Cánh tay rắn chắc của nam tử vòng quanh eo quý cô, cứ mỗi nhịp lại kéo nàng sát vào cơ thể mình. Ánh mắt của nàng dán chặt vào nam tử nhưng không nhìn thấy gì vì ánh sáng chói chang. Âm nhạc khuấy động nàng; nhưng tai nàng không nghe thấy gì ngoại trừ âm hưởng vang vọng của ngọn thác từ nơi xa xôi. Nàng di chuyển như trong giấc chiêm bao, toàn thân bám chặt lấy nam tử. Thử hỏi đến nước này thì đức hạnh của trang thục nữ đã vứt đi đâu?⁵

Nhiều người Nhật đều có chung phản cảm về mặt đạo đức như thế này đối với hội khiêu vũ. Tuy nhiên, những người ở tầng lớp thượng lưu nghĩ rằng đây là thú vui thiết yếu về mặt xã giao. Để cải thiện kĩ thuật khiêu vũ, họ tham gia vào những buổi luyện tập vào mỗi tối được tổ chức ở Rokumeikan từ tháng 10 năm 1884. Kí sự đương thời viết về việc này như sau:

Phu nhân của Tham nghị Inoue, Tham nghị Ōyama, ngài Mori thuộc Văn bộ sảnh cùng lệnh nương của các quan chức cao cấp khác tập trung tại Rokumeikan ở phố Yamashita từ sáu giờ chiều ngày 27 để luyện tập khiêu vũ. Đây là buổi luyện tập cho tiết Thiên trường vào ngày 3 tháng sau. Các quý bà, quý cô này đã luyện tập thuần thục nhưng nếu các quý ông chưa thạo kĩ năng này thì thật khó coi trong lễ dạ hội. Các quan chức ngoại vụ, cung nội đều đã bắt đầu luyện tập khiêu vũ từ trước nhưng có tin đồn rằng không biết liệu có kịp cho ngày 3 tháng sau hay không.⁶

Có lẽ những người nhảy múa ở Rokumeikan không suy nghĩ gì khác ngoài việc thể hiện những bộ trang sức đắt tiền và khả năng khiêu vũ của mình. Tuy nhiên, Inoue Kaoru mong đợi sẽ thuyết phục được người ngoại quốc thông qua việc đào sâu thêm mối quan hệ với họ về mặt sở thích. Mục đích cuối cùng của Inoue là bãi bỏ trị ngoại pháp quyền, muốn thuyết phục liệt cường rằng người Nhật Bản đã đạt tới tầm cao của chuẩn mực văn hóa Âu châu nên người Nhật cần phải được đối xử ngang hàng. Trị ngoại pháp quyền là biểu tượng của lòng bất tín của người Âu châu đối với nền tư pháp Nhật Bản và là một ví dụ điển hình thể hiện sự ưu việt của người ngoại quốc đối với người Nhật Bản.

Không biết tòa nhà Rokumeikan cống hiến được bao nhiêu phần ý nghĩa trong việc chấm dứt hiệp ước bất bình đẳng. Trái với sự mong đợi từ phía Nhật Bản, người Âu châu trong buổi khiêu vũ không hề thấy ấn tượng với những nỗ lực của người Nhật nhằm chứng minh rằng mình có thể hành động theo kiểu Âu châu. Sự thật là người Âu châu nhìn nam nữ Nhật Bản trong những bộ trang sức ngoại quốc đắt tiền với con mắt kì dị, thậm chí là khôi hài. Trong bức biếm hoạ của mình, hoạ sĩ Pháp Georges Bigot vẽ một đôi nam nữ đứng trước gương. Phần tóc của người nữ được bôi keo, dựng đứng lên trên như chiếc mũ trụ, trên cắm một chiếc lông đà điểu. Chiếc váy xòe cùng cái ô trên tay đều là hàng thời trang thanh lịch đang thịnh hành ở Paris. Người nam có bộ ria mép được cố định bằng sáp, tay cầm chiếc mũ nồi bằng lụa. Bên dưới chiếc áo thanh nhã là cặp chân như hai que diêm. Hình ảnh phản chiếu trong gương là một đôi khỉ.⁷

Bức biếm hoạ không chút khoan dung này của Bigot có tựa đề Quý ông và quý bà gặp nhau xã giao. Đây chính là hình ảnh người Nhật Bản ở Rokumeikan trong mắt người ngoại quốc. Bigot đến Nhật năm 1886 và được mời đến dự buổi khiêu vũ trong tiết Thiên trường (sinh nhật của Thiên hoàng). Ông viết về trải nghiệm của mình trong nhật kí và cuốn tiểu thuyết Hội khiêu vũ Edo.⁸ Ấn tượng của một người khách về hội khiêu vũ ở Rokumeikan như sau:

Hội khiêu vũ kiểu Âu châu đầu tiên được tổ chức ngay giữa Tōkyō chỉ là trò khỉ bắt chước. Những cô gái trẻ mặc bộ đồ vải muslin, đeo găng lên đến tận khuỷu tay, kẹp quyển sổ trắng như ngà voi giữa những ngón tay, ngồi trên ghế và nở nụ cười gượng. Có lẽ đôi tai của các cô cảm thấy khó hiểu với những giai điệu lấy của chúng ta, nhưng họ vẫn nhảy được điệu Polka và điệu Waltz theo giai điệu Operetta. […]

Sự bắt chước kệch cỡm này khiến người ngoại quốc thấy thích thú nhưng nó cũng cho thấy rằng quốc dân nước này không có niềm hứng thú và hoàn toàn thiếu vắng lòng tự hào dân tộc.⁹

Loti tỏ ra hết sức khoan dung khi viết về một vài phu nhân. Người gây ấn tượng nhất đối với Roti là Inoue Takeko. Bà đứng cạnh chồng là ngoại vụ khanh trên bậc thềm, chào đón quan khách bằng khuôn mặt tươi cười cùng những lời hoan nghênh. Dáng vẻ uyển chuyển cùng hành động nhã nhặn nói lên rằng bà là người phụ nữ Nhật Bản đầu tiên trải qua cuộc sống ở ngoại quốc khi theo chồng công tác sang trời Âu. Roti lặp đi lặp lại rằng mình nghe đồn Inoue xuất thân là geisha (tuy chỉ là suy đoán). Roti viết rằng, dù sao đi nữa, thì bộ trang phục của Takeko rất hợp với kiểu Paris và cử chỉ của bà không chê trách vào đâu được. Cuối cùng, Roti còn tán thán thái độ thân thiện, cởi mở của Takeko, viết rằng: “Bà còn chìa tay ra cho tôi bắt như một phu nhân Mỹ”.¹⁰

Con gái nuôi của Inoue là Sueko được 20 tuổi vào thời điểm năm 1885, cũng đã từng theo cha sang Âu châu. Sueko không những xinh đẹp mà còn tài năng, có thể tiếp đãi khách quý ngoại quốc đến Rokumeikan bằng tiếng Anh và tiếng Pháp.¹¹ Inoue có đủ lí do để tự hào về vợ và con gái mình khi cả hai đều thông thạo lễ nghi phép tắc Âu châu. Nhưng trái với mong đợi của Inoue, không một người ngoại quốc nào trong buổi dạ hội ở Rokumeikan nghĩ rằng Nhật Bản là quốc gia tiên tiến ngang hàng với Âu châu. Ngược lại, họ còn đồn thổi rằng người Nhật không có văn hóa đặc trưng mà chỉ là “dân tộc bắt chước như khỉ” vay mượn văn hóa từ Trung Quốc và Tây phương.

Đây không phải lần đầu tiên người ngoại quốc thấy người Nhật mặc Âu phục. Từ khá lâu trước đó thì nam tử Nhật Bản đã nhận ra rằng dù họ có cố mặc những bộ trang phục ngoại quốc kì dị đi nữa thì cũng không được đối xử đàng hoàng. Còn phụ nữ, nhất là những người thuộc giai cấp thượng lưu lại hứng thú với những bộ trang phục thịnh hành mới nhất ở Âu châu. Tuy nhiên, người Nhật không thỏa mãn với mỗi việc mặc Âu phục, một dấu hiệu của hiện đại hóa. Khi người Nhật bắt đầu nỗ lực học hỏi lễ nghi phép tắc cho phù hợp với những bộ y phục khoác trên mình ở Rokumeikan thì các vị khách ngoại quốc đã chê cười sự bắt chước của họ.

Văn hóa Rokumeikan đạt tới đỉnh cao vào hai năm sau, khi Itō Hirobumi tổ chức hội khiêu vũ hóa trang tại dinh của thủ tướng. Hơn 400 người thuộc thành phần hoa tộc, quan chức cấp cao trong chính phủ cùng vợ chồng các viên chức ngoại giao các nước tề tựu về đây trong hội hóa trang. Itō và phu nhân Umeko hóa trang thành quý tộc Venice, còn con gái thì hóa trang thành cô gái nông dân Italy.¹²

Sự hấp thu văn hóa Tây phương vào văn hóa Nhật Bản, dù là một kiểu văn hóa đặc dị như hội hóa trang đi nữa, cũng đã trở thành tâm điểm trong trào lưu của thời đại. Nhà phê bình văn nghệ Isoda Kōichi viết trong bài nghiên cứu xuất sắc “Hệ phả Rokumeikan” rằng: chẳng hạn như khi người Nhật tiếp thu ca từ, giai điệu trong bản nhạc ngoại quốc thì họ không chỉ dừng lại ở việc bắt chước mà miễn là giúp nền âm nhạc cố hữu của Nhật Bản trở nên phong phú thì họ sẽ hấp thu, đồng hóa nó. Lòng nhiệt thành của người Nhật trong thời kì này đối với Tây phương có thể khiến nhiều người ngày nay cảm thấy buồn cười, nhưng rất nhiều nhà văn nhà thơ cho đến giờ vẫn luôn nhớ về Rokumeikan như vườn hoa văn hóa nở rộ trong khoảng thời gian ngắn ngủi. Đó là thời đại mà khi người Nhật dũng cảm bước một bước lớn từ xã hội thượng lưu tối tăm trọng quá khứ sang hội khiêu vũ với ánh đèn chói chang như thể Paris thời Napoleon III.¹³

Mục đích cuối cùng của Inoue - thúc đẩy liệt cường bãi bỏ trị ngoại pháp quyền - đã thất bại. Inoue từ chức ngoại vụ khanh vào năm 1887. Nhiều lần Inoue đều nghĩ rằng bây giờ đã đến lúc sửa đổi hiệp ước nhưng mọi lần đều bị hành động của liệt cường phá tan. Trước đó, vào năm 1882 thì Đức quốc đã công bố rằng sẽ hoàn toàn bãi bỏ trị ngoại pháp quyền trong vòng tám đến mười năm. Điều kiện là Nhật phải mở cửa cho ngoại quốc thông thương trong nội địa và Nhật phải cải thiện chế độ pháp luật. Khá lâu trước đó, Mỹ cũng đồng ý bãi bỏ trị ngoại pháp quyền và chế độ kiểm soát thuế quan với điều kiện các nước khác cũng có hành động tương tự. Cả Đức và Mỹ đều cho thấy họ sẵn sàng nhượng bộ quyền tư pháp để có được lợi ích về thương mại.¹⁴ Ngay cả Anh quốc là nước cứng rắn nhất trong vấn đề trị ngoại pháp quyền cũng tỏ dấu hiệu rằng họ sẽ nhượng bộ.¹⁵ Công sứ Anh quốc Francis Plunkett, người kế nhiệm Parkes, gửi thư đến Inoue vào năm 1884, nói rõ rằng Anh quốc không có ý đồ duy trì trị ngoại pháp quyền vĩnh viễn. Ngay khi chính phủ Nhật Bản hoàn bị luật dân sự, luật thượng mại, luật tố tụng và hoàn thành bản dịch thì Anh sẽ hủy bỏ trị ngoại pháp quyền.¹⁶ Năm 1886, Sở Thương vụ Anh quốc cũng đã bày tỏ lo ngại rằng nếu Anh từ chối đề nghị của Nhật liên quan đến trị ngoại pháp quyền thì sẽ làm tổn hại việc thông thương với Nhật.¹⁷

Tuy nhiên, những dấu hiệu tốt đẹp này không mang lại thành quả ngay lập tức. Người ngoại quốc sinh sống ở Nhật tin rằng khi phải chịu theo nền tư pháp Nhật Bản thì họ sẽ bị bắt giữ mà không cần lí do, bị khảo vấn theo kiểu Á Đông. Vì vậy nên họ từ chối thay đổi. Cuộc chiến chống lại trị ngoại pháp quyền của người Nhật vẫn tiếp diễn cho tới khi chế độ này được bãi bỏ vào ngày 4 tháng 8 năm 1899. Người Nhật phải đợi đến năm 1911 mới đạt được quyền tự chủ thuế quan, nhưng một học giả đã chỉ ra rằng: “Người Nhật mong muốn phục hồi quyền tự chủ thuế quan là sự thật không phải bàn cãi. Tuy nhiên, ý định thật sự của cuộc vận động chống lại những hiệp ước được kí kết vào cuối thời Mạc phủ là để bãi bỏ trị ngoại pháp quyền và cũng để chấm dứt nỗi nhục đối với Nhật Bản trong vị thế của một quốc gia độc lập - đây cũng là sự thật không phải nghi ngờ. Do vậy cũng hoàn toàn hợp lí khi người Nhật trong giai đoạn từ năm 1894 đến năm 1898 sẵn sàng đợi hoãn chủ quyền thuế quan đến năm 1911 để được bãi bỏ trị ngoại pháp quyền”.¹⁸

Rokumeikan đạt đến uy quang và sự quyến rũ cực đỉnh của nó vào năm 1885. Ngoài những buổi dạ hội hào nhoáng được tổ chức ở đây thì đây là một năm đáng ghi nhớ trong văn hóa sử Nhật Bản. Trong số những tác phẩm văn học, phê bình xuất hiện trong năm này có thể kể đến Tinh túy của tiểu thuyết (Shōsetsu no shinzui) và Khí chất thư sinh đương thời (Tōsei shosei katagi) của Tsubouchi Shōyō, Hội ngộ với quý cô (Kajin no kigū) của Tōkai Sanshi, bản dịch tiểu thuyết Kenelm Chillingly của Bukver-Lytton và tập thơ trường thiên Mười hai nấm mộ đá (Jūni no ishizuka) của Yuasa Hangetsu. La Mã tự hội và tổ chức văn nghệ Ken-yū-sha cũng được thành lập trong năm này.

Tuy nhiên, hăm 1885 lại là một năm u uất nếu chỉ xét riêng về những việc liên quan đến Thiên hoàng Minh Trị. Trong năm này, ngài không thể tập trung vào công việc. Trong những năm cuối đời, Thiên hoàng Minh Trị được biết đến nhiều qua hình ảnh luôn ngồi miệt mài nhiều giờ liền bên bàn làm việc. Nhưng trong thời kì này, Thiên hoàng chỉ ở phòng làm việc trong hai tiếng ngắn ngủi, từ mười giờ sáng đến đúng trưa. Vả lại, phần lớn thời gian ngài dành để trò chuyện với trưởng thị tòng và các thị giảng, trong lúc đó thì các đại thần, tham nghị cứ mãi chờ đợi yết kiến ngài để bàn về việc nước. Ngay cả ltō Hirobumi, chẳng những là người được Thiên hoàng tín nhiệm mà còn là người chịu trách nhiệm tối cao mọi việc trong cung, cũng không thể yết kiến Thiên hoàng khi cần thiết. Việc này khiến Itō bực dọc, cuối cùng tuyên bố từ nhiệm.

Có vẻ như lí do chính của Itō là bất mãn khi thấy Thiên hoàng không chuyên tâm việc nước. Trong lá thư đề gửi Sanjō Sanetomi, Itō bày tỏ lo ngại rằng: “Cái đức thông minh trí tuệ (của Thiên hoàng Minh Trị) rốt cuộc chỉ là hư danh”. Itō viết: “Bây giờ là thời đại của những cải cách chưa từng có tiền lệ, là lúc chấn hưng đại nghiệp, để lại di huấn cho hậu thế nhưng Bệ hạ chỉ vô vi mà trải qua ngày tháng. Đối với trên có tổ tiên, dưới có con cháu hoàng tộc đời sau thì đây là điều không thể chấp nhận được”. Itō than phiền rằng Thiên hoàng giao hết chính vụ cho các đại thần bên dưới, hiếm khi chịu để mắt tới tấu văn của nội các. Mà ngay cả khi lướt mắt qua cũng không có ý kiến thắc mắc gì. Như vậy thì dù Thiên hoàng thông minh đến đâu đi nữa thì liệu có nắm được hoàn toàn việc nước ngày nay, vốn đã cực kì phức tạp hay không. Itō tiếp tục rằng trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune, người được Thiên hoàng hết sức tín nhiệm, và Motoda Nagazane, thầy dạy Nho học của Thiên hoàng, đều là những nhân vật đáng kính trọng. Tuy nhiên, họ lại kém nắm bắt về thế sự, không rõ cái được mất của thời thế. Hơn nữa, họ không giữ nhiệm vụ gì liên quan tới thời thế, càng không có trách nhiệm gánh vác những việc này. Itō còn cảnh cáo rằng: “Tình thế khó khăn ngày nay là chưa từng có ở Đông Tây cổ kim, nếu sai lầm trong kế sách, hành động thì sẽ ảnh hưởng đến sự tồn vong của quốc gia”.¹⁹

Sự thật là không rõ Itō có gửi lá thư này đến Sanjō hay không, và lí do khiến Thiên hoàng Minh Trị lơ là việc nước cũng không rõ ràng. Có thể nguyên nhân chính là vì ngài cảm thấy chán nản. Không phải mọi vấn đề dù là cực kì quan trọng đối với Itō cũng đều gây sự chú ý đối với Thiên hoàng. Có thể việc đến dự hội khiêu vũ ở Rokumeikan sẽ có tác dụng tốt đối với ngài, nhưng dĩ nhiên là việc này ảnh hưởng đến sự uy nghiêm của ngài.²⁰

Một lí do khác cho sự u uất của Thiên hoàng có thể là tình trạng sức khỏe của ngài. Như từng đề cập, năm trước Thiên hoàng lấy lí do mắc bệnh mà hay vắng mặt trong những cuộc họp nội các. Trong năm này, ngài cũng liên tục bị cảm lạnh và sốt cao hành hạ. Nhưng đây đều không phải là lí do nghiêm trọng, dù có lần ngài vắng mặt trong hội ngắm hoa sakura ở Li cung Hama vì nguyên nhân này. Tháng 4, đáng lí Thiên hoàng đi Fukuoka để thị sát buổi diễn tập với quy mô lớn của quân đội các đài trấn thủ Hiroshima và Kumamoto, trên đường về dự định sẽ đi tuần hành đến các tỉnh Yamaguchi, Hiroshima và Okayama. Nhưng vì mắc bệnh nên ngài không thể tham gia vào buổi diễn tập, phải hoãn chuyến tuần hành. Hẳn là Thiên hoàng cảm thấy thất vọng khi không thể xem diễn tập quân đội, một trong những thú vui lớn nhất của ngài. Hoặc cũng có thể ngài cảm thấy nhẹ nhõm khi không cần phải thực hiện chuyến tuần hành nữa. Nhưng việc này khiến dân chúng ba tỉnh Hiroshima, Yamaguchi và Okayama thất vọng lớn đến nỗi Thiên hoàng hứa hẹn sẽ tuần hành vào cuối tháng 7.

Một nguyên khân khác khiến Thiên hoàng u uất có thể là do khí hậu bất thường. Mưa to gió lớn khiến nhà cửa và cây trồng trên toàn quốc bị thiệt hại nặng nề. Thiên hoàng hạ lệnh báo cáo thiệt hại về cây trồng. Báo cáo khá u ám, rằng thu hoạch trà năm nay chỉ bằng phân nửa so với thông thường, thu hoạch lúa mì chỉ được sáu mươi phần trăm,… Người Nhật nhớ lại rằng chỉ mới 50 năm trước đó, nước Nhật đã phải hứng chịu nạn đói lớn từ năm 1833 đến năm 1836 và lo lắng tự hỏi liệu họ có phải hứng chịu nỗi khổ như vậy nữa không.²¹ Trong mùa xuân và đầu mùa hạ có mưa lớn, nước sông dâng cao gây lũ lụt khiến nhà cửa thiệt hại nặng nề.²²

Có thể Thiên hoàng được an ủi với người con duy nhất còn lại là Thân vương Yoshihito. Nhưng lúc bấy giờ thân vương đang sống ở nhà ông cụ ngoại Nakayama Tadayasu nên Thiên hoàng cũng hiếm khi gặp được hoàng tử. Bấy giờ thân vương đã được bảy tuổi, nên Thiên hoàng thường hay lo lắng về sức khỏe và sự học hành của thân vương. Tháng 3, thân vương được quyết định chuyển sang sinh sống ở cung đình. Hai năm trước, Tham nghị kiêm Văn bộ khanh Fukuoka Takachika đã đề xuất xây dựng vườn trẻ bên trong cung đình để dạy dỗ cho thân vương. Kiến nghị này được đưa ra xem xét, nhưng (vì khác xa với nền giáo dục truyền thống dành cho hoàng thái tử) phải trải qua những xét đoán cực kì thận trọng khi thực hiện. Một cung điện mới được xây bên trong Ngự sở Aoyama để làm vườn trẻ, còn bạn học của Thân vương Yoshihito được chọn từ những trẻ bằng tuổi. Tuy nhiên, vì thể chất hay đau bệnh của thân vương mà rốt cuộc kế hoạch này không thành hiện thực. Dù vậy thì cũng phải bắt đầu giáo dục chính quy cho thân vương. Thiên hoàng hạ lệnh cho Motoda Nagazane chuẩn bị thời khóa biểu và chương trình học.

Đề án của Motoda mang tính chủ nghĩa tự do đến kinh ngạc. Motoda cho rằng không nhất thiết phải câu nệ vào quy chế của giáo viên mà khuyên nên giáo huấn cho thân vương ngay cả trong khi chơi. Motoda nghĩ rằng không cần phải nhất nhất tuân thủ theo thời gian quy định mà nên tùy lúc tùy thời, để thân vương từng bước hoàn thành sự học một cách chậm rãi. Trong buổi sáng, thân vương có hai tiếng đồng hồ học đọc sách, viết chữ, tu thân và số học. Ngoài ra còn có luyện tập thể thao một tiếng trong buổi sáng và hai tiếng buổi chiều. Cứ cách nhật lại có 30 phút học xướng ca vào buổi chiều.

Thời khóa biểu này được áp dụng từ tháng 3 năm 1885. Thân vương vẫn mang những vấn đề về sức khỏe như trước. Tháng 6, thân vương được cho phép trở lại thăm dinh thự của Nakayama. Đêm hôm đó, sau khi trở về cung đình thì đột nhiên thân vương ngã bệnh, phát sốt cao, phát tác chứng co giật. Phải đến một tháng sau thân vương mới hồi phục. Có lẽ đây là chứng căng thẳng phát sinh từ cảm giác lo sợ đối với bầu không khí nghiêm trang trong cung đình sau khi trở về từ dinh thự của Nakayama, nơi có nhiều kỉ niệm thơ ấu ấm áp đối với thân vương.

Tháng 9, Thiên hoàng quyết định cho thân vương đến học tại Gakushū-in từ năm sau. Việc này mang ý nghĩa khác biệt với nền giáo dục cá biệt truyền thống đối với con em trong hoàng tộc. Motoda được lệnh chuẩn bị chương trình học cho thân vương. Bạn học của thân vương là khoảng từ 15 đến 20 con em của hoàng tộc, công hầu tước được tuyển chọn. Tháng 11, Thiên hoàng bổ nhiệm học giả Tây học Nishimura Shigeki vào vị trí hỗ trợ giáo dục cho Thân vương Yoshihito. Việc này phản ánh quan niệm của Thiên hoàng Minh Trị rằng nền giáo dục kiểu cũ trong cung đình đã không còn phù hợp. Thiên hoàng hi vọng Nishimura sẽ mang lại nền giáo dục hiện đại phù hợp, với vị Thiên hoàng trong tương lai.

Ngày 26 tháng 7, Thiên hoàng khởi hành đi ba tỉnh Yamaguchi, Hiroshima và Okayama như đã hứa trước đây.²³ Có lẽ đây là chuyến đi khổ nhọc nhất và ít hứng thú nhất trong số những chuyến tuần hành của ngài. Nguyên nhân chủ yếu là do nắng nóng cực điểm.²⁴ Trong số dân cư ven đường, có người lần đầu trông thấy long nhan đã cảm động mà bật khóc, nhưng đối với bản thân Thiên hoàng thì ngài thấy mệt mỏi. Dù Thiên hoàng luôn ý thức được gian khổ mà cố gắng chịu đựng trong mọi chuyến tuần hành, nhưng chỉ có lần này là ngài phải chịu thua cái nóng khủng khiếp. Khi đoàn người đến Itsukushima thì Thiên hoàng để một người thay mặt mình vào Đền Itsukushima làm lễ. Trường Nho học Shizutani-kō do tổ phiên Okayama là Ikeda Mitsumasa sáng lập vào năm 1668 là thể loại địa điểm mà Thiên hoàng luôn yêu thích, nhưng lần này ngài cũng chỉ để trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune vào thị sát.²⁵ Dù dưới cái nóng gay gắt, Thiên hoàng vẫn phải đến gặp các danh sĩ địa phương, xem sản vật. Có lẽ bấy giờ ngài không cảm thấy hứng thú với việc này. Sứ mệnh quan trọng bậc nhất đối với Thiên hoàng là thị sát các trường học và để mắt tới sự phát triển của nền giáo dục trên cả nước.

Thuyền của Thiên hoàng trở về cảng Yokohama vào ngày 12 tháng 8. Mọi tàu bè neo đậu và pháo đài trên bờ đều nổ pháo nghênh đón. Chuyến tuần hành lần này chỉ vỏn vẹn 18 ngày, nhưng mỗi ngày Thiên hoàng phải dậy từ lúc bốn, năm giờ sáng và thức đến gần 12 giờ đêm. Chuyến đi dù trên biển hay trên cạn thì cũng đều vất vả vì cái nóng như thiêu đốt. Chuyến đi của Thiên hoàng mang lại niềm vui cho thần dân của ngài, nhưng bản thân ngài thì không có được một ngày nghỉ ngơi.

Sau khi trở về thủ đô, Thiên hoàng lại bắt đầu cuộc sống thường nhật. Để tỏ tình hữu nghị và lòng tôn kính, quốc vương Hawaii là Kalakaua tặng cho Thiên hoàng bức chân dung của mình. Đức Giáo hoàng Leo XIII cũng gửi thư bày tỏ ý cảm tạ vì những đối đãi với các nhà truyền giáo Cơ Đốc, ngỏ lời muốn giao tế với Thiên hoàng như những bậc quân chủ của các đại quốc Âu Mỹ. Sau hội nghi bàn bạc, Thiên hoàng tiếp kiến sứ giả của giáo hoàng, truyền đạt rằng sẽ bảo hộ tín đề Cơ Đốc giáo như mọi quốc dân Nhật Bản. Hoàng đế Italy Umberto ngỏ lời hỏi xin giống nai Nhật Bản để nuôi và được Thiên hoàng tặng một cặp nai. Cung đình Nhật cũng để tang 21 ngày khi hay tin quốc vương Tây Ban Nha là Alfonso XII qua đời.

Có lẽ điều khiến Thiên hoàng hài lòng nhất trong năm 1885 là quan hệ ngoại giao. Năm mới mở màn thuận lợi khi tháng 2, quốc vương Triều Tiên gửi quốc thư chính thức xin lỗi về sự việc sát hại người Nhật trong biến cố tháng 12 năm 1884.²⁶ Cùng tháng, hai người từng tòng quân sang Triều Tiên là Trung tướng lục quân, Tử tước Takashima Tomo-no-suke và Thiếu tướng hải quân, Tử tước Kabayama Sukenori đề xuất thư lên triều đình với nội dung như sau: Nhật Bản áp dụng chính trị, giáo dục, quân chế hải lục quân kiểu Âu Mỹ mà đạt được văn minh như bây giờ, trong khi đó thì Trung Quốc vẫn khư khư giữ những cái sáo rỗng xưa cũ. Đường chính trị của hai nước hoàn toàn khác biệt nhau. Chính vì điều này nên Trung Quốc mang lòng nghi hoặc, ghen ghét. Hai người liệt kê những xung đột Nhật - Trung trong thời gian gần đây (thảo phạt Đài Loan, xử lí Lưu Cầu, sự kiện đảo Giang Hoa,…) và đặc biệt là sự kiện Seoul vào năm 1884. Khi sự kiện xảy ra thì Trung Quốc đã tấn công quân đội Nhật ở Triều Tiên, sát hại người Nhật đang ở đó. “Bây giờ nếu không quyết đoán, nhanh chóng quét sạch mây mù, rửa sạch hoạ khí thì e rằng khó mà lường được điều gì sẽ xảy ra giữa hai nước”. Hai người tin tưởng rằng bây giờ là thời cơ thích hợp để củng cố quốc quyền, tuyên dương hoàng uy.

Nội các quyết định đặc phái tham nghị kiêm cung nội khanh, Bá tước Itō Hirobumi, làm đại sứ toàn quyền sang Trung Quốc để xử lí rạn nứt đang ngày càng trầm trọng giữa hai nước. Sứ mệnh của Itō là thúc giục Trung Quốc kí kết hiệp ước không can thiệp vào Triều Tiên. Công sứ tại Bắc Kinh là Enomoto Takeaki nhận được chỉ thị mật là hãy thông qua Harry Parkes (tuy nhiều năm liền ông này là nỗi khổ của người Nhật nhưng giờ đã sang Bắc Kinh thì có thể trở thành đồng minh với Nhật) để dò xét ý đồ của Lý Hồng Chương. Nếu như Lý cự tuyệt đề nghị kí hiệp ước với Nhật liên quan tới Triều Tiên thì chính phủ sẽ có phương án đòi bồi thường.

Itō mang quốc thư để trình lên hoàng đế Trung Quốc, giấy ủy nhiệm toàn quyền và chỉ thị từ chính phủ Nhật rằng: chính phủ luôn mong muốn hoà bình giữa hai quốc gia, nhưng Trung Quốc phải đáp ứng hai điều kiện sau. Một, xử phạt mọi tướng sĩ chỉ huy quân đội trong biến cố ngày 6 tháng 12. Hai, rút quân đội ra khỏi Seoul. Nếu Trung Quốc đồng ý với hai điều kiện này thì chính phủ Nhật cũng sẽ rút quân bảo hộ khỏi Công sứ quán Nhật Bản ở Seoul. Nhưng nếu Trung Quốc từ chối đề nghị này thì Nhật Bản buộc lòng phải hành động để tự vệ quốc gia. Trong trường hợp đó thì không sớm thì muộn cũng sẽ xảy ra xung đột. Mọi trách nhiệm thuộc về Trung Quốc.

Đoàn toàn quyền Itō rời khỏi cảng Yokohama ngày 28 tháng 2 để tiến về Trung Quốc. Thiên hoàng tuyên bố hoàn toàn tín nhiệm vào năng lực của Itō để kí kết hiệp định hoà bình, nhưng dân chúng lại lớn tiếng kích động, tiếng nói đòi chinh phạt Trung Quốc dâng cao. Khí thế này như thuở nổ ra chinh Hàn luận. Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi phát mật dụ đến các vị quan to trong chính phủ, nhấn mạnh rằng Thiên hoàng mong muốn hoà bình, yêu cầu họ trấn an lòng người và không được để xảy ra khinh động.²⁷

Ngày 14 tháng 3, Itō tới Thiên Tân; Chính phủ Trung Quốc mong chờ rằng Itō sẽ lập tức đàm phán với toàn quyền Lý Hồng Chương. Nhưng Itō nghĩ rằng đầu tiên phải đến Bắc Kinh, yết kiến hoàng đế, đệ trình giấy ủy nhiệm toàn quyền. Itō cũng mong muốn, tổ chức hội nghị ở Bắc Kinh. Tuy nhiên, các đại thần Trung Quốc lấy lí do hoàng đế còn nhỏ tuổi nên từ chối, yêu cầu Itō đàm phán với Lý Hồng Chương, người đã được ủy nhiệm toàn quyền. Đoàn người của Itō từ Bắc Kinh quay lại Thiên Tân vào ngày 2 tháng 4. Cuộc đàm phán giữa hai vị toàn quyền không gặp thuận lợi, nhưng đến ngày 15 tháng 4 thì cũng đạt được thỏa hiệp. Ngày 18, hiệp ước được kí kết, quy định quân đội hai nước rút khỏi Triều Tiên. Việc xử phạt tướng sĩ chỉ huy quân Trung Quốc trong sự kiện tháng 12 năm ngoái không được đưa vào nội dung hiệp ước, nhưng sau khi điều tra, nếu xác minh được việc sát hại người Nhật thì sẽ chiếu theo quân pháp Trung Quốc mà xử lí. Itō quyết định chấp nhận nội dung này với lí do Thiên hoàng lo lắng về đại cục Đông Dương, coi trọng tình hữu hảo các nước.²⁸

Ngày 28 tháng 4, sau khi về nước thì Itō lập tức vào chầu báo cáo. Thiên hoàng vui mừng khi thấy Itō hoàn thành sứ mệnh, ban sắc ngữ ủy lạo công khó nhọc. Ngày hôm sau, Thiên hoàng hỏi Sanjō Sanetomi về việc ban thưởng cho Itō. Khi thương lượng về việc Đài Loan với Bắc Kinh thành công thì Ōkubo Toshimichi được ban thưởng 10.000 yên, còn đối với trường hợp của Itō thì nên theo lệ đó mà thưởng tiền hay nâng một cấp bậc, hay thưởng tiền hằng năm. Trong cung có ý kiến cho rằng nên cất nhắc Itō lên hầu tước. Có vẻ như Sanjō khuyên nên thưởng 10.000 yên và một cặp cốc vàng.²⁹ Nhưng theo ghi chép vào mấy tháng sau thì Thiên hoàng đã ban tặng cho Itō một con ngựa. Ngày 7 tháng 7, Itō còn nhận được dấu hiệu tán thưởng đáng mừng hơn từ Thiên hoàng. Trong ngày này, Thiên hoàng cùng hơn 20 vị thân vương, đại thần đến thăm dinh thự của Itō.³⁰

Rõ ràng là Thiên hoàng rất coi trọng Itō dù ngài không đồng ý với khuynh hướng sính Tây của Itō. Tháng 9, Thiên hoàng bắt đầu lại thói quen ăn trưa vào thứ sáu với các vị thân vương, đại thần, quan chức cao cấp trong chính phủ cùng tướng sĩ hải lục quân. Có lẽ ngài đã hồi phục khỏi trạng thái mệt mỏi trước đây. Tháng 11, Cung nội khanh Itō đề xuất rằng trong tình hình đã có khá nhiều buổi ăn uống, yến tiệc để giao tế với người trong và ngoài nước, nên bây giờ cần phải hạn chế, chỉ tổ chức yến tiệc, dạ hội, hội khiêu vũ trong khoảng thời gian giữa hội ngắm hoa cúc và hội thưởng hoa sakura.

Trong thời kì này, một chính khách khác cũng bắt đầu lộ diện trên đường thăng tiến. Đó là Kuroda Kiyotaka. Tháng 2 năm 1883, Kuroda tuyên bố từ chức trung tướng lục quân³¹ và xin phép đi thị sát Trung Quốc. Mục đích chủ yếu là để mở đường bán sản vật vùng Hokkaidō sang Trung Quốc. Đơn xin phép của Kuroda bị ý kiến của Inoue Kaoru bác bỏ với lí do rằng bây giờ quan hệ Nhật - Trung đang căng thẳng, không phải lúc để một yếu nhân trong chính phủ như Kuroda viếng thăm Trung Quốc. Tháng 2 năm 1885, Kuroda lần nữa đệ đơn xin sang Trung Quốc, lần này là để thị sát chiến tranh giữa Pháp và Trung Quốc. Kuroda yết kiến Thiên hoàng và được ngài chấp thuận cho đi, với lí do “Trung Quốc là nước lân bang gần nhất trong số những nước kí kết với nước ta”. Thiên hoàng lệnh cho Kuroda thường xuyên báo cáo những điều mắt thấy tai nghe trong cuộc chiến giữa Pháp với Trung Quốc.³² Tuy đây không phải là chuyến đi công tác chính thức nhưng ngài cũng ban cho Kuroda 4.000 yên làm lộ phí.

Đầu tiên, Kuroda đến Hồng Kông, cùng ngày Itō đến Thiên Tân. Từ đó, Kuroda tiến về Singapore, định tiến xuống phía nam nhưng khi biết tin về khả năng kí hiệp ước Nhật - Trung tại Thiên Tân thì Kuroda lại quyết định tiến lên phía bắc, đến Bắc kinh. Tại đây, Kuroda chè chén với công sứ Bắc Kinh là Enomoto Takeaki. Kuroda trở về nước vào ngày 5 tháng 9.

Trong năm này (1885), Sanjō Sanetomi tâu lên Thiên hoàng về việc bổ nhiệm cố vấn nội các, Bá tước Kuroda Kiyotaka vào vị trí hữu đại thần. Vị trí này vẫn để trống từ khi Iwakura Tomomi qua đời. Theo bản tấu của Sanjō thì mục đích là để bảo đảm quân bình giữa phe Chōshū (Itō làm đại biểu) và phe Satsuma (xuất thân của Kuroda) trong nội các. Sanjō cũng có ý hướng củng cố Thái chính quan. Sanjō cảm nhận được rằng Itō sẽ bãi bỏ Thái chính quan, tự mình trở thành thủ tướng, cơ cấu lại nội các. Itō cũng bắt đầu nhận biết Sanjō không muốn vứt bỏ địa vị hiện tại. Vậy nên Itō tán đồng việc đưa Kuroda vào vị trí hữu đại thần để kéo Sanjō. Tháng 11, Sanjō triệu tập các đại thần, hỏi xem có ý kiến bất đồng với việc Kuroda trở thành hữu đại thần hay không.

Khi Sanjō đề nghị Kuroda nhận chức hữu đại thần thì Kuroda hỏi ý kiến Itō. Itō đáp rằng Kuroda là người thích hợp nhất cho vị trí này, và bản thân cũng sẽ hỗ trợ hết sức. Vì vậy Kuroda tỏ thái độ vui vẻ chấp nhận đề nghị của Sanjō. Nhưng khi Sanjō tâu lên Thiên hoàng thì nhận được câu trả lời hoàn toàn không mong đợi. Thiên hoàng nói rằng hữu đại thần là chức rất quan trọng, dù là ai đi nữa cũng phải là người có tài có đức, và Kuroda khó lòng thích hợp với vị trí này. Thiên hoàng còn nhìn xa hơn nữa, cho rằng dù Kuroda có trở thành hữu đại thần đi nữa nhưng khi biết Itō là người thực tế nắm quyền lực thì sẽ không tránh khỏi bất bình.

Bấy giờ Sanjō lại chuyển hướng, đề xuất Itō làm hữu đại thần. Tuy nhiên Itō nhận thấy rằng nếu mình nhận thì là củng cố cho Thái chính quan và bỏ lỡ mất cơ hội bãi bỏ Thái chính quan. Itō từ chối và luôn chủ trương rằng Kuroda mới là người thích hợp. Vấn đề này lại được tâu lên Thiên hoàng lần nữa. Ngài hỏi ngược lại rằng các tham nghị có nhất trí tán thành bổ nhiệm Kuroda hay không. Thực tế là Tham nghị Sasaki Takayuki, người thân tín của Thiên hoàng, đã không tham gia vào quyết nghị này. Sasaki mật báo những thói xấu của Kuroda, điều tiếng không hay trong mắt thế gian và lấy lí do Kuroda nghiện rượu để tuyên bố phản đối.³³ Cuối cùng Sanjō cũng thuyết phục được Sasaki, có lẽ là dọa nạt bãi nhiệm chức công bộ khanh của Sasaki.

Sanjō báo cho Kuroda biết rằng tất cả các tham nghị đều nhất trí. Nhưng Sanjō lần nữa ngạc nhiên khi Kuroda từ chối vị trí hữu đại thần. Kuroda nói rằng bản thân không xứng với vị trí cao này, mà ngay cả Saigō Takamori và Ōkubo Toshimichi cũng chưa với tới, rằng bản thân không muốn ngồi trên vị trí của Tham nghị Itō. Bất chấp việc Kuroda có nói thật lòng hay không thì có vẻ như Kuroda đã nghe được việc Thiên hoàng và Sasaki phản đối mình, biết được động cơ sau lưng vì sao cả Sanjō và Itō nâng đỡ mình. Kuroda rút lui khỏi chính trường một thời gian.

Ngày 27 tháng 11, Thiên hoàng đến thăm dinh thự của Kuroda. Kuroda rất cảm kích vì Thiên hoàng vẫn đến thăm bất chấp tin đồn mình là kẻ giết vợ.³⁴

Kuroda được đề cử lên hữu đại thần vì công lao khi làm trưởng quan Khai thác sứ ở Hokkaidō chứ không vì chuyến du lịch Trung Quốc. Nhưng có một vấn đề khó hiểu đối với người đọc hiện đại. Một nhân vật trung tâm can dự vào sự việc bán tài sản sở hữu của Khai thác sứ vào năm 1881 liệu có xứng đáng được cất nhắc vào vị trí quan to thứ ba trong chính phủ hay không.³⁵ Hơn nữa, trong đời sống cá nhân của Kuroda cũng có nhiều điều tiếng. Kuroda là chính khách nghiện rượu duy nhất trong chính giới Minh Trị, có khi uống nhiều đến nỗi không quyết được việc gì. Kuroda còn nổi tiếng với khí tính hung bạo. Vợ của Kuroda chết trong trạng thái khó hiểu vào năm Minh Trị thứ 11.³⁶ Tuy nhiên, trí nhớ của thế gian cũng không được sâu sắc lắm. Chẳng bao lâu sau khi Kuroda được đề cử lên hữu đại thần thì lại thăng tiến lên chức thủ tướng.

Trong lúc này thì thời cơ cải cách cơ cấu nội các của Itō vạch ra dần dần chín muồi.³⁷ Cải cách không chỉ dừng lại ở những thay đổi đơn giản. Chế độ Thái chính quan dựa trên luật lệnh Taihō vào năm 701 nay đã bị bãi bỏ, thay vào đó là chế độ nội các mới do thủ tướng lãnh đạo. Việc này cho biết hồi kết của sự thống trị trên danh nghĩa của giai cấp hoa tộc, thay vào đó là giai cấp sĩ tộc lên nắm vị trí đứng đầu.

Sanjo Sanetomi hoang mang khi thấy địa vị của mình mất đi, nhưng khi được Thiên hoàng hạ lệnh xem xét cải tổ bộ máy chính thể thì không dám lên tiếng phản đối. Ngày 22 thăng 12, Sanjō tâu lên Thiên hoàng, luận về tính cần thiết của việc cải cách chính thể và lấy lí do không thể kham nổi nhiệm vụ này để xin từ chức.³⁸ Thiên hoàng chấp thuận thỉnh nguyện của Sanjō. Trong cùng ngày, chế độ thái chính đại thần, tả đại thần, hữu đại thần, tham nghị cùng các khanh bị bãi bỏ, thay vào đó là nội các tổng lí đại thần cùng chín vị đại thần khác. Nội các tổng lí đại thần do Itō Hirobumi nắm giữ, ngoại vụ đại thần là Inoue Kaoru, nội vụ đại thần là Yamagata Aritomo.

Việc tiến cử nội các đều theo góp ý của Itō. Ban đầu, Thiên hoàng phản đối Mori Arinori vào chức văn bộ đại thần với lí do Mori thiên về Cơ Đốc giáo, là nhân vật có thể gây tranh cãi. Tuy nhiên, Itō cũng không nhượng bộ, tâu rằng: “Chừng nào thần còn giữ chức tổng lí thì bảo đảm quyết không để Thánh thượng phải phiền lòng”. Trước đó, Thiên hoàng đã ủy nhiệm tổ chức nội các cho Itō nên quyết định cứ để Itō làm theo ý muốn và quan sát tình hình một thời gian.³⁹ Bấy giờ Itō là người quyền lực thứ hai, chỉ sau Thiên hoàng. Tinh thần của Rokumeikan đã ca khúc khải hoàn thắng lợi.

Isoda Kōichi, Hệ phả Rokumeikan, trang 23; Tomita Hitoshi, Rokumeikan - thế giới giả Tây phương trang 116. Tomita viết rằng các sảnh trong chính phủ và phủ Tōkyō cùng gánh vác chi phí xây dựng.↩

Tomita Hitoshi, Rokumeikan - thế giới giả Tây phương, trang 7. Tên Rokuiheikan bắt nguồn từ Nakai Hiroshi, người chồng trước của Takeko, phu nhân của Inoue Kaoru. Hiroshi không những am tường về Hán thi mà còn hiểu biết nhiều về Paris. Dù Rokumeikan chủ yếu được sử dụng trong các buổi dạ hội, khiêu vũ, lễ lạc mang tính xã hội nhưng cũng được sử dụng làm nơi trú của khách quý ngoại quốc trong thời gian ở Tōkyō.↩

Cùng tư liệu trên, trang 188-190.↩

Một người dạy kèm là Johannes Ludwig Janson, giáo sư Trường Nông nghiệp Tōkyō Komaba (Tomita Hitoshi, Rokumeikan - thế giới giả Tây phương, trang 165-167).↩

Cùng tư liệu trên, trang 14. Đoạn trích từ tạp chí nữ học (ngày 9 tháng 7 năm 1887).↩

Cùng tư liệu trên, trang 164.↩

Cùng tư liệu trên, trang 164.↩

Người ngoại quốc lấy làm tự hào khi biết được tên ngày xưa là Edo nên mãi đến tận năm 1885, họ cũng không muốn sử dụng tên mới là Tōkyō. Tiểu thuyết này được đăng trong tập Mùa thu Nhật Bản của Roti.↩

Isoda Kōichi, Hệ phả Rokumeikan, trang 23.↩

Kondō Tomie, Khảo về các quý phu nhân ở Rokumeikan, trang 154. Inoue Takeko là hình mẫu của nhân vật nữ chính trong vở hài kịch Rokumeikan của Mishima Yukio. Nhân vật này tên là Asako, nguyên là kĩ nữ, sau kết hôn với một quan chức cao cấp của chính phủ.↩

Cùng tư liệu trên, trang 146. Sueko là người thông dịch cho hoàng hậu khi Quốc vương Kalakaua đến thăm Nhật Bản vào bốn năm trước.↩

Về hóa trang của những người tham dự, xem Kondō Tomie, Khảo về các quý phu nhân ở Rokumeikan, trang 187-189. Bức ảnh hai quan chức chính phủ giả trang làm thần Ebisu và thần Daikoku cùng hai vị phu nhân hóa trang làm nhân vật kịch nō là Matsukaze. Murasame được đăng trong Tomita Hitoshi, Rokumeikan - thế giới giả Tây phương, 177.↩

Trong số những nhà văn thích chọn thời kì này làm đề tài sáng tác có Akutagawa Ryū-no-suke và Mishima Yukio.↩

James E. Hoare, Đặc quyền ngoại giao ở Nhật Bản, 1858-1899, trang 95.↩

Tomita Hitoshi, Rokumeikan - thế giới giả Tây phương, trang 70.↩

Cùng tư liệu trên, trang 71; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 272. Thái độ hữu hảo của Plunkett đối lập hoàn toàn với thái độ của Parkes, được Thiên hoàng Minh Trị khen ngợi. Tháng 7 năm 1886, Thiên hoàng tiếp kiến Plunkett, ban sắc ngữ cảm tạ. Về bản sắc ngữ này, xem Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 615-616.↩

James E. Hoare, Đặc quyền ngoại giao ở Nhật Bản, 1858-1899, trang 95.↩

Cùng tư liệu trên, trang 72; Tomita Hitoshi, Rokumeikan - thế giới giả Tây phương trang 31.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 447-448.↩

Hoàng hậu và hoàng thái hậu đến Rokumeikan ngày 19 tháng 11 năm 1885 nhưng không phải để khiêu vũ, cũng không phải để dự yến tiệc mà là để mua mấy món đồ của hội từ thiện (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 497). Thiên hoàng ghét sự sính Tây, cùng với thái độ của vị quân chủ trong khái niệm Nho giáo, nên ngài không bao giờ nghĩ tới việc đến Rokumeikan. Nhưng có tin đồn rằng trong tháng 6 cùng năm, ngài hỏi Thân vương Akihito khi đến thăm dinh của vị này rằng: “Khiêu vũ là như thế nào?”. Khi thân vương và phu nhân khiêu vũ cho xem, Thiên hoàng nói: “À, nếu là như vậy thì tốt” (Kondō Tomie, Khảo về các quý phu nhân Ở Rokumeikan, trang 186; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 421).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 435. Những nơi chịu thiệt hại gồm Kyoto, Osaka, Shiga và Toyama. Toyama bị lũ lụt ngày 8 tháng 4, đến ngày 31 tháng 5 lại xảy ra vụ cháy lớn khiến hơn 5.900 hộ bị thiêu cháy, số người cần được cứu tế lên đến mấy vạn.↩

Tháng 8, khi đang trên đường tuần hành, Thiên hoàng phái Thân vương Yoshihisa đến những vùng thiệt hại nặng do lũ lụt, gồm phủ Kyoto, phủ Osaka và tỉnh Shiga. Ở Shiga có hơn 2.000 chỗ đê điều bị phá hủy, gần 40.000 người được cứu trợ chống đói. Trong số này có hơn 23.000 người được cho là khó có thể tự kiếm kế sinh nhai trong tương lai (Kanai Yukiyasu, Nhật kí hành trình tuần hành miền Tây, trang 627-628; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 462-463).↩

Kanai Yukiyasu, Nhật kí hành trình tuần hành miền Tây, trang 604. Kanai là quan thư kí của nội các.↩

Người biên soạn Minh Trị Thiên hoàng kỉ mô tả cái nóng như sau: “Nắng như bắn vào người” (cuốn 6, trang 465).↩

Cùng tư liệu trên, trang 462. Chi tiết về việc Tokudaiji đến thăm trường, xem Kanai Yukiyasu, Nhật kí hành trình tuần hành miền Tây, trang 615.↩

Quốc thư tạ lỗi trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 365. Sắc ngữ của Thiên hoàng Minh Trị đáp lại được đăng ở trang 366. Quốc vương Triều Tiên gọi Thiên hoàng là Đại hoàng đế, tự xưng là Đại quân chủ. Thiên hoàng gọi quốc vương Triều Tiên là Đại vương.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 373.↩

Cùng tư liệu trên, trang 395-398. Nhiều người Nhật tức giận với kiểu ngoại giao mềm mỏng của chính phủ. Các thạnh viên cũ của Tự do Đảng lập kế hoạch giữ độc lập cho Triều Tiên, đẩy lùi sự can thiệp của Trung Quốc. Họ mưu tính ám sát thủ lĩnh của Sự đại Đảng, đặt Độc lập Đảng của Pak Yong-hyo và Kim Ok-kyun lên thay để diệt tận gốc sự can thiệp của Trung Quốc. Họ cũng tin rằng việc này sẽ giúp ích cho nền chính trị lập hiến ở Nhật. Hơn 20 người Nhật mưu. tính vượt biển sang Triều Tiên để đánh đổ Sự đại Đảng. Họ viết tuyên ngôn, định sẽ bố cáo trên toàn cõi Triều Tiên nhưng vì không đủ kinh phí và nội bộ bất hoà nên đều bị bắt trước khi vượt biển. Toàn bộ có hơn 130 người liên quan, trong số đó có 58 người bị chuyển tới tòa án xử tội phạm nghiêm trọng ở Ōsaka vào tháng 4 năm 1887.↩

Cùng tư liệu trên, trang 406. Sự việc này được ghi trong nhật kí của Tokudaiji Sanetsune. Đối tượng được ban thưởng không chỉ là Itō, mà còn có những người khác. Inoue Kaoru được thưởng 10.000 yên vì những nỗ lực ngoại giao ở Seoul, còn Enomoto Tateaki và Saigō Tsugumichi mỗi người được thưởng 6.000 yên. Theo ghi chép thì Inoue được Thiên hoàng ban thưởng vào ngày 9 tháng 5. Không rõ ngày những người khác được ban thưởng.↩

Cùng tư liệu trên, trang 436. Khi Thiên hoàng đến thì mọi thứ đều đã được chuẩn bị chu đáo. Thiên hoàng ban cho Itō một cặp chén bạc có hoa văn hoàng thất, một đôi bình hoa đồng có hoa văn hoàng thất và 1.000 yên. Phần thưởng này là để kỉ niệm chuyến viếng thăm hơn là thưởng vì công lao của Itō ở Trung Quốc.↩

Về tình huống kì lạ dẫn đến việc bổ nhiệm Kuroda làm trung tướng lục quân năm 1873, xem Iguro Yatarō, Kuroda Kiyotaka, trang 91-92. Yamagata không đồng ý, còn Tả đại thần Arisugawa-no-miya thì cho rằng việc này chỉ mang lại đại hoạ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 371. Cuối tháng 5, khi đang ở Thượng Hải, trên đường đến Bắc Kinh, Kuroda báo cáo cho Sanjō về động tĩnh mới nhất của chủ nghĩa đế quốc Âu châu tại Đông Dương. Kuroda cũng viết về tình trạng phòng bị ven biển ở Quảng Đông và Phúc Châu. Kuroda cũng nhờ Sanjō cho Thiên hoàng xem bức thư này.↩

Iguro Yatarō, Kuroda Kiyotaka, trang 201. Rõ ràng kiến giải của Sasaki đã được truyền đặt đến Thiên hoàng và gây ảnh hưởng đến ngài.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 503. Tin đồn cho rằng Kuroda giết vợ trong cơn say. Thông thường, khi Thiên hoàng đến thăm dinh của các quan lớn thì họ tiếp đãi bằng màn diễn kịch nō, nhưng Kuroda đã cho biểu diễn đấu vật sumō trên nền đất đặc biệt trong vườn nhà mình.↩

Iguro Yatarō, Kuroda Kiyotaka, trang 196-197. Iguro chỉ ra rằng Thiên hoàng Minh Trị đã nhận ra khuyết điểm của mình, tức việc bổ nhiệm Kuroda.↩

Iguro Yatarō, Kuroda Kiyotaka, trang 118.↩

Itō từng bước cải cách cơ cấu của chính phủ. Xem chi tiết trọng Sakamoto Kazuto, Itō Hirobumi và sự hình thành quốc gia Minh Trị.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 514. Động cơ từ chức ở trang 514-515.↩

Cùng tư liệu trên, trang 516-517.↩

CHƯƠNG 39

HOÀNG THÁI TỬ YOSHIHITO

Ngày Nguyên đán của năm thứ 19 (1886) trong thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị khác với mọi năm. Thiên hoàng không tiến hành nghi lễ tân niên truyền, thống như những năm trước. Sách Minh Trị Thiên hoàng kỉ cũng không giải thích về việc này mà chỉ ghi rằng: “Khác với thường niên, năm nay không tiến hành lễ tứ phương bái”. Hầu tước Nabeshima Naohiro thay mặt Thiên hoàng đến Điện Kashiko-dokoro để làm lễ trước linh vị của hoàng tổ, tham gia vào các nghi lễ trong thần điện. Tuy nhiên, Thiên hoàng vẫn tổ chức triều bái như mọi năm nên không phải là ngài mang bệnh không tiến hành lễ. được. Trong năm này, lí do sức khỏe luôn được đưa ra khi Thiên hoàng vắng mặt trong các nghi thức, nhưng cũng như mọi khi là không hề nói rõ bệnh trạng.¹ Trong năm 1886 này, số lần cưỡi ngựa của Thiên hoàng gấp đôi so với năm trước nên có thể đoán rằng không phải ngài mang bệnh mà chính vì chán những nghi thức trong cung nên ngài mới vắng mặt chăng.

Vào tháng 2, Tử tước Hijikata Hisamoto từ Berlin gửi thư cho Sanjō Sanetomi, thuật lại lễ mừng sinh nhật 90 tuổi của hoàng đế Đức quốc Wilhelm I (đã tiến hành từ năm ngoái) và chuyện lão hoàng đế chuyên tâm với việc nước ra sao. Hijikata khuyên Sanjō rằng nên triệu Aoki Shūzō, thành viên Ngoại vụ sảnh và cũng là người am hiểu về nước Đức, nhờ Aoki tâu lên Thiên hoàng. Hijikata hi vọng rằng Aoki sẽ làm lay động Thiên hoàng, mong muốn nhân dịp này để Thiên hoàng du lịch sang Âu Mỹ, thị sát tình hình các nước và kết giao thân tình với hoàng đế các nước.

Từ trước đó, Công sứ Saionji Kinmochi từ Áo cũng đã gửi thư cho Itō Hirobumi khuyên nội dung tương tự. Saionji cho rằng bây giờ là lúc thích hợp nhất để Thiên hoàng đi Âu châu. Có lẽ Saionji đã đúng. Lễ hội ở Berlin không phải là lí do duy nhất để Thiên hoàng viếng thăm Đức quốc. Có thể khi được tiếp xúc với những thứ chưa từng biết đến, Thiên hoàng sẽ bị kích thích và thoát khỏi trạng thái mệt mỏi như hiện nay. Nhưng không rõ là chuyện này có được tâu lên Thiên hoàng hay không, và cũng không hề thấy dấu tích cụ thể nào cho thấy rằng ngài nghĩ đến việc chu du hải ngoại.

Tình trạng sức khỏe lặp đi lặp lại của Thiên hoàng và việc ngài thường hay vắng mặt trong những buổi nghi lễ là lí do để sự hiện diện của hoàng hậu trở thành tâm điểm trong vai trò của người thay thế Thiên hoàng. Từ trước đến nay, vai trò của hoàng hậu trước công chúng rất khiêm tốn, nhưng từ lúc này trở đi thì hoàng hậu bắt đầu xuất hiện trong những buổi hội họp chỉ gồm nam nhân từ các tầng lớp hoa tộc, quan chức chính phủ. Chẳng hạn như trong buổi ăn trưa dự định tổ chức vào thứ sáu ngày 26 tháng 3, khi biết Thiên hoàng vắng mặt vì lí do sức khỏe thì hoàng hậu đã đến tham gia thay mặt. Vì vậy mà phu nhân của các vị thân vương, các quan chức cao cấp trong chính phủ cùng các điển thị cũng được mời đến.

Thiên hoàng còn có dự định tuần hành đến sở đóng tàu Yokosuka để dự lễ hạ thủy quân hạm Musashi vào ngày 30 tháng 3, nhưng vì khố ở trong người nên hoàng hậu đi thay. Hoàng hậu lên quân hạm Fusō, tiến vào cảng Yokosuka. Hoàng hậu cũng từng nhiều lần theo cùng Thiên hoàng đến dự các buổi lễ. Ngày 13 tháng 4, Thiên hoàng và hoàng hậu tuần hành đến làng Kitatoyoshima Akabane để xem cận vệ binh diễn tập. Có thể trận đánh mô phỏng giữa Bắc quân và Nam quân khiến hoàng hậu bối rối vì không hề có kiến thức gì về kĩ thuật chiến đấu. Nhưng theo ghi chép thì “Hoàng hậu ngồi xe ngựa xem cảnh Nam quân truy kích, cuối cùng đến bờ nam sông Arakawa để xem bộc phá một cây cầu”.²

Lần đầu tiên hoàng hậu xuất hiện trước công chúng trong bộ Âu phục là vào ngày 30 tháng 7, khi tuần hành đến trường nữ trung học của giai cấp hoa tộc để dự lễ trao chứng thư tốt nghiệp và chứng thư tu nghiệp. Ngày 3 tháng 8, hoàng hậu cũng mặc Âu phục khi đến thăm Ngự sở Aoyama. Kể từ thời kì này trở đi thì không chỉ riêng hoàng hậu mà ngay cả các nữ quan trong cung đình cũng bắt đầu mặc Âu phục. Hoàng hậu cũng mặc Âu phục khi lần đầu tiên tiếp các vị khách ngoại quốc trong hội diễn âm nhạc Tây phương vào ngày 10 tháng 8. Có lẽ việc hoàng hậu mặc Âu phục như thế này không phải là bắt chước trào lưu Tây phương như kiểu Rokumeikan mà có thể đó là lời chủ trương ngấm ngầm về vai trò mới của bản thân.

Ngày 17 tháng 1 năm 1887, hoàng hậu ra Tư chiếu thư liên quan đến quy chế đồng phục nữ sinh, trong đó chủ trương như sau: Trang phục của nữ giới Nhật Bản từ trước đến nay là tàn tích xấu xa của thời chiến loạn kể từ sau thời Nam Bắc Triều vào thế kỉ 14, chẳng những không thích hợp với văn minh ngày nay mà còn khác biệt hoàn toàn với trang phục của nữ giới Nhật Bản thời cổ đại. Hoàng hậu cho rằng Âu phục gần giống với trang phục của phụ nữ Nhật thời cổ đại hơn là kimono nên “ta muốn học theo để ban hành quy chế”. Hoàng hậu khuyến khích nữ giới Nhật Bản mặc Âu phục, đồng thời cũng hi vọng rằng điều này sẽ thúc đẩy cải tiến, buôn bán vải quốc sản.

Đề xướng cải cách y phục này là một trong những vai trò mới mang tính chủ động của hoàng hậu trong chính trị. Ngày 26 tháng 11 năm 1886, hoàng hậu theo Thiên hoàng đến Nagaura ở tỉnh Kanagawa để kiểm tra hai chiếc tuần dương hạm mới được hoàn thành gần đây là hạm Naniwa và hạm Takachiho. Thiên hoàng và hoàng hậu lần lượt xem thao diễn hải quân, bắn súng máy và xem bắn ngư lôi tại trạm thử nghiệm thủy lôi. Trong ngày này, hoàng hậu có làm vài bài thơ tanka, trong đó có bài với tựa đề Thủy lôi hỏa như sau:

Kotoshiaraba

Mikuni no tame ni

Adanami no

Yosekuru fane mo

Kakuya kudakamu

(Tạm dịch: Hễ khi nguy cấp, để vì ngự quốc, mà con thuyền kia, từ con sóng dữ, sẽ bị phá tan.)

Rõ ràng chủ đề của bài thơ này hoàn toàn khác với kiểu truyền thống. Có thể vì sinh hoạt trong cung đình khiến hoàng hậu chán ngán nên đưa ra những ý tưởng mới mẻ như đổi sang Âu phục hay lấy thủy lôi làm đề tài thơ ca. Ghi chép hồi tưởng của các thị tòng về sinh hoạt hằng ngày trong cung đình cũng đều thống nhất rằng Thiên hoàng thường xuyên quan tâm đến hoàng hậu, và cũng chưa một lần hành xử như vị bạo chúa. Tuy nhiên, hoàng hậu biết rằng mình không thể sinh con ngay từ đầu cuộc hôn nhân. Hoàng hậu không thể làm tròn vai trò quan trọng nhất của một người phối ngẫu là sinh con nối dõi Thiên hoàng. Vì vậy mà hoàng hậu bị đặt ở vị thế như một vật trang trí trong cung đình. Đối với một người thông minh như hoàng hậu thì phải nói đây là điều cực kì trái ý. Có thể hoàng hậu ghen tức với các quyền điển thị phục vụ nơi giường ngủ của Thiên hoàng, dù chưa một lần thể hiện thái độ này. Trong thời kì này, cũng không có gì lạ khi thấy cảm giác này lại dâng cao. Trước đó đã có bốn quyền điển thị sinh hoàng tử, hoàng nữ, ngoài ra còn nhiều quyền điển thị khác cũng chia nhau ân sủng của Thiên hoàng. Trong số đó, Quyền Điển thị Sono Sachiko được xem là người độc chiếm sủng ái của Thiên hoàng.³ Những người viết về khía cạnh sinh hoạt này của Thiên hoàng đều tỏ thái độ hết sức thận trọng. Tuy nhiên, có một sự thật là Sono là mẹ ruột của tám vị hoàng tử, hoàng nữ cuối cùng của Thiên hoàng, chào đời trong khoảng từ năm 1886 đến năm 1899. Trong số đó có bốn vị hoàng nữ sống lâu hơn Thiên hoàng.

Sachiko là trưởng nữ của Sono Motosachi⁴, người sống đến năm 1905 và được biết đến nhiều trong những hoạt động cuối thời Mạc phủ. Xem ảnh cửa Sachiko thì thấy đây không phải là người có nhan sắc tuyệt mĩ. Tư chất nào của Sachiko khiến Thiên hoàng say mê, không một giai thoại hay tư liệu nào đề cập đến. Nhưng dù gì đi nữa thì Sachiko cũng là trắc thất được sủng ái nhất trong những năm cuối đời của Thiên hoàng.

Khoảng cuối năm 1885, khi biết Sachiko mang thai và thời kì sinh nở đang đến gần thì nảy sinh tranh luận về việc nên theo Hán y hay Tây y để chăm sóc đứa trẻ mới chào đời. Trong số bảy người con từ trước đến nay của Thiên hoàng thì sáu người đã qua đời khi còn là ấu nhi. Việc này khiến người người phân vân, không biết phải chọn Hán y hay Tây y. Thiên hoàng hỏi ý kiến của Nakayama Tadayasu. Nakayama là người tin tưởng vào phương pháp truyền thống ở tất cả các phương diện chứ không riêng gì y thuật. Tuy nhiên, kể từ sau khi hai vị hoàng nữ đều lần lượt chết yểu vào tháng 9 năm 1883 thì lòng tin của Nakayama bắt đầu lung lay. Nakayama bắt đầu nghĩ rằng không hẳn Hán y đã hơn Tây y, lòng tin của ông rằng nên để Hán y chăm sóc hoàng tử, hoàng nữ đến năm mười tuổi đã bị lung lay. Vả lại trong thời gian gần đây cũng không nghe tiếng tăm của vị Hán y sĩ nào ở Tōkyō. Có thể là nền Hán y đã lụi tàn rồi chăng. Cuối cùng, Nakayama tâu lên rằng bản thân mình không thể chọn được nên theo Hán y hay Tây y. Thiên hoàng vẫn còn tin vào Hán y nên lệnh cho Nakayama cùng trưởng thị tòng tìm lương y ở mọi ngõ ngách Tōkyō.

Hoàng nữ thứ năm của Thiên hoàng chào đời vào ngày 10 tháng 2 năm 1886 cũng là con của bà Sono Sachiko. Trong đêm thứ bảy sau khi chào đời, Thiên hoàng đặt tên con là Shizuko. Đêm đó trong cung có tổ chức yến tiệc, các vị thân vương, đại thần cùng các quan lớn và ông ngoại của hoàng nữ là Bá tước Sono Motosachi cũng được mời đến.⁵ Ngày 12 tháng 3, Nội thân vương Shizuko lần đầu tiên vào chầu, gặp mặt Thiên hoàng. Tuy là con của trắc thất nhưng cũng giống như các vị hoàng tử, hoàng nữ khác, Nội thân vương Shizuko được chính thức xem là con của hoàng hậu. Mẹ đẻ của nội thân vương hầu như không can dự mấy đến chuyện nuôi dạy Shizuko.

Cuộc đời Shizuko khá ngắn ngủi. Shizuko qua đời ngày 4 tháng 4 năm 1887. Trong ngày Nguyên đán năm đó, đột nhiên Shizuko phát sốt cao rồi nôn sữa. Nguyên nhân được chẩn đoán là do sinh sỉ nhiệt (phát sốt khi trẻ sơ sinh mọc răng) rồi sau đó là viêm màng não, nguyên nhân tử vong của các vị hoàng tử, hoàng nữ từ trước đến nay. Giữa các Tây y sĩ theo y học Hà Lan và đại phu Hán y đã nổ ra tranh luận về phương pháp trị liệu thích hợp.⁶ Cuối cùng Thiên hoàng ra quyết định theo Tây y. Ngoài ra, ngài còn cho triệu Tây y sĩ nổi tiếng là Ikeda Kensai đến để tư vấn. Ban đầu, liệu pháp mới có vẻ mang lại hiệu quả nhưng từ hạ tuần tháng 3 trở đi, bệnh tình của Shizuko lại tái phát khi trời trở lạnh đột ngột. Sau đó không lâu thì Shizuko qua đời.

Hoàng tử duy nhất còn lại của Thiên hoàng là Thân vương Yoshihito vẫn liên tục bị bệnh tật hành hạ. Nhìn từ trải nghiệm đã lần lượt mất đi nhiều người con thì hẳn Thiên hoàng Minh Trị rất lo lắng, không biết liệu Thân vương Yoshihito có trưởng thành vô sự được hay không. Có lẽ đây là lí do để Thiên hoàng nghe theo thỉnh cầu của Thân vương Akihito, chọn Sadamaro làm con nuôi. Sĩ quan hải quân, Thân vương Sadamaro chính thức trở thành con nuôi của Thiên hoàng Minh Trị vào ngày 1 tháng 5 năm 1886 và được ban tên là Yorihito. Như đã đề cập trước đây, Sadamaro được quốc vương Hawaii yêu mến, mong muốn gả cháu gái của mình, người thừa kế chính thức của quốc vương.⁷ Có thể Thiên hoàng Minh Trị cũng nghĩ rằng Thân vương Yorihito là một trong số các ứng viên có thể kế thừa ngôi vị của mình.

Bất chấp lo lắng của Thiên hoàng về tình trạng sức khỏe của Thân vương Yoshihito, thân vương vẫn phải được giáo dục như thể thân vương chắc chắn sẽ thừa kế ngôi vị. Chuyện giáo dục cho thân vương là mối quan tâm lớn nhất của Thiên hoàng trong mấy năm gần đây. Trước đó, Motoda Nagazane từng lập kế hoạch giáo dục cho thân vương, nhưng vì bệnh tình của thân vương nên không theo đúng quỹ đạo. Tháng 11 năm 1885, Thiên hoàng bổ nhiệm Nishimura Shigeki vào vị trí hỗ trợ giáo dục cho thân vương. Việc lựa chọn Nishimura, vốn là người am hiểu Tây phương, ngầm ám chỉ suy nghĩ của Thiên hoàng rằng lối giáo dục truyền thống của cung đình đã không còn phù hợp với tình hình hiện đại. Thiên hoàng bí mật báo cho Nishimura biết suy nghĩ của mình về môn học và thời gian học của thân vương kể từ năm sau. Kể từ tháng 1 năm 1886, mỗi tháng Thân vương Yoshihito được vào chầu vài lần (trước đó Thân vương chỉ: được giới hạn gặp song thân trong những ngày cố định). Từ tháng 9 trở đi thì thân vương được cho phép vào chầu tùy ý. Đây là hành động xuất phát từ suy nghĩ mới, cho rằng con cái gặp gỡ cha mẹ bất kể ngày đêm là cái tình tự nhiên, nuôi dưỡng lòng ái hiếu và không được có sự ngăn cách giữa cốt nhục.

Tháng 4 năm 1886, Kadenokōji Sukenari và vài vị hoa tộc khác thay phiên nhau dạy dỗ thân vương, nhưng vì phương phập dạy cũ kĩ nên không mang lại thành quả như mong muốn. Itō Hirobumi nghĩ rằng thân vương cần phải được giáo dục tiểu học chính quy nên bàn bạc việc này với Văn bộ đại thần Mori Arinori. Mori phê phán kiểu dạy cũ, chủ trương cần phải theo phương pháp giáo dục mới.

Mori tiến cử Yumoto Takehiko, một quan chức trong Văn bộ sảnh. Yumoto được lệnh phụ trách dạy dỗ Thân vương Yoshihito từ ngày 12 tháng 4.

Yumoto soạn nhật khóa, chia thời gian đọc sách, viết chữ và dạy toán thuật. Mỗi lần học kéo dài trong 30 phút; Nhưng rồi Yumoto phát hiện rằng thân vương không chịu theo kỉ luật, sức tập trung cũng kém. Yumoto hồi tưởng như sau:

Chuyện dạy dỗ như đã đề cập trước đây, chỉ gồm 50 âm trong bảng chữ cái và 1, 2, 3. Nào có phải việc gì khó khăn, nhưng Điện hạ không tỏ vẻ gì là chịu theo quy tắc, tập trung chuyên tâm học hành. Khi thích thì Điện hạ có thể học trong 30, 40 phút nhưng khi không thích thì nói “Yumoto, đủ rồi” rồi đứng dậy bỏ đi chỗ khác. Các thị hầu và võ quan theo cùng đợi ở hành lang, bạn học của Điện hạ thì ngồi nơi bàn trong phòng. Nhưng khi Điện hạ bỏ đi thì những người theo hầu cùng bạn học của ngài cũng rời đi theo, để lại mình tôi trơ trọi trong phòng. Khi Điện hạ không vui nữa thì đạp cái bàn trước mặt ngã rầm rồi chạy đi đâu không rõ. Một lần nọ, khi đang tập viết chữ, Điện hạ nói “Yumoto, đủ rồi”, tôi đáp lại “Không, Điện hạ phải tập thêm tí nữa,” thì ngài đùng đùng nổi giận, cầm cây bút lông thấm mực đỏ mà ném về phía tôi. Cây bút đâm trúng ngực tôi làm mực văng ướt hết cả cái áo choàng mới nhất, đẹp nhất của tôi.⁸

Không hiểu vì sao thân vương lại cư xử thô bạo lạ lùng như vậy. Có lẽ những người xung quanh lo sợ rằng nếu mắng mỏ thì thân vương sẽ phát chứng co giật nên mọi sự đều cứ để thân vương làm theo ý mình.⁹ Yumoto xin từ chức với Itō, người kiêm nhiệm cung nội đại thần, nhưng Itō thuyết phục Yumoto rằng bổn phận của bề tôi là cống hiến cả tấm thân để phụng sự chúa. Yumoto quyết định xả thân như một quân nhân.

Có vẻ như Thiên hoàng đã nghe được thái độ ngang ngược của thân vương. Theo bản tấu của Yumoto, Thiên hoàng bắt thân vương phải gọi Yumoto bằng thầy trong lớp học, không được tự tiện rời khỏi chỗ khi chưa được thầy cho phép. Ngài còn lệnh cho Yumoto cả ngày không rời khỏi thân vương, phải ra sức cảm hóa hơn nữa. Ngoài ra, các thị tòng và nữ quán, đôi khi là các thị giảng, cũng được lệnh thị sát giờ học. Khi Thiên hoàng hỏi Yumoto lí do vì sao không sử dụng Âu học cương yếu, cuốn sách giáo khoa do Motoda biên soạn để dạy trẻ con, Yumoto đáp rằng nó quá cao cấp, không phù hợp với độ tuổi này. Yumoto chuẩn bị một cuốn sách giáo khoa khác, và học lực của thân vương cũng nhanh chóng tiến bộ. Thiên hoàng an tâm nhiều về việc học của thân vương. Vào tháng 5 năm này, Itō tâu lên rằng Thiên hoàng nên quyết định chọn một trường học để thân vương theo học. Cuối cùng, Thân vương Yoshihito được đưa đến Gakushū-in như mọi con em hoa tộc khác.

Tháng 9, vì lo lắng việc học của thân vương nên Thiên hoàng lệnh cho nghị quan của Nguyên lão viện, Tử tước Hijikata Hisamoto, đứng ra phụ trách. Hijikata nhận lệnh với điều kiện rằng không ai được can thiệp vào quyết định của mình. Thiên hoàng chấp thuận, phái trưởng thị tòng đến chỗ Nakayama Yoshiko, thông báo rằng từ nay về sau không cần bà Yoshiko chỉ dạy nữa. Yumoto cũng nhận được lệnh rằng hễ liên quan đến chuyện giáo dục của thân vương thì nhất thiết phải thảo luận với Hijikata. Bà Yoshikọ lên tiếng phản đối khi bị tước đi quyền dạy dỗ cháu mình. Từ tháng 10, Hijikata chia sẻ trách nhiệm giáo dục thân vương với Yoshiko theo ý chỉ của Thiên hoàng. Mọi việc giáo dục liên quan đến sinh hoạt trong cung như trang phục, ăn uống đều do Yoshiko phụ trách. Cuối cùng, thân vương cũng nhập học tại Gakushū-in từ ngày 19 tháng 9 năm 1887 theo kế hoạch từ trước. Hằng ngày, thân vương đến trường, ngồi cùng bàn với những học trò khác. Đây là lần đầu tiên người thừa kế của hoàng tộc được nhận nền giáo dục phổ thông.

Tháng 12 năm 1886, Nishimura Shigeki giảng ba bài về đạo đức Nhật Bản tại Đại học Đế quốc.¹⁰ Nishimura là cựu thành viên của Meirokusha, tổ chức khai sáng vào đầu thời Minh Trị, đã nhiều lần giảng giải về Tây phương cho Thiên hoàng và vẫn tiếp tục việc này vào thời gian sau đó. Tuy nhiên, một loạt bài giảng được xuất bản trong sách Nhật Bản đạo đức luận sau này không hề khuyến khích việc học hỏi từ Tây phương.

Trong những năm sau, khi viết Vãng sự lục¹¹ thì Nishimura hồi tưởng về đương thời như sau. Mọi chế độ pháp luật, lễ nghĩa phong tục, những buổi dạ hội, khiêu vũ của Nội các Itō đều là bắt chước Tây phương, là để làm vui lòng người ngoại quốc. Điều này xuất phát từ thái độ tự ti, coi người ngoại quốc là ưu việt. Ngược lại, không biết những tinh thần nền tảng của quốc gia Nhật Bản như trung hiếu, tiết nghĩa, vũ dũng, liêm chính đã đi đâu về đâu. Bây giờ dường như đã vứt bỏ hết những đức tính tốt đẹp này. Bản thân mình rất buồn trước hiện trạng này nên quyết tâm tập hợp quần chúng để diễn thuyết cho họ.¹²

Bài giảng đầu tiên bắt đầu từ việc khảo sát sự khác nhau giữa hai loại đạo đức. Nishimura gọi một loại là “nhập thế” và một loại là “xuất thế”. Loại đầu chỉ Nho giáo Trung Quốc và triết học Âu châu, còn loại sau chỉ Phật giáo của Ấn Độ và Cơ Đốc giáo từ Tây phương. Rõ ràng Nishimura nghiêng về loại trước. Tại Trung Quốc, Nho giáo là hệ thống tư tưởng bản địa từ thời cổ đại và đã lan rộng khắp mọi tầng lớp trong xã hội, còn Phật giáo là tôn giáo du nhập và không có ảnh hưởng bằng Nho giáo. Tuy nhiên, đối với Nhật Bản thì cả Nho giáo và Phật giáo đều là du nhập. Ban đầu, Phật giáo được mọi tầng lớp đón nhận, nhưng về sau, nhờ võ môn mà Nho giáo đạt thời cực thịnh, còn Phật giáo trở thành tín ngưỡng của tầng lớp hạ cấp. Vì vậy mà người Nhật mất đi nền đạo đức chung của mọi tầng lớp. Sự thật là kể từ sau thời Duy Tân trở đi thì tiêu chuẩn đạo đức đã mất.

Các nước Đông Dương bây giờ đang bị ách thực dân của các nước Âu châu đe dọa. Cảm thấy nguy cơ nên Nhật Bản đã nỗ lực sống chết để tiến đến hiện đại hóa. Nishimura nói: “Văn minh khai hóa là điều đáng mong đợi, nhưng chỉ khi đất nước tồn tại thì mới có chỗ cho văn minh khai hóa. Nếu nước mất thì chẳng còn chỗ nào để thực hiện văn minh khai hóa”. Nhiệm vụ cấp bách của Nhật Bản là bảo đảm độc lập, không để nước khác giày xéo lên quốc uy của mình. Nhưng dù có sở hữu bao nhiêu quân hạm, bao nhiêu khẩu đại pháo đi nữa mà quốc dân thiếu vắng đạo đức cũng không khiến được ngoại quốc nể sợ. Lịch sử cũng đã cho thấy trường hợp của đế quốc La Mã. Họ diệt vong bởi vì quốc dân thiếu đạo đức, lòng người thối nát. Hãy nhìn Ba Lan mà xem. Đó là trường hợp đáng buồn nhất trong lịch sử cận đại. Tuy lòng người không thối nát như người La Mã, nhưng họ chia rẽ thành các phe, từng phe lại chủ trương ý kiến riêng của mình mà không thống nhất với nhau để bảo vệ đất nước. Kết quả như ai cũng biết, đất nước này bị phân liệt thành ba phần. Tại Nhật Bản thì từ xưa, ba thứ dân là nông, công, thương đều không được giáo dục nên không thể luận chỗ đạo đức cao thấp, nhưng từ sĩ tộc trở lên đều được thừa hưởng nền Nho học kế thừa nhiều đời từ tổ tiên. Hơn nữa, Nhật Bản có một thành phần đặc trưng mang tinh thần võ đạo, thường rèn luyện thân tâm mà hết lòng hộ quốc. Nhưng kể từ khi Duy Tân trở đi thì Nho giáo, vốn là quốc giáp, đã mất đi sức mạnh và, ngày nay không còn ai nhắc tới võ đạo hay những thứ như vậy nữa.¹³

Nishimura còn bày tỏ thất vọng khi thấy ngay cả trong tầng lớp sĩ tộc cũng thiếu vắng đạo đức. Họ chỉ dựa vào Tây phương mà quên rằng ngay cả các nước Tây phương cũng duy trì đạo đức của quốc dân bằng tôn giáo. Nishimura tóm tắt như sau:

Nước ta vốn có nhiều người tư chất thông minh nhanh nhẹn nhưng suy nghĩ lại nông cạn, thiếu sự nhìn xa trông rộng, chỉ giỏi a dua phụ hoạ mà thiếu cái chí tự lập. Gần đây có nhiều người thấy chỗ tinh diệu trong học thuật của Tây quốc, say mê sự phú cường của họ mà không biết cách để tự mình đứng vững trên đôi chân của mình. […] Các nước khác nhau thì nhân tình, phong thổ cũng khác. Không thể cứ để nguyên học thuật của Tây phương mà áp dụng vào Đông Dương được.¹⁴

Nishimura đề xướng quay về với Nho giáo. Tuy không chỉ ra loại Nho giáo mình ưa thích là gì, nhưng nếu xét từ chỗ nhấn mạnh chuyển cái đạo đức đã học sang thực hiện thì có thể Nishimura thiên về tư tưởng của Vương Dương Minh. Nishimura cũng không che giấu khuyết điểm của Nho giáo và triết học Tây phương.¹⁵ Nishimura cũng thừa nhận những giá trị đáng tiếp thu của Phật giáo và Cơ Đốc giáo. Điều quan trọng là phải xác lập nền đạo đức của Nhật Bản cận đại. Một khi đã xác lập được nền đạo đức thì có thể tùy nghi vay mượn những điều hay đẹp từ giáo lí của các tôn giáo.

Những điểm đặc trưng hình thành nên đạo đức luận của Nishimura cũng không có gì đáng ngạc nhiên. Nishimura coi trọng giáo dục, tán thành việc bố thí cho người nghèo. Nishimura cũng khuyến khích đầu tư vào sự nghiệp phát triển quốc gia. Mặt khác, Nishimura cũng phê phán chế độ ẩn cư của Nhật Bản, khi chỉ mới có 40, 50 tuổi đã lui về vườn thay vì tiếp tục cống hiến cho xã hội. Nishimura giải thích rằng người dân các nước Tây phương có cuộc đời mang tính năng suất khi làm việc liên tục dù đã cao tuổi. Nishimura cũng phản đối tảo hôn, cho rằng cha mẹ trẻ dễ sinh con đau bệnh, rốt cuộc làm suy nhược thể xác của toàn thể quốc dân. Tảo hôn còn có khuynh hướng khiến gia đình đông con, dễ lâm vào cảnh khốn bần. Nishimura cũng phản đối thói xa xỉ, nhất là thói lãng phí trong hôn lễ và đám tang.

Thật khó mà nghĩ rằng có người nào không phục những đề xướng của Nishimura. Phản ứng đối với bài thuyết giảng của Nishimura không phải chỉ là hảo ý mà là được hoan nghênh đón nhận bằng cả hai tay. Những người lớn lên trong nền giáo dục Nho giáo (chủ yếu là sĩ tộc trên 40 tuổi) đã phản ứng tích cực với tiếng kêu từ quá khứ. Một người bạn thân của Nishimura ở Rokumeisha là Văn bộ đại thần Mori Arinori. Mori quá ấn tượng với Nhật Bản đạo đức luận đến nỗi toan quyết định lấy làm sách giáo khoa cho bậc trung học trở lên. Nhưng khi Itō Hirobumi đọc cuốn sách này thì đùng đùng nổi giận. Itō cho rằng đó là nói xấu chính quyền, gây trở ngại cho sự phát triển của chính trị. Itō cho gọi Mori, chỉ trích việc Mori buông xuôi theo thuyết của Nishimura. Nishimura biết Itō tức giận với mình nên quyết tâm cho tuyệt bản cuốn sách, nhưng sau lại cho sửa đổi nội dung, xóa những đoạn phê phán chính sách Âu hóa của chính phủ. Tuy nhiên cuốn Nhật Bản đạo đức luận đã thành công trong vai trò khiêu khích chủ nghĩa vị lợi của chính phủ. Luận thuyết của Nishimura là tiếng nói đầu tiên phản đối chính sách của Itō, dần dần trở nên nổi bật và trở thành dấu hiệu báo trước cho chủ nghĩa quốc túy sau này.

Cần phải nhắc tới một sự kiện khác trong năm 1886. Đó là sự kiện tàu chở hàng hóa Normanton của Anh quốc bị đắm. Tàu Normanton rời khỏi cảng Yokohama vào ngày 23 tháng 10 để tiến về Kōbe. Ngày hôm sau, tàu đâm phải đá ngầm ngoài khơi tỉnh Wakayama. Tàu đắm, toàn bộ thủy thủ đoàn người Anh thoát nạn nhưng không hề chìa tay cứu hộ 25 người khách Nhật Bản và 12 người thủy thủ Ấn Độ. Tất cả những người này đều chết đuối sau đó. Khi tin báo về sự cố này lan rộng thì dự luận phẫn nộ. Sự kiện tàu đắm này được xem như một trường hợp rõ rệt cho sự phân biệt chủng tộc. Ngày 5 tháng 11, thuyền trưởng John William Drake bị lãnh sự quán Anh quốc ở Kōbe chất vấn về tai nạn biển nhưng Drake được cho là không có lỗi gì và được xử vô tội.

Đương thời, chính phủ Nhật Bản đang cố lấy lòng người ngoại quốc nên cũng không có kháng nghị gì. Nhưng lời kêu gọi kháng nghị đầy kích động trong quốc dân tăng cao nên rốt cuộc chính phủ không thể làm ngơ trước sự kiện này. Báo chí đã quyên góp tiền bạc cứu tế nạn nhân của tàu Normanton. Trước sự phẫn nộ của quần chúng đối với chủ nghĩa coi người da trắng là thượng đẳng, nhiều hội diễn thuyết đã nổ ra. Cuối cùng, chính phủ cũng chính thức đề nghị phía Anh quốc đưa thuyền trưởng ra xét xử (vì trị ngoại pháp quyền nên không thể can dự trực tiếp).

Phiên xét xử do lãnh sự quán Anh quốc mở ở Yokohama vào ngày 7, 8 tháng 12 và Drake bị kết tội sát nhân vì không làm tròn bổn phận, bị tuyên cáo tù giam ba tháng. Những thuyền viên người Anh khác được xử vô tội và phóng thích.¹⁶ Tuy nhiên, sự kiện tàu Normanton vẫn tiếp tục sống trong kí ức của người dân Nhật Bản. Bài hát Tàu Normanton đắm với nội dung về thảm sự này cũng được hát trong thời gian sau đó.¹⁷

Các nhà chuyên môn về pháp luật biển cho rằng phán quyết này là thỏa đáng, nhưng hình phạt quá nhẹ nhàng dành cho Drake khiến sự kiện vẫn đọng lại trong lòng của nhiều người Nhật.¹⁸ Sự kiện tàu Normanton, diễn thuyết “Nhật Bản đạo đức luận” của Nishimura đều cho thấy ý thức thoát li khỏi thái độ sính ngoại kiểu Rokumeikan và chuẩn bị cho đợt tấn công chính phủ nặng nề hơn vào năm sau.

Nghi thức tân niên mở đầu năm 1887 được tiến hành đúng như truyền thống. Tuy nhiên, có một điểm khác biệt là việc hoàng hậu lần đầu tiên mặc lễ phục Âu, nhận những lời chúc tụng trong cung. Kể từ đó trở đi, việc hoàng hậu mặc Âu phục trong những dịp lễ như thế này trở thành thông lệ. Có vẻ như bấy giờ, tiếng kêu bất bình, bất mãn đối với sự kiện tàu Normanton vẫn chưa đến tai cung đình. Việc tặng quà qua lại với vương thất ngoại quốc vẫn được duy trì.¹⁹ Việc xây dựng lại hoàng cung vốn đã bị trì hoãn trong một thời gian dài thì nay đã được bắt đầu, nhưng vì vấn đề tài chính mà không biết đến bao giờ mới hoàn thành.

Ngày 25 tháng 1, Thiên hoàng và hoàng hậu xuất phát đến Kyoto để dự lễ 20 năm ngày mất của Thiên hoàng Kōmei, được tổ chức vào ngày 30 tháng 1 tại Nochi-no-tsuki-no-wa-no-Higashi-no-misasagi.²⁰ Điểm đáng chú ý nhất trong chuyến đi này là sự hiện diện của hoàng hậu. Ngoại trừ điểm này ra thì hoàn toàn không khác những chuyến tuần hành khác từ trước đến giờ của Thiên hoàng, khi ngài vẫn đến thăm các trường học và di tích, thắng cảnh. Thiên hoàng và hoàng hậu lưu lại Kyōto đến ngày 21 tháng 2. Trong ngày này có lễ tế Thiên hoàng Ninkō, nhưng một viên quan được cử đến để làm lễ thay.²¹

Thiên hoàng và hoàng hậu trở về thủ đô vào ngày 24 tháng 2, bắt đầu lại sinh hoạt thường nhật; Hoàng hậu đến thăm các trường đại học công nghiệp và trường sĩ quan lục quân. Tháng 4, hoàng hậu theo Thiên hoàng xem lực lượng cận vệ diễn tập dã ngoại. Vai trò của hoàng hậu trong những nghi lễ, hoạt động chính thức đã trở nên không thể thiếu, dù đó là diễn tập quân sự đi nữa.

Tháng 3 năm 1887, hoàng hậu ban tặng cho trường nữ sinh của tầng lớp sĩ tộc hai bài thơ khuyến khích bồi dưỡng đạo đức. Mệt bài thơ mở đầu như sau:

Kongōseki mo

Migakazuba

Tama nó hikari wa

Sowazaramu

Hito mo manabite

Nochikoso

Makoto no toku wa

Arawarure²²

(Tạm dịch: Như đá kim cương, nếu không mài dũa, không sáng như ngọc, con người phải học, thì sau mới nên, cái đức làm người.)

Về sau hai bài thơ này được thêm giai điệu, trở thành bài ca của trường nữ sinh sĩ tộc. Giai điệu nghiêm túc, mang tính giáo huấn và mang âm hưởng như bài thánh ca của người Tin Lành cùng thời. Nhưng có vẻ như đầu não của chính phủ thân Âu không mảy may dao động vì lời kêu gọi đạo đức này mà vẫn tiếp tục những thú hưởng lạc ở Rokumeikan, hi vọng rằng sự tinh thông lễ nghĩa phép tắc Tây phương sẽ giúp họ có được sự tôn kính và quan hệ hữu hảo với các nước Tây Âu tiên tiến.²³ Họ tin rằng cách tốt nhất để bảo đảm độc lập cho một quốc gia nhược tiểu như Nhật Bản là chứng minh rằng Nhật là một quốc gia hiện đại có cùng văn hóa với người Âu châu. Vì vậy cần phải mặc trang phục như người Âu, ăn uống như người Âu và gạt bỏ hết những thứ cũ kĩ của xã hội mình. Họ tiếp thu các chế độ tiến bộ của lầy phương, du nhập Cơ Đốc giáo, dự định đưa tiếng Anh trở thành quốc ngữ, lấy vợ người Âu để cải thiện nòi giống Nhật Bản.²⁴

Sự giàu có, phong lưu trong những buổi tiệc ở Rokumeikan được lan truyền ra ngoài, trái ngược hẳn với cảnh sống bần cùng của đại đa số quốc dân, bắt đầu gây nên những tiếng nói phản đối. Nhà Nho học nghiêm khắc Motoda Nagazane bất bình với tòa nhà kiểu Tây xa xỉ cùng những buổi yến tiệc phí phạm nên nhiều lần tìm gặp Itō. Nhưng Itō lấy lí do nhiều việc bận để không gặp. Tháng 5 năm 1887, KatsuKaishū dâng tài liệu chỉ ra 21 điều tệ hại của thời đại, phê phán nặng nề việc vội vã hấp thu văn hóa Tây phương khiến thuần phong mĩ tục cố hữu của Nhật Bản bị phá vỡ. Katsu theo học tiếng Hà Lan để tiếp thu kiến thức về thuật hàng hải, pháp thuật hải quân vào cuối thời Mạc phủ. Katsu cũng là thuyền trưởng của quân hạm Kanrin-maru, chiếc tàu Nhật đầu tiên vượt Thái Bình Dương.

Katsu không phải là nhà Nho học bảo thủ nhưng cũng tức giận trước chính sách Tây hóa của chính phủ, gây ảnh hưởng xấu đến mĩ đức, phong tục Nhật Bản. Lòng bực dọc của Katsu không hề thua kém gì Motoda. Katsu cho rằng sự lãng phí, xa xỉ sẽ khiến chuẩn mực đạo đức xuống thấp.

Trong lúc này, hội nghị sửa đổi hiệp ước lần thứ 26 được tổ chức vào ngày 22 tháng 4 năm 1887. Nhiều đề án nhượng bộ người ngoại quốc một cách cực đoan đã được quyết định hòng đạt được thỏa thuận bãi bỏ trị ngoại pháp quyền. Hội nghị đồng ý trong vòng hai năm kể từ khi phê chuẩn hiệp ước mới, toàn lãnh thổ Nhật Bản sẽ được mở cửa cho người ngoại quốc. Người ngoại quốc định cư tại Nhật Bản sẽ được hưởng quyền lợi như quốc dân Nhật Bản. Tổ chức tư pháp Nhật Bản cũng sẽ được cải thiện theo hình mẫu Tây phương về mọi mặt trong vòng hai năm sau khi phê chuẩn. Ngoài ra, hình pháp và mọi pháp luật khác sẽ được dịch sang tiếng Anh (được xem là bản chính) và được thông báo đến chính phủ ngoại quốc trong vòng 16 tháng kể từ khi phê chuẩn. Ghế độ tòa lãnh sự phán xử vẫn còn tồn tại ba năm sau khi mở cửa nội địa, đa số thẩm phán trong những vụ tố tụng liên quan tới người nước ngoài đều mang quốc tịch ngoại quốc.²⁵ Người Nhật đã chuẩn bị nhượng bộ mọi điều mà phía ngoại quốc yêu cầu để được chấm dứt trị ngoại pháp quyền mà họ căm ghét và được thừa nhận địa vị ngang hàng.

Không phải mọi người Nhật đều sẵn sàng chấp nhận những nhượng bộ này. Nông thương vụ đại thần Tani Tateki, người vừa trở về từ Âu châu,²⁶ đã sửng sốt khi thấy chuẩn mực đạo đức lỏng lẻo của thời đại và đã lên tiếng về suy nghĩ của mình một cách thẳng thắn. Theo như lời đồn đại mà Itō nghe được thì Tani khen ngợi những luận giả dân quyền người Pháp như Rousseau mà tấn công chính phủ gay gắt. Itō cho rằng Tani đã bị tư tưởng dân quyền mang tính xách động đầu độc. Thiên hoàng cũng nghe tin đồn này, lấy làm lo lắng khi thấy một thành viên nội các có ý kiến như vậy. Thiên hoàng lệnh cho Sasaki Takayuki trực tiếp hỏi Tani về kiến giải chính trị của mình.

Tani là người theo chủ nghĩa quốc túy, đề xướng vương đạo luận chứ không phải là luận giả dân quyền. Sasaki hiểu được chân ý của Tani, và mối lo của Thiên hoàng cũng được dẹp yên. Nhưng đến tháng 7, trước khi từ nhiệm vị trí trong nội các thì Tani tấn công chính sách của chính phủ một cách gay gắt. Tani yêu cầu lập tức dừng sửa đổi hiệp ước, đòi hỏi phải có hành động chấn chỉnh những thói tật của thời đại. Cũng như Nishimura, Tani kinh ngạc trước sự suy đồi và xa xỉ của những người nhảy múa quay cuồng ở Rokumeikan, cho rằng đó là lãng phí tiền thuế của đất nước vào công cuộc Âu hóa, vì vậy mà quốc dân phải chịu khổ cực khiến mình phẫn nộ. Tani luận những điểm không chính đáng trong đề án sửa đổi hiệp ước của Itō, đòi phải nhanh chóng dẹp bỏ ngay. Tani cũng trình thư ý kiến với nội dung tương tự lên nội các, dẫn đến tranh luận dữ dội với Ngoại vụ đại thần Inoue Kaoru. Dù bị phản đối, Tani khăng khăng vào ý kiến của bản thân rằng “như vậy chỉ được cái danh nhất thời mà để lại cái hại trăm năm” mà chỉ trích chính sách của chính phủ. Inoue thì nhấn mạnh rằng sửa đổi hiệp ước là việc cần thiết để loại bỏ trị ngoại pháp quyền. Nhưng Tani hỏi ngược lại rằng chẳng phải việc sửa đổi hiệp ước sẽ cho phép người ngoại quốc can thiệp vào nội chính sâu hơn trước hay sao. Hơn nữa, khi quyết định các vấn đề trọng đại của quốc gia thì Ngoại vụ sảnh luôn độc đoán chuyên quyền, không thèm hỏi ý kiến của các đại thần khác. Đây chẳng phải là sai lầm cả về mặt lí và sự hay sao.

Itō và Inoue tức giận, lập tức phản bác rằng ngày nay Nhật Bản học hỏi theo các nước văn minh Âu Mỹ về mọi mặt, sửa đổi hay bãi bỏ pháp luật cũng là học hỏi những nước này, là cái lí đương nhiên. Tani biết rằng nội các không chấp nhận ý kiến của mình nên quyết tâm tiến một bước táo bạo. Ngày 20 tháng 7, Tani yết kiến Thiên hoàng, trình bày chi tiết lí do vì sao phải dừng sửa đổi hiệp ước và chấn chỉnh những lề thói xấu của thời đại. Ngoài ra, Tani còn tâu lên rằng nên hỏi ý kiến của các quan cố vấn trong cung về việc nên sửa đổi hiệp ước hay không, khuyên nên hỏi ý Kuroda Kiyotaka, người mới từ Âu châu về nước. Thiên hoàng lắng nghe nhưng không nói gì. Tani lui ra rồi đề đơn từ nhiệm ngay lập tức.²⁷

Thỉnh nguyện của Tani cho thấy rõ ràng rằng các quan cố vấn trong cung như Sasaki Takayuki, Hijikata Hisamoto và Motoda Nagazane đều có cùng kiến giải phê phán chính phủ. Nhóm Sasaki biết được Tani có cùng nghi vấn đối với việc sửa đổi hiệp ước sau khi trở về nước thì liền bắt tay với Tani, tuyển mộ thêm đồng chí. cố vấn nội các Kuroda Kiyotaka và nhiều người quyền lực khác trong nội các đều công nhiên lên tiếng phản đối sửa đổi hiệp ước.

Thiên hoàng hỏi ý kiến Motoda thì Motoda đáp rằng những lời của Tani xuất phát từ lòng trung thành, tấn công vào những điểm cốt lõi của thời đại và trong thiên hạ không một người nào chê trách được. Motoda tin rằng nếu không dừng ngay những điều hứa hẹn với ngoại quốc để lót đường cho việc sửa đổi hiệp ước thì có thể sẽ xảy ra những chuyện bất trắc.

Thực tế là cùng lúc đó, cố vấn pháp luật người Pháp được nội các thuê là Gustave Boissonade cũng lên tiếng phản đối sửa đổi hiệp ước. Boissonade đề xuất lời dị nghị lên Inoue Kaoru nhưng không được tiếp thu. Boissonade cũng đề xuất ý kiến với Tư pháp đại thần Yamada Akiyoshi, nhưng Yamada lấy lí do ngoài tầm quản lí của mình nên không thể tiếp nhận. Bấy giờ người quản lí sổ sách trong nội các là Inoue Kowashi cũng nghi ngờ về việc sửa đổi hiệp ước. Inoue (Kowashi) từng bí mật đến thăm Boissonade vào ngày 10 tháng 5 trước đó để bàn chuyện đúng sai khi sửa đổi hiệp ước. Boissonade chỉ ra rằng việc sửa đổi hiệp ước sẽ gây ra nhiều mối nguy hại cho quốc gia, khuyên Inoue Kowashi nên nỗ lực để dẹp bỏ chuyện này.

Ngày 1 tháng 6, Boissonade đệ trình thư ý kiến lên nội các, cố gắng giải thích lí do vì sao nên dừng sửa đổi hiệp ước. Nếu như hiệp ước mới được kí kết dựa trên đề án sửa đổi thì lợi ích của quốc gia Nhật Bản sẽ bị xâm hại, làm tổn thương thể diện, đe dọa đến an toàn quốc gia và địa vị của Nhật Bản sẽ xuống thấp hơn trước. Boissonade còn công kích mọi điều khoản trong đề án sửa đổi, bao gồm việc thuê phán quan ngoại quốc. Việc dùng quốc khố để trả lương cho phán quan ngoại quốc và sửa luật pháp để thỏa mãn người ngoại quốc nhất định sẽ làm kinh phí quốc gia phình to. Cuối cùng, Boissonade cảnh báo rằng nếu như hiệp ước này được phê chuẩn thì quốc dân Nhật Bản sê tức giận mà nổi loạn khi thấy lợi ích bị xâm hại, thể diện quốc gia bị tổn thương và như vậy sẽ dẫn đến sự can thiệp của ngoại quốc.

Được Boissonade thuyết phục, ngày 12 tháng 7, Inoue Kowashi gửi thư đến Inoue Kaoru, luận về những điểm không thỏa đáng của việc sửa đổi hiệp ước, cho rằng việc này sẽ đẩy Nhật Bản vào tình trạng bán độc lập. Inoue Kowashi còn tiên đoán với Itō rằng nếu như hiệp ước được thi hành thì trong nước sẽ chia làm hai phe, phe ủng hộ sửa đổi và phe phản đối. Như vậy nhất định sẽ gây nội loạn, để lại cái hoạ khôn lường. Cuối cùng, Inoue Kaoru buộc phải thừa nhận tình trạng hỗn loạn do mình gây ra. Nếu như không điều chỉnh lại những điều hứa hẹn với liệt cường, cứ thế mà tiến thì việc gây hoạ cho quốc gia là điều thấy rõ hơn ban ngày. Ngày 18 tháng 7, trong hội nghị sửa đổi hiệp ước, Inoue Kaoru thông báo với ủy viên toàn quyền các nước rằng chính phủ Nhật Bản đã quyết định cần thiết phải có một số sửa đổi trong hiệp ước liên quan đến quản lí tòa án. Ngày 2 tháng 8, Inoue Kaoru xin yết kiến Thiên hoàng, tâu lên đầu đuôi việc dừng hội nghị sửa đổi.

Ngày 17 tháng 9, Itō Hirobumi từ nhiệm chức cung nội đại thần nhưng vẫn giữ chức nội các tổng lí đại thần. Ban đầu, Thiên hoàng không đồng ý để Itō từ nhiệm và cũng từ chối ý kiến của Itō muốn, tiến cử Kuroda Kiyotaka thay thế. Mọi chuyện của hoàng thất vẫn chưa đi vào khuôn khổ, tài sản của hoàng thất vẫn chưa được quy định một cách có hệ thống. Ngoài Itō ra thì không còn ai đủ năng lực để xử lí những vấn đề này. Thiên hoàng cũng không muốn Kuroda ở lâu trong cung vì tính cách của nhân vật này. Thiên hoàng hỏi ý kiến của Motoda thì Motoda đáp như sau. Việc nội các tổng lí đại thần kiêm nhiệm cung nội đại thần mang ý nghĩa rằng quốc gia và cung đình hợp nhất làm một, là hình thái tốt nhất đối với quốc gia quân chủ lập hiến. Tuy nhiên, điều này cũng tùy thuộc vào người kiêm nhiệm. Như trước kia ở Trung Quốc thì có Gia Cát Lượng, ở Phổ thì có Bismarck, đó đều là những bậc chí thành đại tài. Itō tuy có tài năng nhưng vẫn có chỗ khiếm khuyết về cái đức nên nếu Itō ở trong cung lâu hơn nữa có thể sẽ dẫn đến hệ lụy cho hoàng thất. Motoda khuyên Thiên hoàng nên nghe theo ý từ nhiệm của Itō.

Thiên hoàng không thích phải mất một cung nội đại thần như Itō, nhưng cuối cùng cũng chấp thuận cho Itō từ nhiệm. Ngài đặt Hijikata Hisamoto vào vị trí kế nhiệm, đặt Kuroda vào chức nông thương vụ đại thần. Motoda khuyên nên bãi nhiệm Inoue khỏi chức ngoại vụ đại thần và việc này được thực hiện vào ngày 17 tháng 9. Itō kiêm nhiệm cả nội các tổng lí đại thần và ngoại vụ đại thần trong một thời gian.

Những biến động chính trị này khiến Thiên hoàng lo nghĩ nhiều. Tuy nhiên, năm này cũng không phải toàn chuyện u uất đối với ngài. Ngày 22 tháng 8, hoàng tử thứ tư của ngài là Thân vương Michihito chào đời. Mẹ của thân vương là Sono Sachiko. Ngày 31 tháng 8, Thân vương Yoshihito đón sinh nhật lần thứ chín, chính thức trở thành hoàng thái tử và được xem là con ruột của hoàng hậu..Buổi chiều hôm đó, yến tiệc được tổ chức trong cung với sự hiện diện của Thiên hoàng, hoàng hậu và Thân vương Yoshihito. Ba mươi chín vị khách trong hoàng tộc và đại thần cũng được mời, đến. Thiên hoàng vui mừng thưởng yến. Ngài gọi quần thần đến để ban rượu. Đích thân Thiên hoàng cũng rót rượu cho hoàng thái hậu, hoàng hậu và Thân vương Yoshihito. Tiệc đến lúc vui vẻ nhất, trong cung ngập tràn tiếng, cười nói. Thiên hoàng lệnh cho mọi người múa hát. Sách Minh Trị Thiên hoàng kỉ viết rằng: “Sự vui vẻ như thế này, trước đây chưa từng thấy”. Sự thật là trong đời Thiên hoàng không có nhiều dịp vui như vậy.

Một đoạn hiếm hoi nhắc đến bệnh trạng của Thiên hoàng ở trang 595, Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6. Theo đó thì từ tháng 6 1886, Thiên hoàng bị đau dạ dày.↩

Cùng tư liệu trên, trang 571-573. Không lâu sau đó thì có viên đạn bay tới chỗ xe ngựa của Thiên hoàng, cách hơn chục bước chân. Viên đạn xuyên qua chân của người phu ngựa, khiến người này bị thương. Viên cận vệ cảm thấy trách nhiệm, xin từ chức nhưng gần một tháng sau thì Thiên hoàng nói người này không cần phải từ chức.

Có vẻ như hoàng hậu cũng ngày càng quan tâm đến quân sự Ngày 28 tháng 3 năm 1887, hoàng hậu đến thăm trường sĩ quan lục quân, xem lễ duyệt binh và nhiều hoạt động khác (Cùng tư liệu trên, trang 721).↩

Yamakawa Michiko, Hồi tường kí về sinh hoạt cấm của nữ quan, trang 196. Theo Michiko thì vào những năm cuối đời, Thiên hoàng thường để mắt tới hai quyền điển thị là Ogura Fumiko và Sono Sachiko. Ogura không có con nên không được xuất hiện trong bức tranh các trắc thất của Thiên hoàng.↩

Bá tước Sono Motosachi là con trai thứ ba của Sono Motoshige. Vợ của Nakayama Tadayasu (ông ngoại của Thiên hoàng Minh Trị) là con gái nuôi của Motoshige.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 544. Đoạn này không nói rõ khi hoàng nữ chào đời thì áp dụng Hán y hay Tây y.↩

Các y sư có ý kiến đối lập với nhau là Asada Sōhaku (Hán y) và Iwasatsuma Jun (Tây y).↩

Sadamaro lấy lí do đã kết hôn với người khác để từ chối vinh dự này. Lá thư của Sadamaro gửi Quốc vương Kalakaua được lưu giữ ở Bảo tàng Bishop.↩

Meshizawa Tadasu, Dị sử về Thiên hoàng Minh Trị, trang 53.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 630. Mọi Việc nuôi nấng thân vương từ trước đến giờ đều được phó thác cho Nakayama Yoshiko (mẹ ruột của Thiên hoàng). Bà Yoshiko nghiêm khắc với Mutsuhito (Thiên hoàng Minh Trị) nhưng lại quá nuông chiều Thân vương Yoshihito ốm yếu.↩

Đại học Tōkyō đổi tên thành Đại học Đế quốc (Teikoku Daigaku) từ ngày 1 tháng 3 năm 1886 theo đề nghị của Văn bộ đại thần Mori Arinori. Cái tên phản ánh quan điểm của Mori rằng giáo dục là môi trường đào tạo nhân tài cho quốc gia. Xem Minh Trị Thiên hoàng kỉ cuốn 6, trang 551-552.↩

Cuốn sách này được xuất bản vào năm 1905, sau khi Nishimura chết↩

Nishimura Shigeki, Nhật Bản đạo đức luận, trang 117. Buổi diện thuyết vào các ngày 11, 17 và 26 tháng 12, được tổ chức trong giảng đường đại học, mở cửa cho tất cả dân chúng đến xem.↩

Cùng tư liệu trên, trang 10-14.↩

Cùng tư liệu trên, trang 15.↩

Về năm mục khuyết điểm của Nho giáo (như người có thân phận thấp hèn thì bất lợi, trọng nam khinh nữ,…) xem Nishimura Shigeki, Nhật Bản đạo đức luận, trang 28-29. về bốn mục khuyết điểm của triết học, xem trang 31-33.↩

Ghi chép này chủ yếu dựa trên Kawai Hikomitsu, Sự kiện tàu Normanton, trang 4-5, Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 644-667.↩

Phần mào đầu của bài hát và bản dịch Anh ngữ, nhạc phổ được đăng trong William p. Malm, Âm nhạc hiện đại của Nhật Bản thời Minh Trị, trang 287. Phần mào đầu của bài hát như sau: Kishi utsu nami no / Oto takaku yowa no arashi ni /yume samete / ao unabara wo / nagametsutsu / waga harakara wa/ izuko zo to /yobedo sakebedo / koe wa naku.↩

Không chỉ người Nhật mới bất mãn với cách xử lí này. Hoạ sĩ Pháp Georges Bigot vẽ một bức biếm hoạ tả cảnh các thuyền viên Anh quốc đang ở nơi an toàn, trong khi những người Nhật chỉ thấy cái đầu mấp mô trên sóng. Thuyền trưởng thì đang đòi tiền những người Nhật muốn được cứu mạng. Bức biếm hoạ này cũng được đăng lại trong Irokawa Daikichi, Xuất phát của quốc gia cận đại, trang 438.↩

Chẳng hạn, vào tháng 1, Thiên hoàng nhận được cuốn Thần khúc của Dante từ hoàng đế Italy. Dù triều đình Nhật Bản đối đãi nồng hậu với vương tộc ngoại quốc nhưng không hẳn đã nhận lại được điều tương tự. Tháng 6 năm 1887, Thần vương Akihito thay mặt Thiên hoàng đến dự lễ mừng 50 năm ngày Nữ hoàng Victoria lên ngôi, được tổ chức ở London. Thân vương bất bình khi biết không có tên mình trong danh sách khách đến dự. Nhà trọ được chọn cho thân vương kém xa so với chỗ trú của các vị vương tộc ngoại quốc khác. Khi đến dự lễ ở Nhà thờ Westminster, thân vương không được cấp cho xe ngựa dùng cho quốc lễ mà phải tự thuê xe. Chỗ ngồi của thân vương trong buổi lễ được xếp chung với quốc vương Hawaii, quốc vương Xiêm và cách biệt với chỗ ngồi của vương thất Âu châu. Những điều này (và nhiều hành vi vô lễ khác) cho thân vương biết rằng người Anh vẫn còn xem Nhật Bản như một hòn đảo hoang ở phương Đông (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 764-765).↩

Thiên hoàng và hoàng hậu gặp hoàng thái hậu ở Kyoto. Hoàng thái hậu đã đến từ ngày 14.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 700. Viên quan này là Yoshii Tomozane, cung nội thứ quan.↩

Cùng tư liệu trên, trang 712-713.↩

Câu lạc bộ Tōkyō là cơ quan giao tế của thành viên Hoàng tộc Nhật Bản, quan chức cao cấp của chính phủ với người ngoại quốc trú tại Nhật, được thành lập vào năm 1881.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 732. Tham khảo Donald H. Shively, Công cuộc Nhật Bản hóa vào giữa thời Minh Trị, trang 94. Shively trích một đoạn trong Luận về cải tạo nòi giống người Nhật của Takahashi Yoshio (xuất bản năm 1884) rằng người Nhật với tinh thần và thể chất yếu đuối không thể sánh được với người da trắng. Có so cũng vô ích. Cách duy nhất để cải thiện là củng cố nòi giống bằng cách cho kết hôn với người da trắng. Khi được hỏi ý kiến vào năm 1892, Herbert Spencer khuyên rằng không nên làm như vậy.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 735-736.↩

Tani thị sát nông, thương, công nghiệp các nước Âu châu hơn một năm, trở về nước vào ngày 23 tháng 6. Thấy liệt quốc củng cố quân bị, Tani bắt đầu nhận ra tình hình nguy ngập của thế giới. Có lẽ vì vậy mà Tani học luật quốc tế với Lorenz von Stein ở Vienna (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 765-766, 777).↩

Hijikata Hisamoto được chỉ định làm người kế nhiệm Tani vào ngày 26 tháng 7 (Cùng tư liệu trên, trang 768).↩

CHƯƠNG 40

NGỰ CHÂN ẢNH CỦA CHIOSSONE

Năm 1888, vì Thiên hoàng Minh Trị mang bệnh nên phần lớn các nghi thức đều không được cử hành, và ngài cũng hiếm khi lâm ngự đến các buổi diễn tập dã ngoại (đã thành một tập quán) và lễ tốt nghiệp trong năm này. Căn bệnh trầm trọng nhất được chẩn đoán là viêm thanh quản và viêm phổi, kéo dài từ ngày 7 tháng 2 đến ngày 5 tháng 5.¹ Sau khi qua khỏi tình trạng nguy kịch, các thị y khuyên ngài nên đến vùng, đất ven biển cao ráo mà trị liệu, nhưng Thiên hoàng vẫn thể hiện tinh thần trách nhiệm mạnh mẽ của một vị quân chủ mà không chịu rời khỏi cung đình.² Trong thời gian nửa sau của năm này, Thiên hoàng bị chứng cảm lạnh hành hạ nhưng ngài vẫn cực ghét y sĩ nên nhất quyết không nghe theo lời khuyên của họ. Trong nhiều dịp mà Thiên hoàng vắng mặt, nhất là khi ngài mang bệnh, thì hoàng hậu đã thay mặt tham dự. Chẳng hạn như việc tiếp kiến đại sứ đặc mệnh toàn quyền nước Xiêm, đặt tên cho tuần dương hạm Takao, đến dự lễ hạ thủy hay thị sát khoa y, khoa tự nhiên của Trường Đại học Đế quốc Tōkyō, thị sát Trường Đại học Khoa học tự nhiên.³

Thành tích của các thị y không phải là tốt, nhưng đến giờ Thiên hoàng vẫn còn chấp vào Hán y truyền thống nên vẫn không cho thay đổi thị y.⁴ Một hoàng tử cũng qua đời vào ngày 12 tháng 11 vì viêm màng não. Đó là Thân vương Michihito. Dù các thị y đã hết sức cố gắng (và cuối cùng cũng gọi đến các tổng giám quân y hải lục quân) nhưng không mang lại kết quả gì. Hoàng nữ thứ sáu của ngài chào đời vào tháng 9, mẹ ruột là Quyền Điển thị Sono Sachiko. Yến tiệc mừng hoàng nữ chào đời cũng được tổ chức như thường lệ, nhưng phần nhiều khách đến tham dự đều không khỏi lo ngại khi nghĩ đến việc trước giờ đã có nhiều vị hoàng tử, hoàng nữ qua đời.

Không rõ những lời chúc tụng sức khỏe cho Nội thân vương Masako thực sự có được bao nhiêu phần hiệu quả.

Thiên hoàng bắt đầu lễ đọc sách đầu năm như mọi tân niên khác. Năm này, ngài được Fukuba Bisei tiến giảng về Thiên hoàng Keikō⁵ trong bộ sách Nhật Bản thư kỉ, Motoda Nagazane tiến giảng một phần trong sách Trung dung và Nishimura Shigeki giảng về chương “Ý nghĩa của tự do” trong sách Vạn quốc công pháp của Henry Wheaton. Những chủ đề được chọn lựa để tiến giảng cho thấy sự hài hoà trong giáo dục của Thiên hoàng như mọi năm, gồm truyền thống mang tính lịch sử của Nhật Bản, giáo nghĩa mang tính đạo đức của Trung Quốc và thực học Tây phương.

Trong số những câu chuyện ít ỏi liên quan đến Thiên hoàng trong thời kì này có một câu chuyện khá thú vị. Cung nội khanh Hijikata Hisamoto nghĩ rằng cần có một bức ảnh chân dung mới của Thiên hoàng thay cho bức chân dung do nhiếp ảnh gia Uchida Kuichi chụp vào năm 1872 để tặng cho các vị khách quý ngoại quốc, hoàng thất ngoại quốc. Hijikata nhờ hoạ sĩ người Italy hiện đang làm việc cho Cục In ấn là Eduardo Chiossone chuẩn bị một bức chân dung phù hợp với Thiên hoàng. Cách đơn giản nhất là chụp ảnh ngài. Nhưng Thiên hoàng luôn ghét chụp ảnh nên việc này là không thể. Trong thời còn làm cung nội đại thần, Itō Hirobumi cũng đã nhiều lần tâu lên Thiên hoàng để chụp một bức ảnh chân đung mới, nhưng Thiên hoàng đều từ chối hết. Và có vẻ như ngài cũng sẽ không thay đổi ý kiến trong lần này. Hijikata nhờ Chiossone bí mật phác thảo khuôn mặt của Thiên hoàng và hứa sẽ tự mình đứng ra gánh hết trách nhiệm vạn nhất xảy ra chuyện khổng hay.

Hijikata được các thị tòng đồng ý và đợi thời cơ. Thời cơ đến vào ngày 14 tháng 1, khi Thiên hoàng tuần hành đến Đền Yayoi và có bữa ăn trưa cùng các đại thần. Chiossone nấp đằng sau cửa lùa, nhìn trộm long nhan từ chính diện và phác thảo hết sức chi tiết từ tư thế cho đến biểu cảm của ngài khi trò chuyện.⁶ Hijikata vui mừng khi thấy bức chân dung của Chiossone hoàn thành và chụp lại bức ảnh. Khi Hijikata dâng bức ảnh chụp lên Thiên hoàng thì đầu tiên có mở lời xin lỗi vì không được phép của ngài. Thiên hoàng ngắm bức ảnh, không khen đẹp cũng không chê xấu. Hijikata bối rối không biết sự im lặng này có ý nghĩa gì, nhưng cũng không dám hỏi cảm nghĩ của Thiên hoàng. Đúng trong thời gian đó có hoàng thất nước nọ thỉnh cầu xin ảnh chân dung của Thiên hoàng. Hijikata thỉnh cầu Thiên hoàng kí tên vào bức ảnh chụp chân dung do Chiossone vẽ. Thiên hoàng kí tên vào bức ảnh khiến Hijikata vuốt ngực thở phào nhẹ nhõm.

Thiên hoàng kí tên vào bức ảnh là chứng cứ cho thấy rằng ngài hoàn toàn ưng ý với nó.⁷ Kể từ đó trở về sau, những ảnh chụp dựa trên bức vẽ phác thảo của Chiossone chẳng những được gửi đến các hoàng thất ngoại quốc mà còn được phân phát rộng rãi đến các trường học. Biết bao thế hệ học sinh đã kính lễ khi đứng trước bức ảnh được biết đến như là “ngự chân ảnh” này. Bức chân dung chân thật đến nỗi hầu hết người xem đều nghĩ rằng đây là ảnh chụp.⁸

Ngày 1 tháng 2 năm 1888, Thiên hoàng bổ nhiệm Ōkuma Shigenobu làm ngoại vụ đại thần. Người tiền nhiệm của Ōkuma là Inoue Kaoru buộc lòng phải từ nhiệm trước đó vì những bất đồng trong đề án sửa đổi hiệp ước. Inoue hi vọng rằng Ōkuma sẽ hoàn thành đề án sửa đổi hiệp ước trong vai trò người kế nhiệm mình.⁹ Vấn đề khó khăn khi nêu tên Ōkuma là thuyết phục Kuroda Kiyotaka. Kể từ sau sự kiện bán tài sản của Khai thác sứ Hokkaidō thì Ōkuma và Kuroda vẫn giữ thái độ gườm nhau.

Nội các tổng lí đại thần Itō Hirobumi hứa hẹn sẽ thuyết phục Kuroda. Ōkuma đóng vai trò trung tâm trong việc thành lập Lập hiến Cải tiến Đảng (năm 1882) và dù không quá khích như Tự do Đảng nhưng vẫn đề xướng những cải cách mà Itō căm ghét.¹⁰ Tuy nhiên, Itō đã kiềm chế những phản cảm về mặt chính trị của mình đối với Ōkuma mà thuyết phục Kuroda về đề xuất này. Lời thuyết phục của Itō đã có kết quả. Một ngày nọ, Kuroda đột nhiên xuất hiện trong nhà Ōkuma, xin lỗi về những chuyện trước đây và hứa hẹn sẽ hợp tác trong tương lai.¹¹

Ōkuma đã dao động trước thái độ của Kuroda nhưng vẫn chần chừ vì sợ rằng nếu mình gia nhập nội các thì sẽ tác động ngược tới Lập hiến Cải tiến Đảng. Ōkuma đưa ra những điều kiện để đồng ý tham gia nội các. Đó là ba điểm gồm xác lập chế độ nội các nghị viện trong vòng bảy, tám năm kể từ sau khi mở quốc hội¹²; tiêu chí tuyển nghị viên quốc hội không được cao hơn tiêu chí tuyển nghị viên nghị trường ở tỉnh; bảo đảm trật tự, tiến bộ và không để xảy ra tình trạng, bạo động quá khích.¹³ Ōkuma cũng yêu cầu khi đã thỏa mãn các điều kiện trên thì phải công bố rộng rãi cho quốc dân biết. Itō chần chừ không muốn chấp nhận những điều kiện này trong mấy tháng sau đó, vì vậy mà kiêm nhiệm luôn vị trí ngoại vụ đại thần với tư cách lâm thời. Tuy nhiên, cuối cùng thì thỏa hiệp cũng được xác lập, Ōkuma đặt chân vào nội các.

Ōkuma cũng quyết tâm bãi bỏ trị ngoại pháp quyền không thua kém gì Inoue. Đề án của Ōkuma được chỉnh sửa từ đề án của Inoue, và cũng có những hạng mục cho phép người ngoại quốc đi lại trong nội địa, cho phép định cư, mua đất đai và đều là tâm điểm của nghị luận. Tuy nhiên, vai trò của thẩm phán người ngoại quốc bị giới hạn, và ngôn ngữ trong bản chính của luật dân sự là tiếng Nhật chứ không phải tiếng Anh.¹⁴ Những nhượng bộ này cũng không đủ để xoa dịu phe phản đối sửa đổi hiệp ước trong chính phủ. Phần lớn những mũi tên phê phán trong năm 1888 và 1889 đều tập trung vào Ōkuma.

Trong lúc đó thì Thiên hoàng thiết lập Xu mật viện vào ngày 28 tháng 4 năm 1888. Sắc lệnh của Thiên hoàng viết: “Trẫm xét thấy cần thiết phải tuyển những người có công lớn với nước, những người giỏi giang để bàn việc nước, làm chỗ phò tá quân chủ nên thành lập Xu mật viện, là phủ cố vấn tối cao của Trẫm”.¹⁵

Chức năng chủ yếu của Xu mật viện là thảo luận về các vấn đề liên quan đến việc ban hành hiến pháp.¹⁶ Các quan cố vấn cấu thành nên Xu mật viện đều là những người có nhiều cống hiến cho quốc gia (từ 40 tuổi trở lên) và gồm khoảng 15 người, có nghị trưởng và nghị phó. Khi nền chính trị lập hiến được bắt đầu thì đồng thời, Xu mật viện sẽ đóng vai trò trung gian giữa chính phủ và nghị trường, thực hiện nhiệm vụ hỗ trợ Thiên hoàng.

Itō là người chủ xướng Xu mật viện. Itō có suy nghĩ vững chắc là hiến pháp phải do Thiên hoàng trao cho quốc gia. Quyền uy của Thiên hoàng trong hiến pháp là thần thánh và bất khả xâm phạm, và ý kiến của ngài phải mang tính quyết định. Vai trò của Xu mật viện là giúp Thiên hoàng đưa ra quyết định đúng, nhất là khi phát sinh đối lập giữa chính phủ và nghị trường, chẳng hạn như bãi nhiệm đại thần hay giải tán nghị trường.

Itō từ nhiệm vị trí nội các tổng lí đại thần, đảm nhiệm chức nghị trưởng của Xu mật viện như thể để nhấn mạnh vào tính quan trọng của cơ cấu mới này. Itō tiến cử Kuroda Kiyotaka làm người kế nhiệm. Thiên hoàng chần chừ không muốn để mất Itō trong vai trò nội các tổng lí đại thần, nhưng ngài chấp thuận cho Itō chuyển sang vị trí nghị trưởng Xu mật viện. Có lẽ ngoài Itō ra thì không còn ai đủ khả năng để lãnh đạo Xu mật viện. Chất lượng các buổi họp của Xu mật viện cũng gia tăng đáng kể nhờ vào việc Thiên hoàng thường xuyên tham gia. Trừ những khi ốm đau thì mọi lần ngài đều tham gia. Thiên hoàng hết sức chú ý lắng nghe tiến triển nghị sự, nhưng không đưa ra một lời nào. Cũng có khi sau đó ngài cho triệu nghị trưởng để hỏi về những thắc mắc trong lúc dự thính.¹⁷ Vào mùa nóng, nghị trường oi bức ngột ngạt đến khó chịu nhưng Thiên hoàng vẫn không kêu ca mà luôn lắng nghe nghị sự, dường như không biết đến mệt mỏi.

Thật kì lạ khi thấy Thiên hoàng lắng tai nghe những lời nghị luận vốn nhàm chán, lặp đi lặp lại và lạc lõng, trong nhiều giờ liền. Có lẽ là so với những nghi lễ thường niên trong cung đình và vô số lần tiếp kiến người ngoại quốc thì những cuộc nghị luận này có thứ gì đó lôi kéo sự chú ý của ngài. Hoặc cũng có thể những cuộc thảo luận ở Xu mật viện giúp ngài hiểu được vai trò của mình đối với nước Nhật trong tượng lai.

Tháng 4 năm 1888, Itō dâng lên Thiên hoàng bản thảo hiến pháp. Trước đó, Itō đã là cục trưởng điều tra chế độ trong cung đình vào năm 1884, đã bắt tay điều tra hiến pháp. Inoue Kowashi, Itō Miyoji, Kaneko Kentarō tham gia hỗ trợ điều tra, hỏi ý kiến của K. F. H. Rosier, cố vấn người Đức do Thái chính quan thuê (sau trở thành giáo sư khoa luật của Đại học Đế quốc Tōkyō). Nhưng vì Itō bận bịu nên không có nhiều tiến triển như mong đợi. Itō chính thức bắt tay thảo án hiến pháp từ năm 1886. Inoue Kowashi, Itō Yonaji, Kaneko đều được phân chia vai trò riêng của từng người. Inoue (Kowashi) là người chịu trách nhiệm khởi thảo.

Trước đó, Itō đã nhiều lần nghiên cứu hiến pháp ở Vienna. Có lẽ kiến giải của Itō phản ánh những kiến thức học được ở đó về tính quan trọng của “cơ trục” trong nền chính trị hiến pháp. Ngày 18 tháng 6 năm 1888, Itō trình bày trong buổi diễn thuyết về nội dung khởi thảo hiến pháp như sau. Tại các nước Âu châu thì mầm mống của nền chính trị hiến pháp khởi nguồn từ thời cổ và phát triển đến nay qua nhiều thế kỉ. Vì vậy mà người dân quen thuộc, thông thạo với chế độ này. Chẳng những thế, tôn giáo cũng hình thành nên cơ trục của các nước Âu châu, thẩm thấu vào lòng người và giúp cho việc thống nhất được dễ dàng. Phật giáo và Thần đạo là tôn giáo của Nhật Bản, nhưng vẫn còn khá yếu để thống nhất lòng người nên không dùng làm cơ trục được. Cơ trục duy nhất của người Nhật chính là hoàng thất. Khi thảo án hiến pháp thì phải luôn nghĩ đến điều này. Itō đã nỗ lực để tôn vinh quân quyền và không trói buộc quyền lực này. Quân quyền chính là cơ trục trong thảo án hiến pháp do Itō chuẩn bị.

Cuộc thảo luận về hiến pháp vẫn kéo dài cho đến hết năm 1881. Các vấn đề khác, chẳng hạn như vấn đề sửa đổi hiệp ước để bãi bỏ trị ngoại pháp quyền, cũng không phải là đã chìm vào lãng quên, nhưng dường như không có tiến triển gì cho đến khi hiệp ước với Mexico được kí kết vào tháng 11. Hiệp ước với Mexico thừa nhận quyền định cư, quyền sở hữu tài sản của người Mexico nhưng không thừa nhận trị ngoại pháp quyền. Đây là lần đầu tiên Nhật Bản đứng ở vị thế bình đẳng khi kí kết hiệp ước. Nhưng các quốc gia khác không theo trường hợp của Mexico. Anh và Pháp yêu cầu rằng theo đãi ngộ tối huệ quốc của hiệp ước hiện hành đang kí kết với Nhật Bản thì những đãi ngộ mà Mexico đang được hưởng cũng phải được tự động cập nhật cho nước khác. Tuy nhiên, hiệp ước với Mexico không có mấy hiệu quả vì đương thời chỉ có một người Mexico duy nhất ở Nhật.

Cung điện mới được hoàn thành vào cuối tháng 10 năm này. Hoàng tộc chuyển sang cung điện mới vào ngày 11 tháng 1 năm 1889. Cung điện của Thiên hoàng Minh Trị là Ngự sở tạm từ năm 1873 và khá chật hẹp. Là người ghét sự lãng phí, Thiên hoàng Minh Trị chần chừ không muốn nghĩ đến việc xây dựng cung điện mới, nhưng cuối cùng ngài cũng theo ý kiến cho rằng cần có một nơi mới phù hợp với quốc uy Nhật Bản.

Cung điện mới được xây dựng bằng kinh phí khổng lồ với ý đồ truyền bá uy quan của vị quân chủ Nhật Bản. Phần lớn người ngoại quốc đến thăm đều ấn tượng với công trình này.¹⁸ Mạn đông của cung điện là nơi Thiên hoàng xuất hiện như một nhân vật của công chúng. Tại đây, ngài ngồi trên bệ vàng kim, tiếp kiến khách quý ngoại quốc. Mạn tây là nơi ngự của Thiên hoàng, được xây theo lối kiến trúc, thuần Nhật. Phía sau công trình có thần điện, là nơi để Thiên hoàng tiến hành nghi lễ. Các khu vực trong cung điện được nối với nhau bằng hành lang kiểu Nhật, chung quanh có vườn tược.¹⁹

Có vẻ như Thiên hoàng Minh Trị hoàn toàn không quan tâm đến vẻ ngoài của cung điện mới. Theo hồi tưởng của Tử tước Hinonishi thì hoa sakura giả trang trí ở hành lang của Ngự học vấn sở bị bỏ mặc ba, bốn năm đến đổi màu mà có vẻ Thiên hoàng cũng không chú ý. Khi Thiên hoàng băng hà thì phải đem đốt bỏ vì quá bẩn.²⁰ Dây điện cũng được trang bị trong cung điện mới, được dùng trong các phòng công vụ. Tuy nhiên, Thiên hoàng không cho phép dùng đèn điện trong nơi ngự của mình, có lẽ vì sợ cháy do rò điện. Vì vậy mà nến được sử dụng, khiến trần nhà ám muội đen. Vào những năm cuối đời Thiên hoàng thì cung điện trông rất cũ kĩ.

Đoàn người xếp hàng xuất phát từ Ngự sở tạm để di chuyển về cung điện mới. Thiên hoàng, hoàng hậu, thân vương, các vị chức sắc rời khỏi Ngự sở tạm từ mười giờ sáng, một tiếng sau thì đến cung điện mới. Học sinh các trường đứng xếp hàng hai bện đường, hát vang bài quốc ca Kimi-ga-yo.

Đội quân nhạc trỗi nhạc nghênh đón ngoài cổng chính của cung điện mới. Khi đoàn người đến bên cầu Futae thì pháo hoa được bắn lên ngay giữa ban ngày, quần chúng nghênh đón tung hô “vạn tuế”.

Tình trạng sức khỏe của Thiên hoàng trong năm 1889 thuận lợi hơn so với năm trước, nhưng cũng có khi ngài vắng mặt trong buổi bàn việc nước vì mang bệnh. Đây là một trọng những năm sôi động nhất trong thời trị vì của ngài vì luôn được hỏi ý kiến quyết định. Trong số đó có việc liên quan đến Trung tướng lục quân Tani Tateki. Rõ ràng, Tani là nhân vật tài năng nhưng thích tranh luận, đối lập với Itō Hirobumi và Inoue Kaoru. Như đã đề cập từ trước, Tani buộc lòng phải từ nhiệm vị trí nông thương vụ đại thần. Tani rời xa công vụ trong một năm rưỡi. Chính phủ nghi ngờ không biết liệu Tani đang âm mưu gì nên phái mật thám dò la hành tung. Điều Thiên hoàng lo lắng là không biết liệu Tani có can dự đến những phần tử bất bình mà tạo phản như vết xe đổ của Etō Shimpei và Saigō Takamori hay không. Cách tốt nhất là để Tani tham gia vào Xu mật viện để khống chế hành động của nhân vật này.

Tháng 12 năm 1888, Thiên hoàng lệnh cho Motoda Nagazane đến thăm hỏi Tani, dò la xem Tani có ý định làm việc cho Xu mật viện hay không. Tani nhất quyết từ chối.

Để thuyết phục Tani, một người bạn cũ của Tani là Soga Sukenori,²¹ chủ nhiệm giáo dục của Thân vương Yoshihito, cùng Motoda thường xuyên đến thăm Tani. Biết Thiên hoàng nhiệt tình muốn mình làm cố vấn, Tani cảm động bật khóc. Nhưng Tani trả lời rằng mình không thể bội ước với các đồng chí được.²² Nếu như Tani tham gia vào Xu mật viện thì sẽ thành ra chỗ phản lại lòng tin của đồng chí. Tani chủ trương rằng mình chống chính phủ không có nghĩa là bất trung với hoàng thất. Khác với người theo chủ nghĩa xã hội Đức và người theo chủ nghĩa hư vô ở Nga, thế lực phản chính phủ ở Nhật đều là những người tôn thờ hoàng thất. Tani cho rằng hành động phái mật thám theo dõi ngôn động của mình là hành động ngu xuẩn.²³

Những cuộc bàn cãi trong Xu mật viện vẫn còn kéo dài. Tháng 1 năm 1889, Itō trình bày trong hội nghị rằng hiến pháp đã được dịch sang một ngôn ngữ Âu châu để hỏi ý kiến các học giả pháp luật ngoại quốc. Itō hiểu rằng dù có chú ý hết sức để soạn hiến pháp nhưng cũng không tránh khỏi những lời phê bình. Tuy nhiên, Itō cho rằng quyết phải tránh những khuyết điểm do không cẩn thận mà ảnh hưởng đến hậu thế. Dù đã sắp đến lúc công bố nhưng Itō vẫn đề xuất những mục tu chính cuối cùng, chẳng hạn như nói rõ trong hiến pháp, giới hạn người thừa kế Thiên hoàng phải là nam tử.

Ngày 5 tháng 2, Xu mật viện trình lên Thiên hoàng hai trong số ba bản, mỗi bản về các quy chế hoàng thất, hiến pháp đế quốc, quy chế nghị viện, quy chế tuyển nghị viên và Quý tộc viện lệnh đã quyết định trước đó. Sáu ngày sau, ngày 11 tháng 2, nhân lễ kỉ niệm ngày Thiên hoàng Jimmu lên ngôi, Thiên hoàng Minh Trị đến Điện Kashiko-dokoro đọc cáo văn về quy chế hoàng thất và việc ban hành hiến pháp. Trong cáo văn đọc cho anh linh hoàng tổ, hoàng tông, Thiên hoàng trình bày rằng sở dĩ có được ngày hôm nay là nhờ ơn hoàng tổ, hoàng tông đưa đường chỉ lối; thề tuân thủ hiến pháp. Thiên hoàng đến Điện Kōrei-den làm lễ, lại đọc cáo văn lần nữa.

Nghi thức công bố hiến pháp được tiến hành vào buổi sáng. Hoàng tộc, nội các tổng lí đại thần, các đại thần, chức sắc, tri sự các tỉnh, đại diện các cơ quan của quốc gia cùng công sứ các nước đều tề tựu để nghe Thiên hoàng đọc sắc ngữ. Thiên hoàng tán dương tổ tông và quần thần trung lương của tổ tông; tuyên dương con cháu của họ, nay vẫn là thần dân của ngài cùng mang vinh quang của đế quốc mà soi rọi khắp trong ngoài; thề củng cố sự nghiệp của tổ tông đến vĩnh viễn.

Sau sắc ngữ, Thiên hoàng trao Hiến pháp Đại Nhật Bản Đế quốc cho Nội các tổng lí đại thần Kuroda Kiyotaka. Đây là hành động mang tính tượng trưng, có ý nghĩa rằng Thiên hoàng trao hiến pháp cho quốc gia. Y sĩ người Đức Erwin Baelz, thị y của hoàng tộc, tái hiện khung cảnh của nghi lễ hôm đó như sau:

Phía trước Thiên hoàng, hơi hướng về bên trái, là các đại thần, quan cao cấp đứng xếp hàng. Phía sau họ là các quý tộc. Trong số đó có Tokugawa Kame-no-suke, người sẽ trở thành tướng quân đời hiện tại nếu như không có cuộc Duy Tân Minh Trị. Ngoài ra còn có ngài Shimazu từ Satsuma để chỏm tóc mage kiểu cũ (dù mặc Âu phục) trên đỉnh đầu. Thật là một quang cảnh kì lạ! Bên phải của Thiên hoàng là đoàn ngoại giao. Hành lang đi lại chung quanh gian sảnh được dành cho các vị quan cao cấp và nhiều người ngoại quốc khác. Theo sau hoàng hậu là thân vương cùng các nữ quan. Bà mặc Âu phục màu hồng với gấu váy kéo dài. Khi đó, hai bên tả hữu của ngai vàng, mỗi bên có một vị đại quan tiến ra, tay cầm một cuộn công văn. Một người trong số đó là cựu Thái chính đại thần Sanjō. Trên tay ngài chính là bản hiến pháp. Thiên hoàng lấy cuộn giấy kia, mở ra và cất giọng đọc to rằng mình quyết định trao hiến pháp cho quốc dân như đã hứa trước kia. Sau đó, Thiên hoàng trao nguyên bản hiến pháp cho Thủ tướng Kuroda Kiyotaka. Thủ tướng thi lễ rồi nhận lấy. Thiên hoàng cúi đầu chào rồi dẫn theo hoàng hậu và những người đi theo, rời khỏi sảnh. Nghi thức chỉ vỏn vẹn mười phút. Lúc này có tiếng pháo mừng, mọi tiếng chuông đều ngân lên. Nghi lễ kết thúc tốt đẹp trong sự trang nghiêm. Gian sảnh ngai vàng tuy hào nhoáng nhưng vì màu đỏ nên rất tối.²⁴

Hiến pháp Nhật Bản năm 1889 tiến bộ hơn bất cứ hiến pháp của nước Á châu nào, và tự do hơn nhiều nước Âu châu. Tuy nhiên, sự nhấn mạnh vào nhân vật “bất khả xâm phạm” là Thiên hoàng cùng chủ quyền của ngài cho thấy rằng hiến pháp này còn xa với ngày chủ quyền được trao cho quốc dân lắm.²⁵ Nhưng dù vậy thì bản hiến pháp này cũng đã báo hiệu sự khởi đầu của chính thể đại nghị ở Nhật, sắc dụ được ban hành cùng ngày thông báo rằng quốc hội sẽ được triệu tập vào năm 1890 và hiến pháp chính thức có hiệu lực trong ngày khai hội.

Trước khi cử hành nghi lễ công bố hiến pháp thì Itō Hirobumi cũng được trao tặng huân chương Húc Nhật với hoa phao đồng. Ban đầu, có ý kiến rằng Nội các tổng lí đại thần Kuroda Kiyotaka (xuất thân từ Satsuma) cũng được trao tặng (để cân bằng với phe Chōshū của Itō). Tuy nhiên, Thiên hoàng đã bác bỏ ý kiến này, dù Motoda ủng hộ.²⁶ Trong dịp này, những người phản loạn bị xử hình cũng được tha miễn và được phong tước như một hành động hàn gắn vết thương cũ. Saigō Takamori được ban tặng danh hiệu chính tam vị, Yoshida Shōin là chính tứ vị.

Trong cùng ngày cũng xảy ra chuyện với Văn bộ đại thần Mori Arinori. Khi Mori toan rời khỏi dinh để đến dự lễ công bố hiến pháp thì có người đến đòi gặp mặt Mori. Mori sai người đại diện ra tiếp, còn mình toan bước ra khỏi hiên nhà thì bất ngờ người nọ lao vào, rút dao đâm Mori. Mori bị thương nặng. Người nọ lập tức bị chém chết, về sau thì rõ một điều rằng hung thủ đâm Mori là Nishino Buntarō; người này nghe tin đồn rằng Mori đến tham bái Thần Cung Ise mà không chịu bỏ giày khi đi lên điện, lại còn cầm gậy để vén bức màn, nhòm vào xem kính thần được an trí bên trong. Nishino tức giận với thái độ của Mori, cho đó chẳng những là hành vi mạo phạm thần linh mà còn là sự sỉ nhục đối với hoàng thất. Vì vậy, Nishino hạ quyết tâm ám sát Mori.

Tờ trảm gian trạng phát hiện trong túi áo Nishino viết rằng Nishino đã đến tận Thần Cung Ise để xác nhận hành vinh bất kính của Mori có phải sự thật hay không, và tin rằng đây hoàn toàn không phải hư truyền. (Nhưng sau khi Mori chết, theo kết quả điều tra của phó quan Văn bộ sảnh thì đây chỉ là hư truyền). Mori chết vào ngày hôm sau. Thiên hoàng tán thán sự nghiệp của Mori, đồng thời ban lời thương tiếc, cất nhắc Mori lên chính nhị vị.²⁷

Khi cơn sốt công bố hiến pháp đã đi qua thì các quan chức trong chính phủ lại bắt đầu những công việc đang dở dang, nhất là vấn đề sửa đổi hiệp ước. Ōkuma nghĩ rằng nhiệm vụ bức thiết lúc này là phải vừa hợp tác với các nước Đông Dương, vừa phá vỡ thế hên hoàn của các chính phủ Âu Mỹ, tức là không đàm phán liên hiệp với họ mà đàm phán riêng lẻ với từng nước. Đầu tiên, đề án sửa đổi hiệp ước được đề, xuất với công sứ Đức vào tháng 11 năm 1888. Đến tháng 12, Ōkuma trao đề án sửa đổi cho công sứ Mỹ và yêu cầu nhanh chóng thông báo với bổn quốc để được chấp thuận. Lúc đó, Ōkuma hứa hẹn rằng Mỹ sẽ được hưởng lợi ích của hiệp ước mới, bất chấp nước khác quyết định ra sao. Nếu như chính phủ các nước khác viện cớ điều khoản đãi ngộ tối huệ quốc mà đòi hưởng cùng lợi ích thì họ vẫn không được hưởng những lợi ích mà Mỹ được hưởng, nếu như không chấp nhận từ bỏ trị ngoại pháp quyền.

Ōkuma nhận thấy rằng nếu như các nước Âu châu không đồng ý sửa đổi hiệp ước thì hiệp ước với Mỹ quốc sẽ không có ý nghĩa gì. Nhưng Ōkuma cũng nghĩ rằng nếu thông báo với chính phủ các nước khác rằng Nhật chuẩn bị kí hiệp ước mới với Mỹ thì việc này sẽ kích thích các nước khiến họ cũng tiến đến hành động tương tự Mỹ.

Ngày 20 tháng 2 năm 1889, hiệp ước thông thương hữu hảo và hàng hải được kí kết bởi Ōkuma và công sứ Mỹ Richard B. Hubbard đã đánh dấu một bước tiến lớn đến việc bãi bỏ trị ngoại pháp quyền. Hiệp ước được thực thi vào ngày 11 tháng 2 năm 1890 nhân kỉ niệm ngày công bố hiến pháp. Phía Mỹ nhanh chóng kí kết vì lo ngại rằng chính phủ Đảng Cộng hoà sẽ không thừa nhận những hành động của Hubbard thuộc Đảng Dân chủ.²⁸

Đúng như dự đoán; chính phủ Anh quốc phản đối sửa đổi hiệp ước. Phía Nhật cũng đã nỗ lực hết mức để thúc giục Anh quốc đồng ý. Ngày 29 tháng 12 năm 1888, Ōkuma nhắc công sứ Anh quốc rằng Anh quốc chiếm một phần lớn trong tổng nhập khẩu của Nhật, kim ngạch mậu dịch giữa hai nước Nhật và Anh chiếm một phần ba tổng số giao dịch ngoại thương của Nhật. Một nửa số người ngoại quốc lưu trú tại Nhật là người Anh và lợi ích của họ vượt xa của bất cứ nước nào. Ōkuma cho rằng người Nhật quyết không thể nào quên cái ơn của Công sứ Harry Parkes trong cuộc Minh Trị Duy Tân, nhưng nếu Anh quốc tiếp tục cản trở việc sửa đổi hiệp ước thì không chừng lòng biết ơn của người Nhật sẽ biến thành lòng oán thán. Nếu như Anh quốc chấp nhận sửa đổi hiệp ước thì các nước khác cũng sẽ học theo, người Nhật sẽ luôn biết ơn Anh quốc vì hành động hậu thuẫn này. Ōkuma nói: “Lúc đó quý quốc sẽ có một nước đồng minh ở Viễn Đông với hơn 40 triệu dân, 180.000 quân tinh nhuệ và mấy mươi chiến hạm kiên cố”.²⁹]

Bất chấp lời hùng biện của Ōkuma, Anh quốc vẫn không tỏ dấu hiệu đáp lại yêu cầu của Nhật Bản. Phía Anh chỉ ra rằng pháp luật Nhật Bản được biên soạn mà không theo tiêu chuẩn của Tây phương và trong đề án sửa đổi hiệp ước còn nhiều chỗ chưa hoàn thiện. Nếu như Nhật mong muốn người ngoại quốc tuân theo quyền phán xử của mình thì phải lập tức mở cửa nội địa cho người ngoại quốc. Trong vòng năm năm kể từ bây giờ phải xác lập cơ cấu tòa án, hoàn chỉnh luật pháp, bảo đảm tòa án được vận hành đầy đủ và hợp lí. Có như vậy thì chế độ tòa lãnh sự phán xử mới được bãi bỏ, trị ngoại pháp quyền mới được thu hồi. Ngoài ra, Anh quốc còn chủ trương những điều kiện tương tự đối với việc sửa đổi thuế quan.

Người đầu tiên phía Nhật nêu lên nghi ngờ đối với việc sửa đổi hiệp ước là Công sứ đặc mệnh toàn quyền Mutsu Munemitsu đóng tại Mỹ. Theo công văn đi kèm với hiệp ước Nhật - Mỹ thì có khoản quy định rằng sau khi thực thi hiệp ước, ít nhất trong vòng 20 năm phải tuyển vài thẩm phán có quốc tịch ngoại quốc vào Đại thẩm viện. Tuy nhiên điều này lại mâu thuẫn với điều 24 và điều 58 trong hiến pháp.³⁰ Đáp lại phân tích của Mutsu, Ōkuma cho rằng sẽ không phát sinh mâu thuẫn. Tuy nhiên, cuộc tranh luận về thẩm phán ngoại quốc vẫn tiếp diễn.

Ngày 11 tháng 6 năm 1889, hiệp ước sửa đổi được kí kết giữa Nhật và Đức. Đến phút cuối cùng, Đức yêu cầu Nhật nhượng bộ thêm. Công sứ đặc mệnh toàn quyền tại Đức là Saionji Kinmochi thể hiện quyết tâm của phía Nhật với ngoại vụ đại thần Đức là Herbert von Bismarck, hỏi ý kiến về đề án sửa đổi. Không ngờ Thủ tướng Bismarck bày tỏ thiện cảm với phía Nhật nên tình hình chuyển sang hướng tốt đẹp. Chính phủ Nhật vui mừng với thành công này, trao đề án sửa đổi hiệp ước cho công sứ các nước tại Nhật và yêu cầu họ chuyển về cho chính phủ bổn quốc.³¹

Thương lượng thành công với Mỹ và Đức đã không đặt dấu chấm hết cho thái độ phản bác sửa đổi hiệp ước của người trong nước. Tờ báo ngôn luận của Lập hiến Cải tiến Đảng là Yūbin Hōchi Shimbun đã đăng tải 14 kì vấn đáp về những nghi ngờ đối với đề án hiệp ước mới. Mục đích của chủ bút Yano Fumio là làm yên lòng những người cảm thấy bất an với tương lai của hiệp ước mới. Chẳng hạn, có người lo sợ rằng việc tuyển dụng thẩm phán người ngoại quốc sẽ khiến ngoại quốc can thiệp vào nội chính Nhật Bản. Yano đáp lại rằng quyền bổ nhiệm hay bãi nhiệm, chế tài thẩm phán ngoại quốc hoàn toàn nằm trong tay người Nhật. Hơn nữa, nếu như người ngoại quốc nhập tịch Nhật Bản thì sẽ không bao giờ có nguy cơ nội chính bị can thiệp. Lại có lo lắng rằng nếu thừa nhận quyền sở hữu đất đai, cho phép người ngoại quốc đi lại tự do trong nước thì liệu sẽ ảnh hưởng đến chủ quyền của Nhật Bản chăng. Yano đáp rằng quan hệ quốc tế phải là quan hệ bình đẳng và người Nhật đã được các nước cho phép đi lại, mua nhà đất ở ngoại quốc. Như vậy, nếu không thừa nhận quyền lợi tương tự cho người ngoại quốc ở Nhật là không công bằng. Lại có ý kiến cho rằng người ngoại quốc sẽ mua hết đất đai Nhật Bản thì sao. Yano cho rằng có rất nhiều đối tượng khác để đầu tư xứng đáng hơn nhà đất, hơn nữa trên thế giới còn nhiều nơi giá đất mang lại lợi nhuận hơn Nhật Bản rất nhiều. Vì vậy, sẽ không có chuyện người ngoại quốc đổ xô đến mua hết đất đai ở Nhật.

Các luận cứ của Yano đều có sức thuyết phục. Tuy nhiên, tiếng nói phản đối sửa đổi hiệp ước của người Nhật không ngừng tăng cao. Thiên hoàng phái Motoda Nagazane đến chỗ Ōkuma, yêu cầu giải thích rõ nội dung của hiệp ước sửa đổi có vi phạm hiến pháp hay không, Ōkuma giải thích rằng hoàn toàn không. Motoda khuyên Thiên hoàng nên hỏi ý kiến của Itō. Ngày 24 tháng 7, Thiên hoàng cho triệu Itō để hỏi về việc tuyển dụng thẩm phán ngoại quốc và cách nhập tịch cho họ. Ban đầu, Itō tán thành đề án sửa đổi của Ōkuma và khuyên Thiên hoàng chấp thuận. Nhưng khi tranh luận về hiệp ước sửa đổi có vi phạm hiến pháp hay không càng lên cao thì ý kiến của Itō bắt đầu lung lay. Ngày 29, Thiên hoàng triệu Itō lần nữa, lúc này Itō tỏ ra khá bi quan (nói rằng đang mang bệnh nên không vào chầu được), dự đoán về một tương lai khó khăn, tiết lộ rằng mình tài hèn sức mọn, không tìm được phương pháp giải quyết để trả lời.

Nhiều câu hỏi vẫn đang đợi trả lời. Thứ nhất, nếu như một đại quốc không chấp nhận sửa đổi hiệp ước thì hiệp ước hiện hành đang kí kết với nước đó có bị vô hiệu hay không. Anh quốc, “đại quốc” quan trọng nhất vẫn chưa tỏ dấu hiệu gì là sẵn sàng xem xét việc sửa đổi. Đúng như dự đoán, khi Nhật cho Mỹ hưởng quyền giao dịch với nội địa thì Anh quốc dựa vào đãi ngộ tối huệ quốc cũng đòi quyền lợi giống Mỹ. Ōkuma từ chối yêu cầu của Anh. Phía Anh nhận định rằng thời kì này hãy còn quá sớm nên quyết định bảo lưu chủ trương của mình. Trước đó, khi công bố hiệp ước thông thương với Mexico thì công sứ Anh quốc chủ trương rằng Anh cũng có quyền lợi như Mexico được hưởng. Lúc đó, công sứ Anh được trả lời rằng nếu như Anh đồng ý nhượng bộ trị ngoại pháp quyền thì Anh sẽ được hưởng quyền lợi tương tự. Cuộc thương lượng kéo dài. Trong lúc đó thì hiệp ước sửa đổi được kí kết với Nga vào tháng 8.

Ngày 14 tháng 8, cố vấn Xu mật viện, Bá tước Soejima Taneomi, cùng Tử tước Torio Koyata và mấy vị quan chức sắc khác đến thăm dinh thự của Ōkuma, luận về việc sửa đổi hiệp ước. Torio đưa ra vấn đề thẩm phán người ngoại quốc. Theo suy nghĩ của Torio thì việc bổ nhiệm người ngoại quốc vào Đại thẩm viện là vi phạm hiến pháp. Tại sao lại gấp rút bảo vệ quyền lợi của người ngoại quốc mà lại bỏ qua lợi ích của quốc dân. Ōkuma một mặt thừa nhận rằng phê phán của Torio có lí, mặt khác đáp rằng thiệt hại mà Nhật Bản đang gánh chịu vì trị ngoại pháp quyền lớn hơn rất nhiều so với thiệt hại sinh ra từ nhượng bộ để sửa đổi. Nếu như muốn loại trừ cái hại lớn thì đành phải chấp nhận những nhượng bộ nhỏ. Torio lại hỏi liệu chính phủ có đi đến cùng để sửa đổi hiệp ước hay không, Ōkuma đáp rằng mình quyết tâm như vậy, nhưng nếu Thiên hoàng không phê chuẩn thì đành chịu. Torio vặn lại rằng điều duy nhất bây giờ Ōkuma nên làm là từ chức, hủy bỏ việc sửa đổi hiệp ước.

Phe phản đối sửa đổi hiệp ước không chỉ giới hạn trong các chính khách. Từ khắp các tỉnh thành không ngớt người đổ về thủ đô để yêu cầu dừng việc sửa đổi hiệp ước. Ngày 18 tháng 8, đại biểu của các đoàn thể của phe phản đối, bao gồm cả các tờ báo, tạp chí trong cả nước đã tổ chức buổi họp với hớn 180 người tham gia. Từ ngày 25 diễn ra những buổi diễn thuyết lớn của liên hiệp đồng chí toàn quốc, kéo dài trong ba ngày. Ngày 22, cơ quan vận động dừng sửa đổi hiệp ước (và Âu hóa) là Nhật Bản Câu lạc bộ được thành lập. Tờ báo Nhật Bản trở thành mặt trận đề xướng dừng việc sửa đổi hiệp ước. Họ còn thông qua các quan cố vấn của Xu mật viện, nhất là Motoda và Sasaki để kêu gọi đến Thiên hoàng. Không bao lâu sau thì tiếng nói yêu cầu Ōkuma từ nhiệm lên cao.

Tiếng kêu kháng nghị bắt đầu mang màu sắc căm ghét người ngoại quốc một cách công nhiên. Nhất là việc tuyển dụng thẩm phán ngoại quốc vào pháp đình Nhật Bản là bị công kích nặng nề nhất. Những bức thư ý kiến với lời lẽ xảo diệu được viết ra để châm biếm chính phủ. “Trời ơi, hỡi các bậc hiền minh đã đánh nát Mạc phủ hôm qua, cớ sao dũng mãnh với Mạc phủ mà nay lại đớn hèn với ngoại quốc như thế. Nếu như việc sửa đổi hiệp ước được thực thị thì nền độc lập của quốc gia sẽ đi đâu về đâu?”³²

Trưởng quan Cục Pháp chế là Inoue Kowashi gửi thư đến Nội các tổng lí đại thần Kuroda Kiyotaka, đòi dừng thương lượng sửa đổi hiệp ước. Ban đầu Inoue chủ xướng việc tuyển dụng những phán quan đã nhập tịch, nhưng đến nước này thì Inoue tin rằng nếu không dừng ngay thử nghiệm sửa đổi hiến pháp thì Nhật Bản sẽ gặp chuyện lớn, khó lòng khắc phục hậu quả về sau. Inoue quyết tâm từ nhiệm, đệ đơn lên Kuroda nhưng không được xem xét. Inoue gửi thư đến Tư pháp đại thần Yamada Akiyoshi, trình bày như sau. Bản thân Inoue được Iwakura Tomomi căn dặn trên giường bệnh vào năm 1883 rằng chừng nào các nước Âu Mỹ còn đòi hỏi đặc quyền mang tính pháp luật thì quyết không được cho chọn quyền định cư trong nội địa. Vận mệnh của đất nước phụ thuộc vào hai yếu tố này nên nhất định không được quên. Inoue lo sợ rằng nếu vẫn quyết tâm sửa đổi hiệp ước thì những người luận về quốc quyền sẽ nổi giận, những người yêu nước sẽ cấu kết với những nhà chính luận hung bạo để gây nên vận động bài ngoại. Khi đó, nhất định Nhật sẽ đi vào vết xe đổ của Ai Cập.

Ngay cả Thiên hoàng, người tán thành với hướng sửa đổi hiệp ước mà đầu não của chính phủ đề xướng, thì nay cũng bắt đầu lo lắng. Thiên hoàng cho triệu Ōkuma, hỏi về thương nghị với Anh quốc và quan hệ với Nga từ sau khi kí kết hiệp ước. Ōkuma cho rằng thương lượng với Anh quốc là cực kì khó nhưng hi vọng không bao lâu sẽ đạt được thỏa thuận kí kết. Thiên hoàng không đồng tình. Ấn tượng của ngài từ trước đến nay là Kuroda đều giao hết mọi việc vào tay Ōkuma, và Ōkuma đều độc đoán xử lí hết. Thiên hoàng lo lắng rằng liệu giao hết vào tay một người có ổn không. Ban đầu, khi Itō đưa ra vấn đề sửa đổi hiệp ước thì không đả động gì tới khả năng mâu thuẫn với hiến pháp nên ngài mới đồng ý. vấn đề bây giờ là cần phải làm gì, nên thu hồi công văn hay dứt khoát thử sửa đổi hiệp ước. Hoặc cũng có thể chỉnh sửa thêm cho hiệp ước sửa đổi. Thiên hoàng lệnh cho Itō trình bày ý kiến.

Itō không có diệu án gì để trả lời. Tiếng nói của phe chống sửa đổi yêu cầu bãi nhiệm Ōkuma ngày càng gay gắt. Đến giờ thì những nhà tiên đoán phe ưu quốc bắt đầu lên khí thế. Nishimura Shigeki lập thành mặt trận chống sửa đổi hiệp ước, trình bày lí do phản đối trong thư ý kiến như sau. Người Âu Mỹ có khí chất ngang ngược, dữ tợn nên họ luôn xâm lược các nơi. Nếu như chúng ta cảm phục học thuật của họ, lóa mắt trước sự giàu có, tin lời đường mật của họ, bị tông giáo của họ mê hoặc thì cuối cùng sẽ trúng kế của họ. Rốt cuộc, Nhật Bản cũng sẽ bước vào vết xe đổ của Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập. Nếu ban cho họ quyền sở hữu đất đai thì cái lợi thuộc hết về họ, còn người Nhật chỉ nhận được cái hại mà thôi. Trăm năm sau, chủ đất sẽ toàn người Âu Mỹ, lúc đó địa chủ bây giờ sẽ thành người làm thuê. Đất đai thuộc sở hữu của hoàng thất mấy nghìn năm qua kể từ khi kiến thiết quốc gia đến nay sẽ thành sở hữu của người ngoại quốc, thực quyền công thương nghiệp đều nằm trong tay họ. Người Nhật sẽ bị ngược đãi như nô lệ. Hiệp ước hiện hành vốn không phải là không có khuyết điểm, nhưng so với hiệp ước sửa đổi thì khuyết điểm đó vô cùng nhỏ. Tông chỉ của hiệp ước hiện hành là cật lực tránh xa người ngoại quốc, còn hiệp ước sửa đổi lại kéo họ vào gần, e rằng sẽ khiến quốc gia rơi vào cảnh nguy khốn.³³

Tuy Nishimura được chọn làm thị giảng của Thiên hoàng vì tinh thông các thể chế của lây phương, nhưng Nishimura lại phê phán người ngoại quốc khá nặng nề. Trị ngoại pháp quyền được xem như biểu hiện đáng căm ghét nhất của chủ nghĩa người Tây ưu việt đối với người Nhật từ nhiều năm qua trong quá khứ. Nhưng Nishimura nghĩ rằng nó chẳng đáng là gì nếu so với những hi sinh mà Nhật buộc phải chấp nhận để hủy bỏ trị ngoại pháp quyền. Mỉa mai thay là người Anh, vốn không hề xem người Nhật là nạn nhân hi sinh của trị ngoại pháp quyền, tỏ ra cực kì khó hiểu khi thấy người Đức nhượng bộ rất nhiều cho Nhật Bản nhưng nhận lại khá ít.³⁴

Ngày 3 tháng 10, Thiên hoàng lo lắng trước tình hình nên thông qua Cung nội thứ quan Yoshii Tomozane để báo với Kuroda rằng phải nhanh chóng họp bàn với Itō, quyết định có nên hủy bỏ việc sửa đổi hiệp ước hay không. Kuroda bác bỏ mọi khó khăn, quyết tâm thực hiện sửa đổi. Ban đầu, tuy Itō tán thành sửa đổi nhưng đến giờ không còn đủ dũng cảm để thi hành. Việc này khiến Kuroda bực dọc, cáo bệnh để không gặp bất cứ ai.

Sasaki Takayuki, cố vấn Xu mật viện và là người được Thiên hoàng tin tưởng qua nhiều năm, nay báo cáo lên rằng tình hình vận động chống sửa đổi hiệp ước ngày càng tăng cao. Sasaki tiên đoán rằng nếu Thiên hoàng không sớm ra quyết định thì e rằng sẽ không tránh khỏi bất trắc. Tuy nhiên, Thiên hoàng lại có ý định đợi thương lượng với Anh quốc ngã ngũ, đồng thời cũng đợi kết quả nghị luận giữa Itō, Kuroda với Ōkuma.

Hội nghị nội các được tổ chức với sự hiện diện của Thiên hoàng. Kiến giải hai bên vẫn không thay đổi, tình trạng nhập nhằng vẫn kéo dài. Các cố vấn của Xu mật viện e ngại trước tình hình, tâu với Thiên hoàng rằng nên để Xu mật viện nhanh chóng quyết định có nên sửa đổi hiệp ước hay không. Nhưng có vẻ như Thiên hoàng chần chừ không muốn hành động khi không có đề án cụ thể từ Itō. Phe tán thành, phe chống đối đều tìm đến sự ủng hộ của Nội vụ đại thần Yamagata Aritomo, nhưng Yamagata lấy lí do hãy còn quá sớm, chỉ khuyến cáo rằng nên hoãn lại.

Ngày 18 tháng 10, một kẻ “ái quốc” đã tập kích Ōkuma. Đó là khi kết thúc hội nghị nội các, Ōkuma đến trước cổng Ngoại vụ sảnh để trở về nhà. Một người xông ra ném lựu đạn vào xe ngựa của Ōkuma. Ōkuma mang trọng thương. Bác sĩ Baelz đến chữa trị kết luận rằng đành phải cắt bỏ chân đến trên đầu gối. Baelz viết trong nhật kí rằng:

Bằng tài năng và công lao khổ nhọc mà Ōkuma đã thành công khi biến mọi nguyện vọng của người Nhật trước đây thành sự thực. Vậy mà bây giờ phải gánh chịu những tiếng dơ ngu xuẩn, nào là quốc tặc, nào là bán nước cho ngoại quốc. Phản cảm này đã lên tới đỉnh điểm và biến thành hành vi ám sát đê hèn như lần này. Bá tước Itō, nghị trưởng Xu mật viện, đã đệ đơn từ nhiệm từ mấy ngày trước. Quả thật ông ta đúng là con cáo già!³⁵

Rốt cuộc Ōkuma phải cắt bỏ một bên chân và dần hồi phục. Việc sửa đổi hiệp ước vá phải đá ngầm, phải dừng trong một thời gian. Baelz viết trong nhật kí đầy phẫn nộ rằng:

Khi nghe người Nhật nói chuyện về việc đó, khi đọc báo thì người ta sẽ nghĩ rằng chính người ngoại quốc mới mong muốn sửa đổi hiệp ước nên mới thúc ép người Nhật. […] Trong một năm tới, chân tướng sự việc sẽ rõ ràng. Lúc đó, nhất định người Nhật sẽ tự mình yêu cầu sửa đổi.³⁶

Kuroda nhận toàn bộ trách nhiệm để việc sửa đổi hiệp ước thất bại, đệ đơn xin từ chức lên Thiên hoàng và tiến cử Yamagata kế nhiệm. Tuy nhiên, cuối cùng thì Sanjō Sanetomi, người hoàn toàn vô sự qua những biến động, nhưng hoàn toàn thiếu khả năng quyết đoán, lại nắm vị trí nội các tổng lí đại thần. Việc này mang tính nhất thời cho đến khi Yamagata hoàn bị. Ōkuma từ chức ngoại vụ đại thần. Cuộc chiến sửa đổi hiệp ước bất bình đẳng đã chấm dứt. Ít ra là trong một thời gian.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 20.↩

Năm 1888, Thân vương Yoshihito bị ho liên tục từ tháng 4. Vào mùa hè, các chủ nhiệm giáo dưỡng của thân vương đề xuất nên đưa thân vương đến Hakone để tĩnh dưỡng và tránh nóng nhưng Thiên hoàng không vui. Thiên hoàng đồng ý cho đi với điều kiện có Motoda Nagazane theo cùng, và chỉ giới hạn trong một tuần (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 116). Có lẽ là Thiên hoàng lo lắng khi để thân vương đi xa, và cũng có thể ngài nghĩ rằng thân vương có nghĩa vụ phải chịu đựng cái nóng cùng mấy trăm vạn thần dân Nhật Bản. Tuy nhiên, trong thời gian ở Hakone, sức khỏe của thân vương hồi phục tốt. Từ đó trở đi, mỗi khi nóng bức, lạnh giá thì thân vương đều rời Tōkyō, đến nơi có khí hậu dễ chịu hơn.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 22, 77, 134. Hoàng hậu cũng xem biểu diễn nhu thuật, kiếm thuật ở Công viên Shiba vào ngày 16 tháng 1.↩

Thị y Hán y được thay bằng bác sĩ Tây y từ tháng 12 năm 1888. Tháng 1 năm 1889, Thiên hoàng triệu tập tổng giám quân y lục quân và các y sĩ đến, lệnh cho họ điều tra tại sao các hoàng tử, hoàng nữ thường hay chết yểu (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 159, 203).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 4. Như đã đề cập trước đó, Thiên hoàng Minh Trị đánh giá cao Thiên hoàng Keikō (chương 20). Tầm quan trọng của Thiên hoàng Keikō thường trở nên mờ nhạt vì công trạng của Hoàng tử Yamato no Takeru no Mikoto.↩

Một bức ảnh chụp sẽ chính xác hơn bức chân dung. Nhưng ảnh chụp cần thời gian và ánh sáng nên không thể chụp được ảnh mà không bị Thiên hoàng phát hiện.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 7-8. Sau đó Chiossone được mời đến dự bữa tối ở Li cung Hama cùng các quan khác. Có lẽ đây là dấu hiệu cảm tạ đối với bức chân dung. Ngày 9 tháng 8 năm sau, Chiossone lại được mời ăn tối, được ban thưởng một đôi bình hoa có hoa văn hoàng thất và một lò hương.↩

Nam tước phu nhân Albert d’Anethan, vợ của công sứ Bỉ, viết trong nhật kí như sau: “Chúng tôi được mời đến dùng trà ở nhà Chiossone, hoạ sĩ người Italy đã sống lâu năm tại Nhật Bản, và đã được xem nhiều món đồ tuyệt vời như đồ sơn mài, đồ đồng, tranh khắc gỗ Nhật Bản, những bức thêu thời cổ… Ông ấy cũng cho chúng tôi xem chân dung của Thiên hoàng và hoàng hậu do ông vẽ. Đó là bức vẽ chân dung duy nhất của hai vị. Chiossone vẽ nên tác phẩm này từ trí nhớ và bản phác thảo, bởi vì để Thiên hoàng và hoàng hậu làm mẫu để vẽ hay chụp ảnh là phản lại suy nghĩ về lễ tiết và lòng trung thành đối với vị quân chủ, theo suy nghĩ của người Nhật” (Mười bốn năm cuộc đời ngoại giao ở Nhật Bản, trang 53-54). Tuy nhiên, hoàng hậu không ghét chụp ảnh như Thiên hoàng. Ngày 14 tháng 6 năm 1889, hoàng hậu mời nhiếp ảnh gia Suzuki Shin-ichi đến để chụp ảnh chân dung cho mình. Năm sau, nhiếp ảnh gia Maruki Toshiaki cũng được mời đến chụp ảnh cho hoàng hậu (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 287).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 16. Người kế nhiệm sau khi Inoue từ nhiệm là Itō. Itō kiêm nhiệm vị trí nội các tổng lí đại thần và ngoại vụ đại thần lâm thời.↩

Về mục đích của đảng này, tham khảo Joyce C. Lebra, Ōkuma Shigenobu, trang 69-76.↩

Về cuộc hội đàm giữa Kuroda và Ōkuma, xem Watanabe Katsuo, Cuộc vận động phản đối sửa đổi hiệp ước năm Minh Trị thứ 22, trang 4.↩

Nội các được cấu thành từ các nghị viên quốc hội là theo kiểu Anh.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 17; Joyce C. Lebra, Ōkuma Shigenobu, trang 84, 164; Điều kiện của Ōkuma thay đổi trong quá trình điều đình. Chi tiết trong Watanabe Katsuo, Cuộc vận động phản đối sửa đổi hiệp ước năm Minh Trị thứ 22, trang 6-18.↩

Joyce C. Lebra, Ōkuma Shigenobu, trang 86.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 50.↩

Cùng tư liệu trên, trang 51.↩

Cùng tư liệu trên, trang 74-75, 92, 94.↩

Dallas Finn viết trong Nhìn lại thời Minh Trị, trang 94 rằng: “Hầu hết những người ngoại quốc, chẳng hạn như bác sĩ Baelz, Nam tước phu nhân d’Anethan, Hầu tước Redesdale, doanh nhân Jacob Schiff, đều thừa nhận vẻ tráng lệ của cung điện”.↩

Những công trình này bị phá hủy trong trận không tập Tōkyō vào năm 1945.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 71.↩

Tani trú tại Atami, nơi Thân vương Yoshihito trải qua mấy tháng mùa đông. Vì vậy, Soga thường xuyên đến thăm Tani.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 192-193. Tani nói rằng mình muốn trở thành nghị quan của Thượng viện. Tani cũng đã được phong tử tước vì công trạng quân vụ.↩

Tani đã ba lần từ chối vị trí cố vấn Xu mật viện nhưng Thiên hoàng không nghe. Thiên hoàng thông qua trưởng thị tòng, lệnh cho Yoshii Tomozane thuyết phục Tani đổi ý. Tani dao động khi nghe Yoshii kể việc Thiên hoàng thất vọng, nhưng cũng xin hoãn thời hạn trả lời (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 201-202). Sau đó, Tani được hỏi chọn trở thành cố vấn Xu mật viện hay vào nội các. Tani không phản đối việc tham gia nội các, nhưng không muốn ngồi chung với Gotō Shōjirō. Cuối cùng, Nội các tổng lí đại thần Kuroda Kiyotaka lựa chọn Gotō Shōjirō thay vì chọn Tani. Enomoto Takeaki trở thành văn bộ đại thần, còn Gotō Shōjirō kế nhiệm Enomoto trong vai trò thông tín đại thần.↩

Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 134-135. Tokugawa Kame-no-suke là tên thời thơ ấu của Tokugawa Iesato, người đóng vai trò quan trọng trong việc lập hiến pháp.↩

Hugh Borton, Nhật Bản thời hiện đại, trang 490-507.↩

Biết Thiên hoàng ghét Kuroda, Motoda dẫn một giai thoại lịch sử Trung Hoa về việc ban thưởng cho người mình ghét. Hán Cao Tổ chém một gia thần mình sủng ái, ban lãnh địa cho gia thần mình ghét, khiến vạn dân tâm phục. Nhưng Thiên hoàng không nghe theo, chỉ ban thưởng mỗi Itō (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 213-214).↩

Theo bác sĩ Baelz thì báo chí dựng kẻ ám sát lên thành bậc anh hùng, vì vậy mộ Nishino ở Ueno được nhiều người đến viếng, nhất là giới học sinh, nghệ sĩ (Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 141).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 227.↩

Cùng tư liệu trên, trang 236.↩

Điều 24, Hiến pháp Đại Nhật Bản Đế quốc viết: “Thần dân Nhật Bản không bị tước đoạt quyền được xử bởi thẩm phán được pháp luật quy định”. Điều 58 viết: “Thẩm phán phải là người có đủ các tư cách được pháp luật quy định” và “Thẩm phán không bị giải trừ chức vụ, ngoại trừ trong trường hợp bị tuyên cáo hình pháp hay xử phạt kỉ luật”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 284-285. Những nước này là Hà Lan, Bồ Đào Nha, Bỉ, Hawaii và Tây Ban Nha.↩

Cùng tư liệu trên, trang 342. Người đặt ra câu hỏi này là Katsu Kaishū.↩

Cùng tư liệu trên, trang 364-365, nguồn từ Kiến ngôn cảo của Nishimura Shigeki, tháng 9 năm 1889. Tham khảo Nihon Kōdōka, Tập sách về ông Haku, cuốn 1, trang 397-411. Trang 399-406 của cuốn sách này vẽ ra cảnh bi thảm của người Nhật khi cho người ngoại quốc định cư ngoài những khu vực dành riêng, thuê người ngoại quốc làm thẩm phán. Điều đáng chú ý là trước thời kì này, nhiều người Nhật mong muốn cho người ngoại quốc định cư trong nước.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 325.↩

Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 150-151.↩

Cùng tư liệu trên, trang 152.↩

CHƯƠNG 41

TU DƯỠNG HỌC VẤN, HỌC TẬP KĨ NĂNG

Trong ngày Nguyên đán năm 1890, Thiên hoàng Minh Trị, năm nay đã 39 tuổi, cũng không làm lễ tứ phương bái, tương tự như năm ngoái. Trong tư liệu ghi chép có nói là do “mắc bệnh khí phong (cảm mạo)”. Tuy nhiên, Thiên hoàng lại có thể tham dự hàng giờ liền trong những cuộc thẩm nghị về các vấn đề quan trọng như hiến pháp, cho thấy mối quan tâm lớn của ngài đối với việc này. Phải chăng là ngài cảm thấy chán nản với những nghi thức đã vào khuôn khổ chứ không hẳn là mang bệnh. Nhưng cho dù có khi trễ nải việc nghi thức nhưng trong năm này, Thiên hoàng dành hết nhiệt tình cho công vụ và gần như không nghỉ ngơi một ngày nào. Trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune viết trong nhật kí ngày 19 tháng 7 như sau:

Thời gian gần đây tuy trời nóng như đổ lửa, nhưng Thánh thượng ngày ngày vẫn xuất ngự đến phòng làm việc, đích thân quyết định vạn cơ mà không hề tỏ vẻ trễ nải.¹

Buổi đọc sách đầu năm diễn ra vào ngày 7 tháng 1, gồm ba phần tiến giảng như mọi năm. Đầu tiên là một tiết trong Chu dịch (Kinh Dịch) do Motoda Nagazane tiến giảng, tiếp đến là một chương về lịch sử Đức trong Vạn quốc sử do Nishimura Shigeki tiến giảng, và cuối cùng là Zoku Nihon shoki, phần từ năm Keiun thứ 4 (707) do Mozume Takami tiến giảng. Đề tài tiến giảng vẫn bảo đảm hài hoà như mọi năm, gồm chủ đề Trung Quốc cổ đại, Tây phương và Nhật Bản. Có vẻ như những bài tiến giảng này, một phần trong chương trình giáo dục cho Thiên hoàng, đã không thu hút được lòng hứng thú của ngài. Thời gian thường nhật của Thiên hoàng phần lớn bị lãng phí vào những nghi thức thông lệ không mấy thú vị. Ngoài ra, ngài phải liên tục tiếp kiến những người ngoại quốc đến thăm, hay những buổi chào đón hình thức, những buổi đưa tiễn khuôn sáo lặp đi lặp lại. Cũng vì cung đình quá nhiệt tâm giao tế với các vương thất ngoại quốc mà Thiên hoàng buộc lòng phải đánh điện chúc mừng mỗi khi trong vương thất Âu châu có thành viên mới chào đời. Cũng vì vậy mà phát sinh nghĩa vụ nhàm chán là mỗi khi nhận được tin báo có vị quân chủ hay thành viên vương tộc ngoại quốc nào qua đời thì đều phải để tang. Vương tộc các nước Âu châu đều là họ hàng thân thích, liên kết với nhau bằng quan hệ huyết thống, hôn nhân nên đây là nghĩa vụ đương nhiên. Tin báo Hoàng hậu Augusta của cố Hoàng đế Wilhelm I qua đời vào ngày 8 tháng 1 không có ý nghĩa mấy đối với Thiên hoàng Minh Trị, nhưng cung đình Nhật Bản cũng phải để tang 21 ngày. Tương tự, khi tin báo em trai của hoàng đế Italy là Công tước Aosta qua đời, vốn không thân thiết gì với Thiên hoàng nhưng cung đình vẫn để tang trong sáu ngày. Các vị “anh em họ” của Thiên hoàng Minh Trị thường xuyên qua đời nên đã nảy sinh nhu cầu cần phải có quy chế về thời hạn chịu tang trong những trường hợp này. Các nước giao tế với Nhật Bản được chia làm “đại quốc” (Nga, Anh, Đức, Áo, Italy) và “tiểu quốc” (Hà Lan, Tây Ban Nha, Bỉ, Hawaii, Thụy Điển, Bồ Đào Nha,…). Trường hợp hoàng đế, hoàng hậu, hoàng thái tử của đại quốc qua đời thì thời hạn chịu tang là 21 ngày, còn thành viên vương tộc tiểu quốc qua đời thì chỉ vỏn vẹn ba ngày.²

Một vấn đề khác gần gũi hơn là Thiên hoàng vẫn luôn lo lắng cho sức khỏe của hoàng thái tử. Quyền Điển thị Sono Sachiko hạ sinh hoàng nữ thứ bảy vào tháng 1. Nhưng sức khỏe của Thân vương Yoshihito, người thừa kế của Thiên hoàng, vẫn luôn là mối lo trong lòng ngài. Vì sức khỏe không như ý nên hoàng tử buộc phải rời khỏi Tōkyō trong những mùa nóng bức và lạnh gắt.

Một mối lo lắng khác của Thiên hoàng trong thời kì này là tình trạng túng quẫn của các hoa tộc cấp cao. Phần nhiều trong số họ đều sống trong cảnh bần cùng vào những năm gần đây. Một phương án giải quyết được đề ra là đưa họ trở thành thần quan. Nhưng rồi hướng giải quyết này cũng không được suôn sẻ. Thân vương Asahiko, người có biện tài bậc nhất trong các thành viên hoàng tộc, liên tục kêu ca với Thiên hoàng, kêu gọi đối xử đặc biệt cho tầng lớp của ông. Trong chuyến tuần hành đến Kyoto vào tháng 4, Thiên hoàng buồn rầu với cảnh khó của các hoa tộc ở đây nên đã ban tặng cho họ số tiền 10.000 yên.³

Những vấn đề này liên quan trực tiếp đến Thiên hoàng và đều là chuyện quan trọng đối với ngài. Tuy nhiên, mối quan tâm của Thiên hoàng đã hướng sang chính trị từ trước đó, nhất là đối với cuộc tổng tuyển cử Chúng nghị viện được dự định vào ngày 1 tháng 7. Đây là việc chưa từng có tiền lệ ở Á châu. Vấn đề sửa đổi hiệp ước vốn là tâm điểm của những cuộc nghị luận gay gắt vào năm trước cũng không phải là đã chìm vào quên lãng. Tuy nhiên, việc này không có mấy tiến triển sau một thời gian. Ngày 29 tháng 1, ngoại vụ đại thần mới (nhậm chức ngày 24 tháng 12 năm trước) là Aoki Shūzō tâu lên biên bản liên quan đến việc sửa đổi hiệp ước với các nước đã kí kết với Nhật, để xin Thiên hoàng phê duyệt. Cung nội đại thần Hijikata Hisamoto bày tỏ rằng nếu như Thiên hoàng không nỗ lực can thiệp nhiều vào việc xử lí sửa đổi hiệp ước thì không thể thành công khi thương lượng được. Hijikata cho rằng thu được lòng người chính là yếu tố quan trọng nhất.

Thiên hoàng tỏ vẻ lo lắng, hỏi ý kiến của Itō Hirobumi và cố vấn trong nhiều năm là Sasaki Tadayuki. Sasaki chủ trương rằng cơ quan thích hợp nhất để quyết định vấn đề sửa đổi hiệp ước là nội các, ngoài ra còn luận về quốc thể và chuyện tôn kính thần linh, luận về sự tình khác nhau giữa Nhật Bản và các nước Âu Mỹ. Đáp lại, Thiên hoàng cho rằng suy nghĩ của nội các và tầng lớp trên của xã hội khác rất nhiều so với suy nghĩ của người dân ở các địa phương, nên cần phải hết sức chú ý về điểm này. Thiên hoàng đã dùng hình thức này để phê phán quan lại của chính phủ, những người vẫn tự xưng là nói thay cho toàn quốc dân Nhật Bản. Thái độ hoài nghi của ngài khiến một người cực kì bảo thủ như Sasaki cũng phải thấy ấn tượng mạnh mẽ.

Thiên hoàng còn hỏi Itō về các vấn đề sau khi thiết lập nghị viện với sự sắc bén chưa từng thấy trước đây trong câu hỏi của ngài. Chẳng hạn, ngài hỏi, dù nghị án do nội các đề xuất rất cấp bách về mặt hành chính nhưng nếu nghị viện không tán thành thì phải làm sao? Itō đáp lại rằng nếu nghị viện không tán thành thì không thể tiến triển được việc gì. Trong trường hợp này thì nội các phải nỗ lực tối đa để có được sự tán thành của nghị viện. Thiên hoàng còn hỏi trường hợp Quý tộc viện và Chúng nghị viện có kiến giải khác nhau, hay nội các và nghị viện có ý kiến trái ngược nhau thì phải làm sao. Itō đáp rằng trong trường hợp này thì Xu mật viện phải làm tròn vai trò quan trọng của mình.

Đây không phải là những câu hỏi sâu sắc đặc biệt, nhưng nó cho thấy rằng Thiên hoàng đang quan tâm nghiêm túc đến chính trị. Điều này cũng đúng với các quan chức trong nội các. Từ trước đến nay, các quan chức trong nội các tham gia hội nghị với tính chất ngẫu hứng khiến Thiên hoàng lên tiếng bất mãn. Tuy nhiên, bây giờ thì quan chức trong nội các có nghĩa vụ phải tham dự mọi cuộc họp. Người nào không thể tham dự thì phải trình bày rõ ràng lí do từ trước đó. Khi nghị án do đại thần đề xuất được thẩm nghị thì vị đại thần đó phải trình bày ý kiến và giải thích trước nội các và phải nói rõ những mục cần chú ý với các đại thần tham dự khác. Những thay đổi này được mong đợi sẽ khiến cho các cuộc họp nội các trở nên nhanh chóng và hiệu quả hơn và mang lại ấn tượng rằng đây là lần đầu tiên cuộc họp nội các xứng đáng với tên gọi của nó. Những cuộc họp nội các trong thời gian trước đó chỉ là hữu danh vô thực, trong ruột chỉ là nơi để người cùng phe bông đùa với nhau, người khác phe chia nhau quyền lợi chính trị mà thôi. Như vậy từ cách tiến hành nghị sự, có thể thấy những điều Itō học được ở hải ngoại đã bắt đầu có kết quả.

Ngày 8 tháng 2, Ngoại vụ đại thần Aoki Shūzō đề xuất với các nước kí kết với Nhật Bản về biên bản rằng từ nay trở về sau, dù kí kết bất cứ hiệp ước nào đi nữa thì cũng phải lấy sự bình đẳng làm đầu. Bây giờ thời hạn triệu tập nghị viện đang đến gần, ngày thực thi hiến pháp không còn bao xa thì việc này cho thấy đề án sửa đổi hiệp ước của các ngoại vụ đại thần đời trước đều đã không còn phù hợp. Bây giờ Nhật Bản đã có hiến pháp và phủ lập pháp nên không thể xem là thua kém các nước Tây phương tiên tiến được. Aoki trình bày sửa đổi bốn hạng mục liên quan tới đề án của Inoue Kowashi và Ōkuma Shigenobu trước đây. Thứ nhất, hủy bỏ lời hứa tuyển dụng thẩm phán xuất thân từ ngoại quốc. Thứ hai, hủy bỏ mục công bố và điều tra về các bộ luật của Nhật. Thứ ba, xóa bỏ quyền sở hữu bất động sản của người ngoại quốc. Thứ tư, đặt vài giới hạn về quyền lợi, địa vị của người ngoại quốc, không thể ngang bằng với người trong nước. Ngoài ra, Aoki còn thêm rằng mặc dù biết không thể một sớm một chiều mà xóa bỏ quyền lợi đã cho các nước vào 30 năm trước, nhưng từ bây giờ trở đi, Nhật Bản không thể kí kết những hiệp ước làm tổn hại đến phúc lợi của quốc dân cũng như tổn hại đến sự uy nghiêm của một nước lập hiến.

Dù biết các nước Âu châu (đặc biệt là Anh quốc) khó lòng chấp nhận những thay đổi mang tính quyết định đơn phương này, nhưng vì tiếng nói phản đối sửa đổi hiệp ước đã dâng cao từ năm ngoái nên cần phải có một nền tảng mới cho những thương lượng với ngoại quốc từ nay về sau. Vấn đề sửa đổi hiệp ước không thể bị làm ngơ một cách đơn giản được. Thiên hoàng buồn phiền vì thương lượng thất bại trong năm ngoái nên đã bí mật báo cho Motoda Nagazane tổ chức hội nghị chu đáo để thúc đẩy tiến triển. Motoda truyền đạt lại thánh ý cho các quan cố vấn của Xu mật viện, nhưng hầu như không có chút tiến triển nào từ biện pháp ngoại giao. Thay vào đó, Nhật Bản bắt tay vào cải cách tổ chức luật pháp. Động thái này là để xóa bỏ cảm giác lo ngại của các nước Âu châu, sợ rằng người dân nước họ sẽ chịu thiệt thòi trước nền luật pháp không thành văn kiểu cũ của Nhật.

Việc tổ chức lại tòa án được quyết định vào ngày 18 tháng 3. Đây là cải cách đầu tiên trong số nhiều thay đổi trong năm này. Ngày 27 tháng 3, bộ luật dân sự được công bố sau một thời gian dài chuẩn bị. Từ năm 1870, chính phủ đã bắt tay biên dịch bộ luật Napoleon, đến năm 1876 thì ủy viên biên soạn luật dân sự được chỉ định để khởi thảo. Thảo án hoàn thành vào năm 1878. Tuy nhiên, chính phủ không thỏa mãn với kết quả này nên đã cho điều tra về luật pháp, học thuyết các nước Âu Mỹ để biên soạn bộ luật tốt hơn. Năm 1880, Gustave Boissonade, chuyên gia pháp luật được Tư pháp sảnh thuê, nhận được mệnh lệnh khởi thảo một bản luật mới. Bản thảo của Boissonade được thẩm nghị và biên dịch vào năm 1886. Mặc dù được yêu cầu hoàn thành sớm nhưng phải qua nhiều sửa đổi, đến thời gian này thì bản thảo mới được Nguyên lão viện và Xu mật viện chấp thuận. Đồng thời với luật dân sự, bộ luật tố tụng dân sự và luật thương mại cũng được công bố. Những động thái này hòng cho người ngoại quốc thấy rằng nền tư pháp Nhật Bản không có chuyện chuyên quyền hay bất chính, nhưng cho đến lúc này thì họ cũng không tỏ dấu hiệu nào cho thấy sẽ sẵn lòng sửa đổi hiệp ước. Nguyện vọng được đối xử bình đẳng của người Nhật vẫn chưa được thỏa mãn.⁴

Không có ghi chép nào về phản ứng của Thiên hoàng đối với những cải cách về tổ chức pháp luật này. Có lẽ buổi diễn tập lớn trong chuyến thị sát tỉnh Aichi đang chiếm trọn tâm trí ngài. Thiên hoàng xuất phát đến Nagoya bằng xe lửa từ lúc bảy giờ 30 phút ngày 28 tháng 3. Dọc đường có nghỉ ngơi vài lần, khi đến được Nagoya thì đã năm giờ chiều. Thị dân Nagoya chào đón Thiên hoàng bằng lòng nhiệt thành đến lạ thường. Pháo hoa được bắn lên, đèn đỏ được thắp sáng khắp đường phố, cổng hoa được dựng lên như thể đón xuân mới. Những chuyến đi của Thiên hoàng lấy Nagoya làm khởi điểm đều không được tính là tuần hành vì mục đích là để thị sát đợt diễn tập chứ không phải để ngài làm quen với cuộc sống của quốc dân. Tuy nhiên, chuyến đi này cũng đóng vai trò lớn trong việc nâng cao uy thế của ngài, không thua gì những chuyến tuần hành khác.

Đợt diễn tập lớn của liên hợp hải lục quân diễn ra với hình thức đánh trận giả giữa Đông quân (quân Nhật) và Tây quân (quân xâm lược). Tây quân áp chế bờ biển bằng hạm đội hùng mạnh và đã đổ bộ binh sĩ lên đảo Izu và vùng ven bờ Shimoda. Nhiệm vụ của Đông quân là bảo vệ vịnh Tōkyō đang bị Tây quân tấn công tiếp cận từ nhiều mặt. Từ đêm 30, trời bắt đầu đổ mưa to và kéo dài đến ngày hôm sau khiến buổi diễn tập hết sức khó khăn. Thiên hoàng bất chấp mưa to gió lớn, đường sá lầy lội mà vẫn phi ngựa tung hoành để thị sát diễn tập. Người lấm lem bùn đất và ướt sũng dưới mưa, nhiều quan văn võ theo cùng có khi không đuổi kịp ngài. Chỉ có Thân vương Taruhito là người duy nhất luôn theo bên ngài. Thiên hoàng và thân vương hoàn toàn lạc đường, được một người nông phu hướng dẫn đến vị trí thuận tiện để xem đánh trận. Thiên hoàng hỏi xin nông phu nước uống, nhưng khi nông phu mang trà trở lại thì đoàn tùy tùng văn võ đã đuổi kịp và vây quanh ngài. Trà được chuyển đến tay Thiên hoàng qua viên thị tòng. Bấy giờ người nông phu mới biết người mình vừa tiếp chuyện là ai.

Trận chiến ban đầu nghiêng về phía có lợi cho Đông quân, nhưng Tây quân dưới sự chỉ huy của các tướng tài như Nogi Maresuke nên về sau chuyển sang thế tấn công. Có thể Thiên hoàng đã thất vọng lớn vì ngài vẫn mong đợi quân xâm lược bị đánh lui. Đợt diễn tập đã kết thúc sau năm ngày chiến đấu trên bờ và trên biển, nhưng đã để lại nhiều giai thoại. Chẳng hạn như chuyện Thiên hoàng đến thăm một trường tiểu học, ăn trưa tại bàn học hay chuyện ngài uống thứ trà hạ phẩm bằng cốc dành cho học sinh.⁵

Hoàng hậu hội ngộ Thiên hoàng tại Nagoya rồi cùng ngài đến Kyoto vào ngày 5 tháng 4. Tuyến đường sắt giữa Tōkyō và Kyōto được hoàn công vào tháng 7 năm 1889 nên việc đi lại dễ dàng hơn trước đó rất nhiều. Khi Thiên hoàng và hoàng hậu đến Ngự sở Kyōto vào chiều hôm đó thì hoa sakura ở Ngự sở đã nở rộ. Thiên hoàng vẫn xem Kyōto là cố hương, bấy giờ lòng tràn ngập tình cảm với đất xưa nên ngài làm một bài thơ như sau:

Furusato no

Hana no sakari wo

Kite mireba

Naku uguisu no

Koe mo natsukashi

(Tạm dịch: Khi ta đến xem, anh đào nở rộ, ở nơi quê nhà, thì tiếng oanh hót, khiến lòng bồi hồi.)

Mấy ngày sau khi đến Kyoto, Thiên hoàng và hoàng hậu đến tham bái lăng mộ của Thiên hoàng Kōmei ở Higashi-yama. Hoàng hậu tự thân đến thăm trường câm điếc Kyōto, còn Thiên hoàng đến thăm trường trung học cao đẳng, xem học sinh tập thể thao và diễn tập quân sự. Ngày 9 tháng 4, Thiên hoàng và hoàng hậu đến xem đường dẫn nước từ hồ Biwa về Kyoto vừa mới hoàn công trong thời gian gần đây, theo thỉnh cầu của tri sự phủ Kyoto và tri sự tỉnh Saga. Để thị sát đường dẫn nước thì phải đi qua một đường hầm dưới lòng đất. Biết được việc này, Thân vương Asahiko hết sức lo lắng, bèn triệu cung nội đại thần đến chất vấn rằng vạn nhất trong đường hầm có một mảnh gạch đá rơi vào ngọc thể thì sẽ thế nào. Đại thần hốt hoảng tâu lên Thiên hoàng xin để người khác thay mặt đi thị sát đường dẫn nước. Thiên hoàng chấp thuận, và trong thời gian đợi người thay mặt thị sát đường dẫn nước thì ngài cùng hoàng hậu xem bánh xe nước chạy máy phát điện từ chỗ nghỉ ngơi.

Ngày 15 tháng 4, con trai thứ ba của Nữ hoàng Victoria là Arthur, hoàng tử xứ Connaught, cùng phù nhân Louise Marguerite ghé đến Tōkyō trong chuyến du lịch khắp thế giới. May mắn thay là Thiên hoàng đang tuần hành ở Kyoto, nhờ vậy mà không cần phải gấp rút để chuẩn bị đón tiếp vị khách quý này. Thiên hoàng và hoàng hậu cũng không vội vã trở về thủ đô. Thiên hoàng sợ rằng mình bỏ bê hải quân nên đã rời khỏi Kyoto từ ngày 18 để xem lễ duyệt binh hải quân ở cảng Kōbei. Hai vị tự thân đến cảng Sasebo và cảng Kure, hai quân cảng chủ chốt của hải quân. Sau đó hoàng hậu đến Nara, viếng thăm các đền thờ chủ chốt của thành phố này. Thiên hoàng và hoàng hậu trở về thủ đô vào ngày 7 tháng 5.

Trong lúc đó thì ngài công tước và phu nhân đang ở Tōkyō, ngồi xe kéo để mua quà lưu niệm, thưởng thức hoa sakura. Mary Fraser, phu nhân của công sứ Anh quốc viết trong thư rằng:

Vợ chồng ngài công tước thực ra là những người ngoạn cảnh hết sức nhiệt tình. Họ chỉ có một mối lo ngại duy nhất là sợ mình sẽ bỏ lỡ mất những trải nghiệm thú vị mà một người thanh quan bình thường có thể có được khi tự đi du lịch. Trước khi họ đến thì tôn chỉ này đã được truyền đi, họ mong muốn được đi tham quan một cách không chính thức để được tự do ngoạn cảnh hết mức có thể.⁶

Thiên hoàng trở về thủ đô trước khi vợ chồng công tước lên thuyền đến Vancouver vào ngày 8 tháng 5. Buổi sáng ngày công tước xuất phát, Thân vương Komatsu-no-miya đến thăm Công, sứ quán Anh quốc, nơi vợ chồng công tước trú chân, để mang quà tặng từ Thiên hoàng và hoàng hậu đến. Người Nhật đương thời luôn tuân thủ thời gian nghiêm ngặt khiến người ngoại quốc phải ngạc nhiên. Đây cũng là truyền thống mà người Nhật vẫn còn giữ được cho đến ngày nay. Phu nhân Fraser hồi tưởng rằng: “Thân vương Komatsu-no-miya đến vào lúc chín giờ thiếu 15 phút mà không hề báo trước. Vợ chồng ngài công tước không hề chuẩn bị gì để đón tiếp trong thời gian sớm như vậy. Nhưng vợ chồng ngài phải đến cảng Yokohama để xuất phát vào 11 giờ nên đây là thời gian duy nhất có thể đón tiếp. May mắn thay là chồng tôi đã chuẩn bị xong xuôi…”⁷

Chuyến viếng thăm Nhật Bản của vợ chồng công tước xứ Connaught đã kết thúc mà không gặp phải sự cố hay ồn ào không cần thiết nào. Điều này cho thấy sự thành thục trong việc đón tiếp khách quý ngoại quốc. Không lâu sau kể từ khi vợ chồng công tước rời đi thì Nội các tổng lí đại thần Yamagata Aritomo lần lượt tiến hành những cải cách nội các đầy ý nghĩa, cho thấy rằng một thời đại mới đang đến với nền chính trị Nhật Bản. Cải cách đã bắt đầu khi thành lập Nội các Yamagata lần thứ nhất vào năm trước, Yamagata đã mạnh tay đặt người có xuất thân ngoài Satsuma vào vị trí tổng giám sở Cảnh thị. Từ trước đó, người Satsuma dường như độc chiếm các vị trí trong Sở Cảnh thị, từ tổng giám trở xuống. Sự chi phối phiên phiệt này đã sinh ra việc lợi dụng quyền lực. Yamagata quyết tâm cải cách việc này trước khi mở nghị viện. Tháng 12 năm 1889, Tanaka Mitsuaki xuất thân từ Tosa được bổ nhiệm làm tổng giám Sở Cảnh thị.

Việc bổ nhiệm này là chưa từng có tiền lệ, nhưng cũng không phải việc lạ lùng lắm. Bởi Tosa (nay là tỉnh Kōchi) là một trong bốn phiên phía tây độc chiếm cái ghế trong nội các.⁸ Hành động của Yamagata vào tháng 5 năm 1890 còn kịch tính hơn khi quyết định đưa hai người xuất thân ngoài bốn phiên phía tây vào nội các. Đó là Văn bộ đại thần Yoshikawa Akimasa (người phiên Awa, nay là tỉnh Tokushima) và Nông thương vụ đại thần Mutsu Munemitsu (xuất thân từ phiên Kii, nay là tỉnh Wakayama).⁹ Việc bổ nhiệm hai người này vấp phải sự phản bác từ các chính khách xuất thân từ bốn phiên phía tây. Ngay cả Thiên hoàng cũng lên tiếng yêu cầu bảo lưu. Thiên hoàng vốn không thích Mutsu từ xưa. Thiên hoàng cho rằng Mutsu có “chuyện mười năm trước”¹⁰ nên khó lòng tin tưởng một nhân vật như vậy. Ngài cũng nói rằng Yoshikawa hoàn toàn không được lòng người nên cần phải cân nhắc kĩ lưỡng trước khi cất nhắc hai người này.

Yamagata đáp lại rằng Mutsu đã đền đáp tội lỗi trước đây sau mấy năm trong tù. Nếu như ngày nay không ban cho Mutsu một vị trí xứng đáng với tài năng thì có lẽ Mutsu sẽ bắt tay với các đảng phái chính trị ngoài xã hội luôn hằm hè phản đối hoạt động của chính phủ. Nay bổ nhiệm Mutsu, nếu xảy ra chuyện vạn nhất thì bản thân Yamagata sẽ chịu mọi trách nhiệm, quyết không để Thánh thượng phải lo lắng. Yamagata cũng nói về bạn cũ Yoshikawa rằng bây giờ tuy Yoshikawa khó lòng đảm trách nội vụ, nhưng đã có đầy đủ năng lực để hoàn thành công việc của Văn bộ sảnh. Bản thân mình sẽ mang trách nhiệm để hướng dẫn cho Yoshikawa. Yamagata tiếp lời rằng giáo dục là chuyện hệ trọng của quốc gia, bản thân mình đã nhiều lần thuyết phục Văn bộ đại thần Enomoto Takeaki ban hành quy chuẩn cho giáo dục trong tương lai nhưng Enomoto chần chừ không quyết, mãi chẳng làm được gì. Nếu bây giờ bổ nhiệm Yoshikawa làm văn bộ đại thần thì sẽ xác lập được nền tảng cho giáo dục để khi có thay đổi văn bộ đại thần thì cũng không cần phải thay đổi phương chậm giáo dục. Cuối cùng Thiên hoàng cũng chấp thuận bổ nhiệm hai người này. Thiên hoàng cảm phục tài năng của Yamagata nên Yamagata được thăng tiến lên đại tướng lục quân từ tháng 6.

Vẫn còn nhiều vấn đề tồn đọng trước khi tiến hành tuyển cử để bắt đầu nền chính trị lập hiến, Ngày 28 tháng 6, luật xét xử hành chính được quyết định ngay trước ngày tuyển cử. Hai ngày sau, có ý kiến cho rằng cần phải phân định rõ giới hạn hoạt động của Xu mật viện và nội các để bảo đảm minh bạch chức quyền chính trị nhằm hướng đến nghị viện mới được tuyển chọn.

Cuộc tuyển cử nghị viên Chúng nghị viện lần thứ nhất được tiến hành vào ngày 1 tháng 7, theo quy định về tuyển cử nghị viên của Chúng nghị viện do Thiên hoàng công bố khi thông báo hiến pháp ngày 11 tháng 2 năm 1889.¹¹ Ngoại trừ Hokkaido, Okinawa và quần đảo Ogasawara thì mọi khu vực trên toàn lãnh thổ Nhật Bản đều diễn ra tuyển cử tranh 300 chiếc ghế. Quyền tuyển cử được giới hạn nghiêm ngặt. Phụ nữ không được bỏ phiếu. Đối với nam giới thì phải đủ điều kiện về tuổi tác, nơi ở và tài sản. Nam giới phải từ 25 tuổi trở lên, sống định cư ở địa phương bầu cử trên một năm và trực tiếp đóng quốc thuế ít nhất 15 yên mới được quyền bỏ phiếu. Số này chiếm 1,14% tổng dân số 40 triệu người, tương đương chỉ có 450.365 người có tư cách bỏ phiếu. Dù không có bất kì hình phạt nào đặt ra nếu hủy quyền bỏ phiếu, nhưng đã có 93,9% số người có tư cách đã đi bầu. Việc này cho thấy sự quan tâm to lớn của quốc dân đối với cuộc tuyển cử.¹²

Bất chấp cuộc nội chiến chia cắt đất nước trong thời gian gần đây, cuộc tuyển cử đã diễn ra hết sức thuận lợi mà không có động thái bạo lực nào. Nhìn chung, hầu như không có vi phạm trong tuyển cử, dù có đôi trường hợp lừa gạt người có quyền đi bầu nhưng lại không biết đọc biết viết.¹³ R. H. P. Mason bình luận về cuộc tuyển cử như sau:

Trái ngược với cuộc tổng tuyển cử lần thứ hai vào hai năm sau, chính phủ đã không lạm dụng quyền lực về mặt hành chính hay tư pháp để khiến thế lực đối đầu thất bại. Phương pháp tuyển cử lần này bảo đảm trung lập, cảnh sát và Cục Tư pháp làm việc hoàn toàn trung lập.¹⁴

Sách Minh Trị Thiên hoàng kỉ không đả động gì đến phản ứng của Thiên hoàng đối với cuộc tuyển cử. Dù không trực tiếp liên quan đến ngài nhưng Thiên hoàng khó có thể vô tâm trước kết quả tuyển cử. Nhìn vào việc liên tục thuyết phục Itō Hirobumi đảm nhận vị trí nghị trưởng của Quý tộc viện hay chức nghị trưởng Xu mật viện lần nữa thì có thể thấy mối quan tâm sâu sắc của Thiên hoàng đối với tương lai của chính phủ. Itō nhiều lần kiên quyết từ chối, nhưng cuối cùng cũng nhận lời đảm nhiệm vị trí nghị trưởng Quý tộc viện, với điều kiện được từ nhiệm sau nhiệm kì đầu.¹⁵

Sự khởi đầu của nền chính trị nghị viện khiến các đảng phái, tổ chức chính trị được mở rộng tự do hơn trước đây. Ngày 25 tháng 7, luật đơn giản hóa thủ tục đăng kí đảng phái, tổ chức chính trị được ban hành. Điều mục cấm diễn giả của nhóm tụ tập bị ra lệnh giải tán diễn thuyết trong một năm của luật hiện hành đã bị xóa bỏ. Ngoài ra, phạm vi cảnh sát có thể ra lệnh giải tán tụ tập cũng được giới hạn nhằm ngăn chặn lạm dụng chức quyền. Đồng thời cũng có thêm lệnh cấm phụ nữ và người vị thành niên tham gia đảng phái chính trị hay những nhóm tụ tập bàn chính sự. Mọi cuộc tụ tập ngoài trời và những cuộc vận động có đông người tham gia đều bị cấm trong phạm vi ba dặm từ tòa nhà nghị viện.

Một đặc điểm lịch sử của hoàng thất trong thời kì này là sự gia tăng lãnh địa ở khắp các khu vực trên toàn quốc. Sách Minh Trị Thiên hoàng kỉ liên tục ghi lại địa điểm, diện tích của những khu đất mới thuộc hoàng cung.¹⁶ Việc gia tăng đất sở hữu và thu nhập từ đó củng cố thêm quyền uy của hoàng thất là điều đương nhiên. Tuy bản thân Thiên hoàng hầu như không sử dụng những vùng đất mới này làm nơi săn bắn, tắm suối nóng hay ngoạn cảnh nhưng những mảnh đất này có tác dụng làm yên lòng những người chung quanh Thiên hoàng. Thiên hoàng Minh Trị không cần phải lo lắng gì về cảnh túng quẫn đã từng khiến mấy vị Thiên hoàng trong quá khứ phải khổ sở.

Phải đến ngày 29 tháng 11 thì nghị viện mới được triệu tập. Mấy tháng trước đó, dù đã cận kề ngày thi hành nhưng vẫn có nhiều cải cách được đề xuất. Ngày 24 tháng 9, quan cố vấn Xu mật viện là Bá tước Sasaki Takayuki cùng các quan cao cấp khác kí tên, trình lên nội các tổng lí đại thần thư ý kiến liên quan đến việc thành lập một cơ quan cho Thần kì.¹⁷ Chức năng của cơ quan này là chấp hành mọi việc liên quan đến tế lễ của quốc gia, mọi nghi thức trong cung đình, của các đền thờ lớn nhỏ, lễ tuyên thệ của các quan văn võ hay nghị viên của nghị viện. Xét từ địa vị tối cao đáng kính của trưởng quan Thần kì, vị trí này cần phải được tuyển chọn từ các danh môn trong hoàng thất. Trưởng quan Thần kì là người phụ tá Thiên hoàng, chuyên tâm vào tế lễ. Sasaki tin rằng để chỉnh đốn trật tự quốc gia thì đầu tiên cần phải duy trì quốc thể thiên cổ bất biến. Điều không thể thiếu trong quốc thể chính là việc sùng kính trời đất. Để thắt chặt lòng dân thì cần phải phát triển lòng trung quân ái quốc. Sasaki ra sức thuyết phục rằng: “Nếu như không có quan nha tế lễ tổ tông và thiên thần địa kì thì quả là thiếu sót lớn trong đời trị vì của Thánh thượng”.¹⁸

Yamagata bàn kiến nghị này với nội các. Ban đầu tưởng chừng như nội các sẽ dễ dàng đồng ý đặt thêm Thần kì viện vào sự quản lí của Cung nội sảnh. Tuy nhiên, Cung nội đại thần Hijikata Hisamoto tuy đồng ý với phương hướng của Sasaki nhưng chỉ ra rằng sẽ rất khó khăn khi thực hiện. Theo đề án của Sasaki thì mọi đền thờ lớn nhỏ đều đặt dưới sự kiểm soát của Thần kì viện. Tuy nhiên, trên toàn quốc có hơn 30.000 đền thờ, còn nếu tính cả các đền không chính thức thì con số này vượt quá 80.000. Như vậy thì phải kiểm soát như thế nào. Nội các khi đối mặt với vấn đề khó khăn này đã chọn con đường an toàn là tâu lên Thiên hoàng để xin ý kiến của ngài.

Thiên hoàng hỏi Itō Hirobumi về khả năng thực hiện. Itō đáp rằng sùng kính thiên thần địa kì là điều tự nhiên, không cần phải bàn. Tuy nhiên, thành lập một cơ quan mới không phải là chuyện đơn giản. Nội các nên hội thảo kĩ càng rồi mới nhờ Thiên hoàng quyết định. Cung nội thứ quan Yoshii Tomozane hỏi ý kiến Sanjō Sanetomi thì Sanjō đem vấn đề kinh phí ra để phản đối đề án thành lập cơ quan mới của Sasaki. Sanjō cũng cảnh báo về nguy cơ số lượng thần quan sẽ gia tăng. Trong số các quan trong nội các, cũng có người phản đối đề án. Nếu như làm theo lời Sasaki thì có thể người Âu Mỹ sẽ nghĩ rằng đây là sách lược để bài trừ tôn giáo ngoại lai. Còn xét về mặt trong nước, nếu lấy Thần đạo làm quốc giáo thì không chừng sẽ khiến tín đồ Phật giáo nghi hoặc rằng đây là hành động tạo ra sự cách biệt trong tôn giáo. Kể từ khi nền chính trị lập hiến hình thành đến nay thì chưa từng nghe nói đến việc trộn lẫn chính trị với tôn giáo. Đây đều là những lí do phản đối chủ yếu.

Đáp lại, Sasaki cho rằng sùng kính tổ tiên chính là quốc thể của hoàng quốc chứ không phải gì khác. Việc thiết lập Thần kì viện chính là để làm nổi bật Thần là trong tôn giáo, nói rõ sùng bái Thần kì là con đường cố hữu của hoàng quốc, là để bảo đảm tự do cho tôn giáo. Cuối cùng, cuộc tranh luận không đi đến quyết định nào, nhưng mối quan hệ đặc biệt giữa Thần đạo với quốc gia mang tính chất cực kì quan trọng trong những năm sau đó.

Có thêm một tiến triển mới vào tháng 10. Tuy không phải là việc quan trọng nhưng nó vẫn có sức ảnh hưởng một cách gián tiếp trong nhiều năm. Thời gian đầu, ngự chân ảnh của Thiên hoàng và hoàng hậu chỉ được phân bố đến các trường do chính phủ trung ương thành lập, nhưng rồi dần lan rộng đến các trường từ cao đẳng đến tiểu học ở tỉnh thành, thôn làng. Trong thời kì này, các trường tiểu học, vườn trẻ từ cấp thành phố đến thôn làng đều tự bỏ chi phí để sao lưu và treo trong trường. Ngự chân ảnh được giáo viên, học sinh các trường bái lễ trong ba ngày lễ lớn như một cách để nuôi dưỡng tinh thần trung quân ái quốc.¹⁹ Có lẽ các giáo viên và học sinh đều chấp nhận nghĩa vụ này như một hành vi ái quốc, ít nhất là trong thời kì đầu. Tuy nhiên, đối tượng lễ bái chỉ là một bức ảnh chứ không phải thứ gì đó mang tính tượng trưng (như quốc kì) nên dần xuất hiện những người từ chối kính lễ với lí do tôn giáo và nhiều lí do khác. Việc sùng bái Thiên hoàng và hạt giống thần cách hóa Thiên hoàng được nuôi dưỡng trong những người kính lễ trước ngự chân ảnh của ngài.

Ngày 30 tháng 10, Thiên hoàng ban Giáo dục sắc ngữ sau khi vừa trở về thủ đô từ chuyến thị sát xem diễn tập ở đồng Iwama, tỉnh Ibaraki. Thiên hoàng luôn thể hiện lòng quan tâm sâu sắc đến giáo dục khi đến tham quan các trường học, dự giờ buổi giảng khi đi tuần hành các địa phương. Từ trước, Thiên hoàng vẫn luôn khuyên quan cố vấn Motoda Nagazane viết một cuốn sách dạy về lòng trung hiếu cho giới trẻ để làm nền tảng cho giáo dục. Motoda thừa nhận tính thiết yếu của việc mô phỏng, học hỏi chế độ, văn vật của các nước Tây phương. Đây là điều cần thiết để giúp Nhật Bản duy trì độc lập trước sự đe dọa của liệt cường. Nhưng mặt khác, Motoda cũng than rằng nếu không xem xét bản chất của quốc thể, đi đến căn nguyên của giáo dục thì dễ có khuynh hướng quốc dân càng xa lánh thánh chỉ. Motoda đã nhiều lần thử chấn chỉnh tình trạng này. Cố vấn trong cung là Nishimura Shigeki cũng nhấn mạnh rằng gốc rễ đạo đức của quốc dân nằm ở hoàng thất. Các trưởng quan địa phương thường kiến nghị với văn bộ đại thần nên bỏ lối giáo dục thiên về Âu Mỹ mà khuyến khích cái đạo đức cố hữu của quốc gia, nên nhanh chóng xác lập phương châm cho giáo dục.

Thiên hoàng cũng có cùng tâm trạng lo lắng trước tình hình giáo dục hiện thời. Ngài lệnh cho Văn bộ đại thần Enomoto Takeaki biên soạn châm ngôn giáo dục để học sinh luôn đọc và ghi nhớ. Enomoto tốn mấy tháng để biên soạn nhưng không mang lại kết quả gì. Khi Yoshikawa Akimasa kế nhiệm thì Thiên hoàng cũng hạ lệnh biên soạn. Yoshikawa thảo án sắc dụ của Văn bộ sảnh, thể hiện thánh chỉ. Nói ngắn gọn thì tôn chỉ của Yoshikawa như sau: Đất nước ta có cái đạo trung hiếu nhân nghĩa vốn dễ biết, dễ làm. Sự thật thì đây là bản chất của quốc thể, là nguồn gốc của giáo dục. Khi ban hành phương châm cho giáo dục thì không cần phải tìm đâu xa xôi mà chính là cái đạo này.

Khuyết điểm của phương châm giáo dục được đề xướng này chỉ cần nhìn qua là biết, là nó mang tính Nho giáo (hay ít ra thì người đương thời nhìn nó như vậy) và không có gì mới mẻ, không bao hàm điểm độc đáo của Nhật Bản. Đúng là không có ai phủ định giá trị của trung hiếu trong bản chất của quốc gia Nhật Bản, và có lẽ cách duy nhất để thể hiện tính độc đáo của Nhật Bản trong phương châm giáo dục là nhấn mạnh tầm quan trọng của hoàng thất. Sự thật là khi lập nên sắc ngữ về giáo dục thì hướng tiếp cận này đã được dùng đến.

Bấy giờ, Inoue Kowashi được xem như chuyên gia giải quyết các vấn đề trí tuệ (Inoue được gọi là “túi khôn” của Itō Hirobumi). Khi được hỏi ý kiến về thảo án của Văn bộ sảnh thì Inoue đưa ra nhiều lí do để phản đối. Đầu tiên, Inpue cho rằng sắc dụ liên quan đến giáo dục không được giống với sắc ngữ về chính trị, càng không được đồng nhất với quân lệnh trong giáo dục quân đội. Có thể nói đây là nhận xét sắc bén. Ngoài ra, Inoue còn chủ trương rằng việc dùng từ ngữ kính thiên tôn thần sẽ gây tranh luận về tôn giáo. Sắc dụ về giáo dục không được dính đến ngôn luận triết học khó hiểu, không được mang màu sắc chính trị, không được thiên về khí chất như những câu cửa miệng của các nhà Hán học hay lầy học. Lời giáo huấn của bậc đế vương phải uyển chuyển như nước biển lớn không cùng tận, lại không được mang tính giáo huấn tiêu cực, không được dùng từ ngữ phạt ngu trừng ác, không được có ngữ khí làm vui lòng một tôn giáo mà khiến tôn giáo khác bực dọc. Tránh được những điểm khó này mà hoàn thành lời vàng ngọc chân thành còn khó hơn việc kiến tạo lâu đài 12 tầng.

Từ kiến giải này có thể thấy Inoue phần lớn là chỉ trích, về sau, Inoue tự viết bản thảo, hỏi ý kiến của Motoda rồi viết bản thảo tiếp theo. Yamagata và Văn bộ đại thần Yoshikawa bèn bỏ bản thảo của Văn bộ sảnh, quyết định lấy bản thảo sau của Inoue. Sau khi sửa đổi ít nhiều về thể văn thì bản thảo tạm thời được hoàn thành và trình lên Thiên hoàng. Thiên hoàng đọc kĩ, chỉ rằng có chỗ chưa đủ ý, nhất là thiếu sót ở mục các đức tính trung hiếu nhân nghĩa. Ngày 26 tháng 8, Motoda dựa trên thánh ý để sửa lại bản thảo tạm và chuyển lại cho Inoue. Inoue cùng Motoda nghiên cứu kĩ, thêm bớt câu từ rồi trình lên Thiên hoàng bản thảo cuối cùng vào ngày 21 tháng 10. Thiên hoàng đọc kĩ từng câu từng chữ, đến ngày 24 tháng 10 thì quyết định lựa chọn bản này. Từ trước đây, giới học giả đều biết rằng sắc ngữ được ban hành dưới danh nghĩa của Thiên hoàng thực tế không phải do ngài viết, nhưng việc ngài can dự đến bản thảo cuối cùng có ý nghĩa giống như tổng thống hay vị quân chủ tự mình sửa lại bản thảo dù có do người khác viết đi nữa.

Bản thân sắc ngữ ngắn gọn và giản dị nhưng vì có sử dụng những chữ Hán khó hiểu, hiếm thấy nên nguyên bản khó hiểu hơn bản dịch Anh ngữ. Nguyên bản sắc ngữ mở đầu như sau:

Trẫm nghĩ, hoàng tổ hoàng tôn đã xác lập nền móng của đất nước từ thời xa xưa, sự nghiệp của họ là vĩ đại. Họ đã xác lập nền đạo đức, ban cho thần dân ân huệ sâu dày. Thần dân của Trẫm coi trọng trung hiếu, là mĩ phong đời đời làm lòng dân quy về một mối, là chỗ đặc sắc đáng tự hào của quốc thể chúng ta và là căn bản của giáo dục. Thần dân các khanh hãy hiếu thảo với phụ mẫu, tương thân với huynh đệ, hoà bộc với phu thê, tin tưởng bằng hữu, tự thân mình biết giữ tiết độ, đem lòng bác ái đến quần chúng, tu dưỡng học vấn, học tập kĩ năng để phát triển trí năng, mài dũa nhân cách mà hết lòng vì công ích. Hãy nên làm hết mọi điều cần làm trong đời, thường tôn trọng quốc hiến, tuân theo pháp luật. Lại khi quốc gia xảy ra đại sự thì hãy dũng cảm phụng sự việc công chính đáng, hãy phù trợ cái vận của hoàng thất được vĩnh cửu cùng trời đất. Làm được như vậy thì các khanh không chỉ là những thần dân trung lương của Trẫm mà còn phát huy được hiếu đạo, soi sáng cái đức của tổ tiên các khanh với đời.²⁰

Sắc ngữ bắt đầu bằng từ ngữ sùng kính đối với tổ tiên của Thiên hoàng, các vị Thiên hoàng đời trước, cho thấy tính Nhật Bản không thể nghi ngờ của văn bản này. Đức tính trung hiếu được viết ở đây như là đức tính được thừa hưởng từ xưa đến nay, nhưng ngay cả trong Kojiki cũng không nhấn mạnh như vậy. Trong Chu Tử học chính thống cũng không dạy như vậy. Chu Tử tuy đề cập đến tầm quan trọng của lòng hiếu thảo nhưng thay lòng trung thành đối với đất nước bằng mĩ đức kính trọng người hơn tuổi, như em tôn kính anh. Sắc ngữ cũng bỏ qua tính quan trọng của việc nghiên cứu cách vật (tìm hiểu nguyên lí ngọn nguồn của tự nhiên), không nhấn mạnh sự ưu việt về mặt học vấn mà nhấn mạnh lòng trung thành của người Nhật Bản đối với hoàng thất kể từ thời kiến quốc đến nay. Đoạn tiếp theo của sắc ngữ như sau:

Những đức tính đề cập ở đây đều là di huấn của hoàng tổ hoàng tông, Thiên hoàng và thần dân các đời con cháu phải tuân theo và giữ vững. Những đức tính này xét về cổ kim thì không có sai lầm, không phản lại đạo lí rộng khắp thế giới. Trẫm sẽ cùng thần dân các khanh không bao giờ quên mà luôn giữ vững, mong muốn tất cả đều mài dũa nên nhân cách đàng hoàng.²¹

Ngoài đề cập đến việc tu dưỡng học vấn, học tập kĩ năng của thần dân thì sắc ngữ không nhắc gì đến nội dung của giáo dục hiện tại và trong tương lai. Sắc ngữ nhấn mạnh khía cạnh thần dân của Thiên hoàng là những thị dân lương thiện, xem trọng ơn nước, tuân thủ quốc pháp, và ra lệnh dũng cảm hiến thân khi quốc gia lâm nguy mà không nhắc đến các vấn đề khác liên quan mật thiết với giáo dục. Phải chăng giáo dục là nghĩa vụ bắt buộc đối với tất cả quốc dân? Nếu là như vậy thì nghĩa vụ đến mức độ nào? Nữ giới có được quyền hưởng giáo dục cùng mức độ, cùng loại với nam giới hay không? Những môn học Tây phương (khoa học, pháp luật, y học,…) có được coi trọng như đạo đức hay không? Kĩ nghệ truyền thống Nhật Bản có phải một phần không thể thiếu của giáo dục hay không? Thể dục có quan trọng không? Từ những điểm này, có thể thấy sắc ngữ giáo dục không mang tính tiến bộ như Ngũ cá điều ngự thệ văn mà Thiên hoàng tuyên thệ từ thời niên thiếu.

Tuy nhiên, sắc ngữ (khác với Ngũ cá điều ngự thệ văn) không chỉ được tán thưởng mà còn được lễ bái. Tháng 1 năm 1891, chỉ sau vài tháng ban hành sắc ngữ thì xảy ra sự việc giáo viên Uchimura Kanzō của một trường cao đẳng trung học nọ được yêu cầu (cùng với các giáo viên, học sinh khác) cúi đầu trước chữ kí của Thiên hoàng được đính kèm với bản sắc ngữ giáo dục, theo cách giống như cúi đầu trước bài vị của tổ tiên theo nghi lễ Phật giáo và Thần đạo. Uchimura viết trong lá thư gửi một người bạn Mỹ vào hai tháng sau kể từ ngày xảy ra sự việc như sau:

Tôi hoàn toàn chưa chuẩn bị tâm lí để gặp phải nghi thức kì lạ như thế này. Đây là ý cá nhân của vị hiệu trưởng mới. Tôi là người thứ ba phải lên bục để cúi đầu kính lễ nên hoàn toàn không có thời gian để suy nghĩ kĩ càng. Sau khi phân vân do dự, rốt cuộc tôi bỏ lương tâm của một tín đồ Cơ Đốc mà chọn con đường an toàn. Đứng trước 60 vị giáo viên uy nghiêm (không một ai là tín đồ Cơ Đốc; ngoài tôi còn có hai giáo viên khác là tín đồ Cơ Đốc nhưng họ vắng mặt) và hơn nghìn học sinh, tôi giữ vững lập trường của mình mà không chịu cúi đầu! Đó là khoảnh khắc đáng sợ đối với tôi, vì tôi biết được kết quả hành động của mình ngay trong khoảnh khắc đó.²²

Được những người bạn trong trường khuyên nên cúi đầu kính lễ thì Uchimura đáp rằng: “Nếu Thiên hoàng là bậc hiền minh thì ngài không nên bắt thần dân cúi đầu mà nên đưa ra những giáo huấn để chúng tôi tuân thủ hằng ngày”. Nhưng cuối cùng Uchimura cũng đồng ý cúi đầu kính lễ, “vì trường, vì hiệu trưởng, vì học sinh của mình”.²³ Vị hiệu trưởng không muốn sa thải Uchimura, đã bảo đảm rằng hành động cúi đầu kính lễ không mang ý nghĩa sùng bái. Chắc hẳn còn có nhiều người khác giống Uchimura, cho rằng nghi thức này là ngu xuẩn nhưng bản thân họ không có can đảm làm khác đi khi thấy tất cả bạn bè của mình đều cúi đầu. Dù trong lòng có phản cảm thế nào đi nữa nhưng rốt cuộc, hầu hết mọi người đều cúi đầu kính lễ, đồng thanh khen ngợi “nền tảng của văn minh vĩ đại”.

Ảnh hưởng của sắc ngữ không rõ ràng ngay lập tức. Trước đó, vào tháng 8 năm 1890, Văn bộ đại thần Yoshikawa Akimasa đã lên tiếng về giáo dục của các trường cao đẳng, đại học, lo ngại về tình trạng các trường đại học công lập và sáu trường tư thục lớn đều tập trung ở Tōkyō. Số con em theo học tại Tōkyō lên đến 5.000 người, mất quân bình với số học sinh cả nước. Trong số các trường tư thục tự xưng là trường được cho phép đặc biệt, có những trường là cơ quan của các đảng phái chính trị. Ngoài ra cũng có những trường thiên về Anh, Pháp, Đức mà bỏ qua truyền thống Nhật Bản. Những người trẻ tuổi với cái đầu nóng và không một chút yếu tố giáo dục nào lại theo học các khoa luật, chính trị học, chẳng những không cống hiến được gì cho phúc lợi của quốc gia mà còn sa lầy vào chỗ lí thuyết suông. Để chấn chỉnh tình trạng này thì phải thiết lập các trường đại học ở địa phương, tránh không để con em đổ dồn về Tōkyō. Dĩ nhiên không cần phải nói, vấn đề này vẫn không được giải quyết ngay cả ở thế kỉ sau.

Ngày 29 tháng 11 năm 1890, nghị viện lần thứ nhất được thành lập sau thời gian đợi chờ mong mỏi. Buổi sáng hôm đó, đoàn người của Thiên hoàng xuất phát đến Quý tộc viện vào mười giờ 30 sáng. Thân vương Taruhito cùng các quan cao cấp như Nội đại thần Sanjō Sanetomi, Nội các tổng lí đại thần Yamagata Aritomo, Nghị trưởng Xu mật viện Ōki Takatō đều theo hầu. Nghị trưởng hai viện ra đón đoàn tại trước cổng tòa nhà nghị viện. Nghị viên hai viện đều đã xếp hàng, công sứ các nước, thành viên công sứ quán, các vị quan mới nhậm chức, những người được tặng thưởng huân chương nhất đẳng cùng nhiều khách mời khác đều đã vào chỗ ngồi. Thiên hoàng được trưởng quan bộ nghi thức dẫn đường vào nơi làm lễ. Thị tòng mang kiếm thần và ngọc tỉ theo hầu. Thân vương và những người khác cũng đứng xếp hàng. Thiên hoàng ngự lên ngai vàng, được những người ngồi cúi đầu kính lễ. Nội các tổng lí đại thần dâng lên bản sắc ngữ, Thiên hoàng đọc to nội dung.

Trong sắc ngữ, Thiên hoàng tỏ ý vui mừng khi thấy phần lớn mọi chế độ nội trị đều đã đạt được sau 20 năm kể từ khi ngài lên ngôi, bày tỏ hi vọng từ nay về sau thì vinh quang của quốc gia cùng khí tính trung lương quả cảm của thần dân đều được trong ngoài biết tới. Thiên hoàng mong muốn mở rộng thông thương hữu hảo với các nước, khuếch trương vị thế của đất nước. May mắn thay là sự giao tế với các nước đều được lợi ích sâu dày, Thiên hoàng bày tỏ sự vui mừng với kết quả này.

Ngữ điệu lần này mang tính quốc tế hơn sắc ngữ giáo dục. Nhưng ở đây cũng lặp lại ý Nhật Bản phát triển được đến ngày nay là nhờ ơn hoàng tổ hoàng tông. Nghị trưởng Quý tộc viện, Bá tước Itō Hirobumi tiến lên trước, đón nhận sắc ngữ từ Thiên hoàng. Tất cả các nghị viên đều kính lễ, Thiên hoàng cũng cúi đầu đáp lại rồi lui ra, kết thúc nghi thức.

Erwin Baelz, bác sĩ người Đức phục vụ cho hoàng tộc viết ngắn gọn trong nhật kí rằng: “Sự kiện lịch sử đáng nhớ vừa mới kết thúc. Đó là nghi thức khai viện Nghị viện Nhật Bản lần thứ nhất do Thiên hoàng chủ trì”.²⁴

Triệu tập Nghị viện Nhật Bản lần thứ nhất là ước mơ của rất nhiều người, trong đó có Ōkuma Shigenobu, nay đã trở thành hiện thực. Ngay cả các nhà văn đại chúng cũng say sưa với giấc mơ khi đến gần ngày khai viện. Rất nhiều độc giả mơ ước rằng Nhật Bản sẽ được nghị viện cai trị, trong đó tất cả mọi quốc dân đều được bảo đảm tự do, được hứa hẹn về cuộc sống tốt đẹp hơn, giống như ở các nước Tây phương tiên tiến. Một thể loại tiểu thuyết mới, tiểu thuyết chính trị kể từ năm 1880 đều được viết theo ước muốn của vô số độc giả. Phần nhiều những người ôm ấp hoài bão cao đẹp này dần trở nên thất vọng với những luận thuyết kém cỏi khi nghị viện tiến hành nghị sự trong thực tế. Nhật Bản đã bước một bước tiến lớn đến chủ nghĩa dân chủ. Đó là sự thật không thể nghi ngờ, nhưng tiền đồ của nó bị bao trùm trong một bóng đen lớn.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 600.↩

Cùng tư liệu trên, trang 63, 568. Sau khi vương phi Triều Tiên qua đời, trong cung để tang chín ngày.↩

Cùng tư liệu trên, trang 530, 691-693.↩

Ngày 15 tháng 7 năm 1890, sau thời gian dài chờ đợi, cuối cùng công văn hồi đáp của Anh quốc về đề nghị sửa đổi hiệp ước của Nhật cũng được gửi đến chỗ Ngoại vụ đại thần Aoki Shūzō. Sau khi chỉ ra rằng đề nghị của Nhật lần này khác nhiều chỗ so với đề nghị năm trước, thủ tướng Anh Salisbury tiên đoán rằng cần phải đợi năm năm nữa thì Anh quốc mới từ bỏ những đặc quyền như trước giờ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 519. Đôi khi Thiên hoàng cũng ngự những thức hạ phẩm của kẻ dưới, có lẽ là để thể hiện sự liên đới với họ. Chẳng hạn như khi ở trên quân hạm Yaeyama, ngài dùng bữa với cấp từ hạ sĩ quan trở xuống.↩

Crawford Fraser, Vợ một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 159.↩

Cùng tư liệu trên, trang 166.↩

Ngoài những người từ bốn phiên Satsuma, Chōshū, Tosa và Hizen thì còn có Katsu Awa (Kaishū) và Enomoto Takeaki, vốn không xuất thân từ bốn phiên này, cũng được bổ nhiệm vào nội các.↩

Roger F. Hackett, Yamagata Aritomo trong thời kì nổi dậy của nước Nhật cận đại, trang 135.↩

Năm 1878, Mutsu bị tuyên cáo năm năm tù giam vì tham gia vào nhóm Tosa Lập chí xã âm mưu lật đổ chính phủ. Thực tế là Mutsu chỉ ngồi tù bốn năm bốn tháng. Có thời kì Thiên hoàng ân xá cho những người liên quan đến âm mưu này, nhưng ngài từ chối ân xá cho Mutsu. Xem Hagihara Nobutoshi, Mutsu Munemitsu, trang 47-48.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 211.↩

Quý tộc viện và Chúng nghị viện được triệu tập trong cùng thời kì, nhưng cách tuyển cử khác nhau. Nghị viên Quý tộc viện gồm 250 người xuất thân từ hoàng tộc và hoa tộc.↩

Mason dẫn lời Suematsu Kenchō như sau: “Khi có người không biết chữ nhờ viết hộ thì trưởng thôn và thư kí viết tên Gombei thành Hachibei hay Gosuke thành Rokusuke. Đây là điều đau đớn nhất thường thấy trong tuyển cử…” (Toàn tập văn hóa thời Minh Trị, cuốn 10, trang 217).↩

R. H. P. Mason, Tổng tuyển cử đầu tiên của Nhật Bản 1890, trang 52.↩

Roger F. Hackett, Yamagata Aritomo trong thời kì nổi dậy của nước Nhật cận đại, trang 137. Itō chính thức trở thành nghị trưởng Quý tộc viện vào ngày 24 tháng 10 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 658).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 532, 564, 565, 583, 586, 595, 596, 602, 607, 614, 621, 622. Danh sách đất thuộc sở hữu của hoàng thất được lập vào tháng 11 năm 1890 cũng được đăng ở trang 698-700.↩

Thư kiến nghị cũng được đồng thời gửi đến nghị trưởng Xu mật viện và các đại thần (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 636).↩

Cùng tư liệu trên, trang 636-637.↩

Cùng tư liệu trên, trang 645. Ngày Nguyên đán, tiết Kỉ nguyên (kỉ niệm ngày Thiên hoàng Jimmu lên ngôi) và tiết Thiên trường (sinh nhật Thiên hoàng) là ba ngày lễ lớn.↩

Bản dịch Anh ngữ của sắc ngữ giáo dục được đăng trong Ryūsaku Tsunoda, Nguồn gốc truyền thống của Nhật Bản, trang 646.↩

Bản dịch Anh ngữ được đăng trong cùng tư liệu trên, trang 647.↩

Toàn tập về Uchimura Kanzō, cuốn 20, trang 206-207. Nguyên văn tiếng Anh.↩

Cùng tư liệu trên, trang 208-209.↩

Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 154.↩

CHƯƠNG 42

TẬP KÍCH HOÀNG THÁI TỬ NGA

Năm 1891 mở đầu bằng nghi thức tân niên theo truyền thống do đích thân Thiên hoàng cử hành. Nhưng hai ngày sau, Thiên hoàng mắc bệnh nặng. Bấy giờ bệnh cúm hoành hành trong nước và hoàng tộc cũng không tránh khỏi. Đầu tiên là nhiều nữ quan mắc bệnh, tiếp đến là hoàng hậu rồi lây truyền sang Thiên hoàng khiến ngài phải nằm trên giường bệnh suốt 40 ngày. Mãi đến ngày 16 tháng 2, ngài mới bình phục, trở lại công vụ. Ngài vẫn thường nhận được báo cáo về các vấn đề quan trọng cần ngài biết đến.

Bệnh cúm đã cướp đi tính mạng của những người thân cận với Thiên hoàng. Ngày 22 tháng 1, Motoda Nagazane qua đời sau một tuần phát bệnh. Biết Motoda phát bệnh, Thiên hoàng lập tức phái bác sĩ Erwin Baelz đến để chẩn đoán, liên tục hỏi thăm bệnh trạng, an ủi Motoda. Ngày 21 có tin báo Motoda đang nguy kịch. Để ghi nhận công lao phục vụ hơn 20 năm trong vai trò thị giảng, cố vấn Nho học, Thiên hoàng liệt Motoda vào hàng hoa tộc, ban tước vị nam tước, tòng nhị vị. Thiên hoàng phái quan cố vấn Xu mật viện là Inoue Kowashi đến lập tức thông báo cho Motoda. Có ghi chép rằng: “Motoda xúc động bật khóc, chắp tay khấu đầu cảm tạ thiên ân sâu dày”. Không lâu sau thì ông ngừng thở.

Điều mà Motoda đã truyền đạt đến Thiên hoàng là quan niệm Nho giáo của mình, về tầm quan trọng của giáo dục cũng như việc phải thực hiện chức vụ thiên phú của Thiên hoàng một cách trung thực. Ngay cả khi trưởng thành, Thiên hoàng vẫn thường thảo luận với Motoda về phương châm của quốc gia, luôn tôn trọng ý kiến của Motoda như một người thầy. Khác với các nhà Nho học thời Tokugawa, Motoda khá hiểu biết về Tây phương. Nhưng về căn bản thì Motoda là người bảo thủ, không chịu thừa nhận giá trị của tri thức mới. Về điểm này thì Motoda không có ảnh hưởng đến Thiên hoàng. Tuy nhiên, xét về sự hiến thân phi thường của Thiên hoàng đối với bổn phận, ghét sự lãng phí hay ý nghĩ đồng cam cộng khổ với thần dân thì có thể thấy vai trò to lớn của vị thầy này. Khi biết tin Motoda qua đời, Itō Hirobumi tâu lên rằng không nên đặt người kế nhiệm Motoda, rằng: “Chỉ có Motoda mới làm tròn được vai trò của Motoda, còn người khác dù có học rộng uyên bác đến đâu cũng không thể thay thế”.

Dịch cúm vẫn tiếp tục hoành hành dữ dội đến tháng 2. Sanjō Sanetomi qua đời vào ngày 18 tháng này. Sáng sớm hôm đó, Thiên hoàng hay tin Sanjō đang trong tình trạng nguy kịch nên cùng ba thị tòng đến dinh của Sanjō mà không đợi đội hộ tống. Ngài nghĩ rằng cần phải gặp trước khi Sanjō chết. Đoàn người được hai sĩ quan cận vệ và ba lính kị binh truyền lệnh hộ tống. Được hướng dẫn đến bên giường bệnh, Thiên hoàng tự thân đến hỏi thăm bệnh trạng. Sanjō không đả động gì đến bệnh trạng mà tâu lên rằng mình cảm kích trước đại ân của Thiên hoàng trong nhiều năm qua, nay lại được Thiên hoàng thân tình đến thăm nên không biết phải nói lời cảm tạ ra sao, chỉ xin được phép nằm trên giường mà bái lễ. Thiên hoàng tán thưởng công lao của Sanjō, ban tước vị chính nhị vị, bảo Cung nội khanh Hijikata Hisamoto cho Sanjō xem chứng thư ghi nhận địa vị. Sanjō nằm trên giường bệnh mà đón nhận. Trước đó, Thiên hoàng đã thông qua Hijikata mà truyền đạt sắc dụ này đến Sanjō. Ngài lo ngại rằng nếu Sanjō trở mình ngồi dậy thì càng khiến bệnh tình xấu đi.

Một lát sau, Thiên hoàng rời đi. Ngay sau đó thì sắc thư phong tước vị được gửi đến cho Sanjō, trong đó Thiên hoàng thuật lại ân nghĩa của Sanjō đối với mình, xem Sanjō “như bậc sư phụ”. Lời ví von này khiến người đọc nhớ lại những lời đau buồn của ngài khi Iwakura Tomomi qua đời. Nhưng hẳn là tình cảm của ngài có chút khác so với lần trước. Trước thời Duy Tân thì Sanjō là nhà quý tộc có tư tưởng tôn vương nhương di mãnh liệt. Năm 1863, Sanjō ép Thiên hoàng Kōmei đến tham bái Đền Iwashimizu Hachiman để khấn nguyện nhương di, bất chấp việc này đi ngược lại ý muốn của Thiên hoàng. Cùng năm đó, Sanjō phản đối phương châm công vũ hợp thể của triều đình nên đã cùng sáu vị quý tộc quá khích khác bỏ trốn đến Chōshū. Bấy giờ Thiên hoàng Minh Trị hãy còn nhỏ tuổi nên có thể không nhớ chuyện Sanjō nghịch ý Thiên hoàng. Nhưng dù gì đi nữa thì Thiên hoàng Minh Trị cũng đã tha thứ cho Sanjō.

Sau Duy Tân, Sanjō đã thay đổi, được biết đến như người nhu nhược không quyết đoán, không thể ra quyết định gì được. Thiên hoàng Minh Trị không thể dựa dẫm vào Sanjō như Iwakura, Kido và Itō. Sanjō chiếm vị trí cao trong chính phủ chủ yếu là vì thân phận quý tộc của mình. Hầu như không có vị quý tộc nào hoạt động một cách hiến thân khi thành lập tân chính phủ. Vì vậy mà Thiên hoàng luôn đặt nặng chỉ vì gia thế và có lẽ ngài đã quá coi trọng Sanjō so với thực lực. Sanjō được truy điệu bằng lễ quốc tang, mai táng ở Chùa Gokoku-ji. Sanjō hoàn toàn không có điểm nào được quốc dân yêu mến, nhưng dân chúng vẫn đứng xếp hàng ven đường, khóc thút thít đưa tiễn đám rước linh cữu Sanjō.

Vì Thiên hoàng và hoàng hậu đều mang bệnh nên hội thi ca đầu năm được dời lại đến ngày 28 tháng 2. Đề tài năm nay là “Trước đền nguyện cho đời”, Thiên hoàng làm một bài như sau:

Tokoshie ni

Tamiyasukareto

Inoru naru

Wagayowo mamore

Ise no ōkami

(Tạm dịch: Nay ta nguyện cầu, cho dân luôn được, an nhàn vô sự, hãy bảo vệ thời, trị vì của ta, hỡi thần Ise.)

Có thể Thiên hoàng cảm thấy đây là một năm tai ương khi mở đầu bằng dịch cúm và mất đi hai nhân vật thân cận của mình. Tuy nhiên, vẫn còn điều tồi tệ hơn đang đợi ngài ở phía trước.

Ngày 9 tháng 1, khi Thiên hoàng vẫn đang bị dịch cúm hành hạ thì có tin báo hoàng thái tử Nga quốc là Nicholas đang lên kế hoạch viếng thăm Nhật Bản. Có lẽ Thiên hoàng đã rất vui mừng khi nhận được tin báo này. Trước đây, Nhật Bản đã từng đối đầu với Nga xoay quanh việc sở hữu lãnh thổ phương bắc. Nhưng Nga là nước láng giềng nên việc giữ gìn quan hệ hữu hảo giữa hai nước là cực kì quan trọng. Và dù Thiên hoàng Minh Trị từng được các thành viên hoàng tộc ngoại quốc đến thăm nhưng Nicholas là nhân vật quan trọng nhất, được đối đãi bằng lễ đối với quốc khách.¹ Là trưởng nam của hoàng đế Nga Alexander III, một ngày nào đó Nicholas sẽ trở thành hoàng đế của mọi quốc dân Nga, nhân vật quan trọng bậc nhất của đất nước rộng lớn nhất thế giới này.

Nicholas đồng hành cùng người anh em họ là Thân vương George của đất nước Hy Lạp. Bá tước Sergei Witte, có lẽ là nhân vật tài năng nhất trong chính phủ Nga đương thời, viết trong hồi kí về bối cảnh chuyến đi của hai vị hoàng tử như sau:

Ngài (hoàng thái tử) đã đến tuổi trưởng thành. […] Có quyết định cử ngài ra hải ngoại như một cách để ngài trưởng thành về mặt chính trị. Lúc bấy giờ Hoàng đế Alexander III quyết định để hoàng thái tử đi sang Viễn Đông. Đi cùng là người em trai của hoàng thái tử, George, nhưng nửa chừng phải trở về nước vì bị cảm và viêm phổi do không cẩn thận. Thân vương Hy Lạp George cũng theo cùng hoàng thái tử, mặc dù hành động thái độ của vị thân vương không thể nói là hình mẫu mô phạm để các vị hoàng tử Nga học tập theo.²

Phía Nhật đã chuẩn bị chu đáo để đón tiếp hoàng thái tử. Nơi trú ngụ của các vị khách quý tại Tōkyō là dinh thự kiểu Tây của Thân vương Arisugawa-no-miya Taruhito ở khu Kasumi-ga-seki. Thiên hoàng đã ban 20.000 yên để tu sửa và trang bị thêm nội thất cho căn nhà.³ Mary Fraser, phu nhân của công sứ Anh quốc, viết về không khí hưng phấn của Tōkyō trong những ngày chào đón hoàng thái tử Nga quốc đến Nhật như sau:

Người Nhật đã chuẩn bị rất chu đáo để đón tiếp thành viên vương tộc này. Toàn bộ đồ nội thất bên trong căn phòng của cung điện bên bờ biển⁴ đều được làm mới. Cổng khải hoàn và đèn chiếu sáng cũng được chỉnh trang, một buổi khiêu vũ trong cung cũng được lên kế hoạch. Thiên hoàng Bệ hạ chẳng những lấy việc tiếp đãi vị khách quý này làm niềm vinh dự mà còn là cả niềm vui thú của ngài.⁵

Đoàn người của Hoàng thái tử Nicholas đến Nagasaki vào ngày 27 tháng 4. Họ xuất phát từ cảng St. Petersburg từ tháng 11 năm trước và lên quân hạm Pamiat Azova ở Trieste, cảng chủ chốt của đế quốc Áo - Hung. Trước khi đến Nhật thì hạm đã ghé qua Ai Cập, Bombay, Ceylon, Singapore, Java, Sài Gòn, Bangkok, Hồng Kông, Quảng Đông và Thượng Hải. Nicholas dự định đến thăm các vùng trên đất Nhật rồi đi Vladivostok, từ đó đến dự lễ khởi công tuyến đường sắt Ussuri khai thông giữa Vladivostok và Khabarovsk.⁶ Quyết định cho hoàng thái tử trẻ (23 tuổi) Nicholas đến Viễn Đông cho thấy mối quan tâm không thể nghi ngờ của Nga đối với Đông Á.

Nicholas được đón tiếp bằng lễ đón quốc khách tại Nagasaki. Thân vương Takehito (em trai của Thân vương Arisugawa-no-miya Taruhito) dẫn đầu đội thuyền nghênh đón, trở thành đại biểu tiếp đãi trong thời gian hoàng thái tử ở Nhật. Lễ hoan nghênh Nicholas diễn ra một cách long trọng. Mọi kế hoạch đều được chuẩn bị chu đáo, từ những việc to tát đến những việc nhỏ nhặt chẳng hạn như chủng loại trà bánh được cung cấp tại mỗi điểm dừng chân của hoàng thái tử khi dạo chơi trong phố.⁷

Nhưng chàng trẻ Nicholas lại mong muốn thứ khác thay vì trà bánh. Đêm trước khi lên bờ Nagasaki, Nicholas đã đọc cuốn Cô Cúc của Pierre Loti⁸ và kết quả là muốn có một “người vợ Nhật Bản” tạm thời vì ảnh hưởng của cuốn sách. Đêm hôm đặt chân đến Nagasaki, Nicholas gặp gỡ tám sĩ quan hải quân Nga đóng tại Inasa, biết được rằng tất cả họ đều kết hôn với người Nhật. Nicholas nghĩ rằng mình cũng muốn học theo họ mà lấy vợ Nhật, nhưng “thật xấu hổ khi có suy nghĩ này khi Tuần Thánh, tuần lễ kỉ niệm việc Chúa chịu nạn, sắp bắt đầu”.⁹

Ngày 3 tháng 5 là lễ Phục sinh, và Nicholas đáng ra phải dành thời gian cầu nguyện trong một tuần trước đó. Biết được điều này, phía Nhật không đưa ra kế hoạch nghi lễ chính thức nào cho tới ngày 4 tháng 5. Tuy nhiên, Nicholas lại nóng lòng muốn đi chơi phố Nagasaki nên thay vì chuyên tâm cầu nguyện trên thuyền thì Nicholas thuê xe kéo, bí mật đi thăm phố phường.¹⁰ Nicholas tỏ ra cực kì ấn tượng khi thấy đường sá được quét dọn, nhà cửa sạch sẽ và con người lễ phép. Ở từng điểm đến, Nicholas đều được hộ vệ người Nhật mặc thường phục theo dấu. Mọi hành động của Nicholas, chẳng hạn như đi những đâu, mua những món quà gì, đều nằm trong báo cáo bí mật của họ.¹¹ Bắt chước Loti, Nicholas cũng nhờ thợ xăm lên một con rồng trên cánh tay phải. Phải mất bảy giờ đồng hồ, từ chín giờ tối cho tới bốn giờ sáng hôm sau mới hoàn thành tác phẩm trên cánh tay Nicholas.¹²

Ngày 4 tháng 5, Nicholas được thị dân Nagasaki hoan nghênh nhiệt liệt sau khi được tự do khỏi chướng ngại tôn giáo. Mối quan hệ kéo dài trên 30 năm giữa Nagasaki và hạm đội Thái Bình Dương của Nga đã nuôi dưỡng nên thái độ hữu hảo của thị dân nơi này đối với người Nga. Trong nhật kí, Nicholas viết rằng mình rất ngạc nhiên khi thấy nhiều người nói được tiếng Nga. Ngày hôm đó, Nicholas được chiêu đãi bằng buổi yến tiệc với những món ăn Nhật Bản do tri sự tỉnh Nagasaki tổ chức.¹³ Sau bữa ăn, Nicholas cùng vị thân vương Hy Lạp xem triển lãm gốm sứ Arita và nhiều mặt hàng thủ công mĩ nghệ khác. Sau đó, đoàn Nicholas được hướng dẫn đến Đền Suwa, ngôi đền tiêu biểu ở Nagasaki. Viếng đền xong, đoàn trở về hạm. Tối hôm đó, Nicholas cùng George bỏ thuyền lên bờ, đến Inasa, gặp gỡ các sĩ quan Nga trú tại Nagasaki và những người vợ Nhật của họ. Có hai geisha nhảy múa cho họ xem. Nicholas viết trong nhật kí rằng, mọi người đều uống một ít rượu.¹⁴

Báo cáo cơ mật của cảnh sát về bữa tiệc đêm đó ghi tường tận chi tiết về những điều không hề có trong nhật kí của Nicholas. Theo đó thì đoàn người Nga gọi năm geisha đến, mở tiệc rượu, geisha thì nhảy múa còn hai vị hoàng tử hát những bài ca tiếng Nga. Đến khuya, hai người đến quán ăn kiểu Âu của một phụ nữ tên là Morooka Matsu. Phải đến bốn giờ sáng hôm sau, hai người mới trở về thuyền. Theo một thông tin khác thì Matsu đã chuẩn bị một bữa tiệc bí mật cho hai hoàng tử ở tầng hai của tòa nhà. Tên tuổi những phụ nữ liên quan đến bữa tiệc này trở thành vấn đề tranh cãi.¹⁵ Nicholas không tiếc lời tán thưởng sự sạch sẽ, gọn gàng của Nagasaki, không nỡ rời khỏi nơi này.

Điểm viếng thăm tiếp theo là Kagoshima. Vùng đất này trước đây là phiên trấn Satsuma, vốn nổi tiếng là ghét người ngoại quốc. Xét về điểm này thì phải nói là rất kì lạ khi nơi này được chọn. Công tước Shimazu Tadayoshi là người cực kì bảo thủ, không chịu cắt bỏ chỏm tóc mage trên đầu, cũng không chịu mặc Âu phục và rất ghét người ngoại quốc. Nhưng khi nhận được tin khách quý của Thiên hoàng, hoàng thái tử Nga đến thăm Nhật Bản thì Tadayoshi quyết tâm mời hoàng thái tử đến Kagoshima. Đoàn người của hoàng thái tử Nga đến Kagoshima vào ngày 6 tháng 5.

Shimazu Tadayoshi chiêu đãi đoàn theo kiểu cổ. Khi Nicholas đến dinh thự thì Tadayoshi dẫn theo 170 lão võ sĩ mình mặc giáp trụ truyền thống ra nghênh đón. Các lão võ sĩ múa theo điệu samurai dưới sự chỉ huy của con trai Tadayoshi là Tadashige, bấy giờ mới sáu tuổi. Bản thân Tadayoshi cũng biểu diễn tài nghệ cưỡi ngựa bắn cung săn chó.¹⁶ Nicholas thật sự thích thú khi được hoan nghênh ở Kagoshima và đặc biệt ấn tượng khi thấy trong phố không có một người Âu châu nào. Đó là bằng chứng cho thấy vùng đất này vẫn “chưa bị phá hoại”. Nicholas hứng thú với món ăn Nhật Bản theo kiểu cổ. Nhưng điều khiến Nicholas hứng thú hơn hết chính là sự bảo thủ của Shimazu Tadayoshi, vì cực kì phù hợp với sở thích bản thân của Nicholas.

Nhưng không phải tất cả người Nga đều thích thú với kiểu tiếp đón này. Công tước E. E. Ukhotomskii, người theo cùng hoàng thái tử, tỏ ra không ưng ý khi chọn điểm viếng thăm là Kagoshima vì nơi này là “sào huyệt” của Thần đạo và truyền thống phong kiến, nơi xuất phát của chủ nghĩa samurai và bài trừ người ngoại quốc. Công tước Ukhotomskii cho rằng âm nhạc trong điệu nhảy samurai quá u uất, tiếng hô vang của các võ sĩ chỉ khiến chướng tai.¹⁷ Tuy nhiên, mối quan hệ giữa Nicholas và tộc Shimazu vẫn được duy trì cho đến mấy năm sau đó. Quân hạm Nga rời khỏi Kagoshima vào chiều hôm đó.

Ngày 7 và 8 tháng 5 là những ngày trên biển. Hạm Pamiat Azova từ eo biển Shimonoseki tiến vào vùng nội hải Seto, đến Kōbe quá giờ trưa ngày 9. Sau khoảng hai giờ tham quan trong phố, đoàn người Nga theo xe lửa tiến về Kyōto. Đoàn đến Kyōto khi trời đã về chiều. Nicholas rất thích thú với Kyōto, xem nơi từng là thủ đô của đất nước này như Moscow. Nơi trú của Nicholas ở Kyōto là lữ quán kiểu hiện đại, Khách sạn Tokiwa. Tuy nhiên, Nicholas lại từ chối căn phòng kiểu Tây được chuẩn bị cho mình, đòi một phòng kiểu Nhật truyền thống. Đêm đó, đột nhiên Nicholas nói rằng mình muốn xem kĩ nữ Kyōto múa hát. Nicholas được dẫn đến Thanh lâu Nakamura ở khu Gion, đến hai giờ sáng hôm sau mới quay về lữ quán.

Ngày hôm sau, Nicholas đi tham quan và mua quà lưu niệm trong phố. Đoàn người đến thăm Ngự sở Ōmiya, Ngự sở Kyōto, Li cung Nijō, Chùa Hongan-ji và nhiều nơi khác. Tại Ngự sở Ōmiya, Nicholas xem biểu diễn kĩ thuật đá cầu kemari truyền thống của họ Asukai, ngoài ra còn xem biểu diễn cung thuật, hội đua ngựa Kamo. Có vẻ Nicholas rất thích thú với mọi thứ được xem. Không cần phải nói, đoàn Nicholas đều được quần chúng hoan nghênh tại các nơi đến. Nicholas đã bỏ hơn 10.000 yên để mua đồ mĩ nghệ trong hội chợ, cúng dường 200 yên ở Chùa Nishi Hongan-ji để cứu tế dân nghèo. Mỗi lần vào một nơi nào đó, Nicholas đều hỏi có cần phải cởi giày hay không, khiến người Nhật rất ấn tượng về suy nghĩ sâu sắc của Nicholas.

Sáng hôm sau, ngày 11 tháng 5, Nicholas và George cùng đoàn tùy tùng rời khỏi Kyōto, tiến về Ōtsu để thưởng ngoạn hồ Biwa và vùng núi phụ cận. Nicholas mặc bộ com lê bằng len kẻ sọc, đội mũ quả dưa màu xám, ngồi trên xe kéo. Cổng hoa được dựng lên giữa ranh giới phủ Kyōto và tỉnh Shiga, bên trên có treo cờ ba nước Nhật, Nga và Hy Lạp xen kẽ nhau. Khi đoàn người đi qua cổng hoa thì liên đoàn trưởng bộ binh số 9 của Ōtsu, trưởng sở cảnh sát Shiga, các nghị viên địa phương, giáo viên, học sinh đều đứng xếp hàng ven đường để nghênh đón hoàng thái tử.¹⁸

Đoàn xe người kéo của hoàng thái tử dài đến 100 mét, dần tiến vào phố Ōtsu. Cũng như những nơi khác trên đất Nhật mà Nicholas từng đến thăm, quần chúng nơi này cũng cất tiếng hoan hô, vẫy cờ chào đón. Đoàn người tiến về phía Chùa Mii-dera. Các vị khách quý được cho xem bảo vật của chùa và được giải thích về lịch sử lâu đời của ngôi chùa này. Họ thưởng ngoạn quang cảnh hồ Biwa từ Chùa Mii-dera, rồi một lát sau thì lên tàu hơi nước Hoan-maru. Con tàu được trang trí với lá xanh và hoa tươi, chạy thẳng về phía Karasaki. Khi đoàn người của hoàng tử ngoại quốc đến Karasaki thì pháo hoa được bắn lên giữa ban ngày (dù không thấy nhưng nghe được). Sau khi xem triển lãm giáp trụ tại Đền Karasaki, đoàn người lại lên tàu Hoan-maru để trở về Ōtsu.¹⁹

Sau bữa trưa tại dinh hành chính của tỉnh, đoàn người của hoàng thái tử Nga lên đường quay về Kyōto vào lúc một giờ 30 phút chiều. Đoàn xe người kéo được bốn chiếc dẫn đầu gồm xe của cảnh sát phủ Kyōto, cảnh sát tỉnh Shiga và xe của các tri sự tỉnh. Nicholas ngồi xe thứ năm, còn George ngồi xe thứ sáu, trong khi Thân vương Takehito ngồi xe thứ bảy.²⁰ Trước đó đã có tin đồn rằng trong ngày này sẽ xảy ra điều phiền phức cho Hoàng thái tử Nicholas, vì vậy nên cảnh vệ, tuần tra được bố trí ven đường. Khi đoàn người xuất phát từ dinh hành chính, len qua khỏi đám đông đứng xếp hàng hai bên con đường hẹp, qua sáu, bảy phố thì đột nhiên có một người cảnh sát tuần tra lao đến, vung lưỡi kiếm Tây nhằm vào đầu hoàng thái tử mà chém. Nhát đầu tiên chém đứt vành mũ của hoàng thái tử khiến phần trên của tai bên phải bị thương. Nicholas viết trong nhật kí rằng:

Khi trở về con đường cũ trên xe kéo, tôi rẽ trái từ con đường hẹp mà dân chúng đứng đầy hai bên. Lúc đó, tôi cảm thấy có luồng xung lực mạnh chạm vào thái dương bên phải; Ngoảnh đầu nhìn lại thì thấy một viên tuần tra mặt mũi dữ tợn, hai tay cầm kiếm Tây xông vào tôi lần nữa. Trong khoảnh khắc, tôi thét lên: “Ngươi làm gì vậy?” rồi nhảy khỏi xe xuống con đường trải nhựa. Gã biến chất đuổi theo tôi. Không một ai ngăn cản hắn. Tôi vừa dùng tay đỡ vết thương đang chảy máu, một mạch chạy thẳng. Tôi muốn trốn vào đám đông nhưng không được, vì bấy giờ đám đông người Nhật đã rơi vào trạng thái hỗn loạn mà chạy tứ tán. Vừa chạy, tôi quay lại nhìn một lần thì thấy có vẻ như George đang chạy theo sau gã tuần tra đang đuổi theo tôi. Chạy được khoảng 60 bước, tôi dừng lại ở một góc đường nhỏ và quay lại nhìn thì thấy mọi chuyện đã kết thúc, thật may mắn. Ân nhân cứu mạng George đã dùng cây gậy tre hạ tên biến chất bằng một cú đánh. Khi tôi lại gần chỗ đó thì thấy các phu xe kéo của chúng tôi và mấy viên cảnh sát đang nắm hai chân của gã biến chất lôi đi, một người trong số họ dùng kiếm Tây chém vào cổ hắn.

Tất cả mọi người đều thất thần đứng nhìn. Tôi không thể hiểu nổi tại sao chỉ có tôi, George và tên điên cuồng kia trên đường, không một ai trong quần chúng chạy đến để cứu tôi, chặn gã lại. Dĩ nhiên các tùy viên trong đoàn không phải ai cũng có thể xông đến cứu được, vì đoàn xe kéo khá dài. Ngay cả Arisugawa Điện hạ cũng không nhìn thấy gì vì ngồi ở xe thứ ba trong đoàn.

Để tất cả họ an lòng, tôi đã cố đứng lại đó trong một lúc lâu.²¹

Ghi chép của Nicholas đáng lí ra là tư liệu đáng tin nhất. Tuy nhiên, theo lời làm chứng của rất nhiều người mục kích khác thì có mấy chỗ nhầm lẫn. Việc George hạ viên tuần tra bằng một cú đánh, và khi tập kích, không có ai chung quanh Nicholas và George là điều không chính xác. Những người mục kích làm chứng trước tòa rằng đúng là ban đầu George có kháng cự với kẻ tập kích bằng cây gậy tre lưu niệm vừa mua trong ngày hôm đó. Tuy nhiên, nhát gậy tre của George không hạ được gã tập kích mà chỉ đẩy lùi gã một tí. Trong lúc sơ hở đó thì người kéo xe của Nicholas đã xông vào gã tuần tra. Khi ngã xuống thì thanh kiếm rơi khỏi tay hắn. Người kéo xe của George nhặt lấy, chém vào cổ và lưng gã tuần tra. Không lâu sau thì cả người Nhật và người Nga đều biết tới vai trò mang tính quyết định trong việc cứu mạng hoàng thái tử Nga của hai người phu xe này.

Nhầm lẫn trong kí ức của Nicholas được cho là do tâm lí bất ổn cực độ cùng vết thương mang lại. Tuy nhiên, phần thưởng mà sau đó Nicholas dành cho hai người phu xe này chứng minh rằng Nicholas đã thừa nhận lòng dũng cảm của họ.²² Dù vậy, vào ngày 11 tháng 5 hằng năm, ngày kỉ niệm sự kiện Ōtsu, thì Nicholas đều cảm ơn rằng George (chứ không phải các phu xe) đã cứu mạng mình trong khi cầu nguyện ở nhà thờ.²³

Chúng ta có thể suy đoán rằng Nicholas chỉ có ý nghĩ xấu đối với người Nhật rằng họ đã bỏ rơi mình, chỉ biết lo cho sự an toàn của bản thân hơn là xông vào cứu một người hoàn toàn không vũ trang khỏi gã biến chất. Tuy nhiên, trong nhật kí của Nicholas hoàn toàn không có từ ngữ nào thể hiện suy nghĩ này. Ngược lại, nhật kí còn viết rằng Nicholas cảm động khi thấy người Nhật quỳ gối trên đường, chắp tay như cầu nguyện để xin tha thứ vì tai ách xảy ra với mình.²⁴ Ngay sau vụ tập kích, Nicholas còn nói với Thân vương Takehito rằng dù bản thân mình bị một kẻ điên khùng làm bị thương nhưng quyết không hề có ý nghĩ xấu nào đối với quý quốc.²⁵

Tuy nhiên, trong hồi kí, Bá tước Witte lại diễn giải phản ứng của hoàng thái tử hoàn toàn khác:

Phải chăng vụ tập kích đã khiến hoàng thái tử mang ý thù địch và lòng miệt thị đối với người Nhật. Như có thể thấy trong báo cáo chính thức, hoàng thái tử dùng từ “khỉ” để chỉ người Nhật. Nếu như hoàng thái tử không tin rằng người Nhật khó chịu, đê hèn và là một dân tộc yếu đuối, sẽ bị sụp đổ bằng một đòn đánh của người khổng lồ Nga thì chúng ta đã không áp dụng chính sách Viễn Đông dẫn đến cuộc chiến tranh bất hạnh với người Nhật.²⁶

Có thể chính thái độ “thù địch và miệt thị” của bản thân Witte đối với Nicholas II đã ảnh hưởng đến kiến giải này. Nhưng Witte biết rõ vị quân chủ của mình, không có vẻ gì là ông cố tình dựng chuyện gán cho Nicholas thiên kiến này. Bây giờ nhìn lại thì thấy sự kiện Ōtsu lúc đó tưởng chừng như nhỏ nhặt, nhưng lại là bước đi quan trọng đầu tiên đến cuộc chiến Nhật - Nga vào 13 năm sau.

Tin báo về vụ ám sát Hoàng thái tử Nicholas không thành được truyền đến Tōkyō, ban đầu được thổi phồng quá mức. Theo Mary Fraser thì báo cáo đầu tiên viết: “Phần đầu bị hai vết thương nặng, không thể hồi phục”, về sau, khi có điện báo mới thì Fraser mới báo cáo được rằng: “Hoàng thái tử bị thương nặng, thật tội nghiệp. Nhưng vết thương không nguy hiểm như ai đó đã đánh điện vì quá hoảng hốt”.²⁷ Nhưng ngay cả sau khi Nicholas bình phục khỏi vết thương nhẹ thì cú sốc nặng nề đối với người Nhật cũng không dễ gì tan biến.

Phản ứng đầu tiên chính là sự sợ hãi. Nhiều người Nhật lo sợ rằng vụ tập kích hoàng thái tử Nga sẽ phát triển thành cuộc chiến tranh với Nga. Nếu chiến tranh nổ ra thì Nhật không thể nào đối đầu được với đế quốc khổng lồ với lãnh thổ kéo dài từ Âu sang Á. Họ cũng nhận thức được rằng việc này sẽ giáng một đòn nặng vào uy tín quốc gia văn minh hiện đại của nước Nhật. Mary Fraser viết về sự kiện tập kích này như sau:

Nếu chuyện này xảy ra ở Âu châu thì có lẽ nó sẽ bị coi là bất hạnh to lớn, nhưng không còn gì nữa hết. Ngoài ra sẽ không có thêm suy diễn nào; quốc dân các nước văn minh sẽ không làm ầm lên rằng không nên kết quan hệ hữu hảo với cái đất nước này; không la lối chừng nào còn kí hiệp ước ngu xuẩn với đất nước này thì không được để họ có quan hệ bình đẳng; sẽ không có chuyện những người đối địch tung hết những bài viết miệt thị vào mặt đất nước này. Tất cả những công kích này đều hướng về Nhật Bản, đất nước thấy khổ sở nhất với vết thương danh dự trong tất cả các vết thương. Vị khách quý mà Thiên hoàng Bệ hạ hoan nghênh chào đón đã bị phản bội.²⁸

Tin báo đầu tiên về sự kiện Ōtsu đến tai Thiên hoàng Minh Trị là điện báo của Thân vương Takehito mười phút sau vụ tập kích. Điện báo nói rằng hoàng thái tử Nga đang bị trọng thương, yêu cầu lập tức phái Tổng giám quân y lục quân Hashimoto Tsunatsune tới ngay. Khoảng một giờ sau, Thân vương Takehito lại đánh điện giục Thiên hoàng tuần hành đến Kyōto. Thiên hoàng kinh ngạc trước sự kiện này, ngài bàn bạc với nội các tổng lí đại thần và các quan khác. Thiên hoàng lập tức cử Thân vương Yoshihisa đến Kyōto, lệnh cho Tổng giám quân y Hashimoto Tsunatsune, trưởng thị y và các y sư khác nhanh chóng đến đó. Ngài cũng thông báo với Thân vương Takehito rằng đích thân mình sẽ đến Kyōto thăm hỏi hoàng thái tử vào sáng hôm sau. Thiên hoàng còn đánh điện cho Nicholas, bày tỏ lòng lo lắng, phẫn khái trước sự việc, cầu mong hoàng thái tử nhanh chóng bình phục. Hoàng thái tử cũng đánh điện trả lời rằng mình lấy làm tiếc vì khiến Thiên hoàng lo lắng, bản thân khỏe mạnh hơn người khác lo nghĩ. Thiên hoàng Minh Trị cũng đánh điện đến Hoàng đế Alexander III, báo tin việc hoàng thái tử bị thương. Hoàng hậu cũng đánh điện đến hoàng hậu Nga với nội dung tương tự.

Đúng như dự định, Thiên hoàng xuất phát từ sáu giờ 30 phút sáng ngày hôm sau tại trạm Shimbashi để đến Kyōto. Tối cùng ngày, ngài đến Kyōto liền tìm đến Khách sạn Tokiwa nơi hoàng thái tử Nga đang trú ngụ. Công sứ Nga từ chối không để Thiên hoàng viếng thăm, cho rằng đến đêm hôm thế này thì hóa ra không tốt cho người bệnh. Đây là một trong những lần hiếm hoi trong đời Thiên hoàng Minh Trị, khi yêu cầu của ngài bị từ chối. Nhưng ngài cũng không cưỡng, nói rằng sáng hôm sau sẽ đến thăm. Trong lúc đó thì đoàn y sĩ do Thiên hoàng phái đến, thỉnh cầu gặp hoàng thái tử nhưng cũng bị y sĩ người Nga từ chối với lí do vết thương không có gì bất thường, không nên tháo bỏ băng bó. Y sĩ người Nga còn nói thêm rằng hoàng thái tử ghét để y sĩ lạ chẩn đoán cho mình. Ngày hôm sau, đoàn y sĩ Nhật lại đến, thỉnh cầu được gặp hoàng thái tử thì y sĩ Nga lại tiếp tục từ chối. Cùng ngày, hoàng thái tử chuyển sang hạm Pamiat Azova đang đậu ngoài khơi Kōbe nên đoàn y sĩ người Nhật không thể gặp được.²⁹

Sáng ngày 13, Thiên hoàng đến thăm Khách sạn Tokiwa sau một đêm ở Ngự sở. Thân vương George ra tiếp đón Thiên hoàng, hướng dẫn đến phòng hoàng thái tử. Thiên hoàng tỏ ý tiếc đối với sự kiện, đồng cảm với sự lo lắng của song thân Nicholas đang ở nơi xa cách. Ngài cũng nói với hoàng thái tử rằng phạm nhân sẽ sớm bị xử phạt và mong muốn hoàng thái tử sẽ đến thăm Tōkyō, thăm thú danh lam thắng cảnh trong nước Nhật sau khi bình phục. Đáp lại, Nicholas nói rằng tuy mình bị một kẻ điên cuồng làm bị thương nhưng lòng biết ơn đối với Bệ hạ cũng như toàn quốc dân Nhật Bản về tấm thịnh tình đối với mình thì vẫn không hề thay đổi so với trước khi bị thương, về việc đến thăm Tōkyō thì Nicholas nói cần phải đợi mệnh lệnh từ bổn quốc.

Chiều ngày 13, Nicholas chuyển từ Kyōto sang Kōbe, lên hạm Pamiat Azova để điều trị, nghỉ ngơi theo lệnh của mẫu hậu. Khi biết hoàng thái tử trở về hạm thì Thiên hoàng rất ngạc nhiên, vì như vậy có nghĩa là hoàng thái tử sẽ không đến thăm Tōkyō. Thiên hoàng phái Itō Hirobumi đến chỗ công sứ Nga, khuyên nên giữ hoàng thái tử lại Nhật một thời gian. Công sứ giải thích rằng quốc dân Nga rất lo lắng cho sự an toàn của hoàng thái tử, nhất là mẫu hậu càng lo nghĩ nhiều. Cá nhân hoàng thái tử rất muốn đến Tōkyō nhưng không thể nào cãi lời song thân. Cuối cùng, ngài công sứ khóc mà thỉnh nguyện Itō rằng Bệ hạ xem hoàng thái tử như con mình, vậy Bệ hạ có thể cùng đến Kōbe để đảm bảo an toàn cho hoàng thái tử được không.³⁰ Itō hứa sẽ truyền đạt thỉnh nguyện của công sứ, cho rằng Thiên hoàng vốn là bậc nhân từ nên sẽ chấp thuận.

Thiên hoàng tuy thất vọng nhưng cũng thuận theo thỉnh cầu của công sứ Nga. Xe ngựa của ngài ghé đến Khách sạn Tokiwa rồi tiến về phía ga xe lửa. Thiên hoàng lên cùng toa xe lửa hoàng gia với Nicholas, được Thân vương George và Thân vương Takehito theo cùng. Đoàn xe được bảo vệ nghiêm ngặt, dọc đường có nhiều bộ binh và hiến binh cảnh bị cho đến khi đoàn người đến cảng nơi hạm Pamiat Azova đang neo đậu. Thiên hoàng tiễn hoàng thái tử đến tận bến tàu Kōbe, bắt tay hoàng thái tử khi chia tay.

Đây không phải là lần gặp cuối cùng giữa Thiên hoàng Minh Trị và Nicholas. Ngày 16 tháng 5, Nicholas đánh điện đến Thiên hoàng, nói rằng mình phải rời Nhật Bản vào ngày 19 theo mệnh lệnh của phụ hoàng.³¹ Thiên hoàng mời Nicholas đến dùng bữa trưa tại dinh thự ở Kōbe vào ngày 19, nhưng Nicholas từ chối theo lời khuyên của y sĩ, mặc dù rất muốn tham dự. Ngược lại, Nicholas mời Thiên hoàng đến dùng bữa trên hạm Pamiat Azova. Thiên hoàng lập tức nhận lời. Khi hay tin thì các đại thần bật ngửa vì nghĩ đến biến cố Seoul năm trước, khi Taewon’gun Triều Tiên bị người Trung Quốc bắt cóc, đưa lên thuyền chuyển đến Trung Quốc và giam giữ ở đó trong ba năm. Số quân hạm Nga đang đóng tại cảng Kōbe còn nhiều hơn cả quân hạm Nhật Bản. Các đại thần tin rằng người Nga nhất định sẽ đưa Thiên hoàng đi. Bất chấp lo lắng của các đại thần, Thiên hoàng bình tĩnh trả lời họ rằng: “Trẫm cần phải đi. Nga quốc là đất nước văn minh tiến bộ, quyết không có hành vi man rợ như các khanh lo nghĩ”.

Ngày 19, Thiên hoàng thân đến quân hạm Pamiat Azova. Thân vương Taruhito và Yoshihisa đều theo cùng. Bữa trưa diễn ra thuận lợi. Sau đó, công sứ Nga kể rằng đó là lần đầu tiên nghe Thiên hoàng cất cao giọng đàm luận, cười nói như vậy. Thiên hoàng tạ lỗi với Nicholas về sự kiện ở Ōtsu. Nicholas đáp lại rằng ở đất nước nào cũng có những kẻ điên rồ, và dù gì thì vết thương cũng khá nhẹ nên xin Bệ hạ đừng lo. Theo phong tục Nga, hai người hút thuốc trong khi ăn, từng người đều lấy thuốc lá ra mời nhau.³² Thiên hoàng rời khỏi hạm vào lúc hai giờ chiều, và hạm Pamiat Azova cũng xuất phát đến Vladivostok vào lúc bốn giờ 40 phút. Thân vương Yoshihisa lên quân hạm Yaeyama, đưa tiễn quân hạm Nga đến tận Shimonoseki.

Chuyến viếng thăm quân hạm Nga của Thiên hoàng đã kết thúc mà không có trở ngại gì. Có lẽ việc này đã mang lại nhiều điều cho hai người. Và có lẽ, những kí ức không hay trong lòng Nicholas cũng đã tan biến. Đối với Thiên hoàng thì chấp nhận lên hạm Nga là điều cần nhiều dũng khí. Ngài cho rằng mình cần phải đi và làm theo suy nghĩ bất chấp ý kiến lo ngại của quần thần. Điều này cho thấy thái độ cương nghị, quả quyết của ngài.

Trong thời gian này thì cả nước dao động vì sự kiện Ōtsu. Có lẽ người lo lắng nhất là hoàng hậu. Phu nhân Fraser viết rằng:

Mặt khác, còn một con người không thể giúp được gì cho vị hoàng tử trẻ tuổi bất hạnh, cũng không thể xử phạt kẻ tập kích. Bản thân không thể làm bất cứ điều gì, đó chính là hoàng hậu với lòng thương người. Người đã quên tất cả, về lòng kiềm chế, sự bình thản không thể nào hơn của người được thể hiện trong mọi dịp. Qua một đêm sau thảm kịch, người vẫn còn đổ những giọt nước mắt đau buồn từ tận đáy lòng. […] Người chỉ nghĩ đến chàng trai trẻ và người mẹ của chàng.³³

Khắp Nhật Bản như trầm xuống vì đau buồn. Lafcadio Heam mở đầu Hồi kí Yūko bằng một đoạn như sau:

Cả thành phố yên lặng đến lạ thường, như thể người người đều đang để tang nghiêm trang. Ngay cả người bán hàng rong cũng vừa rảo bước vừa cất tiếng rất nhỏ so với mọi khi. Bình thường, mọi gánh tuồng đều nhộn nhịp từ sáng sớm cho đến tối thì nay tất cả đều đóng cửa. Mọi khu phố hoan lạc, mọi chốn giải trí đều khép kín cửa. Ngay cả hàng hoa cũng không để hoa trước cửa. Tất cả đều đóng cổng. Khu phố kĩ viện trở nên yên lặng, không còn nghe thấy tiếng đàn shamisen. Không còn một người nào làm ồn nhặng xị nơi quán rượu, khách trong quán nói chuyện rất khẽ. Những khuôn mặt gặp nhau ngoài phố cũng không còn nụ cười như mọi khi. Những tấm áp phích đều thông báo rằng mọi yến tiệc, giải trí đều bị hoãn vô thời hạn.³⁴

Heam kể rằng “mọi người ai cũng đều ở trong tư thế chuộc tội một cách tự phát”. Những món gia bảo, những thứ tài sản quý giá nhất, dù của người giàu hay người nghèo, đều liên tục được gửi đến hạm Pamiat Azova.

Heam động lòng nhất đối với Yūko, một nữ hầu nhưng lại có cái tên mang phong thái samurai, nghĩa là dũng cảm.

Bốn mươi triệu người đang đau buồn. Nhưng nỗi buồn của cô to lớn hơn bất kì ai khác. Lí tính của Tây phương không sao mà hiểu một cách trọn vẹn được. Sinh mệnh của cô ấy được chi phối bởi những tình cảm và hành động mà chúng ta chỉ có thể suy đoán một cách cực kì mơ hồ.³⁵

Ngày 20 tháng 5, Hatakeyama Yūko đâm cổ tự vẫn ngay trước cổng dinh hành chính phủ Kyōto. Bấy giờ Yūko 27 tuổi. Người ta phát hiện mấy tờ giấy từ di thể của cô. Một bức (theo lời Heam) trong số đó là bức thư viết: “Cầu cho thiên tử đừng đau buồn nữa khi biết được rằng một sinh mệnh trẻ tuổi không chút giá trị gì đã được hiến dâng để đền đáp tội lỗi”.³⁶ Sau đó, một bức văn bia được dựng lên để tưởng nhớ Yūko.

Người người khắp nơi trong nước đều gửi vật phẩm đến hạm Pamiat Azova như một sự đền đáp, khiến “thuyền như muốn chìm vì tặng vật”.³⁷ Ngoài ra còn có mấy vạn lá thư của quốc dân Nhật Bản được gửi đến cho hoàng thái tử, bày tỏ sự xấu hổ và tiếc nuối vì đã xảy ra sự kiện này.³⁸

Trái ngược với tình cảm tràn ngập dành cho hoàng thái tử Nga, người Nhật chỉ dành cho kẻ ám sát hụt Tsuda Sanzō sự căm phẫn. Đến ngay cả làng Kanayama ở tỉnh Yamagata còn có lệnh cấm lấy họ Tsuda, cấm đặt tên Sanzō.³⁹ Tuy Tsuda chỉ là một viên tuần tra nhưng xuất thân từ gia thế đời đời làm y sư phục vụ nhà Tōdō ở phiên trấn Tsu, bổng lộc 130, 140 hộc. Sanzō ra đời vào tháng 12 năm Ansei thứ nhất (tháng 1 năm 1855),⁴⁰ sau đó theo học Hán tự và võ nghệ ở trường phiên. Năm 1872, Sanzō gia nhập lục quân. Lập được chiến công trong cuộc chiến Tây Nam, Sanzō được nhận huân chương thất đẳng, thăng tiến lên vị trí trung sĩ.⁴¹ Năm 1882, Sanzō bị đẩy ra khỏi quân ngũ, trở thành cảnh sát tuần tra tỉnh Mie rồi sau là tỉnh Shiga. Người đời nhìn nhận Sanzō như một kẻ ít nói và ít giao tiếp.⁴²

Một câu hỏi được đặt ra ngay lập tức là động cơ của Tsuda. Bác sĩ Baelz giải thích cực kì đơn giản rằng:

Tôi nghĩ trong một chừng mực nào đó thì đây là hành vi bán danh để nổi tiếng.⁴³ Nhưng chắc hẳn trong đó cũng trộn lẫn với cảm tình ghét Nga đang bành trướng trong những năm gần đây. Trước đó, đất nước này đã lo sợ rằng đối với Nga thì cái gì cũng nuốt hết, nên không biết lúc nào thì nuốt đến Nhật Bản.⁴⁴

Một tư liệu khác chỉ ra ba điểm là động cơ của Sanzō. Thứ nhất, Tsuda tức giận khi nhượng bộ Karafuto cho Nga. Thứ hai, Tsuda cũng cho rằng hoàng thái tử Nga là trinh sát được phái đến Nhật để chuẩn bị xâm lược Nhật Bản. Thứ ba, Tsuda bực dọc khi biết Nicholas đã đi chơi bời ở Nagasaki, Kagoshima thay vì đến Tōkyō yết kiến Thiên hoàng trước tiên.⁴⁵ Lời giải thích thú vị nhất cho động cơ của Tsuda xuất phát từ tin đồn cho rằng thực ra Saigō Takamori vẫn còn sống và cùng người Nga quay trở lại Nhật Bản. Tsuda là người tòng quân trong cuộc chiến Tây Nam nên không hoan nghênh sự trở lại của Saigō, vì như vậy thì có thể công trạng của Tsuda sẽ bị tước bỏ.⁴⁶

Sự thật mà Tsuda thú nhận trước toàn án như sau. Ban đầu Tsuda định giết hoàng thái tử Nga khi đang làm nhiệm vụ cảnh bị ở Chùa Mii-dera. Nicholas và George ngồi xe kéo đi lên một ngọn đồi nhỏ để ngắm cảnh. Ngọn đồi này được đặt tên là Ngự Hạnh Sơn để kỉ niệm chuyến tuần hành của Thiên hoàng vào năm 1878. Trên đồi có văn bia tưởng niệm các quân nhân xuất thân từ Ōtsu đã tử trận trong cuộc chiến Tây Nam. Nhìn văn bia, Tsuda không khỏi so sánh bản thân hiện tại chỉ là một viên tuần tra thảm hại với thời vinh hoa khi ở chiến trường. Điều này dẫn đến bực tức với người ngoại quốc đến thăm. Để giải tỏa lòng phẫn khái, Tsuda quyết định ám sát hoàng thái tử Nga. Đúng lúc đó thì hai người khách ngoại quốc xuất hiện trên đồi. Hai người này hoàn toàn không thể hiện chút kính ý nào đối với những người đã mất mà chỉ hỏi phu kéo xe về cảnh quan. Tsuda cho rằng những câu hỏi của họ là chứng cứ cho mục đích trinh thám. Cơn giận của Tsuda càng lớn mạnh thêm. Tuy nhiên, Tsuda không biết ai trong số họ là hoàng thái tử Nga nên đành dừng tay để nghe ngóng. Đồng thời, Tsuda nhớ lại lời căn dặn của sở trưởng cảnh sát sáng nay. Sở trưởng nhấn mạnh với các thuộc hạ rằng chuyến viếng thăm của hoàng thái tử Nga là chuyện cực kì trọng đại đối với Thiên hoàng.⁴⁷ Sau đó, khi theo cảnh bị chuyến thăm Karasaki thì Tsuda đã tiếp cận Nicholas đủ gần để ra tay, nhưng lại hoãn. Nhưng Tsuda nhận ra rằng khi đoàn người rời Ōtsu thì đây là cơ hội cuối cùng. Nếu như để Nicholas sống trở về thì một ngày nào đó sẽ quay lại trong bộ mặt của kẻ xâm lược. Đây là lí do để Tsuda ra tay.⁴⁸

Rõ ràng, vụ tập kích hoàng thái tử của Tsuda mang tính kế hoạch. Theo con mắt của quần chúng thì Tsuda cần phải bị xử hình nhanh chóng. Nhưng có một vấn đề nảy sinh, đó là phải chiếu theo điều mục nào trong hình pháp. Nguyên lão viện, nội các đều chủ trương rằng nếu không xử hình Tsuda thì sẽ không khiến phía Nga hài lòng, và kết quả dẫn đến điều gì thì không cần phải nói. Để làm hài lòng hoàng đế và quốc dân Nga thì phải xử cực hình với Tsuda. Theo quy định ở điều 116 trong hình pháp thì kẻ gây nguy hại hay có ý định gây nguy hại cho Thiên hoàng, tam hậu (thái hoàng thái hậu, hoàng thái hậu, hoàng hậu) và hoàng thái tử thì sẽ bị tử hình, vấn đề là điều mục này có áp dụng với hoàng tộc ngoại quốc hay không.

Ngày 12 tháng 5, Nội các tổng lí đại thần Matsukata Masayoshi và Nông thương vụ đại thần Mutsu Muemitsu mời Đại thẩm viện trưởng Kojima Korekata đến dinh quan, giải thích về mối nguy hiểm từ tình cảm của phía Nga. Kojima đáp rằng không có lí do gì để áp dụng điều 116 của hình pháp cho hoàng thái tử ngoại quốc và khẳng định tính độc lập của hiến pháp. Đáp trả, Matsukata phản bác rằng có quốc gia mới có pháp luật, nếu quá chú trọng đến luật pháp mà quên đi sự tồn vong của quốc gia thì thật điên rồ. Mutsu cũng thuyết phục Kojima rằng điều 116 chỉ nói đến Thiên hoàng chứ không hề nói là Thiên hoàng Nhật Bản. Vì vậy cần phải áp dụng trong trường hợp của mọi vị quân chủ, bất kể của đất nước nào. Tuy nhiên, Kojima đáp trả rằng khi Nguyên lão viện thảo án hình pháp vào năm 1880 đã xóa bỏ chữ “Nhật Bản” trong “Thiên hoàng Nhật Bản”. Lí do để không chỉ rõ “Nhật Bản” vì cổ lai, danh xưng “Thiên hoàng” là từ kính trọng để chỉ vị quân chủ Nhật Bản. Kojima quyết không chịu nhường bước.

Hôm sau, ngày 13, Kojima triệu tập các phán quan của Đại thẩm viện, yêu cầu họ giải thích về điều 116. Tất cả đều nhất trí rằng “Thiên hoàng” là từ để chỉ Thiên hoàng Nhật Bản chứ không phải vị quân chủ nào khác. Đáp lại, tư pháp đại thần cho rằng có thể sẽ phát lệnh giới nghiêm để chống lại hình pháp. Trong cùng ngày, có báo cáo từ trưởng quan tòa án Ōtsu xử Tsuda rằng tội của Tsuda phải được xử theo điều 292 và điều 112 của hình pháp. Đây là điều mục về tội mưu sát, mưu sát không thành đối với người bình thường, và hình phạt cao nhất là cầm tù không thời hạn.

Vấn đề không kết thúc tại đây. Kojima buộc phải chiến đấu quả cảm để bảo vệ quyền tư pháp của nước Nhật. Kojima chỉ ra rằng theo hình pháp Nga thì tội ám sát vị quân chủ ngoại quốc không thành được xử rất nhẹ so với tội ám sát hoàng đế Nga không thành, và theo hình pháp của Đức thì bị giam trên một năm, dưới năm năm. Giả dụ chỉ vì mưu sát không thành mà bị giam chung thân thì hình phạt này nặng nề hơn các nước khác. Kojima chủ trương rằng nếu tùy lúc, tùy trường hợp mà hiểu sai, áp dụng sai pháp luật thì đó là phá hoại hiến pháp. Đáp lại lời cảnh cáo rằng nếu không xử hình Tsuda thì Nga sẽ dùng thủ đoạn tàn khốc để báo thù, Kojima cho rằng Nga không phải là nước man rợ nên sẽ không chọn cách thiển cận, thô bỉ đó. Các nước vẫn thường lên tiếng bất bình vì những thiếu sót của pháp luật Nhật Bản, than phiền vì các phán quan không thích hợp với vị trí. Bây giờ là lúc tốt nhất để thể hiện rằng người Nhật rất tuân thủ pháp luật.

Ngày 20 tháng 5, các phán quan của Đại thẩm viện và viện trưởng Kojima vào chầu, được Thiên hoàng ban sắc ngữ rằng: “Sự kiện liên quan đến hoàng thái tử Nga quốc đang là đại sự đối với quốc gia. Hãy chú ý mà nhanh chóng xử lí”. Sắc ngữ mơ hồ này khiến nhiều người hiểu khác nhau rõ rệt. Có người hiểu “hãy chú ý” trong lời Thiên hoàng như lời cảnh báo chớ nên khiêu khích người Nga. Có người lại hiểu không được tự tiện làm loạn hiến pháp mới.⁴⁹ Kojima lại hiểu rằng đây là mệnh lệnh của Thiên hoàng phản đối việc chuyên quyền của nội các, đòi bẻ cong pháp luật mà đưa cả hoàng tộc ngoại quốc vào điều 116 của hình pháp.

Áp lực nặng nề đè lên bảy phán quan liên quan đến sự kiện. Các vị này toan phán quyết về tính hợp hiến pháp khi áp dụng điều 116 của hình pháp đối với Tsuda Sanzō. Các quan chức trong nội các lần lượt tiếp cận với các phán quan cùng phiên xuất thân với mình. Có vẻ như các quan trong nội các đã thành công khi thuyết phục áp dụng điều 116, nhưng rốt cuộc thì lương tâm tư pháp của các phán quan đã chiến thắng. Trong số bảy phán quan thì có năm người phản đối điều 116. Ngày 24 tháng 5, trước ngày xử Tsuda thì Kojima đã báo với Tư pháp đại thần Yamada Akiyoshi rằng không có khả năng áp dụng điều 116.

Yamada rất ngạc nghiên, còn Nội vụ đại thần Saigō Tsugumichi thì phẫn nộ. Saigō yêu cầu Kojima giải thích rõ ràng lí do vì sao đi đến quyết định này. Kojima đáp rằng phán quan nhất mực tôn trọng mệnh lệnh của Thiên hoàng. Nếu áp dụng điều 116 thì đó là hành vi phá vỡ hình pháp, vi phạm hiến pháp, để lại vết nhơ nghìn năm không thể xóa bỏ trong lịch sử Nhật Bản. Đây là sự mạo phạm thánh đức, đồng thời phán quan cũng sẽ để lại tiếng nhơ dối trá, bất công với đời. Saigō phản bác rằng: “Ta vốn không biết lí luận pháp luật, nhưng nếu xử theo lời ngài nói thì chẳng những phản lại thánh chỉ mà còn khiến Nga quốc mang hạm đội đến vịnh Shinagawa, một phát súng khiến đế quốc ta tan thành tro bụi. Đến lúc đó thì pháp luật chẳng phải là thứ công cụ giữ gìn hoà bình quốc gia, mà trở thành thứ hủy diệt đất nước”. Saigō thúc giục rằng sự kiện lần này khiến Thiên hoàng khổ tâm, còn chúng ta đến nước này chỉ là tuân theo sắc mệnh. Chẳng lẽ phán quan dám bất tuân sắc mệnh hay sao.

Tuy nhiên, Kojima cũng không chịu nhường. Biết lòng Kojima không đổi, Saigō và các quan nội các thử tìm cách tiếp cận các phán quan khác. Tuy nhiên, ai nấy cũng đều lảng tránh. Phiên xử Tsuda Sanzō bắt đầu vào ngày 25 tháng 5 theo đúng dự định. Hoàn toàn không có chút khó khăn nào để đi đến phán quyết. Tsuda Sanzō bị tuyên án chung thân. Khi tin phán quyết đến Nga thì chính phủ Nga cũng không phái chiến hạm đến pháo kích cảng Shinagawa. Theo lời công sứ Nga truyền với ngoại vụ đại thần thì nếu như phán quyết là tử hình thì hoàng đế Nga định sẽ cầu xin Thiên hoàng giảm nhẹ tội.⁵⁰ Tsuda bị giam trong ngục ở Hokkaidō, chết vì viêm phổi vào ngày 30 tháng 9 năm 1891.⁵¹

Sự kiện Ōtsu không dẫn đến chiến tranh như các quan chức chính phủ lo ngại. Cũng có thể vụ ám sát không thành khiến Nicholas ôm định kiến phản Nhật, một nguyên nhân chính của cuộc chiến Nhật - Nga vào 13 năm sau, dù điều này cũng bị nghi ngờ. Kết quả quan trọng nhất mà sự kiện này mang lại chính là sự củng cố ngành tư pháp Nhật Bản, nhờ vào dũng khí của Kojima Korekata. Bản thân Kojima cũng không chịu bất lợi gì khi nói lên tiếng nói bất đồng với các chính khách. Kojima trở thành nghị viên của Quý tộc viện vào năm 1894. Những ghi chép của Kojima về sự kiện Ōtsu bị cấm xuất bản khi những người liên quan còn sống, đến năm 1931 mới được xuất bản.⁵² Rõ ràng, Kojima là một người anh hùng trong lịch sử Nhật Bản cận đại.

Những người ngoại quốc trú tại Nhật đương thời đều thể hiện đồng cảm với hoàng thái tử Nga, người bị thương trong sự kiện, nhưng cũng nhìn người Nga bằng ánh mắt nghi ngờ. Bác sĩ Baelz viết rằng người Nhật thật ngu khi nhượng bộ Karafuto cho Nga vào năm 1875. Baelz còn dẫn ra việc xây dựng một nhà thờ Chính thống giáo khổng lồ ở Surugadai, xem như dấu hiệu báo trước sự xâm lược của người Nga trong tương lai. “Điều kì lạ trong chuyện này là hoàn toàn không có một người bình dân Nga nào sống ở Tōkyō”.⁵³

Có lẽ người đồng tình nhất với vụ ám sát không thành là Lafcadio Heam. Heam viết trong lá thư gửi người bạn Nhật là Nishida Sentarō vào ngày 26 tháng 8 năm 1893:

Tôi nghĩ rằng có lẽ Tsuda Sanzō sẽ được những thế hệ trong tương lai phán xử với nhiều tình cảm hơn. Tội của anh ta chỉ là “trung nghĩa quá mức” mà thôi. Anh ta đã không đủ tỉnh táo. Nếu như có được đại nghĩa và thời cơ thì sự điên cuồng đó sẽ mang giá trị lớn nhất. Thứ anh ta nhìn thấy là hóa thân của sức mạnh quân sự kinh khủng mà ngay cả Anh quốc còn phải run sợ. Thực tế là Tây Âu đã triệu tập đội quân hơn 1.500.000 người để đối phó với sức mạnh quân sự này. Thứ anh ta nhìn thấy, hoặc anh ta nghĩ rằng đã nhìn thấy, là kẻ thù lớn của Nhật Bản (có thể là anh ta đã thấy, thời gian có thể chứng minh). Vì vậy anh ta tấn công, bằng dũng khí và quên hết cả phân biệt.⁵⁴

Trước đó Quốc vương Kalakaua đã yết kiến Thiên hoàng nhưng không phải là chuyến viếng thăm chính thức. Các khách quý khác chủ yếu là các vị vương tử.↩

Count Sergei Iulevich Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 126-127. George trở về Nga sau khi thuyền đến Ấn Độ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 751. Trong khi đó thì Thiên hoàng chỉ ban 200 yên để trùng tu Hōryū-ji (Pháp Long Tự), ngôi chùa cổ nhất Kyōto, nổi tiếng với nhiều tượng Phật đẹp.↩

Có lẽ Mary Fraser nói đến Li cung Hama.↩

Mary Fraser, Vợ một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 275.↩

Yasuda Kōichi, Nhật kí Nicholas II, vị hoàng đế cuối cùng của Nga, trang 9; Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 125. Nicholas có đến dự lễ khởi công ngày 31 tháng 5 năm 1891.↩

Về chi tiết chuyến viếng thăm Nagasaki của hoàng tử Nga, xem Nomura Yoshifumi, Sự kiện Ōtsu, trang 9-88.↩

Yasuda Kōichi, Nhật kí Nicholas II, vị hoàng đế cuối cùng của Nga, trang 22.↩

Cùng tư liệu trên, trang 21.↩

Cùng tư liệu trên, trang 25 có đăng bức ảnh Nicholas ngồi xe kéo.↩

Về những món đồ và giá tiền, xem Nomura Yoshifumi, Sự kiện Ōtsu, trang 80-85.↩

Yasuda Kōichi, Nhật kí Nicholas II, vị hoàng đế cuối cùng của Nga, trang 24. Đây là người anh em họ của Nicholas, sau trở thành quốc vương Anh George V, từng xăm mình trong thời gian ở Nhật.↩

Về thực đơn chi tiết, xem Nomura Yoshifumi, Sự kiện Ōtsu, trang 52-53.↩

Yasuda Kōichi, Nhật kí Nicholas, vị hoàng đế cuối cùng của Nga, trang 31.↩

Cùng tư liệu trên, trang 32-33. Theo một sử gia địa phương thì geisha mua vui cho Nicholas là Kikuyakko, người mua vui cho George là O-ei. Nhưng theo Nomura thì O-ei là geisha tiếp cả Nicholas và George.↩

Yasuda Kōichi, Nhật kí Nicholas, vị hoàng đế cuối cùng của Nga, trang 36. Trang 39 có đăng bức ảnh điệu múa samurai được trình diễn lúc bấy giờ.↩

Cùng tư liệu trên, trang 39.↩

Nomura Yoshifumi, Sự kiện Ōtsu, trang 111. Trong bữa ăn trưa cùng ngày, Nicholas nói với liên đội trưởng những lời khen ngợi từ ấn tượng tốt đẹp đối với binh sĩ Nhật Bản. Đây là lần đầu tiên Nicholas xem binh sĩ Nhật Bản kể từ khi đến Nhật.↩

Về báo cáo chi tiết trong chuyến đi, xem Andō Tamotsu, về sự kiện Ōtsu, cuốn thượng, trang 144-144.↩

Bản vẽ vị trí các xe kéo trong vụ ám sát, xem Andō Tamotsu, về sự kiện Ōtsu, cuốn thượng, trang 177.↩

Yasuda Kōichi, Nhật kí Nicholas II, vị hoàng đế cuối cùng của Nga, trang 11-12.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 828. Nicholas mời hai phu xe lên quân hạm, thưởng cho mỗi người 2.500 yên. Nicholas còn ban huân chương Anna, hứa thưởng 1.000 yên mỗi năm trong suốt đời vì sợ hai người xuất thân thấp kém này sẽ tiêu xài hoang phí khi có được số tiền lớn. Thiên hoàng Minh Trị cũng lo lắng như vậy, ngài lệnh cho Ngoại vụ đại thần Aoki Shūzō khuyên hai người không nên lãng phí. Aoki không chỉ khuyên bảo hai người mà còn lệnh cho tri sự phủ Kyōto và tỉnh Ishikawa (nơi xuất thân của họ) để mắt đến tương lai của họ. Về hai phu xe Mukōhata Jisaburō và Kitagaichi Ichitarō, xem Osatake Takeshi, Sự kiện Ōtsu - Hoàng thái tử gặp nạn, trang 252-257.↩

Yasuda Kōichi, Nhật kí Nicholas II, vị hoàng đế cuối cùng của Nga, trang 16-17. Sự kiện Ōtsu xuất hiện lần cuối trong nhật kí của Nicholas vào năm 1916, năm trước khi Nicholas qua đời.↩

Cùng tư liệu trên, trang 12.↩

Osatake Takeshi, Sự kiện Ōtsu - Hoàng thái tử gặp nạn, trang 51-53.↩

Bá tước Sergei Iulevich Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 126-127.↩

Mary Fraser, Vợ một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 281-284.↩

Cùng tư liệu trên, trang 283.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 818-819. Một người trong số y sĩ được Thiên hoàng phái đến không phải là người Nhật. Scriba là giáp sư ngoại quốc được đại học y khoa thuê. Bác sĩ Baelz viết: “Scriba và nhóm bác sĩ ngoại khoa hàng đầu Nhật Bản được Thiên hoàng cử đến Kyōto nhưng không gặp được hoàng thái tử Nga. Bọn họ than phiền về thái độ bất hợp tác của phía Nga” (Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 156).↩

Osatake Takeshi, Sự kiện Ōtsu - Hoàng thái tử gặp nạn, trang 100-101; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 821. Ghi chép trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ có phần rối loạn. Trang 821 viết Nicholas nói rằng mình lo lắng nên thỉnh Thiên hoàng cùng đi theo, nhưng điều này không khớp với lời Nicholas nói ở một chỗ khác.↩

Bản dịch tiếng Nhật của bức điện được đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 825.↩

Bình thường thì Thiên hoàng không mang theo thuốc lá khi đi, nhưng lúc này ngài đã chuẩn bị sẵn. Hẳn là có ai đó đã cho Thiên hoàng biết về thói quen của Nicholas.↩

Mary Fraser, Vợ một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 286-287.↩

Lafcadio Heam, Ngoài phương Đông trang 254.↩

Cùng tư liệu trên, trang 256.↩

Cùng tư liệu trên, trang 260. Trong Sự kiện Ōtsu-Hoàng thái tử gặp nạn của Osatake, trang 257-263 có giới thiệu về Hatakeyama Yūko nhưng không thấy câu trích của Heam.↩

Mary Fraser, Vợ một nhà ngoại giao ở Nhật Bản, trang 279. Trang 55 của cuốn Nhật kí Nicholas II, vị hoàng đế cuối cùng của Nga có đăng bức vẽ boong tàu đầy ắp những món quà. Theo phu nhân Fraser thì ngay cả những người rất nghèo cũng mang tặng vật đến, gồm gạo, trứng, nước tương, số quà tặng chứa được trong 16 hòm đồ (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 823).↩

Andō Tamotsu, về sự kiện Ōtsu, cuốn thượng, trang 489-493 có đăng danh sách các đoàn thể gửi thư thăm hỏi đến hoàng thái tử.↩

Osatake Takeshi, Sự kiện Ōtsu - Hoàng thái tử gặp nạn, trang 79-80.↩

Phu nhân Fraser viết về Tsuda là “viên trung sĩ già của lục quân” nhưng đương thời Tsuda chỉ mới 36 tuổi.↩

Chi tiết về quân vụ của Tsuda trong cuộc chiến Tây Nam, xem Andō Tamotsu, về sự kiện Ōtsu, cuốn thượng, trang 251. Tham khảo thêm Kojima Koretada, Nhật chí sự kiện Ōtsu, trang 193-194.↩

Kojima Koretada, Nhật chí sự kiện Ōtsu, trang 193. Được kể chi tiết hơn trong Osatake Takeshi, Sự kiện Ōtsu - Hoàng thái tử gặp nạn, trang 248-252.↩

Ám chỉ hành vi đốt đền thờ Diana ở Ephesians của Herostratos để ghi danh vào lịch sử.↩

Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 155.↩

Về ba điểm khiến Tsuda bực bội, xem Osatake Takeshi, Sự kiện Ōtsu - Hoàng thái tử gặp nạn, trang 133-134; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 834-835. Đây là lời khai trong phiên dự thẩm.↩

Andō Tamotsu, về sự kiện Ōtsu, cuốn thượng, trang 248-254. Theo lời em rể Tsuda thì Tsuda tin vào tin đồn, lo sợ Saigō trở lại.↩

Kojima Koretada, Nhật chí sự kiện Ōtsu, trang 192; Osatake Takeshi, Sự kiện Ōtsu - Hoàng thái tử gặp nạn, trang 135.↩

Osatake Takeshi, Sự kiện Ōtsu - Hoàng thái tử gặp nạn, trang 135-136.↩

Barbara Teters, Sự kiện Ōtsu, trang 55.↩

Cùng tư liệu trên, trang 59.↩

Kojima Koretada, Nhật chí sự kiện Ōtsu, trang 192. Không có dấu hiệu gì cho thấy viêm phổi vì bị đối xử tệ.↩

Những ghi chép và tư liệu liên quan được Ienaga Saburō biên tập trong Đông Dương văn khố.↩

Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 155.↩

Lá thư bằng tiếng Anh gửi cho Nishida Sentarō được lưu trữ ở thư viện Đại học Virginia.↩

CHƯƠNG 43

ĐỀ ÁN SỬA ĐỔI HIỆP ƯỚC CỦA MUTSU MUNEMITSU

Những ngày tháng còn lại của năm 1891 khá yên bình sau khi cơn hưng phấn của sự kiện Ōtsu xẹp xuống. Sự kiện chỉnh biến nổi bật nhất xảy ra trong thời gian Hoàng thái tử Nicholas đang ở Kyūshū. Trước đó, Yamagata Aritomo đã đệ đơn từ nhiệm vị trí nội các tổng lí đại thần vào ngày 9 tháng 4. Yamagata mắc bệnh cúm từ tháng 3, sau đó thì hồi phục nhưng tình trạng vẫn chưa khỏe hẳn. Yamagata tiến cử nghị trưởng Quý tộc viện là Itō Hirobumi kế nhiệm mình. Thiên hoàng biết Yamagata không có ý lưu lại vị trí hội các tổng lí đại thần nên cùng Yamagata thuyết phục Itō vào vị trí này. Lúc bấy giờ Itō đã xin từ nhiệm nghị trưởng Quý tộc viện và đang du lịch ở vùng Kansai. Thiên hoàng phái Cung nội đại thần Hijikata Hisamoto đến hơi Itō đang du lịch, thúc giục trở về thủ đô.

Ngày 27 tháng 4, Itō vào chầu yết kiến Thiên hoàng. Thiên hoàng bổ nhiệm Itō vào vị trí nội các tổng lí đại thần nhưng Itō kiên quyết từ chối. Itō trình bày rằng khi Ōkuma Shigenobu tâu lên việc lập quốc hội vào năm 1881 thì bản thân mình phản đối vì nghĩ rằng bấy giờ vẫn chưa chuẩn bị chỉn chu, ý thức của quốc dân còn chưa chín muồi. Lúc đó Itō xin để mình sang Âu châu để tìm hiểu về hiến pháp, chế độ chính trị của các nước này, và hoãn việc lập quốc hội cho đến khi mình trở về, và đã được Thiên hoàng chấp thuận. Khi Itō về nước thì hiến pháp được ban hành, sau đó là thành lập quốc hội. Tuy nhiên, dân trí cũng còn thấp như trước, rất khó để thực thi nền chính trị hiến pháp. Theo suy nghĩ của Itō thì bây giờ dù ai trở thành thủ tướng đi nữa thì cũng khó mà giữ vững vị trí đó được lâu. Nếu như Itō buộc phải vào vị trí đó thì một lúc nào đó sẽ bị ám sát, cũng là điều không lạ. Itō nói rằng mình vốn không tiếc thân mạng, nhưng nếu có bất trắc xảy ra với mình thì ai sẽ là người duy trì chính phủ, ai sẽ hỗ trợ hoàng thất.

Itō tâu lên rằng một trong hai người là Nội vụ đại thần Saigō Tsugumichi và Đại tạng đại thần Matsukata Masayoshi là người thích hợp cho vị trí này. Biết Saigō không có lòng nhận vị trí nên Thiên hoàng đành chọn Matsukata. Matsukata ban đầu từ chối nhưng Thiên hoàng không nghe. Ngày 6 tháng 5, Matsukata trở thành nội các tổng lí đại thần. Hơn sáu tháng kể từ khi Matsukata nhậm chức thì nghị trường xảy ra nhiều tranh cãi, đến tháng 12 thì Chúng nghị viện bị giải tán, đến đầu năm sau thì tiến hành tuyển cử.

Vào tháng 7 năm này, đề đốc hải quần Bắc Dương của Trung Quốc là Đinh Nhữ Xương đến Nhật, yết kiến Thiên hoàng. Buổi yết kiết diễn ra với nghi lễ cực kì trang trọng, đầy “tính Đông Dương”. Tuy nhiên, hạm đội Trung Quốc gồm sáu chiếc (mạnh mẽ hơn bất cứ quân hạm nào của hải quân Nhật) neo đậu ở Yokohama khiến một bộ phận người Nhật hoảng sợ. Đương thời có một kí giả của tờ báo Quốc dân làm bài thơ châm biếm như sau: “Anh chàng đuôi sam, thị uy lẫm liệt, khiến bọn yếu đuối, hoang mang sợ sệt”.¹

Nhưng nhìn chung thì chuyến viếng thăm của hạm đội Trung Quốc là cơ hội tốt để những người Nhật được hưởng nền giáo dục truyền thống thể hiện mức độ hiểu rõ văn hóa Trung Quốc của mình. Có người tôn kính người Trung Quốc như thể tôn kính vị huynh trưởng, “Trung Hoa như thể anh em với ta”.² Đinh đề đốc cùng các hạm trưởng Trung Quốc khác đi đến đâu đều được cung ứng tiếp đãi đến đó. Họ say đắm trong cảnh sắc, tình cảm Nhật Bản. Đó là sự phong lưu mà người Âu châu hoàn toàn không hiểu được. Các học giả, văn nhân mặc khách Nhật Bản cũng được thỏa lòng khi giao lưu Hán thi với các vị khách quý đến từ Trung Quốc. Sở dĩ có được niềm vui này là nhờ khả năng vượt qua biên giới quốc gia của chữ Hán. Lí tưởng của giới văn nhân, dù là Trung Quốc hay Nhật Bản, đều như nhau.³ Có lẽ không một ai trong số những tao nhân mặc khách có mặt trong buổi thể hiện tình hữu hảo này tưởng tượng được rằng sẽ xảy ra cuộc chiến Nhật - Thanh đau thương chỉ vào ba năm sau.

Niềm vui lớn nhất của Thiên hoàng trong mùa hè năm 1891 chính là tin báo Quyền Điển thị Sono Sachiko hạ sinh hoàng nữ thứ tám, Nobuko. Bấy giờ Thiên hoàng có bốn người con, gồm hoàng thái tử, Nội thân vương Masako, Nội thân vương Fusako và Nội thân vương Nobuko. Kể từ khi mất đi nhiều hoàng tử, hoàng nữ thì cuối cùng, Thiên hoàng đã có thể cảm nhận niềm vui khi nhìn thấy những người con còn lại của mình trưởng thành.

Thời gian còn lại trong năm này không xảy ra chuyện gì to tát. Vào tháng 10, Thiên hoàng gửi tặng hoàng thái tử Nga Nicholas một bộ giáp truyền thống, một thanh kiếm tachi, một thanh đoản kiếm, một cánh cung và một bức ảnh chân dung Thiên hoàng kèm theo lá thư.⁴ Có lẽ những tặng vật này mang ý nghĩa tạ lỗi đối với sự kiện xảy ra ở Ōtsu.

Sự kiện quan trọng đầu tiên của năm 1892 là cuộc tổng tuyển cử nghị viên Chúng hạ viện vào ngày 15 tháng 2. Thiên hoàng bày tỏ lo lắng trước tiền đồ của quốc hội, nói với Matsukata rằng khi tuyển cử, nếu cùng một nghị viên mà được tái tuyển nhiều lần thì sẽ có nguy cơ giải tán nhiều lần. Vì vậy, cần phải căn dặn các trưởng quan địa phương kĩ lưỡng để họ nỗ lực tuyển chọn lương dân ở địa phương vào vị trí nghị viên.

Người có ấn tượng sâu sắc nhất đối với lời nói của Thiên hoàng là Nội vụ đại thần, Tử tước Shinagawa Yajirō. Shinagawa truyền đạt phương châm của chính phủ đến các trưởng quan địa phương, căn dặn phải tuyển chọn các danh sĩ trung lập, nghiêm túc, không được thiên vị, kết bè kết phái khi tuyển chọn. Shinagawa nghĩ rằng cần phải bãi nhiệm các quan chức có quan hệ sâu với các đảng phái từ trước đến giờ. Shinagawa cũng chỉ thị cho cảnh quan kiểm soát nghiêm ngặt, không được để xảy ra tình trạng đe dọa, hối lộ. Có vẻ như Shinagawa cho rằng đây là những hành vi của các chính đảng trước giờ. Nhưng trái với chỉ thị công tâm của Shinagawa, cuộc tuyển cử năm 1892 là cuộc tuyển cử bất chính, tồi tệ nhất trong lịch sử Nhật Bản. Người vi phạm lớn nhất là không ai khác ngoài Shinagawa Yajirō.

Khác với cuộc tuyển cử yên bình năm trước, cuộc tuyển cử nghị viên Chúng nghị viện năm 1892 đầy những cuộc bạo động, phóng hỏa. Mâu thuẫn giữa dân đảng và quan đảng lên đến cực đỉnh, các địa phương đều có người chết và người bị thương.⁵ Tại phân khu số 2 của tỉnh Kōchi còn xảy ra việc côn đồ cướp thùng phiếu nên phải tiến hành bỏ phiếu lại. Tại phân khu số 3 của tỉnh Saga thì không thể tiến hành bỏ phiếu. Đại chúng tin rằng những hành vi bất chính này đều do Shinagawa can thiệp có kế hoạch. Shinagawa xem các chính đảng phản đối chính phủ là phường bất trung, là đối tượng phải bị đàn áp. Mâu thuẫn giữa dân đảng và quan đảng lên cao, dẫn đến kết quả dân tỉnh Kōchi xem các quan chức hành chính, cảnh sát đều là cừu địch. Tuy nhiên, kết quả là dân đảng chiếm 163 phiếu trong Chúng hạ viện so với 137 phiếu của quan đảng, bất chấp âm mưu và những hành vi bạo ngược.⁶

Không bao lâu sau cuộc tuyển cử, các thị tòng được phái đến bốn tỉnh Ishikawa, Fukuoka, Saga và Kōchi, là những nơi diễn ra hành vi phạm pháp gay gắt nhất. Thiên hoàng lo nghĩ khi biết tin có hành vi bạo lực, đe dọa. Ngày 6 tháng 5, Đế quốc nghị hội được triệu tập. Ngày 11, Quý tộc viện khả quyết đề án kiến nghị liên quan đến vụ can thiệp trong tuyển cử. Nội dung của đề án kiến nghị như sau:

Không thể để quan lại dùng chức quyền để can thiệp vào cuộc tuyển cử nghị viên chúng nghị viện. Đây là điều không cần phải bàn cãi. Vì vậy chính phủ không có lí do gì để ban hành mệnh lệnh hay chỉ thị can thiệp. Tuy nhiên, trong cuộc tuyển cử nghị viên Chúng hạ viện vào tháng 2 năm này thì quan lại đã can thiệp vào cuộc tuyển cử, khiến dân chúng phẫn nộ, cuối cùng dẫn đến thảm sự đổ máu. Những sự kiện này là tiêu điểm quan tâm của nhân dân, việc quan lại can thiệp vào tuyển cử ở các địa phương trở thành đối tượng bị căm phẫn, khiến nhân dân nhìn quan lại như kẻ thù. Chính phủ phải nhanh chóng xử lí vụ việc để nhân dân được thấy sự công chính. Nếu như trễ nải việc này thì sẽ ảnh hưởng đến an nguy của quốc gia, cuối cùng gây nên thảm hoạ không sao khắc phục được. Vì vậy, bổn viện mong muốn chính phủ suy xét về vấn đề này, lập tức có hành động phù hợp để xử lí, tránh để lại mầm mống tai hoạ cho tương lai. Nay xin kiến nghị với nội dung như vậy.⁷

Ý kiến của các quan chức trong nội các liên quan đến cuộc tuyển cử cũng đối lập nhau. Matsukata đến thăm Itō, nhờ tư vấn. Nhưng Itō đã đi trước một bước khi gửi thư đến Mutsu Munemitsu, trình bày bất bình rằng mỗi khi trong nội các có tranh cãi thì Matsukata đều tìm đến mình để giải quyết. Trong giai đoạn này, Itō từ chối liên quan mà ám chỉ rằng trước khi tìm đến xin tư vấn thì đầu tiên, Matsukata phải hội ý với Nguyên lão viện về phương châm trước mắt. Sau khi bàn bạc kĩ, các nguyên lão đi đến kết luận rằng để vượt qua thời cuộc hiện tại thì chỉ có cách để đích thân Itō tổ chức lại nội các. Họ thúc giục Itō đồng ý nhưng Itō từ chối.

Vấn đề càng trở nên phức tạp khi Itō liên tục tỏ ý từ chức nghị trưởng Xu mật viện. Theo thông lệ, Itō cáo bệnh nhưng Thiên hoàng không chấp thuận. Thiên hoàng lo lắng về tương lai khi mất đi một nhân vật tận tụy mà mình tin tưởng nhất. Ngày 11 tháng 3, Thiên hoàng phái trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune làm sắc sứ đến nhà Itō ở Isarako, truyền rằng: “Trẫm biết lời trần tình của khanh hết sức tha thiết, nhưng Trẫm mong rằng khanh luôn gần gũi mà dẫn đường, phò tá Trẫm. Hãy nghỉ ngơi tĩnh dưỡng rồi về giúp Trẫm. Trẫm không thể để khanh từ bỏ vị trí của mình”.⁸

Itō nghe rồi cảm động bật khóc, lập tức vào chầu, rút lại đề nghị từ nhiệm.

Shinagawa Yajirō cho rằng những hành động của mình trong thời gian diễn ra tuyển cử đều là hành động trung nghĩa, và thấy cực kì bất mãn trước phản ứng của các quan chức nội các đối với hành vi của mình. Shinagawa tin rằng mình đã hành động phù hợp, nổi giận khi thấy ý đồ của mình bị hiểu sai nên đệ đơn từ nhiệm.⁹ Matsukata không giấu nổi bối rối khi phải thay đổi cơ cấu nội các trong khi đã có quyết định triệu tập nghị viện từ trước đó. Matsukata nhờ Yamagata Aritomo thuyết phục giữ Shinagawa lại. Tuy nhiên, Shinagawa từ chối, cho Yamagata xem hai bài thơ thể hiện tâm trạng của mình.

Jō aru hito wa

Shiru ramu jō naki

Hito ni makoto no

Nasake ari towa

(Tạm dịch: Kẻ có tình, lại chẳng có cái tình biết ta, thật sự cái tình con người, là như thế nào.)

Oroka nam mi wo

Wasurete tenchi ni

Chikaishi koto no

Hazukashiki kana

(Tạm dịch: Quên đi tấm thân, ngu xuẩn trì độn, thề thốt trời đất, cũng thẹn lắm thay.)

Shinagawa cáo bệnh, đệ đơn từ nhiệm và Thiên hoàng lập tức đồng ý. Nhiều nhận vật (trong đó có Itō) được xem xét để kế nhiệm vị trí nội vụ đại thần, ứng viên sáng giá nhất là Soejima Taneomi. Tuy nhiên, Thiên hoàng phản đối chọn Soejima, cho rằng ông quá già để có thể chịu được áp lực của vị trí này. Ngài lo sợ rằng Soejima sẽ từ nhiệm nửa chừng. Không có gì bảo đảm Soejima sẽ không trở thành “Tani Tateki thứ hai”. Thay vào đó, Thiên hoàng muốn cất nhắc Kōno Togama. Nhưng Matsukata chỉ ra rằng Soejima được đánh giá cao hơn hẳn Kōno, và Kōno cũng không được các quan địa phương tin tưởng mấy. Matsukata ra sức tiến cử Soejima nên cuối cùng, Thiên hoàng cũng chấp nhận dù trái ý.

Chuyện này cho thấy Thiên hoàng Minh Trị hết sức để mắt đến các quan chức trong chính phủ (dù rất hiếm khi nói thẳng ý kiến chính trị) và luôn có đánh giá, nhận xét riêng của mình về năng lực của họ. Đồng thời, câu chuyện này cũng cho thấy dù Thiên hoàng có góp lời trong việc bổ nhiệm ai đó vào nội các nhưng không phải lúc nào kết quả cũng như ý ngài.

Ý kiến của Thiên hoàng đối với những nhân vật chủ chốt trong chính phủ đều được ghi lại rõ ràng trong nhật kí của cố vấn Sasaki Takayuki qua nhiều năm. Chẳng hạn như trong cuộc trò chuyện ngày 19 tháng 3, Thiên hoàng có nói:

Shinagawa thì ngay thẳng nhưng khí lượng hẹp hòi, không kiên nhẫn, giữa hội nghị thì dễ nổi nóng, dễ bật khóc mà không biện luận lí lẽ gì được. Thời gian gần đây, khi Itō chất vấn về những nghi ngờ trong tuyển cử, hỏi rõ thực hư về chuyện can thiệp thì Shinagawa đùng đùng nổi giận, hỏi lại rằng có phải Itō từ chức để tổ chức chính đảng hay không, rằng “chính đảng của anh chẳng liên quan gì đến tôi, nhưng nếu anh còn ăn nói hồ đồ thì tôi sẽ dùng giới lệnh để xử lí anh”. Itō nghe rồi nổi đóa, mặt biến sắc mà rằng “anh nghĩ có thể dùng chức quyền của nội vụ đại thần mà tùy tiện xử lí được Itō này hay sao”, rồi cả hai chửi bới nhau.¹⁰

Rõ ràng Thiên hoàng Minh Trị đã hết sức chú ý lắng nghe toàn bộ vụ cãi nhau giữa Itō và Shinagawa. Nhận xét của ngài về hai người này cũng như nhận xét về Soejima, Gotō Shōjirō, Mutsu Munemitsu, đều thẳng thắn và mang tính soi sáng. Sasaki là một trong số ít cận thần mà ngài có thể tự do trình bày ý nghĩ của mình. Sasaki cũng thường thổ lộ cảm nghĩ của mình với Thiên hoàng, và không cần phải nói rằng lời lẽ của Sasaki luôn thể hiện đầy kính ý.

Đúng như Thiên hoàng dự đoán, Soejima đã không ở lại chức nội vụ đại thần được lâu. Soejima từ nhiệm vào tháng 6 và được bổ nhiệm làm quan cố vấn của Xu mật viện. Đây là cách xử lí điển hình đối với các quan đã từ chức hay bị bãi nhiệm. Tình hình chính trị bấy giờ nổi bật với những đối lập giữa các nhân vật chính khách với chính đảng. Inoue Kowashi nghĩ rằng Thiên hoàng là hi vọng duy nhất có thể khiến chính cục ổn định. Inoue thỉnh nguyện Thiên hoàng nên phát “đại hiệu lệnh” để dẫn đầu bộ máy. Inoue cũng đề xướng Thiên hoàng cắt giảm lãng phí trong các nghi thức, dù Thiên hoàng nổi tiếng là người vẫn coi trọng tiết kiệm trong sinh hoạt thường nhật. Đề xướng này có ý đồ cắt giảm 10% chi phí cho cung đình để củng cố hải quân.

Về mặt nguyên tắc thì Thiên hoàng sẽ tán thành thỉnh nguyện của Inoue. Ngài là người chọn cách vá lại bộ quân phục của mình thay vì may mới. Tuy nhiên, ngài luôn bị bao quanh bởi những chuyện xa xỉ và buộc phải phản ứng thích hợp. Khi đến thăm nhà của một vị đại thần hay quan chức cao cấp nào đó thì Thiên hoàng phải được tiếp đãi cho phù hợp với tình huống, bất kể chi phí. Chẳng hạn trong ngày 4 tháng 7, Thiên hoàng đến thăm nhà Gotō Shōjirō ở Takanawa. Theo tiền lệ, ngài buộc phải ban tặng vật phẩm cho Gotō, gồm một cặp cốc bạc in hoa văn hoàng tộc, một đôi bình hoa pháp lam thất bảo và 1.000 yên. Thiên hoàng cũng ban cho phu nhân Gotō hai cuộn lụa hồng và trắng. Ngoài ra còn ban tặng cho con cái nhà Gotō. Gotō hiến tặng cho Thiên hoàng thanh bảo kiếm của nhà Bizen-no-kami, một bình trà Triều Tiên và một món trang sức hình con chồn bằng sứ. Sau bữa trưa là phần diễn kịch nō của các danh gia đương thời là Kanze Tetsunojo, Hōshō Kurō và Umewaka Minoru. Sau bữa tối, Thiên hoàng vui thú với buổi kể chuyện của diễn giả Momokawa Joen và tiết mục biểu diễn đàn tì bà của nhạc sư Nishi Kōkichi. Tất cả họ đều là những bậc thầy trong cái nghệ của mình. Ngoài những phần chiêu đãi này thì trong suốt buổi hôm đó, nhạc sư của Cung nội sảnh cũng diễn tấu nhạc Nhật và nhạc Tây để tô điểm thêm cho bầu không khí. Đến tối thì mấy nghìn chiếc đèn lồng được thắp sáng, lửa cũng được đốt dưới gốc cây. Khoảng 10.000 con đom đóm được thả quanh bờ ao, vẽ nên một quang cảnh mà không một bức tranh nào bì được. Thiên hoàng rời khỏi dinh Gotō sau 12 giờ đêm. Ngày hôm sau, hoàng hậu đến thăm và cũng được đón tiếp như vậy. Dù có thích giản dị đi nữa nhưng hẳn Thiên hoàng cũng thật sự vui thích khi được Gotō đón tiếp một cách xa xỉ như vậy.

Chưa đến một tuần sau, vào ngày 9 tháng 7, Thiên hoàng đến thăm nhà Nabeshima Naohiro ở phố Nagata. Yến tiệc không hào nhoáng như ở nhà Gotō nhưng tặng vật cũng được trao qua lại. Sau đó là những màn biểu diễn tỉ thí võ thuật, ảo thuật, kể chuyện nhưng không có trình diễn kịch nō. Chuyến viếng thăm của Thiên hoàng là niềm vinh dự lớn đối với gia chủ, nhưng hoàn toàn không ích lợi gì trong việc thúc đẩy phương châm tiết kiệm của ngài.

Sau đó, Thiên hoàng cho triệu cung nội đại thần đến, truyền ý rằng bản thân mình mong muốn tiết kiệm chi phí cung đình để dành cho việc đóng tàu. Tuy nhiên, Thiên hoàng cũng đề xuất hai việc không nên áp dụng tiết giảm chi phí. Đó là chi phí liên quan đến sơn lăng và các nghi lễ hoàng tổ hoàng tông và chi phí dành cho hoàng thái hậu. Biết được phương châm tiết kiệm trong cung đình, hoàng thái hậu bày tỏ ý hướng muốn tiết giảm 10% kinh phí của mình, nhưng Thiên hoàng không cho phép cắt giảm bất cứ thứ gì; Ngài cho rằng chuyện này không cần thiết phải làm bận lòng hoàng thái hậu.

Dù thế nào đi nữa thì phần lớn kinh phí của hoàng thất không chỉ được dùng cho mỗi Thiên hoàng và hoàng hậu, mà còn được dùng để xây dựng lại trường học ở các thôn làng bị cháy hay động đất, dùng để cứu tế những dịp như vậy.¹¹ Đồng thời, hoàng thất cũng có trách nhiệm bảo hộ, nuôi dưỡng nghệ thuật. Chẳng hạn như việc hoàng hậu hiến tặng 10.000 yên cho Hội phụ nữ Nhật Bản trong triển lãm Colombus vào ngày 12 tháng 7. Số tiền này là để nâng cao chất lượng hàng trưng bày của Nhật Bản trong hội chợ triển lãm thế giới ở Chicago.¹² Kinh phí của hoàng thất cũng được dùng để trùng tu chùa chiền bị bỏ hoang trong nhiều năm, sửa chữa các tác phẩm mĩ thuật cổ.¹³ Ngoài ra, hoàng thất cũng tặng tiền bạc, vật phẩm khi có người xây nhà, kết hôn, dù là họ hàng xa đi nữa.¹⁴ Cho dù Thiên hoàng và hoàng hậu có sống hết sức giản dị đi nữa thì nhìn vào những nghĩa vụ mang tính công vụ cũng thấy là hoàng thất cần rất nhiều tiền.

Bước tiến chính trị quan trọng nhất năm 1892 là sự trở lại của Itō sau một thời gian ẩn cư ở Odawara và điều khiển chính giới như người đứng sau hậu trường. Trước nay, Itō liên tục từ chối vị trí nội các tổng lí đại thần. Cuối tháng 7, sau khi Matsukata từ nhiệm thì câu chuyện lại được đề cập với Itō. Itō lấy lí do mang bệnh để lập tức rời khỏi Tōkyō, quay về Odawara. Có vẻ như Itō đang cố trốn chạy khỏi đề cử tái nhiệm. Nhưng rồi Thiên hoàng phái cung nội đại thần đến, yêu cầu Itō trở về thủ đô. Itō nhận định rằng thời cơ đã chín muồi để ngồi vào ghế nội các tổng lí đại thần. Nhưng Itō cũng muốn rằng toàn bộ thành viên của Nguyên lão viện sẽ tham gia vào nội các để hỗ trợ mình. Yêu cầu này được đáp ứng. Cơ cấu Nội các Itō lần thứ hai gồm: Yamagata Aritomo (tư pháp đại thần), Kuroda Kiyotaka (thông tín đại thần), Inoue Kaoru (nội vụ đại thần), Ōyama Iwao (lục quân đại thần), Gotō Shōjirō (nông thương vụ đại thần), Mutsu Munemitsu (ngoại vụ đại thần), Kōno Togama (văn bộ đại thần), Nire Kagenori (hải quân đại thần) và Watanabe Kunitake (đại tạng đại thần). Thật khó tưởng tượng được bộ máy nào có nhiều thành viên tài năng hơn những khuôn mặt này.

Khi Itō nhậm chức nội các tổng lí đại thần thì có tâu lên Thiên hoàng, hứa hẹn rằng: “Thần tuy bất tài nhưng khi gặp chuyện hệ trọng thì không dám quên thánh ý, mọi sự đều xin Thánh thượng định đoạt. Ngoài ra, thần sẽ chịu trách nhiệm về mọi việc”. Đáp lại, Thiên hoàng cho rằng: “Lời khanh nói hay, nhưng Trẫm không có ý can thiệp vào mọi chuyện. Chỉ là muốn khanh tâu lên và cho ý kiến”.¹⁵

Nội các của Itō lần này hoạt động hiệu quả hơn lần trước, duy trì được quyền lực trong thời gian dài. Nhưng đến tháng 11 thì xảy ra việc xe người kéo chở Itō đâm vào xé ngựa, xe lật khiến Itō bị thương ở đầu và rách môi dưới mấy chỗ. Vì vậy mà phải đến tháng 2 năm sau, Itō mới vào chầu trở lại. Năm 1892 cũng kết thúc mà không xảy ra sự kiện lớn nào.

Năm 1893 mở đầu với một điều đã trở thành tập quán. Thiên hoàng không tiến hành lễ tứ phương bái và để Nabeshima Naohiro thay mình đến Điện Kashiko-dokoro để làm lễ. Lễ đọc sách đầu năm gồm Anh quốc sử, một thiên trong Lễ kí, tập sách cổ điển của Nho học, và bài tiến giảng về thơ chōka, tanka trong tập Vạn diệp tập. Theo thông lệ mọi năm, Thiên hoàng vẫn đến Ngự sở Aoyama để thăm hoàng thái hậu. Đề tài của hội thi ca đầu năm nay là “Con rùa trên đá”.

Mọi việc tưởng chừng như đều trôi chảy, nhưng đến ngày 12 tháng 1 thì bầu không khí lễ hội đầu năm đột nhiên bị xé nát. Chúng nghị viện đã khả quyết cho đề án điều tra để cắt giảm dự toán lương bổng của quan chức và chế tạo quân hạm. Từ trước đó, chính phủ luôn yêu cầu tiết kiệm nhưng quyết không cho động đến hai mảng này. Nếu tính luôn các mục cắt giảm khác thì đề án này tiết giảm được 11% so với nguyên án dự toán của chính phủ. Theo lí giải của ủy ban dự toán của Chúng nghị viện thì việc cắt giảm quỹ lương bổng của quan lại là điều thỏa đáng và không dẫn đến việc kéo giảm hiệu suất làm việc, ủy ban này cho rằng còn quá sớm để mở rộng hải quân khi chưa ban hành phương châm lớn về quốc phòng. Đại tạng đại thần Watanabe Kunitake phản bác rằng nếu như cắt giảm lương bổng của quan lại thì sẽ ảnh hưởng đến chức năng của cơ quan hành chính. Không bên nào chịu nhượng bộ, Chúng nghị viện phải ngừng họp trong năm ngày, từ ngày 17 tháng 1. Đây là xung đột đầu tiên giữa chính phủ và nghị viện, và nó cũng nêu lên một vấn đề căn bản là chính phủ được hay không được đặc quyền quyết định đối với những vấn đề được cho là cực kì quan trọng, bất chấp có giẫm lên đặc quyền giữ gìn hiến pháp của nghị viện đi nữa.¹⁶

Chúng nghị viện cho rằng chỉ còn cách báo lên Thiên hoàng nên 146 nghị viên đã cùng kí tên, tâu lên Thiên hoàng vào ngày 23 tháng 1. Trong cùng ngày, Thiên hoàng ra chiếu sắc yêu cầu Chúng nghị viện tạm hoãn hội họp đến ngày 6 tháng 2. Nghị trưởng Chúng nghị viện là Hoshi Tōru thay mặt viện để tâu lên Thiên hoàng đề án nhờ Thiên hoàng phân xử việc bảo đảm quyền lợi của nghị viện và chính đáng hóa việc cắt giảm dự toán của nghị viện như đã ghi rõ trong hiến pháp. Ngày 7 tháng 2, Chúng nghị viện tiến hành họp về đề án xin Thiên hoàng phân xử vụ bị nội các áp bức.¹⁷ Itō Hirobumi phản luận rằng Chúng nghị viện nên suy nghĩ lại và không nên làm phiền lòng Thiên hoàng. Nhưng Chúng nghị viện đã khả quyết cho việc tâu lên Thiên hoàng khi có 103 phiếu chống và 181 phiếu thuận.

Rõ ràng người duy nhất có thể kết thúc tình trạng đối đầu này là Thiên hoàng. Đôi khi Thiên hoàng được các sử gia miêu tả chỉ là người đứng đầu về mặt danh nghĩa. Đúng là thỉnh nguyện nhờ ngài phân xử đều tiến hành theo các thủ pháp mang tính truyền thống, nghi thức. Tuy nhiên, đó không phải là hành vi mang tính hình thức mà không có ý nghĩa gì. Trường hợp lần này cũng như nhiều lần khác, quyết định của Thiên hoàng là quyết định duy nhất mà bất cứ ai cũng tôn trọng.

Có hai đề án được đề cập trong bản thư của các đại thần cùng nhau kí tên tấu lên Thiên hoàng vào ngày 9 tháng 2. Đề án thứ nhất là ban sắc đáp cho bản tấu của Chúng nghị viện và cho hội nghị để hoà giải với chính phủ, nhưng nếu nghị viện không tuân theo sắc chỉ hoặc trường hợp không đạt được kết quả hoà hảo thì buộc phải giải tán. Đề án thứ hai là ra lệnh giải tán Chúng nghị viện ngay lập tức.

Ngày hôm sau, Thiên hoàng ban chiếu sắc rằng mối đe dọa từ phía liệt cường ngày càng lớn mạnh nên Nhật Bản cần phải củng cố phòng bị. Ngài quyết định khống chế chi phí của cung đình, giảm mỗi năm 300.000 yên trong sáu năm. Đồng thời dự toán cho lương bổng của các quan văn võ cũng sẽ bị rút 10% mỗi tháng để lấy kinh phí cho việc chế tạo quân hạm.

Chúng nghị viện kính cẩn đón chiếu sắc, hứa sẽ thỏa hiệp với chính phủ. Ngày 14, Quý tộc viện cũng đồng ý tiết giảm 10% lương bổng của nghị viên để ưu tiên cho chế tạo tàu thuyền. Quyết định của Thiên hoàng mang tính thỏa hiệp khi vẫn thỏa mãn việc cắt giảm lương bổng của các quan văn võ (như Chúng nghị viện đề xuất) và số tiền đó dành để chế tạo tàu chiến (đây không phải là điều Chúng nghị viện khả quyết), về tổng thể trong hoàng tộc thì kinh phí bị cắt giảm dao động từ 5-15%. Ban đầu, kinh phí cung đình của hoàng hậu không nằm trong đối tượng cắt giảm, nhưng thể theo thỉnh nguyện của hoàng hậu mà cắt giảm 5 % trong sáu năm.

Một công việc chủ chốt của Chúng nghị viện trong năm 1893 là hoạt động liên quan đến việc sửa đổi hiệp ước. Phần lớn các hiệp ước bất bình đẳng với liệt cường đều được kí kết trong thời kì suy thoái của Mạc phủ. Những hiệp ước này là nguồn gốc bất mãn của người Nhật trong một thời gian dài. Ai ai cũng đều mong muốn bãi bỏ trị ngoại pháp quyền, phục hồi quyền tự chủ thuế quan. Tuy nhiên, cái giá mà người Nhật phải trả (cho phép người ngoại quốc định cư trong nội địa) để đạt được mục tiêu cũng luôn là trở ngại đối với họ. Cũng có lúc, có ý kiến chủ trương rằng nếu để cho lũ người ngoại quốc mặt dày sống trên đất Nhật thì thà cam chịu trị ngoại pháp quyền còn hơn.

Trước đó, Chúng nghị viện cũng đã đệ trình đề án bãi bỏ trị ngoại pháp quyền và quyền chi phối thuế quan của người ngoại quốc vào tháng 5 năm 1892. Mục tiêu cuối cùng là được kí kết hiệp ước bình đẳng với các nước. Để đạt được mục đích này, đề án chấp nhận cho phép người ngoại quốc định cư trong nội địa nhưng không thừa nhận quyền sở hữu đất đai, đường sắt, sông ngòi, núi khoáng và sở đóng tàu. Đồng thời đề án cũng yêu cầu đối đãi tối huệ quốc từ các nước kí kết. Tuy nhiên, đề án này đã không mang lại kết quả gì. Trước khi đi vào giai đoạn thẩm nghị thì nghị viện đã bị giải tán. Nghị viện mới được triệu tập vào tháng 12 lại đệ trình đề án lần nữa. Đề án được đưa ra thảo luận bí mật (theo yêu cầu của chính phủ) vào tháng 2 năm 1893 và được khả quyết với đa số ý kiến thuận.

Bản tấu văn đề án không chỉ có những lời ca ngợi đức thánh minh của Thiên hoàng như thường lệ mà còn bày tỏ sự phẫn nộ đối với Mạc phủ vì đã kí kết những hiệp ước bất bình đẳng này. Bản tấu văn còn nhắc đến việc sửa đổi hiệp ước của đoàn sứ tiết Iwakura vào năm 1871, cuối cùng kết lại bằng mong muốn được đem ra bàn luận.

Bản tấu văn này dường như không mang lại thành quả đáng kể nào. Tuy nhiên, vấn đề này cũng không bị lãng quên. Đến tháng 7, Thiên hoàng khả quyết cho đề án sửa đổi hiệp ước do Ngoại vụ đại thần Mutsu Munemitsu khởi thảo và đã được nội các quyết định. Theo suy nghĩ của Mutsu thì lịch sử của những nỗ lực sửa đổi hiến pháp là lịch sử thất bại. Nguyên nhân thất bại luôn nằm ở hội chính, vì người Nhật không hành động hiệp đồng với nhau. Mutsu còn tự thân khởi thảo đề án hiệp ước thông thương hàng hải, hỏi ý kiến nội các. Khi thảo án hiệp ước, Mutsu đã tham khảo hiệp ước kí kết với Mexico, tuân theo nguyên tắc của hiệp ước kí với Anh - Italy vào năm 1883. Cả hai hiệp ước đều đặt nền tảng trong sự bình đẳng. Mutsu cũng nghĩ rằng nên thực thi hiệp ước sau một thời gian nhất định, chẳng hạn như năm năm, kể từ lúc kí kết. Như vậy sẽ có đủ thời gian để chuẩn bị để chuyển từ hiệp ước hiện hành sang hiệp ước mới.

Theo suy nghĩ của Mutsu thì cách tốt nhất là thương lượng riêng biệt với từng nước. Đầu tiên là bắt tay thương lượng với chính phủ Anh quốc, nước luôn phản đối hiệp ước trong nhiều năm qua. Mutsu lựa chọn công sứ đặc mệnh toàn quyền đóng tại Đức là Aoki Shūzō làm người điều đình. Aoki gặp công sứ Anh quốc trú tại Nhật là Hugh Fraser (bấy giờ đang nghỉ phép ở London) vào tháng 9, bắt tay thương lượng dự bị với chính phủ Anh quốc.

Việc sửa đổi hiệp ước không hề đơn giản. Người ngoại quốc sống ở Nhật liên tục kháng nghị lệnh cấm định cư trong nội địa. Họ trình bày rằng người Nhật có thể tự do du hành, định cư ở các nước lớn ở Âu châu thì tại sao chúng tôi không được quyền lợi tương tự ở Nhật. Trong số người Nhật còn có người lo sợ kết quả tai ách sẽ xảy ra nếu cho phép người ngoại quốc định cư nên đã gieo rắc bạo lực với những người này. Đặc biệt, số người phản đối ở hai tỉnh Kumamoto và Ibaraki là rất nhiều. Hành động thị uy bằng bạo lực là để người ngoại quốc hiểu rằng họ không được hoan nghênh ở đất nước này. Tuy nhiên, hành động của họ lại gây phiền toái cho chính phủ. Trước đó thì người ngoại quốc đã lo sợ rằng nếu như trị ngoại pháp quyền được bãi bỏ thì tòa án Nhật sẽ không còn xử những vụ bạo lực như vậy nữa. Chính phủ càng lúc càng khó thuyết phục người ngoại quốc. Tuy nhiên, việc sửa đổi hiệp ước mang một sức nặng tâm lí không thể cân đo đong đếm đối với nhiều người Nhật. Việc này có ý nghĩa rằng Nhật Bản được thừa nhận như một quốc gia cận đại. Khi việc sửa đổi hiệp ước vấp phải sự phản đối của Chúng nghị viện, Itō nghĩ rằng đành phải dùng đến điều lệ bảo an để xử lí những phần tử bất ổn.

Sự đối lập giữa phe tán thành sửa đổi hiệp ước và phe ủng hộ duy trì hiệp ước hiện hành (còn hơn là cho phép người ngoại quốc định cư trong nội địa) kéo dài đến tận năm 1893. Cốt lõi của vấn đề là rất nhiều người Nhật đều có chung nỗi sợ hãi đối với người ngoại quốc. Tháng 12, Mutsu kiểm tra kĩ lưỡng đề án giữ nguyên hiệp ước hiện hành do Chúng nghị viện đề xuất và các đề án sửa đổi hiệp ước khác. Mutsu rất đỗi ngạc nhiên với nội dung của các đề án này và bình luận như sau:

Các đề án này đều xem người ngoại quốc như một chủng loại khác, hệt như cách chính phủ Nga đối xử với người Do Thái. Điều này đi ngược với đạo lí đế vương của đất nước mở cửa chúng ta. Vì vậy, ngay lúc này chính phủ cần phải thể hiện rõ chủ nghĩa khai quốc, phương châm kể từ khi Duy Tân và cần phải có những hành động trấn áp chủ nghĩa phi khai quốc này. Nếu như bỏ mặc không ngó ngàng thì thế lực của nó ngày càng lớn mạnh, vươn khắp cả nước, cuối cùng không chỉ gây loạn cho nội và ngoại giao mà còn là trở ngại lớn cho việc thương lượng sửa đổi hiệp ước. Bây giờ chính phủ không thể chần chừ được nữa, dù chỉ một ngày.¹⁸

Mutsu lập đề án đối sách, hỏi ý kiến nội các. Nội các không dễ gì quyết định được. Mutsu bực mình khi thấy nội các phân vân không quyết nên phát biểu xin từ nhiệm vào ngày 11 tháng 12. Bấy giờ Itō khuyên Mutsu rằng: “Nóng vội, thiển cận không phải là cách hay hiện nay”. Itō khuyên Mutsu nên suy nghĩ kĩ càng, chớ nên khinh suất. Kết quả là Mutsu suy nghĩ lại, rút đơn xin từ nhiệm.

Chúng nghị viện vẫn tiếp tục phản đối sửa đổi hiệp ước. Ngày 19 tháng 12, Chúng nghị viện đề xuất thư kiến nghị lên chính phủ, chỉ rõ quyền lợi và nghĩa vụ của hiệp ước hiện hành và yêu cầu vẫn giữ nguyên hiệp ước. Trong thư, lí do đính kèm cũng nêu lên hiện trạng quốc quyền chưa được thi hành chính đáng nên người ngoại quốc có thái độ ngông nghênh, vênh váo.

Cuộc tranh luận nổ ra gay gắt nên Thiên hoàng ban chiếu sắc ra lệnh ngưng hội nghị trong mười ngày. Thiên hoàng bày tỏ lo lắng sâu sắc khi thấy Chúng nghị viện và chính phủ ngày càng mâu thuẫn nhau kể từ khi bắt đầu nghị viện. Ngài luôn phái thị tòng đến nghị viện để nghe nghị sự, những cuộc tranh luận liên quan đến các vấn đề trọng yếu đều phải báo cáo về cho ngài bằng điện thoại.

Ngày 29 tháng 12, nghị viện được mở lại. Mutsu có buổi diễn thuyết phản đối đề án duy trì hiệp ước hiện hành. Mutsu nhấn mạnh rằng phương châm của chính phủ kể từ khi Duy Tân là khai quốc, tiến thủ. Mutsu cho rằng duy trì hiệp ước hiện hành là phản lại phương châm của đất nước. Hiệp ước hiện hành không còn phù hợp trong xã hội ngày nay, vốn đã có nhiều tiến bộ kể từ khi kí kết đến nay. Bây giờ chính là lúc để bài trừ chủ nghĩa tỏa quốc của Mạc phủ cũ, để phục hồi quyền lợi đã mất. Ngược lại, Nhật Bản phải ban cho người ngoại quốc những đặc quyền vốn không hề có trong hiệp ước hiện hành. Nhưng đồng thời cũng không được quên rằng nếu như người ngoại quốc có thể tự do đi lại trong nước thì tiền bạc họ tiêu sẽ là nguồn lợi cho người dân địa phương. Nếu muốn sửa đổi hiệp ước thì đầu tiên phải cho người ngoại quốc thấy được thực tình rằng Nhật Bản đã tiến bộ. Để thực hiện việc này thì chỉ có cách duy nhất là dựa vào phương châm khai quốc. Mutsu kết luận bằng yêu cầu thu hồi đề án duy trì hiệp ước hiện hành của Chúng nghị viện. Các nghị viên không đáp ứng theo yêu cầu này. Chiếu sắc được ban ra, lệnh cho nghị viện tạm ngừng nghị sự trong 14 ngày tiếp.

Ngày 30, Nội các tổng lí đại thần Itō Hirobumi và Nghị trưởng Xu mật viện Yamagata Aritomo yết kiến Thiên hoàng. Sau đó, Chúng nghị viện bị giải tán. Để ngăn chặn đề án duy trì hiệp ước hiện hành của Chúng nghị viện, Itō đã tấu thỉnh xin cho đình chỉ nghị viện từ trước. Vì vậy mà đột ngột có chiếu sắc lệnh cho nghị viện tạm ngừng. Tuy nhiên, các nghị viên không hề tỏ ý phản tỉnh. Itō không còn cách nào khác nên cuối cùng đành quyết định giải tán Chúng nghị viện. Trong cùng ngày, Thiên hoàng hạ lệnh giải tán Chúng nghị viện. Thiên hoàng đi đến kết luận giống Itō: “Dù bao lần đình chỉ nghị viện nhưng tình hình vẫn không thay đổi thì chỉ còn cách giải tán”.¹⁹

Không bao lâu sau khi sang năm mới, Thiên hoàng thổ lộ với Sasaki Tadayuki rằng: “Sở dĩ có xung đột như vầy là do mở quốc hội một cách cấp tiến”. Qua nhận xét này, chỉ có thể nói rằng kiến giải chính trị của Thiên hoàng mang tính bảo thủ. Ngài bắt đầu nghĩ rằng hãy còn quá sớm để khả quyết nghị viện và ban hành hiến pháp, những thứ ngài luôn tự hào trong vai trò của một vị quân chủ cận đại.

Donald Keene, Ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 117.↩

Cùng tư liệu trên, trang 118.↩

Cùng tư liệu trên, trang 120.↩

Không rõ bức ảnh nào đã được gửi đi. Có lẽ không phải ảnh mà là bức phục chế chân dung của Chiossone. Từ ngày 25 tháng 11 cùng năm, chân dung Thiên hoàng và hoàng hậu được ngầm cho phép mua bán (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 934). Nội dung bức thư của Thiên hoàng gửi Nicholas cũng được đăng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ.↩

Có 25 người chết, gần 400 người bị thương.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 19. Trong Yamagata Aritomo trong thời kì nổi dậy của nước Nhật cận đại, Roger Hackett cho rằng dân đảng chiếm 183 phiếu.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 67. Chúng nghị viện cũng khả quyết cùng nội dung, thừa nhận sự thật quan lại can thiệp vào tuyển cử, yêu cầu các quan chức nội các nhận trách nhiệm.↩

Cùng tư liệu trên, trang 31-32.↩

Shinagawa không hối hận về cách thực hiện tuyển cử. Shinagawa giải thích lí do can thiệp vào tuyển cử rằng nếu như chủ nghĩa phá hoại trúng tuyển thì sẽ ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, vì vậy cần phải dùng mọi cách để đánh bại họ, để những người trung lương được trúng tuyển. Nếu trong tương lai mà được tổ chức tuyển cử lại thì Shinagawa cũng vẫn làm theo cách tương tự (Okutani Matsuji, Chuyện về Shinagawa Yajirō, trang 286-287).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8; trang 39. Đánh giá của Thiên hoàng về những nhân vật chung quanh, xem trang 107, 26, 127.↩

Cùng tư liệu trên, trang 20. Chẳng hạn như ban 1.500 yên cho tỉnh Gifu để xây dựng lại trường học bị phá hủy sau trận động đất, ban cho tỉnh Aichi 1.000 yên.↩

Cùng tư liệu trên, trang 104. Hoàng hậu ban cho hội phụ nữ Nhật Bản 5.000 yên vào ngày 25 tháng 11 năm 1892.↩

Chẳng hạn, Thiên hoàng ban 800 yên để bảo dưỡng Chùa Mitsui vào ngày 9 tháng 5. Số tiền không lớn nhưng có thể thấy mối quan tâm của Thiên hoàng đối với mĩ thuật Nhật Bản đã phục hồi trở lại (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 62). Tháng 6 năm 1892, Thiên hoàng nghe thỉnh về việc sắp xếp lại các bảo vật trong kho Shōsō-in và thiết lập kho bảo vật Minh Trị. Các văn thư cổ được trùng tu nhưng kho bảo vật Minh Trị không trở thành hiện thực.↩

Chẳng hạn như khi Thân vương Kotohito xây dinh thự, Thiên hoàng ban cho 50.000 yên (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 174).↩

Cùng tư liệu trên, trang 117.↩

Cùng tư liệu trên, trang 186-188.↩

Cùng tư liệu trên, trang 195-197.↩

Cùng tư liệu trên, trang 340.↩

Cùng tư liệu trên, trang 372.↩

CHƯƠNG 44

TUYÊN CHIẾN VỚI TRUNG QUỐC

Thiên hoàng không làm lễ tứ phương bái trong ngày Nguyên đán năm 1894 và ngài cũng giao cho trưởng quan tế lễ, Công tước Kujō Michitaka đến Điện Kashiko-dokoro thay mình làm lễ. Bây giờ không còn ai ngạc nhiên vì Thiên hoàng không cử hành nghi lễ tứ phương bái và các nghi thức khác. Nhiều lần ngài vắng mặt trong các nghi thức với lí do không được khỏe, và cũng có khi không đưa ra bất cứ lời giải thích nào. Có vẻ như người ta đã quên rằng trọng trách lớn nhất của các đời Thiên hoàng trong mấy thế kỉ qua là đứng ra cử hành các nghi lễ. Có thể ấn tượng sâu sắc nhất của người trong cung đình trong thời kì này là việc hoàng thái tử vào triều chúc mừng năm mới. Trong năm này, hoàng thái tử thường xuyên đến yết kiến Thiên hoàng (mỗi tháng vài lần). Mối quan hệ giữa Thiên hoàng và hoàng thái tử từ trước đến nay bị chi phối bởi nghi lễ cung đình chứ không hẳn là tình cảm cha con. Vì vậy, có thể thấy rằng việc hoàng thái tử nhiều lần vào chầu khiến cho quan hệ giữa cha con càng thêm phần thân mật. Dĩ nhiên là từ trước đến nay, Thiên hoàng luôn phiền lòng vì hoàng thái tử hay đau ốm, nhưng cũng có thể mối lo chính trong lòng ngài không phải là về sinh mạng của hoàng thái tử mà là về người kế vị mình. Tất cả các hoàng tử khác đều đã qua đời khi còn thơ ấu. Tuy hay đau ốm bệnh tật nhưng việc Thân vương Yoshihito trở thành người thừa kế của Thiên hoàng ngày càng trở nên rõ ràng hơn. Rõ ràng là Thiên hoàng lo lắng khi thấy vị hoàng tử duy nhất còn sống cũng không hề hoạt bát hay khỏe mạnh như bản thân ngài trong thời kì cùng tuổi.

Dù vậy, vẫn cần chuẩn bị mọi thứ để hoàng thái tử kế vị trong tương lai. Thiên hoàng nghĩ rằng hoàng thái tử cần được giáo dục chính quy.

Như đã thấy trước đó, ngài đã sớm quyết định cho hoàng thái tử đến Gakushū-in theo học cùng con em của các hoa tộc. Từ trước đó thì con em trong hoàng tộc luôn được giáo dục riêng. Hoàng thái tử không mấy nhiệt tình trong việc học. Điều Thiên hoàng xem trọng là vị Thiên hoàng Nhật Bản trong tương lai không chỉ thông thạo văn hóa, lịch sử Trung Quốc và Nhật Bản mà còn phải hiểu biết về Tây phương, đồng thời, hoàng thái tử cũng cần phải tinh thông thư pháp, biết làm thơ theo quy tắc truyền thống.¹ Tuy nhiên, tình trạng sức khỏe của hoàng thái tử luôn được ưu tiên hơn việc giáo dục, dù rằng nhiều công sức, tâm tư được dồn cho kế hoạch giáo dục. Việc học của hoàng thái tử thường hay bị tạm ngừng vì lí do sức khỏe, hay vì các thị giảng nhận định rằng thời tiết Tōkyō quá khắc nghiệt để hoàng thái tử có thể tiếp tục chuyện học.

Có thể thấy rằng hoàng thái tử sợ hãi người cha không mấy khi thể hiện tình cảm của mình. Nhưng sự lạnh nhạt của Thiên hoàng Minh Trị cũng không phải là bất thường. Thiên hoàng tiếp xúc với hoàng thái tử theo cách của một người cha mang tính Nho giáo. Có lẽ Thiên hoàng đã áp dụng sự nghiêm khắc từ cha mình, Thiên hoàng Kōmei, khi tiếp xúc với con trai. Nhưng khác với Thiên hoàng Kōmei, ngài không tự tay chỉ dạy thơ ca hằng ngày cho con trai mình.² Sự thật là Thiên hoàng không trực tiếp nhúng tay vào việc giáo dục cho người thừa kế của mình.

Có thể thấy rằng việc Thân vương Yoshihito thường xuyên vào chầu từ năm 1894 đã làm nảy sinh tình cảm cha con một cách tự nhiên. Điều này được chứng minh sau khi cuộc chiến Nhật - Thanh nổ ra vào cùng năm. Ngày 17 tháng 11 năm 1894, Thân vương Yoshihito đến Hiroshima thăm Thiên hoàng. Bấy giờ Thiên hoàng đã dời đến Hiroshima, nơi gần với tiền tuyến trong thời gian chiến tranh. Hoàng thái tử xuất hiện ở bản doanh vào mười giờ 30 phút sáng hôm sau. Sau khi trò chuyện thân mật với cha, hoàng thái tử cùng Thiên hoàng đi xem con ngựa xuất xứ từ Mãn Châu. Sau đó, hai cha con cùng lên tháp thiên thủ, thưởng ngoạn toàn cảnh Hiroshima. Quan coi sóc hạ tầng trong thành là Yamaguchi Masasada hướng dẫn hai người, dùng kính viễn vọng và bản đồ để giải thích. Sau đó Thiên hoàng cùng ăn trưa với hoàng thái tử. Các hầu cận trước đó luôn lo lắng vì sự thiếu vắng tình cảm giữa cha con Thiên hoàng thì nay tỏ ra hoan hỉ khi thấy thái độ ân cần của Thiên hoàng trong ngày này nên nghĩ rằng cần phải mau chóng báo tin cho hoàng hậu được biết. Tuy thể hiện tình cảm cha con thân mật hiếm thấy nhưng Thiên hoàng cũng không quên nhiệm vụ của ngài. Hoàng thái tử lên đường trở về Tōkyō vào ngày 24 tháng 11 nên rốt cuộc, Thiên hoàng và Thân vương Yoshihito cùng ăn trưa với nhau chỉ được ba lần.

Sự thật là không mấy khi hoàng thái tử được trải qua thời gian bên cạnh cha mình. Nhưng kể từ năm 1887 trở về sau thì hoàng thái tử thường xuyên xuất hiện trong những bức tranh gấm cùng với Thiên hoàng và hoàng hậu. Trong đó có bức vẽ hoàng thái tử đứng giữa Thiên hoàng và hoàng hậu, như thể nhấn mạnh vào sự hài hoà viên mãn của gia đình hoàng tộc.³ Ngoài ra còn có thể thấy được sinh hoạt gia đình của Thiên hoàng qua lễ kỉ niệm 25 năm ngày kết hôn của Thiên hoàng và hoàng hậu được tổ chức trong năm 1894. Ngày kỉ niệm kết hôn của một vị quân chủ Nhật Bản trở thành đối tượng chúc mừng của quốc dân là điều chưa từng có trước đây. Khi biết được phong tục tổ chức hôn lễ bạc của vương thất các nước Âu Mỹ thì Thiên hoàng vui vẻ chấp nhận kiến nghị cử hành nghi lễ. Một ủy ban nghi lễ, được tổ chức để bảo đảm khâu chuẩn bị chu đáo, phong tục các nước Âu Mỹ cũng được tham khảo. Nghi lễ được cử hành vào ngày 9 tháng 3.

Nhiều kỉ niệm chương vàng và bạc được chế tác để kỉ niệm nghi lễ, trên mặt có khắc hoa văn hoa cúc, biểu tượng của hoàng thất và một đôi hạc mang ý nghĩa tốt lành, phù hợp với nghi lễ.⁴ Kỉ niệm chương được ban phát cho những người vào chầu tham dự nghi lễ hôm đó. Họ được cho phép mang kỉ niệm chương suốt đời và có thể truyền lại cho con cháu đời sau. Bưu điện cũng phát hành 15 triệu con tem trong ngày 9 tháng 3 để kỉ niệm nghi lễ. Đây là lần đầu tiên bưu điện Nhật Bản phát hành tem kỉ niệm.

Nghi lễ bắt đầu từ Điện Kashiko-dokoro, Điện Kōrei-den nhưng Thiên hoàng và hoàng hậu đều không xuất ngự đến những nghi lễ này. Hoàng thái tử, các thân vương và các quan chức chính phủ đều lần lượt đến lễ bái. Liên đội pháo binh cận vệ và các quân hạm hải quân cũng đều nổ pháo chúc mừng. Thiên hoàng và hoàng hậu xuất hiện ở gian Phụng Hoàng vào lúc 11 giờ trưa, tiếp đón các thành viên hoàng tộc, vợ chồng các quan chức cùng hơn 200 vị khách đến chúc mừng. Thiên hoàng mặc lễ phục, đeo huân chương Hoa cúc và nhiều huy chương khác. Hoàng hậu mặc lễ phục trắng, đeo huân chương nhất đẳng bảo quan, đầu đội vương miện. Phần gấu váy được thêu hình chim, hoa bằng chỉ bạc. Sau đó, công sứ các nước Anh, Pháp, Đức, Nga, Mỹ, Bỉ, Triều Tiên và Áo đều mang thư chúc mừng từ tổng thống và vị quân chủ nước mình đến trình cho Thiên hoàng. Đáp lại, Thiên hoàng ban sắc ngữ cho các công sứ.

Thiên hoàng và hoàng hậu cùng lên xe ngựa đến bãi luyện binh Aoyama vào lục hai giờ chiều để dự lễ duyệt binh. Các đoàn thể gồm sinh viên Trường Đại học Đế quốc cùng những người đến xem nghi lễ đứng xếp hàng ven đường trước cổng thành. Khoảng hai giờ 45 phút, Thiên hoàng và hoàng hậu đến nơi và được Thân vương Akihito cùng những người khác nghênh đón. Các đội quân thực hiện nghi lễ bồng súng bế kiếm, đội quân nhạc bắt đầu tấu lên bài quốc ca Kimigayo. Sau khi tiếp sứ thần ngoại quốc cùng các đại thần, thành viên hoàng tộc thì Thiên hoàng và hoàng hậu lên xe ngựa, để mui trần mà diễu một vòng quanh bãi luyện binh và bắt đầu nghi thức duyệt binh. Sau đó, các đạo quân diễu qua trước mặt Thiên hoàng và hoàng hậu mà kính lễ.

Nghi lễ kéo dài trọn một ngày. Vũ nhạc được biểu diễn trong yến tiệc. Tuy danh từ “hôn lễ bạc” không được sử dụng chính thức⁵ nhưng rất nhiều những món tặng phẩm như đồ đựng hoa quả, đồ trang trí, bình hoa,… đều được làm bằng bạc. Những thần dân không may mắn được mời đến dự lễ cũng được phép gửi tặng vật đến Thiên hoàng và hoàng hậu. Những món đồ này không phải bằng bạc mà gồm rất nhiều chủng loại, từ những bài thơ ca, rượu, xì dầu, mực khô cho đến đao kiếm, tranh ảnh, đồ sứ, sơn mài. Để kỉ niệm 25 năm ngày kết hôn, 25 người nam và 25 người nữ trong số các thành viên hoàng tộc, đại thần trở xuống được chọn ra để cùng hát với các thành viên trong hội thơ ca hằng tháng. Chủ đề lần này là “Oanh hoa khế vạn xuân” (chim oanh và hoa hẹn nhau vạn mùa xuân). Thiên hoàng và hoàng hậu chỉ vào giường ngủ khi đã mệt nhoài vào một giờ 50 phút sáng hôm sau.⁶

Bầu không khí lễ hội của hôn lễ bạc bị xóa tan vào ngày 28 tháng 3 vì một thảm sự. Nhà hoạt động chính trị Triều Tiên là Kim Ok-kyun bị ám sát tại một lữ quán của Nhật Bản ở Thượng Hải vào ngày hôm đó. Thích khách cùng đi với Kim từ Nhật rồi ra tay theo mệnh lệnh ám sát của phái thủ cựu trong chính phủ Triều Tiên, những người vốn căm ghét phái khai hóa của Kim.

Kim từng sống ở Nhật trong thời gian trước khi xảy ra vụ nổi loạn thất bại vào năm 1884. Sau lần đầu tiên đến Nhật vào năm 1881 thì Kim nhanh chóng kết thân với Fukuzawa Yukichi, người ủng hộ phái khai hóa Triều Tiên mạnh mẽ. Fukuzawa nghĩ rằng Nhật phải chỉ đạo cho hoạt động hiện đại hóa ở Triều Tiên và Trung Quốc.⁷ Nhưng đến năm 1885, sau khi biết rõ cuộc chính biến của phái khai hóa đã thất bại, không còn nắm được chính cục ở Triều Tiên thì Fukuzawa công bố “Thoát Á luận”. Trong luận thuyết nổi tiếng của mình, Fukuzawa chủ trương rằng: “Nước ta không còn đủ thời gian để chờ các lân quốc khai sáng để cùng chấn hưng Á châu với họ mà buộc phải thoát khỏi đó để cùng tiến thoái với văn minh Tây phương”.

Tháng 12 năm 1884, Kim cùng tám người Triều Tiên khác lưu vong đến Nhật. Họ đều là các đồng chí của phái khai hóa và có suy nghĩ xem Nhật là hình mẫu hiện đại hóa để Triều Tiên học tập. Những người Triều Tiên này lấy tên họ Nhật, mặc Âu phục để chiếm được cảm tình của những người Nhật trong tầng lớp lãnh đạo.⁸ Có lẽ họ mong đợi chính phủ Nhật sẽ hậu đãi mình, nhưng rốt cuộc chỉ nhận được sự bảo hộ trong mức tối thiểu. Tháng 2 năm 1885, chính phủ Triều Tiên phái sứ tiết sang Nhật, yêu cầu dẫn độ Kim về nước. Phía Nhật từ chối, chính phủ Triều Tiên phái thích khách sang. Thích khách mang theo mệnh lệnh lấy mạng Kim và người đồng chí Pak Yong-hyo, có chữ kí của Quốc vương Kojong.⁹ Biết được kế hoạch ám sát, Kim thông báo với Nội các tổng lí đại thần Itō Hirobumi và Ngoại vụ đại thần Inoue Kaoru. Inoue gửi thư đến chính phủ Triều Tiên yêu cầu triệu hồi thích khách về và phía Nhật cũng sẽ đẩy Kim ra khỏi nước.

Bấy giờ Kim đang ở Khách sạn Grand Hotel ở Yokohama, nơi vẫn nằm trong vòng trị ngoại pháp quyền. Tri sự tỉnh Kanagawa đưa Kim khỏi khách sạn đến một biệt trang của Mitsui và câu thúc Kim tại đó. Tháng 6 năm 1886, Nội vụ đại thần Yamagata Aritomo ra lệnh cho tri sự phải đẩy Kim ra khỏi nước với lí do sự hiện diện của Kim làm rối loạn tình hình trị an của Nhật và có thể gây chướng ngại đến hoà bình ngoại giao.¹⁰ Rõ ràng chính phủ Nhật nhìn thấy Kim là kẻ phiền toái, mặc dù Kim là người thân Nhật, và họ cũng lo sợ rằng sự hiện diện của Kim sẽ dẫn đến chiến tranh trong khi quân đội Nhật vẫn chưa hoàn bị.¹¹ Cuối cùng, Kim không bị đẩy ra khỏi nước mà bị đuổi ra đảo Chichi-jima, một hòn đảo trong quần đảo Ogasawara. Kim trải qua hai năm đày ải cô độc nơi đảo hoang. Khí hậu của đảo bào mòn sức khỏe của Kim. Sau đó, Kim bị chuyển tới Hokkaidō, trải qua những ngày tháng đày ải ở đây và đến năm 1890 thì được phép trở lại Tōkyō.¹² Kim nhận được tiền bạc từ nhiều người Nhật ủng hộ mình mà sống qua những ngày tháng cô độc.

Từ bỏ hi vọng chính phủ Nhật sẽ chi viện cho vận động khai hóa ở Triều Tiên, Kim lên đường sang Thượng Hải vào tháng 3 năm 1894 với mục đích tìm gặp Lý Hồng Chương. Kim từng kết thân với Lý Kinh Phương (con của Lý Hồng Chương), công sứ Trung Quốc tại Nhật. Sau khi Lý về nước thì Kim vẫn thường thư từ qua lại. Kim hi vọng Lý sẽ sắp xếp để Kim gặp cha mình, người nắm thực lực bậc nhất ở Trung Quốc, đặc biệt là Kim mong đợi sẽ diễn giải cho chính trị gia lão luyện Lý Hồng Chương về kế hoạch ba nước Đông Á cùng liên kết chống lại sự xâm lược của liệt cường Tây phương.¹³ Tuy nhận được cảnh báo rằng sẽ rất nguy hiểm khi đến Thượng Hải¹⁴, nhưng Kim tin rằng chỉ cần hội đàm với Lý Hồng Chương được năm phút cũng đủ để chấp nhận nguy hiểm.¹⁵

Chi phí cho chuyến đi (và những khoản nợ khác trong thời gian sống ở Nhật) do một người Triều Tiên sống ở Osaka là Yi Il-sik chi trả. Yi cũng đưa cho Kim một hối phiếu trị giá 5.000 yên để trang trải phí sinh hoạt ở Trung Quốc, nhưng cũng nói rằng cần phải có Hong Chong-u đi cùng để đổi hối phiếu sang tiền mặt. Hong là người Triều Tiên vừa du học ở Pháp về.¹⁶ Ngoài ra còn có một người Nhật quen biết của Kim là Wada Enjirō đi cùng.

Nhóm của Kim đến Thượng Hải vào ngày 27 tháng 3. Hôm sau, trong khi Wada ra ngoài làm việc vặt thì Hong bất ngờ vào phòng trong khi Kim đang đọc sách bên giường. Hong nổ hai phát súng vào Kim. Kim bò từ giường ra hành lang thì bị thêm một phát chí mạng vào lưng. Cuộc đời của kẻ tài trí, lang thang, lịch thiệp khép lại ở tuổi 43.¹⁷

Wada Enjirō mua quan tài liệm thi thể của Kim, bàn với chấp sự trưởng của Saikyō-maru, con tàu đã chở đoàn của Kim đến Thượng Hải, để trả quan tài về Nhật. Nhưng trong đêm trước khi xuất thuyền thì một thành viên của Lãnh sự quán Nhật Bản lệnh cho Wada phải đợi. Khi Wada từ chối thì lãnh sự quán báo cho cảnh sát Nhật đóng ở Thượng Hải. Cảnh sát đem quan tài trao cho quan chức Trung Quốc.¹⁸ Hay tin Kim bị ám sát, Lý Hồng Chương đưa quan tài của Kim cùng thích khách lên quân hạm Uy Viễn, hạ lệnh trả về Triều Tiên. Cả chính phủ Nhật Bản và chính phủ Trung Quốc đều muốn mau chóng xử lí thi hài của nhà lí tưởng phiền toái này.

Khi quan tài đến Triều Tiên thì chính phủ nước này lôi thi thể Kim ra, chặt rời đầu và tay chân rồi treo lên cọc với tấm trướng ghi dòng chữ “Mưu phản đại nghịch bất đạo tội nhân Kim Ok-kyun”, còn phần thân thì vứt bên cạnh.¹⁹ Sự báo thù của chính phủ Triều Tiên cũng chưa dừng lại ở hình phạt thảm khốc này. Cả gia tộc của Kim cũng bị hành hình.²⁰ Hong Chong-u được chào đón như vị anh hùng.

Người Nhật tức giận khi biết Kim bị ám sát. Vì Trung Quốc góp một phần trong sự kiện này nên kết quả dẫn đến lòng căm ghét người Trung Quốc, điều này cũng mang ý nghĩa tách li khỏi truyền thống sùng kính Trung Quốc trong hàng nghìn năm nay. Ngoại vụ thứ quan Hayashi Tadasu viết trong hồi kí rằng cuộc chiến Nhật - Thanh bùng nổ vào mấy tháng sau đó đã bị đẩy nhanh vì sự dính líu của Trung Quốc trong sự kiện ám sát Kim.²¹

Fukuzawa Yukichi viết những lời đồng cảm với kẻ bị ám sát. Fukuzawa phẫn nộ trước việc Trung Quốc trao thi thể của Kim cho Triều Tiên và cũng thể hiện thái độ căm ghét trước hành động cắt lìa thân thể người chết một cách hèn hạ của phía Triều Tiên. Fukuzawa còn chỉ ra rằng Trung Quốc đã vi phạm Hiệp ước Thiên Tân về việc giữ gìn trị an của Triều Tiên của hai nước Nhật - Trung. Fukuzawa nói: “Chính phủ trung ương của đế quốc Trung Quốc bị người Mãn Châu chi phối, thực sự đã ruỗng mục từ trong cốt lõi, không hề cho thấy dấu hiệu cải tiến mà vẫn giữ nguyên chế độ văn vật kiểu Đông Dương từ thời cổ đại”. Fukuzawa thấy rằng chừng nào Trung Quốc còn xem Triều Tiên như thuộc quốc thì sẽ khó tránh khỏi xung đột. Fukuzawa còn nói rằng nếu Trung Quốc không có dấu hiệu cải cách nào thì khó lòng giữ được độc lập đất nước.²²

Tuy nhiên, phía Nhật vẫn còn thiếu lí do trực tiếp để khơi mào chiến tranh. Lí do trực tiếp đến từ cuộc phản loạn của một đoàn thể tôn giáo Triều Tiên được gọi là Đông học Đảng (Tonghak). Đông học Đảng nhất tề nổi dậy ở các địa phương Triều Tiên như Cholla và Ch’ungch’ong vào tháng 4 và tháng 5 năm 1894.²³ Người đề xướng vận động của Đông học Đảng là Ch’oe Che-u (1824-1864) kêu gọi các tín đồ bài trừ ảnh hưởng của Tây phương, khôi phục tín ngưởng bản địa của Triều Tiên (gọi là Đông học, đối lại với Tây học), về nguyên tắc, Ch’oe Che-u phản đối Nho giáo vì Nho giáo là giáo lí từ Trung Quốc, mà Trung Quốc là ngoại quốc. Nhưng thực chất thì giáo nghĩa của Ch’oe Che-u là sự dung hoà giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo. Đối tượng kẻ thù của Ch’oe Che-u là Cơ Đốc giáo. Chính phủ cấm Đông học vận động. Lí do là họ sợ Đông học được lòng người trong tầng lớp nông dân hơn là vì lí do giáo nghĩa giáo lí. Chính quyền lo ngại rằng nông dân sẽ bị các cuộc vận động của Đông học Đảng xách động mà gây phản loạn. Rốt cuộc Ch’oe Che-u bị bắt và bị chính phủ hạ lệnh chém đầu như một tín đồ Công giáo. Nghi thức của Đông học Đảng nhìn bề ngoài thì giống như Công giáo La Mã, tôn giáo bị bức hại ở Triều Tiên vào lúc đó. Vì vậy mà cảnh sát có lí do để cho kẻ cuồng tín chống Cơ Đốc giáo một cái chết vì đạo. Mất đi giáo chủ đầu tiên, Đông học Đảng chuyển sang sinh hoạt ngầm nhưng vẫn duy trì được sức ảnh hưởng đối với nông dân. Thứ lôi kéo người nông dân không phải là những bùa chú kì lạ của Đông học Đảng mà chính là giáo lí hứa hẹn một đời sống hiện tại bình đẳng và nhiều lợi lạc.²⁴

Dù bị cấm truyền đạo nhưng số lượng tín đồ của Đông học Đảng ngày càng gia tăng. Đến năm 1893 thì một nửa dân số phía nam của bán đảo Triều Tiên đều là tín đồ của Đông học Đảng. Tháng 1 năm này, Ch’oe Si-hyong, người được đề cử làm giáo chủ đời thứ hai, đã tổ chức triệu tập các tín đồ của Đông học Đảng để rửa sạch ô danh cho giáo chủ Ch’oe Che-u và kêu gọi vận động gỡ bỏ lệnh cấm truyền giáo. Các tín đồ chủ chốt tập trung về Seoul vào tháng 3 để kêu gọi rửa thanh danh cho Ch’oe Che-u. Họ phủ phục ba ngày ba đêm trước cổng vương cung, kiện trực tiếp lên quốc vương rằng giáo chủ đời thứ nhất vô tội²⁵ nhưng không được đáp ứng. Các tín đồ Đông học Đảng quyết định thị uy sức mạnh lòng tin của mình. Kể từ thời kì này trở đi thì tiếng kêu bài ngoại của Đông học Đảng ngày càng lớn mạnh, vốn ban đầu chỉ có người Âu châu là đối tượng bài ngoại, nhưng về sau thì người Nhật cũng nằm trong số đó. Người nông dân chỉ có ấn tượng mơ hồ đối với người Tây phương, nhưng họ lại có những kinh nghiệm cá nhân rõ rệt đối với những thương nhân người Nhật. Các thương nhân người Nhật mua sạch gạo và lúa mì của họ, cho họ vay nặng lãi.

Tín đồ Đông học Đảng được tiếp thêm dũng khí với suy nghĩ rằng cuộc vận động của mình sẽ đe dọa được chính phủ Triều Tiên. Trên tường và cổng các tòa lãnh sự, các công sứ quán ngoại quốc đều dán những câu khẩu hiệu bài ngoại. Họ cũng thường cất tiếng chửi rủa với những người bên trong cổng.²⁶ Tòa Công sứ đại biểu Trung Quốc cũng không nằm ngoài số đó. Đại biểu chính phủ Trung Quốc là Viên Thế Khải nhận định rằng không lâu sau thì những hành động này sẽ phát triển thành cuộc lộn xộn lớn. Viên cấp báo cho Lý Hồng Chương, yêu cầu gửi đến hai chiếc quân hạm. Lý lập tức phái quân hạm Tĩnh Viễn và Lai Viễn cấp hành đến Inch’on. Để đối phó với lực lượng tín đồ, Công sứ quán Nhật Bản cũng đã cho vũ trang bằng kiếm Nhật và đặt trong tình trạng sẵn sàng ứng chiến.

Báo cáo của Mutsu Munemitsu về quá trình diễn biến dẫn đến chiến tranh Nhật - Thanh bùng nổ là rất quan trọng. Mutsu là người quan sát sự kiện với cặp mắt sắc bén và còn can dự một cách tích cực trong vai trò quyết định của một ngoại vụ đại thần. Tập ghi chép về chiến tranh Nhật -Thanh của Mutsu là Kiển kiển lục²⁷ mở đầu bằng khảo sát về tính chất của cuộc nổi loạn của Đông học Đảng.

Người trong nước và ngoài nước có nhiều cách hiểu khác nhau đối với Đông học Đảng. Có người cho đó là một đoàn thể tôn giáo pha trộn giữa Nho giáo với Đạo giáo, có người lại cho rằng đó là đoàn thể của những người mong muốn cải cách chính trị ở Triều Tiên, lại có ý kiến cho rằng đó chỉ là một nhóm người ưa bạo động. Bây giờ không cần thiết phải tìm hiểu ngọn nguồn về tính chất của đoàn thể này nên bỏ qua. Nhóm loạn dân với tên gọi Đông học này đã nổi dậy ở hai tỉnh Cholla và Ch’ungch’ong vào tháng 4 và tháng 5 năm 1894. Chúng cướp bóc nhà cửa, đuổi quan địa phương, rồi lực lượng chủ chốt của chúng tiến đến Kyonggi. Thủ phủ của Cholla là Chonju cũng rơi vào tay chúng. Thực sự là thế lực của chúng rất mạnh.²⁸

Phản ứng của phía Nhật đối với thành công bước đầu của Đông học Đảng rất đa dạng. Có người chủ trương Nhật cần phải phái viện quân sang hỗ trợ chính phủ Triều Tiên bạc nhược để trấn áp bạo loạn; lại cũng có người cho rằng Đông học Đảng là những người cải cách nhằm cứu nhân dân Triều Tiên đang cơ cực ra khỏi chính phủ thối nát. Trong những năm gần đây, trong giới học giả cũng có người xem nhẹ tầm quan trọng của giáo lí mang tính tôn giáo của Đông học đối với cuộc phản loạn với lí do rằng bản chất đây là cuộc vận động của nông dân, dù mang thể thức của một tôn giáo.²⁹

Theo quan sát ban đầu thì phần lớn nhiều ý kiến đều cho rằng Đông học Đảng không có đủ sức mạnh để lật đổ thể chế hiện tại. Nhưng khi Đông học Đảng đến gần Seoul thì chính phủ Triều Tiên hoảng hốt, thỉnh cầu Viên Thế Khải gửi viện binh trấn áp phản loạn. Ngày 2 tháng 6, Mutsu nhận được tin báo từ người đại diện cho công sứ tại Triều Tiên là Sugimura Fukashi về việc Triều Tiên xin Trung Quốc gửi viện binh. Mutsu lập tức nêu ý kiến trước hội nghị nội các rằng cần phải đưa một lực lượng tương xứng sang bán đảo Triều Tiên để cân bằng quân lực giữa hai nước Nhật - Trung. Hội nghị nhất trí với ý kiến này. Nội các tổng lí đại thần Itō Hirobumi lập tức vào chầu, xin ý kiến Thiên hoàng về việc xuất binh. Thiên hoàng lập tức chấp thuận, ban sắc ngữ ngắn gọn rằng: “Lần này trong nước Triều Tiên có nội loạn, thế lực lớn mạnh. Vì vậy hãy phái binh đội sang Triều Tiên để bảo hộ quốc dân nước ta đang cư trú tại đó”.

Công sứ trú tại Triều Tiên là Ōtori Keisuke đang nghỉ phép tại Nhật. Ngày 5 tháng 6, Ōtori được cử sang Triều Tiên với vai trò công sứ đặc mệnh toàn quyền. Khi đó, Ōtori nhận được chỉ thị rằng hãy dốc toàn lực để bảo vệ danh dự cho Nhật Bản, quán triệt mục đích cân bằng quyền lực với Trung Quốc. Nhưng Mutsu cũng viết rằng phải lấy hoà giải, hoà bình làm đầu. “Một khi hai nước Nhật - Trung đều xuất binh thì khó lòng tránh khỏi xung đột giao tranh. Nếu như xảy ra tình huống này thì chúng ta phải ở phía bị động, luôn để Trung Quốc ở thế chủ động”.³⁰

Chính phủ Trung Quốc thông qua công sứ tại Nhật là Uông Phụng Tảo thông báo với chính phủ Nhật rằng Trung Quốc đã phái “một ít binh đội” sang Triều Tiên để trấn áp nội loạn do Đông học Đảng gây ra, theo yêu cầu của quốc vương nước này. Theo lời Mutsu thì Uông “võ đoán rằng Nhật Bản không đủ lực để đối đầu với nước khác trong khi phải vất vả với tranh chấp trong nước”.³¹

Sở dĩ Trung Quốc có ấn tượng này là vì những cuộc tranh luận gay gắt trong nghị viện ở Nhật. Đây là hiện tượng chính trị hiếm khi thấy ở Trung Quốc. Bản thân Itō Hirobumi cũng thấy bực mình trước những cuộc công kích không ngừng nhắm vào mình và nội các của mình nên đã đệ đơn, nói rằng dù đã trải qua năm năm kể từ khi thực thi hiến pháp nhưng tiền đồ của quốc gia vẫn như “con cừu lạc”, không tránh khỏi sai lầm trong phương pháp, chìm đắm trong những đề án. Các chính đảng thi nhau phản đối chính phủ, lấy đó làm hay mà rơi vào tình trạng xem nhẹ cái tổng thể của quốc gia. Vì vậy, Itō. mong muốn Thiên hoàng triệu tập thủ lĩnh của các chính đảng đến, chỉ cho họ thấy mối lo của ngài, để cho họ bàn luận về đại cục của tiền đồ quốc gia. Không rõ sự thật là Itō có dâng bức thư này lên Thiên hoàng hay không, nhưng dù gì đi nữa thì cũng không thấy Thiên hoàng phản ứng với việc này.

Người Trung Quốc không dễ gì nhận ra lòng yêu nước mãnh liệt của người Nhật (đôi khi Itō bực dọc cũng quên đi) khi thấy những khác biệt rõ rệt trong những kiến giải được trình bày công khai trong Nghị viện Nhật Bản. Lòng yêu nước mãnh liệt của người Nhật dễ dàng thổi bay những khác biệt trong ý kiến một khí đất nước lâm nguy. Người Trung Quốc tưởng rằng hải lục quân của mình dễ dàng đánh bại được quân đội Nhật Bản, và đây cũng là suy nghĩ của nhiều người Nhật đương thời. Hayashi Tadasu viết: “Trước chiến tranh Nhật - Trung thì người Nhật hay cười nhạo sự hủ lậu của người Trung Quốc, nhưng thực ra là họ rất sợ”.³²

Ngày 7 tháng 6, Mutsu đánh điện cho đại diện lâm thời của công sứ tại Bắc Kinh là Komura Jutarō, yêu cầu thông báo với chính phủ Trung Quốc rằng chính phủ Nhật sẽ gửi “một ít quân đội” sang Triều Tiên theo đúng quy định trong Hiệp ước Thiên Tân. Đáp lại, Trung Quốc chủ trương rằng mình gửi viện quân sang trấn áp nội loạn theo yêu cầu của Triều Tiên là hành động bảo hộ thuộc quốc như mọi khi. Phía Nhật không thể làm ngơ với hai chữ “thuộc quốc”. Mutsu đáp lại rằng: “Chính phủ Nhật Bản đến giờ vẫn chưa một lần xem Triều Tiên là thuộc quốc của Trung Quốc”.³³ Phía Nhật liên tục nhấn mạnh chủ trương này trong suốt cuộc chiến Nhật - Thanh. Tuy nhiên, sự thật là Triều Tiên đã gửi yêu cầu bảo hộ đến Trung Quốc chứ không phải Nhật Bản.

Ōtori đến Inch’on vào ngày 9 tháng 6 rồi dẫn hơn 300 hải quân đến Seoul, sau đó một đại đội lục quân cũng đi theo. Trong lúc đó thì Đông học Đảng mất dần khí thế, đành phải dừng việc tiến đến Seoul. Nguyên nhân trực tiếp là do sự hiện diện của quân đội Trung Quốc, Ōtori biết được Seoul vẫn bình ổn nên khuyến cáo với chính phủ không cần phải gửi nhiều quân sang Triều Tiên. Nhưng lời khuyến cáo này không làm Mutsu thay đổi suy nghĩ. Mutsu cho rằng “phàm khi lâm nguy thì việc thắng bại nằm ở binh lực ít hay nhiều”.³⁴ Ngày 11 tháng 6, một lữ đoàn hỗn hợp do Thiếu tướng lục quân Ōshima Yoshimasa chỉ huy rời khỏi cảng Ujina ở Hiroshima để tiến về Inch’on. Đến ngày 15 tháng 6 thì dường như cuộc nổi loạn Đông học Đảng đã bị trấn áp. Tuy nhiên, Trung Quốc và Nhật Bản đều không có dấu hiệu rút quân.

Trước cục diện trọng đại này, Itō đề xuất rằng hai nước Nhật - Trung nên hợp tác để nhanh chóng ổn định loạn lạc, mỗi bên đều phái ít người sang Triều Tiên để cải cách nội chính, quân bị và tài chính cho đất nước này. Itō còn cho rằng nếu như Trung Quốc không tán thành thì Nhật có thể đơn phương cải cách. Đề án này được nội các thông qua và tâu lên Thiên hoàng. Ngài tỏ vẻ lo lắng với phần cho rằng khi cần thiết thì Nhật có thể hành động độc lập (ý kiến của Mutsu thêm vào đề án của Itō). Thiên hoàng phái thị tòng đến hỏi Mutsu về việc này. Mutsu vào chầu, trình bày tường tận và cuối cùng được Thiên hoàng chấp thuận.

Đúng như Mutsu dự đoán, Trung Quốc không dễ gì chấp nhận đề án này. Ngày 21 tháng 6, công sứ Trung Quốc nêu lên ba lí do để chính phủ Trung Quốc không đồng ý với đề án phía Nhật.

Thứ nhất, cuộc nội loạn Triều Tiên đã được bình định. Và rõ ràng quân đội Trung Quốc không cần phải thay mặt chính phủ Triều Tiên để tiễu phạt loạn dân. Lúc này hai nước Nhật - Trung không cần phải hợp tác với nhau để trấn áp.

Thứ hai, mặc dù đề án của phía Nhật về tương lai của Triều Tiên là rất tuyệt vời, nhưng việc cải cách phải do chính phủ Triều Tiên tự thực hiện.

Thứ ba, sau biến cố thì hai nước phải rút quân, đó là điều quy định trong Hiệp ước Thiên Tân. Vì vậy, lúc này hai nước rút quân là điều đương nhiên, không cần phải luận bàn thêm.³⁵

Luận cứ của Trung Quốc không có bất cứ sơ hở nào để phản bác. Nhưng Mutsu viết rằng: “Chính phủ Nhật Bản thấy rằng nếu chưa loại trừ được cái nguyên nhân gây hoạ ban đầu thì chưa thể an tâm”.³⁶ Mutsu thông báo với chính phủ Trung Quốc rằng hiện tại chính phủ Nhật Bản không thể hạ lệnh rút quân khỏi Triều Tiên. Nếu bàng quan đứng nhìn thảm hoạ hôm nay mà không đưa tay giúp đỡ thì chẳng những gây phương hại cho tình hữu nghị lân bang mà là hành động đi ngược với chủ trương phòng vệ của đất nước. Ngày 23 tháng 6, Yamagata Aritomo nhận thấy cục diện chắc chắn phải giao tranh với Trung Quốc.

Ngày 26 tháng 6, Ōtori Keisuke yết kiến quốc vương Triều Tiên, ra sức thuyết phục cải cách nội chính. Ngày 28, từ nhận định rằng chừng nào còn chưa đả phá thế lực của Trung Quốc thì không thể trông đợi Triều Tiên cải cách, Ōtori hỏi các quan chức trong chính phủ Triều Tiên rằng liệu Triều Tiên có phải là đất nước độc lập, hay chỉ là thuộc quốc của Trung Quốc. Chính phủ Triều Tiên rơi vào khủng hoảng trước câu hỏi này. Cuộc nghị luận không đi tới kết luận nào. Trong lúc này, Ōtori nhận được lệnh từ chính phủ về đề án cải cách nội chính Triều Tiên, Ōtori được củng cố thêm lòng tin, càng ra sức hối thúc phía Triều Tiên trả lời. Ngày 30 tháng 6, cuối cùng chính phủ Triều Tiên cũng phát biểu rõ rằng Triều Tiên là quốc gia độc lập.

Với lời bảo đảm rằng Triều Tiên là quốc gia độc lập, Ōtori lần nữa vào yết kiến quốc vương Triều Tiên vào ngày 3 tháng 7. Ōtori trình bày đề án cải cách hành chính, tài chính, luật pháp, binh bị và giáo dục cho Triều Tiên. Bấy giờ phe bảo thủ Sự đại Đảng vẫn còn thế lực mạnh trong chính phủ Triều Tiên, sợ hãi Trung Quốc nên ghét cải cách. Tuy nhiên, họ cũng biết rằng đằng sau đề án của Ōtori là binh lực của quân đội Nhật nên không thể từ chối. Quốc vương phát chiếu sắc, nói rằng trách nhiệm khiến đất nước lâm nguy thuộc về mình. Quốc vương hối hận với những thói xấu trong chính trị từ nhiều năm qua, đau buồn khi thấy nội loạn, tất cả nguyên nhân đều do bản thân bạc đức và quan lại bất tài. Vì vậy, quốc vương ban lệnh thành lập ủy ban cải cách, yêu cầu hợp tác với công sứ Nhật Bản.

Các nguyên lão Nhật Bản dần thể hiện rõ ý ủng hộ chiến tranh. Ngày 12 tháng 7, Bá tước Matsukata Masayoshi biết nội các không quyết định khai chiến với Trung Quốc nên tìm đến Itō Hirobumi, trách móc vì không quyết đoán. Mutsu thúc giục Itō rằng Trung Quốc ngày càng ngạo mạn, còn Triều Tiên thì ngày càng vô lễ, nếu chính phủ Nhật còn chần chừ không quyết thì sẽ mất đi cơ hội. Itō nghĩ rằng vẫn chưa có đủ lí do để khai chiến nhưng Matsukata cho rằng dư luận đều lên tiếng ủng hộ chiến tranh, kể cả những người phản đối chính phủ. Matsukata nói, nếu mấy ngày nữa trôi qua thì sẽ khó kiềm nổi tình hình bất ổn của dân chúng, và cũng không có gì bảo đảm liệt cường sẽ không can thiệp vào. Đến nước này, nếu quân đội Nhật rút khỏi Triều Tiên thì quốc uy sẽ bị tổn hại trong mắt ngoại quốc, nhất định sẽ khiến lòng người trong nước li tán. Cuối cùng, Matsukata còn dọa rằng nếu ý kiến của mình bị làm ngơ thì sẽ không bao giờ gặp lại Itō nữa.

Itō nghĩ rằng ý kiến của Matsukata cũng có phần đúng. Nhưng khác với Matsukata, Itō đứng ở vị thế nội các tổng lí đại thần, trách nhiệm cũng khác. Hơn nữa, Itō cũng là người thân cận của Thiên hoàng, biết rằng Thiên hoàng không có ý khai chiến. Thiên hoàng lo ngại rằng cuộc chiến Nhật - Thanh sẽ khiến nước thứ ba có cơ hội can thiệp.

Lý Hồng Chương nhờ Nga làm trung gian can thiệp và được Nga vui vẻ chấp nhận. Mối quan tâm của Nga đối với Triều Tiên nằm ở bán đảo này với cảng biển tốt không bị đóng băng (hay bán đảo Liêu Đông của Trung Quốc). Ý định này của Nga là yếu tố quan trọng trong tiến triển của vùng này trong thời gian sau. Phía Nhật cảm tạ đề nghị can thiệp của Nga, nói rõ rằng khi tình hình cho phép thì sẽ nhanh chóng rút quân khỏi bán đảo.

Anh quốc cũng bày tỏ mong muốn hoà bình ở Đông Á. Tháng 4 năm này, chính phủ Anh dã đồng ý sửa đổi hiệp ước. Việc Anh liên tục bác bỏ đề nghị bãi bỏ trị ngoại pháp quyền là mối bận tâm của người Nhật trong nhiều năm. Nhưng bây giờ thì Anh là đại quốc đầu tiên thừa nhận bình đẳng với Nhật, trước cả Mỹ và các nước Âu châu khác. Đương thời, tổ chức nội các của William Gladstone cho rằng duy trì trị ngoại pháp quyền đối với Nhật Bản là điều không thỏa đáng, chỉ ra rằng nếu bãi bỏ quyền này thì sẽ thắt chặt thêm tình hữu hảo giữa hai nước Nhật - Anh. Nhưng khi Anh quốc đề nghị làm trung gian vào ngày 17 tháng 7 thì Nhật Bản đã quyết định khai chiến, không quan tâm đến đề án của Anh. Phía Nhật đưa ra điều kiện mà chính phủ Trung Quốc khó lòng chấp nhận là nếu Nhật đơn độc nhúng tay vào việc cải cách nội chính Triều Tiên thì chính phủ Trung Quốc cũng không được can thiệp; bất cứ hành vi tăng cường quân sự nào của Trung Quốc ở Triều Tiên cũng đều là sự khiêu khích đối với chính phủ Nhật. Anh quốc kháng nghị rằng điều kiện này phản lại tinh thần của Hiệp ước Thiên Tân. Phía Nhật đáp lại rằng yêu cầu của chính phủ Nhật đối với chính phủ Trung Quốc không phải chỗ để Anh tra khảo. Anh quốc đành bỏ ý định can thiệp.

Rạng sáng ngày 23 tháng 7, lữ đoàn hỗn hợp của quân đội Nhật tiến vào Seoul. Khi đến gần vương cung thì đột nhiên lính Triều Tiên nổ pháo. Quân Nhật ứng chiến, đột nhập vào vương thành, đuổi quân Triều Tiên ra khỏi thành, bảo vệ vương cung. Quốc vương Triều Tiên phó thác chính cục cho cha mình là Taewon’gun. Trước đây, Taewon’gun là người chống Nhật mãnh liệt, nhưng từ sau khi bị Trung Quốc giam cầm thì đã thay đổi suy nghĩ. Taewon’gun gặp Ōtori, thông báo rằng mình được quốc vương ủy nhiệm toàn quyền để cải cách đất nước, hứa hẹn từ nay về sau nhất định sẽ hỏi ý kiến Công sứ Ōtori trước khi hành động. Ngày 25 tháng 7, Taewon’gun tuyên ngôn phá bỏ hiệp ước giữa Triều Tiên và Trung Quốc.

Xung đột đầu tiên giữa hai nước Nhật và Trung Quốc (bấy giờ, vẫn chưa tuyên chiến, chính thức) xảy ra vào ngày 25 tháng 7. Đội du kích thứ nhất của liên hiệp hạm đội Nhật Bản đụng độ hai quân hạm Trung Quốc (tuần dương hạm và pháo hạm) đang trên dường từ Asan tiến xuống phía nam. Quân hạm Trung Quốc chẳng những không nổ pháo chào cờ Nhật mà còn bố trí chiến dấu. Khi hạm đội hai bên còn cách 3.000 m thì tuần dương hạm Tế Viễn của Trung Quốc nổ súng. Phía Nhật có hạm Naniwa và hai hạm khác ứng chiến. Sau trận đánh kéo dài khoảng một giờ, hạm Tế Viễn hư hỏng nặng, phải bỏ chạy. Pháo hạm Quảng Ất của Thanh đụng phải đá ngầm và bị bỏ rơi. Có hai chiếc khác tiếp cận từ phía tây là quân hạm Thao Giang của Trung Quốc và tàu buôn của Anh quốc chở hơn 1.000 binh sĩ Trung Quốc trên đường đến Asan. Trong khi tiếp tục chiến đấu thì hạm Thao Giang giăng cờ trắng đầu hàng. Hạm trưởng Naniwa, Đại tá hải quân Tōgō Heihachirō lệnh cho tàu buôn Anh quốc nhổ neo đi theo. Tàu buôn Anh quốc làm ngơ mệnh lệnh nên bị bắn chìm. Thuyền trưởng Anh quốc và hai người dưới trướng được cứu, trong khi thủy thủ đoàn Trung Quốc cùng hơn 1.000 binh sĩ bị bỏ mặc chết đuối. Tin báo tàu buôn Anh quốc bị bắn chìm khiến quốc dân Anh phẫn nộ, nhưng theo các chuyên gia về công pháp quốc tế thì hành động của quân Nhật là phù hợp trong thời chiến. Vấn đề này bị bỏ mặc cho chìm vào lãng quên vì có lợi cho chính phủ Anh quốc.³⁷

Trận lục chiến đầu tiên xảy ra vào ngày 29 tháng 7. Lữ đoàn hỗn hợp do Thiếu tướng lục quân Ōshima Yoshimasa chỉ huy dụng độ quân Thanh ở Song-hwan. Theo chiến kí phía Nhật thì như mọi lần, quân Thanh chủ động nổ pháo trước, còn quân Nhật chỉ ứng chiến. Quân Nhật giành được thắng lợi, đuổi quân Thanh chạy tán loạn và chiếm được Asan.

Ngày 1 tháng 8, Nhật Bản tuyên chiến với Trung Quốc. Thiên hoàng phát sắc thư tuyên chiến: “Nay Trẫm tuyên chiến với Trung Quốc. Bá quan hãy thể theo ý Trẫm, giao chiến với Trung Quốc trên bờ, trên biển để đạt mục đích quốc gia. Hãy dùng mọi phương tiện để bảo đảm thắng lợi, miễn là không vi phạm luật quốc tế”.³⁸

Không cần phải nghi ngờ gì khi nói cơn sốt chiến tranh đã lên cao trong lòng người Nhật. Đây là lần đầu tiên quân đội Nhật giao chiến với người nước ngoài kể từ 300 năm sau khi Hideyoshi Toyotomi xuất binh chinh phạt Triều Tiên thất bại. Cuộc chiến này cũng đã xác định được vị thế mới của Nhật giữa các quốc gia trên thế giới. Ngược lại, Trung Quốc bị xem là hiện thân của những thứ mà Nhật Bản đã từ chối. Đối với người Nhật thì Trung Quốc là đất nước ngu si, mông muội, chỉ biết vểnh mũi với vinh quang của quá khứ mà không thèm xét đến hiện thực.

Người đề xướng chủ nghĩa khai sáng, Fukuzawa Yukichi viết trong một bài luận văn rằng giao chiến với Trung Quốc là chuyện không thể thiếu. Nhờ cuộc chiến này mà người Trung Quốc sẽ được tắm trong ân huệ văn minh khai sáng, điều mà những người cai trị Mãn Châu ngoan cố mê muội đã cự tuyệt lâu nay. Fukuzawa nghĩ rằng việc Trung Quốc can thiệp vào Triều Tiên là hành động thô bạo, cản trở phổ cập văn minh. Fukuzawa viết rằng tuy đây là cuộc chiến giữa hai nước Nhật và Trung Quốc nhưng là vì “nền văn minh của thế giới”.³⁹

Uchimura Kanzō, người sau này được biết đến như một luận giả phản chiến, đã phát biểu bài luận văn bằng Anh ngữ với tiêu đề “Tính chính đáng của chiến tranh Triều Tiên” vào tháng 8 năm này.⁴⁰ Uchimura tin rằng “chiến tranh Triều Tiên mở đầu cho chiến tranh Nhật - Thanh” là cuộc chiến chính nghĩa. Uchimura viết:

Chiến tranh Triều Tiên (chiến tranh Nhật - Thanh) là cuộc chiến để quyết định rằng sự tiến bộ sẽ chi phối Đông phương như đã từng đối với Tây phương trong một thời gian dài hay là sự thụt lùi mà trước đây đế quốc Ba Tư, sau đó là Carthage, rồi đến Tây Ban Nha, và nay là đế quốc của người Mãn Châu (hi vọng đây là lần cuối cùng trong lịch sử) sẽ cai trị Đông phương mãi mãi. Thắng lợi của Nhật Bản nghĩa là tự do về chính trị, tự do về tôn giáo, tự do về giáo dục, tự do về thương mại cho 600 triệu dân chúng sống ở bên này địa cầu.⁴¹

Uchimura cho rằng Nhật Bản là người bảo hộ sự tiến bộ ở Đông Dương, kết luận rằng “trừ kẻ thù không đợi trời chung là Trung Quốc (người ghét sự tiến bộ) thì không có ai không mong đợi vào chiến thắng của Nhật Bản!”

Thắng lợi đầu tiên của quân đội Nhật ở Triều Tiên đã khiến làn sóng ái quốc của người Nhật lan rộng khắp toàn quốc. Làn sóng này còn được nâng cao bởi những tranh gấm được xuất bản ngay khi có tin báo thắng trận đến Nhật. Trận chiến ở Song-hwan đã khai sinh ra hai người anh hùng. Chiến công của họ được nhiều hoạ sĩ vẽ lại, không chỉ người Nhật mà các thi nhân ngoại quốc cũng ca ngợi họ. Người anh hùng đầu tiên trong trận chiến Song-hwan là Đại úy Matsuzaki Naoomi. Dù bị đạn bắn trúng chân nhưng Matsuzaki vẫn tiếp tục chiến đấu, cuối cùng bị đạn bắn trúng đầu. “Ta chết rồi!” là lời cuối cùng của Matsuzaki. Nhưng tiếng tăm của Matsuzaki dần bị mờ nhạt trước tiếng tăm của Shirakami Genjirō,⁴² một binh tốt tử trận vào ngày 29 tháng 7 năm 1894. Theo báo cáo từ chiến địa thì Shirakami tuy bị trúng đạn nhưng vẫn tiếp tục thổi kèn lệnh đến phút cuối cùng. Khi thi thể được phát hiện thì mồm Shirakami vẫn còn ngậm kèn. Không lâu sau thì các tác phẩm thi ca, tranh gấm chịu cảm hứng từ người anh hùng thổi kèn lệnh xuất thân thấp kém này đã tràn ngập nước Nhật. Chẳng hạn trong bài thơ trường thiên Tôi là anh lính thổi kèn của Toyama Kazuichi có đoạn như sau:

Okayama kenjin Shirakami Genjirō

Kare wa mata ikko no rappashu narishi nari Hito wa ieri

Kare was tadatada rappafuki nari to

Kare wa ieri

Ware was tadatada rappafuki nari to⁴³

(Tạm dịch: Ở tỉnh Okayama, có anh Shirakami Genjirō, chỉ là một anh lính thổi kèn, người ta nói, anh ta chỉ là anh lính thổi kèn, anh ấy nói, tôi chỉ là anh lính thổi kèn.)

Theo câu từ của bài thơ này thì thấy Shirakami là lính trưng binh, không phải xuất thân từ giai cấp sĩ tộc. Sự thật thì phần nhiều những anh hùng trong chiến tranh Nhật - Thanh đều là những người xuất thân thấp hèn. Sự thật rằng hành vi dũng cảm từ trước đến nay được cho là đặc trưng của giai cấp sĩ tộc, thì nay lan truyền sang cả tầng lớp thấp hơn là một bằng chứng cho thấy đức tính dũng cảm và trung thành là những đức tính tốt đẹp của toàn quốc dân Nhật Bản.

Ngày 11 tháng 8, lễ báo cáo tuyên chiến với Trung Quốc được cử hành ở Điện Kashiko-dokori, Điện Kōrei-den và Điện Shin-den. Công tước Kujō Michitaka, trưởng ban nghi lễ được phái đến Thần Cung Ise, còn Iwakura Tomotsuna được phái đến sơn lăng của Thiên hoàng Kōmei trong cùng ngày để báo cáo về lời tuyên chiến.

Mấy ngày trước, ngay sau khi công bố chiếu sắc tuyên chiến thì cung nội đại thần, Tử tước Hijikata Hisamoto, đến trước Thiên hoàng, hỏi về việc chọn người để phái đến Thần Cung Ise và lăng Thiên hoàng Kōmei. Thiên hoàng đáp rằng:

Không cần làm vậy. Cuộc chiến lần này là điều Trẫm không mong muốn, chỉ vì theo ý của các đại thần rằng không thể tránh khỏi chiến tranh nên Trẫm mới cho phép. Trẫm sẽ khổ tâm nếu phải báo cáo với Thần quan và lăng tiên đế.

Hijikata kinh ngạc với lời nói của Thiên hoàng, khuyên rằng: “Trước đó Thánh thượng đã ban chiếu sắc tuyên chiến, nay lại nói lời như vậy thì hẳn có nhầm lẫn gì chăng”.

Lời nói này khiến Thiên hoàng nổi giận, mặt biến sắc quát rằng: “Chớ có nói nữa. Trẫm không muốn thấy mặt ngươi”. Hijikata hoảng sợ cáo lui.⁴⁴

Về đến nhà, Hijikata suy nghĩ nghiêm túc về tình hình, sắc chiếu tuyên chiến đã được công bố khắp trong ngoài. Hải lục quân đều đang chuẩn bị xuất chinh. Hijikata không khỏi lo lắng về chiến cục trong tương lai. Lời của Thiên hoàng đã rõ ý nghĩa. Hijikata định đem chuyện bàn với Itō nhưng sợ sẽ làm chuyện càng lúc càng phức tạp. Hijikata lo nghĩ, phiền não suốt đêm không ngủ được. Nhưng đến hôm sau thì có trưởng thị tòng đến nhà Hijikata, truyền thánh chỉ của Thiên hoàng, ra lệnh nhanh chóng chọn sắc sứ đi Ise và Kyōto. Hijikata lập tức vào chầu. Khi đến trước ngự tiền thì thấy thái độ của Thiên hoàng vui vẻ, khác hẳn với đêm trước. Hijikata tâu lên việc tuyển người, Thiên hoàng lập tức đồng ý. Hijikata cảm động bật khóc rồi thối lui.

Có vẻ như Thiên hoàng xét thấy tình hình đến lúc này thì không thể tuyên bố dừng cuộc chiến được. Nhưng vì sao ngài lại chần chừ khi bố cáo tuyên chiến? Có lẽ là ngài sợ chiến tranh sẽ khiến ngoại quốc can thiệp, gây hại cho Nhật Bản như lời ngài nói. Hoặc cũng có thể ngài không muốn nhúng tay vào cuộc chiến chắc chắn sẽ cướp đi sinh mạng của nhiều người Nhật. Cũng có thể ngài lo rằng Nhật Bản không phải là đối thủ của Trung Quốc. Báo chí ngoại quốc đều đồng loạt dự báo về thắng lợi của Trung Quốc, về mặt huấn luyện và kết quả giao tranh ban đầu thì có thể Nhật Bản đang chiếm lợi thế, nhưng một khi cuộc chiến diễn ra thật sự thì nhất định Trung Quốc sẽ thắng lợi.⁴⁵ Hoặc giả, Thiên hoàng là người được nuôi dưỡng trong nền tảng Nho học cổ điển nên ngài không muốn giao tranh với đất nước sản sinh ra những bậc thánh hiền.

Tại sao Thiên hoàng không muốn báo cáo lời tuyên chiến với vong linh tổ tiên và bia mộ của chà mình? Có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ biết được lí do. Nhưng đến sáng hôm sau thì suy nghĩ của ngài đã thay đổi. Từ đó cho đến khi cuộc chiến kết thúc, Thiên hoàng không còn do dự gì trong việc khiến người Nhật chuyên tâm chiến đấu ở đại lục Á châu và vùng biển lân cận.

Sự thật là Thiên hoàng Taishō giỏi thư pháp, làm thơ chữ Hán cũng rất giỏi. Thiên hoàng Taishō cũng được cho là nói lưu loát tiếng Anh, Pháp và Đức (Julia Meech-Pekarik, Thế giới tranh ukiyo-e thời Minh Trị, trang 128).↩

Lần đầu tiên Thân vương Yoshihito dự hội thi ca đầu năm là vào tháng 1 năm 1899, khi được 21 tuổi (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 584).↩

Trong bức tranh có tên Tấm gương cao quý xứ Phù Tang (Fusō kōki kagami) của Yōshū Chikanobu được công bố ngày 8 tháng 8 năm 1887, hoàng thái tử đang đứng còn Thiên hoàng ngồi bên phải, hoàng hậu ngồi bên trái. Cơ thể hoàng thái tử đang hướng về phía Thiên hoàng, còn mặt quay lại nhìn hoàng hậu. Trên bàn phía sau hoàng thái tử có đặt ba cuốn sách. Có lẽ chi tiết này ám chỉ rằng hoàng thái tử là người ham học (Meech-Pekarik, Thế giới tranh ukiyo-e thời Minh Trị, bản khắc số 23). Trong một bức tranh khác cũng của Chikanobu, được phát hành sau đó ít lâu (23 tháng 8 cùng năm) có tên là Nữ quan may áo (Jokan Yōfuku saihō no zu) vẽ cảnh hoàng thái tử, hoàng hậu và một thiếu nữ trong phòng. Một người nữ quan đạp máy khâu, còn một người khác đang đo vải (Meech-Pekarik, Thế giới tranh ukiyo-e thời Minh Trị, bản khắc số 24). Tamba Tsuneo viết ở trang 197, cuốn Thiên hoàng Minh Trị và thời đại Minh Trị nhìn từ tranh gấm nishiki-e rằng thiếu hữ trong bức tranh này là hoàng nữ. Tuy nhiên, tại thời điểm năm 1887 thì không một hoàng nữ nào của Thiên hoàng còn sống.↩

Kỉ niệm chương bằng vàng là của hoàng tộc (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 382-383).↩

Bức tranh, nổi tiếng nhất về hôn lễ vẽ cảnh các quan lớn trong ngoài đang chúc mừng Thiên hoàng. Bức tranh này của Nansai Toshitada và có tên gọi Đại Nhật Bản Đế quốc ngân hôn ngự thức (Dai Nihon teikoku ginkon goshiki, hôn lễ bạc của hoàng gia Đế quốc Đại Nhật Bản) cho thấy từ “hôn lễ bạc” được sử dụng không chính thức. Quang cảnh hôn lễ được vẽ trong tranh này là tưởng tượng vì bức tranh được công bố trước khi nghi lễ diễn ra. Trong những bức tranh khác của Shunsai Toshimasa và Toyoharu Kuniteru cùng thời cũng có chữ “hôn lễ bạc”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 384-390.↩

Về quan hệ giữa Kim Ok-kyun và các nhà trí thức Triều Tiên khác với Fukuzawa, xem Kan Je-on, Nhương di và khai hóa của Triều Tiên, trang 193-203. Nghiên cứu toàn diện về Triều Tiên luận của Fukuzawa được đãng trong Kinebuchi, Nobuo, Fukuzawa Yukichi và Triều Tiên.↩

Sau khi Kim đến Nhật vào năm 1884 thì lấy tên Nhật là Iwata Shūsaku (Nham Điền Chu Tác). Nhưng khi sang Trung Quốc vào năm 1894 thì đổi tên thành Iwata Sanwa (Nham Điền Tam Hoà). Cái tên Sanwa (Tam Hoà) chỉ ý ba nước Nhật, Triều, Trung cùng hợp tác chống Âu Mỹ xâm lăng, có lẽ là lấy từ “chủ nghĩa tam hoà” (Kan Je-on, Nhương di và khai hóa của Triều Tiên, trang 174, 184).↩

Ngày 17 tháng 5 năm 1894, 35 thành viên của Tự do Đảng đề xuất thư chất vấn lên chính phủ về việc ám sát Kim Ok-kyun và Pak Yong-hyo. Bọn họ cho rằng thích khách Triều Tiên mang mệnh lệnh ám sát Kim, ba lần sang Nhật đều xưng là theo mệnh lệnh của quốc vương Triều Tiên (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 412).↩

Kan Je-on, Nhương di và khai hóa của Triều Tiên, trang 185; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 624-625.↩

Kan Je-on, Nhương di và khai hóa của Triều Tiên, trang 183.↩

Cùng tư liệu trên, trang 185. Tham khảo thêm Kinebuchi Nobuo, Fukuzawa Yukichi và Triều Tiên, trang 107.↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 186.↩

Đương thời, Ngoại vụ thứ quan Hayashi Tadasu viết trong hồi kí rằng khi hỏi Kim liệu đó có phải là nơi thù địch hay không, Kim đáp Thượng Hải là vùng trung lập (có lẽ là nói về khu tô giới) nên không nguy hiểm. Nhưng Kim cũng hứa sẽ thảo luận về chuyến đi Thượng Hải với Fukuzawa Yukichi sau khi ông này từ Shikoku trở về Ōsaka.↩

Kan Je-on, Nhương di và khai hóa của Triều Tiên, trang 174-175.↩

Cùng tư liệu trên, trang 176. Kan cho rằng đây là hối phiếu giả. Hong Chong-u là du học sinh Triều Tiên đầu tiên sang Pháp. Có lẽ Hong đã học được chủ nghĩa khủng bố trong thời gian ở Paris. Sau khi rời Paris, Hong không về nước mà xuất hiện ở Tōkyō, liên lạc với người Triều Tiên ở Nhật, cố tìm một chức quan trong chính phủ Triều Tiên. Yi Il-sik hứa sẽ sắp xếp giúp Hong nếu chịu giết Kim (Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 188). Hayashi Tadasu (quen biết cá nhân với Hong) cho rằng Hong giết Kim để lấy lòng vương phi Triều Tiên (Hồi kí Hayashi, trang 73).↩

Về con người và sự nghiệp của Kim, xem Kan Je-on, Nhương di và khai hóa của Triều Tiên, trang 187-193. Tham khảo thêm Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 396.↩

Chuyện này được ghi lại trong Kan Je-on, Nhương di và khai hóa của Triều Tiên, trang 179-180, trích dẫn từ hồi kí của Wada Enjirō. Người nắm quyền ở khu tô giới là tổng lãnh sự Anh quốc, ông này không theo thủ tục chính quy mà bàn giao thi thể của Kim cho quan lại Trung Quốc. Vì vậy phía Anh bị chỉ trích là dung túng cho hành vi bất chính là cướp quan tài (Kinebuchi Nobuo, Fukuzawa Yukichi và Triều Tiên, trang 160). Có một báo cáo khác ngày 18 tháng 5 ở Chúng nghị viện. Nghị viên Lập hiến Cải tiến Đảng được 31 người ủng hộ, đã đề xuất thư chất vấn lên chính phủ. Họ hỏi sau khi mọi thủ tục đã hoàn tất và quan tài đã được đem lên thuyền thì tại sao chính phủ Trung Quốc lại cướp đoạt quan tài của Kim. Liệu quan tài có được đưa lên quân hạm hay không. Theo những người chất vấn thì hành vi của Trung Quốc là sự nhục mạ nặng nề đối với Nhật Bản. Ngày 31 tháng 5, chính phủ đáp lại chỉ trích này bằng một báo cáo khác. Theo đó thì Wada Enjirō đã nhận quan tài nhưng trước khi mang lên thuyền thì Wada đã để ở vệ đường rồi bỏ đi. Cảnh sát của khu tô giới đã theo quy tắc mà chuyển quan tài đến sở cảnh sát. Wada không hề làm thủ tục tiếp nhận nào mà trở về Nhật Bản. Sự thật là chính phủ Trung Quốc hạ lệnh xử lí thi thể nhưng không phải là cướp đoạt như lời chất vấn. Vì vậy, chính phủ Nhật không thể can thiệp vào sự kiện này. Không bàn đến việc công bố chính thức này đúng hay sai, nhưng nó cho thấy rằng chính phủ Nhật không muốn can thiệp vào sự việc (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 413).↩

Bức tranh vẽ quang cảnh rùng mình này được đăng trên tờ Jiji shimpō (Thời sự tân báo) ngày 24 tháng 4 năm 1894 (Kinebuchi Nobuo, Fukuzawa Yukichi và Triều Tiên, trang 118). Kinebuchi trích đoạn kí sự của báo chí Nhật Bản về tội ác này. Bức ảnh cái đầu bị chém và chữ trên trướng cũng được đãng trong Fujimura Michio, Chiến tranh Nhật -Thanh, trang 48.↩

Fujimura Michio, Chiến tranh Nhật - Thanh, trang 49.↩

Hayashi Tadasu viết trong hồi kí: “Việc phái binh đến Asan đã châm ngòi cho chiến tranh Nhật - Thanh, còn việc ám sát Kim và động thái của Trung Quốc góp phần làm mọi việc nhanh chóng hơn”. Theo Fujimura thì Hayashi làm chứng rằng Ngoại vụ đại thần Mutsu Munemitsu quyết định tuyên chiến với Trung Quốc là do việc ám sát Kim và động thái của Trung Quốc.↩

Kinebuchi Nobuo, Fukuzawa Yukichi và Triều Tiên, trang 156-160.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 59.↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 103.↩

Cùng tư liệu trên, trang 104.↩

Cùng tư liệu trên, trang 104.↩

Gordon Mark Berger là người dịch cuốn Kiển kiển lục sang tiếng Anh, để tên cuốn sách này bằng phiên âm Latinh, nhưng cũng dịch thành A Record of Arduous and Selfless Service to the Throne.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 59.↩

Ōe Shinobu, Chiến tranh Nhật - Thanh, sử Đông Á, trang 282. Ōe so sánh loạn Đông học Đảng (Ōe tránh gọi bằng cái tên này mà gọi là chiến tranh nông dân năm Giáp Ngọ) với cuộc nổi loạn Wat Tyler ở Anh, chiến tranh nông dân Bohemia, chiến tranh nông dân Đức và nội chiến Thái Bình Thiên Quốc ở Trung Quốc.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 62.↩

Cùng tư liệu trên, trang 63.↩

Hồi kí Hayashi, trang 69.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 69; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 433-434.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 20.↩

Cùng tư liệu trên, trang 78; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 441-442.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 78.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 468-469. Ý kiến của T. E. Holland, người Anh có uy tín trong lãnh vực công pháp quốc tế được đăng trong Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 132. Holland cho rằng Nhật Bản đã hành động đúng, kết luận rằng “chính phủ ta không có lí do gì để yêu cầu Nhật Bản phải xin lỗi. Chủ tàu buôn Anh quốc cũng không có quyền đòi hỏi bồi thường cho thân tộc của những người Âu châu thiệt mạng trong sự kiện này”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 472.↩

Toàn tập Fukuzawa Yukichi, cuốn 14, trang 500; Donald Keene, Ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 122.↩

Toàn tập Uchimura Kanzō, cuốn 16, trang 26; Donald Keene, Ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 122-123.↩

Toàn tập Uchimura Kanzō, cuốn 16, trang 33-34; Donald Keene, Ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 123.↩

Sau này, người ta biết rõ đã nhầm lẫn khi xác nhận nhân thân. Người lính thổi kèn không phải Shiragami mà là Kiguchi Kohei. Tên tuổi của Kiguchi dần thay thế Shiragami và trở thành huyền thoại. Kiguchi trở thành đối tượng được tán thưởng vì lòng trung nghĩa. Đoạn nhạc Kiguchi chết mà không rời chiếc kèn được đưa vào sách giáo khoa tiểu học như một ví dụ về lòng trung nghĩa hoàn hảo.↩

Toyama Masakazu, Chuzan sonkō, trang 309; Donald Keene, Ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 147.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 481-482.↩

Donald Keene, Ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 127.↩

CHƯƠNG 45

MỤC KÍCH CẢNH THẢM SÁT Ở LỮ THUẬN

Cuộc chiến với Trung Quốc đã tiến triển có lợi cho Nhật Bản. Trước đó đã có hội nghị về phương châm đối với Triều Tiên sau khi chiến thắng. Ngày 17 tháng 8 năm 1894, Ngoại vụ đại thần Mutsu Munemitsu đề xuất với nội các bốn phương án như sau.

Thứ nhất, chính phủ Nhật Bản tuyên bố Triều Tiên là quốc gia độc lập và cần thiết phải cải cách nội chính. Nhật Bản nên để Triều Tiên tự chủ, tự lực trong mọi việc để cải cách, khai mở vận nước.

Thứ hai, xem Triều Tiên là quốc gia độc lập trên danh nghĩa, chính phủ Nhật Bản hỗ trợ nền độc lập này một cách trực hay gián tiếp vĩnh viễn hay trong một thời gian dài, nỗ lực để các nước không làm Triều Tiên bẽ mặt.

Thứ ba, nếu như Triều Tiên không thể duy trì độc lập bằng tự lực và nếu Nhật Bản đơn độc bảo hộ Triều Tiên không phải là đắc sách thì Nhật Bản và Trung Quốc sẽ cùng có trách nhiệm hợp tác bảo hộ toàn lãnh thổ Triều Tiên.

Thứ tư, trường hợp nếu kế sách thứ ba không thỏa đáng thì phải đưa Triều Tiên thành nước trung lập, nằm dưới sự bảo hộ của các cường quốc ở Âu châu như Bỉ và Thụy Sĩ.

Nội các cho rằng giai đoạn hiện tại vẫn còn quá sớm để quyết định chính sách cố định đối với Triều Tiên, quyết nghị lấy chính sách thứ hai làm chiến lược trong một thời gian.¹

Theo phương châm duy trì tình hữu hảo với Triều Tiên, Thiên hoàng phái cố vấn Xu mật viện, Bá tước Saionji Kinmochi sang Triều Tiên vào ngày 20 tháng 8 để trao thư và gửi tặng vật cho quốc vương Triều Tiên. Lá thư của Thiên hoàng bày tỏ lòng lo lắng sâu sắc của ngài đối với tình hình Triều Tiên trong thời gian gần đây và tin tưởng rằng nền tảng của quốc gia sẽ được củng cố vững chắc dưới sự anh minh, quả đoán của quốc vương. Thiên hoàng trao tặng một thanh trường kiếm tachi và một đôi bình hoa để chứng tỏ mối quan hệ hữu hảo bất biến. Quốc vương Triều Tiên bày tỏ niềm vui mừng đối với việc Thiên hoàng Minh Trị phái đại sứ để thắt chặt thêm mối quan hệ hữu hảo Nhật - Triều, cảm tạ việc cử quân đội Nhật sang giúp Triều Tiên duy trì độc lập.

Điều mà chính phủ lo ngại chính là ấn tượng của các nước đối với hành động của quân Nhật ở Triều Tiên. Ngoại vụ đại thần Mutsu Munemitsu ra huấn lệnh đối với công sứ đặc mệnh toàn quyền tại Triều Tiên là Ōtori Keisuke và các chỉ huy hải lục quân như sau. Thứ nhất, phải tránh những hành vi xâm hại đến quyền độc lập của Triều Tiên, cho dù có ảnh hưởng bất tiện đến mặt quân sự hay kinh tế đi nữa. Thứ hai, Mutsu cho rằng có những khi buộc lòng phải có những yêu sách đối với chính phủ Triều Tiên, nhưng những yêu sách này không được vượt quá giới hạn, làm mất thể diện của Triều Tiên như một quốc gia độc lập. Thứ ba, Triều Tiên không phải địch quốc mà là đồng minh quốc, mọi nhu yếu phẩm quân sự cần phải được chi trả phù hợp để đối phương hài lòng. Cho dù có gì xảy ra đi nữa thì cũng không được để lại ấn tượng là kẻ xâm lược.

Ngày 26 tháng 8, hiệp ước Nhật - Triều công thủ đồng minh được kí kết, theo đó thì hai nước sẽ hợp tác để đuổi quân đội Trung Quốc ra khỏi biên giới Triều Tiên, củng cố nền độc lập tự chủ của nước này và mang lại lợi ích cho hai nước.

Ban đầu, Thiên hoàng (như đã thấy từ trước) không thích thú khi thấy Nhật Bản giao chiến với Trung Quốc, nhưng không lâu sau thì ngài lại hết lòng với công vụ trong vai trò đại nguyên súy của quân đội Nhật Bản. Thiên hoàng là người duy nhất có thể kết hợp cả quyền hạn chính trị và quân sự. Vì vậy, quyết định của ngài thường được hỏi đến. Có khoảng 90 cuộc hội nghị với sự hiện diện của Thiên hoàng trong thời gian xảy ra chiến tranh Nhật - Thanh. Không chỉ có các tướng quân đội mà theo yêu cầu của Thiên hoàng, Itō Hirobumi cũng tham gia vào những cuộc họp này.² Suy nghĩ của quan văn Itō hướng về hai khả năng là cuộc chiến có thể thắng lợi hoặc nếu cuộc chiến kéo dài thì có thể các nước khác sẽ can thiệp vào.³ May mắn là việc thương lượng sửa đổi hiệp ước với Anh quốc đã kết thúc thành công, việc bãi bỏ trị ngoại pháp quyền sẽ trở thành sự thật là điều nhìn thấy trước mắt.⁴

Ngày 1 tháng 9, Thiên hoàng tiếp kiến tham mưu tổng trưởng, Thân vương Taruhito. Thân vương tâu lên Thiên hoàng, khuyên dời đại bản doanh đến Hiroshima để tiện liên lạc với đội quân chiến đấu ở Triều Tiên. Đề án chuyển đại bản doanh vốn là do Itō đề xuất. Itō cho rằng Shimonoseki (thuộc Chōshū, xuất thân của Itō) là cảng gần với Triều Tiên nhất và cũng là nơi thích hợp nhất. Tuy nhiên, quân đội lại đề cử Hiroshima, nơi có bộ tư lệnh của sư đoàn số 5. Hiroshima nằm ở điểm cuối của tuyến đường sắt xuyên suốt chiều dài đảo Honshu, và cảng Ujina, cảng mặt ngoài của Hiroshima, là điểm xuất phát của đạo quân chủ lực tiến đến Triều Tiên. Nếu dời đại bản doanh đến Hiroshima thì sẽ tiện cho việc liên lạc với tiền tuyến nhưng lại bất tiện khi thương lượng với công sứ các nước, vì phần lớn họ đều sống ở Tōkyō.⁵

Mệnh lệnh dời đại bản doanh đến Hiroshima được ban ra vào ngày 8 tháng 9. Thiên hoàng là đại nguyên súy nên đương nhiên ngài phải dời đến Hiroshima. Các thị tòng, ngự y, quan bí thư đều di chuyển theo ngài. Nội các tổng lí đại thần Itō Hirobumi cũng nhận được lệnh cùng theo đến Hiroshima.

Ngày 13 tháng 9, Thiên hoàng rời khỏi Tōkyō bằng xe lửa. Hoàng hậu cùng các quan lớn đưa tiễn Thiên hoàng đến ga Shimbashi. Binh sĩ, học sinh và thị dân đứng xếp hàng ven đường phía đối diện với ga, tung hô vạn tuế khi xe ngựa đi qua. Dọc đường xe lửa chở Thiên hoàng đi qua, toàn dân trong vùng và các thôn làng đều tập trung hai bên đường sắt để nghênh đón. Thiên hoàng trú lại Nagoya một đêm rồi sáng hôm sau đến Kōbe. Vì Kōbe có nhiều người Trung Quốc sinh sống nên được hải lục quân cảnh giới cực kì nghiêm ngặt. Nhưng Thiên hoàng không tỏ vẻ quan tâm đến mối nguy hiểm có thể xảy ra với ngài, đêm đó vẫn cười nói, thưởng trăng trong ngày trung thu đến tận khuya. Các cận thần đều cảm phục trước khí lượng quảng đại của Thiên hoàng.

Thiên hoàng đến Hiroshima vào chiều ngày 15 tháng 9. Ngài lập tức tiến đến bộ tư lệnh sư đoàn số 5, nơi đặt đại bản doanh. Đó là tòa nhà hai tầng bằng gỗ đơn sơ.⁶ Nơi làm việc của ngài, phòng tắm, nhà vệ sinh, phòng thay đồ đều nằm trên tầng hai. Các phòng còn lại của tầng hai và tầng một là phòng quân nghị, phòng làm việc của thị tòng và những người theo hầu. Đặc trưng duy nhất trong căn phòng làm việc của Thiên hoàng là bức bình phong vàng đặt phía sau chỗ ngồi và hai bàn nhỏ an trí kiếm thần và ngọc tỉ. Căn phòng này là nơi thi hành công vụ, đồng thời cũng là phòng ăn, phòng ngủ. Mỗi sáng, sau khi Thiên hoàng thức dậy, rửa mặt thì giường ngủ được dọn dẹp và thay bằng bàn ghế. Ngoài hai, ba bộ bàn ghế mang theo từ Tōkyō thì trong phòng hầu như không có đồ nội thất nào. Vật trang trí duy nhất trên tường chỉ là chiếc đồng, hồ bát giác giản dị.⁷ Về sau còn có thêm hoa giả do một sĩ tốt đang làm nhiệm vụ ở phủ trấn thủ Kure hiến tặng và bình hoa do chính tay Thiên hoàng tự làm từ chiến lợi phẩm mang về từ tiền tuyến.

Tuy nhiên, Thiên hoàng không muốn nơi làm việc của mình trở nên tiện nghi hơn. Một thị thần khuyên ngài nên dùng ghế tựa và lò sưởi (trong mùa đông) nhưng ngài từ chối, hỏi lại rằng: “Liệu nơi chiến địa có những thứ này không?”. Một người khác đề xướng dựng thêm phòng làm việc vì quá chật hẹp, Thiên hoàng lại từ chối và nói rằng mình không muốn dựng thêm chỉ để tiện nghi cho mình: “So với nỗi khổ của tướng sĩ xuất chinh thì chẳng có gì bất tiện cả”.⁸

Khi Thiên hoàng dời đến Hiroshima thì trong cùng ngày, quân đội Nhật tại Triều Tiên tấn công vào trận địa của quân Trung Quốc đang phòng vệ Bình Nhưỡng. Quân số tham chiến của cả Nhật và Trung Quốc đều xấp xỉ nhau, khoảng 12.000 người. Tuy nhiên, về nguyên tắc thì quân tấn công cần phải có lực lượng gấp ba lần để thành công khi bao vây trận địa địch. Hơn nữa, quân Thanh còn được trang bị vũ khí cận đại hơn quân Nhật.⁹ Ngoài những bất lợi về lực lượng và trang bị thì quân Nhật còn đang mệt mỏi sau chuyến hành quân dài đến Bình Nhưỡng. Tuy vậy, quân Nhật đã tổng công kích ngay từ khi rạng sáng.

Quân Thanh kháng cự kịch liệt. Quân Nhật chiếm được mấy cứ điểm nhưng thành trại quan trọng nhất lại là nơi kiên cố, không dễ gì hạ được. Khoảnh khắc thư hùng được quyết định khi một binh sĩ Nhật trèo lên tường thành, mở cổng Gembu ở phía bắc. Quân Nhật xông đến cổng thành, tràn vào trong phố như thác lũ. Tổng tư lệnh trấn thủ thành trại là Diệp Chí Siêu cùng hơn nửa số quân Thanh thấy tình huống bất lợi liền bỏ thành, chạy về phía sông Áp Lục nơi biên giới với Trung Quốc. Một võ tướng quân Thanh được ghi nhớ trong kí ức nhiều người khi thể hiện hành động dũng cảm kiểu Don Quixote. Quan tổng binh Tả Bảo Quý quyết không chịu đầu hàng, mặc lễ phục do hoàng đế ban tặng, dẫn theo thuộc hạ đột kích vòng vây. Không lâu sau đó thì Tả Bảo Quý trúng đạn pháo từ quân Nhật, ngã xuống chiến trường, số người chết của quân Nhật là 180 người, bị thương hơn 500 người trong khi quân Thanh chết hơn 2.000 người và bị bắt sống hơn 600 người. Bình Nhưỡng là cứ điểm quân sự cuối cùng của Trung Quốc ở Triều Tiên. Từ giai đoạn này trở đi thì chiến trường chuyển sang lãnh thổ Trung Quốc.

Một người anh hùng đã nổi lên từ chiến thắng ở Bình Nhưỡng. Đó là Harada Jūkichi, binh tốt nhất đẳng đã mở cổng Gembu. Nhờ chiến công (dẫn đến thắng lợi của quân đội Nhật Bản) mà Harada được thăng tiến lên binh sĩ thượng đẳng, một sự đền đáp khá khiêm tốn đối với lòng dũng cảm phi thường như vậy. về sau, Harada được ban thưởng huân chương Kim Si, và hành động quả cảm của Harada cũng được vinh danh một thời gian dài trong nhiều bức tranh gấm. Có bức vẽ cảnh Harada trèo lên tường thành để mở cổng từ bên trong; có bức vẽ Harada giao chiến với binh sĩ Trung Quốc bên trong thành; có bức vẽ Harada đứng trên tường thành, bên cạnh những binh sĩ Trung Quốc vừa bị hạ; lại có bức vẽ Harada một mình trầm ngâm với cảnh Bình Nhưỡng bốc cháy trước mắt.¹⁰ Harada còn được ca ngợi trong nhiều bài hát. Một trong số đó mở đầu như sau:

Dưới làn đạn như mưa

Anh trốn đạn bên tường thành

Rồi leo như con vượn

Thoăn thoắt xông vào

Anh chính là Harada Jilkichi

Là tiểu đội trưởng Mimura

Anh hăng hái quyết tử

Nhân lúc lính dịch sơ hở

Anh đẩy cổng thành

Cho quân ta xông vào

Đánh hạ Bình Nhưỡng¹¹

Chiến công của Harada còn được dựng lại trong vở kịch Cờ Nhật chương hải quân liên thắng và cũng được diễn trong nhà hát kịch Kabuki. Diễn viên đóng vai Harada (trong kịch là Sawada Jūshichi) là Onoe Kikugorō đời thứ năm. Nhưng có vẻ như vai anh hùng là quá sức đối với Harada. Sau chiến tranh, Harada bán huân chương Kim Si, lấy tiền uống rượu hết. Có khi Harada còn lên sân khấu, tự mình tái hiện lại hành động dũng cảm. Một nguyên nhân lí giải vì sao Harada lại tiêu hết tiền bán huân chương Kim Si vào rượu chè có thể là vì việc phát hiện ra rằng anh ta không phải người đầu tiên vượt qua tường thành. Thực ra thì đội quyết tử đã tràn qua tường thành từ trước Harada. Một thành viên đội quyết tử tưởng chừng đã chết là Matsumura Akitarō đã sống sót trở về Nhật Bản. Chính quyền lo ngại rằng nếu câu chuyện của Matsumura được thế gian biết đến sẽ làm tổn hại đến vinh quang của Harada nên đã cấm Matsumura không được kể lại chân tướng của sự việc.¹²

Biết được Bình Nhưỡng đã thất thủ, Thiên hoàng ban sắc ngữ chúc mừng, tán thưởng lòng trung nghĩa và dũng cảm của tướng sĩ. Sắc ngữ được truyền đến trưởng sư đoàn số 5 là Nozu Michitsura qua điện báo. Nozu tâu đáp rằng: “Hết thảy tướng sĩ, binh tốt đều cảm động mà khóc, thề rằng sẽ càng phấn đấu, quyết mang cái chết để đền đáp thánh ân”.¹³

Sau thành công trên bờ, quân Nhật lại giành tiếp chiến thắng trên biển. Ngày 17 tháng 9, sau ngày Bình Nhưỡng thất thủ một ngày, hạm đội Liên hiệp của quân Nhật nổ pháo giao chiến với hạm đội Bắc Dương của Trung Quốc ở Hoàng Hải. Đây là trận hải chiến đầu tiên giữa hai bên, vốn cùng sử dụng quân hạm chạy hơi nước. Tư lệnh chỉ huy hạm đội Liên hiệp gồm 11 chiếc là Trung tướng hải quân Itō Sukeyuki đang trên kì hạm Matsushima. Hạm đội của Trung Quốc gồm 12 chiếc có tổng trọng lượng ít hơn hạm đội Liên hiệp, tốc độ cũng chậm hơn. Nhưng hai chiếc kì hạm là Định Viễn và Trấn Viễn là thiết giáp hạm hùng mạnh nhất Đông Dương.¹⁴ Chỉ huy quân hạm Trung Quốc gồm có thiếu tá lục quân người Đức và vài tướng lãnh Anh, Mỹ.

Buổi sáng hôm xảy ra chiến đấu có một làn khói ở đường chân trời, rồi số lượng làn khói tăng lên, xác nhận rằng đã đụng độ hạm đội Trung Quốc. Khoảng một giờ chiều, kì hạm Định Viễn của hạm đội Trung Quốc bắt đầu nổ pháo từ khoảng cách 6.000 m. Hạm đội Liên hiệp bắt đầu nổ pháo ứng chiến gay gắt từ khoảng cách 3.000 m. Kì hạm Matsushima cùng các quân hạm Nhật khác bị tổn thương nặng, nhưng cũng không một hạm Trung Quốc nào chạy thoát bình yên và ba chiếc bị bắn chìm. Hai thiết giáp hạm của Trung Quốc chạy đến cảng Lữ Thuận nhưng vùng cận hải Triều Tiên và vùng biển phía bắc Trung Quốc đã rơi vào vòng kiểm soát của hải quân Nhật.¹⁵

Trận hải chiến này cũng đã khai sinh một anh hùng khác. Một thủy binh trên kì hạm Matsushima bị thương nặng vì đạn pháo của thiết giáp hạm Trung Quốc. Trong lúc nguy cấp, người lính này đã hỏi lại vị tướng đang an ủi mình rằng: “Hạm Định Viễn đã chìm hay chưa?” Sasaki Nobutsuna đưa câu nói cuối cùng của người lính vào thơ ca, thêm nhạc, khiến bài thơ trở thành khó quên nhất trong số những bài ca ra đời trong chiến tranh. Đoạn cuối của bài thơ Định Viễn đã chìm hay chưa kết lại như sau:

Định Viễn đã chìm hay chưa,

Một lời này tuy ngắn

Nhưng khắc sâu trong lòng

Quốc dân hoàng quốc

Định Viễn đã chìm hay chưa

Một lời chân thành

Được ghi nhớ đến

Trong lòng quốc dân hoàng quốc¹⁶

Người lính thủy này có thân phận thấp hèn trong quân đội Nhật Bản, giống như người lính thổi kèn lệnh và người trèo lên tường thành. Thanh danh của họ cho thấy thắng lợi trước quân đội Trung Quốc không phải là thắng lợi của thanh kiếm của tầng lớp võ sĩ (như những trận chiến ở Nhật ngày xưa) mà là thắng lợi của toàn quốc dân Nhật Bản.

Thiên hoàng tuy là đại nguyên súy nhưng không hề góp lời nào trong việc chỉ huy chiến tranh. Lí do ngài có mặt ở Hiroshima là để làm chỗ dựa tinh thần cho các binh sĩ chiến đấu, tiếp thêm dũng khí và lòng ái quốc cho họ để hoàn thành sự nghiệp vĩ đại của mình.¹⁷ Thiên hoàng luôn chủ trương chịu đựng mọi bất tiện. Ngài chọn vá lại bộ quân phục từ bên trong còn hơn là may mới tốn kém khi các binh sĩ ở tiền tuyến không có điều kiện thụ hưởng. Ngài luôn đặt mình vào vị trí cùng với các binh sĩ trong mọi chuyện. Thiên hoàng không để hoàng hậu và các nữ quan chăm sóc cho mình là vì ở tiền tuyến không có nữ nhi nào chăm sóc cho binh sĩ. Thay vào đó, ngài để cho các thị tòng giúp đỡ những việc quanh mình dù họ làm không được trọn vẹn và vụng về.¹⁸ Những khi không để mắt đến văn thư khẩn cấp từ tiền tuyến thì có lúc Thiên hoàng vui với thú đá cầu và bắn cung. Để an ủi sinh hoạt buồn tẻ, các hầu cận cũng hay mang đao kiếm, đồ mĩ thuật các vùng ở Hiroshima dâng lên Thiên hoàng để ngài ngự lãm. Đôi khi Thiên hoàng cũng ra đề cho những hầu cận nổi tiếng vẽ đẹp để họ vẽ. Cũng có khi ngài tự tay vẽ lấy. Thị tòng Hinonishi Sukehiro viết rằng: “Bức vẽ của Thánh thượng không phải là đẹp, nhưng tôi nghĩ nếu được nhận mà giữ gìn thì nó sẽ là gia bảo của dòng họ, nhưng đáng tiếc là ngài lập tức xé tranh đi và tôi không nhận được”.¹⁹

Thật ngạc nhiên là trong thời gian ở Hiroshima, Thiên hoàng không mấy khi làm thơ.²⁰ Sau trận chiến ở Song-hwan, Thiên hoàng sáng tác bài quân ca Chiến dịch Song-hwan với những câu cuối cùng kết lại như sau:

Những chiến binh dũng cảm của ta

Tiến bước hùng dũng

Qua những xác bạn xác thù

Hãy tiến lên, tiến lên hỡi quân đội ta

Đây là bản doanh Nha Sơn

Hãy tiến lên tiến lên

Trong trận pháo kích kịch liệt

Quân địch phòng thủ rối loạn

Trong trận pháo kích dễ dàng

Hát vang bài ca khải hoàn lần thứ ba²¹

Bài thơ này được phổ nhạc và được đội quân nhạc lục quân trình diễn trong bữa ăn tối ngày 26 tháng 9. Tuy nhiên, phần phổ nhạc không hợp ý Thiên hoàng. Hai ngày sau, bài thơ này được kết hợp với điệu nhạc của bài Âm hưởng kèn lệnh do Katō Yoshikiyo sáng tác. Đây là bài hát yêu thích của Thiên hoàng và từ trước đó, ngài đều cho biểu diễn trong mỗi bữa ăn tối.²² Thiên hoàng còn sáng tác vở kịch nõ với tựa đề Chiến dịch Song-hwan. Ngài lệnh cho Nội đại thần bí thư Sakurai Yoshimi thêm phần nhạc để trình diễn cho ngài.²³

Sinh hoạt thường nhật của Thiên hoàng trở nên sôi động hơn khi nghị viện lâm thời được triệu tập tại Hiroshima từ ngày 18 đến ngày 22 tháng 10. Thông tin đại thần Kuroda Kiyotaka, Nội vụ đại thần Inoue Kaoru từ trước đó đã đề xuất với Itō Hirobumi về việc triệu tập nghị viện tại Hiroshima. Theo Kuroda thì thay vì phái người đại diện đến Tōkyō đọc sắc ngữ thì Thiên hoàng nên lâm ngự đến lễ khai viện thì các nghị viên sẽ thêm phần cảm kích, sĩ khí càng được tăng cao. Việc triệu tập này là nhằm mục đích như vậy. Sắc ngữ của Thiên hoàng trong lễ khai viện bày tỏ tiếc nuối khi thấy Trung Quốc lãng quên trách nhiệm gìn giữ hoà bình ở Đông Dương khiến xảy ra cớ sự như hôm nay. Bây giờ chiến tranh đã nổ ra thì Nhật Bản cần phải chiến đấu đến cùng để đạt được mục đích, sắc ngữ kết lại bằng mong muốn thần dân đồng lòng hợp lực để giành thắng lợi hoàn toàn, nhanh chóng khôi phục hoà bình ở Đông Dương và tuyên dương uy quang của quốc gia.

Nghị viện chủ yếu bàn về vấn đề liên quan đến chiến phí. Vì tài nguyên không đủ nên chính phủ phát hành công trái 100 triệu yên. Các nghị viên có kiến giải khác nhau nhưng tất cả đều tin vào thắng lợi cuối cùng của cuộc chiến và đều bày tỏ lòng cảm tạ Thiên hoàng vì đã đích thân chỉ huy quân đội.

Trong khi nghị viện đang họp ở Hiroshima thì quân đoàn số 1 đang tiến kích ven bờ sông Áp Lục giữa biên giới Trung Quốc và Triều Tiên. Ngày 24 tháng 10, quân đoàn số 1 vượt qua sông Áp Lục. Quân Thanh kháng cự kịch liệt, nhưng quân Nhật liên tục giành được thắng lợi trong mọi trận đánh. Quả thực, cụm từ “liên chiến liên thắng” vô cùng phù hợp với lúc này. Ngày 2 tháng 11, Thiên hoàng tham dự buổi tiệc chúc mừng thắng lợi ở tòa nhà nghị sự tạm thời của nghị viện. Phần tường bên trong được trang trí bằng những bức tranh tả Viên Thế Khải khoác lác, khuôn mặt khóc của Lý Hồng Chương và cảnh Tả Bảo Quý tử trận. Kịch nõ và kyōgen được trình diễn sau yến tiệc.²⁴ Ngày hôm sau là tiết Thiên trường. Đêm đó, yến tiệc được mở ở phòng làm việc của Thiên hoàng, đích thân ngài ngâm khúc Yuya trong buổi tiệc.

Ngày 8 tháng 11, công sứ đặc mệnh toàn quyền Mỹ quốc là Edwin Dun truyền đạt huấn lệnh từ chính phủ Mỹ đến Ngoại vụ đại thần Mutsu Munemitsu như sau:

Cuộc chiến đau thương giữa hai nước Nhật - Trung không làm phương hại gì đến chính sách chiến lược của Mỹ quốc ở Á châu. Ý hướng của Mỹ quốc đối với hai nước giao chiến là không thiên vị, không bè phái và tôn trọng tình hữu hảo, hi vọng hảo vận cho cả hai trong vị thế trung lập. Tuy nhiên, nếu như cuộc chiến kéo dài, không có cách nào khống chế quân đội Nhật Bản tiến công hai mặt hải lục thì có thể các cường quốc Âu châu vốn có quan hệ lợi hại đối với cục diện Đông Dương sẽ có những yêu cầu bất lợi đối với tương lai và sự ổn định của Nhật Bản, thúc đẩy chiến tranh đến hồi kết thúc. Từ trước đến nay, tổng thống Mỹ vốn có hảo ý đối với Nhật Bản nên nếu như có thể đứng ra làm trung gian vì hoà bình của phương Đông mà không làm tổn hại đến danh dự của Nhật - Trung thì nay mong muốn hỏi chính phủ Nhật Bản rằng có chấp nhận để Mỹ làm trung gian hay không.²⁵

Đằng sau những lời lẽ này, có thể cảm thấy lòng nghi ngờ của Mỹ đối với Anh quốc và ý đề khiến Nhật tin rằng Mỹ là nước bạn bè, không có dã tâm lãnh thổ ở Đông Á. Tuy nhiên, Mutsu cảm tạ đề nghị đứng ra làm trung gian của Mỹ nhưng (được sự đồng ý của Thiên hoàng và chính phủ) trả lời rằng: “Vốn kể từ khi giao chiến thì quân đội Nhật Bản giành được thắng lợi trên mọi mặt trận nên không cần phải nhờ đến nước bạn để kết thúc chiến tranh”.

Mutsu cho rằng: “Suy xét kĩ về tình thế Trung Quốc hiện nay, nếu không giáng một đòn nặng vào họ thì họ sẽ không thật sự hối hận, không thành tâm nghĩ rằng giảng hoà là điều cần thiết. Vả lại xét thấy lòng người trong nước, khí thế chủ chiến vẫn không hề giảm nên bây giờ còn quá sớm để đến lúc nói chuyện giảng hoà”.²⁶

Mutsu còn bảo đảm với Dun rằng: “Nhật Bản không có tham vọng đẩy chiến thắng của mình đi quá giới hạn những kết quả chính đáng nhận được trong cuộc chiến”. Nhưng có một người Nhật khác lại ôm một kế hoạch nhiều dã tâm hơn. Tư lệnh quân đoàn số 1, Yamagata Aritomo đề xuất kiến nghị Liên quân đến tương lai của Triều Tiên vào ngày 7 tháng 11 với kiến giải rằng: “Cực kì khó khăn để giúp Triều Tiên độc lập mà không loại trừ ảnh hưởng của Trung Quốc”. Yamagata chỉ ra rằng từ trước đó đã có giao ước ngầm về việc xây dựng đường xe lửa giữa Pusan và Seoul, nhưng như vậy cũng chưa đủ. Yamagata nói rằng nếu như không nới dài đường sắt đến Uiju ở phía bắc Bình Nhưỡng thì nhất định Nhật Bản sẽ phải hối hận. Đây là vùng đất quan trọng mang tính chiến lược, cần khuyến khích đưa người Nhật đến đó sinh sống để giảm thiểu tầm ảnh hưởng của Trung Quốc. Tuyến đường nối nền Pusan với Uiju là tuyến đường lớn, thông trực tiếp với Ấn Độ. Nếu Nhật Bản muốn xưng bá ở Đông Dương thì cần sớm lắp đặt đường sắt.

Đề xuất này không được quyết nghị, nhưng sau khi quân đoàn số 2 tấn công thành Kim Chậu trong ngày hôm trước thì Yamagata ra sức thuyết phục rằng nhiệm vụ cấp bách đối với Nhật Bản ngay lúc này là tiến vào đại lục. Quân đội Trung Quốc không thể cản được quân Nhật tập kích, tiến sâu vào lãnh thổ nên hết sức mong muốn chiến tranh kết thúc sớm. Theo báo cáo thì Lý Hồng Chương đã quyết định rằng phải giảng hoà với Nhật Bản bất chấp phải đền bù thế nào đi nữa. Lý nhờ các nước như Đức và Nga để đặt điều kiện giảng hoà với Nhật Bản. Công sứ Đức từ chối đứng ra làm trung gian, khuyên nên điều đình trực tiếp với chính phủ Nhật Bản. Công sứ Nga cũng trả lời tương tự.

Chiến trường chủ yếu tiếp theo là cảng Lữ Thuận, cảng chính kiên cố của hạm đội Bắc Dương của Trung Quốc. Trung Quốc đã tốn mười mấy năm và một số tiền khổng lồ để xây dựng nên quan ải kiên cố này. Cảng Lữ Thuận được biết đến như một trong ba đồn lũy vững mạnh nhất của thế giới. Lực lượng quân Thanh bảo vệ nơi này lên đến hơn 10.000 lính²⁷ với khoảng 150 khẩu đại pháo. Quân đoàn số 3 của quân đội Nhật Bản bắt đầu pháo kích vào sáu giờ 40 sáng ngày 21 tháng 11. Phải vất vả lắm mới đột phá được tuyến phòng vệ thứ nhất. Nhưng khi các khẩu pháo đều thất thủ thì quân Thanh không còn kháng cự, hầu hết lính phòng thủ bỏ chạy tán loạn mà không có phương hướng nào. Đồn lũy Lữ Thuận, niềm tự hào của Trung Quốc, đã rơi vào tay quân đội Nhật Bản không mấy khó khăn.²⁸

Cùng ngày 22 tháng 11, hiệp ước thông thương hàng hải Nhật - Mỹ được kí kết, công sứ Mỹ quốc tại Bắc Kinh là Charles Denby đánh điện đến công sứ Mỹ tại Tōkyō là Edwin Dun với nội dung như sau. Chính phủ Trung Quốc đã “ủy nhiệm và nhờ vả bổn sứ mở cuộc đàm phán giảng hoà trực tiếp”. Điều kiện giảng hoà phía chính phủ Trung Quốc đưa ra là thừa nhận nền độc lập của Triều Tiên và đền bù thỏa đáng chiến phí cho phía Nhật.²⁹ Chính phủ Nhật Bản cho rằng đề nghị điều kiện giảng hoà này (Mutsu chỉ trích là như mua bán món đồ “ngoài chợ”) cho thấy Trung Quốc không thật sự mong muốn hoà bình nghiêm túc. Nếu như chính phủ Trung Quốc thành thực muốn giảng hoà thì phải cử ủy viên toàn quyền có tư cách chính đáng để truyền đạt ý hướng muốn kết thúc chiến tranh với chính phủ Nhật.

Tất cả mọi việc có vẻ như đang thuận lợi cho phía Nhật. Nhưng trong lúc đó thì mệt kí giả ngoại quốc mục kích cảnh Lữ Thuận bị chiếm đã đánh điện gửi kí sự khiến độc giả ngoại quốc sửng sốt. Kí sự này nhất thời đe dọa đến giá trị một quốc gia văn minh cận đại của Nhật Bản.

Báo cáo đầu tiên về hành động của quân đội Nhật sau khi chiếm được cảng Lữ Thuận là kí sự do đặc phái viên hải ngoại của tờ London Times là Thomas Cowen đánh điện về. Cowen rời khỏi Lữ Thuận và đến Hiroshima vào ngày 29 tháng 11. Ngày hôm sau, Cowen hội kiến với Ngoại vụ đại thần Mutsu Munemitsu, kể lại chi tiết cảnh tượng mình chứng kiến khiến sởn cả gai ốc. Mutsu hết sức ngạc nhiên khi nghe chuyện. Đêm đó, Mutsu đánh điện đến Thứ quan Hayashi Tadasu thuộc Ngoại vụ sảnh như sau:

Hôm nay tôi hội kiến với một kí giả của tờ Times từ Lữ Thuận trở về, kể chuyện quân đội Nhật tùy tiện hành xử bạo lực sau khi chiếm lãnh, bắt trói tù binh mà thảm sát, đến cả thường dân phụ nữ cũng giết không tha. Sự thực này không chỉ có các kí giả Âu Mỹ chứng kiến mà sĩ quan hạm đội các nước, nhất là trung tá hải quân Anh quốc cũng nói là đã chứng kiến ở thực địa.³⁰

Cowen hỏi Mutsu về chính sách sau này của chính phủ Nhật. Mutsu đáp rằng nếu sự thật đúng như báo cáo thì thật đáng buồn và chê trách, nhưng khi chưa có báo cáo chính thức từ Đại tướng Ōyama Iwao từ binh đoàn số 2 thì chưa thể nói được gì. Mutsu tin rằng quân Nhật luôn giữ kỉ luật nên hành vi này thật sự rất khó tin, và nếu như sự thật đã xảy ra như vậy thì ắt hẳn có nguyên nhân gì đó. Nếu như biết được nguyên nhân thì cũng có thể giảm nhẹ tội trạng vi phạm quân pháp. Mutsu hạ lệnh cho Hayashi báo cáo tất cả mọi thông tin nhận được.

Kí sự đầu tiên của Cowen liên quan đến chiến đấu được tờ Times đăng tải vào ngày 3 tháng 12. Mở đầu, Cowen kể rằng quân Thanh cởi bỏ quân phục, mặc y phục thường dân và giấu đạn nổ, vũ khí. Tiếp theo là kiến giải chính thức của phía Nhật đối với sự kiện này, rằng người dân cũng tham gia chiến đấu, pháo đã nổ từ phía nhà dân. Sau đó, phía Nhật cho rằng cần phải nhổ tận gốc. Điều khiến quân Nhật kích phẫn hơn là khi tìm thấy thi thể một tù binh Nhật bị thiêu sống, tay chân bị chặt đứt.

Tiếp theo, Cowen thuật lại trải nghiệm của bản thân mình. Cowen đã ở trong thành phố trong bốn ngày sau khi quân Nhật tấn công thắng lợi. Mặc dù trong phố không có chút kháng cự nào nhưng hầu hết đàn ông đều bị giết, và có vài phụ nữ và trẻ em cũng bị giết. Lính Nhật cướp bóc khắp nơi trong phố. Tiếp theo, Cowen mô tả về điều đã báo cáo với Ngoại vụ đại thần Mutsu từ trước đó. Nhiều tù binh Trung Quốc bị lột bỏ y phục, tay bị trót quặt ra sau rồi bị chém bằng kiếm. Có người bị moi ruột ra ngoài, có người bị chặt đứt tay chân. Phần nhiều các xác chết đều có vết cháy ở các phần trên cơ thể.³¹

Chính phủ Nhật lập tức phản ứng với những kí sự loại này đăng trên các báo ngoại quốc. Chính phủ thông qua cơ quan thông tấn ngoại quốc để đăng những kí sự có lợi cho Nhật Bản.³² Reuters nhận hối lộ để đăng kí sự thiên vị Nhật. Vài tờ báo như Washington Post bị mua để đăng bài có lợi cho Nhật.³³ Trong khoảng thời gian này cũng có nhiều kí giả ngoại quốc nhận tiền hỗ trợ từ chính phủ Nhật.³⁴

Quân đội cũng bất đầu kiểm duyệt báo chí Nhật trong thời kì này. Lệnh “lâm niệm về việc kí giả trong nước tòng quân” gồm mười điều được ban hành, trong đó có bốn mục chú ý mở đầu bằng: “Kí sự phải ghi chép về sự thật trung dũng, nghĩa hệt, phải khích lệ tinh thần đánh địch”. Người nào vi phạm những quy chế này sẽ bị “xử phạt thích đáng”.³⁵

Sự kiện xảy ta ở Lữ Thuận khiến cả thế giới quan tâm thông qua bài kí sự ngắn của kí giả James Creelman thuộc tờ World của báo New York:³⁶

Quân đội Nhật tiến vào Arthur (tên khác của Lữ Thuận) vào ngày 21 tháng 11, thảm sát gần như toàn bộ thị dân một cách tàn khốc. Những người dân không phòng bị, không vũ trang bị tàn sát ở từng nhà. Thi thể cửa họ bị chặt đứt tay chân, kinh tởm không thể nói thành lời. Hành vi sát nhân không giới hạn này kéo dài ba ngày. Toàn thành phố bị thảm sát đến nỗi người chứng kiến phải sởn gai ốc. Đó là vết nhơ đầu tiên để lại trong nền văn minh của Nhật Bản. Như vậy, người Nhật đã quay lại thời man rợ.

Có những lời biện minh nhằm chính đáng hóa hành vi thảm sát này, nhưng tất cả đều là dối trá. Xã hội văn minh khi biết tường tận chi tiết của việc này ắt hẳn phải sởn gai ốc. Các kí giả ngoại quốc không chịu nổi khi chứng kiến thảm trạng này nên kết đoàn với nhau mà rời bỏ quân đội.³⁷

Báo chí Nhật viện dẫn ra kế sách ghê rợn không lời nào tả xiết của binh sĩ Trung Quốc để đáp lại, nhằm chính đáng hóa hành vi của lính Nhật. Lính Trung Quốc cởi bỏ quân phục, mặc dân phục để tiếp tục kháng cự. Bọn họ nguy hiểm như lũ chó dại được thả ra trong xã hội loài người. Quân đội Nhật buộc phải giết trước khi bị cắn.³⁸ Việc thi thể tù binh Nhật bị đối xử một cách tàn bạo được lặp đi lặp lại nhiều lần như một lí do để khiến quân đội Nhật căm hận binh sĩ Trung Quốc.³⁹

Liên quan đến “thảm sát”, hành vi tàn nhẫn hơn của người Anh ở Ấn Độ cũng được viện ra. Tộc Maori bị thảm sát ở New Zealand.⁴⁰ Vụ tàn sát người Armenia của quân đội Bulgaria phục vụ cho chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ trong thời gian gần đây còn tàn bạo hơn vấn đề giữa Nhật và Trung Quốc ở Đông Dương.⁴¹ Báo Nhật còn viện ra sự kiện phân biệt chủng tộc với việc một người da đen bị hành hình ở Texas chỉ vì một tội duy nhất là mong ước được giáo dục tốt hơn. Sự kiện xử người da đen này được viện dẫn không phải để nói lên tình trạng phân biệt chủng tộc mà là để ngầm ám chỉ rằng người văn minh (những người Mỹ phân biệt chủng tộc và người Nhật) rất khó để đồng cảm với người man rợ (người da đen và người Trung Quốc).⁴²

Toàn cảnh sự kiện thảm sát ở Lữ Thuận được ba đặc phái viên ngoại quốc (Cowen, Creelman và Frederic Villiers của tờ báo Anh quốc Standard) mục kích khiến người ta sởn gai ốc. Tất cả đều làm chứng một sự thật rằng tất cả những người bị quân đội Nhật nhìn thấy đều bị thảm sát, dù không chút kháng cự nào. Có ông già cầu xin tha mạng thì bị đâm bằng lưỡi lê, đầu bị chém đứt.⁴³ Có nhóm phụ nữ trẻ em chạy về phía đồi thì bị đuổi theo và bắn chết.⁴⁴ Đợt thảm sát không có phân biệt gì. Phàm là vật cử động như chó, mèo hay con lừa lạc đàn đều bị bắn, chém chết.⁴⁵ Theo lời Cowen thì từ nhà dân không có một tiếng súng nào hướng về phía quân đội Nhật, nhưng người Nhật vẫn không dừng tiếng súng tàn bạo.⁴⁶ Khắp thành phố tràn ngập tử thi, máu chảy thành sông như các bức ảnh cho thấy. Theo các đặc phái viên thì không một thi thể nào giống thi thể lính tráng, cũng không thấy có vũ khí nào bên cạnh.⁴⁷

Không có lấy một tù binh nào. Theo công bố chính thức thì có khoảng 355 tù binh được đối xử tử tế và đưa đến Tōkyō.⁴⁸ Tờ Yorozu chōhō số ngày 4 tháng 12 tự hỏi tại sao lại ít tù binh vậy và tự trả lời như sau. Nếu như hải lục quân Nhật muốn bắt tù binh thì dễ dàng bắt không sót một người, nhưng nếu bắt một số lượng lớn thì tốn nhiều công sức. Vì vậy nên quân đoàn số 2 giết hết những người mang súng, đeo kiếm hay những người cố kháng cự. Thế nên số lượng tù binh không có mấy.⁴⁹

Sự thật là có những người Trung Quốc không bị giết. Có thể quân Nhật cần đến họ để chôn lấp xác chết. Những người này được ban cho tấm vải hay giấy trắng, trên có ghi “Dân quy thuận, không được giết”, hay “Lệnh của đội XX, không được giết người này”.⁵⁰

Theo luật quốc tế thì quân phu (tạp dịch trong quân đội) bị cấm mang vũ khí, nhưng quân phu trong quân đội Nhật lại thường tham gia vào những vụ giết chóc. Đến khi lục quân không thể chối cãi được sự thật thảm sát thì tội trạng được đổ cho những quân phu say rượu này.⁵¹ Trước những lời cáo buộc quân đội Nhật cướp bóc thì Đại tướng Ōyama chính thức phủ nhận, cho rằng đó là những lời vô căn cứ, “quyết không hề có chuyện cướp bóc”.⁵²

Ngày 23 tháng 11 là ngày lễ cầu được mùa, yến tiệc được tổ chức ở xưởng đóng tàu Lữ Thuận. Khi yến tiệc đến cao trào thì Ōyama Iwao, Yamaji Motoharu (trưởng sư đoàn số 1), Nishi Kanjirō (trưởng lữ đoàn bộ binh số 2) và một số tướng cao cấp khác được cấp dưới xốc bế tung hô để chúc mừng. Khuya hôm đó, cố vấn pháp luật của bộ tư lệnh quân đoàn số 2 là Ariga Nagao đến thăm khu kí túc của đặc phái viên ngoại quốc. Ariga là sinh viên ưu tú của Đại học Tōkyō và là người duy nhất hiểu được bài giảng về mĩ học của Ernest Fenollosa.⁵³ Nhưng trong lúc này thì Ariga ở vị thế biện hộ cho quân đội Nhật Bản. Ariga hỏi Villiers rằng sự kiện xảy ra mấy ngày trước có thể gọi là “thảm sát” được hay không. Villiers tránh, trả lời trực tiếp nhưng lại mượn một từ khác để mô tả về sự kiện trong kí sự, đó là “cuộc giết chóc máu lạnh”.⁵⁴

Nếu như không có các đặc phái viên ngoại quốc thì có thể sự kiện tàn khốc này đã không được ghi lại.⁵⁵ Sự kiện thảm sát ở Lữ Thuận đến nay vẫn còn gợi nên những kí ức đau thương. Những con người không phải ma quỷ, cũng không phải súc vật, tại sao lại có những hành vi thảm khốc này. Có thể khi nhìn thấy thi thể của chiến hữu (như báo cáo nói) trong lúc chiến đấu thì họ đã tức giận mà quên đi kỉ luật thường ngày. Có thể lòng tin cá nhân, bao gồm cả lễ tiết của một con người, đã tan chảy vào trong cảm xúc của số đông mơ hồ và bị chi phối bởi bản năng giết chóc.⁵⁶

Nếu người Tây phương đọc được những kí sự về việc quân đội Âu Mỹ thảm sát thổ dân bản địa khắp nơi trên thế giới, có thể họ sẽ dễ dàng cho qua và nói rằng cần phải dạy cho người man rợ biết cách cư xử như người văn minh. Nhưng khi họ đọc được hành vi thảm sát tương tự của quân đội Nhật thì điều này sẽ củng cố nghi ngờ của một số người cho rằng dù là đất nước với cảnh sắc xinh đẹp hay giàu những tác phẩm mĩ thuật thanh nhã thì Nhật Bản cũng chỉ là một nước man rợ, không đáng để được đối xử ngang hàng.⁵⁷

Hiệp ước Nhật - Mỹ do Thượng viện Mỹ phê chuẩn lập tức bị ảnh hưởng bởi việc này. Ngày 14 tháng 12, Công sứ Kurino Shin-ichirō đánh điện cho Mutsu với nội dung rằng: “Quốc vụ đại thần Mỹ quốc báo⁵⁸ với bổn sứ rằng nếu như việc quân đội Nhật sát hại người Trung Quốc ở Lữ Thuận là sự thật thì nhất định Nguyên lão viện (Thượng viện) sẽ gây rất nhiều khó khăn”. Mutsu lập tức đánh điện trả lời Công sứ Kurino: “dù sự kiện ở Lữ Thuận chỉ là tin đồn thổi phồng nhưng cũng có chút ít đổ máu không cần thiết. Nhưng hành động của binh sĩ Nhật Bản ở mọi nơi khác luôn mẫu mực”.⁵⁹ Sau một thời gian dài, cuối cùng Thượng viện cũng xét đến vấn đề hiệp ước. Xét đến hành vi thảm sát của quân đội Nhật ở Trung Quốc thì việc này bị xem là trở ngại cho việc bãi bỏ trị ngoại pháp quyền. Mệt bản tu chính án được đề xuất, mà theo Mutsu thì “vì điều này mà dẫn đến kết quả phá hỏng cả hiệp ước”.⁶⁰ Phải đến tháng 2 năm 1895 thì Thượng viện mới quyết nghị sửa đổi hiệp ước.

Creelman viết rằng đại tướng lục quân và các tướng lãnh khác đều nhận biết vụ thảm sát kéo dài nhiều ngày.⁶¹ Mặt khác, không có vẻ gì cho thấy Thiên hoàng ở Hiroshima được biết sự kiện. Các cận thần quanh Thiên hoàng khó lòng khiến ngài lo ngại khi báo cáo chuyện tổn hại đến uy danh của lục quân. Thiên hoàng cũng ít khi đọc báo. Mà giả dụ có đọc chi tiết đi nữa thì ắt hẳn ngài cũng chỉ để mắt tới những nội dung phủ nhận kí sự của các đặc phái viên ngoại quốc. Thiên hoàng không có lí do gì để tin kí giả ngoại quốc hơn chính thần dân của mình.

Có lẽ kiến thức về cuộc chiến gần gũi nhất đối với Thiên hoàng xuất phát từ những món chiến lợi phẩm được dâng lên khiến ngài vui lòng. Trong số các chiến lợi phẩm, có các tác phẩm mĩ thuật nhưng phần nhiều vẫn là y phục, quân kì của người Trung Quốc. Món chiến lợi phẩm khó quên nhất là một đôi lạc đà. Ban đầu, lính Nhật phát hiện được và tặng cho Tướng Yamaji. Yamaji hiến lại cho Thiên hoàng cùng với một con hồng hạc.⁶² Lạc đà được chuyển đến Ujina vào ngày 29 tháng 11. Thiên hoàng đang lúc vui vẻ, nổi hứng trêu ghẹo nên ban lạc đà cho thị tòng, Tử tước Horikawa Yasutaka.⁶³ Yasutaka bối rối, từ chối rằng đây không phải là tặng vật dành cho mình.⁶⁴ Hai tháng sau, lạc đà được tặng cho Sở thú Ueno như một món quà của hoàng thái tử.⁶⁵

Thiên hoàng có làm hai bài thơ tanka về trận chiến ở Lữ Thuận.

Kazu shirazu

Ada no kizukishi

Toride wo mo

Isamite semuru

Tsutsuyumino oto

(Tạm dịch: Không biết bao nhiêu, đồn địch vững chãi, quân ta đều tiến, dũng mãnh trong tiếng, súng nổ vang tai.)

Yo nitakaku

Hibikikerukana

Shojuzan

Semeoto shitsuru

Kachidoki no koe⁶⁶

(Tạm dịch: Tiếng vang trong đời, vọng qua rừng tùng, là tiếng tấn công, mang về chiến thắng.)

Hai bài thơ này thể hiện một cách trung thực tâm trạng của Thiên hoàng khi biết tin Lữ Thuận thất thủ.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 486. Mutsu Munemitsu bác bỏ những đề nghị này với lí do chỉ là suy nghĩ cá nhân của một số ít người. Trong Kiển kiển lục, trang 82, Mutsu còn viết: “Việc cải cách nội chính Triều Tiên phải tập trung chủ yếu vào lợi ích của nước ta, vì vậy không cần phải hi sinh lợi ích của ta”.↩

Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 81-82.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 497. Itō can dự đến cả quyết định quân sự lẫn quyết định chính trị. Itō nhấn mạnh rằng cần phải quyết định thắng lợi trước khi đại quốc khác có cơ, hội can thiệp. Thiên hoàng thường bàn bạc với Itō về phương châm trong thời chiến (Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 82).↩

Ngày 25 tháng 8, Mutsu báo cáo với Thiên hoàng rằng Aoki Shūzō đã đàm phán thắng lợi, dù gặp nhiều khó khăn. Aoki được ủy nhiệm toàn quyền vào tháng 12 năm trước. Mutsu tự tin rằng dần dần các nước kí kết khác cũng sẽ sửa đổi hiệp hước, báo cáo với Thiên hoàng rằng Nữ hoàng Victoria đã kí bản hiệp ước sửa đổi. Hiệp ước thông thương hàng hải Nhật - Anh mới được công bố vào ngày 27 tháng 8 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 493).↩

Fujimura Michio, Chiến tranh Nhật - Thanh, trang 112. Fujimura chỉ ra rằng mục đích thật sự của Itō khi dời đại bản doanh là để cho dân chúng thấy ‘rõ khả năng lãnh đạo của Thiên hoàng trong chiến tranh Nhật - Thanh, thống nhất lòng dân trong chiến tranh.↩

Đây là tàn tích Thành Hiroshima do Mōri Terumoto, một võ tướng của Toyotomi Hideyoshi, xây dựng vào năm 1590. Khi Thiên hoàng dời đến Hiroshima thì thành chỉ còn lại mỗi tháp thiên thủ (tòa tháp chính trong thành) năm tầng.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 511. Theo hồi tưởng của Tử tước Hijikata Hisamoto thì phòng của Thiên hoàng gồm hai gian, rộng tám chiếu và mười chiếu. (Chiếu được dùng để lót sàn, cũng là đơn vị đo diện tích, mỗi tấm chiếu có kích thước 171 cm x 85,3 cm). Một gian là chỗ ngủ, gian còn lại là nơi làm việc.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 512.↩

Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 83. Theo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 516 thì quân Nhật hơn 12.000 người, quân Thanh hơn 15.000 người.↩

Mấy bức tranh vẽ Harada chiến đấu được đăng trong Shumpei Okamoto, Ấn tượng về tiền tuyến, trang 24 và Henry D. Smith, Kiyochika: hoạ sĩ Nhật Bản thời Minh Trị, trang 86.↩

Donald Keene, Ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 149-150.↩

Cùng tư liệu trên, trang 150; Muneta Hiroshi, Trăm năm binh đội, trang 109-114.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 517.↩

Nhìn từ tiêu chuẩn hiện đại thì tổng số tấn của quân hạm Nhật Bản và Trung Quốc khá nhỏ, nhưng đương thời như vậy là quy mô lớn.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 518-520. Hơn mười bức tranh vẽ cảnh chiến đấu ở Hoàng Hải được đăng trong Shumpei Okamoto, Ấn tượng về tiền tuyến, trang 25-28.↩

Donald Keene, ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 151-152. Bức vẽ lính thủy chết đuối của Kobayashi Kiyochika được đăng trong Shumpei Okamơto, Ấn tượng về tiền tuyến, trang 28.↩

Nhà báo trứ danh Tokutomi Sohō nói rằng chiến tranh Nhật - Thanh đã đem quân đội và quốc dân cả nước đến gần hoàng thất hơn. Xem Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật- Thanh, trang 89-91.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 44. Hinonishi tự miêu tả mình là kẻ vụng về.↩

Cùng tư liệu trên, trang 46.↩

Tân tập Minh Trị Thiên hoàng ngự tập, cuốn thượng, trang 252 đăng hai bài thơ tanka đề cập đến chiến tranh. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 528-529 còn giới thiệu thêm mấy bài quân ca.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 529.↩

Horiuchi Keizō viết trong Năm mươi năm lịch sử âm nhạc, trang 155-156 rằng Katō biết được hành động quả cảm của Shiragami Genjirō, trào dâng cảm xúc liền sáng tác bài thơ rồi phổ nhạc. Ban đầu, Katō viết theo âm điệu để thổi kèn clarinet nhưng không thổi được, đành chuyển qua kèn baritone trumpet và cũng không thành công. Cuối cùng, Katō mặc sức viết thơ lên tấm bảng đen, vừa hát vừa viết lời. Katō rơi vào trạng thái hưng phấn, sức sáng tạo dồi dào và được người bạn là nhạc sĩ Ogino Rikiji giúp sức nên bài ca gồm ca từ và nhạc phổ được hoàn thành trong ba mươi phút.↩

Tác giả (Keene) không kiểm tra được những tác phẩm này. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 529 còn đề cập đến bài quân ca nói về thắng lợi ở Bình Nhưỡng khi hoàng hậu đến Hiroshima thăm Thiên hoàng. Sakurai còn phổ nhạc cho bài thơ của hoàng hậu.↩

Những vở no được trình diễn gồm Oeyama và Eboshi ori, đều mang âm hưởng hào hùng. Vở kyōgen là Utsubosaru (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 569).↩

Mutsu, Kiển kiển lục, trang 170-171; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 576.↩

Mutsu, Kiển kiển lục, trang 171.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 589 cho rằng tổng số lính là trên 10.000 còn theo Shirai, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 141 là 15.000.↩

Shirai, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 143. Ghi chép của người mục kích về trận chiến, xem Kamei Koreaki, Sổ tay ảnh chụp tòng quân chiến tranh Nhật - Thanh, trang 172-177, Kamei là nhiếp ảnh gia Nhật Bản đầu tiên tham gia quân đội, ghi chép nhật kí rất tỉ mỉ, đề cập đến thông tin từ những nguồn tư liệu khác. Ở trang 172-173 còn dẫn lời của một võ tướng ngoại quốc bình luận về chiến sự.↩

Mutsu, Kiển kiển lục, trang 172; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 594.↩

Inoue Haruki, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 25-26. Tác giả (Keene) sở hữu nhiều cuốn sách mang tính học thuật ưu việt của Inoue. Trung tá hải quân Anh quốc ở đây có lẽ là trưởng tư lệnh hạm Đông Dương của Anh, tức Trung tướng Edmond Robert Fremantle. Fremantle đổ bộ lên Lữ Thuận ngày 25 tháng 11, không lâu sau khi Nhật Bản thắng lợi.↩

Cùng tư liệu trên, trang 26-28. Kamei Koreaki chụp bức ảnh ngày 24 tháng 11 cho thấy quân phu đang đào lỗ để chôn thi thể của người Trung Quốc. Ghi chép của Kamei về núi thi thể rải rác trong phố còn khủng khiếp hơn cả ghi chép của Cowen. Tuy nhiên, Kamei cũng giải thích rằng tất cả con trai từ 15 tuổi trở lên đều được lệnh kháng cự quân Nhật nên không thể phân biệt được dân thường với binh sĩ (Kamei Koreaki, Sổ tay ảnh chụp tòng quân chiến tranh Nhật - Thanh, trang 197-199).↩

Inoue Haruki, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 29. Inoue đề cập đến việc thông tấn xã Central News bị phía Nhật mua, đã loan tin đến báo hải ngoại như thế nào. Chẳng hạn, thông tấn xã này đáp lại ghi chép đầu tiên của Cowen rằng ngoài những người bị giết “một cách hợp pháp” thì không một người Trung Quốc nào bị sát hại.↩

Inoue Haruki, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 72. Không phải lúc nào chính phủ Nhật Bản cũng thành công trong việc mua chuộc cơ quan báo chí ngoại quốc. Tháng 12, giám đốc của tờ báo thân chính phủ Tōkyō nichinichi shimbun là Itō Miyoji gặp Cowen, đề nghị rằng chính phủ Nhật sẽ chịu kinh phí cho Cowen và không tính phí đánh điện báo cho tờ Times, bất kể tin dài ngắn. Cowen đã từ chối đề nghị.↩

Inoue Haruki, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 31-33. Francis Brinkley, chủ sở hữu tờ Japan Mail ở Yokohama và mấy tờ báo tiếng Anh khác, là một người như vậy. Francis nhận được một số tiền hằng tháng từ chính phủ Nhật trong thời gian chiến tranh, còn được ban huân chương Húc Nhật tam đẳng và 5.000 yên.↩

Cùng tư liệu trên, trang 40.↩

Tờ World của Joseph Pulitzer đương thời là báo lá cải, nhưng không vì thế mà kí sự của Creelman không được tin tưởng.↩

Nguyên văn tiếng Anh trong Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 55. Bản dịch tiếng Nhật ở trang 54.↩

Cùng tư liệu trên, trang 58.↩

James Allan, nhà văn Anh quốc mô tả trong Dưới ngọn long kì, trang 67 như sau: “Những binh lính Nhật bị sát hại khi đến gần địa điểm đó và đụng phải địch, thi thể phần nhiều là mất đầu và mất tay phải, đôi khi còn mất cả hai tay. Hơn nữa, có những thi thể bị chặt tàn nhẫn, bị băm vằm. Khi đồn lũy thất thủ, thi thể vẫn bị treo trên cây. Đồng đội của họ thấy cảnh tượng này, có lồng lộn lên cũng không phải là vô lí. Nhưng dĩ nhiên, trách nhiệm để xảy ra vụ báo thù còn kinh khủng hơn thế này thuộc về các sĩ quan”. Inoue viết trong Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 146-147 về cái đầu của ba binh sĩ Nhật Bản bị bắt sống trong trận chiến gần Thổ Thành Tử vào ba ngày trước khi nổ ra trận đánh ở Lữ Thuận, một cái đầu bị treo lên cây dương liễu ở vệ đường, mũi thì bị cắt, tai không còn. Trước hiên nhà dân thấy có treo hai cái đầu còn lại bằng dây thép. Người Trung Quốc đã chặt đầu binh sĩ Nhật thuộc binh đoàn số 2 khi bại trận ở gần Thổ Thành Tử. Phần bụng của những người này bị khoét, bị nhồi đá. Tay phải và tinh hoàn bị cắt rời. Chính phủ Trung Quốc treo giải thưởng đổi lấy đầu của binh sĩ Nhật. Một nhà báo ngoại quốc kể với Creelman rằng mình đã chứng kiến cảnh trả tiền thưởng (Cùng tư liệu trên, trang 147).↩

Sự kiện này do người xưng tên JUSTICE gửi đến báo Japan Mail, khiến độc giả chủ ý (Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 49, 58).↩

Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 82. Báo Ōsaka mainichi shimbun, số ngày 20 tháng 12 đưa tin rằng có từ 6.000 đến 10.000 người Armenia bị sát hại.↩

Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 85.↩

Cùng tư liệu trên, trang 153.↩

Cùng tư liệu trên, trang 154.↩

Cùng tư liệu trên, trang 156.↩

Cùng tư liệu trên, trang 166.↩

Cùng tư liệu trên, trang 176.↩

Cùng tư liệu trên, trang 64. Không phải tất cả những người bị đưa đến Nhật đều bị bắt ở Lữ Thuận.↩

Cùng tư liệu trên, trang 186. Quyết định không bắt sống được chính đáng hóa bằng việc không có đủ lương thực để cấp cho tù nhân.↩

Cùng tư liệu trên, trang 202-204; Mutsu, Kiển kiển lục, trang 120. Mutsu dẫn lời của T. E. Holland, người được biết đến như cây đại thụ trong nền công pháp quốc tế và là người không hết lời tán thưởng hành động của Nhật Bản trong cuộc chiến Nhật - Thanh. Holland viết trong một luận văn rằng trong cả phố chỉ có 36 người Trung Quốc thoát chết. Họ được tha vì để chôn cất thi thể của đồng bào mình. Dưới mũ của họ có tấm giấy ghi “không được giết người này”.↩

Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 48, 189.↩

Cùng tư liệu trên, trang 192.↩

Donald Keene, Lịch sử văn học Nhật Bản, cuốn 10, trang 173.↩

Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 195.↩

Cùng tư liệu trên, trang 86.↩

Một binh sĩ Nhật viết thư cho bạn, nói rằng ban đầu thì thấy ghê tởm nhưng khi lặp đi lặp lại thì anh ta nắm được bí quyết chém đầu người Trung Quốc (Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 187).↩

Một tờ báo tiếng Anh ở Bombay viết rằng: “Sự khai hóa của Nhật Bản chỉ là ở bề mặt. Khi đến lúc thì họ lộ rõ bản chất dã man” (Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 102).↩

Quốc vụ trưởng Mỹ, Walter Q. Gresham cảm ơn tờ World vì đăng tải kí sự của Creelman. Ban đầu, Gresham nghĩ rằng Creelman chỉ cường điệu vì một sự kiện lớn như vậy đáng lí phải được đại diện của chính phủ, công sứ Mỹ báo cáo đến quốc vụ trưởng. Gresham cho rằng lời biện minh của Mutsu gửi tờ World đã củng cố thêm cho kí sự của Creelman. Bấy giờ Gresham mới biết được sự kiện thảm sát khi Lữ Thuận thất thủ còn ghê gớm hơn cả báo chí đưa tin (Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 70).↩

Mutsu, Kiển kiển lục, trang 121.↩

Cùng tư liệu trên, trang 122.↩

Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 222.↩

Hồng hạc được bắt ở Kim Châu, về chiến lợi phẩm được trình lên Thiên hoàng, xem Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 606. Trang 610 cũng đề cập việc Thiên hoàng xem những món chiến lợi phẩm ở Lữ Thuận được xếp trong vườn. Thiên hoàng cũng xem tranh vẽ Trung Quốc và ảnh chụp trận hải chiến Hoàng Hải.↩

Tử tước Horikawa đương thời là người phụ trách lập danh mục tài sản của hoàng thất trong kho Shōsō-in.↩

Về giai thoại Horikawa và lạc đà, xem Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 45-46; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8 trang 607. Hinonishi viết khi tù nhân Trung Quốc được dẫn đến Thiên hoàng thì “ngài đã xem từ trên xuống”. Điều này cho thấy Thiên hoàng có hứng thú muốn xem người Trung Quốc như thế nào nhưng cũng không muốn lại gần họ.↩

Inoue, Sự kiện thảm sát Lữ Thuận, trang 191-192.↩

Tân tập Minh Trị Thiên hoàng ngự tập, cuốn thượng, trang 252.↩

CHƯƠNG 46

ĐẠI BIỂU TOÀN QUYỀN TRUNG QUỐC LÝ HỒNG CHƯƠNG

Sau trận thất bại thảm hại ở Lữ Thuận, bây giờ Trung Quốc đang hướng đến việc kết thúc chiến tranh. Một người Đức tên là Gustav Detring được phái đến Nhật theo hiến kế của Lý Hồng Chương. Detring mang theo bức thư của Lý Hồng Chương gửi Nội các tổng lí đại thần Itō Hirobumi, trong đó ghi lí do vì sao hoàng đế nhà Thanh lệnh cho Lý phái Detring sang Nhật vì “đây là nhân vật làm việc nhiều năm ở Trung Quốc và là người trung thực, đáng tin”. Sứ mệnh của Detring là “tùy nghi xử lí” vấn đề giữa hai nước Nhật - Trung. Detring được Lý chỉ thị tìm cách để khôi phục hoà bình giữa hai nước, làm sao để có thể lấy lại mối thân giao như xưa.¹ Lý cũng gửi kèm một lá thư riêng gửi Itō, nhắc đến việc mấy năm trước từng gặp Itō tại Thiên Tân, nói rằng cả hai đều có chung một niềm hi vọng.

Detring đến Kōbe vào ngày 26 tháng 11 năm 1894, lập tức thông qua tri sự tỉnh Hyōgo để xin gặp Itō. Nhưng Itō kiên quyết từ chối, không chịu gặp mặt vì lí do Detring thiếu tư cách chính đáng của sứ giả của đất nước đang giao chiến.² Việc Itō viện lí do pháp lí để từ chối gặp sứ giả cũng ngầm ám chỉ rằng trong giai đoạn hiện tại, về cơ bản thì Nhật Bản không quan tâm đến việc kết thúc chiến tranh. Sự thật là cuộc chiến đang tiến triển theo hướng có lợi cho phía Nhật.³

Bấy giờ, quân đoàn số 1 dưới sự chỉ huy của Đại tướng Yamagata Aritomo đã vượt qua sông Áp Lục, tiến vào lãnh thổ Trung Quốc. Đường tiếp tế đạn dược, lương thực kéo quá dài khiến Yamagata phải đối mặt với một quyết định khó khăn là tiếp tục tiến quân hay dựng doanh trại trú đông. Đại bản doanh đề cử phương án sau vì thấy rằng thời kì này là cơ hội tốt để chuyển từ thế công sang thế thủ. Nhưng các tướng lãnh của quân đoàn số 1 đều khăng khăng phải tiến sâu vào lãnh thổ Trung Quốc. Họ muốn lập chiến công như thắng lợi của quân đoàn số 2 ở Lữ Thuận, nhận định rằng nếu giẫm chân tại chỗ quá lâu sẽ khiến sĩ khí sụt giảm. Trước đó (ngày 3 tháng 11), Yamagata đã hiến ba kế sách như sau với đại bản doanh và sẽ thực hiện theo kế sách mà đại bản doanh lựa chọn. Thứ nhất, đổ bộ lên bờ quanh Sơn Hải Quan để bảo đảm cứ điểm tấn công Bắc Kinh. Thứ hai, tập kết tại bán đảo Lữ Thuận, lập căn cứ tiếp tế tại cảng không đóng băng ven bờ biển. Thứ ba, tiến lên phía bắc, tấn công Phụng Thiên (nay là Thẩm Dương).⁴

Đại bản doanh bác bỏ cả ba kế sách này. Yamagata không phục khi thấy câu trả lời của đại bản doanh nên hạ lệnh cho sư đoàn số 3 tấn công Hải Thành vào ngày 25 tháng 11. Nhìn về mặt chiến lược thì Hải Thành là điểm quan trọng của đường giao thông trên bộ. Itō nổi giận khi thấy Yamagata làm ngơ ý hướng của đại bản doanh. Ngày 29 tháng 11, Itō tâu lên Thiên hoàng xin ban sắc ngữ triệu hồi Yamagata về nước, sắc ngữ chính thức được công bố với lí do Yamagata bị đau bao tử. Trong sắc ngữ, Thiên hoàng dùng những lời lệ lo lắng cho sức khỏe của Yamagata, nhưng chân ý của sắc ngữ là hạ lệnh cho Yamagata lập tức trở về nước. Nhìn bề ngoài thì thấy Thiên hoàng muốn trực tiếp hỏi Yamagata về “tình hình tổng thể của địch quân”.⁵

Nhưng trong thời kì này thì quân đoàn số 1 đã đến vùng phụ cận Hải Thành, gặp phải sự kháng cự kiên cường chưa từng thấy của quân Thanh. Quân Nhật chiếm được Hải Thành vào ngày 13 tháng 12. Nhưng sau đó thì quân Thanh thay đổi chiến thuật, không tỏ vẻ gì là từ bỏ Hải Thành cả. Quân Thanh đã năm lần cố chiếm lại Hải Thành.⁶ Quân Nhật hết sức lao đao để đẩy lùi quân Thanh. Có những lúc tưởng chừng như chiến cục bị lật ngược, nghiêng về phía quân Thanh.⁷ Mối đe dọa lớn nhất đến từ tổng đại tướng của quân Thanh là Đông chinh tổng quân tư lệnh Lưu Khôn Nhất. Cuối tháng 2, Lưu động viên mười vạn đại quân, lập kế hoạch tác chiến bao vây quân Nhật ở Hải Thành và nhiều nơi khác. Tác chiến của Lưu vấp phải phản đối từ đại bản doanh quân đội Trung Quốc và không được hoàng đế chấp thuận. Có thể nói rằng việc bộ tư lệnh tối cao Trung Quốc không dùng kế hoạch của Lưu đã cứu quân đội Nhật khỏi thất bại diệt vong.⁸

Nỗi khổ của quân đội Nhật ở tiền tuyến vì cái lạnh của thời tiết còn gấp bội so với nỗi khổ vì hành động của quân địch. Đã có mấy trăm binh sĩ bị thương vì cóng. Rạng sáng ngày 19 tháng 12, sư đoàn số 3 xuất phát khỏi Hải Thành để tấn công quân Thanh đang tiến về Ngưu Trang. Vì tuyết chất dày trên đường đi nên việc hành quân rất khó khăn. Quân Nhật thiện chiến, chiếm được mấy cứ điểm nhưng quân Thanh chống trả ngoan cường. Đến cuối ngày thì quân Nhật đã mệt nhoài vì chiến đấu và cái lạnh khắc nghiệt. Đêm đến, Sư đoàn trưởng Katsura Tarō hạ lệnh cho các đội lập tức quay lại Hải Thành, nhưng bấy giờ binh lính đã kiệt sức, phải đến gần trưa hôm sau mới về đến nơi.

Trong số vô số những bức tranh gấm được sản sinh trong thời kì chiến tranh Nhật - Thanh, bức gây xúc động lòng người nhất là bức vẽ các binh sĩ trong tuyết và cái lạnh cóng của Mãn Châu. Có những người lính vây quanh đống lửa, có người nằm trong tuyết để nhắm súng, có người lính cưỡi trên con ngựa cũng đang khổ sở vì cái lạnh khắc nghiệt.⁹ Ban đầu, quân Nhật không được chu cấp quân phục mùa đông kịp lúc nên vẫn mặc đồ mùa hè trong cái lạnh cắt da cắt thịt. Quân mã cũng không được trang bị vó để đi trên băng,¹⁰ nhưng quân đội Nhật vẫn tiếp tục hành quân.

Rốt cuộc Detring không gặp được Itō. Sau đó, chính phủ Trung Quốc thông qua công sứ Mỹ tại Bắc Kinh là Charles Denby và công sứ Mỹ tại Nhật là Edwin Dun, nhờ phía Nhật chỉ rõ điều kiện giảng hoà. Phía Trung Quốc đưa ra lí do là không thể bổ nhiệm sứ tiết khi chưa biết điều kiện. Đáp lại, phía Nhật trả lời rằng chỉ đến khi gặp được ủy viên toàn quyền có tư cách chính đáng thì mới có thể trả lời về điều kiện giảng hoà. Chính phủ Trung Quốc lại thông qua hai vị công sứ Mỹ để truyền đạt rằng Trung Quốc sẽ bổ nhiệm ủy viên toàn quyền theo ý kiến của Nhật, đồng thời cũng nói rằng muốn gặp ủy viên toàn quyền Nhật Bản tại Thượng Hải. Phía Nhật đáp rằng địa điểm gặp phải là nơi trong nước Nhật. Phía Trung Quốc đề nghị lấy Nagasaki vì nơi này thuận tiện đi lại, nhưng phía Nhật lại chủ trương chọn Hiroshima và hứa rằng sau khi ủy viên toàn quyền Trung Quốc đến Hiroshima thì cuộc họp sẽ được tổ chức trong vòng 48 giờ.

Trái với mong muốn nhanh chóng kết thúc chiến tranh của Trung Quốc, phải đến ngày 31 tháng 1 năm 1895 thì ủy viên toàn quyền Trung Quốc mới đến Hiroshima. Chính phủ Nhật bổ nhiệm Itō Hirobumi và Mutsu Munemitsu làm ủy viên toàn quyền. Nhưng ngay từ đầu thì phía Nhật đã bất mãn với thành phần của sứ tiết Trung Quốc, đặt nghi vấn rằng không biết liệu chính phủ Trung Quốc có thật sự thành tâm thành ý điều đình hay không. Sau đó còn biết rõ thêm một điều là sứ tiết Trung Quốc không hề mang theo giấy ủy nhiệm toàn quyền. Họ chỉ mang theo giấy tín nhiệm gọi là quốc thư và giấy ghi mệnh lệnh của hoàng đế nhà Thanh bổ nhiệm hai người làm sứ tiết. Trong đó không ghi rõ hai người có được toàn quyền quyết định khi điều đình hay không. Rõ ràng hoàng đế nhà Thanh muốn họ đánh điện báo cáo về khi điều đình và phải đợi mệnh lệnh từ hoàng đế trước khi quyết định. Phía Nhật yêu cầu sứ tiết Trung Quốc trình bày giấy tờ để bảo đảm họ có được ủy nhiệm mọi quyền hạn liên quan đến việc kí kết hoà ước hay không. Đáp lại, sứ tiết Trung Quốc trình công văn vào ngày 2 tháng 2, trong đó thừa nhận rằng họ không có quyền hạn quyết định. Itō tuyên bố không thể tiếp tục điều đình được nữa.¹¹

Trong lúc hội đàm đang diễn ra thì quân đội Nhật vẫn tiếp tục hành quân. Ngày 20 tháng 1, quân Nhật đổ bộ lên vịnh Vinh Thành ở bờ phía bắc của bán đảo Sơn Đông, tiến quân về phía quân cảng Uy Hải Vệ, cứ điểm cuối cùng của hạm đội Thanh. Ngày 2 tháng 2, quân đoàn số 2 dễ dàng chiếm được Uy Hải Vệ mà không gặp phải kháng cự nào từ phía quân địch. Hạm đội Liên hiệp của quân đội Nhật cũng phong tỏa thành công những hạm còn lại trong hạm đội Bắc Dương của Trung Quốc.¹² Pháo đài Trung Quốc trên đảo Lưu Công vẫn tiếp tục pháo kích dữ dội khiến hành động quân sự đối với hạm đội Bắc Dương gặp trở ngại. Rạng sáng ngày 5 tháng 2, đội tàu thủy lôi của quân Nhật vượt qua đảo Lưu Công, một chiếc trong đó tiếp cận mục tiêu, cách chừng 50 hoặc 100 mét và phóng ngư lôi. Kì hạm Định Viễn trong hạm đội Thanh bị tổn hại nặng.¹³ Rạng sáng ngày 6, đợt tấn công thứ hai diễn ra và quân Nhật bắn chìm được hai hạm chủ chốt của quân Thanh.,Ngày 7, hạm đội Liên hiệp Nhật Bản bắt đầu pháo kích hai đảo Lưu Công và Nhật Đảo. Pháo đài trên Nhật Đảo trúng đạn, nổ tung. Đây là đòn chí mệnh khiến quân Thanh mất hết ý chí chiến đấu.¹⁴

Khoảng trưa ngày 9, đạn pháo của quân Nhật bắn trúng hỏa dược trong kho đạn của tuần dương hạm Thanh Viễn khiến tàu này chìm sau đó. Hạm trưởng kì hạm Định Viễn thấy vậy liền hạ lệnh cho phát nổ hạm (vốn đã trúng đạn) rồi tự sát bằng súng lục. Ngày hôm sau, những hạm còn sót lại trong hạm đội Bắc Dương đều thúc giục Đề đốc Đinh Nhữ Xương đầu hàng. Đề đốc Đinh kêu gọi quyết một trận sống mái cuối cùng nhưng không một ai hưởng ứng theo. Đề đốc Đinh đành phái quân sứ gặp trưởng tư lệnh hạm đội Liên hiệp là Itō Sukeyuki để xin đầu hàng. Từ trước đó trưởng Tư lệnh Itō đã khuyến cáo Đề đốc Đinh đầu hàng. Thư khuyên hàng của Itō được viết bằng Anh ngữ nhằm để cố vấn ngoại quốc của Đinh được tham gia vào quân nghị quyết định đầu hàng hay không. Thư khuyên hàng của Itō có đoạn như sau:

Các hạ,

Vì sự bất hạnh lần này mà chúng ta thành ra kẻ địch của nhau. Nhưng trận chiến hôm nay không mang ý nghĩa thù địch giữa hai con người chúng ta. Tôi hi vọng rằng tình bạn giữa chúng ta ngày xưa vẫn còn đủ ấm áp để bảo đảm với các hạ rằng bức thư này, được gửi đi với sự cho phép của các hạ, là nhằm vào động cơ cao cả hơn chỉ là lời khuyến cáo đầu hàng.¹⁵

Khi tiếp nhận thư đầu hàng của Đinh Nhữ Xương thì trưởng Tư lệnh Itō thông qua quân sứ mà gửi đến Đề đốc Đinh rượu nho, sâm banh và hồng khô để ủy lạo và thể hiện lễ nghĩa. Sáng ngày 12 tháng 2, pháo hạm Trung Quốc là Trấn Bắc treo cờ trắng, tiếp cận kì hạm Matsushima của hạm đội Liên hiệp. Quân sứ mang theo thư xin đầu hàng chính thức của Đề đốc hải quân Đinh Nhữ Xương của hạm đội Bắc Dương gửi trưởng Tư lệnh Itō Sukeyuki. Đề đốc Đinh yêu cầu bảo đảm an toàn cho các đội quân Trung Quốc và cố vấn ngoại quốc, đổi lại sẽ giao nộp tàu bè trong vùng biển Uy Hải Vệ cùng các pháo đài, binh khí. Ngày 16, Đề đốc Đinh làm một bài thờ Hán, nhận trách nhiệm làm mất hải quân Trung Quốc rồi uống thuốc độc tự sát.¹⁶

Cái chết của Đề đốc Đinh khiến người Nhật động tâm, khiến họ sinh lòng kính trọng ông. Các tác giả tranh gấm cũng cảm kích hành động này mà vẽ lại cảnh cuối đời của đề đốc trước khi uống thuốc độc. Bức tranh gấm của Mizuno Toshikata vẽ đề đốc tay cầm li độc, mắt nhìn quân hạm đang bốc cháy trong cảng. Hoạ sĩ Migita Toshihide cũng vẽ đề đốc vào phút cuối đời nhưng trông to lớn hơn, ngồi thẫn thờ trên ghế, mắt lướt nhìn tờ di thư. Trên cái bàn gần đó có đặt một cốc thủy tinh chứa chất độc.

Khi biết Đề đốc Đinh đã tự sát, trưởng Tư lệnh Itō Sukeyuki hạ lệnh cho hạm đội treo cờ rủ, cấm tấu nhạc ngoại trừ các nghi thức. Itō hỏi viên sĩ quan Trung Quốc lên hạm để làm thủ tục đầu hàng rằng hạm nào chứa được nhiều người nhất. Viên sĩ quan đáp rằng ngoại trừ hạm Khang Tế thì các quân hạm khác không thích hợp để vận chuyển. Hạm Khang Tế vốn là tàu vận chuyển, có thể chở được 2.000 người. Itō nói rằng hôm trước có bàn với quý quan về việc xử lí linh cữu của Đề đốc Đinh thì quý quan cho rằng nên dùng tàu Nhung Khắc (tàu buồm lòng phẳng) để chở cùng các quan tài khác ra khỏi cảng. Tuy nhiên Itō cho rằng “ông ấy thực sự là trưởng quan thủy sư của Bắc Dương, […] tuy bại trận nhưng để một chiếc Nhung Khắc chở linh cữu ông ấy thì nam nhi Nhật Bản không cam lòng. Để an lòng vong linh đề đốc, ta sẽ không tiếp nhận hạm Khang Tế mà để quý quan tự do xử lí. Nếu như Khang Tế chở linh cữu mà còn chỗ trống thì có thể chở các sĩ quan khác”.¹⁷

Một nhà báo ngoại quốc trên hạm Khang Tế chở linh cữu viết rằng: “Hạm đội Nhật Bản đã viếng linh hồn của kẻ địch dũng cảm một cách đậm tình người. Khi tàu hơi nước chở linh cữu ra khỏi cảng thì tất cả mọi tàu bè khác đều treo cờ rủ, kì hạm của Bá tước Itō cũng nổ pháo lễ đưa tang khi con tàu tiến đi. Các quân hạm Âu châu neo tại cảng Uy Hải Vệ cũng treo cờ rủ, tán thán lòng dũng cảm của cố đề đốc”.¹⁸

Trưởng Tư lệnh Itō đã hành động khoan dung một cách lạ lùng đối với kẻ thù bại trận. Không chỉ cho phép toàn bộ người Trung Quốc rút lui theo tàu Khang Tế mà còn cho phép tất cả những người không chiến đấu được rời khỏi cảng Uy Hải Vệ. Trận chiến ở Uy Hải Vệ không chỉ kết thúc trong thắng lợi của hải quân Nhật mà còn thể hiện tinh thần võ sĩ đạo Nhật Bản kể từ sau sự kiện rùng rợn ở Lữ Thuận.

Không bao lâu sau đó thì Thiên hoàng, đại nguyên súy của quân đội đã hay tin về thắng lợi của quân Nhật. Nhưng ngoại trừ những lúc này ra thì sinh hoạt thường nhật của Thiên hoàng có vẻ như rất đơn điệu. Ngài tham gia vào nhiều cuộc họp bàn chính sách nhưng không phát biểu một lời nào (giống như khi họp bàn biên soạn hiến pháp). Ngày Nguyên đán năm 1895 không bắt đầu bằng những nghi thức cung đình như thông thường. Thiên hoàng xem đá cầu,¹⁹ cho thị thần đọc Heike-monogatari. Có lẽ đây là lần đầu tiên Thiên hoàng đích thân chọn tác phẩm trong số những lần tiến giảng truyền thống.

Tháng 12 năm trước, tổng trưởng tham mưu, Thân vương Arisugawa-no-miya Taruhito mắc bệnh thương hàn. Thiên hoàng biết tin thân vương phát bệnh liền ban tặng hoa quả và một hộp rượu nho. Đôi khi thân vương có dấu hiệu hồi phục nhưng đều tái phát sau đó Thân vương rời khỏi Hiroshima, đến tĩnh dưỡng ở biệt trang Maiko vén biển Hyōgo. Nhưng việc thay đổi địa điểm không mang lại hiệu quả gì. Bệnh tình của thân vương được giữ bí mật vì sợ ảnh hưởng xấu đến các đạo quân đang giao chiến ở Trung Quốc. Thiên hoàng ban cho thân vương lúc này đang nguy kịch một vòng cổ hoa cúc và huân chương Kim Si. Thân vương Taruhito là người đầu tiên nhận huân chương Kim Si từ Thiên hoàng. Dù đã cố gắng chạy chữa nhưng Thân vương Taruhito cũng qua đời vào ngày 15 tháng 1. Cái chết của thân vương được giữ bí mật. Nhưng đến ngày 23 thì có công bố chính thức rằng thân vương đang nguy kịch. Di thể của thân vương được chuyển đến Tōkyō. Ngay cả Thiên hoàng cũng không biết khi thân vương chết.

Ngài phái thị tòng đến xác nhận tình trạng của thân vương vào ngày 23, lúc đó mới biết rõ thân vương đã qua đời. Lễ quốc tang được cử hành vào ngày 29 tháng 1. Trong tang lễ, Thiên hoàng ban một đôi nhành cây sakaki. Đây là lần đầu tiên Thiên hoàng ban nhành cây sakaki ngoại trừ tang lễ của các vị hoàng tử, hoàng nữ.

Không rõ tâm trạng của Thiên hoàng thế nào khi hay tin Thân vương Taruhito qua đời, nhưng hẳn là ngài cảm thấy sốc vì mất đi mệt nhân vật thân cận với mình từ thời Duy Tân. Thân vương Akihito được bổ nhiệm làm người kế vị Thân vương Taruhito trong, vai trò tổng trưởng tham mưu.

Hoàng hậu đến Hiroshima vào ngày 19 tháng 3. Những người ở đại bản doanh biết rằng các thị tòng không chăm sóc Thiên hoàng được chu đáo²⁰ nên mong muốn hoàng hậu đến thăm. Cuối cùng Thiên hoàng cũng cho phép. Hoàng hậu dẫn thêm một đoàn nữ quan, trong số đó có các ái thiếp của Thiên hoàng là Quyền Điển thị Chikusa Kotoko và Sono Sachiko. Các nữ quan này chưa từng rời khỏi phòng trong cung đình bao giờ nên mặt mũi xanh xao.²¹ Không ai trong số họ từng có trải nghiệm chu du bên ngoài.

Thật khó mà hình dung được cảnh một phu nhân Âu châu nào có hành động quảng đại như vậy. Hoàng hậu lo lắng về những nhu cầu của chồng mình, dẫn theo những phụ nữ mà người biết rõ là sẽ cướp mất địa vị của mình trên giường ngủ của chồng. Ghi chép chính thức không thấy nói gì đến việc Thiên hoàng ngầm ám chỉ dẫn theo vị phu nhân nào đến Hiroshima trong thời kì này, và cũng không nói Thiên hoàng có vui mừng khi gặp hai quyền điển thị hay không. Theo hồi tưởng của Tử tước Hinonishi Sukehiro thì hoàng hậu ở trong ngôi nhà phía sau đại bản doanh trong thời gian lưu lại Hiroshima. Nhưng gần một tháng trôi qua kể từ khi hoàng hậu đến, Thiên hoàng không hề ghé thăm hoàng hậu mà vẫn ở lì trong căn phòng ở đại bản doanh như trước nay. Một đêm nọ, Thiên hoàng đến thăm phòng hoàng hậu. Kể từ đó thì mỗi đêm ngài đều đến chỗ hoàng hậu, đến sáng mới trở về đại bản doanh.²²

Hôm sau khi đến Hiroshima, hoàng hậu bày tỏ ý hướng muốn đến thăm bệnh viện chữa trị cho các thương bệnh binh. Các thị y của hoàng hậu khuyên nên nghỉ ngơi sau chuyến đi dài mệt nhọc. Nhưng kể từ ngày 22 tháng 3 trở đi thì cách nhật hoàng hậu đều đến thăm bệnh viện để ủy lạo thương bệnh binh. Tranh gấm cũng lấy đề tài chuyến viếng thăm nhiệt tình của hoàng hậu. Trong phòng bệnh, các bệnh nhân băng bó nằm cuộn trên giường, lộ vẻ mặt kính cẩn.²³ Hoàng hậu lưu lại Hiroshima hơn một tháng.

Cùng ngày khi hoàng hậu đến Hiroshima thì đoàn đại biểu toàn quyền Trung Quốc do Lý Hồng Chương dẫn đầu cũng đến Shimonoseki để bắt đầu điều đình chấm dứt chiến tranh với phía Nhật. Lần này không thể nghi ngờ gì về tư cách của đoàn đại biểu toàn quyền. Lý Hồng Chương là nhân vật trọng yếu trong chính phủ Trung Quốc. Phía Nhật chọn Shimonoseki làm nơi đàm phán với nhiều lí do, trong đó có việc địa danh này đã trở nên quen thuộc đối với Tây phương kể từ khi hạm đội liên hiệp bốn nước pháo kích vào Shimonoseki vào năm 1864.

Cuộc điều đình bắt đầu ngay từ ngày hôm sau khi đại biểu Trung Quốc đến nơi. Đại biểu toàn quyền phía Nhật gồm có Itō Hirobumi, Mutsu Munemitsu và vài nhân vật khác. Lần này phía Trung Quốc trình giấy ủy nhiệm toàn quyền trót lọt. Cùng ngày, Lý Hồng Chương đề nghị đình chiến khi đàm phán giảng hoà. Nội dung này cũng giống lần Trung Quốc thông qua công sứ Mỹ tại Bắc Kinh và tại Tōkyō đề nghị vào mấy tháng trước. Hôm sau, ngày 21 tháng 3, Itō chủ trương như sau về điều kiện đình chiến. Nhật đã chiếm được Đại Cô, Thiên Tân, Sơn Hải Quan và các thành lũy lân cận. Mọi binh khí, quân nhu phẩm của Trung Quốc ở những nơi này cũng đã được giao nộp cho Nhật Bản. Hiện các quân vụ quan Nhật đang quản lí đường sắt giữa Thiên Tân và Sơn Hải Quan. Vì vậy, trong thời gian đình chiến thì phía Trung Quốc phải trả kinh phí cho quân Nhật. Nếu như Trung Quốc không đồng ý với điều kiện này thì Trung Quốc phải tự đưa ra đề án sửa đổi, còn phía Nhật sẽ không nghĩ lại về đề án khác. Lý Hồng Chương kinh ngạc với điều kiện hà khắc, xin cho mấy ngày để suy nghĩ kĩ về đề án của Nhật. Lý được cho ba ngày để suy nghĩ.

Ngày 24 tháng 3, Lý, Itō và các đại biểu toàn quyền khác hội đàm ở Shimonoseki. Lý rút lại đề nghị đình chiến, thay vào đó là muốn đàm phán về hiệp ước giảng hoà. Itō hứa rằng sẽ đề xuất đề án hiệp ước vào hôm sau. Sau cuộc hội đàm, Lý trở về lữ quán. Trên đường đi có kẻ côn đồ là Koyama Toyotarō dùng súng ngắn bắn Lý khiến Lý bị thương ở mặt.²⁴

Khi tin báo vụ ám sát Lý Hồng Chương không thành đến đại bản doanh ở Hiroshima thì Thiên hoàng lập tức nhận được báo cáo. Ngài rất kinh ngạc, liền phái hai tổng giám quân y lục quân đến Shimonoseki chăm sóc cho Lý. Hoàng hậu cũng phái y tá đến Shimonoseki mang theo bông băng do chính tay hoàng hậu làm. Ngày 25, Thiên hoàng phát sắc ngữ rằng dù Trung Quốc đang trong tình trạng giao chiến với ta nhưng vụ tập kích xảy ra làm ngài buồn và bực tức. Thiên hoàng tuyên bố phạm nhân (đã bị bắt) phải bị xử lí nghiêm khắc theo pháp luật, yêu cầu các thần dân không được làm tổn hại đến uy quang của quốc gia hơn nữa.

Các tranh vẽ Lý Hồng Chương trước sự kiện tập kích đều thể hiện đó là một lão nhân tượng trưng cho người Trung Quốc yếu đuối, giảo hoạt. Lại có những bài ca chế nhạo Lý.²⁵ Nhưng sự kiện tập kích đã làm nảy sinh đồng cảm với Lý. Nhiều tặng vật và thư từ an ủi được gửi đến Shimonoseki. Mutsu Munemitsu hồi tưởng rằng: “Có những người luôn nói xấu về Lý Hồng Chương thì nay bỗng nhiên tỏ lòng tiếc khi thấy Lý gặp nạn, còn nói những lời an ủi, khen ngợi quá đáng về Lý. Có người còn kể công trạng của Lý từ trước giờ, cho rằng sự an nguy của Đông Dương nằm trong sự sống chết của Lý”.²⁶

Phản ứng đối với vụ ám sát Lý Hồng Chương không thành khác với sự kiện tập kích hoàng thái tử Nga ở ōtsu. Người Nhật không lo sợ bị Trung Quốc trả thù nhưng có thể ảnh hưởng xấu đến thanh danh của Nhật Bản ở các nước hải ngoại, vốn được hình thành từ thắng lợi trong chiến tranh. Ngoài ra cũng có thể kể đến trường hợp Lý lợi dụng vết thương của mình để kêu gọi sự đồng tình của Tây phương. Việc này chắc chắn sẽ là cái cớ để nước thứ ba can thiệp vào cuộc chiến.²⁷

Mutsu cảm thấy rằng cần phải chuẩn bị chu đáo để thể hiện cho Trung Quốc và các nước khác trên thế giới thấy rằng Nhật Bản lấy làm tiếc trước sự kiện tập kích này. Mutsu chủ trương chấp nhận vô điều kiện đề nghị đình chiến của Lý trong vài tuần. Itō Hirobumi cũng đồng ý với ý kiến của Lý, thuyết phục các trọng thần trong nội các, đại bản doanh ở Hiroshima đồng ý đình chiến. Trong số họ cũng có người cho rằng việc đình chiến sẽ khiến Nhật Bản lâm vào vị thế bất lợi. Thiên hoàng ban sắc chấp nhận đình chiến. Ngày 28 tháng 3, Mutsu mang đề án hiệp ước đình chiến đến thăm Lý bên giường bệnh. Hiệp ước đình chiến mở đầu như sau:

Hoàng đế Bệ hạ của nước Đại Nhật Bản xét thấy biến cố lần này cản trở tiến trình đàm phán giảng hoà nên tạm thời chấp thuận đình chiến. Nay lệnh cho đại thần toàn quyền nội dung này²⁸.

Mutsu thuật rằng việc đình chiến hoàn toàn là do ý độ lượng của Thiên hoàng. Nhưng rõ ràng là vai trò của Thiên hoàng rất nhỏ. Ngài chỉ việc khả quyết cho đề án mà thôi. Đề án này là do Mutsu nghĩ và Itō hỏi xin ý kiến Thiên hoàng. Rõ ràng lời này có ý đồ phóng đại quyền uy của Thiên hoàng trong mắt người Trung Quốc.²⁹ Nhưng dù thế nào đi nữa thì Lý cũng vui mừng đón nhận đình chiến. Lý nói rằng mình bị thương nên không thể đến nơi hội nghị để bàn về thương nghị, nhưng nếu có thể mở đàm phán bên giường bệnh thì sẽ vui vẻ tham gia. Hiệp ước đình chiến được kí vào ngày 30, quy định rằng ba tuần sau kể từ ngày kí kết thì mọi đội hải lục quân của hai nước (ngoại trừ một phần quân viễn chinh) sẽ đình chiến.

Ngày 1, tháng 4, phía Nhật gửi đến Lý Hồng Chương bản đề án hiệp ước giảng hoà với điều kiện khá gay gắt. Mấy tháng trước, Trung Quốc đã thừa nhận Triều Tiên là quốc gia độc lập. Đề án lần này yêu cầu Trung Quốc nhượng phần phía nam của tỉnh Phụng Thiên, đảo Đài Loan và quần đảo Bành Hồ cho Nhật Bản. Ngoài ra, Trung Quốc phải bồi thường cho Nhật Bản 300 triệu lượng bạc Khố Bình. Đề án còn ghi rõ đặc quyền thương nghiệp của thần dân Nhật Bản ở Trung Quốc.

Lý tìm mọi cách để giảm thiểu yêu cầu của phía Nhật. Trước đó, Lý đã thuyết phục phía Nhật rằng cần phải hợp lực đồng tâm để tạo thành liên minh da vàng, chống lại sự bành trướng của người da trắng, nhưng không thành công.³⁰ Lần này, Lý cảnh báo đối với những điều kiện trong đề án rằng nếu ép nhượng bộ lãnh thổ thì sẽ khiến người Trung Quốc phẫn nộ, dẫn đến việc nhân dân hai nước nhìn nhau như kẻ thù đến đời con cháu.

Ngoài ra, Lý còn đặt nghi vấn với số tiền lớn mà phía Nhật yêu cầu. Chiến tranh khai mào là do phía Nhật, xâm phạm vào lãnh thổ Trung Quốc cũng là phía Nhật nhưng Lý vẫn có ý định bồi thường chiến phí (như đã truyền đạt với công sứ Mỹ). Tuy nhiên, số tiền đền bù phải là con số thỏa đáng. Đặt ra số tiền khổng lồ như thế này để làm điều kiện giảng hoà thì thật nguy hiểm. Nếu như Trung Quốc không thể trả được số tiền như yêu cầu thì có thể sẽ dẫn đến một cuộc chiến mới giữa hai nước Nhật - Trung. Cuối cùng, Lý kết lại rằng: “Bổn đại thần làm quan đến nay đã 50 năm, sống ở đời chẳng được bao lâu nữa. Có thể đây là lần cuối cùng tận lực cho đất nước… […] Quốc dân hai nước lớn ở Đông Dương có được hưởng phúc trạch lâu bền hay không là ở việc này. Vì vậy, kính mong quý đại thần suy xét kĩ càng về kế hoạch”.³¹

Chính phủ Nhật không hề bị dao động bởi lời nói của Lý, thuyết phục Lý rằng Nhật là kẻ chiến thắng, còn Trung Quốc là kẻ chiến bại. Nếu như đàm phán không thành thì ngay thời điểm đó sẽ có 60, 70 tàu vận tải chở các đạo quân tiến về chiến trường. Vận mệnh của Bắc Kinh sẽ lâm nguy. Itō yêu cầu Lý trả lời có đồng ý với đề án của phía Nhật hay không.

Phía Trung Quốc đưa ra đề án sửa đổi, đòi giảm thiểu nhượng bộ lãnh thổ cho Nhật và giảm tiền bồi thường xuống còn 100 triệu lượng bạc. Lý cũng đề xuất rằng để tránh tranh chấp hay chiến tranh trong tương lai, nếu phát sinh vấn đề khi thực hiện hiệp ước giảng hoà hay những hiệp ước khác thì hai nước phải đàm phán với nhau để chọn ra nước thứ ba làm trung gian, nhờ phân xử. Nếu như đàm phán không đi đến kết quả thì chỉ định tổng thống Mỹ làm trung gian phân xỏ.

Ngày 10 tháng 4, phía Nhật đưa phương án cuối cùng đáp lại đề án sửa đổi của Trung Quốc, hỏi rõ toàn quyền Trung Quốc có đồng ý hay không. Phía Nhật giảm yêu cầu cắt đất xuống còn bán đảo Liêu Đông, Đài Loan và quần đảo Bành Hồ; cắt giảm tiền bồi thường còn 200 triệu lượng. Những quy định khác thì giữ nguyên. Lần này, Lý cũng nỗ lực để giảm bớt nhượng bộ nhưng không thành công, đành phải cam chịu những điều kiện do Nhật đưa ra. Hiệp ước giảng hoà được kí vào ngày 17 tháng 4. Mutsu viết rằng: “Nước ta phát dương được quốc uy, dân phúc ngày càng tăng trưởng, mở ra thời thái bình thịnh vượng cho Đông Dương đều là nhờ uy đức của Thánh thượng”.³²

Ngày 21 tháng 4, Thiên hoàng phát chiếu thư liên quan đến việc khôi phục tình hữu hảo giữa hai nước Nhật - Trung, mở đầu bằng niềm tin của ngài rằng vận nước chỉ có thể lên cao khi hoà bình. Giữ gìn hoà bình là sứ mệnh của Thiên hoàng. Đây là lòng tin được kế thừa từ nhiều đời tổ tiên và là điều Thiên hoàng luôn hướng đến kể từ khi ngài lên ngôi. Nhưng bất hạnh thay, chiến tranh giữa hai nước đã nổ ra và cuộc chiến kéo dài qua mười tháng. Thiên hoàng bày tỏ ý cảm tạ đối với tất cả thần dân, đặc biệt là những đơn vị chịu đựng khổ nạn cho đến giờ. Chiếu thư viết: “Vũ uy và vinh quang của đế quốc được phát dương quả là nhờ ơn uy linh của tổ tông, nhưng nếu không có lòng trung thành của thần dân, sự vũ dũng tinh cần không ngại khó của tướng sĩ thì sao có được như ngày hôm nay”.³³

Cuối chiếu thư, Thiên hoàng cảnh báo Nhật Bản không được vì thắng lợi mà trở nên ngạo mạn, hạ nhục kẻ khác một cách vô lí, làm mất lòng tin của các nước bạn bè. Ngài bày tỏ mong muốn khôi phục quan hệ hữu hảo với Trung Quốc, cải thiện quan hệ láng giềng hơn nữa sau khi phê chuẩn hiệp ước giảng hoà.

Bất kể chiếu thư này có do Thiên hoàng viết hay không thì cũng thấy một điều rõ ràng là lời lẽ này phù hợp, đúng với chân tình của ngài. Thiên hoàng thuật lại sự thật rằng (như tuyên bố trong chiếu thư) Nhật Bản giành được thắng lợi, vũ uy được phát dương ra hải ngoại không chỉ nhờ vào sức lực và cái đức của ngài. Thắng lợi không thể có được nếu như không có sự hi sinh và nỗ lực của thần dân. Thiên hoàng Minh Trị không hề thấy đắc chí với thắng lợi trước kẻ thù (như các vị quân chủ Tây phương vào thế kỉ 20), cũng không tỏ ý hài lòng khi thấy mối đe dọa từ Trung Quốc đối với nền độc lập của Triều Tiên đã được loại trừ. Ngài mong muốn nối lại quan hệ hữu hảo truyền thống giữa hai nước, vốn đã bị gián đoạn bởi cuộc chiến khó tránh khỏi. Có thể việc Thiên hoàng bày tỏ mong muốn được cải thiện quan hệ hữu hảo với Trung Quốc hơn nữa đã giải thích lí do tức giận của ngài khi nghe tin quyết nghị tuyên chiến với Trung Quốc.

Sau khi kí kết hiệp ước giảng hoà ở Shimonoseki, Thiên hoàng bày tỏ ý muốn đến thăm Kyōto. Ngài luôn yêu mến cổ đô. Có thể ngài hứng thú khi quay lại Ngự sở sau chuỗi ngày nhàm chán ở Hiroshima. Ngày 22 tháng 4 được chọn làm thời điểm xuất phát đến Kyōto.

Ngày 23 tháng 4, công sứ các nước Nga, Đức, Pháp đến thăm Ngoại vụ thứ quan Hayashi Tadasu và cảnh báo rằng chính phủ ba nước bất bình trước yêu cầu đòi đất của Nhật Bản đối với bán đảo Liêu Đông. Biên bản của chính phủ Nga nói rằng việc Nhật Bản sở hữu bán đảo Liêu Đông chẳng những biến nền độc lập của Triều Tiên thành hữu danh vô thực mà còn đe dọa đến Bắc Kinh, trở thành chướng ngại vĩnh viễn cho hoà bình ở Viễn Đông. Chính phủ Nga khuyến cáo chính phủ của Thiên hoàng Bệ hạ nên tù bỏ quyền sở hữu bán đảo Liêu Đông như một đề nghị chứng tỏ tình hữu nghi thành thực.³⁴ Không cần phải nói rằng chính phủ Nhật Bản không hề coi trọng tình hữu hảo mồm mép này.

Ba nước Âu châu này đều có tham vọng đối với lãnh thổ Trung Quốc, đều nhìn hành động tiến vào đại lục của Nhật Bản bằng ánh mắt nghi ngờ. Nga là nước đầu tiên khơi mào trong đồng minh. Ngày 11 tháng 4, bộ trưởng tài chính, Bá tước Sergei Witte phát ngôn như sau trong hội nghị đặc biệt để quyết định đối sách với Nhật Bản; Nhật Bản là kẻ chiến thắng, có tư cách để nhận bồi thường tương xứng. Nga thừa nhận quyền sở hữu Đài Loan của Nhật như trong hiệp ước giảng hoà quy định. Nhưng dù có hi sinh thế; nào đi nữa (nếu cần thiết thì dùng quân sự) cũng phải đuổi quân đội Nhật Bản khỏi bán đảo Liêu Đông.³⁵ Witte khuyến cáo rằng nếu Nhật Bản không đồng ý thì Nga sẽ trực tiếp hành động. Trước đó, hải quân Nga đã tập kết tại Vladivostok từ cuối tháng 3 và báo cáo Nga chuẩn bị phái quân đến Odessa cũng đã truyền đến Nhật.³⁶

Chính phủ Nga kêu gọi Pháp và Đức tham gia đồng minh. Việc Pháp tham gia đồng minh là việc khó hiểu, ít nhất là ngoài mặt. Vì quyền lợi của Pháp ở Trung Quốc từ trước đến nay đều giới hạn ở phía nam. Khi biết Anh quốc từ chối tham gia đồng minh thì Pháp do dự, nhưng cuối cùng cũng quyết định rằng không thể chống lại nước đồng minh Nga. Anh quốc luôn ở vị thế chỉ đạo khi mở ra tình thế mới ở Đông Đương, nhưng lần này không tham gia đồng minh là vì thấy rằng hoà ước Nhật - Thanh không ảnh hưởng đến quyền lợi của Anh. Đức tham gia đồng minh là vì mong rằng có thể củng cố liên minh với Nga nhằm làm suy yếu liên minh Pháp - Nga. Đức cũng hi vọng bảo đảm được căn cứ quân sự ở Trung Quốc khi ban ân huệ cho nước này.

Phần lớn phản ứng của phía Nhật với liên minh này chỉ là hoảng loạn. Cảm giác hạnh phúc do chiến thắng và hiệp ước giảng hoà mang lại nay đã bị liên minh ba nước mạnh nhất Âu châu, dội một gáo nước lạnh. Ngày 24 tháng 4, Itō Hirobumi đề xuất ba kế sách Nhật Bản nên làm.

Thứ nhất, từ chối lời khuyến cáo của ba nước, dù có phải tăng thêm ba nước đối địch.

Thứ hai, mở hội nghị liệt quốc để giải quyết vấn đề bán đảo Liêu Đông.

Thứ ba, chấp nhận khuyến cáo của ba nước, trả lại bán đảo Liêu Đông như một ân huệ dành cho Trung Quốc.³⁷

Sau khi xem xét ba kế sách này, nội các bác bỏ kế thứ nhất. Hiện tại quân chủ lực của hải lục quân đều ở Trung Quốc nên trong nước đang trong tình trạng không phòng bị. Hơn nữa, các đội quân đều mệt mỏi vì chiến đấu liên tục trong mười tháng, quân nhu cũng đang thiếu thốn. Vì vậy, đừng nói là Liên minh ba nước mà mỗi Nga thôi Nhật còn không thể đối đầu nổi. Phương án thứ ba đúng là có ý nghĩa thể hiện lòng quảng đại nhưng cũng có thể đây là dấu hiệu cho thấy Nhật sợ hãi Âu châu, nên cũng bị bác bỏ. Rốt cuộc, chính phủ quyết định chọn kế sách thứ hai, nhưng hội nghị liệt quốc không hề được chuẩn bị.³⁸

Anh quốc và Mỹ quốc đều giữ chủ trường trung lập. Về cơ bản thì Nhật nhận định rằng Mỹ mang hảo cảm đối với mình.³⁹ Điều bất ngờ đối với Nhật chính là việc chính phủ Italy tuy không ở vị thế viện trợ cho Nhật nhưng lại lên tiếng ủng hộ Nhật vô điều kiện.

Ba nước Nga, Đức, Pháp đều có những điểm khác biệt. Nga và Pháp đều có yêu cầu riêng nhưng thể hiện thái độ nhẹ nhàng. Chỉ có công sứ Đức phát ngữ khí gay gắt, nói rằng nếu Nhật ngơ lời góp ý chân tình của Đức, dẫn đến hiệp ước đòi nhượng bộ quá đà thì Đức phản kháng là điều đương nhiên. Đáp lại, Hayashi Tadasu hỏi ngược lại rằng nếu như Nhật không đáp ứng yêu cầu của Đức thì Đức có đe dọa chiến tranh với Nhật không. Công sứ Đức thừa nhận là không, đáp rằng cần phải xóa những phát ngôn không thỏa đáng ra khỏi biên bản. Tuy nhiên, thái độ của công sứ vẫn mang tính hằn học, đe dọa.

Ngày 27 tháng 4, Thiên hoàng rời khỏi Hiroshima, tiến về Kyōto. Từ đó trở đi, đại bản doanh cũng được chuyển đến Kyōto. Trước đó, phía Nga đã được thông báo sự thật rằng Thiên hoàng đã phê chuẩn hiệp ước giảng hoà với lí do Nhật khó chấp nhận trả lại bán đảo Liêu Đông cho Trung Quốc.⁴⁰ Không có tài liệu nào cho biết phản ứng cá nhân của Thiên hoàng trước sự can thiệp của ba nước. Bấy giờ dân chúng cũng chưa hay biết gì về đòi hỏi của liệt cường ba nước. Nhà nhà ven đường từ Hiroshima đến Tōkyō đều treo quốc kì chúc mừng chiến thắng. Người người đều hướng về toa xe lửa của Thiên hoàng mà tung hô vạn tuế. Tại mỗi ga dừng, quần chúng đều cất tiếng hoan hô Thiên hoàng.

Hoàng hậu đã đến Kyōto từ ngày hôm trước, nay ra nghênh đón Thiên hoàng dưới bậc thềm Điện Shishin. Đây là chuyến viếng thăm Ngự sở của Thiên hoàng sau mấy năm. Thiên hoàng tỏ vẻ hoan hỉ, đi dạo quanh Ngự sở và trong vườn; Ngài chỉ cho các thị thần, kia là điện xá, đằng nọ là vườn ngự uyển và kể về nguồn gốc tên gọi của nó. Ngài còn chỉ nơi thuở nhỏ ngài thường vui đùa. Thiên hoàng leo lên một ngọn đồi nhỏ được dựng lên bên cạnh ao theo mệnh lệnh của cha mình, Thiên hoàng Kōmei. Thiên hoàng nhặt một viên đá, tự mình lau sạch đất rồi đưa cho võ quan thị tòng, nói rằng hãy giữ gìn nó mãi mãi. Võ quan thị tòng cảm động bật khóc vì hiếu tâm sâu dày của Thiên hoàng.

Thiên hoàng còn đến thăm trà đình Thính Tuyết. Trà đình này do cha ngài là Thiên hoàng Kōmei dựng lên vào hăm 1857. Thiên hoàng còn xem cả nơi phơi y phục.⁴¹ Sau đó, Thiên hoàng đến thăm Li cung Nijō, vốn trước đây là nơi dừng chân của Tướng quân Tokugawa ở Kyōto. Vào năm 1854, khi Ngự sở gặp hỏa hoạn thì Thiên hoàng đã dời Ngự điện Katsura đến Li cung Nijō để lánh nạn, cố gắng bảo tồn di tích của đời trước. Thiên hoàng lên tầng ba của ngự điện, không ngớt lời cảm thán vì tuyệt cảnh.

Rõ ràng Thiên hoàng vui thích từ tận đáy lòng khi trở về quê cũ Kyōto. Khi có tin công bố đại bản doanh sẽ được chuyển về Tōkyō từ ngày 29 tháng 5 thì Thiên hoàng lưu luyến không muốn rời Kyōto với lí do đại tổng đốc vẫn chưa khải hoàn từ Trung Quốc trở về. Nhưng khi đại tổng đốc, Thân vương Akihito, trở về vào ngày 22 tháng 5, tư lệnh quân đoàn số 2 là Ōyama Iwao trở về vào ngày 25 và tư lệnh quân đoàn số 1 là Nozu Michitsura khải hoàn trở về vào ngày 28 thì không còn lí do gì để lưu lại Kyōto. Thiên hoàng xuất phát quay về thủ đô vào ngày 29 tháng 5.

Tuy nhiên, chiến tranh vẫn chưa kết thúc. Theo điều khoản trong hiệp ước giảng hoà thì Nhật Bản sẽ tiếp nhận Đài Loan như một phần đất thuộc địa. Tuy nhiên, quân đội Nhật Bản không đổ bộ lên Đài Loan ngay. Trưởng quân lệnh hải quân, Đại tướng Kabayama Sukenori được bổ nhiệm làm tổng đốc Đài Loan. Điều quan trọng hơn hết là phải thông báo cho trong ngoài đều biết Đài Loan thuộc quyền sở hữu của Nhật Bản càng sớm càng tốt. Trung Quốc mong đợi ba nước sẽ can thiệp trở lại nên thỉnh cầu Kabayama trì hoãn xuất phát. Tuy nhiên, phía Nhật đã nhìn ra ý đồ nên từ chối thỉnh cầu trì hoãn vì vấn đề Đài Loan khác với bán đảo Liêu Đông về tính chất. Kabayama rời khỏi Kyōto để đến Đài Loan vào ngày 17 tháng 5.

Đảo dân Đài Loan không hề mong muốn đảo sẽ thuộc quyền sở hữu của Nhật Bản. Sau khi nội dung hiệp ước giảng hoà được công bố thì trên đảo thường xảy ra nội loạn. Phía Nhật cũng đã dự đoán rằng sẽ có ít nhiều kháng cự nhưng không hề hình dung được cần bao nhiêu binh lực để trấn áp. Phủ đại tổng đốc quyết định phái sư đoàn cận vệ “thân binh” của Thiên hoàng đến. Trước đó, sư đoàn cận vệ đã được phái đến Trung Quốc, nhưng vì khá muộn nên không có cơ hội tham chiến. Sư đoàn cận vệ xuất phát đến Đài Loan trong hai ngày 22 và 23 tháng 5. Tại Đài Loan, sư đoàn cận vệ làm nhiệm vụ của quân đồn trú. Cùng lúc đó, chính phủ Nhật Bản nhận được thông báo từ chính phủ Trung Quốc rằng kể từ ngày 20 tháng 5, Trung Quốc sẽ rút hết bá quan văn võ đang đóng tại Đài Loan về nước. Vì vậy, không còn ai bàn giao việc tiếp nhận Đài Loan nên gần như hòn đảo này nằm trong tình trạng vô chính phủ.

Đảo dân Đài Loan mong đợi ba nước sẽ vì dân đảo mà can thiệp lần nữa. Nhưng khi biết việc này không thành sự thật thì một phần dân đảo nhắm đến việc thành lập nước cộng hoà, bầu Đường Cảnh Tùng làm tổng thống. Quốc kì (có hình con hổ màu vàng trên nền xanh lam) được chế tác, việc thành lập nước cộng hoà mới được thông báo đến toàn dân đảo và các nước Âu Mỹ. Đương thời, trên đảo có khoảng năm vạn quân Thanh chính quy đồn trú. Ngoài ra còn có khoảng ngần ấy quân không chính quy, là những nông dân sẵn sàng cầm vũ khí đứng lên khi có chuyện.

Sư đoàn cận vệ dưới sự chỉ huy của Thân vương Yoshihisa đổ bộ lên vịnh Tam Điêu lân cận với Cơ Long vào ngày 29 tháng 5. Cơ Long bị chiếm lãnh vào ngày 3 tháng 6. Quân Nhật gặp phải kháng cự của “lính giặc” với ước tính số lượng chừng 2.000 - 3.000 người. Kết quả giao chiến ban đầu, quân Nhật giết được 200 người. Chỉ huy quân phản loạn là Đường Cảnh Tùng hay tin chiến bại liền dẫn theo hơn 1.000 quân Thanh rời khỏi đảo vào ngày 6 tháng 6, chạy đến Hạ Môn. Rạng sáng ngày 7 tháng 6, Đài Bắc rơi vào tay quân đội Nhật Bản. Đến ngày 25 tháng 6 thì gần như bình định được phần phía bắc của Đài Loan. Đại tướng Kabayama thương cảm dân đảo mỏi mệt vì chiến đấu nên gửi thư đến người chỉ huy quân phản loạn ở phía nam Đài Loan là Lưu Vĩnh Phúc, khuyên đầu hàng nhưng Lưu từ chối.

Có vẻ như phía Nhật đã không lường trước rằng chiến đấu kéo dài đến mức này. Số người tử thượng tăng dần. Ngày 9 tháng 7, hoàng hậu ban cho lính bị thương 3.000 cuộn băng để bó vết thương. Đến ngày 3 tháng 8 thì “quân giặc” bị quét sạch khỏi vùng Đài Bắc và lần Trúc. Phần trung tâm của Đài Loan là Đài Trung và Chương Hóa thất thủ vào cuối tháng 8. Theo suy đoán thì bấy giờ vẫn còn khoảng 20.000 quân phản loạn ở miền nam Đài Loan. Một đạo quân nam tiến được thành lập, chủ chốt là sư đoàn cận vệ và sư đoàn số 2 để bình định miền nam. Đến ngày 21 tháng 10, đạo quân tiền vệ của quân đội Nhặt Bản tiến vào Đài Nam, cứ điểm của quân phản loạn còn lại. Toàn đảo Đài Loan được bình định.

Chiến phí phình to thành con số khổng lồ. Số lính Nhật chết vì chiến đấu chỉ có 396 người, nhưng số người chết vì bệnh nhiệt đới lên tới 10.236 người.⁴² Trong số những người ngã xuống vì sốt rét có trưởng sư đoàn cận vệ, Thân vương Yoshihisa.⁴³ Cái chết của thân vương được giữ bí mật cho đến ngày 4 tháng 11. Trong khoảng thời gian trước đó thì thân vương được tán thưởng công trạng ở chiến trường, được nhận vòng cổ hoa cúc và huân chương Kim Si từ Thiên hoàng, được thăng tiến lên đại tướng lục quân như thể vẫn đang sống. Sau khi cái chết của Thân vương Yoshihisa được công bố chính thức thì Thiên hoang hạ lệnh tổ chức quốc tang cho người từng là kẻ phản nghịch này, tán thưởng cuộc đời cống hiến cho quân đội của thân vương.⁴⁴

Sư đoàn cận vệ ca khúc khải hoàn trở về vào ngày 18 tháng 11. Cùng ngày, sư đoàn số 2 phòng thủ miền nam Đài Loan cũng thông qua Đại tướng Kabayama mà báo cáo rằng bây giờ tuy vẫn còn ít giặc cỏ nhưng về cơ bản thì đám phản loạn có tổ chức đã bị bình định. Một nghi lễ lâm thời lớn được tổ chức tại Đền Yasukuni từ ngày 16 đến ngày 18 tháng 12. Vong linh của 1.345 lính lục quân, 151 lính hải quân thiệt mạng trong chiến dịch năm 1894, 1895 được thờ chung tại đền này. Cuộc chiến Nhật - Thanh đã chấm dứt cả về danh nghĩa lẫn thực tế.⁴⁵

Kết quả của cuộc chiến là Nhật Bản giành được đảo Đài Loan. Việc từ bỏ bán đảo Liêu Đông khiến những người ái quốc nổi giận. Vị đắng này không dễ gì biến mất ngay được. Nhưng bây giờ Nhật Bản đã là một “đế quốc” lớn mạnh chưa từng thấy trong lịch sử của mình. Mọi tài liệu đều hết sức ca ngợi Thiên hoàng, nhân vật trung tâm mang lại thắng lợi cho Nhật Bản. Rất nhiều người Nhật đón nhận điều này không chút nghi ngờ gì, cho đó là sự thật. Ngay cả ở hải ngoại, Thiên hoàng cũng được tán thưởng như chưa từng có trước đây. Luận thuyết đăng trên tờ New York Sun vào ngày 27 tháng 12 năm 1894 mở đầu như sau:

Đầu năm nay, rất ít điều được biết về Thiên hoàng. Nhưng đến bây giờ, vào cuối năm thì ngài đã chiếm vị trí cao nhất trong số các vị quân chủ các nước. Khi biết về ngài thì không ai nghi ngờ rằng đây là bậc quân chủ anh minh phi phàm. Thiên hoàng là người hoàn thành đại nghiệp Duy tân, phá bỏ chế độ phong kiến và dựng nên chế độ lập hiến, sáng lập nghị viện, vừa bảo tồn những phong tục cổ của Nhật Bản mà vẫn tiếp thu văn minh tây phương, chỉnh đốn hải lục quân, gây dựng nên cường quốc hùng mạnh nhất Đông Dương. Ngài còn khuyến khích ngành công nghiệp….

Bài kí sự viết rằng trong lịch sử thế giới, chưa từng thấy vị quân chủ nào như Thiên hoàng Minh Trị.⁴⁶

Một bài báo khác vào tháng 4 năm 1895 viết như sau:

Kể từ cuộc đại triển lãm ở Chicago thì người ngoại quốc dần biết đến Nhật Bản, nhưng cũng chỉ dừng lại ở mức độ được biết đến như đất nước sản sinh ra những món đồ gốm tinh xảo, trà và lụa. Kể từ khi Nhật - Thanh giao tranh từ năm ngoái thì khắp mọi nơi đều dấy lên phong trào tôn kính Nhật Bản, họ kể về Nhật Bản như thế này, Nhật Bản như thế kia… […] Buồn cười nhất là có nhiều vị phu nhân mặc trang phục phụ nữ Nhật như một thứ thời trang thịnh hành dù dáng vẻ của họ không hề phù hợp, nhiều người còn mặc đến dự yến tiệc, tự hào về chiến thắng của Nhật Bản như thể họ đang tự hào về chính đất nước mình.⁴⁷

Okakura Kakuzō viết một cách châm biếm rằng trong thời gian hoà bình yên ổn, vùi đầu vào nghệ thuật thì Nhật Bản bị xem là đất nước man rợ. Nhưng ngay khi giành được thắng lợi trong chiến tranh thì người ngoại quốc lại gọi Nhật Bản là đất nước văn minh.⁴⁸

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 163.↩

Cùng tự liệu trên, trang 163; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 600-601.↩

Trong chính phủ cũng có người nghĩ rằng nên nhanh kết thúc chiến tranh trước khi liệt cường ngoại quốc có cơ hội can thiệp (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 680),↩

Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 145.↩

Nguyên văn sắc ngữ trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 601. Tham khảo Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 146. Yamagata nhận được sắc ngữ ngày 8 tháng 12, cùng ngày gửi điện đến Thân vương Taruhito, thông báo rằng mình được triệu về và giao phó việc chỉ huy quân đoàn số 1 cho Trưởng tướng Nozu Michitsuchi.↩

Đợt phản kích vào các ngày 17, 22 tháng 1,16, 21, 27 tháng 2 năm 1895 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 642-643, 645-646, 679, 687, 695).↩

Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 146-147.↩

Cùng tư liệu trên, trang 147-148. Lữ đoàn số 1 của quân đoàn số 2 do Noki Maresuke chỉ huy đã chiếm được đồn Cái Bình kiên cố vào ngày 10 tháng 1 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 634-636).↩

Mấy bức tranh tái hiện trời tuyết giá lạnh được đăng trong Tamba Tsuneo, Thiên hoàng Minh Trị và thời đại Minh Trị nhìn từ tranh gấm nishiki-e, trang 160-165. Tranh của Kobayashi Kiyochika, Taguchi Beisaku còn gây ấn tượng mạnh hơn.↩

Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 146.↩

Mutsu, Kiển kiển lục, trang 182-187; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 659-661.↩

Uy Hải Vệ là quân cảng lớn hơn cả Lữ Thuận, là đồn lũy kiên cố. Khi bị quân Nhật tấn công, ở Uy Hải Vệ đang có tám chiếc quân hạm (gồm cả kì hạm Định Viễn) đang neo đậu (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 637).↩

Chi tiết đợt tấn công trong Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật -Thanh, trang 161-162. Lệnh tập kích đêm đầu tiên được đưa ra cho đội tàu phóng thủy lôi là vào ngày 30 tháng 1. Nhưng đêm đó trời lạnh, nhiệt độ âm 30°C, boong tàu đóng băng, miệng ống phóng thủy lôi cũng có băng bám nên không thể tấn công.↩

Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 162.↩

Miyake Setsurei, Sử cùng thời đại, cuốn 3, trang 44.↩

Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 163.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 684.↩

Trumbull White, Cuộc chiến ở phương Đông: Nhật Bản, Trung Quốc và Triều Tiên, trang 641. Đương thời Itō chưa phải là bá tước.↩

Tháng 12 năm trước, khi Thiên hoàng đang chơi đá cầu, một thị tòng đá cầu trúng người Thiên hoàng nên hoảng hốt, nhưng Thiên hoàng chỉ cười, nói rằng “hệt như hải quân phóng thụy lôi” và không quở trách viên thị tòng tội nghiệp (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 609).↩

Chẳng hạn, vì không có nữ quan nên Thiên hoàng tự cắt móng tay, móng chân mình (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 721).↩

Katō Hitoshi, Chuyện con rơi, các vị phi của Thiên hoàng Minh Trị, trang 60. Theo Katō thì quyền điển thị không được xuất hiện nơi công cộng.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 177.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 728, 734. Tranh Kobayashi Kiyochika vẽ hoàng hậu đến thăm phòng bệnh được đăng trong Tamba Tsuneo, Thiên hoàng Minh Trị và thời đại Minh Trị nhìn từ tranh gấm nishiki-e, trang 149.↩

Lý đang ngồi kiệu khi bị tập kích. Viên đạn sượt qua má trái, bên dưới mắt. Kí sự chi tiết của báo chí Nhật, xem Ishida Bunshirō, Tập hợp ghi chép báo chí, sử đại sự kiện Minh Trị, trang 255-262.↩

Donald Keene, Ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 130.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 199; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 738-739.↩

Mutsu Munemitsu, Kiền kiển lục, trang 199-200.↩

Cùng tư liệu trên, trang 201.↩

Khu vực đình chiến không bao gồm Đài Loan, quần đảo Bành Hồ. Toàn đảo Bành Hồ bị quân Nhật chiếm từ ngày 24 đến 26 tháng 3 (Minh Trị thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 733).↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 193.↩

Cùng tư liệu trên, trang 207.↩

Cùng tư liệu trên, trang 217.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 773.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 219-220. Chính phủ Pháp, Đức cũng khuyến cáo tương tự.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 778; Shirai Hisaya, Quốc gia Minh Trị và chiến tranh Nhật - Thanh, trang 182.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 163.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, toang 780-781; Mutsu Muneinitsu, Kiển kiển lục, trang 222.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 781; Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 222.↩

Mutsu Munemitsu, Kiển kiển lục, trang 227.↩

Cùng tư liệu trên, trang 224.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 801, 809, 819. Về trà đình Thính Tuyết, xem chương 4.↩

Fujimura Michio, Chiến tranh Nhật - Thanh, trang 183. Số lính Nhật chết khi viễn chinh Trung Quốc đại lục là 2.647 người, chết khi viễn chinh Đài Loan là 10.841 người.↩

Thân vương Yoshihisa còn được biết đến với nhiều cái tên khác như Michi-no-miya, Kōgen, Rinnōji-no-miya, Kita Shirakawa-no-miya,… Thân vương qua đời tại Đài Nam vào ngày 28 tháng 10 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 923-924).↩

Nguyên văn trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 932.↩

Cùng tư liệu trên, trang 947-948.↩

Cùng tư liệu trên, trang 622-623. Kí sự so sánh Thiên hoàng Minh Trị với các vị quân chủ, tổng thống đương thời của các nước Nga, Đức, Áo, Italy, Anh, Pháp và Mỹ rằng “hầu như không ai sánh được với Thiên hoàng”, “quả thực Thiên hoàng là bậc quân chủ độc bộ cổ kim”, những vị minh quân trong lịch sử (như hoàng đế La Mã Augustus, quốc vương Anh Alfred, Napoleon hay Wilhelm I) cũng không sánh được.,↩

Donald Keene, Ý thức thẩm mĩ của người Nhật, trang 174.↩

Okakura Kakuzo, Trà thư, trang 7.↩

CHƯƠNG 47

ÁM SÁT VƯƠNG PHI MIN

Xét về bề ngoài thì cuộc chiến tranh với Trung Quốc là để bảo hộ nền độc lập của Triều Tiên. Ngày 10 tháng 5 năm 1895, Thiên hoàng viết như sau trong chiếu thư sau khi phê chuẩn hiệp ước giảng hoà Nhật - Thanh: “Trẫm nghĩ, từ lâu vẫn mong muốn một nền hoà bình vững chắc. Cuối cùng dẫn đến giao binh vội Trung Quốc cũng là vì mục đích củng cố nền hoà bình vĩnh cửu ở Đông Dương”.¹ Ngày 30 tháng 5, quốc vương Triều Tiên Kojong gửi thông điệp đến Thiên hoàng, bày tỏ lòng cảm tạ khi Triều Tiên được thừa nhận độc lập.

Nhưng nếu như người Nhật nghĩ rằng chiến thắng trong cuộc chiến để bảo hộ nền độc lập của Triều Tiên nhất định sẽ khiến quốc dân Triều Tiên biết ơn Nhật và thắt chặt mối quan hệ với Nhật thì không lâu sau đó, thực tế đã cho thấy suy nghĩ này là sai lầm. Trong số những người thuộc phái thân Nga đang có thế lực mạnh mẽ trong triều đình Triều Tiên, có Nội vụ đại thần Pak Yong-hyo. Sau cuộc nổi loạn thất bại vào năm 1884, Pak lưu vong tại Nhật trong vòng mười năm. Pak được phép trở về nước là nhờ Inoue Kaoru đứng ra thu xếp. Ngày 20 tháng 10 năm 1894, ngay sau khi nhậm chức công sứ Triều Tiên thì Inoue cầu xin quốc vương Triều Tiên đặc xá cho Pak.² Có lẽ Inoue mong đợi qua việc này, Pak sẽ trở thành một đồng minh mạnh mẽ với Nhật Bản. Tuy nhiên, Pak (cũng giống như Kim Ok-kyun) không được đối xử hậu hĩnh trong thời gian lưu vong ở Nhật. Có lẽ vì vậy mà Pak không có ý cảm tạ. Pak thuộc phái thân Nga và bắt đầu lộ diện như một người có thực lực nhất trong nội các.

Inoue tạm thời trở về Nhật, yết kiến Thiên hoàng vào ngày 21 tháng 6. Inoue định thúc giục chính phủ thay đổi chính sách đối ngoại với Triều Tiên vì lo sợ nếu không thì nước này sẽ rơi vào tầm kiểm soát của Nga. Ngày 1 tháng 7, Inoue đề xuất góp ý về chính sách đối ngoại với Triều Tiên về các vấn đề như công trái, đường sắt, điện tín, phòng thủ Seoul và siết chặt quản lí người Nhật sang Triều Tiên sinh sống.³ Inoue chỉ ra rằng cuộc chiến lần này đã khiến quốc dân Triều Tiên mệt mỏi về thể lực, kiệt quệ về tài chính và đưa ra đề án cấp cho Triều Tiên năm, sáu triệu yên từ số tiền Trung Quốc bồi thường cho Nhật Bản. Theo Inoue thì trong số đó, ba triệu yên sẽ phải trả lại cho chính phủ Nhật Bản, phần còn lại thì cấp một nửa cho vương thất, một nửa cho chính phủ Triều Tiên để phục hồi các ngành công nghiệp.⁴ Inoue cũng đề xuất lắp đặt đường sắt giữa Seoul với Inch’on, cấp đường điện tín của quân đội Nhật cho chính phủ Triều Tiên và để phía Nhật quản lí. Inoue cũng chủ trương cần phải đưa hai đại đội quân Nhật đến đồn trú để phòng thủ Seoul, nhưng cần phải tiến hành dưới danh nghĩa thuận theo lời thỉnh cầu của quốc vương Triều Tiên. Cuối cùng, Inoue cảnh báo cần phải chú ý đặc biệt đến người Nhật sang Triều Tiên sinh sống trong thời gian gần đây. Theo Inoue thì đó là những người không đàng hoàng và hành động của họ làm dấy lên tình cảm phản Nhật trong lòng quốc dân Triều Tiên. Vì vậy cần phải hết sức chú ý, siết chặt quản lí đối với những người này.

Có vẻ như Inoue hết lòng dụng tâm đối với quốc dân Triều Tiên. Các học giả Triều Tiên hiện đại không tiếc lời tán thán Inoue khi phê phán những hành động của người Nhật tại đất nước này.⁵ Phu nhân Inoue Takeko là bông hoa trong giới xã giao ở Rokumeikan và cũng là chỗ thân giao với Vương phi Min dù đương thời, vị vương phi Triều Tiên này⁶ công nhiên xem Nhật Bản là kẻ thù. Nếu như Inoue tiếp tục giữ vai trò công sứ Nhật Bản tại Triều Tiên thì có lẽ đã không xảy ra sự kiện bi kịch trong năm này.

Inoue dự định cải cách chính phủ Triều Tiên dựa theo công sứ khai hóa của chính phủ Nhật Bản. Theo ý kiến của Miura Gorō, người kế nhiệm Inoue thì lí do khiến kế hoạch của Inoue thất bại là vì chính phủ Triều Tiên không hiểu được rằng cần phải cải cách tài chính và các vấn đề khác. Chẳng hạn, quan cố vấn ‘tài chính của phía Nhật do Inoue dẫn đến chủ trương rằng cần phải khống chế chi xuất trong giới hạn sau khi đã quyết dự toán cẩn thận, nhưng việc này lại khiến quốc vương Triều Tiên nổi giận. Quốc vương Triều Tiên vẫn tiêu tiền thỏa thích từ trước đến nay, bất chấp có nguồn tiền hay không. Quốc vương ngoài mặt vẫn tỏ đồng ý với những buổi họp bàn kéo dài về tầm quan trọng của nguồn lực tài chính, nhưng không lâu sau đó lại trở về với thói quen phung phí như xưa.⁷

Việc ba nước ép Nhật phải từ bỏ bán đảo Liêu Đông thành công khiến quốc dân Triều Tiên nghĩ rằng Nhật Bản cũng không phải là nước mạnh lắm. Trong thời gian này, Vương phi Min kết thân giao với vợ chồng công sứ Nga Carl Waeber. Dĩ nhiên là Waeber yêu thích sự nhã nhặn lịch thiệp của vương phi và cũng nhân cơ hội này để loại trừ thế lực Nhật Bản ra khỏi triều đình Triều Tiên. Weaber thông qua người khác gợi lên trong lòng vương phi rằng Nhật Bản là mối trở ngại về mặt lịch sử đối với dòng họ Min. Tuy gọi là lân quốc nhưng Triều Tiên và Nhật Bản cách nhau một vùng biển lớn, độ thân mật chắc chắn không thể nào bằng quan hệ hai nước Triều - Nga, vốn tiếp giáp nhau trên cạn. Từ địa hình, địa lí mà nói thì rõ ràng Nga với Triều Tiên là bạn bè. Hơn nữa, Nga là cường quốc mạnh nhất thế giới. Việc Nga ép Nhật phải trả lại bán đảo Liêu Đông đã chứng minh điều này. Nga sẽ không gây phương hại cho nền độc lập của Triều Tiên, cũng không can thiệp vào nội chính nước này. Con đường an toàn nhất đối với Triều Tiên chính là nhờ Nga bảo hộ. Nga là nước quân chủ chuyên chế nên nhất định sẽ bảo hộ vương quyền cho Triều Tiên.⁸

Quốc vương Triều Tiên luôn nghe theo lời của vương phi về mọi việc. Ngày 6 tháng 7, quốc vương tước chức quan của Pak Yong-hyo, hạ lệnh bắt Pak vì tình nghi phản nghịch.⁹ Pak trốn, thoát được nhưng Triều Tiên mất đi một người có thực lực để khống chế vương phi. Inoue quay lại Triều Tiên vào thời gian này và cảm nhận được bầu không khí đã thay đổi. Inoue nghĩ rằng bây giờ nhiệm vụ của mình không phải là khuyến khích chính phủ Triều Tiên cải cách mà là làm sao để lấy lòng quốc vương và vương phi. Inoue xin yết kiến quốc vương, tâu lên rằng chính phủ Nhật dự định tặng cho quốc vương ba triệu yên. Inoue cũng thử lấy lòng vương phi bằng cách kết giao với thân tộc của vương phi, vì vậy mà Inoue trở nên xa lánh với những người đồng minh trước đây trong phe cải cách. Tuy nhiên, Inoue cũng dần nhận ra rằng triều đình không còn động lòng trước những món quà hào phóng nữa. Bầu không khí bài Nhật thân Nga không hề thay đổi. Inoue đề xuất xin bãi nhiệm mình.

Ngày 19 tháng 7, cố vấn trong cung đình là Tử tước Miura Gorō được bổ nhiệm làm công sứ đặc mệnh toàn quyền. Ban đầu chưa có quyết định Miura sẽ đến nước nào, nhưng đến ngày 17 tháng 8 thì được lệnh đến Triều Tiên.¹⁰ Trong hồi kí, Miura ghi rằng bản thân mình không hề mong muốn nhiệm vụ này. Miura kháng nghị rằng mình không am hiểu gì về ngoại giao, hoàn toàn không có kinh nghiệm gì. Trong quá khứ, Miura cũng đã từ chối khi được bổ nhiệm làm công sứ Pháp. Miura đã cự tuyệt nhiệm vụ lần này đến ba lần, nhưng cuối cùng đành phải nhận nhiệm vụ. Ngay cả sau khi nhận nhiệm vụ, Miura cũng không hề biết mình được trông đợi ở điều gì. Miura chủ trương cần phải biết ý hướng của chính phủ. Phải để cho Triều Tiên được độc lập hay sáp nhập nước này vào lãnh thổ Nhật Bản, hay cùng chính phủ Nga cai trị Triều Tiên. Miura thúc giục chính phủ phải cho biết rõ phương châm¹¹, nhưng chỉ thị duy nhất nhận được là huấn lệnh từ Yamagata Aritomo rằng phải nhanh chóng đến Triều Tiên nhận nhiệm vụ. Không có phương châm rõ ràng, Miura đành phải hành động tùy cơ ứng biến theo suy nghĩ của mình.¹²

Ngày 3 tháng 9, Miura đệ trình thư tín nhiệm lên quốc vương Triều Tiên và nói rõ rằng không biết chính phủ Nhật trông đợi điều gì ở mình. Việc lựa chọn một quân nhân vào vị trí công sứ cho thấy rõ ràng rằng đầu não trong chính phủ Nhật Bản đang mong đợi một hành động quyết liệt đối với kẻ thù của Nhật. Chính sách viện trợ hữu hảo của Inoue đã thất bại trong việc giành lòng tin của phía Triều Tiên. Bản thân Inoue cũng tiến cử Miura làm người kế nhiệm mình. Bấy giờ Mutsu Munemitsu, đang trên giường bệnh, phản đối vụ tuyển người này, nhưng tình thế đã được quyết định dưới sức ép cửa Nội các Chōshū.

Có nhiều quan cố vấn theo cùng khi Miura đến Triều Tiên nhận nhiệm vụ, trong số đó có Shiba Shirō. Shiba là nhân vật mang tư tưởng khai sáng và tinh thần quốc túy cuồng nhiệt, còn được biết đến với cái tên Tōkai Sanshi, tác giả của cuốn tiểu thuyết Hội ngộ với quý cô. Những người khác đi theo Miura cũng đều có tinh thần quốc túy như vậy. Trong số đó có Okamoto Ryū-no-suke, nhân vật theo chủ nghĩa quá khích, can thiệp sâu vào kế hoạch ám sát Vương phi Min và cũng là chỗ bạn bè với Kim Ok-kyun thuộc phe cải cách. Khi hay tin Kim bị ám sát ở Thượng Hải thì Okamoto đã từ Nhật Bản đến đây, định mang thi hài của Kim đi để các chính phủ Triều Tiên, Nhật Bản và Trung Quốc không làm nhục thi thể.¹³ Khi Okamoto đến thì đã quá muộn, nhưng Okamoto vẫn luôn chân thành với người bạn Triều Tiên. Việc Okamoto can thiệp vào kế hoạch ám sát Vương phi Min được cho là xuất phát từ tư tưởng chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản và mong muốn thấy Triều Tiên cải cách.

Không bao lâu sau khi nhận nhiệm vụ, Miura vào chầu triều đình Triều Tiên. Triều đình có thiện cảm với Miura. Miura giới thiệu bản thân rằng mình chưa từng lập được chiến công gì, là quân nhân bất tài không giỏi ngoại giao. Miura nói nếu không có lệnh triệu tập của quốc vương Bệ hạ thì chỉ ở trong dinh quan để chép kinh,¹⁴ thưởng ngoạn cảnh trăng gió tại đất nước này. Miura còn mong muốn sao chép một bộ kinh Quan Âm để tặng cho vương hậu.¹⁵

Đúng như lời nói, Miura hiếm khi rời khỏi dinh quan. Hầu như mỗi ngày Miura chỉ đọc kinh văn nên còn được gọi là “công sứ tụng kinh”.¹⁶ Nhưng Miura lại ngấm ngầm lên kế hoạch ám sát vương phi Triều Tiên. Không rõ trước khi rời khỏi Nhật, Miura đã được nghe điều gì về Vương phi Min hay chưa, nhưng chắc chắn sau khi đến Triều Tiên, Miura đã được các thành viên Công sứ quán Nhật Bản và những người chỉ đạo nhóm người Nhật định cư ở đây cho biết rằng vương phi là người theo phe bài Nhật quyết liệt. Từ tính cách quân nhân thẳng thắn của Miura thì cũng không lạ khi thấy Miura quyết tâm loại trừ vương phi như cách duy nhất để đả khai cục diện hiện tại (và Nhật Bản cũng không có chỉ thị phản đối việc này). Miura tin rằng vương phi chính là trở ngại lớn nhất để cải thiện mối quan hệ Nhật - Triều.

Ban đầu Miura dự định sẽ ám sát vương phi vào tháng 11, nhưng rồi kế hoạch được rút ngắn. Có tin báo rằng quốc vương (có lẽ là do vương phi điều khiển) ra mật lệnh giải tán đội quân huấn luyện. Đội huấn luyện là đội quân gồm khoảng 800 người được vũ trang kĩ lưỡng dưới sự chỉ huy của các tướng lãnh quân đội Nhật Bản.¹⁷ Đạo quân thân Nhật này là thành phần không thể thiếu trong kế hoạch ám sát. Cần phải thực hiện kế hoạch trước khi đội huấn luyện bị giải tán.¹⁸

Sách lược của Miura là để các tướng lãnh người Nhật, trong đó có mình, đứng ngoài trách nhiệm của vụ ám sát. Nói cách khác, cái chết của vương phi sẽ được xem như kết quả của cuộc nổi loạn do Taewon’gun dẫn đầu. Quân đội Nhật (đồn trú quanh vương cung theo hiệp ước giảng hoà Nhật - Trung) được dùng đến như lực lượng viện trợ. Tuy nhiên, việc sát hại vương phi lại được giao cho những phần tử bất hảo người Nhật ở Seoul được gọi là tráng sĩ. Phía người Triều Tiên tham gia chỉ giới hạn trong phạm vi đội huấn luyện. Kế hoạch được giữ bí mật và chỉ một ít người Nhật biết được.¹⁹

Kế hoạch ám sát cần đến cuộc nổi loạn do Taewon’gun cầm đầu. Tuy nhiên, Taewon’gun không hề hay biết ý đồ của vụ nổi loạn là để ám sát vương phi. Ngày 5 tháng 10, Okamoto Ryū-no-suke (theo yêu cầu của Miura) đến thăm Taewon’gun với ý định bề ngoài là đến thăm trước khi trở về Nhật. Okamoto thuật lại suy nghĩ của mình rằng đã đến lúc nổi dậy, hỏi Taewon’gun có đồng ý với bốn hạng mục “hiệp ước” mà Công sứ quán Nhật Bản khởi thảo hay không. Thứ nhất, Taewon’gun chỉ chuyên tâm vào việc sắp đặt trong cung, không can thiệp vào quốc chính. Điều thứ hai và thứ ba liên quan đến việc bổ nhiệm quan chức; điều thứ tư là cho phép con cháu Taewon’gun lưu học ở Nhật ba năm.²⁰

Không rõ câu trả lời của Taewon’gun đối với những hiệp ước này là như thế nào. Trong phiên tòa tại Hiroshima xử những người liên quan đến vụ ám sát vương phi thì một bị cáo đã làm chứng rằng Taewon’gun vui mừng đồng ý với cả bốn điều này mà không phải sửa một câu một chữ nào.²¹ Nhưng theo hồi tưởng của Okamoto thì ban đầu Taewon’gun từ chối rằng: “Ta tuổi đã cao, không có sức lực để tiếp tục lâu dài nên chỉ muốn như thế này đến cuối đời”. Sau nhiều lần thuyết phục thì Taewon’gun mới đồng ý.²² Ngày hôm sau, Okamoto đến Inch’on. Vương phi biết tin Okamoto rời đi thì thở phào nhẹ nhõm.²³

Việc động viên dân chúng tham gia chủ yếu do giám đốc tờ báo tiếng Nhật Hán Thành tân báo (Kanjō shimpō) là Adachi Kenzo phụ trách. Có báo cáo nói rằng không lâu sau khi đến Triều Tiên nhận nhiệm vụ, Miura có hỏi Adachi rằng: “Ta cần phải đi săn cáo một chuyến, trong tay cậu có bao nhiêu người trẻ tuổi (đương thời xưng là tráng sĩ)?” Adachi hiểu rằng “cáo” chính là Vương phi Min nên trả lời rằng “có một ít”. Nhưng Adachi cũng nói thêm: “Vì công việc báo chí nên chỉ dẫn theo những người hiền lành. Nếu cần những kẻ trẻ khỏe thì chỉ cần đánh điện ám hiệu là muốn bao nhiêu cũng có. Hay để tôi gọi từ quê nhà tới ngay”.²⁴ Miura đáp rằng không cần phải gọi ngay và dặn dò Adachi rằng việc lần này là tuyệt mật. Miura chiêu mộ người ở địa phương mà không cho họ biết về mục đích. Chiều ngày 7 tháng 10, Miura cấp tốc cho sứ gọi Adachi đến công sứ quán, thông báo rằng vì tình thế cấp bách nên đêm nay phải thực hiện kế hoạch. Bấy giờ Adachi mới cho đồng bọn biết về kế hoạch ám sát vương phi. Bọn họ quyết ý tham gia ngay mà không chần chừ gì.²⁵

Rạng sáng ngày 8 tháng 10, một nhóm dân Nhật cùng cảnh sát tuần tra xông vào dinh thự của Taewon’gun. Trong số các tuần tra, có người mặc đồng phục tuần cảnh Triều Tiên,²⁶ trong số này có Okamoto Ryū-no-suke, người đã bí mật quay lại từ Inch’on. Theo lời làm chứng của mấy người liên quan thì Taewon’gun vui mừng đón tiếp nhóm người Nhật rồi tiến về vương cung.²⁷ Nhưng sự thật là Taewon’gun đang say ngủ vì không hề biết trước nhóm người Nhật sẽ viếng thăm đêm hôm đó. Ngay cả sau khi bị gọi dậy, Taewon’gun vẫn còn ngái ngủ nên chuẩn bị xuất phát lề mề. Các tráng sĩ sợ rằng nếu để trời sáng thì sẽ không trà trộn ám sát vương phi được nên phải giục Taewon’gun, dẫn ra ngoài rồi đưa lên kiệu.²⁸ Trên đường đến vương cung, Taewon’gun dừng kiệu, bắt Okamoto phải hứa không được gây hại cho quốc vương và thái tử.²⁹ Không rõ Taewon’gun có nhận ra rằng mục đích của những kẻ chung quanh mình là ám sát vương phi hay không.

Khi kiệu của Taewon’gun đến vương cung thì trời đã gần sáng. Hơn 60 tráng sĩ hợp lưu cùng quân phòng thủ Nhật Bản tại vương cung, trong số đó có người mặc thường phục. Đám người trèo qua tường vương cung, mở cổng.³⁰ Khi tiến vào trong thì có tiếng nổ súng rời rạc của đội thị vệ. Nhưng rồi đội thị vệ thua chạy tán loạn. Báo cáo về cái chết của vương phi và sự kiện ngày 8 tháng 10 năm 1895 do chính quyền Triều Tiên công bố mô tả quang cảnh sau khi các tráng sĩ xông vào khu vực của quốc vương và vương phi như sau:

Hơn 30 tráng sĩ do các tướng lãnh Nhật Bản chỉ đạo, tuốt kiếm xông vào tòa nhà. Họ tìm kiếm trong các phòng, bắt các nữ quan, túm tóc lôi đi, đấm đá và hỏi phòng của vương phi. Đây là sự thật mà nhiều người chứng kiến, trong đó có ngài Sabatin là người ngoại quốc liên quan đến các hộ vệ của Bệ hạ. Bấy giờ ông ấy đang đứng ở sân trong. Ngài Sabatin thấy tướng lãnh người Nhật chỉ huy quân đội, chứng kiến cảnh bạo hành với các nữ quan Triều Tiên. Bản thân ông ấy cũng bị người Nhật hỏi phòng của vương phi nhưng ông ấy không nói gì nên bị đe dọa tính mạng. […]

Sau khi tìm hết các phòng, các tráng sĩ phát hiện vương phi trong một phòng phụ. Vương phi đang cố trốn ở đó. Các tráng sĩ bắt vương phi rồi rút kiếm chém. Dù bị thương nặng nhưng không rõ tại thời điểm này, vương phi đã chết hay chưa. Sau đó, vương phi bị cho lên tấm ván dày và bọc trong miếng đệm lụa trong phòng ngủ. Vương phi bị đưa ra sân trong. Ngay sau đó, xác chết được đưa tới gốc cây trong khu vườn tên là Lộc Viên theo lệnh của tráng sĩ người Nhật. Thi thể được chế dầu cùng đống củi chất chung quanh rồi bị châm lửa đốt. […]

Vương phi Triều Tiên mà chúng ta sùng bái, mẫu hậu của thái tử đã bị ám sát thảm khốc như vậy. Thi thể của người bị thiêu cháy để hủy diệt chứng cứ phạm tội.³¹

Báo cáo của chính quyền Triều Tiên không hề phóng đại. Các nhân chứng trong phiên tòa mở tại Nhật và Triều Tiên đều làm chứng rằng người Nhật còn bạo hành với quốc vương và thái tử. Những kẻ xông vào phòng quốc vương hỏi ngài và thái tử về nơi lẩn trốn của vương phi. Khi họ không trả lời được thì đám người Nhật hành xử thô bạo với họ, còn dùng kiếm và lưỡi lê đe dọa.³² Cung nữ cũng bị các tráng sĩ đe dọa, đòi phải chỉ nơi trốn của vương phi. Nhưng các cung nữ không hiểu tiếng Nhật nên chỉ biết cất tiếng kêu thảm thiết.³³

Bất chấp quốc vương ngăn cản, đám người Nhật xông vào căn phòng tiếp theo và giết chết Cung nội đại thần Yi Kyong-jik đang cố bảo vệ phòng của vương phi. Họ còn giết chết ba cung nữ trong phòng vương phi. Cả ba người đều có dung mạo, trang phục đẹp đẽ và có thể sẽ trở thành vương phi trong tương lai. Không một ai trong đám người từng nhìn thấy vương phi nên các cung nữ và thái tử đều bị dẫn tới phòng để xác thực.³⁴

Thực tế không rõ ai đã ra tay với vương phi. Okamoto Ryū-no-suke bị cáo buộc tội giết vương phi, nhưng những người khác cũng tranh nhau giành công, cho rằng mình là người hạ thủ. Một người buôn thuốc tên là Terasaki Yasukichi hồi tưởng như sau về quang cảnh khi cùng hai, người Nhật đồng bọn xông vào phòng vương phi.

Khi tiến vào trong, tới phòng của XX thì có chừng 20, 30 cung nữ đang ở đó. Bọn ta ném từng người một rồi nhìn xuống dưới đệm để tìm. Có một người mặc y phục như các cung nữ nhưng xét thấy dung mạo khác thường, phong thái quý nhân nên đoán chừng đây là XX. Bọn ta nắm tóc kéo ra ngoài. Quả nhiên là thái độ của ả không hề bấn loạn chút nào… Rồi ta vung kiếm chém xuống. Nakamura đang nắm tóc ả nên tay bị chém một chút xíu. Vì chém phần đầu nên chỉ một nhát là ả đổ vật xuống. Có kẻ bên ngoài kêu “thằng Terasaki manh động, chưa xác nhận có phải XX hay không mà đã chém chết rồi”, nhưng về sau thì biết rõ đó chính là XX.

Terasaki kể công một cách đắc ý cũng như những người Nhật khác. Trong số những kẻ cho rằng mình đã sát hại vương phi cũng có những kẻ không hề xông vào trong phòng.³⁵

Khi biết vương phi đã chết thì các tráng sĩ lấy cắp đồ đạc của vương phi. Lãnh sự Nhật Bản Uchida Sadatsuchi báo cáo như sau:

“Sassa Masayuki lấy đi túi hương và những đồ quý giá khác của vương phi, những kẻ bạo loạn khác cũng cướp đồ đạc trong phòng”.³⁶

Có báo cáo rằng sau khi chém vương phi hai, ba nhát thì đám người “lột truồng để kiểm tra phần kín”.³⁷ Thi thể vương phi được đưa ra sân rồi châm lửa đốt. Bấy giờ vương phi 45 tuổi nhưng trông như chỉ mới 25, 26.³⁸

Vương phi Min là người tự tôn tự đại và thối nát.³⁹ Đối với quốc dân Triều Tiên, những người biết rõ ngôn động hằng ngày của vương phi thì đó không phải là vị vương phi “đáng tôn sùng và kính ái” cho dù họ đánh giá cao bà ở thái độ phản Nhật cứng rắn. Nhưng cách vương phi bị sát hại quá man rợ. Trái với sự mong đợi của người Nhật, cái chết của vương phi không giải quyết đước vấn đề của họ ở Triều Tiên. Một viên quan Triều Tiên thuật như sau.

Bất chấp suy nghĩ của quan chức Nhật Bản muốn khống chế trách nhiệm đối với sự kiện này ở mức nhỏ nhất, nhưng sự kiện này càng lúc càng to ra trong thế giới Tây phương đương thời, đến mức như gây hại cho Nhật Bản. Nhật Bản đã mất đi mọi ảnh hưởng ở Triều Tiên do chiến thắng trong chiến tranh Nhật - Thanh mang lại. Sự thật là để khôi phục lại ảnh hưởng thì phải đợi đến cuộc chiến với một đối thủ mạnh hơn là Nga.⁴⁰

Sự tình vụ ám sát ít được truyền ra thế giới. Nếu như không có hai người ngoại quốc mục kích sự kiện thì có lẽ nó đã chìm vào bí mật vĩnh viễn. Hai người ngoại quốc đó là tướng Mỹ William M. Dye, người huấn luyện cho đội thị vệ và kĩ sư điện người Nga Alexander Sabatin. Cả hai người đều sống trong vương cung và đều mục kích cảnh người Nhật xông vào.⁴¹ Rõ ràng là họ đã kể lại chuyện xảy ra với ai đó và tin đồn này lan rộng trong giới những người ngoại quốc sống tại Seoul.

Ngay sau khi sự kiện xảy ra, công sứ Mỹ và Nga đều đến gặp Miura để yêu cầu giải thích. Miura viết một cách châm biếm rằng sự điềm tĩnh của mình khiến hai vị công sứ phải phát run. Miura nói: “Các vị không có người dân nào ở đây để lo lắng, trong khi tôi có nhiều người dân để lo lắng, về hành vi của mình thì tôi có trách nhiệm nặng nề với chính phủ bổn quốc, nhưng không phải để các vị chất vấn. Đúng là có người Nhật tham gia trong sự kiện này, nhưng có phải tất cả đều là người Nhật hay không thì cần phải điều tra đầu đuôi. Ngay cả người Triều Tiên cũng có người ăn mặc như người Nhật để khỏi bị xem thường. Vì vậy họ còn sử dụng kiếm Nhật. Trong sự việc này thì thực tế có bao nhiêu người Nhật, bao nhiêu kẻ giả mạo, cần phải điều tra. Nếu chỉ vì họ ăn mặc như người Nhật, đeo kiếm Nhật mà nói đó là người Nhật thì là võ đoán. Đúng là tôi có trách nhiệm trong chuyện này nhưng không có nghĩa vụ phải trả lời câu hỏi của các vị”.⁴²

Miura từ chối không trả lời thêm bất cứ câu hỏi nào.

Tình cờ là lúc đó đặc phái viên trứ danh của tờ báo New York Herald, đặc phái viên, đại tá Cockerill cũng có mặt tại Seoul. Được Dye cho biết sự thật về vụ ám sát Vương phi Min, Gockerill toan đánh điện bài kí sự về tòa soạn nhưng Miura gây áp lực với Cục Điện tín, cấm chuyển kí sự ra ngoại quốc. Cuối cùng tin tức cũng đến Washington vào ngày 14 tháng 10. Công sứ quán Nhật Bản được báo chí xác nhận tin tức và phát biểu như sau:

Công sứ quán chỉ nhận được báo cáo rằng một đội quân Triều Tiên dưới sự lãnh đạo của Taewon’gun tức giận khi biết tin vương phi ra lệnh giải trừ vũ trang và giải tán quân đội nên đã hành quân đến vương cung. Công văn khẩn cấp không đề cập đến việc vương phi bị sát hại hay không. Tuy nhiên, thành viên công sứ quán suy đoán từ nội dung của điện văn thì có vẻ như vương phi đã gặp chuyện bất hạnh như vậy.⁴³

Ý đồ của Miura là khiến thế giới tin rằng sự kiện xảy ra đơn thuần chỉ là vấn đề nội chính của Triều Tiên, tức là Taewon’gun nổi dậy vì bất mãn với quyết định giải tán quân đội của vương phi.⁴⁴ Nếu như không có hai người ngoại quốc biết được Miura đang nói dối thì có lẽ thế giới sẽ tin vào sự dối trá này. Báo cáo thứ nhất của Miura đánh điện về Tōkyō (đến ngày 8 tháng 10) mơ hồ, ám muội khiến chính phủ Nhật nghi ngờ rằng có điều gì đang bị che giấu. Thiên hoàng cực kì dao động vì thông tin từ Ngoại vụ sảnh cực kì thiếu rõ ràng.⁴⁵ Võ quan Thị tòng Kawashima Reijiro, người báo cáo sự kiện, càng làm Thiên hoàng lo lắng khi tiết lộ rằng: “Gorō là kiểu người phàm khi đã quyết điều gì thì không, sao ngăn lại được”.⁴⁶

Rõ ràng Thiên hoàng đã đoán được Miura đứng đằng sau sự kiện xảy ra.

Chiều ngày 9 tháng 10, Thiên hoàng phái Kawashhna đến Bộ Tham mưu để hỏi về sự kiện, lệnh cho lục quân tiến hành điều tra. Người trả lời Kawashima là Thứ trưởng Bộ Tham mưu Kawakami Sōroku. Kawakami đáp rằng sẽ lập tức phái người đến Seoul điều tra. Ngày 13 có sắc lệnh cấm người Nhật tự tiện sang Triều Tiên vì lo ngại “những kẻ vô phép” sẽ gây rối thêm cho vấn đề ngoại giao. Ngày 17 tháng 10, Miura Gorō được lệnh về nước. Người kế nhiệm Miura là Công sứ Komura Jutarō, một nhà ngoại giao lão luyện.

Ngày 19 tháng 10, đại sứ đặc phái Triều Tiên mang thư của quốc vương cùng quà tặng Thiên hoàng và hoàng hậu đến Nhật. Trong thư, quốc vương bày tỏ ý hoan hỉ với hiệp ước giảng hoà giữa Nhật và Trung Quốc, cảm tạ món quà mang tình hữu hảo lân bang của Thiên hoàng khi muốn giúp Triều Tiên độc lập và cải cách chính trị. Thiên hoàng và hoàng hậu nhận tặng vật đáp lễ từ quốc vương Triều Tiên. Hành động trao đổi tặng vật qua lại mang tính nghi thức trong lúc không thích hợp như thế này nhằm che giấu sự phức tạp bên trong.

Ngày 21 tháng 10, Itō Hirobumi quyết định phái Inoue Kaoru sang Triều Tiên trong vai trò đại sứ đặc phái. Itō cho rằng sự kiện Vương phi Min phát sinh lần này chẳng những phản lại chính sách của chính phủ Nhật Bản mà còn gây nên phản ứng bất thường của quốc tế. Vì vậy Itō chỉ thị rõ quyền hạn, chức phận của Inoue trong vai trò đại sứ đặc phái để không phát sinh hiểu lầm trong tương lai. Mục đích của đại sứ là truyền đạt cho quốc vương Triều Tiên về sự thương cảm và tiếc nuối của hoàng thất đối với cái chết của Vương phi Min cũng như lòng phẫn nộ của quốc dân Nhật Bản đối với sự kiện.⁴⁷

Itō nghĩ về chính sách đối với Triều Tiên trong tương lai như sau. Việc Nhật viện trợ để cải cách nội chính Triều Tiên, ép quốc dân Triều Tiên cải cách hoàn toàn không có lợi gì. Vì vậy, Nhật cần có chính sách không can thiệp, để tự Triều Tiên dần dần giải quyết vấn đề của mình. Itō cho rằng chính sách của Nhật Bản đối với Triều Tiên phải mang tính thụ động. Nếu như phát sinh yêu cầu phải có hành động chủ động thì công sứ đồn trú tại Triều Tiên phải đợi huấn lệnh từ chính phủ trước khi hành động.

Ngày 24 tháng 10, khi đại sứ đặc phái Triều Tiên kết thúc sứ mệnh trở về nước thì được Thiên hoàng tiếp kiến, bày tỏ thương tiếc đối với cái chết của Vương phi Min. Trong cùng ngày, Miura Gorō bị chính thức bãi nhiệm công sứ đặc mệnh toàn quyền vì phản lại mệnh lệnh của chính phủ trong thời gian làm nhiệm vụ tại Triều Tiên. Ngày 5 tháng 11, Miura bị dừng đặc ân hoa tộc theo mục 2, điều 15 Lệnh Hoa tộc.

Vụ ám sát Vương phi Min mang lại rắc rối cho hầu hết những người liên quan, Quốc vương Triều Tiên chẳng những mất đi người vợ xinh đẹp mà còn bị ép kí tên vào chiếu sắc chỉ trích Vương phi Min là “làm lu mờ giác quan của Trẫm, cướp đoạt quốc dân, làm hỗn loạn nền chính trị của Trẫm, khiến xảy ra tình trạng mua quan bán tước”. Quốc vương còn bị buộc phải tước bỏ danh hiệu vương phi, đẩy vợ xuống tầng lớp thấp nhất.⁴⁸ Kẻ chủ mưu ám sát là Miura thì mất thể diện. Ý tưởng nhìn xa trông rộng của Itō nhằm đưa Nhật Bản thành nước ngang hàng được liệt cường trên thế giới thừa nhận nay đã thất bại vì một hành động sai trái. Nguyện vọng cải cách chính phủ Triều Tiên của Inoue bị thay bằng phương châm mới là không can thiệp vào nội chính nước này. Còn với người Nga, cái chết của Vương phi Min khiến họ mất đi thế lực trong cung đình.

Người duy nhất cảm thấy hài lòng với cục diện này chính là Taewon’gun. Ngay khi cuộc nổi loạn thành công thì Taewon’gun liền yêu cầu quốc vương thay nội các bằng những người theo phái thân Nhật do mình chọn.⁴⁹ Đội thị vệ bảo vệ quốc vương bị sát nhập vào đội huấn luyện khiến quốc vương như bị giam lỏng. Không còn cách nào khác, quốc vương đành phải đồng ý với mọi yêu cầu được đặt ra. Quốc vương bắt đầu sợ bị đầu độc nên từ chối không ăn bất cứ thứ gì ngoài những món được chuẩn bị ở công sứ quán ngoại quốc.⁵⁰

Áp lực yêu cầu xử phạt những người Nhật liên quan đến vụ ám sát ngày càng lên cao. Miura không thể biện hộ rằng không người Nhật nào tham gia được nữa nên đành phải bắt tay điều tra. Kết quả là “vài người” bị xử hình nặng, khoảng 20 người bị đuổi khỏi Triều Tiên. Vì Nhật Bản được hưởng trị ngoại pháp quyền tại Triều Tiên nên người Triều Tiên không được tham gia điều tra mà chính những người trực tiếp liên quan đến sự việc lại chỉ huy cảnh sát Nhật để điều tra.⁵¹

Shiba Shirō nhận được 6.000 yên từ Taewon’gun gửi đến “các ân nhân”. Có lẽ số tiền này không xuất phát từ Taewon’gun mà là từ Miura để làm chứng cứ cho rằng Taewon’gun là chủ mưu trong sự kiện,⁵² đồng thời cũng là tiền an ủi những người bị đuổi khỏi Triều Tiên và cũng là tiền bịt miệng.⁵³ Tuy nhiên, chính phủ Nhật Bản không đồng tình, ra chỉ thị rằng không được tiến hành xử lí những người liên quan đến sự kiện cho đến khi công sứ mới là Komura Jutaro đến. Toàn bộ những người tình nghi liên quan tới sự kiện được đưa về Nhật để phán xử. Hành động này nhằm cho các nước thấy rằng chính phủ quyết tâm tuân thủ luật pháp quốc tế.

Số người tình nghi được đưa về Nhật theo ba nhóm. Nhóm tráng sĩ, nhóm Miura và thuộc hạ và nhóm những người còn lại. Bọn họ lần lượt rời khỏi Seoul vào ngày 19, 20 và 25 tháng 10. Chuyến tàu đi thẳng đến cảng Ujina ở Hiroshima mà không ghé qua eo biển Kammon như nhiều người mong đợi. Khi đến trạm kiểm dịch của lục quân thì họ được lệnh đi tắm. Sau khi từ buồng tắm trở ra thì bị trưng lệnh bắt giữ và còng tay vì tình nghi tội mưu sát và tội tụ tập côn đồ.⁵⁴

Khi Miura đến Ujina thì cũng bị đối xử như những người khác. Đương nhiên là Miura nổi giận, từ chối nói chuyện với người có thân phận thấp hơn quan chức nội các. Miura bị dẫn tới một phòng giam khá dễ chịu và bị câu thúc ở đây 90 ngày.⁵⁵

Ngày 14 tháng 1 năm 1896, hội nghị quân pháp được mở ra để xử các tướng lãnh Nhật Bản can dự vào vụ ám sát Vương phi Min. Đến ngày 20 tháng 1 thì diễn ra phiên dự thẩm ở Hiroshima đối với các nghi phạm Okamoto Ryū-no-suke, Miura Gorō, Sugimura Fukashi và những người khác. Kết quả là “không có đủ chứng cứ chứng tỏ các nghi phạm đã phạm những tội mà họ bị tình nghi” nên các bị cáo được phóng thích.

Bản tuyên án của tòa kể tường tận sự việc và khá chính xác trong phạm vi tòa xem xét. Chẳng hạn, phán quyết có nội dung như sau:

Miura Gorō còn chỉ thị cho đội trưởng đội phòng thủ Seoul là Thiếu tá Umayabara Muhon chuẩn bị đội huấn luyện, triệu tập hoàng quân để viện trợ và hạ lệnh sắp xếp để Taewpn’gun vào vương cung. Miura còn gọi các nghi phạm Adachi Kenzo và Kunitomo Shigeakira tập hợp người rồi hợp lưu với Okamoto ở Yong-san, yêu cầu bảo vệ Taewon’gun khi tiến vào vương cung. Miura nói rằng có triệt được gốc rễ của mối hại mang đến tai ương cho vương quốc Triều Tiên từ 20 năm nay hay không đều phụ thuộc vào sự thành công của âm mưu này. Miura xách động bọn họ khiến họ sát hại vương phi trong vương cung.⁵⁶

Phán quyết còn chỉ ra rằng Okamoto hiệu lệnh với đám đông đang tập trung trước cổng dinh Taewon’gun rằng: “Sau khi đến vương cung thì hãy tùy cơ ứng biến mà xử lí con cáo”. Rõ ràng mục đích của hiệu lệnh này là để xách động các đồng chí sát hại vương phi.⁵⁷ Phán quyết còn nói rõ bọn Okamoto đi từ cổng Kwang-hwa vào vương cung, rồi tiến sâu vào phòng ngủ. Nhưng kí sự đứt quãng ở đây. Pháp đình đưa ra chứng cứ khiến bọn Miura không thể phản bác việc can dự đến tội ác nhưng không thể tiến đến bước cuối cùng là tuyên bố bọn họ có tội. Có thể nghĩ rằng thẩm phán Nhật Bản đã cố gắng, thành thực hết sức trong vai trò của luật gia nhưng cuối cùng đã theo lệnh của chính phủ đưa ra mà xử bị cáo vô tội.

Thất sách của Miura ở Triều Tiên càng trở nên rõ ràng hơn vào ngày 11 tháng 2 năm 1896. Quốc vương Triều Tiên đang bị giam lỏng đã bỏ trốn khỏi vương cung, đến lưu vong tại Công sứ quán Nga. Việc trốn khỏi vương cung được lên kế hoạch chu đáo. Theo “báo cáo chính thức” của chính quyền Triều Tiên thì sự việc như sau:

Các quan trong cung và những người trong nội các không một ai biết được ý định của quốc vương Bệ hạ. Mặc dù bị canh chừng nghiêm ngặt nhưng từ sáng sớm, ngài đã thoát khỏi Đông môn bằng chiếc kiệu vuông như kiệu của các nữ quan. Thái tử cũng theo cùng quốc vương trên chiếc kiệu giống như vậy. Vì các cung nữ và phu nhân thường ra vào vương cung bằng loại kiệu này nên lính gác cổng nghĩ rằng người trong kiệu là phụ nữ mà dễ dàng cho qua.

Bệ hạ và thái tử không dẫn theo hộ vệ. Người trong vương cung đều nghĩ rằng họ đã ngủ, mãi không nhận ra rằng hai vị đều đã biến mất. Hai vị tiến thẳng về Công sứ quán Nga và đến nơi vào lúc bảy giờ 20 phút. Bệ hạ cho triệu mấy người Triều Tiên trung thành đến ngay lập tức, bãi nhiệm hầu hết các quan chức trong nội các cũ và phát sắc lệnh chỉ định người mới, chỉ trích sáu người trong nội các cũ. […] Thủ tướng nội các cũ là Kim Hong Chip, Nông thương công bộ đại thần Chung Pyung Ha tuy không phải bị cáo nhưng lại bị cảnh sát bắt giữ và bị giết chết trong đám đông hỗn loạn. Thi thể của họ bị phơi ra đường, bị những người kích phẫn ném đá, ngược đãi”.⁵⁸

Lí do quốc vương lưu vong đến Công sứ quán Nga không được giải thích chính thức nhưng có vẻ như quốc vương đã nghe được tin Taewon’gun định ép ông thoát vị để đưa cháu của mình lên ngôi. Quốc vương cũng không bỏ qua cho những người Nhật đã sát hại vương phi. Lời kêu gọi đầu tiên của quốc vương từ Công sứ quán Nga là yêu cầu xử cực hình với những kẻ hạ thủ.

Thay đổi nội các thân Nhật là hành động mạnh mẽ nhất mà quốc vương từng làm. Thế lực Nhật Bản ở Triều Tiên hãy còn rất mạnh mẽ vào mấy tháng trước, nhưng bây giờ đã rơi xuống tận đáy. Công sứ quán Nga trở thành trung tâm của chính phủ Triều Tiên. Công sứ Nhật Bản Komura Jutaro yết kiến quốc vương, khuyên nên trở về vương cung nhưng quốc vương không hề bận tâm. Đội huấn luyện dưới sự chỉ đạo của người Nhật bị giải tán, hầu hết các cố vấn người Nhật trong chính phủ Triều Tiên đều bị bãi nhiệm.

Dĩ nhiên những sự việc này khiến phía Nhật sững sờ. Theo giải thích chính thức thì việc quốc vương lưu vong đến Công sứ quán Nga không chỉ giáng một đòn đau vào tham vọng của Nhật Bản mà còn là sự việc quan trọng đối với tương lai của Đông Dương, là mối đe dọa với nền độc lập của Triều Tiên. Tướng quân Miura Gorō chẳng những không bị xử phạt vì hành động thất sách mà còn tiếp tục bước đi trong sự nghiệp chính trị mang tính lịch sử sáng sủa. Năm 1910, Miura được chỉ định làm cố vấn Xu mật viện. Thông tin Nhật và Hàn sáp nhập cũng được phát biểu trong cùng năm. Nền độc lập của Triều Tiên, thứ mà Nhật Bản chiến đấu vì nó, điều mà Miura thực hiện kế hoạch ám sát vì nó, đã biến mất.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 807.↩

Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 26-27.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 851. Joseph H. Longford viết: “Những thành phần bất hảo du thủ du thực, những phần tử khốn nạn nhất Nhật Bản đã đổ xô đến đất nước xui xẻo. Chúng cướp bóc, uy hiếp người bản địa khiến người Âu châu thấy được phải kinh sợ và nổi giận. Chúng đã khiến nỗi căm giận vốn có đối với cái tên Nhật Bản của quốc dân Triều Tiên tăng lên chục lần” (Tiến bộ của nước Nhật mới, trang 118).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 851. Inoue còn đưa đề án thay thế để giảm gánh nặng cho dân chúng, nhưng có lẽ không được vương thất và chính phủ hoan nghênh.↩

Trong Tỏa quốc hết thời, trang 27, Choi Woonsang so sánh Inoue với người kế vị là Miura Gorō. “Khác với Bá tước Inoue là người có năng lực tuyệt vời và cống hiến hết mình cho sự nghiệp cải cách Triều Tiên, rõ ràng là Miura thiếu hẳn mọi yếu tố năng lực cả về hành chính lẫn tính xây dựng”.↩

Về nguyên tắc thì Vương phi Min không được xuất hiện trước mặt nam tử ngoại quốc, nhưng bà từng gặp phụ nữ ngoại quốc. Inoue Takeko hơn Vương Phi Min một tuổi, và là người phụ nữ Nhật duy nhất mà vương phi gặp. Nữ du khách Isabella L. Bird từng gặp vương phi và có ghi chép về sắc đẹp của bà trong Triều Tiên kỉ hành. Tham khảo Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 278-279. Theo Kuzuo Yoshihisa viết trong Truyện kí chí sĩ tiên tiến của Đông Á, cuốn thượng, trang 521 thì khi Inoue yết kiến quốc vương, đầu tiên là Vương phi Min cất giọng truyền chỉ thị cho quốc vương từ phía sau tấm màn. Dần dần, tấm màn được kéo xuống để lộ nửa khuôn mặt của vương phi, cuối cùng thì màn được mở ra và vương phi tham gia cuộc hội đàm với quốc vương và Inoue. Chuyện này không thấy có ở các tư liệu khác.↩

Miura Gorō, Hồi kí Tướng quân Kanju, trang 269.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 866. Waeber nhờ Charles W. LeGendre gửi thư này cho triều đình Triều Tiên. LeGendre là người Mỹ từng được Ngoại vụ sảnh Nhật Bản thuê, được khen thưởng vào năm 1890 vì công lao trong vụ xử lí phiên địa Đài Loan (vụ sát hại đoàn người Okinawa).↩

Cùng tư liệu trên, trang 866. Vì Pak đề xướng cải cách đất nước từ nhiều năm trước nên bị nghi là thân Nhật. Sau khi thoát khỏi Seoul thì Pak lưu vong sang Nhật.↩

Miura xuất thân từ Chōshū, được ba nhân vật có thế lực của Chōshū đề cử. Đó là Itō Hirobumi, Yamagata Aritomo và Inoue Kaoru. Với hậu thuẫn của ba nhân vật này thì không thể có chuyện Miura không được bổ nhiệm.↩

Miura, Hồi kí Tướng quân Kanju, trang 266-267.↩

Cùng tư liệu trên, trang 267.↩

Okamoto Ryū-no-suke, Hồi kí phong vân, trang 245-246.↩

Miura là tín đồ Phật giáo ngoan đạo. Trước đó ít lâu, Miura từng được nhờ để dàn xếp tranh chấp cho hai phái của nhánh Thiền Tào Động (Miura, Hồi kí Tướng quân Kanju, trang 245-264).↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 283.↩

Cùng tư liệu trên, trang 284; Kojima Noboru, Ōyama Iwao, cuốn 4, trang 238. Kuzuo gọi Miura bằng biệt danh “công sứ niệm Phật”, nhưng Miura theo Thiền tông nên chắc là không niệm Phật.↩

Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 241.↩

Một đội khác gồm khoảng 500 người, được tổ chức vào năm 1895 với cái tên Thị vệ đội. Người huấn luyện là William M. Dye, tướng Mỹ đã về hưu. Nhiệm vụ chủ yếu của họ là bảo vệ vương cung, nhưng phần lớn lại không được vũ trang. Đây là phe chống Nhật (Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 241).↩

Ngay cả đội trưởng đội 2 của đội huấn luyện cũng không biết kế hoạch này. Ngày 7 tháng 10, ông này phi đến Công sứ quán Nhật Bản để báo với Miura về lệnh giải tán đội huấn luyện của quốc vương. Khi ông đến nơi thì ba người bọn Miura đang họp bàn lần cuối về đợt tập kích. Lúc này, ông được đưa sang căn phòng khác và không hay biết gì. Có lẽ ngay cả người Triều Tiên phái thân Nhật cũng bị nghĩ là không thể giữ bí mật (Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 235)↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 909; Kobayakawa Hideo, Ám sát Vương phi Min, trang 318.↩

Kobayakawa Hideo, Ám sát Vương phi Min, trang 318.↩

Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 233. Pak cho rằng Taewon’gun chấp nhận cả bốn điều mà không chỉnh sửa câu chữ gì là điều vô lí. Hành động của ông ta sau vụ ám sát vương phi cho thấy ông không có ý định nhượng bộ quyền lực chính trị. Bức ảnh chụp cho thấy Taewon’gun là một ông già, nhưng Horiguchi Kumaichi, người gặp Taewon’gun trước vụ ám sát ít lâu, viết rằng đây là nhân vật có nhân quang hừng hực như người trẻ tuổi, tràn đầy sinh khí. Horiguchi nghĩ rằng Taewon’gun trông trẻ hơn độ tuổi 50 của ông. Thực tế, lúc này Taewon’gun đã quá 70 tuổi (Horiguchi Kumaichi, Ngoại giao và văn nghệ, trang 119).↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 300.↩

Adachi Kenzo, Tự sự Adachi Kenzo, trang 57. Adachi là nhân vật có thế lực trong chính trường ở quê nhà Kumamoto. Kumamoto nổi tiếng là đất của những người cương trực. Đương thời, từ tráng sĩ được sử dụng nhưng trong tự truyện của mình, Adachi gọi là người trẻ.↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 297.↩

Đồng phục là cướp từ tuần cảnh Triều Tiên hộ vệ dinh thự của Taewon’gun (Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 237). Trong số các tráng sĩ, có người mặc đồ Nhật, cũng có người mặc đồ Tây. Có người đeo kiếm trên vai, cũng có người mang bên hông, lại có người mang cả lưỡi lê (Kobayakawa Hideo, Ám sát Vương phi Min, trang 330).↩

Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 237; Kobayakawa Hideo, Ám sát Vương phi Min, trang 333. Kobayakawa nói rằng mình có mặt lúc Taewon’gun tỉnh giấc. Khi được yêu cầu cùng đoàn người Nhật đến vương cung thì Taewon’gun chấp nhận.↩

Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 238.↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 312; Kobayakawa Hideo, Ám sát Vương phi Min, trang 337.↩

Có tư liệu viết “họ trèo lên tường như khỉ”. Có tư liệu khác viết là dùng thang dài.↩

Báo cáo chính thức về sự kiện ngày 8 tháng 10 năm 1895 và cái chết của vương phi, trang 126.↩

Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 254.↩

Kobayakawa Hideo, Ám sát Vương phi Min, trang 352.↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 321. Choi báo cáo khác một chút. “Sau khi chém vương phi thì Okamoto cho ba người cung nữ kiểm tra đầu của vương phi. Sau đó, Okamoto giết hết họ để bịt đầu mối, không để lại chứng cứ gì, kết thúc công việc một cách hoàn hảo” (Tỏa quốc hết thời, trang 34).↩

Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 246. XX ở đây chỉ vương phi. Cũng có thuyết cho rằng kẻ hạ thủ là sĩ quan lục quân Nhật Bản, nhưng đổ cho tráng sĩ làm.↩

Cùng tư liệu trên, trang 247.↩

Cùng tư liệu trên.↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min,trang 279:↩

Tuy nhiên, Isabella Bird viết kí sự đầy hảo cảm với Vương phi Min. Isabella đến Triều Tiên bốn lần từ năm 1894 đến năm 1897 và nhiều lần được yết kiến quốc vương và vương phi. Isabella viết về quốc vương hết sức bình thường, nhưng về vương phi thì không ngớt lời khen ngợi vẻ đẹp và lí trí của bà. Isabella cũng nhận ra ảnh hưởng của vương phi đến quốc vương. Isabella cũng ấn tượng với Taewon’gun, địch thủ của vương phi. Isabella cũng chỉ trích Taewon’gun vì đã hạ lệnh giết hơn 2.000 người Công giáo Triều Tiên vào năm 1866 (Isabella L. Bird, Chōsen kikō, trang 329-341).↩

Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 30.↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 159. Sĩ quan Nhật phát hiện ra Tướng Dye, nhờ phó quan lãnh sự Horiguchi Kumaichi yêu cầu người ngoại quốc rời đi. Horiguchi nói với Dye bằng tiếng Pháp nhưng Dye không hiểu. Khi một người khác nói tiếng Anh thì Tướng Dye đáp: “Tôi là người Mỹ, không có lí do gì phải theo chỉ thị của người Nhật” (Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 320). Adachi Kenzo lại viết rằng Dye bỏ mũ, cúi chào với vẻ mặt khó chịu. Thái độ này hoàn toàn không giống với kiểu cách ngạo mạn thường ngày của Dye. Adachi viết rằng thái độ này là “hết sức nực cười” (Adachi Kenzo, Tự sự Adachi Kenzo, trang 61).

Năm 1995, ghi chép tay của Alexander Sabatin được đăng báo. Sabatin không chứng kiến cảnh giết Vương phi Min nhưng đã thấy cảnh người Nhật mặc thường phục nắm tóc các nữ quan, kéo ra ngoài rồi bạo hành. Người phát hiện ra ghi chép của Sabatin là giáo sư Kim Rekho của Học viện Khoa học Nga.↩

Miura, Hồi kí Tướng quân Kanju, trang 282-283.↩

Bài báo này được phục chế qua phiên bản ảnh chụp, đăng trong Ám sát Vương phi Min của Tsunoda.↩

Kojima Noboru, Ōyama Iwao, cuốn 4, trang 261.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 911.↩

Kojima Noboru, ūyama Iwao, cuốn 4, trang 263.↩

Inoue yết kiến quốc vương ngày 5 tháng 11, truyền đạt nỗi niềm của Thiên hoàng đối với sự kiện. Inoue cũng trình lên quà tặng từ Thiên hoàng và hoàng hậu (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 930). Inoue (cùng Komura) về nước ngày 15 tháng 11. Trước khi về nước thì có yết kiến quốc vương lần nữa. Quốc vương tỏ ý tiếc khi Inoue rời đi, bắt tay Inoue (trang 935).↩

Báo cáo chính thức về sự kiện ngày 8 tháng 10 năm 1895 và cái chết của vương phi, trang 133. Tham khảo thêm Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 943. Quốc vương kí tên vào chiếu sắc này ngày 10 tháng 10, bấy giờ vẫn chưa hay biết việc vương phi bị ám sát. (Bố cáo về tang lễ vương phi được công bố ngày 5 tháng 12). Quốc vương nói chẳng thà bị chặt hai tay còn hơn là kí tên vào chiếu sắc khi bị ép. Nhưng cuối cùng quốc vương cũng chịu thua áp lực của Miura. Miura hứa sẽ rút quân Nhật khỏi vương cung. Tin báo về chiếu sắc được gửi đến các công sứ quán. Công sứ Mỹ viết ông không tin rằng chiếu sắc này là do quốc vương viết. Ngày hôm sau, một thỏa hiệp được thành lập. Theo đó thì thân phận của Vương phi Min, trong vai trò mẹ ruột của vương thái tử, được xem xét lại. Vương phi Min được kéo từ phận bình dân lên hàng “tần” (vợ lẽ của vua). Ngày 22 tháng 11 năm sau (1897) thì Vương phi Min được truy tặng thụy hiệu là Myeongseong (Minh Thành Hoàng hậu). Phía Nhật cũng phái công sứ đến dự đám tang, mang theo quà tặng của Thiên hoàng là một đôi lò hương bằng bạc (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 343).↩

Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật - Thanh và Triều Tiên, trang 249.↩

Tsunoda Fusako, Ám sát Vương phi Min, trang 334. Nỗi lo của quốc vương không phải là không có căn cứ. Ngày 12 tháng 9 năm 1898, quốc vương và vương thái tử trúng độc khi ăn tối (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 497).↩

Pak Jong-keun, Chiến tranh Nhật-Thanh và Triều Tiên, trang 260.↩

Cùng tư liệu trên, trang 260-261.↩

Cùng tư liệu trên, trang 261-262.↩

Kojima Noboru, Ōyama Iwao, cuốn 4, trang 271-274. Kojima miêu tả cảnh bữa tiệc đưa tiễn hào nhoáng ở Seoul. Một người tráng sĩ tên Yamada Ressei nói rằng có thể cả bọn sẽ bị hỏi tội mưu sát. Một tráng sĩ khác cười lớn, nói rằng chúng ta chỉ làm theo lệnh của Công sứ Miura, đại biểu của Đế quốc mà thôi, chúng ta chỉ phấn đấu vì đất nước nên chẳng liên quan gì đến việc mưu sát.↩

Miura, Hồi kí Tướng quân Kanju, trang 286.↩

Báo cáo chính thức về sự kiện ngày 8 tháng 10 năm 1895 và cái chết của vương phi, trang 123.↩

Cùng tư liệu trên, trang 124.↩

Cùng tư liệu trên, trang 141. Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 20-21 có điểm khác biệt lớn. Chẳng hạn, thủ tướng nội các thân Nhật là Kim Hong Chip, Nông thương công bộ đại thần Chung Pyung Ha bị bắt ngay lập tức và bị chém chết. Theo Kojima (Ōyama Iwao, cuốn 4, trang 280) thì hai người bị đưa lên kiệu để dẫn về sở cảnh vụ, dọc đường bị quần chúng vây lấy rồi chém chết. Thi thể họ bị bỏ lại bên đường. Kojima viết chừng 50 người lính Nga xâm nhập vào vương cung lúc nửa đêm, hộ vệ quốc vương và vương thái tử đến Công sứ quán Nga. Theo Choi (Tỏa quốc hết thời, trang 37) thì lãnh đạo phái thân Nga là Yi Pom-jin, Yi Wan-yong kể với công sứ Nga Weaber, bàn mưu lấy cớ bảo vệ Công sứ quán Nga để đưa trăm lính thủy từ quân hạm Nga đang neo ở Inch’on lên bờ. Yi Pom-jin đến gặp quốc vương, khuyên nên đến lưu vong tại Công sứ quán Nga.↩

CHƯƠNG 48

HOÀNG THÁI HẬU EISHŌ QUA ĐỜI

Ngày Nguyên đán năm 1896, Thiên hoàng cũng không cử hành các nghi thức tân niên như mọi năm. Năm nay ngài được 45 tuổi và có vẻ như ngài đã mất đi mối quan tâm đối với các nghi thức truyền thống. Bây giờ quá khứ không còn ngự trị trong đầu ngài mà thay vào đó là vai trò của Nhật Bản trong thế giới của các nước liệt cường. Nhật Bản đã thắng lợi trong cuộc chiến với Trung Quốc, đất nước mà Nhật vẫn tôn kính như bậc thầy bấy lâu nay. Nhưng chiến thắng này đã không đặt dấu chấm hết cho tình trạng căng thẳng ở Đông Á. Tình hình Triều Tiên vẫn cực kì hỗn loạn như trước và tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Đài Loan đã được trấn áp chính thức nhưng vẫn còn xảy ra những vụ phản kháng lẻ tẻ chống lại sự cai trị của Nhật Bản. Trong bối cảnh đó thì việc khôi phục quan hệ hữu hảo với Trung Quốc là một trong những điểm sáng ít ỏi bấy giờ. Có thể bài thơ sáng sủa của Thiên hoàng trong hội thơ ca đầu năm đã đề cập đến chuyện này.

Amenoshita

Nigiwau yo koso

Tanoshikere

Yama no oku made

Michi no hirakete¹

(Tạm dịch: Cõi đời, nhộn nhịp, bên dưới bầu trời, cũng vui lắm thay, mở ra con đường, sâu vào trong núi.)

Ngày 25 tháng 1, Nội thân vương Masako và Nội thân vương Fusako² vào chầu. Theo cùng hai vị nội thân vương là Sadako, phu nhân của Sasaki Tadayuki, người chịu trách nhiệm chính trong việc dưỡng dục hai vị. Sau khi Thiên hoàng tiếp kiến hai vị nội thân vương, ngài cho triệu Sadako đến và nói rằng nhiều hoàng tử, hoàng nữ con ngài đều ốm yếu hư nhược, nhưng chỉ có hai vị nội thân vương là có vẻ khỏe mạnh. Thiên hoàng cảm thấy an lòng và luôn khen ngợi công khó nhọc của phu nhân và Sasaki Tadayuki. Sự thật là Thiên hoàng hết sức yêu thương hai vị nội thân vương nhưng phải đến cuối năm, ngày 29 tháng 12 mới có cơ hội gặp lại lần nữa. Khi gặp lại Thiên hoàng sau một thời gian dài, hai vị thể hiện tài hội hoạ, khiếu trò chuyện và đọc sách cho Thiên hoàng xem.

Dù có bận bịu việc nước thế nào đi nữa nhưng phải nói là rất lạ lùng khi Thiên hoàng hầu như không gặp các con gái lần nào trong cả năm. Nhiều vị hoàng tử, hoàng nữ đều đã chết yểu, còn hoàng thái tử hiện tại thường xuyên mang bệnh khiến Thiên hoàng luôn khổ tâm. Xét theo lẽ thường thì hẳn là ngài rất nôn nóng để gặp mặt hai vị hoàng nữ trưởng thành khỏe mạnh. Trước đó thì Sasaki Tadayuki cũng đã tiết lộ rằng mình đã già, rất vất vả khi nuôi nấng các vị hoàng nữ. Vào đầu tháng 9, Sasaki hỏi Cung nội thứ quan Tanaka Mitsuaki rằng khi nào thì để hai vị nội thân vương trở về trong cung. Từ năm 1891 trở về trước thì Thiên hoàng dễ dàng gặp mặt hai nội thân vương, nhưng đến gần đây thì cơ hội cha con gặp mặt ít đi và năm nay, ngài chỉ cho phép họ yết kiến một lần duy nhất. Sasaki muốn truyền đạt sự thất vọng của mình cho Thiên hoàng biết nhưng cũng không thành. Quá nửa tháng 9, Sasaki cùng hai vị nội thân vương vào chầu, hi vọng rằng Thiên hoàng sẽ vui mừng khi thấy hai con trưởng thành mạnh khỏe. Nhưng lúc này Thiên hoàng cũng không chịu gặp hai vị nội thân vương.³ Có lẽ ngài thấy thật khó coi nếu như thể hiện tình cảm đặc biệt đối với các con. Kết quả là người ngoài nhìn thấy Thiên hoàng như một người cha lạnh lùng, thiếu vắng tình cảm. Nhưng có lẽ sự lạnh lùng này bắt nguồn từ thái độ cần có của người cha thể hiện với con cái theo truyền thống Nho giáo hơn là từ sự thiếu vắng tình cảm.⁴

Việc dưỡng dục hai vị nội thân vương là chuyện hệ trọng trong suốt năm 1896. Tháng 1 năm này, Sasaki Tadayuki được thông báo rằng sau khi Nội thân vương Tsune-no-miya Masako trở về thủ đô sau đợt tránh nắng ở nơi xa thì sẽ được đại phu của hoàng hậu, Tử tước Kagawa Keizō nuôi nấng ở Ngự sở Akasaka. Sasaki sẽ tiếp tục nuôi nấng Nội thân vương Kane-no-miya Fusako và một đứa trẻ sắp chào đời vào tháng 5 tới. Sasaki kháng nghị rằng vợ chồng mình đã già, sẽ không chịu nổi trọng trách chăm sóc đứa trẻ mới, còn Nội thân vương Fusako đã đến tuổi đi học, có thể không cần đến mình chăm sóc nữa. Dù thế nào đi nữa thì cũng không phải là cách hay nếu chia li hai vị nội thân vương. Cuối cùng, Thiên hoàng đành nhượng bộ, giao hai vị nội thân vương cho Kagawa Keizō nuôi nấng và để vợ chồng Sasaki chăm sóc đứa trẻ sắp chào đời. Có lẽ Thiên hoàng nghĩ rằng hai vị nội thân vương trưởng thành khỏe mạnh là nhờ công lao tận lực của Sasaki, sau khi nhiều vị hoàng tử, hoàng nữ khác chết yểu.⁵

Thấy các con khôn lớn không bệnh tật thì hẳn là Thiên hoàng rất vui mừng. Nhưng đó là chuyện của các vị hoàng nữ. Người thừa kế ngôi vị phải là hoàng tử. Tháng 4 năm 1896, trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune tâu lên Thiên hoàng, khuyên ngài nên chọn thêm nhiều nữ quan làm trắc thất. Tokudaiji thuyết phục rằng quốc dân đang rất lo lắng khi thấy có ít hoàng tử để kế vị Thiên hoàng. Việc có thêm nhiều hoàng tử sẽ khiến hoàng thất phồn vinh, nền tảng của quốc gia được vững chắc. Nhiều người có lòng ái quốc như Yamagata Aritomo, Matsukata Masayoshi từ trước đây đã đề cập vấn đề này với Tokudaiji, cần phải tâu lên Thiên hoàng nhanh chóng tuyển thêm nhiều nữ quan mới. Thiên hoàng cần có thêm những vị hoàng tử để thống lãnh ba quân trong tương lai.

Tokudaiji đợi đến khi giải tán đại bản doanh, hoà bình được khôi phục thì mới đem chuyện tâu lên Thiên hoàng, giải thích rằng việc tuyển chọn thêm trắc thất không phải vì lạc thú của ngài mà là để làm tròn đạo hiếu nghĩa đối với hoàng tổ hoàng tông. Nhưng Thiên hoàng không nghe theo.

Tất cả tám người con cuối cùng của Thiên hoàng đều do Quyền Điển thị Sano Sachiko hạ sinh. Trong số sáu vị hoàng nữ thì có bốn vị trưởng thành vô sự. Hai vị hoàng tử đều đoản mệnh, không sống quá hai tuổi. Căn bệnh viêm màng não lần nữa lại xảy ra cho vị hoàng nữ thứ mười, con gái út của Thiên hoàng. Nội thân vương Takiko qua đời ngày 11 tháng 1 năm 1899, khi mới hơn một tuổi.⁶ Có thể Tokudaiji và các quan trong nội các đã nghĩ đúng. Nếu như Thiên hoàng có thêm nhiều trắc thất thì có thể ngài sẽ có thêm nhiều người thừa kế. Tuy nhiên (trái với những lời ác ý cho đến ngày nay), mặc dù Thiên hoàng vẫn xem người thừa kế của ngài là chuyện quan trọng bậc nhất nhưng ngài chưa từng mong muốn có thêm hậu cung. Nhìn vào cách nuôi dạy nghiêm khắc đối với người thừa kế, Thiên hoàng Taishō trong tương lai, thì thấy rõ Thiên hoàng Minh Trị không chấp nhận thói mê đắm tửu sắc, vốn được coi là đặc quyền của các Thiên hoàng trong quá khứ.

Việc giáo dục hai vị nội thân vương được giao phó cho Shimoda Utako. Shimoda giữ nhiệm vụ hỗ trợ hiệu trưởng của trường nữ hoa tộc và là người có nhiều kinh nghiệm dạy dỗ nữ nhi. Shimoda tâu lên Thiên hoàng thư ý kiến liên quan đến việc giáo dục các hoàng nữ và được ngài chấp thuận. Tuy nhiên, Shimoda không thống nhất ý kiến được với Kagawa Keizo, người phụ trách chính trong việc dạy dỗ nội thân vương. Shimoda từ nhiệm trọng trách dạy dỗ cho các nội thân vương vì cho rằng nếu mình không kết hợp cùng Sasaki Tadayuki thì sẽ không hoàn thành được công việc. Cuối cùng, Thiên hoàng chấp nhận theo đề án trong thư ý kiến của Shimoda, để Shimoda và Sasaki cùng phụ trách giáo dục cho nội thân vương.

Ngày 11 tháng 5 năm 1896, hoàng nữ thứ chín của Thiên hoàng là Nội thân vương Toshiko chào đời. Mẹ đẻ của nội thân vương là Quyền Điển thị Sono Sachiko. Đứa trẻ chào đời không phải là nam nhi chắc hẳn đã khiến nhiều người thất vọng. Đến lúc này thì có vẻ như hoàng thái tử sẽ là người thừa kế ngôi vị trong tương lai. Hai ngày sau lễ đặt tên cho Toshiko, Thiên hoàng công bố rằng từ nay về sau, hoàng thái tử phải vào chầu vào mỗi thứ bảy.

Việc giáo dục cho con em hoa tộc cũng được xem xét lại trong thời kì này. Từ trước đó thì phần nhiều con em hoa tộc sau khi tốt nghiệp Gakushū-in đều trở thành nghị viên của Quý tộc viện hoặc võ quan hải lục quân. Tuy nhiên, Konoe Atsumaro, trưởng viện Gakushū-in nhậm chức từ năm 1895, lại nghĩ rằng Gakushū-in cần phải đào tạo thêm các quan chức ngoại giao để làm nhiệm vụ tại các nước Âu châu trong tương lai. Konoe đệ trình đề án cải cách học khóa của Gakushū-in vào tháng 6 năm 1896. Trong số học khóa cần phải thêm thì có xã hội học, lịch sử ngoại giao Đông và Tây phương, công pháp quốc tế, tư pháp quốc tế và ngoại ngữ. Những môn học bị cho là “không hữu ích” như triết học Đông, Tây, quốc văn học, Hán văn học đều bị cắt bỏ. Giờ đây các hoa tộc trẻ tuổi cũng được thừa hưởng nền giáo dục mang tính thực học.

Việc Thiên hoàng bận rộn không thể gặp được các con gái của mình có lẽ bắt nguồn từ nguyên nhân ở cả ngoại chính và nội chính, về ngoại chính thì vấn đề khó khăn nhất vẫn là tình hình Triều Tiên. Quốc vương Triều Tiên Kojong vẫn tiếp tục sống lưu vong tại Công sứ quán Nga trong cả năm 1896 và không tỏ vẻ gì là muốn quay về vương cung. Rõ ràng quốc vương ở lì tại công sứ quán khiến người Nga thấy phiền hà. Thế lực Nga ở Triều Tiên ngày càng lớn mạnh. Để duy trì thế lực, Nhật Bản đành phải theo chính sách hợp tác cùng Nga để bảo hộ nền độc lập của Triều Tiên, cùng giám sát nội chính nước này. Công sứ đặc mệnh toàn quyền Komura lutarō và đại biểu Nga, Công sứ đặc mệnh toàn quyền Carl Waeber đã cùng kí kết vào biên bản Nhật - Nga liên quan đến việc này. Theo đó, hai nước đồng ý khuyên quốc vương Triều Tiên nhanh chóng trở về vương cung, bổ nhiệm đại thần ôn hoà, độ lượng và khuyến cáo quốc vương thi hành nền chính trị nhân từ.⁷

Hai vị toàn quyền cũng đồng ý sẽ giới hạn quân số hai nước đồn trú tại Triều Tiên, đợi tình hình Triều Tiên ổn định trở lại thì sẽ rút hết quân về nước.

Lễ đăng quang của Nicholas II vào tháng 5 là cơ hội tốt để thúc đẩy hội thảo Nhật - Nga về tương lai của Triều Tiên. Thiên hoàng phái Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Yamagata Aritomo sang Nga nhân dịp lễ đãng quang. Yamagata yết kiến Hoàng đế Nicholas vào ngày 22 tháng 5, trình quốc thư của Thiên hoàng. Hoàng đế Nga tiếp nhận quốc thư, đáp rằng chỉ có Yamagata là nhân vật duy nhất có tư cách đặc biệt thích hợp với vị trí sứ tiết này, và hãy truyền đạt thành ý của hoàng đế đến Thiên hoàng. Có lẽ hoàng đế Nga không hề biết rằng vào tháng 4 năm 1895, Yamagata đã khuyên Ngoại vụ đại thần Mutsu Munemitsu rằng hai nước Nhật - Nga nên kết giao quan hệ đồng minh. Yamagata nghĩ rằng Nhật Bản không còn có thể đơn độc xưng bá ở Đông Dương và việc Hoàng thái tử Nicholas đến Nhật vào năm 1891 là để thúc đẩy quan hệ hữu hảo với Nhật Bản. Sự kiện Ōtsu là một điều bất hạnh nhưng phía Nga không hề lấy đó làm cớ để có hành động đối địch, ngược lại còn thắt chặt tình hữu nghị giữa hai bên, thể hiện ý cùng mang lại lợi ích hơn nữa cho hai nước. Yamagata thuyết phục rằng bây giờ nên thay đổi chính sách ngoại giao, đoạn tuyệt quan hệ với Anh mới là đắc sách. Nước đồng minh mà Nhật Bản cần phải bắt tay là Nga chứ không phải Anh quốc.⁸

Có vẻ như đề án của Yamagata đã không mang lại kết quả gì, nhưng cũng không phải là bị lãng quên. Khi Yamagata được cử làm đại sứ đặc mệnh toàn quyền sang Nga trong lễ đăng quang thì cũng nhận được chỉ thị rằng hãy lợi dụng dịp này để thảo luận cơ bản với Nga về những vấn đề như giúp đỡ nền độc lập của Triều Tiên và vấn đề phòng vệ. Ngày 24 tháng 5, sau khi yết kiến hoàng đế, Yamagata hội đàm với ngoại vụ đại thần Nga là Aleksei Lobanov-Rostovskii, trao bản thảo nghị định hợp tác giữa hai nước Nhật - Nga về tương lai của Triều Tiên. Yamagata không hề hay biết rằng trong thời gian này, Lobanov đã bí mật kí kết hiệp ước đồng minh Nga - Trung với Lý Hồng Chương (cũng đến Nga trong lễ đăng quang). Bản chất của hiệp ước đồng minh Nga - Trung là để bảo vệ Đông Á khỏi sự xâm lược của Nhật Bản. Lobanov không hề đả động gì tới hiệp ước đồng minh này, thống nhất với Yamagata nhiều vấn đề liên quan đến nguy cơ tài chính của Triều Tiên và đã kí kết vào nghị định thư Nhật - Nga.

Trong nghị định thư còn có hai điều mục bí mật. Điều thứ nhất quy định rằng trong trường hợp trật tự trị an của Triều Tiên bị rối loạn, hay có nguy cơ dẫn đến rối loạn thì hai nước sẽ phái thêm quân đến dựa theo hiệp định. Khi đó, để tránh xung đột, hai nước cần bảo đảm một vùng đệm không giao tranh giữa quân đội hai bên. Điều thứ hai quy định rằng cho đến khi quân đội Triều Tiên được tổ chức, huấn luyện đàng hoàng để bảo vệ đất nước thì hai nước Nhật và Nga cần phải cho quân đội sang Triều Tiên đồn trú, với quân số ngang bằng nhau, nhằm mục đích bảo vệ quốc dân nước này. Tuy nhiên, sau đó thì Nga đã phá vỡ hiệp định với Nhật. Nga độc chiếm việc huấn luyện cho quân đội Triều Tiên, bãi nhiệm các cố vấn người Anh trong chính phủ Triều Tiên, thay bằng cố vấn người Nga để một tay nắm trọn việc quản lí tài chính nước này.

Vấn đề nội chính của Nhật Bản càng khiến Thiên hoàng khó xử hơn. Ngày 30 tháng 5, Ngoại vụ đại thần Mutsu Munemitsu cáo ốm, xin từ chức.⁹ Nội các tổng lí đại thần Itō Hirobumi nghĩ rằng cần phải nhân cơ hội thay đổi ngoại vụ đại thần để cải cách nội các. Itō chỉ định Matsukata Masayoshi làm đại tạng đại thần. Ōkuma Shigenobu làm ngoại vụ đại thần. Nội vụ đại thần Itagaki Taisuke biết tin, liền tuyên bố sẽ từ nhiệm nếu Ōkuma được tuyển vào nội các. Vì vậy, Itō đành phải chỉ định mỗi mình Matsukata. Tuy nhiên, Matsukata cũng tuyên bố rằng nếu Ōkuma không được chỉ định thì mình sẽ từ chối nhiệm vụ. Itō phải đối mặt với lựa chọn khó khăn. Nếu như làm ngơ lời Itagaki mà chỉ định Matsukata và Ōkuma thì nhất định sẽ rạn nứt quan hệ với Tự do Đảng. Mặt khác, nếu không chỉ định Ōkuma thì sẽ cắt đứt quan hệ với Tiến bộ Đảng. Cả hai đảng đều rất quan trọng với Itō. Không thể đưa ra quyết định, cuối cùng Itō cáo bệnh, xin từ nhiệm vào ngày 28 tháng 8.

Phải chọn lựa như thế nào, bây giờ chỉ còn cách phó thác cho Thiên hoàng. Cuối cùng, Thiên hoàng chọn Matsukata và ōkuma và cũng chấp thuận để Itō từ nhiệm. Itō vốn là chính trị gia được ngài tin tưởng nhất. Thiên hoàng đặt nghị trưởng Xu mật viện là Kuroda Kiyotaka vào vị trí kiêm nhiệm lâm thời cho đến khi lựa chọn được nội các tổng lí đại thần mới. Có nhiều giả thuyết, tranh luận nổi lên xoay quanh việc chỉ định Ōkuma và Matsukata. Chẳng hạn có ý kiến cho rằng ý đồ của việc này là để loại trừ thế lực Chōshū ra khỏi tân nội các.¹⁰ Nhân vật chủ chốt của thế lực Chōshu là Yamagata Aritomo yêu cầu các lão thần như Matsukata thảo luận kĩ càng về việc tìm người kế nhiệm Itō. Thực tế là Thiên hoàng dự định sẽ đặt Yamagata vào vị trí nội các tổng lí đại thần, nhưng khi ý chỉ của Thiên hoàng được truyền đến Yamagata thì Yamagata lấy lí do không kham nổi trọng trách mà từ chối thánh chỉ.

Có vẻ như không có một ai đủ khả năng để thay Itō nắm vị trí nội các tổng lí đại thần. Thiên hoàng không muốn can dự thêm vào chuyện này nữa nên phó mặc cho nguyên lão chọn người kế nhiệm. Trong thời kì này, tổng giám cảnh thị, Nam tước Sonoda Yasukata than phiền về tình trạng không có ai đứng ra nhận trọng trách nội các tổng lí đại thần nên mới trình thư ý kiến lên Thiên hoàng. Sonoda thuyết phục rằng Thiên hoàng không cần giữ đức khiêm nhường nữa, ngay lúc này nên thông báo cho Thiên hoàng rõ về nền thân chính do chính tay ngài dẫn dắt. Trước kia, hoàng đế Đức từng tuyên bố rằng: “Trẫm chính là tổng lí đại thần trong nội các của Trẫm”.¹¹ Thiên hoàng nên tự thân thâu tóm nội các, không nên giao phó việc bổ nhiệm đại thần cho nguyên lão. Sonoda cho rằng nội các đại thần có do Thiên hoàng chỉ định đi nữa thì thực tế cũng không phải vậy. Bất cứ ai cũng có thể vào nội các, bất chấp có được ngài tin tưởng hay không. Sonoda chỉ ra rằng bây giờ nội các là nơi xảy ra những tranh chấp làm rối loạn trật tự của quốc gia. Nếu như Thiên hoàng thi hành nền thân chính thì sẽ không còn ai dám dị nghị. Thiên hoàng cần phải tham gia chính cục, tự tay tuyển chọn nhân vật tin tưởng, bổ nhiệm người phò tá mình. Đây chính là nhiệm vụ cấp bách nhất đối với Thiên hoàng.

Nền thân chính của Thiên hoàng là một trong những lí tưởng thời Duy Tân. Nhưng từ khi ban hành hiến pháp, mở quốc hội thì lí tưởng này đã bị lãng quên. Thay vào đó là khái niệm về Thiên hoàng như một bậc quyền uy cùng cực, xa tầm với, chứ không phải là nhân vật tích cực tham gia vào chính trị. Về nguyên tắc thì quyền lực của Thiên hoàng là tuyệt đối, nhưng ngài rất hiếm khi dùng đến quyền lực đó. Sonoda than phiền về đức khiêm nhường của Thiên hoàng. Không rõ Thiên hoàng phản ứng ra sao đối với thư ý kiến của Sonoda, mà cũng không có tài liệu nào ghi chép. Có lẽ là ngài không phản ứng gì. May mắn thay là Thiên hoàng Minh Trị không hề giống với hoàng đế Đức, nhân vật quân chủ chuyên chế.¹²

Khủng hoảng xoay quanh việc chỉ định tân nội các tổng lí đại thần được giải quyết khi Matsukata Masayoshi được bổ nhiệm làm nội các tổng lí đại thần kiêm nhiệm đại tạng đại thần. Ban đầu, Matsukata không chịu nhận chức tổng lí đại thần vì chính phủ đối mặt với vấn đề nan giải, không tìm được kế sách gì. Sau khi phản tỉnh lại trách nhiệm của mình, Matsukata kiên quyết từ chối bổ nhiệm. Tuy nhiên, Thiên hoàng Minh Trị không chấp nhận để Matsukata từ chối nên hạ lệnh bàn bạc kĩ lưỡng với Kuroda. Cuối cùng, Matsukata cũng đồng ý nhậm chức. Lễ nhậm chức của tân nội các được tổ chức vào ngày 20 tháng 9 với những gương mặt đại thần quen thuộc. Thiên hoàng đặc biệt lo lắng về việc tuyển chọn lục quân đại thần. Ngài bàn luận với Matsukata rằng bây giờ là lúc khuếch trương quân bị, xuất binh sang Đài Loan nên vị đại thần mới phải là người có thể thống nhất ý kiến với ban tham mưu và có thể xử lí hành chính của lục quân nhanh chóng. Matsukata chỉ định Takashima Tomo-no-suke, người trước kia từng là lục quân đại thần trong Nội các Matsukata lần thứ nhất.

Ōkuma Shigenobu là nhân vật gây nhiều ồn ào nhất trong tân nội các. Ōkuma đề xướng mở rộng tự do ngôn luận, tụ họp và tự do xuất bản. Ōkuma cũng cho rằng lục quân liên giới hạn ở 12 sư đoàn khi mở rộng và nên phái ba sư đoàn trong số đó để bảo vệ Đài Loan. Ōkuma cũng là người đề xướng điều chính tài chính. Nếu như những đề xướng này không được chấp nhận thì Ōkuma sẽ từ chối bổ nhiệm. Đương nhiên là đề xướng của Ōkuma vấp phải sự phản đối của lục quân đại thần, người không tán thành giới hạn mở rộng lục quân. Cuối cùng, điều kiện của Ōkuma cũng được chấp nhận, chỉ trừ điều kiện về quân bị là chưa được quyết định.

Nền “tự do xuất bản” mới gặp phải thử thách to lớn đầu tiên từ tháng 10 năm này khi một tờ tạp chí phát hành ở Osaka đã tấn công chỉ trích những điều xấu của Cung nội đại thần Hijikata Hisamoto. Kí sự này được tờ báo Nihon đăng lại vào tháng sau và được biết đến rộng rãi. Hijikata đệ đơn từ chức, đồng thời cũng chỉ trích rằng bài kí sự dựng chuyện. Việc này xúc phạm đến sự tôn nghiêm của hoàng thất. Hijikata kêu ca với Matsukata và các quan chức khác trong nội các, yêu cầu xử lí nghiêm kẻ gây hấn. Có lẽ “xử lí” chẳng những mang ý nghĩa đình chỉ hoặc cấm xuất bản đối với tạp chí và tờ báo mà còn phải xử phạt tội bất kính và nhục mạ quan chức. Matsukata hỏi ý kiến nội các có thể xử lí hành chính, cấm hoặc đình chỉ xuất bản được không. Ōkuma và Nội vụ đại thần Kabayama Sukenori phản đối mọi hành động phản lại nguyên tắc “tự do xuất bản” mà chính phủ áp dụng. Các quan chức nội các khác cho rằng buộc lòng phải xử lí đình chỉ. Bản thân Matsukata chấp nhận ý kiến của Ōkuma và hỏi về xử lí tư pháp. Tư pháp đại thần Kiyoura Keigo họp bàn với Tư pháp sảnh rồi lên tiếng phản đối xử lí tư pháp. Bài kí sự phỉ báng cung nội đại thần chứ không trực tiếp chỉ trích hoàng thất nên không thể kết thành tội bất kính được. Kiyoura cũng cho rằng nếu như buộc tội nhục mạ quan chức đối với tác giả bài kí sự thì chỉ khiến sự kiện lan truyền rộng rãi hơn nữa, khiến bị cáo và luật sư có cơ hội tấn công Cung nội sảnh tại pháp đình, như vậy khó tránh mạo phạm đến sự tôn nghiêm của hoàng thất.

Matsukata thông báo với Hijikata rằng nội các quyết định không xử lí hành chính lẫn tư pháp. Đương nhiên là Hijikata kích phẫn. Tuy nhiên, trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune và Nghị trưởng Xu mật viện Kuroda Kiyotaka ra sức thuyết phục Matsukata rằng việc xử lí hành chính là không thể tránh né. Cuối cùng, tờ tạp chí bị cấm xuất bản, còn tờ báo bị xử đình chỉ xuất bản. Hijikata vẫn chưa thỏa mãn, cho rằng xử tội còn quá nhẹ. Phần đông dân chúng đều thất vọng với hành động phản lại chủ trương “tự do xuất bản” mà nội các kêu gọi. Thiên hoàng không thể hiện ý kiến gì đối với sự việc này.

Dư âm cuối cùng của cuộc chiến tranh Nhật - Thanh được nghe thấy vào ngày 8 tháng 12, khi Thiên hoàng đến thăm dinh thự của Thân vương Sadanaru. Trong ngày này đã có một buổi chiêu đãi đặc biệt. Hai diễn viên tiêu biểu trong giới kịch nō đương thời là Hōshō Kurō và Umewaka Minoru diễn vở Kosode Soga và vài vở khác. Theo yêu cầu của Thiên hoàng, Umewaka Minoru còn đọc ngâm bài Chiến dịch Song-hwan (do Thiên hoàng sáng tác) và Hōshō Kurō ngâm bài Bình Nhưỡng (do hoàng hậu sáng tác). Cả hai bài đều được sáng tác để ca ngợi lòng trung dũng của quân nhân Nhật Bản, trước kia được Sakurai Yoshimi phổ nhạc, nay Umewaka được lệnh viết lại nhạc mới. Ngày 21 tháng 12, lệnh cấm sang Triều Tiên được gỡ bỏ vì tình hình Triều Tiên đã bình ổn trở lại.

Sau những ngày tháng hưng phấn trong khi giao tranh với Trung Quốc gần hai năm thì năm 1896 đối với Thiên hoàng là một năm nhàm chán. Có vẻ như Thiên hoàng lại lần nữa nhốt mình trong chiếc vỏ như trước kia. Ngày Nguyên đán năm 1897, Thiên hoàng không tham dự các nghi thức truyền thống và để hoàng hậu thay mặt nhận lời chúc mừng từ công sứ các nước.

Năm mới bắt đầu không được bao lâu sau thì hoàng thái hậu, trước đó đã suy yếu, mắc thêm chứng viêm phổi cấp tính. Ngày 8, hoàng thái hậu đột nhiên thấy ớn lạnh, ho thường xuyên và thấy đau ở ngực. Tổng giám quân y lục quân là Hashimoto Tsunatsune tham bái hoàng thái hậu, chẩn đoán bà bị viêm phế quản. Đến ngày 10, giáo sư Erwin Baelz của khoa y Trường Đại học Đế quốc, người từng chẩn đoán cho hoàng tộc nhiều lần, đến tham bái hoàng thái hậu. Sở kiến của Baelz thống nhất với Tổng giám quân ý Hashimoto. Baelz cảnh báo rằng bệnh trạng của hoàng thái hậu là cực kì nguy hiểm. Nếu như phát sinh đau tim và phù phổi thì sẽ ảnh hưởng đến tính mạng.

Ngày 11 tháng 1, Thiên hoàng và hoàng hậu hỏi thị y về bệnh tình của hoàng thái hậu. Thị y thông báo rằng bệnh của hoàng thái hậu tưởng chừng chỉ là cảm mạo thông thường nhưng thực ra lại là bệnh nặng. Nghe xong, Thiên hoàng và hoàng hậu hết sức kinh ngạc, dự định sẽ đến Ngự sở Aoyama để thăm hoàng thái hậu. Tuy nhiên, thị y khuyên không nên đến thăm vì sẽ làm bệnh của hoàng thái hậu nặng thêm. Thiên hoàng và hoàng hậu không nghe theo, dự định sẽ xuất phát từ chín giờ 30 phút sáng để đến Ngự điện Aoyama. Khi có tin báo tình trạng của hoàng thái hậu đang nguy kịch thì Thiên hoàng và hoàng hậu rút ngắn dự định, không đợi chuẩn bị xong xuôi mà xuất phát vào lúc tám giờ 50 phút sáng.

Vào đến phòng bệnh, Thiên hoàng liền quỳ gối tiến đến bên giường hoàng thái hậu. Nhìn thấy hình dung tiều tụy, bất giác Thiên hoàng cất tiếng khóc đau đớn. Hoàng thái hậu nghênh tiếp Thiên hoàng trong khi vẫn nằm trên giường. Thiên hoàng nhìn hoàng thái hậu, chỉ khóc mà thi lễ, không nói gì. Hoàng thái hậu nói với thị nữ rằng mình không thể ngồi dậy để lễ Bệ hạ nên hãy thay mặt mình thi lễ. Thị thần của Thiên hoàng e ngại rằng ở lâu sẽ càng khiến bệnh tình của cả hoàng thái hậu và Thiên hoàng, hoàng hậu càng xấu đi nên giục hai vị trở về. Không bao lâu sau thì Thiên hoàng cùng hoàng hậu cáo lui.

Hoàng thái hậu qua đời vào chiều hôm đó, bấy giờ được 65 tuổi.¹³ Kể từ sau khi Thiên hoàng Kōmei qua đời vào tháng 1 năm 1867 thì hoàng thái hậu đã trải qua đúng 30 năm quả phụ. Thiên hoàng biết rõ mẹ ruột của mình là bà Nakayama Yoshiko (hiện tại là Nii-dono) nhưng người mẹ chính thức vẫn là hoàng thái hậu, ngài vẫn luôn tỏ kính ý với hoàng thái hậu như một người con. Nỗi buồn của ngài khi hoàng thái hậu qua đời là nỗi buồn thật sự. Ngoài sợi dây tình cảm cá nhân thì hoàng thái hậu là người trung gian duy nhất kết nối Thiên hoàng với thế giới thời niên thiếu của ngài. Hầu hết các nguyên lão bên cạnh Thiên hoàng từ thời trai trẻ nay đều đã qua đời. Từ trước đến nay, Thiên hoàng Minh Trị luôn được những người “cảm động mà bật khóc” vây quanh mình, nhưng bản thân ngài lại hiếm khi khóc. Giọt nước mắt của Thiên hoàng lúc này không phải để ta thán rằng mình là người con bất hiếu (như nhiều bậc nam tử khác). Có một điều rõ ràng mà mọi tư liệu đều cho thấy là sau khi Thiên hoàng Kōmei qua đời thì Thiên hoàng Minh Trị làm mọi việc để chăm sóc hoàng thái hậu. Những tháng ngày quả phụ của hoàng thái hậu trải qua đều là những ngày vui vẻ với những chuyến du lịch, những lần thưởng thức kịch nō hay đến dự những buổi triển lãm nghệ thuật.

Mọi công việc trong cung đình đều tạm dừng trong vòng năm ngày kể từ khi hoàng thái hậu qua đời. Trong cung phát lệnh để tang một năm kể từ ngày mất. Người trong cung phải mặc tang phục trong thời gian đó. Thời gian để tang của thần dân là 30 ngày, mọi việc xướng ca tấu nhạc đều bị đình chỉ. Các quan văn võ đều đeo huy hiệu tang trong thời hạn để tang. Quốc kì cũng được đính kèm một dải vải đen báo hiệu tin buồn. Mọi án tử hình đều bị dừng thi hành trong 15 ngày kể từ ngày 12 và trong thời gian diễn ra lễ nhập quan và chôn cất. Tù nhân cũng được miễn phục dịch trong ngày nhập quan, ngày chôn cất và trong năm ngày kể từ ngày 14.

Có ý kiến rằng tang lễ của hoàng thái hậu phải phản ánh sự phồn vinh của hoàng thất, tượng trưng cho sự phát triển của vận nước. Vì vậy nên lễ tang cần phải được tổ chức lớn để phát dương hoàng uy. Các quan trong ủy ban tang lễ được thành lập trong đại tang hoàng thái hậu đều có ý kiến rằng sơn lăng của Thiên hoàng Kōmei quá nhỏ bé nên cần phải mở rộng lăng của hoàng thái hậu. Ý kiến của Thiên hoàng về việc này là: “Lễ tang của hoàng thái hậu cần phải trang nghiêm, chu đáo. Nhưng mọi việc đều có giới hạn, không được vượt quá mức độ tang lễ của đời Thiên hoàng trước”.¹⁴

Ban đầu, ủy ban tang lễ dự toán số tiền 800.000 yên cho lễ đại tang. Tuy nhiên, trưởng ban là Thân vương Takehito tôn trọng ý kiến của Thiên hoàng, yêu cầu cắt giảm chi phí và cuối cùng còn 700.000 yên. Thiên hoàng và hoàng hậu không thể đến Kyoto dự tang lễ. Cả hai vị đều chưa hết cảm nên thị y khuyên cần phải bảo trọng, thời tiết mùa đông dễ làm bệnh cảm xấu thêm. Thân vương Akihito cùng phu nhân Yoriko thay mặt Thiên hoàng và hoàng hậu đến dự tang lễ.

Về sau, hoàng thái hậu được ban danh hiệu “Hoàng thái hậu Eishō”. Đây là vinh dự cực kì hiếm thấy, và có lẽ cũng nói lên tình cảm của Thiên hoàng đối với hoàng thái hậu. Trong lịch sử, rất hiếm trường hợp hoàng thái hậu hay hoàng hậu được ban thụy hiệu sau khi qua đời.¹⁵ Thụy hiệu Eishō (Anh Chiếu) không phải là một từ ngữ Phật giáo mà xuất phát từ bài thơ Vịnh hoa tử đằng bên vực nước sâu của thi nhân Lý Đức Dụ thời Đường.¹⁶ Sở dĩ thụy hiệu này được ban tặng vì hoàng thái hậu xuất thân từ dòng họ Fujiwara (Đằng Nguyên, cánh đồng hoa tử đằng).¹⁷

Ngày 2 tháng 2 năm 1897, linh cữu Hoàng thái hậu Eishō rời khỏi Ngự sở Aoyama, tiến về Ngự sở Ōmiya ở Kyoto. Trước đó đã tổ chức lễ xuất quan, các thành viên hoàng tộc, đại thần, nghị trưởng Xu mật viện cùng vợ chồng công sứ các nước đều đến lễ bái trước linh cữu. Thiên hoàng và hoàng hậu dù chưa khỏi cảm nhưng vẫn muốn đến Ngự sở Aoyama để từ biệt hoàng thái hậu lần cuối. Nhưng các thị y nằng nặc không để hai vị tiếp xúc với không khí bên ngoài.

Tang lễ được tiến hành vào ngày 7 tháng 2. Đường từ Ngự sở Ōmiya đến nhà tang lễ ở Tsuki-no-wa-yama khá xa và đầy những chuyện cảm động. Xe chở linh cữu được bốn bò kéo, các vị chức sắc trong hoàng tộc mặc đại lễ phục đi bộ theo sau. Các thần quan mang cành cây sakaki, cờ gấm, mũi mâu và đuốc đi hai bên tả hữu của đám rước. Quân cận vệ và sư đoàn số 4 cùng lính hải quân đi trước và sau xe để bảo vệ. Pháo đội dã chiến của sư đoàn số 4 nổ pháo từng phút để đưa tiễn, trong khi đội quân nhạc tấu lên khúc Kanashimi no kiwami.¹⁸

Khi đám rước đến cầu Yume no ukihashi (cầu nổi mộng mơ) thì đường đi trở nên chật hẹp. Linh cữu được chuyển sang rước bằng kiệu vác. Đoàn người đến nhà tang lễ Tsuki-no-wa-yama vào lúc mười giờ tối và đến 11 giờ thì bắt đầu nghi lễ. Linh cữu được an trí chính giữa nhà tang lễ. Các vị trong hoàng tộc cùng các đại thần, những người dự lễ ngồi theo hai hàng tả hữu. Những người dự lễ lần lượt từ hai bên tả hữu tiến đến trước linh cữu, lễ bái rồi dâng lên nhành cây sakaki. Nghi lễ trang nghiêm này được tổ chức cho một phụ nữ mà suốt đời chỉ có một số ít người biết đến, một số ít người mến mộ cúi đầu trước bà. Ngay cả tang lễ của Nữ hoàng Victoria cũng không xúc động như thế này.

Có lẽ điểm đặc trưng ngạc nhiên nhất của tang lễ lần này là hoàn toàn không thấy chút màu sắc Phật giáo nào. Không có sư sãi, cũng không tụng kinh, không có hương hoa.¹⁹ Ngày xưa, các thần quan vốn sợ bị ô uế vì chết chóc nên ghét dự đám tang. Nhưng kể từ sau thời Duy Tân thì Phật giáo mất ưu thế nên đám tang được tổ chức theo nghi thức Thần đạo.

Tang lễ kết thúc vào lúc không giờ 12 phút sáng ngày 8 tháng 2, nhưng mãi đến năm giờ 30 sáng mới tiến hành lễ chôn cất. Lễ chôn cất kết thúc vào lúc 11 giờ 55 phút.²⁰ Người ngoại quốc đến dự tang lễ chỉ có mỗi mình đại sứ đặc mệnh toàn quyền Triều Tiên là Yi Ha-yong. Yi mang đến trước linh cữu đôi bình hoa giả do quốc vương Triều Tiên hiến tặng. Phía người Nhật hết sức cảm kích khi thấy Yi đến dự. Hôm sau, Yi được ban tặng huân chương Húc Nhật, hai tùy viên theo cùng cũng được tặng thưởng huân chương. Thiên hoàng tiếp kiến đại sứ, nói lời cảm tạ đối với quốc vương Triều Tiên. Phía Nhật cũng đáp lễ nhân lễ quốc tang của Vương phi Min (hiện tại được gọi là Hoàng hậu Minh Thành) vào ngày 22 tháng 11 năm này, phái công sứ đặc phái đến dự tang, dâng tặng một đôi lò hương bằng bạc để thể hiện kính ý. Hẳn là công sứ đặc phái đến dự tang lễ lúc này cảm thấy trong lòng phức tạp.²¹

Thiên hoàng và hoàng hậu không đến dự tang lễ của hoàng thái hậu được nhưng có đến lễ bái lăng Hoàng thái hậu Eishō vào ngày 19 tháng 4. Từ đó, hai vị lưu lại Kyoto hơn bốn tháng tuy ban đầu dự định là sẽ trở về thủ đô vào ngày 4 tháng 5. Vì tuyến đường Tōkaidō bị hư hại nên phải dời ngày về đến trung tuần tháng 5. Trong thời gian này thỉnh thoảng xuất hiện dấu hiệu của dịch sởi ở Tōkyō nên các thị y khuyên hai vị nên hoãn ngày về. Rõ ràng là Thiên hoàng thích thú trong những ngày lưu lại cố đô. Ngay cả khi nghe tin dịch sởi đã lắng xuống thì ngài cũng không tỏ ý định quay về thủ đô. Đến khi xác nhận dịch sởi đã chấm dứt hoàn toàn thì Thiên hoàng mới xuất phát rời khỏi Kyoto vào ngày 22 tháng 8, dù trong lòng còn đầy lưu luyến.²²

Ban đầu, xe lửa hoàng gia dự định xuất phát vào lúc tám giờ 55 phút sáng ngày 19 tháng 8, nhưng Thiên hoàng muốn giờ xuất phát chậm lại 20 phút. Không rõ lí do vì sao, nhưng có lẽ là ngài lưu luyến muốn ở lại cổ đô thêm ít lâu nữa. Sở vận tải thuộc Thông tín sảnh nói rằng khó lòng thay đổi giờ. Giấc nhưng Thiên hoàng phản bác rằng: “Xe lửa đặc biệt của hoàng thất mà không thể thay đổi thời gian là cớ làm sao”. Ngài tỏ vẻ cực kì bực mình. Rốt cuộc cung nội đại thần hạ lệnh cho thứ quan điều đình với thông tín đại thần để thay đổi giờ xuất phát. Đây là trường hợp hiếm hoi khi Thiên hoàng bắt ép mọi việc theo ý ích kỉ của mình. Có lẽ (như các trường hợp khác) đến hôm sau thì Thiên hoàng hối hận về hành động của ngài.

Một vấn đề khác trong năm nay khiến Thiên hoàng phiền lòng là sự kiện chất khoáng độc của mỏ đồng Ashio. Vấn đề này còn tiếp tục ảnh hưởng đến tương lai. Nội các thành lập ủy ban điều tra về khoáng độc vào ngày 24 tháng 3 năm 1897. Tác động tiêu cực tới môi trường và lời kêu ca của dân cư ở tỉnh Tochigi không hề khoa trương. Cá chết ở sông Watarase và các phân nhánh của nó, hơn hai vạn mẫu ruộng bị bỏ hoang. Những năm gần đây thường xảy ra lũ lụt, thiệt hại ngày càng gia tăng. Nghị viên Tanaka Shōzō của Chúng nghị viện luôn trình bày về thảm trạng trong mỗi lần họp và kêu gọi cứu tế cũng như hành động ngăn chặn. Nhưng cả chính phủ và chủ mỏ đồng đều không biết cách nào để cứu tế dân chúng trong khu vực. Nỗi khổ của người dân ở đây ngày càng gia tăng, cho thấy họ sẵn sàng kết tập lên thủ đô để kiện trực tiếp lên chính phủ.

Ngay trước khi thành lập ủy ban điều tra thì Nông thương vụ đại thần Enomoto Takeaki đã bất bình, bí mật đến Ashio thị sát thực trạng khoáng độc. Khi biết thực trạng khủng khiếp, Enomoto cảm thấy trách nhiệm nặng nề nên đã đệ đơn từ nhiệm.

Thảm trạng của Ashio được báo lên Thiên hoàng khiến ngài vô cùng lo lắng. Ngày 7 tháng 4, Thiên hoàng yêu cầu nội đại thần, Bá tước Tokudaiji Sanetsune gửi thư đến tri sự bốn tỉnh Gumma, Tochigi, Saitama và Ibaraki rằng có phải nguyên nhân khiến quần chúng đột nhiên lên tiếng kêu ca là do thảm hoạ độc lan rộng vì trận lụt năm trước hay không; hay nguyên nhân nằm ở ảnh hưởng độc hại của thảm hoạ vốn đã được phát hiện từ năm 1892, 1893. Nếu như đã phát hiện tác hại từ mấy năm trước thì phải có công văn báo cáo lên các ban ngành liên quan. Có ý kiến cho rằng việc chặt phá rừng vô tội vạ khiến núi lở, trở thành đất đá chôn lấp lòng sông, vì vậy nước sông không chảy được, dẫn đến phá hủy đê điều và khoáng độc lắng đọng cũng dâng lên theo nước sông gây hại nặng nề. Nếu đây là sự thật thì tri sự các tỉnh, phải báo cáo lên sảnh vụ chủ quản của mình. Tokudaiji yêu cầu nhanh chóng báo cáo tường tận, không được giấu giếm về sự việc này.

Theo báo cáo điều tra của ủy ban thì chủ mỏ Furukawa Ichibei đã nhận được mệnh: lệnh thư gồm 37 điều từ trưởng sở kiểm soát hầm mỏ Tōkyō vào ngày 27 tháng 5. Mệnh lệnh thư yêu cầu Furukawa phải có bể lắng đọng, bể lọc, phải hoàn thiện đường ống khói, buồng xử lí khói, biện pháp ngăn ngừa không để nước thải mỏ thoát ra ngoài và phải xử lí khói độc. Những thiết bị, công trình này phải được hoàn thiện trong vòng 150 ngày. Mọi hoạt động của hầm mỏ đều bị đình chỉ cho đến khi hoàn thành bể lắng đọng và bể lọc. Nếu như chủ mỏ không tuân theo mệnh lệnh thì sẽ bị đình chỉ khai khoáng.

Ngày 27 tháng 11, nội các cảm thấy thỏa mãn với điều tra sự kiện khoáng độc của mỏ đồng Ashio nên đã giải tán ủy ban điều tra, chỉ thị cho các ban ngành liên quan kiểm soát ngăn ngừa độc và xử lí phục hồi vùng đất thiệt hại. Tuy nhiên, vấn đề khoáng độc này còn kéo dài đến nửa sau thời Minh Trị. Rõ ràng là mệnh lệnh quản lí ô nhiễm của chính phủ đương thời không được thực thi nghiêm chỉnh. Tham vọng xây dựng một đất nước phú quốc cường binh vẫn còn nằm trong đầu người Nhật. Điều này khiến họ có khuynh hướng chấp nhận ô nhiễm môi trường, ngay cả trong trường hợp cực đoan như sự kiện khoáng độc Ashio này.

Năm 1886, 11 năm trước, Suehiro Tetchō đã xuất bản kiệt tác vĩ đại nhất trong số các tiểu thuyết chính trị trong thời Minh Trị là cuốn Mai trong tuyết. Bối cảnh của tiểu thuyết là năm 2040, 173 năm sau kể từ thời đại của Thiên hoàng Minh Trị. Mở đầu là tiếng đại pháo và kèn lệnh chào mừng lễ kỉ niệm 150 năm thành lập nghị viện với một bức tranh vẽ Tōkyō trong tương lai. Đó là đô thị với những dãy nhà lợp ngói cùng vô số ống khói cao đang nhả khói. Tetchō viết một cách phấn khởi rằng: “Đường điện tín giăng như tổ nhện, xe điện đi ngang dọc tám hướng, đèn đường sáng như ban ngày”.²³

Có thể người đọc hiện đại không khỏi rùng mình khi nghĩ đến cảnh một đô thị ô nhiễm với những ống khói công nghiệp, nhưng Tetchō nghĩ rằng người đọc tiểu thuyết của mình sẽ vui thích với những ống khói biểu tượng của sự tiến bộ và giàu có của tương lai. Có thể Tetchō tin rằng người Nhật càng hạnh phúc khi Tokyo càng trở nên giống các đô thị lớn ở Âu châu như London.

Trong hồi kí của Thị tòng Hinōnishi Sukehiro có đoạn như sau:

Khi Thánh thượng tuần hành đến vùng Kansai, trước khi đi qua Osaka thì ngài nói chúng ta đang đến gần kinh đô khói, rồi, ta đã đến kinh đô khói. Ngài nhìn qua cửa sổ khi đến gần Osaka với vẻ cực kì thỏa mãn khi thấy những ống khói mọc lên.²⁴

Cũng giống như Suehiro Tetchō, đối với Thiên hoàng Minh Trị thì cụm từ “kinh đô khói” là một danh từ khen ngợi. Tuy nhiên, mỏ đồng Ashio về sau luôn gợi lại những kí ức đau buồn rằng cái giá phải trả cho sự tiến bộ, giàu có này là sự thiệt hại về môi trường và hi sinh về nhân mạng.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 11.↩

Hoàng nữ thứ tám là Nobuko không thấy xuất hiện trong ghi chép này, có lẽ là vì được Tử tước Hayashi Tomoyuki dưỡng dục (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 7, trang 799).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 120. Tuy nhiên, Thiên hoàng vui vẻ nhận bức vẽ cảnh ở Li cung Hama và khoai lang do hai vị nội thân vương dâng tặng. Biết Thiên hoàng vui vẻ đón nhận những tặng vật này, Sasaki cảm thấy được an ủi phần nào.↩

Thiên hoàng không phải là người cha nuông chiều con cái. Hoàng nữ Kitashhakawa Fusako, người sau này trở thành chủ tế thần quan ở Thần Cung Ise hồi tưởng rằng lần đầu tiên mình thấy Thiên hoàng cất giọng cười là khi mình dẫn theo người con trai nhỏ tuổi vào chầu (Kitashirakawa Fusako, Thiên hoàng Minh Trị và cung điện của ngài, trang 44).↩

Cuối năm 1897, Nội thân vương Fusako mắc bệnh. Sasaki toan báo cáo chi tiết về bệnh tình của nội thân vương lên Thiên hoàng, nhưng Sasaki được nữ quan thông báo rằng Thiên hoàng có rất nhiều chuyện khác để lo, nên chỉ báo cáo với ngài khi bệnh thật nặng. Tuy nhiên, hoàng hậu vẫn nghe Sasaki báo cáo (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 365-366).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 577.↩

Cùng tư liệu trên, trang 71-72.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 746-747.↩

Mutsu Munemitsu từ nhiệm ngày 30 tháng 5 năm 1896, chết ngày 24 tháng 8 năm 1897.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 112. Matsukata xuất thân từ Satsuma, Ōkuma xuất thân từ Hizen.↩

Tác giả (Keene) không tìm thấy nguồn nào dẫn câu này, nhưng Hoàng đế Wilhelm II từng nói điều tương tự. Chẳng hạn, có lần hoàng đế nói với hoàng thái tử Anh rằng: “Chỉ có mỗi mình Trẫm là có thể tự do quyết định chính sách của nước Đức. Quốc gia của Trẫm phải theo Trẫm đến bất cứ nơi nào Trẫm đi” (John C. G. Rohl, Hoàng đế Đức và triều thần, trang 12).↩

Rohl viết trong Hoàng đế Đức và triều thần rằng Hoàng đế Wilhelm II là bạo quân hơn cả các hoàng đế khác và Thiên hoàng Minh Trị. Mọi việc bổ nhiệm quan chức, mọi xử lí chính trị đều phải được hoàng đế đồng ý rõ ràng. Tất cả mọi người, mọi giai cấp đều phải nỗ lực để được “bậc tối thượng” khen ngợi (trang 117).↩

Hoàng thái hậu ra đời ngày 13 tháng 12 năm Tempō thứ 4 (22 tháng 1 năm 1834).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 183. Trưởng ban tổ chức tang lễ là Thân vương Takehito cũng nhận được chỉ thị tương tự.↩

Nếu như thái hoàng thái hậu, hoàng thái hậu, hoàng hậu xuất gia theo Phật môn thì danh hiệu phải có chữ “~mon-in” (~ môn viện) hay chữ “~in” (~ viện) phía sau tên gọi. Hoàng thái hậu Eishō không theo Phật môn nên danh hiệu này không phù hợp. Trưởng quan bí thư văn thư là Hosokawa Junjiro chỉ tìm thấy ba trường hợp phong tặng thụy hiệu cho thái hoàng thái hậu, hoàng thái hậu và hoàng hậu từ thời Nara, hơn 1.000 năm trước. Vì vậy, Hosokawa phản đối chuyện phong thụy hiệu cho hoàng thái hậu trong đời hiện đại. Hosokawa nghĩ rằng chỉ cần thêm chữ húy vào sau họ là được. Sau đó, Hosokawa quyết định lấy tên đất để phong thụy hiệu, đề xuất phong là Hoàng thái hậu Aoyama (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 194-195).↩

Lý Đức Dụ được biết đến với tư cách chính trị gia nhiều hơn với tư cách thi nhân. Danh hiệu của hoàng thái hậu được lấy từ câu cuối của bài thơ: “Phồn anh chiếu đàm đại” (đóa hoa nở rộ chiếu bóng trên mặt nước tối). Tên hoàng thái hậu (Eishō, Anh Chiếu) nghĩa là “đóa hoa chiếu bóng trên nước” như đúng câu chữ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 193-194. Fuji (đằng) tức hoa tử đằng (wisteria).↩

Cùng tư liệu trên, trang 199. Kanashimi no kiwami là khúc nhạc tang được tấu lên khi mai táng thi thể của Thiên hoàng và hoàng tộc. Khúc nhạc này cũng được tấu trong lễ tang của Thiên hoàng Shōwa vào tháng 2 năm 1989.↩

Tính cách phi Phật giáo trong tang lễ của hoàng thái hậu đã trở thành tiền lệ trong hoàng thất. Tháng 2 năm 1898, con nuôi của Thiên hoàng Kōmei là Thân vương Akira qua đời. Thân tộc của vị này đã thỉnh nguyện, xin tổ chức tang lễ theo nghi thức Phật giáo, theo di ngôn của thân vương nhưng bị từ chối. Phó nghị trưởng Xu mật viện là Higashikuze Michitomi cho rằng cần phải tổ chức tang lễ của hoàng thất theo cách thức thời cổ đại, tức là theo kiểu Thần đạo. Thiên hoàng tán thành ý kiến của Higashikuze (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 397-398).↩

Meiji Tennō-ki, cuốn 9, trang 201.↩

Cùng tư liệu trên, trang 343. Vương phi Min được phong hoàng hậu vào ngày 12 tháng 10, khi quốc vương Triều Tiên lên ngôi hoàng đế. Tên nước Triều Tiên được đổi thành Đại Hàn, niên hiệu là Kwangmu (trang 319).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 291. Hinonishi Sukehiro là thị tòng phục vụ Thiên hoàng từ năm 1886 đến năm 1912, khi ngài qua đời. Sukehiro hồi tưởng rằng vào tháng 4 năm 1897, khi Thiên hoàng đến Kyōto, các thị tòng lo lắng khi thấy ngài muộn giờ trở về Tōkyō. Vừa lúc thì có mưa gió lớn, làm phát sinh sự cố đường sắt. Thiên hoàng trông thấy chỉ cười: “Khí áp thấp à, cũng tốt”. Sau đó thì tuyến đường được tu sửa, lúc này có tin báo dịch sởi ở Tōkyō cũng đã hết, nhưng Thiên hoàng vẫn hạ lệnh: “Chắc vẫn còn, hãy tiếp tục điều tra”. Thị tòng điều tra thì biết được ở Tōkyō chỉ có hai người mắc bệnh. Khi thị tòng báo cáo thì Thiên hoàng lại nói: “Đấy thấy chưa, ta bảo vẫn còn mà”. Các thị tòng không dễ gì thuyết phục Thiên hoàng trở về thủ đô (Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 163-164).↩

Donald Keene, Lịch sử văn học Nhật Bản, cuốn 10, trang 158.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 102. Tác giả (Keene) nhớ lại câu chuyện về Thiên hoàng Nintoku trong Cổ sự kí (Kojiki). Khi Thiên hoàng đứng trên đồi, phóng tầm mắt ngắm nhìn bốn phương đất nước của ngài, không thấy khói bốc lên thì ngài lo lắng rằng thần dân không được sung túc nên không thổi cơm. Rồi Thiên hoàng miễn thuế cho dân ba năm khi đứng trên đồi quan sát vào ba năm sau, Thiên hoàng thấy khói bốc lên ở mọi nơi. Ngài ấm lòng vì biết dân chúng đang no đủ.↩

CHƯƠNG 49

CHẤM DỨT PHIÊN PHIỆT SATCHŌ

Một vấn đề nữa trong nội các xảy ra vào cuối năm 1897. Nội các tổng lí đại thần Matsukata Masayoshi làm ngơ mọi ý kiến của chính đảng, cố thông qua đạo luật quan nghị viện mà không có sự đồng ý trước của chính đảng. Matsukata trả lời Nghị trưởng Xu mật viện Kuroda Kiyotaka khi hỏi về phương sách của mình rằng bản thân mình chỉ tuân theo thánh ý của Thiên hoàng, dốc hết sức để phục vụ việc nước mà không cần để ý đến việc theo hay phản lại chính đảng, bất chấp nghị viện có đồng ý hay không. Khi Chúng nghị viện đề xuất nghị án bất tín nhiệm đối với nội các thì Matsukata đề nghị giải tán nghị viện.¹ Tuy nhiên, trong nội các cũng có nhiều tiếng nói phản đối khiến Matsukata tính đến việc từ nhiệm.

Ngày 25 tháng 12 năm 1897, Matsukata giải tán nghị viện, nhận trách nhiệm để xảy ra tình trạng nội các không thống nhất và nói rõ ý từ nhiệm với Thiên hoàng. Các đại thần trong Nội các Matsukata cũng học theo mà liên tục đệ đơn từ nhiệm. Thiên hoàng truyền cho Matsukata đợi mệnh lệnh, đồng thời cũng hạ lệnh cho các đại thần không được rời khỏi Tōkyō. Các đại thần có thói quen hễ khi Thiên hoàng cần đến lời khuyên của họ trong lúc quan trọng thì lại rút về địa phương của họ. Rõ ràng Thiên hoàng không thể quên rằng ngài đã khổ sở thế nào vào những lúc như vậy trong quá khứ. Vắng mặt khỏi Tōkyō là lí do thứ hai sau câu cáo bệnh cửa miệng mà họ sử dụng để không tuân theo mệnh lệnh của Thiên hoàng.

Thiên hoàng đã biết rõ rằng giải tán nghị viện hay đình chỉ một thời gian là điều không thể tránh khỏi. Ngài cũng biết rằng Matsukata quyết tâm từ nhiệm và không dễ gì lay chuyển được. Cùng ngày (25 tháng 12), Thiên hoàng phái trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsume đến dinh thự của Kuroda Kiyotaka để thông báo đầu đuôi sự việc, lệnh cho Kuroda hiến kế giải quyết. Kuroda lấy lí do đang bệnh nên xin ba, bốn ngày sau sẽ vào chầu, nhưng có vẻ như Thiên hoàng đã đoán được rằng chỉ là giả bệnh. Ba giờ sau, Tokudaiji lại phụng thánh chỉ đến dinh thự của Kuroda, thông báo rằng Chúng nghị viện đã bị giải tán, nội các tổng lí đại thần cũng đã tâu lên ý từ nhiệm nên Kuroda phải vào chầu ngay lập tức để trình bày kế sách giải quyết. Kuroda thản nhiên đáp rằng mình sẽ vào chầu vào ngày 28. Tokudaiji gửi thư đến Kuroda vào ngày 26, nói rằng Thiên hoàng đang rất tức giận nên hãy nhanh vào chầu ngày 27 mà trả lời ngài. Kuroda đồng ý. Mặc dù từ trước đây đã tuyên bố rõ rằng sẽ tuyệt đối trung thành với Thiên hoàng nhưng các đại thần của ngài hễ khi thấy tình thế không thuận lợi là tìm cách làm ngơ ý muốn của ngài.

Dù Kuroda không có tư cách can thiệp vào chuyện ai sẽ là người kế nhiệm vị trí nội các tổng lí đại thần nhưng lại tâu lên rằng người thích hợp nhất cho vị trí này là Itō Hirobumi hoặc Yamagata Aritomo. Đêm hôm đó, Cung nội đại thần Hijikata Hisamoto đánh điện đến Itō theo mệnh lệnh của Thiên hoàng, yêu cầu ngày hôm sau phải vào chầu. Trong thời kì này, Itō đang ở biệt trang Ōiso. Itō đánh điện trả lời Hijikata rằng kể từ khi từ nhiệm vào năm ngoái thì bản thân không còn nắm rõ tình hình trong ngoài, sợ rằng không đáp ứng được yêu cầu của Thiên hoàng, làm ảnh hưởng đến cái đức thánh minh của ngài. Hơn nữa bản thân Itō đang mắc bệnh về mắt, đến nay vẫn chưa khỏi nên xin được hoãn chầu ít lâu.²

Ngày 28, Thiên hoàng phái thị tòng đến chỗ Kuroda, truyền đạt ý hướng chỉ định Itō vào vị trí nội các tổng lí đại thần và yêu cầu Kuroda phải nhanh chóng truyền thánh chỉ đến Itō, giải thích về tình trạng khẩn cấp của nội các và thuyết phục Itō đồng ý. Ngay hôm đó, Kuroda đến Ōiso thăm Itō và thuyết phục Itō nên lập tức về thủ đô nhận mệnh để làm yên lòng Thánh thượng. Itō cảm kích mà đồng ý.³

Ngày 29, Itō về thủ đô, lập tức vào chầu. Thiên hoàng thông báo lí do triệu tập Itō. Itō đáp rằng đây là sự việc trọng đại nên xin một vài ngày để suy nghĩ kĩ về mục đích và cách giải quyết. Ngày 31, Itō tâu lên việc tuyển người vào vị trí đại thần của các sảnh. Itō dự định sẽ đổi mới nội các. Tuy nhiên, Thiên hoàng phản đối, thuyết phục nên giữ lại cung nội đại thần và bộ tham mưu trong một thời gian.⁴

Bản thân việc thay đổi quan chức nội các, chẳng hạn như vấn đề lần này, không phải là điều thú vị cho lắm, nhưng những tính toán đằng sau sự việc lại mang một ý nghĩa quan trọng. Matsukata xuất thân từ Satsuma, không thể làm tròn chức phận của nội các tổng lí đại thần. Cùng xuất thân từ Satsuma còn có Kuroda cũng thừa nhận rằng Itō hoặc Yamagata, vốn xuất thân từ Chōshū, là những người kế nhiệm thích hợp. Chính đảng vẫn giữ vai trò quan trọng trong nghị viện nhưng việc người kế nhiệm sẽ ủng hộ đảng nào không phải là lí do chủ yếu để tiến cử người kế nhiệm. Dù Itō hay Yamagata có ưa thích đảng nào đi nữa thì điều đầu tiên, người có tư cách trở thành nội các tổng lí đại thần phải là người có đủ khả năng mà bất cứ ai cũng phải thừa nhận (không chỉ giới hạn trong khả năng giải quyết các vấn đề khẩn cấp mà chính phủ đang đối mặt). Thứ hai, đó phải là người xuất thân từ Satchō (Satsuma và Chōshū), hai phiên liên tục sản sinh ra những nhân vật nắm giữ vị trí quan trọng của quốc gia. Trong mấy năm trở về sau, việc nội các tổng lí đại thần có thể hỗ trợ qua lại về mặt chính trị với các quan chức khác trong nội các cũng trở nên quan trọng.

Cũng như những năm gần đây, năm 1898 mở đầu bằng các nghi thức tân niên do người đại diện của Thiên hoàng đứng ra chủ trì. Khi biết Itō mắc cảm mạo, Thiên hoàng liền sai thị tòng đến thăm hỏi, theo tập quán mà tặng cho Itō 12 chai rượu và mười con vịt, thể hiện mong muốn Itō hết lòng tận lực vì quốc gia.

Đầu năm, Yamagata đến thăm Itō, khích lệ nên bắt tay tổ chức lại nội bác. Ngày hôm sau, Itō gửi thư đến Yamagata, thổ lộ suy nghĩ trong lòng rằng bản thân mình cố tính quá khích, tình cảm hay lên xuống thất thường như Inoue Kaoru có tật dễ khóc. Những khuyết điểm này chính là hoạ nên sợ rằng sẽ phá vỡ nội các. Mặt khác, Itō cho rằng Yamagata trước kia cũng từng giữ vị trí nội các tổng lí đại thần, lại giỏi chế ngự, khoan dung nghiêm nghị tùy lúc nên Itō xin Yamagata giúp đỡ.

Ngày 8 tháng 1, Itō tâu lên muốn tổ chức hội nghị trước mặt Thiên hoàng về cơ cấu của nội các. Itō vốn muốn Yamagata và Saigō Tsugumichi hợp tác hỗ trợ như mọi khi. Itō cũng muốn đưa Ōkuma Shigenobu của Tiến bộ Đảng vào trong nội các để liên kết với chính đảng. Cuối năm trước, Itō cũng đã hội đàm về khả năng đưa Ōkuma vào nội các, nhưng Ōkuma không dễ gì chấp nhận. Điều kiện của Ōkuma đưa ra là cái ghế nội vụ đại thần, Ōkuma còn yêu cầu để ba người của Tiến bộ Đảng vào ba vị trí đại thần quan trọng khác. Dĩ nhiên Itō không thể chấp nhận yêu cầu của Ōkuma.

Sau đó, Itō tiếp cận ltagaki Taisuke nhằm liên kết với Tự do Đảng để ổn định chính cục. Tuy nhiên, Taisuke cũng đưa ra điều kiện là cái ghế nội vụ đại thần mới chịu hợp tác vào nội các. Itō từ chối yêu cầu của Itagaki vì nghĩ rằng nếu đặt nhân vật đầu não của chính đảng vào vị trí nội vụ đại thần thì khó lòng bảo đảm công chính trong cuộc tổng tuyển cử sắp tới. Itō yết kiến Thiên hoàng, báo cáo rằng nỗ lực cầu tìm sự trợ giúp của chính đảng để củng cố nội các đã thất bại. Itō còn tiếp tục trình bày rằng tuy nỗ lực tái cơ cấu nội các đã thất bại nhưng tình hình Đông Á đang cấp bách, các vấn đề trong và ngoài nước chồng chất như núi nên không thể chậm trễ trong việc tổ chức nội các. Vì vậy, Itō mong muốn Thiên hoàng nhanh chóng triệu tập nguyên lão⁵, mở hội nghị trước mặt ngài, còn bản thân Ito sẽ trình bày sở kiến trong cuộc họp đó.⁶

Hội nghị trước mặt Thiên hoàng được tổ chức vào ngày 10 tháng 1. Itō trình bày kiến giải bi quan về tình hình Đông Á. Nga đang gây sức ép cho Trung Quốc từ Siberia và đã chiếm cứ Liêu Đông, Đại Liên và Lữ Thuận. Trước đó, Pháp đã chiếm lãnh vùng Vân Nam phía nam của Trung Quốc, còn Anh quốc thì đang kiểm soát cửa khẩu sông Dương Tử, Đức thì đang chiếm vịnh Giao Châu và vùng Sơn Đông. Quân hạm Anh quốc hiện đang đe dọa cảng Inch’on. Nếu như giữa Anh và Nga xảy ra xung đột thì Nhật phải đứng về bên nào. Itō đề xuất phương án tối ưu nhất là nhìn từ hiện trạng quân bị chưa hoàn thiện, tài chính chưa chu đáo như hiện nay thì Nhật Bản chỉ nên đứng ngoài cuộc mà giữ vị thế trung lập để bảo đảm an toàn.

Yamagata và các nguyên lão đều nhất trí tán thành ý kiến của Itō. Thiên hoàng cũng đồng ý.⁷ Ngày xưa Thiên hoàng hầu như không nói một lời nào trong những cuộc hội nghị trước mặt ngài, nhưng Thiên hoàng ngày nay đã trình bày ỷ kiến một cách rõ ràng và không e ngại gì. Cả hội nghị đều nhất trí rằng không có ai khác ngoài Itō có đủ khả năng giải quyết nguy cơ hiện tại, các nguyên lão đề cử Itō vào vị trí lãnh đạo nội các. Ngoại trừ hai vị hải quân đại thần và ngoại vụ đại thần vẫn giữ nguyên như cũ thì Inoue Kaoru được đề cử vào vị trí đại tạng đại thần, Katsura Tarō làm lục quân đại thần, Saionji Kinmoehi làm văn bộ đại thần và Yoshikawa Akimasa làm nội vụ đại thần. Cuối cùng Itō cũng quyết tâm nhận bổ nhiệm, và Matsukata từ nhiệm vào ngày 12 tháng 1.

Để chuẩn bị cho cuộc tổng tuyển cử Chúng nghị viện vào ngày 15 tháng 3, Nội vụ đại thần Yoshikawa Akimasa triệu tập các trưởng quan địa phương đến Nội vụ sảnh để giải thích về những điều quan trọng. Yoshikawa nêu lên những ví dụ xấu trong quy trình tuyển cử, yêu cầu siết chặt kiểm soát để người đi bầu có thể tự mình bỏ phiếu cho ứng viên mình lựa chọn. Rõ ràng là những cuộc tuyển cử từ trước đến nay đều không mấy công bình. Việc bỏ phiếu bị mua chuộc bằng tiền bạc, vật phẩm, phiếu hẹn hay bằng tài vật. Người đi bầu còn bị đe dọa bạo lực, nơi bỏ phiếu và hội trường tuyển cử bị làm loạn. Tất cả những hành vi này đều bị nghiêm cấm, nhưng thói xấu này vẫn tiếp diễn và ngày càng tồi tệ hơn trong những năm gầy đây. Thời hạn tuyển cử đang đến gần, là một tháng sau. Chính phủ cần hết sức chú ý để bảo đảm cuộc tuyển cử diễn ra một cách minh bạch, công chính, ứng viên không được dùng tiền bạc để được bầu, còn người bỏ phiếu cũng không được cam chịu đe dọa bạo hành.⁸ Một sắc lệnh khẩn cấp được ban hành vào ngày 8 tháng 2, nghiêm cấm người vận động tuyển cử mang đao kiếm, súng ống, giáo mác, gậy tre và côn roi.⁹

Kết quả tuyển cử là Tự do Đảng chiếm 98 ghế, Câu lạc bộ Yamashita chiếm 48 ghế và Tiến bộ Đảng chiếm 91 ghế.¹⁰ Các đảng thiểu số và ứng viên tự do khác chiếm 63 ghế còn lại. Mối liên kết giữa chính phủ với chính đảng, vốn bắt đầu bằng việc đề cử Itagaki vào vị trí nội vụ đại thần trong nội các thứ ba của Itō, vẫn chưa phải đã đứt hẳn dù trước đó Itō đã từ chối cho Itagaki gia nhập tân nội các. Sau cuộc tuyển cử, Tự do Đảng lần nữa yêu cầu để Itagaki vào nội các, nếu không thì nghị viện sẽ xảy ra bất đồng không thể giải quyết được. Mặt khác, các quan chức nội các (nhất là Inoue) lại dọa rằng nếu như một người trong nội các bị đẩy ra để nhường chỗ cho Itagaki thì họ sẽ từ nhiệm. Ngày 15 tháng 4, Itō gửi thư đến Tự do Đảng, từ chối việc Itagaki gia nhập nội các, cho nên đành phải chấm dứt hợp tác.¹¹

Nghị viện được mở vào ngày 19 tháng 5. Ngày 26, chính phủ trình lên nghị viện đề án tăng thuế thu nhập, thuế rượu và địa tô. Từ năm trước, Nội các Matsukata đã gặp phải vấn đề nghiêm trọng là thu nhập năm không bảo đảm nên đã đề xuất việc tăng thuế rượu và địa tô, nhưng vì nghị viện bị giải tán nên không thành lập dự toán được.¹² Lần này đề xuất lại được Nội các Itō đưa ra lần nữa. Ngày 10 tháng 6, nghị viện phủ quyết đề án với 27 phiếu thuận và 247 phiếu chống. Sau đó, Chúng nghị viện bị giải tán theo yêu cầu của Itō.¹³

Tình trạng bế tắc, giữa nội các với nghị viện đã phát triển sang một hướng không thể lường trước. Trước đây, Tự do Đảng và Tiến bộ Đảng đối đầu nhau thì nay lại bắt tay hợp tác với nhau để kết thành Hiến chính Đảng, Ōkuma và Itagaki cùng diễn thuyết trong hội nghị ngày 16 tháng 6, giải thích rằng hai đảng hiệp đồng với nhau là điều cần thiết trước mắt. Ngày 21, hai đảng giải tán để hướng đến việc kết thành đảng mới vào ngày hôm sau. Thư tuyên ngôn của Hiến chính Đảng viết như sau:

Kể từ khi ban hành hiến pháp, thành lập nghị viện đến nay thì sắp được mười năm. Tuy nhiên, trong thời gian đó thì nghị viện bị giải tán không dưới năm lần, nền chính trị hiến pháp hoàn toàn vô thực, sức mạnh của chính đảng cũng không được mở rộng. Trong khi đó thì thói xấu của thế lực phiên phiệt vẫn còn lớn mạnh, khiến cho sự hoà hợp giữa triều đình và dân chúng bị phá vỡ, dẫn đến quốc gia trì trệ. Điều này khiến kẻ sĩ có lòng trung ái với đất nước thấy phẫn nộ ta thán. Nay chúng tôi xét thấy tình hình trong ngoài nên quyết định giải tán hai đảng Tự do và Tiến bộ để tổ chức một đảng lớn nhằm kết hợp những người đồng chí, đổi mới tình thế để hoàn thiện nền chính trị hiến pháp.¹⁴

Điều mục quan trọng nhất trong số chín điều mục cương lãnh của Hiến chính Đảng là điều thứ hai, “thành lập nội các chính đảng, làm rõ nhiệm vụ thật của đại thần nội các”. Điều này có nghĩa rằng nội các trong tương lai sẽ được tổ chức bởi nội các tổng lí đại thần, người được chọn lựa từ chính đảng có thế lực mạnh nhất chứ không phải là người có xuất thân từ Satsuma hay Chōshū, hai phiên trấn có công với Thiên hoàng từ thời Duy Tân, như từ trước đến nay.

Để phản ứng lại việc thành lập Hiến chính Đảng, Itō tập hợp các nhà tư bản và những người có chí cần vương nhằm thành lập chính đảng của mình. Itō lập tức xoay xở sự ủng hộ của nội các. Tuy nhiên, nội các chỉ ra rằng để có được sự ủng hộ của cử tri trong đợt tổng tuyển cử tới thì Itō (và các đại thần) phải đi khắp đất nước để giải thích về phương châm của chính phủ cho họ biết. Thời hạn tuyển cử đã đến trước mắt. Kuroda Kiyotaka hứa hẹn rằng nếu như Itō kết thành chính đảng thì bản thân mình cũng sẽ chống gậy mà lê tấm thân già nua đi theo Itō du thuyết.

Inoue Kaoru đến thăm Yamagata, yêu cầu ủng hộ chính đảng do Itō tổ chức. Yamagata đáp lại rằng: “Những người đồng chí tụ họp với nhau mà kết thành chính đảng không phải là chuyện không được, nhưng dựa vào chính đảng để tổ chức nội các thì sẽ phá hoại lịch sử của chính phủ Minh Trị, phản lại tinh thần của hiến pháp. Nếu như thực hiện việc này thì vận mệnh đất nước rồi sẽ như Tây Ban Nha và Hy Lạp”.¹⁵ Yamagata kiên quyết phản đối tư tưởng của Itō nên Kuroda cũng từ bỏ ý ủng hộ chính đảng. Bản thân Itō cuối cùng cũng từ bỏ ý định kết thành chính đảng.

Sau khi Hiến chính Đảng được kết thành thì Lục quân đại thần Katsura Tarō quyết ý vượt qua mọi khó khăn mà duy trì chính cục. Katsura nói với Yamagata, Inoue và Saigō rằng Itō dự định sẽ từ chức nếu như chí hướng thành lập chính đảng của mình không thành hiện thực. Đây quả là điều đáng tiếc. Nếu như Itō không có ý lo cho chính cục thì nguyên lão phải bước vào tình thế khẩn cấp này. Nếu như nghị viện vẫn tiếp tục phản đối chính phủ thì cứ giải tán, và nếu cần thiết thì đành phải dừng hiến pháp. Không rõ đề án quá khích của Katsura được ủng hộ đến mức độ nào.

Thiên hoàng lo lắng trước tình hình nên đã triệu tập Itō, Kuroda, Yamagata, Saigō, Inoue và Ōyama Iwao vào ngày 24 tháng 6. Itō trình bày rằng một khi chính đảng mới của Ōkuma và Itagaki chiếm đa số trong nghị viện thì chỉ còn cách để hai người tổ chức nội các. Yamagata và Kuroda kịch liệt phản đối ý kiến của Itō. Nếu như việc tổ chức nội các được giao cho Ōkuma và Itagaki, nội các được vận hành trên nền tảng cương lãnh của một chính đảng thì sẽ làm tổn hại đến quốc thể và phản lại tinh thần hiến pháp.

Cuộc thảo luận trước mặt Thiên hoàng vẫn tiếp tục mà không đem lại kết quả gì. Thiên hoàng càng lo lắng, cho triệu Itō đến sau khi kết thúc và trình bày ý kiến của bản thân mình. Ngài cho rằng Itō cần phải ở lại vị trí nội các tổng lí đại thần và kêu gọi Tự do Đảng hợp tác như trước đây. Itō đáp rằng hai đảng đã hợp nhất như ngày nay thì việc này là không thể. Itō hiến kế rằng cách tốt nhất là để Ōkuma và Itagaki tiếp nhận tình trạng khó khăn này. Thiên hoàng không dễ gì đồng ý. Itō dâng biểu từ nhiệm, đồng thời cũng mong muốn trả lại tước vị và huân chương.

Ngày 25 tháng 6, Thiên hoàng triệu tập Yamagata, Kuroda, Ōyama, Saigō và Inoue đến, nói rằng không thể lay chuyển quyết tâm từ nhiệm của Itō. Vì vậy, cuối cùng đành phải để Itagaki và Ōkuma vào vị trí kế nhiệm. Bảy đại thần lập tức đệ đơn từ nhiệm.¹⁶ Đêm đó, Itō bí mật mời Ōkuma và Itagaki đến dinh, trình bày rõ tình trạng nguy cơ của đất nước trong tình hình trong và ngoài nước hiện nay. Tiếp theo Itō nói rằng sở dĩ mình tiến cử hai người với Thiên hoàng là vì hai người là thủ lãnh của chính đảng chiếm đa số trong Chúng nghị viện, tức là hai người hoàn toàn có khả năng thông qua đạo luật để đối phó với nguy cơ, khuyên rằng nếu như có lệnh từ Thiên hoàng ban xuống thì hãy nhanh chóng tiếp nhận. Hôm sau, Itagaki và Ōkuma nói rằng sẽ không từ nhiệm. Ngày 27 tháng 6, Thiên hoàng lệnh cho Ōkuma và Itagaki tổ chức nội các nhưng phải giữ lại hai đại thần của hải và lục quân. Hai người khép nép vâng mệnh, thề sẽ hết lòng hết dạ để báo đáp thánh ân.¹⁷

Ngày 28, Ōkuma và Itagaki vào chầu, tâu lên rằng đã hoàn thành bản khảo tuyển chọn đại thần các sảnh. Thiên hoàng xem danh sách nội các dự định, hỏi về tính cách của những nhân vật được đề cử trong đó. Vì phần nhiều trong số họ là thành viên chính đảng nên không xét đến tước vị, huân chương hay lí lịch quan lộ, nhưng Thiên hoàng vẫn muốn biết tính cách của các nhận vật được tiến cử làm đại thần. Itagaki và Ōkuma luân phiên nhau giải thích về từng nhân vật. Trong danh sách có tên Ozaki Yukio. Thiên hoàng rất đỗi kinh ngạc vì đây là nhân vật bị xử lí trừng phạt vào năm ngoái và đến nay vẫn chưa được miễn tội. Ngài hỏi tại sao lại tiến cử một nhân vật như vậy vào nội các.¹⁸ Ōkuma và Itagaki sợ hãi, đáp rằng sẽ trả lời việc này sau. Ngày hôm sau, Thiên hoàng lặp lại với Ōkumaya Itagaki rằng nội các đại thần là chức vụ quan trọng của quốc gia, vì vậy phải mang thành ý mà tận lực với chức vụ, nỗ lực không được, mắc sai lầm trong quốc vụ.¹⁹

Itō tin rằng đành phải tổ chức nội các dựa trên chính đảng chiếm đa số trong nghị viện. Điều này có nghĩa là sự chi phối của Satsuma và Chōshū sẽ đến hồi chấm dứt, đồng thời cũng có ý nghĩa rằng sự chi phối của những người bạn cũ vốn có quan hệ mật thiết với mình từ thời Duy Tân cũng sẽ chấm dứt. Thiên hoàng càng ưu tư trước tình thế hiện thời, về sau, Matsukata kể với một người bạn rằng “chưa từng thấy Thánh thượng lo nghĩ nhiều như lần này”.²⁰

Ngay khi sự xuất hiện của nội các chính đảng trở nên rõ ràng thì có ý kiến suy đoán rằng nó sẽ không tồn tại được lâu. Điều này là sự thật đối với một nội các chính đảng nhất định. Nội các Itagaki và Ōkuma vốn mang định mệnh phân liệt. Lí do không phải là do các thành viên nội các thuộc về chính đảng, mà là tư tưởng chính trị của Itagaki và Ōkuma không đồng nhất với nhau. Ngày 30 tháng 6, lễ thành lập tân nội các diễn ra dưới sự chủ trì của Thiên hoàng. Giữa những lời thề nhậm chức, Ōkuma trở thành nội các tổng lí đại thần kiêm ngoại vụ đại thần, Itagaki là nội vụ đại thần và Ozaki Yukio là văn bộ đại thần.

Không bao lâu sau khi trở thành đầu lãnh của nội các, Ōkuma triệu tập các trưởng quan địa phương đến, giải thích về đặc trưng của nội các chính đảng và hứa hẹn bảo đảm công chính trong tuyển cử, cải cách hành chính của tỉnh, Ōkuma nhấn mạnh rằng tuyển cử chính là cốt lõi của thể chế lập hiến, cho rằng cần phải kiểm soát chặt chẽ để bảo đảm công chính trong tuyển cử, cần ngăn chặn trước những hành vi bạo lực, áp bức, hối lộ bất chính trong những cuộc tuyển cử trước đây.

Ngày 14 tháng 7, chủ nhiệm phụ trách nuôi nấng hai vị thân vương Tsune-no-miya và Kane-no-miya là Sasaki Tadayuki vào chầu. Sasaki là một trong số ít những nhân vật mà Thiên hoàng có thể tự do trò chuyện. Sau khi bái yết Thiên hoàng, Sasaki nói rằng mình nhận xét thấy ngài khổ tâm nhiều vì chuyện thay đổi nội các lần này. Thiên hoàng đáp lại rằng: “Đại cải cách nội các lần này như cơn sóng thần ập đến, khó lòng chống đỡ khí thế của nó. Hoàn toàn vì thời thế mà Trẫm nghe lời tấu thỉnh của Itō, lệnh cho Itagaki và Ōkuma tổ chức nội các. Ban đầu Trẫm nghĩ vì Ōkuma là thủ lãnh của Tiến bộ Đảng, Itagaki là thủ lãnh của Tự do Đảng nên hai người sẽ phát huy được vai trò chỉ huy trong Hiến chính Đảng, tin rằng họ có thể chọn người vào vị trí đại thần. Nhưng tình hình không phải vậy, hai người hoàn toàn không có thế lực nào trong đảng. Ý kiến của họ ít được lắng nghe, việc chọn người đều do chính đảng quyết định, vả lại hai phe Tự do, Tiến bộ cũng không thuận nhau. Hễ phe Tự do đề cử điều gì thì phe Tiến bộ phủ quyết, hễ phe Tiến bộ đề xuất điều gì thì phe Tự do phản đối. Cả Itagaki và Ōkuma đều không làm được gì trong chuyện này. Hai người luôn bị người khác thao túng và lao khổ bởi những yêu cầu của họ. Khi hai người còn trong nội các thì tình hình có vẻ yên ổn, nhưng khi trở về dinh quan thì luôn có mấy mươi người tranh nhau đòi hỏi việc này, nhờ vả việc kia không bao giờ ngớt. Ban đầu Trẫm nghĩ nếu ủy nhiệm Ōkuma và Itagaki thì họ sẽ chấp hành tốt quốc chính, nhưng quả thực là sai lầm lớn”.

Sasaki bày tỏ lo ngại trước hiện trạng nội các hiện tại, hỏi rằng liệu chính quyền liên hợp có xử lí được quốc vụ hay không. Thiên hoàng đáp rằng rất khó để dự đoán tương lai những chắc chắn là có vấn đề. Trong số đó thì tệ nhất là Văn bộ sảnh. “Ý kiến thế gian cho rằng đại thần trước kia là Toyama Masakazu là người có học thức, thứ quan Kikuchi Dairoku là người có tài năng, còn thứ quan Hamao Arata chẳng có tài gì đặc biệt. Tân Đại thần Ozaki Yukio tài năng không hơn không kém Hamao, hoặc hoạ chăng có chút ít tài lẻ nhưng cực kì khó để xử lí cục diện khó khăn hiện nay, khó mà chấn hưng giáo dục được”.²¹ Có vẻ như Thiên hoàng đã thể hiện lòng phản cảm cá nhân mãnh liệt đối với Ozaki Yukio qua lời nhận xét mỉa mai này…

Ngày 8 tháng 7, người anh em họ của hoàng đế Nga Nicholas II là Đại công tước Kiril Vladirmrovitch đến Nhật. Đại công tước được Thiên hoàng và hoàng hậu tiếp đãi. Bấy giờ không ít khách quý đến Nhật nên lần này cũng không khiến triều đình quan tâm đặc biệt. Ngày 5 tháng 8, Itagaki khuyến cáo Ōkuma nên từ nhiệm vị trí ngoại vụ đại thần. Itagaki cho rằng Ōkuma kiêm nhiệm vị trí này là để tiếp đãi đại công tước Nga. Bây giờ đại công tước đã kết thúc chuyến viếng thăm Nhật nên từ bỏ kiêm nhiệm để bảo đảm quân bình giữa hai phe cựu Tự do Đảng và cựu Tiến bộ Đảng trong nội các. Itagaki tiến cử Hoshi Tōru hoặc Ebara Soroku vào vị trí tân ngoại vụ đại thần. Ōkuma không có ý từ nhiệm ngoại vụ đại thần. Việc này khiến nảy sinh xung đột đầu tiên giữa hai phe liên hiệp. Thiên hoàng được phó thác phán xử cuối cùng. Thiên hoàng cho rằng nên giữ Ōkuma lại vị trí ngoại vụ đại thần. Dĩ nhiên là cả hai bên đều phục quyết định của Thiên hoàng, nhưng rạn nứt giữa hai bên bây giờ càng trở nên sâu nặng hơn.

Xung đột tiếp theo giữa hai phe trong Hiến chính Đảng xảy ra khi phe cựu Tiến bộ Đảng kêu gọi phế bỏ Sở Cảnh thị. Itagaki tâu lên Thiên hoàng các lí do vì sao không nên phế bỏ Sở Cảnh thị. Không có hành động nào được thực thi. Trong những lần nảy sinh xung đột ý kiến tiếp theo thì trái với tên gọi, cựu Tự do Đảng tỏ ra bảo thủ hơn cả cựu Tiến bộ Đảng.

Ngày 11 tháng 8, Văn bộ sảnh hủy bỏ các chỉ đạo, huấn lệnh, thông tư về kiểm soát giáo dục và tụ họp, ngôn luận cũng như kết đảng của học sinh ban hành từ năm 1881. Văn bộ sảnh đại thần Ozaki Yukio giải thích lí do vì sao thi hành triệt để việc này như sau. Các huấn lệnh trong quá khứ đều đã không còn cần thiết vì các quy định luật pháp liên quan. Các pháp lệnh nhằm chỉnh đốn thói hư tật xấu của thời đại, cùng với thời gian thì nay đều không còn tác dụng nữa. Trong số đó có ít nhiều pháp lệnh vẫn còn cần thiết nhưng vấn đề liên quan đến giáo dục thì nên để cho trưởng quan địa phương, hiệu trưởng các trường và giáo viên thực hiện. Ozaki xem những pháp lệnh cũ này là di vật của tư tưởng cũ nên muốn đổi mới văn hóa bằng cách vứt bỏ hết.

Ngày 22 tháng 8, Ozaki diễn thuyết trong hội bế mạc kì giảng mùa hè của Hội Giáo dục Đế quốc. Trong bài diễn thuyết có đoạn không thỏa đáng nổi bật như sau. Ozaki cho rằng tuy Nhật Bản không có ý định thực hiện chế độ cộng hoà, nhưng giả dụ có đi nữa thì hẳn các tài phiệt Mitsui, Mitsubishi sẽ là ứng viên trở thành tổng thống. Có lẽ Ozaki muốn nói rằng trong bối cảnh chủ nghĩa đồng tiền hoành hành thì một ngày nào đó, sự giàu có (hai tài phiệt Mitsui, Mitsubishi là tượng trưng) sẽ cai trị đất nước. Lời buột miệng này đã mang lại cơ hội có một không hai cho các phe đối địch để tấn công vào chủ nghĩa yêu nước của Ozaki. Đường đường là một văn bộ đại thần mà mở miệng nói nền chính trị cộng hoà ở Nhật là như thế nào? Việc này không phải là phá hoại quốc thể thì là gì. Tờ báo Tōkyō Nichinichi Shimbun tấn công Ozaki bằng những lời lẽ hết sức nặng nề. Ozaki tức giận khi thấy tờ báo xuyên tạc lời lẽ của mình nên đã công khai kí lục tốc kí trong buổi diễn thuyết để yêu cầu đính chính bài kí sự. Tuy nhiên, phía đối địch chủ trương rằng Ozaki đã sửa đổi kí lục tốc kí. Lời chỉ trích ngày càng lên cao, buổi diễn thuyết của Ozaki trở thành vấn đề lớn đối với cả trong và ngoài chính phủ.

Ngày 25, trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune gửi thư đến Ozaki, yêu cầu trình bản thảo diễn thuyết. Ozaki vốn không cố bản thảo nên gửi thay bằng bản sao chép tốc kí trong buổi diễn thuyết, sở dĩ có yêu cầu của thị tòng là vì Thiên hoàng đã nghe được tin đồn về phát ngôn vô lễ của Ozaki nên muốn kiểm chứng thực tế.

Thiên hoàng cũng phái người quản lí thị tòng là Iwakura Tomosada đến chỗ Ōkuma, truyền nội chỉ rằng: “Ozaki đã diễn thuyết về nền cộng hoà khiến dư luận lên tiếng, khó biết điều gì sẽ xảy ra trong tương lai. Người như vậy khó tín nhiệm ở vị trí đại thần, hãy nhanh chóng đề nghị Ozaki từ nhiệm”.

Ōkuma sợ hãi, lập tức vào chầu để tự mình giải thích tình huống. Tuy nhiên, Iwakura Tomosada nói rằng “Thánh ý đã quyết, khanh có tâu lên cũng vô ích. Nếu có điều muốn tâu thì hãy báo với ta, ta sẽ thay mặt tâu lại”. Ōkuma hỏi “Thần có đáng tín nhiệm không?” thì Iwakura đáp “Việc đó ta không biết”. Iwakura trở về hoàng cung, thuật lại những lời của Ōkuma. Thiên hoàng đáp rằng “Chuyện lần này chỉ liên quan đến văn bộ đại thần, không can dự đến các đại thần khác. Khanh hãy truyền lại cho họ điều này và bảo họ yêu cầu Yukio từ nhiệm”.

Có thể người đọc hiện đại nhận thấy phản ứng của Thiên hoàng đối với câu nói xui xẻo của Ozaki trong bài diễn thuyết là quá đáng. Đúng là lời Ozaki chỉ ra rằng có thể nền cộng hoà cũng sẽ tồn tại ở Nhật là mối đe dọa đối với hoàng thống vạn thế nhất hệ theo suy nghĩ của Thiên hoàng Minh Trị nên ngài cảm thấy căm ghét. Tuy nhiên, lời nói mỉa mai của Ozaki không nhắm vào nền quân chủ mà nhắm vào các tài phiệt vốn trong đầu chỉ biết đến tiền. Có vẻ như Thiên hoàng Minh Trị vẫn còn tiếp tục mang phản cảm nặng nề đối với Ozaki kể từ sự kiện xảy ra vào năm 1887.

Chúng ta biết được phản ứng của Thiên hoàng lúc này là nhờ những mục ghi chép trong nhật kí của Sasaki Tadayuki. Nhật kí này vốn đã ghi lại những lời phê phán của Thiên hoàng đối với những nhân vật chung quanh từ mấy năm trước, nhưng Ozaki là nhân vật đầu tiên mà Thiên hoàng thể hiện sự căm ghét đến vậy.

Mệnh lệnh của Thiên hoàng là một vấn đề phiền toái đối với nền chính trị nghị viện. Nếu như Thiên hoàng là người cai trị trong nền quân chủ tuyệt đối thì ngài có thể hạ lệnh chém - đầu Ozaki, hoặc có thể lưu đày Ozaki ra đảo xa mà không cần xét xử. Tuy nhiên, Nhật Bản còn có hiến pháp, cấu thành nội các không phải là thủ túc của Thiên hoàng mà là các đảng viên của chính đảng với đầy đủ cương lĩnh. Iwakura Tomosada lo sợ rằng có thể Ōkuma vin vào cái lí này mà không chịu nghe theo mệnh lệnh đuổi Ozaki của Thiên hoàng. Nhưng may mắn thay là Ōkuma sợ hãi mà tuân lệnh Thiên hoàng khiến Iwakura thở phào.

Thiên hoàng bí mật phái Iwakura Tomosada và trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune đến chỗ Lục quân đại thần Katsura Tarō, thông báo về chỉ dụ đối với Ōkuma. Katsura thông báo việc này đến Hải quân đại thần Saigō Tsugumichi, cùng bàn bạc kế sách về sau. Nếu như Thiên hoàng không đợi nội các tổng lí đại thần tấu thỉnh mà hạ lệnh bãi nhiệm đại thần thì nhất định báo chí sẽ đưa tin, khiến quốc dân nghi ngờ rằng đằng sau chuyện bãi nhiệm ắt có khuất tất.

Rồi dần có tin đồn Ozaki bị các thị tòng và cận thần của Thiên hoàng lên án. Sasaki Tadayuki hỏi Tokudaiji đầu đuôi chân tướng sự việc mà không ngại ngùng gì. Tokudaiji đáp rằng bản thân mình thấy cực kì bất bình khi đọc bút kí diễn thuyết của Ozaki nhưng cũng dè dặt không báo lại với Thiên hoàng. Nội vụ đại thần Itagaki Taisuke cảm thấy lời nói của Ozaki không thỏa đáng nên thúc giục Ōkuma phải xử lí.

Tờ báo cách tân Yorozu chōhō đã chỉ trích những “người yêu nước” tấn công Ozaki là ngụy cần vương, ngụy trung thành. Cục trưởng cao đẳng học vụ của Văn bộ sảnh là Takada Sanae cũng diễn thuyết trong hội giáo dục cao đẳng theo ý của luận thuyết đăng trên báo Yorozu chōhō. Thiên hạ nghi rằng Ozaki đứng sau những lời diễn thuyết này, Itagaki lệnh cho sở Cảnh thị điều tra. Dù cảnh sát không nắm được chứng cớ nào nhưng Itagaki vẫn tin chắc luận thuyết của tờ Yorozu chōhō và bài diễn thuyết của Takada đều xuất phát từ thuyết của Ozaki nên càng thúc giục Ōkuma xử lí.

Itagaki đã không nhận được câu trả lời thỏa mãn từ Ōkuma. Itagaki tố cáo Ozaki với Thiên hoàng, cũng nhân cơ hội này mà Thiên hoàng lệnh cho Ōkuma bãi nhiệm Ozaki. Sasaki hỏi Cung nội đại thần Tanaka Mitsuaki rằng việc Ozaki bị bãi nhiệm là do thị tòng tố cáo có phải là sự thật hay không. Tanaka đáp rằng nguyên nhân trực tiếp là do Itagaki tố cáo, và giật dây sau lưng Itagaki chính là Lục quân đại thần Katsura Tarō và Tổng trưởng tham mưu Kawakami Sōroku. Tanaka còn nói thêm rằng Katsura và Kawakami đã nhiều lần thúc giục Tanaka làm gì đó với Ozaki, nhưng Tanaka luôn từ chối với lí do bản thân là cung nội đại thần không thể can thiệp vào tiến thoái của quốc vụ đại thần.

Sasaki hỏi nhiều người và tất cả đều cho rằng Itagaki là người đã tố cáo Ozaki với Thiên hoàng²². Mục đích của quân đội khi xách động Itagaki không đơn thuần nằm ở việc bãi nhiệm Ozaki mà là để giáng một đòn vào Nội các Ōkuma nhằm lấy lại chính quyền của phe Chōshū do Yamagata lãnh đạo. Lục quân đại thần Katsura Tarō (không đề ‘Xuất chứng cứ gì) tuyên bố rằng “bài diễn thuyết cộng hoà” của Ozaki khiến bầu không khí căng thẳng trong quân đội ở các vùng trong cả nước lan rộng, đe dọa đến nội các. Nội vụ đại thần Itagaki đưa ra những báo cáo, khống về tình thế bất ổn do lòng người dao động ở các địa phương.²³

Trong tự truyện của Katsura có ghi rằng mình đã thúc giục Ōkuma nhanh chóng thuyết phục Ozaki đến trước Thiên hoàng mà tạ tội. Katsura nói với Ōkuma rằng Thiên hoàng là bậc nhân từ, sẽ không ôm hận đối với Ozaki nhưng nếu bỏ qua cơ hội tạ lỗi với ngài thì có thể nội các tổng lí đại thần cũng phải chịu trách nhiệm liên đới. Ōkuma làm đúng như lời Katsura khuyên, thuyết phục Ozaki tạ lỗi. Ozaki lập tức vào chầu, tạ lỗi trước mặt Thiên hoàng. Tuy nhiên, Ozaki lại mắc sai lầm là cố biện minh cho lí do diễn thuyết của mình như thể cho rằng lời nói của mình không có gì sai. Thiên hoàng nghe rồi không hài lòng. Cuối cùng Ozaki cũng từ nhiệm. Katsura viết rằng bản thân lấy làm tiếc khi lời khuyên Ozaki của mình đã thất bại. Nếu xét rằng Katsura là nhân vật ban đầu cố ý xách động thì chuyện này hoàn toàn không có khả năng xảy ra.²⁴

Sau khi loại trừ Ozaki thì việc tiếp theo là lựa chọn người kế nhiệm văn bộ đại thần. Hai phái trong Hiến chính Đảng không thống nhất ý kiến với nhau. Itagaki tiến cử Ebara Sōroku, nếu như Ōkuma thấy Ebara không phù hợp thì có thể chỉ định văn bộ đại thần theo ý mình nhưng với điều kiện Ōkuma phải từ nhiệm ngoại vụ đại thần, nhường chức vụ này cho Hoshi Tōru. Ōkuma không chấp nhận bất cứ đề án nào. Ōkuma lập tức vào chầu, tiến cử Inukai Tsuyoshi vào vị trí văn bộ đại thần và được Thiên hoàng chấp thuận. Inukai chính thức nhậm chức văn bộ đại thần vào ngày 27 tháng 10.

Đúng như dự đoán, Itagaki nổi giận, yết kiến Thiên hoàng trước lễ nhậm chức để tâu bất tín nhiệm đối với Ōkuma. Nếu như Inukai được chỉ định làm văn bộ đại thần thì Itagaki cùng hai người khác trong nội các sẽ từ nhiệm. Ngày 29, đảng viên cựu Tự do Đảng mở đại hội, quyết nghị giải tán Hiến chính Đảng hiện tại để kết thành chính đảng mới với cùng tên nhưng không bao gồm các đảng viên của cựu Tiến bộ Đảng. Itagaki dâng lên Thiên hoàng đơn từ nhiệm, trong đó ghi rõ mọi bất mãn.

Thiên hoàng phiền lòng khi thấy sự việc thành ra như thế này. Ngài tiếc khi thấy Itagaki rời bỏ nội các nên thông qua Iwakura Tomosada lưu Itagaki ở lại. Không may là bấy giờ người cố vấn của Thiên hoàng là Itō Hirobumi đang ở Trung Quốc. Yamagata và Inoue đều đang đi vắng khỏi Tōkyō. Thiên hoàng phái Iwakura Tomosada đến chỗ Kuroda và Matsukata hỏi về cách xử lí trước tình hình Hiến chính Đảng phân liệt như hiện nay. Nếu như đảng viên cựu Tiến bộ Đảng kế nhiệm vị trí đại thần của ba người phe cựu Tự do Đảng vừa mới từ chức thì chắc chắn nỗi bất mãn của phe cựu Tự do Đảng sẽ gay gắt hơn trước. Đây chính là điều Thiên hoàng lo sợ. Ngài hỏi rằng nên để người ngoài Cựu Tiến bộ Đảng kế nhiệm vị trí của ba đại thần, hay chấp nhận để toàn bộ các đại thần trong nội các hiện tại từ nhiệm để tổ chức nội các mới. Ōkuma không có ý định từ nhiệm, muốn duy trì nội các bằng cách để đảng viên cựu Tiến bộ Đảng kế nhiệm vị trí của ba đại thần cựu Tự do Đảng đã từ chức. Ngày 29, Ōkuma yết kiến Thiên hoàng và tâu lên ý này. Thiên hoàng không chấp nhận đề án của Ōkuma. Thay vào đó, ngài đưa ra ý kiến của Katsura Tarō, giữ Itagaki ở lại vị trí. Mặt khác, Kuroda muốn đả đảo nội các chính đảng nên thầm vui mừng khi thấy bài diễn thuyết của Ozaki đã mang đến cơ hội. Itagaki đệ đơn từ nhiệm, Kuroda phản đối việc Ōkuma vẫn còn giữ chức nội các tổng lí đại thần. Kuroda tìm đến sự hỗ trợ của lục quân đại thần và hải quân đại thần. Ngày 31, Ōkuma phải đệ đơn từ nhiệm dù lòng không muốn. Lí do từ nhiệm (như mọi lần) là vì bệnh tật. Theo sau Ōkuma, toàn bộ đại thần trong nội các thuộc phe cựu Tiến bộ Đảng cũng đệ đơn. Chỉ có hải quân đại thần và lục quân đại thần vốn không thuộc chính đảng là vẫn lưu lại. Thiên hoàng chấp nhận đơn từ nhiệm, bàn kế về sau với Kuroda, Matsukata và Ōyama Iwao. Nội các chính đảng đầu tiên đã sụp đổ.

Ngày 1 tháng 11, Yamagata từ Kyoto trở về thủ đô. Ngày hôm sau, Yamagata cùng Kuroda, Saigō, Matsukata và Ōyama vào chầu, bàn về phương pháp tổ chức nội các mới. Trong số nhiều câu hỏi của Thiên hoàng thì có những câu rằng liệu có nên tổ chức nội các phi đảng phái để điều khiển nghị viên như ngày xưa không. Giả dụ có tổ chức nội các từ nguyên lão đi nữa thì với hiện trạng bây giờ, tuy không cần phải dựa vào chính đảng nhưng liệu có khó để thông qua một đạo luật không, hay là nên chọn vài người từ nguyên lão và chính đảng mạnh nhất để thành lập nội các liên hiệp, dễ dàng thông qua trong nghị viện, vân vân. Yamagata không trả lời trực tiếp các câu hỏi mà đáp rằng tất cả mọi việc, chọn ai để tổ chức lại nội các đều là lựa chọn của Thiên hoàng.

Khi đối mặt với quyết định khó khăn thì Thiên hoàng thường hỏi ý kiến Itō. Lần này cũng không phải ngoại lệ. Ngài đánh điện sang Trung Quốc, hạ lệnh lập tức về nước. Kuroda lo sợ rằng sau khi Itō về nước thì không chừng lại đề cử Ōkuma vào vị trí nội các tổng lí đại thần lần nữa. Kuroda thuyết phục Yamagata nên thực hiện sớm, không đợi Itō về nước mà lập tức bãi nhiệm Ōkuma luôn rồi tâu việc chỉ định nội các tổng lí đại thần mới. Cuối cùng, Thiên hoàng cũng chấp nhận phương án này, với điều kiện sau khi Itō về nước thì Kuroda và Matsukata phải thông báo đầu đuôi mọi việc với Itō để Itō hiểu rõ.

Ngày 5 tháng 11, Yamagata ra lệnh tổ chức nội các dù Ōkuma vẫn chưa chính thức từ nhiệm, Ōkuma mong đợi Itō ủng hộ nên đánh điện sang Trung Quốc. Mặt khác, Kuroda và Yamagata trực tiếp tâu lên Thiên hoàng rằng thời gian tổ chức nghị viện đã đến gần, cần phải khẩn trương chỉ định nội các mới để phát huy chức năng quốc vụ. Kuroda chủ trương tính thiết yếu của việc tổ chức nội các vượt giới hạn đảng phái. Lục quân đại thần Katsura Tarō thuyết phục Yamagata rằng khi tổ chức nội các mới thì nên liên kết với đảng viên cựu Tự do Đảng, đối thủ của Ōkuma. Theo lời Katsura thì thành viên cựu Tự do Đảng đều là người đơn giản, có thiện chí nên dễ dàng điều khiển. Ngày 8 tháng 11, Yamagata tâu lên Thiên hoàng việc tuyển người cho hội các mới: ngoại vụ đại thần là Aoki Shūzō, đại tạng đại thần là Matsukata Masayoshi, nội vụ đại thần là Saigō Tsugumichi. Trong cùng ngày, Ōkuma toàn bộ quan chức nội các (trừ Katsura Tarō) đều từ nhiệm.

Tuy chính đảng đã mất chính quyền nhưng vẫn còn tầm ảnh hưởng ở nghị viện. Dù Yamagata chủ trương nội các không đảng phái nhưng vẫn biết rằng không thể không liên kết với phái của Itagaki trong Hiến chính Đảng. Chính phủ bảo thủ của Yamagata nhất trí về mặt chính sách với cựu Tự do Đảng vốn đề xướng chủ nghĩa tự do. Hiến chính Đảng vốn được cấu thành từ các thành viên của cựu Tự do Đảng, đã yêu cầu để đảng viên gia nhập nội các với điều kiện ủng hộ chính phủ.

Cuối cùng Itō cũng trở về nước. Ngày 8 tháng 12, Itō yết kiến Thiên hoàng, báo cáo lại quá trình chu du Trung Quốc, Đại Hàn (Triều Tiên chính thức đổi tên nước thành Đại Hàn Đế quốc từ ngày 12 tháng 10 năm 1897) và yết kiến hai vị hoàng đế của hai nước này. Itō có một lời khuyên rằng từ nay về sau hoàng thất nên công bình với mọi tôn giáo, tông phái, không được có thiên vị. Không rõ kiến giải này của Itō có được là từ chuyến chu du hai nước Trung Quốc và Đại Hàn hay không. Tuy nhiên, nếu theo kiến giải này thì Thần đạo sẽ mất ưu thế đối với Phật giáo.²⁵

Năm 1898 không phải là một năm tốt đẹp đối với Thiên hoàng.

Ngoài việc can dự đến chính trị nhiều hơn năm trước thì năm nay việc giáo dục và sức khỏe của hoàng thái tử vẫn luôn khiến ngài lo lắng. Năm nay hoàng thái tử được 20 tuổi, có nghĩa rằng đã đến tuổi trưởng thành. Tuy nhiên, việc giáo dục cho hoàng thái tử bị chậm đáng kể do bệnh tình phát tác. Itō biết rằng việc phục hồi sức khỏe cho hoàng thái tử là nhiệm vụ cấp bách hơn bất cứ điều gì khác, nhưng đồng thời Itō cũng chủ trưởng phải giúp hoàng thái tử phát triển về mặt tinh thần. Itō cho rằng hoàng thái tử cần phải tinh thông về các vấn đề chính trị lẫn quân sự. Itō khuyên nên để hoàng thái tử dự thính trong các buổi hội nghị.²⁶ Hoàng thái tử cũng tỏ ra có trách nhiệm. Đến tháng 6, lần đầu tiên hoàng thái tử tiếp kiến công sứ các nước, bắt tay với họ và nói những lời lễ nghi.

Nhưng Thiên hoàng cũng thừa nhận rằng đôi khi phải quở trách hoàng thái tử. Có lần hoàng thái tử tiết lộ với người khác rằng mình muốn bãi nhiệm cận thần với lí do bất tài vô năng. Biết được chuyện này, Thiên hoàng lo lắng vô cùng. Ngài quở trách hoàng thái tử, giải thích rằng đó không phải là cách tốt để đối đãi với quần thần. Nếu như cận thần phụng sự có chỗ không vừa ý thì phải mật báo với đông cung đại phu hoặc cung nội đại thần và đợi mật lệnh của Thiên hoàng.

Tháng 11, hoàng thái tử được thăng tiến lên chức thiếu tá bộ binh lục quân và thiếu tá hải quân. Năm trước, Thiên hoàng không cho phép thăng tiến với lí do hoàng thái tử vẫn chưa đủ niên quý để thăng tiến. Nhưng đến năm nay thì ngài nhượng bộ. Không cần phải nói, hoàng thái tử không thể hoàn thành nghĩa vụ của cấp bậc sĩ quan này, mặc dù từ nửa năm sau thì sức khỏe của hoàng thái tử đã có dấu hiệu hồi phục.²⁷

Chắc chắn trải nghiệm vui vẻ nhất đối với Thiên hoàng trong năm nay chính là khi giám sát cuộc đại diễn tập lục quân ở Ōsaka. Bất chấp thời tiết tốt xấu, ngài vẫn dậy từ lúc năm giờ sáng rồi đến “tiền tuyến”. Thiên hoàng giám sát trận đánh giả giữa Nam quân (quân xâm lược ngoại quốc cố chiếm Osaka) và Bắc quân (quân quốc phòng bảo vệ thành phố). Cuộc diễn tập kết thúc, Thiên hoàng bày tỏ vui mừng, thỏa mãn với mọi việc nhưng đồng thời cũng ban sắc ngữ: “Thế cuộc thay đổi nhanh chóng, không cho phép lơi là chút nào. Các khanh hãy ngày càng tinh cần, cố gắng lập công”.²⁸

Hẳn là người đọc muốn biết nhiều hơn nữa về cảm nghĩ cá nhân của Thiên hoàng, Bài thơ tanka của ngài trong năm nay dù vượt trội về mặt kĩ thuật nhưng biểu hiện tình cảm lại như kiểu điển hình. Có lẽ ngài đã thổ lộ nội tâm qua bài thơ tanka sau đây:

Samidareno

Oto nomi kikite

Kurasu hi wa

Miya no uchi dani

Ibusekarikeri²⁹

(Tạm dịch: Dù trải qua một ngày, chỉ nghe tiếng mưa hạ, thì cuộc sống trong cung, cũng u uất lắm thay.)

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 360-361.↩

Cùng tư liệu trên, trang 363.↩

Cùng tư liệu trên, trang 364.↩

Cùng tư liệu trên, trang 366.↩

Nguyên văn trong “nguyên huân chư lão lão”. Nguyên huân (genkun) là các chính khách trưởng lão được Thiên hoàng lựa chọn, hết lòng vì quốc gia. Hai nguyên huân đầu tiên là Itō Hirobumi và Kuroda Kiyotaka. Từ nguyên huân được thay thế bằng từ nguyên lão (genrō) có ý nghĩa tương tự, kể từ năm 1892 trở về sau. Từ nguyên lão là nói tắt của nguyên huân chư lão. Trong thời kì này có sáu nguyên lão là Itō, Kuroda, Ōyama Iwao, Saigō Tsugumichi, Inoue Kaoru và Yamagata Aritomo. Matsukata Masayoshi trở thành nguyên lão năm 1898.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 372.↩

Cùng tư liệu trên, trang 374.↩

Cùng tư liệu trên, trang 384-385.↩

Cùng tư liệu trên, trang 389.↩

Câu lạc bộ Yamagata là đảng phái ủng hộ công nghiệp, thiếu tổ chức đảng và giải tán vào lần tuyển cử thứ sáu.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 425.↩

Cùng tư liệu trên, trang 443.↩

Cùng tư liệu trên, trang 445.↩

Cùng; tư liệu trên, trang 451.↩

Cùng tư liệu trên, trang 453. Có lẽ Yamagata nêu ví dụ Tây Ban Nha và Hy Lạp là muốn đưa minh hoạ những nước bị nội chiến chia rẽ.↩

Cùng tư liệu trên, trang 457 Lục quân đại thần Katsura Tarō đệ đơn từ nhiệm trong cùng ngày, nhưng trước đó Thiên hoàng đã được Yamagata tâu nên giữ lại vị trí lục quân đại thần nên bác bỏ đơn của Katsura.↩

Cùng tư liệu trên, trang 457-458.↩

Ozaki bị bãi chức tham sự ở Ngoại vụ sảnh vào năm trước khi tham gia vào vận động đả đảo nội các. Tuy nhiên, có thể Thiên hoàng đang nghĩ đến sự kiện vào năm 1887. Đương thời, nhiều công văn nội bộ bị rò rỉ ra ngoài, báo chí đua nhau đăng tải khiến các tráng sĩ dao động. Họ yêu cầu giảm thuế, cho tự do ngôn luận, tụ tập, khôi phục ngoại giao. Họ từ khắp nơi trong nước đổ về thủ đô, mang theo thư ý kiến về các sự kiện này. Điều trực tiếp khiến họ tức giận là kế hoạch của Inoue cho phép người ngoại quốc định cư trong nội địa, tòa án thuê thẩm phán ngoại quốc. Nội vụ đại thần Yamagata Aritomo (trong nội các lần thứ nhất của Itō) đã ra bảy mục cấm tụ tập, thành lập tổ chức bí mật, gây rối trị an… Ozaki tham gia xách động và là một trong số hơn 500 người bị lệnh rời khỏi Tōkyō (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 6, trang 856-857). Họ được đại xá vào năm 1889, trong dịp công bố hiến pháp.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 459.↩

Cùng tư liệu trên, trang 460.↩

Cùng tư liệu trên, trang 474-475.↩

Shimba Eiji, Itagaki Taisuke, giấc mơ tự do dân quyền và thất bại, trang 296.↩

Cùng tư liệu trên, trang 297.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 517.↩

Cùng tư liệu trên, trang 560. Tháng 2 năm này, Itō khuyên rằng hoàng thất nên đứng ngoài tôn giáo, để thần dân được tùy ý theo tín ngưỡng của họ.↩

Cùng tư liệu trên, trang 441.↩

Ngày 11 tháng 11, hoàng thái tử được Tổng giám quân y lục quân Hashimoto Tsunatsune khám. Hashimoto báo cáo rằng âm thanh phổi ở ngực trái bình thường, dạ dày đang tiến triển tốt (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 544). Hoàng thái tử đến Yokosuka vào cuối tháng 11 để dự lễ diễn tập của hải quân (trang 554) và đến tháng 12 thì đi săn ở Narashino (trang 565).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 548.↩

Tân tập Minh Trị Thiên hoàng ngự tập, cuốn thượng, trang 318.↩

CHƯƠNG 50

THẦN PHONG LIÊN TRUNG QUỐC

Cuối cùng, cuộc đấu tranh dai dẳng để loại bỏ trị ngoại pháp quyền cũng đã mang lại kết quả vào năm 1899. Nhật Bản đã được các nước trên thế giới thừa nhận bình đẳng ngang hàng. Tuy nhiên, sự kiện quan trọng nhất đối với Thiên hoàng Minh Trị, đã 48 tuổi trong năm này, lại là chuyện cá nhân chứ không liên quan gì đến việc sửa đổi hiệp ước.

Năm mới bắt đầu với một sự kiện bất hạnh vào tháng 1, khi hoàng nữ nhỏ nhất của Thiên hoàng là Nội thân vương Takiko qua đời. Nội thân vương mất đúng hai năm sau, cùng ngày cùng tháng với ngày mất của Hoàng thái hậu Eishō. Cả nước treo cờ rủ, các trường đều nghỉ học và lệnh tạm cấm ca kĩ múa nhạc được ban ra như thường lệ. Tuy nhiên, trong bài thơ đầu năm với tựa đề Điền gia yên của Thiên hoàng lại không thấy chút dấu tích của nỗi buồn nào.

Koyama no sato no

Keburi mo toshidoshi ni

Tachi souyo koso

Tanoshi kari kere¹

(Tạm dịch: Ngay cả làn khói, từ nơi làng nhỏ, dưới chân núi xa, hàng năm bên đời, vui mừng hoan hỉ.)

Đây là năm đầu tiên hoàng thái tử tham dự hội thi ca đầu năm. Đã đến tuổi trưởng thành, hoàng thái tử được xem như có thể làm thơ cũng là điều đương nhiên. Việc giáo dục cho hoàng thái tử là một tâm điểm nghị luận lớn trong suốt năm này. Tiêu điểm của vấn đề là làm sao để sự học của hoàng thái tử tiến bộ mà không ảnh hưởng xấu đến sức khỏe. Mối quan hệ cha con giữa Thiên hoàng và hoàng thái tử cũng chỉ mang tính lễ nghĩa, xa cách như mọi khi. Ngay cả khi hoàng thái tử và các nữ quan vào chầu, Thiên hoàng cũng hiếm khi cho phép yết kiến. Tháng 2, hai vị nội thân vương Masako và Fusako vào chầu để xin phép rời thủ đô, đến biệt trang ở Kamakura để tránh cái lạnh của Tōkyō. Dù Thiên hoàng chỉ hơi không khỏe nhưng ngài từ chối tiếp kiến hai vị nội thân vương, trong khi hoàng hậu mang bệnh nặng hơn lại tiếp kiến hai vị.²

Tình cảm của Thiên hoàng đối với các vị nội thân vương được thể hiện qua sự quan tâm chu đáo đến những việc nhỏ nhặt như khi tặng xiêm y thì đích thân ngài lựa chọn màu sắc, kiểu dáng. Nhưng ngài thường tránh gặp mặt nội thân vương. Các nữ quan cũng không thể hiểu được suy nghĩ của ngài. Thỉnh thoảng họ cũng tiến ngôn rằng ngài nên tiếp kiến các nội thân vương, nhưng Thiên hoàng quyết không nghe theo lời khuyên.

Sasaki Tadayuki giải thích rằng thái độ lạnh nhạt của Thiên hoàng xuất phát từ suy nghĩ mang tính Nho giáo của ngài. Từ thuở nhỏ, Thiên hoàng đã sùng kính kinh sử của đất nước Trung Hoa. Tại sao có đất nước phồn vinh, cũng có đất nước lâm vào cảnh hoại diệt. Thiên hoàng đã suy nghĩ nghiêm túc về tình trạng loạn lạc, trật tự của những quốc gia được kể trong kinh sử. Có thể Thiên hoàng không nghe theo lời tiến ngôn của các nữ quan là do ngài đọc được trong sách những chuyện hoàng đế gây ra quốc nạn chỉ vì nghe theo lời nữ nhân. Ngài tỏ ra thận trọng quá mức, đôi khi còn không nghe cả những lời khuyên chính đáng của các cận thần. Nhưng Sasaki nghĩ rằng thà như vậy còn hơn để lời nói của các nữ quan từ hậu cung tác động đến triều đình. Có lẽ là Thiên hoàng đang cố gắng loại trừ thói xấu nhiều năm này.³ Có thể suy nghĩ của Sasaki là đúng, nhưng việc tiếp kiến nội thân vương lẽ nào lại có thể gây ra quốc nạn. Có vẻ như Thiên hoàng đã áp dụng lời giáo huấn từ lịch sử một cách quá cứng nhắc.

Tháng 2 năm đó, các thị y lo lắng cho sức khỏe của Thiên hoàng nên khuyên ngài đến Kyōto. Trưởng thị y thỉnh nguyện trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune thuyết phục Thiên hoàng, nhưng rốt cuộc chuyện cũng không thành. Rồi đến Cung nội đại thần Tanaka Mitsuaki cũng đề xuất vấn đề sức khỏe của Thiên hoàng. Tanaka yết kiến Thiên hoàng, tâu lên ý kiến của thị y một cách thẳng thắn rằng Thiên hoàng đang quá phì trệ, rằng nếu như ngài không vận động nhiều để khắc phục tình trạng này thì có thể sẽ ảnh hưởng xấu đến tim. Tanaka dùng biện pháp tu từ theo lối cổ mà kể rằng:

Bệ hạ là chủ một nước, là chỗ dựa của vạn dân nên tấm thân Bệ hạ không phải là của mỗi mình ngài. Việc chăm sóc thân thể không phải vì mỗi mình Bệ hạ, mà thật ra là vì thiên hạ vạn dân. Nhưng những năm gần đây, vì chính vụ đa đoan mà làm tổn hại đến long thể. Nếu như Bệ hạ vẫn còn ở Tōkyō thì e rằng khó có lúc nghỉ ngơi. Thần nghe nói, khi Bệ hạ từ Hiroshima đến Kyōto giữa lúc đàm phán hoà nghị Nhật - Trung vào năm 1895 thì ngài luôn vận động sớm tối, sức khỏe tráng kiện. Kyōto vốn là nơi cố hương của Bệ hạ, sông núi hữu tình, hết thảy cảnh vật đều quen thuộc đối với ngài. Vì vậy Bệ hạ có thể vui chơi trong cảnh quen thuộc, là nơi thích hợp để dưỡng long thể. Dù đã 30 năm trôi qua từ khi Bệ hạ dời cung đến Thành Tōkyō, nhưng đây vốn là cố thành của Mạc phủ, thiếu vắng cảnh vườn tược rộng rãi, ao hồ phong nhã, lại thêm phần bảo vệ nghiêm cẩn nên không được tiện nghi để Bệ hạ dạo chơi. Năm trước, khi có cuộc đại diễn tập của lục quân ở xứ Settsu-Izumi, Bệ hạ dời đại bản doanh đến Ōsaka nhưng lại không đến Kyōto vốn chỉ cách đó chừng mười dặm. Đương thời dân chúng đều hỏi, Bệ hạ đến Ōsaka nhưng không đến Kyōto là vì ngài không yêu thích cổ đô hay sao. Nhưng Bệ hạ đã ở lại Kyōto một thời gian dài trong năm 1895 nên thần biết không phải vậy. Nay thần phủ phục, nhận lời tấu thỉnh của các thị y mà khấu đầu cầu xin Bệ hạ đến Kyōto một thời gian để nghỉ ngơi, hồi phục long thể.

Tanaka biết lời nói của mình không được Thiên hoàng hoan nghênh. Thiên hoàng nghe tấu xong liền biến sắc, nổi giận đáp rằng:

Không phải Trẫm không biết nghe theo lời tấu của thị y, nhưng vì Kyōto là đất cố hương, là nơi Trẫm luôn yêu quý như khanh biết, nên Trẫm không thể đến chơi chỉ vì yêu thích. Tuy rằng nghỉ ngơi dưỡng sức cũng là việc chính đáng nhưng không thể để chính vụ trì trệ. Năm trước Trẫm đến Ōsaka xem diễn tập mà không đến Kyōto là vì sợ rằng mình sẽ mê đắm nơi quê nhà mà không còn ý muốn quay về thủ đô nữa. Chẳng lẽ các khanh không hiểu rằng Trẫm kiềm chế để không đi Kyōto. Lời khanh tâu không phải không hợp đạo lí, nhưng nếu Trẫm lơ là chính vụ một ngày thì sẽ ảnh hưởng đến bách quan văn võ, vì vậy nên Trẫm không thể vì chuyện nghỉ dưỡng mà bỏ qua chính sự. Trẫm phải luôn bước đi trên đường đế đạo. Vì thiên chức này mà ngã xuống cũng là tâm nguyện của Trẫm.

Ngữ khí của Thiên hoàng càng lúc càng dịu xuống. Ngài tiếp lời: “Trẫm sẽ phản tỉnh việc các khanh lo nghĩ. Từ nay trở đi Trẫm sẽ dưỡng thân để phục hồi sức khỏe, các khanh chớ có phiền lòng”. Thời gian sau đó, thỉnh thoảng Thiên hoàng dạo bộ trong vườn và lo vận động. Nhưng không bao lâu sau thì ngài cũng buông xuôi những nỗ lực này.⁴

Thiên hoàng trở nên căng thẳng với vấn đề cân nặng. Theo lời thị tòng, Tử tước Hinonishi Sukehiro thì chỉ vì tờ báo Trung ương viết rằng cân nặng của Thiên hoàng đã vượt quá 75 kg nên ngài không đọc báo nữa. Thiên hoàng tức giận với bài báo, nói rằng: “báo chí mà viết điều dối trá. Nếu là sự thật thì không sao nhưng đây chỉ là dối trá. Từ nay Trẫm không đọc báo nữa”.⁵

Tuy nhiên, trong bài thơ của Thiên hoàng vào năm 1905 cũng cho thấy rằng dù báo chí có luôn làm ngài bực dọc đi nữa thì đôi khi ngài cũng để mắt tới chúng.

Mina hito no

Miru niibumi ni

Yononakano

Atonashi goto wa

Kakazu mo aranamu⁶

(Tạm dịch: Sẽ tốt biết bao, khi mà tờ báo, mọi người đều đọc, không viết những điều, thất thiệt vô căn.)

Rõ ràng có mối quan hệ giữa cân nặng của Thiên hoàng với việc ngài mất hứng thú cưỡi ngựa. Cưỡi ngựa là thú giải khuây yêu thích của Thiên hoàng trước kia. Nhưng bây giờ có vẻ như thứ duy nhất khiến ngài quan tâm chính là công việc. Không rõ sự thật là mỗi ngày Thiên hoàng ngồi ở nơi làm việc trong bao lâu, nhưng có vẻ như ngài không ngồi từ sáng đến tối với chồng văn thư trước mặt như một người cùng thời là hoàng đế Áo Franz Josef. Thiên hoàng vẫn uống nhiều rượu ngay cả sau khi chuyển từ rượu Nhật sang rượu Tây. Ngài vẫn luôn thấy ngon miệng như trước kia. Chỉ cần nhìn qua thực đơn trong các buổi chiêu đãi quốc khách là có thể thấy được điều này.⁷

Một mối bận tâm chiếm trọn tâm trí của Thiên hoàng trong thời kì này là việc tìm người phối ngẫu cho hoàng thái tử. Đến tháng 8 năm 1899, hoàng thái tử tròn 20 tuổi. Thiên hoàng nghĩ rằng chọn hoàng thái tử phi từ hoàng tộc là tốt nhất. Nhưng nếu trong hoàng tộc không có người phù hợp với vị Thiên hoàng trong tương lai thì cần phải nghĩ đến đối tượng từ các tầng lớp quý tộc. Nếu vẫn không tìm được người ưng ý ở tầng lớp này thì phải tìm đến các nhà công tước, hầu tước.⁸ Trước đó, năm 1891, Thiên hoàng đã lệnh cho Tokudaiji Sanetsune tìm con gái các nhà công tước và trong hoàng tộc, chọn người có tuổi phù hợp với hoàng thái tử, tập hợp ở Ngự điện Takanawa để làm bạn với hai vị nội thân vương Masako và Fusako. Ngài còn lệnh cho Sasaki điều tra rõ ràng về dung mạo, tính cách của từng người. Sasaki thấy một người, nổi bật trong số các ứng cử viên là Sachiko, con gái của trưởng sư đoàn số 10, Thân vương Sadanaru. Cung nội đại thần đương thời là Hijikata Hisamoto tâu lên Thiên hoàng rằng hiệu trưởng của trường nữ hoa tộc là Shimoda Utako cũng đề cử Sachiko mạnh mẽ. Việc chọn lựa Sachiko làm hoàng thái tử phi gần như là điều chắc chắn.

Tháng 2 năm 1896, Thiên hoàng và hoàng hậu đến thăm Thân vương Sadanaru để xem mặt Sachiko. Đến năm 1899 thì ngài tổ chức cuộc họp chính thức đầu tiên để quyết định Sachiko có xứng đáng trở thành hoàng thái tử phi hay không.⁹ Việc Sachiko bị viêm ruột thừa vào hai năm trước được đưa ra bàn luận trong hội nghị. Mặc dù đã khỏi hẳn bệnh viêm ruột thừa nhưng theo sổ khám bệnh do trưởng thị y cung cấp thì bên ngực phải của Sachiko nghe có tiếng bọng nước. Vì vậy nên nhiều ý kiến cho rằng cần phải lưu tâm đến sức khỏe của Sachiko, dù các y sĩ đều đánh giá rằng sẽ không có vấn đề gì sau hai, ba năm nữa.¹⁰ Tuy nhiên, Thiên hoàng lo nghĩ về báo cáo của các y sĩ, ngài sợ rằng khiếm khuyết về sức khỏe của Sachiko sẽ ảnh hưởng đến sự kế tục của hoàng thống. Ngày 22 tháng 3 năm 1899, Thiên hoàng phái Hijikata đến dinh thự của Thân vương Sadanaru, tuyên bố hủy bỏ hôn ước giữa hoàng thái tử với Sachiko.¹¹

Hoàng thái tử không tỏ vẻ thất vọng gì trong chuyện này. Hoặc giả hoàng thái tử cũng không hề hay biết gì về việc tìm người phối ngẫu cho mình. Nhưng dù sao đi nữa thì hoàng thái tử vẫn chưa hoàn toàn hồi phục khỏi căn bệnh trầm trọng từ năm 1895. Việc học của hoàng thái tử cũng không tiến triển như ý. Hoàng thái tử là nhân vật khó gần, tính khí thất thường mà các hầu cận khó chiều lòng. Thiên hoàng cũng bất lực trước thói cuồng Tây của hoàng thái tử. Tuy không nắm vững căn bản của những môn học, tri thức truyền thống nhưng hoàng thái tử lại chuộng pha tiếng Pháp vào trong câu nói của mình.¹² Có thể bệnh cuồng Tây của hoàng thái tử xuất phát từ những tấm huy chương ngoại quốc bắt đầu nhận được trong thời kì này, chẳng hạn như huy chương Lông cừu vàng của lây Ban Nha, Bắc đẩu bội tinh của Pháp quốc hay huân chương Elefantordenen của Đan Mạch.¹³

Hành động đặc trưng nổi bật nhất của hoàng thái tử trong thời kì này là việc thường xuyên đến biệt trang ở Hayama và Numazu. Có thể bầu không khí nghiêm trang ở cung đình do Thiên hoàng và các cố vấn của ngài cẩn thận tạo dựng nên đã khiến hoàng thái tử luôn tránh né Tōkyō vào những năm sau này.¹⁴

Ngày 28 tháng 10 năm 1899, Thiên hoàng tổ chức yến tiệc chúc mừng đề án sửa đổi hiệp ước có hiệu lực từ ngày 4 tháng 8. Thiên hoàng và hoàng hậu bắt tay các vị khách quý, nâng li cùng công sứ các nước với những lời chúc tụng sức khỏe từ các vị quân chủ và tổng thống của họ. Trị ngoại pháp quyền đã kết thúc không phải bằng tiếng đại pháo mà bằng tiếng khui nút bấc chai sâm banh.¹⁵ Đáng lí đây là lễ ăn mừng của các nước, nhưng tính quan trọng của buổi lễ ngày hôm đó đã kết thúc trong sự hiểu ngầm với nhau.

Nhiều người ngoại quốc định cư tại Nhật tỏ ra hoang mang cực độ khi biết họ sẽ không còn được bảo hộ bởi chế độ tòa lãnh sự phán xử như trước đây nữa. Tuy nhiên, cũng không có vụ bắt bớ người ngoại quốc với số lượng lớn nào, cảnh sát Nhật cũng không can thiệp với những quy định tỉ mẩn, cũng không hề có báo cáo nào về việc khảo vấn người ngoại quốc. Thời gian càng trôi qua thì họ càng thấy rõ rằng nỗi lo của mình trước đây là vô căn cứ. Người ngoại quốc bắt đầu nghi ngờ, tự hỏi không biết vì sao mình lại có suy nghĩ rằng khi không còn được trị ngoại pháp quyền bảo vệ nữa thì họ sẽ bị ngược đại. Tuy nhiên đối với họ, một thời đại mới bắt đầu có nghĩa rằng họ đã vứt bỏ vị thế ưu việt của mình so với người Nhật. Đó không phải điều dễ dàng gì. Và phần nhiều người Nhật bắt đầu thấy đau lòng với những nỗ lực trước giờ họ thực hiện để chứng minh cho người ngoại quốc thấy rằng bản thân mình có tư cách để tự điều hành đất nước của mình. Thái độ của họ thể hiện đối với nhau đã thấm sâu vào suy nghĩ của cả hai bên, nên dù cho tình thế đã thay đổi nhưng cũng không dễ gì quên được thói xưa.¹⁶ Có thể niềm vui đối với việc bãi bỏ trị ngoại pháp quyền không được thể hiện nhiều là vì sự tình này.

Quyết định nội bộ rằng hoàng thái tử sẽ kết hôn với Sadako, con gái thứ tư của Công tước nhất đẳng Kujō Michitaka, được ban ra vào ngày 21 tháng 8. Vì tình trạng sức khỏe không ổn định của hoàng thái tử nên hôn lễ được hoãn sang mùa xuân năm sau.¹⁷ Hoàng thái tử được thông báo về người phối ngẫu của mình vào tháng 2 năm 1900. Ngày 11 tháng 2, Thiên hoàng phái sắc sứ, Công tước Iwakura Tomosada đến Hayama với một sắc thư đơn giản thông báo về tên của hoàng thái tử phi được chọn.¹⁸

Bác sĩ Erwin Baelz, người phục vụ cho hoàng tộc, đã viết như sau trong nhật kí ngày 23 tháng 3 năm 1900:

Hôm nay có cuộc hội nghị quan trọng ở dinh Hayama, bàn về việc thành hôn của Đông cung vào tháng 5 có ảnh hưởng đến sức khỏe của ngài không. Tôi đồng ý với hai bác sĩ Hashimoto và Oka rằng tuy có chút lo lắng nhưng sẽ không có vấn đề gì. Tôi chỉ lo ở việc cân nặng của Đông cung không bằng được như năm ngoái, nhưng không hề nhắc đến việc này trong báo cáo gửi Thiên hoàng. Bởi vì ngài là người mong đợi Đông cung phục hồi cân nặng hơn ai hết. Các nhân vật thân cận như ltō và Arisugawa-no-miya đều có ý kiến rằng không thể trì hoãn hôn lễ thêm được nữa. Đó cũng là vì họ nhìn từ quyết định không để Đông cung chạm vào bất cứ nữ nhân nào khác trước khi thành hôn, theo phong tục Đông Dương. Bản thân tôi cũng nhìn vào tình hình nói chung và nói riêng mà thấy rằng việc thành hôn sớm hẳn sẽ tác động tốt đến Đông Cung.¹⁹

Tháng 10 năm 1889, hoàng thái tử theo quân hạm từ Numazu đến Kōbe, đảo Shōdo, Hiroshima, đảo Eta và vùng ven biển Nội hải Seto. Một năm sau, hoàng thái tử lại xuất phát đến Kyūshū với tham vọng mãnh liệt hơn. Những chuyến đi này giúp hoàng thái tử làm quen với đất nước mà mai sau mình sẽ điều hành, đồng thời cũng thắt chặt mối quan hệ với thần dân trong tương lai. Tuy nhiên, những chuyến đi này không hề gian khổ, và cũng không có ý nghĩa quan trọng như những chuyến tuần hành của Thiên hoàng Minh Trị vào đầu thời trị vì của ngài. Những chuyến du hành của hoàng thái tử trong khoảng thời gian này đã dễ dàng hơn rất nhiều. Những quang cảnh địa phương mà hoàng thái tử viếng thăm đều là những nơi điển hình như công trình thép Yawata hay xưởng đóng tàu Mitsubishi ở Nagasaki.²⁰

Lễ thành hôn của hoàng thái tử Yoshihito với Kujō Sadako diễn ra vào ngày 10 tháng 5 năm 1900. Ngày 8 tháng 5, Thiên hoàng ban cho hoàng thái tử một bộ lễ phục sokutai và một thanh kiếm. Khi trưởng thị tòng Đông cung mang tặng vật từ Thiên hoàng đến chỗ hoàng thái tử thì đúng lúc mẹ đẻ của hoàng thái tử là Yanagihara Naruko đến thăm. Hoàng thái tử nhờ Naruko quay về hoàng cung, gửi lời cảm tạ đến Thiên hoàng.²¹

Khi lần đầu tiên hoàng thái tử biết được mình là con của Naruko thì tỏ ra rất kinh ngạc và thất vọng. Hoàng thái tử vẫn nghĩ rằng mình là con ruột của hoàng hậu.²² Phản ứng của hoàng thái tử đến tai Naruko qua câu chuyện của các nữ quan. Naruko là người xinh đẹp nhất, thông minh nhất trong số các trắc thất của Thiên hoàng Minh Trị nhưng Naruko luôn bị trách (và bà cũng tự trách mình) vì thân thể đau bệnh của hoàng thái tử. Trái với mẹ ruột của Thiên hoàng Minh Trị là Nakayama Yoshiko luôn sống trong vinh dự và những tặng vật ân huệ, tên tuổi Naruko rất hiếm khi xuất hiện trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ.²³

Trước ngày hôn lễ, ngày 9 tháng 5, hoàng hậu ban cho Sadako huân chương nhất đẳng bảo quan tối cao, xứng đáng với vị trí hoàng thái tử phi. Để mừng hôn lễ, Thiên hoàng và hoàng hậu ban cho thành phố Tōkyō 80.000 yên và ban cho Kyōto 20.000 yên làm chi phí giáo dục.²⁴ Thiên hoàng cũng ban cho nhân vật trung tâm của hoạt động khai sáng Nhật Bản là Fukuzawa Yukichi số tiền 50.000 yên cùng sắc thư khen thưởng sự cống hiến của Fukuzawa đối với nền giáo dục.

Rạng sáng ngày hôm sau, trưởng bộ lễ đến Điện Kashiko-dokoro, Điện Kōrei-den và Điện Shin-den báo cáo về việc thành hôn của hoàng thái tử. Đúng 8 giờ 40 phút sáng, hoàng thái tử và hoàng thái tử phi tiến vào Điện Kashiko-dokoro làm lễ. Hoàng thái tử đọc thệ văn trước các vị thần rồi cùng nhận rượu tế thần với hoàng thái tử phi. Khi trưởng bộ lễ báo cáo với Thiên hoàng và hoàng hậu rằng hôn lễ đã kết thúc thành công thì hải lục quân đồng thời nổ pháo chúc mừng. Thiên hoàng mặc lễ phục, cùng hoàng hậu xuất hiện trong nội đình vào lúc mười giờ 40 phút. Hoàng thái tử và hoàng thái tử phi theo sau trưởng bộ lễ, đến trước mặt Thiên hoàng và hoàng hậu. Hai vị ban rượu mừng cho hoàng thái tử và hoàng thái tử phi.

Sau khi nghi lễ kết thúc, hoàng thái tử cùng hoàng thái tử phi lên xe ngựa tiến về Ngự sở Đông cung vào lúc 11 giờ 20 phút. Quần chúng kéo đến trước cổng cung thành đông nghịt khiến đám rước dậm chân tại chỗ 20 phút. Cuối cùng, xe ngựa cũng len qua con đường nhỏ vừa được mở ra. Thiên hoàng phái trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune đến Ngự sở Đông cung, ban cho hoàng thái tử huân chương Hoa cúc đeo cổ. Sau khi hoàng thái tử và phi dâng lễ vật, hai vị lại vào chầu lần nữa để tham gia bữa tiệc chúc mừng. Đến bốn giờ 30 phút, Thiên hoàng, hoàng hậu, hoàng thái tử và phi xuất hiện ở gian Phụng Hoàng, đón nhận lời chúc mừng từ các vị thân vương, đại thần cùng công sứ các nước.²⁵

Trong khi cơn hưng phấn từ hôn lễ của hoàng thất còn chưa dứt thì Nội các tổng lí đại thần Yamagata Aritomo, vốn trước đó đã nhiều lần bày tỏ ý định từ nhiệm, nay lại dâng biểu từ nhiệm lên Thiên hoàng vào ngày 24 tháng 5. Ý tứ của Yamagata rằng bản thân mình giữ vị trí nội các tổng lí đại thần đến nay đã được một năm rưỡi, trong lúc đó thì việc sửa đổi hiệp ước đã được thực thi. Yamagata cho rằng thủ tướng tương lai phải là người nắm rõ sự tình các nước hải ngoại. Bản thân Yamagata tuy không có đủ tư cách nhưng vẫn giữ chức thủ tướng là vì tình trạng chính trường hỗn loạn từ sau khi Nội các Ōkuma sụp đổ. Tuy nhiên, bây giờ tình hình chính trường đã ổn định trở lại, tiền đồ không còn thấy khó khăn gì nữa. Nhân cơ hội này mà Yamagata tâu lên ý từ nhiệm.²⁶

Thiên hoàng nhiều lần khuyên Yamagata nên nghĩ lại, nhưng Yamagata đều đáp rằng mình không có ý lưu nhiệm. Cuối cùng, Thiên hoàng đành phải chấp nhận. Ngài muốn đề cử Itō Hirobumi vào vị trí kế nhiệm và truyền đạt ý tứ đến Itō. Itō đắp lại rằng dù có là mệnh lệnh đi nữa cũng không thể làm theo. Itō cho rằng trong chính thể lập hiến thì đầu tiên cần phải có sự hợp tác của nghị viện rồi mới tổ chức nội các, chính phủ phải hành động trên sự hợp tác của chính đảng. Khác với Yamagata, Itō không thể đưa ra mệnh lệnh cho các tướng lãnh nơi trận địa, chỉ cần một sai sót nhỏ cũng đủ hệ lụy đến Thiên hoàng.

Đến nước này thì Thiên hoàng đề cử Đại tạng đại thần Matsukata Masayoshi kiêm nhiệm chức nội các tổng lí đại thần nhưng Matsukata lại từ chối, tiến cử Lục quân đại thần Katsura Tarō. Thiên hoàng không nghe theo vì sợ rằng như vậy sẽ khiến ý thức cạnh tranh giữa hải lục quân vốn đã tồn tại từ trước sẽ càng thêm gay gắt.²⁷

Trong thời kì này, triều đình cũng biết đến tình trạng động loạn xảy ra ở Trung Quốc. Thiên hoàng lo lắng, truyền nội chỉ đến Yamagata vào ngày 31 tháng 5 rằng ngài biết ý Yamagata đã quyết, nhưng trong thời kì này không nên thay đổi nội các tổng lí đại thần. Vì vậy ngài muốn Yamagata hoãn việc đệ trình đơn từ nhiệm. Yamagata đáp lại rằng động loạn ở phía bắc Trung Quốc chỉ là cuộc bạo động nhất thời của đám nông dân ngu dốt, sẽ không dẫn đến tình trạng trầm trọng. Cuộc nổi loạn này không quan trọng đến mức có thể thay đổi ý muốn từ nhiệm của Yamagata. Tuy nhiên Yamagata cũng đồng ý lưu nhiệm trong một, hai tháng nếu chưa chọn được người kế nhiệm, và cũng thỉnh cầu mau chóng tiến hành chọn người.²⁸

Yamagata đã quá xem nhẹ tầm quan trọng của cuộc động loạn xảy ra ở phía bắc Trung Quốc, được gọi là phong trào Nghĩa Hoà Đoàn.²⁹ Có thể thấy Thiên hoàng nắm rõ tính nghiêm trọng của tình hình ở Trung Quốc hơn Yamagata. Ngài hạ lệnh cho Yamagata, vốn đã đồng ý lưu nhiệm trong một thời gian, xử lí tình hình loạn lạc ở phía bắc Trung Quốc.

Để trấn áp cuộc bạo loạn mà Yamagata cho rằng “chỉ là cuộc bạo động nhất thời của đám nông dân ngu dốt”, một đạo quân khoảng 45.000 người³⁰ của liên hiệp tám cường quốc (khoảng một nửa là quân Nhật) đã được động viên, khiến mấy chục nghìn người Trung Quốc thiệt mạng trong chiến đấu. Cuộc phản loạn, hay nói chính xác hơn là chiến tranh³¹ này là trận xung đột lớn giữa Trung Quốc và tám nước liệt cường. Nó còn mang ý nghĩa quan trọng hơn, là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến mối quan hệ đồng minh Nhật - Anh vào năm 1902 và chiến tranh Nhật - Nga từ năm 1904 cho đến năm 1905.

Những kẻ phản loạn gọi tên mình là Nghĩa Hoà Đoàn, tin rằng bản thân cuộc nổi loạn này là thánh chiến vì “chính nghĩa” và “hoà bình”. Xét về điểm này thì cuộc phản loạn lần này khác với những cuộc phản loạn với quy mô lớn trong quá khứ, vốn mục đích chỉ là để lập nên vị hoàng đế mới, người cai trị mới của đất nước Trung Hoa. Những kẻ phản loạn tin chắc rằng cách duy nhất để đạt được mục đích của họ là đuổi hết người ngoại quốc và những người Trung Quốc bị Cơ Đốc giáo đầu độc ra khỏi đất nước.³² Không phải tất cả những kẻ phản loạn (văn thư đương thời gọi là “đoàn phỉ”, tức tập đoàn thổ phỉ) đều là kẻ cuồng tín, nhưng phần nhiều trong số đó tin rằng họ được các vị thần Trung Hoa bảo hộ. Họ tin rằng đại nghĩa của mình là đúng đắn nên giết người không thương tiếc. Đã có khoảng 250 giáo sĩ Tây phương, nhiều binh sĩ ngoại quốc và khoảng 23.000 tín đồ Cơ Đốc giáo người Trung Quốc đã bị sát hại trong cuộc nổi loạn này.³³

Loạn Nghĩa Hoà Đoàn là cuộc nổi loạn mới nhất trong số một loạt những cuộc bạo loạn nổ ra vào thế kỉ 19 ở Trung Hoa. Tất cả đều là kết quả của nỗi bất mãn dâng cao đối với triều đình nhà Thanh thối nát và hành vi nhục mạ của liệt cường ngoại quốc. Trong số đó, cuộc động loạn lớn nhất là loạn Thái Bình Thiên Quốc kéo dài từ năm 1851 đến năm 1864, khiến khoảng 20 triệu người thiệt mạng. Loạn Thái Bình Thiên Quốc đề xướng một lí tưởng theo Cơ Đốc giáo nhưng mang màu sắc chủ nghĩa cộng sản nguyên thủy. Tất cả tài sản được cho là của chung của các tín đồ, nam nữ đều hưởng cùng quyền lợi. Chế độ nô lệ, mãi dâm, tục bó chân, đánh bạc, nha phiến, rượu, thuốc lá đều bị cấm. Những lí tưởng này thể hiện nỗi bất mãn của dân chúng đối với tình trạng xã hội Trung Quốc và phần nhiều đều được Nghĩa Hoà Đoàn kế thừa. Phải khó khăn lắm mới trấn áp được loạn Thái Bình Thiên Quốc. Và có lẽ nếu như không có sự can thiệp của liệt cường ngoại quốc thì Thái Bình Thiên Quốc đã thành công.

Một cuộc nổi loạn khác do nhóm tín đồ một tông phái của Phật giáo gọi là Bạch Liên giáo³⁴ gây ra. Cuộc nổi loạn này xảy ra ở tỉnh Sơn Đông và không liên quan gì đến Thái Bình Thiên Quốc, nhưng kéo dài từ năm 1861 đến năm 1863 với uy thế mãnh liệt. Loạn Nghĩa Hoà Đoàn cũng xuất phát từ Sơn Đông, sau đó lan rộng ra các khu vực ở phía bắc Trung Quốc. Tư tưởng căn bản của Nghĩa Hoà Đoàn là sự kết hợp mang màu sắc tôn giáo giữa quan niệm tin tưởng vào các vị thần Trung Hoa truyền thống và nỗi căm hận Cơ Đốc giáo. Họ tin rằng Cơ Đốc giáo đã phá vỡ sự yên bình ở các thôn làng.

Nghĩa Hoà Đoàn được giai cấp nông dân bần cùng ủng hộ nhiệt liệt. Nhưng chỉ một số rất ít tầng lớp trí thức địa phương tham gia vào cuộc động loạn này. Lí do có lẽ là họ không thể xa rời tư tưởng hoà bình của Khổng Tử, vốn cũng xuất thân từ Sơn Đông, cho dù họ có chung lòng căm phẫn đối với tôn giáo ngoại lai như các nông dân đi nữa.

Nỗi căm phẫn của Nghĩa Hoà Đoàn xuất phát từ hành động tàn khốc, lạnh lùng của các tín đồ Cơ Đốc cải đạo. Những người cải đạo này say mê với tín ngưỡng Cơ Đốc, đã đập phá không thương tiếc vô số ngẫu tượng và dựng nhiều nhà thờ từ nơi đất của chùa chiền miếu mạo mà dân làng đương thời sùng bái.³⁵ Mối bất hoà giữa tín đồ Cơ Đốc và người không theo Cơ Đốc đã làm thay đổi cấu trúc sinh hoạt của thôn làng. Cơn giận đối với sự thay đổi này đã phát triển thành hành vi bạo động đối với những con “quỷ Tây” và những kẻ cải đạo Cơ Đốc.³⁶

Cuộc bạo động ở tỉnh Sơn Đông bắt đầu từ sự kiện ám sát hai nhà truyền giáo người Đức vào năm 1897. Chính phủ Đức có lợi từ sự kiện này khi ép Trung Quốc cho họ thuê Thanh Đảo và vùng lân cận vịnh Giao Châu trong 99 năm, kể từ năm 1898. Cùng năm, Anh quốc cũng tiếp nhận Uy Hải Vệ ở bờ phía bắc tỉnh Sơn Đông từ tay Nhật Bản. Uy Hải Vệ là vùng đất nằm dưới sự quản lí của Nhật để bảo đảm tiền bồi thường theo như điều khoản hoà ước ở Shimonoseki sau khi kết thúc chiến tranh Nhật - Thanh. Những sự việc này càng khiến vận động bài ngoại với quy mô lớn càng trở nên gay gắt. Cuộc vận động bài ngoại còn lan rộng đến tỉnh Hà Bắc, tiếp giáp với Sơn Đông.

Tại các thôn làng, dân làng họp thành đoàn thể để bảo vệ đền miếu khỏi sự tấn công của tín đồ Cơ Đốc với tin tưởng rằng các vị thần cổ lai sẽ bảo vệ họ. Các tế đàn được dựng lên, người người cúi đầu trước thần linh để nhận sức mạnh thần bí. Họ tin rằng người được ban sức mạnh sẽ giành thắng lợi tuyệt đối, vũ khí của người ngoại quốc không thể làm tổn thương mình.³⁷ Để chuẩn bị cho những trận giao tranh sắp tới, họ luyện tập quyền pháp, võ thuật truyền thống và ghét sử dụng súng ống của ngoại bang.

Xét về nhiều điểm thì những người lãnh đạo Nghĩa Hoà Đoàn rất giống với tổ chức Thần phong liên và nhiều tổ chức khác ở Nhật nhằm đập tan sự ảnh hưởng của ngoại quốc. Trong số các học giả gần đây, có người còn bày tỏ lòng tán thán trước sự dũng cảm của Nghĩa Hoà Đoàn khi phản kháng lại mối đe dọa từ ngoại quốc đối với sinh hoạt truyền thống của Trung Hoa. Tuy nhiên, bản thân việc căm ghét người ngoại quốc không hề có giá trị gì, và cũng không được quên rằng phần lớn những người hi sinh của Nghĩa Hoà Đoàn đều là nông dân Trung Quốc.

Ngày 30 tháng 5 năm 1900, Ngoại vụ đại thần Aoki Shūzō yết kiến Thiên hoàng, tâu lên việc bạo động của “đoàn phỉ”. Trước đó, Aoki đã được nhà truyền giáo người Mỹ cho biết từ thượng tuần tháng 5 rằng các nhà truyền giáo người Đức đã bị Nghĩa Hoà Đoàn sát hại.³⁸ Báo cáo mà Aoki tâu lên (không thấy đề cập trong tự truyện của ông) rằng nhược điểm của Trung Quốc bộc lộ sau khi thất bại trong chiến tranh Nhật - Thanh đã bị liệt cường Âu châu lợi dụng để yêu cầu thuê đất ở các vùng chiến lược quan trọng. Trước đó, trong chính phủ Trung Quốc cũng có tồn tại phái cải cách với thế lực mạnh nhưng vì hành vi xâm lược của ngoại quốc mà phe thủ cựu chủ trương bài ngoại đã nắm thực quyền trong chính phủ dưới sự hỗ trợ của Từ Hi Thái hậu, một con người phản động. Hoàng đế bất lực, bị giam trong vương cung nên phe tiến bộ bị quét sạch.³⁹

Lòng căm phẫn người ngoại quốc được thể hiện từ thái độ cho đến hành vi bạo hành công nhiên mỗi khi gặp người ngoại quốc ngoài phố. Có tin đồn rằng chính phủ Trung Quốc muốn thực hiện chủ nghĩa tỏa cảng nhương di. Đối với người Nhật thì việc này như tái hiện lại hiện trạng nước Nhật vào 40 năm trước. Giống như việc phe cần vương kêu gọi tôn vương nhương di để tụ tập quần chúng, Nghĩa Hoà Đoàn cũng đề xướng “phù Thanh diệt Đương” (cứu Thanh, diệt ngoại quốc). Thoạt nhìn thì lời tuyên bố này có vẻ như ủng hộ vương triều nhà Thanh, khiến chính phủ vui mừng.⁴⁰ Tuy nhiên, khi Nghĩa Hoà Đoàn kêu gọi “phù Thanh” thì có lẽ ý đồ của họ không phải là để cứu giúp triều đình nhà Thanh, mà là cứu chính đất nước Trung Hoa khỏi lũ người ngoại quốc đáng ghét.⁴¹

Ngày 6 tháng 6, Aoki nhận được báo cáo từ Tei Eishō, lãnh sự Nhật Bản tại Thiên Tân⁴² rằng cuộc nổi loạn ngày càng trầm trọng, triều đình nhà Thanh không còn cách nào để trấn áp nên bắt đầu lên tiếng ủng hộ những kẻ phản loạn. Theo báo cáo gửi đến Nhật thì quân đội Nga đang từ Siberia tiến về Trung Quốc, còn Đức cũng đang chuẩn bị phái quân đội từ Thanh Đảo đến. Một người trong Công sứ quán Nhật Bản đã bị sát hại, chính phủ Nhật không thể bàng quan đứng nhìn. Ngày 15 tháng 6, nội các quyết định phái bộ binh, pháo binh, kị binh và công binh sang Trung Quốc để bảo vệ tính mạng của thị dân Nhật Bản tại nước này. Thiên hoàng lập tức khả quyết.⁴³

Hạm đội của liên quân⁴⁴ đã tập kết tại vịnh Đại Cô từ trước. Ngày 17 tháng 6, hạm đội của liên quân bắn phá pháo đài Trung Quốc và chiếm lãnh ngay sau đó. Mục đích bề ngoài của hành động quân sự này (và một loạt hành động theo sau) là để bảo vệ tính mạng thị dân các nước đang bị giữ chân ở Bắc Kinh. Tuy nhiên, hành động này khiến nhà Thanh kích phẫn. Triều đình nhà Thanh quyết định dùng Nghĩa Hoà Đoàn để đuổi người ngoại quốc và tín đồ Cơ Đốc người Trung Quốc.

Ngày 18 tháng 6, trung tướng hải quân, Tư lệnh trưởng Tōgō Heihachirō chỉ huy hạm đội Nhật Bản tiến gấp về Đại Cô để cùng hiệp đồng hành động với quân hạm của hên quân.

Ngày 19, Tổng lí nhá môn (Ngoại vụ sảnh của Trung Quốc) thông báo đến công sứ các nước ở Bắc Kinh rằng họ phải rút khỏi Bắc Kinh trong vòng 24 tiếng. Các công sứ được quân đội nhà Thanh hộ tống đến Thiên Tân.⁴⁵ Ngày hôm sau, khi công sứ Đức đang tiến về Tổng lí nha môn thì bị lính Trung Quốc tập kích, giết chết. Sự kiện này (xảy ra sau khi đã chấp nhận rút đến Thiên Tân) khiến người ngoại quốc nghi ngờ lời hứa hộ tống của triều đình nhà Thanh. Họ co cụm vào công sứ quán nước mình, quyết định tự vệ cho đến khi quân viện trợ kéo đến.⁴⁶

Ngày 21 tháng 6, hoàng đế nhà Thanh phát chiếu sắc khai chiến với liệt quốc. Chiếu sắc nói dù triều đình nhà Thanh luôn đối đãi tử tế với người ngoại quốc nhưng họ đáp lại bằng cách chiếm lãnh thổ Trung Quốc, đe dọa cưỡng đoạt người Trung Quốc. Hành động vô lễ này khiến những người yêu nước nổi giận, đốt nhà thờ, sát hại tín đồ Cơ Đốc. Triều đình nhà Thanh vẫn dốc toàn lực để bảo vệ người ngoại quốc bất chấp thói ngang ngược của họ. Nhưng họ chẳng những không biết ơn mà còn dùng hành động quân sự để báo oán, ép người Trung Quốc phải bỏ pháo đài Đại Cô. Hoàng đế nhà Thanh không cam nỗi nhục này nên đành nuốt nước mắt mà tuyên bố dốc toàn lực để giao chiến với người ngoại quốc, kêu gọi những người yêu nước tham gia chiến đấu, hay ít nhất là cung, cấp tiền bạc ủng hộ quân đội.⁴⁷

Ngày 29 tháng 6, hoàng đế nhà Thanh thay đổi, phát chiếu sắc với nội dung hoàn toàn ngược lại. Hoàng đế kêu gọi trấn áp phản loạn, hồi phục quan hệ hữu hảo với người ngoại quốc. Chiếu sắc lần trước được cho là chỉ thị của Đoan Quận Vương, còn lần này mới đúng là chân ý của hoàng đế.⁴⁸ Tuy nhiên, chiếu sắc thứ hai đã bị làm ngơ. Chiến đấu vẫn tiếp diễn. Đợt tấn công bao vây công sứ quán kéo dài khoảng hai tháng, cho đến khi Bắc Kinh được liên quân giải phóng.⁴⁹

Trong lúc đó thì quân thế của Nghĩa Hoà Đoàn được Từ Hi Thái hậu cho phép nhập thành, tỏ ra loạn bạo hết sức. Họ đốt nhà thờ và nhà cửa của người ngoại quốc, sát hại những người Trung Quốc giao tế với người cải đạo Cơ Đốc và người ngoại quốc. Các công sứ quán luôn trong tình trạng bị tấn công, có nơi còn bị thiêu rụi bên trong. Tuy nhiên, người ngoại quốc vẫn không chịu đầu hàng.

Ngày 3 tháng 7, hoàng đế nhà Thanh đánh điện đến Thiên hoàng Minh Trị, nhờ làm trung gian cứu vãn tình hình. Câu chào hỏi mào đầu cho thấy hoàng đế nhà Thanh khẩn thiết xem Thiên hoàng Minh Trị như bậc ngang hàng. Điều này hoàn toàn không thể tưởng tượng được trong thời kì cực thịnh của nhà Thanh. Sau khi trình bày mối quan hệ mật thiết “môi hở răng lạnh” giữa Trung Quốc và Nhật Bản, hoàng đế nhà Thanh bày tỏ ý đau buồn khi biết thành viên Công sứ quán Nhật Bản bị sát hại. Tuy nhiên, hoàng đế nối tiếp rằng dù triều đình nhà Thanh đang cố bắt và xử phạt những kẻ phạm tội nhưng liệt cường ngoại quốc vẫn tấn công và chiếm lãnh pháo đài Đại Cô. Hoàng đế cũng đề cập đến đối lập giữa Đông và Tây, cho rằng nếu Trung Quốc không chịu nổi trước sự xâm lược của ngoại quốc thì một mình Nhật Bản cũng khó chịu đựng được. Hoàng đế kêu gọi Nhật - Trung ngừng giao tranh, bỏ qua những dị biệt nhỏ giữa hai hước, cùng hợp lực để duy trì ổn định. Hoàng đế cũng hứa với Thiên hoàng rằng quân đội nhà Thanh sẽ nỗ lực không ngừng để loại trừ phỉ tặc.⁵⁰

Thiên hoàng Minh Trị không đáp lại lời kêu gọi của hoàng đế nhà Thanh. Ngược lại, ngài nói rõ rằng nếu triều đình nhà Thanh trấn áp phản loạn thành công, cho thấy rõ rằng mình không muốn chiến tranh với ngoại quốc thì Nhật Bản cũng muốn nối lại mối quan hệ hữu hảo truyền thống. Triều đình nhà Thanh cần phải giải trừ bao vây Bắc Kinh, nếu không thì Nhật Bản đành phải phái quân đội đến trấn áp phản loạn và cứu người dân Nhật Bản tại Trung Quốc.⁵¹

Cũng trong thời kì này, trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune tấu thỉnh lên Thiên hoàng ý muốn từ nhiệm. Thiên hoàng nổi giận, đáp rằng:

Người xuất thân từ hoa tộc phụng sự triều đình phải quyết hi sinh thân mình để phụng sự trọn vẹn. Ấy vậy mà lại thường xin từ nhiệm, chỉ biết an vui cho bản thân thì quả thực đáng ghét. Dù khanh có xin từ nhiệm bao lần đi nữa thì Trẫm nhất định không đồng ý. Phần nhiều quan lại xuất thân từ sĩ tộc, hễ động chút lại từ chức trốn đời, hưởng thú yên vui cho bản thân. Trẫm thường không vui vì điều này, huống hồ khanh thân là hoa tộc mà còn học thói này, đẩy Trẫm vào cảnh khổ một mình. Còn sự bất trung nào bằng.⁵²

Bản thân Thiên hoàng Minh Trị có lần được Itō Hirobumi can gián vì chểnh mảng việc nước vào đầu thời trị thế, nhưng bây giờ có vẻ như ngài đã hoàn toàn chú tâm vào quốc sự. Thiên hoàng đã nghĩ được rằng mình là Thiên hoàng không phải ở khía cạnh đặc quyền mà ở khía cạnh nghĩa vụ. Cũng như Tokudaiji, kẻ xuất thân từ hoa tộc phải thể hiện trách nhiệm nghĩa vụ cao hơn kẻ xuất thân từ giai cấp võ sĩ. Quan niệm về nghĩa vụ mà Nho giáo bồi đắp đã hoàn toàn chi phối suy nghĩ của Thiên hoàng Minh Trị. Đối với ngài, mọi hành vi từ nhiệm “vì lí do sức khỏe” đều là hành vi phản bội.

Ngày 9 tháng 7, liên quân đụng độ quân đội Trung Quốc gần trường đua ngựa Thiên Tân. Quân đội Nhật trong vai trò tiên phong đã hoạt động tích cực trong ngày này. Quân đội Nhật đã quét sạch quân phòng thủ Trung Quốc gồm khoảng 2.000 quân tinh nhuệ cùng khoảng 500 quân Nghĩa Hoà Đoàn. Đề đốc Trực Lệ là Nhiếp Thổ Thành tử trận, phần nhiều binh lính của Nhiếp bị thương mà bỏ chạy. Liên quân thiệt hại với hơn 30 người từ cấp tướng trở xuống của quân Nhật và tám người thuộc quân Anh. Lòng can đảm và sự thiện chiến của bộ binh Nhật được các nước hết sức khen ngợi.⁵³

Liên quân bắt đầu tấn công Thiên Tân vào ngày 13 tháng 7. Quân đội Nhật, Anh, Pháp, Mỹ đánh từ phía nam, quân Nga và Đức tấn công từ hướng đông bắc. Quân đội nhà Thanh gồm khoảng 14.000 lính chính quy và 10.000 quân Nghĩa Hoà Đoàn, trong khi liên quân khoảng 8.000 người.

Thành Thiên Tân được vây quanh bởi những bức tường sừng sững, kiên cố, cao khoảng 8 m. Được lệnh phá nổ cổng thành Thiên Tân, vào lúc ba giờ sáng ngày 14 tháng 7, Thiếu tá công binh lục quân Inoue Kinkichi dẫn theo sáu thuộc hạ nấp dưới cổng thành. Dây dẫn hỏa cho thuốc nổ để phá thành bị đạn địch bắn đứt, kíp nổ điện cũng bị phá hủy. Inoue và các thuộc hạ phải trực tiếp châm lửa bằng tay. Tính mạng của họ lâm vào cảnh ngàn cân treo sợi tóc. Nhưng rồi cổng thành bị phá nát. Quân Nhật hô vang dậy trời rồi dẫn đầu, cùng liên quân xông vào bên trong cổng thành. Nhưng cổng thành thứ hai kiên cố, liên quận bị quân địch nã súng như mưa từ phía trên. Một bộ binh lục quân nhất đẳng là Masuda Sentarō không hề nao núng trước tình thế khó khăn, trèo lên tường rồi mở cổng thành từ bên trong. Quân Nhật xông vào thành. Quân Pháp, Anh, Mỹ tiếp bước theo sau. Thi thể quân Thanh rải rác khoảng 400, còn liên quân có khoảng 860 người bị thương và thiệt mạng, trong số đó lính Nhật chiếm khoảng 400 người.⁵⁴

Ngày 8 tháng 8, hoàng đế Đức Wilhelm II gửi điện báo đến Thiên hoàng Minh Trị, yêu cầu bổ nhiệm Nguyên súy Alfred Waldersee chỉ huy liên quân. Quân Đức chiếm ít người hơn quân Nhật trong liên quân nhưng Thiên hoàng lập tức đồng ý. Có lẽ Thiên hoàng nghĩ đến chuyện công sứ Đức bị sát hại. Có lẽ ngài đã không hay biết một sự thật rằng vào hạ tuần tháng 7, hoàng đế Đức đã có buổi diễn thuyết trước mặt các tướng sĩ khi đội quân viễn chinh sắp đến Trung Quốc. Hoàng đế kêu gọi không được nhân từ với địch, đừng bắt sống địch, hãy khiến người Trung Quốc không dám khinh nhờn người Đức lần nữa.⁵⁵ Buổi diễn thuyết của hoàng đế Đức đã gây nên phản cảm giữa các liệt quốc. Công sức đặc mệnh toàn quyền tại Áo là Makino Nobuaki nghe tin nguyên súy người Đức được bổ nhiệm làm tổng chỉ huy liên quân liền lên tiếng phản đối với lí do bài diễn thuyết của hoàng đế Đức khiến các nước bất bình.⁵⁶ Tuy nhiên, lúc này Thiên hoàng Minh Trị đã đánh điện đồng ý với hoàng đế Đức rồi.

Thiên hoàng đã tiếp tay cho vị quân chủ bị ám ảnh bởi mối hoạ mà người da vàng bồng bột gây nên cho người da trắng, trong lúc ngài không hề hay biết gì.

May mắn thay là liên quân tấn công Bắc Kinh khá nhanh chóng. Thời gian nguyên súy Đức làm tổng chỉ huy không kéo dài bao lâu. Ngày 14 tháng 8, Bắc Kinh rơi vào tay liên quân. Cuộc bao vây Bắc Kinh được giải phóng, thị dân ngoại quốc được cứu thoát. Hoàng đế nhà Thanh và Từ Hi Thái hậu chạy về phía tây bắc, đám phủ tặc và bại binh mặc thường phục hoành hành trong thành phố. Quân đội hai nước Mỹ, Nhật bảo vệ hoàng cung.⁵⁷ Tuy nhiên, liên quân mặc sức cướp phá tại nhiều khu vực khác trong thành phố.

Nguy cơ Trung Quốc đã qua đi, cuối cùng Yamagata cũng được phép từ nhiệm.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 583.↩

Cùng tư liệu trên, trang 586.↩

Cùng tư liệu trên.↩

Cùng tư liệu trên, trang 595-596.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 53. Đương thời, báo chí được tự do viết về Thiên hoàng hơn những năm sau này.↩

Tân tập Minh Trị Thiên hoàng ngự tập, cuốn thượng, trang 719.↩

Trong danh sách thực đơn có cả món từng chiêu đãi tổng thống Mỹ William Howard Taft vào tối 26 tháng 7 năm 1905. Taft là tổng thống to con nhất trong lịch sử nước Mỹ (Tennō-ke no kyōen, trang 84-85).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 613-614.↩

Những người tham gia họp lần này có Tokudaiji Sanetsune, Hijikata Hisamoto, Tanaka Mitsuaki, Kagawa Keizō và Kawaguchi Takesada.↩

Một y sĩ là Oka Genkei phản đối việc kết hôn vì Sachiko bị kết hạch. Năm sau, khi hoàng thái tử phi hạ sinh hoàng tôn thứ hai thì Oka bái yết Thiên hoàng, dâng lời chúc mừng. Lúc này Oka mới nói nếu năm xưa hoàng thái tử kết hôn với Sachiko thì hẳn sẽ không có được niềm vui như ngày nay. Thiên hoàng nổi giận, ngắt lời Oka rằng Sachiko mới kết hôn chưa được một năm, việc Sachiko chưa có con không hẳn là do trách nhiệm của mỗi mình nàng (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 615).↩

Đồng thời Thiên hoàng cũng nghĩ đến việc gả con trai của Thân vương Yoshihisa là Tsunehisa cho Sachiko, nhưng chuyện này không thành hiện thực. Một lí do là mối bất hoà giữa Thân vương Sadanaru và Thân vương Akihito. Thân vương Akihito cho rằng Sachiko và Tsunehisa có quan hệ cận thân nên không muốn cho kết hôn. Cuối cùng, Sachiko được gả cho Hầu tước Yamauchi Toyokage (ngày 6 tháng 4 năm 1901).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 751. Tháng 1 năm 1900, Sasaki Takayuki xin cho hai vị nội thân vương Fusako và Masako học tiếng Pháp. Thiên hoàng nói hãy còn quá sớm nên không cho phép. Có thể lí do khiến ngài từ chối có phần của việc khó chịu khi thấy hoàng thái tử nói tiếng Pháp.↩

Hoàng thái tử được nhận huân chương các nước Âu châu từ tháng 12 năm 1897 cho đến tháng 3 năm 1900. Có vẻ như việc này có liên quan đến việc hoàng thái tử đã trưởng thành. Tháng 10 năm 1900, hoàng thái tử còn nhận được huân chương của vương thất Xiêm. Người Nhật thường hay trao tặng huân chương cho người ngoại quốc chẳng mấy liên quan gì đến Nhật Bản. Chẳng hạn khi hoàng tộc du lịch hải ngoại cũng hay tặng huân chương cho người ngoại quốc đã tiếp đãi mình tử tế. Huân chương cũng thường được tặng cho các vị quân chủ ngoại quốc. Chẳng hạn như hoàng thái hậu Trung Quốc từng được tặng huân chương Nhất đẳng Bảo quan, huân chương cao nhất cho phụ nữ.↩

Theo Thị tòng Bōjō Toshinaga thì hoàng thái tử thích đi xe đạp trong thời gian ở Numazu. Theo Toshinaga thì trong thời kì này, hoàng thái tử sáng suốt, chậm rãi. Đến tuổi 20, theo lời bác sĩ Baelz, có thể hoàng thái tử cảm thấy không thỏa mãn với nhu cầu tính dục.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 715-719.↩

James E. Hoare, Đặc quyền ngoại giao ở Nhật Bản, 1858-1899, trang 97.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 694.↩

Cùng tư liệu trên, trang 761.↩

Nhật kí Baelz, trang 119-120; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 758.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 905-906.↩

Cùng tư liệu trên, trang 910.↩

Katō Hitoshi, Chuyện con rơi, các vị phi của Thiên hoàng Minh Trị, trang 67.↩

Thiên hoàng Taishō gọi mẹ ruột, bà Yanagihara Naruko là Nhị vị (nil). Cách gọi này xuất phát từ thân phận chính nhị vị của bà Naruko sau khi Thân vương Yoshihito lên ngôi Thiên hoàng. Khi còn thừa đồ ăn, Thiên hoàng Taishō thường bảo đem cho Nhị vị (Katō Hitoshi, Chuyện con rơi, các vị phi của Thiên hoàng Minh Trị, trang 66).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 811.↩

Cùng tư liệu trên, trang 813-814.↩

Cùng tư liệu trên, trang 821.↩

Thiên hoàng vốn không che giấu sự thiên vị đối với lục quân. Ngài thường xem diễn tập của lục quân nhưng không muốn lên tàu của hải quân, một phần cũng là vì ghét mùi dầu máy. Tuy nhiên, trong thời kì này, Thiên hoàng đến dự đầy đủ các buổi tốt nghiệp của các trường đại học hải quân, trường quân y hải quân… (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 820).↩

Cùng tư liệu trên, trang 823.↩

Phong trào này được người Tây phương biết đến với tên “loạn quyền phỉ”, bắt nguồn từ việc đám phản loạn dùng quyền cước, võ thuật khi chiến đấu.↩

Ngoài quân đội các nước được động viên để trấn áp loạn ở phía bắc Trung Quốc, lúc này còn có khoảng 170.000 quân Nga đang xâm lược Mãn Châu.↩

Ngày 21 tháng 6, chính phủ Trung Quốc bố cáo tuyên chiến với liên quân. Tuy nhiên, liên quân tuyên bố mục đích chỉ là cứu người dân nước mình chứ không phải chiến tranh với Trung Quốc.↩

Nghĩa Hoà Đoàn bắt nguồn từ thế kỉ 18, là tổ chức tôn giáo, võ thuật. Mục đích ban đầu của tổ chức này là phản Thanh, phục Minh (đánh đổ nhà Thanh, phục hồi nhà Minh).↩

Kobayashi Kazumi, Phong trào Nghĩa Hoà Đoàn và quốc gia Minh Trị, trang 55. Kobayashi cho rằng không hẳn tất cả đều do Nghĩa Hoà Đoàn giết, mà cũng có thể là quân đội nhà Thanh trong giai đoạn sau, khi đã bắt tay với Nghĩa Hoà Đoàn. Trong giai đoạn đầu của cuộc nổi loạn, cũng có mấy viên chức ngoại giao Đức và Nhật bị sát hại.↩

Tông phái này khét tiếng với việc khuyến khích thực hiện hành vi tính dục không cần xác định đối tượng. Tuy nhiên, các học giả có khuynh hướng ủng hộ những cuộc nổi loạn đầu thế kỉ 19 giải thích rằng hành vi tính dục quá đà này là bước chuẩn bị để cởi trói phụ nữ khỏi ràng buộc Nho giáo thời phong kiến (Kobayashi Kazumi, Phong trào Nghĩa Hoà Đoàn và quốc gia Minh Trị, trang 7-8).↩

Một ví dụ đầu tiên ở tỉnh Sơn Đông xảy ra vào năm 1886. Đương thời, một cha xứ người Pháp cùng các tín đồ người Trung Quốc cải đạo đã đập phá miếu thờ Ngọc Hoàng (Cùng tư liệu trên, trang 66).↩

Cùng tư liệu trên, trang 36-38, 43-44.↩

Cùng tư liệu trên, trang 50, 58; Ōyama Azusa, Vây thành Bắc Kinh, nhật kí vây thành Bắc Kinh, trang 5. Ōyama viết, khi các tín đồ chiến đấu thì họ quấn khăn đỏ trên đầu, hông đeo vải đỏ. Họ mang cờ đỏ, trên viết to mấy chữ “Nghĩa Hoà thần đoàn phụng chỉ hưng Thanh diệt Dương”.↩

Itagaki Yoshihisa, Truyện về Aoki Shuzō, trang 325.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 827.↩

Có vẻ như Đoan Quận vương, cha của hoàng thái tử nhà Thanh, có mối quan hệ bí mật với Nghĩa Hoà Đoàn (Ōyama Azusa, Vây thành Bắc Kinh, nhật kí vây thành Bắc Kinh, trang 4).↩

Kobayashi Kazumi, Phong trào Nghĩa Hoà Đoàn và quốc gia Minh Trị, trang 90.↩

Ōyama Azusa, Vây thành Bắc Kinh, nhật kí vây thành Bắc Kinh, trang 3-4. Tei Eishō (Trịnh Vĩnh Xướng) xuất thân từ Trung Quốc. Cha là Tei Einei (Trịnh Vĩnh Ninh), làm thông ngôn cho sứ tiết Soejima khi viếng thăm Trung Quốc. Xem chương 24.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 836-837.↩

Liên quân gồm Nhật, Anh, Pháp, Đức, Nga, Italy, Áo và Mỹ. Mức độ can dự của các nước vào chiến tranh cũng khác nhau nhiều.↩

Ōyama Azusa, Vây thành Bắc Kinh, nhật kí vây thành Bắc Kinh, trang 244.↩

Cùng tư liệu trên, trang 16-17.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 843.↩

Cùng tư liệu trên, trang 844.↩

Nhiều câu chuyện thú vị khi công thành được đăng trong Ōyama Azusa, Vây thành Bắc Kinh, nhật kí vây thành Bắc Kinh, chủ yếu là qua lời kể về trải nghiệm đương thời của Trung tá Shiba Gorō và qua nhật kí của tiến sĩ Hattori Unokichi khi đang du học tại Bắc Kinh lúc chiến tranh bùng nổ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 851.↩

Cùng tư liệu trên, trang 852-853.↩

Cùng tư liệu trên, trang 854. Trích dẫn từ nhật kí của Tokudaiji Sanetsune.↩

Cùng tư liệu trên, trang 858.↩

Cùng tư liệu trên, trang 861-863.↩

Lời của hoàng đế Đức như sau: “Hỡi các anh, hẳn là các anh sẽ đối mặt với một đội quân vũ trang hoàn toàn. Nhưng đồng thời, các anh phải báo thù không chỉ cho cái chết của công sứ đặc mệnh toàn quyền Đức, mà còn phải báo thù cho cái chết của rất nhiều người Âu châu khác. Khi các anh đối mặt với kẻ thù, các anh phải đập nát chúng. Không được khoan dung, cũng không được bắt sống. Mọi kẻ thù các anh giao chiến đều phải ngã xuống trước mũi kiếm của các anh. Hơn nghìn năm trước, người Hung dưới sự lãnh đạo của Vua Attila đã gây ra những hành vi tàn bạo, dã man. Nay những hành vi tương tự sẽ do người Đức gây ra khắp lãnh thổ Trung Quốc. Như vậy sẽ khiến người Trung Quốc không còn bao giờ dám láo xược nhìn người Đức bằng con mắt lác của họ nữa” (John C. G. Röhl, Hoàng đế Đức và triều thần, trang 13-14), Trong sách của Röhl cũng đăng bức vẽ của hoàng đế, vẽ cảnh các nước Âu châu trong hình dạng của các vị thần được Tổng lãnh thiên thần Micae dẫn dắt, đối đầu với “thảm hoạ da vàng” (được tượng trưng bằng tượng Phật).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 872-873.↩

Cùng tư liệu trên, trang 878.↩

CHƯƠNG 51

HOÀNG TÔN HIROHITO CHÀO ĐỜI

Ngay sau khi loạn Nghĩa Hoà Đoàn bị trấn áp thì Yamagata Aritomo lại tấu thỉnh lên Thiên hoàng xin từ chức nội các tổng lí đại thần. Thiên hoàng Minh Trị đành từ bỏ hi vọng, không còn lấy lí do cần đến Yamagata để xử lí tình trạng khẩn cấp được nữa. Theo con mắt của nhiều người nhìn nhận thì người kế nhiệm sẽ là Itō Hirobumi. Tụy nhiên, trước đó Itō cũng đã từ chối trở thành người kế nhiệm và hiện cũng đang bận rộn với việc kết thành một chính đảng mới. Itō nghĩ rằng chính đảng nổi dậy trong chính thể lập hiến là điều đương nhiên và cần phải có một chính đảng của bản thân mình. Chính phủ mà không có nền tảng của chính đảng thì rất dễ bị các phe phái trong nghị viện ngăn cản thi hành chính sách. Sự thực là cũng đã có mấy chính đảng được thành lập, nhưng tất cả đều suy thoái, thu nhỏ phạm vi hoạt động nên không thể phát huy được chủ quyền. Itō tin rằng cần phải có chính đảng mới của mình để chấn chỉnh tình trạng này. Itō cho Yamagata hay về ý đồ của mình để được thông cảm, và cũng thông qua cung nội đại thần, ngầm tâu lên Thiên hoàng.

Thiên hoàng chẳng những cho phép Itō kết thành chính đảng mà ngài còn phái Công tước Iwakura Tomosada đến dinh quan của Itō để ban cho 20.000 yên cùng một cuộn lụa màu trắng và đỏ vào ngày 14 tháng 9 năm 1900. Thiên hoàng cũng ban sắc ngữ, khen ngợi Itō là người trung thành, được ngài hết sức tín nhiệm và từ nay về sau, hễ Itō có tâm tư nguyện vọng gì thì cứ thẳng thắn góp ý với ngài.¹

Lễ công bố chính đảng Lập hiến Chính hữu hội do Itō đứng đầu diễn ra vào ngày 15 tháng 9. Các thành viên của Hiến chính Đảng lập tức tuyên bố giải tán đảng để tham gia vào đảng mới, trở thành trung tâm của Lập hiến Chính hữu hội. Khi tổ chức Lập hiến Chính hữu hội thì đầu tiên, Itō xin phép Thiên hoàng và được đồng ý nên có người mỉa mai, gọi đảng này là “đảng sắc chỉ cho phép”.

Ngày 24 tháng 9, Thiên hoàng ban mật chỉ cho Matsukata Masayoshi và Inoue Kaoru, hạ lệnh thuyết phục để Itō kế nhiệm Yamagata mà tổ chức lại nội các. Hai người đều đến thăm Itō riêng lẻ và đều bị Itō từ chối. Ngày 26 tháng 9, Yamagata gấp rút dâng biểu từ nhiệm lên Thiên hoàng, có thể là vì đã nghe tin báo Itō không có ý trở thành người kế nhiệm. Yamagata tâu lên rằng tình trạng sức khỏe của mình không thể chịu đựng được công việc căng thẳng của vị trí nội các tổng lí đại thần nữa. Các thành viên Hiến chính Đảng một thời từng ủng hộ Yamagata thì nay đều nhất tề quyết định tham gia vào đảng mới của Itō. Có thể sự thật này cũng góp phần làm Yamagata quyết định nhanh chóng. Nội các của Yamagata bây giờ đã hoàn toàn mất đi sự ủng hộ của chính đảng.

Khi Matsukata thuyết phục Itō kế nhiệm nội các tổng lí đại thần thì Itō khuyên ngược lại rằng Matsukata nên kế nhiệm vị trí này. Thiên hoàng nhận thấy không có kết quả khi cho người trung gian thuyết phục nên cuối cùng đã trực tiếp triệu Itō đến, hạ lệnh nhận vị trí. Tuy nhiên, Itō cũng không nhượng bộ, cho rằng mình đang trong tình trạng hết sức với việc tổ chức Chính hữu hội,² vả lại cũng đang mắc cảm mạo, cơ thể suy nhược. Phải nói, mệnh lệnh của Thiên hoàng ban ra trong thời điểm không hề thích hợp. Ngày 6 tháng 10, Matsukata thử thuyết phục Itō lần cuối và ngạc nhiên khi thấy Itō đồng ý. Lần này, Itō kết luận rằng tình thế trong ngoài hiện nay không thể để dây dưa thêm phút nào nữa. Hôm sau, Itō nhận mệnh lệnh trở thành nội các tổng lí đại thần trước mặt Thiên hoàng.

Ngày 19 tháng 10, Itō trở thành nội các tổng lí đại thần trong lễ bổ nhiệm. Ban đầu có xung đột giữa các quan chức trong nội các mới. Ngày 20 tháng 10, Lục quân đại thần Katsura Tarō (lưu nhiệm từ nội các trước) dâng biểu từ nhiệm với lí do sức khỏe. Thiên hoàng không chấp nhận, cho rằng trong tình hình trong ngoài đều nguy cấp hiện này thì không thể để trống ghế lục quân đại thần dù chỉ trong một ngày.³

Ngày 15 tháng 11, Thiên hoàng tuần hành đến tỉnh Ibaraki để thị sát buổi diễn tập. Ngài trú qua đêm tại trường tiểu học địa phương như những chuyến đi trong thời còn trẻ. Thời tiết trở nên xấu đi từ ngày hôm sau, mưa to gió lớn kéo dài liên tục, đôi khi còn có tuyết, trời lạnh như cắt da cắt thịt. Con đường nơi xe ngựa của ngài đi qua vốn đã được tu bổ trước đó, nhưng vì mưa gió nhiều ngày và người ngựa liên tục qua lại nên đường lầy lội.

Đến vùng Nagakata, Thiên hoàng xuống xe ngựa, leo lên một chỗ đất cao rồi từ đó quan sát trận đánh giả giữa hai bên. Thiên hoàng đứng đó liên tục hơn một tiếng đồng hồ, đến khi buổi diễn tập kết thúc thì người đã ướt sũng trong mưa gió. Ngài nghĩ rằng mình có nghĩa vụ trở thành tấm gương cho tinh thần bất khuất của quân đội trong vai trò tư lệnh quan tối cao.

Mưa to gió lớn trong suốt thời gian dài cũng không ảnh hưởng đến sức khỏe của Thiên hoàng. Nhưng đến gần cuối năm đó thì ngài mắc cảm và phải đến ngày 13 tháng 1 năm sau mới rời khỏi giường bệnh được. Vì vậy mà ngài không thể tham dự các nghi thức, yến tiệc thông lệ vào đầu năm 1901. Bấy giờ Thiên hoàng Minh Trị được 50 tuổi.

Ngày 23 tháng 1, có tin báo Nữ hoàng Victoria qua đời. Anh quốc thời kì tột đỉnh của quyền lực là chướng ngại lớn nhất ngăn cản không để liệt cường Âu châu thừa nhận Nhật Bản như một quốc gia ngang hàng. Tuy nhiên bấy giờ triều đình Nhật cũng để tang trong ba tuần. Công sứ đặc mệnh toàn quyền, Nam tước Hayashi Tadasu được cử làm đại sứ đặc phái đến viếng tang lễ. Hayashi đóng vai trò quan trọng trong việc điều đình quan hệ đồng minh Nhật - Anh vào nửa sau của năm này.

Itō bắt đầu tổ chức nội các theo phương châm của chính đảng sau khi kết thành Chính hữu hội. Quý tặc viện lớn tiếng phản đối nội các chính đảng, nhưng Itō phớt lờ sự bất bình này nên tình trạng căng thẳng với giai cấp hoa tộc càng trở nên gay gắt. Chính phủ đang đứng trước tình thế cấp bách phải trả kinh phí cho việc trấn áp loạn Nghĩa Hoà Đoàn. Chính phủ khả quyết cho đề án tăng thuế rượu, thuế đường cát và tăng thuế hải quan nhằm bảo đảm nguồn tiền do Chúng nghị viện đề xuất. Ngoài ra, nguồn tiền còn được trông chờ ở việc tăng thu nhập độc quyền thuốc lá. Tuy nhiên, Quý tộc viện phản đối việc tăng thuế và chắc chắn rằng đề án của chính phủ sẽ bị phủ quyết. Theo thỉnh cầu của Itō, Thiên hoàng hạ lệnh đình chỉ nghị viện trong mười ngày kể từ ngày 27 tháng 2.⁴

Trong mười ngày đó, Itō ra sức thuyết phục Quý tộc viện, nghĩ rằng sẽ đạt được thỏa hiệp. Tuy nhiên, Quý tộc viện vẫn cứng rắn, đòi tổ chức họp bàn triệt để về việc tăng thuế. Itō trông chờ ở sự can thiệp của Yamagata, người có tầm ảnh hưởng lớn trong Quý tộc viện. Nhưng trong thời kì này thì Yamagata đang ở Kyōto. Yamagata thảo luận với Matsukata⁵ ở Kyōto và từ chối đứng ra điều đình. Gặp lúc bức thiết, Itō tâu lên Thiên hoàng xin triệu hai người trở về. Iwakura Tomosada đánh điện đến Matsukata, giục hai người phải trở về thủ đô vào ngày hôm sau.

Ngày 5 tháng 3, Itō yết kiến Thiên hoàng, giải thích tình trạng nghiêm trọng phát sinh từ việc Quý tộc viện từ chối phương án bảo đảm nguồn tiền cần thiết để trả nợ quốc gia. Itō lo sợ bị giới tài chính phản đòn nặng nề, tấu thỉnh lên Thiên hoàng hỏi ý kiến của bốn vị nguyên lão là Yamagata Aritomo, Saigō Tsugumichi, Matsukata Masayoshi và Inoue Kaoru. Thiên hoàng tiếp kiến Yamagata và Matsukata ngay sau khi Itō rời đi. Sau đó ngài phái Iwakura đến chỗ Saigō và Inoue, hạ lệnh cùng Yamagata và Matsukata xử lí thời cuộc.

Yamagata và Matsukata tâu lên rằng việc điều đình đã kết thúc không thuận lợi. Thời hạn đình chỉ hoạt động của nghị viện trong năm ngày do Thiên hoàng hạ lệnh từ ngày 9 đã sắp hết hiệu lực khiến Itō lo lắng điêu đứng. Itō bí mật thảo án, thông qua Cung nội đại thần Tanaka Mitsuaki tấu thỉnh lên Thiên hoàng hạ sắc ngữ. quở trách Quý tộc viện vì tội cản trở nghị sự. Thiên hoàng thuận theo tấu thỉnh, triệu nghị trưởng của Quý tộc viện là Konoe Atsumaro đến vào ngày 12 tháng 3. Ngài nói: “Gần đây Trẫm nghe Quý tộc viện phản đối tăng thuế, mâu thuẫn với chính phủ nên lấy làm không hài lòng. Trẫm cũng đã lệnh cho bọn Yamagata đứng ra làm trung gian điều đình, nhưng cũng thất bại. Chính phủ tâu lên rằng không thể nghe theo chủ trương của Quý tộc viện nên Trẫm lo nghĩ sâu sắc. Trong bức thư này có ghi rõ ý của Trẫm. Khanh hãy cho các nghị viên xem và hãy tìm cách mau chóng tìm lại sự hoà hợp”.⁶

Sắc ngữ của Thiên hoàng được ghi trong bức thư, thể hiện lập trường của ngài như sau:

“Trẫm lo lắng trước tình thế trong ngoài hiện nay. Nhiệm vụ cấp bách của quốc gia lúc này là xây dựng kế hoạch đặt nền móng để củng cố nguồn tài chính để chi trả quân phí. Trước đây, khi mở nghị viện thì Trẫm đã thể hiện suy nghĩ của mình. Hơn nữa các đạo luật tăng thuế mà Trẫm lệnh cho chính phù đề xuất cũng đã được Chúng nghị viện khả quyết. Trẫm tin rằng các nghị viên trung thành của Quý tộc viện đều có chung nỗi lo không ngớt của Trẫm và hi vọng rằng các thành viên sẽ thừa nhận các phương án giải quyết của triều đình và không để lại sự đáng tiếc nào cho quốc gia trong tương lai”.⁷

Konoe đã lường trước rằng sự thể sẽ như thế này, nhưng cũng trở nên mất bình tĩnh khi bị Thiên hoàng quở trách. Trên đường về, Konoe đến thăm Iwakura Tomosada. Trước đó Iwakura cũng đã than phiền rằng Itō có tật hay xin Thiên hoàng ban bố sắc ngữ mỗi khi lâm vào cảnh cùng đường, nên Konoe nghĩ rằng cũng có thể Iwakura đã biết trước nội tình của sắc ngữ lần này. Tuy nhiên, Iwakura không hề hay biết gì. Khi Konoe cho xem sắc ngữ thì Iwakura hết sức ngạc nhiên vì không hề có tên và dấu ngọc tỉ của Thiên hoàng, cũng không có chữ kí phụ của quốc vụ đại thần. Việc này hết sức kì lạ. Đêm đó, Konoe gửi thư đến Itō, hỏi rằng các quan chức nội các đã biết về nội dung của sắc ngữ hay chưa.

Ngày hôm sau, Itō đến Quý tộc viện gặp Konoe, kể lại tường tận sự việc. Theo Itō thì trong thời gian đình chỉ nghị viện, bản thân mình đã nỗ lực điều đình với Quý tộc viện, và Thiên hoàng cũng đã hạ lệnh cho Yamagata thử điều đình nhưng mọi nỗ lực đều thất bại. Thiên hoàng lo nghĩ trước tình hình này nên quyết định tự mình điều đình nên mới ban sắc ngữ lần này. Itō còn nói rằng không một ai trong nội các biết trước việc này, nhưng dù có biết hay không thì bản thân mình cũng gánh vác trọng trách phù bật Thiên hoàng trong vai trò đầu não của nội các. Vì vậy nên việc Itō tác động đến phát ngôn về mặt chính trị của Thiên hoàng cũng là trách nhiệm đương nhiên.⁸

Lời nói của Itō ngầm ám chỉ rằng cho dù nội các không biết trước sự việc nhưng Itō có thể gây ảnh hưởng đến Thiên hoàng để ra sắc ngữ như vậy. Việc thiếu sót tên và dấu ngọc tỉ của Thiên hoàng cũng như các chữ kí phụ cho thấy rằng có lẽ (cho dù có chịu ảnh hưởng từ Itō đi nữa) ngài đã lập tức quyết định theo ý mình.⁹

Ngày 14 tháng 3, Konoe phụng đọc sắc ngữ trước Quý tộc viện. Lời thuyết dụ của Thiên hoàng lập tức có hiệu quả. Quý tộc viện lập tức thay đổi thái độ, khả quyết cho đạo luật tăng thuế mà không sửa đổi một câu một từ nào.¹⁰

Thiên hoàng cũng thể hiện được uy quang của mình trong một trường hợp khác vào nửa sau của tháng. Ngày 27 tháng 3, Tư pháp đại thần Kaneko Kentarō tấu thỉnh lên Thiên hoàng việc bãi nhiệm và xin từ chức của 16 quan tòa. Sở dĩ các quan tòa này có hành động như vậy là vì trong thời kì này, dù Chúng nghị viện thừa nhận rằng các quan tòa có lí do chính đáng để yêu cầu được tăng lương bổng nhưng lại ra quyết nghị không thừa nhận việc tăng lương cho các quan tư pháp. Việc này dẫn đến kết quả là đề án tăng lương bổng bị xóa khỏi dự toán của năm 1901. Các quan tòa thất vọng nên liên minh với nhau, bắt đầu triển khai vận động phản đối đề án dự toán. Trong số đó có cả những người rời bỏ vị trí công tác để lên thủ đô để vận động.

Kaneko đã nhiều lần cảnh cáo họ không được manh động, làm loạn kỉ cương của quan trường. Tuy nhiên, lời cảnh cáo không đem lại hiệu quả nào. Người cầm đầu kêu gọi các quan tư pháp trên cả nước đồng loạt từ chức.

Không bao lâu sau thì đơn xin từ nhiệm từ khắp các địa phương được gửi đến Tōkyō qua đường bưu điện, trong số đó cũng có người liên lạc bằng điện tín. Kaneko quyết tâm bảo vệ uy tín của bộ máy tư pháp, nói rằng sẽ lập tức thụ lí tất cả các đơn xin từ chức chứ không có ý định vỗ về những người đòi hỏi tăng lương. Kaneko tập hợp các đơn từ chức rồi gửi đến Itō, nhờ tâu lên Thiên hoàng.

Itō trình bày đầu đuôi sự việc, xin Thiên hoàng phán xử. Thiên hoàng hỏi Itō rằng liệu tư pháp đại thần có thể bổ sung người để thay thế cho những vị trí từ chức hay không. Itō liền đem câu hỏi truyền lại với Kaneko. Kaneko trình lên bảng thống kê cho thấy có hơn 800 người có tư cách làm quan tòa, đáp rằng không có vấn đề gì khi phải bù người. Itō trình bảng thống kê và giải thích cho Thiên hoàng. Thiên hoàng lập tức khả quyết, nói rằng “Từ nay về sau hễ có người nộp đơn từ chức, dù là đêm hôm thì cũng hãy lập tức trình lên, Trẫm sẽ nhanh chóng xét duyệt”. Sự quyết đoán của Thiên hoàng đã có hiệu quả ngăn cản cuộc vận động phản đối. Những người đã nộp đơn từ chức thấy được rằng lời kêu gọi của mình không được chấp nhận nên đành xin rút lại đơn.

Trong quyết định của Thiên hoàng hoàn toàn không nghĩ gì đến việc các quan tòa lâm vào cảnh sống khó khăn vì lương bổng ít ỏi. Mối bận tâm duy nhất của ngài là liệu có bổ sung được đầy đủ người sau khi bãi nhiệm họ hay không. Trong vị trí của một vị quân chủ tin tưởng vào Nho giáo thì đáng lí ngài phải thể hiện sự đồng tình sâu sắc hơn nữa đối với các quan tòa, nhưng có lẽ Thiên hoàng Minh Trị nghĩ rằng họ lơ là công vụ để vận động phản đối là hành động vi phạm pháp luật. Xét về điểm ghét hành vi gây rối trật tự thì Thiên hoàng rất giống với Tướng quân Tokugawa.

Ngày 2 tháng 5, Itō tâu lên rằng mình muốn từ nhiệm vị trí nội các tổng lí đại thần. Dù sức khỏe của Itō đã hồi phục để có thể tham gia vào các cuộc họp nhưng vẫn không đủ để xử lí các vấn đề của đất nước, nhất là vấn đề về tài chính. Tình trạng sức khỏe của Itō không chỉ là một lời biện hộ như Thiên hoàng nhận xét. Trong ngày nhận đơn từ nhiệm của Itō, Thiên hoàng đã bổ nhiệm Saionji Kinmochi làm nội các tổng lí đại thần trong thời gian Itō dưỡng bệnh.

Itō đã không khoa trương về vấn đề khó khăn mà chính phủ đang đối mặt. Cuối cùng, đạo luật tăng thuế và dự toán năm tới cũng được nghị viện thông qua, nhưng nguy cơ tài chính vẫn chưa được giải quyết. Chính phủ luôn nghĩ rằng cần phải củng cố, ưu tiên cho quốc phòng kể từ sau khi kết thúc chiến tranh Nhật - Thanh vào năm 1895. Khá nhiều quốc phí được đổ vào những kế hoạch quân sự, kết quả dẫn đến thâm hụt nặng nề. Tăng thuế nối tiếp tăng thuế, nợ nần chồng chất nợ nần không biết đến khi nào mới dứt. Tình hình tài chính khẩn cấp khiến nhiều người nghĩ rằng cơn khủng hoảng đang đến.

Trước đó, Đại tạng đại thần Watanabe Kunitake đã đề xuất lên nội các phương án giảm thiểu nguy cơ tài chính, bao gồm cả việc dừng hoạt động một số chức năng của chính phủ. Tuy nhiên, Watanabe gặp phải sự phản đối của năm quan chức trong nội các. Nguyên nhân phản đối chủ yếu đến từ phản cảm đối với cá nhân Watanabe. Itō đứng ra dàn xếp nhưng kết quả chỉ khiến nội các chia rẽ. Cuối cùng, toàn bộ quan chức trong nội các đều dâng biểu từ nhiệm, trừ Watanabe.

Ngày 3 tháng 5, Watanabe yết kiến Thiên hoàng, tâu lên kiến giải của mình đối với tình trạng tài chính hiện tại. Sau đó, Thiên hoàng cho triệu Saionji đến, hỏi ý kiến về việc có nên giữ Watanabe lại hay không. Saionji đáp rằng trong bối cảnh tất cả các đại thần trong nội các đều nộp đơn từ nhiệm, chỉ mỗi mình Watanabe vẫn khăng khăng chủ thuyết của mình, nếu để Watanabe tự tiện hành động như vậy thì sẽ để lại tiền lệ xấu cho hậu thế. Bản thân Saionji muốn thuyết phục để Watanabe từ nhiệm. Nếu như Watanabe cự tuyệt thì sẽ thông báo rằng Thiên hoàng mong đợi Watanabe sẽ đệ đơn từ nhiệm.

Saionji đến gặp Watanabe, ra sức thuyết phục. Cuối cùng Watanabe cũng đồng ý đệ đơn từ nhiệm. Trong ngày hôm đó, Watanabe tìm đến trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune, cho xem hai đơn từ nhiệm và hỏi Tokudaiji nên nộp đơn nào. Một đơn từ nhiệm ghi lí do vì bệnh tật, còn một đơn ghi là theo lệ các quan chức nội các khác cũng đã từ nhiệm. Tokudaiji đáp rằng trong trường hợp này nên lấy lí do sức khỏe như thường lệ, và Watanabe cũng đề xuất đơn theo phương án đầu tiên.

Trong thời gian này, Hoàng thái tử phi Sadako hạ sinh hoàng tôn đầu tiên vào ngày 29 tháng 4. Quần thần trong ngoài đều đến dâng lời chúc tụng. Hoàng thái tử từ Hayama trở về vào ngày 3 tháng 5, sau khi gặp mặt con trai rồi lại xuất phát đến Hayama trong cùng ngày. Vị thân vương mới chào đời hoàn toàn khỏe mạnh khiến người người đều vui mừng hoan hỉ, hoàn toàn không thấy chút không khí bất an nào như khi các hoàng nữ, hoàng tử của Thiên hoàng Minh Trị chào đời. Ngày 5 tháng 5, Thiên hoàng đặt tên và ban danh hiệu cho hoàng tôn. Ngài chọn tên Hirohito từ ba cái tên được đề xuất và chọn danh hiệu Michi-no-miya từ hai danh hiệu được đề cử.¹¹ Thiên hoàng viết tên và danh hiệu của thân vương lên tờ giấy lớn, gói lại rồi gửi đến Chùa Tokudai-ji và gửi một bản đến hoàng thái tử ở Ngự sở Đông cung. Hoàng thái tử vừa từ Hayama trở về vào sáng hôm đó thì hôm sau lại xuất phát đến Odawara.

Cuối cùng thì nguyện vọng từ nhiệm của Itō cũng được chấp thuận vào ngày 10 tháng 5. Inoue Kaoru được lệnh tổ chức nội các nhưng đã không thành công. Ngày 26 tháng 5, Thiên hoàng hạ lệnh tổ chức nội các cho Lục quân đại tướng Katsura Tarō, người được Nguyên lão viện tiến cử mạnh mẽ. Trước khi nhận lệnh thì Katsura xin trì hoãn ít lâu để thuyết phục Itō suy nghĩ lại. Katsura cũng thỉnh nguyện Thiên hoàng nên kêu gọi Itō giữ nhiệm vụ nội các tổng lí đại thần trở lại. Thiên hoàng lệnh cho Tokudaiji đánh điện đến Itō, yêu cầu nhanh chóng về thủ đô.

Ngày 30 tháng 5, Itō yết kiến Thiên hoàng, từ chối nhận nhiệm vụ lần nữa. Bản thân Katsura chần chừ vị trí nội các tổng lí đại thần là vì còn ngại Itō chứ không vì không đủ tự tin. Ngày 1 tháng 6, Katsura thông qua Tokudaiji mà tâu lên Thiên hoàng rằng đã hoàn tất việc chuẩn bị tổ chức nội các, đồng thời cũng tấu thỉnh tổ chức lễ nhậm chức vào ngày hôm sau.

Những gương mặt trong nội các đều được thay đổi hoàn toàn, ngoại trừ hai đại thần lục quân và hải quân lưu nhiệm theo yêu cầu của Thiên hoàng. Có một điều lạ là trong nội các không hề có một người nào từ Nguyên lão viện. Nhưng cũng có một vấn đề là Katsura vẫn còn giữ vị trí hiện tại là lục quân đại tướng. Theo quy định của lục quân thì tân nội các tổng lí đại thần phải từ bỏ vị trí hiện tại để vào vị trí dự bị. Tuy nhiên, Katsura vẫn giữ vị trí hiện tại theo yêu cầu của Thiên hoàng. Katsura không phải người duy nhất mang màu sắc quân sự trong tân nội các. Tất cả các thành viên trong nội các đều chịu ảnh hưởng từ Yamagata. Nội các mang hơi hướm của Yamagata cũng khiến quan hệ với Quý tộc viện được trôi chảy hơn, nhưng đồng thời cũng có nguy cơ tác động xấu đến quan hệ với Chúng nghị viện, nơi mà các thành viên Chính hữu hội chiếm đa số.

Thành viên chủ chốt của Chúng nghị viện là Hoshi Tōru bị ám sát vào ngày 21 tháng 6. Hoshi là một trong những nhân vật bí ẩn nhất thời Minh Trị. Theo từ điển bách khoa thì Hoshi là chính khách hủ bại, hết sức ngạo mạn. Đôi khi các chính khách Nhật Bản hiện đại với những tính cách này cũng bị ví von như là Hoshi Tōru của thời đại. Không rõ vì sao những người ưa thích bới móc khuyết điểm của Hoshi lại không chịu thừa nhận những công trạng đáng khen của nhân vật này. Nhưng cũng có thể Hoshi là chính khách đầu tiên gây ấn tượng với độc giả với những đặc điểm của một chính trị gia hiện đại, cả về mặt xấu lẫn mặt tốt.

Hoshi xuất thân từ giai cấp bình dân, và là chính khách tầm cỡ đầu tiên leo lên từ dưới đáy xã hội. Cha của Hoshi là một thợ sơn tường nghiện rượu nặng, bỏ rơi vợ cùng ba đứa con trong tình cảnh không một xu dính túi. Người chị cả của Hoshi bị bán làm kĩ nữ, người chị thứ hai thì đi ở đợ.¹² Người mẹ trong cảnh túng quẫn từng có lúc nghĩ đến việc quẳng đứa con sơ sinh là Hoshi xuống sông, nhưng rồi nghĩ lại vì Hoshi là con trai.¹³ Sau đó, mẹ Hoshi tái giá với một lang băm kiêm nghề bói toán. Gia đình năm người trải qua những ngày tháng thiếu thốn như hạng dân nghèo ở Edo bấy giờ.

Khi Hoshi đến tuổi học hành thì được cha dượng gửi đến chỗ một thầy thuốc Tây ở sở Bugyō Kanagawa với hi vọng Hoshi sẽ kế thừa y nghiệp của mình. Hoshi không phải thông minh hoạt bát gì, nhưng được tính chăm chỉ, nhẫn nại bẩm sinh nên chẳng những nắm được nền tảng y thuật mà còn học được cả tứ thư ngũ kinh. Và Hoshi cũng bắt đầu học tiếng Anh, yếu tố quan trọng trong đời Hoshi những năm sau này. Năm 1866, Hoshi được 16 tuổi và được một gia đình võ sĩ không con cái nhận làm con nuôi. Nhờ vậy mà Hoshi được gửi đến Kaiseisho, trường học cho con em của quần thần Mạc phủ. Hoshi theo học tiếng Anh với Maejima Hisoka, người sau này được biết đến như cha đẻ của hệ thống bưu điện Nhật Bản. Maejima có hảo cảm đối với Hoshi, đón nhận Hoshi và vẫn cho tiếp tục theo học tại Kaiseisho sau khi Hoshi cắt đứt quan hệ với nhà võ sĩ kia.¹⁴

Maejima giới thiệu Hoshi với giáo sư ở Kaiseisho là Ga Noriyuki.¹⁵ Ga nhận thấy tài năng ở chàng trai trẻ nên tiến cử Hoshi vào vị trí phụ tá giảng dạy tiếng Anh ở trường hải quân, công việc đầu tiên của Hoshi. Sau khi Mạc phủ sụp đổ, trường hải quân cũng bị bỏ phế, Hoshi viết thư gửi Ga để nhờ tìm công việc mới. Ga giới thiệu Hostii đến tri sự tỉnh Hyōgo là Mutsu Munemitsu. Mutsu thuê Hoshi làm giáo viên dạy tại ngôi trường ở Kobe do mình sáng lập. Sự bảo hộ của Mutsu đóng vai trò cực kì quan trọng trong thành công của Hoshi sau này.

Điểm đặc trưng khiến Hoshi thành danh chính là quyết tâm sắt đá, bất chấp xuất thân thấp kém và thể chất yếu đuối. Hình ảnh Hoshi xuất hiện rõ ràng, không lẫn vào đâu được với lòng oán giận với những mất mát do vận mệnh mang lại, lòng căm ghét đối với giai cấp sĩ tộc và quyết tâm vượt qua những người nắm chính quyền. Đối phương càng tự cao tự đại thì quyết tâm của Hoshi càng bừng cháy.¹⁶ Hoshi đã khắc phục được điều kiện bất lợi trong xuất thân bằng lí trí và tinh thần ham học hỏi, bù đắp cho thể trạng yếu đuối bằng cách rèn luyện võ thuật. Bức ảnh chụp Hoshi những năm cuối đời cho thấy một nhân vật phì mãn, tràn đầy cá tính và lòng tự tin.

Năm 1871, Mutsu trở thành tri sự tỉnh Kanagawa, đến năm sau thì nắm mảng tô thuế trong Đại tạng sảnh. Nhờ Mutsu tiến cử mà Hoshi có được công việc trong Đại tạng sảnh, chủ yếu là biên dịch tài liệu luật thuế cửa các nước Âu Mỹ. Sau đó Hoshi mất việc, bị quản thúc vì ẩu đả với một người phu kéo xe và chống lại cảnh sát tuần tra. Trong thời gian bị quản thúc, Hoshi dành thời gian dịch những truyện anh hùng của các nước Tây phương.¹⁷ Khi hết thời hạn quản thúc thì Mutsu khuyên Hoshi nên biết tu thân, đãi Hoshi như thực khách trong nhà mình (bằng chứng cho thấy Mutsu đánh giá cao thực lực của Hoshi). Hoshi đón nhận hảo ý của Mutsu, bắt tay vào việc biên dịch cuốn Anh quốc pháp luật toàn thư của Blackwood.

Năm 1873, Mutsu tiến cử Hoshi nhận được công việc về thuế quan ở Yokohama. Không bao lâu sau thì Hoshi thăng tiến nhanh chóng, trở thành trợ lí tô thuế, trưởng Cục Thuế quan Yokohama vào tháng 1 năm sau; Đến tháng 2, Hoshi được phong tặng tước vị tòng lục vị khi mới 24 tuổi.¹⁸ Dường như mọi việc đều thuận lợi đối với Hoshi. Nhưng rồi xảy ra một chuyện kiềm chân Hoshi. Trong số nhiều văn thư qua lại với Lãnh sự quán Anh quốc, Hoshi dịch từ “Her Majesty” thành “Nữ vương Bệ hạ” thay vì dịch thành “Nữ đế” như phía Anh quốc mong đợi. Lãnh sự Anh quốc tố cáo Hoshi tội bất kính vô lễ. Hoshi tự biện minh cho mình, chỉ ra sự thật rằng bản thân Nữ hoàng Victoria tự xưng mình là “Nữ vương” chứ không phải “Nữ đế”. Tuy nhiên, Công sứ Harry Parkes tự đến tận Ngoại vụ sảnh để kháng nghị, yêu cầu cách chức Hoshi. Thái chính đại thần Sanjō Sanetomi và Ngoại vụ khanh Terashima Munenori khuyên Hoshi nên tạ lỗi. Hoshi cự tuyệt, cho rằng bản thân mình không sai. Chính phủ lo ngại gây thù địch với Anh quốc nên đã loại Hoshi khỏi chức trưởng Cục Thuế quan Yokohama để lấy lòng Parkes.¹⁹

Tuy nhiên, Hoshi vẫn được giữ lại vị trí trợ lí tô thuế. Đến tháng 9 cùng năm, Hoshi được lệnh sang Anh quốc du học. Tháng 1 năm 1875, Hoshi nhập học Học viện Pháp luật Middle Temple, hai năm sau thì lấy được tư cách luật sư pháp đình. Hoshi là người Nhật Bản đầu tiên đón nhận vinh dự này. Hoshi dành phần lớn thời gian ở London để đọc sách pháp luật và nghiên cứu sách triết học trong phòng riêng của mình.²⁰

Sau khi về nước, Hoshi trở thành luật sư thuộc Tư pháp sảnh và chủ yếu hoạt động trong vai trò luật gia vào thời kì này. Nhưng rồi Hoshi nhanh chóng quan tâm đến các cuộc vận động dân quyền và quan hệ với Tự do Đảng khiến chính quyền nghi ngờ. Năm 1882, một số thành viên của Tự do Đảng bị bắt giữ vì tham gia phản kháng hành vi chuyên chế của huyện lệnh Fukushima. Họ bị cáo buộc âm mưu lật đổ chính phủ. Hoshi là luật sư biện hộ cho Kōno Hironaka,²¹ nhân vật trung tâm trong số các bị cáo. Tuy Hoshi đã lập luận rằng bị cáo không thể bị áp tội âm mưu gây nội loạn một cách hùng hồn, không ai bác bỏ được nhưng các bị cáo vẫn bị xử có tội.²²

Trong thời gian này, Hoshi đã gia nhập Tự do Đảng. Cương lĩnh của đảng này hầu như phù hợp với quan điểm của Hoshi về xã hội. Tuy nhiên, Hoshi cũng nghi ngờ khi thấy tờ báo của đảng này có những lời lẽ xa vời, phần lớn người Nhật đều không hiểu được. Năm 1884, Hoshi phát hành tờ báo Ngọn đèn tự do nhắm tới đối tượng đại chúng với lời lẽ giản dị, có cả tranh vẽ để những người thuộc giai cấp thấp kém như mình vẫn có thể hiểu được. Thử nghiệm khai sáng cho đại chúng của Hoshi là một hành động hiếm thấy đương thời, khi dân đi bầu cử chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tổng thể quốc dân.²³

Tháng 9 năm, 1884, Hoshi có buổi diễn thuyết tại Niigata với đề tài “Giới hạn của chính trị”, trong đó chỉ trích nền chính trị kiểu chuyên chế và mang tính quân phiệt của Nga và Đức, cho rằng nó can thiệp vào đời sống riêng tư của thị dân. Mặc dù Hoshi đã hết sức chú ý, không đả động gì tới tình hình chính trị Nhật Bản nhưng hàm ý quá rõ ràng trong bài diễn thuyết. Cảnh sát đã bắt dừng diễn thuyết và giải tán đám đông dựa theo điều lệnh về tụ tập ban hành năm 1880.

Hoshi được lệnh đến trình diện tại sở cảnh sát Niigata nhưng khăng khăng chủ trương rằng cảnh sát không có quyền triệu tập mình nên nhiều lần làm ngơ. Cuối cùng cảnh sát phải bắt giữ Hoshi. Hoshi bị buộc tội nhục mạ quan chức. Dù Hoshi không hề phê phán vị quan chức nào nhưng vẫn bị ghép tội nhục mạ Thái chính đại thần Sanjō cùng các khanh trong lục quân, hải quân, văn bộ, nông thương vụ và công bộ. Hoshi bị phạt giam sáu tháng và đóng tiền phạt 40 yên, bị tước tư cách luật sư.²⁴

Hoshi vẫn không sợ sau lần bị giam, vẫn tiếp tục phát hành tờ báo với tranh minh hoạ, tìm cơ hội gây dựng lại Tự do Đảng vốn đã bị giải tán trong thời gian bị giam. Nhưng đến năm 1888 thì Hoshi lại bị bắt lần nữa vì bị tình nghi xuất bản văn thư bí mật liên quan đến điều đình sửa đổi hiệp ước. Hoshi bị kết án giam lỏng một năm sáu tháng, buộc lòng phải bán lại tờ báo.²⁵

Trong thời gian ở tù, Hoshi dốc tâm vào chuyện học. Nhà tù không phải là nơi dễ dàng để đọc sách, nhưng Hoshi vẫn đọc từ mờ sáng đến chập tối đủ các loại sách từ tiếng Nhật, tiếng Anh, tiếng Đức cho đến tiếng Pháp, tiếng Italy. Tháng 2 năm 1889, Hoshi được phóng thích trong dịp đại xá khi ban hành hiến pháp.

Sau khi ra tù, Hoshi sang Âu Mỹ để nghiên cứu về chế độ chính trị. Tại đây, Hoshi lùng sục các hiệu sách, tìm mua những quyển mình cho là hữu ích, nghiền ngẫm đọc trong một căn phòng giá rẻ.²⁶ Hoshi khinh bỉ việc bắt chước những chính khách như Itō Hirobumi, người luôn lấy làm tự mãn vì từng được học những học giả danh tiếng như Rudolf von Gneist và Lorenz von Stein. Hoshi cho rằng những học giả này không hề nổi tiếng ở Âu châu như nổi tiếng ở Nhật nên thật nực cười khi đem chuyện tham dự buổi giảng của họ để khoe khoang.²⁷

Hoshi đến hầu hết các nước Âu Mỹ. Chuyến đi này đã làm Hoshi thay đổi. Trong bài diễn thuyết sau khi về nước, Hoshi đã khiến các bằng hữu cũ trong vận động tự do dân quyền thất vọng. Trong bài diễn thuyết, Hoshi khuyến khích mở rộng quân bị²⁸, chiếm đất thực dân, đưa người Nhật sang hải ngoại sinh sống và chủ trương hoạt động quảng bá tích cực tại hải ngoại.²⁹ Có vẻ như kinh nghiệm sống ở hải ngoại và những kiến thức Hoshi đọc được trong thời gian ở hải ngoại đã làm Hoshi mở mắt về hiện thực hà khắc của thế giới. Bây giờ Hoshi trở thành người chủ trương về ngoại giao bằng vũ lực.

Ngay sau khi về nước, Hoshi bắt đầu công việc xây dựng lại Tự do Đảng với tên Lập hiến Tự do Đảng. Phe của Hoshi nắm quyền chủ đạo trong đại hội vào tháng 3 năm 1891, đến cuộc tổng tuyển cử lần hai vào tháng 2 năm 1892 thì Hoshi trúng tuyển vị trí nghị viên Chúng nghị viện. Có được sự hậu thuẫn của Mutsu Munemitsu,³⁰ Hoshi được chọn làm nghị trưởng Chúng nghị viện. Ai cũng nghĩ rằng Hoshi sẽ lợi dụng địa vị nghị trưởng để thúc đẩy những đạo luật có lợi cho Tự do Đảng nhưng sự thật là Hoshi triệt để công bình, không hề tỏ ra thiên vị các thành viên của đảng mình trực thuộc.³¹

Dần dần Hoshi trở nên đối lập với Nội các tổng lí đại thần Matsukata, người được thế lực Chōshū và Satsuma hậu thuẫn. Thói ngạo mạn của Hoshi khiến đại đa số nghị viên của Chúng nghị viện xa lánh. Không cần phải dài dòng về tình hình chính trị đương thời mà chỉ cần chỉ ra sự thật rằng Hoshi bị Chúng nghị viện báo cáo bất tín nhiệm là đủ. Hoshi chứng minh được tất cả các báo cáo đều là sai lầm, nhưng cũng không phủi sạch được ấn tượng rằng Hoshi là kẻ có tội. Kể từ đó tai tiếng luôn đeo bám Hoshi.³² Hoshi bị đuổi khỏi cái ghế nghị trưởng Chúng nghị viện.

Năm 1896, Hoshi được bổ nhiệm làm công sứ đồn trú tại Mỹ. Theo nhiều lời đồn đoán thì các thành viên Tự do Đảng, trong đó có Itagaki Taisuke, không biết phải xử lí Hoshi thế nào nên đành dùng cách này để đẩy Hoshi đi xa.³³ Trong hai năm làm công sứ, Hoshi đã giải quyết được hai việc quan trọng là nguy cơ tăng thuế đối với hàng hóa do Nhật sản xuất và vấn đề ảnh hưởng tới người Nhật khi Hawaii sáp nhập vào Mỹ.

Hoshi đã thành công trong việc khiến Thượng viện Mỹ sửa đổi đạo luật thuế quan mới do chính quyền Đảng Cộng hoà đề ra, giảm được mức thuế lớn.³⁴ về vấn đề Hawaii thì Hoshi quyết tâm khiến Mỹ thừa nhận những đặc quyền từ trước mà quốc vương Hawaii dành cho người Nhật. Có thời điểm Hoshi tỏ ra cực đoan khi kêu gọi Nhật chiếm đảo Hawaii cho dù có dẫn đến chiến tranh với Mỹ đi nữa.³⁵ Ngoại vụ đại thần Ōkuma Shigenobu bác bỏ đề án này, cho rằng nó mang tính khiêu khích. Tuy nhiên, Hoshi đã thành công trong việc bảo đảm cho di dân Nhật Bản tại Hawaii được hưởng quyền lợi ngang hàng với di dân Anh quốc và các nước Âu châu khác.³⁶

Khi biết chính đảng mới (Hiến chính Đảng) được thành lập thì Hoshi quyết định lập tức về nước. Hoshi muốn có được vị trí ngoại vụ đại thần tiếp theo trong nội các. Hoshi đánh điện đến Ngoại vụ sảnh, nói nguyện vọng muốn về nước nhưng lại bị chỉ thị cứ lưu lại Mỹ. Hoshi làm ngơ chỉ thị của Ngoại vụ sảnh, xuất phát từ San Francisco tiến về Yokohama. Hoshi không có được vị trí ngoại vụ đại thần hằng mong ước chủ yếu là do Ōkuma phản đối.

Sau đó, Hoshi ra sức xây dựng Hiến chính Đảng. Là người có thực lực nhất trong đảng, Hoshi trở thành thông tín đại thần trong Nội các Itō lần thứ tứ vào năm 1900. Đây không phải là địa vị chủ chốt trong nội các, nhưng đối với một người không xuất thân từ phiên phiệt Satsuma và Chōshū như Hoshi thì chứa có ai từng nắm vị trí cao như vậy. Không chỉ được bổ nhiệm vào nội các, trước đó ít lâu thì Hoshi còn được chọn vào vị trí nghị viên tham sự của thành phố Tōkyō vào năm 1899. Nhiều người tin rằng Hoshi thao túng thành phố để có lợi cho bản thân và phe cánh của mình³⁷ tuy lời đồn đại này không hề có bằng chứng. Nhưng sự thật là Hoshi đã tạo dựng nên nhóm lợi ích về mặt chính trị. Các tay chân của Hoshi hành xử cứng rắn mà không e ngại gì nhưng bản thân Hoshi cũng không hưởng lợi từ những việc xấu bị nghi ngờ. Mặc dù bị báo chí cáo buộc gây dựng tài sản cá nhân bằng việc lợi dụng chức quyền công vụ, nhưng khi chết thì Hoshi chỉ còn lại một khối tiền nợ.

Tháng 10 năm 1900, Hoshi bị dồn đến mức phải từ nhiệm vị trí nghị viên tham sự của thành phố Tōkyō, đến tháng 12 thì buộc phải từ chức thông tín đại thần. Tuy nhiên đến phút cuối cùng, Hoshi vẫn khăng khăng rằng mình không làm điều gì xấu. Việc này càng khiến công phẫn đối với Hoshi càng gay gắt. Tháng 6 năm 1901, một nhà đạo đức Nho giáo cuồng nhiệt kiêm chỉ đạo kiếm thuật là Iba Sōtarō, vì quá tức giận trước sự hủ bại của chính phủ nên đã bất ngờ tập kích, đâm chết Hoshi.³⁸

Đa số người dân đều tin một cách vô điều kiện rằng Hoshi hủ bại. Mặt khác, cũng có không ít người tán thưởng Hoshi. Mấy nghìn người đã đến tham dự đám tang của Hoshi trong tiếng nhạc bi ai của lính bảo vệ. Hai chính khách Hara Takashi và Matsuda Masahisa, những người gánh vác thế hệ tiếp theo là ủy viên trưởng ủy ban tang lễ, cùng Itagaki Taisuke cũng nói lời phúng điếu trong tang lễ.³⁹ Bất chấp mọi lời cáo buộc (nhiều bình phẩm xấu vẫn còn tiếp tục đến ngày nay), Hoshi vẫn là người xây dựng nên nền tảng nền chính trị chính đảng kiểu Nhật Bản hiện đại. Thiên hoàng ban cho Hoshi tước vị tòng tam vị, huân nhị đẳng và huân chương Đoan bảo.⁴⁰

Thiên hoàng biết rõ về những tranh luận xoay quanh Hoshi, đôi khi ngài còn được nhờ phân xử. Tháng 11 năm 1893, dù sau khi Chúng nghị viện khả quyết bất tín nhiệm đối với nghị trưởng nhưng Hoshi vẫn tiếp tục ngồi ở vị trí này. Ngày 2 tháng 12, phó nghị trưởng Chúng nghị viện là Kusumoto Masataka vào chầu, trình thư báo cáo lên Thiên hoàng về việc quyết nghị bất tín nhiệm đối với nghị trưởng Chúng nghị viện và tạ lỗi với ngài là đã tiến cử Hoshi vào vị trí nghị trưởng. Thiên hoàng đọc thư, cho rằng ý đồ không rõ ràng nên triệu Kusumoto đến, hỏi rằng có phải tấu thư muốn thỉnh nguyện thay đổi nghị trưởng của Chúng nghị viện hay muốn tạ lỗi với Thiên hoàng về sai lầm không rõ ràng của Chúng nghị viện. Thiên hoàng còn lệnh cho Kusumoto họp bàn kĩ lưỡng với nghị viện. Kusumoto vào chầu lần nữa, dâng lên tấu thư mới, nói rõ rằng ý đồ của tấu thư lần trước là muốn tạ lỗi vì sai lầm của Chúng nghị viện đối với Thiên hoàng. Tấu thư lần này cũng tạ lỗi vì cách hành văn không mạch lạc khiến Thiên hoàng phiền lòng.⁴¹

Rõ ràng Thiên hoàng muốn tránh việc đặt mình vào vị trí loại bỏ Hoshi. Chất vấn của ngài đối với tấu thư trình lên có tác dụng làm Kusumoto từ bỏ hi vọng đích thân ngài sẽ loại Hoshi. Không rõ Thiên hoàng nghĩ thế nào về Hoshi, nhưng việc ban tặng tước vị sau khi Hoshi chết đã cho thấy ngài thừa nhận những cống hiến của Hoshi đối với quốc gia.

Ngày 6 tháng 7 năm 1901, Thiên hoàng và hoàng hậu đến thăm Ngự sở Đông cung, xem qua các vật phẩm trong ngoài gửi tặng khi hoàng thái tử thành hôn. Hai vị cũng gặp mặt hoàng tôn Hirohito vừa chào đời cách đây chưa lâu. Ngày hôm sau, hoàng tôn được chuyển đến dinh thự của Đề đốc Kawamura Sumiyoshi ở Mamiana. Thiên hoàng ban cho Kawamura 100 yên, hạ lệnh hỗ trợ nuôi nấng thân vương. Nhìn bề ngoài thì việc dưỡng dục thân vương là yêu cầu của hoàng thái tử, nhưng sự thật đều là dụng ý của Thiên hoàng.

Ngày 1 tháng 8, công sứ đặc mệnh toàn quyền tại Anh quốc là Hayashi Tadasu đánh điện về cho Ngoại vụ đại thần Sone Arasuke, thông báo rằng ngoại vụ đại thần Anh quốc là Hầu tước Henry Lansdowne có ý hướng muốn kí kết đồng minh Nhật - Anh sau kết quả hội đàm về vấn đề Trung Quốc. Hayashi hỏi: “Liệu chính phủ nước ta đã sẵn sàng kí kết hiệp ước với họ? Nếu họ chấp nhận điều kiện của ta thì chính phủ Nhật đã sẵn sàng liên minh với họ? Xin hãy yêu cầu chính phủ hồi đáp nhanh chóng”.⁴²

Sở dĩ chuyện liên minh Nhật - Anh được nhắc đến là vì chính sách Viễn Đông của Nga. Sau khi kết thúc chiến tranh Nhật - Thanh, Nhật Bản buộc phải trả lại bán đảo Liêu Đông cho Trung Quốc vì sự can thiệp của ba nước liệt cường. Nhưng không bao lâu sau thì Nga bí mật kí kết với Trung Quốc để thuê bán đảo này, bắt đầu xây dựng tuyến đường sắt. Bây giờ Nga đang quản lí cảng Lữ Thuận và cảng Đại Liên, đang mở rộng bá quyền sang miền Đông Bắc Trung Quốc. Nhiều thành phố của người Nga mọc lên ven tuyến đường sắt.⁴³ Các liệt cường khác vốn có quyền lợi ở Đông Á cũng cảm thấy bị đe dọa bởi chính sách nam tiến của Nga đang áp dần đến biên giới Đại Hàn. Nhiều người nghĩ rằng không bao lâu nữa sẽ xảy ra xung đột giữa Nga và Nhật, nhưng Nhật vẫn chưa chuẩn bị được gì về mặt quân sự để đối phó với tranh chấp đã lường trước này. Rõ ràng, việc Nhật Bản một mình đuổi Nga là việc hết sức khó khăn.

Nhật Bản có hai lựa chọn. Đề án thứ nhất (được Itō Hirobumi ủng hộ) là thỏa hiệp với Nga, nhường Mãn Châu cho Nga để Nga thừa nhận quyền của Nhật ở Đại Hàn.⁴⁴ Một đề án khác (do hầu hết các nguyên lão trừ Itō ủng hộ) là liên kết với nước liệt cường khác ở Âu châu để khống chế Nga. Pháp đang giữ quan hệ đồng minh với Nga nên không thể tham gia liên minh phản Nga. Hai đối tượng mà Nhật có khả năng bắt tay nhiều nhất là Anh và Đức. Cả hai nước đều có quyền lợi ở Đông Á và đang cảm thấy bị Nga xâm phạm quyền lợi. Tháng 4 năm 1901, Hayashi hội đàm với Hầu tước Lansdowne và trình bày rằng để bảo đảm hoà bình vĩnh viễn ở Đông Á thì không thể thiếu mối quan hệ bền vững giữa Anh và Nhật. Hầu tước Lansdowne cũng đồng ý với kiến giải của Hayashi nhưng dù sao thì đây cũng chỉ là ý kiến của hai cá nhân.⁴⁵

Trước thời kì này đã có một nhân vật nhìn ra mối quan hệ đồng minh giữa Nhật và Anh. Năm 1895, Fukuzawa Yukichi đã đề xướng thuyết Nhật - Anh đồng minh trên tờ Thời sự tân báo.⁴⁶ Tại Anh quốc, Thực dân đại thần Joseph đã hội đàm với công sứ Nhật cả chính thức lẫn không chính thức về vấn đề này.⁴⁷ Năm 1898, khi Nhật Bản từ bỏ Uy Hải Vệ thì có đề án để Anh thuê lại vùng này từ Trung Quốc và Anh đồng ý. Bù lại, phía Nhật mong muốn Anh hưởng ứng hoặc viện trợ cho Nhật khi Nhật cần thiết phải hành động để bảo đảm an ninh quốc gia, hoặc để mở rộng lợi ích của đất nước.⁴⁸ Khi Bắc Kinh bị Nghĩa Hoà Đoàn chiếm đóng thì quân đội Nhật đã giải cứu thành công thị dân Anh vào năm 1900 nên tình cảm thân Nhật lan rộng trên đất Anh.⁴⁹ Trong năm này, Hayashi trở thành công sứ tại Anh quốc, đã kết luận rằng Anh là đồng minh duy nhất mà Nhật có thể bắt tay để đối đầu với Nga.⁵⁰

Sau cuộc hội đàm với Hầu tước Lansdowne, Hayashi đưa ra sáu điều như đề án cá nhân về điều kiện để thành lập liên minh. Thứ nhất, duy trì chế độ mở cửa, bảo đảm lãnh thổ của Trung Quốc. Thứ hai, không cho phép bất cứ đòi hỏi nào về lãnh thổ Trung Quốc ngoài những nhượng bộ đạt được trong hiệp ước trước đó. Thứ ba, vì Nhật có quyền ưu thế hơn các nước khác ở Đại Hàn nên quyền hành động tự do của Nhật ở nước này được thừa nhận. Thứ tư, khi một nước đồng minh tham chiến với nước khác thì nước còn lại trong liên minh phải giữ trung lập. Nhưng nếu có nước thứ ba hỗ trợ địch quốc thì nước còn lại trong liên minh phải tham chiến. Thứ năm, duy trì hiệu lực của hiệp thương Anh - Đức.⁵¹ Thứ sáu, liên minh này chỉ giới hạn ở Viễn Đông.⁵²

Nhiều cuộc hội nghị đã diễn ra về các đề án liên minh, cũng có lúc tưởng chừng như đã lắng xuống vì một số điểm. Nhưng sau đó phía Anh tổng hợp các đề án, thúc giục phía Nhật nhanh chóng trả lời. Tu chính án của phía Nhật đánh điện gởi cho Anh quốc vào ngày 30 tháng 11 chủ yếu là sửa đổi câu từ. Theo nội dung điện báo thì khi tu chính án của hiệp ước được trình lên, Thiên hoàng liền hỏi ý kiến của Nguyên lão viện, đồng thời cũng hỏi ý của Itō.⁵³

Sau khi bàn bạc kĩ lưỡng, Nguyên lão viện chấp nhận tu chính án, quyết nghị nên nhanh chóng thực hiện. Duy chỉ có Inoue Kaoru cho rằng liên minh với Nga sẽ tích cực hơn so với Anh. Inoue tỏ vẻ không hài lòng với lí do chưa hỏi ý kiến Itō. Ngày 8 tháng 12, Itō đánh điện đến, phản đối đề án liên minh. Itō chủ trương rằng có nhiều điểm chưa rõ ràng và không rõ thái độ của Đức đối với liên minh Nhật - Anh như thế nào. Itō cũng chỉ ra rằng việc điều đình với Nga cũng có thể dẫn đến kí kết hiệp ước. Itō cho rằng cần phải cân nhắc kĩ càng, yêu cầu trình kiến giải của mình lên Thiên hoàng.

Ngày hôm sau, Nội các tổng lí đại thần Katsura trình lên nội dung điện báo của Itō. Thiên hoàng vẫn luôn tôn trọng ý kiến của Itō nhưng một khi cả nội các và Nguyên lão viện đều ủng hộ hiệp ước liên minh với Anh thì phía Nhật không thể chậm trễ. Nhưng ngài cũng lệnh cho Katsura xác nhận phản ứng của Nguyên lão viện đối với ý kiến của Itō. Sau khi Katsura họp bàn với Nguyên lão viện thì nhận định rằng không có gì bảo đảm sẽ dẫn đến hiệp thương hai nước Nhật - Nga, còn nếu phía Nhật chần chừ do dự thì sợ rằng Anh sẽ rút lại đề nghị liên minh. Ngày 10, Katsura yết kiến Thiên hoàng, tâu lên rằng Chúng nghị viện đã nhất quyết ủng hộ liên minh với Anh. Hayashi nhận được điện báo Thiên hoàng chấp nhận tu chính án vào ngày 12 tháng 12. Hiệp ước đồng minh Nhật - Anh được công bố vào ngày 12 tháng 2 năm 1902.

Thật khó để đánh giá rằng việc kết đồng minh với Anh sẽ mang lại lợi ích cho Nhật Bản. Hayashi nghĩ rằng liên minh này sẽ giúp Nhật giành thắng lợi trong cuộc chiến Nhật - Nga.⁵⁴ Đó cũng là nguyên nhân để Nhật Bản tham gia vào Thế chiến I, và cũng là nguyên nhân để Nhật chiếm lãnh thổ ở hải ngoại khi tấn công vào vùng đất từng là thuộc địa của Đức ở Nam Thái Bình Dương. Điều quan trọng hơn bất cứ lợi ích vật chất nào là niềm vui mà Thiên hoàng và mọi người Nhật Bản bên dưới ngài cảm thấy. Đó là việc Nhật Bản đã được đất nước mạnh nhất thế giới thừa nhận là nước đồng minh. Hơn nữa, đó lại là đất nước từng liên tục gây nhục nhã cho Nhật Bản trong quá khứ.

Minh Trị Thiên hoàng cuốn 9, trang 890-891.↩

Gọi tắt của chính đảng Lập hiến Chính hữu hội.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 9, trang 913. Ngày 14 tháng 11, Katsura lại xin từ chức, được Thiên hoàng chấp thuận vào ngày 23 tháng 12.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 24.↩

Cùng tư liệu trên, trang 26.↩

Cùng tư liệu trên, trang 29.↩

Cùng tư liệu trên, trang 29-30.↩

Cùng tư liệu trên, trang 30.↩

Việc Thiên hoàng Minh Trị ủng hộ đề án mà hoa tộc phản đối trái ngược với quốc vương Anh quốc William lV. Để cưỡng ép thông qua đề án sửa đổi về phương pháp tuyển cử mà Thượng viện (Quý tộc viện) phản đối vào năm 1832, nội các đã tấn phong 50 quý tộc mới để tăng số lượng người của phe tán thành nhưng William IV rất ghét hành động này.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 31.↩

Chữ Hán “Dụ” (Hiro) trong “Dụ Nhân” (Hirohito) được lấy từ một đoạn mang nghĩa tốt lành trong Dịch kinh, Thi kinh, Thư kinh và Lễ kí. Chữ “Địch” (Michi) trong hiệu của hoàng thái tử cũng được lấy từ Thư kinh. Tên và niên hiệu của hoàng thái tử được lấy từ điển tích Trung Hoa cho thấy truyền thống này không hẳn đã mất đi trong bối cảnh truyền thống Nhật Bản đang được nhấn mạnh.↩

Việc người chị cả trở thành kĩ nữ, bị đối xử tệ có thể là lí do khiến Hoshi không bao giờ tìm đến chốn lầu xanh. Hoshi cũng một mực chung thủy với vợ (Ariizumi Sadao, Hoshi Tōru, trang 9).↩

Ariizumi Sadao, Hoshi Tōru, trang 3-14.↩

Điều kiện để được nhận làm con nuôi là gia đình Hoshi phải chuẩn bị 50 lượng tiền. Gia đình Hoshi không thể lo được nên việc Hoshi trở thành con nuôi cho nhà Koizumi bị hủy bỏ sau một năm.↩

Ga Noriyuki là hậu duệ của dân tị nạn từ nhà Minh. Ga thông thạo tiếng Anh, nổi tiếng với kiến thức về Tây phương, được chọn vào đoàn sứ tiết của Iwakura. về sau, Ga được Thiên hoàng chọn làm nghị viên của Quý tộc viện. Maejima và Mutsu Munemitsu đều là đệ tử của Ga.↩

Suzuki Takeshi, Hoshi Tōru - người lay chuyển nền chính trị phiên phiệt, trang 22.↩

Ariizumi Sadao, Hoshi Tōru, trang 26-27.↩

Cùng tư liệu trên, trang 32.↩

Cùng tư liệu trên, trang 33.↩

Hoshi được cho là đã đọc đi đọc lại nhiều lần cuốn Giới thiệu các nguyên tắc về đạo đức và lập pháp của Jeremy Bentham (Ariizumi Sadao, Hoshi Tōru, trang 49).↩

Đây là sự kiện Fukushima. Huyện lệnh Fukushimala Mishima Michitsune lập kế hoạch làm quốc lộ, kinh phí thì để dân trong tỉnh gánh. Mishima lờ đi những lời phản đối việc Kōno lãnh đạo cuộc họp khả quyết xây dựng, bắt tay vào làm đường. Người nông dân không có đủ tiền hay không thể góp sức lao động để làm đường, bị yêu cầu bán tài sản của mình. Mấy thành viên Tự do Đảng kháng nghị đều bị bắt. Kết quả là mấy nghìn dân trong tỉnh xông đến tấn công sở cảnh sát Kitataka, nơi giam giữ những người bị bắt. Sau đó, sự kiện này phát triển thành vụ xét xử Kōno và khoảng 50 thành viên Tự do Đảng khác.↩

Nakamura Kikuo, Hoshi Tōru, trang 50-54.↩

Suzuki Takeshi, Hoshi Tōru - người lay chuyển nền chính trị phiên phiệt, trang 54.↩

Cùng tư liệu trên, trang 59-61.↩

Cùng tư liệu trên; trang 79-80.↩

Cùng tư liệu trên, trang 88.↩

Cùng tư liệu trên, trang 89.↩

Hoshi nghĩ rằng ít nhất Nhật Bản phải có hạm đội mạnh mẽ, không thua hạm Đông Dương của Anh quốc (Nakamura Kikuo, Hoshi Tōru, trang 86).↩

Suzuki Takeshi, Hoshi Tōru - người lay chuyển nền chính trị phiên phiệt, trang 91. Trong cùng bài diễn thuyết, Hoshi cho rằng cần phải xác lập phương châm ngoại giao mới với Trung Quốc để bảo vệ nước này khỏi Anh và Pháp. Hoshi cũng cho rằng rất khó để đồng thời bãi bỏ trị ngoại pháp quyền và giành quyền tự chủ về thuế quan, nên chủ trương nhanh chóng thực hiện vế sau.↩

Người trực tiếp ủng hộ là nghị viên xuất thân từ tỉnh Wakayama là Okazaki Kunitake thuộc Chúng nghị viện; Tuy nhiên, sau lưng Okazaki là Mutsu (Nakamura Kikuo, Hoshi Tōru, trang 102).↩

Cùng tư liệu trên, trang 104. Nakamura dẫn lời chào hỏi của Hoshi khi trở thành nghị trưởng Chúng nghị viện. Hoshi nói mình là nghị trưởng của nghị viện chứ không còn là thành viên Tự do Đảng, nên sẽ thi hành chuyện công theo tinh thần công bình, không thiên vị. Nếu có điểm nào không được như vậy thì xin cứ chỉ.↩

Nakamura Kikuo, Hoshi Tōru, trang 116-117; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 328-329.↩

Nakamura Kikuo, Hoshi Tōru, trang 156.↩

Trong cuộc họp nghị viên Thượng viện, Hoshi luận về ảnh hưởng xấu khi tăng thuế tơ lụa và những kết quả tốt khi giảm thuế (Nakamura Kikuo, Hoshi Tōru, trang 163-164). Ōkuma ấn tượng, trao huân chương Húc Nhật tam đẳng cho Hoshi.↩

Nakamura Kikuo, Hoshi Tōru, trang 175-177.↩

Cùng tư liệu trên, trang 182.↩

Suzuki Takeshi, Hoshi Tōru - người lay chuyển nền chính trị phiên phiệt, trang 150-151.↩

Về vụ ám sát Hoshi, xem Nagao Kazuo, Kẻ ám sát, trang 135-159. Iba bị kết tội mưu sát. Trong phiên tòa, Iba thừa nhận mình hành động vì chính nghĩa, đạo đức. Cuối cùng, Iba không bị tử hình mà bị tuyên cáo lưu đày vô thời hạn (trang 159).↩

Về tang lễ, xem Nagao Kazuo, Kẻ ám sát, trang 159.↩

Minh Trị thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 80-81. Đoạn này đề cập đến việc Hoshi nhận hối lộ bị tiết lộ vào năm trước. Nhưng nếu đây là sự thật thì tại sao Thiên hoàng lại tấn phong cho một nhân vật như vậy, sách không giải thích.↩

Minh Trị thiên hoàng kỉ, cuốn 8, trang 328-330; Nakamura Kikuo, Hoshi Tōru, trang 120-121.↩

Minh Trị thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 98.↩

Hayashi Tadasu, Chân tướng đồng minh Anh - Nhật, trang 314.↩

Tháng 8 năm 1901, Inoue Kaoru khuyên Itō (lúc này đang chuẩn bị xuất phát sang Âu Mỹ) đến thăm Nga. Inoue tin rằng thỏa hiệp với Nga là cách tốt nhất trong vấn đề Đại Hàn. Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō thì nghĩ rằng thỏa hiệp với Nga hay với Anh quốc cũng tốt, miễn là giải quyết được vấn đề Đại Hàn. Itō thì nghĩ kết đồng minh với Anh sẽ không mang lại lợi ích gì, càng khiến thêm thù địch với Nga và Pháp. Khi công sứ tại Anh quốc là Hayashi Tadasu gặp Itō tại Paris thì Itō tiết lộ suy nghĩ muốn hiệp thương với Nga để chấm dứt căng thẳng ở Mãn Châu và Đại Hàn (Hayashi Tadasu, Chân tướng đồng minh Anh - Nhật, trang 343-345).↩

Cùng tư liệu trên, trang 328-329.↩

Cùng tư liệu trên, trang 308-309.↩

Kurobane Shigeru, Quỹ đạo đồng minh Nhật - Anh, cuốn thượng, trang 21.↩

Cùng tư liệu trên, trang 23.↩

Hayashi Tadasu, Chân tướng đồng minh Anh - Nhật, trang 321.↩

Cùng tư liệu trên, trang 327.↩

Hiệp định sông Dương Tử kí với Anh - Đức vào ngày 16 tháng 10 năm 1900 tuyên bố bảo toàn lãnh thổ Trung Quốc và chính sách mở cửa nước này. về mối quan hệ đặc biệt giữa Anh và Đức, xem Kurobane Shigeru, Quỹ Đạo đồng minh Nhật - Anh, cuốn thượng, trang 24-34. Vào ngày 18 tháng 3 năm 1901, tham sự của Đại sứ quán Đức tại Anh là Hermann Freiherr von Eckardstein đề nghị liên minh ba nước trong đó có Đức. Tuy nhiên, Eckardstein hành động mà không được phép của Ngoại vụ sảnh Đức (trang 29-30).↩

Hayashi Tadasu, Chân tướng đồng minh Anh - Nhật, trang 330-331.↩

Cùng tư liệu trên, trang 349-350.↩

Cùng tư liệu trên, trang 306.↩

CHƯƠNG 52

NGA TIẾN VỀ PHÍA ĐÔNG

Năm 1902 mở màn với các nghi thức tối thiểu nhất. Yến hội tân niên thường được tổ chức vào ngày 5 tháng 1, nay được dời lại một ngày cho thấy sự mờ nhạt dần của nghi thức đầu năm. Ngày 5 là ngày chủ nhật. Chính phủ quyết định rằng tuân thủ ngày nghỉ ngơi của Cơ Đốc giáo là quan trọng hơn tuân theo truyền thống Nhật Bản. Thiên hoàng (năm nay được 51 tuổi) được tiến giảng về các sách lịch sử Nhật Bản, Trung Hoa và Tây phương trong hội đọc sách đầu năm. Đề tài lịch sử Tây phương năm nay là chuyện cải chính Nghị viện Anh quốc. Hẳn là việc chọn đề tài này có liên quan đến việc liên kết đồng minh Anh - Nhật.

Ngày 10 tháng 1, Điển thị chính tam vị Muromachi Kiyoko qua đời ở tuổi 63. Năm 1856, không bao lâu sau khi vào cung thì Muromachi được lệnh trở thành bảo phụ (chức bảo vệ nữ) của Sachi-no-miya mới năm tuổi, người sẽ trở thành Thiên hoàng trong tương lai. Kể từ đó, Muromachi phụng sự Thiên hoàng liên tục trong 46 năm. Khi Sachi-no-miya lên ngôi vào năm 1867 thì Muromachi cũng được cất nhắc lên địa vị điển thị. Hễ khi lời nói, hành động của Thiên hoàng có chỗ không thỏa đáng thì Muromachi không chần chừ mà luôn quở mắng ngài. Mỗi lần như vậy thì Thiên hoàng đều bác bỏ lời can gián của Muromachi, gọi Muromachi là “Otafuku”. Trong tiếng miền Kansai thì từ này có nghĩa là “người đàn bà xấu xí”. Nhưng trong từ ngữ của Thiên hoàng có ẩn chứa một tình cảm thân ái, Muromachi đáp lại lời càm ràm này rằng: “Otafuku là khuôn mặt trời sinh của tôi. Dẫu Thánh thượng có hạ lệnh gì đi nữa cũng không sửa đổi được, nhưng hãy nghe theo lời tôi”. Mỗi lần như vậy, Thiên hoàng thường im lặng nhưng cuối cùng luôn nghe theo lời can gián của Muromachi.

Để cảm tạ công lao phụng sự nhiều năm, Thiên hoàng và hoàng hậu ban tặng 2.000 yên làm phí tang lễ. Đây là số tiền lớn bất thường đối với một người có thân phận như Muromachi.

Không có nhiều ghi chép đề cập đến khía cạnh tình cảm của Thiên hoàng Minh Trị với những người hầu hạ mình. Trong giai thoại nhỏ nhặt này có một thứ làm lay động lòng người. Việc Thiên hoàng dùng từ “Otafuku” ngầm ám chỉ rằng ngài vẫn sử dụng phương ngữ Kyōto dù trong các giai thoại khác thì ngài luôn sử dụng tiếng Nhật chuẩn vùng Tōkyō.

Một trong những nghi thức truyền thống trong mùa xuân năm nay là hội thi ca đầu năm. Thiên hoàng tỏ vẻ không thích hai chủ đề “Kê minh cáo hiếu” (gà gáy báo trời sáng) và “Kí thần chúc” (cầu nguyện đến thần linh) do trưởng sở thi ca là Takasaki Masakaze trình lên nên Takasaki đành phải chọn đề tài khác mang tính truyền thống hơn. Thiên hoàng làm một bài thơ với chủ đề “Tân niên mai” (hoa mơ đầu năm) như sau:

Tachikaeru

Toshi no asahi ni

Ume nohana

Kaorisome tari

Yukima nagara ni¹

(Tạm dịch: Hoa mơ nở rộ, trong sáng đầu năm, nhuốm cả mùi hương, vào trong màn tuyết.)

Bài thơ này tuy tài tình nhưng không phải là thứ đọng lại trong kí ức. Bấy giờ Thiên hoàng Minh Trị cũng đã bước vào thời kì thành thục của một thi nhân. Hầu hết những bài thơ của ngài được biết đến nhiều đều được sáng tác từ thời kì này cho đến những năm cuối thời trị vì.

Bầu không khí lễ hội đầu năm bị xé tan một cách thảm hại vào ngày 28 tháng 1 khi võ quan thị tòng nhận được tin báo hai đại đội của sư đoàn bộ binh số 5 gặp nạn, bị chôn vùi trong tuyết khi đang hành quân. Lúc bấy giờ Thiên hoàng đã vào giường ngủ, nhưng thị tòng vẫn lập tức tâu lên. Điện báo được trao đổi qua lại giữa Tōkyō và Aomori, sự thật thảm khốc dần dần sáng tỏ. Đại đội gồm hơn 200 người khởi hành tham dự cuộc đại diễn tập mùa đông đột nhiên gặp cơn bão tuyết dữ dội ở gần núi Hakkōda. Đại đội đã hành quân qua vùng này nhiều lần trong đợt diễn tập mùa hè nên các binh sĩ nắm tường tận về địa thế, nhưng vì cơn lạnh bất ngờ và không chuẩn bị đầy đủ nên họ bị mất tầm nhìn trong tuyết bay tán loạn rồi lạc đường trong cơn gió cóng người. Một đội cứu viện được phái đi tìm khi không thấy đại đội trở về, nhưng cuộc tìm kiếm bị tuyết dữ cản trở.

Một người sống sót được tìm thấy vào ngày 27. Người lính này phơi trong gió tuyết trong tình trạng cận kề cái chết, kể lại những gì đã xảy ra. Đội cứu viện lập tức đến hiện trường gặp nạn, tìm thấy một số ít người sống sót và xác chết của khoảng ba phần tư những người gặp nạn. Xác chết cuối cùng được tìm thấy vào tháng 5 khi tuyết tan.²

Biết được tai nạn thảm khốc, Thiên hoàng hết sức buồn rầu. Ngài phái võ quan Thị tòng Miyamoto Teruaki đến hiện trường để điều tra. Ngày 7 tháng 2 có tin báo từ Miyamoto rằng đã phát hiện được 94 khẩu súng mà đội quân gặp nạn mang đi, nhưng mãi về sau thì tổng thể thảm sự mới trở nên sáng tỏ: 199 người gồm sĩ quan, binh tốt đã tử nạn và chỉ có 11 người sống sót³

Ban đầu khi tin báo được truyền đến thì có nhiều tiếng chỉ trích quân đội vì đã cho diễn tập trong cái lạnh khắc nghiệt và trang bị không đầy đủ. Tuy nhiên, khi toàn cảnh bức tranh bi kịch trở nên sáng tỏ thì lòng phẫn nộ của người người lại chuyển sang sự đồng tình. Gia đình của những người hi sinh vui vẻ và tin tưởng rằng cái chết của con cháu mình chẳng những không vô ích mà còn cống hiến vào thắng lợi của hoàng quân trong tương lai.

Ngày 8 tháng 4, Ngoại vụ dại thần Komura Jutaro báo cáo trong cuộc họp nội các về việc Nga đã kí kết hiệp ước trao trả Mãn Châu với Trung Quốc. Tình thế này được Nhật Bản hết sức hoan nghênh với lí do nằm ở bối cảnh lịch sử rằng Nhật bị ba nước do Nga chủ xướng buộc phải trả bán đảo Liêu Đông lại cho Trung Quốc.

Cuộc điều đình giữa Nga và Trung Quốc xoay quanh vấn đề Mãn Châu bắt nguồn từ việc Lý Hồng Chương đến Moscow để tham dự lễ đăng quang của Nicholas II vào năm 1896. Đương thời, liên minh Nga - Trung được kí kết bí mật quy định những điều như sau. Thứ nhất, tương trợ lẫn nhau khi Nhật Bản xâm lược: Thứ hai, quân hạm Nga được sử dụng các cảng, vịnh của Trung Quốc trong tình hình khẩn cấp. Thứ ba, xây dựng tuyến đường sắt xuyên suốt từ bắc Mãn Châu đến Vladivostok để chuyên chở quân đội Nga và nhu yếu phẩm. Tuyến đường này thuộc quyền quản lí của binh lính Nga, những người được hưởng quyền lợi trị ngoại pháp quyền. Mối quan hệ đồng minh này có hiệu lực trong 15 năm.⁴

Đối với người xây dựng nên mối quan hệ đồng minh này thì kẻ xâm lược Trung Quốc có thể giả định được chính là Nhật Bản. Tuy nhiên, hành động chiếm cứ vịnh Giao Châu của Đức quốc vào năm 1897 rõ ràng là hành động xâm lược, vì vậy (theo hiệp ước) sẽ dẫn đến kết quả là cả người Trung Quốc lẫn người Nga đều vào cuộc. Ian Nish mô tả về tình trạng này rằng:

Người Trung Quốc đã đối phó với hành động của Đức bằng phương cách duy nhất mà họ biết. Đó là dựa vào Nga để chế ngự hành động của Đức, dập tắt dã tâm của nước này. Khi tin báo Đức đổ bộ lên Giao Châu đến Bắc Kinh thì Lý Hồng Chương đã dựa trên hiệp ước đồng minh Trung - Nga vào năm 1896 để lập tức thỉnh cầu Nga tạm thời chiếm đóng một cảng của Trung Quốc để đối phó với hành động của Đức.⁵

Đây chính là điều Nga mong muốn, và không lâu sau thì họ không còn quan tâm đến quyền lợi thuê lại vùng Giao Châu nữa. Nga có được quyền thuê Lữ Thuận và vịnh Đại Liên từ Trung Quốc, được quyền lắp đặt đường sắt ở nam Giao Châu. Bây giờ Nga đã có được cảng không đóng băng thông với Thái Bình Dương mà họ hằng ao ước nhiều năm qua. Cuối năm đó, người Trung Quốc nhận ra rằng chiến lược “dùng man di để chế man di” của họ đã sai lầm.⁶

Ngày 25 tháng 4 năm 1898, Nhật Bản và Nga kí kết hiệp định thư thừa nhận nền độc lập của Đại Hàn, đồng ý không can thiệp vào nội chính của nước này dựa trên điều thứ tư của hiệp định thư mà Yamagata đã kí kết vào năm 1896. Mặt khác, khi một trong hai nước, Nhật Bản hoặc Nga, được Đại Hàn thỉnh cầu tư vấn, viện trợ quân sự hay tài chính thì không được có bất cứ hành động nào khi chưa thảo luận với nước còn lại. Ngoài ra, Nga cũng đồng ý không cản trở quan hệ của Nhật Bản với Đại Hàn về mặt thương nghiệp, công nghiệp. Đây là hiệp định đầu tiên thừa nhận vai trò đặc thù của Nhật Bản trong sự phát triển kinh tế của Đại Hàn.⁷

Hai năm sau, vào năm 1900, việc tuyến đường sắt xuyên Siberia ở Mãn Châu bị phá hủy trong loạn Nghĩa Hoà Đoàn đã cho Nga một cái cớ để phái quân đội đến. Nga chiếm ba tỉnh phía đông Mãn Châu là Cát Lâm, Hắc Long Giang và Phụng Thiên. Phía Nga chủ trương rằng không có ý đồ sáp nhập. Mãn Châu và sẽ lập tức rút quân sau khi trật tự được khôi phục,⁸

Dĩ nhiên việc Nga chiếm ba tỉnh phía đông Mãn Châu đã khiến người Nhật bối rối. Tháng 2 năm 1901, Nhật Bản cảnh cáo Trung Quốc không được đáp ứng thêm bất cứ yêu cầu nào của Nga nữa. Nhưng bấy giờ Lý Hồng Chương đã nghiêng về hướng liên kết với Nga, nghĩ rằng có thể hi sinh quyền lợi của Trung Quốc ở Mãn Châu. Năm 1901 các nước liệt cường đều rút quân về sau khi loạn Nghĩa Hoà Đoàn bị trấn áp nhưng Nga vẫn còn tiếp tục đóng quân tại Mãn Châu.

Nhật Bản và Anh quốc liên tục kháng nghị hành động của Nga. Ban đầu, Nhật e dè không kháng nghị vì Itō Hirobumi và Nishi Tokujirō, ngoại vụ đại thần đương thời khi kí kết hiệp định thư Nhật - Nga (người từng du học tại Đại học St. Petersburg), nghĩ rằng hợp tác với Nga là điều quan trọng hơn hết. Hai người đều cho rằng nếu như dã tâm của Nga ở Mãn Châu được thỏa mãn thì Nga sẽ thừa nhận vị thế của Nhật ở Đại Hàn. Đến giờ Itō và Nishi vẫn tiếp tục nuôi hi vọng này.

Tháng 11 năm 1901, Itō được đón tiếp nồng hậu trong chuyến viếng thăm Nga, được ban tặng huy chương vàng St. Alexander Nevsky. Hoàng đế Nga cũng khuyên Itō nên trở về Nhật bằng tuyến đường sắt xuyên Siberia? Đại tạng đại thần Sergei Witte bảo đảm với Itō rằng Nga không đòi hỏi quyền lợi gì ở Đại Hàn, sẵn sàng thừa nhận Nhật Bản được tự do quản lí nước này. Tuy nhiên, sự thật là Nga vờ như nhượng bộ quyền lợi ở Đại Hàn để được tự do hành động ở Mãn Châu khiến Itō cực kì thất vọng. Tuy nhiên, Itō vẫn kì vọng vào sự nhượng bộ của phía Nga, trong khi chính phủ Nhật quyết định thúc đẩy quan hệ đồng minh với Anh quốc, không còn cần thiết phải tìm kiếm mối quan hệ đồng minh với Nga nữa.⁹ Tuy nhiên cho đến thời điểm này thì rõ ràng cả hai phía Nhật, Nga đều mong muốn duy trì hoà bình.

Suốt năm 1902, Nhật Bản liên tục củng cố vị thế của mình ở Đại Hàn, xây dựng nòng cốt là các chính khách Đại Hàn thân Nhật. Nhiều người Nhật chuyển đến sinh sống tại vùng Đông Nam Đại Hàn, Nhật cũng dần quản lí được các mỏ khoáng, bưu điện và điện tín của nước này. Trong thời kì này, Nhật cũng có được một đồng minh mới là Mỹ quốc, đất nước trước giờ vẫn luôn có truyền thống từ chối can thiệp vào vấn đề ngoại giao. Đầu năm 1902, tổng thống Mỹ mới đắc cử vài tháng trước là Theodore Roosevelt gửi thư đến Thiên hoàng Minh Trị, thể hiện ý hữu hảo với Nhật. Roosevelt tán đồng quan điểm với Nhật và Anh quốc, cảnh cáo Trung Quốc rằng những đặc quyền mà nước này cho Nga hưởng là phản lại chính sách mở cửa.¹⁰ Lí do chủ yếu khiến Mỹ tham dự vào là vì sợ rằng quyền lợi thương mại của Mỹ với Trung Quốc bị xâm hại nghiêm trọng bởi sự Nga hóa đang diễn ra ở Mãn Châu và phần phía bắc Trung Quốc.

Hắc long hội được thành lập vào tháng 1 năm 1901, đề xướng việc liên kết các dân tộc Á châu để đuổi người Nga lên phía bắc của sông Hắc Long Giang, đường biên giới giữa Mãn Châu và Siberia. Trước đó, vào tháng 9 năm 1900, Công tước Konoe Atsumaro lập nên Quốc dân Đồng minh Hội với chủ trương ngăn không cho Nga chiếm Mãn Châu vĩnh viễn và đề xướng lắp đặt đường sắt của Nhật Bản ở Đại Hàn và Mãn Châu.¹¹ Các đoàn thể được thành lập trong thời kì này đều biết rõ rằng nếu như phương châm của họ được chính phủ áp dụng thì nhất định sẽ dẫn đến chiến tranh với Nga.

Đối với người Nhật thì lắp đặt đường sắt là chuyện quan trọng để quản lí, thông thương mậu dịch với Đại Hàn. Nhưng đối với người Nga thì tuyến đường sắt xuyên Siberia chỉ mang ý nghĩa mơ hồ. Cuốn sổ tay đường sắt được xuất bản năm 1900 viết rằng:

Nếu nhìn từ các nước khác thì có thể chính sách khai hóa của Nga ở Đông Dương là điều ngoại lệ. Chính sách khai hóa của Nga được dẫn đường với một nguyên lí khác, và mục đích của nó là mang lại phồn vinh cho mọi nước bằng việc duy trì hoà bình trên khắp mọi vùng lãnh thổ mở rộng của Nga. Vinh dự cắm lá cờ văn minh của Cơ Đốc giáo ở Á châu thuộc về đất nước Nga.¹²

Trong số những người đề xướng lắp đặt đường sắt thì không có nhân vật nào tích cực nhiệt tình như đại tạng đại thần, Bá tước Witte. Witte đốc thúc mở rộng đường sắt nhanh chóng, bất chấp kinh phí. Thật khó tin rằng một đất nước luôn trì trệ, chậm lụt hơn các nước Âu châu tiên tiến khác lại bắt tay vào một kế hoạch vĩ đại như vậy, một kế hoạch được hỗ trợ bởi “xung động của chủ nghĩa đế quốc”. Cuộc cạnh tranh về đường sắt giữa Nhật và Nga là điều không thể tránh khỏi.

Tháng 8 năm 1902, Bá tước Witte đến Vladivostok và các vùng Viễn Đông như cảng Lữ Thuận, đại Liên để thị sát theo yêu cầu của hoàng đế Nga. Witte vô cùng kinh ngạc trước những gì mình chứng kiến. Nga đã gặp những vấn đề lớn trong việc thực dân hóa vùng Siberia. Witte kể lại cho hoàng đế về ấn tượng của mình khi ghé đến Crimea trên đường về. Trong báo cáo thư của Witte đề xuất sau đó viết rằng để khôi phục tình trạng bình thường ở vùng này thì chỉ còn cách rút quân đội Nga khỏi Mãn Châu. Witte cũng nhấn mạnh rằng cần phải hợp tác với Nhật Bản, nếu không thì sẽ dẫn đến tình trạng tồi tệ nhất.¹³

Trước đó, vào tháng 4 năm này thì Nga đã kí hiệp ước trả lại Mãn Châu, dần rút quân khỏi vùng này với điều kiện không xảy ra lộn xộn. Đồng thời Nga cũng đồng ý trả lại tuyến đường sắt mà họ đã chiếm cứ từ năm 1900 cho chủ sở hữu. Nhật Bản và Anh quốc nhiệt liệt hoan nghênh phát biểu này, cho đó là thắng lợi đối với chính sách mở cửa. Tuy nhiên, điều kiện “không xảy ra lộn xộn” đã để lại cho người Nga một con đường thoát. Mãn Châu vốn là vùng đất xảy ra những chuyện lộn xộn không ngớt, sau này Bá tước Witte thừa nhận rằng Nga không hề có ý định thực hiện hiệp ước rút quân một cách nghiêm túc.¹⁴

Ngoại trừ tình thế cấp bách với Nga thì năm 1902 đối với Thiên hoàng Minh Trị là một năm không hề có sóng gió gì. Sức khỏe và sự tiến bộ của hoàng thái tử trong chuyện học vẫn luôn là mối bận tâm của ngài. Ngạc nhiên thay là hoàng thái tử tỏ ra chăm chỉ học hành trong năm này.¹⁵

Bác sĩ Erwin Baelz nhận thấy mối quan hệ giữa Thiên hoàng với hoàng thái tử (Đông cung) vẫn lạnh nhạt như người dưng, ông viết trong nhật kí rằng:

Những dịp Đông cung viếng thăm Thiên hoàng luôn được tổ chức với tính cách nghi lễ, có nhiều quan lại tham dự. Khi Đông cung lâm bệnh thì Thiên hoàng luôn hỏi han nhưng trừ khi gặp sự hiểm nghèo, ngài không bao giờ đến thăm một cách thân mật.¹⁶

Tháng 5, hoàng thái tử lên đường tuần hành đến vùng Trung bộ và Bắc bộ của đảo Honshu. Hước khi xuất phát, Thiên hoàng ra chỉ thị rằng mục đích của chuyến đi này là để hoàng thái tử tham quan về phong tục, dân tình, phong thổ của các vùng. Vì vậy việc tiếp đãi, đưa tiễn hoàng thái tử không được làm ảnh hưởng đến công việc của quan, dân địa phương.¹⁷ Sự thật là chuyến đi của hoàng thái tử diễn ra hết sức đơn giản, đúng như Thiên hoàng chỉ thị. Chuyến đi cũng không quá phấn khích đối với hoàng thái tử. Hoàng thái tử đến thăm Chùa Zenkō-ji ở Nagano, thăm chiến trường Kawanakajima xưa, thị sát tòa nhà nghị viện của tỉnh, các nhà máy và đến thăm các địa điểm nổi bật. Chuyến đi của hoàng thái tử bị dừng nửa chừng vì dịch sởi hoành hành từ tỉnh Fukushima trở lên phía bắc.

Nhờ mắc bệnh nhẹ trong chuyến đi mà hoàng thái tử có được cái cớ để lui về vùng Hayama ưa thích để tĩnh dưỡng trong một tháng. Con trai thứ hai của hoàng thái tử chào đời vào cuối tháng 6. Quần thần từ hoàng tộc trở xuống đều đến chúc mừng. Tuy nhiên, hoàng thái tử (dù đã nhận được tin báo) vẫn tiếp tục ở Hayama. Thiên hoàng đặt tên cho thân vương vừa chào đời là Yasuhito, danh hiệu là Atsu-no-miya.¹⁸

Chuyện xây dựng Ngự sở Đông cung cho hoàng thái tử cũng được đưa ra bàn bạc trong thời gian này. Dự toán ban đầu là 2,5 triệu yên và được Thiên hoàng chấp thuận, nhưng đến đầu tháng 8, trưởng ban xây dựng lấy lí do vật giá leo thang để tâu lên xin tăng dự toán. Dự toán mới của Ngự sở Đông cung là 5 triệu yên và dự định hoàn công vào năm 1907. Đây là số tiền lớn bất thường lúc bấy giờ. Thiên hoàng vốn chủ trương giản dị, tiết kiệm khi xây dựng hoàng cung vào năm 1889 thì nay đã bất ngờ với số tiền dự định cho Ngự sở Đông cung. Tháng 12 năm này, Thiên hoàng hạ lệnh việc xây dựng Ngự sở Đông cung cốt phải kiên cố, tích cực tránh hoa mĩ và nghiêm cấm đề xướng tăng chi phí cho việc xây dựng từ nay trở về sau.¹⁹

Việc đổ một số tiền khổng lồ như thế này vào Ngự sở Đông cung cũng cho thấy rằng chính phủ Nhật Bản đã không lường được rằng chiến tranh sẽ bộc phát sau đó. Mối quan hệ hữu hảo giữa Nhật Bản với triều đình Nga vẫn tiếp diễn như trước. Chẳng hạn, ngày 27 tháng 8, Thiên hoàng đánh điện đến hoàng đế Nga để cảm tạ việc Thân vương Akihito được tiếp đón nồng hậu trong thời gian ở Nga.²⁰ Tuy nhiên, cũng có những người tiên đoán về chiến tranh, thúc giục chuẩn bị cho chiến sự. Hải quân đại thần Yamamoto Gombei tâu lên luận thuyết quốc phòng, trong đó có việc khuyên Thiên hoàng nên tiết giảm chi phí cá nhân để đóng thêm chiến hạm. Luận thuyết của Yamamoto tiếp tục rằng:

Có vẻ như đất trời ở Đông Dương đã thoát khỏi đám mây hoạ, nhưng thần trộm lo rằng cái điềm gây loạn phá tan hoà bình trong tương lai vẫn nằm ở Đại Hàn và Trung Quốc. Thần trộm nghĩ có thể bây giờ hải quân Đế quốc xưng hùng ở Đông Dương, nhưng liệt cường đang gấp rút củng cố quân bị, nhất là cường quốc láng giềng đang khẩn trương mở rộng hải quân, chẳng bao lâu nữa sẽ có được hạm đội mạnh mẽ nhất Đông Dương, gấp mấy lần binh lực của Đế quốc. Nếu như xảy ra tình thế khẩn cấp trên biển, bị bao vây trên biển thì một quốc đảo như Đế quốc Nhật Bản sao có thể gối cao đầu mà ngủ yên.

Yamamoto cho rằng cần 115 triệu yên để đóng ba chiến hạm, ba tuần dương hạm hạng nhất, hai tuần dương hạm hạng nhì.²¹ Không cần phải nói rằng cường quốc láng giềng mà Yamamoto đề cập đến chính là Nga. Nguyên lão viện vốn lo lắng về kế hoạch tiến về phía đông của Nga nên đã đồng ý với đề án mở rộng hải quân của Yamamoto.

Tháng 11 năm 1902, Thiên hoàng Minh Trị tuần hành đến tỉnh Kumamoto để tham dự một cuộc đại diễn tập đặc biệt. Trước đó vài tháng, dịch tả phát sinh ở tỉnh này và lan rộng ngay sau đó. Có ý kiến họp bàn cho rằng cần hủy chuyến đi, nhưng may mắn là đến tháng 10 trời mát mẻ thì dịch tả cũng giảm bớt. Ngày 7 tháng 11, Thiên hoàng được hoàng hậu và hoàng thái tử phi đưa tiễn, lên xe lửa ở ga Shimbashi để xuất phát đến Kumamoto. Hoàng thái tử bấy giờ đang ở Hayama cũng phái Đông cung Thị tòng Kido Takamasa đến ga Ōfuna để đưa tiễn xe lửa của Thiên hoàng.²² Chuyến tuần hành đến Kumamoto là một chuyến đi nhàn nhã với những chặng dừng giữa đường. Tại các nơi, Thiên hoàng đều làm thơ tanka, đáng chú ý nhất trong số đó là bài thơ được làm khi xe lửa đi qua vùng Tabaruzaka, nơi xảy ra giao tranh giữa quan quân và quân Saigō vào năm 1877.

Mononofuno

Seme tatakai shi

Tabamzaka

Matsu mo oiki ni

Nari ni kem na

(Tạm dịch: Tabaruzaka, nơi chiến binh năm xưa, tấn công quyết liệt, cây tùng non khi xưa, giờ cũng thành cổ thụ già).

Thiên hoàng ban tặng bài thơ này cho Trung tướng lục quân Nogi Maresuke. Hẳn nhiên là Nogi cũng nhớ lại việc mình chiến đấu ngày xưa ở Tabaruzaka nên cũng làm một bài thơ giàu hình ảnh hơn:

Noniyamani

Uchijini nashishi

Tomobito no

Chi no iro misum

Kigino momijiba

(Tạm dịch: Trên đồng trên núi, chiến hữu của ta, chiến đấu chết trận, máu họ nhuốm đỏ, lá thu cỏ cây).

Trước đó ít lâu, Thiên hoàng ra hai đề tài cho các quan là “phong hồng diệp” (lá đỏ trên đỉnh núi) và “hải thường nguyệt” (trăng trên biển) để họ sáng tác. Qua bài thơ với tựa đề Hải thượng nguyệt dưới đây thì biết rõ Tướng Nogi cũng là một thi nhân kiệt xuất.

Shinonome no

Honobono akuru

Kata mireba

Tama no Futajima Umi ni ukiidenu

(Tạm dịch: Từ phía trời đông, khi vừa ửng sáng, nhìn thấy quả cầu, nổi ra từ biển, là đảo Futajima).

Thiên hoàng sửa bài thơ thành ra như sau:

Honobono to

Akenurukata wo

Miwataseba

Tama ni Futajima

Umi ni ukabite

(Tạm địch: Ngắm nhìn trời sáng, là lúc rạng đông, thấy rõ quả cầu, là đảo Futajima, nổi lên trên biển).

Ngài cũng làm lại bài thơ này như sau:

Honobono to

Shiramu namima wo

Miwataseba

Tama no Futajima

Ukiizurukana

(Tạm dịch: Ngắm nhìn con sóng, giữa lúc rạng đông, quả cầu nổi lên, là đảo Futajima.)

Có lẽ việc Thiên hoàng quan tâm đến thi ca chính là mặt tích cực nhất trong chuyến đi này. Bình thường, ngài luôn vui thích với những cuộc diễn tập nhưng không hiểu vì sao lại không có hứng thú trong lần này. Thiên hoàng đã nổi nóng khi tổ chức yến tiệc vào ngày 14 tháng 11 trong Thành Kumamoto với sự tham dự của quần thần từ hoàng tộc trở xuống. Yến tiệc bắt đầu từ hai giờ 30 phút chiều, dù trưởng thị tòng, Hầu tước Tokudaiji Sanetsune đã thông báo thời gian nhưng Thiên hoàng vẫn không đi. Không thấy Thiên hoàng xuất hiện, nhiều người lo lắng không biết đã xảy ra chuyện gì. Yamagata Aritomo quở trách thị thần của Thiên hoàng, những người tham dự đều tức giận vì đợi chờ đến dài cổ. Yamagata chất vấn lí do chậm trễ, nhưng không nhận được câu trả lời thỏa đáng nên tự đến trước Thiên hoàng để giục ngài khởi hành. Thiên hoàng từ chối, đáp rằng: “Trẫm có điều lo nghĩ nên hôm nay không đến”.

Yamagata ngạc nhiên với câu nói của Thiên hoàng, đáp lại rằng Bệ hạ vốn đầy đủ võ đức, khi thân đến vùng này đã không quản dấn thân mưa gió trong nhiều ngày khiến tướng sĩ ai nấy đều cảm kích hưng phấn. Nếu như hôm nay ngài không đến dự yến thì không biết họ sẽ thất vọng như thế nào. Hành động của bản thân Bệ hạ chính là mô phạm để quốc dân noi theo. Nếu bây giờ Bệ hạ hủy tham dự mà không có lí do thì sĩ khí toàn quân sẽ sụt giảm, quan lại địa phương cũng nản chí. Vì vậy, chẳng phải là người trong thiên hạ sẽ ôm mối nghi hoặc đối với đức thánh minh của Bệ hạ hay sao. Yamagata hưng phấn, dùng biện tài để cầu xin Thiên hoàng nhanh chóng đến dự yến.

Thiên hoàng ngắt lời Yamagata, đáp rằng:

Ban đầu khi có quyết định tuần hành miền tây, dù các quan cố sức ngăn cản vì dịch bệnh hoành hành nhưng quân đội vẫn khả quyết, cho rằng chỉ cần kiểm soát việc ăn uống chặt chẽ thì phòng ngừa được. Chuyến tuần hành ảnh hưởng rất lớn đến sĩ khí của quân đội nên họ khẩn thiết thỉnh cầu Trẫm. Trẫm thấy lời họ có lí nên cũng quyết định tuần hành miền tây. Như khanh biết thì từ đó đến nay, nhà bếp luôn nghiêm cẩn vì Trẫm, bản thân Trẫm cũng cực kì thận trọng trong việc ăn uống. Bây giờ thì cuộc diễn tập đã kết thúc, yến tiệc hôm nay chỉ để ủy lạo những kẻ tham dự diễn tập. Bây giờ đang nghiêm cẩn chuyện ăn uống, nên Trẫm không muốn đến. Vậy mà nay khanh lại đến giục Trẫm dự yến, trong khi trước đó lại khuyên Trẫm dè chừng ăn uống để giục Trẫm tuần hành miền tây. Như vậy há chẳng phải là khanh trêu đùa với Trẫm hay sao.

Thái độ của Thiên hoàng cực kì khắt khe. Yamagata tuy sợ hãi nhưng cũng không ngừng thuyết phục. Cuối cùng Thiên hoàng cũng nhượng bộ, hạ lệnh chuẩn bị xe ngựa. Bấy giờ đã là ba giờ 20 phút chiều. Khi xe ngựa đến hội trường bữa tiệc thì Thiên hoàng liền tiến vào chỗ ngồi, cúi đầu chào quan khách rồi lập tức rời đi ngay mà không ăn uống gì.

Thật khó hiểu khi thấy Thiên hoàng cố từ chối tham dự bữa tiệc này. Hoặc cũng có thể ngài đã mệt mỏi vì cuộc diễn tập nên tâm trạng không vui, nhưng cũng có thể nghĩ rằng ngài cảm thấy bực bội khi biết mình bị điều khiển trong bàn tay của những người tỏ ra sùng bái ngài nhưng lại không quan tâm đến ý muốn của ngài. Không một ai hỏi Thiên hoàng rằng ngài có muốn đi Kumamoto hay không. Yamagata và các đầu não trong chính phủ vẫn quyết định chuyến đi, bất chấp có nguy hiểm dịch tả đang hoành hành. Đến giờ thì Yamagata vẫn chủ trương Thiên hoàng đến dự yến tiệc, bất chấp ý muốn của ngài. Chỉ thị thúc giục Thiên hoàng luôn đi kèm với thái độ sợ sệt, lời nói và hành động tôn kính nhưng sự thật, chỉ thị vẫn là chỉ thị. Thiên hoàng cảm thấy cảm giác của mình bị xúc phạm cũng không phải vô lí.

Thiên hoàng không vui thú với cuộc diễn tập ở Kumamoto, nhưng trên đường về thì ngài lệnh cho võ quan thị tòng sáng tác bài quân ca để kỉ niệm sự kiện này. Bài quân ca mở đầu như sau:

Meiji sanjū yū go nen

Koro wa shimotsuki nakabagoro

Daigensui no mihata wo ba

Hi no Kumamoto ni susumerare…

(Tạm dịch: Năm Minh Trị thứ 35, vào giữa tháng 11, ngọn cờ của đại nguyên súy, tiến về Kumamoto xứ Higo…)

Bài quân ca không chỉ viết về cuộc diễn tập mà còn miêu tả về chuyến trở về, ngoài ra cũng đề cập đến thắng lợi cửa Nhật Bản trong chiến tranh Nhật - Thanh (qua hình ảnh quân hạm Trung Quốc bị bắt giữ):

Ryūgan itomo uruwashiku

Tsukushi no kisha ni mesaretsutsu

Kangyo no roji mo Chōshū nam

Oki ni wa Saien teihaku shi…

(Tạm dịch: Long nhan vui vẻ, lên xe lửa ở Tsukishi, đường về qua Chōshū, ngoài khơi tàu Tế Viễn neo…)

Cuối tháng 12 năm 1902, Chúng nghị viện bị giải tán. Lí do lần này là đề án tăng địa tô để lấy kinh phí mở rộng hải quân của chính phủ thất bại. Chính đảng Chính hữu hội của Itō Hirobumi liên kết với Hiến chính Đảng để phản đối đề án của chính phủ. Dù Thiên hoàng liên tục hạ lệnh đình chỉ nghị viện nhưng vẫn không đả khai được cục diện khó khăn, sắc chiếu giải tán Chúng nghị viện được ban ra vào ngày 28. Một cuộc tổng tuyển cử mới được tiến hành vào ngày 1 tháng 3 năm sau.

Điểm mới mẻ duy nhất trong các nghi thức tân niên của năm 1903 là việc chọn đề tài lịch sử Tây phương cho buổi đọc sách đầu năm vào ngày 6 tháng 1. Đề tài năm nay là trích đoạn mô tả cảnh Columbus kêu gọi quyên góp tiền cho chuyến thám hiểm của mình trong cuốn Lịch sử triều đình của tín đồ Công giáo Ferdinand và lsabella của William H. Prescott. Như mọi khi, không có ghi chép nào thể hiện Thiên hoàng đã phản ứng ra sao khi nghe tiến giảng. Tuy nhiên bây giờ, khi Nhật Bản chuẩn bị có được thuộc địa thực dân và gia nhập vào hàng ngũ các liệt cường đế quốc, có thể Thiên hoàng đang mong đợi một người Nhật Bản nào đó thừa hưởng tầm nhìn của Columbus xuất hiện trước mặt mình và hứa hẹn sẽ mở rộng lãnh thổ đế quốc.

Nhưng cho dù Thiên hoàng Minh Trị có mang giấc mộng mở rộng Nhật Bản trong tương lai như thế nào đi nữa thì ngài vẫn mang tính bảo thủ trong các vấn đề quanh mình. Ngày 9 tháng 1, chủ nhiệm phụ trách nuôi dưỡng hai vị nội thân vương Masako và Fusako là Sasaki Takayuki thông qua Nagasaki Shōgo để trình bày với trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune ý kiến rằng nên để hai vị nội thân vương rời Tōkyō, đến vùng duyên hải ấm áp để tránh cái lạnh khắc nghiệt trong mùa đông. Khi được hỏi ý kiến, Thiên hoàng không cho phép hai nội thân vương rời khỏi Tōkyō. Lí do ngài đưa ra rằng hai nội thân vương đã sắp đến tuổi cập kê. Khi nữ nhi thành hôn thì phải thuận theo gia phong của nhà được gả. Có thể đó là nhà không có đủ điều kiện để dời chỗ ở, tránh nóng, tránh lạnh trong mùa khắc nghiệt. Nếu như hai nội thân vương quen với việc trốn nóng, trốn lạnh trong mùa hè, đông thì việc này sẽ trở thành tập quán. Mà tập quán thì khó lòng dứt bỏ, càng khiến ảnh hưởng xấu đến sức khỏe. Vì vậy, ngay từ bây giờ nên học cách chịu đựng cái nóng, cái lạnh khắc nghiệt thì hơn. Hai nội thần vương nên ở lại Tōkyō trong mùa đông này. Nếu như cần thiết vận động bên ngoài để tốt cho sức khỏe thì cứ đến chơi ở các li cung, các khu đất của hoàng tộc là được.

Bản thân Thiên hoàng chưa từng quyết định đi đâu để trốn nóng, trốn lạnh, nhưng ngài cũng chưa một lần chủ trương giữ hoàng thái tử lại Tōkyō. Hẳn nhiên là ngài lo sợ cái nóng, cái lạnh khắc nghiệt sẽ ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của hoàng thái tử. Cũng có thể ngài sợ rằng nếu ép hoàng thái tử việc không muốn thì căn bệnh thần kinh trong quá khứ lại phát tác. Hoàng thái tử là người duy nhất trong hoàng tộc được phép sống theo ý thích của mình.

Ngày 2 tháng 2, phụ đạo của Đông cung là Thân vương Takehito yết kiến Thiên hoàng, tâu lên suy nghĩ rằng bây giờ nên bãi bỏ chức phụ đạo. Lí do là thời gian gần đây, hoàng thái tử đã tiến bộ nhiều trong chuyện học, đã thể hiện ý muốn tự học, sức khỏe cũng có dấu hiệu hồi phục tốt. Thân vương Takehito nghĩ rằng thời cơ để hoàng thái tử nuôi dưỡng tính tự lập đã đến. Bấy giờ hoàng thái tử đã 25 tuổi, nếu vẫn giữ chức phụ đạo cho hoàng thái tử thì e rằng người người sẽ lấy làm lạ, có thể làm tổn hại đến ấn tượng về hoàng tộc. Đáp lại những lo ngại của Thân vương Takehito, Thiên hoàng cho rằng bây giờ hoàng thái tử đã trưởng thành, nếu cho rằng không còn cần đến chức phụ đạo nữa thì chỉ cần đổi tên vị trí này là được. Ngài nghĩ rằng hoàng thái tử vẫn còn cần đến phụ đạo, dù dưới cái tên gì đi nữa. Khi thảo luận với Thân vương Takehito vào cuối tháng trước, Itō Hirobumi cũng bày tỏ ý kiến rằng hoàng thái tử vẫn còn cần đến vai trò phụ đạo. Tuy nhiên, Itō cũng nhận thấy Thân vương Takehito đã mệt mỏi cả thân lẫn tâm trong vai trò phụ đạo suốt nhiều năm, nên nếu yêu cầu duy trì chức phụ đạo thì thật tàn nhẫn với thân vương. Từ ngày 6 tháng 2, chức danh của Thân vương Takehito được đổi thành cố vấn Đông cung, còn công việc vẫn giữ nguyên như cũ.

Một tháng sau, Thân vương Takehito lại tâu lên Thiên hoàng rằng cần phải nuôi dưỡng tính độc lập của hoàng thái tử. Nhưng có vẻ như Thiên hoàng ngày càng cẩn thận, với lời nói, hành động của hoàng thái tử. Ngài lệnh rằng từ nay về sau, nếu định hỏi ý kiến hoàng thái tử thì nên viết văn thư, để hoàng thái tử trả lời bằng văn thư.

Ngày 28 tháng 1, tượng đồng của một nhân vật gây vấn đề khác trong hoàng tộc là Thân vương Yoshihisa, được dựng lên trước cổng doanh trại liên đội 1, liên đội 2 cửa bộ binh cận vệ. Nguyên nhân chủ yếu của việc dựng tượng đồng này là hoạt động của Thân vương Yoshihisa trong thời chiến cũng như cái chết nơi đất khách Đài Loan. Nhưng nhìn vào lí lịch của Thân vương Yoshihisa trong quá khứ, từ thời còn là Rinnō-ji-no-miya cho đến thời sống xa hoa lãng phí khi du học ở Đức, thì nhân vật này không xứng đáng nhận được vinh dự như vậy. Tuy các vị quân chủ (điển hình là Nữ hoàng Victoria cùng thời đại) không hề phản đối việc tạc tượng đá hay tượng đồng của bản thân mình để biến mình thành trường tồn bất diệt, thì Thiên hoàng Minh Trị không cho dựng một bức tượng nào của mình.

Kết quả cuộc tuyển cử Chúng nghị viện ngày 1 tháng 3 năm 1903 đều cho thấy hầu hết những gương mặt nghị viên cũ tái đắc cử trở lại. Chính hữu hội chiếm 193 ghế, tiếp tục là chính đảng lớn nhất, theo sau là Hiến chính Đảng với 91 ghế. Vấn đề khó khăn của chính phủ xoay quanh việc tăng thuế đất còn phải đợi một thời gian dài nữa mới được đả khai cục diện.

Ngày 7 tháng 4, Thiên hoàng Minh Trị xuất phát đến Kyoto, Osaka và Hyōgo để tham dự cuộc đại diễn tập của hải quân và đến thăm triển lãm khuyến nghiệp quốc nội lần thứ năm. Xe lửa của Thiên hoàng dừng ở các ga lớn dọc tuyến đường, đến Maiko vào chiều hôm sau. Thiên hoàng trú lại biệt tráng Kashiwayama của Thân vương Takehito ở Maiko. Khi xe lửa của Thiên hoàng đi qua Kobe, thì tàu bè tập trung ngoài cảng đều trang hoàng khắp thuyền, nhất tề nổ pháo lễ chúc mừng. Các quân hạm neo ngoài khơi Maiko ban ngày thì giăng cờ, đêm đến thì treo đèn. Đội quân nhạc hải quân cũng tấu nhạc trước và sau bữa ăn tối hai tiếng đồng hồ. Theo lệnh của Thiên hoàng đội quân nhạc hải quân diễn tấu bản quân nhạc do võ quan thị tòng sang tác trên đường về từ đợt diễn tập ở Kumamoto vào tháng 11 năm trước.

Việc Thiên hoàng ưa thích lục quân hơn hải quân là sự thật mà ai cũng biết. Thiên hoàng ghét phải lên quân hạm. Một lí do chính là ngài không thích mùi dầu nặng. Thiên hoàng mặc quân phục lục quân trong lễ đại diễn tập hải quân trong ngày 10. Ngài vẫn luôn mặc bộ quân phục lục quân bất kể nơi chốn, thời điểm đông hè. Ngài cũng hạ lệnh cho võ quan thị tòng sáng tác quân ca rồi ban cho hải quân. Tuy nhiên, các tướng sĩ hải quân đều tỏ ra thất vọng khi biết Thiên hoàng không mặc quân phục của đại nguyên súy hải quân.

Mấy năm sau kể từ đợt diễn tập hải quân năm 1903, hải quân lại tổ chức một buổi duyệt binh khác: Một bộ quân phục hải quân được chuẩn bị với nguyện vọng Thiên hoàng sẽ mặc nó trong nghi thức. Nhưng ngài vẫn không tỏ phản ứng gì. Đại tướng hải quân Yamamoto Gombei sợ rằng đó là dấu hiệu cự tuyệt nên đã xin yết kiến để giục ngài suy nghĩ lại. Trong khi Yamamoto còn chưa cất lời thì có vẻ như Thiên hoàng đã biết được suy nghĩ của Yamamoto nên liền hỏi: “Yamamoto, khanh hỏi chuyện quân phục phải không”. Rồi Thiên hoàng hứa sẽ mặc bộ đồng phục hải quân mới. Khi thấy Thiên hoàng xuất hiện trong đồng phục hải quân, sĩ khí các hạm đội dâng cao nhanh chóng.²³

Ngày 13 tháng 4, Thiên hoàng rời Maiko để tiến về Kyoto. Dọc đường, ngài sáng tác một bài thơ theo lối quân ca, lệnh cho thị tòng tập sự, Nam tước Sawa Nobumoto ghi lại. Ngài cũng lệnh đưa cho những người khác xem bài thơ này và nói đó là thơ của Sawa.

Maiko hamabe no Kashiwayama

Karino miyaiwo gubunashite

Hashiru ressha ni makase tsutsu

Haya Osaka ni tatsu keburi

Hikage mo ōte sora kuraku

Kore shōgyo no hanjō wo

Hajimete satom gubu no tomo

Fukuharukazemo samukarazu

Yagate Kyoto ni tsuki ni keri²⁴

(Tạm dịch: Phụng sự bề trên, ở cung tạm Kashiwayama, bên bờ biển Maiko, những người nô bộc, trên xe lửa chạy, sắp đến Osaka, với những làn khói, che kín mặt trời, vì thế nên biết, ngay cả gió xuân, cũng không hề lạnh, nhờ sự sầm uất, của chốn buôn bán, chẳng bao lâu nữa, thì đến Kyoto).

Sawa nghĩ rằng thị dân Osaka sẽ rất cảm kích nếu biết Thiên hoàng tán dương sự sầm uất của thành phố này trong thơ, nên đề xướng xin công bố bài thơ này. Nhưng trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune sợ Thiên hoàng nổi giận nên không tâu lên việc này.

Thiên hoàng hội ngộ hoàng hậu tại Ngự sở Kyoto. Để gợi nhớ lại thời niên thiếu, Thiên hoàng yêu cầu phục vụ món “Oasa no mono” vào mỗi bữa sáng. Đó là món bánh nhỏ với đường kính chừng 9 cm, bọc trong lớp vỏ làm bằng bột đậu đỏ thêm muối, bên trong có nhân bánh dày, to bằng đầu ngón tay. Cung đình có truyền thống ăn món bánh này từ cuối thời Muromachi và đến thời Minh Trị thì bỏ hoàn toàn. Sau đó hơn 30 năm, đến bây giờ thì Thiên hoàng lại yêu cầu món “Oasa no mono”. Gia chủ hiện tại của nhà Kawabata, xưởng sản xuất loại bánh này, hãy còn quá trẻ nên không biết cách làm. May mắn thay là bà mẹ già của Kawabata vẫn còn nhớ. Vốn món bánh này không phải để ăn, mà được làm ra để ngắm nhìn mà tưởng nhớ về thời đại suy vi của hoàng tộc. Tuy nhiên, bây giờ Thiên hoàng Minh Trị lại thích ăn món này (chấm với nước bột đậu có đường) trong bữa ăn nhẹ lúc xế chiều. Đôi khi ngài còn triệu thị thần đến bảo ăn thử món bánh và hỏi xem cảm thấy phong vị ra sao. Mặc dù ai cũng thấy không ngon lành gì nhưng đều phải nở nụ cười nhăn nhó. Thiên hoàng cười lớn rồi chỉ cho cách ăn chấm với nước bột đậu có đường.

Ngày 20 tháng 4, Thiên hoàng đến dự lễ khai hội Triển lãm Khuyến nghiệp Quốc nội lần thứ 5. Hẳn là ngài hết sức vui mừng trước sự tiến bộ của các ngành nghề nông nghiệp, thương nghiệp và cả giáo dục.²⁵ Trong nghi lễ, Thiên hoàng và các quan theo hầu đều mặc lễ phục. Công sứ của 13 nước và nhiều khách quý khác cũng tham dự buổi lễ thể hiện sự thỏa mãn đối với “kinh đô của khói” này.

Nhưng trong thời gian này cũng xuất hiện những tin báo bất ổn từ Trung Quốc. Quân đội Nga chậm trễ, không thấy rút khỏi Mãn Châu. Nga đã hứa hẹn sẽ rút quân làm ba giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất đã kết thúc, tuyến đường sắt giữa Sơn Hải Quan và Doanh Khẩu được trao trả. Nhưng đây chẳng qua chỉ là động thái chuyển quân từ Liêu Tây, nơi ít có lợi ích đối với Nga, đến Liêu Đông, nơi có căn cứ chủ yếu. Nga cũng không hề cho thấy ý định sẽ rút quân khỏi Lữ Thuận, Đại Liên trong giai đoạn thứ hai. Đến kì hạn của đợt rút quân thứ hai là ngày 8 tháng 4 cũng không hề thấy động thái nào. Thay vào đó, Nga đề xuất yêu cầu bảy điều cần thiết mà Trung Quốc phải thực hiện để Nga rút quân. Nội dung của những điều này gần như yêu cầu để Nga nắm hoàn toàn quyền chi phối về hành chính, kinh tế ở Mãn Châu. Điều này có ý nghĩa tổn hại đến việc thông thương vơi tất cả các nước liệt cường khác.²⁶

Nhật Bản cũng bực bội khi biết yêu cầu mới của Nga, nhưng vẫn chưa thống nhất được ý kiến về cách đối phó tình hình. Ngày 15 tháng 3, Itō Hirobumi phát biểu trước Nguyên lão viện rằng Anh và Đức không có ý định dùng thực lực của mình để đối đầu với hành động của Nga ở Mãn Châu. Nếu như Nhật Bản đối địch với Nga mà không được liệt cường khác chi viện thì cần phải chuẩn bị tinh thần để quyết một trận thư hùng bằng vũ lực để giành được ưu thế. Đây là việc hết sức nguy hiểm. Itō cũng chủ trương rằng Nhật Bản nên học theo thái độ của Anh và Đức. Còn đối với Đại Hàn thì nên lấy việc duy trì hiện trạng làm mục đích, cần nhìn rõ thời cơ để hiệp thương với Nga, cật lực tránh gieo rắc mầm mống xung đột giữa hai nước Nhật - Nga.

Kiến giải của Itō vốn không thể bị xem nhẹ, nhưng khi có tin báo Nga yêu cầu bảy điều mục mới đối với Trung Quốc thì Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō và Ngoại vụ đại thần Komura Jutaro đã lên tiếng cảnh cáo Trung Quốc gay gắt rằng không được chấp nhận điều kiện, đồng thời cũng nghĩ rằng đã đến lúc điều đình trực tiếp với Nga. Katsura và Komura thúc giục Itō đến dinh thự của Yamagata Aritomo ở Kyoto để bàn kế sách đối đầu với Nga. Cũng vừa lúc đó có điện báo từ công sứ trú tại Trung Quốc là Uchida Kōsai gửi về, báo rằng quân đội Nga đã bắt đầu hoạt động ở Thành Phụng Hoàng và một đạo quân đã chiếm khu rừng ở bờ sông Áp Lục. Ngoài ra, công sứ tại Đại Hàn cũng báo tin với nội dung tương tự, rằng quân Nga đã bắt đầu hành quân.

Cuộc hội nghị ở dinh thự Yamagata vào ngày 21 tháng 4 đi đến kết luận rằng hành động của Nga ở Mãn Châu và Bắc Hàn đe dọa đến nền độc lập của Đại Hàn và phản lại chính sách của Nhật Bản. Bốn người²⁷ quyết định phương châm rằng có thể nhượng bộ Mãn Châu, nhưng nhất quyết phải quán triệt bảo vệ quyền lợi của Nhật ở Đại Hàn, dù có phải trả giá bằng chiến tranh đi nữa.²⁸

Hoàn toàn không có dấu hiệu gì chứng tỏ Thiên hoàng biết đến nguy cơ đã được dự báo trước trong thời kì này. Thiên hoàng vẫn lưu lại Kyoto, nhiều lần đi về Osaka để tham dự hội triển lãm. Thông thường thì ngày hôm sau hoàng hậu sẽ viếng thăm nơi mà Thiên hoàng đã đến vào ngày hôm trước. Ngày 2 tháng 5, Thiên hoàng nghe máy thu thanh do thị dân Osaka là Matsumoto Takeichirō chế tạo, được trưng bày trong triển lãm. Thiên hoàng rất thích phát minh mới này nên đã mua nó với số tiền 75 yên. Sau đó, Matsumoto hiến tặng cho Thiên hoàng năm ống sáp thu thanh, một trong số đó phát bài Kimigayo do đội nhạc Kyoto trình diễn, một ống phát bản nhạc tì bà Ngài Kusunoki đánh trận Sakurai do nhạc sư tì bà nổi tiếng ở Chikuzen trình diễn, còn lại đều là quân ca. Rõ ràng Matsumoto đã biết rõ sở thích của Thiên hoàng.

Hai ngày hôm sau, Thiên hoàng đến thăm sơn lăng của Thiên hoàng Kōmei phía sau Chùa Sennyū-ji, tham bái lăng mộ của hoàng thái hậu Bisho. Ngài làm bài thơ có lẽ là bài xúc động nhất trong số những bài thơ của ngài.

Tsukino wa no

Misasagi mōde

Surusodeni

Matsu no furuba mo

Chiri kakari tsutsu²⁹

(Tạm dịch: Khi ta đến thăm lăng mộ Tsuki-no-wa, trên ống tay áo, lá tùng già cỗi, lã chã buông rơi.)

Ngày 10 tháng 5, các hoa tộc cao cấp đưa tiễn Thiên hoàng trở về thủ đô. Chuyến viếng thăm Kyoto là chuỗi ngày ngắn ngủi đầy hạnh phúc. Hai ngày sau, khi Thiên hoàng trở về Tōkyō thì nhận được tin báo từ Tổng trưởng tham mưu Ōyama Iwao về tình trạng nguy cơ đang xảy ra ở Đại Hàn. Theo báo cáo của võ quan lục quân đồn trứ tại Đại Hàn thì quân Nga đã chiếm lãnh thổ Đại Hàn ở bờ trái sông Áp Lục, bắt đầu xây dựng căn cứ quân sự với mục đích cản trở đường tiến xuất của Nhật. Rõ ràng Nga không hề có ý muốn rút quân khỏi Mãn Châu. Theo suy nghĩ của Ōyama thì mục tiêu của Nga là nắm ba tỉnh phía đông vĩnh viễn.

Ōyama so sánh sức mạnh quân sự giữa Nga và Nhật. Việc hoàn thành tuyến đường sắt xuyên Siberia sẽ giúp vận chuyển quân Nga đến Đông Á nhanh hơn so với trước kia. Tuy tuyến đường vẫn chưa có đầy đủ chức năng nhưng rõ ràng là quân đội Nga đang dần gia tăng. Hiện tại thì lực lượng hải quân Nga chỉ chiếm ba phần tư so với Nhật, nhưng nếu cứ thực hiện kế hoạch mở rộng như trước mắt thì chắc chắn mấy năm sau sẽ vượt qua Nhật.

Trước tình hình này, Ōyama kết luận rằng Nhật cần phải hành động ngay bây giờ để bảo đảm quyền lợi của mình, ngăn chặn dã tâm không đáy của Nga và bảo đảm độc lập cho Trũng Quốc và Đại Hàn. Nếu cứ chần chừ qua ngày đoạn tháng thì khó lòng thực hiện được mục đích. Nếu như để Nga nuốt mất Mãn Châu, vượt qua sông Áp Lục, chạm tay vào lãnh thổ Đại Hàn thì nền độc lập của nước này sẽ biến mất, khiến Trung Quốc cũng lâm vào nguy cơ. Một khi nền độc lập của hai nước này bị xâm hại thì Nhật Bản sao có thể an toàn một mình.

Ōyama cũng tiết lộ rằng mình đã cảnh cáo chính phủ Đại Hàn từ trước về hành động của Nga. Nhưng chính phủ Đại Hàn nhu nhược yếu đuối, không biết phải làm gì nên chính phủ Nhật Bản phải tự thực hiện các biện pháp phù hợp. Nhật Bản buộc lòng phải tuyên bố đối địch với Nga.³⁰

Phản ứng của Thiên hoàng Minh Trị khi nghé báo cáo này như thế nào, trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ hoàn toàn không đề cập đến. Nhưng hẳn nhiên là ngài cảm thấy kinh ngạc trước sự thật rằng nguy cơ chiến tranh với cường quốc hàng đầu thế giới đang đến gần. Sau chuyến viếng thăm Kyoto với những trải nghiệm nhàn nhã vui thú điền viên của quá khứ, nay Thiên hoàng đột nhiên phải đối mặt với tình thế xung đột hiện tại.

Minh Trị thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 171.↩

Cùng tư liệu trên, trang 185-187.↩

Cùng tư liệu trên, trang 187.Đến ngày 4 tháng 2 thì có 17 người sống sót, 108 người chết, 85 người không rõ tung tích. Vài người trong số những người sống sót đã qua đời trong bệnh viện.↩

Ian H. Nish, Nguồn gốc chiến tranh Nga - Nhật, trang 31.↩

Cùng tư liệu trên, trang 39.↩

Cùng tư liệu trên, trang 41. Theo Andrew Malozemoff thì trong cuộc hội đàm với hoàng đế Đức vào tháng 8 năm 1897, hoàng đế Nga đồng ý rằng khi cần thiết thì tiểu hạm đội của Đức có thể tạm thời tiến vào vịnh Giao Châu. Nhân cơ hội này, Đức tiến vào vịnh Giao Châu vào tháng 11 cùng năm. Phía Nga không nghĩ đây là vấn đề nghiêm trọng. Đến tháng 12, Nga cho tiểu hạm đội chiếm Lữ Thuận theo yêu cầu của Trung Quốc (Chính sách của Nga ở Viễn Đông 1881-1904, trang 96-101). Malozemoff viết: “Wilhelm II vui mừng, ngày 17 tháng 12, hoàng đế thông qua Ngoại vụ sảnh để truyền đạt rằng Đức thừa nhận hành động của Nga. Đến ngày 19, Hoàng đế Wilhelm II đánh điện cho hoàng đế Nga, chúc mừng việc tiểu hạm đội Nga đến Lữ Thuận. Cùng ngày, hoàng đế lệnh cho Nam tước Osten-Sacken (quyền công sứ Nga tại Berlin) gửi thông điệp đến hoàng đế Nga rằng bây giờ kẻ thù của quý quốc cũng chính là kẻ thù của nước Đức, dù đó là Anh hay Nhật đi nữa. Kẻ đối đầu với quân hạm của quý quốc sẽ phải đối đầu với tiểu hạm đội của nước Đức”.↩

Andrew Malozemoff, Chính sách của Nga ở Viễn Đông, 1881-1904, trang 110.↩

Cùng tư liệu trên, trang 146, Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 224-225.↩

Cùng tư liệu trên, trang 172-173. Bá tước Sergei Witte hồi tưởng về chuyến viếng thăm Nga của Itō như sau: “Bất hạnh thay, ông ấy (Itō) được đón tiếp lạnh nhạt… Cuối cùng, chúng tôi đáp lại đề án của ông ấy bằng đề án của chúng tôi. Đề án này không đáp ứng được nguyện vọng cơ bản của phía Nhật. Bấy giờ chúng tôi đã gửi bản thảo đề án đến Itō, lúc này đang đến Berlin. Itō không trả lời, mà cũng không thể trả lời. Itō biết đề án mang tính hữu hảo của ông được đón nhận như thế nào ở Petersburg nên không còn hi vọng gì, không thể phản đối việc kí hiệp định đồng minh với Anh. Hiệp định với Anh quy định rằng Anh sẽ hỗ trợ Nhật khi có tranh chấp với Nga. Đối với chúng tôi thì đó là hiệp định dẫn đến cuộc chiến phiền toái” (Hồi kí của Bá tước Witte, do Sidney Harcave dịch, trang 303).↩

Ian H. Nish, Nguồn gốc chiến tranh Nga - Nhật, trang 55.↩

Cùng tư liệu trên, trang 95.↩

Dẫn từ trang 17, cùng tư liệu trên.↩

Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 307.↩

Ian H. Nish, Nguồn gốc chiến tranh Nga - Nhật, trang 142.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 268.↩

Nhật kí Baelz, cuốn hạ, trang 19.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 243.↩

Cùng tư liệu trên, trang 261. Danh hiệu lấy từ Thư kinh.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 346. Cung được biết đến với cái tên Li cung Akasaka được hoàn thành vào năm 1908. Tuy nhiên, trong thời Minh Trị thì không ai sử dụng đến, ngay cả hoàng thái tử. Khi xem tập ảnh hoàn thành của li cung, Thiên hoàng chỉ nói một lời: “Lãng phí!” Đây là một đòn đánh nặng nề vào Katayama Tōkuma, người mấy lần sang Âu Mỹ để nghiên cứu dinh thự của vương thất Tây phương. Cung điện được dựa trên kiểu Tân Baroc và nhiều kiểu khác. Vật liệu sử dụng cũng phong phú. Nhà nghiên cứu kiến trúc thời Minh Trị là Dallas Finn viết rằng Katayama đã cố gắng hết mức để sử dụng vật liệu Nhật Bản như gỗ bách, đồng, đá hoa cương, lụa Kyoto, ngói Nhật Bản. Tuy nhiên, đồ nội thất đều là những món cao cấp nhất, du nhập từ mọi nơi trên thế giới (Dallas Finn, Nhìn lại thời Minh Trị, trang 23).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 279.↩

Cùng tư liệu trên, trang 301.↩

Cùng tư liệu trên, trang 306.↩

Phần tiếp về tập hợp tác phẩm của Mori Senzō, cuốn 5, trang 12.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 399.↩

Cùng tư liệu trên, trang 406.↩

Cùng tư liệu trên, trang 405.↩

Những người này gồm Yamagata Aritomo, Itō Hirobumi, Katsura Tarō, Komura Jutarō (Ōyama Azusa, Quân chính sử lục chiến tranh Nhật - Nga, trang 27).↩

Cùng tư liệu trên, trang 28; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 409-410.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 417.↩

Cùng tư liệu trên, trang 423-424.↩

CHƯƠNG 53

BẠO CHÚA NICHOLAS II

Ngày 10 tháng 6 năm 1903, bảy vị tiến sĩ luật khoa đệ trình thư kiến nghị lên Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō về chính sách đối Nga.¹ Luận điệu của bảy vị này cứng rắn như thể nếu như Nga không đáp ứng yêu cầu của Nhật thì sẽ xảy ra chiến tranh. Bức thư kiến nghị này chỉ ra rằng mối quan hệ căng thẳng giữa Nhật và Nga là cục diện mới nhất trong số một loạt những cục diện quan trọng giữa hai nước từ trước đến giờ. Ý kiến của bảy vị tiến sĩ này cũng thể hiện cho phần nhiều ý kiến của các đầu não trong chính phủ Nhật Bản trong suốt tám tháng điều đình với Nga sau đó. Theo bức thư ý kiến này thì cục diện quan trọng đầu tiên phát sinh từ việc Nhật Bản không thể duy trì sở hữu bán đảo Liêu Đông từ sau chiến tranh Nhật - Thanh vì sự can thiệp của ba nước liệt cường. Đây cũng chính là nguyên nhân dẫn đến nguy cơ Mãn Châu hiện tại. Thứ hai, khi Đức nhòm ngó vịnh Giao Châu bằng ánh mắt thèm thuồng thì Nhật Bản lại thiếu sức mạnh hải quân cần thiết để đẩy lùi Đức. Nếu như không thể ngăn cản được việc Đức chiếm cứ lãnh thổ Trung Quốc thì Nga cũng sẽ dễ dàng thuê được Lữ Thuận và Đại Liên. Thứ ba, do không lập quy định chi tiết về việc rút quân khỏi Mãn Châu sau khi kết thúc loạn Nghĩa Hoà Đoàn nên Nga đã có cơ hội trì hoãn lui binh.

Một cục diện quan trọng mới phát sinh từ việc Nga không thực hiện cam kết rút quân đợt hai. Nếu như Nhật Bản không hỏi đến việc này thì sẽ bỏ lỡ mất cơ hội ngàn năm có một để đả khai cục diện khó khăn. Theo suy nghĩ của bảy vị tiến sĩ luật khoa thì Nhật Bản đã ba lần bỏ qua thời cơ, do vậy không thể lặp lại thất sách này một lần nữa. Các tiến sĩ cũng chỉ ra sự thật rằng Nga đang từng bước tiến hành xâm lược Mãn Châu. Trên bờ thì họ lắp đặt đường sắt, xây thành lũy, dựng pháo đài; trên biển thì tập trung nhiều lực lượng trên các hạm đội để củng cố vị thế của Nga. Theo những báo cáo trong thời gian gần đây thì mục đích của hành động quân bị này là để uy hiếp Nhật Bản. Chỉ cần chậm trễ một ngày cũng khiến nguy cơ gia tăng. Nhật Bản chỉ có thể duy trì ưu thế về mặt quân sự trong vòng một năm mà thôi.

Hiện tại thì có vẻ như Nga vẫn chưa thể đối đầu với Nhật về mặt quân sự, nhưng một khi đã có đủ tự tin vào sức mạnh thì Nga không những chiếm Mãn Châu mà còn để mắt đến Đại Hàn. Đây là điều không cần phải nghi ngờ. Sau khi nắm Đại Hàn trong tay thì tiếp theo Nga sẽ nhắm vào đâu là chuyện hết sức rõ ràng. Nếu không giải quyết được vấn đề Mãn Châu thì vận mệnh của Đại Hàn sẽ diệt vong, mà nếu Đại Hàn diệt thì Nhật cũng không thể tự phòng vệ.

Tuy nhiên, bảy vị tiến sĩ cho rằng Nhật vẫn còn có hi vọng, đó là cơ hội trời cho. Hiện giờ Nga vẫn chưa có được căn cứ địa vững chắc ở Viễn Đông. Nhật Bản đang nắm địa lợi hơn 40 triệu đồng bào người Nhật đều căm ghét hành vi của Nga. Nếu không quyết đoán khi những cơ hội này đến gần thì sự nghiệp của tổ tông sẽ gặp nguy, đời con cháu sẽ mất đi hạnh phúc.

Các vị tiến sĩ chủ trương phải hành động ngay, bác bỏ ý kiến rằng quan hệ ngoại giao cần phải thận trọng. Phe thận trọng đề xướng tìm hiểu thái độ của Anh, Mỹ, thăm dò ý hướng của Pháp, Đức nhưng đại khái đã biết rõ ý hướng của các nước này. Không cần phải nói, Pháp và Đức sẽ không tham gia đồng minh với Nhật Bản, cũng không vào cùng chiến tuyến với Nga. Bởi vì nếu đối địch với Nhật đang trong liên minh Nhật - Anh thì cũng có nghĩa là họ sẽ đối đầu với cả Anh quốc. Rõ ràng Đức và Pháp sẽ không mạo hiểm chỉ vì Mãn Châu. Còn về phía Mỹ thì mục đích của họ là mở cửa Mãn Châu. Chừng nào còn giữ được mối lợi này thì dù chủ quyền có thuộc về Trung Quốc hay Nga đi nữa, thì Mỹ cũng không bận tâm. Mối quan tâm của Mỹ chỉ là lợi ích về mặt thông thương. Đợi chờ Mỹ quyết định liên minh với Nhật trong chính sách ngoại giao với mục đích bảo vệ hoà bình ở Viễn Đông và Trung Quốc là hành vi tự trói buộc mình, khiến Nhật Bản mất quyền tự do hành động.

Có những người cho rằng không được để mất Đại Hàn dù có phải trả giá thế nào đi nữa. Chủ trương này hoàn toàn đúng. Nhưng để bảo vệ Đại Hàn thì Nhật không được giao Mãn Châu vào tay Nga. Điều quan trọng trong những cuộc thảo luận ngoại giao là không được để Nga hạn chế cuộc thảo luận chỉ bàn về Đại Hàn như thể Mãn Châu đã nằm dưới tầm ảnh hưởng của Nga rồi vậy.

Các vị tiến sĩ tiếp tục rằng về mặt pháp lí mà nói thì Nga có nghĩa vụ phải rút quân đội khỏi Mãn Châu. Điều này không có nghĩa chỉ là di chuyển quân đội từ địa điểm A sang địa điểm B ở Mãn Châu. Đồng thời, họ cũng phải rút đội bảo vệ đường sắt về. Nhật Bản có quyền yêu cầu Nga phải thi hành hiệp ước. Điều quan trọng hơn hết là cần phải cảnh cáo những chính khách Nga với miệng lưỡi dẻo ngọt, dùng lời đường mật như đề nghị trao đổi Mãn Châu với Đại Hàn hay những thủ đoạn câu giờ tương tự. Để giải quyết vấn đề trao trả Mãn Châu một cách triệt để và để duy trì hoà bình vĩnh cửu ở Viễn Đông thì ngay bây giờ Nhật cần phải có những hành động cứng rắn.

Tuy bảy vị tiến sĩ luật khoa này không nói rõ nhưng theo suy nghĩ của họ thì Nhật Bản cần gửi một thông điệp tối hậu đến Nga. Nếu như Nga vẫn cự tuyệt không đáp ứng yêu cầu trao trả Mãn Châu thì Nhật cần phải khai chiến trong khi vẫn còn chiếm ưu thế về mặt quân sự.

Có nhiều người ủng hộ quan điểm của bảy vị tiến sĩ luật khoa. Tuy nhiên, tình hình vẫn chưa có vẻ gì là chiến tranh đang kéo đến nơi. Ngay sau khi thư kiến nghị được đề xuất thì đại tướng lục quân Nga là Alexis Nikolaevich Kuropatkin dẫn theo mười tướng sĩ khác đến thăm Nhật Bản sau khi kết thúc chuyến thị sát Vladivostok và Lữ Thuận. Đoàn của Kuropatkin được đón tiếp bằng nghi lễ đón quốc khách, được yết kiến Thiên hoàng và hoàng hậu vào ngày 13 tháng 6. Một bữa tiệc trưa được tổ chức trong hoàng cung để đón tiếp đoàn của Kuropatkin và công sứ Nga. Yamagata Aritomo, Ōyama Iwao cùng các, quan chức trong nội các đều đến dự. Kuropatkin được tặng huân chương Húc Nhật nhất đẳng các tùy viên cũng nhận được huân chương. Mục đích của chuyến viếng thăm Nhật Bản lần này là thị sát tình hình và thăm dò ý hướng của Nhật Bản theo mệnh lệnh của hoàng đế Nga. Tuy nhiên, phía Nhật xem chuyến viếng thăm của đại tướng lục quân Nga là một vinh dự.

Đương nhiên là phía Nhật cật lực tránh đả động đến vấn đề quân sự, nhưng trong lúc trò chuyện thì người Nhật cũng bày tỏ ý tiếc đối với những mâu thuẫn liên tục, giữa hai nước trong vấn đề Viễn Đông thời gian gần đây. Kuropatkin cũng bày tỏ hi vọng cần nỗ lực tránh chiến tranh để mọi việc dược giải quyết trong hoà bình. Trước khi về nước thì Kuropatkin tâu lên Thiên hoàng về thông điệp của hoàng đế Nga gửi đến.

“Không như các nước khác, quý quốc là nước láng giềng với chúng tôi.

Vì vậy tôi hi vọng sẽ thắt chặt thêm tình giao hảo giữa hai nước. Tôi cũng hi vọng rằng tuyến đường sắt xuyên Siberia được hoàn thành sẽ giúp tăng cường quan hệ giữa hai nước hơn nữa”.²

Trái với những lời lẽ hữu hảo này, phái chủ chiến ở cả hai nước ngày càng trở nên quá khích hơn. Ngày 22 tháng 6, Tổng trưởng tham mưu Ōyama Iwao yết kiến Thiên hoàng, tâu lên rằng việc giải quyết vấn đề Đại Hàn là chuyện cấp bách trước mắt, dù có phải dùng vũ lực đi nữa. Trước đó, Ōyama cũng đã đề xuất thư ý kiến với nội các trong cùng ngày. Thư ý kiến của Ōyama cho rằng nếu Nhật vẫn cứ bàng quan, làm ngơ trước hành động của Nga thì bán đảo Triều Tiên sẽ trở thành lãnh thổ của Nga chỉ trong ba, bốn năm tới. Điều này có nghĩa rằng Nhật Bản chỉ còn cách cường quốc như hổ báo chỉ qua một eo biển hẹp. Ōyama tán thành việc giải quyết hoà bình với Nga thông qua điều đình, nhưng nếu không may mà phải khai chiến thì Nhật vẫn có đủ thực lực để đối đầu với Nga. Bây giờ chính là thời cơ tuyệt hảo để giải quyết vấn đề Đại Hàn để bảo đảm an toàn cho quốc gia trong trăm năm.³

Ngày 23 tháng 6, Thiên hoàng mở cuộc hội nghị với sự hiện diện của ngài theo thỉnh cầu từ Katsura và Ngoại vụ đại thần Komura Tutarō, triệu tập chín người trong Nguyên lão viện và các nhân vật chủ chốt trong nội các để thảo luận về phương châm đối với Nga trong tương lai.⁴ Komura chuẩn bị một đề án điều đình với Nga giống nội dung thư kiến nghị của bảy vị tiến sĩ luật khoa trước đó. Đề án của Komura cho việc Nga không thi hành nghĩa vụ rút quân khỏi Mãn Châu là thời cơ để Nhật giải quyết vấn đề Đại Hàn trong mấy năm tới. Việc đầu tiên là không được nhượng bộ bất kì phần lãnh thổ nào của Đại Hàn cho Nga, dù với bất cứ lí do gì đi nữa. Mặt khác cũng đành phải nhượng bộ ít nhiều ở Mãn Châu để Nga chiếm đóng. Komura đề xuất nên tổ chức đàm phán với Nga ở Tōkyō.⁵ Katsura cũng đã xác định rằng không thể giao Đại Hàn cho Nga, nhưng Katsura cũng nghĩ rằng nếu Nhật công nhiên tuyên bố sở hữu đối với Đại Hàn thì sẽ không tránh khỏi xung đột với Nga. Katsura đánh điện đến công sứ Nhật ở St. Petersburg, yêu cầu hỏi xem Nga có ý hướng đàm phán với Nhật hay không.

Ý kiến của cấc đầu não trong cuộc hội nghị trước mặt Thiên hoàng không thống nhất với nhau. Mặc dù tỏ thái độ hợp tác nhưng Chính hữu hội do Itō Hirobumi lãnh đạo đã không ngừng công kích nội các của Katsura. Ngày hôm sau, Katsura mời Itō, Yamagata và Hải quân đại thần Yamamoto đến dinh quan, bày tỏ ý định từ nhiệm vì không thể làm gì để đối phó với nguy cơ hiện tại. Theo suy nghĩ của Katsura thì chỉ có một nguyên lão mới phát huy được khả năng lãnh đạo khi xảy ra nguy cơ. Katsura thuyết phục rằng một trong hai người, Yamagata hoặc Itō nên đứng ra tổ chức nội các, còn bản thân mình sẽ rút lui, sẵn sàng hợp tác về mọi phương diện. Mặc dù Itō và những người khác không đồng tình nhưng Katsura vẫn dâng biểu xin từ nhiệm với lí do sức khỏe.⁶

Việc quyết định được dành cho Thiên hoàng (giống như từ trước đến giờ) trong khi chính phủ không tìm được hướng giải quyết cục diện khó khăn. Thiên hoàng cho triệu Katsura đến, thông báo rằng bây giờ chuẩn bị điều đình với Nga về vấn đề Đại Hàn và Mãn Châu. Vậy nên ngài không thể chấp thuận ý từ nhiệm của Katsura trong thời kì quan trọng này, khuyên Katsura hãy lưu nhiệm và tĩnh dưỡng để phục hồi sức khỏe.

Ngày 13 tháng 7, Thiên hoàng bổ nhiệm Itō Hirobumi làm nghị trưởng Xu mật viện. Rõ ràng là ngài đánh giá cao ý kiến của Itō hơn bất cứ ai khác trong nội các. Từ trước đó (ngày 6 tháng 7), Thiên hoàng đã triệu Itō đến, hỏi ý kiến về mối quan hệ với Nga. Việc điều đình với Nga xoay quanh vấn đề Mãn Châu và Đại Hàn không mấy sang sủa bối nguy cơ khai chiến từ cả hai phía. Thiên hoàng muốn đặt Itō vào vị trí nghị trưởng Xu mật viện để cố vấn cho ngài về những chuyện quốc gia hệ trọng Itō tâu rằng cần phải suy nghĩ kĩ nên xin hoãn vài ngày. Ngày 8, Thiên hoàng lại gửi thư đến Ito, nói rằng sở dĩ lại làm phiền, đặt Itō vào chức vụ quan trọng của quốc gia là vì ngài cần ý kiến thẳng thắn của Itō.

“Trẫm luôn tin tưởng vào công lao phụng sự của khanh trong nhiều năm qua, và cũng mong rằng từ nay về sau khanh sẽ làm tròn trọng trách bằng lòng trung thành và những lời khuyên thành thật”.⁷

Có lẽ đây là sự tôn kính tột bậc mà Thiên hoàng thể hiện đối với quần thần. Itō đáp lại rằng mình sẽ tuân theo mệnh lệnh đầy lòng từ ái của Bệ hạ. Tuy nhiên, trong lòng Itō không thấy vui vẻ gì. Itō cảm thấy rằng chính Yamagata là người đã hiến kế sách này cho Thiên hoàng. Bản thân Yamagata cũng đã dùng mọi biện tài để thuyết phục Itō vào vị trí. Itō cũng chấp nhận với điều kiện Yamagata và Matsukata cùng vào Xu mật viện. Cuối cùng, Thiên hoàng triệu Katsura từ giường bệnh đến, thông báo rằng Itō sẽ trở thành nghị trưởng Xu mật viện với điều kiện Katsura lưu nhiệm. Katsura đến thăm Itō và Itō xác nhận sự thật này. Sau khi suy xét kĩ càng, Katsura rút lại ý từ nhiệm.⁸

Bây giờ chính phủ Nhật Bản đã trở thành một khối thống nhất. Ngày 28 tháng 7, Ngoại vụ đại thần Komura Jutaro lệnh cho công sứ tại Nga là Kurino Shin-ichirō trình thư lên ngoại vụ đại thần Nga, Bá tước Vladinūr Nikolaevich Lamsdorf rằng Nhật muốn bắt đầu điều đình về vấn đề Đại Hàn. Nếu phía Nga có nhiều ý kiến tán thành thì chính phủ Nhật sẽ gấp rút đưa đề án về tính chất cũng như phạm vi thương lượng. Kurino cũng được chỉ thị rằng đồng thời cũng phải truyền đạt mong muốn của Nhật Bản là nhanh chóng triển khai điều đình để giữ gìn mối quan hệ hữu hảo giữa hai nước.⁹

Ngày 12 tháng 8, Kurino trao cho Lamsdorf đề án hiệp thương từ phía Nhật, gồm sáu điều như sau:

Thứ nhất, hai nước cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền lãnh thổ của Trung Quốc và Đại Hàn, giữ vững phương châm cân bằng mọi cơ hội công thương nghiệp đối với tất cả các nước.

Thứ hai, hai nước thừa nhận lẫn nhau về quyền lợi ưu thế của Nhật ở Đại Hàn và quyền lợi đặc thù của Nga trong việc quản lí đường sắt ở Mãn Châu.

Thứ ba, cả hai cam kết không xâm hại hoạt động phát triển công nghiệp, thương nghiệp của Nhật ở Hàn và của Nga ở Mãn Châu.

Thứ tư, trường hợp nếu phát sinh động loạn ở Mãn Châu, Đại Hàn và cần phải phái quân đội Nga, Nhật đến thì quân đội hai nước không được vượt quá số người cần thiết, và phải lập tức rút lui sau khi kết thúc nhiệm vụ.

Thứ năm, Nga thừa nhận quyền cố vấn, viện trợ (bao gồm cả viện trợ quân sự) của Nhật đối với vấn đề cải cách và chính sách của Đại Hàn.

Thứ sáu, hiệp ước này thay thế cho tất cả mọi hiệp định đã kí kết giữa Nhật và Nga từ trước đến nay về Đại Hàn.¹⁰

Chính phủ Nhật đề xuất đề án hiệp thương này với lòng tin rằng nó sẽ trở thành nền tảng cho hiệp định giữa hai nước Nhật - Nga và cũng sẽ có cái nhìn hữu hảo nếu như chính phủ Nga nêu ý kiến phản đối hay yêu cầu sửa đổi. Đề án hiệp thương này đã được gửi đến Kurino qua điện tín từ ngày 3 tháng 8, nhưng Kurino không thể gặp Bá tước Lamsdorf cho đến ngày 12 tháng 8. Lí do phía Nga giải thích là do Lamsdorf bận rộn, trong khi lí do thật sự là trong tổ chức hành chính lãnh thể Nga ở Viễn Đông có cuộc cải cách lớn. Trong ngày 12 tháng 8, khi Komura trao được đề án hiệp thương cho Lamsdorf thì hoàng đế Nga cũng đã kí tên vào sắc lệnh thành lập phủ Tổng đốc ở Viễn Đông. Toàn quyền quân sự, kinh tế, ngoại giao của khu vực các tỉnh phía đông hồ Baikal đều được ủy thác cho Tổng đốc Alekseev.¹¹

Thay đổi lớn này là một đòn đánh đau đớn đối với nhân vật có thực lực nhất trong chính phủ Nga, đại tạng đại thần, Bá tước Sergei Witte. Ngày 28 tháng 8,¹² khi Witte đệ trình báo cáo hằng tháng lên hoàng đế như mọi khi thì đột nhiên hoàng đế hạ lệnh chuyển Witte từ vị trí đại tạng đại thần sang chức nghị trưởng ủy ban đại thần. Đây là chiếc ghế có địa vị cao nhưng chẳng có chút giá trị gì. Witte nghĩ rằng khi mình bị loại trừ khỏi chức vụ quan trọng của chính phủ là do phản đối các chính sách của chính phủ, vốn sẽ dẫn đến chiến tranh với Nhật Bản.¹³ Witte khinh thường Alekseev như “một kẻ cực kì hám danh vọng” và có “sự xảo quyệt của thương nhân buôn thảm lông người Armenia”.¹⁴ Khi biết tin Alekseev được bổ nhiệm vào vị trí tổng đốc Viễn Đông thì Witte cho rằng hoàng đế đã nghe theo ý kiến của những kẻ theo chủ nghĩa quá khích cứng rắn, rằng “Nga có thể lấy tất cả mọi thứ mình muốn ở phương Đông, bởi vì Nhật không có can đảm chiến đấu”. Witte cũng cho rằng hoàng đế Nga “luôn khao khát vinh quang do chiến thắng mang lại. Giả dụ nếu không có cuộc chiến tranh với Nhật Bản thì cũng sẽ khơi mào chiến tranh với Ấn Độ (để giành Afghanistan) hay gây chiến với Thổ Nhĩ Kỳ để chiếm eo biển Bosphorus. Dĩ nhiên những cuộc chiến này sẽ phát triển thành chiến tranh với quy mô lớn”.¹⁵ Về bản thân hoàng đế, trong ngày giải nhiệm Witte chỉ viết một câu đơn giản trong nhật kí rằng: “từ nay ta là người cai trị”.¹⁶

Witte hồi tưởng về đề án hiệp thượng của phía Nhật như sau. “Không bao lâu sau khi trở về Nga thì công sứ Nhật Kurino đến tìm gặp tôi. Tháng 7 năm 1903, khi tôi còn là đại tạng đại thần thì Kurino đã trình đề án hiệp thương cho tôi và cả Bá tước Lamsdorf, thể hiện khả năng giải quyết những ý kiến đối lập của hai bên trong hoà bình. Tôi hoàn toàn tán thành nhưng không giúp gì được, bởi vì đề án hiệp thương đã được gửi cho Tổng đốc Alekseev và nó trở thành đề tài cho những cuộc họp bất tận mà không mang lại kết quả gì.

Nhân vật thông minh này (Kurino) quay sang tôi, kể rằng dù phía Nhật đã nhanh chóng tiến hành mọi việc nhưng lúc nào phía Nga cũng kéo dài điều đình. Bá tước Lamsdorf nói khi phía Nhật đưa đề án hiệp thương thì quyền xử lí nằm ở Alekseev, trong khi Alekseev và Rosen (công sứ Nga tại Nhật) nói là không làm gì được vì hoàng đế đi vắng. Đối với phía Nhật thì họ hiểu rằng hành động lần lữa này có ý nghĩa rằng chúng tôi muốn chiến tranh. Đối với Kurino thì nỗ lực tích cực ngăn chặn xung đột giữa hai nước Nhật - Nga là vấn đề danh dự. Ông ta nói không còn thời gian vì dư luận Nhật Bản càng lúc càng nóng lên, cứ đà này e rằng không khống chế nổi. Rốt cuộc ông ta tuyên bố rằng Nhật Bản là quốc gia quân chủ nên việc điều đình với “tổng đốc Viễn Đông” là một sự sỉ nhục, như thể Viễn Đông là lãnh thổ của Nga còn Nhật Bản chỉ là một nước thuộc địa”.¹⁷

Trong lời lẽ Kurino có sự mẫn cảm sắc bén. Dĩ nhiên là Kurino biết rằng sẽ không có chuyện phía Nga chấp nhận đề án hiệp thương của Komura mà không sửa đổi gì. Điều thứ hai có lẽ là khó chấp nhận đối với phía Nga. Nga thừa nhận quyền lợi ưu thế của Nhật ở Đại Hàn, đổi lại chỉ nhận được quyền lợi quản lí đường sắt ở Mãn Châu. Chỉ cần nhìn qua là thấy điều này không bảo đảm cân bằng cho hai bên. Nhưng hẳn là khi đưa ra đề án hiệp thường này thì Komura cũng đã có dự định nhượng bộ. Việc Nga không phản hồi ngay về đề án hiệp thương của Komura được phía Nhật giải thích là có ý đồ nhục mạ. Việc này cũng làm dư luận Nhật Bản sôi sục, sau việc Nga không thi hành cam kết rút quân đợt hai khỏi Mãn Châu. Bấy giờ bảy vị tiến sĩ luật khoa và những người yêu nước khác đều công nhiên kêu gọi chiến tranh.¹⁸

Nhật Bản phải đợi 52 ngày mới nhận được hồi đáp từ phía Nga. Bá tước Lamsdorf giải thích lí do trả lời chậm trễ là vì hoàng đế đi vắng, và có mấy điểm cần phải bàn kĩ với Alekseev. Lamsdorf đề nghị chọn Tōkyō làm nơi đàm phán.¹⁹ Đây vốn là đề án từ phía Nhật đưa ra, nhưng bây giờ, khi phủ Tổng đốc được thành lập thì Nhật không hoan nghênh phương án này. Nếu như đàm phán ở Tōkyō thì đối tác điều đình của Nhật không phải là người nắm quyền lực cao nhất của nước Nga mà chỉ là Nam tước Roman Rosen, công sứ Nga tại Nhật và chỉ là một thuộc hạ của Alekseev, nên Nhật sẽ mất mặt.²⁰ Cuối cùng phía Nhật đành phải nhượng bộ.²¹ Ngày 3 tháng 10, hồi đáp đầu tiên của Nga được gửi đến cho chính phủ Nhật.

Về thực chất thì câu trả lời gần như phủ nhận hoàn toàn nội dung đề án hiệp thương do Nhật đưa ra. Trong điều thứ nhất, dù Nga bảo đảm độc lập và lãnh thổ của Đại Hàn nhưng không hề nhắc tới Trung Quốc. Hầu như các điều mục đều không hề nhắc đến Mãn Châu. Điều này ám chỉ rằng quyền cai tri của Nga ở Mãn Châu không phải là đối tượng để thảo luận. Chỉ duy nhất điều bảy là có nhắc tới Mãn Châu và yêu cầu Nhật thừa nhận rằng Mãn Châu và vùng ven bờ nằm ngoài phạm vi ảnh hưởng của Nhật. Yếu tố mới được phía Nga thêm vào, đề nghị lấy phần lãnh thổ Đại Hàn từ vĩ độ 39 Bắc trở lên phía bắc làm vùng trung lập, hai nước không được đưa quân vào đó. Điều này nhằm hạn chế lực lượng của Nhật ở Đại Hàn.²² Đề án của hai nước có quá nhiều điểm khác nhau, tưởng chừng như không thể thỏa hiệp được.

Komura gặp Nam tước Rosen, thuyết phục hai phía Nhật - Nga điều chỉnh đề án để xây dựng nền tảng hiệp định. Tuy nhiên, Rosen trả lời rằng mình không có quyền hạn thay đổi. Ngày 30 tháng 10, Komura trao cho Rosen đề án sửa đổi của phía Nhật gồm 11 điều. Điều một, Nhật và Nga cùng cam kết bảo toàn độc lập, lãnh thổ của cả Đại Hàn và Trung Quốc như đề án hiệp thương lần đầu. Từ điều hai đến điều bốn yêu cầu Nga thừa nhận vị thế của Nhật ở Đại Hàn. Điều năm thể hiện cam kết của phía Nhật là không xây dựng căn cứ quân sự cản trở tự do đi lại ở eo biển Triều Tiên. Điều sáu quy định khu vực trung lập kéo dài 50 km dọc theo biên giới Đại Hàn và Mãn Châu ở cả hai nước. Điều bảy và tám ghi rõ Mãn Châu nằm ngoài phạm vi thế lực của Nhật, và Nga có quyền hành động để bảo vệ quyền lợi của mình ở Mãn Châu. Những điều còn lại liên quan đến thương nghiệp và đường sắt.²³

Cuối cùng, câu trả lời từ phía Nga cũng đến vào ngày 11 tháng 12, sau 40 ngày đợi chờ. Nga giải thích lí do chậm trễ là do hoàng hậu phát bệnh trên đường du lịch với hoàng đế. Vì vậy, các đại thần không có can đảm đến gần hoàng đế chỉ vì “chuyện nhỏ nhặt” như vấn đề Viễn Đông. Vả lại, hoàng đế cũng nghĩ rằng tình hình Viễn Đông đã ổn định từ trước.²⁴ Câu trả lời lần này từ phía Nga còn mang tính một chiều hơn cả lần trước. Điều mục liên quan tới Đại Hàn vẫn được lặp lại như trước, nhưng Nga đã xóa mọi quy định liên quan tới Mãn Châu. Phía Nhật dù có ý định nhượng bộ đôi chút dựa trên tinh thần thỏa hiệp hợp tác, nay thấy câu trả lời từ Nga thì hết sức kinh ngạc và xem độ là lời thị uy ngạo mạn của Nga.²⁵

Không phải tất cả người Nga đều không có tinh thần thỏa hiệp. Ngày 10 tháng 12, Đại tướng Kuropatkin trình lên hoàng đế một biên bản dài về mục đích của Nga ở Viễn Đông, trong đó Kuropatkin đề xướng rằng:

Nga nên trả lại Quan Đông Châu, cảng Lữ Thuận và Đại Liên cho Trung Quốc, nhường cho Trung Quốc nhánh đường sắt phía nam của hệ thống đường sắt Đông Thanh, đổi lại để nhận được toàn quyền ở Bắc Mãn Châu và 250.000.000 rúp bồi thường kinh phí xây dựng đường sắt và cảng Lữ Thuận.²⁶

Witte tán thành đề án của Kuropatkin, nhưng ông viết trong hồi kí rằng:

Mãn Châu không thể nào là của người Nga. Chúng ta nên biết hài lòng với bán đảo Liêu Đông và đường sắt Đồng Thanh có được nhờ xảo trá. Các liên minh giữa Mỹ, Anh và Nhật, dù là công khai hay ngấm ngầm, hay dù là Trung Quốc đi nữa cũng sẽ không làm ngơ để chúng ta nắm trọn Mãn Châu trong tay.²⁷

Ngay cả hoàng đế Nga, người khao khát thắng lợi về mặt quân sự cũng đánh điện đến Alekseev vào tháng 10 với nội dung rằng:

“Ta không muốn chiến tranh giữa Nga và Nhật, và cũng không cho phép điều này. Hãy tìm mọi cách để tránh chiến tranh”.²⁸

Ngày 28 tháng 12, hoàng đế phát biểu ý kiến trước hội nghị đặc biệt do mình triệu tập rằng: “Không cần phải bàn cãi gì về việc chiến tranh là điều không hay ho gì. Thời gian là người bạn tốt nhất của nước Nga. Cùng với thời gian, chúng ta sẽ mạnh lên”.²⁹

Nhưng lúc này thì phía Nhật đã mất hết lòng kiên nhẫn. Người Nhật cảm thấy bị nhục mạ khi người Nga tỏ ra thiếu lễ nghi ngoại giao. Ngày 16 tháng 12, nội các tổng lí đại thần, Nguyên lão viện và ba đại thần lục quân, hải quân, ngoại vụ đạt được hai kết luận trong hội nghị. Thứ nhất, phải triệt để giải quyết vấn đề Mãn Châu bằng phương cách ngoại giao, cần phải tránh dùng đến “biện pháp cuối cùng”. Thứ hai, liên quan đến vấn đề Đại Hàn thì duy trì quan điểm trong tu chính án đề xuất ngày 30 tháng 10, nếu như Nga vẫn cự tuyệt thì dùng vũ lực để quán triệt.³⁰

Hội nghị quyết định cần phải thử một lần cuối cùng về cách giải quyết mang tính ngoại giao. Katsura không cảm thấy thoải mái với “biện pháp cuối cùng”, nhưng đến ngày 18 thì Katsura triệu tập nội các, truyền đạt lại quyết nghị, sau đó cùng Komura vào chầu, tâu lên kết quả cuộc họp nội các và cầu xin Thiên hoàng quyết định. Từ thời điểm này trở đi thì Komura dốc hết sức vào hoạt động ngoại giao, trong khi Katsura thường xuyên hội đàm với các đại thần hải quân, lục quân và đại tạng để chuẩn bị khai chiến.³¹

Tu chính án lần tiếp theo được truyền miệng đến Kurino vào ngày 21 tháng 12³² có điểm thay đổi đáng chú ý nhất là xóa bỏ điều sáu về thiết lập vùng trung lập. Phía Nhật sẵn sàng thiết lập vùng trung lập dọc biên giới Đại Hàn, nhưng với điều kiện Nga cũng phải lập vùng trung lập dọc biên giới phía Mãn Châu tương tự. Tuy nhiên, Nga không hề đón nhận đề án này.

Tu chính án mới của Nhật được Nga tiếp nhận một cách bi quan. Ngày 23 tháng 12, Tổng đốc Alekseev tâu lên hoàng đế ý kiến rằng:

Tu chính án mới của phía Nhật mà Nam tước Rosen đánh điện cho thần vào ngày 22 tháng 12 có nội dung yêu cầu chính phủ Nga chính thức thừa nhận quyền bảo hộ Đại Hàn của Nhật Bản.³³

Dĩ nhiên là Nga không chấp nhận việc này dù họ cũng bắt đầu xem xét khả năng đề cập đến Mãn Châu một cách nghiêm túc. Tuy nhiên, các quan chức trong chính phủ Nhật đều đi đến suy nghĩ rằng bây giờ cần phải có chiến tranh hơn bao giờ hết. Ngày 28 tháng 12, ủy bạn đặc biệt của nội các được triệu tập để xem xét lần cuối trước khi khai chiến.³⁴

Trong mấy tháng căng thẳng này, suy nghĩ của Thiên hoàng tập trung vào những khả năng dẫn đến chiến tranh. Bài thơ ngài sáng tác trong thời kì này cũng thể hiện mối nguy đang đến gần.

Taminotame

Kokoro no yasumu

Tokizo naki

Miwwa kokonoe no

Uchi ni aritemo³⁵

(Tạm dịch: Vì lo cho dân, mà không khi nào, lòng được thảnh thơi, dù cho thân thể, ngụ nơi cúng cấm.)

Hẳn là Thiên hoàng không hề có thời gian để lo nghĩ cho gia tộc, dù có thể ngài vẫn lo lắng về ngôn động của hoàng thái tử. Tháng 11 năm này, hoàng thái tử thăng tiến lên vị trí đại tá bộ binh lục quân (sau hai năm trung tá) và đại tá hải quân. Nghĩa vụ quân sự của hoàng thái tử được giới hạn ở mức tối thiểu và chỉ mang tính tượng trưng. Vào tháng trước, hoàng thái tử tuần hành đến các tỉnh Wakayama, Kagawa, Ehime và Okayama. Ngoài nghĩa vụ đến thăm các trường học và triển lãm sản vật địa phương thì hoàng thái tử còn đến thăm chiến trường cổ Yashima, suối nóng Dōgo, vui thú với cảnh chùa chiền. Trên đường về Tōkyō, hoàng thái tử ghé đến biệt trang Numazu để tĩnh dưỡng.³⁶

Chuyện học của các hoàng nữ vẫn tiếp tục là mối bận tâm của Thiên hoàng. Trong thời kì này, chủ nhiệm nuôi dạy hai hội thân vương Fusako và Masako là Sasaki Takayuki tâu lên rằng nên thêm hai môn học mới là khoa học và Hán văn. Thiên hoàng đã nói rõ quan điểm về các môn học của hai vị nội thân vương, gồm địa lí các nước và ngôn ngữ Âu châu. Ngài không phản đối Hán văn nhưng cho rằng khoa học là môn quá xa vời, sẽ ảnh hưởng đến kết quả học tập những môn cần thiết khác.³⁷ Cũng có thể trong đầu Thiên hoàng định hình rằng một trong hai hoặc cả hai vị nội thân vương sẽ theo lệ của vương thất Âu châu mà kết hôn với các hoàng tử ngoại quốc.

Điểm đặc biệt của ngày Nguyên đán năm 1904 là việc vợ chồng hoàng thái tử có mặt tại thủ đô, vào chầu yết kiến, chúc mừng Thiên hoàng.

Vợ chồng hoàng thái tử cũng tổ chức lễ đón tiếp quan khách tại Ngự sở Đông cung. Đây là lần đầu tiên vợ chồng hoàng thái tử có buổi tiếp kiến như vậy.³⁸ Ngày hôm sau, cố vấn Xu mật viện kiêm viện trưởng Gakushū-in, nhân vật có triển vọng nhất trong số các hoa tộc thượng lưu, Công tước Konoe Atsumaro, qua đời ở tuổi 42. Đây là một đòn nặng đối với Thiên hoàng Minh Trị, người luôn lo lắng về vai trò của hoa tộc trong tương lai đối với việc cai trị Nhật Bản.

Ngày 6 tháng 1, phía Nga thông qua Rosen trao cho Komura câu trả lời đối với tu chính án đề xuất lần thứ hai của Nhật.³⁹ Phía Nga vẫn yêu cầu thiết lập vùng trung lập trong lãnh thổ Đại Hàn (và không đả động gì tới lãnh thổ Mãn Châu). Nga cũng chủ trương rằng Nhật không được sử dụng Đại Hàn vào mục đích chiến lược. Nếu như thỏa mãn hai điều kiện này thì Nga sẽ “không xâm hại đến quyền lợi và đặc quyền (ngoại trừ việc thiết lập khu vực lưu trú) mà Nhật Bản hay nước khác có được khi đang thi hành hiệp ước hiện hành với Trung Quốc”.⁴⁰ Đây là một nhượng bộ, nhưng phía Nhật nhận định rằng Nga vẫn không đáp ứng vấn đề quan trọng, hầu như không còn lí do gì để tiếp tục điều đình nữa.

Ngày 12 tháng 1, các quan chức nội các, nguyên lão và các tướng hải lục quân, tổng cộng 16 người, được triệu tập để mở hội nghị trước mặt Thiên hoàng. Katsura và Komura trước đó đã đi đến kết luận rằng không còn khả năng điều đình, đành phải dùng đến quân sự. Tuy nhiên, bấy giờ hải quân vẫn chưa chuẩn bị hoàn tất. Theo dự định thì đến ngày 20 tháng 2 mới tập trung tàu vận chuyển về Sasebo để chở quân đội sang đại lục. Nếu chiến sự xảy ra trước đó thì Nhật sẽ gặp bất lợi. Vì vậy, Katsura chuẩn bị một bản tu chính án mới, nhắm đến việc điều đình lần cuối. Giả sử phía Nga không nhượng bộ thì Nhật cũng sẽ có đủ thời gian để chuẩn bị khai chiến.⁴¹

Bản tu chính án cuối cùng xóa bỏ mục “Nhật Bản không được sử dụng bất kì phần nào trong lãnh thổ Đại Hàn cho mục đích quân sự” trong điều năm từ câu trả lời của Nga, yêu cầu xóa toàn văn điều sáu liên quan đến việc thiết lập khu vực trung lập. Về phần liên quan đến Mãn Châu thì được sửa đổi, đưa thêm mục Nga cam kết tôn trọng bảo đảm lãnh thổ Trung Quốc ở Mãn Châu.⁴² Rõ ràng phía Nhật không hề có hi vọng Nga sẽ chấp nhận những sửa đổi này. Phía Nga cho rằng từ ngữ trong tu chính án này mang tính khiêu khích, mang âm hưởng của tối hậu thư đe dọa không còn cần thêm bất cứ đàm phán nào.⁴³ Câu trả lời từ phía Nga cũng chậm trễ như mọi khi. Trong khi đó thì Nhật đã chuẩn bị khai chiến trong trường hợp điều đình không thành. Ngày 16 tháng 1, lục quân Nhật Bản được hạ lệnh lập bốn đại đội bộ binh đổ bộ lên Inch’on với kế hoạch chiếm Seoul làm căn cứ tác chiến.⁴⁴

Ngày 18 tháng 1, hội giảng sách đầu năm với bài tiến giảng về Anh quốc sử của David Hume có đoạn quân Anh đánh tan hạm đội vô địch của Tây Ban Nha. Phải nói rằng đề tài tiến giảng đã được lựa chọn mang tính tiên đoán.⁴⁵ Bài thơ tanka của Thiên hoàng sáng tác với đề tài “Nham thượng tùng” (tùng trên đá) trong hội thi ca đầu năm mang ý nghĩa cầu nguyện cho Nhật Bản được an toàn trong cuộc chiến sắp tới.

Kokemuseru

Iwane no matsu no

Yorozuyo mo

Ugokinakiyo wa

Kami zo moruramu⁴⁶

(Tạm dịch: Bên gốc tùng, nơi tảng đá, phủ rêu phong, thần linh hãy, bảo vệ đời, luôn bất biến.)

Trong thời kì này, cả hai phía Nhật và Nga đều nghĩ rằng không thể dừng khai chiến. Tuy nhiên, Pháp lại không ngừng nỗ lực để tránh xung đột. Pháp đang ở vị thế khó khăn, vì ngoài việc là đồng minh với Nga thì gần đây cũng kết thân giao với Anh quốc, đồng minh với Nhật, kẻ thù của Nga lần này.⁴⁷ Pháp còn có nhiều khoản đầu tư lớn ở Nga nên đương nhiên phải tích cực tránh tổn thất. Phó trưởng quan hành chính thuộc Ngoại vụ sảnh Paris là Maurice Paléologue viết trong nhật kí ngày 23 tháng 1 như sau:

Delcassé (Ngoại vụ đại thần Théophile Delcassé) rất khéo léo trong những nỗ lực không ngừng nhằm kéo chính phủ Nga và chính phủ Nhật lại gần nhau. Ông đã nghĩ đến một diệu án có thể giải quyết đồng thời vấn đề Mãn Châu và vấn đề Đại Hàn. Ông cũng rất khéo, léo khi khai thác sự hỗ trợ từ chính phủ Anh quốc. Lansdowne (ngoại vụ đại thần Anh), Komura và Lamsdorf đều liên tục lên tiếng cảm ơn Delcassé.

Sáng nay Delcassé nói với tôi rằng chắc là sẽ suôn sẻ.

Khuôn mặt ông ấy rạng rỡ, ánh mắt tràn đầy tự tin.

Tôi nói với ông ấy về những sự thật biết được trong thời gian gần đây, như thể chứng tỏ rằng Nga đang muốn chiến tranh. Những việc này như nói lên rằng Nga tự đặt mình vào vị trí gửi tối hậu thư mang tính đe dọa cho Nhật Bản, rằng chiến tranh là điều không thể tránh.

Delcassé lập tức sầm mặt:

“Cậu bảo tôi phải tin điều đó hay sao. Tôi liên lạc với hoàng đế Nga mỗi ngày. Mới hôm qua ngài còn cảm ơn tôi vì đã hiểu sâu sắc ý ngài và không ngừng nỗ lực cho hoà bình. Nhưng nếu nói như cậu thì hoàng đế mong có chiến tranh trong suốt thời gian đó. Tiếp theo là gì nữa đây?”⁴⁸

Dựa trên mối quan hệ cá nhân thì Delcassé tin chắc rằng Hoàng đế Nicholas II mong muốn thông qua ngoại giao để giải quyết êm thấm xung đột với Nhật Bản. Nhưng theo Paléologue chỉ ra thì Nicholas II ôm giấc mơ mở rộng biên giới Nga, không chỉ sang Mãn Châu, Đại Hàn mà có thể còn muốn sáp nhập cả Tây Tạng, Ba Tư và cả Thổ Nhĩ Kỳ. Paléologue mô tả về tính cách của Nicholas như sau:

Nicholas II không phải là nhân vật thông minh. Đó là người nhút nhát và dễ bị gạt, tính không dứt khoát, hay phân vân do dự và dễ bị các hiện tượng siêu nhiên ảnh hưởng. […] Ông ta luôn tin lời của các thầy bói, tiên tri, những kẻ kích động chiến tranh.⁴⁹

Paléologue mô tả Nicholas II là kẻ xảo quyệt, ngụy quân tử như hầu hết những kẻ yếu đuối khác. Paléologue kể lại việc Nicholas II lén các đại thần phản đối xung đột với Nhật Bản để lập ra phủ Tổng đốc Viễn Đông mà không bàn bạc gì với họ. Chức quan mới này nắm hết mọi quyền hành chính, quân sự và ngoại giao trong tay một người. Nếu như tổng đốc là nhân vật tài ba thì có thể tình hình sẽ được cải thiện. Tuy nhiên, Witte viết về Tổng đốc Alekseev, tư lệnh quan của cả hải quân và lục quân, rằng: “Ông ta chẳng biết gì về lục quân, còn hải quân thì chỉ biết chút ít”. Lí do khiến Alekseev nắm vị trí cao là như thế này. Hành vi gây rối kỉ cương của Đại công tước Alexis ở nhà thổ Marseilles khiến ông này bị cảnh sát thẩm vấn. Bấy giờ Alekseev nhận tội thay, nói rằng có nhầm lẫn giữa tên Alekseev và Alexis. Để cảm tạ, đại công tước đã đề cử Alekseev vào vị trí trưởng quan Quan Đông Châu.⁵⁰

Thật kinh ngạc khi biết một nhân vật như thế này lại được hoàng đế giao cho chức vụ cực kì quan trọng. Witte cho rằng hành động không lường trước được này là do “tính cách đàn bà” của Nicholas. Witte cũng trích dẫn ý kiến cho rằng Nicholas ra đời trong thân nam nhi chứ không phải thân nữ là sự trớ trêu của vận mệnh. Tất cả những người viết về Nicholas II đều có chung ý kiến rằng Nicholas căn bản có tính tốt, hết lòng vì vợ con nhưng tính do dự, không quyết đoán khiến Nicholas trở thành vị chủ nhân khó phục vụ. Bản thân Nicholas luôn cho rằng mình chỉ có trách nhiệm với Chúa, và có thể lòng tin rằng Chúa ban quyền uy cho Nicholas đã lí giải cho cuộc chiến sắp tới với Nhật Bản. Có thể Nicholas tin rằng đó là một sứ mệnh thần thánh mà mình phải đón nhận. Nicholas tin tưởng rằng có thể sẽ cần nỗ lực ít nhiều, nhưng cuối cùng nước Nga sẽ chiến thắng.⁵¹

Nicholas cũng chịu ảnh hưởng của hoàng đế Đức Wilhelm II. Không thể tưởng tượng được còn ảnh hưởng nào tồi tệ bằng. Từ trước đó, vào tháng 4 năm 1895, hoàng đế Đức đã gửi thư đến “người anh em họ”⁵² với nội dung như sau:

Ta sẽ giữ gìn sự thanh bình của Âu châu, dốc toàn lực bảo vệ sau lưng nước Nga. Ta sẽ không để bất kì ai quấy rối hành động của ngài ở Viễn Đông. Rõ ràng nhiệm vụ giáo hóa Á châu, bảo vệ Âu châu khỏi sự xâm lược của giống người da vàng là trọng trách to lớn của nước Nga trong tương lai. Vì vậy, mong ngài đừng quên rằng ta luôn ở bên ngài, luôn hỗ trợ cho ngài hết mức có thể.⁵³

Trong thư từ gửi cho hoàng đế Nga, Wilhelm liên tục nhắc đến mối hận đối với thảm hoạ da vàng, rằng Nga có sứ mệnh bảo vệ “văn hóa Cơ Đốc giáo Âu châu có lịch sử lâu đời khỏi sự xâm lược của giống người Mông Cổ và Phật giáo”.⁵⁴ Hoàng đế Đức đã vẽ một bức tranh về các liệt cường Âu châu được tượng trưng bằng hình ảnh các thánh linh được Tổng lãnh thiên thần Micae triệu tập đến để “đoàn kết bảo vệ Cơ Đốc giáo khỏi sự xâm lược của Phật, giáo, lũ dị đoan, bọn man rợ”.⁵⁵

Hoàng đế Đức chỉ kí tên đơn giản là “WiHy”, nhưng nhân vật “WiHy” này xem bản thân mình là đề đốc Đại Tây Dương, còn Nicholas là đề đốc Thái Bình Dương.⁵⁶ Wilhelm luôn không ngừng kích động dã tâm của Nicholas. Chẳng hạn, ngày 3 tháng 1 năm 1904, Wilhelm viết rằng: “Đại Hàn phải là của nước Nga. Từ tinh thần công bình không thiên vị thì ta thấy rõ, không bao lâu nữa thì Đại Hàn là của nước Nga. Bao giờ ư? Điều này người ngoài không ai biết được, chỉ là vấn đề của ngài và đất nước của ngài mà thôi”.⁵⁷

Thật rùng mình khi biết hai vị hoàng đế này là người nắm quyền lực tuyệt đối, nắm giữ trong tay sinh mạng của hàng triệu bề tôi. Chỉ có một người duy nhất xứng đáng với danh hiệu hoàng đế là vị hoàng đế thứ ba liên quan đến cuộc chiến sắp đến, đó là Thiên hoàng Minh Trị.

Đến ngày 30 tháng 1, hội nghị đặc biệt được tổ chức ở St. Petersburg. Ngoại vụ đại thần Lamsdorf phát biểu trong hội nghị rằng: “Chuyện tranh chấp hiện tại không phải là thứ liên quan đến quyền lợi sống chết của Nga. Vì vậy không nên chính đáng hóa nguy cơ chiến tranh, thứ mà quốc dân Nga rất khó hiểu được”. Lamsdorf kết luận rằng chính phủ hoàng đế Nga phải nỗ lực để tìm ra cách giải quyết hoà bình cho nguy cơ này.⁵⁸

Lamsdorf được tất cả các nghị viên ủng hộ, trừ Đề đốc Abaza. Witte cho rằng “tên lưu manh Abaza”⁵⁹ là tay Sai của Tổng đốc Alekseev. Nicholas đã kết đồng minh với những kẻ mang dã tâm chính trị. Chiến tranh đang đến gần từng ngày.

Phía Nhật nhận được câu trả lời cho tu chính án “cuối cùng” vào ngày 2 tháng 2. Trong khi đó thì Komura liên tục chỉ thị cho Kurino hối thúc phía Nga nhanh chóng hồi đáp. Theo báo cáo của Kurino thì phía Nga đang câu giờ để củng cố quân bị.⁶⁰ Ngày 30 tháng 1, trong hội nghị tổ chức tại dinh tổng lí đại thần, Itō đưa ra một đề án, cho rằng đã đến lúc Nhật Bản cần phải quyết đoán. Các vị nguyên lão, quan chức nội các có mặt đều ủng hộ ý kiến của Itō. Hai ngày sau, Tổng trưởng tham mưu Oyama Iwao yết kiến Thiên hoàng, trình ý kiến rằng Nhật Bản cần phải khai chiến trước.

Các nguyên lão được Thiên hoàng tin tưởng nhất cũng không tự tin về kết quả của chiến tranh, nhưng họ hiểu rõ rằng nó sẽ đả khai tình trạng tuyệt vọng về mặt tài chính và quân sự của Nhật Bản. Lục quân cho rằng cơ hội chiến thắng của Nhật là 50-50, còn hải quân thì tin rằng sẽ mất một nửa lực lượng nhưng nửa còn lại sẽ tiêu diệt địch.⁶¹ Dù có cái nhìn bi quan đối với chiến thắng của Nhật Bản nhưng tất cả các thành viên đều ủng hộ khai chiến. Nếu cứ tiếp tục điều đình với Nga thêm nữa thì chỉ vô ích, Nga sẽ trở thành mối đe dọa nghiêm trọng không chỉ đối với Đại Hàn mà còn đối với cả Nhật Bản.

Nếu như tu chính án lần thứ ba của Nhật được phía Nga hồi đáp nhanh chóng thì có thể việc xóa điều khoản “trừ việc thiết lập khu lưu trú” trong mục liên quan đến các đặc quyền và quyền lợi có được từ việc thi hành hiệp ước hiện tại với Trung Quốc sẽ khiến Nhật Bản nghĩ lại về quyết định khai chiến. Điều này hoàn toàn có thể. Ngày 3 tháng 2, tu chính án được gửi tới Tổng đốc Alekseev, chậm nhất thì đến ngày 4 hay ngày 5 tháng 2 thì thư hồi đáp phải đến tay chính phủ Nhật Bản. Nhưng phải đến ngày 7 tháng 2 thì thư hồi đáp mới đến chỗ Nam tước Rosen.⁶²

Trong khi đó thì Nội các tổng lí đại thần Katsura và Ngoại vụ đại thần Komura yết kiến Thiên hoàng vào ngày 3 tháng 2, lâu lên tường tận việc giao tranh với Nga là điều không thể tránh khỏi. Đồng thời, họ cũng thỉnh nguyện Thiên hoàng triệu tập các nguyên lão và đại thần nội các vào ngày hôm sau để ngài quyết định trong cuộc họp. Phía Nhật đợi hồi đáp trong nửa tháng, cũng đã mấy lần thúc giục nhưng không thấy trả lời. Katsura nghĩ rằng Nga đang xem thường Nhật vì cho rằng Nhật không có chiến ý. Vì vậy không thể để lỡ thời gian thêm nữa.⁶³ Công sứ Nhật ở Paris cũng nhận được chỉ thị không cần phải nỗ lực tìm câu trả lời từ chính phủ Nga nữa.

Ngày hôm sau, hội nghị với sự hiện diện của Thiên hoàng đã khả quyết cắt đứt quan hệ quốc tế với Nga.⁶⁴ Ngày 5 tháng 2, chính phủ đế quốc Nhật Bản lệnh cho Công sứ Kurino ở St. Petersburg thông báo với ngoại vụ đại thần Nga nội dung sau. Chính phủ Nhật Bản chấm dứt quan hệ với Nga, đã quyết nghị hành động để bảo vệ tự do và lãnh thổ Đại Hàn.⁶⁵ Trong cùng ngày, Thiên hoàng phát chiếu sắc đến hải lục quân, thông báo rằng dù phía Nhật đã cố nhiều nỗ lực để duy trì hoà bình nhưng quan hệ quốc tế với Nga đã bị đoạn tuyệt.

Một bài thơ do Thiên hoàng sáng tác trong thời kì này (dù mang tính gián tiếp) thể hiện rõ tâm trạng phiền não của ngài như sau:

Omou koto

Oki kotoshi mo

Uguisu no

Koe wa sasuga ni

Matarenuru kana⁶⁶

(Tạm dịch: Ngay cả năm nay, vốn nhiều lo nghĩ, cũng không đợi được, một tiếng oanh hót.)

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 444-449. Bản sao của thư kiến nghị cũng được gửi đến Nguyên súy Yamagata Aritomo, Bá tước Matsukata: Masayoshi, Hải quân đại thần Yamamoto Gonnohyōe, Ngoại vụ đại thần Komura lutarō và Lục quân đại thần Terauchi Masatake trong cùng ngày.↩

Cùng tư liệu trên, trang 452.↩

Cùng tư liệu trên, trang 458.↩

Gồm Itō Hirobumi, Yamagata Aritomo, Ōyama Iwao, Matsukata Ma-sayoshi, Inoue Kaoru, Katsura Tarō, Yamamoto Gonnohyōe, Komura lutarō và Terauchi Masatake.

Đương thời, chín người này được gọi là các đầu sỏ chính trị điều hành Nhật Bản. Tham khảo Shumpei Okamoto, Đầu sỏ chính trị Nhật Bản và chiến tranh Nhật - Nga.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 459-460.↩

Cùng tư liệu trên, trang 464.↩

Cùng tư liệu trên, trang 469.↩

Cùng tư liệu trên, trang 470.↩

Cùng tư liệu trên, trang 475.↩

Cùng tư liệu trên, trang 478-479.↩

Andrew Malozemoff, Chính sách của Nga ở Viễn Đông 1881-1904, trang 224.↩

Hồi kí của Witte đề ngày 13 tháng 8 vì đương thời, nước Nga dùng lịch Julius. Hầu hết các tư liệu khác cũng đề ngày 28 tháng 3 như phía Nhật, dùng lịch Gregorius.↩

Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 315-316.↩

Cùng tư liệu trên, trang 365.↩

Cùng tư liệu trên, trang 366.↩

Andrew Malozemoff, Chính sách của Nga ở Viễn Đông, 1881-1904, trang 226.↩

Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 368.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 477.↩

Andrew Malozemoff, Chính sách của Nga ở Viễn Đông, 1881-1904, trang 238.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 484; John Albert White, Khía cạnh ngoại giao của chiến tranh Nhật - Nga, trang 102-103.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 487-488.↩

Andrew Malozemoff, Chính sách của Nga ở Viễn Đông 1881-1904, trang 351-352.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 515-517.↩

Andrew Malozemoff, Chính sách của Nga ở Viễn Đông, 1881-1904, trang 352-354.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 541-542.↩

Andrew Malozemoff, Chính sách của Nga ở Viễn Đông, 1881-1904, trang 243.↩

Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 366.↩

Andrew Malozemoff, Chính sách của Nga ở Viễn Đông, 1881-1904, trang 243.↩

Cùng tư liệu trên, trang 245.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 545-546.↩

Cùng tư liệu trên, trang 546.↩

Cùng tư liệu trên, trang 549-550.↩

Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 112-113.↩

Okamoto, Đầu sỏ chính trị Nhật Bản và chiến tranh Nhật - Nga, trang 99-100.↩

Sasaki Nobutsuna, Hiểu về tập thơ của Thiên hoàng Minh Trị, trang 156.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 503-504.↩

Cùng tư liệu trên, trang 508.↩

Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 356.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 568-569. Bản dịch Anh ngữ trong Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 356-357.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 569; Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 355.↩

Có nhiều lí do để Nhật đưa đề án lần thứ tư, dù biết sẽ không thành. Có thể là như Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 575 có đề cập, Nhật cần nhiều thời gian để tập hợp tàu vận chuyển về Sasebo. Witte còn đưa thêm ba lí do trong cuốn Hồi kí của Bá tước Witte, trang 120. Thứ nhất, đương nhiên Nhật không muốn đối đầu với một đối thủ mạnh. Thứ hai, Nhật không muốn bị xem là kẻ xâm lược. Thứ ba, Nhật muốn chứng minh mình là một thành viên xứng đáng trong cộng đồng quốc tế.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 577-579. Bản dịch Anh ngữ trong Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 356-358.↩

Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 122.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 582.↩

Cùng tư liệu trên, trang 83.↩

Sasaki, Hiểu về tập thơ của Thiên hoàng Minh Trị, trang 202; Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 584.↩

Anh, Pháp kí hiệp thương vào ngày 8 tháng 4 năm 1904.↩

Maurice Paléologue, Ba năm quan trọng trang 4-5.↩

Cùng tư liệu trên, trang 6.↩

Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 382.↩

Cùng tư liệu trên, trang 369.↩

Wilhelm là cháu của Nữ hoàng Victoria. Vợ của hoàng đế Nga là Alexandra cũng là cháu của Victoria.↩

Isaac Don Levine, Những lá thư của hoàng đế Đức gửi hoàng đế Nga, trang 10. Lá thư của hoàng đế Đức gửi Nicholas được viết bằng tiếng Anh. Thư trả lời của Nicholas không được công khai.↩

Cùng tư liệu trên, trang 13. Hoàng đế Đức nói đến “giống người Mông cổ” mang nghĩa chỉ chung người da vàng, đặc biệt là người Nhật Ito Hirobumi nói chuyện với bác sĩ Baelz về việc này thì được biết hoàng đế nói người Mông Cổ hẳn là chỉ người Nhật vì hoàng đế Đức lo sợ chính Nhật, chứ không phải Trung Quốc bạc nhược yếu đuối, mới là nước đe dọa Âu châu như Mông cổ từng làm (Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 320).↩

Isaac Đon Leviné, Những lá thư của hoàng đế Đức gửi hoàng đế Nga, trang 17.↩

Cùng tư liệu trên, trang 96.↩

Cùng tư liệu trên, trang 100.↩

Maurice Paléologue, Ba năm quan trọng, trang 8.↩

Witte, Hồi kí của Bá tước Witte, trang 365-368.↩

Okamoto, Đầu sỏ chính trị Nhật Bản và chiến tranh Nhật - Nga, trang 100.↩

Cùng tư liệu trên, trang 101.↩

John Albert White, Khía cạnh ngoại giao của chiến tranh Nhật - Nga, trang 129. White còn đề cập đến tin đồn Cục Điện tín Nhật Bản cố tình đưa trễ câu trả lời từ phía Nga.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, Cuốn 10, trang 593.↩

Cùng tư liệu trên, trang 595-596.↩

Cùng từ liệu trên, trang 603.↩

Sasaki, Hiểu về tập thơ của Thiên hoàng Minh Trị, trang 158.↩

CHƯƠNG 54

THẤY TÀU ĐỊCH

Chiến tranh Nhật - Nga mở đầu mà không có lời thông báo tuyên chiến nào từ cả hai phía. Hải quân Nhật quyết định đợi hai tuần dương hạm Kasuga và Nisshion (mới mua từ Italy)¹ chuẩn bị đầy đủ trước khi có thể lâm chiến với hạm đội Nga, liên tục từ chối đề án khai chiến khiến lục quân rất bực mình. Khi hai chiếc tuần dương hạm đến cứ điểm phòng vệ Singapore (nước đồng minh với Nhật) an toàn thì hải quân mới bắt đầu nổ phát súng đầu tiên. Hải quân Nhật nhận ra rằng cần phải tấn công trước khi hạm đội mạnh mẽ của Nga đến được thủy vực Viễn Đông.

Phía Nhật đã đợi câu trả lời từ phía Nga cho đề án cuối cùng trong thời gian nửa tháng, trước khi quyết định giao chiến với Nga. Nhật đã nhiều lần thúc giục Nga hồi đáp, nhưng tất cả đều vô ích. Phía Nga có vẻ không muốn trả lời nhanh chóng. Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō cho rằng Nga đang khinh thường Nhật vì không có chiến ý. Katsura nghĩ nếu cứ kéo dài thời gian thêm nữa thì sẽ ảnh hưởng đến nhuệ khí của quân Nhật, nếu không nhanh chóng chuyển sang hành động thì sẽ bỏ lỡ mất thời cơ.²

Có vẻ như nguyên nhân trực tiếp khiến chiến tranh bùng nổ là danh dự phía Nhật bị tổn thương. Nhật đã nhiều lần nôn nóng đợi chờ phía Nga từ mấy năm trước, và có vẻ như Nga cũng không quan tâm đến ảnh hưởng tác động tới Nhật từ hành vi câu giờ này. Đối với các nhân vật quan trọng trong chính phủ Nhật, ngay cả những người hiểu rõ thực lực quân sự của Nga cũng vậy, thì thái độ của nước này là sự sỉ nhục không thể chịu được. Nếu biết được hoàng đế Nga và những người xung quanh đã dùng những lời miệt thị như thế nào đối với nước Nhật và người Nhật thì có lẽ người Nhật đã hành động từ sớm hơn.

Dù suy nghĩ của chính phủ hai nước có như thế nào đi nữa thì quốc dân hai nước đương thời tin chắc rằng chiến tranh Nhật - Nga là điều không thể tránh khỏi. Nhà thơ Ishikawa Takuboku ghi lại trong nhật kí ngày 13 tháng 1 năm 1904 như sau:

Mây gió vùng Đông Á đã đến hồi khẩn cấp. Việc xuất binh đang được chuẩn bị và có báo cáo về đề án tuyên chiến. Thời gian gần đây, lòng người hưng phấn, cho rằng chiến tranh là không thể tránh khỏi. Bởi vì không thể tránh khỏi nên tôi nghĩ nên bắt đầu sớm và tôi mong được thấy hành động qua cảm của đại quốc dân.³

Có thể đối với chúng ta, những người ở cách xa sự kiện đương thời, thì cuộc chiến này không có vẻ gì là không thể tránh khỏi. Và nhìn vào những diễn biến sau đó thì khó có thể chấp nhận được lí do bề ngoài của cuộc chiến, khi Nhật Bản quyết tâm bảo hộ nền độc lập của Đại Hàn. Chính Nhật là nước hủy bỏ tình trạng độc lập của Đại Hàn, kí kết hiệp ước đặt nước này dưới sự bảo hộ của Nhật trong năm kết thúc chiến tranh Nhật - Nga. Cũng chính Nhật là nước sáp nhập lãnh thổ Đại Hàn vào năm năm sau. Nền độc lập của Đại Hàn rõ ràng chỉ là một cái cớ. lan Nish viết như sau:

Về nguyên nhân bùng nổ thì thật thú vị khi biết chiến tranh Nhật - Nga khác với những cuộc chiến khác. Chẳng hạn, cuộc chiến này không phải là kết quả của áp lực kinh tế do thiếu thốn tài nguyên so với số lượng dân số. Nhật là bên chủ động khơi mào chiến tranh, và đương thời Nhật cũng khổ sở vì thiếu thốn nguyên liệu và dân số gia tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, Đại Hàn không phải là đối tượng tìm kiếm tài nguyên của Nhật, cũng không phải là nơi để dân số dư thừa của Nhật sang sinh sống. Tại thời điểm này, Mãn Châu cũng không phải là nơi để nhiều người Nhật ào ạt đổ sang, và sự thật thì đây cũng không phải là địa điểm quan trọng về mặt thương nghiệp… Cũng không thể nói xã hội Nhật đang ở tình trạng đổ vỡ để khơi mào chiến tranh nhằm đánh lạc hướng các vấn đề nội chính. Chính phủ không cần phải dựa vào chủ nghĩa quốc túy, thói căm ghét người ngoại quốc của quốc dân Nhật Bản để phát động chiến tranh trong năm 1904 nhằm giải quyết cảnh túng quẫn, cải cách hay những bất mãn chính trị. Việc quyết định chiến tranh ở cả hai nước được giới hạn trong một phạm vi căn bản rất nhỏ, và có thể là xuất phát từ suy nghĩ mang tính chiến lược.⁴

Dĩ nhiên, suy nghĩ mang tính chiến lược chủ, yếu là nước nào sẽ chi phối Đại Hàn và Mãn Châu trước. Nhật Bản quyết tâm không nhượng bộ. Có lẽ thắng lợi trong chiến tranh Nhật - Thanh đã nuôi dưỡng lòng tự tin của người Nhật, rằng họ có thể chiến đấu ngang hàng với bất kì đại quốc hay cường quốc quân sự nào. Ngày 6 tháng 2 năm 1904, Nhật Bản thông báo với Nga rằng từ nay sẽ cắt đứt quan hệ với Nga, sẵn sàng hành động độc lập theo phương án họ cho là tốt nhất. Có thể phía Nhật nghĩ rằng thông báo này tương đương với lời tuyên chiến.⁵ Tuy nhiên, hành động khơi mào gây hấn đột ngột nhằm vào tàu thuyền Nga ở Lữ Thuận và Inch’on đã bị phía Nga lên án là hành vi phạm luật quốc tế đáng xấu hổ.⁶

Dĩ nhiên là phía Nhật cũng chủ trương chính đáng hóa hành động của mình và cũng không phải là không được nước khác ủng hộ. Ngoại vụ trưởng Pháp quốc la Maurice Paléologue viết như sau:

Trong bối cảnh khai chiến mà không một lời tuyên chiến nào, người Nhật đã liên tục dùng chiến thuật bỉ ổi với đối phương. Những chiến thuật này cũng hệt như cách mà bản thân người Nga sử dụng với Thổ Nhĩ Kỳ vào ngày 30 tháng 11 năm 1853. Đương thời, người Nga đã bất ngờ tấn công và tiêu diệt tiểu hạm đội Hắc Hải Ottoman đang neo đậu ở khơi Sinope.⁷

E. J. Dillon, nhà báo được biết đến qua bài Người ngoại quốc uy tín nhất về vấn đề nước Nga⁸ viết như sau vào năm 1918:

Người Nhật bị phê phán là bỉ ổi vì hành vi tấn công bất ngờ vào tiểu hạm đội Nga. Bây giờ vẫn còn nhiều người tin vào lời cáo buộc này nên tôi cảm thấy mình có nghĩa vụ phải nói rõ ở đây. Theo nguồn tin của tôi, nếu lần lại những biến động dẫn đến tình trạng căng thẳng này thì tôi tin rằng ngay từ lúc khai chiến cho đến lúc kết thúc thì chính phủ của Mikado vẫn luôn thể hiện kỉ cương và lòng trung nghĩa mang tính hiệp sĩ đạo giống như trong thời bình. Họ nghĩ rằng khi giáng đòn đánh bất ngờ ngay lúc đầu thì người Nga sẽ hành động khác với những kẻ thù của mình, nhưng đáng tiếc là suy nghĩ này đã sai. Điện báo (ngày 8 tháng 2) do hoàng đế Nga gửi đến đề đốc Viễn Đông hiện vẫn còn được lưu giữ, trong đó có mệnh lệnh quan trọng rằng: nếu như hạm đội (Nhật Bản) vượt qua vĩ tuyến 38° Bắc ở bờ Tây Đại Hàn thì ngài có quyền quyết định tấn công mà không cần phải đợi phía Nhật nổ súng trước. Ta tin tưởng ở ngài và cầu Chúa phù hộ cho ngài.⁹

Nội dung điện báo thể hiện rằng người Nga sẽ không ngại tấn công mà không cần đợi thông báo tuyên chiến. Tuy nhiên, thực tế thì người Nhật đã hành động trước người Nga. Ngày 5 tháng 2, chính phủ Nhật đánh điện triệu hồi công sứ tại Nga về nước. Ngày 6, công sứ Nga trú tại Nhật là Nam tước Rosen được gọi đến dinh của Ngoại vụ đại thần Komura Tutarō và được thông báo về việc cắt đứt quan hệ quốc tế giữa Nga và Nhật. Khi trở về Công sứ quán Nga thì Rosen được võ quan hải quân Nga cho biết rằng:

Vào lúc 6 giờ sáng, hạm đội Nhật Bản đã nhổ neo đến một nơi nào đó không rõ. Hạm đội này chia làm hai tiểu hạm đội, một tiểu hạm đội hộ tống tàu chở hai sư đoàn, có lẽ là sẽ đổ bộ lên một điểm nào đó ở bờ tây bán đảo Triều Tiên. Tiểu hạm đội khác có lẽ sẽ tấn công vào hạm đội của ta đang neo đậu ở ngoài cảng Lữ Thuận, điều mà họ đã biết được.¹⁰

Thông tin mà Rosen nhận được hoàn toàn chính xác, nhưng Rosen cũng không có cách gì để báo cho chính phủ Nga. Trước đó, chính phủ Nhật đã tạm thời đình chỉ việc đánh điện ra nước ngoài nhằm bảo đảm cơ mật. Khi gia đình Rosen đang đợi tàu rời khỏi Nhật Bản thì xảy ra một chuyện cảm động:

Khi vợ tôi đang ngồi một mình trong phòng khách thì được thông báo là có quyền chưởng thị của hoàng hậu đến. Viên quyền chưởng thị đến để truyền đạt nỗi buồn sâu sắc của hoàng hậu khi phải chia tay chúng tôi trong hoàn cảnh đau xót này. Và hoàng hậu cũng muốn vợ tôi nhận một món quà nhỏ để kỉ niệm những kí ức trong thời gian lưu trú tại Nhật. Món quà kỉ niệm gồm hai chiếc bình hoa nhỏ bằng bạc, trên có hoa văn của hoàng thất.¹¹

Phu nhân Nam tước Rosen bối rối, không biết có nên chấp nhận món quà từ hoàng hậu trong lúc hai nước đang có chiến tranh hay không. Nhưng vì tôn trọng tấm lòng của người gửi tặng nên bà đã nhận lấy, nhờ viên quyền chưởng thị truyền đạt lòng biết ơn của mình đến hoàng hậu. Điều này cho thấy phép tắc cổ phong đến giờ vẫn chưa phải đã mất đi hoàn toàn, điều khó có thể tưởng tượng trong ngày nay.

Ngày 8 tháng 2, tư lệnh hạm đội 2 là Thiếu tướng hải quân Uryū Sotokichi chỉ huy chiến đội thứ 4, hộ tống đội quân lâm thời đổ bộ lên Inch’on. Đội quân này hầu như không gặp kháng cự, tiến vào Seoul dễ dàng rồi hướng lên phía bắc, tiến đến sông Áp Lục. Trong lúc này, có hai chiếc quân hạm và một tàu buôn Nga đang neo trong cảng Inch’on. Đề đốc Uryū lệnh cho hạm Nga phải rút khỏi cảng trước trưa ngày hôm sau, nếu không tuân theo thì sẽ bị tấn công trong cảng. Lúc 12 giờ 10 phút trưa hôm sau, hai quân hạm Nga rời khỏi cảng. Câu chuyện được truyền đạt đến Nam tước Rosen rằng:

Pháo hạm Koreetz theo sau hạm Variag đã chấp nhận thách thức của đề đốc Nhật Bản, vừa nhả hơi nước vừa chậm rãi di chuyển, phất cờ đủ màu, tướng sĩ thì xếp thành hàng. Khi băng qua quân hạm ngoại quốc đang neo đậu thì chúng tôi được chúc phúc bằng bài quốc ca Nga, uy phong đường đường tiến về phía vận mệnh đang nằm trong tay địch, rằng chắc chắn sẽ bị địch bắn phá. Phía địch dùng nhiều hạm đội nhỏ hùng mạnh, vẽ thành nửa cung tròn lớn vây lấy, chúng tôi không thể nào thoát được.¹²

Ghi chép từ phía Nhật mang tính tản văn hơn, mô tả sự thật là hạm Asama bắt đầu nổ pháo khi hạm Variag xuất hiện từ phía cảng. Khoảng một giờ sau khi giao chiến, hạm Variag bốc cháy, bỏ chạy quay vào trong cảng. Hạm Koreetz theo sau, chạy vào cảng rồi chìm sau đó. Hạm Variag bốc cháy trong đêm đó rồi cũng chìm. Còn tàu buôn thì bị đánh chìm bởi chính thủy thủ đoàn. Hạm đội Nhật Bản không bị tổn hại gì trong chiến thắng mở màn này.¹³

Lực lượng chủ chốt của hạm đội Liên hiệp của Nhật rời khỏi cảng Sasebo vào ngày 6 tháng 2. Hai ngày sau, đội khu trục hạm tiến đến Lữ Thuận, bắt đầu tấn công hạm Nga vào lúc hơn 0 giờ sáng ngày 9 tháng 2. Hạm đội Nga gồm hai chiến hạm và một tuần dương hạm bị tổn thương nặng nề. Cùng ngày, trưởng tư lệnh của hạm đội Liên hiệp là Tōgō Hachirō lệnh cho hạm Mikasa và 15 chiếc khác tiến đến cảng Lữ Thuận. Đến 11 giờ 30 phút sáng, Tōgō truyền lệnh chiến đấu đến tất cả các hạm, phất cờ tín hiệu với thông điệp rằng: “Thắng bại nằm ở trận này, tất cả hãy nỗ lực”.

Chiến lực của phía Nga lúc khai chiến gồm sáu chiến hạm cấp một, một chiến hạm cấp hai, chín tuần dương hạm cấp một, hai tuần dương hạm cấp hai và một tàu nhỏ khác. Đội chiến hạm và tất cả các tuần dương hạm cấp hai và bốn tuần dương hạm cấp một đang ở cảng Lữ Thuận. Bốn tuần dương hạm cấp một khác đang ở Vladivostok, còn một chiếc còn lại đang ở Inch’on.¹⁴ Phần lớn hạm đội Nga đều bị tổn thương nặng nề trong mấy tuần sau đó. Nhật Bản nắm được quyền chi phối trên biển, phong tỏa cảng Lữ Thuận và cho quân đổ bộ lên bờ Mãn Châu.¹⁵ Dĩ nhiên, thắng lợi ban đầu này đã ảnh hưởng rất lớn đến tâm lí của người Nhật. Ishikawa Takuboku đã thốt lên trong vui sướng khi đọc tin khoa trương về thắng lợi trong đợt tấn công ở Lữ Thuận và trận hải chiến ngoài khơi Đại Hàn: “Tôi vui mừng phấn khích, mang theo tờ báo đến trường lúc khoảng ba giờ, bàn tán chiến sự với người làng ở đó”.¹⁶

Phía Nga tuyên bố khai chiến với danh nghĩa của hoàng đế Nga vào ngày 9 tháng 2 (ngày 27 tháng 1 theo lịch Nga). Bố cáo tuyên chiến của phía Nhật có tên Thiên hoàng và các quan chức nội các, được công bố vào ngày hôm sau.¹⁷ Trong thời kì này, cơn phấn khích của người Nhật đối với cuộc chiến sắp đến trở nên cuồng nhiệt một cách bệnh hoạn và có thể thấy qua đoạn nhật kí đề ngày 7 tháng 2 của Ishikawa Takuboku như sau:

Báo chí hôm hay đăng tin cục diện Nga - Nhật trở nên căng thẳng nhanh chóng. Nghe nói quân dự bị đang được triệu tập từ các làng. Trận quyết đấu đã bắt đầu. Thời cơ trời cho đã đến. Thật là hào sảng.¹⁸

Thắng lợi sau đó của hải lục quân Nhật được biết đến rộng rãi và không cần phải nhắc lại ở đây. Dĩ nhiên là thắng lợi của Nhật được cả thế giới chú ý đến. Đương nhiên, người Nhật vui mừng phấn khích, ít ra là cho đến khi có báo cáo về con số khổng lồ những người tử trận và bị thương. Quốc dân Đại Hàn không vui mừng như người Nhật vì lãnh thổ của họ lại hóa thành bãi chiến trường lần nữa. Tuy nhiên, dù bất đắc ý nhưng người Đại Hàn cũng đành chấp nhận để người Nhật chiếm đóng. Nhật đã khuyến cáo Trung Quốc giữ vị thế trung lập, giải thích rằng không nên đè thêm gánh nặng cho nền tài chính của nước này, vốn đã kiệt quệ (dù tài nguyên thiên nhiên phong phú và nguồn nhân lực dồi dào). Nhật cũng lo ngại rằng nếu như Trung Quốc bị cuốn vào chiến tranh thì ngọn lửa bài ngoại dữ dội như thời loạn Nghĩa Hoà Đoàn sẽ được châm mồi trở lại. Nhật cam kết tôn trọng thế trung lập của Trung Quốc, nhưng với điều kiện Nga cũng tôn trọng như vậy.¹⁹

Anh quốc là nước đồng minh với Nhật. Nếu như có nước thứ ba về cùng phe với Nga thì Anh phải chiến đấu cùng phía Nhật, theo quy định đồng minh Anh - Nhật. Vì không có nước nào đứng về phía Nga nên Anh chỉ chi viện ở mức độ thấp nhất, nhưng Nhật đã chiếm được sự chú ý cuồng nhiệt ở Anh. Có thể thấy được một ví dụ cực đoan cho sự cuồng nhiệt này qua bài Thơ chiến tranh Nhật - Nga của Jane H. Oakley. Bài thơ vốn ít được biết đến này dài khoảng 250 trang giấy gồm 84 khổ, được viết theo lối năm âm tiết. Bất cứ đoạn nào trong bài thơ cũng hết sức ngô nghê như nhau.

Dưới đây là một đoạn trích từ khổ thứ nhất, kể lí do tại sao quân Nhật giành được thắng lợi trong hải chiến Inch’on còn phía Nga lại thất bại.

The Russian sailors were for prowess famed,

And hardihood, in sailing ship’s of yore;

Mechanic skill they seemed inapt to grasp;

The Japanese excel in science more.

Japan’s Mikado, “Mutsuhito” named,

Belongs to oldest dynasty of Kings

Throughout the world; the Founder’s reign

To times of “Bel” the Babylonian, brings²⁰

(Dịch ý: Thủy thủ Nga nổi tiếng vì lòng quả cảm vũ dũng, nhưng đó là thời thuyền buồm xa xưa; họ vụng về không học được kĩ năng của thợ máy; về khoa học thì người Nhật vượt trội mấy phần. Mikado Nhật có tên “Mutsuhito”, là con cháu của vương triều lâu đời nhất thế giới, thời tổ tiên của ngài là thời thần “Bel” của người Babylon.)

Anh quốc không chỉ là đồng minh với Nhật mà còn là nước chống Nga từ ngày xưa. Việc người Nga vô tâm với sinh mạng con người qua sự kiện xảy ra vào đêm 21 tháng 10 năm 1904 càng khiến lòng căm ghét người Nga của quốc dân Anh dâng cao, rất nhiều người Anh ủng hộ bố cáo tuyên chiến với Nga ngay lập tức. Đêm đó, 35 chiếc trong hạm đội Thái Bình Đương thứ hai của Nga đang vượt qua Bắc Hải thì gặp phải đội tàu kéo lưới Anh quốc ở bãi đánh cá Dogger Bank. Hạm đội Nga lầm tưởng đội tàu vô hại này là tàu khu trục của hải quân Nhật mà không hề suy xét rằng tàu khu trục Nhật hành quân đến Bắc Hải làm gì. Và rồi hạm đội Nga nổ pháo về phía đội tàu Anh. Một chiếc tàu kéo lưới bị đánh chìm, những chiếc khác bị tổn thương. Maurice Paléologue viết rằng: “Việc hạm đội đi trong đêm ngang bãi đánh cá nổi tiếng mà bất cứ thuyền viên nào cũng biết lại nhầm lẫn đội tàu kéo lưới với hạm khu trục mai phục của địch khiến quốc dân Anh quốc hết sức bất ngờ. Hơn nữa đội tàu kéo lưới này có treo đèn như quy định”. Điều không thể chịu được là mặc dù đề đốc Nga đã nhận ra sai lầm của mình nhưng vẫn không cứu vớt các ngư dân xấu số, hạ lệnh cứ thế mà đi thẳng.²¹

Dư luận Anh quốc đều thống nhất đòi chính phủ Nga bồi thường. Ngoại vụ đại thần Pháp là Delcassé kể với Paléologue rằng: “Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu chiến tranh bùng nổ bất cứ lúc nào”. Nhưng Paléologue nghĩ rằng dư luận Nga cũng đang sôi sục tương tự, vì từ xưa này Nga vẫn xem Anh quốc là kẻ thù, là nước còn đáng ghét hơn cả Nhật Bản. Cuối cùng sự việc cũng chìm xuống, nhờ vào nỗ lực của phía Pháp. Hạm đội Nga vẫn tiếp tục tiến về eo biển Tsushima, nơi họ gặp hạm đội Nhật trong trận đụng độ định mệnh.

Nam tước Rosen thất vọng trước dư luận của các nước. Rosen hỏi: “Chúng tôi bị cáo buộc ở mọi nơi. Ngay cả Mỹ cũng vậy, và đây là điều chúng tôi đã không hình dung được. Trong chừng mực nào đó thì có thể thấy rằng nguyên nhân của việc này là do lực lượng chiến đấu không cân bằng của đôi bên mà bất kì ai cũng hiểu. Dù chỉ xem đây như một trận đấu thì cũng thấy rõ, đương nhiên là khán giả, vốn ở vị thế trung lập, vẫn thường có khuynh hướng đồng tình với phe yếu hơn”.²²

Có lẽ sự ngạc nhiên cửa Rosen khi thấy Mỹ nghiêng về hướng ủng hộ Nhật cho thấy rằng Rosen suy đoán rằng vấn đề di dân Nhật Bản ở California sẽ khiến Mỹ ủng hộ Nga. Tuy nhiên, Tổng thống Theodore Roosevelt tỏ ra căm ghét người Nga như có nói rõ trong bức thư vào tháng 8 năm 1905: “Dù là người da đen, da vàng hay da trắng, phàm là con người thì không có giống dân nào không thành thực, thiếu nghiêm túc, ngạo mạn, hay nói cách khác là không thể tin tưởng được như người Nga dưới thể chế hiện tại”.²³ Đôi khi Roosevelt cũng có chỉ trích Nhật Bản, dù chỉ bằng ngôn từ nhẹ nhàng. Tựu trung. Roosevelt là người thuộc phái thân Nhật. Bởi vì Roosevelt căm ghét chính phủ Nga và “gã hoàng đế nhỏ mọn, ngu xuẩn”²⁴ và cũng bởi vì Roosevelt là người nhiệt liệt ủng hộ sự khỏe mạnh, về thể chất, nên có cảm tình với truyền thống samurai được miêu tả trong cuốn Võ sĩ đạo của Nitobe Inazō, một cuốn sách yêu thích của ông.²⁵

Hầu hết người Mỹ viết về cuộc chiến Nhật - Nga đều thuộc phái thân Nhật. Nhà truyền giáo Cơ Đốc, tiến sĩ Sidney Gulick, đã viết cuốn Mối hoạ da trắng ở Viễn Đông nhằm đáp lại luận thuyết mối hoạ da vàng do hoàng đế Đức Wilhelm II đề xướng. Gulick có thể chính đáng hóa mọi hành động của người Nhật, từ việc cấm đạo Cơ Đốc dưới thời Tokugawa hay phong trào nhượng di cuối thời Mạc phủ. Gulick cho rằng chính sách tỏa quốc là do người Nhật quá mẫn cảm với mối hoạ da trắng và kết luận rằng:

“Nếu nói về thái độ đối với người ngoại quốc thì không một quốc gia nào để lại những ghi chép đầy tôn kính như Nhật Bản”.²⁶

Việc Nhật đối xử quảng đại với tù binh người Nga cũng khiến Gulick chủ trương rằng người Nhật hoàn toàn thông thạo lễ nghi phép tắc Tây phương. Các thủy thu Nga bị thương trên hạm Variag được dẫn đến Matsuyama và được đối xử như “khách”. Họ được ở phòng đủ rộng rãi, có bác sĩ, dược sĩ chuyên nhiệm, có thông dịch và được 11 nữ khán hộ chăm sóc.

Giường ngủ kiểu Tây cũng được bố trí, chăn màn, đệm, gối, ga giường cũng được chuẩn bị chu đáo. Họ cũng được cung cấp bữa ăn kiểu Tây, hoa tươi trang trí phòng bệnh cũng được thay mới sau hai, ba ngày. Các vị khách sinh hoạt thoải mái, được hưởng tự do đầy đủ. Gulick nghĩ rằng: “Hẳn là trước đây, những người này chưa từng được trải qua khoảng thời gian nào thoải mái như thế này trong đời họ”.²⁷

Ngược lại, Gulick viết rằng “sự ngược đãi của người Nga đối với phụ nữ, thám thính, lính Nhật bị thương cũng như thủ đoạn ngoại giao của Nga đối với quyền lợi của Nhật ở Viễn Đông đã khiến người Nhật tức giận”.²⁸ Sau khi liệt kê một loạt những, điểm bất chính của người, Nga đã gây ra cho Nhật Bản, Gulick viết thêm rằng “mối hoạ da trắng mà Nga là hiện thân đã ở hình thái tồi tệ nhất. Ngoài thói tham lam và đạo đức giả, họ còn cố che giấu mình trong vỏ bọc của tôn giáo, thứ vốn phê phán tội lỗi của họ”.²⁹ Gulick kết luận rằng “người da trắng cần phải vứt suy nghĩ cho mình là thượng đẳng, thứ được cho là quan trọng không thể thiếu trong việc hình thành nên bản chất của họ. Họ cũng cần phải vứt bỏ quan niệm rằng mình có quyền chi phối địa cầu, có quyền bắt tất cả mọi giống dân da vàng phụ thuộc vào lợi ích kinh tế của mình. Chừng nào những quan niệm này còn được tin tưởng như một thứ lí tưởng thì giống người da trắng sẽ còn gây hoạ cho nền hoà bình và hạnh phúc của địa cầu”.³⁰

Cựu quan chức Nội các Anh quốc là James Price gặp Kaneko Kentarō vào tháng 10 năm 1904 tại Washington, đã kể với Kaneko như sau:

“Từ khi sang Mỹ, tôi đi khắp đất nước này và gặp đủ loại người từ các tầng lớp xã hội khác nhau. Điều khiến tôi ngạc nhiên là ai trong số họ cũng đều dành nhiều thiện cảm cho quý quốc. Họ ủng hộ quý quốc một cách cuồng nhiệt, một điều khó thấy ngay cả đối với nước Anh chúng tôi, đồng minh của quý quốc. Tôi hoàn toàn không ngờ rằng họ lại có ác cảm đối với Nga”.

Price chỉ ra rằng tình cảm thân Nhật chống Nga của người Mỹ xuất phát từ bốn lí do, chủ yếu là do mối quan hệ thân mật mà các lưu học sinh người Nhật định hình nên kể từ sau thời Duy Tân.³¹

Chính phủ Nhật cũng hết lòng nỗ lực duy trì thiện chí ở hải ngoại. Chính phủ đã cử Suematsu Kenchō, người tốt nghiệp trường Cambridge sang Anh và phái Kaneko Kentarō sang Mỹ sau khi tốt nghiệp Harvard.³² Kaneko không chỉ đạt được thành quả đáng kể khi điều đình với Tổng thống Roosevelt, người bạn cũ từ thời còn học ở Harvard, mà còn trở thành người bạn đáng tin của tổng thống. Kaneko gặp Roosevelt lần đầu tiên ở Nhà Trắng là vào ngày 26 tháng 3 năm 1904. Dù có hơn 30 người đang đợi để hội kiến với tổng thống nhưng khi Roosevelt vừa thấy danh thiếp của Kaneko thì liền mời vào phòng làm việc. Roosevelt nói rằng: đã đợi Kaneko suốt, nhiều lần hỏi tại sao không đến sớm hơn.³³

Không bao lâu sau khi quân đội Nhật giành thắng lợi lớn ở Phụng Thiên, Roosevelt đánh điện cho Kaneko vào ngày 20 tháng 3 năm 1905, mời đến dự bữa trưa ở Nhà Trắng. Khuôn mặt của tổng thống khí đón tiếp Kaneko rạng rỡ, vui mừng với thắng lợi chưa từng có. Roosevelt chuẩn bị đi săn gấu ở Colorado và sẽ vắng mặt trong sáu tuần. Bình thường thì tổng thống không bao giờ tiết lộ điểm đến khi đi chu du, nhưng lần đó Roosevelt nói với Kaneko rằng nếu vì lí do gì mà Kaneko cần bàn bạc với mình về chiến tranh thì sẽ lập tức trở về Washington ngay.³⁴

Kaneko nhận ra rằng con gấu là biểu tượng của nước Nga, nói với tổng thống rằng: “Bây giờ hạm đội Nga đang chuẩn bị tiến đến Thái Bình Dương, khó tránh khỏi hải chiến với hạm đội nước tôi trong tương lai gần. Nếu anh có thể bắn chết con gấu thì đó là điềm lành thắng lợi cho hạm đội Nhật Bản. Vậy tôi cầu nguyện để anh thành công”. Đáp lại, tổng thống chỉ nói một câu: “Tôi biết rồi, và cũng định như vậy”. Sau khi hiệp ước giảng hoà được kí kết, Kaneko trở về Nhật thì được tổng thống giao cho bộ da của con gấu mình đã bắn chết, cùng một bức thư, nhờ gửi đến Thiên hoàng.³⁵

Tuy mối quan hệ công khai giữa Mỹ và Nhật mang tính hữu hảo, thiện chí nhưng tiểu thuyết gia Arishima Takeo đã ngửi thấy mùi chống Nhật ở Âu châu. Arishima viết rằng “vấn đề xảy ra khi cuộc chiến Nhật - Nga bùng nổ là vấn đề của một đất nước Cơ Đốc với một đất nước dị giáo. Nhật Bản trở thành địch quốc với Nga thì dĩ nhiên người Nga thù địch với Nhật cũng là điều đã đành, nhưng có một sự thật không thể che giấu là quốc dân các nước khác ở Âu châu cũng thấy ghét Nhật Bản, bởi Nhật là nước khác tôn giáo, khác chủng tộc”.³⁶

Nước đồng minh với Nga là Pháp rơi vào tình trạng cực kì khó xử. Hầu như không có ai trong chính phủ Pháp muốn dính đến chiến tranh. Khi biết được kế hoạch cử hạm đội Baltic đến Nhật thì chính phủ Pháp đã khuyên Nga đi vòng qua mũi Cape Hom ở cực Nam của Nam Mỹ. Tuy hải trình này có cự li dài nhất nhưng lại được ưu điểm là tránh băng qua lãnh hải Anh quốc. Nếu đi qua lãnh hải nước này thì Anh dễ dàng quan sát được động tĩnh của hạm đội Nga mà thông báo cho Nhật. Nhưng thực ra điều quan trọng nhất đối với Pháp là nếu theo hải trình này thì sẽ tránh được lãnh hải Pháp, và Pháp tránh được nghĩa vụ tiếp tế cho hạm đội Nga.

Người Pháp cũng dự cảm rằng Nga sẽ bại chiến. Tướng Pháp làm nhiệm vụ quan sát quân Nga ở Mãn Châu cũng kết luận rằng Nhật sẽ chiến thắng, khuyên Nga nên nhanh chóng kí kết giảng hoà trong những điều kiện có được hiện tại. Lí do của vị tướng này đưa rà là vị thế của Nga sẽ ngày càng xấu đi. Thượng tuần tháng 11 năm 1904, đại sứ Pháp tại Nga từ St. Petersburg trở về Paris báo cáo rằng:

“Chiến tranh ở viễn Đông… ngày càng bị quần chúng Nga căm ghét. Nhân dân Nga tin rằng cuộc chiến này được khơi mào bởi các lợi ích cá nhân, tức đây là cuộc viễn chinh ngoại quốc với quy mô lớn do cung đình lên kế hoạch. Ở các làng đều xảy ra bạo động khi lính dự bị xuất phát. Đại chúng bất mãn, dẫn đến kết quả là ở mọi nơi, người người đều nói: Hoàng đế của chúng ta đã tuyên bố một cuộc chiến không chính đáng. Có đáng phải ngạc nhiên khi Chúa trời không chúc phúc cho thắng lợi của chúng ta?”³⁷

Giới học sinh tổ chức thành các nhóm kích động ở St. Petersburg và Moscow và có báo cáo rằng bài Marseillaise đã được hát ở đó.³⁸ Các quan chức cao cấp của Nga ở Paris tuyên bố với Paléologue rằng, “nước Nga cần phải chiến đấu dù có bất cứ điều gì xảy ra đi nữa. Phải chiến đấu cho đến khi lũ người Nhật ma mãnh, bẩn thỉu cầu xin lòng từ bi của chúng ta, cho dù chiến tranh có kéo dài đến hai năm sau đi nữa”. Nhưng theo những người Nga khác thì chưa đầy một tuần nữa sẽ có phản loạn trong binh xá, khi quân dự bị ra đến tiền tuyến thì quân chính quy gây bạo động.³⁹

Đề đốc Nga đã chọn hải trình từ bờ tây Phi châu đi vòng qua mũi Hảo Vọng với mong đợi sẽ được Pháp viện trợ khi đi qua thuộc địa của Pháp. Pháp không muốn phía Nhật biết được hành động chi viện cho hạm đội Nga nên khuyên đề đốc Nga cập bến ở con lạch không có người sinh sống. Nhưng đề đốc Nga vẫn chủ trương ghé vào cảng lớn. Sau khi đi vòng qua mũi Hảo Vọng, hạm đội Nga xin phép gia hạn lưu lại Madagascar lâu hơn. Delcassé sợ Nhật Bản trả đũa nhưng cũng không thể ngăn cản hạm đội Nga lưu lại đây.

Ngày 2 tháng 1 năm 1905, cảng Lữ Thuận, nơi được cho là “Gibraltar ở Viễn Đông, đền lũy vĩ đại ở bán đảo Liêu Đông, biểu tượng của quyết tâm của Nga ở vùng biển quanh Trung Quốc”, đã rơi vào tay quân Nhật. Một tàu khu trục Nga chạy thoát khỏi Lữ Thuận, mang theo điện văn của Tướng quân Anatolii Mikhailovich Stoessel gửi Hoàng đế Nicholas như sau:

Người Nhật đã nắm được mọi tuyến phòng vệ, chúng thần không thể làm được gì nữa, đành phải đầu hàng. Xin Hoàng đế Bệ hạ hãy tha tội cho chúng thần. Chúng thần đã làm hết khả năng của mình.

Xin ngài xét xử chúng thần rộng lượng. Cuộc chiến qua 11 tháng liên tục đã khiến chúng thần kiệt sức, ba phần tư lực lượng phòng vệ hiện đang say ngủ nơi nghĩa địa và trong bệnh viện. Còn lại một phần tư lực lượng đang bảo vệ khoảng 290 km và đang phải thay phiên nhau, chỉ được nghỉ ngơi trong chốc lát. Tất cả binh sĩ đều như những bóng ma.

Tuy Tướng Stoessel bị nhiều người Nga phê phán vì đã đầu hàng trong khi đồn lũy vẫn còn đủ lương thực, nhưng cũng nhận được thông điệp nhã nhặn từ Nguyên súy Yamagata Aritomo với nội dung như sau:

Thiên hoàng Bệ hạ là người quảng đại, nhân từ, ngài đã khuyên tôi rằng xét đến hành động dũng cảm của quý quan thì ngài mong muốn quý quan được đón nhận vinh dự của một chiến binh. Vì vậy, Bệ hạ hạ lệnh rằng các tướng sĩ của quý quan vẫn dược đeo kiếm bên mình.⁴⁰

Ảnh hưởng của việc Lữ Thuận thất thủ lập tức lan rộng trong cả nước Nga. Một vụ ám sát hoàng đế không thành xảy ra vào ngày 19 tháng 1. Ngày 22 tháng 1, khoảng 140.000 người lao động diễu hành về các con phố của St. Petersburg để đình công. Nỗi bất mãn đối với chiến tranh xuất hiện bằng nhiều hình thái khác nhau mỗi khi cố báo cáo về thắng lợi của Nhật Bản. Paléologue đã nghe được rằng: “Chính phủ Nga và nhân dân Nga vẫn đang đặt hi vọng cuối cùng vào hạm đội vô địch Armada đang ở Madagascar”.⁴¹ Bất chấp tiếng tăm vô địch của hạm đội này, một võ quan hải quân Pháp quốc trú tại St. Petersburg đã tuyên bố rõ rằng: “Giá trị quân sự của hạm đội thứ hai trên bờ và trên biển chỉ ở mức tầm thường. Đó không phải là những hạm gắn kết chặt chẽ với nhau mà chỉ là một đội ô hợp gồm đủ các loại tàu nhiều thế hệ, nhiều kiểu dáng. Khả năng của thủy thủ đoàn cũng giống bản thân các hạm, gần như không có lấy một sĩ quan nào có nhiều kinh nghiệm. Chất lượng thợ máy thì tồi tệ, không có một người hạ sĩ quan nào và hơn một nửa thủy thủ chẳng những chưa được huấn luyện quân sự mà trước đó cũng chưa từng được ra biển”.⁴²

Hạm đội Nga lưu lại Madagascar hơn một tháng, ra sức huấn luyện thuyền viên để chuẩn bị cho trận chiến với Nhật Bản. Trong lúc đó thì tiếng kêu phản đối chiến tranh đã dâng cao từ bên trong nước Nga. Ngày 17 tháng 2, tri sự Moscow, Đại công tước Sergei, bị một tên khủng bố ném mìn nổ tan xác. Ngày 27 tháng 2, phụ nữ ở Moscow gửi thư thỉnh cầu lên hoàng hậu, bày tỏ nguyện vọng hoà bình. Thư thỉnh nguyện nói: “Chúng tôi vô cùng sợ hãi khi nhìn thấy mở màn của nỗi bất hạnh nuốt chửng toàn bộ nước Nga trong những lộn xộn gần đây. Nếu Hoàng đế Bệ hạ không thống nhất cùng nhân dân để ngăn chặn việc này thì e rằng nó sẽ biến thành đại thảm sự cho đất nước”.⁴³

Ngoại vụ đại thần Pháp quốc là Delcassé gửi thư đến hoàng đế Nga nhằm lấy chuyện quyết tâm muốn chiến đấu đến cùng. Thư viết: “Nếu chiến tranh kéo dài một ngày thì chính phủ của Bệ hạ càng khó để giảng hoà với những điều kiện chấp nhận được”.⁴⁴

Ngày 17 tháng 3, hạm đội Nga xuất phát khỏi Madagascar, nhằm cực tây Sumatra để tiến lên phía đông bắc. Đây là hải trình tồi tệ nhất mà họ có thể chọn vì hạm đội sẽ lọt vào tầm nhìn của người Anh ở Malaya, và người Nhật sẽ kiểm tra được bước tiến của hạm đội trong từng giờ. Tuy nhiên lúc này người Nga vẫn còn tin tưởng tuyệt đối vào sức mạnh của hạm đội Baltic. Không một ai nghi ngờ việc Nga sẽ giành chiến thắng lớn trên biển, đoạt quyền chi phối biển từ tay người Nhật, và sau đó là đợt trả đũa của lục quân Nga.⁴⁵

Ngày 14 tháng 4, hạm đội Nga thả neo ở bờ biển Việt Nam, thuộc địa của Pháp ở bán đảo Đông Dương, cách Sài Gòn chừng 200 dặm về phía bắc. Người Pháp chỉ mong muốn hạm đội Nga rút đi càng sớm càng tốt, nhưng cũng không có cách nào để thuyết phục người Nga. Việc hạm đội đóng lì tại đây đã gây ra làn sóng chống Pháp trong nước Nhật.⁴⁶ Đức quốc vốn chỉ đóng một vai trò lặt vặt trong cuộc chiến, đã bắt đầu châm lửa cho phía Nga với danh nghĩa cứu tế Cơ Đốc giáo khiến người Nhật giận dữ. Tới lúc này thì đột nhiên Đức thông báo với Pháp rằng nếu không tìm được biện pháp nào để bảo đảm quyền lợi của Đức ở Morocco thì Đức sẽ không chần chừ mà tham chiến. Tổng trưởng tham mưu lục quân Pháp đã thốt lên: “Đức tập kích bất ngờ! Chúng ta không thể kháng cự! Còn tồi tệ hơn cả năm 1870! Chúng ta sẽ thất bại nhanh chóng và đau đớn hơn nữa! Hãy suy nghĩ đi. Đầu tiên, ta không thể trông đợi cứu viện từ phía Nga! So với 1.500.000 lính của lục quân Đức thì chúng ta có bao nhiêu quân? Nhiều lắm cũng chỉ 900.000 mà. trong số đó có thể có tới 100.000 hay 200.000 người sẽ từ chối chiến đấu”.⁴⁷ Rõ ràng Pháp lâm vào tình cảnh không thể trông đợi vào nước đồng minh Nga được.

Hạm đội Nga tiến vào lãnh hải Nhật Bản trong ngày 26 tháng 5 năm 1905. Hạm đội Liên hiệp do Đề đốc Tōgō chỉ huy đã chặn được đà tiến của hạm đội Nga và giáng một đòn hủy diệt trong trận hải chiến mang tính quyết định. Ngày 29 tháng 5, người Pháp hay tin hạm đội Thái Bình Dương thứ hai của Nga đã bị tiêu diệt. Paléologue tiên đoán rằng trận hải chiến ở eo biển Tsushima sẽ chấm dứt quyền chi phối của Nga ở Á châu.

Ngày 16 tháng 6, Paléologue báo cáo rằng: “Có điều gì đó mới mẻ và nằm ngoài dự đoán đã xảy ra, điều gì đó như là điềm báo trước cho những tiến triển quan trọng trong nền chính trị quốc tế. Lần đầu tiên trong lịch sử, Mỹ đang cố can thiệp vào vấn đề Âu châu. Từ trước đến nay, Mỹ luôn xem việc tránh xa tranh chấp giữa các nước Âu châu ở cựu đại lục một cách khôn ngoan là tín điều của quốc gia. Theo thỉnh cầu từ hoàng đế Đức, bây giờ Tổng thống Roosevelt đã bắt đầu suy nghĩ cách. giải quyết ổn thỏa những ý kiến trái ngược nhau giữa Đức và Pháp trong vấn đề xoay quanh Morocco”.⁴⁸

Ngày 20 tháng 6, Paléologue viết: “Tổng thống Roosevelt tỏ vẻ là người nắm giữ vai trò trọng tài phân xử giữa các nước, đã đứng ra điều đình giữa Nhật và Nga để chấm dứt hành vi đối địch”.⁴⁹ Trong lúc đó thì cơn bão cách mạng ở Nga đã bắt đầu thổi từ ven vùng biển Baltic đến lưu vực sông Volga. “Việc trấn áp là bất khả thi”, Paléologue viết, “vì quân đội từ chối can thiệp”.

Theo hồi kí của Bá tước Sergei Witte thì sau thất bại mang tính hủy diệt của hải quân Nga trong trận Tsushima thì mọi người Nga, kể cả hoàng đế cũng đều thừa nhận rằng cần phải có điều đình hoà bình.⁵⁰ Người Nhật dù đã giành được chiến thắng lớn ở Lữ Thuận, Phụng Thiên và trên biển Tsushima nhưng cũng đã mệt mỏi vì tổn thất về nhân lực và tài chính. Khi nhận được báo cáo rằng Tổng thống Roosevelt đề nghị đứng ra làm trung gian hoà giải Nhật - Nga thì ngoại vụ đại thần Nga, Bá tước Lamsdorf tỏ ý tán thành ngay. Lamsdorf tâu lên hoàng đế bổ nhiệm Witte làm đại biểu toàn quyền để điều đình hoà bình, nhưng hoàng đế không phản ứng gì. Rõ ràng là hoàng đế Nga không muốn thừa nhận rằng những dự đoán cửa Witte về kết quả của việc làm theo lời phe chủ chiến đã trở thành sự thật.⁵¹

Khác với hoàng đế Nga, tên tuổi của Thiên hoàng Minh Trị hầu như không xuất hiện trong những ghi chép liên quan đến chiến tranh Nhật - Nga hay cuộc điều đình hoà bình sau đó. Dĩ nhiên là trong thời chiến, Thiên hoàng cũng phải hoàn thành những nhiệm vụ hằng ngày của mình. Ngài nghe các quan trong nội các báo cáo, đón tiếp các vị khách quý ngoại quốc,… Trong thời gian xảy ra chiến tranh Nhật - Thanh, Thiên hoàng dời nơi làm việc đến Hiroshima để gần với khu vực giao chiến của quân đội, ngày ngày đều căng thẳng mong đợi chiến thắng. Tuy nhiên, trong thời gian xảy ra chiến tranh Nhật - Nga thì không mấy khi thấy Thiên hoàng công nhiên can dự đến chiến sự. Theo hồi tưởng của Thị tòng Hinonishi Sukehiro thì Thiên hoàng không cho phép mang lò sưởi vào phòng ngài trong thời gian chiến tranh Nhật - Nga, và ngoại trừ lúc ăn và ngủ thì suốt ngày ngài đều ở phòng làm việc. Theo Hinonishi thì điều khiến Thiên hoàng khổ tâm nhất là chuyện bao vây Lữ Thuận. Ngài nói: “Chắc chắn một lúc nào đó thì Lữ Thuận sẽ sụp đổ, nhưng sát hại binh sĩ như vậy thật không hay. Nogi cũng là tướng tài, nhưng giết hại binh lính như vậy thật không hay”.⁵²

Hầu như không có ghi chép nào về sinh hoạt cá nhân của Thiên hoàng trong thời kì này. Nhưng theo bức thư của công sứ Anh quốc tại Nhật là Claude MacDonald thì chúng ta có thể thấy được khoảnh khắc vui vẻ cửa Thiên hoàng, dù là trong giây lát:

Tôi ngồi đối diện với Thiên hoàng trong bữa tiệc trưa được tổ chức để chiêu đãi Đề đốc Noel và tướng sĩ hạm đội của chúng ta. Ngài dùng dao và nĩa thoăn thoắt, trò chuyện sảng khoái với những người chung quanh. Hai vị ngồi hai bên Thiên hoàng là Thân vương Arisugawa-no-miya và Kan-in-no-miya luôn tỏ ra cực kì khép nép với Thiên hoàng, nhưng Hầu tước Itō (Hirobumi) và Bá tước Inoue (Kaoru, bên cạnh tôi) trò chuyện như thể ngang hàng với ngài, tuôn ra những câu nói đùa khiến vị hậu duệ của thần Mặt Trời phải lớn tiếng bật cười. Đó là một sự khải thị đối với tôi, và cũng khiến tôi thấy vui vẻ. Mặc dù là Mikado nhưng nhân vật này cũng tràn đầy tính người.⁵³

Nếu như Thiên hoàng Minh Trị cố can thiệp vào chuyện bổ nhiệm đề đốc hay các tưởng lãnh tư lệnh như hoàng đế Nga, hay nếu như muốn từ chối một nhân vật phù hợp được chỉ định làm đại biểu toàn quyền Nhật Bản để điều đình hoà bình chỉ vì lí do bất hoà cá nhân thì ngài hoàn toàn có thể làm theo ý mình, bất chấp việc này sẽ dẫn đến ngụy hiểm cho đất nước Nhật. Nhưng may mắn thay là điều này đã không xảy ra. Có lẽ đây là một nguyên nhân để Nam tước Rosen viết về Thiên hoàng trong hồi kí rằng “tên tuổi ngài sẽ còn mãi với lịch sử như một vị quân chủ vĩ đại nhất từng được biết đến trong lịch sử”.⁵⁴

Hai chiếc tuần dương hạm đến Yokosuka ngày 16 tháng 2 năm 1904 Minh Trị Thiên hoàng kỉ cuốn 10, trang 639).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 593.↩

Toàn tập Ishikawa Takuboku, cuốn 13, trang 255-256.↩

Ian H. Nish, Nguồn gốc chiến tranh Nga - Nhật, trang 255-256.↩

Đáp lại lời chỉ trích từ phía Nga, chính phủ Nhật lên tiếng rằng họ đã thông cáo rõ với phía Nga từ trước đó rằng Nhật sẽ hành động độc lập với Nga. “Dĩ nhiên, hành động độc lập bao hàm cả ý nghĩa khơi mào cho hành vi đối địch. Giả dụ phía Nga không hiểu được như vậy thì Nhật cũng không có trách nhiệm trong chuyện này. Các chuyên gia pháp luật quốc tế đều thừa nhận rằng bố cáo tuyên chiến không phải là điều kiện bắt buộc để khơi mào cho hành động đối địch. Bố cáo tuyên chiến được đưa ra sau khi khai chiến là điều thường thức trong chiến tranh cận đại. Do vậy, hành động của Nhật không thể bị chỉ trích về mặt luật pháp quốc tế”. Lời này được Asakawa Kan-ichi trích dẫn trong cuốn Mâu thuẫn Nhật-Nga, trang 354. Học giả Asakawa Kan-ichi là người Nhật sống tại Mỹ, viết rằng đoạn này được dịch lại từ bài thanh minh trên báo chí Nhật vào ngày 3 tháng 3 năm 1904.↩

Ngày 24 tháng 2 năm 1904, tờ London Times đăng bài thanh minh của chính phủ Nga như sau: “Cắt đứt quan hệ ngoại giao không có nghĩa là khai chiến. Tuy nhiên, chính phủ Nhật đã thực hiện một loạt tấn công đáng lên án vào quân hạm và tàu buôn Nga vào đêm ngày 8, 9 và 10. Tất cả những hành vi này đều là vi phạm luật pháp quốc tế. Văn bản tuyên chiến của Nhật đối với Nga vẫn chưa được công bố cho đến ngày 11 tháng này”. (Asakawa, Mâu thuẫn Nhật - Nga, trang 351).↩

Maurice Paléologue, Năm quan trọng, trang 16.↩

Baron Roman Rosen, Bốn mươi năm ngoại giao, I, trang 107.↩

E. J. Dillon, Nước Nga suy yếu, trang 288.↩

Baron Roman Rosen, Bốn mươi năm ngoại giao, I, trang 231-232. Theo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 608 thì hạm đội Nhật Bản rời Sasebo vào lúc chín giờ sáng.↩

Baron Roman Rosen, Bốn mươi năm ngoại giao, I, trang 232-233. Rosen viết khi mình đã về Nga thì tin đồn phu nhân đã nhận quà cao cấp từ Mikado lan rộng. Hoàng đế Nga cũng đã nghe tin, nhưng an ủi khiến Rosen yên tâm rằng phu nhân đã hành động đúng lễ nghĩa khi nhận quà của hoàng hậu Nhật Bản (trang 246). Ghi chép phía Nhật trong sự việc này ở Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 623-624 cho thấy Rosen đã bỏ quên mấy món quà từ hoàng hậu.↩

Baron Roman Rosen, Bốn mươi năm ngoại giao, I, trang 235.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 613.↩

John Albert White, Khía cạnh ngoại giao của chiến tranh Nhật - Nga, trang 146.↩

Cùng tư liệu trên, trang 149.↩

Toàn tập Ishikawa Takuboku, cuốn 13, trang 52.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 618-622.↩

Toàn tập Ishikawa Takuboku, cuốn 13, trang 51.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 616.↩

Jane H. Oakley, Một bài thơ về chiến tranh Nga - Nhật, trang 9. Bel là vị thần chính của người Babylon, cai quản đất và trời. Theo lời Vua Hammurabi thì Bel đã giao “những người đầu đen” cho ông để làm vương quốc lớn mạnh. Có lẽ tên thần được đưa ra ở đây là ám chỉ vương triều Nhật Bản tồn tại từ thời cổ xưa.↩

Maurice Paléologue, Ba năm quan trọng, trang 100.↩

Baron Roman Rosen, Bốn mươi năm ngoại giao, I, trang 235. Arishima Takeo là du học sinh Mỹ lúc bấy giờ. Những năm sau, Arishima hồi tưởng rằng mình cực kì ghét cảnh các bạn cùng lớp khen ngợi Nhật Bản mỗi khi nghe tin Nhật thắng trận. Arishima cho rằng phía sau lời tán thưởng đó là tâm lí nhược tiểu của lũ chó nhỏ vui mừng khi thắng chó lớn (Ishimaru Akiko, Arishima Takeo, trang 49-50).↩

Tyler Dennett, Roosevelt và chiến tranh Nga - Nhật, trang 119.↩

Cùng tư liệu trên, trang 120.↩

Roosevelt đọc cuốn sách này theo lời khuyên của Kaneko Kentarō. Tổng thống rất ấn tượng với cuốn sách và đặt 30 bản, phân phát cho những người quan tâm ở Thượng viện và Hạ viện (Kaneko Kentarō, Bí lục chiến dịch Nhật - Nga, trang 119-121),↩

Sidney-Lewis Gulick, Mối hoạ da trắng ở Viễn Đông, trang 17-18.↩

Cùng tư liệu trên, trang 95-96. Gulick viết về việc các tù binh Nga được đối xử như thế nào. Chuyện này được vợ của một tù binh là Eliza Ruhamah Scidmore xác nhận. Eliza viết “Chính phủ Nhật đảm bảo tự do riêng tư của tù binh, cấp cho họ cơ sở hạ tầng kiểu Âu châu. Nó còn trên cả mức lữ quán dành cho du khách. Các tù binh sĩ tốt thì được đối xử tử tế mà trong mơ họ cũng không thấy được. Họ được ở trong môi trường sạch sẽ, thoải mái và nhàn hạ” (Eliza Ruhamah Scidmore, Theo Công ước Hague, trang 293).↩

Sidney Lewis’ Gulick, Mối hoạ da trắng ở Viễn Đông, trang 118.↩

Cùng từ liệu trên, trang 153.↩

Cùng tư liệu trên, trang 173-174.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 899.↩

Theo lời Kaneko thì bản thân Kaneko không muốn sang Mỹ vì tin rằng người Mỹ thân Nga. Kaneko nêu vài lí do khiến mình tin như vậy. Chẳng hạn như khi xảy ra chiến tranh Anh - Mỹ vào năm 1812 thì ở Âu châu chỉ có mỗi Nga ủng hộ Mỹ. Nhiều con gái Mỹ giàu có nhưng không tiếng tăm gì cũng thường kết hôn với các quý tộc nghèo ở Nga. Vì vậy, Kaneko cho rằng mình khó có thể khiến người Mỹ quay sang đồng tình với Nhật. Tuy nhiên, Itō Hirobumi đã thuyết phục được Kaneko nhậm chức (Karieko Kentarō, Bí lục chiến dịch Nhật - Nga, trang 11-20).↩

Cùng tư liệu trên, trang 57-59. Roosevelt đã được Công sứ Griscom cho biết trước việc Kaneko đến thăm.↩

Kaneko Kentarō, Thiên hoàng Minh Tri và Tổng thống Roosevelt, trang 123-124.↩

Cùng tư liệu trên, trang 124-125.↩

Ishimaru Akiko, Arishima Takeo, trang 49.↩

Maurice Paléologue, Ba năm quan trọng, trang 112.↩

Cùng tư liệu trên, trang 126.↩

Cùng tư liệu trên, trang 133.↩

Cùng tư liệu trên, trang 153.↩

Cùng tư liệu trên, trang 163.↩

Cùng tư liệu trên, trang 90.↩

Cùng tư liệu trên, trang 175.↩

Cùng tư liệu trên, trang 181.↩

Cùng tư liệu trên, trang 200.↩

Cùng tư liệu trên, trang 207.↩

Cùng tư liệu trên, trang 221.↩

Cùng tư liệu trên, trang 255. Vấn đề Morocco xuất phát từ việc Đức lo ngại khi thấy Pháp đang dần bành trướng thế lực ở Morocco vào năm 1905.↩

Cùng tư liệu trên, trang 258.↩

Count Sergei lulevich Witte, Hồi kí của Bá tước Witte (Sidney Harcave dịch), trang 420.↩

Cùng tư liệu trên, trang 422.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 49.↩

Lá thư của Claude MacDonald gửi ngoại vụ đại thần Anh quốc là Lansdowne, đề ngày 24 tháng 10 năm 1905 (Nish, Nguồn gốc chiến tranh Nga - Nhật, trang 9).↩

Rosen, Bốn mươi năm ngoại giao, I, trang 29.↩

CHƯƠNG 55

THEODORE ROOSEVELT

Hạm đội Nga bị tiêu diệt ở eo biển Tsushima trong trận đánh ngày 27 và 28 tháng 5 năm 1905 đã khiến một “bóng đen tối tăm và hoảng loạn” bao trùm khắp nước Nga.¹ Không lâu sau, hoàng đế Đức, người luôn xúi giục hoàng đế Nga chiến đấu với Nhật đến cùng, cũng đã chuyển lời chúc mừng đối với thắng lợi lớn của Nhật đến công sứ Nhật đóng tại Đức quốc. Thông điệp của hoàng đế Đức nói rằng thắng lợi trong trận hải chiến này còn quan trọng hơn cả chiến thắng của hạm đội Anh quốc khi tiêu diệt hạm đội liên hợp Pháp và Tây Ban Nha trong trận Trafalgar vào năm 1805. Nhận được tin báo thắng lợi khi đang ở New York, Kaneko Kentarō gửi một bức thư đến Tổng thống Roosevelt, viết rằng trận chiến này là “thắng lợi hải chiến vĩ đại nhất trong lịch sử thế giới”.² Roosevelt tán đồng, đáp lại rằng “đây là hiện tượng vĩ đại nhất mà thế giới từng chứng kiến. Ngay cả trận hải chiến Trafalgar khi xưa cũng không sánh kịp. Khi tin báo đầu tiên đến thì tôi còn không tin được, nhưng đến khi có tin báo thứ hai, thứ ba đến thì tôi hưng phấn đến độ tưởng chừng mình là người Nhật và không tập trung làm việc được”.³

Thất bại này buộc hoàng đế Nga phải suy nghĩ lại về quyết tâm theo đuổi chiến tranh của mình. Phái chủ chiến vốn luôn áp đảo trong những cuộc họp cấp cao thì nay cũng dần mất đi vị trí. Những người lãnh đạo mong muốn giảng hoà của nước Nga đã bắt đầu nghĩ đến việc chọn Tổng thống Roosevelt làm người điều đình từ trước khi hoàng đế thể hiện ý muốn điều đình hoà bình.

Người Nhật cũng đã quyết tâm nhờ Roosevelt đề xướng một cuộc hội nghị giảng hoà. Trong ngày 7 và 8 tháng 1 (ngay sau khi quân đội Nhật chiếm Lữ Thuận), Kaneko đến Nhà Trắng viếng thăm Roosevelt, bàn khả năng mở hội nghị giảng hoà và cho biết kế hoạch của phía Nhật khi kết thúc chiến tranh.⁴ Roosevelt bày tỏ quan điểm rằng Nhật Bản có quyền chiếm Lữ Thuận và đưa Đại Hàn vào phạm vi thế lực của mình. Nhưng theo suy nghĩ của Roosevelt thì Nhật cần trả Mãn Châu cho Trung Quốc và trung lập hóa vùng này dưới sự bảo đảm của liệt cường. Roosevelt tỏ ra chắc chắn với ý kiến “chúng tôi sẽ không để thành quả chiến thắng của Nhật Bản bị cướp mất lần nữa”,⁵ nhưng đồng thời cũng cho rằng Nhật phải đồng ý duy trì chính sách mở cửa ở Mãn Châu. Đây là vấn đề cực kì quan trọng đối với Mỹ vì trực tiếp liên quan đến mậu dịch. Ngoại vụ đại thần Komura Jutarō nhận được báo cáo từ công sứ Nhật ở Mỹ là Takahira Kogorō rằng Roosevelt trông đợi và hi vọng vào chiến thắng của Nhật. Komura cũng không giấu giếm gì với Roosevelt về ý muốn và hi vọng của phía Nhật đối với Đại Hàn và Lữ Thuận, và kết quả là nhìn chung, suy nghĩ của phía Nhật đồng nhất với suy nghĩ của Roosevelt.⁶

Đã có nhiều nỗ lực trong mấy tháng sau đó, đặc biệt là từ Pháp, để đưa cả hai phía Nhật Bản và Nga vào hội nghị giảng hoà. Nhật Bản nghi ngờ Pháp, vốn là nước đồng minh với Nga và cũng không muốn hứa hẹn trước khi diễn ra hội nghị về việc không đòi tiền bồi thường hay lãnh thổ Nga. Rõ ràng là người Nhật muốn Roosevelt đứng ra triệu tập hội nghị giảng hoà chứ không phải Pháp. Komura cũng vất vả nhiều để Roosevelt hiểu rằng Nhật sẽ tôn trọng việc duy trì chính sách mở cửa ở Mãn Châu và trả lại vùng này cho Trung Quốc.⁷

Trận Phụng Thiên ở Mãn Châu là trận có quy mô chiến đấu lớn nhất trong lịch sử cận đại, kết thúc vào ngày 10 tháng 3 với thắng lợi thuộc về Nhật Bản. Tuy nhiên, quân Nhật cũng đã hết sức mệt mỏi để truy đuổi quân Nga thua chạy về phía bắc. Tuy quân đội Nhật đã giành được thắng lợi lớn trong chiến đấu nhưng quân Nga cũng quyết không chịu quỳ gối khuất phục. Sự thật là trong hội nghị giảng hoà, Nga cũng chủ trương rằng chẳng qua mình chỉ mới thua một phần chứ chưa hẳn đã thua cả cuộc chiến. Có lẽ Nhật là phía cảm thấy thống thiết cần phải giảng hoà hơn phía Nga. Ngày 8 tháng 3, trong khi trận đánh ở Phụng Thiên vẫn đang diễn ra khốc liệt thì Lục quân đại thần Terauchi Masatake đã tiếp cận công sứ Mỹ Lloyd Griscom một cách không chính thức để nhờ thông báo với Tổng thống Roosevelt rằng thời cơ đình chiến đã đến.⁸

Rốt cuộc, quyết định của Terauchi cũng không mang lại kết quả gì, vì Komura chủ trương rằng bản thân hoàng đế Nga phải có bước đi đầu tiên đến hội đàm giảng hoà. Tuy nhiên, sau đó không lâu thì Komura cũng thay đổi thái độ. Ngày 25 tháng 4, chính phủ Mỹ nhận được một bức thư từ Công sứ Griscom, báo cáo rằng Ngoại vụ sảnh “mong muốn thông qua Roosevelt để giảng hoà, tha thiết mong giảng hoà từ đáy lòng”.⁹

Có vẻ như Thiên hoàng Minh Trị đã nhận ra rằng tình cảm của người Mỹ nghiêng hẳn về phía thân Nhật. Ngày 24 tháng 1, Thiên hoàng triệu kiến Công sứ Griscom, bày tỏ ý cảm tạ khi Thân vương Sadanaru được đối đãi tử tế trong chuyến viếng thăm Mỹ gần đây. Dĩ nhiên là việc cảm tạ đối với những ưu đãi mà thành viên hoàng tộc nhận được khi chu du ngoại quốc là chuyện bình thường, và đôi khi huân chương cũng được trao tặng. Nhưng lời nói cửa Thiên hoàng lần này như truyền đạt tình cảm thực sự từ trong lòng, “nghĩ đến việc quý quốc luôn dành hảo ý đối với Nhật Bản, Trẫm vui mừng khôn xiết. Nay Trẫm cầu chúc sức khỏe cho ngài tổng thống các hạ, cầu mong quý quốc được phồn thịnh và hi vọng tình giao hảo giữa hai nước càng thêm thân mật trong tương lai”.¹⁰

Trong thời gian xảy ra chiến tranh Nhật - Nga, Thiên hoàng chưa một lần tỏ thái độ muốn khuyên bảo về hướng đi của cuộc chiến, và cũng hiếm khi thể hiện tình cảm ra ngoài. Ngay cả khi thắng lợi liên tiếp của quân đội Nhật Bản được thông báo đến cũng vậy. Thứ trưởng bộ tham mưu Nagaoka Gaishi khi nhận được tin báo Lữ Thuận thất thủ liền lập tức vào chầu để báo cáo lên Thiên hoàng. Đúng lúc đó, Thiên hoàng đang chuẩn bị rời khỏi chỗ để đến dự lễ triều bái, nhưng khi biết Nagaoka muốn yết kiến thì ngài quay lại. Nagaoka sốt sắng vì quá vui mừng, vội nói ra mà không đợi Thiên hoàng vào chỗ ngồi. Nagaoka nói rằng nhiệm vụ truyền tin báo cáo thắng lợi vĩ đại này là vinh quang của đời mình. Sau lời buột miệng nồng nhiệt này, Nagaoka ngước nhìn mặt Thiên hoàng để bắt đầu báo cáo. Khuôn mặt ngài lúc này vẫn bình thản chững chạc như mọi khi, không hề thấy một chút tình cảm nào. Khi nghe Nagaoka báo cáo trong vòng 15, 16 phút thì Thiên hoàng chỉ gật đầu hai, ba lần. Sau khi Nagaoka báo cáo xong thì Thiên hoàng tiến đến vị trí làm lễ như dự định trước khi Nagaoka vào chầu.

Nagaoka hết sức thất vọng. Dù đã biết tính khí của ngài là hiếm khi thể hiện tình cảm ra mặt, dù lúc vui hay lúc giận, nhưng sự kiện mà Nagaoka báo cáo không phải là chuyện thường nhật. Nagaoka mong đợi rằng Thiên hoàng sẽ thể hiện niềm vui sướng, hay ít ra cũng là cảm giác yên lòng. Trận chiến bao vây Lữ Thuận đã khiến nhiều binh sĩ Nhật Bản hi sinh tính mạng và phát triển thành cảnh chém giết đẫm máu qua ba lần tổng công kích nhằm vào đội quân thủ bị của Nga. Cả nước Nhật đã nóng lòng chờ đợi tin báo thắng trận này từ nhiều tháng trước. Thắng lợi này không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc tiên đoán tương lai của chiến tranh mà còn ảnh hưởng mạnh đến chính sách của quốc gia. Ấy vậy mà Thiên hoàng vẫn không thể hiện chút thay đổi nào trong cảm xúc khiến Nagaoka thấy bối rối với cảm giác hưng phấn không thể đè nén của mình. Khi rời đi thì sống lưng Nagaoka đã ướt sũng mồ hôi.¹¹

Có thể Thiên hoàng thản nhiên là vì đã nhận được tin báo thắng trận ở Lữ Thuận từ trước đó. Cùng ngày, Tổng trưởng bộ tham mưu Yamagata Aritomo cũng thông báo tin thắng lợi đến trưởng thị tòng qua điện thoại. Tuy nhiên, khi trưởng thị tòng báo tin thắng trận đến Thiên hoàng thì phản ứng đầu tiên của ngài không phải là vui vẻ, mà là lời khen ngợi dành cho Tướng Stoessel vì lòng trung thành không mảy may dao động đối với tổ quốc. Đầu tiên, Thiên hoàng lệnh cho Yamagata giữ gìn danh dự quân nhân của Tưởng Stoessel. Yamagata đánh điện đến Đại tướng Noki Maresuke, yêu cầu quân đội triệt để thực hiện điều này. Thiên hoàng đã biết được hành động tàn sát của quân Nhật khi cướp Lữ Thuận từ Trung Quốc trong cuộc chiến mười năm trước, nên có thể lần này ngài cũng lo sợ sẽ xảy ra điều tương tự.

Dù Thiên hoàng không thể hiện niềm vui đối với chiến thắng cho các hầu cận biết, nhưng ta có thể thấy được qua bài thơ tanka của ngài:

Atarashiki

Toshi no tayori ni

Ada no shiro

Hiraki ni keri to

Kiku zo ureshiki¹²

(Tạm dịch: Tin báo năm mới, rằng đồn lũy của địch, nay đã thất thủ, khiến ta vui lòng.)

Trong quá khứ, Thiên hoàng đã từng sáng tác quân ca, nhưng những bài thơ của ngài trong thời kì chiến tranh Nhật - Nga lại không có một chút hùng dũng nào. Trong hội thơ ca đầu năm vào ngày 19 tháng 1 năm 1905, Thiên hoàng bác bỏ hai đề tài do trưởng ban thơ ca Takasaki Masakaze tâu lên là “Vạn dân chúc” (lời chúc toàn dân) và “Kí đạo chúc” (lời chúc lên đường) vì nghĩ rằng quá liên quan mật thiết với chiến tranh. Cuối cùng, đề tài được chọn là “Tân niên sơn” (núi năm mới) mang tính vô thưởng vô phạt, và bài thơ của Thiên hoàng như sau:

Fuji no ne ni

Niou asahi mo

Kasumu made

Toshi tatsu sora no

Nodoka: naru kana¹³

(Tạm dịch: Mặt trời ban mai, tỏa hương thơm ngát, trên đỉnh Phú Sĩ, thong dong nhàn nhã, trên nền trời năm mới, đến khi sương tan.)

Ngay cả sau khi Nhật Bản giành thắng lợi lớn ở Lữ Thuận, Thiên hoàng vẫn không tỏ vẻ hưng phấn có lẽ cũng phản ánh thái độ thận trọng của ngài. Trong khi kẻ địch mạnh mẽ vẫn còn duy trì được sức mạnh quân sự thì liệu tâm trạng vui vẻ với chiến thắng có thật sự xứng đáng với vô số sinh mạng binh sĩ Nhật Bản đã hi sinh để hạ được Lữ Thuận. Nhưng dù không muốn thể hiện niềm vui không thỏa đáng nhưng Thiên hoàng lại không chần chừ khi thể hiện tâm trạng lo âu đối với khổ nạn mà quân đội Nhật đang trải qua trong cái lạnh khắc nghiệt ở miền Bắc Trung Quốc.

Himugashi no

Miyako no sora mo

Haru samushi

Saekaeruran

Hoku Shina no yama¹⁴

(Tạm dịch: Ngay cả bầu trời, thủ đô phía đông, mùa xuân vẫn lạnh, thì núi phía bắc, Trung Hoa thế nào.)

Khi biết thắng lợi lớn của quân Nhật ở Phụng Thiên, Thiên hoàng ban sắc ngữ cho quân Mãn Châu như sau:

Kể từ mùa thu năm trước thì quân địch đã xây công trình phù vệ kiên cố ở Phụng Thiên, bố trí binh sĩ tinh nhuệ hòng quyết chiến giành thắng lợi. Quân đội Mãn Châu của ta chiếm thời cơ mà tiến lên trước, nỗ lực chiến đấu hơn mười ngày đêm trong tuyết lạnh khắc nghiệt, cuối cùng cũng phá vỡ được thế địch ngoan cố tử thủ, bắt sống mấy vạn tướng sĩ, gây nhiều thiệt hại, đuổi dồn địch về phía Thiết Lĩnh. Quân đội Mãn Châu của ta đã giành được thắng lợi chưa từng có, thể hiện uy vũ của đế quốc khắp trong ngoài.

Trẫm rất vui mừng khi biết công lao kiên trì nhẫn nại của tướng sĩ và mong đợi rằng các khanh càng phấn đấu nỗ lực hơn.¹⁵

Sắc ngữ này thể hiện ý tán thán của Thiên hoàng đối với công lao hào hùng của lục quân khi chiếm lãnh Phụng Thiên. Nhưng nếu tương tượng đến những lời đao to búa lớn mà có thể hoàng đế Đức và hoàng đế Nga khoa trương sau khi giành được thắng lợi thì mới thấy rõ lòng tự chế của Thiên hoàng Minh Trị. Không biết nếu như quân đội Nhật Bản thất bại thì Thiên hoàng sẽ thể hiện nỗi thất vọng của ngài ra sao.

Chúng ta biết được thái độ của hoàng đế Nga phản ứng ra sao với tin Nga bại trận. Theo nội dung hội đàm giữa Tổng thống Roosevelt với Công sứ Takahira thì rất nhiều người Nga đã nhận thức được tầm quan trọng của thất bại ở Phụng Thiên, và hầu hết những người phò tá hoàng đế Nga cũng đã nghiêng về hướng giảng hoà. Tuy vậy, hoàng đế Nga vẫn chủ trương mạnh mẽ là phải tiếp tục chiến tranh. Dù Nga đã mắc một loạt thất bại từ năm trước nhưng có vẻ như hoàng đế vẫn không muốn chấm dứt chiến tranh để cứu sinh mạng của vô số binh sĩ. Roosevelt cũng không hiểu rõ mục đích của hoàng đế Nga là gì, nhưng cũng nhận thấy rằng sẽ không có chuyện hoàng đế tự chủ động tìm đến hoà bình. Roosevelt nghĩ rằng Nhật nên tìm cách nào đó để thể hiện với liệt cường rằng mình có ý giảng hoà và đưa ra điều kiện nếu như có thể.¹⁶ Không một ai nghĩ rằng sau thắng lợi lớn ở Phụng Thiên, Nhật lại chịu hành động một cách lép vế như vậy.

Không lâu sau thì có điện tín từ Công sứ Takahira ở Washington gửi đến Tōkyō, báo rằng Kaneko Kentarō đã đến thăm Nhà Trắng theo lời mời của Tổng thống Roosevelt. Tổng thống nói với Kaneko rằng bản thân mình ủng hộ Nhật Bản, bởi vì Nhật đã chiến đấu cho nền văn minh. Nỗi bận tâm lớn nhất của tổng thống là làm sao để đưa Nga vào cuộc đàm phán hoà bình, làm sao để giúp Nhật có lợi trong đàm phán.¹⁷

Thắng lợi to lớn của hạm đội Nhật Bản trong ngày 27 và 28 tháng 5 đã khiến Thiên hoàng Minh Trị lần đầu tiên công nhiên bày tỏ niềm vui mừng qua sắc ngữ. “Hạm đội Liên hiệp đã tấn công hạm đội địch ở eo biển Triều Tiên, qua mấy ngày chiến đấu cũng tiêu diệt được địch, lập nên công trạng chưa từng có. Nhờ vào lòng trung liệt của các khanh, Trẫm có thể vui mừng báo công trước anh linh của tổ tông. Tiền đồ hãy còn xa nên mong các khanh phấn đấu để mang lại nhiều thành quả hơn nữa”.¹⁸

Có thể lời Thiên hoàng nhắc đến “anh linh của tổ tông” khiến nhiều người liên tưởng đến việc hoàng đế Nga thường nhắc đến Chúa trời trong những phát ngôn của mình. Tuy nhiên, Thiên hoàng Minh Trị không nói rằng Nhật Bản giành được thắng lợi là nhờ thần linh. Tổng thống Roosevelt cũng thể hiện niềm vui một cách trực tiếp khi kết thúc lá thư gửi Kaneko đề ngày 30 tháng 5 bằng từ “BANZAI” (vạn tuế) theo sau là ba dấu chấm than.¹⁹

Hạm đội Nga bị tiêu diệt khiến ai cũng nghĩ rằng thời cơ cho hội nghị giảng hoà, đã chín muồi. Ngày 29 tháng 5, ngày hôm sau chiến thắng, Roosevelt hội đàm với Công sứ Takahira về khả năng giảng hoà với Nga. Ngày 31 tháng 5, Ngoại vụ đại thần Komura đánh điện tín chỉ thị Công sứ Takahira thỉnh cầu Tổng thống Roosevelt hỗ trợ để điều đình hoà bình với Nga. Ngày hôm sau có nội dung điện chính thức từ Komura, nhờ tổng thống “để hai nước giao chiến thống nhất với nhau khi điều đình trực tiếp theo lời mời trực tiếp của tổng thống”.²⁰

Roosevelt hoàn toàn sẵn lòng đón nhận nhiệm vụ này, nhưng cũng cảnh báo Takahira rằng nếu như Nhật Bản yêu cầu tiền bồi thường thì có thể phía Nga sẽ không hưởng ứng hội nghị giảng hoà. Đồng thời, Roosevelt cũng chỉ ra rằng dù hải lục quân Nhật đã giành được thắng lợi áp đảo nhưng vẫn chưa xâm nhập vào lãnh thổ Nga. Roosevelt nói nếu Nhật muốn đòi bồi thường như Đức nhận được sau chiến tranh Pháp - Phổ thì đầu tiên, quân đội Nhật cần phải bao vây Moscow.

Bản thân Roosevelt cũng tỏ ra thẳng thắn đối với người Nga. Roosevelt cho gọi đại sứ Nga, Bá tước Arturo Cassini, đến và tuyên bố rằng chiến tranh là nỗi tuyệt vọng hoàn toàn của nước Nga.²¹ Cassini bày tỏ lo ngại rằng không biết liệu Nhật có đưa ra những yêu cầu khắt khe hay không, nhưng cũng hứa sẽ truyền đạt ý muốn giúp đỡ giảng hoà của tổng thống đến St. Petersburg. Điều khiến Roosevelt hết sức ngạc nhiên trong thời kì quan trọng này chính là việc hoàng đế Đức cũng ủng hộ những nỗ lực của tổng thống. Ta có thể biết được suy nghĩ của hoàng đế Đức qua bức thư gửi người anh em họ là hoàng đế Nga vào ngày 3 tháng 6.

Nếu nhìn từ góc độ chiến lược quân sự thuần túy thì thất bại ở eo biển Triều Tiên đã cướp mất cơ hội mang tính quyết định để quý quốc thay đổi cục diện chiến tranh. Bây giờ quân Nhật có thể tiến đến bao vây Vladivostok, tự do đổ quân dự bị, tân binh, vũ khí đạn dược vào Mãn Châu. Khi đó, không còn được hạm đội hỗ trợ thì quý quốc sẽ không cầm cự được bao lâu. […] Dĩ nhiên về mặt hình thức thì quý quốc có thể tiếp tục cuộc chiến này mãi mãi dù là trong những hoàn cảnh bất lợi. Nhưng mặt khác, cũng không được xem thường yếu tố “con người”. Quý quốc đã gửi hàng ngàn người con trai ra tiền tuyến, để rồi họ tử trận hay nằm xuống vì bệnh hoạn, trở thành kẻ tật nguyền trong suốt phần đời còn lại…. Liệu điều này có mâu thuẫn với trách nhiệm của một vị quân chủ hay không. Liệu có đáng chỉ vì một mình bản thân mà phản lại ý muốn của cả nước Nga mà gửi những người con trai ra chiến trường để họ hi sinh thảm khốc hay không.²²

Hoàng đế Đức đề nghị rằng bản thân mình sẽ làm tất cả những gì có thể để thúc đẩy việc giảng hoà, nhưng cũng thêm vào cuối thư như sau:

Xin ngài bỏ qua khi ta muốn ngài chú ý đến một sự thật rằng trong số các nước thì Mỹ là nước kính trọng người Nhật nhiều nhất. Bởi vì đất nước Mặt trời mọc với hạm đội hùng mạnh này là láng giềng của họ. Nếu như có ai đó trên thế giới có thể ảnh hưởng đến người Nhật, khiến họ đưa ra những đề nghị hợp lí hơn thì đó chính là Tổng thống Roosevelt.²³

Có thể thấy lí do khiến hoàng đế Đức thay đổi thái độ qua phát ngôn với đại sứ Mỹ tại Đức. Đại sứ Mỹ báo cáo với Washington rằng “Hoàng đế Đức khi nhìn từ phía Nga đã nghĩ rằng Nga không mong muốn tiếp tục chiến tranh. Theo hoàng đế Đức thì quốc dân Nga đang phản đối chiến tranh mạnh mẽ, không bao lâu nữa sẽ hết kiên nhẫn. Nếu như hội nghị giảng hoà không được thành lập thì họ sẽ ám sát hoàng đế Nga”.²⁴ Roosevelt vui mừng trước thông điệp không thể ngờ tới của hoàng đế Đức. Vốn trước đây, nhân vật này hoàn toàn không phải kiểu người có thể đứng ra làm trung gian hoà giải. Bất chấp những lời đao to búa lớn, rõ ràng hoàng đế Đức lo ngại rằng việc nhân dân Nga phản loạn lật đổ hoàng đế sẽ trở thành biểu tượng cho mối nguy hiểm đối với tất cả các vị quân chủ.²⁵

Có thể bức thư của hoàng đế Đức đã phát huy tác dụng đối với hoàng đế Nga. Theo nội dung thông điệp của hoàng đế Nga gửi đến Roosevelt thông qua Đại sứ Cassini vào ngày 6 tháng 6 thì Nga không yêu cầu hoà bình hay trung gian hoà giải. Tuy nhiên trong cùng ngày, theo kết quả hội nghị giữa hoàng đế Nga với các quý tộc và quan chức cao cấp trong lục quân thì cuối cùng hoàng đế cũng đồng ý điều đình hoà bình.²⁶ Ngày hôm sau, hoàng đế Nga nói với đại sứ Mỹ đóng tại Nga rằng mình đồng ý thiết lập hội đàm với Nhật mà không cần người trung gian theo đề án của tổng thống, “để xem chúng tôi có giảng hoà được hay không”.²⁷

Ngày 8 tháng 6, Tổng thống Roosevelt gửi thư đến đại sứ Mỹ đóng tại Tōkyō và St. Petersburg, yêu cầu truyền đạt đến chính phủ hai nước nội dung sau. “Nếu như hai nước đều cần tôi hỗ trợ trong việc chuẩn bị ngày giờ, địa điểm hội đàm thì tôi sẽ nỗ lực hết sức”,²⁸ Ngày 10 tháng 6, Ngoại vụ sảnh Nhật Bản hồi đáp rằng “với mục đích quyết định thương nghị về điều kiện giảng hoà trực tiếp giữa hai nước giao chiến, Nhật Bản sẽ bổ nhiệm ủy viên toàn quyền của Nhật Bản để hội họp với ủy viên toàn quyền Nga theo thời gian và địa điểm phù hợp với ý muốn và thừa nhận của hai nước”.²⁹

Câu trả lời của phía Nga được chuyển đến đại sứ Mỹ rằng: “Liên quan đến hội đàm sắp tới giữa ủy viên toàn quyền Nhật Bản và Nga, về nguyên tắc thì chính phủ đế quốc Nga sẽ không phản đối nỗ lực này nếu chính phủ Nhật Bản cùng bày tỏ nguyện vọng tương tự, nhằm xem xét liệu hai nước có thể đồng ý với nhau về điều kiện giảng hoà hay không”.³⁰ Tuy nhiên, cụm từ “tương tự” không tồn tại trong nguyên bản tiếng Pháp và bản dịch tiếng Nga. Nếu không có cụm từ này thì câu trả lời của phía Nga mang ý nghĩa rằng nếu phía Nhật bày tỏ nguyện vọng về hội nghị giảng hoà thì Nga có thể tham gia. Phía Mỹ lo ngại rằng thái độ ngạo mạn của Nga sẽ khiến Nhật nổi giận nên đã cố ý thêm vào để giảm bớt sắc thái ngạo mạn này.³¹

Thái độ ngạo mạn của ngoại vụ đại thần Nga là Lamsdorf (dù là người ủng hộ Bá tước Sergei Witte và tán thành việc giảng hoà) vẫn luôn khiến Tổng thống Roosevelt bực tức. Ngày 16 tháng 6, khi nỗi bực đối với người Nga lên tới đỉnh điểm, Roosevelt viết thư cho Thượng nghị viên Lodge rằng “Nga quá mục nát, không thành thực, xảo quyệt và vô năng. Tôi hoàn toàn không biết liệu việc giảng hoà có thành được hay không, hay một lúc nào đó lại đổ vỡ”.³² Roosevelt cũng nhắc lại điều tương tự nhiều lần, dù không phải là phát ngôn công khai nhưng cũng đủ để nhận thấy thái độ thù địch đối với Nga. Cũng thật khó hiểu là tại sao người Nga chịu tham dự cuộc hội nghị giảng hoà do một tổng thống chống Nga triệu tập.³³

Địa điểm tổ chức hội nghị là vấn đề đầu tiên. Ban đầu Roosevelt đề nghị chọn Hague ở Hà Lan. Chính phủ Nhật phản đối Hague và đề xướng chọn thành phố cảng Chi Phù ở bờ bắc bán đảo Sơn Đông, cách Lữ Thuận qua eo biển Bột Hải, Washington là lựa chọn thứ hai của phía Nhật.³⁴ Phía Nga đưa lựa chọn đầu tiên là Paris và lựa chọn thứ hai cũng là Washington. Vì vậy, Roosevelt quyết định chọn Washington nhưng khi thông báo quyết định này với đại sứ Nga thì có điện tín từ Lamsdorf cho rằng Washington xa xôi và nóng nực vào mùa hè, đề nghị chọn Hague. Tuy nhiên, Komura không chỉ phản đối Hague mà còn tuyên bố rằng người Nhật sẽ không đặt chân lên bất cứ nơi nào ở Âu châu.³⁵ Roosevelt không muốn đặt lại vấn đề. Lamsdorf gửi thư đến hoàng đế Nga để hỏi ý kiến. May mắn thay, hoàng đế trả lời rằng “Ta không có lí do gì để phản đối việc chọn Washington làm địa điểm cho hội đàm dự bị với ủy viên toàn quyền Nhật Bản”.³⁶ Thông điệp này đã đặt dấu chấm hết cho mọi tranh cãi, nhưng cách nói “hội đàm dự bị” cũng cho thấy rằng hoàng đế Nga không mong đợi quyết định quan trọng nào từ hội nghị giảng hoà này.

Vấn đề tiếp theo là ngày giờ tổ chức hội nghị. Đoàn đại biểu phía Nhật cho rằng cần ít nhất một tháng để đến bờ biển phía đông của nước Mỹ. Điều này có nghĩa là hội nghị sẽ được tổ chức vào mùa hè. Để đoàn đại biểu không phải trải qua cái nóng mùa hè khắc nghiệt của Washington, Roosevelt đã chọn địa điểm thay thế khác. Cuối cùng, Công xưởng Hải quân Portsmouth ở bang New Hampshire được chọn làm nơi tổ chức. Cả hai phía Nhật và Nga đều tán thành chọn Portsmouth làm nơi tổ chức.

Để phía Nhật có đủ thời gian đến Portsmouth, Roosevelt đề nghị bắt đầu cân nhắc trong vòng mười ngày kể từ thượng tuần tháng 8. Ban đầu, hoàng đế Nga chần chừ không muốn đồng ý điều đình hoà bình nhưng bây giờ lại muốn bắt đầu càng sớm càng tốt. Hoàng đế lo sợ rằng có thể Nhật sẽ nhân lúc trì hoãn điều đình mà chiếm luôn đảo Karafuto.³⁷ Có lí do để hoàng đế Nga phải lo sợ. Theo Kaneko thì trước đó, Roosevelt đã khuyên Nhật nên lập tức xâm lược Karafuto để tiến hành hội nghị theo hướng có lợi hơn.³⁸

Việc chọn người làm ủy viên toàn quyền không hề dễ dàng đối với cả hai nước. Rõ ràng Itō Hirobumi được để mắt đến như đại biểu toàn quyền cho Nhật Bản Nhưng từ trước khi chiến tranh Nhật - Nga bùng nổ thì Itō đã đề xướng ý kiến hoà giải với Nga. Có người bạn cảnh báo Itō rằng nếu như đoàn đại biểu Nhật không đạt được điều kiện hoà giải như quốc dân mong muốn thì sẽ bị đổ là do Itō thiên về Nga. May mắn thay là Itō không cần phải nhức đầu suy tính xem có nên nhận nhiệm vụ hay không. Thiên hoàng thông báo với Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō rằng ngài cần Itō ở Tōkyō để thảo luận trong thời gian điều đình hoà bình.³⁹

Việc chọn người ở phía Nga cũng trở nên phức tạp khi hoàng đế can thiệp vào. Dù Lamsdorf cho rằng điều kiện cần thiết của người được chọn làm ủy viên toàn quyền là phải có chuyên môn về tài chính và các vấn đề kinh tế nhưng Hoàng đế Nicholas phản đối bổ nhiệm Witte, nhân vật rõ ràng là thích hợp với vị trí này. Đương thời, tình hình trong nước Nga xấu đi một cách nhanh chóng khi xảy ra vụ xung đột giữa người lao động bãi công với quân đội chính phủ ở Odessa vào ngày 25 tháng 6. Hai ngày sau đó xảy ra phản loạn trên chiến hạm Potemkin.⁴⁰ Vụ phản loạn của chiến hạm Potemkin là điềm báo trước về những bất ổn trong xã hội Nga. Những bất ổn xã hội này được các điệp viên Nhật Bản đổ thêm dầu vào lửa. Họ cho tiền những người phản chính phủ hoàng đế, nhất là những thành phần hoạt động ở Phần Lan và Ba Lan, những nơi muốn độc lập với đế quốc Nga.⁴¹

Đoàn đại biểu hai nước Nhật và Nga bắt đầu hội nghị vào ngày 9 tháng 8. Ngày hôm sau, phía Nhật đưa ra yêu cầu chính thức gồm 12 điều mục, bao gồm các nội dung như đòi Nga thừa nhận quyền lợi ưu thế của Nhật về chính trị, quân sự và kinh tế ở Đại Hàn; yêu cầu Nga rút quân khỏi Mãn Châu, nhường quyền thuê Lữ Thuận cho Nhật; yêu cầu cắt Karafuto cho Nhật; bồi thường quân phí cho Nhật; giới hạn quyền sử dụng của Nga đối với tuyến đường sắt nối liền Mãn Châu với Vladivostok, chỉ được dùng với mục đích thương nghiệp và công nghiệp, vân vân.⁴²

Phản ứng của Nga trước những yêu cầu của Nhật là sự thất vọng. Đại biểu toàn quyền Nga là Witte cùng các đồng liêu nói rằng “điều kiện phía Nhật đưa ra khắt khe hơn dự định”.⁴³ Nhưng sự thật là trong đợt điều đình tiếp theo thì vấn đề chỉ còn nằm ở hai yêu cầu. Thứ nhất là yêu cầu đòi Nga cắt Karafuto, thứ hai là yêu cầu tiền bồi thường. Hoàng đế Nga liên tục nhấn mạnh rằng Nga sẽ không trả một đồng rúp nào, và cũng không nhượng bộ một xentimét vuông lãnh thổ nào. Từ chối của hoàng đế không xuất phát từ chính sách mà thực tế là bắt nguồn từ suy nghĩ đến danh dự. Trong tờ thảo án đầu tiên, hoàng đế Nga chỉ thị cho đoàn đại biểu đến tham dự hội nghị rằng “Nga chưa bao giờ trả tiền bồi thường và ta cũng không bao giờ đồng ý trả tiền bồi thường”. Từ “không bao giờ” này được nhấn mạnh bằng ba đường gạch chân.⁴⁴

Hoàng đế cũng phản đối chuyện nhượng Karafuto cho Nhật. Nga chỉ mới bắt đầu sở hữu Karafuto từ năm 1875 trở về sau. Đương thời, Nhật Bản đã kí hiệp ước trao quyền sở hữu Karafuto cho Nga để nhận được quần đảo Chishima. Kể từ báo cáo của Anton Chekhov khi đến thăm nhà tù chính trị năm 1890 thì tình trạng hoang tàn của Karafuto mới được người Nga biết đến rộng rãi. Tuy nhiên, hoàng đế Nga, người cai trị một quốc gia khổng lồ kéo dài từ Á sang Âu châu, đã sẵn sàng kéo dài chiến tranh để không phải nhượng lại một xentimét vuông nào trên hoang địa này cho Nhật Bản.

Có vẻ như đại biểu toàn quyền Nhật Bản là Komura Jutaro cũng bị chi phối bởi quan niệm danh dự. Khi nội các quyết định điều kiện cụ thể cho hội nghị giảng hoà (đã được Thiên hoàng thừa nhận) vào tháng 4 thì có nói đến ba “điều kiện chủ yếu tuyệt đối cần thiết”: một, yêu cầu Nga thừa nhận Nhật được hoàn toàn tự do hành động ở Đại Hàn; hai, buộc Nga phải rút quân khỏi Mãn Châu trong một thời gian nhất định; ba, Nga nhượng quyền thuê bán đảo Liêu Đông và nhượng phân nhánh phía nam của tuyến đường sắt nối liền Lữ Thuận với Cáp Nhĩ Tân ở phía đông Trung Quốc cho Nhật.⁴⁵ Ngoài ra còn có bốn “điều kiện chủ yếu tương đối cần thiết”, trong đó có việc yêu cầu tiền bồi thường và nhượng đảo Karafuto. Nếu như Komura hài lòng với ba “điều kiện chủ yếu tuyệt đối cần thiết” đạt được thì việc điều đình sẽ trôi chảy, nhưng Komura vẫn khăng khăng yêu cầu bồi thường và cũng không báo cáo cho chính phủ Nhật Bản về việc hoàng đế Nga đồng ý thỏa hiệp liên quan đến Karafuto (phân đôi Karafuto cho Nhật và Nga). Vì vậy, việc điều đình trở nên quyết liệt, tưởng chừng như chiến tranh vẫn sẽ tiếp tục.⁴⁶ Ngày 27 tháng 8, Komura đánh điện về Tōkyō, thông báo rằng đành phải hủy bỏ điều đình.⁴⁷

Ngày 28 tháng 8, ba vị nguyên lão gồm Itō, Yamagata và Inoue Kaoru tổ chức họp thành viên nội các ở dinh nội các tổng lí đại thần. Mặc dù lấy làm tiếc khi biết Nga không thỏa hiệp với đề án của Nhật nhưng các nguyên lão đều nhận thức rằng cách duy nhất để tiếp tục điều đình là chiến tranh. Triệt hạ Cáp Nhĩ Tân trong năm không phải là chuyện khó khăn. Tuy nhiên, để làm được điều này thì cần phải gia tăng thêm mấy sư đoàn. Nhật Bản không có dự trữ tài chính để tăng thêm sư đoàn và gửi ra chiến trường. Và cứ giả định là hạ được Cáp Nhĩ Tân, cuối cùng chiếm cứ được Vladivostok thì cũng không phải là đã nhổ tận gốc lực lượng Nga. Kết luận đạt được sau mấy tiếng đồng hồ hội nghị là cần phải giảng hoà, cho dù Nhật có đành phải từ bỏ yêu cầu tiền bồi thường và nhượng Karafuto đi nữa.⁴⁸

Buổi chiều cùng ngày, hội nghi giữa ba vị nguyên lão và các thành viên nội các được tổ chức với sự hiện diện của Thiên hoàng. Kết quả cuộc họp được đánh điện cho Komura. Theo đó thì Nhật Bản biết rằng phía Nga từ chối thỏa hiệp, tiếp tục điều đình là chuyện rất khó nhưng xét về mặt kinh tế và mặt quân sự thì Nhật Bản cần phải giảng hoà, cho dù có phải bỏ yêu cầu bồi thường và nhượng bộ Karafuto đi nữa. Nhưng dù sao thì mục đích căn bản khi khai chiến là các vấn đề quan trọng liên quan đến Mãn Châu và Đại Hàn đều đã được giải quyết. Komura nhận được chỉ thị rút lại yêu cầu tiền bồi thường, với điều kiện Nga thừa nhận sự thật rằng Nhật đã chiếm đóng Karafuto. Nếu như Nga quyết không nhượng bộ trong vấn đề Karafuto thì Komura phải thuyết phục Tổng thống Roosevelt (về mặt hình thức) khuyên Nhật rút lại yêu cầu đòi nhượng đất, và Nhật sẽ chấp nhận lời khuyên của tổng thống xét trên quan điểm hoà bình và nhân đạo.⁴⁹ Rõ ràng đề án cuối cùng là nhằm để bảo đảm thể diện cho Nhật trong trường hợp đành phải rút lại chủ trương.

Đoàn đại biểu Nhật Bản dao động trước chỉ thị có vẻ như tự kể về thất bại của mình trong hội nghị giảng hoà. Họ tiếc nuối và khóc. Ngày 28 tháng 8, Witte cũng nhận được nội dung điện tín làm nản lòng. Lamsdorf truyền đạt lời cửa hoàng đế Nga: “Hãy truyền mệnh lệnh của ta đến Witte rằng dù gì đi nữa thì cũng hãy dừng điều đình. Chẳng thà tiếp tục chiến tranh còn hơn là đợi nhượng bộ khoan dung từ phía Nhật Bản”.⁵⁰

Giữa hai đại biểu Nga là Witte và Rosen đã xảy ra chia rẽ ý kiến nên tuân theo mệnh lệnh của hoàng đế hay không. Witte quyết định làm ngơ mệnh lệnh của hoàng đế, nhắc lại đề án ban đầu là phân đôi Karafuto nhằm đặt mục tiêu giảng hoà.

Ngày 29 tháng 8, Witte đồng ý nhượng phần nam của Karafuto trong một cuộc hội nghị bí mật, còn Komura cũng chấp nhận hiệp định theo chỉ thị từ Tōkyō. Việc rút quân khỏi Mãn Châu và xử lí tuyến đường sắt phía đông Trung Quốc cũng đạt được thỏa thuận.⁵¹ Mọi vấn đề đều được giải quyết. Khi Witte xuất hiện trong phòng hội nghị, phát biểu rằng mục tiêu giảng hoà đã được thành lập, phía Nhật đã đồng ý tất cả.⁵²

Trong cuộc hội nghị chính thức được tổ chức muộn vào sáng hôm đó thì Komura theo lệnh từ Tōkyō mà yêu cầu toàn đảo Karafuto. Witte từ chối. Rồi Komura tuyên bố rằng vì lí do nhân dạo và hoà bình, Nhật chấp nhận đề án phân chia Karafuto làm đôi theo vĩ tuyến 50° Bắc. Đây là màn diễn kịch mà quan khách đều ý thức rõ ràng. Hội nghị chính thức kết thúc bằng đề nghị của Witte, rằng cần phải lập tức kí kết hiệp định đình chiến để ngăn binh sĩ đôi bên thương vong không cần thiết. Komura và Witte kí kết hiệp ước giảng hoà giữa hai nước vào ngày 5 tháng 9. Dĩ nhiên là trong thời gian đó thì tin báo hiệp định đã được thành lập nhanh chóng lan rộng. Khi hoàng đế Nga hay tin thì vô cùng kinh ngạc. Hoàng đế viết trong nhật kí rằng “đến đêm thì có điện báo từ Witte. Hội nghị giảng hoà đã kết thúc. Kể từ hôm đó thì ta cứ đi quanh như kẻ thẫn thờ suốt một ngày”.⁵³

Phản ứng đầu tiên của người Nga là phủ nhận toàn diện. Trong số đó thì phản ứng của những người vợ Anh của các tù binh Nga là cực đoan nhất. “Giảng hoà kiểu ngoại giao mới! Giảng hoà kiểu thế kỉ 20! Giảng hoà kiểu: Mỹ chế! Giảng hoà kiểu Kronstadt bị Mỹ vặn! Mọi quan hệ truyền thống đã đoạn tuyệt. Nhật Bản và Nga đâu có giảng hoà, mà cũng đâu có muốn. Trời ơi, tay tổng thống tồi tệ Il Strenuoso đã khiến ra như vậy. Hắn ta muốn như vậy và hắn đã được như vậy. Có thể hắn đã nhốt các ủy viên toàn quyền trong phòng, bỏ đói họ để điều khiển họ”.⁵⁴

Hầu hết những người Nga chưa từng mục kích cảnh chiến đấu thực tế đều nghĩ rằng khi Nga đang có lợi thế quân sự so với Nhật hơn trước mà lại giảng hoà là chuyện ngu ngốc. Đại sứ Mỹ tại Nga là George Meyer viết trong nhật kí rằng tuy Roosevelt được cả thế giới cảm ơn vì vai trò trong việc điều đình, nhưng không thể trông đợi lời cảm ơn từ phía người Nga. Bởi vì người Nga tin rằng nếu không có Roosevelt can thiệp thì họ sẽ chiến thắng.⁵⁵ Tuy nhiên, các tướng sĩ tham mưu ở địa vị cao đã từng kinh qua chiến tranh đều nói rằng quân đội hai nước Nhật và Nga đều mạnh mẽ và dai dẳng. Dù bên nào chủ động tấn công đi nữa thì chắc chắn cũng chịu nhiều tổn thất và bất hạnh.⁵⁶

Đoàn đại biểu Nga không hề nghi ngờ về kì tích mà mình đã đạt được. Họ đã thoát được yêu cầu trả tiền bồi thường và chỉ nhượng bộ một nửa hòn đảo hoang mà Nhật Bản đã chiếm đóng từ trước đó. Do vậy, cũng không có gì đáng ngạc nhiên khi họ khui sâm banh trong bữa tiệc chúc mừng sau khi kí kết.

Ngược lại phía Nhật không tham gia vào bữa tiệc. Komura và các thành viên trong đoàn đại biểu đã kí vào hiệp ước phản lại ý muốn của bản thân họ. Họ chỉ kí theo mệnh lệnh và dễ dàng hình dung được cơn bão tức giận đón chờ mình sau khi về nước.

Có lẽ người hạnh phúc nhất là Tổng thống Roosevelt. Được Đức, Pháp và thậm chí cả Anh cũng tán thưởng. Trong nội bộ Anh quốc cũng có người ngạc nhiên rằng không ngờ Nhật Bản, nước đồng minh từ ban đầu với họ, lại chịu nhượng bộ nhiều như vậy. Cũng trong dịp này, mối quan hệ đồng minh Nhật - Anh được gia hạn thêm mười năm và hiệp ước mới đã được công bố. Có người bình luận rằng người Nhật cảm thấy yên ổn với hiệp ước đồng minh Nhật - Anh mới nên đã nới lỏng điều kiện giảng hoà.⁵⁷ Và cho dù Roosevelt có bị phê phán thế nào di nữa thì những lời phê phán cũng nhanh chóng lắng xuống. Roosevelt nhận được điện báo cảm tạ từ cả Hoàng đế Nicholas và Thiên hoàng Minh Trị. Ngay trước khi hiệp ước giảng hoà được kí kết thì Roosevelt có viết thư gửi công sứ Mỹ tại Bắc Kinh rằng “từ trước tôi đã là người thân Nhật, nhưng từ sau khi trao đổi với ủy viên toàn quyền của hai nước thì tôi càng thân Nhật hơn”.⁵⁸ Roosevelt nhận được giải thưởng Nobel Hoà bình năm 1906 vì những nỗ lực chấm dứt chiến tranh.

Khi báo chí đăng tải các điều mục của hiệp ước giảng hoà thì bên trong nước Nhật đã có tiếng nói kháng nghị mạnh mẽ. Ngày 5 tháng 9, đại hội quốc dân được tổ chức ở Công viên Hibiya nhằm hủy bỏ hiệp ước và cáo buộc các quan chức nội các. Tuy nhiên, cảnh sát không để thường dân vào trong công viên. Khoảng 30.000 thị dân đột phá hàng rào bao quanh các cửa vào công viên để kháng nghị việc này. Vì số lượng cảnh quan ít nên không khống chế nổi quần chúng. Quân đội được động viên đến bảo vệ hoàng cung, các-dinh hành chính và các công sứ quán.

Tiếng ồn ào từ xung đột ở công viên cũng đã lan tới hoàng cung. Thiên hoàng không thể ngồi yên trên ghế, vừa đi đi lại lại trong phòng, vừa lắng nghe mọi tiếng ồn. Đột nhiên có tiếng súng vang lên. Đó là tiếng súng do viên cảnh binh bắn thị uy đám bạo loạn. Bình thường Thiên hoàng không hề tỏ tình cảm ra mặt nhưng nay tỏ ra kích động với tiếng ồn bên ngoài. Mỗi khi có tiếng súng thì ngài thét lớn rằng là do cảnh binh bắn.⁵⁹ Có thể đây là cảm giác nguy hiểm đầu tiên mà ngài trải qua, lí giải cho phản ứng thái quá mà ngài thể hiện. Không lâu sau đó, Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō vào chầu, báo cáo tình trạng. Đêm đó, Thiên hoàng nhiều lần hỏi thị thần về tình hình.

Tình trạng lộn xộn kéo dài hai ngày. Đến ngày thứ hai, quần chúng còn phóng hỏa đốt cháy mười mấy chiếc xe điện, đi đến đâu là phóng hỏa đốt sở tuần tra đến đó. Lệnh giới nghiêm toàn Tōkyō và các vùng lân cận được ban ra, mãi đến ngày 29 tháng 11 mới được gỡ bỏ. Tại các địa phương khác cũng có tụ tập kháng nghị với quy mô nhỏ. Ngày thứ ba của vụ lộn xộn, một cơn mưa to đã bẻ gãy ý chí của quần chúng và trật tự được phục hồi.

Cuộc vận động phản đối hiệp ước giảng hoà ở Nhật được cả thế giới đưa tin. Việc này được tuyên truyền là do tư tưởng bài ngoại, do tinh thần phản Cơ Đốc. Tuy nhiên, tất cả đều bị các công sứ ngoại quốc ở Tōkyō phủ nhận. Theo suy nghĩ của Tổng thống Roosevelt thì chính phủ Nhật phải chịu trách nhiệm vì đã khiến dân chúng mong đợi vào số tiền bồi thường khổng lồ từ người Nga.⁶⁰ Roosevelt nghĩ rằng giảng hoà là điều đáng mong muốn và tự hào vì có một vai trò trong hiệp ước giảng hoà. Roosevelt đã viết cho Công sứ Takahira rằng “Người Nhật các vị đã trang sức bằng hiệp ước giảng hoà vĩ đại sau cuộc chiến tranh vĩ đại”.⁶¹

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 38. Lời trích dẫn từ báo cáo của đại sứ Anh tại Nga.↩

Cùng tư liệu trên.↩

Shumpei Okamoto, Đầu sỏ chính trị Nhật Bản và chiến tranh Nhật - Nga, trang 119.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 13-17.↩

Tyler Dennett, Roosevelt và chiến tranh Nga - Nhật, trang 173. Roosevelt đề cập đến việc ba nước can thiệp để đoạt mất bán đảo Liêu Đông sau chiến tranh Nhật - Thanh.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 23-27.↩

Tyler Dennett, Roosevelt và chiến tranh Nga - Nhật, trang 180. Thông điệp này từ điện văn của Komura gửi Takahira ngày 25 tháng 4.↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 25.↩

Cùng tư liệu trên.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 33.↩

Cùng tư liệu trên, trang 3-4.↩

Sasaki Nobutsuna, Hiểu về tập thơ của Thiên hoàng Minh Trị, trang 244.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 30.↩

Sasaki Nobutsuna, Hiểu về tập thơ của Thiên hoàng Minh Trị, trang 254.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 83-84. Một bản sắc ngữ ngắn gọn với cùng nội dung cũng được gửi đến quân đội ở sông Áp Lục.↩

Cùng tư liệu trên, trang 93.↩

Cùng tư liệu trên, trang 101.↩

Cùng tư liệu trên, trang 156.↩

Kaneko Kentarō, Bí lục chiến dịch Nhật - Nga, trang 217.↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 39.↩

Cùng tư liệu trên, trang 40.↩

Isaac Don Leyine, Những lá thư của hoàng đế Đức gửi hoàng dế Nga, trang 172.↩

Cùng tư liệu trên, trang 175.↩

Tyler Dennett, Roosevelt và chiến tranh Nga - Nhật, trang 219. Đại sứ Mỹ Charlemagne Tower báo cáo việc này cho tổng thống trong bức thư đề ngày 1 tháng 6.↩

Cùng tư liệu trên, trang 220. Trong lá thư của hoàng đế Đức gửi Đại sứ Tower đề ngày 4 tháng 6, hoàng đế viết rằng nếu có điều gì nghiêm trọng xảy ra với hoàng đế Nga thì sẽ phát sinh nguy cơ đối với các vị quân chủ khác. Nghĩ đến điều này nên hoàng đế Đức đã viết thư cho hoàng đế Nga, khuyên giảng hoà (Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 41).↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 43.↩

Cùng tư liệu trên, trang 45.↩

Tyler Dennett, Roosevelt và chiến tranh Nga - Nhật, trang 224-225.↩

Cùng tư liệu trên, trang 225-226.↩

Cùng tư liệu trên, trang 226.↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương trang 48.↩

Cùng tư liệu trên, trang 47.↩

Roosevelt thừa hiểu nguy hiểm khi để hoàng đế Nga và chính phủ nước này nghĩ mình là thân Nhật. Theo công sứ Nhật Bản tại Washington thì sự thật là Roosevelt không hề che giấu thái độ đối với đại sứ Nga (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 103).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 176.↩

Cùng tư liệu trên, trang 177.↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 51.↩

Đại sứ Mỹ đến gặp hoàng đế Nga, trực tiếp thuyết phục điều đình. Cuối cùng, hoàng đế cũng nhượng bộ, nhưng đột nhiên thổ lộ rằng: “Quý ngài đến đúng lúc lắm. Bây giờ địch vẫn chưa đặt chân vào lãnh thổ Nga, nhưng ta biết rằng chúng có thể tấn công Sakhalin (Karafuto) bất cứ lúc nào. Vậy nên điều quan trọng là phải mở hội nghị trước khi điều đó xảy ra” (Tyler Dennett, Roosevelt và chiến tranh Nga - Nhật, trang 194). Ngày 31 tháng 3, lệnh tổng động viên được hạ xuống sư đoàn số 13 của quân đội Nhật để chiếm Karafuto (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 106).↩

Kaneko Kentarō, Bí lục chiến dịch Nhật - Nga, trang 225. Theo Kaneko thì ngày 8 tháng 6, Roosevelt khuyên Kaneko nên thông báo với chính phủ Nhật để chiếm lãnh Karafuto trước khi bắt đầu hội nghị giảng hoà. Roosevelt còn đưa ra chỉ thị cụ thể về lực lượng, số lượng pháo hạm. Roosevelt nghĩ rằng nếu Nhật Bản không chiếm lãnh thổ Nga thì sẽ bị đẩy vào thế yếu trong hội nghị. Đúng một tháng sau lời khuyên của Roosevelt, Nhật phái hai pháo hạm và một lữ đoàn đến Karafuto. Kaneko viết không rõ có phải hành động này xuất phát từ lời khuyên của Roosevelt hay không.↩

Trong thời gian chiến tranh, Thiên hoàng đã sớm dựa vào Itō. Khi Itō quyết định cử Kaneko sang Mỹ thì Itō cũng thừa nhận rằng mình đi sẽ tốt hơn. Tuy nhiên, Thiên hoàng cần Itō ở bên để cố vấn nên Itō không đi được (Kaneko Kentarō, Bí lục chiến dịch Nhật - Nga, trang 16).↩

Richard Hough, Vụ phản loạn của chiến hạm Potemkin.↩

Matsumura Masayoshi, Kaneko Kentarō và chiến tranh Nhật - Nga, trang 234-241; Kurobane Shigeru, Quỹ đạo đồng minh Nhật - Anh, trang 287-311. Đại tá lục quân Akashi Motojiro tổ chức căn cứ gián điệp ở Stockholm để thu thập thông tin về nội tình nước Nga. Akashi thông qua Konni Zilliacus, một người Phần Lan yêu nước, để gặp các nhà cách mạng và viện trợ rộng rãi cho họ. Zilliacus nói về hoạt động của Akashi như sau: “Một nửa số người được nhận tiền của Nhật Bản không biết nguồn gốc của số tiền, nửa còn lại thì không quan tâm” (Noel F. Busch, Thanh gươm của hoàng đế, trang 122).

Sau chiến tranh Nhật - Nga, một Cuốn sách nhỏ về hoạt động bí mật của Akashi được Cục Cảnh sát Quốc gia Nga xuất bản. Cuốn sách có tên Lạc hoa lưu thủy (Rakka ryūsui), cho rằng có thể sự hợp tác của Akashi đã góp phần giúp những phần tử cách mạng Nga thành công trong cuộc vận động chống chính phủ vào năm 1905 và 1917. Bản dịch tiếng Anh một phần của cuốn sách này được xuất bản ở Helsinki vào năm 1988. Về hoạt động tình báo của Nhật trong thời chiến tranh, xem John Albert White, Khía cạnh ngoại giao của chiến tranh Nhật - Nga, trang 138-142. E. J. Dillon viết trong Nước Nga suy yếu, trang 184 như sau: “Đình công, biểu tình, hoạt động ngầm bất hợp pháp, rải tờ rơi cách mạng, giao thông bất hợp pháp giữa Phần Lan và Nga, tất cả những hoạt động này tuy có mức độ khác nhau nhưng đều là bằng chứng cho thấy hoạt động tuyên truyền có tổ chức của Nhật Bản”, về tổ chức ngầm ở Phần Lan, xem Olavi K. Fait, Sự hợp tác giữa tình báo Nhật Bản và tổ chức ngầm Phần Lan trong chiến tranh Nhật - Nga.

Kaneko Kentarō hồi tưởng rằng sử gia lừng danh Henry Adams (mà Kaneko gọi là “túi khôn” của quốc vụ trưởng Mỹ John Hay) từng khuyên mình rằng Nhật Bản nên gửi gián điệp bí mật đến Phần Lan và Thụy Điển để xách động dân bản xứ gây nội loạn. Kaneko và Adams gặp nhau vào ngày 15 tháng 1 năm 1905 tại Washington (Kaneko Kentarō, Bí lục chiến dịch Nhật - Nga, trang 70-76; Noel E Búsch, Thanh gươm của hoàng đế, trang 122; Elizabeth Stevenson, Henry Adams, trang 315-316).↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 82-83.↩

Cùng tư liệu trên, trang 84.↩

Cùng tư liệu trên, trang 61.↩

Shumpei Okamoto, Đầu sỏ chính trị Nhật Bản và chiến tranh Nhật - Nga, trang 117.↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 151. Esthus viết: “Từ những ghi chép có được thì rất khó kết luận rằng Komura có cố ý lừa chính phủ Nhật Bản về vấn đề Karafuto hay không”. Komura đã không cho chính phủ Nhật Bản biết đề án của phía Nga về việc phân đôi Karafuto cho đến khi quyết định của hoàng đế Nga được báo chí đăng. Tổng thống Roosevelt gửi thư cho hoàng đế Đức, đề xuất điều đình vấn đề tiền bồi thường, nhưng không xác nhận được với Komura. Esthus nghĩ rằng có thể Komura đã cố ý không trả lời.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 281-284.↩

Cùng tư liệu trên, trang 286-287.↩

Toàn văn bản tiếng Anh trong Morinosuke Kajima, Quan hệ ngoại giao của Nhật Bản, 1894-1922, cuốn 2, trang 349-350.↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương trang 158.↩

Kajima, Quan hệ ngoại giao của Nhật Bản, 1894-1922, cuốn 2, trang 351.↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương trang 159.↩

Cùng tư liệu trên, trang 164.↩

Eliza Ruhamah Scidmore, Theo Công ước Hague, trang 346. Không rõ đề cập đến Kronstadt ở đây là ý gì. Portsmouth là căn cứ địa hải quân Mỹ, Kronstadt là căn cứ hải quân Nga gần Petersburg. II Strenuoso là cách nói mỉa mai về Roosevelt.↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 165.↩

Cùng tư liệu trên.↩

Cùng tư liệu trên, trang 171.↩

Cùng tư liệu trên, trang 173.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 314-315.’↩

Raymond A. Esthus, Song ưng và vầng thái dương, trang 188. Esthus dẫn từ bức thư của Roosevelt đề ngày 6 tháng 9.↩

Cùng tư liệu trên. Bức thư đề ngày 8 tháng 9.↩

CHƯƠNG 56

KHÁNG NGHỊ CỦA HOÀNG ĐẾ KOJONG

Hiệp ước đồng minh Nhật - Anh đầu tiên được kí kết vào năm 1902 có thời hạn hiệu lực trong năm năm. Tuy nhiên, vào năm 1905, khi vẫn đang còn hiệu lực thì hiệp ước được sửa đổi và gia hạn. Trong thời kì chiến tranh Nhật - Nga, Anh quốc đã hỗ trợ bằng nhiều hình thức khác nhau, mà việc quan trọng nhất là cung cấp vũ khí đạn dược, nếu không thì quân đội Nhật đã không thể tiếp tục cuộc chiến.¹ Mỗi khi quan sát được chiếm hạm Nga thì Anh quốc đều thông báo cho Nhật, và Anh cũng ngăn chặn khi hạm đội Hắc Hải của Nga (nhiều khả năng là được phái đến để củng cố lực lượng hải quân để chuẩn bị hải chiến với Nhật) đi qua eo biển Dardanelles.² Tuy nhiên, chính sách mà Anh công khai trong thời gian chiến tranh là giữ vững trung lập, không hề ủng hộ Nhật Bản.³

Tuy vậy, Nhật Bản vẫn nhận thấy tầm quan trọng của quan hệ đồng minh này. Tháng 12 năm 1904, công sứ Anh quốc tại Tōkyō là Claude M. MacDonald báo cáo rằng trong cuộc hội đàm giữa Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō và Ngoại vụ đại thần Komura Jutaro thì cả hai người đều phát ngôn “nếu Nhật Bản chiến thắng thì hẳn là sẽ cần củng cố thêm mối quan hệ đồng minh với Anh quốc”.⁴ Có thể suy đoán từ đề xuất của Thủ tướng Anh rằng phía Anh cũng mong muốn đổi mới quan hệ đồng minh này. Có nhiều đề án được đưa ra để củng cố mối quan hệ hai nước Nhật - Anh, chẳng hạn như nên ban huân chương cao quý nhất của Anh quốc là huân chương Garter cho Thiên hoàng, hay nên thăng cấp công sứ Anh tại Nhật lên địa vị đại sứ, hay Anh nên chủ động đề nghị đổi mới hiệp ước, kéo dài quan hệ đồng minh thêm năm năm.⁵

Ngày 15 tháng 2 năm 1905, trong bữa ăn tối do ngoại vụ đại thần Nhật Bản tổ chức để chúc mừng quan hệ đồng minh được ba năm, Komura theo thông lệ mà nâng li chúc mừng sức khỏe quốc vương Anh là Edward VII, đồng thời cũng bày tỏ hi vọng rằng quan hệ đồng minh giữa hai nước sẽ thêm phần thân mật, vững chắc hơn. Phía Anh không chắc rằng trong lời nói của Komura có bao nhiêu phần nghiêm túc, nhưng vào ngày 29 tháng 3, một thành viên Đảng Bảo thủ trong Nghị viện Anh là Claude Lowther đã thúc giục chính phủ nước này nên đổi mới quan hệ đồng minh để nền tảng được vững chắc hơn. Claude cho rằng việc củng cố đồng minh là “cách duy nhất để Đế quốc tiết giảm kinh phí an toàn và hiệu quả”.

Claude lo lắng về mối đe dọa mà Nga gây ra cho Ấn Độ. Trong bối cảnh hiện nay, Nga đã lắp đặt đường sắt với kinh phí khổng lồ để có thể nhanh chóng đưa quân đội hơn 500.000 người sang biên giới Ấn Độ thì phương pháp ít tốn kém nhất để phòng vệ Ấn Độ chính là sử dụng quân đội Nhật Bản. Claude chủ trương không chỉ đơn thuần gia hạn mà phải đưa thêm một điều khoản mới vào hiệp ước: trong trường hợp một trong hai nước Nhật và Anh có thuộc quốc ở Á châu bị tấn công thì cả hai nước cùng hợp sức, Anh phái hạm đội còn Nhật phái lục quân, để tương trợ lẫn nhau. Nếu hiệp ước này được thành lập thì Anh quốc sẽ được giải phóng khỏi chi phí duy trì lục quân, một gánh nặng đang có nguy cơ quá tải đối với người dân nộp thuế ở Anh; đồng thời Nhật Bản cũng tiết giảm được kinh phí đóng tàu chiến.⁶

Thật khó tưởng tượng rằng chính phủ Nhật sẽ đồng ý phái lục quân Nhật Bản đến miền Bắc Ấn Độ để bảo vệ Đế quốc Đại Anh khỏi đợt tấn công của Nga. Tuy nhiên sự thật là chính phủ Nhật Bản cũng hết sức mong muốn duy trì quan hệ đồng minh này. Đối với Nhật, đây là cách tốt nhất để làm nhụt ý chí phục thù của Nga, đồng thời quan hệ này cũng sẽ “vô hiệu hóa liên minh Âu châu nhằm chống lại Nhật do Pháp và Nga chủ xướng dưới lá cờ chống thảm hoạ da vàng”.⁷

Một vài người trong chính phủ Anh tin rằng có thể thuyết phục được Nhật Bản, vốn chần chừ không muốn gửi quân phòng vệ Ấn Độ. Đề án của họ là trong trường hợp đường biên giới phía bắc Ấn Độ bị Nga đe dọa thì phải yêu cầu Nhật Bản gửi 150.000 quân đến. Họ tin rằng sự hợp tác của Nhật ở Ấn Độ chẳng qua chỉ là điều kiện thỏa hiệp để Anh quốc ủng hộ hải quân và ngầm thừa nhận mọi hành động của Nhật ở Đại Hàn.

Thắng lợi của hải quân Nhật trong trận hải chiến Tsushima đã khiến Nhật có được lợi thế lớn khi điều đình. Hiệp ước cuối cùng được kí kết tại London vào ngày 12 tháng 8 năm 1905, theo đó thì quan hệ đồng minh Nhật - Anh được gia hạn thêm mười năm và hai nước phải hợp tác với nhau để đối đầu với các tranh chấp xảy ra ở Đông Á, bao gồm Ấn Độ và các nước từ Ấn Độ trở về phía đông. Hiệp ước này không có một điều mục bí mật nào, và Nhật cũng không cam kết gửi quân đến Ấn Độ nhưng thừa nhận mọi đặc quyền của Anh quốc trong việc bảo đảm biên giới Ấn Độ.⁸ Hiệp ước được kí kết trong thời gian diễn ra hội nghị giảng hoà ở Portsmouth nhưng không hề ảnh hưởng gì đến hội nghị.

Ngay sau khi hiệp ước mới được kí kết thì A. J. Balfour phát biểu từ chức thủ tướng Anh quốc. Nhưng trước khi từ chức, Đảng Bảo thủ đã ban cho Nhật một vinh dự là thăng cách công sứ Anh tại Tōkyō lên vị trí đại sứ. Các nước Pháp, Đức, Italy và Mỹ cũng làm theo lệ này, cho thấy Nhật Bản đã được thừa nhận là quốc gia hạng nhất. Dấu ấn thứ hai thể hiện sự tôn trọng đối với Nhật là việc đề xướng trao tặng huân chương Garter cho Thiên hoàng. Trước kia, Quốc vương Edward VII phản đối những đề xướng kiểu này vì không thể trao huân chương Garter cho vị quân chủ không theo Cơ Đốc giáo. Tuy nhiên, đến năm 1903 thì dù quốc vương vẫn phản đối nhưng cũng đành trao huân chương Garter cho quốc vương Ba Tư vì lí do chính trị. Chính phủ Anh nhân trường hợp này mà chủ trương ban huân chương cho Thiên hoàng Nhật Bản. Đù Edward VII không muốn nhưng cũng đành phải chấp nhận. Ngày 20 tháng 2 năm 1906, Vương tử Arthur, công tước xứ Connaught, được bổ nhiệm làm trưởng đoàn sứ tiết trong lễ trao tặng huân chương Garter tổ chức tại Nhật Bản.⁹

Trong số các thành viên của đoàn sứ tiết danh dự này còn có Hầu tước Redesdale (A. B. Mitford), người từng giữ chân thư kí tại Công sứ quán Anh quốc ở Tōkyō từ năm 1866 cho đến năm 1870. Niềm vui của Hầu tước Redesdale khi trở lại Nhật Bản được truyền tải qua mấy trang mào đầu của báo cáo Chuyến viếng thăm Nhật Bản của đoàn sứ tiết trao huân chương Garter.

Mặt trời mùa đông chưa từng mọc với ánh vinh quang vĩ đại như lúc này. Ngày 19 tháng 2 năm 1906, quân hạm Diadem của hải quân Anh quốc do hạm trưởng Savory chỉ huy, chở đoàn sứ tiết trao huân chương Garter của Vương tử Arthur, công tước xứ Connaught, đã tiến vào cảng Yokohama khi trời rạng sáng. Mặt trời ban mai chưa bao giờ rạng rỡ hơn lúc này. Cờ vương gia phất phới trên cột buồm chính. Nhà nhà trên bờ cùng tất cả các hạm đang nổi trên vịnh xanh biếc như Napoli đều trang hoàng kín mít. Mười một đại chiến hạm nổ pháo lễ đón chào vương gia và đội quân nhạc tấu lên bài quốc ca Anh. Có thể nhìn thấy rặng núi Hakone từ phía xa xa với những hàng tùng, tất cả đều đẹp đẽ như trong kí ức của tôi. Đặc biệt nhất vẫn là đỉnh núi Phú Sĩ độc nhất vô nhị, cao vời vợi trong lớp tuyết phủ lấp lánh. Không một áng mây nào che đi đường nét mềm mại thanh tao của ngọn núi, một khối hình nón đầy vẻ thần bí hướng thẳng lên trời. Nữ thần của núi, nàng tiên làm hoa nở, đang chào đón chúng tôi trong hình hài xinh đẹp của nàng. Tinh thần Nhật Bản xưa cũ đang chào đón đoàn sứ giả của Quốc vương Edward VII, những người bạn của người Nhật.¹⁰

Hầu tước Redesdale vô cùng vui mừng khi thấy quần chúng ven đường Yokohama xếp hàng tiếp đón.

Đường phố cực kì đông đúc. Dân chúng trong vùng đứng xếp hàng hai bên đường theo thứ tự chiều cao, trẻ con đứng trước, người lớn xếp sau và những trẻ nhỏ nhất được đặc quyền xếp ngay hàng đầu tiên. Tất cả trẻ em đều cầm quốc kì hai nước Nhật và Anh trong tay, vẫy vẫy một cách chu đáo. Tiếp theo là những tiếng tung hô ‘vạn tuế’ tràn ngập với giọng cao và giọng trầm.¹¹

Đoàn sứ tiết lên xe lửa, được chở đến ga Shimbashi, nơi diễn ra một nghi lễ. Nghi lễ này “khiến tất cả người Nhật chứng kiến đều xúc động sâu sắc. Một sự kính trọng chưa từng có kể từ khi Nhật Bản được hình thành đến nay, được dành cho Vương tử Arthur. Ngài được vây quanh bởi hoàng thái tử và tất cả các vị thân vương, bản thân Thiền hoàng cũng ra nghênh đón khách quý. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử đất nước này khi vị quân chủ đầy uy nghiêm, vị Thiên hoàng được thần dân sùng kính, dù không phải là thần thánh thì cũng là một người xa cách, đứng trên hết tất cả mọi con người, đã đích thân đi đón tiếp một vị vương tử ngoại quốc. […] Khi Thiên hoàng trao cái bắt tay ấm áp cho vương tử thì cử chỉ của ngài như ngầm ám chỉ cho các thần dân biết, “đây chính là người bạn của Trẫm”.¹²

Giống như tất cả các vị quốc vương, vương tử hay tổng thống, những người từng yết kiến Thiên hoàng Minh Trị, Vương tử Arthur cũng nghĩ rằng Thiên hoàng chưa từng thể hiện sự tôn kính và tình hữu hảo như thế này. Hầu tước Redesdale cũng tự chúc mừng mình: “Thiên hoàng Nhật Bản luôn tồn tại trong vẻ thần bí và xa cách qua hơn tám thế kỉ. Tôi là người Âu châu duy nhất có thể nhớ lại bầu không khí thần bí của thời đại xa xưa đó”.¹³ Rõ ràng Redesdale rất xúc động khi gặp lại Thiên hoàng Minh Trị sau 40 năm.

“Trong giới hạn những gì tôi biết thì đặc trưng lớn nhất của Thiên hoàng chính là sự mạnh mẽ được khắc sâu trên khuôn mặt ngài. Các chính khách Nhật Bản cũng kể với chúng tôi rằng ngài dành hầu hết thời gian cho công vụ, trong thời gian nghỉ ngơi ít ỏi thì ngài làm thơ giải khuây tâm hồn.”

Lễ trao tặng huân chương Garter là một nghi thức hào hùng.¹⁴ Huân chương hiệp sĩ này được Quốc vương Edward III đề khởi từ thế kỉ 14 và bắt nguồn từ (ít nhất là theo truyền thuyết) cái nịt tất (garter) của bá tước phu nhân rơi trên sàn cung điện. Quốc vương nhặt nịt tất lên, đưa cho bá tước phu nhân. Trong số những người chung quanh, có người bật cười nhưng quốc vương phản bác bằng câu tiếng Pháp rằng “Xấu hổ cho kẻ nào nghĩ xấu về nó” (Honni soit qui mal y pense’). Câu nói này cũng được thêu lên huân chương Garter.

Đúng như Vương tử Arthur giải thích cho Thiên hoàng trong buổi chào hỏi, huân chương Garter chỉ được trao cho quốc vương Anh, hoàng thái tử Anh và 25 hiệp sĩ và đó là huân chương hiệp sĩ cao quý nhất của Anh quốc. Ngoài đối tượng hiệp sĩ thì còn có thông lệ trao tặng huân chương này chủ yếu là cho các vị hoàng đế, quốc vương và vương tử có quan hệ thân mật hay đồng minh với quốc vương Anh.

Thiên hoàng Minh Trị không hề tỏ ra căng thẳng, sợ hãi. Ban đầu, ngài tỏ vẻ vui mừng khi có tin báo mình được trao tặng huân chương, nhưng sau đó thì ngài triệu Cung nội đại thần Tanaka Mitsuaki đến, hạ lệnh rằng “Trẫm không thích tiếp sứ giả Anh. Khanh hãy dùng biện tài để tạ lỗi, nói họ đừng đến”.

Tanaka kinh ngạc, đáp rằng: “Bệ hạ đã chấp nhận từ đầu, nay không thể từ chối. Vả lại Connaught Điện hạ đã rời khỏi bổn quốc. Hành động này sẽ khiến mất lòng tin của nước đồng minh, quyết không nên làm. Bây giờ Bệ hạ chỉ có thể đợi Điện hạ đến và đón nhận mà thôi”.

Thiên hoàng tỏ vẻ không ưng nhưng cũng làm thinh, không ra lệnh nữa. Thiên hoàng không muốn gặp Vương tử Arthur có lẽ là vì bản thân ngài không có quan hệ gì với Anh quốc hay cá nhân vương tử. Thật lòng là Thiên hoàng ghét tiếp đãi khách ngoại quốc. Trước khi tiếp kiến họ thì ngài luôn tỏ ra bực bội khó chịu, nhiều lần quở trách các hầu cận vì đã sắp xếp buổi tiếp kiến. Nhưng khi các vị khách đến thì Thiên hoàng không tỏ vẻ gì là khó chịu mà ngược lại, các vị khách luôn có ấn tượng mạnh với sự thành thật và nhã nhặn của ngài.¹⁵

Thiên hoàng chấp nhận tiếp kiến Vương tử Arthur dù trong lòng không muốn, và ngay cả sau khi đồng ý nhận huân chương Garter thì có vẻ vinh dự này cũng không có ý nghĩa to lớn gì đối với ngài. Nội các tổng lí đại thần Saionji Kinmochi tâu lên rằng Thiên hoàng nên đến Yokohama, ra thuyền nghênh đón Arthur nhưng ngài không chấp nhận vì chưa từng có tiền lệ mà chỉ đồng ý đến ga Shimbashi. Dù không đúng với mong đợi của Saionji nhưng việc này cũng khiến Hầu tước Redesdale xúc động: “Đó là phép đón tiếp phù hợp với bậc vương giả với những hành động nhân từ, dựa trên suy nghĩ hết sức nhân từ”.

Sự phản kháng của Thiên hoàng còn tiếp diễn đến phút cuối cùng. Một viên quan phụ trách lễ nghi tâu rằng có thông lệ là người được trao tặng sẽ không đeo bất kì huân chương nào khác trên người trong buổi lễ, nhưng Thiên hoàng vẫn chủ trương đeo một số huân chương Nhật Bản. Cuối cùng, Thiên hoàng đành bỏ huân chương Hoa cúc, nhưng đeo hết các kí chương từ bát đẳng trở xuống để thể hiện tầm quan trọng của huân chương Nhật Bản.

Hầu tước Redesdale không nhắc đến việc Thiên hoàng vi phạm thông lệ này, và cũng không đả động tới một sự cố vụng về trong lễ trao tặng huân chương. Khi đang đính huân chương Garter dưới gối chân Thiên hoàng thì Vương tử Arthur vô tình để kim đâm vào ngón tay mình. Máu của vương tử bám trên huân chương. Vị vương tử mới 23 tuổi này tỏ ra căng thẳng, nhưng Thiên hoàng dù nhìn thấy vết máu cũng tỏ vẻ thản nhiên như không. Thị tòng Hinonishi Sukehiro kể về Thiên hoàng sau khi nghi lễ kết thúc rằng:

Sau khi nghi lễ kết thúc, Bệ hạ vẫn đội nguyên chiếc mũ và đeo huân chương được Connaught Điện hạ trao tặng ở chính điện. Ngài lui vào phòng trong, liền cởi bỏ chiếc mũ đang đội, trao cho nữ quan và cất giọng cười to rằng ta phải làm gì với thứ này đây.¹⁶

Sau đó, trong bữa tiệc trưa với cố vấn Xu mật viện Suematsu Kenchō và những người khác, Thiên hoàng đề cập đến chuyện đã xảy ra trong chính điện và khen ngợi thái độ bình tĩnh chững chạc của Vương tử Arthur. Sau đó ngài còn gọi Suematsu và vài người đến chỗ khác, cho xem vết máu trên huân chương.¹⁷

Chiều hôm đó, Thiên hoàng đến thăm đáp lễ Vương tử Arthur theo thông lệ. Hầu tước Redesdale hết sức tán thán rằng Thiên hoàng rất khéo léo để nghi thức diễn ra suôn sẻ và tránh đề cập đến sự cố, theo phép tắc ngoại giao. Thiên hoàng lấy huân chương Hoa cúc và dải băng đính kèm trong chiếc hộp sơn mài, tự tay đính dải băng lên vai rồi gắn huân chương lên ngực vương tử.¹⁸ Redesdale rất cảm kích vì “từ trước đến nay, Bệ hạ chưa từng đeo huân chương cho người được trao tặng, dù có là hoàng thái tử đi chăng nữa. Thông thường thì ngài chỉ trao chiếc hộp mà không mở ra. Cũng có khi ngài mở ra rồi trao cho người nhận. Vương tử Arthur là người đầu tiên Thiên hoàng tự tay đeo huân chương và phụ kiện.”¹⁹

Một bữa tiệc mừng chào đón đoàn sứ tiết của Vương tử Arthur được tổ chức trong cung đình vào tối hôm đó. Đầu tiên, Vương tử Arthur cùng phu nhân Arisugawa-no-miya tiến vào hội trường, tiếp theo là Thiên hoàng đeo ngôi sao và vòng cổ của huân chương Garter, dẫn theo phu nhân Higashi Fushimi-no-miya xuất hiện, sau đó là đến các vị thân vương, nội thân vương tiến vào. Theo Redesdale thì buổi tiệc đã diễn ra tốt đẹp, dù không kéo dài lâu. Redesdale viết rằng:

Khi món tráng miệng được mang ra thì Thiên hoàng đứng dậy, nâng li chúc mừng quốc vương Anh. Li rượu được đón nhận trong vẻ mặt trang nghiêm và quốc ca Anh được tấu lên. Tiếp theo, Vương tử Arthur đứng dậy, nâng li chúc ‘Thiên hoàng Bệ hạ của nước Nhật Bản được khỏe mạnh và trường thọ’. Lần này đến lượt âm hưởng trang nghiêm của bài quốc ca Nhật vang lên. Điều đáng chú ý là đây là lần đầu tiên một vị Thiên hoàng Nhật Bản chủ động nâng li chúc mừng.²⁰

Hầu tước Redesdale kết lại phần ghi chép bằng ngữ điệu vui vẻ. “Như vậy, một ngày đáng kỉ niệm đã khép lại. Đó là một ngày phá vỡ mọi kỉ lục, tạo nên nhiều tiền lệ mẫu mực và là một ngày báo trước tương lai hạnh phúc trong thời đại mới, thời đại của quan hệ Anh - Nhật. Khoảng 40 năm trước, tôi cùng một quý ông Nhật Bản xem bản đồ thế giới theo phương pháp chiếu của Mercator (học giả địa đồ sống vào thế kỉ 16). Quý ông đó chỉ vào Anh quốc ở phía tây và Nhật Bản ở phía đông, nói rằng: ‘Hãy nhìn hai đảo quốc này xem, hệt như hai con mắt trên một khuôn mặt. Giá mà chúng có thể nhìn được như mắt người!’ Quý ông này đã mất cách đây khá lâu, nhưng nguyện vọng cao đẹp này bây giờ đã trở thành hiện thực. Tôi mong rằng ước nguyện của ông đã trở thành hiện thực, xét trên ý nghĩa bảo đảm hoà bình ở Viễn Đông”.²¹

Một buổi diễn kịch kabuki được tổ chức để đón chào Vương tử Arthur vào ngày 24 tháng 2. Buổi diễn bắt đầu từ tiết mục đặc biệt do Masuda Tarō viết để kỉ niệm dịp này. Cuối tiết mục, thủy thủ Anh quốc Miura Anjin kết hôn với một cô gái Nhật tên Otsū. Buổi tiệc chúc mừng hôn lễ kết thúc bằng màn nhảy múa hát hò của các ca kĩ đón chào cậu trẻ (Vương tử Arthur). Theo Hầu tước Redesdale thì đoạn kết của bài ca như sau:

Và rồi mối lương duyên giữa hại nước kéo dài đến thiên thụ.

(Hợp xướng) Chào mừng cậu trẻ, Yoiyoi, Yoiyasa.²²

Nghi lễ chính thức kết thúc bằng chuyến viếng thăm của Thiên hoàng đến Li cung Kasumi-gae-seki để chào hỏi Vương tử Arthur vào ngày 26 tháng 2. Tuy nhiên, vương tử vẫn còn lưu lại Nhật Bản cho đến ngày 16 tháng 3 để viếng thăm Kyoto, Nara, Kyūshū và Nikkō.

Việc đổi mới hiệp ước đồng minh Nhật - Anh cũng làm thay đổi quan hệ của Nhật với Đại Hàn. Từ trước đó, Nhật Bản lo sợ rằng liệt cường sẽ phản đối nếu hành động của Nhật trong thời chiến ở Đại Hàn biến thành hành động chiếm cứ vĩnh viễn. Nhưng rõ ràng là Anh quốc không có động thái gì, và ngay cả Mỹ là nước có nhiều thiện cảm với Đại Hàn nhất cũng muốn Nhật mở rộng thế lực ở Đại Hàn.²³ Ngày 2 tháng 11 năm 1905, Thiên hoàng lệnh cho Itō Hirobumi đến Đại Hàn trong vai trò đại sứ đặc phái. Itō mang theo bức thư từ Thiên hoàng Minh Trị gửi hoàng đế Đại Hàn với nội dung như sau:

Hoàng đế Đại Nhầt Bản quốc thành kính gửi Hoàng đế Đại Hàn quốc thận ái.

Thời gian gần đây, Trẫm vì phòng vệ đất Đế quốc, duy trì hoà bình cho toàn thể Đông Á mà đành phải khai chiến với lân quốc. Trải qua 20 tháng chiến đấu, cuối cùng hoà bình cũng đã phục hồi. Trong thời gian này, Hoàng đế Bệ hạ thường cùng Trẫm lo chuyện vui buồn, quốc dân hai nước cũng cùng trải qua những sự an nguy. Vì vậy, nay Trẫm đặc phái chính nhị vị huân đẳng vị, Hầu tước Itō Hirobumi, viện trưởng Xu mật viện tín nhiệm của Trẫm để báo cáo cho Bệ hạ về việc hồi phục hoà bình vinh dự này. Được thổ lộ thành ý tha thiết đối với tương lai của hai nước với Bệ hạ là niềm vui lớn nhất đối với Trẫm. Thiết nghĩ đây là cơ hội để thắt chặt tình thân giao của hai nước thêm nữa. Thật không may là việc phòng bị của quý quốc chưa được hoàn chỉnh, niền tảng tự vệ chưa vững chắc. Trẫm và Bệ hạ đều có cùng mối lo nghĩ khi biết hoà bình của toàn thể Đông Á vẫn chưa được bảo đảm đầy đủ. Vì vậy mà từ năm ngoái, hai nước đã kí kết hiệp ước, trách nhiệm phòng vệ quý quốc được đặt lên vai Nhật Bản. Bây giờ, tuy hoà bình đã được hồi phục, nhưng để duy trì nền hoà bình này vĩnh cửu, và để tránh tai hoạ cho Đông Á trong tương lai thì việc hai đế quốc củng cố thêm phần thống hợp là điều vô cùng hệ trọng. Về phương hướng củng cố thì Trẫm đã lệnh cho chính phủ xác lập. Trẫm bảo đảm rằng hoàng thất của quý quốc sẽ được tôn trọng mà không phải chịu chút tổn hại nào, và sẽ được duy trì bền vững, cầu mong Bệ hạ xét đến tình hình thế giới, nghĩ đến lợi hại của quốc gia dân tộc mà lắng nghe lời thành ý của Trẫm, cầu mong cho Bệ hạ được hạnh phúc, quý hoàng thất an thái.²⁴

Sứ mệnh của Itō là thông báo cho phía Đại Hàn biết sự thật rằng Nga đã thừa nhận quyền lợi của Nhật về chính trị, quân sự và kinh tế ở Đại Hàn theo hiệp ước giảng hoà đã kí ở Portsmouth. Nga cũng cam kết không can thiệp khi Nhật bảo hộ, chỉ đạo Đại Hàn. Itō được giao cho quyền hạn kí kết hiệp ước mới với Đại Hàn để bảo toàn lãnh thổ nước này, bảo đảm hoà bình trong tương lai của Đông Á. Ngày 10 tháng 11, Itō yết kiến hoàng đế Đại Hàn, trình lên bức thư của Thiên hoàng Minh Trị.

Ngày 15 tháng 11, Itō yết kiến Hoàng đế Kojong lần nữa. Trước khi Itō trình bày sứ mệnh đại sứ đặc phái của mình thì hoàng đế đã thốt lên những bất mãn đối với hành vi của người Nhật ở Đại Hàn.

Đầu tiên, hoàng đế bày tỏ ý lấy làm tiếc khi Công sứ Inoue Kaoru bị triệu hồi về nước. Inoue là công sứ sắng suốt nhất và bản thân hoàng đế cũng rất vui khi nghe theo những lời khuyên của công sứ. Sau khi Inoue về nước thì dẫn đến kết quả là xảy ra sự kiện đau lòng không thể tả xiết (vụ ám sát Vương phi Min). Nếu như Inoue còn lưu lại nước này thì hẳn sẽ không xảy ra thảm sự năm xưa. Sự thật, kẻ chủ mưu trong sự kiện này là người Đại Hàn nhưng bọn họ cũng đã nhờ vả thế lực Nhật Bản mà gây ra chuyện. Nhưng hoàng đế nói tiếp rằng việc xảy ra thì đã đành, nhắc lại cũng không có ý nghĩa gì mà muốn thảo luận về những chuyện xảy ra từ sau chuyến viếng thăm của Itō vào tháng 3 năm trước. Người Nhật lập ra hệ thống ngân hàng ở Đại Hàn. Đó là ngân hàng của người Đại Hàn, nhưng sự thật là ngân hàng Nhật Bản, Ngân hàng Daiichi, lại nắm hết tài chính trong tay. Vì vậy nên quốc dân Đại Hàn lâm vào cảnh khổ sở đồ thán. Người Nhật còn can thiệp vào cả tài sản riêng của hoàng thất. Khi than phiền chuyện này với Đại tướng Hasegawa Yoshimichi, trưởng tư lệnh quan quân đội đồn trú, thì Hasegawa tuyên bố rằng đó là điều cần thiết. Vì vậy nên hoàng thất đành lặng thinh.

Vấn đề không chỉ dừng lại ở tài chính. Người Nhật còn quản lí tất cả các cơ quan thông tin, bưu chính huyết mạch của xã hội. Đó là kết quả “cải tiến” do người Nhật đề xướng và người Đại Hàn không một chút mảy may nghi ngờ. Bức thư của Thiên hoàng Minh Trị có đề cập đến hiện trạng quốc phòng của Đại Hàn vẫn chưa hoàn bị, nhưng đó là kết quả của việc người Nhật can thiệp vào. Quân đội Đại Hàn bị cắt giảm đáng kể theo mệnh lệnh của Nhật, vì vậy đang lâm vào thực trạng là không trấn áp nổi đám bạo loạn. Ngoài ra, quân đội Nhật còn phát quân lệnh bảo hộ đường sắt và điện tín. Nhưng tất cả quốc dân Đại Hàn không được giáo dục đầy đủ nên không thể triệt để thấu hiểu những thông báo trên các bảng cáo dụ và những người vi phạm bị kết án theo quân luật và bị xử bắn.

Hoàng đế tiếp tục rằng ban đầu người Nhật được chào đón, nhưng rồi quốc dân Đại Hàn dần lên tiếng oán thán. Tình hình càng nguy hiểm hơn khi có tin dồn lan truyền mới đây rằng quan hệ ngoại giao từ nay về sau sẽ do người Nhật quản lí. Từ những sự việc như đã kể mà quốc dân Đại Hàn bất luận trên dưới đều nhìn Nhật Bản với con mắt nghi ngờ. Hoàng đế nói với Itō rằng nên nghĩ đến vị thế của quốc dân Đại Hàn khi đối diện với nguy cơ hiện tại.

Có lẽ Itō cũng đã lường trước những chỉ trích này, đáp rằng mình hiểu những bất mãn mà Hoàng đế Bệ hạ trình bày. Song Itō tiếp tục hỏi một câu, rằng Đại Hàn vẫn còn tồn tại đến ngày nay là nhờ dựa vào ai, Đại Hàn được độc lập là nhờ ai, Bệ hạ biết rõ điều đó mà vẫn bất mãn hay sao.

Hoàng đế ngắt lời Itō, nói rằng: “Điều đó thì Trẫm biết rõ. Đại Hàn được độc lập là nhờ Hiệp ước Thiên Tân năm 1885 và Hiệp ước Bakan (Shimonoseki) năm 1895, và cũng nhờ vào nhiều công sức điều đình của ngài”.

Cuối cùng, hoàng đế còn biện minh cho quyết định tị nạn của mình đến Công sứ quán Nga vào năm 1896. Itō vẫn chưa trình bày được sứ mệnh đại sứ đặc phái của mình, không thể ngăn nổi cảm giác khó chịu. Itō ngắt ngang khi lời của hoàng đế đang được phiên dịch sang tiếng Nhật. “Ngoại thần (Itō) phụng mệnh Thiên hoàng chí tôn đến đây yết kiến Bệ hạ nhưng vẫn chưa trình bày được sứ mệnh nên cảm thấy phiền lòng khi nghe những chuyện xưa cũ của Bệ hạ. Nhưng không phải ngoại thần không muốn nghe, mà hôm khác khi có thời gian thong thả thì xin được nghe chi tiết. Còn bây giờ ngoại thần xin tâu lên sứ mệnh của mình”.²⁵

Dù biết hoàng đế sẽ không ưng khi đề cập đến chuyện xưa, nhưng Itō vẫn bắt đầu tâu lên từ sự việc gặp Lý Hồng Chương ở Thiên Tân vào năm 1885. Đương thời, Itō chủ trương bảo đảm độc lập cho Đại Hàn một cách mạnh mẽ và ngăn không cho Lý thực hiện dã tâm đe dọa độc lập của nước này. Đến năm 1895, Trung Quốc nhân loạn Đông học Đảng mà toan đặt Đại Hàn dưới ách thống trị của họ. Nhưng trong cuộc chiến sau đó, Nhật Bản đã đánh bại Trung Quốc. Kể từ đó thì mối đe dọa lớn nhất đối với nền độc lập của Đại Hàn chính là Nga. Nga đem hải quân bao vây bờ biển Đại Hàn, toan sáp nhập vào lãnh thổ nước họ. Tuy nhiên, Nhật Bản đã hi sinh tính mạng của thần dân và sự phú cường của quốc gia mà cứu Đông Á khỏi mối đe dọa này. Kết quả của chiến tranh là lãnh thổ Đại Hàn được bảo toàn như thế giới thừa nhận. Itō thừa nhận sự thật rằng quốc dân Đại Hàn đang chịu ít nhiều khổ sở vì hành động của Nhật Bản, nhưng đây là chuyện đành phải vậy, tin rằng đòi hỏi quốc dân Đại Hàn chịu đựng những khổ nạn này cũng không phải là quá đáng. Chính sách cửa Nhật dẫn đến kết quả là lãnh thổ Đại Hàn được bảo toàn, hoà bình Đông Á được duy trì.

Cuối cùng, Itō chuyển đề tài rằng Thiên hoàng Nhật Bản mong muốn hoà bình vĩnh cửu nên đặc phái mình sang Đại Hàn để bàn đối sách phòng ngừa những mối đe dọa cho Đông Á trong tương lai. Sứ mệnh của mình là yết kiến Hoàng đế Bệ hạ, truyền tải nguyện vọng củng cố quan hệ hai nước Nhật Hàn đến Bệ hạ. Quan hệ ngoại giao của Đại Hàn với ngoại quốc sẽ do chính phủ Nhật Bản đại diện, nhưng vấn đề nội chính vẫn do Bệ hạ quyết định như từ trước đến nay. Có như vậy thì mối hoạ ở Đông Á mới bị nhổ tận gốc, sự uy nghiêm của hoàng thất Đại Hàn mới được duy trì và quốc dân Đại Hàn sẽ thêm phần hạnh phúc ấm no.²⁶

Hoàng đế Kojong cảm tạ hảo ý của Thiên hoàng Minh Trị, bản thân mình cũng mong muốn ủy nhiệm quyền ngoại giao cho Nhật Bản. Tuy nhiên, hoàng đế cũng yêu cầu rằng cho dù về thực chất thì Nhật vẫn nắm nội dung nhưng về hình thức, chuyện ngoại giao với liệt cường nên tiến hành với danh nghĩa của mình như từ trước đến nay. Itō từ chối yêu cầu, cho rằng trong ngoại giao thì hình thức và nội dung là hai mặt thống nhất không thể tách biệt. Itō nói, nếu Đại Hàn chủ trương ngoại giao thì nhất định sẽ khiến Đông Á hỗn loạn lần nữa. Nhật Bản không thể chịu được việc này, và chiếu theo kinh nghiệm trong quá khứ nên mới quyết định phương châm lần này, không cho phép thay đổi. Itō đưa ra đề án hiệp ước, thúc giục hoàng đế xem.

Hoàng đế Kojong nhìn qua các điều mục trong đã án hiệp ước rồi cảm tạ nỗ lực của Itō, nói rằng bản thân mình nhờ vả ở Itō nhiều hơn quần thần của mình. Hoàng đế tiếp tục rằng nếu không cho phép mình nắm quyền ngoại giao về hình thức thì khác nào nói Đại Hàn ở cùng vị thế như Hungary đối với Áo, hay các nước Phi châu đối với mẫu quốc Âu châu.

Itō chủ trương rằng mục đích của hiệp ước này là mang lại lợi ích cho cả Đại Hàn và hoàng thất Đại Hàn. Nhật không có ý định dối gạt hoàng thất để lợi lạc cho Nhật. Ngoài ra, không thể so sánh Đại Hàn với Hungary. Itō nói tiếp: Hungary là đất nước không có quân chủ đứng đầu, còn Nhật Bản và Đại Hàn đều là nước độc lập dưới quyền một vị quân chủ. Về các nước Phi châu thì đến giờ, gần như không có một quốc gia độc lập nào. Vì vậy, thật sai lầm khi so sánh quan hệ Nhật - Hàn với những nước này. Điều Nhật Bản yêu cầu là quyền đại diện về ngoại giao để ngăn ngừa hiểm hoạ trong tương lai, quyết không can dự vào những việc khác.’

Hoàng đế cứ hằng nặc xin để lại một ít quyền lực cho mình, trong khi Itō đáp hoàn toàn không thể thỏa hiệp. Itō chỉ cần sự quyết đoán của hoàng đế, cho rằng có chấp nhận hiệp ước hay không là quyền tự do của hoàng đế. Tuy nhiên, Hoàng đế Kojong cũng biết rõ rằng dù mình có quyết định hay không thì chính phủ Nhật cũng đã quyết định từ trước rồi.

Hoàng đế Kojong cho rằng đây là vấn đề cực kì hệ trọng, không thể quyết định lập tức được. Theo thông lệ thì trong những trường hợp này, hoàng đế sẽ thảo luận với quần thần, trưng cầu dân ý. Hoàng đế nói rằng mình cần thời gian. Itō đồng ý để thảo luận với quần thần nhưng nghi ngờ việc trưng cầu dân ý. Itō nói: “Quý quốc không phải là nước theo chính trị lập hiến mà là nước quân chủ chuyên chế, chẳng phải mọi việc lớn nhỏ đều do Bệ hạ tự quyết định hết hay sao”. Itō sợ rằng có thể ý đồ của việc trưng cầu dân ý là để làm dấy lên tinh thần chống Nhật của quốc dân. Itō cho rằng quốc dân Đại Hàn không biết gì về ngoại giao, dễ bị ảnh hưởng nên Nhật đành phải đại diện cho Đại Hàn để thực hiện nhiệm vụ này. Hoàng đế kháng nghị, nói rằng không phải trưng cầu trực tiếp ý kiến dân chúng mà là hỏi ý kiến Trung xu viện.²⁷ Itō đáp rằng hoàng đế có thể thảo luận với Trung xu viện, nhưng cũng căn dặn rằng Nhật sẽ không khoan dung nếu cố tình trì hoãn.

Hoàng đế yêu cầu đề án hiệp ước được chuyển đến các công sứ và ngoại vụ đại thần. Itō từ chối, yêu cầu hoàng đế phải triệu tập quan chức nội các trong, đêm nay để thảo luận về đề án. Hoàng đế hứa sẽ làm theo chỉ thị của Itō, nhưng có một yêu cầu cuối cùng là trình thỉnh cầu về quyền ngoại giao trên danh nghĩa như đã đề cập lên Thiên hoàng và chính phủ Nhật Bản. Đáp lại, Itō khuyên rằng nên từ bỏ hi vọng này.

Cuộc hội kiến giữa Hoàng đế Kojong với Itō Hirobumi kéo dài bốn giờ đồng hồ.²⁸ Có thể dễ dàng hình dung được hoàng đế cảm thấy nhục nhã ra sao, nhưng cũng đành phải nhượng bộ. Itō nói thẳng rằng nếu hoàng đế cự tuyệt thì Nhật Bản sẽ can thiệp quân đội, đả đảo triều đại. Nhìn chung, các mô tả về Itō trong nhiều trường hợp đều cho rằng đây là nhân vật tinh tế, nhã nhặn, một con người văn minh cao độ. Tuy nhiên, lần này Itō đã thể hiện sự khắc nghiệt, vô tình ẩn bên dưới lớp vỏ lịch thiệp của mình. Itō từ chối luôn cả một chút lòng tự tôn của hoàng đế khi cầu xin để chỉ thị do người Nhật đưa ra được ngụy trang như do chính mình đưa ra. Mọi lời từ chối của Itō đều được truyền tải qua từ ngữ trân trọng, nhưng đối với Kojong thì rõ ràng mọi lời đều mang âm hưởng dọa nạt. Bản thân hoàng đế cũng thể hiện sự uy nghiêm và lòng dũng cảm trước nguy cơ trầm trọng trong thời trị vì của mình, mặc dù ông thường bị mô tả là nhân vật bất tài, bạc nhược, trong nhiều tư liệu, cực kì trái ngược với Vương phi Min.

Ngày 16 tháng 11, Itō mời các nguyên lão và quan chức chính phủ Đại Hàn đến khách sạn của mình. Cuộc hội đàm thân mật trở thành tranh luận gay gắt, kéo dài đến nửa đêm.²⁹ Theo một sử liệu phía Đại Hàn thì “trước khi các quan chức đến khánh sạn của Itō thì đều đã thề với nhau là dù trong bất cứ tình huống nào cũng không chấp nhận yêu cầu của Nhật. Phía Nhật đã dùng đủ mọi lí lẽ, rồi đề cập ý hối lộ họ bằng nhiều tiền, dụ họ bằng lời ngon ngọt và cuối cùng là dọa nạt tính mạng nếu không chịu nhượng bộ”.³⁰

Ngày hôm sau, phía Nhật (Itō, Công sứ Hayashi Gonsuke, Đại tướng Hasegawa) và các quan chức phía Đại Hàn tổ chức hội đàm tại Công sứ quán Nhật Bản. Phía Đại Hàn phản đối hiệp ước, không đi đến kết luận nào. Hoàng đế Kojong xin Itō hoãn hội đàm để tránh rơi vào tình trạng hỗn loạn, nhưng Itō từ chối. Thay vào đó, quân đội Nhật và đội hiến binh được huy động đến. Theo sử liệu phía Đại Hàn cùng ngày thì “súng máy được đặt khắp nơi trên phố, pháo dã chiến cũng được mang ra để kiểm soát những nơi chiến lược quan trọng trong thành phố. Quân đội Nhật giả vờ tấn công, chiếm cứ cổng thành, mang súng, nói với quốc dân Đại Hàn rằng họ đang củng cố yêu cầu của mình. Sự thật, tất cả chỉ là bạo lực”.³¹

Cuộc hội đàm được mở lại trong đêm đó. Địa điểm được đổi sang vương cung. Itō xin yết kiến hoàng đế, nhưng Kojong viện lí do đau họng dữ dội để từ chối gặp. Itō làm ngơ ý chỉ của hoàng đế, xâm nhập vào phòng Kojong. Hoàng đế từ chối nói chuyện về hiệp ước, yêu cầu bàn bạc với các quan chính phủ. Itō quay lại nơi hội đàm, thông báo với tất cả rằng “Hoàng đế của các vị hạ lệnh cho các vị thảo luận với tôi để mau chóng đưa ra kết luận”.³² Itō yêu cầu Tham chính đại thần (thủ tướng) Han Kyu-sol và các quan chức chính phủ, từng người trả lời có thừa nhận hiệp ước hay không, và người phản đối phải cho biết lí do. Cuối cùng, ngoại trừ ba người (một người không rõ ý kiến) thì tất cả đều bị thuyết phục hoặc vì sợ hãi mà lên tiếng ủng hộ hiệp ước.³³

Chỉ có hai người trong số quan chức chính phủ cứng rắn phản đối. Itō nói tôn trọng ý kiến số đông và yêu cầu tham chính đại thần làm thủ tục quy định để kí kết hiệp ước. Itō biết rõ tham chính đại thần (một trong hai người phản đối) quyết không thừa nhận hiệp ước nhưng vẫn thúc giục “một khi tôi đã phụng mệnh Thiên hoàng Bệ hạ thi hành sứ mệnh này thì quyết không làm thinh để các vị quấy nhiễu”.³⁴

Tham chính đại thần nói với Itō rằng bản thân mình không theo phe phản Nhật và cũng thừa nhận rằng nếu không có Nhật hỗ trợ thì Đại Hàn đã không giữ được độc lập, nhưng cũng không thể thay đổi suy nghĩ về hiệp ước. Có lẽ việc này đúng với câu “ngay cả kẻ thất phu cũng không nhụt chí”. Việc này bắt nguồn từ kiến thức kém cỏi, không thông thạo thời thế và kết quả là Han Kyu-sol làm trái với thánh chỉ, đưa ra ý kiến trái ngược với các quan chức khác, chỉ còn đợi hình phạt sau đó. Tham chính đại thần thét lên rằng “Hãy xét đến lòng ta” rồi không ngăn nổi cảm xúc mà bật khóc. Itō bảo tham chính đại thần lau nước mắt và chứng tỏ dũng khí hơn nữa.³⁵

Hoàng đế Kojong đồng ý với hiệp ước, nhưng yêu cầu thêm một mục. Đó là khi Đại Hàn có đủ thực lực phú cường để tự duy trì độc lập thì sẽ rút lại hiệp ước này. Để làm vui lòng hoàng đế, Itō tự tay viết thêm câu “Có hiệu lực cho đến khi thừa nhận Đại Hàn thực sự phú cường”, và hoàng đế thỏa mãn.³⁶

Hiệp ước bảo hộ (hiệp ước Nhật - Hàn thứ hai) được kí kết vào ngày 17 tháng 11 năm 1905.³⁷ Đại khái có năm điều mục với nội dung như sau:

Một, từ nay về sau, Nhật Bản quản lí quan hệ ngoại giao của Đại Hàn, bảo hộ thần dân và quyền lợi của Đại Hàn ở ngoại quốc thông qua những đại biểu ngoại giao và lãnh sự ở hải ngoại. Hai, Nhật Bản cam kết thi hành các điều mục trong hiệp ước đã kí giữa Đại Hàn và ngoại quốc. Tuy nhiên, Đại Hàn cam kết từ nay về sau không kí kết hiệp ước quốc tế mà không có sự can thiệp của chính phủ Nhật. Ba, Nhật Bản đặt một viên thống giám làm đại biểu của Nhật ở Đại Hàn, chuyên quản lí ngoại giao. Thống giám có quyền gặp hoàng đế Đại Hàn. Nhật Bản cũng sẽ đặt chức lí sự quan tại các cảng mở và những nơi được cho là trọng yếu. Bốn, tất cả các hiệp ước đã kí giữa Nhật Bản và Đại Hàn, nếu không được đề cập đến trong hiệp ước này, thì vẫn còn hiệu lực. Năm, Nhật Bản bảo đảm duy trì an toàn và bảo đảm tôn nghiêm cho hoàng thất Đại Hàn.³⁸

Dĩ nhiên là đã có nhiều tiếng nói phản đối gay gắt từ trong nước Đại Hàn xoay quanh hiệp ước bị Nhật cưỡng chế. Dần dần, sự việc hiệp ước được các quan chính phủ bỏ phiếu bị rò rỉ trên mặt báo. Các tờ báo mạnh dạn phát biểu luận thuyết, chỉ trích các quan chức khuất phục trước yêu sách của Nhật là những kẻ phản bội tổ quốc và phê phán hiệp ước. Suốt mấy ngày sau đó, dân chúng tụ tập ở quảng trường trước cung điện để kêu khóc, kháng nghị. Các thương nhân đóng cửa hiệu, học sinh đóng cửa trường, thánh đường Cơ Đốc thì tràn ngập tiếng khóc và tiếng phẫn nộ.³⁹

Itō Hirobumi được đề cử làm thống giám đầu tiên ở Đại Hàn vào ngày 21 tháng 12 năm 1905.⁴⁰ Quyền hạn của Itō trong vai trò thống giám không chỉ dừng lại ở các hoạt động ngoại giao như đã cam kết với Hoàng đế Kojong. Chẳng hạn, Itō còn can thiệp vào chuyện thanh trừng những người hủ bại có thế lực trong cung đình nhằm nhổ tận gốc các nhóm thổ phỉ và bạo động ở Đại Hàn. Itō còn thâu tóm đội cảnh vệ cổng cung đình với sự đồng ý của hoàng đế.⁴¹

Bề ngoài thì Hoàng đế Kojong tỏ vẻ hoan nghênh Nhật Bản, nhưng bên trong thì ngấm ngầm gửi thư cho Tổng thống Roosevelt. Trong thư, hoàng đế tuyên bố rằng hiệp ước bảo hộ không có hiệu lực vì bản thân mình không đồng ý với hiệp ước, đó là do quốc dân bị ép buộc trước họng súng.⁴² Nhưng có vẻ như lá thư của hoàng đế không phát huy được tác dụng gì. Có lẽ đối với Roosevelt thì Đại Hàn đã nằm trong vòng quản lí của Nhật Bản.

Hoàng đế Kojong đành tiếp tục diễn vai người đồng minh trung thành của Nhật. Lễ duyệt binh khải hoàn chúc mừng thắng lợi của Nhật Bản trong chiến tranh Nhật - Nga được cử hành tại Tōkyō vào tháng 4 năm 1906.⁴³ Kojong phái phó tướng dục quân, Thân vương Ui, đến tham dự. Thân vương Ui mang theo thông điệp chúc mừng của hoàng đế, bày tỏ hi vọng quan hệ hữu hảo giữa hai nước sẽ kéo dài vĩnh viễn. Thông điệp của Kojong đặc biệt nhắc đến việc Itō Hirobumi được bổ nhiệm làm thống giám. Những lời khen ngợi dành cho Itō hoàn toàn trái ngược với thái độ căm ghét thường ngày mà hoàng đế nhìn Itō. Kể từ sau khi Itō tuyên bố nhậm chức thống giám đầu tiên thì hoàng đế càng tỏ ra căm ghét cực độ.⁴⁴ Có lẽ Thiên hoàng Minh Trị không hề hay biết suy nghĩ thật của hoàng đế Đại Hàn. Ngài bày tỏ vui mừng khi thấy Kojong thỏa mãn với việc hành chính của Itō.

Giữa Thiên hoàng và Hoàng đế Kojong đôi khi cũng có trao đổi thư từ với nhau, nhưng thường chỉ là bày tỏ niềm vui xoay quanh quan hệ hữu hảo hai nước.⁴⁵ Khi nhận được tin báo hoàng thái tử Đại Hàn thành hôn, Thiên hoàng Minh Trị đã đặc phái cung nội đại thần đến, gửi tặng vật cho hoàng đế, hoàng thái tử và hoàng thái tử phi.⁴⁶ Có lẽ là Thiên hoàng Minh Trị thật sự tin vào giao kèo hữu hảo với Hoàng đế Kojong. Tuy nhiên, vào tháng 4 năm 1907 thì Itō tâu lên Thiên hoàng về tình hình bi quan và hình thái bất ổn bên trong Đại Hàn. Itō nhắc đến kế hoạch ám sát các quan chức tán thành hiệp ước và ngầm ám chỉ rằng Hoàng đế Kojong có liên quan đến kế hoạch này. Những người bị nghi ngờ đến kế hoạch ám sát đều bị bắt giữ và tra khảo. Nhiều người đã tự thú nhưng cuộc điều tra vẫn tiếp tục.⁴⁷

Nỗ lực cuối cùng nhằm chống lại Nhật Bản của Hoàng đế Kojong là việc gửi ba đại biểu tham dự Hội nghị Hoà bình Quốc tế lần thứ hai được tổ chức ở Hague vào tháng 6 năm 1907. Trong số các đại biểu có Yi Sang-sol (cựu tham tán phủ nghị chính) và Yi Chun (cựu công tố viên). Cả hai người đều đã từ chức vì kháng nghị hiệp ước bảo hộ năm 1905. Hai người bí mật rời khỏi Seoul, trốn đến Vladivostok rồi từ đó theo xe lửa xuyên Siberia đến St. Petersburg. Tại đây, họ cùng một người thông dịch kiêm hướng dẫn đến Hague. Các đại biểu Đại Hàn tìm cơ hội để phát biểu trước hội nghị nhưng đều bị ngăn cản. Đại biểu Đại Hàn chủ trương ba điểm sau. Thứ nhất, hiệp ước bảo hộ ngày 17 tháng 11 năm 1905 là vô hiệu vì không được hoàng đế đồng ý. Thứ hai, vì vậy Nhật Bản không có quyền hạn quản lí ngoại giao của Đại Hàn. Thứ ba, vì vậy Đại Hàn có quyền cử đại biểu đến tham dự Hội nghị Hoà bình Quốc tế.

Ngày 5 tháng 7, Yi Sang-sol được phép phát biểu trước hội nghị. Bài diễn thuyết của Yi khiến đại biểu các nước xúc động. Điện tín được gửi đến Seoul để xác nhận thỉnh cầu của Yi có phải là kiến giải của chính phủ Đại Hàn hay không. Tuy nhiên, cơ quan thông tin của Đại Hàn đang nằm dưới sự quản lí của Nhật nên điện văn được chuyển đến tay Itō. Itō vào cung, mang theo điện văn đối mặt với hoàng đế. Itō chất vấn rằng hoàng đế tự phá vỡ hiệp ước bảo hộ là cớ làm sao, nếu cự tuyệt thì cứ đường đường chính chính mà bố cáo tuyên chiến. Hoàng đế thất thần, đáp lại với giọng thỏ thẻ rằng mình không hay biết gì về chuyện này. Itō cần một lời này của hoàng đế. Itō đánh điện trả lời Hague rằng chính phủ Đại Hàn không thừa nhận tính hợp pháp của đoàn đại biểu. Thỉnh nguyện của Đại Hàn bị bác bỏ theo đề nghị của đại biểu Anh quốc (trung thành với đồng minh Nhật - Anh).⁴⁸

Chính phủ Nhật cũng không làm ngơ bỏ qua cho hành vi của Hoàng đế Kojong. Ngày 18 tháng 7, Itō cùng Ngoại vụ đại thần Hayashi Tadasu đến gặp hoàng đế, yêu cầu thoái vị. Kojong từ chối thoái vị nhưng rồi cũng chịu khuất phục trước áp lực cứng rắn, thừa nhận hoàng thái tử là nhiếp chính trong đêm đó. Lời từ chối thoái vị của Kojong bị phía Nhật làm ngơ. Phía Nhật bắt Kojong phát biểu đưa Sunjong, người mang bệnh cả về thể chất lẫn tinh thần, lên ngôi hoàng đế.⁴⁹ Ngày 21, Thiên hoàng Minh Trị gửi điện chúc mừng. Trái với lời hứa bảo đảm an toàn và duy trì sự tôn nghiêm của hoàng thất Đại Hàn; giờ đây triều đại nước này đang lâm vào phút giãy giụa cuối cùng trước khi chết.

Iguchi Kazuki, Thời đại chiến tranh Nhật - Nga, trang 127-128. Iguchi viết nếu không có Anh viện trợ thì Nhật sẽ không đi đến chiến tranh với Nga được. Bấy giờ Nhật vẫn chưa sản xuất được pháo chính và pháo phụ cho chiến hạm, tuần dương hạm thiết giáp. Nhật không chỉ nhập khẩu đại pháo mà còn phải nhập cả thuốc nổ từ Anh. Anh còn cung cấp cho hải quân Nhật 20.000 tấn than đá mỗi tháng.↩

Ian H. Nish, Liên minh Anh - Nhật, trang 289. Anh quyết định không cho một chiếc quân hạm nào tham gia hoạt động quân sự ở Biển Đen. Theo yêu cầu của Anh, Thổ Nhĩ Kỳ cũng không cho phép hạm đội Hắc Hải của Nga đi qua eo biển.↩

Cùng tư liệu trên, trang 292. Nish viết: “Anh quốc gây ấn tượng là nước trung lập hơn là nước đồng minh”.↩

Cùng tư liệu trên, trang 299. Đoạn này trích từ lá thư của Công sứ Claude MacDonald gửi đại sứ Anh ở Nga là Charles Hardinge. Thư đề ngày 23 tháng 12 năm 1904.↩

Cùng tư liệu trên, trang 299.↩

Cùng tư liệu trên, trang 303.↩

Cùng tư liệu trên, trang 309. Trích từ điện văn của công sứ tại Anh là Hayashi Tadasu gửi chính phủ Nhật Bản.↩

Bản tiếng Anh trong Ian H. Nish, Liên minh Anh - Nhật, trang 332-333.↩

Cùng tư liệu trên, trang 346. Cha của Vương tử Arthur, người cũng được gọi là công tước xứ Connaught, cũng đã viếng thăm Nhật Bản không chính thức vào năm 1890. Ông này dành phần lớn thời gian để vãn cảnh và mua “đồ cổ”. Tuy sứ mệnh trao huân chương Garter được giao cho ông con là điều bất ngờ, nhưng bấy giờ công tước xứ Connaught cha đang thực hiện một nhiệm vụ quan trọng ở Ấn Độ.↩

Lord Redesdale, Sứ mệnh trao huân chương Garter ở Nhật, trang 1-2.↩

Cùng tư liệu trên, trang 5-6.↩

Gùng tư liệu trên, trang 7-8.↩

Cùng tư liệu trên, trang 8.↩

Cùng tư liệu trên, trang 16-20.↩

Minh trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 92.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 184.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 493.↩

Lord Redesdale, Sứ mệnh trao huân chương Garter ở Nhật, trang 22.↩

Cùng tư liệu trên, trang 23.↩

Cùng tư liệu trên, trang 25.↩

Cùng tư liệu trên, trang 29.↩

Cùng tư liệu trên, trang 76-81.↩

Ian H. Nish, Liên Minh Anh - Nhật, trang 350-351.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trạng 374 - 375.↩

Cùng tư liệu trên, trang 377-379.↩

Cùng tư liệu trên, trang 380-381.↩

Trung xu viện là cơ quan quản lí việc chi xuất, hộ vệ trong vương cung. Bấy giờ là cơ quan tư vấn nội các.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 376-385; Kim Un Yon, Việc sáp nhập Nhật Bản và Đại Hàn kể bằng tài liệu ngoại giao, trang 183-191.↩

Về ý kiến của phía Đại Hàn, xem Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 217-218.↩

Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 47.↩

Cùng tư liệu trên.↩

Cùng tư liệu trên, trang 48.↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 221-222.↩

Kim Un Yon, Việc sáp nhập Nhật Bản và Đại Hàn kể bằng tài liệu ngoại giao, trang 195; Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 48-49. Choi viết: tướng sĩ Nhật Bản lôi tham chính đại thần phản kháng vào một căn phòng bên cạnh nên các quan chức nội các khác nghĩ ông này đã bị giết. Do hành vi này của người Nhật mà mấy quan nội các đồng ý với hiệp ước. Choi viết: “Dù ở tư liệu nào, tác giả nào đi nữa thì cũng không có nhiều khác biệt khi mô tả về tính uy hiếp trong hội nghị”.↩

Kim Un Yon, Việc sáp nhập Nhật Bản và Đại Hàn kể bằng tài liệu ngoại giao, trang 195.↩

Cùng tư liệu trên, trang 196.↩

Hiệp ước Nhật - Hàn lần thứ nhất được kí vào ngày 22 tháng 8 năm 1904 quy định, phải có một người Nhật làm cố vấn tài chính, một người ngoại quốc làm cố vấn ngoại giao. Ngoài ra, mọi văn kiện kí kết với ngoại quốc và những văn kiện quan trọng khác phải thông qua chính phủ Nhật Bản (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 840).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 408.↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 225-226. Năm viên đại thần tán thành hiệp ước bị dân chúng gọi là Ất Tỵ ngũ tặc (ulsa ojok) tức năm tên giặc năm Ất Tỵ.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 435. Người kế nhiệm Itō trong vai trò nghị trưởng Xu mật viện là Yamagata Aritomo. Ngày 2 tháng 2 năm sau, sau khi đến Đại Hàn, Itō xin Thiên hoàng được phép nghỉ ngơi, và ngày 3 tháng 3 thì trở thành thống giám đầu tiên.↩

Cùng tư liệu trên, trang 596-598. Itō còn nhức đầu với vụ bạo động được cho là có thế lực trong vương cung giật dây. Phần lớn những vụ bạo động là để phản đối hiệp ước Nhật - Hàn.↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 228. Bức thư được mật sứ chuyển đến Chi Phù ở Trung Quốc, từ đó được đánh điện đến Washington. Tại đây, nội dung bức thư được nhà truyền giáo người Mỹ là Homer Hulbert (được hoàng đế Đại Hàn tin tưởng) gửi điện văn đến Quốc vụ trưởng Elihu Root, cuối cùng được chuyển đến tay Roosevelt.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 536-537. Nghi thức được cử hành vào ngày 10 tháng 4, tại thao trường Aoyama. Nghi thức còn có ý nghĩa khác đáng chú ý là việc Thiên hoàng Minh Trị lần đầu tiên mặc quân phục màu vàng nâu trong ngày này. Màu này sau trở thành tiêu chuẩn của lục quân Nhật Bản.↩

Katano Tsugio, Minh Trị Thiên hoàng kỉ, trang 238. Theo Katano thì khi Itō trao thư tín nhiệm vào ngày 9 tháng 3, hoàng đế ngồi im suốt buổi.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 642-644.↩

Cùng tư liệu trên, trang 661.↩

Cùng tư liệu trên, trang 724.↩

Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 61-63.↩

Sunjong, trước đó được biết với cái tên I Chock, là con trai của Kojong với Vương phi Min. Năm 1898, I Chock bị đầu độc nhưng nhờ y sĩ can thiệp nên giữ được mạng nhưng bị chất độc làm ảnh hưởng nặng đến tinh thần. (Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 254-255)↩

CHƯƠNG 57

THÂN MẪU YOSHIKO QUA ĐỜI

Thắng lợi của Nhật Bản trong cuộc chiến Nhật Nga đã gây ra nhiều tiếng vang đến khắp nơi trên thế giới. Đó là thắng lợi quân sự đầu tiên của một quốc gia Á châu trước một nước liệt cường Âu châu cận đại. Sự thật này đã làm lay động người dân các nước Á châu, Phi châu, những con người sống dưới ách cai trị của những kẻ chinh phục Âu châu.¹ Nhưng điều quan trọng hơn hết là ngay bên trong nước Nhật, niềm hưng phấn có được từ chiến thắng này đã nhanh chóng suy yếu Ngay trong thời gian chiến tranh, nhiều người thuộc tầng lớp trí thức đã ôm mối hoài nghi đối với tính thiết yếu của cuộc chiến. Tháng 8 năm 1904, ngay cả khi quân đội Nhật tiến đến gần Lữ Thuận, Arishima Takeo viết trong nhật kí như sau: “Bình quân chi phí quân sự một ngày của họ khoảng 500.000 đô la Mỹ. Quả thật là con số đáng kinh ngạc. Nếu họ ngừng đánh nhau hai ngày thì số tiền này đủ để xây một trường đại học bề thế. Tôi không biết liệu cuộc chiến lần này có thật sự cần thiết hay không, nhưng chiến tranh là thứ không cần thiết”.²

Ngay cả Ishikawa Takuboku, người từng hừng hực phấn chấn khi chiến tranh Nhật - Nga bùng nổ, cũng đã viết trong “sáp dân nhật kí” tháng 12 năm 1907 như sau. “Khi tôi dạy học sinh rằng nước chiến bại Nga mới là nước tốt hơn nước thắng trận Nhật Bản, thì tôi tự hỏi không biết mình đang tạo ra kiểu con người gì thế này”.³ Takuboku không giải thích lí do vì sao lại dạy cho học sinh rằng Nga mới là nước tốt hơn. Có lẽ lời nói bóng gió của Takuboku cho thấy sự vỡ mộng mà tầng lớp trí thức, bao gồm cả bản thân Takuboku, đã đối diện khi nhận ra sự vô nghĩa trong chiến thắng này. Người Nhật đã trả cái giá rất đắt để đổi lấy một mảnh đất hoang phế, và sự đe dọa từ phía Nga cũng không hẳn đã chấm dứt. Cảm giác thỏa mãn khi Nhật Bản được thừa nhận như một nước lớn nhờ vào chiến thắng này cũng không thể xóa đi sự thật rằng rất nhiều sinh mạng người Nhật đã mất đi trong trận chiến ở Lữ Thuận và Phụng Thiên.

Thiên hoàng Minh Trị cũng làm thơ trong thời gian chiến tranh, nhưng phần nhiều trong số đó đều thiếu sự nhiệt tình hăng hái điển hình như trong những bài thơ cổ động chiến tranh ở Âu châu. Một trong những bài tanka được biết đến nhiều nhất của Thiên hoàng cũng được Tổng thống Roosevelt hết sức khen ngợi.⁴ Bài thơ dưới đây thể hiện nỗi hoài nghi (dù thật hay không) tại sao chiến tranh lại tồn tại.

Yomo no umi

Mina harakara to

Omou yo ni

Nado namikaze no

Tachi sawaguran⁵

(Tạm dịch: Trong cõi đời, khắp bốn bể, đều là nhà, giai huynh đệ, hà cớ sao, sóng gió mãi, nổi không ngừng).

Một bài thơ khác nói về ảnh hưởng của chiến tranh đến những người ở quê nhà.

Kora wa mina

Ikusa no niwa ni

Idehatete

Okina ya hitori

Yamada moruran⁶

(Tạm dịch: Cả lũ con, đều ra trận, để lão già, nhà một mình, trông ruộng đồng, bên chân núi).

Thiên hoàng Minh Trị không hề tỏ ra say sưa hoan hỉ ngay cả sau chiến thắng của hải quân ở eo biển Tsushima và thắng lợi của lục quân ở Phụng Thiên. Dù các vị quân chủ ngoại quốc đều khen ngợi những thành công này là vô song trong lịch sử thế giới, nhưng Thiên hoàng tỏ ra lãnh đạm và bình luận như sau:

Mukashi yori

Tameshi mare naru

Tatakai ni

Oku no hito wo

Ushinaishi kana⁷

(Tạm dịch: Qua những trận chiến, từ tận ngày xưa, như đã từng thấy, bao nhiêu sinh mạng, đều đã ra đi).

Mấy năm sau, khi Đại tướng Nogi Maresuke tuẫn tử theo Thiên hoàng Minh Trị vào năm 1912 thì đại đa số người Nhật đều nghĩ rằng Nogi tự sát vì tự trách mình đã khiến mấy vạn binh sĩ thiệt mạng theo mệnh lệnh của mình qua mấy lần tổng công kích Lữ Thuận.⁸ Tướng Nogi đã làm một bài thơ chữ Hán trong hội chúc mừng chiến thắng ở Tōkyō vào tháng 1 năm 1906. Bài thơ này không hề bày tỏ niềm vui đối với thắng lợi mà thể hiện cảm giác hổ thẹn của bản thân Nogi.

Vương sư bách vạn chinh kiêu lỗ

Công thành dã chiến thi tác sơn

Quý ngã hà nhan khán phụ lão

Khải ca kim nhật kỉ nhân hoàn⁹

(Tạm dịch: Trăm vạn quân Thiên hoàng chinh phạt kẻ địch kiêu căng, dã chiến công thành khiến thây chất thành núi, ta thấy hổ thẹn không dám gặp mặt phụ huynh của tướng sĩ, hôm nay ca khúc khải hoàn, được mấy người trở về).

Bài thơ Em không được chết (Kimi shini tamau koto nakare) của nữ thi sĩ trứ danh Yosano Akiko thường hay được trích dẫn để thể hiện tinh thần phản chiến. Đương thời, bài thờ này bị công kích dữ dội vì cùng lí do mà ngày nay nó được khen ngợi. Tuy nhiên, Akiko không phải là người theo chủ nghĩa phản chiến mà là người tôn trọng truyền thống trung thành với Thiên hoàng của gia đình. Điều mà Akiko truyền đạt qua bài thơ này không phải là tinh thần phản chiến mà là lòng lo lắng đối với người em trai đang trên đường đến mặt trận tiền tuyến ở đại lục. Nhưng cho dù bài thơ này không bao hàm ý nghĩa chính trị đi nữa thì thật khó tưởng tượng được rằng những bài thơ tương tự được công bố trong thời gian chiến tranh Nhật - Thanh (một cuộc viễn chinh nhẹ nhàng hơn, với ít người hi sinh hơn) hay trong thời gian xảy ra chiến tranh Thái Bình Dương (khi báo chí bị kiểm soát để không đi lệch khỏi phương châm của quốc gia). Cuộc vận động của nền văn học theo chủ nghĩa tự nhiên, nền văn học vỡ mộng, đã xảy ra ngay sau chiến tranh Nhật - Nga. Một đại biểu điển hình của dòng tiểu thuyết chủ nghĩa tự nhiên là tác phẩm Một người lính (Ippei sotsu) của Tayama Katai, có những phần được xây dựng dựa trên chính kinh nghiệm đặc phái viên tòng quân sang Trung Quốc của tác giả. Tác phẩm này được xem là mang tinh thần của chủ nghĩa phản quân phiệt và trong nhiều năm liền, nó chỉ được xuất bản khi bị cắt bớt mấy đoạn.

Thế hệ trưởng thành trong mấy năm sau cuộc chiến Nhật - Nga có vẻ như bị mất phương hướng. Trong nhiều trường hợp, cảm giác mất phương hướng này phát sinh từ cú sốc đối với những người hi sinh trong chiến tranh và nỗi thất vọng đối với chiến quả mà Nhật giành được. Nhưng sau đó thì cảm giác này được thể hiện dưới hình thức xã hội chủ nghĩa trong chính trị, và đó là một nguyên nhân khiến thế hệ lớn tuổi hơn than phiền về sự thiếu thốn truyền thống của tầng lớp thanh niên. Yamazaki Masakazu gọi đây là “thời đại khó ở”.

Oka Yoshitake viết về thời đại này như sau. “Trong số thanh niên, có không ít những người đi tìm ý nghĩa nhân sinh để rồi rơi vào trạng thái hoài nghi và đau khổ. Khuynh hướng này đã có dấu hiệu từ trước khi xảy ra chiến tranh Nhật - Nga, nhưng sau chiến tranh thì càng trở nên rõ rệt hơn. Đến nỗi phải nói rằng luôn miệng than phiền khổ não là một trào lưu trong giới thanh niên ngày nay”.¹⁰

Thắng lợi trong cuộc chiến và những lời khen ngợi từ hải ngoại đã khiến người Nhật có thêm lòng tự tin, nếu không muốn nói là tự hào. Tuy nhiên, các nhà phê bình đương thời đã hết sức phiền não với trào lưu “tư tưởng yếm thế chán chường” trong giới thanh niên nam nữ.¹¹ Thật nực cười là tư tưởng chán đời này có thể lại là một nguyên nhân khiến nền văn học Nhật Bản khai hoa một cách bất thường trong mười mấy năm kể từ sau chiến tranh Nhật - Nga. Natsume Sōseki viết tác phẩm vĩ đại nhất (và cũng u uất nhất) của mình trong thời kì này. Những kiệt tác lưu danh Mori Ogai, Ishikawa Takuboku, Shimazaki Tōson đến ngày nay chủ yếu cũng xuất hiện trong cùng thời kì. Đây cũng là thời kì Nagai Kafū, Shiga Naoya, Akutagawa Ryū-no-suke và Tanizaki Jun-ichirō viết những tác phẩm lần đầu mang lại tiếng tăm cho mình.

Năm 1906 là một năm đầy sóng gió đối với Thiên hoàng Minh Trị, khi đó được 55 tuổi. Vào tháng 1, Thiên hoàng lệnh cho Saionji Kinmochi tái tổ chức nội các sau khi Katsura Tarō từ nhiệm. Có lẽ việc đặt một quý tộc vào vị trí nội các tổng lí đại thần đã làm hài lòng Thiên hoàng. Giới quý tộc hầu như không đóng vai trò chính trị quan trọng nào trong những năm gần đây.

Ngày 22 tháng 1, một thành viên hoàng tộc Trung Quốc là Tải Trạch dẫn theo phái đoàn đến thăm Tōkyō. Đoàn người yết kiến Thiên hoàng vào ngày 25, thông báo rằng mình được hoàng đế Trung Quốc cử đến để thị sát nền chính trị của Nhật Bản. Trong buổi chào hỏi, đại biểu Tải Trạch tâu rằng “võ công văn đức” của Thiên hoàng vang dội khắp năm châu, nền chính trị, giáo dục Nhật Bản đang từng bước hoàn thiện từng ngày khiến họ vô cùng cảm phục. Tải Trạch bày tỏ hi vọng Thiên hoàng sẽ thừa nhận thành tâm của đoàn, đồng tình cho phép họ nghiên cứu nền kĩ thuật cao độ của Nhật Bản cùng những đặc điểm đáng khen ngợi khác. Mục đích của họ là lấy văn minh của Nhật làm mô phạm để phát triển Trung Quốc, qua đó bảo đảm an toàn cho Đông Á trong tương lai và mang lại hạnh phúc cho nhân dân.¹²

Dĩ nhiên, hoàn toàn có thể xem những lời tâng bốc này chỉ là lời xã giao, nhưng việc hoàng tộc Trung Quốc dành cho Thiên hoàng Nhật Bản những lời như vậy là sự thật chưa từng có trong suốt mối quan hệ lâu dài giữa hai nước trong thời gian trước đó. Thiên hoàng Minh Trị tỏ vẻ vui mừng, mời Tải Trạch ngồi ghế. Đây là điều hiếm thấy khi ngài tiếp kiến quan khách.¹³

Thiên hoàng mời phái đoàn của Tải Trạch dùng cơm trưa, sau đó phái trưởng thị tòng đến Li cung Shiba (nơi phái đoàn lưu trú) để ban tặng huân chương và những tặng vật khác.¹⁴ Có thể nói phái đoàn của Tải Trạch giống như phái đoàn sứ tiết Iwakura Tomomi năm xưa với quy mô nhỏ hơn. Sau khi thị sát cơ sở hạ tầng, nghiên cứu hiến pháp Nhật Bản thì phái đoàn xuất phát đến Mỹ (và Âu châu), vào ngày 13 tháng 2. Có lẽ chính phủ Trung Quốc đã thành tâm thành ý, mong muốn hiện đại hóa đất nước. Dù đối tượng nghiên cứu gồm nhiều nước nhưng Nhật Bản đã cung cấp cho Trung Quốc những hình mẫu dễ áp dụng nhất đối với đất nước họ.

Ngày 23 tháng 1, phái đoàn Đại Hàn do đại quan Yi Chae-wan dẫn đầu đến Nhật Bản và yết kiến Thiên hoàng vào ngày 27. Yi mang theo thư từ hoàng đế Đại Hàn, cảm tạ Thiên hoàng về việc phái Itō Hirobumi sang Đại Hàn. Yi còn mang theo nhiều tặng vật cho Thiên hoàng, hoàng hậu, hoàng thái tử và hoàng thái tử phi. Ngày hôm sau, Thiên hoàng ban tặng huân chương cho Yi cùng các thành viên trong phái đoàn ứng với địa vị của từng người.¹⁵

Trong chương trước đã đề cập đến việc đoàn đại biểu Anh quốc đến Nhật để làm lễ trao tặng huân chương Garter vào tháng 2. Rõ ràng, sự quan tâm từ chính phủ ngoại quốc khiến Thiên hoàng hài lòng. Tuy nhiên, chuyện trong nước lại hoàn toàn trái ngược. Chẳng hạn như việc Ngoại vụ đại thần Katō Takaaki từ nhiệm vào tháng 3 vì đối lập ý kiến với nhiều quan chức nội các khác xoay quanh việc quốc hữu hóa đường sắt. Dù Katō phản đối đạo luật chà đạp lên tư quyền nhưng đạo luật vẫn được thông qua. Katō đệ đơn từ nhiệm lên Nội các tổng lí đại thần Saionji. Thông thường, khi các quan chức nội các từ nhiệm thì đều lấy lí do bệnh tật nhưng Katō đã trình bày lí do thật sự.

Là người luôn tôn trọng tiền lệ, Thiên hoàng hỏi Saionji vì sao Katō lại không theo lệ. Saionji giải thích rằng khi đại thần từ nhiệm thì thường lấy lí do sức khỏe, nhưng thật sự có phải như vậy không thì lại là chuyện khác. Saionji nhận thấy Katō là nhân vật thẳng thắn hiếm có nên đã thuyết phục Thiên hoàng chấp thuận cho Katō từ nhiệm mà không trách móc gì. Thiên hoàng đồng ý, cho phép Katō từ nhiệm. Kết quả là Saionji vừa giữ chức nội các tổng lí đại thần, vừa kiêm nhiệm cả vị trí văn bộ đại thần và ngoại vụ đại thần lâm thời.¹⁶

Trong năm này, thiên tai xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới. Chẳng hạn như trận động đất lớn ở Đài Loan vào ngày 17 tháng 3 đã khiến hơn 1.100 người thiệt mạng.¹⁷ Ngày 11 tháng 4, núi lửa Vesuvius ở Italy phun trào, có báo cáo khá nhiều thiệt hại về người.¹⁸ Ngày 18 tháng 4 có trận động đất nổi tiếng xảy ra ở San Francisco. Trong mọi lần xảy ra thiên tai lớn, Thiên hoàng đều đóng góp tiền thiện nguyện để cứu trợ các nạn nhân. Ngài chi 10.000 yên cho nạn nhân của vụ động đất ở Đài Loan và chi 200.000 cho thảm hoạ ở San Francisco, số tiền khổng lồ cho thảm hoạ sau có lẽ là để thể hiện lòng biết ơn của phía Nhật đối với Mỹ quốc vì đã ủng hộ trong cuộc điều đình giảng hoà chiến tranh Nhật - Nga.

Trong tháng 7 không có sự việc trọng đại quan trọng đến mức rung chuyển đất trời nào đối với Thiên hoàng, nhưng ngài phải đối diện với một quyết định. Đương thời, có nhiều tranh luận xoay quanh việc khắc biểu tượng hoa cúc hay biểu tượng mặt trời mọc lên cột mốc biên giới Nhật - Nga trên đảo Karafuto. Ngày 5 tháng 7, Thiên hoàng ra quyết định khắc biểu tượng hoa cúc.

Ngoài ra, không còn chuyện gì to tát xảy ra cho đến ngày 11 tháng 12. Trong ngày này, một phái đoàn Đại Hàn yết kiến Thiên hoàng. Viên đặc sứ mang theo thư của hoàng đế Đại Hàn cùng thông điệp cầu mong mối quan hệ hữu hảo giữa hai nước được duy trì vĩnh viễn. Hoàng đế Đại Hàn cũng bày tỏ lòng tin tưởng sâu sắc đối với Itō Hirobumi, tỏ ra buồn rầu khi nghe có tin đồn sẽ thay thế chức thống giám của Itō. Hoàng đế nói việc thay người lần này chẳng những không đúng lúc mà còn là nguyên nhân khiến chính phủ và nhân dân mất hi vọng vào tương lai. Hoàng đế Đại Hàn thỉnh nguyện Thiên hoàng đừng thay thế Itō. Nhìn từ góc độ hoàng đế căm ghét Itō qua nhiều năm tháng nhưng lại có thể thốt nên những lời xảo diệu như vậy thì chúng ta không khỏi ngạc nhiên.

Ngày 28 tháng 12, Thiên hoàng lâm ngự đến dự lễ khai hội nghị viện. Ngày hôm đó có một, người Mỹ đến tham dự, đó là giáo sư George Ladd của Đại học Yale. Ladd viết về ấn tượng hôm đó như sau:

Đó là buổi lễ khai hội nghị viện do Thiên hoàng chủ trì. […] Bất cứ ai, dù muộn lắm cũng phải có mặt tại nghị trường trước mười giờ, nhưng mãi đến mười giờ 30 phút thì Bệ hạ mới rời khỏi hoàng cung. Khi Bệ hạ đến thì những người đang đợi được hướng dẫn đến chỗ ngồi dự thính của tất cả các thành viên trong Quý tộc viện. […] Chưa đầy năm phút sau, Bệ hạ tiến vào, đến bên ngai và ngồi xuống. Không lâu sau thì ngài đứng dậy, nhận sắc ngữ về lễ khai viện được viết trong cuộn giấy từ tay nội các tổng lí đại thần, Hầu tước Saionji. Rồi ngài bắt đầu đọc, hay nói chính xác hơn là ngâm với chất giọng đầy tính nhạc và cực kì rõ ràng. Ngài đọc sắc ngữ chưa đầy ba phút. Khi kết thúc thì nghị trưởng Quý tộc viện, Công tước Tokugawa (Iesato) từ nghị trường tiến lên trên bục rồi đến trước ngai. Công tước Tokugawa đón nhận cuộn giấy từ tay Bệ hạ rồi lui xuống nghị trường, hướng về phía chính diện với Bệ hạ mà cúi chào lần cuối cùng. Bệ hạ rời khỏi ngai, dẫn theo các thị thần rời khỏi qua cánh cửa trên bục.¹⁹

Ladd định nghĩa về bản thân mình như sau:

Tôi chỉ là một giáo viên không hơn không kém, và cũng không có tham vọng cho danh hiệu nào cao hơn ‘giáo viên’, cũng không có ý mưu cầu chức vụ nào tốt hơn. Tuy nhiên, Bệ hạ thừa nhận công sức của những người cống hiến cho sự nghiệp ‘giáo dục đạo đức’ cho thần dân của ngài và thể hiện tình cảm biết ơn thân thiết đó trước quốc dân. Sự quan tâm của Bệ hạ là điều chưa từng có, đồng thời cũng là sự nghiêm túc rõ ràng. Sự quan tâm của Bệ hạ đến đạo đức và hạnh phúc của quốc dân không bắt nguồn từ suy nghĩ hay chính sách ngoại giao, cũng không bị ảnh hưởng bởi danh phận của đối phương, lại càng không mong muốn được đền đáp. Chúng ta có nhiều lí do để nghĩ rằng đây là điểm đặc trưng của thời trị vì kể từ khi Bệ hạ trở thành Thiên hoàng. Thế giới tuy rộng lớn nhưng hiện tại, thật khó tìm được vị quân chủ nào nghĩ đến lợi ích của quốc dân, tràn đầy lòng thương yêu, hết sức nhiệt tâm và hi sinh bản thân mình như Thiên hoàng Mutsuhito.²⁰

Năm 1907 mở màn với những nghi thức tân niên như thông lệ. Như nhiều năm trước, lần này Thiên hoàng cũng không dự lễ tứ phương bái mà phó thác cho bộ lễ tiến hành thay. Ngày 8 tháng 1, Thiên hoàng lâm ngự đến khu luyện binh Aoyama, dự lễ duyệt binh của lục quân. Từ trước đến nay, Thiên hoàng thường cưỡi ngựa để xem duyệt binh nhưng hôm đó ngài hạ lệnh mở mui xe ngựa. Thiên hoàng ngồi trên xe mà xem duyệt binh. Mọi năm, ngài vẫn thường tiếp kiến những bậc chức sắc có công cán, các đại thần hay sứ thần ngoại quốc đến xem cùng. Nhưng năm nay ngài bỏ tập quán này, giao Lục quân sảnh tiếp đãi quan khách đến xem. Thay đổi này được suy đoán là vì có ít sứ thần ngoại quốc đến dự trong năm này.²¹ Tuy nhiên, cũng không rõ về tình trạng sức khỏe của Thiên hoàng, vì ngài vốn ghét để y sĩ chẩn đoán. Cũng có thể Thiên hoàng đã bắt đầu có cảm giác mệt mỏi, triệu chứng báo trước cho bệnh tật hoặc tuổi tác của ngài.

Cũng có thể thấy được dấu hiệu báo trước tình trạng sức khỏe xấu đi của ngài qua việc vắng mặt trong lễ tổng kết của trường lục quân Toyama vì lí do thời tiết xấu.

Một sự việc thú vị khác có cùng tính cách xảy ra vào ngày 3 tháng 5 cùng năm, ngay trước khi ngài đến dự buổi lễ lớn ở Đền Yasukuni. Hôm đó thời tiết rất đẹp, Thiên hoàng mặc lễ phục để tham gia buổi lễ. Cung nội đại thần Tanaka Mitsuaki muốn cho gia đình của những thương bệnh binh, những người tử trận và dân chúng ven đường thấy long nhan khi xe ngựa của Thiên hoàng đến Đền Yasukuni. Nghĩ vậy và không xin phép Thiên hoàng trước, Tanaka lệnh cho viên quản ngựa mở mui xe. Dù giữa mùa hè trời nóng hừng hực nhưng Thiên hoàng chưa bao giờ cho phép mở cửa sổ xe ngựa chứ đừng nói là mở mui xe. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, khi đi qua khu định cư của người ngoại quốc hay đến dự các triển lãm, có mấy lần Thiên hoàng nghe theo thỉnh cầu của các quan mà cho mở mui xe để quốc dân được thấy mặt. Nhưng lần này, khi Thiên hoàng tiến ra xe thì thấy mui đã được mở sẵn. Ngài lệnh cho trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune cho đóng mui lại và đứng sững bên cạnh xe ngựa cho đến khi đóng xong.

Không cần phải nói rằng các quan biết mình đã phản lại ý của Thiên hoàng nên hết sức căng thẳng. Có lẽ Thiên hoàng cũng đã không vui vì mui xe được mở ra mà không được sự đồng ý của ngài. Tuy nhiên, sự thật rằng Thiên hoàng không thích mở cửa sổ xe ngựa ngay cả khi trời nóng cũng ám chỉ rằng lí do ngài cho đóng mui xe lại không chỉ đơn thuần là vì không thích. Có lẽ Thiên hoàng ngại tiếp xúc với khí trời như người già sợ cảm lạnh.

Ngày 1 tháng 2 năm 1907, tổng trưởng tham mưu lục quân và trưởng bộ quân lệnh hải quận lập đề án và tâu lên phương châm liên quan đến quốc phòng để trả lời chất vấn cửa Thiên hoàng. Điểm đầu tiên và cũng là quan trọng nhất trong đề án này là phải chuẩn bị để có thể đối phó khi các nước xâm phạm chủ quyền. Theo đề án thì ngoại trừ chính sách thụt lùi trong thời Tokugawa thì chính sách tiến thủ, tức là giành thắng lợi từ việc tấn công, luôn là sách lược điển hình của Nhật Bản và cũng tượng trưng cho tính cách của người Nhật.

Khi xây dựng kế hoạch phòng vệ thì có mấy kẻ thù giả định được đặt ra. Kể từ khi bại trận trong cuộc chiến với Nhật thì Nga đang từng bước củng cố quân bị ở Viễn Đông, xây dựng lại hải quân và có vẻ như đang tìm cơ hội để trả đũa. Vì vậy, Nga được giả định là nước thù địch đầu tiên.

Nước tiếp theo được nghĩ đến là Mỹ. Dù Mỹ tỏ vẻ mong muốn duy trì quan hệ hữu hảo với Nhật Bản nhưng trong tương lai, có thể sẽ xảy ra xung đột gay gắt bất cứ lúc nào vì những nguyên nhân địa lí, kinh tế, nhân chủng hay tôn giáo. Hơn nữa, tuy liên kết đồng minh với Anh quốc là điều căn bản của quốc phòng nhưng cũng không được quên rằng trong trường hợp Nga tấn công Ấn Độ thì Nhật Bản phải cử binh viện trợ theo hiệp ước đồng minh Nhật - Anh mới.

Kết luận, lục quân Nhật Bản cần phải chuẩn bị để đối phó được khi nước thù địch giả tưởng Nga tấn công, và hải quân cần chống đỡ khi Mỹ giở quẻ. Vì vậy, cần phải xây dựng kế hoạch để bắt đầu từ năm sau, lục quân có thêm 19 sư đoàn và binh lực hải quân gia tăng thêm tám chiến hạm 20.000 tấn và tám tuần dương hạm thiết giáp 18.000 tấn. Không rõ Thiên hoàng phản ứng ra sao với kế hoạch này, nhưng hẳn là ngài đã khổ não vì số tiền khổng lồ phải bỏ ra để thực hiện kế hoạch tham vọng này trong thời kì đất nước cần phải phục hồi kinh tế kể từ sau chiến tranh Nhật - Nga.

Một tuần sau khi được tâu về kế hoạch này thì Thiên hoàng lại nhận được tin báo về cuộc bạo động đòi tăng tiền lương, cải thiện chính sách đối với thợ mỏ ở mỏ đồng Ashio thuộc tỉnh Tochigi. Cuộc bạo động bị liên đội bộ binh số 15 trấn áp theo thỉnh cầu của tri sự tỉnh Tochigi. Đây không phải lần đầu tiên Thiên hoàng nghe được tin báo về mỏ đồng Ashio. Tháng 3 năm 1897, một ủy ban điều tra của nội các được thành lập để điều tra về vụ khoáng độc ảnh hưởng đến thổ nhưỡng do mỏ đồng Ashio gây ra.²² Đương thời, Thiên hoàng đã yêu cầu tri sự của bốn tỉnh thiệt hại do khoáng độc đề xuất ý kiến. Theo kết quả điều tra, chính phủ hạ lệnh cải thiện điều kiện của hầm mỏ, có cảnh cáo rằng nếu các chủ mỏ không theo mệnh lệnh thì sẽ bị cấm vận hành mỏ. Tuy nhiên, việc chấp hành mệnh lệnh lại lỏng lẻo, tình trạng độc hại không chấm dứt khiến các thợ mỏ dần bất mãn với điều kiện lao động.

Thiên hoàng không khỏi nghĩ đến tình trạng tồi tệ của hầm mỏ xảy ra vào tháng 12 năm 1901, khi Tanaka Shōzō từ nhiệm vị trí nghị viên của Chúng nghị viện vì ý kiến thỉnh nguyện trợ giúp tình trạng độc hại bị làm ngơ. Tanaka Shōzō toan đến trước xe ngựa của Thiên hoàng ngay trước cổng chính của Chúng nghị viện để kháng nghị trực tiếp khi ngài trở về hoàng cung từ buổi dễ khai mạc nghị viện. Tanaka bị cảnh vệ tuần tra ngăn cản và bắt giữ,²³ nhưng cũng không vì thế mà sự phản kháng đối với vụ khoáng độc chấm dứt.

Những phản kháng này hết sức chính đáng, nhưng vì thực hiện quá sớm nên không mang lại kết quả gì. Đó là thời đại mà Nhật Bản mong muốn trở thành một nước công nghiệp lớn. Nếu xét về tầm quan trọng mang tính quốc gia thì có lẽ Thiên hoàng và những người trong chính phủ đương thời xem thiệt hại mà các thợ mỏ và nông dân ở quanh vùng Ashio phải gánh chịu chỉ là một vấn đề vặt vãnh. Khi cuộc bạo động năm 1907 bị trấn áp thì có 28 thợ mỏ bị bỏ tù vì kích động bạo động và gây tổn hại tài sản của hầm mỏ. Tháng 6 cùng năm xảy ra vụ thợ mỏ nổi loạn ở tỉnh Ehime vì bị cắt giảm tiền lương, nhưng rồi cũng bị liên đội bộ binh trấn áp.²⁴ Vào tháng 7 có vụ nổ khí ga xảy ra ở mỏ than tỉnh Fukuoka khiến hơn 420 thợ mỏ tử thương. Thiên hoàng và hoàng hậu ban cho tỉnh 1.200 yên để cứu tế các nạn nhân. Thiên hoàng cũng phái thị tòng đến hiện trường để thị sát tình hình. Những sự kiện liên tục này là một nguyên nhân góp phần tạo nên bầu không khí u uất của thời đại.

Tuy nhiên, về mặt ngoại giao thì lại thuận lợi rõ rệt. Hiệp ước Nhật - Nga được kí kết vào tháng 7 là bước tiến đầu tiên của hai nước đến hoà giải. Tháng 8, Thiên hoàng lâm ngự đến Xu mật viện, ban sắc ngữ rằng loại trừ nguyên nhân dẫn đến tranh chấp giữa hai nước Nhật và Nga là yếu tố quan trọng bậc nhất trong việc duy trì hoà bình ở Đông Dương. Trong hiệp ước mới được kí kết giữa hai nước có một nghị định thư bí mật ghi rõ cần phải tôn trọng quyền lợi của đôi bên ở phía nam và bắc của đường phân giới tuyến ở Mãn Châu. Sau đó, có huấn lệnh tuyên bố quan hệ hữu hảo với Nga đã được khôi phục.

Cũng trong tháng 8, Itō Hirobumi tạm thời trở về nước từ Đại Hàn và được Thiên hoàng ban sắc ngữ khen thưởng công trạng trong việc kí kết hiệp ước Nhật - Hàn mới (hiệp ước thứ ba). Sắc ngữ nói Itō luôn hết lòng tận tụy để duy trì hoà bình ở Đông Á, thành công trong việc thực hiện nguyện vọng giúp đỡ Đại Hàn của Thiên hoàng. Đến tháng 9, Itō được thăng cấp lên tước vị công tước.

Ngày 27 tháng 8, Sunjong chính thức lên ngôi hoàng đế Đại Hàn. Em trai của Sunjong là Yi Kan là người đẹp trai nhưng tính tình phóng đãng (được biết đến với cái tên Thân vương Gi ở Nhật). Đáng lẽ Yi Kan đã trở thành hoàng thái tử, nhưng vì phẩm hạnh không tốt nên phải nhường địa vị hoàng thái tử cho em trai là Yi Eun (Thân vương Ei) vào ngày 7 tháng 8.²⁵ Ngay khi Thân vương Ei được đặt vào vị trí hoàng thái tử thì Itō Hirobumi liền tâu lên Thiên hoàng cho vị thân vương mới 11 tuổi này sang Nhật du học. Tuy không viết rõ nhưng hoàng đế Đại Hàn nhận ra rằng thực chất của việc du học này là giữ Thân vương Ei làm con tin.²⁶ Đồng thời, Itō cũng tâu với Thiên hoàng, thỉnh cầu để hoàng thái tử Nhật Bản đến thăm Đại Hàn nhằm thúc đẩy quan hệ hữu hảo giữa hai nước. Thiên hoàng hết sức ủng hộ việc để Yi Eun sang Nhật du học²⁷ nhưng ban đầu ngài phản đối việc để Thân vương Yoshihito sang thăm Đại Hàn vì lí do trị an không tốt. Tuy nhiên, Itō thề mang cả tính mạng của mình để bảo đảm an toàn cho hoàng thái tử, cuối cùng Thiên hoàng cũng đồng ý với điều kiện để Thân vương Arisugawa-no-miya Takehito theo cùng hoàng thái tử sang Đại Hàn.

Itō nhanh chóng quay lại Seoul, vào yết kiến Hoàng đế Sunjong. Thân vương Yoshihito đến Seoul vào ngày 16 tháng 10. Đi cùng hoàng thái tử không chỉ có Thân vương Takehito mà còn có cựu Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō, Đề đốc hải quân Tōgō Hachirō và các quan chức cao cấp khác. Chuyến viếng thăm này được giải thích là để thể hiện ý nghĩa to lớn trong quan hệ hữu hảo với Đại Hàn, và hiệu quả của nó là khiến hoàng đế Đại Hàn không thể từ chối việc để Yi Eun du học Nhật Bản.²⁸ Tháng 11, theo thỉnh cầu của hoàng đế Đại Hàn và được Thiên hoàng Minh Trị cho phép, Itō trở thành đại sư của hoàng thái tử Đại Hàn.²⁹ Tháng 12 năm 1907, Itō đồng hành cùng Yi Eun sang Nhật.³⁰

Có lẽ sự việc ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ nhất đến Thiên hoàng Minh Trị là việc mẹ ruột của ngài, tòng nhất vị huân nhất đẳng Nakayama Yoshiko qua đời vào tháng 10. Đây không phải là lần đầu tiên bà Yoshiko phát bệnh. Bác sĩ Erwin Baelz cũng đề cập đến việc chẩn đoán bệnh dạ dày của mẹ Thiên hoàng trong nhật kí ngày 28 tháng 11 năm 1893. Baelz lại đề cập đến bệnh tình trầm trọng của bà Yoshiko trong nhật kí ngày 20 tháng 1 năm 1900:

Tôi gặp may mắn trong bệnh tình của mẹ ruột của Thiên hoàng. Viên thị tòng tìm đến tôi khi lão mẫu sốt cao và lâm vào tình trạng tồi tệ nhất của chứng viêm phổi. Thị tòng hỏi về khả năng khỏi bệnh, tôi đáp rằng nếu cầm cự được hai ngày nữa thì có hi vọng. Có lẽ lời nói của tôi bị truyền đạt sai ý nghĩa đến Thiên hoàng. Hai ngày sau, trưởng Thị y Oka vào chầu để báo cáo, thấy Thiên hoàng cầm đồng hồ trên tay. Ngài gật đầu, nói: ‘Ta biết rồi. Không sao đâu. Nhất vị (Yoshiko) được cứu rồi’. Oka kinh ngạc, nói rằng mình không hiểu chuyện gì, nhưng Oka cũng vui mừng vì có thể truyền đạt với Bệ hạ rằng mẹ ruột của ngài có dấu hiệu hồi phục, dù chỉ là rất nhỏ. Thiên hoàng đáp lại: ‘Baelz đã nói Nhất vị sẽ hồi phục sau 48 giờ. Ông ấy biết rõ như vậy mà’. Oka khép nép, nói rằng có lẽ lời của tôi đã bị truyền đạt nhầm, nhưng Thiên hoàng vẫn cố chấp vào ý kiến của mình.

Thực tế là mẹ ngài đã khỏe lại.³¹

Tuy bác sĩ Baelz kể với giọng điệu khôi hài nhưng giai thoại này có điều cảm động là Thiên hoàng hiếm khi thể hiện tình cảm của mình nhưng lần này ngài tỏ ra hết sức lo lắng cho bệnh tình của mẹ ngài. Baelz nói nếu cầm cự được hai ngày nữa thì có hi vọng sẽ hồi phục, trong khi nỗi bất an của Thiên hoàng khiến ngài hiểu rằng bệnh tình sẽ hồi phục sau hai ngày. Lời kể của trưởng Thị y Oka rằng Thiên hoàng cầm đồng hồ trên tay, chờ đợi 48 giờ đồng hồ trôi qua, rõ ràng là xúc động. Thiên hoàng đã quên bản thân mình là một vị Thiên hoàng mà hành xử như một người con đối với mẹ già.

Ngày 4 tháng 10 năm 1907, Thiên hoàng nhận được tin báo từ trưởng Thị y Oka rằng bà Nakayama Yoshiko đang trong tình trạng nguy kịch vì chứng viêm phổi từ trước. Hoàng hậu lập tức quyết định đến thăm, nhưng đầu tiên phái Điển thị Yanagihara Naruko đến chăm sóc. Không rõ lí do vì sao hoàng hậu chọn Naruko, nhưng có lẽ vì nghĩ rằng một ngày nào đó, Naruko sẽ trở thành mẹ của Thiên hoàng tương lai như bà Yoshiko.

Hoàng hậu cũng gấp rút đến nhà bà Yoshiko mà không đợi tùy tùng chuẩn bị. Ngay từ khi nghe bệnh tình của bà Yoshiko thì Thiên hoàng đã lệnh cho tổng giám quân y lục quân là Hashimoto Tsunatsune đến chuyên tâm trị liệu cho mẹ ngài. Thiên hoàng lệnh cho Hashimoto tìm mọi cách để chữa trị, nhưng bà Yoshiko đã qua tuổi 70 và bệnh trạng khá nặng. Hashimoto đã làm hết khả năng nhưng bệnh trạng ngày một xấu đi, hầu như không có hi vọng hồi phục. Cuối cùng, Hashimoto tâu lên rằng đã làm hết cách để chữa trị khiến Thiên hoàng cực kì rầu rĩ. Các thị thần chỉ có thể nhìn ngài trong sự e dè.

Buổi sáng khi nhận được tin bà Yoshiko nguy kịch, Thiên hoàng đang ngồi vào bàn ăn sáng. Mỗi buổi sáng, Thiên hoàng đều chỉ vào bình sữa được phục vụ trên bàn ăn và nói với hoàng hậu: “Bây giờ Nhất vị (Yoshiko) không ăn uống gì được nhưng có thể uống được thứ này”. Ngài lấy một trong ba bình sữa trên bàn, chừng nửa lít, trao cho hoàng hậu. Khi hoàng hậu đến nhà bà Yoshiko thì mang bình sữa ra, thuật lại lời của Thiên hoàng. Bà Yoshiko cảm kích, uống hết sữa không chừa một giọt.

Giai thoại này có vẻ như là sự thật, dù rằng, tuy không viết rõ, có một điều mấu chốt là Thiên hoàng không thể tự do đến thăm mẹ ruột của ngài đang trên giường bệnh. Khi người mẹ chính thức của ngài là hoàng thái hậu lâm bệnh thì ngài đến bên, thể hiện lòng hiếu thảo từ đáy lòng. Tuy nhiên, ngài không thể đến thăm mẹ ruột của mình, chỉ vì thân phận của bà Yoshiko không đủ cao quý. Rõ ràng là nếu Thiên hoàng muốn thì không ai có thể cấm ngài đến thăm bà Yoshiko, và cũng không ai dám can ngăn. Tuy nhiên, Thiên hoàng Minh Trị là người không thể phá vỡ phạm vi hành xử trong vai trò phù hợp vội một vị Thiên hoàng và những điều ngài nghĩ. Sự thật là Thiên hoàng là tù nhân lương tâm bị cướp mất tự do. Hơn mười năm trước, bác sĩ Baelz từng viết trong nhật kí rằng Thiên hoàng đến thăm người mẹ chính thức theo lễ nghĩa mấy lần trong một năm. Tuy nhiên, ngài không thể tự do đến thăm người mẹ ruột của mình, vốn là thân phận bề tôi của ngài. Bác sĩ Baelz bình luận rằng: “Quả là tinh hoa lễ nghi lạ lùng!”³²

Thiên hoàng không thể phá vỡ lễ nghi, nhưng hẳn là ngài khao khát đến gặp mẹ một lần cuối trước khi bà qua đời.

Bà Nakayama Yoshiko qua đời vào sáng sớm ngày 5 tháng 10, thọ 73 tuổi. Ngày 12, Thiên hoàng và hoàng hậu ban 30.000 yên làm chi phí tang lễ và thêm 15.000 yên để tán thưởng công lao của bà Yoshiko. Hoàng thái tử và hoàng thái tử phi ban 10.000 yên, bốn vị nội thân vương ban 5.000 yên. Theo mệnh lệnh của Thiên hoàng, căn nhà của bà Yoshiko ở Aoyama cùng mảnh đất được ban cho người cháu trai của bà là Nakayama Takamaro.

Tang lễ được cử hành vào ngày 14 tháng 10. Thiên hoàng cử Thị tòng Hōjō Ujiyuki đến để thay mặt làm lễ trước linh cữu. Chiều cùng ngày, Ujiyuki cũng thay mặt Thiên hoàng đến làm lễ tại nhà tang lễ ở Chùa Gokoku-ji, ngôi chùa Chân Ngôn tông vốn có quan hệ mật thiết với hoàng thất. Thiên hoàng cũng cúng nhành cây tamagushi (theo nghi thức Thần đạo) trên bàn thờ Phật giáo. Ngày hôm trước, ngài cũng ban bảy chiếc bánh giầy để cúng các vị thần trong Thần đạo. Việc dâng đồ cúng theo nghi thức Thần đạo lên bàn thờ kiểu Phật giáo cho thấy rằng lệnh phân li Phật giáo và Thần đạo vào đầu thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị nay đã sụp đổ. Có lẽ việc trộn lẫn nghi thức của hai tôn giáo này bắt nguồn từ sự thật khó tránh khỏi là phía Thần đạo ghét chuyện tang lễ.³³

Mối liên hệ giữa hoàng thất với Phật giáo tuy đã suy yếu, nhưng không phải đã sụp đổ hoàn toàn. Mộ của hoàng tộc (bao gồm cả mộ của Thiên hoàng Kōmei) nằm ở Chùa Sennyū-ji ở Kyōto. Hai quyền điển thị qua đời khi sinh con của Thiên hoàng đều được mai táng ở Chùa Gokoku-ji, và tất cả các trắc thất khác của Thiên hoàng cũng đều được chôn cất trong khuôn viên của tự viện sau khi qua đời. Tang lễ của bà Nakayama Yoshiko còn được thêm yếu tố đời thường khi Thiên hoàng lệnh cho một đại đội lễ binh tham gia vào đám tang.

Những lá thư còn sót lại của bà Nakayama Yoshiko cho thấy rằng tuy bà xuất thân từ gia đình quý tộc có danh phận nhưng bà không phải là người phụ nữ được giáo dưỡng tốt. Có lẽ bà cũng không nỗ lực để hiểu những thay đổi chưa từng có mà Nhật Bản trải qua kể từ khi con trai bà trở thành Thiên hoàng. Theo mọi ghi chép thì bà Yoshiko luôn không ngần ngại nói thẳng khi có điều không hài lòng về Thiên hoàng. Thiên hoàng luôn theo lời bà Yoshiko, có vẻ vì ngài sợ bà trách mắng. Tuy nhiên, thái độ của Thiên hoàng không chỉ dừng lại ở sự tôn kính thể hiện bên ngoài. Tình cảm mẹ con đối với bà Yoshiko khi ngài được bà ôm ấp từ nhỏ, vẫn theo ngài suốt cuộc đời. Những năm về già, bà Yoshiko thường xuyên vào chầu để gặp con trai như một niềm vui thích. Thiên hoàng hiếm khi muốn gặp ai, nhưng ngài luôn vui vẻ gặp bà Yoshiko.³⁴ Nhưng rõ ràng là dù có tình thương đối với người mẹ nhưng Thiên hoàng vẫn không thể phá vỡ quy tắc được đặt ra cho mình là không được công khai đến dự tang lễ của bề tôi.

Một hoạt động yêu thích của Thiên hoàng được bắt đầu trở lại vào tháng 11 sau một thời gian dài gián đoạn, là xem đợt diễn tập lớn của lục quân. Đợt diễn tập đặc biệt năm nay được tổ chức ở hai tỉnh Ibaraki và Tochigi. Thiên hoàng đi xe lửa đến thành phố Yūki thuộc tỉnh Ibaraki, cho phép các quan địa phương thấy mặt mình (qua cửa sổ xe) tại các trạm dừng dọc đường. Đối với tất cả những người vui mừng với những thay đổi xảy ra trong suốt 40 năm trị vì của Thiên hoàng thì đây là thời khắc đáng để ăn mừng. Đèn lồng và quốc kì được treo ở mỗi nhà trong khắp phố. Trướng đỏ và trắng cũng được dựng lên. Con đường Thiên hoàng đi qua cũng được rải sỏi trắng và dựng cổng hoa.

Cuộc đại diễn tập kéo dài từ ngày 15 đến ngày 18 cùng tháng. Theo thông lệ từ nhiều năm nay, Thiên hoàng tận dụng đợt đại diễn tập này để đến thăm các nhà máy, trường học và đi xem trưng bày thư hoạ cổ, các khí vật cổ. Theo mệnh lệnh của Thiên hoàng, một buổi yến tiệc được tổ chức vào ngày hôm sau khi kết thúc đợt diễn tập. Khoảng 4.800 người gồm các thành viên hoàng tộc cùng quần thần trong ngoài đều đến dự. Thiên hoàng vui vẻ phấn chấn, chuốc rượu cho 60 người từ tổng trưởng tham mưu trở xuống.

Thân vương Yi Eun đến Shimonoseki vào ngày 7 tháng 12 và được Iwakura Tomosada nghênh đón tại đây. Sau khi cùng Iwakura ghé đến Kyōto, Yi đến thủ đô vào ngày 15 tháng 12. Các thân vương Yoshihito, Takehito và Kotohito ra ga Shimbashi để tiếp đón. Thân vương Takehito ngồi cùng xe ngựa với vị hoàng thái tử Đại Hàn trẻ tuổi, đưa đến nơi trú chân là Li cung Shiba. Ngày 18, Thân vương Yi Eun vào chầu. Thiên hoàng ra đến cửa gian Phụng Hoàng để tiếp đón. Thân vương Yi Eun đối diện với Thiên hoàng và hoàng hậu, truyền đạt thông điệp từ hoàng đế Đại Hàn muốn mình sang Nhật du học, vạn sự đều nhờ Thiên hoàng chỉ dạy.

Sau bữa cơm trưa, Thân vương Yi Eun dâng lên Thiên hoàng, hoàng hậu và hoàng thái tử quà tặng từ Đại Hàn gồm sáo ngọc, da hổ, bình hoa trang trí hình mây và hạc. Ngày 20, Thiên hoàng đến Li cung Shiba thăm Yi để đáp lễ, bày tỏ hi vọng rằng Yi sẽ nỗ lực học tập vì thời gian lưu lại Nhật không được lâu.³⁵ Thiên hoàng tự tay trao tặng Yi một chiếc đồng hồ vàng có đính hoa văn hoàng tộc, nói rằng để giúp Yi xem thời gian khi học tập. Thân vương Yi Eun tỏ vẻ vui mừng, cảm tạ.³⁶

Ngày 19, đại sứ đặc phái của hoàng đế Đại Hàn đến Nhật để cảm tạ việc Thiên hoàng cử Lục quân đại tướng Hasegawa Yoshimichi tham dự lễ đăng quang của hoàng đế. Đại sứ là bác của hoàng đế, mang theo bức thư trình bày khó hiểu, bày tỏ sự tán thán đối với Thiên hoàng Minh Trị và nguyện vọng duy trì mối quan hệ hữu hảo giữa hai nước. Rõ ràng lúc này hoàng đế Đại Hàn vẫn chưa nhận ra rằng chỉ mấy năm sau, mình bị tước mất ngôi vị hoàng đế bởi chính vị quân chủ mình đang hết lời khen ngợi.

Năm 1963, khi đến thăm Madagascar, tác giả (Keene) biết được rằng người ở đây gọi Nhật Bản là “đất nước tự do”. Đương thời, dù trên danh nghĩa thì Madagascar là nước độc lập nhưng người Pháp vẫn nắm quyền phát thanh. Họ có vẻ hăm hở, muốn phát thanh bài giảng của tác giả, nhưng khi biết có chứa nội dụng về Nhật Bản, một đề tài nguy hiểm, thì lại thôi.↩

Toàn tập Arishima Takeo, cuốn 10, trang 475.↩

Toàn tập Ishikawa Takuboku, cuốn 5, trang 118.↩

Bài thơ này được Arthur Lloyd, giáo sư Đại học Waseda dịch sang tiếng Anh. (Chiba Taneaki, Minh Trị Thiên hoàng ngự chế cẩn thoại, trang 203).↩

Tân tập Minh Trị Thiên hoàng ngự tập, cuốn thượng, trang 638.↩

Cùng tư liệu trên, trang 613.↩

Tân tập Minh Trị Thiên hoàng ngự tập, cuốn hạ, trang 732.↩

Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 278.↩

Matsushita Yoshio, Nogi Maresuke, trang 188.↩

Oka Yoshitake, Sự trưởng thành của thế hệ mới trong chiến tranh Nhật - Nga, cuốn thượng, trang 139.↩

Cùng tư liệu trên, trang 149.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 468.↩

Theo Thị tòng Bōjō Toshinaga, Thiên hoàng chỉ kéo ghế cho ba người ngoại lệ khi yết kiến ngài, đó là Thân vương Takehito, Itō Hirobumi và Yamagata Aritomo.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 469. Tải Trạch được tặng huân chương Húc Nhật nhất đẳng với hoa pháo đồng. Những người Trung Quốc khác cũng được trao tặng huân chương.↩

Cùng tư liệu trên, trang 492-494.↩

Cùng tư liệu trên, trang 501-502. Thiên hoàng chỉ định Makino Nobuaki làm văn bộ đại thần thay Saionji vào ngày 27 tháng 3, Hayashi Tadasu làm ngoại vụ đại thần vào ngày 19 tháng 5.↩

Cùng tư liệu trên, trang 512.↩

Cùng tư liệu trên, trang 530.↩

George Trumbull Ladd, Những ngày hiếm hoi ở Nhật Bản, trang 18-22.↩

Cùng tư liệu trên, trang 339-340.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 660-661.↩

Xem chương 48.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 10, trang 163.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 749,↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong trang 255-256.↩

Cùng tư liệu trên, trang 256.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 817.↩

Ngày 19 tháng 11, hoàng đế Đại Hàn ra chiếu sắc giải thích lí do để hoàng thái tử du học Nhật Bản. Hoàng đế viện ra tập quán của các nước Âu châu là đưa hoàng thái tử sang ngoại quốc du học từ khi còn nhỏ. Vương thất Âu châu còn cho hoàng thái tử của họ tham gia vào lục quân ở hải ngoại. Nay hoàng đế muốn phó thác Yi Eun cho Thiên hoàng Minh Trị giáo dục (Katano Tsugio, Lý triều diệt vong trang 256-258).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 830.↩

Bức ảnh Itō (trông như đang mặc quân phục hải quân) cùng Yi Eun (mặc áo haori kiểu Nhật) được đăng trong Chuyện về Thân vương Yi Eun, trang 7. Trong cùng trang cũng đăng bức ảnh Yi mặc quân phục sĩ quan lục quân Đại Hàn, mang huân chương Húc Nhật được phía Nhật Bản trao tặng.↩

Erwin Baelz, Nhật Bản thức giấc, trang 117.↩

Xem chương 4.↩

Về nghi thức Thần đạo, xem Helen Hardacre, Thần đạo và triều đình, trang 34, 47. Hardacre viết: “Đối với các tư tế Thần đạo thì đám tang bao hàm cả vấn đề dơ bẩn do cái chết. Nhưng thu nhập từ đám tang và các nghi lễ cúng tế tổ tiên là nguyên nhân lớn để họ khắc phục điều cấm kị này”.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 803-805.↩

Ban đầu, Yi Eun được dự định lưu lại Nhật trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, thực tế là Yi kết hôn với Nashimoto-no-miya Masako nên mãi đến năm 1963 mới trở lại Đại Hàn. Yi Eun qua đời tại quê nhà vào năm 1970.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 84.↩

CHƯƠNG 58

ITŌ HIROBUMI VÀ AN CHUNG-GUN

Năm 1908 mở đầu bằng những nghi thức truyền thống nhưng bản thân Thiên hoàng chỉ tham dự một số nghi thức tối thiểu. Ngày 6 tháng 1 là ngày giảng sách đầu năm như truyền thống, và Thiên hoàng được tiến giảng ba đề tài. Đầu tiên là bộ luật Hammurabi (Tây học), tiếp theo là thiên Trung dung trong tập chú Chu Tử (Hán học) và cuối cùng là một đoạn trong Kojiki (quốc học). Khó có thể nghĩ rằng Thiên hoàng hăng say tập trung vào ba bài tiến giảng này, nhưng có lẽ ngài vẫn chú ý lắng nghe. (Theo truyền thống tiếp nhận được từ Motoda Nagazane, người thầy của Thiên hoàng). Hẳn là ngài nghĩ rằng dự những buổi tiến giảng này là nghĩa vụ được đặt ra đối với một vị quân chủ phụng sự Nho giáo.

Có lẽ nghi lễ trong ngày hôm sau phù hợp với tính cách của Thiên hoàng hơn. Ngày 7, hoàng thái tử Đại Hàn Yi Eun cùng các quan chức cao cấp hai nước Nhật và Đại Hàn vào chầu thăm hỏi Thiên hoàng, chúc tụng đầu năm. Thiên hoàng ban cho Yi một con ngựa đồ chơi, một mũi neo bằng bạc, và hoàng hậu ban cho một tượng người mạ vàng nhỏ mang theo chiếc đồng hồ do Pháp sản xuất.¹ Khác với những món rượu, cá tươi mà Thiên hoàng và hoàng hậu ban tặng cho quần thần thân tín bất kể tuổi tác của họ, những món đồ mà hai vị ban cho chàng thiếu niên 12 tuổi này có mục đích nhằm làm vui lòng chàng. Có thể Thiên hoàng đối đãi với vị hoàng thái tử ngoại quốc này còn hơn cả con ruột của mình vì theo lễ nghi quốc tế, nhưng cũng có thể lòng tử tế của ngài xuất phát từ sự thương tiếc, cầu mong con trai của ngài được như chàng thiếu niên này.

Ngày 20 tháng 1, Hoàng thái tử Yoshihito theo lệ, xuất phát đến nơi có khí hậu ôn hoà Hayama để tránh cái lạnh của Tōkyō. Hoàng hậu đang đau ốm cũng đến Numazu từ ngày 12 tháng 1 với cùng lí do và lưu lại đó cho đến ngày 24 tháng 4. Là người chưa từng đi nghỉ ngơi trốn nóng, trốn lạnh, Thiên hoàng tỏ ra vui mừng khi thấy Yi Eun vẫn ở lại Tōkyō, chịu khó học hành trong cái lạnh khắc nghiệt. Ngày 29 tháng 1, Yi vào chầu và được Thiên hoàng căn dặn rằng:

Trẫm nghe Điện hạ lưu lại Tōkyō, vẫn được khỏe mạnh dù phong thổ khí hậu khác biệt với quê nhà, bất chấp cái lạnh khắc nghiệt thì vui mừng lắm thay. Trẫm biết Điện hạ đang tiến bộ từng ngày trong việc học tiếng Nhật, chịu khó để mắt tới mọi việc và hay luận sự khác biệt, tương đồng với quê nhà. Hi vọng rằng trong tương lai, Điện hạ sẽ càng cố gắng tinh cần, nỗ lực học tập hơn nữa.²

Thiên hoàng còn ban sắc ngữ cho Đông cung đại phu Ko Hee Kyung chẳng những khuyên bảo hoàng thái tử cố gắng học tập mà còn phải sách tấn vận động thân thể đầy đủ vào hai buổi sớm tối. Đồng thời, ngài cũng nhờ các quan Đại Hàn trở về nước chuyển thông điệp đến Hoàng đế Sunjong rằng mình sẽ nỗ lực hết sức để giúp đỡ chuyện học của hoàng thái tử.³ Ngày 9 tháng 2, Hoàng thái tử Yi Eun dời nơi lưu trú từ Li cung Shiba đến căn nhà công ở phố Toriizaka. Nhân dịp này, nhiều quà tặng được gửi đến hoàng thái tử Đại Hàn. Thiên hoàng tặng một hộp đựng nghiên mực trang trí với tranh sơn mài, một hộp đựng bút viết bằng da, hoàng hậu tặng một kệ sách bằng gỗ chỉ đàn, Hoàng thái tử Yoshihito gửi tặng một chiếc bàn. Tháng 5, Thiên hoàng ban tặng cho Yi một chiếc gậy chơi bóng cricket và một giá sách.⁴

Triều đình hai nước Nhật và Đại Hàn nhiều lần thư từ liên lạc với nhau về tình hình học tập của Yi Eun. Có lúc quan lại từ Đại Hàn sàng Nhật để thị sát xem việc học của hoàng thái tử có tiến bộ hay gặp trở ngại gì không.⁵ Yi tỏ ra hạnh phúc, và phía Nhật cũng nỗ lực hết sức để phía Đại Hàn hiểu rằng Yi đạt được nhiều thành quả trong thời gian lưu học tại Nhật. Đó cũng là một phần trong kế hoạch trường kì nhằm thắt chặt mối quan hệ hai nước Nhật và Đại Hàn.

Tuy nhiên, không phải lúc nào Thiên hoàng cũng hoàn toàn hài lòng với những báo cáo rạng ngời mà ngài nhận được về thành công trong nỗ lực hợp tác giữa hai nước. Cuối tháng 3, khi Itō Hirobumi quay trở lại Đại Hàn thì Thiên hoàng phái cung nội đại thần, quan bí thư Hidaka Chichibu theo cùng. Nhiệm vụ của Hidaka là tìm câu trả lời cho những nghi vấn của Thiên hoàng. Chẳng hạn như, một, trong thời gian Itō về nước thì Phó thống giám Sone Arasuke chấp chính có gặp trở ngại gì hay không. Hai, hoàng đế Đại Hàn và thái thượng hoàng tin tưởng Sone đến mức nào. Ba, thế lực thân Nhật trong Nội các Đại Hàn đến mức nào. Bốn, chỉ có các đại thần trong nội các là người Đại Hàn, còn các cấp thứ quan, cục trưởng đều là người Nhật; vì vậy mà đại thần chỉ còn là cái danh vô thực. Thiên hoàng muốn biết các thứ quan có thái độ chuyên quyền, hống hách, có hợp tác với các đại thần để giải quyết công việc hay không. Năm, Sone có được lòng quốc dân Đại Hàn hay không. Sáu, phản ứng của xã hội Đại Hàn như thế nào đối với việc hoàng thái tử, Thân vương Yi Eun lưu học lâu dài ở Nhật, vân vân. Hidaka hoạt động chừng một tháng ở Đại Hàn để điều tra về những nghi vấn này. Đầu tháng 5, Hidaka về nước, tâu kết quả điều tra lên Thiên hoàng.⁶

Dĩ nhiên, báo cáo mà Thiên hoàng nhận được không phải là những chuyện cực đoan như quan hệ Nhật và Đại Hàn ngày càng xấu đi hay phó Thống giám Sone hoàn toàn không được lòng quốc dân Đại Hàn. Tuy nhiên, bản thân những nghi ngờ của Thiên hoàng cũng đã nói lên rằng ngài không đón nhận những báo cáo lạc quan mà các nguyên lão tâu lên theo đúng ý nghĩa như câu chữ của nó.

Thiên hoàng hoàn toàn đúng khi nghi ngờ những báo cáo đầy lạc quan và chắc chắn mà ngài được nghe. Nhiều cuộc bạo động phản đối sự cai trị của Nhật liên tục nổ ra ở các nơi trong nước Đại Hàn, và quân đội Nhật cũng vất vả để trấn áp. Đến tháng 5, Itō Hirobumi đánh điện về cho Lục quân đại thần Terauchi Masatake, yêu cầu tăng thêm viện trợ cho quân đội Nhật đồn trú tại Đại Hàn. Sự việc lọt đến tai Thiên hoàng và ngài thông báo chấp thuận cho phái thêm viện binh đến Đại Hàn, bày tỏ hi vọng Itō nhanh chóng trấn áp được bạo loạn.⁷

Tổn hại về người mà quân đội Nhật Bản phải gánh chịu liên tục được người người biết đến một cách gián tiếp khi lễ chiêu hồn được cử hành tại Đền Yasukuni vào ngày 4 tháng 5. Số quân nhân tử trận trong cuộc chiến Nhật - Nga chưa được thờ ở đền thì nay được thờ chung với binh lính thiệt mạng trong những trận xung đột nhỏ ở Đại Hàn và Mông Cổ. Tổng số người này lên đến 1.950 người và nay được chiêu hồn, thờ chung ở Đền Yasukuni.⁸

Ngày 13 tháng 10, Thiên hoàng ban chiếu thư nói lên lo ngại của ngài đối với việc tinh thần của quốc dân ngày càng đi xuống kể từ sau chiến tranh Nhật - Nga. Sự xuống dốc về mặt tinh thần đặc biệt thể hiện rõ ở khía cạnh phong tục tập quán có khuynh hướng nông nổi, phù phiếm. Mở đầu chiếu thư, Thiên hoàng thể hiện quan điểm rằng bây giờ văn hóa Đông - Tây cần phải dựa lẫn nhau, giao lưu với nhau để mang lại lợi lạc. Thiên hoàng mong đợi ở việc kết giao hữu hảo với ngoại quốc, thắt chặt mối quan hệ để cùng hưởng lợi lạc. Tuy nhiên, chưa được bao lâu kể từ sau chiến tranh Nhật - Nga thì tinh thần quốc dân xuống dốc rõ rệt. Thiên hoàng cho rằng quốc dân Nhật Bản cần phải nỗ lực, cùng lao động theo tinh thần cần kiệm, trung thực.⁹

Có vẻ như tâm trạng chán chường của người Nhật từ sau chiến tranh Nhật - Nga như đã đề cập trong phần trước nay đã gây sự chú ý của Thiên hoàng. Tuy nhiên, ngài không cho đó là dấu hiệu báo trước của sự u uất, vỡ mộng mà giải thích rằng đó là thái độ khinh bạc phù phiếm, một sự xuống dốc của tinh thần. Dường như Thiên hoàng muốn chất vấn rằng tại sao người Nhật không tỏ ra biết ơn (bằng cách lao động tích cực) đối với những ân huệ mà mình được nhận như người dân những nước khác;

Tháng 11, Thiên hoàng xuất phát đến Nara và Hyōgo để dự buổi đại diễn tập đặc biệt của lục quân và hải quân. Đại bản doanh Nara được đặt ở Câu lạc bộ Nara, nơi có điều kiện tốt hơn rất nhiều so với cuộc đại diễn tập trong điều kiện nguyên thủy vào thời kì đầu. Cuộc diễn tập trên bờ kéo dài đến bốn ngày và có 18 võ quan ngoại quốc tham dự. Cuộc diễn tập mang tính cách đặc biệt nhờ vào địa điểm. Đó là nơi có ba ngọn núi luôn được nhắc đến trong thơ ca kể từ thời Man-yō-shū: núi Miminashi, núi Unebi và núi Ama-no-kaguya. Thiên hoàng quan sát cuộc diễn tập từ một chòi canh trên núi Miminashi. Ngài không công khai tỏ ý vui mừng khi đến địa danh mang tính lịch sử này. Tuy nhiên, các thị thần suy đoán rằng núi Miminashi gần với lăng mộ của Thiên hoàng Jimmu ở phía đông bắc núi Unebi nên hẳn là Thiên hoàng sẽ muốn đến tham bái lăng mộ. Và rồi mọi thứ được chuẩn bị trước để ngài đến tham bái lăng Thiên hoàng Jimmu. Tuy nhiên, Thiên hoàng đã không ra chỉ thị đến tham bái lăng mộ như họ dự định. Một thị thần thẳng thắn hỏi ý kiến Thiên hoàng, ngài đáp rằng nếu đến tham bái lăng mộ chỉ với lí do là tiện đường gần đó thì quả là thất lễ với tổ tiên. Ngài nói: “Trẫm không chuẩn bị trước để đến tham bái mà chỉ đơn thuần là dự buổi diễn tập. Việc tham bái hãy để hôm khác, khi đã chuẩn bị đầy đủ”. Các thị thần biết rằng họ đã vô tình trái ý Thiên hoàng nên hết sức sợ hãi.¹⁰

Có lẽ cũng vì lí do như vậy mà Thiên hoàng không đến thăm Chùa Hōryū-ji và những ngôi chùa nổi tiếng lân cận. Hoặc cũng có thể là do Thiên hoàng không mấy quan tâm đến Phật giáo. Tuy nhiên, ngài có phái một võ quan thị tòng đến Đền Danzan và một người khác đến viếng mộ của trung thần Kitabatake Chikafusa. Thiên hoàng rời Nara, đến Kōbe để tham dự lễ duyệt quân hạm hải quân. Rõ ràng đây là buổi lễ thú vị hơn và thích mắt hơn so với đợt diễn tập của lục quân mà Thiên hoàng chỉ là người quan sát. Tuy nhiên, sự thiên vị của ngài đối với lục quân đã không còn là điều bí mật, và có lẽ ngài đã thở phào nhẹ nhõm khi buổi lễ duyệt quân hạm kết thúc.¹¹

Năm 1908 không phải là một năm sôi động, nhưng không hề thiếu những sự kiện liên quan trực tiếp đến cá nhân Thiên hoàng. Ngày 30 tháng 4, hoàng nữ thứ sáu của ngài (người lớn tuổi nhất trong số những vị hoàng nữ còn tại thế) là Nội thân vương Masako thành hôn với Thân vương Tsunehisa. Trong hôn lễ có mấy người ngoại quốc nổi tiếng đến yết kiến Thiên hoàng, trong số đó có thể kể đến Robert Koch, nhà khoa học vĩ đại người Đức, và nhà thám hiểm người Thụy Điển là Sven Hedin. Hoạ gia Nhật Bản Hashimoto Gahō, tư pháp quan Kojima Korekata và Enomoto Takeaki, người sáng lập nước Cộng hoà Ezo, cũng đều qua đời trong năm này. Đây cũng là năm mà Thiên hoàng liên tục đón nhận tin từ trần của các vị quân chủ ngoại quốc. Quốc vương Bồ Đào Nha là Carlos trở thành nạn nhân của một vụ ám sát, Quốc vương Oscar II của Thụy Điển qua đời sau một thời gian dài trị thế trong hoà bình, hoàng đế Trung Quốc và thái hoàng thái hậu cũng từ trần sau một thời gian trị vì trong tình trạng bi thảm. Tháng 7, Saionji Kinmochi từ nhiệm vị trí nội các tổng lí đại thần, và Katsura Tarō trở thành người kế nhiệm. Chính kiến của Katsura tâu lên Thiên hoàng bao hàm cả lời cảnh cáo về thực trạng chủ nghĩa xã hội đang lan rộng.¹² Tuy nhiên, việc đáng nhớ nhất trong năm này và liên quan trực tiếp đến Thiên hoàng Minh Trị có lẽ là sự hiện diện của Hoàng thái tử Yi Eun mà ngài đang đỡ đầu.

Năm 1909 mở đầu bằng những nghi thức như mọi năm, nhưng có thêm một chút không khí mới mẻ. Hoàng thái tử Đại Hàn Yi Eun cùng các thành viên hoàng tộc Nhật Bản làm lễ chúc mừng tại gian Phụng Hoàng. Có thể điều này thể hiện ý đồ của chính phủ Nhật Bản nhằm tiến đến việc sáp nhập Đại Hàn vào Nhật Bản, nhưng cũng có thể đây chỉ là tình cảm của Thiên hoàng đối với hoàng thái tử xứ Hàn.

Ngày 22 tháng 2, cung nội phủ đại thần Đại Hàn là Min Pyongsok đến Nhật, trú tại Khách sạn Metropole. Ngày 25, Min cùng đoàn tùy viên bốn người vào chầu, theo Itō Hirobumi đến gian Phụng Hoàng yết kiến Thiên hoàng. Min trình lên bức thư của hoàng đế Đại Hàn. Bức thư bày tỏ ý cảm tạ đối với Thiên hoàng Minh Trị vì đã đánh điện thăm hỏi khi hoàng đế Đại Hàn tuần hành đến vùng xa xôi của đất nước. Chuyến tuần hành của hoàng đế Đại Hàn là học theo việc Thiên hoàng Minh Trị đi các vùng xa xôi của đất nước vào đầu thời trị vì của ngài, và mục đích của hoàng đế là để thị sát dân tình trong nước Đại Hàn. Khi đó Thiên hoàng Minh Trị đã lệnh cho hải quân Nhật Bản quay hạm đội đến Pusan để khi hoàng đế tiến xuống phía nam thì có thể thị sát được kì hạm.¹³ Bức thư của hoàng đế Đại Hàn tỏ ý cảm tạ, cảm kích sâu sắc đối với cử chỉ của Thiên hoàng. Hoàng đế gửi thư cho Thiên hoàng Minh Trị là vì mong muốn tình hoà bộc hữu hảo giữa hai nước được duy trì vĩnh viễn.¹⁴

Trong thư của hoàng đế Đại Hàn cũng nhiều lần nhắc đến Itō Hirobumi với những lời có cánh. Theo hoàng đế, Itō là người tinh thông mọi sự về đất nước Đại Hàn. Kể từ khi Itō giữ chức thống giám thì Itō đã cải thiện nền hành chính của Đại Hàn, cống hiến nhiều công sức để phò tá hoàng đế. Chẳng hạn, dù đã có tuổi nhưng Itō vẫn không quản công khổ nhọc, thời tiết lạnh lẽo mà vẫn theo cùng hoàng đế trong chuyến tuần hành đến vùng hẻo lánh. Itō còn khuyên bảo quan và dân Đại Hàn, nỗ lực để xóa bỏ những hiểu nhầm của quốc dân Đại Hàn ít học. Những việc này đóng góp rất nhiều trong sự phát triển của hai nước trong tương lai. Hoàng đế Đại Hàn còn lệnh cho Min truyền đạt lòng biết ơn của mình đến Thiên hoàng khi thể hiện lòng quan tầm sâu sắc đến đất nước Đại Hàn, để công tước giữ vị trí thống giám vĩnh viễn ở Đại Hàn.¹⁵

Hoàng đế Đại Hàn gửi quà tặng không chỉ đến Thiên hoàng mà còn đến hoàng hậu, hoàng thái tử và hoàng thái tử phi. Tuy nhiên, thật khó hình dung việc hoàng đế thật sự vui lòng khi Itō không chỉ can thiệp về mặt ngoại giao mà còn ra chỉ thị đối với các vấn đề nội chính của Đại Hàn, bất chấp những lời khen ngợi và quà tặng dành cho phía Nhật. Và chắc hẳn Hoàng đế Sunjong cũng chưa quên được thủ đoạn tàn bạo của Itō khi ép cựu hoàng đế thoái vị. Trong số những cải cách của Itō, có những điều mang lại lợi lạc nhưng hoàng đế thận trọng, không hề đả động đến sự thật về những vụ bạo động liên tục xảy ra ở các nơi trên đất Đại Hàn để phản kháng sự chi phối của Nhật.

Mặt khác, giữa Thiên hoàng Minh Trị và hoàng thái tử Đại Hàn vẫn giữ mối quan hệ hết sức thân mật. Chẳng hạn như ngày 30 tháng 4, Yi Eun vào chầu, yết kiến Thiên hoàng. Khi đó, Thiên hoàng ban cho Yi một bình hoa bằng bạc và một chiếc kính viễn vọng. Bình hoa bạc là món quà thông lệ, nhưng rõ ràng là chiếc kính viễn vọng là nhằm làm vui lòng chàng thiếu niên 13 tuổi này. Yi Eun có một điều thỉnh cầu Thiên hoàng Minh Trị. Một đoàn Đại Hàn gồm tám quan chức cao cấp đến Nhật để tham quan ngoạn cảnh. Yi Eun thỉnh cầu Thiên hoàng tiếp kiến đoàn. Đây không phải là kiểu thỉnh cầu mà Thiên hoàng sẽ vui lòng chấp thuận, nhưng ngài đã lập tức đồng ý. Ngài thông báo với đoàn quan chức cao cấp rằng “vì hoàng thái tử của quý quốc cầu xin nên hôm nay Trẫm sẽ tiếp các vị. Trẫm nghe nói cấc vị đến chơi ngoạn cảnh, nên hãy mặc sức thưởng ngoạn”.¹⁶ Lời nói của Thiên hoàng không mấy thân thiện. Thay vì nói rằng mình vui vẻ được gặp những vị khách đến thăm theo thông lệ thì ngài nói chỉ vì hoàng thái tử của các vị mong muốn như vậy.

Hẳn là Itō Hirobumi cảm thấy vô cùng căng thẳng khi biết bản thân mình không chỉ bị căm ghét mà còn luôn phải hứng chịu nhiều nguy hiểm từ việc quản lí Đại Hàn. Ngày 25 tháng 5, Itō đề xuất thư lên Thiên hoàng, trong đó đề cập đến niềm tự hào về những thành tựu đã đạt được ở Đại Hàn, nhưng bây giờ đã trải qua ba năm làm thống giám nên muốn thỉnh cầu Thiên hoàng cho phép từ nhiệm.¹⁷ Ban đầu Thiên hoàng bác bỏ, nhưng đến ngày 14 tháng 6 thì ngài thụ lí đơn từ nhiệm của Itō và đặt Sone Arasuke vào vị trí kế nhiệm. Itō lần nữa trở thành nghị trưởng Xu mật viện.¹⁸ Thiên hoàng ban sắc ngữ cho Itō, tán thán lòng trung thành và những công trạng vĩ đại đã đạt được. Ngoài ra, ngài còn ban thưởng cho Itō 100.000 yên. Đó là cả một gia tài vào lúc bấy giờ. Hoàng hậu cũng ban tặng cho Itō một cặp chén bạc chạm hoa văn của hoàng tộc.¹⁹

Ngày 6 tháng 7, Katsura Tarō yết kiến Thiên hoàng. Thiên hoàng chấp thuận phương châm sáp nhập Đại Hàn của Katsura, vấn đề được đặt ra lúc bấy giờ. Từ mấy tháng trước, số người trí thức hai nước Nhật và Hàn có suy nghĩ rằng sáp nhập là điều không thể tránh khỏi đã ngày càng gia tăng. Vào tháng 3, Ngoại vụ đại thần Komura Jutarō đã trình bày như sau khi xét đến thành tích kể từ khi Nhật đặt Đại Hàn dưới vòng bảo hộ của mình. Để bảo đảm quốc sách củng cố thực lực của Nhật ở bán đảo Đại Hàn thì không thể tránh khỏi việc biến Đại Hàn thành một phần trong bản đồ Nhật khi đến lúc thích hợp, và chính phủ cần xác lập phương châm sáp nhập Nhật và Đại Hàn. Komura còn kiến nghị rằng mọi kế hoạch liên quan tới Đại Hàn cần phải dựa trên phương châm này, cho đến khi thời cơ sáp nhập chín muồi. Katsura nhận được kiến nghị này liền hỏi ý kiến Itō. Itō được cho là sẽ phản đối chính sách sáp nhập, nhưng ngay khi Itō trả lời là không phản đối chính sách thì lập tức Katsura tổ chức họp nội các để được thừa nhận. Và bây giờ, Katsura đã được chấp thuận.²⁰

Itō tạm thời quay lại Đại Hàn vào tháng 7 để chính thức chuyển giao công việc cho Sone Arasuke. Ngày 20 tháng 7, Itō trở về Nhật Bản. Thiên hoàng cho xe ngựa ra ga Shimbashi để nghênh đón Itō. Việc tiếp đãi Itō được dựa theo chuẩn đón tiếp nguyên súy. Một liên đội bộ binh cận vệ và một tiểu đội kị binh được phái đi hộ vệ Itō đến hoàng cung. Tại hoàng cung, Thiên hoàng ban cho Itō một hộp đồ nhắm, một thùng rượu trong. Hoàng hậu cụng làm một bài thơ tặng Itō như sau:

Amatsu kami

Shiroshi mesuran

Mameyaka ni

Kimi ni tsukauru

Omino kokoro ha²¹

(Tạm dịch: Tấm lòng thanh bạch, phụng sự bề trên, trung thành chí tâm, là bậc hiền thần, thấu đến thần linh.)

Ngày 26 tháng 7, Itō được bổ nhiệm vào vị trí chỉ đạo cho hoàng thái tử Đại Hàn trong thời gian lưu học tại Nhật. Qua việc này, Nhật Bản muốn thể hiện tầm quan trọng của hoàng thái tử. Trong cùng ngày, Thống giám Sone Arasuke trao đổi biên bản liên quan đến Ngân hàng Trung ương Đại Hàn với Nội các tổng lí đại thần Yi Wan-yong. Theo đó thì mọi hoạt động của Ngân hàng Trung ương Đại Hàn đều được ủy thác cho chính phủ Nhật Bản.²²

Thần Cung Ise có truyền thống dời bổn tôn sang chính điện khác để sửa chữa cứ mỗi 20 năm một lần. Nghi thức dời bổn tôn lần này được cử hành vào đêm 2 tháng 10. Sắc sứ được phái đến dự lễ, còn bản thân Thiên hoàng vẫn ở lại Tōkyō, làm lễ bái lạy từ xa. Thiên hoàng mặc trang phục sokutai và tất cả các thị tòng, các quan từ đại thần trở xuống, các võ quan đều mặc lễ phục.²³ Bấy lâu nay Thiên hoàng vẫn xa lánh với các nghi thức truyền thống, nhưng trong nghi thức Thần đạo quan trọng lần này thì ngài cảm thấy cần phải khẳng định tín ngưỡng của bản thân mình đối với thần linh.

Ngày 9 tháng 10, Itō vào yết kiến Thiên hoàng để xin phép ngao du đến Mãn Châu. Sau đó Itō yết kiến hoàng hậu và được hoàng hậu ban thưởng 500 yên tiền quà vặt để hút xì gà.²⁴ Itō xuất phát đến Đại Liên từ Moji, thành phố ở Kyūshū. Từ Đại Liên, Itō đến thăm chiến tích Lữ Thuận rồi sau đó theo xe lửa đến Cáp Nhĩ Tân. Khi đến Đại Liên thì Itō có nói rằng mục đích của chuyến đi lần này là để ngao du Mãn Châu mà trước kia chưa thực hiện được.²⁵ Dĩ nhiên Itō còn có mục đích khác trong chuyến đi, đó là bàn chuyện sáp nhập Đại Hàn trong thời gian sắp tới với đại tạng đại thần Nga là Kokovtsev.

Đoàn xe lửa của Itō đến Cáp Nhĩ Tân vào lúc chín giờ sáng ngày 26 tháng 10. Kokovtsev lên xe đón tiếp Itō. Đội quân bảo vệ đường sắt của phía Nga đứng xếp hàng trên sân ga, nhưng theo một bức ảnh chụp đương thời thì không thấy có bảo vệ đặc biệt gì.²⁶ Kokovtsev là trưởng quân đoàn danh dự của quân bảo vệ đường sắt, mời Itō tham gia duyệt binh và Itō vui vẻ nhận lời. Itō, Kokovtsev và các quan chức xuống xe lửa, đứng bên đường ray. Một bức ảnh chụp khoảnh khắc này cho thấy Itō, người nổi bật với bộ râu trắng, đang khẽ nâng chiếc mũ lên để chào Tướng quân Khorvat, trưởng quan quản lí đường sắt Đông Thanh.²⁷

Sau khi kết thúc duyệt binh thì Ito quay lại chào hỏi đoàn đại biểu của những người Nhật sinh sống tại Cáp Nhĩ Tân. Đoàn đại biểu tập trung tại đây để nghênh đón Itō. Khi Itō đi được mấy bước về phía đoàn đại biểu thì đột nhiên, một người trẻ tuổi mặc Âu phục nhảy ra từ phía sau quân bảo vệ. Người này rút súng ngắn nhắm về phía Itō²⁸ nhả sáu phát đạn. Itō bị thương chí mạng vì ba phát súng đầu tiên.²⁹ Các tùy viên lập tức đưa Itō vào bên trong xe lửa. Bác sĩ đi cùng nhanh chóng ứng cứu. Nhưng 30 phút sau thì Itō qua đời. Trước khi trút hơi thở cuối cùng, Itō được cho hay kẻ bắn mình là người Đại Hàn. Câu nói được cho là cuối cùng của Itō là: “Thằng ngu!”³⁰

Kẻ ám sát, An Chung-gun, lập tức bị quân bảo vệ phía Nga bắt giữ. Trước khi bị giải đi thì An Chung-gun hô to ba lần bằng tiếng Nga rằng “Cao Ly vạn tuế!”³¹ nên người ta mới biết đó là người Đại Hàn. Cũng không thể trách người Nga khi họ không biết được quốc tịch của hung thủ vào lúc đầu. An Chung-gun có cùng chiều cao với chiều cao quân bình của người Nhật (1,63 m)³² và khuôn mặt cũng không khác người Nhật. An Chung-gun còn chu đáo chuẩn bị bộ Âu phục chỉnh tề³³ như thể một người Nhật giàu có sống ở Cáp Nhĩ Tân đến để nghênh đón Itō.

An Chung-gun chào đời vào năm 1879 trong một gia đình lưỡng ban (giai cấp quý tộc) đã trải qua 26 thế hệ.³⁴ Trên ngực và bụng An Chung-gun có bảy nốt ruồi nên còn có biệt danh là An Un-chil (An Ứng Thất).³⁵ Theo truyền thống gia đình, An Chung-gun được kì vọng trở thành học giả. Ông nội của An Chung-gun có sáu người con trai, tất cả đều nổi danh với tài văn chương và trong số đó, cha của An Chung-gun là người tài giỏi nhất. Năm lên tám, chín tuổi thì ông đọc thông tứ thư tam kinh, được xưng tụng là thiên tài. Tuy nhiên, An Chung-gun (dù cũng là một thư pháp gia tài ba) không trở thành học giả mà lại là một con người hành động. Ngay từ nhỏ, An Chung-gun đã nổi tiếng với tài bắn súng, thích săn bắn hơn sách vở.³⁶ Trong đợt thẩm vấn đầu tiên sau khi bị bắt thì hung thủ tự xưng tên mình là An Un-chil, nghề nghiệp là thợ săn.³⁷

An Chung-gun cũng nói mình là người theo Thiên Chúa giáo. Trong tập An ứng Thất lịch sử do An Chung-gun viết trong phòng giam khi đợi tuyên cáo tử hình có đề cập đến việc tại sao An Chung-gun lại cải đạo. Cha của An Chung-gun phẫn nộ với cuộc nổi loạn điên cuồng của Đông học Đảng nên đã đứng ra tổ chức một đội dân quân tình nguyện chừng 70 người có trách nhiệm bảo vệ làng mạc khỏi đám bạo động. An Chung-gun cũng tham gia tổ chức. Nhưng nhìn từ quy mô thì tổ chức này không thể nào đương đầu nổi với Đông học Đảng. An Chung-gun viết rằng việc chống cự Đông học Đảng chỉ là “lấy trứng chọi đá”. Tuy vậy, nghĩa binh vẫn chiến đấu kiên cường, không chịu khuất phục và cuối cùng cũng giành thắng lợi mấy lần trước lực lượng Đông học Đảng hùng mạnh. Nhưng rồi nghĩa binh bị tấn công bởi phe chính phủ thân Nga mới thành lập.³⁸

Chạy thoát khỏi trận chiến, An Chung-gun được một cha xứ người Pháp là Wilhelm bảo hộ. Wilhelm là người được biết đến với cái tên Đại Hàn là Hong Sok-ku. An Chung-gun lẩn trốn mấy tháng ở nhà thờ của Wilhelm. Cha xứ Wilhelm khuyên An Chung-gun nên dùng thời gian rảnh rỗi để học giáo lí Thiên Chúa giáo, và An Chung-gun nghe theo. An Chung-gun dùng phần lớn thời gian của mình để đọc Kinh Thánh và bàn luận với Wilhelm về Thiên Chúa giáo. Cuối cùng, chà xứ thuyết phục rằng đã đến lúc An nhận ra chân lí. An Chung-gun được làm lễ rửa tội vào tháng 1 năm 1897, có tên thánh là Thomas.³⁹ Mấy năm sau đó, An Chung-gun theo Cha xứ ra sức hoạt động truyền giáo. Cho đến lúc chết, An Chung-gun vẫn là một tín đồ Thiên Chúa giáo ngoan đạo. Trong bức thư cuối cùng, An Chung-gun bảo vợ cho người con trai trưởng trở thành cha xứ.⁴⁰

Trong ghi chép cuộc đời mình, Ari Chung-gun hồi tưởng rằng mình theo học tiếng Pháp mấy tháng với cha xứ Wilhelm.⁴¹ Tiếng Pháp là ngoại ngữ duy nhất mà An Chung-gun học. Khi được người bạn hỏi lí do vì sao bỏ tiếng Pháp thì An Chung-guh trả lời rằng: “Người học tiếng Nhật thì trở thành nô lệ cho Nhật, kẻ học tiếng Anh cũng làm nô lệ cho Anh. Nếu như tôi tiếp tục học tiếng Pháp thì một lúc nào đó cũng sẽ không tránh khỏi việc trở thành nô lệ cho Pháp. Vì vậy nên tôi bỏ. Nếu như nước Đại Hàn chúng ta có thể phát dương quốc uy ra thế giới thì lúc đó người người trên thế giới sẽ học tiếng Hàn”.⁴² Có lẽ những lời này của An Chung-gun không đúng như nghĩa đen của nó. Theo suy đoán thì hẳn là giữa An Chung-gun và cha xứ Wilhelm đã xảy ra chuyện bất hoà. Tuy An Chung-gun không hề lay chuyển tín ngưỡng Thiên Chúa giáo của mình, nhưng lúc này đã không còn tin vào người ngoại quốc.⁴³

An Chung-gun là người theo chủ nghĩa dân tộc cuồng nhiệt, nhưng đồng thời cũng ôm lí tưởng về liên minh ba đại quốc ở Đông Á là Trung Quốc, Đại Hàn và Nhật Bản. Có lẽ An Chung-gun có suy nghĩ này bắt nguồn từ thuyết “hoạ da vàng” của hoàng đế Đức. An Chung-gun đã lên tiếng cảnh báo về mối “hoạ da trắng” từ những nước Âu châu chỉ chực để nuốt chửng các nước Á châu yếu đuối. Cách tốt nhất để ngăn chặn sự xâm lược từ liệt cường Âu châu là đoàn kết các nước Đông Á lại với nhau.⁴⁴ Đương thời, Trung Quốc và Đại Hàn đã trở thành miếng mồi xâm lược cho người Âu châu, vì vậy cần phải đoàn kết lại để chống trả. Có như vậy thì mới đẩy lùi được người Âu châu và khôi phục hoà bình cho Đông Á.⁴⁵

An Chung-gun không phải là người theo chủ nghĩa bài Nhật. Rõ ràng, người mà An Chung-gun khâm phục nhất chính là Thiên hoàng Minh Trị. Một trong những cáo buộc mạnh mẽ nhất mà An Chung-gun nhằm vào Itō Hirobumi là cho rằng Itō có ý đồ dối gạt Thiên hoàng; An Chung-gun tin rằng điều Thiên hoàng Minh Trị mong muốn không phải là biến Đại Hàn thành thuộc quốc nô lệ, mà là hoà bình cho Đông Á và nền độc lập của Đại Hàn.⁴⁶ An Chung-gun biết được suy nghĩ của Thiên hoàng qua thư bố cáo tuyên chiến vào năm 1904 để khai chiến với Nga.⁴⁷An Chung-gun vui mừng khi đọc được các kí sự về thắng lợi của Nhật Bản trước Nga, vui mừng như đồng bào Đại Hàn và Trung Quốc chiến thắng trước nước Nga, một tay chân của mối hoạ da trắng.⁴⁸ An Chung-gun viết rằng thất vọng duy nhất của mình chính là việc Nhật Bản chấm dứt chiến tranh quá sớm, trước khi Nga đầu hàng toàn diện.⁴⁹

An Chung-gun tin chắc rằng nhiều người Nhật khác cũng có cùng thái độ căm ghét như mình đối với chính sách, phương châm của Itō Hirobumi. An Chung-gun còn viết về những cuộc hội thoại với nhiều người Nhật bị đội nghĩa quân bắt được. Một người lính Nhật đồn trú ở Đại Hàn vừa khóc vừa kể với An Chung-gun về nỗi cô đơn khi rời xa gia đình ở Nhật. An Chung-gun đáp lại rằng nếu như hoà bình Đông Á được hồi phục thì người Nhật sẽ không cần phải đồn trú ở Đại Hàn nữa. Người lính Nhật đồng ý, nói rằng mình phải đến nơi xa xôi này dù bản thân không muốn là vì lũ gian thần âm mưu gây rối hoà bình. Người lính còn nói rằng dù một mình không làm gì được nhưng rất muốn tự tay giết chết Công tước Itō.⁵⁰

An Chung-gun cũng có những cuộc nói chuyện tương tự với nhiều người Nhật khác, từ nông dân, thương nhân cho đến nhà truyền giáo Thiên Chúa giáo. Tất cả họ đều than phiền về hiện trạng của nước Nhật, có người thương nhân cũng nói muốn giết Itō như người lính nọ. An Chung-gun nhận được ấn tượng căm ghét Itō từ những người này và nghĩ rằng ý kiến của họ là đại diện cho ý kiến của quốc dân toàn Nhật Bản.⁵¹ Nếu như ngay cả người Nhật còn muốn giết Itō thì người Đại Hàn, vốn có gia đình, bạn bè bị sát hại theo mệnh lệnh của Itō, còn căm hận đến mức nào. An Chung-gun chủ trương rằng mình đã ám sát Itō với tư cách “trung tướng nghĩa binh”, bởi vì Itō đã chia rẽ tình thân hữu giữa hai nước Nhật và Đại Hàn bằng cách gây loạn ở Đông Á.⁵²

An Chung-gun mong đợi rằng bây giờ hai nước Nhật và Đại Hàn cần phải thắt chặt quan hệ thân mật để làm gương mẫu cho toàn thế giới. Một kiểm sát viên người Nhật tỏ ra đồng cảm với An Chung-gun, nói rằng không cần phải lo lắng về chuyện có bị tuyên cáo tử hình hay không. Mong muốn duy nhất của An Chung-gun là lí do vì sao mình ám sát Itō được truyền đến tai Thiên hoàng.⁵³ An Chung-gun tin rằng nếu nhận ra phương châm, chính sách của Itō là sai lầm thì hẳn Thiên hoàng sẽ hiểu được hành động của An Chung-gun mà vui mừng. An Chung-gun hi vọng rằng nếu trong tương lai, chính sách đối Hàn được cải thiện theo thánh chỉ của Nhật Bản Thiên hoàng Bệ hạ thì nền hoà bình giữa hai nước Nhật và Đại Hàn sẽ được duy trì đến vạn đời.⁵⁴

An Chung-gun tha thứ cho tội lỗi của tất cả những người Nhật khác bằng cách quy hết trách nhiệm cho Itō về những tội lỗi mà người Nhật phạm phải ở Đại Hàn. Tuy phần nhiều những tội lỗi đó được tiến hành dưới danh nghĩa của Thiên hoàng nhưng An Chung-gun đã tha thứ cho Thiên hoàng và tất cả quốc dân Nhật Bản. Hai nước Nhật và Đại Hàn vốn có nhiều điểm chung về mặt truyền thống, cho nên quan hệ hữu nghị này cần phải được giữ gìn. Nếu Nhật Bản được giải phóng khỏi ung nhọt làm băng hoại quan hệ hai nước thì chắc chắn hoà bình sẽ được khôi phục trong tương lai. Có vẻ như khi viết như vậy, An Chung-gun đã bị suy nghĩ về “quỷ vương Itō” ám ảnh như một phiên bản hiện đại của quỷ Satan trong Kinh Thánh.

An Chung-gun tố cáo tội lỗi của Itō qua cáo trạng gồm 15 điều, trong đó có tội ám sát Vương phi Min. Trong đó, tội trạng kinh ngạc nhất là cáo buộc Itō sát hại cha của Thiên hoàng Minh Trị, tức Thiên hoàng Kōmei vào 42 năm trước. An Chung-gun quả quyết rằng đó là sự thật mà người Đại Hàn nào cũng biết. Nhưng cho dù tin đồn này có là sự thật đi nữa thì rõ ràng, việc ai sát hại Thiên hoàng Kōmei cũng đâu phải là tội lỗi đối với người Đại Hàn.⁵⁵ Những tội trạng khác của Itō được liên kết với những kết quả bất hạnh mà người Đại Hàn phải gánh chịu từ chính sách bất bình đẳng mà người Nhật gây ra. Điều cuối cùng trong cáo trạng 15 điều này nói rằng qua việc cho thấy Đại Hàn đang hưởng thụ hoà bình và phồn vinh, Itō đã dối gạt Thiên hoàng Nhật Bản và tất cả các vị quân chủ khác trên thế giới.⁵⁶

Không còn nghi ngờ gì khi nói An Chung-gun đã nổ súng vào kẻ thù không đội trời chung với người Đại Hàn trong tâm trạng phấn chấn. An Chung-gun luôn chủ trương rằng hành động của mình không xuất phát từ lí do cá nhân, mà đã bắn Itō trong vai trò “trung tướng nghĩa binh”.

Ngay khi sáu phát súng nổ ra thì An Chung-gun liền bị lính bảo vệ Nga bắt giữ, dẫn đến ngục giam. Trong kí sự ngày 3 tháng 11 của tờ báo Tōkyō nichinichi shimbun có dẫn lời của An Chung-gun như sau. “Ta vì quốc gia mà đánh cược cả sinh mệnh để làm chuyện lớn. Đây là cái nghĩa của chí sĩ. Nhưng họ cung cấp thức ăn thức uống không ra gì, phản lại cái đạo của kẻ sĩ. Vì vậy ta quyết không ăn nữa”.⁵⁷ Theo cùng kí sự thì An Chung-gun đã tuyệt thực trong hai ngày.

An Chung-gun được đối xử tử tế hơn khi được dẫn độ từ Nga sang Nhật. Quan kiểm sát Mizobuchi Takao luôn mời An Chung-gun hút thuốc với tẩu bằng vàng mỗi khi dò hỏi xong. Mizobuchi tỏ vẻ đồng cảm với An Chung-gun khi vừa hút thuốc vừa trò chuyện.⁵⁸ Theo ghi chép của An Chung-gun thì Mizobuchi rất kinh ngạc khi An Chung-gun tuyên bố 15 điều tội trạng của Itō trong cáo trạng. Mizobuchi nói “từ lời trần thuật của anh thì ta thấy anh là bậc nghĩa sĩ Đông Đương. Quyết không có chuyện nghĩa sĩ nhận án tử đâu. Anh đừng lo”.⁵⁹

Những người Nhật khác trong ngục giam cũng cảm phục An Chung-gun sâu sắc. Dường như hành động và thái độ của An Chung-gun, vốn xứng đáng được gọi là anh hùng theo truyền thống Nhật Bản cổ lai, đã chạm vào tâm can của họ. Đầu năm mới, An Chung-gun cùng hai tù nhân tòng phạm khác được đãi những món của ngày Tết. An được cho là đã ăn bánh giầy zōni trong ngày mùng ba tháng giêng.⁶⁰ Bút lực thư pháp phóng khoáng mạnh mẽ của An rất được ưa chuộng trong số những người giam cầm mình. An đã viết tặng hơn 50 bức thư pháp cho họ, tất cả đều được kí tên “An Chung-gun, người Đại Hàn trong nhà tù ở Lữ Thuận”.

An Chung-gun bắt đầu viết tự truyện từ ngày 13 tháng 12 và vẫn tiếp tục viết trong thời gian xử án, bắt đầu từ tháng 2 năm 1910. Theo hiệp ước Nhật Bản và Đại Hàn lần thứ hai với quy định Nhật Bản bảo hộ quốc dân Đại Hàn ở hải ngoại thì An Chung-gun không được phép có luật sư người Đại Hàn. Toàn bộ công tố, thẩm phán, luật sư, thông dịch và những người liên quan khác đều là người Nhật. Đây là một điều khó khăn đối với An Chung-gun, người vốn không hiểu tiếng Nhật. Phiên dịch đã làm việc hết sức chú tâm⁶¹ và đoàn luật sư cũng đã nỗ lực hết sức để giúp An Chung-gun được xử vô tội.⁶² Nhưng rõ ràng là An Chung-gun vẫn cảm thấy hết sức cô độc.

Trái với lời hứa hẹn của quan kiểm sát Mizobuchi, ngày 14 tháng 2, An Chung-gun bị tuyên án tử hình.⁶³ Phán quyết không phải do những người trong tòa án quyết định mà được chỉ thị từ Ngoại vụ sảnh. Ngày 2 tháng 12 năm trước, Ngoại vụ đại thần Komura Jutarō đã đánh điện với nội dung rằng “chính phủ xem hành vi tội phạm của An Chung-gun là cực kì nghiêm trọng, vì vậy nghĩ rằng cần phải có hình phạt thích đáng để răn đe cái ác”.⁶⁴

An Chung-gun cũng đã dự đoán trước kết quả. Tuy nhiên, khi được tuyên bố thì An Chung-gun vô cùng phẫn nộ. Điều An Chung-gun mong đợi là mình được thừa nhận như một tù binh chiến đấu, tức một nghĩa binh giết giặc vì tổ quốc chứ không phải như một kẻ ám sát. Nguyện vọng của An Chung-gun bị làm ngơ. Sau phán quyết, Trưởng pháp viện Hiraishi Ujindo hứa với An Chung-gun rằng chắc chắn sẽ xin được hoãn thi hành án vài tháng. Tuy nhiên, chỉ thị từ Tōkyō đưa ra đã yêu cầu nhanh chóng thi hành. Ngày tử hình được quyết định là ngày 26 tháng 3. An Chung-gun không hề kháng án, vì biết rằng cũng chỉ vô ích. Điều An Chung-gun mong đợi là hoãn kì thi hành án hai tuần. Nếu được như vậy thì có thể sẽ hoàn thành tập Đông Dương hoà bình luận mà mình đang chấp bút. An Chung-gun nhờ cai ngục Kurihara Sadakichi lo việc này, nhưng Kurihara dù đồng cảm nhưng đâu thể thay đổi ngày giờ tử hình. An Chung-gun nhờ một điều cuối cùng là chuẩn bị một bộ Hàn phục bằng lụa trắng để mặc trước lúc chết. Kurihara chấp nhận thỉnh cầu này.⁶⁵ Không lâu sau đó, Kurihara Sadakichi thất vọng vì không giúp được cho An Chung-gun nên đã bỏ công việc cai ngục ở Lữ Thuận, trở về nước.

Trong hai ngày 9 và 10 tháng 3, cha xứ Wilhelm nghe An Chung-gun xưng tội, dâng lễ và ban bí tích.⁶⁶ An Chung-gun vẫn tiếp tục viết trong mấy tuần cuối đời. Buổi sáng hôm xử hình, An Chung-gun mặc bộ Hàn phục trắng. Bức ảnh chụp lúc này cho thấy An Chung-gun đang đăm chiêu về phương xa với vẻ mặt trầm ngâm. Những gì thể hiện trên nền trắng của bộ Hàn phục chỉ là đầu tóc dày của An Chung-gun, lông mày đen rậm và bộ ria cùng bàn tay xếp trên đầu gối. An Chung-gun bị xử treo cổ vào sáng ngày 26 tháng 3. Hơn mười giờ sáng, bác sĩ người Nhật xác nhận An Chung-gun đã chết. Thi thể của An Chung-gun được chuyển đến khu nghĩa địa của tù nhân cách đó 3 km.

Không rõ Thiên hoàng Minh Trị đã phản ứng ra sao với cái chết của An Chung-gun. Có thể ngài nghĩ rằng kẻ đã cướp đi sinh mạng của vị nguyên lão quan trọng bậc nhất đối với mình phải bị trừng phạt bằng cái chết. Dù An Chung-gun đã hết sức thỉnh cầu nhưng lí do vì sao An Chung-gun ám sát Itō Hirobumi đã không được truyền đến Thiên hoàng. Nhưng dù sao đi nữa thì cái chết của Itō cũng là một đòn nặng đối với Thiên hoàng. Ngài không công khai thể hiện điều này ra ngoài nhưng theo hồi tưởng của trưởng Thị tòng Hinonishi Sukehiro, người phụng sự Thiên hoàng trong nhiều năm, thì sau khi biết tin Itō chết, những người chung quanh đều nhận thấy ngài như già đi nhiều vì cú sốc. Tang lễ cho Itō được tổ chức ở Tōkyō và thu hút hơn 400.000 người tham dự.

An Chung-gun được xem như người anh hùng ái quốc, nhất là trong thế giới kịch nghệ ở Đại Hàn và Trung Quốc. Trong số những vở kịch được trình diễn ở Trung Quốc có vở Ái quốc anh hùng An Chung-gun do Chu Ân Lai và phu nhân Đặng Dĩnh Siêu viết.⁶⁷ Người Đại Hàn tôn xưng An Chung-gun như vị anh hùng dân tộc và xem Cáp Nhĩ Tân như một thánh địa, nơi hồi sinh tinh thần dân tộc.⁶⁸

Phía Nhật cũng đã nhanh chóng có phản ứng khi hay tin Itō bị ám sát. Ishikawa Takuboku công bố một bài kí sự trên Nhật báo Iwate vào ngày hôm sau.

Ngày 26 tháng 10, trời đầy mây. Hơn ba giờ chiều, một tin báo khẩn cấp đến Tōkyō khiến cả thành phố kinh ngạc. Những lời nghi ngờ, những câu kinh ngạc nhanh chóng lan rộng. Đến tối, cùng với cơn mưa nhẹ, tiếng kêu “Tin nóng!” đã vang dậy khắp phố phường thủ đô. Lòng người dao động hơn cả trăm cơn sóng. Bất luận già trẻ, sang hèn, tất cả đều kinh ngạc trước hung tin đối với toàn quốc dân này. Đây không chỉ là tin khiến người Nhật chết đứng mà còn là một sự kiện quan trọng đối với cả thế giới. Tin này được loan báo khắp mọi ngóc ngách trong lãnh thổ Đế quốc. Đó là ngày mà tiếng than khóc bi ai vang lên khắp mọi nơi. Trời ơi, ngài Itō đã chết!⁶⁹

Tiếp theo, Takuboku còn hồi tưởng về chuyến viếng thăm miền Tōhoku của Itō. “Tôi có thể hình dung được vẻ mặt của người Morioka khi nghe hung tin này. Chưa đầy trăm ngày kể từ khi ngài ấy công du lên phương bắc. Sau khi từ nhiệm vị trí thống giám, ngài về nước, ngồi còn chưa ấm chỗ thì đã cùng thái tử nước Đại Hàn tuần du lên miền Tōhoku và Hokkaidō. Ngài về Nhật chỉ để gấp rút lên đường đến Bắc Mãn Châu”.

Takuboku kết thúc kí sự rằng: “Ngài bị một số nhà phê bình chê trách, nhưng ai có thể phủ nhận rằng chủ nghĩa tiến bộ ôn hoà mà Nhật Bản thời Minh Trị ngày hôm nay có được phần nhiều đều do cuộc đời của ngài mang lại”.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 3.↩

Cùng tư liệu trên, trang 13. Có bức ảnh chụp đoạn văn bản bằng tiếng Nhật do Yi Eun viết, cho thấy tiến bộ rõ rệt của Yi.↩

Cùng tư liệu trên, trang 13-14.↩

Cùng tư liệu trên, trang 57. Khi Yi viếng thăm vùng Kansai trở về thủ đô vào ngày 27 tháng 8 thì được Thiên hoàng ban tặng máy quay phim và bộ dụng cụ chơi cricket (trang 102). Không rõ thực tế, hoàng thái tử Đại Hàn có chơi cricket hay không.↩

Cùng tư liệu trên, trang 33.↩

Cùng tư liệu trên, trang 36.↩

Cùng tư liệu trên, trang 54-55.↩

Cùng tư liệu trên, trang 53.↩

Cùng tư liệu trên, trang 121.↩

Cùng tư liệu trên, trang 138; Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 153.↩

Trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12 không đề cập đến quân phục của Thiên hoàng lúc này. Thiên hoàng thường mặc quân phục lục quân, nhưng cũng có khi ngài nghe lời thuyết phục mà mặc quân phục hải quân. Chẳng hạn như trong lễ trao chứng thư tốt nghiệp Đại học Hải quân vào ngày 19 tháng 5 năm 1909, ngài mặc lễ phục hải quân đến dự (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 39).↩

Cùng tư liệu trên, trang 85.↩

Cùng tư liệu trên, trang 173.↩

Cùng tư liệu trên, trang 188.↩

Cùng tư liệu trên, trang 189.↩

Cùng tư liệu trên, trang 221-222.↩

Cùng tư liệu trên, trang 231-233.↩

Cùng tư liệu trên, trang 241.↩

Cùng tư liệu trên, trang 242.↩

Cùng tư liệu trên, trang 255; Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 62-63; Kinebuchi Nobuo, Lịch sử điều đình Nhật-Hàn, trang 267.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 261.↩

Cùng tư liệu trên, trang 263.↩

Cùng tư liệu trên, trang 263-264.↩

Cùng tư liệu trên, trang 285-286.↩

Đoạn trích bài diễn thuyết của Itō trên báo Tōkyō Asahi shimbun ngày 22 tháng 10 được đăng lại trong Kinebuchi Nobuo, Lịch sử điều đình Nhật - Hàn, trang 268.↩

Bức ảnh được đăng trong Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 9. Ở mặt trước bức ảnh, thấy có viên quan chức Nga đang cười, còn mấy người khách quay lưng về phía xe lửa. Đội bảo vệ đang đứng xếp hàng phía trong, cách xa đường ray một đoạn. Tờ báo New York Herald đã chỉ ra chỗ lơi là trong đội bảo vệ của Nga. Kí giả của tờ báo lên tiếng rằng mình thấy vô cùng ngạc nhiên vì việc bảo vệ của phía Nga lại lơ là đến vậy, trong khi Nga là đất nước nổi tiếng với những vụ ám sát (trang 10).↩

Bức ảnh này được đăng trong Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 9.↩

Kẻ ám sát là An Chung-gun không biết rõ người Nhật nào là Itō. An chưa từng thấy ảnh của Itō. Cái đích của An là “người da vàng có râu trắng” dẫn đầu đoàn (Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 45, 192). Sau khi bắn Itō, An còn nổ súng vào hai người khác vì nghĩ rằng có thể đó là Itō. Tuy nhiên, viên đạn trượt đi, có thể là một người lính bảo vệ phía Nga đã làm trượt. An Chung-gun bắn Itō từ khoảng cách chừng 4,5 m (Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 35).↩

An Chung-gun dùng súng tự động bảy viên kiểu Browning. Sau khi bắn ba phát vào Itō, An bắn tiếp ba phát vào hai người Nhật khác. Tại tòa án, An được hỏi có định dành phát cuối cùng cho mình hay không, nhưng An phủ nhận suy nghĩ tự sát (Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 45-46).↩

Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 184. Phát ngôn này bị đặt nghi vấn có thật hay không. Nếu như sự thật Itō đã nói câu này thì có thể Itō muốn nói An Chung-gun là ngu ngốc khi giết mình, khiến việc hợp nhất Nhật và Đại Hàn bị cản trở. Nhưng theo tư liệu khác thì lời cuối cùng của Itō là ai đã bắn mình, ngoài ra còn có ai khác bị bắn hay không.↩

Đó là lời làm chứng của người chứng kiến. Tuy nhiên, trong lời khai thì An thuật rằng mình không nói bằng tiếng Anh, cũng không phải tiếng Nga mà là tiếng Đại Hàn: “Tehan Mansei” (Đại Hàn Vạn Tuế) (Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 10).↩

Cùng tư liệu trên, trang 23.↩

Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 191; Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi wo utta otoko, trang 23. Tờ báo Tōkyō nichinichi shimbun số ngày 3 tháng 11 đăng tin rằng áo khoác và bộ đồ của An được sản xuất ở Pháp (Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 46). Để làm ra vẻ như người Nhật, An còn đội chiếc mũ vải.↩

Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 103.↩

Người Trung Hoa từ thời cổ xem bảy nốt ruồi trên cơ thể là dấu hiệu của sự vĩ đại. Có thể họ nghĩ có liên quan đến Bắc đẩu thất tinh.↩

Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 106, 112.↩

Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 34. An thuật trước pháp đình rằng trong thời gian ở Đại Hàn, An dùng tên Chung-gun nhưng từ khi trở thành nghĩa binh (ba năm trước) thì dùng tên Un-chil (Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 39).↩

Ghi chép về trận chiến đương thời, xem Nakano Yasuo, An Chung-gun,, trang 108-110.↩

Cùng tư liệu trên, trang 118-119; Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 63. Ở trang 118, Nakano thuật rằng Chung-gun và cha là An Tae-hun sau khi trả lời phần hỏi đáp thì được làm lễ rửa tội trong thời kì này. Nhưng ở trang 108, Nakano lại thuật Tae-hun được rửa tội trước đó ít lâu, có tên thánh là Petrus. Tên Thomas được phát âm như “to-ma” trong tiếng Pháp, biểu kí bằng chữ Hán là Đa Mặc.↩

Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 106, 225-226. Con trai của Chung-gun chết năm 12 tuổi, khi cùng gia đình chạy sang Vladivostok vào năm 1916 sau khi Chung-gun bị tử hình (Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 121).↩

Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 39.↩

Cùng tư liệu trên, trang 127.↩

Có lẽ cấp trên của Wilhelm, giám mục ở Seoul, mới là người khiến An Chung-gun nổi giận. Khi An Chung-gun đem kế hoạch xây dựng trường đại học ở Đại Hàn ra bàn thì giám mục nói giáo dục sẽ cản trở tín ngưỡng của người Đại Hàn nên không chấp nhận (Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 127). An Chung-gun thất vọng với Wilhelm, người mà đáng lẽ phải là đồng minh với mình, nhưng lại đồng ý với giám mục. Một giả thuyết khác đề cập đến lí do khiến An Chung-gun xa lánh Wilhelm được đăng ở trang 144-145. An Chung-gun hết sức tức giận, định sẽ khiếu nại trực tiếp lên giáo hoàng La Mã. Nhưng trước khi bị tử hình, An Chung-gun được Wilhelm đến thăm thì An Chung-gun tỏ ra vui mừng. Bức ảnh chụp hai người trò chuyện chung bàn được đăng trong Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 110.↩

Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 120.↩

Cùng tư liệu trên, trang 114. Kiến giải này xuất hiện trong Đông Á hoà bình luận của An Chung-gun. Bài tiểu luận chưa hoàn thiện khi An Chung-gun bị tử hình.↩

Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 84.↩

Cùng tư liệu trên, trang 90.↩

Cùng tư liệu trên, trang 178; Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 209-210. An Chung-gun phê phán hành động giúp Nga, chống Nhật của Yi Wan-yong là “nghịch ý trời”. An Chung-gun nói nếu Yi cử “nghĩa binh” để đánh Nhật thì đó là hành động đi ngược ý trời. Hành vi vô đạo của Itō, theo An Chung-gun, cũng là nghịch ý trời (Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 160).↩

Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 118.↩

Cùng tư liệu trên, trang 98.↩

An Chung-gun đã thả hết tù binh, không hại gì đến họ và còn trả lại cả súng ống (Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 171).↩

Không rõ An Chung-gun trở thành trung tướng như thế nào, cũng không rõ bên trên có đại tướng hay không. Từ “nghĩa binh” (uibyong trong tiếng Hàn, gihei trong tiếng Nhật) không có từ tương đương trong tiếng Anh. Từ này chỉ binh sĩ tự hành động theo nghĩa khí, trái với binh sĩ thông thường chỉ biết theo mệnh lệnh.↩

Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 14.↩

Cùng tư liệu trên, trang 66-67.↩

Itō không phải là quan to để có thể tự do ra vào Ngự sở vào năm 1866. Hơn nữa, khi Thiên hoàng Kōmei qua đời đột ngột thì Itō đang mắc bệnh nặng ở Chōshū, không có mặt ở Kyōto.↩

Bản 15 tội trạng được đăng trong Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 172-175.↩

Cùng tư liệu trên, trang 46.↩

Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 17.↩

Cùng tư liệu trên, trang 13.↩

Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 86.↩

Cùng tư liệu trên, trang 100.↩

Đoàn luật sư đã đưa ra những trường hợp người ám sát vì động cơ lí tưởng chính trị mà được giảm nhẹ tội. Tuy nhiên, họ đã không đề cập đến trường hợp gần nhất. Năm 1908, cố vấn ngoại giao làm việc cho Công sứ quán Nhật Bản ở Đại Hàn là Durham W. Stevens (người Mỹ), trên đường đến Washington có ghé qua San Francisco. Trong buổi hội kiến với kí giả tại đây, Stevens phát ngôn rằng Itō Hirobumi đã rất nỗ lực vì quốc dân Đại Hàn. Ngày hôm sau, Stevens bị hai người Đại Hàn tức giận giết chết. Một trong hai người này là Chang In-hwan, bị kết án 15 năm tù. Kí sự của báo chí Nhật đưa tin vụ ám sát Stevens được đăng trong Kinebuchi Nobuo, Lịch sử điều đình Nhật - Hàn, trang 266-267. Tham khảo thêm Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 41; Woonsung Choi, Tỏa quốc hết thời trang 78.↩

Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 103. Một tòng phạm của An Chung-gun bị kết án ba năm, một người khác bị giam một năm sáu tháng.↩

Nakano Yasuo, An Chung-gun, trang 29-30; Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 101. Saitō đề cập đến cuộc hội đàm bí mật giữa Trưởng pháp viện Hiraishi với Cục trưởng chính vụ Kurachi Tetsukichi thuộc Ngoại vụ sảnh được Komura phái đến Lữ Thuận. Kurachi truyền đạt kiến giải của chính phủ cũng như ý hướng của Komura rằng tử hình là hình phạt thỏa đáng.↩

Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 124.↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 284.↩

Saitō Michinori, Kẻ đã bắn Itō Hirobumi, trang 31.↩

Cùng tư liệu trên, trang 32.↩

Toàn tập Ishikawa Takuboku, cuốn 4, trang 190-191.↩

CHƯƠNG 59

SÁP NHẬP ĐẠI HÀN

Việc sáp nhập hai nước Nhật Bản và Đại Hàn được tuyên bố chính thức qua hiệp ước mà hai nước kí kết vào ngày 22 tháng 8 năm 1910. Chính sự kiện ám sát Itō Hirobumi ở Cáp Nhĩ Tân xảy ra vào 10 tháng trước đã thúc đẩy quá trình sáp nhập xảy ra nhanh chóng hơn. Sự thật rằng vị chính khách Nhật Bản được tôn kính nhất bị người Đại Hàn ám sát đã đẩy mạnh suy nghĩ bên trong nước Nhật cho rằng người Đại Hàn vô pháp, không có lòng tự kiềm chế, không thề quản lí được đất nước. Nhiều người cũng cho rằng nếu như Itō không bị ám sát thì sự tồn tại của Itō sẽ là trở ngại ngăn cản những người đề xướng hợp nhất hai quốc gia này, dù rằng quyết định sáp nhập hai hước được cho là đã diễn ra từ một năm trước. Chính phủ Nhật chỉ chờ thời cơ thích hợp để thi hành mà thôi.

Lí do bề ngoài mà Nhật giải thích cho việc tham gia hai cuộc chiến tranh là để bảo vệ nền độc lập của Đại Hàn. Tuy nhiên, nền độc lập của Đại Hàn không phải là vấn đề quan trọng đối với phần nhiều người Nhật. Điều quan trọng là quyết tâm của chính phủ Nhật ngăn không cho Trung Quốc và Nga can thiệp vào kế hoạch khai thác nguồn tài nguyên của Đại Hàn. Trong số người Đại Hàn, cũng có những người như An Chung-gun, tin rằng lí do tham chiến của Nhật là để duy trì nền độc lập cho nước Đại Hàn, như tuyên ngôn bố cáo tuyên chiến với Trung Quốc và Nga mà Thiên hoàng đã ban bố. Một số người Đại Hàn, những người có ấn tượng tốt với Nhật Bản còn hơn cả An Chung-gun, cũng đã bắt đầu công khai đề xướng hợp nhất hai nước.

Năm 1904, Song Pyong-jun, người từng làm thông dịch cho phía Nhật trong thời kì chiến tranh Nhật - Nga đã đứng ra thành lập đoàn thể thân Nhật là “Nhất tiến hội” với chủ trương hợp tác với Nhật. Nhất tiến hội đưa Yi Yong-gu vào tổ chức, người có mối quan hệ với Đông học Đảng trước đây. Ngoài ra hội này còn dọn đường cho thể chế hợp tác với những người Nhật theo chủ nghĩa quốc gia cực hữu nổi tiếng như Tōyama Mitsuru, Sugiyama Shigemaru hay Uchida Ryōhei, người sáng lập Hắc long hội khét tiếng.¹ Uchida hoạt động thuê cho phủ Thống giám và trở thành cố vấn của Nhất tiến hội vào tháng 10 năm 1906, hoạt động trong vai trò trung gian giữa Itō Hirobumi và những người Đại Hàn thân Nhật. Từ cuối năm 1906, Itō quyết định lợi dụng Nhất tiến hội nên từ tháng 1 năm sau thì mỗi tháng phủ Thống giám đều xuất 2.000 yên tiền hỗ trợ cho hội này.²

Người lãnh đạo Nội các Đại Hàn đầu tiên được tổ chức sau khi thiết lập phủ Thống giám là Pak Che-sun. Pak là người có học thức, ủng hộ những cải cách do Itō đề xướng và tỏ ra rất hợp với Itō. Tuy nhiên, Pak thất vọng với những báo cáo tấn công, đẩy mình vào vị trí của phong trào vận động chống Nhật. Hơn nữa, cuộc vận động phản kháng của lực lượng nghĩa binh ngày càng lớn mạnh nên dù được Itō khẩn khoản lưu lại nhưng Pak vẫn chủ trương từ nhiệm. Tháng 5 năm 1907, Itō buộc lòng phải tổ chức nội các mới và đặt Yi Wan-yong³ vào vị trí nội các tổng lí đại thần và đặt Song Pyong-jun vào vị trí nông thương công bộ đại thần.

Itō còn động viên tân Nội các Đại Hàn như sau:

Đại Hàn phát triển như ngày hôm nay hay đi vào chỗ hủy diệt không phải là chuyện của nước khác mà chính là tự bản thân nước Đại Hàn… Tuy tôi đã tận lực giúp đỡ các anh, làm mọi điều trong giới hạn để Đại Hàn có thể tự đứng một mình… nhưng người Đại Hàn vẫn chưa chịu thức tỉnh là cớ làm sao… Phương châm cấp bách nhất liên quan đến sự tồn tại của Đại Hàn chính là việc thành thực giao hảo với Nhật Bản và quyết tâm cùng chia sẻ tương lai với Nhật Bản.⁴

Lời nói của Itō truyền đạt quan điểm rằng để tương lai của Đại Hàn được phồn vinh thì cần phải hợp tác với Nhật Bản, nhưng không phải là lời đề xướng nhanh chóng sáp nhập hai nước. Tuy vậy, Itō cũng ngầm cảnh cáo rằng nếu như người Đại Hàn không chịu hiểu những gì Itō làm cho họ thì có thể Itō sẽ thi hành những chính sách hà khắc hơn.

Rõ ràng cuộc vận động phản Nhật trên khắp bán đảo Triều Tiên cho thấy rằng toàn thể người Đại Hàn đang tức giận với nền cai trị của Nhật Bản ở Đại Hàn. Tuy nhiên, trong số người Đại Hàn, cũng có nhiều người ấn tượng với những cải cách do Itō mang lại và hi vọng rằng thể chế hợp tác với Nhật Bản sẽ mang lại cho Đại Hàn nhiều lợi ích vật chất.

Nội các của Yi Wan-yong là nhóm thân Nhật, nhưng bên trong nội các cũng có những tranh chấp riêng, chẳng hạn như việc bản thân Yi mang ác cảm đối với Nhất tiến hội. Lí do của việc này là Yi xuất thân từ giai cấp quý tộc, trong khi người lãnh đạo của Nhất tiến hội, Song Pyong-jun lại là người có xuất thân thấp kém. Tuy nhiên, mối quan tâm chủ yếu của Itō không phải là chuyện tranh chấp giữa người Đại Hàn với nhau hay cuộc vận động chống Nhật, mà là khả năng can thiệp của Nga. Năm 1906, khi tân tổng lãnh sự Nga đến Seoul thì chính phủ Nga dựa trên hiệp ước năm 1905 quy định rằng việc ngoại giao của Đại Hàn được đặt dưới sự quản lí của Nhật Bản, đã gửi giấy ủy nhiệm tân tổng lãnh sự đến Ngoại vụ sảnh Nhật Bản. Tuy nhiên, trong giấy ủy nhiệm lại ghi gửi cho hoàng đế Đại Hàn. Điều này ám chỉ rằng Nga vẫn xem Đại Hàn như một nước độc lập.⁵ Đây chính là điều Itō lo sợ, e ngại rằng sự việc này có nghĩa là Nga vẫn chưa vứt bỏ tham vọng can thiệp vào nội chính Đại Hàn. Có thể chuyến viếng thăm định mệnh của Itō đến Cáp Nhĩ Tân là để cải thiện quan hệ với Nga.

Song Pyong-jun công nhiên đề xướng sáp nhập hai nước Nhật và Đại Hàn và chủ trương rằng việc sáp nhập sẽ dẫn những chính sách hành chính của Đại Hàn đến nhiều thành công hơn là trạng thái nửa mỡ nửa nạc của một nước bị bảo hộ như hiện nay.⁶ Tháng 11 năm 1906, Song thất vọng khi biết Itō thận trọng với tiến triển hiện tại và không muốn hành động buộc hoàng đế Đại Hàn thoái vị ngay lập tức.⁷ Năm 1908, Uchida Ryōhei nhìn ra rằng Itō không có ý sáp nhập Đại Hàn nên đã tham gia với Nhất tiến hội, kêu lên chính phủ Nhật Bản để loại bỏ Itō.⁸ Năm trước, Itō sợ rằng Song từ nhiệm sẽ thúc đẩy Nội các Đại Hàn sụp đổ nên đã thăng chức cho Song lên vị trí nội vụ đại thần.

Nhưng dù thế nào đi nữa thì bản thân Itō cũng đã quyết tâm từ nhiệm. Itō thất vọng khi biết trong thời gian ba năm rưỡi hoạt động trong vai trò thống giám của nước bị bảo hộ, bản thân mình đã không có được sự trung thành của quốc dân Đại Hàn. Rõ ràng chính sách tiệm tiến từng bước của Itō đã kết thúc trong thất bại. Song song với hoạt động của nghĩa binh được củng cố mạnh mẽ thì Itō còn bị các chính khách Nhật Bản khác công kích rằng chính sách dung hoà của Itō khiến quyền uy của Nhật Bản yếu đi. Việc này khiến Itō nghĩ rằng có ngồi thêm ở vị trí không được đền đáp này cũng chỉ phí thời gian vô ích.⁹ Tuy nhiên, ngay cả sau khi từ nhiệm vị trí thống giám vào tháng 6 năm 1909 thì Itō vẫn là nhân vật gây nhiều ảnh hưởng đến chính phủ Nhật Bản. Cái chết của Itō mang ý nghĩa rằng chướng ngại vật lớn nhất cản trở đường tiến đến sáp nhập hai nước đã bị loại bỏ.

Chủ trương sáp nhập do Nhất tiến hội (đương thời do Yi Yong-gu lãnh đạo) đề xướng càng trở nên mạnh mẽ hơn từ sau cái chết của Itō. Ngày 5 tháng 12 năm 1909, báo chí Nhật đưa tin rằng Nhất tiến hội đã công bố bản tuyên ngôn sáp nhập Nhật và Đại Hàn từ ngày hôm trước. Nhất tiến hội cũng đề xuất thư ý kiến với cùng nội dung lên thống giám và Tổng lí đại thần Yi, thỉnh cầu tâu nội dung này lên Thiên hoàng Nhật Bản và hoàng đế Đại Hàn.¹⁰ Đây không đơn thuần là một chủ nghĩa cơ hội. Yi Yong-gu tin chắc rằng Đại Hàn đang lâm vào trạng thái giãy chết, đang đứng trước ngưỡng cửa của cái chết và hi vọng phục hồi duy nhất là sáp nhập với Nhật Bản. Yi tin rằng như vậy sẽ mang lại lợi ích bình đẳng, chia sẻ đồng đều cho cả quốc dân Đại Hàn và quốc dân Nhật Bản. Bức thư của Yi tâu lên hoàng đế Đại Hàn thể hiện lòng tin chắc chắn như sau:¹¹

Thần, Yi Yong-gu và một triệu thành viên Nhất tiến hội, đại diện cho 20 triệu thần dân khác, cung kính cúi đầu trăm lần trước Hoàng đế Bệ hạ. […] Nước Đại Hàn chúng ta hiện nay như thể người bệnh sắp tắt thở. Dù chúng thần có đau đớn khóc than thế nào đi nữa thì cũng chỉ như ôm cái xác chết mà than khóc. […] May mắn thay là nước ta với nước Nhật Bản vốn xuất phát từ chỗ đồng tộc. Điểm khác nhau giữa hai nước không hề lớn hơn sự khác nhau giữa cam chanh với quýt.¹² Nếu như bây giờ, trước khi hai nước lâm vào cảnh tranh chấp gay gắt hơn, chúng ta mở lòng quảng đại mà phá bỏ đường biên giới, loại bỏ bức tường cao ngăn cách giữa hai nước để quốc dân hai nước được sống dưới một thể chế, được hưởng niềm hạnh phúc dưới cùng một chính phủ thì hẳn ai cũng biết rõ ai là anh, ai là em trong nhà. Sự thật, Thiên hoàng nước Nhật Bản là bậc chí nhân nên chắc chắn sẽ nuôi dưỡng 20 triệu đồng bào chúng ta trong tình ấm áp và đối xử với chúng ta ngang bằng với người Nhật. […] Như vậy chúng ta có thể thoát khỏi vị thế thấp kém của một nước bị bảo hộ cả về danh lẫn thực, hướng đến việc thống nhất, trở thành quốc dân vĩ đại hàng đầu thế giới. Có được như vậy thì chẳng khác nào hoa ưu đàm nở lần đầu báo trước điềm lành, ngôi sao may mắn Cảnh tinh và loài chim may mắn phụng hoàng được nhìn thấy lẫn nhau.¹³

Thư ý kiến do Yi và “một triệu hội viên” kí tên được đề xuất vào ngày 4 tháng 12. Bức thư này đã gây nên cơn bão phản kháng dữ dội đối với Nhất tiến hội, cho rằng thành viên của hội này là phường quốc tặc.¹⁴ Chính phủ Đại Hàn bác bỏ thư ý kiến này, và Thống giám Sone Arasuke cũng nói với đặc phái viên Nhật Bản rằng bây giờ mình vẫn chưa thể nói gì về việc sáp nhập hai nước. Sone nhấn mạnh rằng chính phủ Nhật Bản hoàn toàn không can dự gì đến phát ngôn của Nhất tiến hội. Chính phủ Nhật xem việc thống nhất Nhật và Đại Hàn là vấn đề vô cùng quan trọng, không hành động trước khi thời cơ chín muồi và cần phải chuẩn bị chu đáo mới có thể thành công. Phía Nhật cho rằng “Nhất tiến hội không nhìn thời cơ, coi thường việc chuẩn bị nên sẽ phải hối hận”.¹⁵

Chủ trương của Yi Yong-gu cho rằng về cơ bản, Đại Hàn và Nhật Bản là đồng tộc, có chung truyền thống văn hóa được lặp đi lặp lại nhiều lần sau này, khi người Nhật cố chính đáng hóa hành động chinh phục Đại Hàn của họ.¹⁶ Việc phá bỏ đường biên giới chính thức ngăn cách hai nước thậm chí còn khiến một bộ phận người Nhật gọi người Đại Hàn là “người bán đảo”. Cách gọi này được xem là cực kì nhục mạ đối với người Đại Hàn, bởi nó phủ nhận sự tồn tại của nước Đại Hàn, coi đây chỉ như một phần đất nhô ra của lục địa. Có lẽ điều Yi muốn nói là dù là người Đại Hàn hay người Nhật thì chẳng qua cũng chỉ là những người thừa hưởng nền văn minh Trung Hoa mà thôi. Các quý ông Đại Hàn có giáo dưỡng, lớn lên cùng tứ thư ngũ kinh của Nho giáo hoàn toàn có thể “bút đàm” một cách dễ dàng với các quý ông Nhật Bản được hưởng cùng nền giáo dục. Hơn nữa, mọi nghi thức lễ nghĩa được tuân thủ ở cung đình hai nước đều xuất phát từ hình mẫu Trung Hoa. Nhưng quả thật là kinh ngạc khi thấy một nhân vật, trước kia là người kêu gọi bài trừ ngoại quốc ở Đông học Đảng thì nay lại bình tĩnh, chủ động đón nhận sự thống trị của một dân tộc ngoại bang vốn không chỉ nói một thứ ngôn ngữ khác, mà cả chính thể của họ còn bị Âu hóa hoàn toàn, khác hẳn với người Đại Hàn.

Có vẻ người Nhật không mảy may nghi ngờ gì về tính chính đáng khi họ chiếm đóng một đất nước vốn còn cùng truyền thống xưa kia với mình. Giờ đây Đại Hàn là nước yếu kém về quân sự và rất chậm tiến trong việc hiện đại hóa trong số các quốc gia Đông Á. Chính quyền Nhật Bản cảm thấy bối rối khi người Đại Hàn phản kháng với món quà tặng văn minh hiện đại người Nhật mang tới, đổ lỗi rằng đó là do sự dốt nát của quốc dân Đại Hàn. Yamagata Aritomo, nhân vật có ít thiện cảm nhất đối với Đại Hàn trong số những người lãnh đạo Nhật Bản, đã nói như sau: “Triều Tiên không có đủ tố chất và khả năng để hấp thu nền văn minh mới như nước ta. Quốc dân nước này, dù cao hay thấp, sang hay hèn, đều biếng nhác, chỉ biết tìm sự an ổn trong chốc lát…”¹⁷

Sáp nhập hai nước là mục tiêu cuối cùng của phủ Thống giám, nhưng các quan chức của phủ này quyết tâm trấn áp phản loạn của nghĩa binh trước khi sáp nhập. Một cuộc càn quét quân sự tàn khốc được tiến hành ở miền Nam Đại Hàn vào tháng 9 năm 1909. Tiếp theo sau “phương pháp khuấy động” tàn bạo mang lại thành công áp đảo, những đợt hành động quân sự tương tự khác cũng lần lượt diễn ra ở nhiều nơi khác. Có thể việc nhiều người Đại Hàn vẫn còn mang ác cảm mạnh mẽ đối với Nhật Bản cho đến tận ngày nay xuất phát từ thời kì này.¹⁸

Tháng 5 năm 1910, Terauchi Masatake, người đang giữ vị trí lục quân đại thần, kiêm nhiệm thêm vị trí thống giám thay cho Sone đang lâm bệnh.¹⁹ Tháng 7, trước khi Terauchi đến Đại Hàn ít lâu thì Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō và Ngoại vụ đại thần Komura Jutarō đã báo cáo lên Thiên hoàng về hiện trạng của Đại Hàn. Thiên hoàng nghe báo cáo rồi hạ lệnh cho Terauchi mang thư cùng các loại lễ vật đến cho hoàng đế Đại Hàn.²⁰ Thật bất ngờ khi thấy Thiên hoàng vẫn theo lệ cũ ở Đông Dương mà trao quà tặng qua lại với vị quân chủ nước khác, ngay cả khi chẳng bao lâu nữa, chính phủ Nhật Bản sẽ tước đoạt ngôi đế vương khỏi tay vị quân chủ đó. Có lẽ Thiên hoàng chưa biết rằng việc hợp nhất hai nước sẽ ảnh hưởng triệt để đến nền quân chủ của Đại Hàn như thế nào.

Một trong những hành động của Terauchi ngay khi còn chưa sang Đại Hàn nhậm chức là thống nhất mọi hoạt động của cảnh sát Đại Hàn, đặt dưới quyền chỉ huy của Nhật Bản.²¹ Khi được hỏi lí do vì sao số lượng hiến binh Nhật Bản lại gia tăng, Terauchi cho rằng “để kiểm soát giống dân chưa được khai hóa thì dùng hiến binh sẽ đơn giản hơn dùng cảnh sát”.²²

Ngay từ khi mới bước lên địa vị thống giám, Terauchi đã kiên nhẫn đợi chờ thời cơ để phát động cơ cấu hợp nhất hai nước. Terauchi nhận thấy thời cơ đã đến vào tháng 8. Liên tục có báo cáo đến chỗ Terauchi rằng người Đại Hàn, bất kể địa vị xã hội, đang chấp nhận rằng không thể tránh khỏi bị sáp nhập với Nhật Bản. Tuy nhiên, vẫn còn một điểm đáng lo ngại vẫn chưa được giải quyết. Quốc dân Đại Hàn đang thể hiện mối lo ngại đối với địa vị trong tương lai của các chính khách có thân phận cao cấp như nội các tổng lí đại thần hay việc đối đãi với hoàng thất Đại Hàn sẽ ra sao. Terauchi đã bí mật thông báo với các quan chức nội các Đại Hàn rằng Thiên hoàng Nhật Bản là bậc quảng đại, chính phủ của ngài là quang minh chính đại nên quyết sẽ không đẩy người Đại Hàn vào cảnh khổ, dù là hoàng tộc hay tiện dân. Nếu như các quan chức nội các cùng nhau kí tên, chọn cách từ chức thì cũng không gây trở ngại gì đối với quyết tâm của chính phủ Nhật Bản, mà ngược lại, hành vi trốn tránh trách nhiệm của họ càng khiến bản thân họ và quốc gia bất lợi.²³ Lời khuyến cáo của Terauchi đã lay động được Nội các tổng lí đại thần Yi Wan-yong, làm Yi quyết tâm đối mặt để giải quyết cục diện khó khăn còn hơn là bỏ chạy khỏi nó. Terauchi nhận thấy Yi đã thay đổi thái độ nên gọi Yi đến dinh Thống giám vào ngày 16 tháng 8.

Ngay khi Yi vừa đến nơi thì Terauchi giao cho Yi biên bản liên quan đến hiệp ước sáp nhập hai nước. Biên bản mở đầu với những câu hình thức quen thuộc rằng Nhật Bản và Đại Hàn là lân quốc với nhau, có cùng nền văn hóa. Từ xưa nay, hai nước đã cùng chia sẻ những sự cát hung, lợi hại. Mối quan hệ giữa hai nước là mật thiết, không thể tách rời. Chính vì vậy nên Nhật Bản đã hai lần tham gia chiến tranh, hi sinh mấy vạn sinh linh, tiêu tốn bao nhiêu tiền bạc để bảo vệ Đại Hàn. Kể từ đó thì chính phủ Nhật Bản luôn nỗ lực hết sức để viện trợ cho Đại Hàn. Tuy nhiên, dưới chế độ phức tạp của quan hệ bảo hộ hiện tại thì chính phủ Nhật Bản thấy rõ khó lòng bảo đảm an toàn vĩnh viễn cho hoàng thất nước Đại Hàn, khó lòng bảo đảm phúc lợi vẹn toàn cho quốc dân Đại Hàn. Vì những lí do này nên Nhật Bản nghĩ rằng cần phải thống nhất hai nước.

Không cần phải nói rằng, biên bản tiếp tục, không nên xem việc sáp nhập Nhật và Đại Hàn là kết quả của chiến tranh hay lòng thù địch. Hiệp định này cần phải được thực thi trong tinh thần hoà khí tương thân tương ái. Hoàng đế Đại Hàn sẽ xét đến tình thế của thời đại, tự ý mình nhượng lại quyền thống trị cho Thiên hoàng Nhật Bản, còn mình sẽ thoái vị và sẽ giữ một vị trí an toàn. Việc kí kết hiệp ước sáp nhập hai nước là cần thiết để Hoàng đế Bệ hạ, Thái thượng hoàng Bệ hạ, Hoàng thái tử Điện hạ cùng các thành viên khác trong hoàng tộc được bảo đảm an ổn, mọi quốc dân Đại Hàn khác bất kể thân phận cũng sẽ được bảo đảm phúc lợi.²⁴

Đề án hiệp ước cuối cùng được công bố cho chính phủ Đại Hàn bao gồm tám điều.²⁵ Điểm chủ chốt của các điều này là hoàng đế cùng các quý tộc sẽ được đối đãi bảo đảm sau khi thống nhất hai nước. Nhìn chung, phía Nhật đã giữ đúng những cam kết này. Hoàng thất Đại Hàn cùng các quý tộc được ban cho tước vị Nhật Bản và được nhận đủ tiền hằng năm để duy trì cuộc sống như từ trước đến giờ.²⁶ Sau khi thoái vị, hoàng đế và thái thượng hoàng Đại Hàn vẫn tiếp tục sinh sống tại Xương Đức Cung và Đức Thọ Cung. Sau khi Hoàng thái tử Yi Eun được đón nhận nền giáo dục ưu việt của Nhật thì được gả cho trưởng nữ của Thân vương Nashimoto-no-miya là Masako vào năm 1920. Trong sự nghiệp xuất sắc của một sĩ quan lục quân Nhật Bản, Yi Eun được thăng tiến lên địa vị tư lệnh quan của không quân số 1.

Biên bản mà Terauchi cho Yi xem thể hiện nội dung của các điều mục của hiệp ước trong giai đoạn ban đầu. Chẳng hạn như mục quy định sau khi hoàng đế Đại Hàn nhượng vị cho Thiên hoàng thì sẽ nhận danh hiệu Thái Công điện hạ, còn hoàng thái tử sẽ mang danh hiệu Công điện hạ. Những danh hiệu này được kế thừa cha truyền con nối. Biên bản này cũng đã dự đoán trước việc sẽ có những người phản đối, cho rằng đây là sự hạ thấp thân phận. Tuy nhiên, những tôn hiệu này không phải là danh hiệu của Đại Hàn, mà là danh hiệu của Nhật Bản. Hơn nữa, nếu xét kĩ càng về chiều dài lịch sử thì quốc vương Đại Hàn chỉ mới có được danh hiệu hoàng đế từ sau khi Đại Hàn tuyên ngôn độc lập nhờ được Nhật Bản bảo hộ. Vì vậy, có thể nói chủ trương cho rằng danh hiệu hoàng đế Đại Hàn đã có từ mấy thế kỉ trước là hoàn toàn vô nghĩa. Sự thật là nếu so với địa vị hơn mười năm trước thì địa vị sau khi sáp nhập của hoàng đế Đại Hàn không hẳn là bị giáng cách. Nhưng dù thế nào đi nữa thì chi phí cho cung đình vẫn không bị cắt giảm một chút nào. Điều quan trọng nhất là hoàng đế Đại Hàn sẽ có được địa vị vững chắc, an toàn vĩnh viễn như một người hưởng thụ đặc quyền của hoàng tộc Nhật Bản. Hơn nữa, thân phận của hoàng đế cũng không có gì thay đổi.²⁷

Theo cam kết trong biên bản thì quý tộc Đại Hàn sẽ được ban cho tước vị tương đương với hoa tộc Nhật Bản, và nhờ lòng quảng đại của Thiên hoàng mà chi phí hằng năm dành cho họ cũng sẽ được tăng lên. Các đại thần nội các hiện tại có thể lưu lại chức vụ hiện tại cho đến hết nhiệm kì, sau đó được thưởng một số tiền để có thể sống thoải mái đến cuối đời. Còn thường dân sẽ được hỗ trợ tiền trợ cấp thất nghiệp căn bản để tìm được kế sinh nhai.²⁸

Sau khi nghe phía Nhật giải thích dài về phương châm hứa hẹn đối với lợi ích của toàn quốc dân Đại Hàn, Yi Wan-yong thỉnh cầu hai điều. Thứ nhất, xin giữ lại quốc hiệu là nước Đại Hàn sau khi thống nhất hai nước. Thứ hai, hoàng đế Đại Hàn được giữ lại danh hiệu vương. Yi vốn hoan nghênh chính sách sáp nhập nhưng cũng lo sợ rằng nếu quốc hiệu và danh hiệu vương không được giữ gìn thì đất nước sẽ mất đi tính chủ thể. Đáp lại, Terauchi cho rằng việc giữ lại quốc hiệu và tôn hiệu vương là phản lại hiện thực của Đại Hàn sau khi thống nhất. Nếu như hai nước trở thành một thì quốc hiệu thể hiện một đất nước độc lập là hoàn toàn không phù hợp, và một khi Thiên hoàng Nhật Bản là người thống trị hai nước sáp nhập thì vương sẽ không có vai trò gì. Yi xin hoãn ít lâu để bàn bạc với Nông thương công bộ đại thần Cho Chung-ung và Terauchi đồng ý.

Cho (là người thông thạo tiếng Nhật) đến dinh quan của Terauchi trong đêm đó để báo cáo về kết quả bàn bạc với Yi. Cho nói rằng chừng nào giữa hai bên còn chưa thống nhất được chuyện duy trì quốc hiệu và vương hiệu thì sẽ không có thỏa hiệp hợp nhất. Hình thái sáp nhập mà Yi và Cho nghĩ đến là hình thái thống nhất hai nước, trong đó mỗi nước vẫn giữ trạng thái độc lập như trường hợp Áo - Hung hay Thụy Điển - Na Uy. Terauchi ngạc nhiên khi thấy hai người không hiểu mục đích của Nhật Bản, nhưng cuối cùng cũng đồng ý cho đổi quốc hiệu thành Triều Tiên như trước đây. Về thỉnh cầu duy trì tôn hiệu vương thì Terauchi nhượng bộ để hoàng đế xưng là Yi vương điện hạ. Tôn hiệu vương ở đây không phải là quốc vương. Trong cấp bậc cung đình Nhật Bản thì từ vương chỉ mang ý nghĩa là hoàng tử. Tuy nhiên, nhượng bộ này đã cố gắng làm thỏa mãn cho lòng tự tôn bị tổn thượng của người Đại Hàn.²⁹ Thái thượng hoàng (Kojong) xưng là Thái vương điện hạ, còn hoàng thái tử (Yi Eun) xưng là vương thế tử điện hạ. Cho tán thành nhượng bộ này và thông báo cho Yi biết. Ngày hôm sau, Yi thông báo cho Terauchi biết rằng mình có đủ tự tin để thuyết phục nội các nghe nhượng bộ của Terauchi.

Ngày 18 tháng 8, Katsura Tarō tâu lên Thiên hoàng quá trình Terauchi điều đình với Nội các Đại Hàn. Terauchi thuyết phục chính phủ đồng ý với hai nhượng bộ của mình, cho rằng nếu như được chấp nhận thì sẽ sớm hoàn thành hiệp ước.³⁰ Thiên hoàng khả quyết cho nhượng bộ này, và Katsura lập tức đánh điện thông báo cho Terauchi. Terauchi nhận được sắc chỉ liền thông báo cho Yi Wan-yong, khuyên Yi bắt tay kí kết hiệp ước. Trong cùng ngày, Yi triệu tập hội nghị nội các để yêu cầu các quan chức đồng ý ủng hộ hiệp ước thống nhất. Cuộc hội nghị với sự hiện diện của hoàng đế Đại Hàn diễn ra vào ngày 22.

Trong cuộc họp, hoàng đế cùng các đại thần từ nội các tổng lí đại thần trở xuống, đại biểu của hoàng tộc, đại biểu của nguyên lão cùng các võ quan thị tòng đều tham dự. Hoàng đế tuyên bố nhượng quyền thống trị cho Thiên hoàng Nhật Bản, tự mình kí tên vào giấy ủy nhiệm toàn quyền, đóng dấu bằng quốc tỉ. Hoàng đế đưa giấy ủy nhiệm toàn quyền cho Yi Wan-yong, Yi trình lên đề án hiệp ước và giải thích về các điều trong nội dung. Hoàng đế khả quyết hết mọi điều trong đề án.

Sau khi hội nghị kết thúc, Yi Wan-yong đến dinh Thống giám của Terauchi, thuật lại đầu đuôi cuộc họp và trưng ra giấy ủy nhiệm toàn quyền. Yi yêu cầu Terauchi kí hiệp ước. Terauchi xem giấy ủy nhiệm toàn quyền, xác nhận nội dung hoàn chỉnh và thỏa đáng. Terauchi trình bày ý kiến rằng việc giải quyết thời cuộc được tiến hành trong hoà bình viên mãn là hạnh phúc của hai nước Nhật và Đại Hàn, và là điều đáng chúc mừng. Terauchi và Yi kí tên vào hiệp ước lần lượt ở cả bản tiếng Nhật và tiếng Hàn.³¹

Ngày 29, chiếu thư liên quan đến hiệp ước sáp nhập Đại Hàn được công bố ở Nhật với nội dung như sau:

Trẫm nghĩ cần thiết phải duy trì nền hoà bình vĩnh viễn ở Đông Dương, bảo đảm an toàn cho Đế quốc trong tương lai. Trẫm lại nghĩ đến nguồn cơn của hoạ loạn Đại Hàn nên chính phủ Nhật Bản đã kí hiệp định với chính phủ Đại Hàn, đặt nước này dưới sự bảo hộ của Đế quốc để trừ mầm mống tai hoạ, duy trì hoà bình. Từ đó hơn bốn năm đã trôi qua, tuy chính phủ Nhật Bản đã nỗ lực cải thiện nền hành chính ở Đại Hàn, thấy được nhiều thành quả nhưng với thể chế hiện tại của nước này thì khó lòng giữ được trị an, lòng nghi ngờ tràn ngập khắp nơi trong nước Đại Hàn khiến lòng dân không được an ổn. Để duy trì trật tự công cộng, để gia tăng phúc lợi cho dân chúng thì rõ ràng cần phải cách tân thể chế hiện tại.

Nay Trẫm cùng Hoàng đế Bệ hạ của nước Đại Hàn xét đến việc này, nghĩ rằng nước Đại Hàn cần sáp nhập với Đế quốc Nhật Bản theo yêu cầu của thời thế nên đã quyết định sáp nhập nước Đại Hàn vào với Đế quốc vĩnh viễn.

Hoàng đế Bệ hạ nước Đại Hàn cùng các thành viên hoàng tộc được đối đãi tương xứng sau khi sáp nhập, dân chúng nước Đại Hàn trực tiếp là thần dân của Trẫm, phúc lợi sẽ được gia tăng. Mọi ngành công nghiệp và mậu dịch sẽ được phát triển trong thời bình trị. Vì vậy, Trẫm tin rằng nền hoà bình Đông Dương sẽ được củng cố vững chắc.

Trẫm đặt ra một tổng đốc Triều Tiên để thừa hành mệnh lệnh của Trẫm, thống lĩnh hải lục quân, thi hành mọi chính vụ. Tất cả các quan hãy thể theo ý Trẫm, tùy lúc mà hành xử cứng mềm cho phù hợp, để dân chúng được vui hưởng thời bình trị lâu dài.³²

Như mọi khi, không rõ phần nào trong chiếu thư được công bố dưới danh nghĩa của Thiên hoàng thể hiện chính suy nghĩ của ngài (nếu như có). Nhưng có lẽ nội dung của chiếu thư này thống nhất với ý kiến của Thiên hoàng về vận mệnh của nước Đại Hàn hiện tại. Bây giờ chúng ta nhìn với một khoảng cách so với sự việc đương thời thì thấy rõ tất cả những người liên quan tới quyết định sáp nhập Đại Hàn vào Nhật Bản đều mắc phải sai lầm nghiêm trọng. Những người Đại Hàn nghĩ rằng việc hợp nhất sẽ mang lại phồn vinh cho cả đôi bên, nếu xét trên kinh nghiệm ngoại giao với ngoại bang từ trước đến nay, thì đáng lí ra phải dự đoán trước được rằng lợi ích của người ngoại quốc luôn được ưu tiên hơn sự phồn vinh mà họ mang lại cho người Đại Hàn. Tương tự, họ cũng phải nhận ra rằng giả dụ vị quốc vương trên danh nghĩa của họ có được hưởng thụ cuộc sống ẩn cư an nhàn đi nữa thì dân chúng nước Đại Hàn sẽ bị vắt khô kiệt. Người Nhật vốn tiến bộ hơn người Đại Hàn về mọi mặt trong nền văn minh cận đại nên nhất định sẽ không chần chờ gì mà không lợi dụng sự ưu việt đó. Những người Nhật tin tưởng nghiêm túc vào những gì chính phủ của mình tuyên bố thì đáng lí cũng phải nhìn nhận ra rằng các quân nhân cai trị nước Đại Hàn trong vai trò tổng đốc hoàn toàn không quan tâm gì đến Đại Hàn, ngoại trừ việc biến nước này thành bàn đạp để mở rộng lãnh thổ của Nhật. Tuy khá dễ dàng để dự đoán những việc này nhưng có vẻ như không một ai e ngại về cục diện tồi tệ nhất sẽ xảy ra khi sáp nhập. Người Nhật Bản ở Đại Hàn hành xử với sự ngạo mạn của dân tộc cai trị, còn người Đại Hàn phải học cách làm vui lòng người Nhật để sống sót dưới ách cai trị của Nhật. Đó là trải nghiệm mang tính nhục nhã đối với người Đại Hàn.

Cho dù chính phủ Đại Hàn có nhìn ra ảnh hưởng của sự cai trị của Nhật Bản đến quốc dân của mình thì họ cũng không hề tỏ ra muốn ngăn chặn trong thời điểm này. Việc nhấn mạnh rằng hiệp ước sáp nhập sẽ bảo đảm đối đãi hậu hĩnh cho quốc vương và quý tộc nước Đại Hàn có thể đã phản ánh suy nghĩ của người Nhật rằng chừng nào tầng lớp thượng lưu được thỏa mãn thì dẫu quần chúng dốt nát có bất mãn thì cũng không phải là vấn đề lớn. Cũng có thể thấy thái độ tương tự của người Anh ở Ấn Độ.

Hoàng đế Đại Hàn, không bao lâu sau trở thành một vị vua bình thường, rõ ràng cũng không còn là biểu tượng của nước Đại Hàn độc lập như trong sắc chiếu ngày 29 tháng 8. Trong sắc chiếu, hoàng đế thuật lại rằng mọi nỗ lực thực hiện cải cách của mình đều vô ích. Hoàng đế bị suy nhược qua nhiều năm do uống phải cà phê có độc vào 12 năm trước. Cơ thể mệt mỏi của hoàng đế đã đến giới hạn, không có hi vọng hồi phục. Hoàng đế ngày đêm lo nghĩ, luôn nỗ lực tìm phương án tốt nhất nhưng rồi biết rõ bản thân mình không thể xoay chuyển thời cuộc nên đành trao nhiệm vụ cho người khác, xem đây là phương án tốt nhất. Hoàng đế quyết ý nhượng quyền thống trị nước Đại Hàn cho “Đại Nhật Bản Hoàng đế Bệ hạ” (Thiên hoàng), vị quân chủ của lân quốc mà mình đã tin tưởng từ trước vì nghĩ rằng ngài có thể củng cố hoà bình ở Đông Dương, bảo đảm cuộc sống cho toàn bộ quốc dân nước Đại Hàn. Hoàng đế kêu gọi thần dân không phải lo nghĩ về tình hình đất nước và thời thế mà cứ bình tĩnh, cố gắng lao động, đồng thời tuân phục nền thống trị văn minh mới của Đế quốc Nhật Bản, cùng hưởng thụ hạnh phúc. Cuối cùng, hoàng đế thuật rằng “Trẫm hành động như ngày nay là vì không thể quên được dân chúng, xuất phát từ lòng mong mỏi cứu vớt dân chúng”.

Khó có thể nghĩ rằng bản thân Hoàng đế Sunjong đã tự tay viết sắc chiếu này. Nhưng xét trên độ mạnh mẽ của tình cảm truyền đạt thì dù người viết là ai đi nữa thì cũng là người thấu hiểu tình cảm của hoàng đế. Cũng có thể đây thật sự là những lời của hoàng đế. Sunjong là người hư nhược, già lão sớm và không có răng, nhưng hoàng đế muốn quốc dân Đại Hàn biết rõ rằng mình không dễ gì khuất phục trước người Nhật, rằng bản thân mình đối mặt với nguy cơ của quốc gia, tìm mọi nỗ lực giải quyết nhưng đều thất bại vô ích.³³

Một loạt sắc lệnh được ban ra vào ngày 29 tháng 8. Quốc hiệu của nước Đại Hàn được đổi thành Triều Tiên, phủ Tổng đốc Triều Tiên được thiết lập, phạm nhân Triều Tiên được đại ân xá, Triều Tiên nhận được ân sủng lâm thời, vân vân. Ngoài ra, pháp luật liên quan đến thuế nhập khẩu các mặt hàng Triều Tiên vào Nhật Bản, luật đặc biệt ở Triều Tiên về sáng chế, tác quyền và luật liên quan đến thương nghiệp cũng được công bố.³⁴ Sau một thời gian dài sống trong sự phóng túng lỏng lẻo của những người thống trị Triều Tiên, thì nay lần đầu tiên người dân nước này được nếm mùi cuộc sống có tổ chức và hiệu suất hơn do người Nhật mang lại.

Thiên hoàng khen thưởng công lao khổ nhọc của Katsura vì đã tận lực cho việc kí kết hiệp ước sáp nhập Đại Hàn. Ngày 1 tháng 9, Thiên hoàng cử trưởng quan bộ lễ là Iwakura Tomotsuna làm đại diện đến làm lễ, báo cáo việc sáp nhập đến Điện Kashiko-dokoro, Điện Kōrei-den và Điện Shin-den. Trong cùng ngày, Thiên hoàng cũng phái thứ quan bộ lễ là Công tước Kujō Michizane đến Thần Cung Ise, báo cáo về việc sáp nhập. Thiên hoàng cũng phái Kujō đến lăng Thiên hoàng Jimmu ngày 3, đến lăng Thiên hoàng Kōmei ngày 4 để báo cáo.³⁵ Từ việc báo cáo đến nhiều nơi linh thiêng khác nhau thì có thể thấy sự kiện sáp nhập Nhật Bản và Đại Hàn còn quan trọng hơn cả thắng lợi trong hai cuộc chiến với Trung Quốc và Nga.

Ở mức độ bình dân hơn, tờ báo Yorozu chōhō đăng tải một bài hát vào ngày 29 tháng 8 có câu “Anh thấy không, ngài Saigō đang uống rượu với Diêm vương”. Bài hát này ngầm đề cập đến chinh Hàn luận mà Saigō Takamori đề xướng vào hơn 30 năm trước.³⁶ Bây giờ, không cần phải đổ máu, Nhật Bản đã có được phần thưởng mà Saigō tìm kiếm nhưng không thành. Bấy giờ Terauchi đã thốt lên một câu trứ danh từ cảm xúc của mình rằng: “Nếu như Kobayakawa, Katō và Konishi còn tại thế thì không biết họ thấy trăng đêm nay thế nào”.³⁷

Thay đổi trong mối quan hệ với Đại Hàn không làm ảnh hưởng đến tình cảm của Thiên hoàng Minh Trị đối với Yi Eun. Thỉnh thoảng ngài ban cho Yi bánh trái và tặng vặt. Ngay cả khi bây giờ, không còn mang danh hiệu hoàng thái tử nước Hàn nữa thì Yi Eun được gọi bằng cái tên không chính thức là “cậu trẻ cung Ch’angdok”.³⁸

Tổng đốc Triều Tiên đầu tiên, Terauchi Masatake, đã tâu lên Thiên hoàng quá trình kể từ khi nhậm chức thống giám cho đến khi sáp nhập hai nước. Terauchi tiến hành thay đổi các cơ quan hành chính nhằm giản lược hóa thủ tục. Terauchi cũng cắt giảm kinh phí để phục hưng nền hành chính địa phương. Terauchi báo cáo kết quả của những thay đổi này rằng: “Mọi tầng lớp nhân dân Triều Tiên, từ trên dưới, sang hèn đều được tắm trong phúc trạch, cảm kích vì ân sủng đối đãi đặc biệt”. Terauchi cho rằng mọi thành phần bất kể thân phận, từ quý tộc cho tới bình dân đều được cái đức của Thiên hoàng cảm hóa, cảm kích phấn chấn với ân điển mà họ nhận được.³⁹

Terauchi không hề nhắc tới việc cấm sử dụng niên hiệu “Long Hi thứ 4” của nước Đại Hàn. Từ đó về sau, trên mọi công văn đều sử dụng niên hiệu của Thiên hoàng Minh Trị. Dù tên thủ đô Seoul được sử dụng hơn 500 năm kể từ vương triều Yi, nhưng Terauchi vẫn nghiêm cấm sử dụng danh từ này và bắt đổi thành Kinh Thành (Keijō).⁴⁰ Có vẻ như ngay cả trong giai đoạn đầu sáp nhập, Terauchi vẫn quyết tâm phá hủy ý thức quốc gia của người Đại Hàn.

Một bộ phận người Đại Hàn nhất là tầng lớp thượng lưu, cải thiện được hiệu suất hành chính và biết ơn vì cuộc sống của họ được an ổn hơn dưới sự cai trị của Nhật Bản. Tuy nhiên, đại đa số người Đại Hàn trải qua cảnh bất hạnh dưới ách thống trị của ngoại bang, những người đối xử với người Đại Hàn như loại người thấp kém, ngay cả trên đất Đại Hàn. Họ còn cướp quốc ngữ và tên họ của người Đại Hàn. Đa phần người Nhật đều vui mừng và tự hào khi thấy vị Thiên hoàng của họ bây giờ không chỉ thống trị quần đảo Nhật Bản mà còn cai trị cả Đài Loan, Karafuto và cả Đại Hàn. Người Nhật ở Viễn Đông đã đạt được thành quả còn lớn hơn người Anh, vốn chỉ sở hữu được Hồng Kông và hai, ba cảng khác của Trung Quốc, hơn cả người Pháp vẫn chưa tiến đến bán đảo Đông Dương, và hơn cả người Mỹ đang đau đầu vì tình hình xã hội bất ổn khi cai trị Philippines. Có vẻ như hầu hết người Nhật đương thời vẫn chưa nhận ra rằng chủ nghĩa thực dân là thứ độc không chỉ hại nạn nhân của nó mà còn hại luôn cả kẻ đi xâm chiếm.

Kinebuchi Nobuo, Lịch sử điều đình Nhật - Hàn, trang 274; Moriyama Shigenori, Sáp nhập Nhật - Hàn, trang 128-129.↩

Moriyama Shigenori, Sáp nhập Nhật - Hàn, trang 129.↩

Cuộc đời của Yi Wan-yong trải qua nhiều sóng gió. Yi là một trong những người lãnh đạo phái thân Nga trong chính phủ, người khuyên quốc vương Triều Tiên Kojong đến lưu vong tại Công sứ quán Nga vào năm 1896. Cuối năm đó, Yi được bầu làm hội phó của Hiệp hội Độc lập. Hiệp hội này chống Nga, phản đối việc để ngoại quốc can thiệp vào nước Đại Hàn. Năm 1905, Yi trở thành một trong “ngũ tặc” kí hiệp ước để Nhật Bản quản lí việc ngoại giao của Đại Hàn. Yi tức giận khi bị Hoàng đế Kojong cự tuyệt vì tích cực hợp tác với tân chính phủ, nên Yi đề xuất với phía Nhật phế bỏ hoàng đế (Moriyama Shigenori, Sáp nhập Nhật - Hàn, trang 125). Vì vậy mà Yi được phía Nhật tin tưởng. Tháng 5 năm 1907, khi tân nội các được tổ chức, Yi Wan-yong được Itō chọn vào vị trí nội các tổng lí đại thần.↩

Moriyama Shigenori, Sáp nhập Nhật - Hàn, trang 130.↩

Cùng tư liệu trên, trang 131.↩

Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 701.↩

Moriyama Shigenori, Sáp nhập Nhật - Hàn, trang 127.↩

Kinebuchi Nobuo, Lịch sử điều đình Nhật - Hàn, trang 274.↩

Moriyama Shigenori, Sáp nhập Nhật - Hàn, trang 173-175.↩

Kinebuchi Nobuo, Lịch sử điều đình Nhật - Hàn, trang 274.↩

Cùng tư liệu trên, trang 276.↩

Cam chanh (karatachi) và quýt (tachibana) đều thuộc họ cam, nhiều người dễ nhầm lẫn.↩

Theo truyền thuyết, hoa ưu đàm chỉ nở sau mỗi 3.000 năm. Ngôi sao may mắn Cảnh tinh và chim phụng hoàng đều tượng trưng cho điềm lành trong tương lai.↩

Peter Duus, Bàn tính và thanh kiếm, trang 239-240.↩

Kinebuchi Nobuo, Lịch sử điều đình Nhật - Hàn, trang 277.↩

Về việc người Nhật đương thời bàn luận ra sao với ý kiến người Nhật và người Đại Hàn có chung văn hóa, chung tổ tiên, xem bài phân tích Bàn tính và thanh kiếm, của Duus ở trang 413-423.↩

Ōyama Azusa, Thư ý kiến của Yamagata Aritomo, trang 284. Trái với Yamagata, Itō tỏ ra lạc quan hơn rất nhiều, cho rằng người Đại Hàn có khả năng tiếp nhận nền văn minh hiện đại. Theo Itō thì người Đại Hàn thua người Nhật không phải vì bản chất của họ là lười nhác, mà nguyên nhân nằm ở tầng lớp thượng lưu hủ bại luôn chống lại thay đổi và cái mới (Peter Duus, Bàn tính và thanh kiếm, trang 199).↩

Moriyama Shigenori, Sáp nhập Nhật - Hàn, trang 178.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 412-423.↩

Cùng tư liệu trên, trang 430.↩

Cùng tư liệu trên, trang 424.↩

Woonsang Choi, Tỏa quốc hết thời, trang 74.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 455-456.↩

Cùng tư liệu trên, trang 451-452.↩

Cùng tư liệu trên, trang 461-462. Biên bản hiệp ước sáp nhập được Thống giám Terauchi trao cho Yi Wan-yong chỉ ghi có năm điều. Phần mở đầu và hai điều đầu tiên (hoàng đế Đại Hàn nhượng quyền thống trị cho Thiên hoàng Nhật Bản, thừa nhận sáp nhập) và điều tám (công bố hiệp ước) không được đề cập đến. Tuy nhiên, những điều còn lại thì giống với nội dung của bản hiệp ước chính thức.↩

Năm 1910, có 76 quý tộc Đại Hàn được ban cho tước vị Nhật Bản. Hầu tước gồm sáu người, bá tước ba người, tử tước 22 người, nam tước 45 người (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 488). Tháng 12 cùng năm, hoàng đế Đại Hàn được đối đãi như đại tướng lục quân Nhật Bản. Hoàng thái tử trở thành trung tá bộ binh lục quân, anh trai của hoàng thái tử là Yi Kan cùng các quý tộc khác đều trở thành trung tướng, thiếu tướng lục quân. Có lẽ hoàng thái tử là nhân vật duy nhất thực sự làm tròn bổn phận trong chức vụ quân đội của mình. Đối với những người khác thì họ chỉ chú trọng việc được đối xử tương xứng với cấp bậc cùng kẻ hầu người hạ (trang 535).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 542-543.↩

Cùng tư liệu trên, trang 453-454↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong trang 293.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 457.↩

Cùng tư liệu trên, trang 460.↩

Cùng tư liệu trên, trang 464-465.↩

Vào tháng 8, khi Yi Wan-yong thông báo với Hoàng đế Sunjong về quyết định sáp nhập Đại Hàn vào Nhật Bản, hoàng đế chỉ nghe giải thích mà không phản ứng gì. Có vẻ như Sunjong không thể phán đoán tình hình một cách chính xác. Khi nghe Yi giải thích xong thì Sunjong há mồm không răng, để lộ vẻ hơi bối rối (Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 289).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 467-468.↩

Cùng tư liệu trên, trang 469-470.↩

Kinebuchi Nobuo, Lịch sử điều đình Nhật - Hàn, trang 289.↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 293. Terauchi nói đến ba đại tướng tấn công Triều Tiên theo mệnh lệnh của Hideyoshi nhưng đều thất bại. Cuối cùng Terauchi cũng thành công ở chỗ ba vị đại tướng ngày xưa thất bại.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 503. Ch’ahgdok là tên cung điện ở Seoul, nơi Sunjong sinh sống.↩

Cùng tư liệu trên, trang 500.↩

Katano Tsugio, Lý triều diệt vong, trang 294.↩

CHƯƠNG 60

ÂM MƯU ĐẠI NGHỊCH

Năm 1911 mở đầu một cách lặng lẽ. Bấy giờ Thiên hoàng Minh Trị được 60 tuổi, bắt đầu có những dấu hiệu báo trước sức khỏe suy nhược. Thiên hoàng có dự định lâm ngự đến thao trường Aoyama để xem lễ diễu binh của lục quân vào ngày 8 tháng 1, nhưng chuyến đi bị hủy theo thỉnh cầu của trưởng thị y vì lí do sức khỏe.

Ngày 10, Thiên hoàng và hoàng hậu xuất ngự đến gian Phụng Hoàng để nghe tiến giảng đầu năm. Theo truyền thống, năm nay cũng bắt đầu với các đề tài Tây phương, Trung Hoa và Nhật Bản. Đầu tiên, Thiên hoàng được tiến giảng về nguồn gốc của việc lễ bái tổ tiên trong văn hóa Hy Lạp và La Mã cổ điển, tiếp theo là về quẻ Đại Hữu trong Chu dịch (Dịch kinh) và cuối cùng là thần thoại lập nước trong Phong thổ kí xứ Izumo.

Hội thi ca đầu năm được tổ chức vào ngày 18. Bài thơ của Thiên hoàng với đề tài “Hàn nguyệt chiếu mai hoa” (trăng lạnh soi hoa mơ) như sau:

Teru tsuki no

Hikari wa imada

Samukeredo

Haru ni kawaranu

Ume ga ka zo suru¹

(Tạm dịch: Ánh trăng chiếu, hãy còn lạnh, nhưng không khác, trong mùa xuân, hương hoa mơ, thơm ngào ngạt.)

Bài thơ miêu tả phong vật tao nhã nhưng thiếu vắng nét thú vị. Bởi đề tài hương thơm của hoa mơ trong tuyết đã được nhiều thi nhân từ trước đến nay nhắc tới rồi.

Trong cùng ngày với hội thơ tao nhã này, Đại thẩm viện cũng tuyên cáo 24 người có tội trong một âm mưu ám sát Thiên hoàng, bị xử tử hình và hai người khác bị xử lao động khổ sai. Chiều hôm đó, Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō mang theo bản sao thư phán quyết vào chầu, tâu lên Thiên hoàng đầu đuôi sự việc. Thiên hoàng nghe Katsura báo cáo với tâm trạng cực kì đau đớn, chỉ thị Katsura xem xét đặc xá, giảm nhẹ hình phạt.²

Thật sự rất khó tin khi Thiên hoàng chỉ mới biết đến việc Kōtoku Shūsui bị phán quyết, điều mà cả nước chú tâm theo dõi kể từ khi bắt đầu phán xử công khai kể từ ngày 10 tháng 12 năm trước. Lí do duy nhất có thể nghĩ đến là những người trong cung đã không báo cáo sự việc lên Thiên hoàng vì biết ngài không đọc báo.³ Có thể sự thật là Thiên hoàng đã không hay biết gì về kế hoạch nhằm vào tính mạng của ngài. Nếu là như vậy thì hẳn Thiên hoàng rất bất ngờ khi biết được sự thật rằng có người Nhật Bản lại muốn giết ngài. Như thỉnh thoảng có đề cập, từ trước đến giờ, Thiên hoàng cũng thường nhận được báo cáo về việc các vị nguyên thủ ngoại quốc bị ám sát. Hoàng để Nga Alexander II, hoàng đế Italy Umberto I, quốc vương Bồ Đào Nha Carlos I đều là những vị quân chủ bị ám sát trong thời gian gần đây.⁴ Tổng thống Pháp Sadi Carnot và hai vị tổng thống Mỹ (James Garfield và William McKinley) cũng bị ám sát.⁵ Vương phi Triều Tiên cung bị sát hại một cách tàn nhẫn dưới bàn tay của người Nhật. Ngoài ra còn có quốc vương Tây Ban Nha Alfonso XIII và ngay cả Nữ hoàng Victoria cũng bị ám sát không thành.⁶ Hay như gần gũi nhất là sự kiện viên cảnh sát tuần tra Nhật Bản ám sát hoàng thái tử Nga không thành ở Ōtsu.

Mỗi khi Thiên hoàng nhận được tin báo ám sát thì ngài đều gửi điện phúng điếu, và khi hay tin ám sát không thành thì đều đánh điện chúc mừng. Tuy nhiên, chưa bao giờ ngài nghĩ rằng bản thân mình lại là mục tiêu của một vụ ám sát nào. Âm mưu ám sát Thiên hoàng, do những người theo chủ nghĩa vô chính phủ thực hiện và bị gán cho danh từ “đại nghịch”. Người lãnh đạo tinh thần của họ là Kōtoku Shūsui, kí giả báo chí đồng thời cũng được biết đến như một nhà biên dịch.⁷ Shūsui được sinh ra và lớn lên ở làng Nakamura thuộc phiên trấn Tosa trên đảo Shikoku. Ngay từ nhỏ, Shūsui đã sớm bộc lộ tài năng học vấn. Bài thơ chữ Hán do Shūsui sáng tác năm bảy tuổi vẫn còn được lưu giữ đến ngày nay.⁸

Trong tập tùy bút mang tính tự truyện Tại sao tôi trở thành người theo xã hội chủ nghĩa, Shūsui ngầm đề cập đến những lí do khiến mình bị lí tưởng xã hội chủ nghĩa cuốn hút trong thời niên thiếu. Shūsui hồi tưởng về một bất hạnh đáng tiếc trong đời là việc gia cảnh suy thoái vì thời cuộc chuyển biến sau cuộc Duy Tân khiến mình không còn đủ điều kiện tài chính để tiếp tục theo đuổi việc học.⁹ Shūsui đã không nhắc tới hai chuyện bất hạnh khác. Đầu tiên là việc Shūsui mất đi người bảo hộ khi cha qua đời năm Shūsui mới một tuổi. Việc thứ hai là Shūsui bị phân biệt đối xử ở trường vì không thuộc giai cấp sĩ tộc.

Chàng thiếu niên Shūsui cảm thấy bức bối trong cái thế giới tù túng của làng Nakamura. Vì không đủ điều kiện tài chính nên khi phân hiệu của Trường Trung học Kōchi ở Nakamura đóng cửa thì Shūsui buộc phải thôi học. Gia đình biết tài năng phi phàm của con em nên đã gửi Shūsui đến một ngôi trường ở Kōchi, nhưng Shūsui căm ghét nền giáo dục nghiêm khắc tại đây và cam thấy mình giống như “một người tù”.¹⁰ Hoàn cảnh sống khó khăn (và ăn uống không đầy đủ) đã khiến Shūsui mắc chứng viêm màng phổi. Đầy là căn bệnh đầu tiên trong số nhiều căn bệnh theo Shūsui suốt đời. Sau khi hồi phục, Shūsui quay trở lại trường, nhưng vì vắng mặt một thời gian dài nên sức học của Shūsui sa sút. Sau đó Shūsui bỏ học, bán sách vở để làm lộ phí lên Tōkyō. Khi Shūsui đến thủ đô là lúc tròn 16 tuổi, vào tháng 9 năm 1887.

Shūsui đi làm thuê, khi rảnh rỗi thì đến trường tiếng Anh. Ba tháng sau, theo điều lệ bảo an, Shūsui bị buộc rời khỏi Tōkyō cùng với các thành viên Đảng Tự do Tosa, tổ chức của những người Kōchi với tư tưởng chính trị tiến bộ. Tội mà họ phạm phải là đã kháng nghị sự yếu đuối của chính phủ xoay quanh vấn đề sửa đổi hiệp ước. Nhiều người khác với những tư tưởng chính trị khác nhau cũng mắc phải cái “tội” này và dường như đã thoát khỏi trừng phạt nếu như hiến pháp mới không được thành lập. Chính phủ (nhất là Itō Hirobumi)¹¹ lo sợ rằng những tiếng phản đối này đe dọa đến quá trình hoàn thành hiến pháp nên đã quyết định ban bố các điều lệ bảo an dưới danh nghĩa bảo vệ trật tự công cộng. Shūsui là một trong số 570 người bị hạ lệnh rời khỏi Tōkyō trong ba năm.¹²

Shūsui đi bộ trở về làng Nakamura. Cái lạnh và đói khát trên đường đi đã nuôi dưỡng lòng căm ghét đối với Itō trong suốt đời Shūsui. Ngay khi trở về làng thì Shūsui bị người chung quanh quở trách là vô trách nhiệm, không biết gánh vác vận nhà đang suy thoái trong vai trò của một đích tử. Shūsui quyết tâm bỏ làng lần nữa. Lần này, Shūsui dự định đến Trung Quốc, nhưng dọc đường hết tiền nên đành bỏ dở ý định mà đến Ōsaka. Việc này mang ý nghĩa quyết định đối với Shūsui. Shūsui gặp Nakae Chōmin tại Ōsaka. Theo lời Shūsui tiết lộ thì Chōmin là người tôn thờ triết học duy vật, đề xướng dân quyền luận và là nhân vật duy nhất mà Shūsui tôn xưng làm thầy. Bấy giờ Shūsui được 17 tuổi, trở thành đệ tử và cũng là gia nhân phụ việc cho Chōmin trong hai năm rưỡi.

Chōmin (cũng xuất thân từ tỉnh Kōchi) có mặt tại Ōsaka cũng là bị lệnh phải rời khỏi Tōkyō. Ōsaka là nơi phồn hoa đô hội, là nơi tụ tập của phần lớn những nhà tư tưởng tự do, những người mang tư tưởng quá khích bị đuổi khỏi Tōkyō và là nơi họ tranh luận về các vấn đề chính trị cũng như triển khai hoạt động xuất bản.¹³

Trong thời kì này, Shūsui bắt đầu ghi lại cảm tưởng của mình trong nhật kí. Ngày 11 tháng 2 năm 1889 là ngày ban hành hiến pháp, và cũng là ngày Văn bộ đại thần Mori Arinori bị gã thư sinh Nishino Buntarō đâm chết. Shūsui không ghi lại bất cứ cảm tưởng nào trong nhật kí về hiến pháp, nhưng lại viết bài phúng điếu bằng Hán văn thể hiện mối đồng cảm đối với Nishino. Shūsui đặt bản thân mình đồng nhất với kẻ ám sát, kẻ đã phản lại ơn phụ mẫu mà chọn con đường nguy hiểm, trực tiếp hành động theo lòng tin của mình.¹⁴ Có thể thấy được hoạt động chính trị của chính Shūsui trong tương lai qua những lời khen ngợi đối với hành động của Nishino. Đương thời, Shūsui không phải là người theo chủ nghĩa xã hội, cũng không phải là người theo chủ nghĩa vô chính phủ.

Dù hầu hết người Nhật đều tỏ ra vui mừng với hiến pháp nhưng Shūsui vẫn giữ thái độ trầm mặc, có lẽ là do ảnh hưởng từ Chōmin. Chōmin có cái nhìn nghi ngờ đối với những giá trị được Thiên hoàng “ban cho” và cười nhạo sự ngu dốt của quốc dân Nhật khi say sưa với danh từ mĩ miều “hiến pháp” mà không nhìn vào thực chất của nó.¹⁵

Để kiếm tiền chi trả cho sinh hoạt, Shūsui chuyển sang viết kịch bản cho kịch Tráng sĩ, trong số đó có kịch bản của vở diễn lấy đề tài là sự kiện ám sát Mori Arinori. Trong đó, Shūsui làm nổi bật sự đối lập giữa các đại thần trong nội các ngạo mạn, xa xỉ với tình cảnh bi thương của dân chúng.¹⁶ Đồng thời, Shūsui cũng bắt đầu viết bình luận cho tạp chí chính trị. Mệnh lệnh cấm chỉ phần tử quá khích đến Tōkyō được gỡ bỏ sau khi hiến pháp được công bố nên trung tâm hoạt động chính trị lại chuyển về thủ đô. Shūsui cùng Chōmin lại chuyển đến Tōkyō.

Năm 1890, Shūsui được 19 tuổi và hỏng đợt kiểm tra sức khỏe để trưng binh. Tình trạng bệnh tật kéo dài của Shūsui đã biến thành điều may mắn. Shūsui theo học trường Anh ngữ Quốc dân Anh học hội, tốt nghiệp năm 1893. Trong khoảng thời gian đó, Shūsui biết đến mùi chơi bời ở khu phố đèn đỏ Yoshiwara. Theo suy nghĩ của Chōmin thì Shūsui phù hợp với vị trí học giả hơn là nhà chính trị. Tuy nhiên, Shusui vẫn chủ trương rằng mình muốn trở thành một đại thần.¹⁷

Tháng 9 năm 1893, Shūsui tìm được công việc ở tòa báo Tự do tân văn, tờ báo trước đây vốn mang tư tưởng của Itagaki Taisuke. Tuy nhiên, từ sau khi bị mua lại thì tờ báo này đã biến chất, trở thành cơ quan ngôn luận của chính phủ. Công việc của Shūsui chủ yếu là biên dịch các kí sự từ tạp chí tiếng Anh. Trong thời gian học ở trường Quốc dân Anh học hội thì Shūsui đã đọc Macauley, Dickens và Carlyle, nhưng công việc biên dịch kí sự chính trị lại hoàn toàn khác hẳn. Trong những năm về sau, Shūsui hồi tưởng một cách sinh động về những khó khăn trong công việc biên dịch lúc bấy giờ.¹⁸

Khi đọc những bài luận văn chính tri bằng tiếng Anh thông thạo hơn thì Shūsui cũng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ hơn từ những tác giả luận văn. Trong hồi tưởng cá nhân thì Shūsui kể mình đã đọc tác phẩm của Albert Schäffle và Henry George trong thời kì làm kí giả báo chí.¹⁹ Tuy nhiên, bấy giờ Shūsui vẫn chưa theo chủ nghĩa xã hội. Lần đầu tiên Shūsui được chú ý là qua bài kí sự về tang lễ của Hoàng thái hậu Eishō viết năm 1897, sau khi chuyển sang tờ báo Trung ương tân văn. Lòng trung thành tràn đầy sự kính trọng đối với hoàng thất được thể hiện qua bài kí sự khiến vị giám đốc nghĩ rằng Shūsui chính là mẫu mực của giới trẻ Nhật Bản. Từ đó Shūsui bắt đầu được đề cử để viết xã luận.²⁰

Lần đầu tiên Shūsui tiếp xúc với đoàn thể chủ nghĩa xã hội là vào năm sau. Shūsui trở thành hội viên của Hội Nghiên cứu chủ nghĩa xã hội, tổ chức họp định kì mỗi tháng. Ban đầu, Shūsui không được chú ý, có lẽ vì chưa hiểu hết về chủ nghĩa xã hội. Nhưng đến buổi diễn thuyết với đề tài “Xã hội chính trị hiện tại và chủ nghĩa xã hội” vào ngày 25 tháng 6 năm 1899 thì Shūsui bắt đầu được chú ý. Khác với những người thuyết giảng với đề tài nghiên cứu về chủ nghĩa xã hội ngoại quốc như Charles Fourier, Louis Blanc, Karl Marx, hay Henry George, Shūsui tập trung vào chủ nghĩa xã hội tại Nhật Bản.²¹

Năm 1898, Shūsui chuyển sang tờ Yorozu chōhō (trong vai trò ủy viên viết xã luận), tờ báo tiến bộ nhất trong số những tờ chủ yếu ở Tōkyō. Shūsui viết xã luận cho tờ báo này trong năm năm. Bài xã luận đầu tiên của Shūsui (được đăng tải vào ngày 11 tháng 2 năm 1898) có tựa đề đầy tính khiêu khích là Buồn cho tiết Kỉ nguyên. Bài xã luận mở đầu như sau:

Nay cũng đã mười năm trôi qua kể từ khi quốc dân nước ta vui mừng nhảy múa trong cái thế giới hoàng kim ảo tưởng tràn ngập âm hưởng hưng phấn của lệnh công bố hiến pháp. Đã qua một thời gian khá dài nhưng tình trạng chính trị đàn áp chuyên chế vẫn không hề thay đổi. Hiến pháp dần bị phái Satsuma làm vấy bẩn, còn nghị viện thì phái Chōshū xâm hại, chính đảng thì tê liệt, xã hội càng lúc càng tiến đến chỗ băng hoại.²²

Shūsui hướng mũi tên đả kích mãnh liệt vào chính phủ, nhất là nền chính trị phiên phiệt do Satsuma và Chōshū chi phối. Tuy nhiên, cũng không hẳn Shūsui đã từ bỏ hi vọng đối với chính đảng. Tháng 11, Shūsui viết bài xã luận hoan nghênh nội các của Yamagata Aritomo, nhưng không phải là khen ngợi chính sách của Yamagata mà để nói lên rằng nội các chính đảng của Ōkuma Shigenobu và Itagaki Taisuke đã thất bại, chính đảng không còn xứng đáng với cái tên chính đảng nữa. Shūsui nghĩ rằng nên để cho một nhân vật không lừa dối quốc dân dưới danh nghĩa “chính đảng nội các” lên nắm vị trí nội các tổng lí đại thần.²³ Shūsui vẫn tiếp tục đòi hỏi bình đẳng giữa giàu và nghèo, yêu cầu phổ cập giáo dục, tuyển cử công bình, bãi bỏ chế độ quý tộc, đánh thuế đối với tài sản thừa kế, cứu tế dân nghèo, ban hành quy định về luật nhà máy, quốc hữu hóa đất đai và nhiều cải cách khác.²⁴ Trong thời điểm này, Shūsui vẫn còn kì vọng rằng chế độ chính trị sẽ được cải cách để mang lại lợi ích cho đại đa số quốc dân Nhật Bản.

Shūsui cũng nghĩ đến việc tham gia chính trường, trở thành một công chức. Shūsui tham gia vào Phổ thông tuyển cử kì thành hội²⁵, tổ chức có mục tiêu xây dựng thể chế tuyển cử mà bất cứ ai cũng có thể trở thành đại biểu ứng cử thông qua vận động tuyển cử phổ thông. Mục tiêu của Shūsui đương thời là chủ nghĩa dân chủ dựa trên nền tảng hiến pháp. Nhưng kết quả của hoạt động nghiên cứu về chủ nghĩa xã hội khiến Shūsui bắt đầu công nhiên đề xướng chủ nghĩa xã hội qua những bài xã luận của mình. Trong bài xã luận viết vào tháng 9 năm 1899, Shūsui thừa nhận rằng bấy giờ người Nhật Bản vẫn chưa chuẩn bị tư thế để đón nhận chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, Shūsui vẫn kêu gọi độc giả rằng trước khi căm ghét, bức hại chủ nghĩa xã hội thì điều quan trọng là hãy tìm hiểu, nghiên cứu về nó đã.²⁶

Nhân vật trung tâm của Hội Nghiên cứu chủ nghĩa xã hội là Katayama Sen, một nhân vật tầm cỡ trong lịch sử chủ nghĩa xã hội Nhật Bản. Thời trẻ, Katayama là người được giáo dục, ăn học đầy đủ nhưng mau chóng cảm thấy chán nản với những nội dung truyền thống. Katayama tuyên bố rằng “chữ Hán đã thuộc về quá khứ, học chữ Hán chỉ khiến trì độn và văn thơ không giúp ích được gì cho cuộc sống”.²⁷ Năm 1884, Katayama sang Mỹ khi được 25 tuổi. Katayama lưu trú tại đây 11 năm, làm mọi thứ để sinh sống và học nhiều trường đại học.²⁸ Năm 1886, khi đang ở California thì Katayama “phát hiện ra Chúa Kitô ở một góc trời” và gia nhập vào Đệ nhất Giáo hội Công đoàn Alameda. Năm sau, Katayama tự trào về việc cải đạo của mình rằng vì các vị thần Nhật Bản ở xa quá nên bản thân đã cầu nguyện với Chúa Kitô ở Mỹ.²⁹ Tín ngưỡng Cơ Đốc đóng vai trò cực kì quan trọng trong việc hình thành nên con người Katayama. Khi về nước, Katayama đã có bằng thạc sĩ xã hội học và tư cách cử nhân thần học. Nhưng điều có giá trị hơn cả những bằng cấp này là việc Katayama tiếp xúc với tư tưởng xã hội của những người lãnh đạo Tin Lành tiến bộ. Việc này khiến Katayama quan tâm hơn nữa đến tầng lớp dân nghèo, người lao động bị bóc lột.³⁰ Katayama viết rằng chủ nghĩa xã hội là “tân phúc âm” cứu vớt xã hội trong thế kỉ 20.³¹ Năm 1895, sau khi về nước, Katayama thiết lập nên những khu cải thiện sinh hoạt và giáo dục cho dân nghèo đầu tiên ở Nhật Bản. Rõ ràng việc nhanh chóng biết đến nỗi khổ của dân nghèo đã góp phần gây dựng lòng tin của Katayama trong vai trò của một người theo chủ nghĩa xã hội. Đặc trưng của thời kì sau chiến tranh Nhật - Thanh là tình trạng công nghiệp hóa nhanh chóng, lực lượng lao động, ăn lương gia tăng, vật giá leo thang và những biến động xã hội ở quy mô lớn. Nhưng dù bị áp bức thế nào đi nữa thì người lao động cũng không có cách gì để kháng cự với ách bóc lột. Năm 1897, Katayama hoạt động nhiệt tình trong việc thành lập công đoàn lao động và giữ vai trò trưởng biên tập cho tạp chí của công đoàn đầu tiên. Thành công của vụ đình công đường sắt năm 1898 cũng khiến tên tuổi Katayama được biết đến rộng rãi và chứng minh rằng đình công là một thứ vũ khí hiệu quả để người lao động đòi hỏi quyền lợi của mình. Tuy nhiên, Katayama tin rằng những nỗ lực cải thiện tình trạng của người lao động phải được tiến hành một cách hợp pháp và không hề tán thành chủ nghĩa vô chính phủ.

Năm 1900, Nội các Yamagata quyết liệt thi hành “Luật cảnh sát Trị an” với điều mục ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của công đoàn. Điều mục này không cấm đình công, nhưng xử phạt người xúi giục đình công cũng như người dẹp đình công bằng bạo lực. Thoạt nhìn thì có vẻ điều này bảo đảm công bình, nhưng sự thật là nội các dùng những điều luật mới cùng điều khoản này để kiểm soát tổ chức công đoàn, ngăn chặn những cuộc đình công.³² Shūsui đã viết bài xã luận về luật mới cho tờ Yorozu chōhō, trong đó nói rằng bạo hành, bôi nhọ, đe dọa, dụ dỗ, xúi giục đều là những điều không hay. Tuy nhiên, trong giới hạn vận động lao động thì có thể bỏ qua được, bởi vì người lao động vốn “không có học thức, không có tiền, không có khả năng viết lách, không có miệng lưỡi diễn thuyết và không có quyền tuyển cử”. Shūsui chủ trương rằng người lao động không có lựa chọn nào khác hơn là dùng những cách bị xem là phi pháp để đấu tranh với nhà tư bản.³³

Shūsui trở thành một đối thủ của Katayama trong vai trò người lãnh đạo cánh tả. Năm 1901, Shūsui xuất bản luận thuyết về chủ nghĩa đế quốc với tựa đề Chủ nghĩa đế quốc, quái vật của thế kỉ 20. Trong phần mở đầu, Shūsui phủ nhận tính sáng tạo của luận văn này, khiêm tốn rằng mình chỉ viết lại những gì mà các học giả Âu Mỹ đã viết. Tuy nhiên, trước tác của Shūsui là luận thuyết đi tiên phong liên quan đến chủ nghĩa đế quốc.³⁴ Cho dù luận thuyết về chủ nghĩa đế quốc của Shūsui thiếu tính sáng tạo đi nữa thì cũng tràn đầy sức thuyết phục. Kiến giải của Shūsui về Thiên hoàng đã làm nên tính độc đáo của Shūsui.

Khác với vị hoàng đế trẻ tuổi của nước Đức, hoàng đế của Nhật Bản không thích chiến tranh mà tôn trọng hoà bình. Ngài không vui mừng với thói dã man chỉ để mang lại phồn vinh giả tạo cho một đất nước mà ngài mong muốn mang lại phúc lợi cho nền văn minh, vì cả thế giới… Ngài không phải là người theo chủ nghĩa ái quốc hay chủ nghĩa đế quốc.³⁵

Shūsui cho rằng Thiên hoàng Minh Trị cử binh là vì hoà bình thế giới, vì sự nhân đạo và chính nghĩa. Như vậy thì Thiên hoàng sẽ vui mừng khi binh sĩ chiến đấu vì ba lí tưởng này thay vì chiến đấu vì lòng trung thành với ngài. Trong thời kì này, Shūsui tỏ ra tôn sùng Thiên hoàng. Phản ứng với bài kí sự phê phán vấn đề chọn lựa hoàng thái tử phi của Yamakawa Hitoshi, Shūsui nói rằng thật đau lòng khi có hai, ba kẻ “bất kính cuồng loạn” như vậy. Điều Shūsui mong đợi là sự kết hợp giữa hoàng thất và quốc dân.³⁶

Loạn Nghĩa Hoà Đoàn ở Bắc Kinh bị đàn áp trong thời kì này đã gây sự chú ý với Shūsui và những luận khách tiến bộ khác. Những luận khách này nghĩ rằng việc liệt cường Âu châu (và Nhật Bản) can thiệp vào Trung Quốc chính là sự bạo ngược của chủ nghĩa đế quốc. Qua sự kiện biến động ở phía bắc Trung Quốc này, Shūsui phê phán chủ nghĩa đế quốc và viết một loạt bài xã luận gồm 40 thiên để kêu gọi phản chiến. Luận thuyết phản chiến và chống chủ nghĩa đế quốc chiếm vị trí nổi bật trong những trước tác cuối đời của Shūsui.

Tháng 5 năm 1901, Shūsui lúc này đã nổi danh là người theo chủ nghĩa xã hội, cùng Katayama kết thành chính đảng chủ nghĩa xã hội với tên gọi Đảng Xã hội Dân chủ. Sự sụp đổ của Tự do Đảng vào năm trước, và khi các thành viên đảng này tham gia vào Đảng Lập hiến Chính hữu hội do Itō Hirobumi thành lập thì họ đã bỏ rơi lí tưởng của Tự do Đảng, càng khiến cho nhu cầu một chính đảng chiến đấu vì quyền lợi của những người bất hạnh trở nên cấp bách hơn. Theo thỉnh cầu của Nakae Chōmin, Shūsui viết bài xã luận Văn tế Tự do Đảng, tỏ lòng thương tiếc đối với Tự do Đảng đã sụp đổ. Bài xã luận này là áng văn đương thời đưa tên tuổi của Shūsui nổi như cồn như một cây bút văn chương cự phách.³⁷

Abe Iso-o, cựu thành viên của Hội Nghiên cứu chủ nghĩa xã hội, đã viết thư tuyên bố thành lập chính đảng mới. Không bao lâu sau thì phần lớn những yêu cầu của họ đều trở thành hiện thực, nhưng vào thời điểm này thì những yêu cầu này đều mang tính cách mạng đến nguy hiểm trong mắt của nhà cầm quyền. Trong số những yêu cầu của chính đảng này có mục đòi công hữu hóa đường sắt, thi hành nghĩa vụ giáo dục miễn phí cho bậc tiểu học, cấm phụ nữ, trẻ em lao động đêm khuya, bãi bỏ án tử hình và nhiều đòi hỏi khác.³⁸ Không lâu sau khi bản tuyên ngôn được công bố thì chính phủ quyết định cấm chỉ Đảng Xã hội Dân chủ, tịch thu tuyên ngôn.

Theo ghi chú của Abe thì chính phủ đã thông qua cảnh sát để tiết lộ với Abe rằng nếu như chịu cắt bỏ ba điều mục khỏi cương lĩnh thì chính phủ sẽ không cấm kết đảng. Ba điều mục này là thu hẹp hoặc bãi bỏ hoàn toàn quân bị, cho phép quốc dân bỏ phiếu đối với những vấn đề trọng đại và bãi bỏ Quý tộc viện. Tuy nhiên, Abe là người theo chủ nghĩa lí tưởng nên đã từ chối, không chịu thay đổi một câu chữ nào.³⁹

Người ra lệnh cấm chính là Nội vụ đại thần Suematsu Kenchō. Trước kia Suematsu từng du học Anh quốc và dịch một phần cuốn Genji-monogatari. Sakai Toshihiko là bạn kí giả với Shūsui ở tờ báo Yorozu chōhō, đồng thời cũng là người quen biết với Suematsu. Sakai đến thăm Suematsu, hỏi tại sao lại cấm kết đảng. Suematsu trả lời đơn giản rằng “nước ngoài đang trấn áp các đảng xã hội, cho nên nước ta cũng phải dốc hết sức mà trấn áp”.⁴⁰ Biết thái độ của Suematsu, Shūsui đáp trả một cách khinh thường trên tờ Yorozu chōhō rằng nếu như Suematsu thực sự muốn trấn áp chủ nghĩa xã hội thì chỉ cần đuổi hết những người theo chủ nghĩa này ra nước ngoài, đốt sạch mọi văn kiện liên quan và cấm du nhập sách báo ngoại quốc. Nếu Suematsu có đủ can đảm và tài năng để làm như vậy thì chỉ trong một đời Suematsu là có thể đàn áp được chủ nghĩa xã hội.⁴¹

Không lâu sau đó (ngày 30 tháng 5 năm 1901), Shūsui viết Chủ nghĩa dân chủ Nhật Bản. Trong phần mở đầu, Shūsui dẫn ra hai bài thơ tanka của Thiên hoàng Minh Trị.

Inishie no

Fumi miru tabi ni

Omou kana.

Ono ga osamuru

Kuni wa ikani to

(Tạm dịch: Mỗi lần xem sách, từ tận ngày xưa, lòng ta lại nghĩ, thời ta trị vì, đất nước ra sao.)

Một bài thơ khác.

Aya nishiki

Tori kasanete mo

Omou kana

Samusa oohan

Sode mo naki mi wo

(Tạm dịch: Khi khoác lên mình, bộ gấm thêu hoa, lòng ta vẫn nghĩ, kẻ không tay áo, chịu lạnh làm sao.)

Shūsui chủ trương rằng hai bài thơ này nói lên tinh thần của chủ nghĩa dân chủ, nếu như không thực hiện ý muốn của Thiên hoàng qua hai bài thơ này thì “thực sự là tội nhân của Bệ hạ”. Thiên hoàng là hiện thân quyền lực của chủ nghĩa dân chủ, luôn mong muốn mang lại hạnh phúc cho thần dân của ngài. Tuy nhiên, trong chính phủ có những người chỉ biết cầu tìm lợi ích cho cá nhân mình mà ngăn trở hạnh phúc của toàn dân. Shūsui cầu tìm chủ nghĩa mới và lí tưởng mới phù hợp với thời đại mới.⁴²

Tháng 9 năm 1901, Shūsui gặp Tanaka Shōzō, người đã chiến đấu quả cảm trong vụ khoáng độc ở mỏ đồng Ashio. Tháng 2 năm 1900, khoảng 3.000 nông phu các tỉnh Gumma và Tochigi tập trung về thủ đô để kiến nghị về thực trạng độc hại của hầm mỏ. Tuy nhiên, chính phủ đã lệnh cho cảnh quan vũ trang ngăn chặn đoàn biểu tình, bắt giữ những người chỉ đạo. Tanaka thấy rõ không có hi vọng gì vào nghị viện nên quyết định kháng nghị trực tiếp lên Thiên hoàng. Tanaka nghĩ rằng khi dâng biểu lên thì lời lẽ câu văn không được có điều thất lễ, nhưng bản thân vốn không giỏi chữ nghĩa nên muốn nhờ Shūsui viết hộ. Ngày 10 tháng 12 năm 1901, Tanaka toan tâu thư kháng nghị trực tiếp lên Thiên hoàng khi xe ngựa của ngài đi qua, nhưng rốt cuộc cũng không lọt vào mắt Thiên hoàng. Tanaka bị bắt và Shūsui cũng bị hạ lệnh đầu thú vì có liên quan. Chính phủ không biết làm gì với hai người nên rốt cuộc phóng thích, xem như hai người điên.⁴³

Ba ngày sau sự việc này, Nakae Chōmin qua đời vì căn bệnh ung thư. Khi được bác sĩ thông báo chỉ còn sống được một năm rưỡi, Chōmin dành những ngày tháng cuối đời để chấp bút viết hồi kí. Cuốn Một năm rưỡi của Chōmin bán được 10.000 bản chỉ trong vòng ba ngày và được tái bản đến lần thứ 22, nói lên sự thật rằng dù tư tưởng chủ nghĩa xã hội bị chính phủ đàn áp nhưng vẫn thu hút được sự quan tâm của đại đa số quần chúng. Shūsui viết cuốn Thầy Chōmin đầy cảm động dành cho người duy nhất mình xem là thầy. Cuốn sách được công bố vào năm sau đó.⁴⁴

Năm 1903, Shūsui công bố cuốn Cốt lõi của chủ nghĩa xã hội, làm sáng tỏ nguyên lí của chủ nghĩa xã hội. Trong phần mở đầu, Shūsui thừa nhận rằng mình mang nợ Marx, Engels và những người khác. Shūsui kết luận rằng khi thực hiện chủ nghĩa xã hội thì tự do, bình đẳng, bác ái, tiến bộ và hạnh phúc mới được xác lập thật sự. Shūsui hi vọng rằng những “chí sĩ có lòng nhân” với nhận thức tốt sẽ giúp đạt được chủ nghĩa xã hội.⁴⁵ Cuốn sách này được tái bản bảy lần cho đến năm 1905.

Tháng 10 nằm 1903, Shūsui bỏ việc ở tờ báo Yorozu chōhō. Tờ báo này từng là nơi tự do thảo luận gay gắt giữa phe chủ chiến và phe phản chiến, nhưng rồi phương châm của Yorozu chōhō chuyển hướng sang ủng hộ chính sách hiếu chiến của chính phủ đối với Nga.⁴⁶ Vì vậy, Shūsui và Sakai quyết tâm thành lập một tạp chí mới, nơi mà bất cứ ai cũng có thể phát biểu ý kiến của mình mà không phải nhượng bộ ai. Đó là tờ tuần san Bình dân tân văn với số đầu tiên được phát hành vào tháng 11 năm 1903.⁴⁷ Tuyên ngôn mào đầu ở trang đầu tiên nêu lên phương châm của tờ tuần san này rằng Bình dân tân văn hưởng đến thực hiện tự do, bình đẳng, bác ác và đề xướng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa hoà bình. Tờ báo mong muốn được hợp tác với nhiều người trong phạm vi quốc pháp cho phép, tuyệt đối phủ nhận bạo lực và triển khai hoạt động chủ nghĩa xã hội.⁴⁸

Ngay cả sau khi bắt đầu nghĩ rằng chiến tranh với Nga là điều không thể tránh khỏi, tờ Bình dân tân văn vẫn tiếp tục phát biểu luận thuyết phê phán khiêu khích chiến tranh. Trong một bài xã luận, Shūsui hỏi rằng người nắm quyền lực để tuyên bố chiến tranh là ai. Theo hiến pháp thì đó là quyền lực của Thiên hoàng. Tuy nhiên, trong thực tế thì trước khi quyền lực này được phát động thì đã bị ai đó can thiệp, quyết định rồi. Đó không phải là công luận, không phải là các nghị viên được tuyển chọn của phủ lập pháp, cũng không phải là các đại thần của phủ hành chính. Đó chính là “những kẻ cho vay với tên gọi là chủ ngân hàng”.⁴⁹

Luận thuyết của Shūsui đầy sức thuyết phục nhưng cũng không ngăn nổi cuộc chiến tranh với Nga. Tuy nhiên, Shūsui cũng đã cố gắng nỗ lực để dội nước lạnh lên lòng cuồng nhiệt điên cuồng đối với chiến tranh. Ngày 13 tháng 3 năm 1904, Shūsui công bố cuốn Sách về Đảng Xã hội Nga, trong đó gọi Đảng Xã hội Nga là “đồng chí” của mình, chỉ trích cuộc chiến xuất phát từ lòng tham của hai đế quốc Nhật và Nga. Shūsui kêu gọi “những anh chị em” ở Đảng Xã hội Nga rằng “kẻ thù của các vị không phải là người Nhật mà là thứ được gọi là chủ nghĩa ái quốc và chủ nghĩa quân phiệt. Kẻ thù của chúng tôi không phải là người Nga, mà sự thật đó là chủ nghĩa ái quốc”. Bài xã luận này của Shūsui cũng được biên dịch và đăng tải trên góc tiếng Anh của tờ Bình dân tân văn và gây được tiếng vang lớn trên thế giới. Dần dần, bài xã luận được các báo khác đăng tải lại và biên dịch ra tiếng bản ngữ.⁵⁰ Tờ báo Iskra, cơ quan của Đảng Xã hội Dân chủ Lao động Nga, tán thưởng chủ trương của Shūsui là “văn thư quan trọng mang tính lịch sử” và “cú đánh tiêu diệt chủ nghĩa quân phiệt!”⁵¹

Dù được người Nga khích lệ nhưng tờ báo Bình dân tân văn của Shūsui cũng không thể khống chế nổi cơn sốt chiến tranh đang dâng cao trên khắp nước Nhật. Ngày 27 tháng 3, Shūsui công bố bài viết trên trang đầu Trời ơi tăng thuế! để phê phán việc tăng thuế để làm chiến phí. Chính phủ xem bài viết của Shūsui phản lại lợi ích của đất nước, phá hoại trật tự xã hội nên đã tuyên án giam hai tháng đối với người phát hành kiêm biện tập của tờ Bình dân tân văn là Sakai Toshihiko. Đây là hình phạt tù giam đầu tiên trong lịch sử vận động của chủ nghĩa xã hội Nhật Bản.⁵²

Ngày 13 tháng 11 năm 1904 là ngày kỉ niệm một năm phát hành Bình dân tân văn. Số báo hôm đó được dành trọn để đăng những bài biên dịch về Tuyên ngôn Đảng Cộng sản. Nhưng trước khi phát hành thì các thành viên gồm Kōtoku Shūsui, Nishikawa Mitsujirō, Ishikawa Sanshirō đều bị khởi tố với tội danh làm loạn trật tự. Biên tập viên Shūsui bị giam năm tháng, phạt tiền 50 yên. Số báo kỉ niệm đăng tải bài phiên dịch Tuyên ngôn Đảng Cộng sản bị cấm chỉ xuất bản, còn người phát hành Nishikawa, người biên dịch Shūsui và Sakai, mỗi người đều bị khởi tố, phạt tiền 80 yên.⁵³,

Shūsui bị bắt giam vào tháng 2 năm 1905. Suốt năm tháng trong tù, Shūsui dành thời gian để đọc tiểu thuyết chính trị của Kropotkin và Engels và cuốn Truyện Đức Kitô của Joseph-Ernest Renan. Tuy nhiên, Shūsui không phải là người có cơ thể khỏe mạnh. Sinh hoạt trong tù càng làm sức khỏe của Shūsui xấu đi. Sau khi ra khỏi tù thì Shūsui không còn đủ sức để khôi phục tờ báo Bình dân tân văn như những người bạn xưa mong đợi. Trong lá thư đề ngày 10 tháng 8 (ngày mở màn hội nghị giảng hoà Nhật - Nga) gửi người bạn Mỹ theo chủ nghĩa vô chính phủ là Albert Johnson thì Shūsui tiết lộ rằng khi vào tù thì mình là người theo chủ nghĩa xã hội của Marx nhưng khi ra tù thì đã hoàn toàn trở thành một “người vô chính phủ quá khích”.⁵⁴ Ngoài ra, Shūsui còn kể những lí do mình cần phải đi nước ngoài. Đầu tiên là để học ngoại ngữ, để có thể hiểu được chủ nghĩa cộng sản quốc tế và cuộc vận động của chủ nghĩa vô chính phủ. Thứ hai là đến thăm những người lãnh đạo cách mạng của các nước, học hỏi cách vận động trực tiếp từ họ. Thứ ba là để tránh bàn tay độc của Thiên hoàng, để có thể tự do bình luận về nền chính trị, kinh tế và pháp luật cũng như địa vị của Thiên hoàng.⁵⁵

Shūsui không hề giải thích gì về sự thay đổi đến kinh ngạc trong thái độ đối với Thiên hoàng. Kinoshita Naoe, một người bạn đồng thời cũng là người theo chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa hoà bình, từng có lúc chỉ trích Shūsui về mâu thuẫn này. Đó là mâu thuẫn giữa chủ trương hành động hợp pháp của Shūsui và thái độ đối với Thiên hoàng. Theo suy nghĩ của Kinoshita thì thời gian năm tháng trong tù đã làm bản thân Shūsui có tư tưởng khắt khe, triệt để hơn.⁵⁶

Trong thời gian Shūsui ngồi tù, những diễn biến của cuộc chiến buộc tờ Bình dân tân văn phải thay đổi lập trường phản chiến. Việc phê phán chiến tranh không còn là mối quan tâm của người Nhật nữa. Thắng lợi ở Lữ Thuận và Phụng Thiên khiến người Nhật tin chắc vào chiến thắng trong cuộc chiến. Bấy giờ cơn sốt đối với chủ nghĩa xã hội vẫn chưa nguội đi, nhưng những người viện trợ tiền bạc cho tờ Bình dân tân văn bắt đầu nơi tay, và cũng xảy ra xung đột ý kiến giữa phái tín đồ Cơ Đốc với phái duy vật luận.⁵⁷ Ngày 27 tháng 8, Shūsui công bố bài Nói với các đồng chí, cho biết rõ về kế hoạch sang Mỹ của mình. Ngày 26 tháng 9, Bình dân tân văn được quyết định giải tán trong buổi tiệc chúc mừng Nishikawa ra tù.⁵⁸

Tháng 11 năm 1905, Shūsui xuất phát sang Mỹ. Lộ phí và tiền sinh hoạt tại Mỹ do bạn bè và người nhà chu cấp như quà tiễn biệt.⁵⁹ Khi xuất phát, Shūsui viết rằng “Trời ơi, tại sao ta lại rời khỏi Nhật Bản? Ta không thể dừng lại được. Sau khi tờ Bình dân tân văn sụp đổ vì bị chính phủ bức hại, bệnh tật và cái nghèo càng khiến ta không thể làm gì được. Đêm mùng 8 hôm trước trong buổi tiệc chia tay, Kinoshita nói sẽ tiễn đưa ta như một chiến sĩ bị thương. Ta không phải là chiến sĩ, mà chỉ là một kẻ bại binh thuộc phe thua trận đang đi tìm căn nhà để lẩn trốn”.⁶⁰

Khi tới Mỹ, Shūsui biết được rằng tiếng tăm văn hay chữ tốt đã đến trước mình. Shūsui được chào đón nhiệt liệt ở Seattle và San Francisco bởi những người Nhật định cư ở đó, nhất là những người từng đọc cuốn Sách về Đảng Xã hội Nga của Shūsui. Shūsui được yêu cầu diễn thuyết, và có không ngớt khách đến thăm.⁶¹ Shūsui được giới thiệu với một phụ nữ Nga, một người vô chính phủ cuồng nhiệt ở San Francisco và đến tá túc tại nhà người này. Như trong thư viết cho Johnson, thời gian trong tù đã biến Shūsui thành người vô chính phủ, nhưng chỉ khi tiếp xúc với người phụ nữ Nga này⁶² thì Shūsui mới nhận ra rằng tuyển cử phổ thông là vô ích và cần phải ám sát vị quân chủ.⁶³ Shūsui nghĩ rằng để lật đổ chính phủ đàn áp, để khai sinh xã hội không có chính phủ mà trong đó toàn thể xã hội được hưởng phúc lợi, hoà hợp thì cần phải có bạo lực.

Trong thời gian sáu tháng lưu lại Mỹ, Shūsui không theo được kế hoạch nghiên cứu như ban đầu viết cho Johnson nhưng cũng gặp gỡ được nhiều người, tích cực tham gia vào Đảng Cách mạng Xã hội Mỹ. Không lâu sau thì Shūsui nhận thấy rằng ngay cả ở Mỹ, tự do ngôn luận cũng có giới hạn của nó. Shūsui cũng bình luận gay gắt về định kiến chủng tộc cho rằng di dân người Nhật là loại hạ tiện chỉ làm lao công trong nhà hay học sinh trong trường.⁶⁴ Khi trận động đất nổi tiếng ở San Francisco xảy ra thì Shūsui cũng có mặt ở đó. Shūsui hét lên trong vui mừng rằng:

Trời ơi, ngọn lửa ơi! Thật vui sướng xiết bao! Bên kia ngọn lửa không có thần linh, không sự giàu có, cũng chẳng có quyền lực. Bao nhiêu nhà thờ tráng lệ, những tòa nhà đô thị, nhiều ngân hàng, nhiều tài sản đều bị phơi dưới trận mưa lửa.⁶⁵

Trên chuyến thuyền trở về Nhật Bản, Shūsui nói với Oka Shigeki, một thành viên của tờ Bình dân tân văn, chi nhánh San Francisco, rằng cần phải hạ bệ Thiên hoàng để gây cách mạng ở Nhật. Shūsui khuyên Oka nên ứng thí vào vị trí hộ vệ của Quý tộc viện để tìm cách tiếp cận Thiên hoàng.⁶⁶

Trong thời gian Shūsui ở Mỹ thì tình hình trong nước Nhật đã có nhiều thay đổi lớn, mà điều quan trọng nhất đối với chủ nghĩa xã hội là việc toàn bộ Nội các Katsura từ nhiệm vào tháng 12 năm 1905, đến tháng 1 năm 1906 thì thành lập Nội các Saionji. Tân nội các thừa nhận chủ nghĩa xã hội là một trào lưu lớn của thế giới, không dùng lực lượng cảnh sát để đàn áp. Nhân cơ hội này, trong số những người theo chủ nghĩa xã hội cũng có người đệ đơn xin thành lập Đảng Bình dân Nhật Bản trong cùng tháng 1. Chính phủ chấp thuận. Một nhóm người khác (do Sakai Toshihiko lãnh đạo) xin thành lập Đảng Xã hội Nhật Bản và cũng được thụ lí. Chính đảng chủ nghĩa xã hội đã được thành lập một cách hợp pháp.

Tuy nhiên, bấy giờ Shūsui đã không còn quan tâm đến chủ nghĩa xã hội nghị trường mà quan tâm đến cái mà Shūsui gọi là “chủ nghĩa xã hội thuần túy”, mang nghĩa là chủ nghĩa xã hội vô chính phủ. Shūsui đang say sưa với ngọn lửa cách mạng của chủ nghĩa vô chính phủ như ngọn lửa hừng hực từng chứng kiến ở San Francisco.⁶⁷ Tiếng kêu đầu tiên của Shūsui sau khi về nước đã làm nảy sinh xung đột với những người bạn theo chủ nghĩa xã hội, khiến họ bối rối. Shūsui kêu gọi tổng đình công, trực tiếp hành động chứ không còn dựa vào chiến thuật hội nghị hoà bình nữa.⁶⁸ Thái độ cứng rắn của Shūsui đã gây ra tranh luận gay gắt giữa những người theo chủ nghĩa xã hội vốn mong muốn được nhìn nhận hợp pháp.

Tháng 1 năm 1907, tờ nhật san Bình dân tân văn kế thừa tên gọi trước kia, nay được phát hành với số lượng 13.000 bản, giá mỗi tờ là 1 xu. Tờ nhật san này chủ trương tự do ngôn luận và tuyên bố rằng không chấp nhận can thiệp, định hướng, kiểm soát đối với những tranh luận được xuất bản.⁶⁹ Tuy nhiên, dần dần cũng hiện rõ một điều là nhật san Bình dân tân văn bị phe “cứng rắn” kiểm soát, dù Shūsui đã tuyên bố rằng sẽ không áp đặt quan điểm của bất kì ai. Shūsui chủ trương rằng cách mạng là do khí vận tự nhiên. Và như để chứng minh cho lời Shūsui nói, trong thời kì này cũng thường xảy ra một loạt vụ đình công phát sinh tự nhiên, trong số đó có cuộc đấu tranh cho mỏ đồng Ashio.⁷⁰ Cuộc đình công Ashio bị Nội vụ đại thần Hara Takashi phái quân đội đi trấn áp.

Tháng 2 năm 1907, đại hội lần hai của Đảng Xã hội Nhật Bản được tổ chức tại Tōkyō. Dần đần cũng lộ rõ sự chia rẽ sâu sắc giữa những người theo chủ nghĩa Marx với những người theo chủ nghĩa vô chính phủ Bakunin (bao gồm cả Shūsui). Tổ chức của người Nhật ở Mỹ là Đảng Cách mạng Xã hội dẫn đầu phong trào tấn công người theo chủ nghĩa vô chính phủ. Cuối tháng 12 năm 1906, tờ báo cơ quan ngôn luận của đảng này đăng tải bài công kích gay gắt nhắm đến nguyên thủ các nước, trong đó có đoạn nói rằng cần phải nhanh chóng đả đảo “Mikado”. Tháng 11 năm 1907, bức thư bất kính của những kẻ ám sát theo chủ nghĩa vô chính phủ gửi Thiên hoàng Minh Trị được công khai với tựa đề Gửi túc hạ hoàng đế Nhật Bản Mutsuhito và được dán trước tòa lãnh sự Nhật Bản ở San Francisco và khu đất định cư của người Nhật.⁷¹ Shūsui không thể không liên quan đến những động thái này. Trong thời gian ở Mỹ, Shūsui là người kết thành Đảng Cách mạng Xã hội, và xã luận của Shūsui cũng xuất hiện trên mỗi số của tờ báo này.

Sự đàn áp đối với người theo chủ nghĩa xã hội ngày một gia tăng. Ba tháng sáu kể từ khi phát hành, tờ Bình dân tân văn bị buộc phải đóng cửa vào tháng 4 năm 1907. Nguyên nhân trực tiếp là do bài kí sự của Yamaguchi Koken⁷² với tựa đề Hãy đá bậc phụ mẫu, phê phán gay gắt đối với quyền lực phụ huynh trong gia đình, kêu gọi độc giả đả đảo thể chế. Ngoài sự đàn áp của chính phủ đối với chủ nghĩa xã hội, quan điểm đối lập giữa Kōtoku Shūsui với Katayama Sen cũng ngày càng trở nên gay gắt.⁷³ Shūsui bảo hộ chủ nghĩa vô chính phủ, chủ trương không thành lập đoàn thể những kẻ ám sát. Tuy nhiên, Shūsui cũng tuyên bố rằng việc ám sát có giá trị để “đánh đổ nền tảng áp chính bạo ngược, châm lên ngọn lửa thiêng trong lòng kẻ hèn để họ nổi loạn ”.⁷⁴

Tháng 6 năm 1908, khi Shūsui đang tĩnh dưỡng bệnh ở quê nhà, làng Tosa Nakamura, thì phe “cứng rắn” của chủ nghĩa xã hội đã biểu tình ồn ào ở Tōkyō. Những lá cờ đỏ với dòng chữ “vô chính phủ”, “cộng sản vô chính phủ” được giăng khắp phố.⁷⁵ Sự kiện tuy mang quy mô nhỏ nhưng hầu hết những người lãnh đạo của chủ nghĩa vô chính phủ đều bị bắt giữ và bị xử phạt nặng nề. Đó là dấu hiệu báo trước rạn nứt nghiêm trọng của những người theo chủ nghĩa vô chính phủ trong nội bộ cuộc vận động chủ nghĩa xã hội và sự đàn áp tàn khốc của cảnh sát được tăng cường. Yamagata là người phản đối chủ nghĩa xã hội mạnh mẽ nhất, cho rằng Saionji quá mềm mỏng với phe quá khích nên đã tâu Thiên hoàng cho Katsura thay thế.⁷⁶ Kế sách của Yamagata đã thành công. Tháng 7 năm 1908, Katsura được lệnh tổ chức nội các. Chính sách đàn áp hà khắc dần được áp dụng để kiểm soát những người theo chủ nghĩa xã hội. Trong thời gian đó, thì vận động chống chính phủ của người theo chủ nghĩa vô chính phủ bắt đầu xuất hiện khắp đất nước. Tờ nhật san Bình dân tân văn đã làm nhiều người đi theo chủ nghĩa vô chính phủ. Nhưng khác với những nhà lí luận trí thức, phần lớn những người theo chủ nghĩa vô chính phủ đều là nông dân, công nhân nhà máy và người thất nghiệp. Dù cảnh sát để mắt đến những nhân vật quan trọng của phe quá khích nhưng những người vô chính phủ vẫn dần kết thành những đoàn thể nhỏ, xưng là “nhóm Kishū”, “nhóm Hakone” hay “nhóm Shinshū”. Chẳng hạn, ở Hakone có sư Uchiyama Gudō bí mật phân phối sổ tay Nhập ngục kỉ niệm vô chính phủ cộng sản mà nội dung có đoạn như sau:

Tên trùm của chính phủ bây giờ không phải là thiên tử, con trời như các vị bị giáo viên lừa dối từ thời tiểu học. […] Quý vị làm một ngày không đủ ăn thì hẳn sẽ không thấy biết ơn gì hết khi nói Nhật Bản là thần quốc. […] Và như vậy, quý vị được dạy làm việc cả đời để phụng sự con cháu của đám trộm cướp mang mặt nạ thần thánh, nên các vị sẽ không bao giờ thoát được cái nghèo.⁷⁷

“Kẻ thù” trong những bài xã luận của những người vô chính phủ, dù là ở Nhật hay ở California, lúc này không còn là các chính khách hủ bại hay những nhà tư bản tham lam nữa, mà là Thiên hoàng. Khi thay đổi xảy ra thì món vũ khí tổng đình công cũng chuyển thành thuốc nổ. Shūsui chủ trương rằng không cần nhiều người để ám sát thành công, mà chỉ cần chừng 50 người quyết tử là đủ.

Ban đầu, giữa các nhóm vô chính phủ không có sự liên kết với nhau mà họ hành động theo kế hoạch độc lập. Uchiyama Gudō tàng trữ thuốc nổ như món vũ khí của mình. Tuy nhiên, Uchiyama nghĩ rằng thay vì ám sát Thiên hoàng thì hành thích hoàng thái tử sẽ dễ dàng hơn. Người lập kế hoạch cụ thể hơn hết là Miyashita Taikichi của nhóm Shinshū. Miyashita tự chế tạo thuốc nổ cho việc ám sát Thiên hoàng.⁷⁸ Tháng 2 năm 1909, Miyashita đến thăm Shūsui thì Shūsui tuy khen ngợi lòng can đảm của Miyashita nhưng cũng tỏ ý hoài nghi không biết kế hoạch có thành hay không. Bấy giờ tình trạng sức khỏe của Shūsui rất xấu. Shūsui vừa xuất bản xong bản dịch cuốn Sự chinh phục của bánh mì của Kropotkin, nghĩ rằng mình sẽ hoàn thành xong mấy kế hoạch trước khi chết, chẳng hạn như cuốn Cơ Đốc mạt sát luận. Cũng có thể là dù Shūsui liên tục thuyết giảng về nguyên lí của chủ nghĩa vô chính phủ nhưng lòng kính trọng đối với Thiên hoàng trong nhiều năm đã khiến Shūsui thấy khó khăn khi phải cầm lựu đạn ném vào Thiên hoàng.⁷⁹

Có lẽ người vô chính phủ quá khích nhất lại là một phụ nữ tên Kanno Suga. Kanno bị gia đình ép buộc một cuộc hôn nhân không có tình yêu, sau đó bỏ trốn rồi sống cùng nhà với Arahata Kanson, một người theo chủ nghĩa xã hội. Kanson đã tẩy não Suga theo cánh tả của mình. Hai người đều bị bắt trong sự kiện cờ đỏ, nhưng Suga được phóng thích vì không đầy đủ bằng chứng. Khi Kanson còn bị giam trong ngục thì Suga giúp đỡ Shūsui những chuyện sinh hoạt, rồi trở thành người yêu của Shūsui. Cuối cùng Shūsui tưởng cũng đã tìm được người vợ có cùng lí tưởng cách mạng với mình, nhưng Suga điên cuồng thúc giục ám sát, trong khi Shūsui nguội lạnh hơn nên hai người đã chia tay.

Dù Shūsui đã nói rõ sẽ không tham gia vào kế hoạch ám sát nhưng Miyashita vẫn quyết tâm thực hiện kế hoạch của mình. Miyashita chiêu mộ thêm ba người đồng chí, là Kanno Suga, Niimura Tadao và Furukawa Rikisaku. Ngày 3 tháng 11 năm 1909,⁸⁰ Miyashita thử nghiệm thành công lựu đạn do mình chế tạo. Ngày 17 tháng 5 năm 1910, bốn người rút thăm để quyết định vai trò tấn công xe ngựa của Thiên hoàng khi ngài trở về từ cuộc diễn tập quân sự trong tiết Thiên trường (sinh nhật Thiên hoàng, ngày 3 tháng 11). Người ném lựu đạn đầu tiên là Suga.

Cảnh sát vốn đã nghi ngờ Miyashita từ trước đó⁸¹ nên đã tiến hành lục soát phòng của Miyashita vào ngày 20 tháng 5 và phát hiện hai thùng thiếc. Sau đó cảnh sát lục soát xưởng gỗ nơi Miyashita làm việc và thấy hóa chất và chiếc thùng khác. Cáo trạng được công bố vào ngày 25, năm người của nhóm Shinshū bị bắt giữ.⁸² Cuộc điều tra vẫn tiếp tục, và Kōtoku Shūsui bị áp giải vào ngày 1 tháng 6. Các nhóm Kishū, Kumamoto, Osaka vẫn tiếp tục bị điều tra và cuối cùng bị khởi tố vào ngày 18 tháng 10.

Đợt xử án bắt đầu từ ngày 10 tháng 12, kết thúc vào ngày 29 cùng tháng. Hai mươi sáu bị cáo bị khởi tố vi phạm điều 73 của hình pháp. Điều 73 trong hình pháp quy định kẻ gây hại, hoặc có ý định gây hại, cho Thiên hoàng hoặc thành viên hoàng tộc sẽ bị xử tử hình. Trong khi xử án, Kanno Suga chủ trương rằng chỉ có bốn người liên quan đến âm mưu. Và ngay cả khi bỏ qua lời làm chứng của Suga thì rõ ràng Shūsui vô can trong vụ việc, nhưng Shūsui vẫn bị khởi tố vì xách động kẻ khác bằng lí thuyết của chủ nghĩa vô chính phủ.⁸³ Cảnh sát quyết tâm không để Shūsui thoát.

Phán quyết được tuyên bố vào ngày 18 tháng 1 năm 1911. Trong số 26 bị cáo, có 24 người bị tuyên cáo tử hình, hai người còn lại bị tuyên cáo lao động khổ sai. Ngày 19 tháng 1, các quan chức nội các liên quan và nhân sự tòa án mở cuộc hội nghị theo mệnh lệnh giảm nhẹ hình phạt của Thiên hoàng để xem xét khả năng đặc xá. Kết quả là 12 bị cáo được miễn tội chết. Tuy nhiên, 12 người còn lại bị xử treo cổ trong hai ngày 24 và 25 tháng 1.⁸⁴

Phán quyết nghiêm khắc giáng xuống ngay cả những người chỉ liên quan chút ít đến âm mưu đại nghịch này đã gây chấn động một bộ phận trong giới văn học Nhật Bản. Từ hải ngoại cũng có tiếng kêu kháng nghị. Nhưng có lẽ phần lớn người Nhật đương thời nghĩ rằng âm mưu phản nghịch của những kẻ vô chính phủ là hành vi đáng ghét, tử hình là hình phạt thỏa đáng.⁸⁵ Phán quyết có tội ban ra cho 26 bị cáo đã làm hài lòng chính phủ vốn rất muốn tiêu diệt chủ nghĩa xã hội. Phải mất thêm mười năm nữa thì chủ nghĩa xã hội mới hoạt động trở lại từ sau đợt ngủ đông bất đắc chí này.

Với cái nhìn của chúng ta ngày nay, những người cách xa sự kiện, thì dễ có đồng cảm đối với những người nam nữ bị hành hình không phải vì xung đột với người nắm giữ quyền lực, mà vì lí tưởng của bản thân. Ta dễ đồng cảm rằng vì âm mưu ám sát Thiên hoàng đã thất bại nên những người bị tình nghi trong vụ việc nên được tha thứ. Nhưng cũng đáng tiếc là sự kiện này không phải là âm mưu ám sát cuối cùng được lên kế hoạch và thực hiện ở Nhật. Kẻ chủ mưu trong vụ ám sát ba năm sau đó không phải là người vô chính phủ, mà là những kẻ cực hữu cuồng tín.

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 544.↩

Cùng tư liệu trên, trang 545-546.↩

Thị tòng Hinonishi Sukehiro, người phục vụ Thiên hoàng từ năm 1886 đến năm 1912 viết trong cuốn Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 54 rằng trong bảy, tám năm kể từ năm 1895 thì Thiên hoàng không còn đọc báo nữa.↩

Alexander II bị sát hại vào ngày 13 tháng 3 năm 1881 (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 5, tráng 298). Umberto I bị những người vô chính phủ sát hại vào ngày 29 tháng 7 năm 1900. Carlos I bị giết vào ngày 1 tháng 2 năm 1908. Những kẻ ám sát xưng là vô chính phủ, nhưng thực ra là sát thủ do đối thủ chính trị của quốc vương thuê (trang 15).↩

Camot và McKinley đều bị người vô chính phụ Italy sát hại.↩

Alfonso XIII bị ném lựu đạn trên đường trở về từ nhà thờ, sau khi cử hành hôn lễ ngày 10 tháng 3 năm 1906 Quốc vương không bị thương (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 11, trang 565).

Nữ hoàng Victoria bị đe dọa tính mạng bảy lần, lần đầu vào ngày 10 tháng 6 năm 1840 khi đang ngồi trên chiếc xe ngựa không mui cùng chồng là Thân vương Albert. “Đột nhiên bà nghe thấy tiếng nổ, đồng thời cảm nhận được cánh tay của Albert ôm choàng lấy mình… Victoria mỉm cười với Albert đang hưng phấn, nhưng trong khoảnh khắc sau đó, bà thấy một người đàn ông nhỏ con đứng ở bên đường, khoanh tay trước ngực và trên mỗi tay đều cầm một khẩu súng. Hắn nhắm vào Victoria, nổ súng lần nữa. Bà nghiêng người tránh khỏi” (Elizabeth Long-ford, Nữ hoàng Victoria, trang 151). Kẻ hành thích bất thành bị đưa ra xét xử tội đại nghịch, nhưng cuối cùng được chuyển vào viện tâm thần. Ngày 27 tháng 7 năm 1850, Victoria bị viên trung tá đã nghỉ việc đánh mạnh vào đầu khiến bà bất tỉnh. Kẻ tấn công bị lưu đày bảy năm. Ngày 28 tháng 2 năm 1872, vụ ám sát bất thành lần thứ sáu mang nhiều ý nghĩa hiện đại nhất. Kẻ ám sát không có ý định sát hại bà mà chỉ muốn bà kí tên vào văn thư ra lệnh phóng thích mấy người tù chính trị. Vụ ám sát cuối cùng xảy ra vào ngày 2 tháng 3 năm 1882. Kẻ ra tay trong vụ ám sát bất thành này dùng súng lục nạp đầy đạn, và cũng bị chuyển vào viện tâm thần (trang 446). Động cơ của tất cả các bị cáo đều mơ hồ, lẫn lộn nên họ bị chuyển vào viện tâm thần.↩

Tác phẩm biên dịch chủ yếu của Kōtoku Shūsui là La Conquête du pain của Peter Kropotkin. Bản dịch này được dịch từ tiếng Anh, hoàn thành vào hai năm trước khi Shūsui bị xử án.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 9. Bức ảnh chụp bài thơ chữ Hán đầu tiên của Shūsui được đăng ở đầu sách. Nếu như đây là tác phẩm lúc bảy tuổi thì phải thừa nhận tài năng của Shūsui đến từ rất sớm. Shūsui làm thơ chữ Hán cho đến phút cuối đời.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 78; Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 8.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 20.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 32-33.↩

Lệnh rất nghiêm ngặt đối với những người xuất thân từ Satsuma (Kōchi), vốn dẫn dắt phong trào chống chính phủ Satsuma và Chōshū.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 25.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 50-51; Nishio Yōtarō, Kōtokii Shūsui, trang 27-28.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 28.↩

Cùng tư liệu trên, trang 33.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 55. Sau khi tốt nghiệp, Shūsui không còn làm việc cho Chōmin và được Chōmin đặt tên hiệu là Shūsui (Thu Thủy). Đây là cái tên mang tính văn thơ nhiều hơn tính chính trị.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 57; Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 41.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 89; Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 43.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 60; Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 46. Lúc này Shūsui đã rời tờ Tự do tân văn (Jiyū Shimbun), đến làm việc tại tờ Trung ương tân văn (Chūō Shimbun). Lí do Shūsui nghỉ việc ở Tự do tân văn là vì không muốn làm người phát ngôn cho chính phủ. Công việc chủ yếu của Shūsui ở Trung ương tăn văn là biên dịch.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 102-104.↩

Cùng tư liệu trên, trang 98-99.↩

Cùng tư liệu trên, trang 100.↩

Đây là kiến giải của Sakamoto Taketo nhưng theo Nishio Yōtarō (Kōtoku Shūsui, trang 48) thì Shūsui bắt đầu theo chủ nghĩa xã hội từ năm 1897.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 111.↩

Cùng tư liệu trên, trang 114.↩

Ōhara Satoshi, Tư tưởng của Katayama Sen và sự kiện đại nghịch, trang 15.↩

Katayama học Hopkins Academy ở Oakland, khoa dự bị của Đại học Maryville, Đại học Grinnell, trường Thần học Andover và khoa Thần học của Đại học Yale.↩

Ōhara Satoshi, Tư tưởng của Katayama Sen và sự kiện đại nghịch, trang 16.↩

Cùng tư liệu trên, trang 18-19.↩

Cùng tư liệu trên, trang 24.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 117.↩

Cùng tư liệu trên, trang 118.↩

Cùng tư liệu trên, trang 115. Sakamoto chỉ ra rằng trước tác của Shūsui được xuất bản trước một năm so với Đế quốc chủ nghĩa luận của John Hob-son và trước 15 năm so với tác phẩm của Lenin.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 127.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 69. Luận văn của Yamakawa bị khởi tố tội bất kính, bản thân Yamakawa bị kết án tù ba năm sáu tháng.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 123.↩

Về cương lĩnh gồm 28 mục do Abe Iso-o viết, xem Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 74-75.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 133.↩

Cùng tư liệu trên, trang 134.↩

Cùng tư liệu trên, trang 135.↩

Cùng tư liệu trên, trang 135; Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 78.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 140; Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 82.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 142.↩

Khái quát về nội dung Cốt lõi của chủ nghĩa xã hội trong Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 86.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 152-153. Cho tới thời kì này, có ba nhân vật tài năng đăng tải các bài luận phản chiến một cách định kì là Uchimura Kanzo, Sakai Toshihiko và Kōtoku Shūsui. Những tờ báo khác đã nghiêng về phía chủ chiến từ trước đó ít lâu. Tờ Yorozu chōhō vẫn chủ trương phản chiến cho đến khi biết rõ Nga đã không giữ lời hứa rút quân khỏi Mãn Châu. Giám đốc của tờ báo này là Kuroiwa Ruikō quyết định ủng hộ chủ chiến luận của chính phủ từ quan điểm quốc gia dân tộc. Chính vì điều này mà Shūsui, Uchimura và Sakai rời bỏ tờ Yorozu chōhō.↩

Tờ báo này xuất bản cả thảy 64 số cho đến ngày cuối cùng (29 tháng 1 năm 1905). Số báo đầu tiên bán được 8.000 bản, bình quân các số sau chừng 4.000 bản (Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 95-96).↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 155.↩

Cùng tư liệu trên, trang 160.↩

Cùng tư liệu trên, trang 163.↩

Cùng tư liệu trên, trang 163.↩

Cùng tư liệu trên, trang 164.↩

Cùng tư liệu trên, trang 165.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 135.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 168-169,↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 136.↩

Cùng tư liệu trên, trang 140.↩

Cùng tư liệu trên, trang 142-143.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 170.↩

Cùng tư liệu trên, trang 171. Đoạn này trích dẫn từ nhật kí của Shūsui.↩

Cùng tư liệu trên, trang 172.↩

Người phụ nữ này tên là Fritz.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 173.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 153.↩

Donald Keene, Lữ khách trăm năm, trang 575. Nguồn từ Shioda Shōhei, Thư từ và nhật kí của Kōtoku Shūsui, trang 235.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 174.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 156.↩

Cùng tư liệu trên, trang 159.↩

Cùng tư liệu trên, trang 164.↩

Cùng tư liệu trên, trang 167.↩

Cùng tư liệu trên, trang 177.↩

Cùng tư liệu trên, trang 185.↩

Cùng tư liệu trên, trang 189-194, 202-203. Nhóm của Shūsui được gọi là “phe cứng rắn”, nhóm của Katayama là “phe mềm mỏng”.↩

Cùng tư liệu trên, trang 204.↩

Giải thích về sự kiện cờ đỏ trong Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 202-206.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 210.↩

Cùng tư liệu trên, trang 219-220.↩

Cùng tư liệu trên, trang 229.↩

Sakamoto Taketo, Kōtoku Shūsui, trang 215.↩

Miyashita chọn tiết Thiên trường (sinh nhật Thiên hoàng) để thử nghiệm lựu đạn tự chế, mục đích là để tiếng nổ bị lẫn với tiếng pháo hoa chúc mừng mà không bị phát hiện (Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 245).↩

Chồng của người phụ nữ có quan hệ với Miyashita đã tức giận, mật báo với cảnh sát. Cũng có thuyết nói là do mật thám của cảnh sát cài vào trong tổ chức báo cáo lại.↩

Nishio Yōtarō, Kōtoku Shūsui, trang 293.↩

Về nội dung cáo buộc Shūsui, xem cùng tư liệu trên, trang 276-277.↩

Giám ngục xử hình Kanno Suga, người phụ nữ duy nhất trong số các bị cáo, chậm một ngày so với các bị cáo nam giới (ngày 25).↩

Yoshida Seiichi, Phê bình văn học cận đại: thời Taishō, trang 48-49. Tài liệu của Yoshida trích dẫn một đoạn của Masamune Hakuchō như sau: “Nếu ai hỏi tôi về sự kiện nghiêm trọng này thì tôi nói tôi không hề thấy căm phẫn từ tận đáy lòng, không có chuyện căm ghét chính phủ và thẩm phán, cũng không nguyền rủa cuộc đời hay ăn không thấy ngon, ngủ không thấy yên. Tóm lại, tôi không hề trải qua một chút cảm giác nào như vậy”.

Mặt khác, Nagai Kafū viết vào mấy năm sau rằng: “Trong số các sự kiện mà tôi nghe được, thấy được cho đến lúc này thì không có sự kiện nào khiến tôi cảm thấy kinh khủng như thế này. Tôi không thể im lặng đối với vấn đề tư tưởng này, một khi đã là tác giả văn chương. […] Nhưng tôi và những tác giả văn chương khác chẳng hề lên tiếng. Tôi cảm thấy không chịu được cơn dằn vặt của lương tâm. Tôi thấy cực kì xấu hổ khi bản thân là tác giả văn chương” (Thế Hệ văn học Nhật Bản hiện đại, trang 319).

Katayama Sen kể rằng: “Phán quyết dành cho Kōtoku và những người liên quan là thỏa đáng, không có gì phải bàn cãi. Tuy nhiên, phiên xử không được công khai. Các đảng viên chủ nghĩa xã hội ở nhiều nước đã chỉ trích điều này và thậm chí còn cho rằng như vậy là trái với xu hướng của thế giới. Họ cho rằng chính phủ Nhật không công khai phiên xét xử là để nhổ tận gốc chủ nghĩa xã hội” (Ōhara Satoshi, Tư tưởng của Katayama Sen và sự kiện đại nghịch, trang 68) Katayama còn nói: “Chính phủ Nhật Bản không hề bức hại chủ nghĩa xã hội. Những người bị treo cổ đều là phần tử vô chính phủ” (trang 69).↩

CHƯƠNG 61

THIÊN HOÀNG BĂNG HÀ

Sau khi cơn hưng phấn của sự kiện đại nghịch xẹp xuống thì năm thứ 44 trong đời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị cũng không còn sự kiện lớn nào xảy ra nữa. Sự kiện đáng chú ý có lẽ là việc kí kết hiệp ước thông thương với các nước Mỹ, Pháp, Tây Ban Nha và một số nước khác. Những hiệp ước này đã chấm dứt phần nhiều tình trạng phân biệt, bất bình đẳng về kinh tế, pháp luật đối với Nhật Bản, vốn là đặc điểm của những hiệp ước trước đó. Tuy nhiên, vấn đề di dân Nhật Bản nhìn chung đã làm tổn hại đến quan hệ hữu hảo với Mỹ và để lại những dư vị không tốt đẹp gì trong quan hệ với nước này về sau.¹

Hiệp ước đồng minh Nhật - Anh lần thứ ba được kí kết vào tháng 7 năm 1911, dù đã bị suy yếu sau khi sửa đổi các điều khoản ban đầu. Mỹ không vui khi thấy Nhật Bản củng cố hải quân, bành trướng đến Mãn Châu và Triều Tiên, chỉ trích rằng mối quan hệ đồng minh Nhật - Anh là nguyên nhân dẫn đến những động thái không được hoan nghênh này. Rõ ràng là Mỹ mong đợi liên minh này sẽ chấm dứt² và Anh quốc cũng không hoàn toàn làm ngơ trước lời dị nghị của Mỹ. Anh quốc còn chuẩn bị kí kết hiệp ước với Mỹ kèm điều kiện nếu như xảy ra tranh chấp giữa hai nước thì phải có tòa trung gian phán xử. Tuy nhiên, hiệp ước phán xử trung gian lại mâu thuẫn với điều mục trong hiệp ước Nhật - Anh là nếu như Nhật khai chiến với Mỹ thì Anh quốc, theo hiệp ước đồng minh với Nhật, có nghĩa vụ phải tham chiến cùng Nhật để chống lại Mỹ. Nếu như Anh quốc đề khởi phán xử trung gian thì nước trung gian có thể sẽ ra phán quyết phản đối việc tham chiến. Về phía mình, Nhật Bản từ chối đề khởi phán xử trung gian khi có tranh chấp với nước khác. Theo kinh nghiệm trước giờ Nhật đã trải qua, giữa quốc gia da trắng và quốc gia da vàng có xảy ra tranh chấp và nếu như được phán xử trung gian thì quốc gia da trắng luôn được xử thắng lợi.³

Nhưng cuối cùng Nhật cũng giải quyết được nguy cơ phá vỡ quan hệ đồng minh với Anh bằng cách đồng ý rằng nếu như nước mà Anh kí kết hiệp ước phán xử trung gian (chẳng hạn như Mỹ) có xung đột với Nhật thì Anh không cần phải thực hiện nghĩa vụ hỗ trợ cho Nhật.⁴ Sở dĩ phía Nhật nhượng bộ như vậy là vì vẫn còn tin rằng liên minh Nhật - Anh sẽ giúp duy trì hoà bình ở Viễn Đông. Nhưng về mặt thực tế thì quan hệ đồng minh này đã mất đi tính quan trọng ban đầu của nó. Ban đầu, đối với Nhật thì quan hệ đồng minh với Anh quốc là biểu tượng cho sự ngang hàng của Nhật với các liệt cường Âu châu, đồng thời cũng là bờ đê ngăn ngừa Nga xâm lược.

Khi mối quan hệ đồng minh Nhật - Anh lần đầu tiên được tuyên bố thì cả nước Anh dấy lên một tình cảm thân Nhật đến cực đoan. Nhưng sự thật là sau đó, nhất là kể từ sau chiến tranh Nhật - Nga, thì cũng bắt đầu thấy dấu hiệu nguội lạnh. Lòng phản cảm đối với người Nhật, có lẽ là do nguyên nhân tiềm tàng từ cái nhìn thiên kiến về nhân chủng, tôn giáo, đã trở thành nỗi sợ hãi đối với sự phát triển về thương nghiệp và công nghiệp của Nhật. Ý kiến nghi ngờ rằng phải chăng quan hệ đồng minh này chỉ đem lại lợi ích cho Nhật đang dần lớn mạnh.⁵ Trước đó, Nhật cũng đã phá vỡ cam kết bảo toàn lãnh thổ Trung Quốc (dù công khai tuyên bố giữ vững chính sách mở cửa Trung Quốc), độc chiếm những lợi quyền cực kì quan trọng ở Mãn Châu. Trong nước Anh cũng có những tiếng nói đòi hủy mối quan hệ đồng minh với Nhật, nhưng Ngoại vụ đại thần Edward Grey vẫn ủng hộ duy trì quan hệ vì cảm thấy rằng vẫn cần đến hải quân Nhật để đối đầu với hải quân Đức đang dần lớn mạnh.

Cũng trong thời kì này (tháng 7 năm 1911), Yamagata Aritomo than phiền rằng lòng người đang dần buông thả kể từ sau chiến tranh Nhật - Nga, và Yamagata cũng đề xướng với Thiên hoàng nên mở rộng, củng cố quân bị. Yamagata chỉ ra rằng Nga đang dần hồi phục từ sau thất bại, còn lục quân Trung Quốc đang củng cố thực lực còn hơn cả trong quá khứ. Ngoài ra, Yamagata còn cho rằng những chính sách của Mỹ ở Thái Bình Dương thường không tương hợp với quyền lợi của Nhật Bản nên sớm muộn gì cũng khó tránh khỏi xảy ra xung đột hai nước Nhật - Mỹ (dù rất khó tưởng tượng).⁶

Trái với những dự đoán không may này, nhìn chung thì bầu không khí hoà bình vẫn ngự trị Nhật Bản lúc đó. Vì vậy, những người trước giờ bị làm ngơ thì nay được chú ý đến. Trong thời kì này, Thiên hoàng lần đầu tiên thể hiện sự chú ý của mình đến cảnh khổ của những người bị bỏ lại sau nền kinh tế Nhật Bản vốn đang phát triển nhanh chóng. Ngày 11 tháng 2, Thiên hoàng ban sắc ngữ cho Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō, trong đó có đoạn như sau:

Điều làm Trẫm đau lòng nhất là việc có những người không biết dựa vào ai, không có được thuốc men, không được chăm sóc để sống trọn mệnh trời. Nay Trẫm muốn ban phát thuốc men, giúp những người như vậy trị liệu để cứu vớt sinh mạng của họ. Trẫm muốn sử dụng tài sản của mình cho mục đích này. Khanh hãy thể theo ý Trẫm mà thực hiện cho phù hợp, làm chỗ dựa cho dân chúng an tâm.⁷

Ngày hôm đó, Thiên hoàng thông qua cung nội đại thần để thông báo rằng ngài ban tặng 1,5 triệu yên để làm kinh phí thuốc men, chữa trị cho dân nghèo. Đây không phải lần đầu tiên Thiên hoàng ban phát tiền bạc cho những người bất hạnh. Năm 1878, khi dịch đau mắt hột hoành hành khắp tỉnh Niigata thì Thiên hoàng cũng đau lòng, ban phát tiền bạc để chữa trị cho dân.⁸ Hễ nơi nào trên đất Nhật Bản có nạn cháy, lũ lụt hay động đất thì ngài đều đóng góp tiền để cứu tế nạn dân. Tuy nhiên, số tiền lần này rất lớn, trước đây chưa từng có như thể hiện một sự quan tâm mới của ngài đến dân chúng. Có lẽ bản thân Thiên hoàng đã cảm thấy sức nặng của tuổi tác và bệnh tật trên thân thể mình nên ngài muốn hướng tình cảm đến những người mang cùng gánh nặng.

Trong năm này, Thiên hoàng bắt đầu không đến tham dự những nghi thức có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của ngài. Chẳng hạn ngày 20 tháng 4, Thiên hoàng và hoàng hậu có dự định đến Li cung Hama để dự hội ngắm hoa sakura, nhưng vì có gió lớn, cát bụi mù mịt nên Thiên hoàng quyết định không đến.⁹ Từ trước đến giờ, Thiên hoàng không hứng thú gì với những hội dạo vườn, nơi ngài phải thể hiện tình thân mật với những người tham dự, và có thể ngài cảm thấy đã bắt tay quá nhiều với các quan ngoại giao. Nhưng Thiên hoàng luôn tuân theo những nghĩa vụ phiền phức này. Còn bây giờ, ngài đã không thể dùng giáo nghĩa Nho giáo mà mình được hấp thụ để khắc phục những mệt mỏi về thể xác.

Đến gần cuối năm này, Thiên hoàng phải vượt qua một thử thách về sức chịu đựng có thể nói là cuối cùng trong đời ngài. Đó là buổi diễn tập đặc biệt của lục quân ở tỉnh Fukuoka. Ngày 7 tháng 11, ngài lên xe lửa rời khỏi Tōkyō. Dọc đường, Thiên hoàng nghỉ lại Shizuoka và Himeji mỗi nơi một đêm và đến Mitajiri vào ngày 9. Biệt trang của Công tước Mōri Motoaki được chọn làm điểm dừng chân và tại đây, Thiên hoàng được các nhân vật tiếng tăm của Chōshū như Yamagata Aritomo và Katsura Tarō đón tiếp. Đêm đó, Motoaki chuẩn bị một buổi diễn văn nghệ để làm khuây khỏa Thiên hoàng sau chuyến đi xa. Mở đầu là màn trình diễn dàn tì bà của lưu phái Satsuma với vở Hoa rụng ở Yoshino và vở Tâm nguyện của nghĩa sĩ của phái tì bà Chikuzen, sau đó là mấy đoạn phim chiếu bóng mà có lẽ Thiên hoàng được xem lần đầu. Cuộn phim chiếu cảnh săn cá voi ở tỉnh Aomori, một đoạn hài hước tả cảnh con chồn hóa thành người và một đoạn quay cảnh xuôi theo dòng chảy xiết của một con sông ở Phi châu. Một người trong đoàn tùy tùng đứng ra giải thích các chi tiết của cuộn phim.¹⁰

Sáng hôm sau, Thiên hoàng xuất phát đến Shimonoseki. Tại đây, ngài lên thuyền của hải quân để đến Moji rồi từ đó theo xe lửa đến đại bản doanh ở Kurume. Ngày 11, Thiên hoàng rời Kurume, đổi phương tiện từ xe lửa sang xe ngựa để đến Okayama, nơi buổi diễn tập được tổ chức. Thiên hoàng leo bộ lên đến căn chòi quan sát diễn tập trên đỉnh đồi. Ngài leo lên được đỉnh đồi là nhờ một chồng gỗ được xếp khẩn cấp thành 60 bậc. Một chuỗi tay vịn bằng thân trúc xanh cũng được lắp đặt dọc theo bậc thang để Thiên hoàng giữ tay khi leo lên đồi. Bất cứ ai cũng thấy rõ việc leo lên đồi khiến thể lực của Thiên hoàng tiêu hao như thế nào. Nhưng Thiên hoàng không chỉ leo bộ lên tới đỉnh mà còn quan sát buổi diễn tập suốt hai tiếng.

Bức ảnh Thiên hoàng đang nghiêng người xem bản đồ lúc bấy giờ được một thợ chụp ảnh của lục quân chụp lại.¹¹ Bức ảnh chụp ngang khuôn mặt này được công bố cùng chữ kí của Thiên hoàng sau khi ngài qua đời. Tuy nhiên, bức ảnh đã được xoay 90° để chỉnh lại tư thế của Thiên hoàng thành ra đứng thẳng. Có vẻ như đây là lần thứ hai Thiên hoàng làm mẫu chụp ảnh, sau 38 năm kể từ lần đầu được nhiếp ảnh gia Uchida Kuchi chụp vào năm 1873.¹²

Trên đường về, Thiên hoàng lại được Mōri Motoaki tiếp đón ở Mitajiri. Buổi văn nghệ lần này cũng bao gồm các tiết mục diễn đàn tì bà của phái Satsuma và phái Chikuzen, sau đó là đoạn phim tả cảnh chuyển thư từ Trung Phi đến bưu điện Pháp, và cuối cùng là một tiểu phẩm khôi hài.¹³ Khi về đến thủ đô Tōkyō, Thiên hoàng được báo cáo một sự thật rằng vào ngày 10 tháng 11, khi đang chuẩn bị toa xe lửa cho ngài thì toa xe trật đường ray vì thao tác nhầm. Vì vậy mà chuyến xe lửa xuất phát chậm một giờ. Ngày hôm sau, người thao tác nhận trách nhiệm rồi lao mình vào thân xe của một chuyến xe lửa khác. Thiên hoàng ban 300 yên cho gia đình của người này.¹⁴

Tháng 2 năm 1912, kế hoạch cho đợt diễn tập đặc biệt mùa thu được trình lên Thiên hoàng để ngài phê duyệt. Theo kế hoạch thì Thiên hoàng chỉ trú lại đại bản doanh Kawagoe vào đêm thứ hai, còn ngày thứ ba thì ngài sẽ trở về hoàng cung. Rõ ràng kế hoạch này được lập ra trong tình hình sức khỏe của Thiên hoàng đã suy nhược.

Thiên hoàng chần chừ mãi không khả quyết cho kế hoạch, một điều hiếm thấy ở ngài. Bản bộ tham mưu sốt ruột, không đợi được nữa. Tổng vụ trưởng bản bộ tham mưu (thông qua trưởng thị tòng) vào chầu, hỏi ý tứ của Thiên hoàng. Thiên hoàng đáp rằng “khi xem kế hoạch diễn tập lần này thì Trẫm thấy mình chỉ nghỉ lại Kawagoe một đêm, trong khi lục quân phơi ngoài mưa gió để diễn tập thực chiến thì lẽ nào Trẫm có thể ngủ ngon an nhàn ở nơi cung đình. Vì vậy Trẫm không duyệt kế hoạch này”.

Sau đó kế hoạch được sửa lại, theo đó thì Thiên hoàng trú lại Kawagoe trong suốt thời gian diễn tập. Khi kế hoạch mới được tâu lên thì Thiên hoàng phê duyệt ngay trong ngày.¹⁵ Ngài không thừa nhận rằng buổi diễn tập có thể ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của mình. Như trong thời gian chiến tranh với Trung Quốc, Thiên hoàng vẫn luôn chủ trương đồng cam cộng khổ với tướng sĩ.

Sau khi từ Fukuoka trở về thủ đô không được bao lâu thì Thiên hoàng nhận được tin báo xảy ra động loạn ở Trung Quốc. Chính phủ Nhật nghĩ rằng cứ yên lặng quan sát tình hình một thời gian mới là đắc sách, thay vì hành động ngay. Tuy nhiên, trong những năm gần đây thì triều đình Trung Quốc đã bộc lệ rõ sự yếu đuối, sự thật là không còn khả năng phục hồi trật tự nếu không nhờ ngoại quốc can thiệp. Cũng theo báo cáo thì các thế lực cách mạng nhằm lật đổ chính quyền nhà Thanh đang cát cứ khắp các địa phương, nhưng vẫn thiếu thống nhất. Ngay cả trong hàng ngũ những người lãnh đạo cách mạng cũng có xung đột với nhau, và vì lực lượng được tập hợp nhanh chóng nên thực lực khá mỏng và yếu. Vì vậy, có ý kiến nghi ngờ rằng liệu lực lượng cách mạng có thể duy trì nổi những vùng đã chiếm hay không. Nếu động loạn kéo dài thì sẽ cản trở thông thương mậu dịch, ngoài ra cũng có e ngại rằng tư tưởng bài ngoại từ thời Nghĩa Hoà Đoàn sẽ lại xuất hiện. Xét đến tình hình khẩn cấp này, chính phủ Nhật Bản đi đến kết luận rằng các nước có quan hệ lợi hại quan trọng ở Trung Quốc sẽ không khoanh tay mà bàng quan đứng nhìn.

Đại sứ Nhật Bản ở London được chỉ thị dò hỏi ý tứ Anh quốc sẽ hành động thế nào khi đối mặt với nguy cơ. Đại sứ Nhật cũng được chỉ thị trả lời, nếu phía Anh hỏi đến lập trường của Nhật, rằng Nhật Bản không thể chấp nhận lí thuyết suông của những người muốn xây dựng thể chế cộng hoà ở Trũng Quốc. Đồng thời, chính phủ Nhật Bản cũng biết rõ triều đình nhà Thanh đang trở nên yếu đuối, hoàn toàn thừa nhận tầm quan trọng của các quan lại người Hán. Chính phủ Nhật mong đợi rằng triều đình nhà Thanh (người Mãn Châu) điều hành về mặt danh nghĩa nhưng thực tế thì chính phủ là do người Hán nắm giữ.¹⁶

Mối bận tâm đối với tình trạng của Trung Quốc ngày càng to lớn hơn ngay trong nước Nhật. Triều đình nhà Thanh đã bổ nhiệm Viên Thế Khải làm nội các tổng lí đại thần như một nỗ lực nhằm duy trì sự tồn tại của mình. Viên Thế Khải là nhân vật không xa lạ với người Nhật, từng hoạt động mạnh mẽ ở Triều Tiên trước thời chiến tranh Nhật - Thanh. Viên cũng gây dựng được tiếng tăm khi tái kiến thiết Trung Quốc sau cuộc chiến với Nhật. Bây giờ Viên Thế Khải là niềm hi vọng cuối cùng của phái duy trì chế độ quân chủ, nhưng sự thật thì Viên cũng đã nhìn thấy cơ hội trở thành tổng thống đầu tiên của Trung Quốc. Sự ủng hộ của Anh quốc đối với triều đình nhà Thanh đã lung lay, và ngay trong nội bộ tầng lớp cao cấp của triều đình nhà Thanh thì cũng có những khuynh hướng ủng hộ chế độ cộng hoà.

Chính phủ Nhật Bản đã không thay đổi quan điểm rằng chế độ quân chủ lập hiến là phù hợp nhất với thể chế chính trị của Trung Quốc. Tuy nhiên, chính phủ Nhật cũng đã nhận ra rằng Nhật không thể là nước duy nhất ủng hộ tiếp tục chế độ quân chủ ở Trung Quốc, và cũng không thể tiếp tục lo lắng vô thời hạn về tiền đồ của đất nước này.¹⁷

Ngày 27 tháng 12 năm 1911, Thiên hoàng dự lễ khai viện Nghị viện Đế quốc lần thứ 28. Trong sắc ngữ, Thiên hoàng đề cập đến tình hình động loạn ở Trung Quốc như sau:

“Trẫm rất lo lắng về động loạn ở Trung Quốc, mong rằng trật tự sẽ sớm được khôi phục và sớm thấy hoà bình được lập lại”.¹⁸

Từ trước đến nay, Thiên hoàng nhiều lần nhắc lại mong muốn về nền hoà bình ở Đông Á (trái với Hoàng đế Wilhelm II luôn nhắc đến vinh quang của nước Đức). Điều này phản ánh tâm tình của Thiên hoàng một cách rõ ràng. Chính vì vậy nên những nhân vật như An Chung-gun hay Kōtoku Shūsui dù có căm ghét chính phủ Nhật Bản nhưng vẫn tôn kính Thiên hoàng.

Ngày 28 tháng 12, triều đình nhà Thanh lên tiếng rằng cần phải dừng hành vi đối địch, nhanh chóng triệu tập nghị viện lâm thời để chọn chế độ quân chủ lập-hiến hay chế độ cộng hoà, tùy thuộc vào ý kiến công chính của người dân. Ngày 29, trong một diễn biến không liên quan đến phát ngôn này, Tôn Văn (Tôn Trung Sơn) tham gia tuyển cử bầu tổng thống của chính phủ cộng hoà lâm thời tại Nam Kinh. Tôn Văn trở thành tổng thống của chính phủ cộng hoà lâm thời vào tháng 1 năm 1912.

Ngày 21 tháng 1, công sứ đặc mệnh đồn trú tại Trúng Quốc là Ijūin Hikokichi đến thăm Viên Thế Khải. Ijūin hỏi Viên rằng nghe nói tình hình xung đột giữa quân chính phủ và quân cách mạng không có chút tiến triển nào, và có tin đồn rằng hoàng đế sẽ thoái vị, vậy thực trạng ra sao. Viên Thế Khải đáp lại rằng sự thật là quân chính phủ đang bế tắc trong việc điều đình với quân cách mạng, hai bên còn không thống nhất với nhau cả về địa điểm tổ chức nghị viện quốc dân. Chính phủ đề nghị chọn Bắc Kinh làm điểm tổ chức, trong khi quân cách mạng phản đối kịch liệt. Dù sao đi nữa thì tình hình tài chính của quân chính phủ ngày càng căng thẳng hơn, không có phương sách gì để bổ sung quân phí. Các quan lại địa phương và tổ chức dân sự ở Thượng Hải và Hồng Kông đều đang yêu cầu hoàng đế sớm thoái vị để xác lập thể chế cộng hoà.¹⁹ Các điểm hội nghị về thương nghiệp của ngoại quốc cũng gửi điện báo với cùng nội dung.

Đối mặt với sự phản đối từ cả trong và ngoài nước nên triều đình nhà Thanh đành từ bỏ hi vọng vào chế độ quân chủ lập hiến. Ngày 16 trước đó, hoàng thái hậu triệu Viên Thế Khải đến, hỏi về kế sách ứng cứu. Viên đáp rằng phận bề tôi không thể nói gì được về việc hoàng đế thoái vị. Trong hoàng tộc cũng có hai ý kiến chia rẽ khiến tình thế càng hỗn tạp. Cuối cùng, Viên hỏi Ijūin nếu có kế sách hay gì xin cứ chỉ bảo.²⁰

Ijūin đáp rằng chính phủ Nhật Bản không có cách giải quyết đơn giản nào nhưng cũng truyền đạt cho Viên về mong đợi của chính phủ Nhật về chế độ quân chủ lập hiến, quán triệt mục đích của chế độ quân chủ lập hiến là thượng sách, dù việc này hạ thấp danh nghĩa của hoàng đế. Đường nguy hiểm nhất là giao phó chính phủ cho những kẻ say máu thiếu kinh nghiệm chính trị. Khi đó, nhất định chính trị và ngoại giao sẽ dẫn đến con đường hoại diệt. Ijūin còn hỏi sau khi hoàng đế thoái vị thì quân cách mạng có kế hoạch gì. Viên đáp lại rằng đến giờ vẫn chưa nắm được thông tin, nhưng theo tin đồn thì Tôn Văn có kế hoạch dời thủ đô từ Bắc Kinh sang Nam Kinh. Viên hỏi lại, trong trường hợp này thì chính phủ Nhật Bản sẽ có thái độ ra sao.

Ijūin đáp rằng dù ai có tổ chức chính phủ Trung Quốc, hay thủ đô có nằm đâu đi nữa thì Nhật Bản cũng sẽ không thừa nhận chính phủ đó nếu như chưa thể hiện được rằng đã trấn áp được nội loạn. Cho tới lúc đó thì Nhật Bản chỉ xem Trung Quốc như một nước vô chính phủ. Câu trả lời này khiến Viên Thế Khải hết sức khó chịu.²¹

Cái kết của triều đình nhà Thanh sau 300 năm cai trị xảy đến vào mấy tuần sau đó. Ngày 12 tháng 2 năm 1912, hoàng đế nhà Thanh là Tuyên Thống mới sáu tuổi tuyên bố thoái vị, Viên Thế Khải đứng ra tổ chức chính phủ cộng hoà lâm thời, được giao toàn quyền điều đình với quân cách mạng về việc thống nhất. Ngày 13, Tôn Văn, Vốn thừa nhận tài năng quân sự của Viên Thế Khải, đã đệ đơn xin từ nhiệm tổng thống lên Tham nghị viện Nam Kinh, tiến cử Viên làm tân tổng thống. Tham nghị viện Nam Kinh tiếp nhận đơn, Viên Thế Khải được bổ nhiệm làm tổng thống lâm thời đầu tiên của Trung Hoa Dân Quốc trong buổi tuyên thệ được tổ chức ở Bắc Kinh vào ngày 10 tháng 3.²²

Phản ứng của Thiên hoàng Minh Trị đối với việc hoàng đế nhà Thanh thoái vị không được ghi lại, nhưng hẳn là ngài cảm thấy dao động kể từ khi nghe tin quốc vương Bồ Đào Nha bị tước vương vị, hay tin tổng thống đầu tiên của Trung Hoa nhậm chức vào tháng 3. Trung Hoa không chỉ là nước gần gũi với Nhật Bản nhất hơn bất cứ quốc gia Âu châu nào, mà còn tiếp tục là đối tượng tôn kính của Nhật Bản cho dù có bị Nhật đánh bại một cách quyết định vào năm 1894-1895. Có thể Trung Hoa đã mất đi vị thế ưu việt trong số các quốc gia Đông Á, nhưng các bức thư từ thân tình giữa hoàng đế Trung Hoa và Thiên hoàng Nhật Bản đều được viết bằng Hán văn, và trong các sắc ngữ của Thiên hoàng Minh Trị vẫn thấy đó đây có những ẩn dụ vay mượn từ giáo nghĩa cổ điển của Nho giáo.

Những người theo chủ nghĩa quốc gia đã không chần chừ khi nói rằng người thừa kế thật sự của tinh hoa văn minh Trung Hoa cổ đại không phải là người Trung Quốc hiện đại, mà chính là người Nhật Bản. Một bộ phận người Nhật xem sự sụp đổ của vương triều Trung Hoa cắt đứt truyền thống hơn 2.000 năm kể từ thời Thủy Hoàng Đế, không giống với sự sụp đổ của vương triều Lưu Cầu hay vương triều Triều Tiên như vận mệnh không thể tránh khỏi của những quốc gia nhược tiểu trong thế giới cận đại. Hơn 30 năm kể từ đó, Trung Quốc phải trải qua bao nhục nhã và thảm hại của chiến tranh do quân đội Nhật Bản gây ra. Tuy nhiên, xét về mặt ý nghĩa nào đó thì đất nước này vẫn tiếp tục là đối tượng gây hứng thú lớn đối với các văn nhân, nghệ sĩ Nhật Bản, những người xem Trung Hoa thời quá khứ như một phần của chính mình.

Tình trạng sức khỏe của Thiên hoàng xấu đi rõ rệt. Dù vậy, ngài vẫn tiếp tục tích cực tham gia vào việc nước. Tổng trưởng tham mưu lục quân là Oku Yasukata cảm thấy nặng tai trong những năm gần đây và thời hạn từ nhiệm đã đến gần. Vì vậy, Yamagata vào chầu trong tháng 10 năm 1911, tâu lên Thiên hoàng rằng nên chọn Nogi Maresuke làm người kế nhiệm Oku. Ngày hôm sau, Thiên hoàng trả lời Yamagata rằng ngài lo lắng rằng có thể sẽ khó tìm kiếm người kế nhiệm Nogi trong vị trí trưởng Gakushū-in. Có thể đây là ý đồ thật sự của Thiên hoàng. Ngài có lí do để mong đợi ba người cháu của mình được Nogi chỉ đạo khi học tập ở Gakushū-in.²³ Nhưng đồng thời Thiên hoàng cũng biết rõ rằng phàm là quân nhân thì ai cũng mong muốn địa vị tối cao, được bổ nhiệm làm tổng trưởng tham mưu lục quân. Đối với Nogi thì vị trí tổng trưởng quan trọng hơn vị trí trưởng Gakushū-in rất nhiều. Việc Thiên hoàng phủ nhận, không để Nogi thăng tiến thoạt nhìn có vẻ vô tình với vị tướng này. Hoặc cũng có thể Thiên hoàng vẫn chưa tha thứ cho Nogi vì đã khiến quá nhiều binh sĩ hi sinh ở Lữ Thuận. Nogi được quốc dân Nhật Bản tôn sùng như vị anh hùng trong chiến tranh Nhật - Nga và cũng từng được chính phủ ngoại quốc trao tặng huân chương. Nhưng Nogi đã bị đẩy sang vị trí mang tính giáo dục, vì vậy mà ngoài nhân cách rạng ngời thì Nogi không còn tư cách gì hết.²⁴ Đương nhiên, việc Thiên hoàng từ chối bổ nhiệm Nogi vào vị trí tổng trưởng tham mưu lục quân là quyết định cuối cùng. Yamagata đành rút lại lời đề cử Nogi, tấu thỉnh nên để Oku lưu lại chức vụ hiện tại một thời gian.²⁵ Oku từ nhiệm vào tháng 1 năm 1912, Hasegawa Yoshimichi được bổ nhiệm làm người kế nhiệm.²⁶

Tân niên thứ 45 trong đời trị vì của Thiên hoàng, năm 1912, mở đầu với việc Thiên hoàng để Trưởng bộ lễ Iwakura Tomotsuna thay mặt đến Điện Kashiko-dokoro, Điện Kōrei-den và Điện Shin-den làm lễ (như nhiều năm trước cũng vậy). Năm này, Thiên hoàng đón lễ mừng thọ 60 tuổi, nhưng vì tình trạng sức khỏe của ngài nên cũng không có bầu không khí lễ hội. Mọi nghi thức tân niên truyền thống cũng được cử hành như mọi năm. Hội giảng sách đầu năm mở màn bằng bài tiến giảng về sách Chính trị của Aristotle. Trong hội thơ đầu năm, Takasaki Masakaze dâng hai đề tài là “Hải biên hạc” (hạc bên bờ biển) và “Xã đầu sam” (cây sam trước đền) nhưng Thiên hoàng đều không hài lòng. Takasaki lại dâng hai đề tài khác, nhưng Thiên hoàng cũng không hài lòng và ngài chọn đề tài “Tùng thược hạc” (hạc trên cây tùng) và làm một bài thơ như sau:

Asazukuhi

Toyosaka noboru

Yamamatsuno

Kozue wo shimete

Tazu zo naku naru²⁷

(Tạm dịch: Mặt trời sớm mai, trên đỉnh Toyosaka, chiếu bóng con hạc, kêu vang trên ngọn, cây tùng đỉnh núi.)

Điểm đặc biệt trong hội thơ ca năm này là sự hiện diện của Quyền Điển thị Sono Sachiko. Quyền điển thị là thành viên ít nổi bật nhất trong cung đình và bình thường cũng không có mặt trong các nghi lễ của triều đình. Nhưng lần này có thể Thiên hoàng bày tỏ thiện cảm đối với người đã sinh nở cho mình bốn người con đều đã trưởng thành vô sự, hoặc cũng có thể ngài cảm thấy rằng đây là hội thơ cuối đời mình nên muốn lưu lại chút gì trong kí ức. Ba ngày sau, trưởng Thị y Oka Genkei tâu lên Thiên hoàng rằng để tĩnh dưỡng thì ngài không nên ăn thịt các loại thú, chim chóc, các loại sò, nấm, lươn và đồ ăn phương Tây trong một thời gian. Nội dung này cũng được truyền đạt đến nhà bếp trong cùng ngày.²⁸

Thiên hoàng vẫn thực hiện các công việc hằng ngày, tiếp kiến quan chức nội các, các sứ giả ngoại quốc. Rõ ràng việc này đã góp phần làm sức khỏe của ngài suy nhược thêm. Thiên hoàng còn ban tiền ma chay khi có công thần qua đời, ban thưởng rượu cho những người cao tuổi, ban tiền thăm viếng cho những nạn nhân hi sinh vì thảm hoạ, thường đến dự các buổi lễ chính thức như lễ tốt nghiệp của trường lục quân. Tháng 4, Thiên hoàng (và 2.040 người được mời) đến Li cung Hama dự hội ngắm hoa sakura.²⁹ Tháng 5, ngài đi xem lễ bắn đạn thật của khẩu pháo kiểu mới tại trường pháo binh dã chiến của lục quân.³⁰ Trong cùng tháng, Thiên hoàng cũng lâm ngự đến lễ trao bằng tốt nghiệp của trường kinh tế lục quân, phát phần thưởng cho những học sinh ưu tú.³¹ Ngày hôm đó, khi xe ngựa của Thiên hoàng trên đường trở về hoàng cung thì có một người toan kháng nghị trực tiếp lên Thiên hoàng đang ở trong xe nhưng người này bị cảnh sát tuần tra bắt giữ. Người này được cho là có bệnh tâm thần, cảm thấy bất bình với chuyện ban thưởng vào thời kì tòng quân trong chiến tranh Nhật - Nga.

Tháng 5 có hai lễ trao bằng tốt nghiệp của các trường lục quân và hải quân. Ngày 10 tháng 7, Thiên hoàng lâm ngự đến dự lễ tốt nghiệp của Đại học Đế quốc Tōkyō. Ngài bước lên bậc thang hết sức khó khăn, phải dùng kiếm quân dụng làm gậy chống.³² Sáng ngày 14, thị y vào chẩn đoán cho Thiên hoàng như thường lệ. Từ sáng sớm hôm đó, Thiên hoàng cảm thấy thân thể đau nhức, than phiền nặng bụng. Thiên hoàng cũng cảm thấy chân mỏi nhừ, đôi khi còn ngủ thiếp đi. Tuy vậy, ngài vẫn phái người đến chỗ Vương thế tử Yi Eun để khen ngợi Yi học hành tinh tấn, dặn dò không ngừng nỗ lực học tập trong thời gian nghỉ ngơi tránh nóng. Ngài cũng không quên ban thưởng cho Yi Eun một hộp bánh kẹo gửi cùng thông điệp.

Ngày 8 tháng 7 trước đó, hiệp ước bí mật phân chia giới tuyến Đông Tây, Nam Bắc của thế lực Nga và Nhật ở Mãn Châu và Nội Mông Cổ được kí kết tại St. Petersburg. Ngày 15, việc này được Xu mật viện đem ra thảo nghị. Trước hội nghị, Thiên hoàng triệu Yamagata Aritomo đến chỗ ngài, ban sắc ngữ, trong đó bày tỏ niềm vui của ngài khi thấy nguyên nhân tranh chấp giữa Nga và Nhật đã được loại bỏ, hoà bình Đông Á được bảo đảm. Dù không được khỏe nhưng Thiên hoàng vẫn lâm ngự đến Xu mật viện. Bình thường thì mọi cử chỉ của Thiên hoàng đều nghiêm trang đoan chính, khi đã vào chỗ ngồi thì hầu như ngài ngồi yên không động đậy trong suốt thời gian dài. Nhưng ngày hôm đó tư thế của Thiên hoàng thường xuyên xao động, thỉnh thoảng còn ngủ thiếp đi. Việc này khiến các đại thần và quan cố vấn vô cùng kinh ngạc. Sau khi quay về hoàng cung, Thiên hoàng nói với thị thần rằng hội nghị hôm nay liên quan tới ngoại giao và cực kì quan trọng nên ngài phải tham dự. Nhưng vì quá mệt mỏi nên ngài bất giác ngủ thiếp đi đôi ba lần.³³

Từ ngày hôm đó thì mạch đập của Thiên hoàng trở nên bất thường, đôi khi còn ngừng đập. Nhưng dù không khỏe, ngài vẫn tham dự các buổi họp. Chu kì ngủ gật của ngài càng lúc càng tăng lên. Dù trà bánh được dọn ra trong bữa chiều, máy ghi âm được bật những bài nhạc yêu thích của Thiên hoàng vào đêm nhưng ngài vẫn không vui như mọi khi. Thiên hoàng lộ vẻ cực kì mệt mỏi.³⁴

Ngày 17, Thiên hoàng được ngự y chẩn đoán mạch đập bất thường, đôi khi ngừng đập là do gan bị xơ cứng một ít và do đau nhức dưới đầu gối. Thiên hoàng bước đi cực kì chậm nhưng ngài vẫn tham dự mọi việc như thường lệ.

Ngày 18, Thiên hoàng bắt đầu ăn mất ngon. Ngài không còn muốn tham dự họp hành nữa, bị choáng váng và thiếp đi suốt cả ngày hôm đó. Đến đêm, ngài lệnh cho bật máy ghi âm và có vẻ hài lòng. Nhưng rồi ngài ngủ thiếp đi khi đang ngồi. Đêm đó, Thiên hoàng ngủ không được ngon.³⁵

Nỗi khổ của Thiên hoàng càng tăng lên gấp bội trong cái nóng của mùa hè. Nhiệt độ không xuống dưới 32 độ trong ba ngày liên tục. Thậm chí ngày 19 còn lên đến 34, 35 độ. Sau khi uống hai cốc rượu trong bữa tối, Thiên hoàng cảm thấy buồn ngủ. Ngài đứng dậy rời khỏi ghế thì loạng choạng rồi ngã xuống sàn. Mọi người kinh ngạc, lập tức đặt giường tạm nơi ngài ngã. Thiên hoàng phát sốt cao, lâm vào tình trạng hôn mê. Đến hai giờ sáng, hoàng hậu cùng trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune và hai thị y vào thăm.

Sáng hôm sau, hai vị y sĩ chưa từng chẩn đoán cho Thiên hoàng vào chầu (cả hai đều là giáo sư Đại học Tōkyō) theo chỉ thị của hoàng hậu. Hai vị y sĩ cùng trưởng thị y báo cáo tình hình sức khỏe của Thiên hoàng cho các vị nguyên lão, đại thần, cố vấn Xu mật viện, đại tướng hải lục quân hay tin vào chầu khẩn cấp. Chiều hôm đó, báo phí đưa tin đặc biệt. Lần đầu tiên quốc dân được cho biết về tình trạng nghiêm trọng của Thiên hoàng. Theo sổ khám bệnh của ngài thì Thiên hoàng mắc bệnh tiểu đường từ năm 1904, đến năm 1906 thì mắc thêm bệnh viêm gan. Hai căn bệnh này đã khiến Thiên hoàng khổ sở, có khi đau đớn kinh khủng nhưng cũng có khi dịu bớt. Kể từ ngày 14 tháng này (tháng 7), Thiên hoàng mắc chứng đau bao tử, và kể từ ngày 15 trở đi thì thấy có khuynh hướng hôn mê, dần dần càng rõ rệt hơn. Thiên hoàng ăn mất ngon, từ ngày 19 trở đi thì rơi vào hôn mê do sốt não. Nhiệt độ cơ thể, số mạch đập, tình trạng hô hấp của Thiên hoàng đều được ghi lại kĩ càng.³⁶

Từ hôm đó, bốn vị hoàng nữ và hoàng thái tử phi thay phiên nhau chăm sóc cho Thiên hoàng. Hoàng thái tử Yoshihito đang mắc bệnh thủy đậu nên không vào chầu được. Hoàng hậu phái Miyaji Izuo đến Thần Cung Ise để cầu nguyện cho Thiên hoàng bình phục, nhưng tình trạng của ngài chỉ xấu thêm. Người đến viếng thăm liên tục không ngớt nhưng Thiên hoàng không nói được lời nào với họ. Ai cũng trách các thị y không chữa trị cho ngài từ khi mắc bệnh năm 1904. Các thị y biện hộ rằng mỗi sáng khi chẩn đoán, Bệ hạ đều nói chẳng đáng gì và cự tuyệt không cho chẩn đoán, và họ cũng không dám trái ý ngài.³⁷

Đúng là ngay cả khi biết mình mắc bệnh, chịu để cho thị y chẩn đoán thì Thiên hoàng cũng vẫn là một bệnh nhân ngoan cố. Thị tòng Hinonishi Sukehiro hồi tưởng khi Thiên hoàng mắc bệnh trong thời kì đóng ở Hiroshima, khi đang diễn ra cuộc chiến Nhật - Thanh như sau:

“Ban đầu chúng tôi nghĩ chỉ là cảm gió thông thường, nhưng sau đó thì biết ngài bị viêm phổi. Nhưng cũng may là ngài bình phục vô sự”.³⁸

Hinonishi còn kể tiếp:

“Trước đó từ khá lâu, ngài cảm thấy khó chịu với mắt và răng nhưng không than phiền với bất cứ ai. Khi xem vật gì thì ngài không thấy được nếu cách xa… […] Khi ăn uống, ngài hết sức thận trọng khi cho thức ăn vào miệng, và tuyệt đối không bao giờ ăn đồ cứng. Đây là chứng cứ cho thấy răng ngài không tốt. Nhưng ngài không chịu chữa răng bao giờ, luôn cố chịu đau. Ngài ghét các thị y, đại phu nên không nói gì với họ…”³⁹

Các hầu cận của Thiên hoàng thỉnh nguyện ngài nên theo lời của y sĩ. Có khi họ còn thử cách thu điệu hát Naniwa kể chuyện Ōishi Kura-no-suke khuyên chủ nhân uống thuốc rồi mở lại cho ngài nghe.⁴⁰ Khi có đợt diễn tập lớn ở Kurume, bất cứ ai cũng thấy rõ Thiên hoàng mỏi mệt. Trên đường từ Mitajiri trở về đến Nagoya thì xe lửa rung lắc khiến Thiên hoàng khó chịu. Ngài trách người lái tàu tay nghề kém, để xe chạy quá nhanh và hạ lệnh chạy chậm lại. Bấy giờ Bōjō Toshinaga theo hầu mới tâu lên rằng xe lửa đang chạy với tốc lực bình thường. Thiên hoàng phản ứng gay gắt, quát “nhà ngươi nắm đường sắt hay sao mà biết”. Rốt cuộc, vì xe chạy chậm lại nên đến Nagoya chậm chừng một tiếng.⁴¹

Hiếm khi Thiên hoàng bộc phát cảm xúc như lần đó. Dù có làm gì đi nữa thì ngài vẫn luôn chịu đựng thống khổ về thể xác, không để các hầu cận biết được. Việc ngài đón nhận nỗi thống khổ, cũng như việc cố chịu đựng cái nóng cái lạnh, là một phần quan niệm của ngài về việc một Thiên hoàng là phải như thế nào. Ngài không chỉ cam chịu khổ nạn mà còn cảm thấy mình cần phải phủ nhận khoái lạc của bản thân. Trước đây, có lần Thiên hoàng nói với Saionji Kinmochi rằng, “vì Trẫm yêu thích Kyōto nên Trẫm sẽ không đi Kyoto”.⁴²

Cơn mệt mỏi của ngài càng lúc càng nặng nề hơn. Sau khi từ Kyūshū trở về, Thiên hoàng đang nghỉ ngơi ở hậu cung thì có kể rằng “không biết sau khi ta chết thì nước nhà sẽ ra thế nào. Ta muốn chết lắm rồi”.⁴³

Hiểu được một vị quân chủ kiểu Nho giáo phải hành xử như thế nào sẽ giúp ta hiểu được Thiên hoàng Minh Trị trong những lúc ngài tỏ ra khó hiểu. Nếu không thì ta sẽ thấy khó hiểu khi biết Thiên hoàng mỏi chân, đi bộ còn không xong nhưng lại đòi leo núi khi quyết định tham dự diễn tập ở Kurume. Sự thật thì Thiên hoàng cam chịu khổ nhọc thể xác như một phần của nghĩa vụ. Ngài không bao giờ thấy bản thân thiệt thòi, cũng không nghĩ rằng mình đang ngược đãi bản thân như khi phản đối kế hoạch diễn tập ở Kawagoe, đòi đồng cam cộng khổ với tướng sĩ diễn tập. Ngài tin tưởng rằng nghĩa vụ của một vị quân chủ là cùng chịu khổ nạn với binh tốt. Nhìn từ thực tế những gì ngài làm khi tham gia diễn tập thì có thể thấy chuyến đi dài ngày đến Kyūshū hầu như không mang ý nghĩa gì. Thiên hoàng tuy là đại nguyên súy nhưng không phát hiệu lệnh, cũng không thể hiện kiến thức liên quan đến chiến trận dưới bất kì hình thức nào. Ngài tham gia diễn tập vì tin rằng địa vị của ngài yêu cầu như vậy, ngài hiểu rằng sự hiện diện của mình sẽ mang lại hiệu quả cho tổng thể. Các binh sĩ khi biết có Thiên hoàng tham dự thì sẽ nỗ lực hết sức vì không muốn bị mất mặt. Thiên hoàng biết rõ rằng ngài có thể khiến các binh sĩ phấn chấn. Nhưng ngài không dùng biện tài để thể hiện điều đó, và cũng không chủ trương về tính quan trọng của bản thân mình. Nghĩa vụ chính là mối quan tâm chủ yếu của Thiên hoàng. Ngài không mong muốn vinh quang và cũng không hề quan tâm rằng lịch sử sẽ đánh giá về mình như thế nào.

Phút cuối đời của Thiên hoàng Minh Trị là vào không giờ 43 phút rạng sáng ngày 30 tháng 7 năm 1912. Nguyên nhân trực tiếp là do tim tê liệt. Tin Thiên hoàng băng hà được công bố dưới danh tính của cung nội đại thần và nội các tổng lí đại thần. Một giờ sáng, nội đại thần mang thần kiếm và câu ngọc Yasakani, con dấu của Thiên hoàng và quốc ấn vào chính điện. Lễ trao thần kiếm và câu ngọc được cử hành, tân Thiên hoàng đọc chiếu thư, tuyên bố đổi niên hiệu trị vì thành Taishō (Đại Chính).⁴⁴

Sáng hôm sau, Bōjō Toshinaga giúp Thiên hoàng Taishō thay y phục cho lễ đăng quang. Thiên hoàng Taishō vốn mặc quân phục trung tướng lục quân, nhưng bây giờ đã thay sang bộ quân phục của nguyên súy. Sau lễ đăng quang, tân Thiên hoàng vào hậu điện, lạy di hài của cha. Bây giờ mẫu hậu đã trở thành hoàng thái hậu, nhường ghế trên cho con trai. Tân Thiên hoàng nghĩ rằng địa vị của hoàng thái hậu cao hơn mình, nằng nặc đòi mẫu hậu ngồi trên. Tuy nhiên, hoàng thái hậu sửa lời con trai một cách dịu dàng nhưng khòng kém phần nghiêm khắc:

“Bây giờ ngài đã là chủ nhân của trăm vạn cỗ xe trong thiên hạ, nên ngài phải ngồi ghế trên”. Thiên hoàng Taishō vẫn giữ lễ mẹ con, nhưng rồi cũng nhẹ nhàng bái lạy rồi ngồi lên trên, thuật những lời chào hỏi đăng quang.⁴⁵

Không lâu sau khi Thiên hoàng Minh Trị qua đời, những người biết ngài rõ nhất được yêu cầu hồi tưởng về ngài.⁴⁶ Bất cứ ai cũng kể về tính giản dị, trí nhớ siêu phàm và lòng quan tâm đến người khác của ngài nhưng không một ai đi đến mô tả chân dung của một nhân vật. Có lẽ lí do như chính khách, nhà ngoại giao đương thời là Makino Nobuaki kể như sau:

Ngoài việc tận tụy với thiên chức của mình thì hầu như Bệ hạ không có khía cạnh riêng tư nào. Ngài cũng không lựa chọn ưu ái thứ gì hơn thứ gì. Chẳng hạn như nơi ngài sinh hoạt lại giản dị hơn cả các quý tộc. Mọi thứ về ngài đều giản dị, và chỉ là để ngài đạt mục đích. Khi ngài du hành thì quyết không phải vì thú vui của bản thân mà là vì quốc gia. Cho dù có xây dựng công trình gì đi nữa thì quyết cũng không phải để phục vụ riêng ngài mà là vì xét thấy quốc gia cần đến. Ngài không cho phép xây dựng ngoài mục đích tiếp đãi khách ngoại quốc hoặc dùng vào việc công, về những món ngài dùng, ngài mua không phải vì thích nó mà là để bảo hộ nền mĩ thuật, khuyến khích nền sản nghiệp của nước nhà. Tâm ngài luôn mang động cơ hướng đến việc công khi hành động.⁴⁷

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 559.↩

Ian H. Nish, Liên minh Anh - Nhật, trang 377.↩

Kurobane Shigeru, Quỹ đạo đồng minh Nhật-Anh, cuốn thượng, trang 207.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 628-630. Nhượng bộ của phía Nhật gồm bốn điều.↩

Cùng tư liệu trên, trang 584.↩

Cùng tư liệu trên, trang 637-638.↩

Cùng tư liệu trên, trang 555. Ngày 30 tháng 5, Nội các tổng lí đại thần Katsura Tarō công bố thành lập một tổ chức với tên gọi Onshi zaidan saiseikai (Ân tứ tài đoàn tế sinh hội). Quỹ cơ bản của tổ chức này ngoài số tiền 500.000 yên được Thiên hoàng ban cho, còn có tiền quyên góp của những nhà thiện nguyện trên khắp đất nước. Khi được cho biết tên của tổ chức, Thiên hoàng đã bất bình. Ngài nói, tiền quỹ không phải chỉ từ mỗi mình ngài mà còn được quyên góp từ nhiều người khác, nên bốn chữ đầu tiên trong tên tổ chức (Ân tứ tài đoàn) phải được in nhỏ lại (trang 612).↩

Xem chương 30.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 593.↩

Cùng tư liệu trên, trang 689.↩

Bức ảnh thời kì này và ảnh được chụp trong các đợt diễn tập ở Nara, Tochigi, Okayama đều được đăng ở Những bức ảnh của Thiên hoàng Minh Trị, trang 20-21.↩

Mấy bức ảnh chụp nhanh Thiên hoàng từ thời kì này trở đi đều được bảo tồn. Tất cả đều được chụp từ xa, không thấy rõ mặt Thiên hoàng.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 699.↩

Cùng tư liệu trên, trang 702-703.↩

Cùng từ liệu trên, trang 744-745.↩

Cùng tư liệu trên, trang 705-706.↩

Cùng tư liệu trên, trang 718.↩

Cùng tư liệu trên, trang 719.↩

Cùng tư liệu trên, trang 729.↩

Cùng tư liệu trên, trang 730.↩

Cùng tư liệu trên, trang 731.↩

Cùng tư liệu trên, trang 738.↩

Minamoto Ryōen, Đại tướng Nogi tự sát và bối cảnh lịch sử mang tính tinh thần, trang 17. Ba người cháu của Thiên hoàng Minh Trị là: Thiên hoàng Shōwa trong tương lai, Chichibu-no-miya và Takamatsu-no-miya.↩

Tác giả truyện kí về Nogi không ngớt lời khen ngợi công việc của Nogi ở Gakushū-in, gọi ông là “Pestalozzi đeo kiếm” (Pestalozzi là nhà cải cách giáo dục nổi tiếng người Thụy Sĩ) (Minamoto Ryōen, Đại tướng Nogi tự sát và bối cảnh lịch sử mang tính tinh thần, trang 17). Tuy nhiên, tác giả truyện kí trẻ hơn là Matsushita Yoshio đã nêu ý kiến trái ngược trong Nogi Maresuke ở trang 193, 197. Matsushita chú ý đến sự việc xảy ra trong cuộc đại diễn tập vào năm 1908. Vào ngày cuối của đợt diễn tập, Nogi bị thay thế bằng một viên tướng khác trong vai trò chỉ huy của Nam quân. Lí do là vì Nogi làm ngơ mệnh lệnh rút lui của tổng giám diễn tập (Đại tướng Oku Yasukata). Nogi biện minh rằng Nam quân không thua, mà đội quân không thua thì chẳng có lí do gì để rút lui cả. Tinh thần bá khí độc lập này của Nogi không được đánh giá cao.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 673. Sau đó, Nogi được lệnh xuống vị trí thấp hơn, là tổng giám diễn tập sư đoàn lâm thời sư đoàn 4 và sư đoàn 16 (trang 638).↩

Cùng tư liệu trên, trang 728.↩

Cùng tư liệu trên, trang 733. Takasaki Masakaze qua đời không lâu sau đó vào ngày 28 tháng 2 năm 1912.↩

Cùng tư liệu trên, trang 734-735.↩

Cùng tư liệu trên, trang 771.↩

Cùng tư liệu trên, trang 776.↩

Cùng tư liệu trên, trang 782.↩

Bōjō Toshinaga, Năm mươi năm trong cung, trang 23.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 803-804.↩

Cùng tư liệu trên, trang 805.↩

Cùng tư liệu trên, trang 806.↩

Cùng tư liệu trên, trang 808.↩

Cùng tư liệu trên, trang 813; Bōjō Toshinaga, Năm mươi năm trong cung trang 23.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 71-72.↩

Cùng tư liệu trên, trang 72.↩

Cùng tư liệu trên, trang 76, 162.↩

Cùng tư liệu trên, trang 160.↩

Suematsu Kenchō, Tiên đế bệ hạ là người có sức kiềm chế rất lớn, trang 325.↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 75.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 819. Tân Thiên hoàng lên ngôi và công bố niên hiệu mới diễn ra rất nhanh chóng. Thiên hoàng Minh Trị đợi hơn một năm rưỡi mới đổi niên hiệu từ Keiō sang Minh Trị. Cũng có những người như Kume Kunitake chỉ trích rằng niên hiệu thay đổi quá nhanh (Kume Kunitake, Cảm tưởng khi tiên đế băng hà, trang 317).↩

Bōjō Toshinaga, Năm mươi năm trong cung trang 49-50.↩

Số đặc biệt của tập chí Taiyō (Thái Dường) vào tháng 9 năm 1912 được dành để hồi tưởng về cố Thiên hoàng.↩

Makino Nobuaki, Hồi tưởng về thời kỉ đầu của nền thân chính, trang 48.↩

CHƯƠNG 62

NOGI MARESUKE TUẪN TỬ

Không có một nghi thức tôn giáo nào trong ngày Thiên hoàng Minh Trị qua đời, nhưng Tử tước Fujinami Kototada, được hoàng hậu cho phép, đã tiến hành đo chiều cao của cố Thiên hoàng. Trước đây Thiên hoàng Minh Trị luôn từ chối để người khác đo chiều cao của mình. Ngay cả khi may Âu phục mới cũng vậy, thợ may chỉ có thể cắt vải theo số đo áng chừng. Khi Thiên hoàng mặc thử thì ngài sẽ phản hồi chỗ nào rộng, chỗ nào chật rồi từ đó người thợ sửa lại mà không có số đo chính xác.¹ Theo kết quả đo của Fujinami thì Thiên hoàng có chiều cao năm xích năm thốn bốn phân, tức chừng 167 cm.²

Không rõ tại sao Fujinami lại đo chiều cao của Thiên hoàng. Asukai Masamichi cho rằng có thể Fujinami là người bạn duy nhất của Thiên hoàng Minh Trị, “nhờ người này đo chiều cao của Thiên hoàng mà ta có tư liệu để lại”.³ Những ghi chép liên quan đến Thiên hoàng Minh Trị đều chỉ chung chung là ngài có vóc dáng cao.⁴ Nhưng chiều cao của Thiên hoàng chỉ mang tính tương đối. Những nhân vật nổi tiếng đương thời như Itō Hirobumi, Nogi Maresuke hay Tōgō Heihachirō khá thấp nếu so với tiêu chuẩn chiều cao của người Nhật hiện đại. Vì vậy, nếu so với họ thì có thể thấy Thiên hoàng là cao. Fujinami không đo cân nặng của Thiên hoàng, nhưng từ nhiều tư liệu khác nhau thì có thể thấy tình trạng phì mãn của Thiên hoàng kéo dài qua nhiều năm, và đây là chuyện khá nhạy cảm.⁵

Ngày 31 tháng 7, tân Thiên hoàng, hoàng hậu và hoàng thái hậu vào Sấn điện, nơi đặt áo quan của cựu Thiên hoàng. Giữa căn phòng có đặt chiếc đệm bằng lụa trắng hai lớp, bên trên an trí thi hài của Thiên hoàng Minh Trị. Thi hài của Thiên hoàng cũng được bọc bằng lụa trắng hai lớp.

Thiên hoàng được đặt nằm mặt xoay về hướng đông, gối xoay về hướng nam. Các thành viên hoàng tộc, bao gồm ba vị hoàng tử trẻ của Thiên hoàng Taishō hành lễ chia tay cố Thiên hoàng. Tiếp sau đó là các quan mới nhậm chức, các quan to từng phụng sự cố Thiên hoàng và các đại biểu hoa tộc, cả thảy 171 người lần lượt vào tiễn biệt. Vào tám giờ tối hôm đó, nghi lễ “ngự thuyền nhập” được cử hành, thi hài của cố Thiên hoàng được đặt vào áo quan. Triều đình ra bố cáo dừng mọi hoạt động trong cung trong vòng năm ngày kể từ hôm đó. Trong thời gian này, tù nhân cũng được miễn phục dịch, mọi án tử hình, phạt roi đều bị đình chỉ, các hoạt động ca hát nhảy múa cũng bị cấm.

Ngày 1 tháng 8, áo quan của cố Thiên hoàng được đóng nắp.⁶ Bấy giờ dù đã trải qua năm ngày, lệnh cấm ca múa đã được gỡ bỏ nhưng các rạp hát, gánh xiếc vẫn chưa mở cửa lại. Đường sá vắng vẻ, không mấy người qua lại.⁷

Ngày 6 tháng 8, chính phủ công bố thời gian tổ chức tang lễ là từ ngày 13 đến 15 tháng 9. Tang lễ của Thiên hoàng Minh Trị được tổ chức theo nghi thức thuần Thần đạo, phá vỡ truyền thống lâu đời là tổ chức theo nghi thức Phật giáo sau khi một vị Thiên hoàng băng hà. Việc này chưa từng có tiền lệ nên cần phải “phát minh” ra nghi thức “chiếu theo lệ cổ”.⁸

Địa điểm mai táng được công bố là Kojō-san (Cổ Thành Sơn) ở phía nam Kyōto. Có thuyết cho rằng địa điểm được chọn xây lăng mộ cho Thiên hoàng Minh Trị là theo ý muốn của ngài lúc sinh thời. Có vẻ như Thiên hoàng đã có quyết định này vào tháng 4 năm 1903, trong thời gian ngài lưu lại Kyōto để tham dự đợt đại diễn tập của hải quân và triển lãm khuyến nghiệp hàng quốc nội lần thử năm. Một đêm nọ, Thiên hoàng cùng hoàng hậu ăn tối, vừa kể lại những chuyện xưa ở cố đô. Đột nhiên Thiên hoàng nói rằng “Trẫm muốn xây lăng mộ trăm năm của mình ở Momo-yama”. Bấy giờ Điển thị Chikusa Kotoko có mặt trong bàn tiệc, kinh ngạc với lời nói của Thiên hoàng nên đã ghi vào nhật kí. Khi Thiên hoàng lâm vào tình trạng nguy kịch thì hoàng hậu mới nhớ lại lời của ngài lúc trước, nên hạ lệnh chọn Momo-yama làm nơi xây mộ.⁹

Trước đây, Momo-yama là nơi xây Thành Fushimi của Toyotomi Hideyoshi. Tuy là địa danh phong cảnh hữu tình nhưng khi vào thời Tokugawa thì nơi này bị bỏ hoang, Thành Fushimi trở thành phế tích, bị bỏ mặc trong đám cỏ dại. Điều duy nhất khiến người ta nhớ lại rằng ngày xưa, nơi này từng có một thành trì chính là tên gọi của của nó, Kojō-san (Cổ Thành Sơn). Sau này, nhiều cây đào được trồng lên quanh vùng nên mới có tên Momo-yama (Đào Sơn). Địa danh này nghe thuận tai nhưng lại thiếu sự tao nhã cổ điển của nơi xây mộ cho Thiên hoàng. Vì vậy tên đất Fushimi của vùng phụ cận, nơi có ngôi làng thường được nhắc đến trong thơ ca từ thời cổ, được ghép vào và từ đó, vùng này được biết đến với cái tên Fushimi Momo-yama.

Nhiều thị dân phủ Tōkyō khi biết Thiên hoàng lâm vào nguy kịch thì đã kiến nghị với chính quyền, khẩn thiết kêu gọi chọn những vùng đất sạch sẽ ở ngoại ô Tōkyō làm nơi xây lăng mộ cho Thiên hoàng. Tuy nhiên, mong muốn của họ không được đáp ứng. Di nguyện của cố Thiên hoàng là muốn được chôn cất ở Kyōto đã phát huy sức mạnh tuyệt đối của sắc mệnh.¹⁰ Đền thờ Minh Trị được xây dựng ở Tōkyō có lẽ là để an ủi cảm giác tổn thương của thị dân phủ Tōkyō khi nguyện vọng của họ không được đáp ứng.¹¹

Linh cữu của cố Thiên hoàng được chuyển đến Điện Araki-no-miya (ngự điện tạm thời để an trí linh cữu Thiên hoàng sau khi băng hà cho đến lúc mai táng) vào ngày 13 tháng 8. Tân Thiên hoàng, hoàng hậu, hoàng thái hậu và bá quan văn võ ngày ngày đều vào đây để lễ bái trước linh cữu cho đến khi linh cữu được đặt lên xe trong lễ đại táng ngày 13 tháng 9. Ngày 27 tháng 8, cố Thiên hoàng được chính thức ban thụy hiệu là Minh Trị. Thụy hiệu của Thiên hoàng được đặt theo niên hiệu của ngài là điều chưa từng thấy trong ở cả Nhật Bản và Trung Hoa. Niên hiệu Minh Trị có quan hệ mật thiết với nhiều sự kiện vĩ đại trong suốt thời trị vì của Thiên hoàng, vì vậy không con cái tên nào phù hợp hơn nữa.¹²

Trong thời gian này, báo chí khắp thế giới đua nhau đăng tải những bình luận khen ngợi và thương tiếc cố Thiên hoàng. Một bộ gồm hai cuốn sách dày biên dịch sang tiếng Nhật (cuốn sau đăng nguyên văn) tập hợp những lời thương tiếc của báo chí ngoại quốc đối với Thiên hoàng Minh Trị cũng được xuất bản một năm sau ngày Thiên hoàng qua đời. Không cần phải nói, dù những kí sự này xuất phát từ đất nước nào đi nữa thì cũng đều tràn ngập những lời bình luận khen ngợi. Trong số đó có những bài tập trung vào những thay đổi kinh ngạc của Nhật Bản trong thời Minh Trị, nhưng cũng không hết lời tán thưởng những cống hiến của cá nhân Thiên hoàng đối với sự phát triển của đất nước. Bài xã luận của tạp chí Anh quốc (tờ Times) như dưới đây là bài thấu suốt nhất:

Có ý kiến được thừa nhận rộng rãi giữa những người bên ngoài không hiểu sự tình là những thói xấu trong cung đình thời xưa vẫn còn tiếp tục cho đến nay, và Thiên hoàng cũng không đóng vai trò tích cực nào trong việc điều hành đất nước. Đây là suy nghĩ sai lầm do không hiểu biết. Tất cả những người hiểu sự tình đều nhất trí về lòng nhiệt huyết của Bệ hạ khi thực hiện nghĩa vụ điều hành đất nước. Thiên hoàng có tài năng phi phàm là biết nhìn người, một khi ngài đã tin tưởng ai đó thì suốt đời không thay đổi. Ngài cũng có một tố chất đặc biệt và hiếm có, là luôn mong muốn người khác thành công, đạt được vinh quang. Thiên hoàng không mong muốn gì hơn ở quốc dân, ngoài việc quốc dân tôn sùng ngôi vị của ngài từ uy quang của ngài, tôn sùng các bề tôi của ngài và tin tưởng họ. Vì vậy, nỗ lực của bản thân Thiên hoàng không phải là điều nổi bật, nhưng ngài vẫn luôn nỗ lực một cách nghiêm túc.¹³

Tờ Globe viết như phản hồi lại những kiến giải trên:

Người Tây phương vẫn chưa có đủ kiến thức để suy đoán một cách nghiêm mật rằng trong số những tiến bộ đáng kinh ngạc của Nhật Bản thì có bao nhiêu phần xuất phát từ năng lực của cá nhân Mikado, bao nhiêu phần là do công sức, trí tuệ và khả năng tiên đoán của các chính khách chung quanh ngài thời trai trẻ. Tuy nhiên, có thể nói chính xác rằng nếu như không có nhân cách của Mikado thì các chính khách cũng không thể thực hiện được nhiệm vụ của họ đến mức này, và nếu có thực hiện được thì cũng sẽ mất rất nhiều thời gian. Trong số những khả năng của Mikado, có khả năng nhìn thấu suốt con người. Có lẽ đây là năng lực đáng quý nhất trong số những năng lực mà một vị quân chủ đứng đầu đất nước cần có. Việc Mikado tham dự đầy đủ những buổi hội nghị trước khi ban hành hiến pháp cho thấy rằng ngài luôn nhiệt tâm với việc nước. Ngài còn có trí nhớ siêu phàm đến chi tiết từng việc, và cũng cực kì dũng cảm cả về mặt tinh thần lẫn thể xác. Mikado cũng hoàn toàn không quan tâm gì đến sự an nhàn của bản thân.¹⁴

Không rõ những kí giả dành những lời khen ngợi này cho Thiên hoàng biết được bao nhiêu phần về tính cách của ngài. Có lẽ những hầu cận người Nhật của ngài đã tiết lộ cho báo chí ngoại quốc biết về ngài.

Phần lớn những bài xã luận trên báo chí Pháp đều tập trung vào những sự kiện xảy ra trong thời Minh Trị hơn là tập trung vào bản thân Thiên hoàng. Tờ Le Correspondant không những đăng tải kiến giải của mình mà còn trích dẫn ý kiến của các chính khách Nhật Bản. Đầu tiên là ý kiến của Itō Hirobumi về Thiên hoàng như sau:

Dù cho nguyên nhân thúc đẩy sự tiến bộ của Nhật Bản nằm ở đâu đi nữa, hay như những nỗ lực của tôi trong sự thành công của đất nước từ trước đến nay, tất cả đều không thể sánh được với nỗ lực của Thiên hoàng Bệ hạ đối với đất nước. Thánh chỉ của Bệ hạ luôn là ngôi sao sáng chỉ đạo cho đất nước. Dấu công trạng của những người như thần muốn phò tá nền chính trị hiền minh của Bệ hạ, có to lớn đến đâu đi nữa nhưng nếu sau lưng họ không có quyền uy hiền minh của Bệ hạ thì cũng chẳng thể làm nên công trạng gì.¹⁵

Tờ báo còn dẫn lời của Suematsu Kenchō như sau:

Thiên hoàng không bao giờ sao nhãng việc quốc gia. Mỗi ngày, ngài đều nghe báo cáo công vụ từ sáng sớm đến một giờ chiều, nắm rõ mọi sự tình của các sảnh, mọi hoạt động của hải lục quân. […] Có khi ngài còn biết được cả những sự kiện trong dân chúng, khiến người khác phải ngạc nhiên. Ngài có hứng thú với những sự việc ở các nước liệt cường trên thế giới, luôn lấy nước khác để làm gương giáo huấn nước mình.¹⁶

Ý kiến của tác giả bài xã luận trên báo Pháp cũng thể hiện khả năng nhìn nhận nhạy bén:

Đôi khi Thiên hoàng còn tác động đến chính sách của các đại thần, bởi vì họ không nghi ngờ tri tính của ngài. Nhưng đóng góp chủ yếu của Thiên hoàng là ở việc ngài là nguyên thủ của một quốc gia, đồng thời cũng là biểu tượng sống cho tình cảm, hoạt động của quốc dân. Thiên hoàng đã làm tốt vai trò đó với sự hiền mình kiệt xuất. […] Khác với những vị vua vĩ đại, như Philip II của Tây Ban Nha, luôn muốn thâu tóm việc nước, thì Thiên hoàng lại đặt niềm tin vào các đại thần kiệt xuất, và ngài dùng uy quang và quyền uy của mình để hỗ trợ họ.¹⁷

Một tờ báo Bỉ khen ngời Thiên hoàng như dùng chiếc gậy phép thuật để đánh thức quốc dân Nhật Bản sau một giấc ngủ dài, so sánh ngài với những bậc anh hùng Hy Lạp cổ đại.¹⁸ Một tờ báo Nga sau khi chỉ ra những điểm giống nhau giữa Thiên hoàng Minh Trị và Peter Đại Đế thì cũng kết luận rằng hai người khác nhau về cơ bản. Peter là một quân nhân chiến đấu, biết thuật hàng hải, cũng từng làm thợ mộc. Trong khi đó thì Mikado Nhật Bản chưa từng tham gia chiến đấu, cũng chưa từng đóng tàu, còn chưa bao giờ leo lên cột buồm. Để xây dựng nước Nga mới, độc lập thì Peter cần phải có những tài năng này, nhưng Mikado không cần đến những tài năng như vậy mà vẫn có thể thành tựu sự nghiệp. Nhật Bản có nhiều nhân vật tài ba, và Mikado chỉ cần chọn lựa những người thích hợp nhất để phò tá mình.¹⁹

Báo Chí Trung Hoa Dân Quốc cũng đăng tải những bài tiếc thương Thiên hoàng Minh Trị. Một tờ báo nước này viết về Thiên hoàng như sau:

Trời ơi, mây mù phủ đỉnh Phú Sĩ, làm u tối tinh thần của bậc đế vương. Con sóng dập dờn bên hồ Biwa như thể khóc thương bậc phụ mẫu. Thiên hoàng một đời anh hùng đã kéo đất nước gồm ba hòn đảo này lên ngang hàng một cường quốc của thế giới, đưa vận nước của mảnh đất thế chuồn chuồn này lên hàng long hổ. Ấy vậy mà nay, chẳng mấy chốc mà ngài đã bỏ lại 50 triệu dân xứ Yamato lại mà ra đi.²⁰

Kí giả không kiềm nổi cơn đau đớn, thay mặt quốc dân Trung Hoa Dân Quốc để bày tỏ lòng thương tiếc. Kí giả tìm kiếm những nhân vật với công trạng có thể sánh được với Thiên hoàng Minh Trị trong cùng thời, và cũng kết luận rằng tuy Thiên hoàng không thể sánh được với những vĩ nhân Trung Hoa thời cổ nhưng vượt hơn hẳn Attila, Oa Khoát Đài (hoàng đế thứ hai của đế quốc Mông cổ) hay Mohammed, bởi về bản chất thì họ là tộc trưởng của giống dân du mục, thiếu tư cách đế vương. Nhật Bản đánh thắng Nga trong chiến tranh, có thể kí kết đồng minh ngang hàng với Anh quốc là nhờ Thiên hoàng. Kí giả tỏ lòng thương tiếc đối với Thiên hoàng bởi vì ngài đã mang ánh sáng đến cho “nòi giống da vàng”, và rõ ràng điều này ám chỉ rằng sau khi đạt tới đích quốc gia hiện đại thì Nhật Bản đang nắm vị thế chỉ đạo trong số các quốc gia ở Đông Á.²¹

Có thể đây là lần đầu tiên người Trung Quốc có suy nghĩ rằng bản thân mình cùng thuộc một giống người với người Nhật. Người Trung Quốc trong quá khứ đã quen với suy nghĩ rằng đất nước mình là độc nhất về chiều dài lịch sử và văn hóa. Điểm giống nhau giữa khuôn mặt của người Trung Quốc và người Nhật là điều không đáng để chỉ ra. Dưới thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị, nhất là từ sau khi chiến thắng Nga, thì Nhật Bản đã có được quan hệ ngang hàng với liệt cường Âu châu. Thành công của Nhật Bản khiến người Trung Quốc nghĩ rằng mình có mối liên quan với người Nhật, trong vai trò một đồng bào thuộc giống người da vàng. Dù vậy, cho đến lúc này thì một kí giả người Trung Quốc vẫn viết rằng: “Nhật Bản là dân tộc quả cảm, giỏi bắt chước nhưng nước Nhật vốn không có văn hóa cố hữu của họ”.²²

Trong số kí giả người Trung Quốc cũng có những người phê phán chính sự tự phụ của dân tộc mình một cách gián tiếp bằng cách khen ngợi sự nghiệp của Thiên hoàng Minh Trị. Vì quá chấp vào tính ưu việt của nền văn hóa của dân tộc mình so với nước khác mà người Trung Quốc đã từ chối tiếp thu kiến thức mới của Tây phương.

“Có mười mấy nước lớn nhỏ, Đông Tây trải khắp Á châu. Trong số đó chỉ có mỗi mình Nhật Bản là nước bảo tồn được nền văn hóa cố hữu của mình, vừa hấp thu văn minh Âu Mỹ, tự hào là một nước lập hiến”.²³

Theo sau những bài kí sự bình luận trên báo chí ngoại quốc không lâu sau khi Thiên hoàng Minh Trị qua đời là những bài kí sự về tang lễ của ngài. Bài kí sự của đặc phái viên G. de Banzemont tờ La Revue mở đầu bằng nỗi buồn của người Nhật khi biết tin Thiên hoàng băng hà:

Mutsuhito không chỉ là một người nổi tiếng trong số các Thiên hoàng Nhật Bản, mà còn là một vị quân chủ vĩ đại của thế giới hiện đại. Chúng tôi vẫn nhớ rằng khi được tin Thiên hoàng không khỏe, lòng dân Nhật Bản đau đớn như thắt lại. Bất chấp thời tiết nóng nực như thiêu đốt kéo dài mấy ngày, quần chúng vẫn khóc lóc, ngồi bên dưới cửa sổ cung thành, cúi đầu rạp đất, cùng cất tiếng cầu khấn thần linh. Khi ngọn đèn chiếu căn phòng báo hiệu Thiên hoàng lâm chung, quần chúng cất tiếng khóc than dậy trời không thể tưởng tượng được.²⁴

Nửa sau của kí sự này chủ yếu tập trung vào những bài thơ do Thiên hoàng sáng tác và kết thúc bằng một lời tiên tri:

Vì vậy, tên tuổi Mutsuhito là bất diệt. Xuyên qua màn sương của thời đại, hẳn tên tuổi ngài sẽ chiếu sáng như vầng thái dương trên bầu trời phương Đông. Tư tưởng của thi nhân Mutsuhito sẽ trường tồn lâu hơn cả đồng xanh, những bài thơ ngài sáng tác còn linh hoạt hơn cả nước chảy, và mãi là suối nguồn cho đời đời con cháu về sau mà ngài yêu quý.²⁵

Nhiều người Nhật nói rằng họ bần thần như mất hồn khi hay tin Thiên hoàng qua đời. Ngay cả tiểu thuyết gia Tokutomi Roka là người đã ba lần phê phán chính phủ, là một trong số những người kháng nghị hành hình các phạm nhân trong sự kiện đại nghịch, cũng đã kinh ngạc khi hay tin thời trị vì mà mình chào đời đã chấm dứt. Roka hồi tưởng như sau:

Khi Bệ hạ băng hà thì niên hiệu cũng thay đổi. Không phải là không biết điều này, nhưng tôi cứ tưởng như niên hiệu Minh Trị sẽ kéo dài mãi mãi. Tôi chào đời vào tháng 10 năm Minh Trị thứ nhất, tức năm Thiên hoàng Minh Trị lên ngôi và đó là tháng mà lần đầu tiên ngài tuần hành từ Kyōto đến Tōkyō. Tôi chào đời ở làng Minamata, quận Ashikita gần Satsuma và cách Tōkyō 300 dặm về phía tây nam. Tôi đã quen nghĩ rằng số năm Minh Trị là tuổi đời của mình, lấy làm tự hào cũng như xấu hổ vì mình cùng tuổi cùng năm với thời Minh Trị.

Cuốn sử Minh Trị đã khép lại khi Bệ hạ qua đời. Bây giờ thời Minh Trị đã đổi thành thời Taishō, tôi cảm thấy như cuộc đời mình đã bị cắt ngang, cảm thấy như Thiên hoàng Minh Trị đã mang theo nửa cuộc đời tôi mà bỏ đi mất.

Một ngày buồn bã. Điệu sáo của hàng kẹo bên kia bờ ruộng như ngấm sâu vào ruột gan tôi.²⁶

Natsume Sōseki viết về sự khó chịu của mình trong nhật kí ngày 20 tháng 7 khi thấy lễ hội truyền thống Kawabiraki ở khu Ryōgoku bên sông Sumida bị ngăn cấm.

Thiên tử vẫn chưa băng hà, đâu cần phải cấm lễ hội. Nhiều người dân cảm thấy khó chịu vì lệnh cấm này. Thật ngạc nhiên khi thấy chính quyền lại thiếu hiểu biết những điều thường thức như vậy. Đã có nhiều tranh luận ồn ào rằng nên cấm hay không cấm diễn kịch và những trò giải trí khác. Thiên tử mang bệnh là nỗi lo của vạn thần dân. Nhưng chừng nào việc kinh doanh kiếm sống của vạn dân không ảnh hưởng trực tiếp đến bệnh tình của thiên tử thì phải cho phép họ tiến hành. […] Nếu vì sợ hãi chính quyền mà phải dẹp chuyện kinh doanh của họ thì dù bề ngoài, dân chúng có thể hiện lòng cung kính đối với hoàng thất thế nào đi nữa thì thật ra bên trong sẽ chuyển thành nỗi bất bình căm hận.²⁷

Nhưng ngay cả Sōseki, khi biết tin Thiên hoàng băng hà liền viết bài ca ngợi.²⁸ Giống như hầu hết người dân trong cả nước, Sōseki dành những lời thương tiếc cho Thiên hoàng, người luôn kiên định hỗ trợ những cải cách lớn xảy ra trong suốt thời trị vì của ngài. Trong những tác phẩm của mình, Sōseki thường phàn nàn về những cải cách này nhưng đồng thời cũng nhận ra rằng không còn cách nào khác. Đó là mặt xấu xí của quá trình hiện đại hóa cần phải chấp nhận. Không còn cách nào khác nếu Nhật Bản muốn bảo đảm độc lập, duy trì sự uy nghiêm của mình trong một thế giới không chấp nhận truyền thống của phương Đông và ngày càng trở nên gay gắt hơn.

Lễ đại táng được tổ chức ở bãi luyện binh Aoyama vào ngày 13 tháng 9 có quy mô hết sức long trọng.²⁹ Linh cữu được chuyển lên xe chở ra khỏi Araki-no-miya vào lúc bảy giờ tối. Cựu trưởng Thị tòng Tokudaiji Sanetsune, Thị tòng Hōjō Ujiyuki, viên quản ngựa Fujinami Kototada mặc tang phục vải thô, đeo kiếm, kéo dây buộc linh cữu. Hai người từng hầu cận bên cạnh Thiên hoàng đi hai bên tả hữu, tay cầm nến soi đường cho tới chỗ dừng xe. Cỗ xe có mui kiểu Trung Quốc, giống kiểu được sử dụng trong đám tang của Hoàng thái hậu Eishō. Thân xe, mui xe và cả hai bánh đều được sơn đen. Cỗ xe được trang trí với hơn 3.000 miếng kim loại nhỏ, tổng trọng lượng xe chừng 750 cân (chừng 2.800 kg). Xe được năm con bò khỏe mạnh kéo. Bấy giờ khoảng tám giờ, bầu trời tối đen như mực, cỗ xe bắt đầu rời đi. Tân Thiên hoàng, hoàng hậu và hoàng thái hậu lúc này đã đợi xe từ bên cầu Nijū. Khi cỗ xe qua cầu, ba vị lần nữa thi lễ tiễn biệt cố Thiên hoàng đang rời xa hoàng cung. Lục quân nổ pháo tiễn, quân hạm hải quân đang neo đậu ở khơi Shinagawa từ xa cũng nổ pháo đáp lại. Chùa chiền trong ngoài thành phố cũng đều gióng chuông hoà nhịp.³⁰

Đúng tám giờ 20 phút, xe tang đi qua cổng chính của hoàng cung. Tại đây, 12 kị sĩ do tổng giám cảnh thị dẫn đầu theo hộ vệ, đi trước mở đường cho xe. Liên đội kị binh cận vệ dẫn đầu đội quân đưa tang, vừa tiến vừa thổi khúc nhạc Kanashimi no kiwami (tột đỉnh đau buồn). Ubukata Toshirō, kí giả đến đưa tin về đám tang, viết rằng trên đời không có âm sắc nào đau buồn như khúc nhạc này. “Mấy vạn quần chúng chìm đắm trong tiếng nhạc, tự sửa tư thế và để mặc giai điệu đau buồn dẫn lối cho họ”.³¹

Hàng người theo sau được dẫn đầu bởi hai người cầm đuốc. Tiếp sau đó, chừng 300 người chia làm hai, ba nhóm đi trước xe chở linh cữu, tay mang đuốc, trống, chiêng, phướn trắng, phướn vàng, ống tên, cung, khiên, mâu, tinh kì hình nhật nguyệt và các thùng đựng binh giáp, đồ tế lễ. Tiếp theo sau là trưởng quan tế lễ và các quan, xe tang được 50 người vác kiệu gọi là “đồng tử Yase” xếp thành hai hàng dẫn đầu.³² Các thị tòng từng phục vụ cố Thiên hoàng đi gần bên xe tang, xếp theo các hướng tiền, hậu, tả, hữu. Các tướng hải lục quân và 28 phó quan xếp thành hàng ngoài để hộ vệ xe. Theo sau hộ vệ xe là các vị thân vương, các vị vương từ Thân vương Kotohito (đại diện của Thiên hoàng), Thân vương Sadanaru trở xuống. Ngoài ra em trai của cựu hoàng đế Đại Hàn là Yi Eun cũng theo trong hàng các vị thân vương này. Các vị hoa tộc mời các tổng lí đại thần, quốc vụ đại thần, tổng đốc Triều Tiên, đại tướng hải lục quân, cố vấn Xu mật viện cùng bá quan văn võ mặc lễ phục xếp hàng theo sau.

Đoàn đưa tang từ cổng chính Nijū qua cổng Baba rồi rẽ phải trước khu hội nghị của Thương hội Tōkyō, men theo con hào để tiến đến mạn nam của Công viên Hibiya. Từ phố Uchisaiwai, đoàn người rẽ phải, tiến về bên trái Ngoại vụ sảnh, rồi từ Hổ môn theo con đường Tameike, rẽ trái sang Akasaka Mitsuke. Đoàn đi qua phố Omote-chō, qua cổng chính Li cung Aoyama, rẽ phải ở góc phố Aoyama Kitamachi rồi tiến vào điện tang lễ.

Đường đi của đoàn đưa tang đã được chính quyền Tōkyō gấp rút sửa sang, lót đá sỏi. Dọc đường, cây sakaki, cờ gấm, đèn vòm được dựng lên. Giữa mỗi thứ được giăng vải đen, trắng bện thành dạng dây thừng. Trước mỗi hiên nhà đều treo lồng đèn trắng để tỏ ý thương tiếc. Đường đến nhà tang lễ chật kín người đưa tiễn, không còn chỗ để đứng, nhưng tất cả đều chim trong bầu không khí nghiêm trang, yên tĩnh.

Xe tang đến nhà tang lễ lúc mười giờ 56 phút. Các đại diện của Thiên hoàng, hoàng hậu và hoàng thái hậu cùng các quan đến trước ra nghênh đón. Xe tang tiến qua cổng torii thứ nhất, cổng torii thứ hai để vào trong cánh cổng giăng bằng màn phía trước điện tang lễ. Tại đây, bò được cởi khỏi xe và linh cữu được đưa vào an trí bên trong điện. Không lâu sau thì cánh cổng màn mở ra, Thiên hoàng và hoàng hậu tiến vào trong. Theo sau là đại diện của hoàng thái hậu, thành viên hoàng tộc, Vương tử Arthur xứ Connaught đại diện cho quốc vương Anh, đại diện của các nguyên thủ quốc gia khác, các đại sứ đặc phái và các sứ tiết đặc phái.

Nghi lễ bắt đầu với màn đọc những lời cầu nguyện của Thần đạo. Sau đó, Thiên hoàng rời chỗ ngồi, tiến đến trước linh cữu. Sau khi lễ bái, Thiên hoàng đọc bài điếu văn tán dương người quá cố do Katsura Tarō chuẩn bị. Giọng Thiên hoàng nhỏ nhẹ, đầy cảm xúc bi ai. Những người tham dự vừa nghe vừa khóc thút thít. Pháo hiệu từ hoàng cung vang khắp thủ đô, thị dân đồng loạt mặc niệm. Lúc này 60 triệu dân khắp nơi trong nước đều hướng cùng hướng mà lễ bái từ xa. Buổi lễ kết thúc vào lúc không giờ 45 phút ngày 14.³³

Đêm đó, trong lúc xe tang xuất phát khỏi hoàng cung thì đại tướng lục quân, tham mưu quân sự kiêm trưởng Gakushū-in là bá tước tòng nhị vị, huân nhất đẳng, công nhất cấp Nogi Maresuke cùng người vợ tuẫn tử tại nhà. Nogi đặt một chiếc bàn nhỏ bên dưới cửa sổ hướng về phía hoàng cung, phủ khăn trắng, an trí ngự chân ảnh của cố Thiên hoàng lên trên và xếp nhành cây sakaki để cúng. Vợ Nogi làm một bài thơ waka tưởng nhớ cố Thiên hoàng, còn bản thân Nogi cũng làm một bài thơ từ thế.

Utsushiyowo

Kami sarimashishi

Ōkimino

Mi ato shitaite

Ware wayukunari³⁴

(Tạm dịch: Ta sẽ ra đi, theo sau đại vương, người đã rời bỏ, cõi trần hư huyễn, như một vị thần.)

Nogi dùng kiếm quân dụng để rạch bụng rồi đâm cổ từ trước ra sau, ngã về phía trước. Người vợ Shizuko cũng dùng đoản kiếm đâm vào tim mình. Nogi để lại di thư, nói rằng mình hổ thẹn khi làm mất quân kì trong cuộc chiến Tây Nam, đã ra sức tìm chỗ chết nhưng không có cơ hội.³⁵ Trong chiến tranh Nhật - Thanh và Nhật - Nga, Nogi cũng tìm chỗ chết lần nữa nhưng không thành. Nogi cũng là người hạ lệnh tấn công Lữ Thuận trong cuộc chiến với Nga, khiến mấy vạn tướng sĩ phải bỏ mình. Trong số những người hi sinh, có hai con trai của Nogi. Bản thân Nogi cảm thấy xấu hổ vì làm mất “xích tử” của Thiên hoàng, nhưng ngài lại không quở trách Nogi mà còn bổ nhiệm làm trưởng Gakushū-in. Vì vậy Nogi không thể không mang ơn Thiên hoàng. Nogi than rằng mình đã già, không còn bao nhiêu ngày tháng để báo ân Thiên hoàng. Kể từ khi Thiên hoàng mắc bệnh lần cuối thì ngày ngày Nogi đều vào chầu thăm hỏi, hết sức cầu nguyện cho ngài nhưng không có kết quả gì. Thiên hoàng băng hà khiến Nogi hết sức thương tâm. Cuối cùng, Nogi quyết ý dâng sinh mạng của mình để chứng tỏ lòng trung thành đối với vong linh Thiên hoàng.

Trước đó, trong lễ khải hoàn ở Tōkyō sau thắng lợi chiến tranh Nhật - Nga, Nogi đã tâu lên Thiên hoàng việc mình muốn mổ bụng để tạ lỗi vội các tướng sĩ đã hi sinh vì mệnh lệnh của mình trong trận công kích Lữ Thuận. Ban đầu Thiên hoàng không nói gì, nhưng khi Nogi toan lui đi thì ngài gọi lại, nói rằng “Trẫm biết rõ lòng khanh muốn mổ bụng để tạ lỗi với Trẫm. Nhưng bây giờ không phải lúc để khanh chết. Nếu khanh muốn chết thì hãy để sau khi Trẫm không còn”.³⁶

Khi tin Nogi tuẫn tử bay đến nhà tang lễ Aoyama thì tất cả người tham dự đều kinh ngạc vì tấm lòng cao khiết trung nghĩa của Nogi.³⁷ Mori Ōgai ban đầu bán tín bán nghi, không tin Nogi có tuẫn tử thật hay không. Nhưng khi biết tin đồn là sự thật thì Mori liền viết cuốn tiểu thuyết Di thư của Yagoemon xứ Okitsu (Okitsu Yagoemon no isho) trong bốn ngày. Nội dung của tác phẩm là về một võ sĩ tuẫn tử theo chúa phiên đã chết. Trong tiểu thuyết này, Mori khen ngợi một cách vô điều kiện đối với quyết tâm của nhân vật Yagoemon khi tự sát để chứng tỏ lòng đau buồn sâu sắc. Nhưng trong cuốn tiểu thuyết tiếp theo là Dòng họ Abe (Abe no ichizoku) thì Mori tỏ ra nghi ngờ liệu việc tuẫn tử có thỏa đáng hay không. Trong cuốn Dòng họ Abe, Mori miêu tả nhiều người tuẫn tử theo vị daimyō mà họ chỉ có quan hệ gián tiếp, hoặc hoàn toàn không liên quan gì. Họ hành động như thể họ được mong đợi để làm vậy.

Bình thường, quyết tâm của người võ sĩ đem cái chết của chính mình để chứng tỏ lòng trung thành không thể bị phản bác, thường được ca ngợi hết sức. Nhưng nếu tất cả các gia thần tài ba của vị daimyō đã chết kia đều tuẫn tử theo thì người kế tục daimyō sẽ không còn ai phù trợ mình. Cho dù hành động tuẫn tử có xuất phát từ động cơ cao khiết đi nữa thì cũng khó tránh khỏi bị nói xấu là vô trách nhiệm. Sự thật là vào thế kỉ 17, nhiều vụ tuẫn tử đua nhau xảy ra, nên chính quyền đã ra pháp lệnh cấm tuẫn tử, cho rằng kẻ tự sát mà không được phép chỉ là chết vô ích như một con chó. Pháp lệnh này được sửa đổi vào năm 1683 và được đưa vào bộ luật Vũ gia chư pháp độ.³⁸

Việc Nogi tuẫn tử là vi phạm lệnh cấm này. Nhưng Nogi bị phê phán không chỉ vì vậy. Katō Hiroyuki là người cuối cùng trong Meirokusha, tổ chức của những người trí thức khuyến khích khai sáng vào đầu thời Minh Trị. Katō bình luận về cái chết của Nogi như sau:

“Nếu xét theo chuẩn mực đạo đức ngày xưa, thì có thể hành động của tướng quân là đáng khen ngợi. Nhưng bây giờ việc này là lạc hậu. Tướng quân là người trung nghĩa, hà cớ không hết lòng trung nghĩa với tân Thiên hoàng”.

Katō nghi ngờ hành động của Nogi.³⁹ Quân đội sợ các tướng sĩ khác sẽ học theo hành động của Nogi nên cố giấu động cơ thật sự của Nogi, đồ rằng ông tự sát vì tinh thần bất ổn.⁴⁰ Điều Nogi thường bị phê phán nhất chính là làm mất đi một cố vấn tài ba của tân Thiên hoàng. Tuy không ai nói rõ, nhưng ai cũng hiểu rằng việc học của Thiên hoàng Taishō không mấy tiến triển không phải chỉ do thể chất đau yếu của Thiên hoàng, mà còn do những người thầy của Thiên hoàng không có đủ khả năng để đối đầu với một người khó tính. Cố Thiên hoàng Minh Trị mong đợi rằng các hoàng tử, con của Thiên hoàng Taishō sẽ được một người thanh liêm, khiết bạch dạy dỗ. Đây là lí do Nogi được bổ nhiệm làm trưởng Gakushū-in. Nhưng bây giờ Nogi đã chết, không thể cảm hóa ba vị hoàng tử được nữa.

Có lẽ Nogi đã thành thật khi kể những lí do để mình tuẫn tử. Nhưng tất cả đều là quan niệm nhầm thời. Các tướng sĩ khác cũng làm mất cờ nhưng đâu có nghĩ đến chuyện lấy cái chết để đền đáp. Hoàn toàn không cần phải báo đáp ân tình của cố Thiên hoàng bằng hình thức chấm dứt sinh mạng của mình. Tuy vậy, cái chết của Nogi khiến hầu hết người Nhật nhớ lại tính cách tốt đẹp của người võ sĩ thời xưa. Có những người mang phản cảm, có người mang ý thù địch với hành động của Nogi, nhất là các tác gia phái Shirakaba, những người từng theo học ở Gakushū-in. Mushakoji Saneatsu viết bài phê phán hành động tự sát của Nogi là “hành động chỉ được khen ngợi bởi những lí tính thiếu vẹn toàn, lạm dụng tự nhiên và được hình thành trong thời kì thiếu vẹn toàn”.⁴¹

Mushakoji đề cập đến sinh mạng vốn có tự nhiên của con người trong hành động tự sát của Nogi, cho rằng nó trái với “tính con người” như trong hành động tự sát của Van Goh. Phản ứng đầu tiên của Shiga Naoya đối với hành động tự sát của Nogi được viết trong nhật kí ngày 14 tháng 9 rằng: “Đồ ngu!” Shiga viết rằng cảm giác của ông đối với việc này như khi nghe thấy phường nữ hầu làm một điều thiếu suy nghĩ. Ngày hôm sau, Shiga viết về cái chết của Nogi trong nhật kí là “một sự khuất phục cám dỗ”.⁴²

Không chỉ các cựu học sinh của Gakushū-in mới phê phán Nogi. Nhà thơ Hán Nagai Ussai làm một bài thơ châm biếm có đoạn như sau:

Nãi Mộc tướng quân trung nghĩa quy

Minh Trị Thánh Đế Thánh Thiên tư

Tướng quan tri lễ thùy phi lễ

Vi tích triều đình sơ cựu nghĩa […]

Võ môn trung thế hỉ vỉ chi

Tuẫn tử cố phi Hoàng cựu nghĩa

Thùy liệu đường đường quân thượng thường

Cước vi tự phụ hoạn quan vi

(Tạm dịch:

Sự trung nghĩa của Tướng quân Nogi là hình mẫu, Thiên hoàng Minh Trị là bậc thánh thiên tử, nếu tướng quân biết lễ thì ai không biết, nhưng đáng tiếc giờ đây triều đình chẳng còn biết lễ nghĩa xưa […]

Thời võ môn xưa có thể vui, nhưng tuẫn tử vốn là nghĩa cũ của triều đình, hẳn ai cũng liệu được rằng, bậc thượng tướng đường đường, hóa ra lại làm chuyện như bọn hoạn quan, thê thiếp.⁴³)

Ngay cả báo chí, ban đầu cũng không tán thưởng Nogi. Công tước Connaught và một tờ báo phê phán Nogi vì không làm tròn phận sự tiếp đãi quốc khách. Lại có tờ phê phán Nogi không chịu phụng sự tân Thiên hoàng. Nhưng chỉ hai ngày sau, các báo đồng loạt thay đổi thái độ. Ngày 16 tháng 9, Kuroiwa Ruikō viết về hành động tuẫn tử của Nogi rằng:

“Liệu quốc dân có thể thờ phụng ông ấy như một vị thần? Có, nếu không thờ ông ấy như vị thần thì còn thờ ai nữa… Quả thật Tướng quân Nogi như một vị thần”.⁴⁴

Ngày 18 tháng 9, tờ Tōkyō nichinichi shimbun viết: “Tìm ai trong tương lai xứng với kiểu người Nhật lí tưởng điển hình”, và tờ báo tự trả lời rằng, chỉ có Nogi Maresuke mới có thể so sánh với Kusunoki Masashige. Từ thời kì này trở đi, Nogi trở thành biểu tượng của lòng trung nghĩa đối với Thiên hoàng, một vị anh hùng truyền thống không thể bị phê phán.⁴⁵ Nogi được sùng bái như một hình mẫu hoàn hảo của việc cống hiến cho hoàng thất và lòng trung nghĩa của một quân nhân.

Chỉ mấy tiếng sau khi Nogi tuẫn tử, vào lúc một giờ 40 phút sáng ngày 14 tháng 9, linh cữu chứa thi hài của cố Thiên hoàng được an trí trên chuyến xe lửa đặc biệt khởi hành đi Kyōto. Đoàn xe lửa chở linh cữu gồm bảy toa liên kết. Toa chính giữa an trí linh cữu, các tỏa trước sau chở Thân vương Kotohito, Thân vương Sadanaru và những người khác. Chuyến xe dừng vài phút tại mỗi trạm dừng chính từ Tōkyō đến Kyōto. Tại mỗi trạm dừng và dọc đường, dân chúng đều cúi đầu lễ bái, đưa tiễn đoàn xe. Đoàn xe đến Momo-yama lúc năm giờ 10 phút chiều cùng ngày. Liên đội dã pháo số 22 nổ pháo táng, linh cữu được chuyển sang thông hoa liễn. Hải lục quân xếp hàng hộ tống dọc đường, vừa đi vừa thổi khúc nhạc Kanashimi no kiwami.

Một trăm lẻ năm đồng tử Yase chia thành hai hàng vác linh cữu. Các tướng hải lục quân từng phụng sự cố Thiên hoàng, các thị tòng tiến theo hai bên. Đại diện của Thiên hoàng, Thân vương Kotohito và tổng đại tang lễ là Thân vương Sadanaru tiến theo sau. Đúng bảy giờ 35 phút tối, đoàn đưa tang tiến vào lễ điện. Trời đổ mưa một lát rồi tạnh, có ánh trăng lấp ló. Linh cữu được chuyển từ thông hoa liễn sang cái quách bằng đá đặt sẵn trong mộ huyệt, rồi được an trí vào quách gỗ bên trong. Sau khi đồ đạc của cố Thiên hoàng được đặt vào trong, nắp quách gỗ được đóng lại, rồi quách đá bên ngoài cũng được đậy bằng nắp đá. Tượng đất sét của các thần tướng trấn bốn góc quanh mộ huyệt, tắm bia mộ đã khắc mấy chữ “Lăng Fushimi Momo-yama” được Thân vương Sadanaru dựng lên. Thân vương tiến đến mộ huyệt, vái lạy ba lần rồi đặt đất sạch lên quách đá. Cuối cùng, toàn bộ quách đá được lấp bằng đất sạch.

Lễ mai táng kết thúc vào lúc bảy giờ sáng ngày 15 tháng 9. Đến chín giờ 55 phút thì mọi nghi thức đều kết thúc.⁴⁶

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 89. Hinonishi viết dù chưa một lần Thiên hoàng mặc Âu phục vừa vặn với cơ thể nhưng ngài cũng không bận tâm. Lời của Hinonishi được người biên soạn Minh Trị Thiên hoàng kỉ đặt nghi vấn. Theo Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 2, trang 666 thì vào mùa xuân năm 1872, có người thợ may từ Âu châu đến Yokohama để đo kích thước cho Thiên hoàng. Kích thước đo lúc này đã không còn dùng được khi Thiên hoàng trở nên phì mãn.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 828.↩

Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 29. Fujinami không có vai trò quan trọng trong Minh Trị Thiên hoàng kỉ và những cuốn truyện kí khác về Thiên hoàng Minh Trị. Có lẽ mối quan hệ của Thiên hoàng với Fujinami chỉ là riêng tư, không công khai.↩

A. B. Mitford kể về Thiên hoàng như sau: “Đương thời, ngài ấy còn trẻ, là người có dáng cao, mắt sáng và khuôn mặt dễ nhìn” (Hugh Cortazzi, Người phương Tây thời Victoria ở Nhật Bản, trang 188). Bác sĩ Erwin Baelz viết: “Nhìn bề ngoài thì thấy Thiên hoàng Mutsuhito cao ráo so với người Nhật, dáng vẻ đường bệ” (Erwin Baelz, Nhật Bản thức giấc, trang 395).↩

Như đã đề cập từ trước, tờ báo Trung Ương viết cân nặng của Thiên hoàng quá 75 kg khiến ngài bực mình. Vì vậy mà Thiên hoàng không đọc báo nữa (Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 53).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 829.↩

Cùng tư liệu trên, trang 830.↩

Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 33.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 830-831; Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 48-49. Theo Asukai thì Chikusa Kotoko không ghi nhật kí. Vì vậy, không rõ đây có thật sự là di nguyện của Thiên hoàng hay không.↩

Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 48-49. Theo Asukai thì thủ đô nước Nhật chưa được chuyển từ Kyōto đến Tōkyō một cách chính thức. Tuy nhiên, khi Thiên hoàng đến Kyōto thì dùng từ “đi” chứ không dùng từ “trở về”. Theo bộ quy tắc hoàng thất được ban hành cùng năm với hiến pháp (1889) thì lễ đăng quang của Thiên hoàng và lễ Đại thường tế phải được tổ chức ở Kyōto. Tuy nhiên, sự thật là lễ Đại thường tế chỉ được tổ chức một lần duy nhất trong đời Thiên hoàng, lại diễn ra ở Tōkyō. Thiên hoàng yêu thích Kyōto nhưng vẫn thừa nhận hiện thực rằng thủ đô là Tōkyō. Có thể vào lúc cuối đời, ngài cảm thấy mình có quyền được chọn nơi để mai táng.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 831.↩

Cùng tư liệu trên, trang 833.↩

Thiên hoàng Minh Trị trong lòng thế giới, cuốn hạ, trang 11. Trích dẫn từ tờ Times, số ngày 30 tháng 7 năm 1912.↩

Cùng tư liệu trên, trang 37. Trích dẫn từ tờ Globe số ngày 30 tháng 7 năm 1912.↩

Cùng tư liệu trên, trang 118-119.↩

Cùng tư liệu trên, trang 119.↩

Cùng tư liệu trên, trang 119. Trích dẫn từ Le Cowesponrfant ngay 12 tháng 8 năm 1912.↩

Cùng tư liệu trên, trang 687.↩

Cùng tư liệu trên, trang 599-600.↩

Cùng tư liệu trên, trang 1205. Kí sự này được đăng trên báo Quốc quang tân văn (Bắc Kinh) ngày 2 tháng 8.↩

Cùng tư liệu trên, trang 1206.↩

Cùng tư liệu trên, trang 1233. Người dịch bài kí sự này (từ tiếng Hoa sang tiếng Nhật) có chú thích rằng tác giả bài này nhiễm tư tưởng tự tôn tự đại của Trung Quốc.↩

Cùng tư liệu trên, trang 1211.↩

Cùng tư liệu trên, trang 175. Trích dẫn từ tờ La Revue ngày 1 tháng 11 năm 1912.↩

Cùng tư liệu trên, trang 179.↩

Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 31-32; Carol Gluck, Huyền thoại hiện đại của Nhật Bản, trang 220.↩

Toàn tập Sōseki, cuốn 20, trang 398. Nhật kí ngày này của Sōseki chịu ảnh hưởng từ tin Thiên hoàng nguy kịch.↩

Cùng tư liệu trên, cuốn 26, trang 312. Sōseki ca ngợi cống hiến của Thiên hoàng đối với giáo dục. Việc Thiên hoàng băng hà và Nogi tuẫn tử theo đóng vai trò quan trọng trong cuốn tiểu thuyết Kokoro của ông.↩

Hội nghị lâm thời quyết định chi 1.545.389 yên cho đám tang (Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 832).↩

Cùng tư liệu trên, trang 838-843.↩

Ubukata, Lịch sử nghe - thấy thời Minh Trị, Taishō, trang 207.↩

Người làng Yase ở quận Sakyō thuộc Kyōto, gần với núi Hiei (Tỉ Duệ) vẫn được gọi là “đồng tử Yase” từ ngày xưa. Họ được gọi là đồng tử vì không cạo phần tóc phía trước. Công việc truyền thống của họ là vác kiệu cho triều đình và cho trụ trì của Chùa Enryaku-ji (Diên Lịch Tự), ngôi chùa phát tích của Thiên Thai tông Nhật Bản ở núi Hiei.↩

Natsume Sōseki làm mấy câu thơ tiễn biệt như sau: “Ogosoka ni / taimatsu furiyuku ya / hoshiziikiyo” (tạm dịch: hỡi trăng sao tinh tú, như huơ đuốc trong đêm, trang nghiêm lặng lẽ) (Toàn tập Sōseki, cuốn 24, trang 84).↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 844.↩

Trong nhật kí thời chiến tranh Tây Nam, Nogi không đề cập gì đến việc làm mất quân kì. Có vẻ như sự việc này không mấy quan trọng đối với Nogi lúc bấy giờ (Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 254).↩

Yamaji Aizan, Đại tướng Nogi, trang 305-306. Có mặt tại đó lúc bấy giờ chỉ có trưởng thị tòng, Công tước Tokudaiji, võ quan thị tòng, Đại tướng Okami và hai, ba người khác. Họ giữ bí mật với nhau về chuyện này, nhưng sau khi Nogi chết thì Đại tướng Okami đã tiết lộ lời của Thiên hoàng.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 845, Những người nghe tin báo đầu tiên về việc Nogi tuẫn tử đều không tin. Ban đầu, Ubukata còn cho đó là đùa nghịch ác ý, còn Mori Ōgai thì bán tín bán nghi (Ubukata, Lịch sử nghe - thấy thời Minh Trị, Taishō, trang 214; Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 247).↩

Matsushita Yoshio, Nogi Maresuke, trang 213.↩

Minamoto Ryōen, Đại tướng Nogi tự sát và bối cảnh lịch sử mang tính tinh thần, trang 16.↩

Cùng tư liệu trên, trang 17.↩

Toàn tập Mushakoji Saneatsu, cuốn 1, trang 495. Trong những bài tạp cảm đương thời, Mushakoji liên tục đề cập đến việc Nogi tuẫn tử với lập trường không tán thành việc này.↩

Toàn tập Shiga Naoya, cuốn 10, trang 636; Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 277. Trong nhật kí ba ngày sau (18 tháng 9), Shiga viết rằng nhà thơ Yoshii Isamu gọi việc tự sát của Nogi là “một chuyện chẳng vui vẻ gì trong thời gian gần đây”.↩

Harada Norio dịch, Nhật Bản Hán thi tuyển, trang 246-247. Nagai Ussai học Hán thi với Soejima Taneomi. Ông này sống lâu năm ở Trung Quốc nên được biết đến ở Trung Quốc nhiều hơn ở Nhật.↩

Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 279.↩

Cùng từ liệu trên.↩

Minh Trị Thiên hoàng kỉ, cuốn 12, trang 846-847.↩

CHƯƠNG 63

Không giống với các vị Thiên hoàng từng thống trị Nhật Bản trong quá khứ 500 năm trước, tên tuổi Thiên hoàng Minh Trị không chìm vào lãng quên sau khi ngài qua đời. Vì tên ngài được lấy từ niên hiệu nên đến giờ vẫn thường thấy những danh từ như “văn hóa Minh Trị”, “tư tưởng Minh Trị” xuất hiện trong các đề tài nghiên cứu về cuộc Minh Trị Duy Tân và lịch sử thời kì Minh Trị sau đó. Không hẳn những tài liệu này đề cập trực tiếp đến bản thân Thiên hoàng.

Những sự kiện xảy ra trong thời Minh Trị đều được các nhà nghiên cứu, những người hứng thú với những thay đổi lớn lao của nước Nhật trong nửa thế kỉ kể từ khi mở cửa đất nước vào những năm 1860, nghiên cứu ở mọi góc độ có thể nghĩ đến. Bản thân Thiên hoàng không có nhiều cơ hội để trở thành đối tượng được nghiên cứu. Suốt đời mình, Thiên hoàng được đại đa số quốc dân sùng bái như ngẫu tượng, nên ngài là đại diện cho nguyên động lực đã thúc đẩy Nhật Bản từ một nước quân chủ vô danh ở phương Đông lên ngang hàng với các nước liệt cường, hơn là một con người với những đặc tính độc đáo của riêng mình. Sau khi qua đời, Thiên hoàng Minh Trị được phong thần, và tên của ngài được đặt cho một đền thờ lớn ở Tōkyō, được nhiều người lễ bái. Ngày sinh của ngài, mùng 3 tháng 11, là ngày lễ của quốc dân và được xem như một trong những ngày lễ quan trọng nhất trong năm.¹

Trong bối cảnh số người Nhật sống và làm việc trong thời trị vì của Thiên hoàng Minh Trị giảm đi thấy rõ thì Minh Trị có khuynh hướng trở thành một từ danh xưng, và nhiều công lao của ngài cũng bị nhầm lẫn với công lao của các quân nhân và quan lại phục vụ ngài. Chẳng hạn, cho đến nay thì Thiên hoàng Minh Trị thường được ghi nhớ với vai trò anh hùng lãnh đạo Nhật Bản đến thắng lợi trong hai cuộc chiến tranh với Trung Quốc và Nga. Nhưng sự thật là vai trò của Thiên hoàng trong hai cuộc chiến này là không đáng kể. Dù Thiên hoàng vẫn được người người ghi nhớ nhưng đa phần người Nhật đều khó có thể nêu lên một công trạng nào rõ ràng thuộc về ngài.

Không chỉ kí ức về nhân vật phai mờ đi, mà nhiều công trình kiến trúc gợi nhớ cụ thể về thời trị vì của ngài cũng biến mất. Trong số đó, có những công trình bị phá hủy trong trận động đất lớn vào năm 1923 và trong trận không tập năm 1945. Nhưng phần nhiều công trình kiến trúc đều trở thành vật hi sinh cho người Nhật, vốn quan tâm tới lợi ích thương mại nhiều hơn việc bảo tồn quá khứ. Công trình kiến trúc mang tính văn bia kỉ niệm cho thời Minh Trị là tòa nhà Rokumeikan đã bị phá hủy hoàn toàn vào năm 1941. Dãy nhà ngói đỏ trước ga Tōkyō tượng trưng cho niềm hi vọng của người Nhật vào cuối thời Minh Trị rằng một lúc nào đó, có thể Tōkyō sẽ đạt được thành công về mặt thương nghiệp như London. Tuy nhiên, những công trình kiến trúc này, mặc dù tồn tại qua chiến tranh nhưng cũng bị phá bỏ vì bị đánh giá là hoạt động kém hiệu quả. Những công trình khác mang bóng dáng của thời đại được chuyển đến Làng Minh Trị, nơi những hình mẫu của kiến trúc đô thị được đặt hài hoà trong những rặng cây rậm rạp.

Đền thờ Minh Trị là nơi được nhiều người đến lễ bái nhất trong số các đền chùa, miếu mạo ở Nhật Bản mỗi dịp năm mới. Tuy nhiên trong số những người đến tham bái, khấn vái đầu năm thì có lẽ chỉ một số ít người tưởng nhớ đến vị Thiên hoàng được thờ phụng ở đó. Phải chăng là nhiều người đổ xô đến tế đàn chỉ với hi vọng rằng năm nay sẽ phá kỉ lục về số người viếng thăm. Trong khi đó thì lăng mộ của Thiên hoàng Minh Trị ở Kyoto hầu như không có mấy người đến. Thiên hoàng Minh Trị và thời đại của ngài đang dần trở nên xa vời, như câu thơ của Nakamura Kusatao thường được trích dẫn dưới đây:

Furu yuk iya

Meiji wa tooku

Nari ni keri

(Tạm dịch: Tuyết rơi, Minh Trị đã xa rồi.)

Nhiệm vụ của tác giả truyện kí là làm cho đối tượng như sống lại trước mắt người đọc. Leon Edel, tác giả truyện kí nổi tiếng về Henry James, từng nói rằng tác giả truyện kí phải “say đắm” nhân vật đối tượng của mình. Thật khó để say đắm Thiên hoàng Minh Trị, bởi ngay cả trong khoảnh khắc cởi mở nhất thì ngài cũng không bao giờ quên bản thân mình và tổ tiên mình, hơn nữa lại là người hiếm khi thể hiện tình cảm ra mặt. Nhiều giai thoại kể rằng Thiên hoàng luôn uống cạn mọi thứ rượu được bày trên bàn, cho đến khi chân đi chệnh choạng. Đúng là những giai thoại này chạm đến “tính con người” của ngài, nhưng cũng chỉ dừng lại ở mức độ cung cấp một thông tin nhàm chán là bản thân Thiên hoàng cũng thích uống rượu như vô số người Nhật khác. Chúng ta không thể tiếp cận Thiên hoàng hơn nữa qua những câu chuyện như thế này. Những tin đồn về quan hệ của ngài với phụ nữ cũng vậy, không cho ta biết thêm được gì về Thiên hoàng.

Có vẻ như Thiên hoàng Minh Trị đẩy lùi hầu hết những nỗ lực của tác giả truyện kí nhằm tiếp cận ngài. Nếu có ai đó biết rõ về Thiên hoàng Minh Trị và không tiếc công sức để viết tường tận hồi kí về ngài thì có lẽ chúng ta đã có ấn tượng khác về ngài. Như đã thấy, Hoàng thái hậu Shōken không chịu tiết lộ chi tiết về cuộc sống hôn nhân (chẳng hạn như bà nghĩ gì về những quyền điển thị thay mình chăm sóc Thiên hoàng trên giường ngủ). Thiên hoàng Taishō cũng không giải thích rõ về nguyên nhân trục trặc trong quan hệ cha con với Thiên hoàng Minh Trị. Nhưng nếu như Fujinami Kōtotada chịu tiết lộ rõ hơn một chút về quan hệ bằng hữu với Thiên hoàng, hay như bà Sono Sachiko, mẹ ruột của tám người con cuối cùng của Thiên hoàng, nếu bà chịu đề cập đến việc nhân vật khiến người người kính sợ này có mặt ấm áp hay không thì rất có thể chúng ta sẽ cảm thấy Thiên hoàng Minh Trị gần gũi hơn nhiều.

Ngoài những khía cạnh được công nhận, do những người biết Thiên hoàng viết thì có lẽ Thiên hoàng Minh Trị không còn khía cạnh riêng tư nào khác. Thiên hoàng là người nghiêm khắc với bản thân, không mấy khi thể hiện sự yêu ghét ra mặt. Những thứ khiến người đời kêu khổ như nóng nực, lạnh lẽo hay đói khát cũng không thể khiến Thiên hoàng để lộ bất bình. Ngài tỏ ra thản nhiên với hầu hết mọi sự trong tự nhiên. Theo ghi chép của một thị tòng thì trong một cuộc đại diễn tập nọ, đại pháo nổ vang và các hầu cận chung quanh đều nhét bông vào tai để ngăn tiếng nổ thì Thiên hoàng vẫn không chịu đeo bông.²

Việc Thiên hoàng không quan tâm đến sự thoải mái của mình được cho là do nền giáo dục Nho giáo mà ngài được nhận. Nhưng xét về bản chất, nền giáo dục này cũng giống như nền giáo dục mà cha ngài và những người khác trong cung đình được nhận. Dù vậy, cũng không có ai giống Thiên hoàng Minh Trị ở điểm nghiêm khắc với bản thân. Khác với cha mình là Thiên hoàng Kōmei, Thiên hoàng Minh Trị hiếm khi nổi giận, và hầu như cũng không có hành động ích kỉ, vô trách nhiệm. Có vẻ như Thiên hoàng Minh Trị có được sức mạnh tinh thần bên trong nào đó, vì vậy mà ngài có thể tuân theo những quy chuẩn hành động do mình đặt ra và không mấy khi phá vỡ nó. Thiên hoàng là người tuân thủ quy tắc đến phút cuối cùng. Ngài không ngại khó nhọc mà vẫn lê thân đến dự buổi tốt nghiệp của Đại học Đế quốc Tōkyō, hay đến dự các buổi họp của Xu mật viện. Bản thân Thiên hoàng chưa bao giờ thừa nhận một sự thật rằng thân thể ngài gặp khổ sở khi về già.

Theo hồi tưởng của Thị tòng Hinonishi Sukehiro thì Thiên hoàng hầu như chưa bao giờ lộ tình cảm ra mặt. “Tôi từng phục vụ ngài trong suốt thời gian dài nhưng chưa từng thấy ngài tỏ ra rất vui hay rất buồn…”³ Phải đợi đến hai, ba ngày sau khi Itō Hirobumi bị ám sát thì Hinonishi mới lấy hết can đảm để báo cáo với Thiên hoàng. Nhưng ngay cả khi biết tin vị đại thần thân tín nhất của mình bị ám sát, Thiên hoàng cũng chỉ đáp lại “ừm” rồi thôi. Khi đang trong cuộc hội nghị về hiến pháp, Thiên hoàng được báo tin Thân vương Michihito qua đời. Thiên hoàng chỉ gật đầu “Hừm, hừm”⁴ rồi cho tiếp tục cuộc họp.

Đầu thời trị vì của mình, Thiên hoàng đi khắp mọi nơi trong đất nước và chưa bao giờ lên tiếng bất bình về những chuyến đi khó khăn này. Ngài nghỉ lại tại những điểm dừng chân mà đồ đạc, thiết bị còn thô sơ chứ chưa được tiện nghi. Thiên hoàng luôn tuân theo quy tắc hành động của mình, luôn chịu nỗi thống khổ như tra khảo khi giữ nguyên tư thế ngồi trong kiệu cả ngày, khi trời nóng đổ mồ hôi. Ngay cả sau khi đến nơi, Thiên hoàng cũng không cho phép bản thân được hưởng an nhàn một mình. Thiên hoàng luôn tiếp tất cả, các quan địa phương thể hiện niềm vui khi được ngài đến viếng thăm. Dù khi tiếp bất cứ ai đi nữa, ngài đều luôn lắng tai nghe như thể biết ơn những lời của họ. Thiên hoàng không tỏ ra chán chường khi tiếp chuyện họ. Ngay cả khi thân và tâm đều mỏi mệt nhưng ngài cũng thường đi xem các di tích, sản vật của địa phương theo tiếng gọi của nghĩa vụ.

Không biết Thiên hoàng nghĩ gì khi bị rung lắc suốt nhiều giờ liền trên kiệu. Có thể khi gặp đường xấu khó đi, ngài tự nhủ với bản thân rằng “đây là đất nước của Trẫm”. Ngài chưa bao giờ quên sự thật rằng mình là hậu duệ, dòng dõi của các vị Thiên hoàng vạn thế nhất hệ cai trị đất nước này từ xưa đến nay. Thiên hoàng theo cổ lệ xem xét đất nước, cảm thấy mình có nghĩa vụ phải kiểm tra từng ngóc ngách trên đất nước của ngài. Ngài chưa từng có giây phút nào lơ là không tuân theo tiền lệ mà tổ tiên ngài đặt ra. Thiên hoàng luôn chú ý từng chút nhỏ nhặt để không hổ thẹn về hành động của mình trước tổ tiên.

Tương tự, Thiên hoàng luôn xem tất cả mọi người mình gặp trên đường tuần hành đều là “thần dân” của ngài. Có lẽ trước chuyến tuần hành đầu tiên đến Tōkyō thì Thiên hoàng chưa từng thấy cảnh làm việc của một người nông phu hay ngư dân nào. Nhưng khi lần đầu tiên trông thấy họ, ngài vẫn nhận ra đó là thần dân của mình. Khác với tầng lớp quý tộc thời Heian, Thiên hoàng không hề xem họ là những kẻ hạ tiện, thấp kém. Ngài không hề tỏ ra e ngại khi cùng vui những thú vui của tầng lớp bình dân như xem xiếc ngựa, đua ngựa hay xem bắn pháo hoa chung với họ. Đôi khi ngài còn ngồi chung với họ, dùng những bữa ăn giản dị trên đường tuần hành.

Thiên hoàng mang cảm giác gần gũi đặc biệt với Iwakura Tomomi. Iwakura giữ vai trò giáo dục Thiên hoàng trong nhiều năm, và là một quý tộc trong thế giới thời thơ ấu của ngài ở Ngự sở Kyoto. Còn những nhân vật thân cận với Thiên hoàng trong những năm về già, chẳng hạn như Itō Hirobumi, đều là người có xuất thân từ tầng lớp thấp. Tuy vậy, Thiên hoàng không bao giờ xem thường những người xuất thân thấp kém như Itō. Trường hợp của Itō đã chứng minh được rằng một nhân vật có tài thì dù xuất thân thế nào đi nữa thì cũng có thể xuất thế lập thân, leo lên được hàng ngũ hoa tộc mới.

Khi tiếp xúc với người ngoại quốc thì Thiên hoàng Minh Trị luôn tỏ ra trân trọng, đầy thành ý. Bất cứ ai yết kiến ngài cũng đều thấy Thiên hoàng luôn mỉm cười, chìa tay ra với họ. Đây là điều khó có thể nghĩ đến đối với vị Thiên hoàng trẻ tuổi vào đầu thời trị vì của ngài. Cuộc hội kiến giữa Thiên hoàng với cựu tổng thống Mỹ, Tướng Grant, cũng thật đáng nhớ. Có lẽ trong số những lời khuyên mà Thiên hoàng nhận được thì không có gì gây ấn tượng sâu sắc với ngài bằng lời khuyên của Tướng Grant. Sự quan tâm của Thiên hoàng với Nicholas II khi bị hành thích ở Ōtsu không xuất phát từ nỗi sợ bị nước Nga báo thù, mà xuất phát từ niềm thương cảm đối với vị hoàng tử xa nhà, bị tập kích trên đất người. Các vị vương tộc ngoại quốc khi yết kiến Thiên hoàng đều được đón tiếp chu đáo, nồng hậu nên bất cứ ai cũng tin rằng Thiên hoàng chưa từng tỏ thái độ mến khách như thế này đối với những vị khách viếng thăm trước đó, và họ là người đầu tiên.

Những người ngoại quốc gặp gỡ Thiên hoàng Minh Trị không chỉ giới hạn trong các vị nguyên thủ quốc gia. Hầu như mỗi ngày ngài đều tiếp kiến các kĩ sư, các nhà truyền giáo vào chầu trước khi họ về nước. Ngoài ra còn có vô số khách quý ngoại quốc (chủ yếu là quân nhân, chính khách, các nhân vật tai to mặt lớn) đến thăm Thiên hoàng để chào hỏi theo lễ nghi trong thời gian họ tạm thời lưu lại Nhật Bản. Hầu hết trường hợp, Thiên hoàng đều vui vẻ tiếp họ. Và hầu hết người ngoại quốc đều được triều đình ban tặng huân chương cấp cao với nhiều lí do như đã tiếp đãi tử tế khi hoàng tộc Nhật Bản ra hải ngoại, hay đơn giản chỉ là vì họ đến yết kiến Thiên hoàng và nhiều lí do khác mà đến giờ vẫn không rõ. Trong thời của Thiên hoàng Minh Trị thì không có nước nào ban tặng nhiều huân chương như Nhật Bản.

Rất khó nói Thiên hoàng đã phản ứng ra sao trước những thay đổi xảy ra ở Nhật trong thời trị vì của ngài. Giống như nhiều người khác theo lí thuyết Nho giáo, Thiên hoàng Minh Trị luôn lấy quá khứ làm chuẩn mực. Nhưng dần dần ngài trở nên miễn cưỡng với những nghi thức mang tính tôn giáo, nghĩa vụ truyền thống của ngài. Không phải nghi ngờ rằng Thiên hoàng Minh Trị tin vào Thần đạo. Nhưng ngài cũng không mấy khi đến thăm các đền thờ. Khi trở về Kyōto, nơi Thiên hoàng đến thăm là lăng mộ của Thiên hoàng Kōmei chứ không phải đền thờ nào. Nói tín ngưỡng của Thiên hoàng là tục thờ cúng tổ tiên thì đúng hơn là Thần đạo.⁵ Tổ tiên của Thiên hoàng đều là những tín đồ sùng bái Phật giáo, nhưng bản thân ngài không quan tâm đến truyền thống này. Thiên hoàng Minh Trị không quan tâm đến Phật giáo, mà thậm chí còn có ý đối địch.

Các nhà truyền giáo đầy thiện ý cũng có lúc dâng Kinh Thánh lên Thiên hoàng, nhưng không có dấu hiệu gì cho thấy ngài đã đọc. Cho dù Thiên hoàng có nhiệt tình đọc bản dịch Nhật ngữ của Kinh Thánh đi nữa thì cũng không thấy có dấu hiệu Kinh Thánh làm lung lay quan niệm của ngài. Thiên hoàng luôn tin rằng mình là hậu duệ kế thừa dòng máu của thần linh, của dòng dõi vạn thế nhất hệ. Đương thời có khá nhiều người trí thức trẻ cải đạo sang Cơ Đốc giáo, nhưng tôn giáo này quá xa lạ đối với ngài để có thể đón nhận giáo lí của nó một cách nghiêm túc.

Tuy Thiên hoàng Minh Trị không quan tâm đến Cơ Đốc giáo nhưng có vẻ như ngài cũng không mang phản cảm với văn vật Âu châu tràn vào Nhật Bản như nước lũ trong suốt thời trị vì của ngài. Trong sinh hoạt thường nhật, ngài mặc áo choàng kiểu Tây và hiếm khi mặc trang phục thuần Nhật, và ngài cũng không phản đối sở thích mặc Âu phục của hoàng hậu. Thiên hoàng yêu thích những món ăn Nhật, nhưng món Âu luôn được dọn ra trong các bữa ăn tối chính thức. Chẳng những Thiên hoàng không bất bình mà còn ăn một cách ngon lành. Ban ngày, Thiên hoàng ngồi trên ghế trước chiếc bàn kiểu Tây trong phòng làm việc. Tất cả các phòng công vụ trong hoàng cung đều theo kiểu Tây. Thiên hoàng ghét sử dụng điện không phải vì xuất xứ ngoại lai của nó mà vì sợ sẽ phát sinh hỏa hoạn từ những khiếm khuyết của đường dây.

Sau khi cung điện cũ bị thiêu cháy trong trận hỏa hoạn, Thiên hoàng cũng luôn trì hoãn xây dựng cung điện mới. Ngài không muốn phải bỏ ra một số tiền lớn để xây dựng cung điện nhưng cuối cùng cũng nhận ra rằng để gây ấn tượng với khách ngoại quốc viếng thăm, để bảo đảm cho uy tín của quốc gia thì ngài cần có một cung điện bề thế. Tuy nhiên, hầu hết những khu vực mà khách viếng thăm không được vào đều trong tình trạng cũ kĩ. Thiên hoàng không muốn sử dụng nhiều tiền cho bản thân mình, và những vết vá trên bộ quận phục của ngài đã chứng minh điều đó.

Một trong những sở thích của Thiên hoàng là nghe máy thu âm và hát theo, nhất là những bài quân ca.⁶ Những năm cuối đời, ngài còn có thêm sở thích xem chiếu bóng. Việc Thiên hoàng khuây khỏa với thú vui ngoại lai không có nghĩa rằng ngài cự tuyệt nền nghệ thuật truyền thống mà chỉ cho thấy một sự thật đơn giản là Thiên hoàng đón nhận các phát minh mới. Mặt khác, ngài cũng yêu thích các môn vận động truyền thống như đá cầu, bắn cung. Thiên hoàng còn thể hiện sự quan tâm đến các sản phẩm thủ công Nhật Bản.

Thiên hoàng có một thói kì lạ. Bác sĩ Baelz hồi tưởng như sau:

Thiên hoàng không thể chịu được khi thấy chỗ ngồi của hoàng hậu cao bằng ngai vàng của ngài. Ngài luôn đòi ngai phải được nâng cao hơn nữa, nhưng Bá tước Inoue phản đối. Một lần nọ, bá tước vào chầu và thấy một cuộn lụa dày được đặt ngầm bên dưới ngai vàng. Bá tước kéo cuộn lụa ra rồi vất vào một góc phòng. Vì chuyện này mà trong cung xảy ra ầm ĩ.⁷

Thiên hoàng có một thứ vui bạo ngược kì lạ. Chẳng hạn như ngài thường cố tình để rơi măng tây xuống sàn nhà bụi bặm trong phòng ăn rồi bắt thị tòng nhặt lên ăn. Có thể thú vui bạo ngược này (ít nhất là về mặt lí thuyết) là điều không thể tránh khỏi đối với những người sở hữu quyền lực tuyệt đối. Có thể ngài muốn xem các gia thần tận tụy đến khôi hài của mình phục tùng ngài đến mức độ nào.

Thú vui bạo ngược của Thiên hoàng (nếu như đây là từ thích hợp) có mối quan hệ mật thiết với tính cảm thụ khôi hài của ngài. Bất cứ ai biết về Thiên hoàng và viết hồi kí về ngài đều đề cập đến tính khôi hài của nhân vật đường đường uy nghiêm này. Những câu chuyện điển hình được kể cho thấy nét khôi hài của Thiên hoàng xuất phát từ tinh thần hào sảng của bậc nam nhi hơn là xuất phát từ chỗ cơ trí. Thị tòng Hinonishi có ghi lại một giai thoại như sau:

Một ngày nọ, khi tôi đến trước ngài thì thấy ngài đang cười, nói rằng đêm qua có chuyện buồn cười. Tôi hỏi chuyện gì buồn cười thì ngài đáp đêm qua Yamaguchi ngủ phòng bên cạnh và ngáy rõ to, còn Ayanokoji thì nghiến răng kèn kẹt, tiếng ngáy và tiếng nghiến răng kết hợp thành giai điệu thú vị. Lúc đó Yamaguchi cũng có mặt và nói chính Bệ hạ còn ngáy to hơn. Rồi Bệ hạ phá lên cười khanh khách.⁸

Thiên hoàng Minh Trị cũng được đánh giá là có trí nhớ siêu phàm, nhưng những câu chuyện được kể về khả năng ghi nhớ của ngài lại không mấy ấn tượng. Thị tòng Hinonishi viết như sau:

Mọi người đều biết Bệ hạ có trí nhớ phi phàm, nhưng tôi xin lỗi là không nhớ được trường hợp cụ thể nào. Có lần nọ khi đến Kyōto, Bệ hạ kể chi li với tôi rằng căn phòng này ngày xưa thế nào, được sử dụng ra sao. Ngài kể khi ngài còn nhỏ thì quanh hoàng thái tử điện có một con hào và ngài thường bắt cá sóc ở đó…⁹

Mối quan tâm tri thức của Thiên hoàng cũng có giới hạn. Theo lời Hinonishi thì “từ khi tôi phụng sự ngài thì chưa thấy ngài đọc sách bao giờ. Ngoại trừ những lúc nghe tiến giảng đầu năm thì không thấy ngài đọc sách lúc nào. Có lẽ khi còn ở Ngự sở tạm Akasaka thì ngài có thời gian rỗi rãi và đã đọc sách, nhưng sau đó thì chính vụ dồn dập, Bệ hạ bận rộn nên không còn đọc sách được. Từ khi tôi đến phụng sự Bệ hạ thì không thấy ngài đọc sách”.¹⁰

Dù Thiên hoàng không đọc sách hay báo chí nhưng hẳn ngài vẫn nắm được kiến thức về tình hình thế giới qua những câu chất vấn các quan hằng ngày. Trước khi Thiên hoàng hội kiến với khách viếng thăm từ ngoại quốc thì ngài luôn được cho biết trước những kiến thức dự bị đơn giản về đất nước đó, và ngài luôn khiến quan khách ấn tượng bằng những kiến thức đó. Có thể những bài tiến giảng về lịch sử và triết học vào mỗi dịp năm mới đã gây hứng thú cho Thiên hoàng nhưng ngài cũng không tỏ ra muốn tìm hiểu sâu hơn về những kiến thức được tiến giảng. Có vẻ Thiên hoàng cũng không đọc các tác phẩm văn chương và thơ ca cùng thời chứ đừng nói đến những bài khảo cứu mang tính học thuật.

Nền học vấn chính thức mà Thiên hoàng đón nhận chủ yếu là những bài dựa trên truyền thống Nho giáo do Motoda Nagazane tiến giảng. Việc tiến giảng này tiếp diễn cho đến khi Thiên hoàng trên 30 tuổi và góp phần không nhỏ trong cảm giác nghĩa vụ của ngài. Cũng có khi Thiên hoàng hành xử trái với mong đợi của người chung quanh, dù là cực hiếm khi. Điều ngài cực kì ghét là việc các đại thần lập kế hoạch và ép ngài phải theo. Thể hiện rõ ràng nhất là việc họ lợi dụng khi Thiên hoàng đến Nara và khuyên ngài đến viếng lăng Thiên hoàng Jimmu, nhưng ngài từ chối. Thiên hoàng Minh Trị không phản đối việc viếng lăng Thiên hoàng Jimmu, nhưng ghét phải làm theo chỉ thị của người khác. Tuy nhiên, cuối cùng ngài cũng nghe theo lời thuyết phục, và những khi không nghe theo thì đều tạ lỗi về sau. Cũng có thời kì ngài tỏ ra chán chường, không muốn thực hiện những công việc thường ngày của một vị quân chủ, có lẽ là chán nản với các cố vấn hoặc chán xử lí công việc. Tuy nhiên, nhìn chung thì Thiên hoàng Minh Trị là người có tinh thần trách nhiệm mạnh mẽ và hiếm khi bác bỏ lời khuyên của các đại thần.

Vì Thiên hoàng rất tín nhiệm các đại thần nên cũng khó biết trong số những sắc ngữ được ban ra với danh nghĩa của Thiên hoàng đều là do ý của ngài hay do các đại thần quyết định. Ít ra là qua lời văn trong sắc ngữ cũng có thể thấy được người viết là nhân vật thông thạo Hán văn cổ điển hơn Thiên hoàng. Chúng ta cũng không có cách nào để biết được ý kiến cá nhân của Thiên hoàng được phản ánh bao nhiêu phần trong những sắc ngữ đó. Tuy vậy, hẳn sẽ không sai khi nói rằng những điều phản lại với ý muốn của Thiên hoàng sẽ không được viết vào sắc ngữ.

Trong sắc ngữ của Thiên hoàng Minh Trị luôn có một chủ đề được nhắc đi nhắc lại khiến người đọc tin rằng đó là biểu hiện của mong muốn sâu thẳm nhất của ngài. Đó chính là nguyện vọng về hoà bình. Chủ đề này có vẻ như chỉ là một quy ước truyền thống, hay đôi khi còn được sử dụng để biện minh cho hành động đập tan những kẻ thù “cản trở hoà bình”, nhưng từ những hành động của Thiên hoàng trong những cuộc chiến xảy ra trong thời trị vì của ngài thì có thể thấy một sự thật rằng ngài là người căm ghét chiến tranh từ tận đáy lòng. Điều này có vẻ như trái ngược với việc ngài thích mặc quân phục, thích tham dự những buổi diễn tập của lục quân.

Đương thời, khi xảy ra cuộc phản loạn chiến tranh Tây Nam ở Satsuma, Thiên hoàng đã tỏ ra mệt mỏi, bạc nhược. Vì vậy mà ngài cự tuyệt mọi nghĩa vụ của một vị nguyên thủ quốc gia, từ chối luôn cả chuyện học hành. Thiên hoàng cũng phản đối bố cáo tuyên chiến với Trung Quốc vào năm 1894. Khi nhận được tin báo thắng lợi đã hạ được Lữ Thuận thì phản ứng đầu tiên của Thiên hoàng không phải là thái độ hân hoan vui mừng, mà là chỉ thị đối xử với tướng quân địch bại trận cho tử tế.

Có lẽ công trạng lớn nhất của Thiên hoàng Minh Trị chính là việc ngài trị vì trong suốt một thời gian dài. Xét về điểm này thì Thiên hoàng Minh Trị giống với Nữ hoàng Victoria cùng thời. Nữ hoàng Victoria bị báo chí tấn công trong nhiều năm rằng vì mải mê với những chuyện đau buồn của mình mà bỏ bê chính sự¹¹, nhưng cuối cùng, nhờ thời trị vì lâu dài của bà mà bà nhận được tiếng tăm của một vị quân chủ vĩ đại. Nếu như Thiên hoàng Minh Trị qua đời ở tuổi 34 như cha mình, Thiên hoàng Kōmei, thì hẳn ngài cũng chỉ được quốc dân ghi nhớ như một vị quân chủ lên ngôi từ trẻ, giữa lúc Nhật Bản xảy ra nhiều biến động và không còn gì hơn. Nhưng sự thật là nhờ thời trị vì lâu dài của ngài mà Thiên hoàng dần gây dựng được những ấn tượng vững chắc về mình và ngài cũng có được uy quang thần thánh khiến người người nể sợ.

Sau khi Thiên hoàng Minh Trị qua đời thì tạp chí Thái Dương đã có một ấn bản lâm thời đặc biệt với tựa đề Thánh Thiên tử Minh Trị. Một ngày sau khi Thiên hoàng qua đời, tờ Ōsaka mainichi shimbun đăng trên trang nhất bài kí sự gọi cố Thiên hoàng bằng danh từ Đại Đế (the Great) theo cách gọi của Peter Đại Đế. Danh xưng Đại Đế này thường được dùng để chỉ Thiên hoàng Minh Trị trong suốt thời kì này cho đến khi chấm dứt chiến tranh Thái Bình Dương vào năm 1945. Giáo sư danh dự của Đại học Kyōto là Asukai Masamichi giải thích lí do vì sao mình chọn tựa đề Minh Trị Đại Đế cho bài kí sự của mình như sau:

“Vì trong lịch sử cận đại, không, trong suốt lịch sử Nhật Bản, thì không có Đại Đế nào ngoài vị Thiên hoàng này. Thiên hoàng Minh Trị đã để lại những dấu vết xác thực của một Đại Đế”.¹²

Ngày sinh nhật của Thiên hoàng Minh Trị được chính thức công bố là ngày lễ của quốc dân từ năm 1927 với tên gọi Meiji setsu (Minh Trị tiết). Từ năm 1948 (trong thời gian Mỹ chiếm đóng) thì ngày này được đổi tên thành Bunka no hi (ngày văn hóa).↩

Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 109.↩

Cùng tư liệu trên, trang 125.↩

Cùng tư liệu trên, trang 149-150.↩

Về việc lễ bái tổ tiên của Thiên hoàng, xem Bōjō Toshinaga, Năm mươi năm trong cung trang 35-36.↩

Theo ghi chép của Thị tòng Hinonishi thì trong thời gian chiến tranh Nhật - Nga, Thiên hoàng mất hẳn hứng thú vui chơi, chỉ tập trung vào việc nước. Thú vui duy nhất bấy giờ của ngài là nghe máy hát (Hinonishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 124). Theo thị tòng Bōjō Toshinaga (Năm mươi năm trong cung, trang 40) thì chiếc máy hát của ngài là kiểu rất cổ, có phần loa hình sừng, quay trụ sáp để phát ra tiếng. Những bài nhạc được thu âm toàn “những bài lành mạnh”. Có thể đây là những bản nhạc truyền thống Nhật Bản và dân ca chứ không phải những bản nhạc thịnh hành đương thời.↩

Nhật kí Baelz, cuốn thượng, trang 157. Bá tước Inoue ở đây là Inoue Kaoru, người đề xướng phương thức hiện đại.↩

Hinbnishi Sukehiro, Chuyện thường ngày của Thiên hoàng Minh Trị, trang 46.↩

Cùng tư liệu trên, trang 52.↩

Cùng tư liệu trên, trang 53.↩

Sau khi người chồng Albert qua đời, Nữ hoàng Victoria không buồn mở hội nghị trong suốt năm năm. Tờ Times đăng bài xã luận thuyết phục nữ hoàng “không nên kéo dài thêm nỗi buồn vô ích mà hãy nghĩ đến quyền lợi của thần dân của mình, cũng như nghĩa vụ ở địa vị của bà” (Giles St. Aubin, Nữ hoàng Victoria, trang 344).↩

Asukai Masamichi, Minh Trị Đại Đế, trang 2.↩

LỜI KẾT

Mười mấy năm trước, anh Tomizawa Sachio, biên tập viên của tạp chí Shirichō 45 có đến thăm tôi để nhờ viết bản thảo. Anh hỏi: “Sau khi hoàn thành cuốn Lịch sử văn học Nhật Bản thì công việc tiếp theo của ông là gì?”. Lúc đó tôi đang viết cuốn văn học sử nên cũng chưa nghĩ đến kế hoạch tiếp theo. Hơn nữa cũng không biết liệu có viết xong cuốn văn học sử được hay không. Nhưng vì câu hỏi bất ngờ của anh Tomizawa nên tôi bắt đầu nghĩ mình sẽ làm gì một cách nghiêm túc. Cuối cùng, tôi trả lời Tomizawa rằng sẽ viết truyện kí về một người Nhật nào đó. Nhưng nếu là truyện kí về tác gia văn chương thì thường có khuynh hướng như một bản kéo dài của cuốn văn học sử, nên tránh thì hơn. Trước đó đã có người khen rằng cuốn văn học sử là tác phẩm để đời của tôi, nhưng nếu nghĩ “tác phẩm để đời” như đúng câu chữ của nó thì sau khi hoàn thành, tác giả chỉ có chờ chết chứ không làm được gì khác. Tôi muốn thanh minh với thế giới rằng mình vẫn còn sống. Vì vậy nên tôi nói rằng mình sẽ viết truyện kí về Thiên hoàng Minh Trị và sau sẽ viết bản thảo ngắn.

Sau khi bản thảo được công bố trên tạp chí (Shinchō 45, số tháng 5 năm 1985) thì anh Tomizawa có gửi cho tôi hai quyển thượng và hạ của bộ Tân tập Minh Trị Thiên hoàng ngự tập. Nhưng vì bấy giờ vẫn chưa hoàn thành xong văn học sử, không muốn đọc hai cuốn sách khổng lồ nên tôi gửi trả lại cho Tomizawa. Nhưng anh Tomizawa không hề quên. Đến khi hoàn thành xong cuốn văn học sử thì anh lần nữa gửi cho tôi bộ sách. Lần này thì tôi đầu hàng.

Rồi tôi quyết định mua cả thảy 13 cuốn của bộ Minh Trị Thiên hoàng kỉ và bắt đầu đọc. Càng đọc càng thấy hứng thú. Tôi vốn không phải sử gia mà chuyên viết văn chương và từng xuất bản sách nghiên cứu về Lan học trong thời Tokugawa, môn được gọi là “sự phát hiện về Tây phương của người Nhật Bản”. Từ trước tôi cũng rất quan tâm đến văn học sử thời Minh Trị nên nghĩ rằng mình có thể viết sử về thời Minh Trị với nhân vật trung tâm là Thiên hoàng Minh Trị, điều từ trước nay vẫn chưa hề thấy. Trước đó tôi đã thấy bất mãn vì nhiều sách nghiên cứu về thời Minh Trị nhưng hoàn toàn không đề cập gì đến Thiên hoàng Minh Trị, nên tôi quyết định tập trung vào Thiên hoàng Minh Trị.

Thiên hoàng Minh Trị được đăng tải hằng tháng trên tạp chí Shinchō 45 từ số tháng 1 năm 1995 cho đến số tháng 4 năm 2000. Tạp chí cũng đã đăng tải nguyên cả phần chú giải, điều hiếm thấy đối với một tạp chí tổng hợp. Tôi phải cảm ơn anh Kamei Tatsuo và vị trưởng biên tập kì cựu của tạp chí. Sách lịch sử mà không có phần chú giải thì sẽ không biết được nguyên gốc thế nào, nên không thể tin được những cuốn sách lịch sử không có chú giải. Cũng theo ý nghĩa đó, sách lịch sử mà không có phần tra cứu thì không được thân thiện và khó sử dụng. Vì vậy nên tôi thấy vui vì cuốn sách này có phần tra cứu.

Bản thảo được công bố trong suốt sáu năm và được người bạn của tôi là Kakuchi Yukio dồn hết nhiệt tình để giúp tôi biên dịch sang tiếng Nhật. Cũng có người quở tôi là tại sao không tự mình viết bằng tiếng Nhật. Đáng tiếc là tôi không đủ tự tin để viết bằng tiếng Nhật tốt như anh Kakuchi, hơn nữa tôi cũng muốn người dân nói tiếng Anh được biết đến Thiên hoàng Minh Trị. Vì vậy tôi chỉ viết Lời kết này bằng tiếng Nhật.

DONALD KEENE

Một ngày tốt tháng 9 năm 2001

Xuất bản lần đầu

Shinchō 45, số tháng 1 năm 1995 - số tháng 4 năm 2000

Vì ghi chép sự thật lịch sử nên cuốn sách này có những câu từ mang tính phân biệt khó tránh khỏi. Tác giả không có ý cổ súy cho những phân biệt này.