Tên sách : THÂN THẾ VÀ SỰ NGHIỆP CỤ HOÀNG-DIỆU

Tác giả : VĂN-NHAN

Nhà xuất bản : NÙNG-SƠN THƯ-XÁ

Năm xuất bản : 1952

------------------------

Nguồn sách : scmn-vietnam.Web.taisachnhanh.cloud

Đánh máy : Linh2017

Kiểm tra chính tả : Thư Võ

Biên tập ebook : Thư Võ

Ngày hoàn thành : 08/09/2018

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận « SỐ HÓA 1000 QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG » của diễn đàn TVE-4U.ORG

Cảm ơn tác giả VĂN-NHAN và NÙNG-SƠN THƯ-XÁ đã chia sẻ với bạn đọc những kiến thức quý giá.

MỤC LỤC

NHỮNG SÁCH THAM KHẢO

LỜI GIỚI THIỆU

THÂN THẾ VÀ SỰ NGHIỆP CỤ HOÀNG-DIỆU

VÀI GIAI THOẠI VỀ CỤ HOÀNG-DIỆU

GIẾT MỘT TƯỚNG CƯỚP

CÁCH TUỘT HAI CHỨC TÚ-TÀI

VĂN-CHƯƠNG THỜI XƯA VỚI CÁI CHẾT CỦA CỤ HOÀNG-DIỆU

VĂN-CHƯƠNG THỜI NAY VỚI CÁI CHẾT CỦA CỤ HOÀNG-DIỆU

MỘT CẢM-TƯỞNG VỀ CÁI CHẾT CỦA CỤ HOÀNG-DIỆU

VĂN-NHAN

THÂN THẾ VÀ SỰ NGHIỆP

CỤ

HOÀNG-DIỆU

IN LẦN THỨ HAI

NÙNG-SƠN THƯ-XÁ

16, Đường 2, Thái-Hà-Ấp – Hà Nội

1952

CỤ HOÀNG-DIỆU

Đã tay cầm bút lại cầm binh,

Muôn dậm giang-sơn nặng một mình.

Thờ chúa, Chúa lo, lo với Chúa.

Giữ thành, thành mất, mất theo thành.

Suối vàng chắc hẳn mài gươm bạc,

Lòng đỏ đành đem gửi sử xanh.

Di biểu nay còn sôi Chính-khí,

Khiến người thêm trọng bút khoa-danh.

Phó-bảng

NGUYỄN-TRỌNG-TỊNH

(Huế)

NHỮNG SÁCH THAM KHẢO

1) VIỆT-NAM-SỬ-LƯỢC của Cụ Trần-trọng-Kim

2) ESSAI D’HISTOIRE D’ANNAM của Ch. Patris

3) BULLETIN DES AMIS DU VIEUX HUE (Tạp-chí)

4) TRI-TÂN TẠP-CHÍ.

5) HỒN-NƯỚC TUẦN-BÁO.

6) QUỐC-GIA CHUYỆN KÝ 5.

LỜI GIỚI THIỆU

CUỐI thế kỷ thứ XIX nước Việt-Nam gặp nhiều cuộc biến chuyển vô cùng quan trọng. Sáu tỉnh Nam Việt đã lần lượt lọt vào tay quân đội Pháp sau vụ tử tiết của Cụ Phan-thanh-Giản. Ngoài Bắc, tình trạng cũng trở nên vô cùng nguy ngập. Quân đội Pháp tìm hết cách ngược sông Nhị-Hà buôn bán cùng Vân-Nam, và có ý muốn lấy luôn sứ Bắc.

Sau khi Cụ Nguyễn-tri-Phương và con đều tử trận, hòa-bình xem chừng tạm trở lại với một vài hiệp-ước tạm thời. Nhưng dân chúng sống trong vòng bất an, lo sợ những ngày khói lửa… giữa lúc ấy Cụ Hoàng-Diệu được cử ra thay thế Cụ Nguyễn-tri-Phương, làm Tổng-đốc Hà-nội. Tài ngoại giao của Cụ cũng không đạt được kết quả và mặc dầu Cụ đã tổ chức sự phòng bị, chống giữ, thành phố vẫn mất vì quân lực kém và có kẻ làm phản.

Cuối cùng Cụ đành tuẫn tiết theo thành sau khi đã dâng di-biểu về kinh đô.

Cái chết của Cụ là cái chết của kẻ trung liệt như Võ-Tánh, Phan-thanh-Giản, đã để lại những gương sáng biểu lộ tâm-hồn yêu nước nồng nàn. Suốt đời Cụ đã là một sự tận tụy hy sinh trong nhiệm vụ làm quan.

Nay bạn Văn-Nhan, muốn tỏ lòng thành kính một bậc anh-hùng Việt-Nam nhân kỷ-niệm ngày Cụ mất, cho xuất-bản một tập sách nói về thân-thế và sự-nghiệp của Cụ cùng những văn thơ do người đời sau ca tụng việc tuẫn tiết theo thành. Tác-phẩm này đã được nghiên cứu, và có nhiều phần quý giá.

Chúng tôi, nhân ngày giỗ kỷ-niệm Cụ Hoàng-Diệu, xin giới thiệu cùng đồng bào quyển sách này để đồng bào đọc mà tưởng vọng đến công đức của người xưa, và cung kính cúi đầu mặc niệm.

Hà-nội, ngày 25-4-50

NGUYỄN-HUYỀN-LINH

THÂN THẾ VÀ SỰ NGHIỆP CỤ HOÀNG-DIỆU

Đồi cao « Trung-Liệt » dựng Thăng Long.

Chết với cô-thành có một ông.

Trọn đạo thờ thân lòng chí hiếu.

Tỏ tài giúp nước nghĩa toàn trung.

Kinh-luân một giải gương còn sáng.

Khí-tiết muôn đời giá vẫn trong.

Nước loạn nhớ người xưa lẫm-liệt.

Chứa chan giọt lệ khóc anh-hùng.

(Thiên-Thê)

Cụ Hoàng-Diệu tên tục là Kim-Tích, tự là Quang-Viễn, hiệu là Tĩnh-trai.

Cụ sinh ngày 10 tháng 2 năm Kỷ-Sửu (1829) tức năm thứ 10 đời Minh-mệnh, ở làng Xuân-đài, huyện Diên-phước, phủ Diên-bàn tỉnh Quảng-Nam.

Cụ sinh trưởng trong một gia-đình nho-học, ông Cụ thân sinh ra Cụ là một hương-chức nên tục gọi là Cụ Hương-Huệ, mất sớm lúc Cụ còn nhỏ.

Tuy Cụ mồ côi cha, song vì sẵn có giòng máu thi thư, nên Cụ học rất giỏi, năm 16 tuổi đã nổi tiếng là một văn-tài, năm 20 tuổi Cụ đỗ cử-nhân, tức khoa thi Hương năm Mậu-thân đời Tự-Đức nguyên niên (1848). Năm 25 tuổi Cụ đỗ Phó-Bảng, tức khoa thi Hội năm Quý-sửu, triều Tự-Đức thứ 6 (1853).

Sau khi đỗ Phó-Bảng Cụ liền được phong làm Hàn-lâm kiểm-thảo và bổ nhậm chức Tri-Phủ, Phủ Tuy-phước rồi thuyên nhậm Phủ Tuy-viễn tỉnh Bình-Định.

Trong khi Cụ đang ngồi Tri-phủ Tuy-viễn, không may xẩy ra việc lầm lẫn án tử, nên Cụ bị giáng-chức Tri-Huyện đổi về huyện Hương-trà tỉnh Thừa-Thiên.

Sau Triều-đình điều tra nhận thấy Cụ có nhiều chính-tích tốt, lại phục chức cho Cụ lên Tri-phủ Đa-phúc, tỉnh Lạng-giang (Phúc-yên) rồi lần lượt thăng Án-sát Nam-định, thăng Bố-Chánh Bắc-ninh.

Luôn chín năm trời Cụ làm việc ở Bắc-Ninh, lúc nào Cụ cũng tỏ rõ cái đức tính thanh liêm và lòng thương dân yêu nước, khiến toàn dân hạt Bắc-ninh đối với Cụ đầy ái-mộ.

Tiếng tăm của Cụ vang đến Triều-Đình, vua Tự-Đức đã phải phê rằng : « Bắc-ninh chi dân, phi Hoàng-Diệu bất năng » nghĩa là : « Với dân Bắc-ninh, ngoài Hoàng-Diệu không ai trị nổi ».

Vì Cụ có nhiều thành tích tốt nên năm Tự-Đức thứ 30 (1873) Cụ được vời về Kinh và được thăng Tham-tri bộ Hình, rồi Tham-tri bộ Lại, kiêm Đồ-sát-Viện ; sung Cơ-mật đại-thần. Cụ càng lên địa vị cao, tiếng trung trực của Cụ càng vang dội khắp nơi, từ chốn Đế-đô đến vùng thôn-dã, ai cũng ca tụng Cụ là một vị quan chí tôn, chí kính.

Năm Tự-Đức thứ 31 (1878) nơi quê hương của Cụ (Quảng-nam) bị nạn lụt lớn, nhà siêu đổ ngổn ngang, người chết đói đầy đường ! dân tình rất khổ ! Nhà vua bèn phái Cụ làm Khâm-sai, cầm Tiết-việt về Quảng-nam, Quảng-ngãi để trông coi việc chẩn-tế nạn-dân. Trong khi đó Cụ đã làm tròn sứ-mệnh để nổi bật hẳn một khung cảnh : giọt nước tầm-dương thấm nhuần khắp những tấm lòng biết ơn của trăm họ.

Sau khi làm xong công việc chẩn-tế nạn dân, Cụ được thăng luôn Tổng-Đốc An-tĩnh, nghĩa là cai-trị cả hai tỉnh Nghệ-an, Hà-tĩnh. Cụ nhậm chức chưa đầy một tháng, đột nhiên có chiếu-chỉ triệu Cụ về Kinh lĩnh chức Phó-Toàn-Quyền, một chức mà nhà Vua mới đặt thêm để đại-diện Triều-đình đứng ra giao-thiệp với Sứ-bộ của nước Y-pha-Nho sang ta với mục-đích điều-đình việc thông thương trên địa-phận Việt-Nam. Trong các cuộc tiếp-xúc, Cụ đã từng làm cho Phái-bộ Y-pha-Nho phải tôn trọng quốc-thể Việt-Nam và luôn luôn kính phục Cụ.

Cách ít lâu Cụ thăng Binh-bộ Thượng-thư.

Rồi đến năm Tự-Đức thứ 33 (1880) Triều-đình bổ Cụ nhậm chức Tổng-Đốc Hà-ninh (Hà-nội – Ninh-bình) để kế tiếp Cụ Tổng-Đốc Nguyễn-tri-Phương đã tuẫn tiết với Bắc-thành từ năm 1873 mà từ đấy chưa vị nào dám đảm nhận.

Cụ phụng-mệnh ra Bắc, giữa lúc tình thế Hà-nội rất rối ren và nguy-hiểm, thế mà Cụ cứ thản nhiên coi như một nhiệm vụ của Cụ phải làm. Trước khi lên đường, nhà Vua muốn tỏ lòng an ủi, bèn ban cho Cụ vàng, ngọc, châu, bảo, để đem dưng « Lão-mẫu » buổi phân ly.

Đối với việc ban tứ của nhà Vua, Cụ nhận là một sự vạn bất đắc dĩ, vì không dám trái ý Thánh-Hoàng, nên trong lá sớ tạ ơn nhà Vua của Cụ đại ý rằng : « Vì bận việc nước, nên thần chưa dám lo việc nhà, nay Bệ-Hạ ban tứ cho mẹ thần, thì thần xin hết lòng làm việc lợi-ích cho nước, để tạ ơn trên… »

Khi Cụ Hoàng-Diệu nhậm chức Tổng-đốc Hà-ninh, cuộc giao-thiệp Việt-Pháp tuy đã tạm yên, vì đã có Hiệp-ước hẳn hoi, song vẫn ngấm ngầm bên trong rất nhiều sự gay go. Hàng ngày quân đội Pháp thường có những hành động khiêu-khích ; khiến Cụ không thể tin có sự thành thực ở phía người Pháp, nên Cụ rất chú-trọng đến việc phòng thủ thành Hà-nội. Nhất là công việc tăng cường đề phòng khi phải đương đầu với quân Pháp.

Người Pháp bấy giờ tuy đã phải chiếu theo Hiệp-ước phải trả lại thành Hà-nội cho Triều-đình Việt-Nam, song họ vẫn mưu cuộc thôn tính Bắc-kỳ bằng chính-trị, cùng lo củng cố thế lực của họ trên đất Việt, vì lúc đó các Sứ-bộ các nước : Ý-đại-Lợi, Y-pha-Nho, Anh-Cát-Lợi và Hoa-Kỳ đang lưu trú trong nước ta để điều đình việc thông thương. Nên người Pháp càng nóng lòng sốt ruột muốn có nhiều quyền lợi trên đất đai Việt-Nam.

Bởi thế việc đầu tiên của Cụ Tổng-Đốc Hà-ninh là đào hào, đắp ụ, lập pháo đài, mộ thêm quân lính, luyện tập sĩ tốt, để phòng chống những cuộc xâm-lăng có thể bùng nổ một cách bất thần.

Luôn trong 3 năm đứng điều khiển việc cai trị ở Hà-ninh, Cụ Hoàng-Diệu tuy lúc nào cũng lo việc tăng võ lực, song về phương diện hành-chính vẫn được chu đáo.

Cụ đã từng cùng ông Nguyễn-hữu-Độ Tổng-Đốc Sơn-Tây phúc trình về việc phòng thủ biên giới, rồi lại cùng ông Nguyễn-đình-Nhuận bí mật điều trần về việc dự phòng quân giặc. Vua Tự-Đức phải khen là ý kiến sáng suốt ; và việc làm rất đúng lẽ hợp thời.

Ngày 30 tháng 10 năm 1880, Thủy-quân Đại-Úy Pháp là Gros Devaux chỉ huy thủy-quân Pháp ở Bắc-Kỳ vào trong thành Hà-nội yết-kiến Cụ, thấy sự tổ chức phòng-thủ của quân đội Việt-Nam thì ngay từ đó trong lòng Gros Devaux đã nghi hoặc tưởng chừng sắp có một cuộc chiến tranh tàn khốc xẩy ra, bèn phúc-trình tình hình cùng Thống-Đốc Nam-kỳ là Le Myre de Vilers.

Ngoài Thủy-sư Đại-Úy Gros Devaux còn có các quân nhân Pháp khác cũng lấy làm khó chịu về việc phòng bị của quân ta, bởi vậy họ cũng chuẩn bị chờ dịp hoặc âm-mưu tạo một cơ-hội để khởi chiến.

Rồi ngày 8 tháng 10 năm 1881 (cuối năm Tân-Tỵ) có hai người Pháp-thương tên là Cartin và Villeroi bơi thuyền ngược giòng sông Hồng-Hà sang Vân-Nam buôn bán. Khi đến Lao-kay thì bị quân Cờ-đen của tướng Lưu-vĩnh-Phúc chận đường đánh cướp.

Vin lấy cớ đó Le Myre de Vilers cử viên Khâm-sứ Rheinart tới Huế yêu cầu với Triều-đình ta phải đánh đuổi bọn Cờ-đen về Tầu, và mở đường giao-thông tự-do trên sông Nhị. Song Triều-đình ta cũng giải thích qua-loa cho tắc trách, thực tình không chịu can-thiệp, hơn nữa cũng muốn để cho bọn Cờ đen nương náu trên đất Bắc, phòng lúc cần thêm lực-lượng, thảng hoặc có xẩy cuộc giao tranh với Pháp.

Thống-Đốc Le Myre de Vilers thấy thái độ của Triều-đình Huế không cương-quyết can-thiệp vào việc quân Cờ-đen cướp bóc người Pháp, lấy làm căm tức nhất định kiếm cớ gây chuyện hòng lập thế-lực ở miền Bắc, song vẫn còn e dè vì đã ký với nước ta một Hiệp-ước mà Triều-đình Huế đã thỏa thuận nhường cho Chính phủ Pháp sáu tỉnh miền Nam rồi.

Dầu sao lòng tham xâm chiếm của Le Myre de Vilers vẫn đánh bạt cả lẽ phải. Nên ngày 17 tháng giêng năm 1882, Thống-Đốc Le Myre de Vilers có gửi cho Thủy-sư Đại-tá là Henri Rivière một lá thư đại ý rằng : « Theo tình-hình ngoài Bắc, cần phải tăng số binh ở Đồn-thủy Hà-nội lên gấp đôi, vậy yêu cầu Đại-tá kịp trù-tính gấp rút cho việc đó. Song giữa lúc này Chính-phủ Pháp chưa có ý định gây chiến-tranh với Việt-Nam. Chỉ dùng chính-trị Hòa-bình để tăng gia và củng cố thế lực của Pháp ở Trung-kỳ và Bắc-kỳ. Nhưng nếu gặp trường hợp cần thiết thì cũng phải dùng tới vũ-lực ».

Thế là người Pháp viện cớ các nhà buôn Pháp không được tự-do, thường bị giặc Khách ngăn trở. Rồi ngày 20 tháng 3 năm 1882 Đại-tá Henri Rivière không hề thông báo cho Chính-phủ Việt-Nam biết, cứ đem hai đại đội Pháo-binh Thủy-quân cùng hai chiếc Chiến-hạm từ Saigon khởi hành ra Hà-nội đóng tại bến Cơ-xá phía Đông Nam thành Hà-nội (khu nhà thương Lanessan bây giờ).

Hai đại đội này do Thiếu-tá Chanu chỉ huy. Ngoài ra còn có Đại-úy Dapommier, ba tên thủy-thủ tầu Tilsitt do Đại-úy Thủy-quân Thesmar chỉ huy, 20 pháo thủ thủy-quân và viên Quân-y-quan Maget.

Tất cả bằng ấy người đáp hai chiếc tầu Drac và Primauguet kéo tuột ra Bắc. bộ Tham-mưu cũng tới Hà-nội hợp lực với Thiếu-tá Berthe de Vilers, thêm hai đại đội Pháo-binh Thủy-quân vừa tới cùng 3 khẩu súng đại-bác.

Sau khi bộ Tham-mưu của họ đã trù-tính xong một kế-hoạch khởi chiến, họ bèn cho những quân lính đóng ở Đồn-thủy hàng ngày vác súng ống đi nghênh ngang trước các cổng-thành để gây những cuộc khiêu-khích.

Cụ Hoàng-Diệu thấy thế biết ngay cái chủ-đích của họ là định gây sự. Cụ nghĩ : Hà-thành là yết hầu của đất Bắc, nếu thất thủ, thì các miền khác cũng bị thất thủ theo, không thể chống giữ được. Nên Cụ tức khắc thảo sớ cấp báo về Triều-đình xin viện-binh, một mặt thông báo đi các tỉnh, một mặt nữa gấp rút chuẩn bị ; ngoài thành, trong thành, chỗ nào cũng ra lệnh phải canh phòng rất cẩn mật.

Sớ tâu xin viện-binh của Cụ cũng được Triều-đình ưng chuẩn, nên quân lính các nơi tấp nập kéo tới thành Hà-nội suốt ngày đêm.

Mọi hành-động của Cụ Hoàng-Diệu đó là lẽ đương nhiên của kẻ thấy nguy phải tự-vệ. Vậy mà Đại-tá Henri Rivière lấy thế làm bất mãn, đòi Cụ phải triệt binh và bãi các cuộc canh phòng. Thực là vô lý ! có lẽ Henri Rivière « quên » không nhớ đến đám quân và tầu-chiến Pháp cần phải triệt về Nam trước đã.

Đại-tá Henri Rivière thấy Cụ Hoàng-Diệu nhất định phản đối việc đòi triệt binh của mình, bèn cấp tốc gửi bức Công-điệp phản kháng tới Triều-đình Huế. Bức Công-điệp ấy vô hiệu nốt mà sự canh phòng của quân Việt-Nam càng nghiêm cẩn hơn.

Đại-tá sinh hoảng hốt cho là tình thế cấp bách đến nơi. Rồi tuy chẳng được lệnh khai chiến, chiều ngày 24 tháng 4 năm 1882 tức mồng 7 tháng 3 năm Nhâm-Ngọ, Henri Rivière cũng hạ lệnh cho quân-đội Pháp đến bao vây thành Hà-nội, nhưng không hề bắn một phát súng nhỏ, nên chưa xẩy ra cuộc xung-đột trong khói lửa giữa hai bên Việt-Pháp.

Qua đêm 24 rạng ngày 25 tháng 4 năm 1882, tức hồi 5 giờ sáng ngày mồng 8 tháng 3 năm Nhâm-Ngọ, Cụ Tổng-Đốc Hoàng-Diệu đang họp bàn cách chống giặc cùng các quan đồng-trấn là : Tuần-phủ Hoàng-hữu-Xứng, Đề-đốc Lê-văn-Trinh, Bố-chánh Phạm-văn-Tuyển, Án-sát Tôn-thất-Bá, Lãnh-Binh Lê-Trực, Phó lãnh-binh Hồ-Phong v.v… thì bỗng có một viên Thông-ngôn người Saigon tên là Phong, thường gọi là Thông-Phong (sau được người Pháp thăng cho chức Đốc-phủ) đưa vào cho Cụ một bức Tối hậu-thư của Đại-tá Henri Rivière đòi Việt-Nam phải triệt binh trong 3 giờ, và các quan chức văn võ ở trong thành Hà-nội phải ra đợi lệnh của Tướng chỉ-huy Pháp ở Đồn-Thủy.

Tiếp được chiến-thư mọi người bàn định mặc dầu Pháp có khí giới tối-tân, quân ta toàn súng ống cổ, lực lượng hai bên rất chênh lệch, song dù sao chúng ta cũng phải sống chết giữ Thủ-đô, vì hàng phục là mất nước, là để nhục cho giống nòi. Chi bằng quyết chết giữ thành, may ra lại thắng ? Thế là tất cả mọi người có mặt trong buổi hội-nghị, đều cùng nhau cắt máu ăn thề, chết với trách nhiệm của mình.

Giữa giờ phút nghiêm-trọng của Quốc-gia, Cụ Tổng-đốc Hà-nội Hoàng-Diệu lập tức ra lệnh tổ-chức cuộc nghênh chiến, các cửa thành đều tăng thêm lính canh gác cẩn thận, khí giới sẵn sàng để tiếp chiến. Cụ lại đặt ra giải thưởng cho quân-sĩ nào giết được giặc, khiến ba quân đều một lòng hăng hái lăm le chực xông ra chiến-địa.

Trong lúc ấy ông Án-sát Tôn-thất-Bá tới trình bầy với Cụ Tổng-Đốc Hoàng-Diệu là : với mọi hành động của quân đội Pháp quá gấp, sự tổ chức chiến đấu của quân ta chưa được hoàn toàn chu đáo, âu là ta « nhân kế tựu kế » hãy giả vờ xin hoãn chiến để có đủ thì giờ kiểm soát lại các cơ-quan kháng-chiến.

Nghe nói có lý, Cụ Hoàng-Diệu gật đầu khen phải, rồi ưng chuẩn cho viên Án-sát Tôn-thất-Bá vượt thành ra ngoài đi thương-thuyết việc đó với quân-đội Pháp.

Vì ngay từ chiều hôm trước, các nơi đã nhận được lệnh thiết-quân-luật, nên bốn cửa thành đều đắp ụ chắn ngang, bịt kín cả lối đi lại, khiến Tôn-thất-Bá phải dùng thang dây tụt xuống góc cửa thành phía Bắc (tức phía Hàng-Đậu bây giờ) mới ra ngoài được.

Trong lúc quân-đội Việt-Nam còn đang chờ tin hoãn chiến của Tôn-thất-Bá thì hồi 8 giờ sáng (giờ thìn) bỗng có mấy tiếng nổ vang trời dậy đất, rung chuyển cả nhà cửa. Đó là mấy phát súng đại-bác từ trên các pháo-thuyền của Pháp đậu ở sông Hồng-Hà bắn vào cửa thành phía Bắc làm cho viên Quản-đội Hùng-Nhuệ đang đứng trên mặt thành bị ngã gục tắt thở (Hiện nay vẫn còn di-tích của mấy viên đạn đại bác ấy).

Tất cả ba-quân vẫn chờ tin hoãn chiến.

Tôn-thất-Bá vẫn biệt vô âm tín.

Té ra Tôn-thất-Bá tự ý thiết-kế, và tự ý tình nguyện đi thương-thuyết cuộc hoãn-chiến với quân-đội Pháp, rồi chẳng hiểu tại sao ông ta lại thay đổi ý-kiến, không chịu đến Đồn-thủy nơi Pháp đóng binh, mà chạy tuột xuống nằm khấn dưới đền Ngọc-Sơn, chẳng hề báo tin cho trong thành biết.

Về phía người Pháp, tuy đã bắn mấy phát đại-bác để thúc giục bộ Chỉ-huy Việt-Nam về sự trả lời bức Tối-hậu-thư buổi sáng sớm. Song chờ tới 10 giờ 30 phút vẫn không thấy thư tín gì cả, nên đúng 10 giờ 45 phút quân Pháp nhất tề khởi cuộc tấn-công khắp bốn cửa thành. Quân ta cũng rất hăng hái nghênh chiến, khiến cuộc giao-phong cực kỳ mãnh-liệt.

Trước sức mạnh của thần-công, đại-bác tối tân, máu của quân-đội Việt-Nam càng sôi lên sùng sục, nhất định chỉ tiến không lùi, người này gục xuống thì người khác tiến lên, làm cho người Pháp phải ghê rợn cái đức hy sinh của quân-nhân Việt.

Cụ Tổng-Đốc Hoàng-Diệu tuy đang ốm cũng xông ra cùng Tuần-phủ Hoàng-hữu-Xứng chỉ huy cuộc chống giữ cửa thành phía Bắc, người hộ-vệ Cụ lúc đó là Phó-lãnh-binh Hồ-Phong.

Các cỡ súng của Pháp mỗi lúc càng vang dội khắp tứ phía, quân đội Việt-Nam cũng không kém, bắn đạn ra như mưa, giết chết được khá nhiều quân địch.

Giữa lúc quân ta đang cầm cự một cách anh dũng, thì không ngờ đã có kẻ nào bán nước mưu phản lẩn vào đốt kho thuốc súng của ta ở trong thành bốc cháy ngùn ngụt. Đám cháy càng lan rộng, hàng ngũ chiến đấu càng hoang mang. Thế là chỉ trong một phút, phần đông quân đội đều ngã lòng, kém hẳn chí cương-quyết. Quân-đội Pháp thừa cơ bắc thang trèo vào phá cổng thành phía Tây, rồi ồ-ạt kéo vào như nước chẩy.

Bố-Chánh Phạm-văn-Tuyển thấy thành lâm nguy bỏ chạy trước nhất, Đề-Đốc Lê-văn-Trinh ở cửa thành phía Đông cũng bỏ chạy. Kế đến Phó-lãnh-binh Lê-Trực ở cửa Tây cũng tháo lui từ lúc thấy súng, duy chỉ có Thủy-sư Lãnh-binh Nguyễn-đình-Khang liều chết cố thủ cửa thành phía Nam cho tới phút cuối cùng.

Từ đấy các cuộc giao-phong quyết liệt xẩy ra rất rùng rợn ; gươm giáo chống với súng đạn, quân lính hai bên vật lộn chém giết lẫn nhau vô cùng thảm khốc… ! Nhưng cũng chỉ diễn ra một hồi thôi, rồi thành Hà-nội đành thất-thủ !

Còn Cụ Hoàng-Diệu tuy thế cô vẫn không hề luống cuống trước làn súng đạn tuôn đến như mưa, trước những tiếng vang ầm rền như sấm động, trước cảnh tàn khốc của một Kinh-thành đã mất, Cụ vẫn hăng hái lẩn trong đám loạn quân để xông xáo chém giết quân thù.

Tiếng đại bác vẫn nổ, súng trường súng lục vẫn thi nhau khạc đạn, kho đạn dược và nhiều nhà cửa vẫn bốc cháy, ngọn lửa cao ngất khói đen vẩn kín cả một góc trời.

Sau cuộc chiến đấu thất vọng, quân ta dần dần bỏ hàng-ngũ lẩn chạy, quan văn, quan võ cũng rủ nhau chạy trốn tứ tung.

Trong vùng khói lửa bao la ấy, Cụ Tổng-Đốc Hoàng-Diệu bình-tĩnh đi về trong Dinh ngồi trước án cúi loay hoay viết. Đó là Cụ viết một tờ Di biểu để dưng Vua trước khi chết theo thành quách. Tờ Di biểu của Cụ viết bằng chữ Hán, chúng tôi tạm dịch như sau này :

« Thần học vấn tầm thường, được Đức Vua ủy nhiệm gánh nặng, giữa lúc ba cõi chưa yên lại phải đảm trọng-trách một nơi trọng-yếu.

Thần là một kẻ thư-sinh, việc biên-cương vẫn chưa thường tập. Mười năm thương-ước lòng đối-phương không thể dễ tin. Thần từ khi phụng mệnh đến nay, đã ba năm luyện tập binh giáp, sửa sang thành luỹ, không những chỉ để giữ vững cương giới, còn để phòng lũ sài-lang. Trong ngày tháng hai năm nay, các Hỏa-thuyền của Pháp tụ lại đồn trú rất nhiều, binh của họ từ xa đưa đến, làm lòng dân ta nôn nao.

Thần nghĩ rằng : Hà-thành là nơi yết hầu của Bắc-Kỳ, lại là nơi yếu-hại của nước ta, nếu một mai mà như đất lở, thì các tỉnh sẽ như ngói tan. Thần e sợ như vậy, nên đã cấp báo các tỉnh gần và tâu lên Triều-đình xin phái thêm binh để cho kịp việc.

Nhưng rồi Chiếu-thư ban xuống, trách Thần mang binh để dọa họ, chê thần chế ngự sai đường. Cúi đọc tờ dụ, sợ hơn gươm giáo, liêu thuộc đều chán nản, tiến thoái thật khó nghĩ. Thần tự biết không đủ tài chuyên chế, đâu dám theo cái nghĩa Đại-phu xuất-cương. Chỉ một mình cáo giới lấy thân, thường giữ tấm lòng như người xưa thờ Chúa. Thường ngày cùng một vài nhà Đương chức bàn luận, có kẻ nói « nên triệt binh để tránh sự hiềm nghi của họ ». Nếu làm như thế, Thần dù đến nát thịt tan xương cũng không nỡ làm.

Thần bố-trí chưa xong, họ đã trái lời ước. Hôm mồng bẩy tháng này, hôm trước đưa một tờ chiến-thư, hôm sau liền đem binh đánh. Lính giặc như kiến bâu, súng Tây như sấm nổ, cháy đến lan ngoài phố, mất vía cả trong thành. Thần tuy gượng bệnh, cũng ra đánh để làm Tiên-phong cho quân lính, bắn chết chúng hàng trăm : liều chết giữ được nửa ngày. Họ mạnh ta yếu, thế đã cùng mà không viện-binh. Bọn Võ-biền thì sợ giặc mà chạy, bọn Văn-thân trông thấy mà trốn. Tấc lòng thần như cắt, một tay khó duy trì, tướng lược vốn không sở trường, hổ sinh ở đời mà vô-ích.

Thành mất không thể cứu được, dù chết mà thần hãy còn, đâu dám theo lối hàng như Tào-Mại, thoái thân để mong ngày về sau ? Chỉ xin theo cái chết của Trương-Tuân, vùi đầu để tắc cái trách, đâu dám nói là Trung Nghĩa gì, chẳng qua sự thế phải đến thế. Trung-hạ mà bị hãm thành đất mọi, thật là hổ với Nhân-sĩ Bắc thành đô lúc sinh tiền. Cố trung thề chết với Long-thành xin nguyện theo tiên-thần Nguyễn-tri-Phương ở chín suối, mấy hàng Huyết-lệ, muôn dặm cửa Vua, bóng sáng Nhật-Nguyệt tỏ đền tấm lòng của Thần ».

Viết xong tờ di-biểu Cụ giao cho viên Trung-quân và dặn dò cặn kẽ việc cấp tốc về triều dâng lên Hoàng-thượng.

Lúc đó tuy quân Pháp đã chiếm được thành, song súng đại-bác của họ vẫn bắn vào không ngớt, tưởng chừng cả một khu thành quách nguy nga sắp biến thành một cảnh hoang tàn.

Thấy tình thế đã đến lúc nguy khốn, liệu chống cự cũng vô-ích, Cụ bèn nai nịt gọn gàng bằng chiếc áo the thâm ; tấm khăn nhiễu xanh và giải dây lưng bằng nhiễu hồng điều thắt ra ngoài áo bỏ giọt bên sườn, tay cầm thanh kiếm tuốt trần, trông vẻ thật oai-phong lẫm-liệt và đầy khí phách kiêu hùng. Cụ lên mình voi xông trong mưa đạn chạy vào Hành-cung đứng trước sân rồng hướng mặt vào cung vừa khóc vừa vái đủ năm vái mà kêu lên : « Sức tôi đã hết » thực là một tiếng kêu đau khổ của người thương nòi yêu nước, biết không còn cách gì giữ nổi mảnh giang sơn.

Cụ quay ra đi thẳng đến cửa Võ-miếu đóng sập cửa lại, đoạn lật chiếc khăn xanh đang chít trên đầu làm dây treo cổ lên cành cây tảo trước miếu mà tự tận.

Lúc đó đúng giờ Ngọ ngày mồng 8 tháng 3 năm Nhâm-Ngọ tức ngày 25 tháng 4 năm 1882, Cụ mới hưởng thọ 54 tuổi.

Chiều hôm đó, cái tin Cụ Hoàng-Diệu đã chết cùng tung ra với cái tin quân Pháp đã làm chủ được tình thế ở Hà-nội, Đại-tá Henri Rivière liền cùng tên Thông-Phong vào thành tìm đến chỗ Cụ Hoàng-Diệu tuẫn tiết. Chúng sai quân lính đào mô đất do người đầy tớ của Cụ đã mai táng Cụ. Lúc đào lên thấy thần sắc Cụ vẫn hồng hào như lúc sống, Henri Rivière hoảng sợ vội sai đắp lại như cũ.

Khi tình thế đã tạm yên, người ta nhận thấy trong nhóm người đã cùng Cụ Hoàng-Diệu uống máu thề sống chết với thành Hà-nội, duy có đề-đốc Lê-văn-Trinh, Chánh-lãnh-binh Lê-Trực, Phó-lãnh-binh Hồ-Phong đều trèo qua thành chạy trốn lên phủ Hoài, còn Tuần-phủ Hoàng-hữu-Xứng, Án-sát Tôn-thất-Bá và Bố-Chánh Phạm-văn-Tuyển đều hàng địch, cùng theo ra làm việc với Pháp. Xét trong nhóm người ấy duy có Cụ Hoàng-Diệu giữ đúng lời thề, nên đã mất cùng với thành Hà-nội. Cùng chết với Cụ còn biết bao nhiêu thanh niên quân-sĩ, vô danh… Giang sơn tuy mất, nhưng còn có lớp người biết « sống với giang-sơn, chết với giang-sơn » để chứng tỏ rằng : tinh-thần dân-tộc không mất. Nếu tinh-thần dân-tộc không mất thì đừng lo gì hết : Giang-sơn mất tinh-thần còn, ta sẽ lấy lại giang-sơn, chứ giang-sơn còn, tinh-thần mất, thì cái còn của giang-sơn chẳng khác gì quả trứng lăn trên mặt án.

*

Trải bao ngày đêm chạy trốn rất gian nan, viên Trung-quân mới đem được tờ di-biểu của Cụ Hoàng-Diệu về tới Triều-đình, xem xong di-biểu vua Tự-Đức phê rằng : « Diệu tận trung tử tiết, thật hơn hẳn bọn anh em ».

Lúc đó tuy các Nhân-sĩ ở Bắc-Hà đã họp nhau lại góp tiền làm lễ an táng Cụ tại trường học hàng Bông (giữa khu nhà Asia ở đầu hàng Bông Julien Blanc bây giờ) song vua Tự-Đức cũng hạ lệnh cho các quan tỉnh Hải-dương, Nam-định đem thuyền đưa linh-cữu Cụ về Quảng-nam là nơi quê-hương Cụ.

Hai người con trai của Cụ là Hoàng-Tuấn và Hoàng-Hiệp ở Huế được tin, vội ra Hà-nội mua quan tài khác cải liệm. Trải ba tháng rồi mà khi mở nắp quan tài, tuyệt chẳng có mùi gì khác, thân hình Cụ vẫn như người nằm ngủ.

Ngày 24 tháng 8 năm ấy linh cữu của Cụ về tới Quảng-Nam, các quan sở tại cùng tang-gia làm lễ chôn cất rất trọng thể. Vua Tự-Đức cũng phái quan Khâm-mạng tới nơi làm lễ điếu và ban 1000 quan tiền.

Cách ít lâu vua Tự-Đức muốn truy tặng Cụ, nhưng bởi một vị danh tướng trong Triều là Cụ Ích-Khiêm đứng lên phản đối, biện lẽ là khi Cụ Hoàng-Diệu khởi hành ra Hà-nội « đã đem theo một sợi dây thắt cổ rồi, thế thì tài giỏi trung-liệt gì mà truy tặng ».

Chẳng biết Cụ Hoàng-Diệu có đem theo dây thực không, song lời nói của Cụ Ích-Khiêm cũng hàm nhiều nghĩa : khen, chê, đều được. Vì Cụ đã biết ra Hà-nội tất phải đương đầu với một tình thế cực kỳ khó khăn, nguy hiểm, cái chết đã nắm sẵn trong bàn tay. Vậy mà Cụ cứ thản nhiên lên đường, không hề ngần ngại.

Dầu sao cũng bởi có sự phản kháng của ông Ích-Khiêm, mà Cụ Hoàng-Diệu chẳng được phong tặng gì cả. Mãi đến năm Tự-Đức thứ 36 mới được nhà Vua chỉ chuẩn cho thờ Cụ ở miếu Trung-Nghĩa tại Huế và đền Tam-Trung ở Hà-nội ; là một ngôi đền ở phố Sinh-Tử đang thờ hai ông : Nguyễn-tri-Phương cũng đã tuẫn tiết với thành Hà-nội hồi năm 1873 và ông Tổng-thống Quân-vụ Hà-nội là Đoàn-Thọ bị giặc khách giết hồi năm 1870. Sau đến đời Vua Thành-Thái, đền Tam-Trung đổi tên là Trung-Liệt Miếu và di xuống Thái-hà Ấp, dựng trên một ngọn đồi cao bên cạnh đường Hà-nội – Hà-đông, mà tục gọi đồi ấy là gò Đống-Đa, nơi kỷ niệm trận anh-dũng của Vua Quang-Trung Nguyễn-Huệ. Nên trước cửa miếu có đôi câu đối :

- Thử thành quách, thử Giang-Sơn bách chiến phong trần dư xích địa.

- Vi nhật tĩnh, vi Hà nhạc, thập niên tâm sự cộng thanh thiên.

Hiện bây giờ dân tộc Việt-Nam cũng tôn thờ vua Quang-trung Nguyễn-Huệ trên miếu Trung-liệt đó.

Ấy dân tộc Việt-Nam đã biết liên hợp tinh-thần yêu nước với phong-tục tôn thờ người chết, để tạo nên một tôn-giáo đặc biệt. Linh hồn của các vị anh hùng cứu-quốc quả là hồn thiêng của đất nước, và lịch-sử Việt-Nam có một tính cách thiêng liêng đặc biệt.

Trải bao thế-kỷ, dân tộc ta đã tôn thờ hai bà Trưng, đức Trần-hưng-Đạo, đức Lê Lợi…và hàng nghìn vị anh-hùng khác. Đền thờ Cụ Hoàng-Diệu mới lập trên 60 năm nay, Cụ Hoàng-Diệu đã cùng ngồi với các đứng Tiên-liệt… Nhang vẫn cháy, khói vẫn tỏa, và cuộc thờ phụng các vị anh-hùng dân tộc vẫn phải còn mãi mãi với cuộc trường tồn bất diệt của non sông.

VÀI GIAI THOẠI VỀ CỤ HOÀNG-DIỆU

GIẾT MỘT TƯỚNG CƯỚP

Giữa lúc Cụ Hoàng-Diệu lãnh chức Khâm-sai, cầm Tiết Việt đi điều khiển cuộc chẩn-tế nạn-dân vùng Quảng-nam, Quảng-ngãi bị nạn hồng-thủy, thì tại làng Ngọc-ái, thuộc phủ Diên-bàn có một tên cường-hào, tục gọi là Hương-Phi nổi tiếng rất hống hách và tàn bạo. Nhân gặp nạn lụt đói kém, Hương-Phi bèn triệu tập lũ thủ-hạ để chuyên môn đi cướp của và hôi lấy sản vật của các nhà vắng chủ. Nhân dân trong vùng sợ hắn như hung-thần, không ai dám đương đầu phản đối.

Khi Cụ Hoàng-Diệu về tới vùng đó, nghe lời dân đồn, biết ngay Hương-Phi là hạng người thế nào rồi liền sức cho các nhà Chức-trách địa phương phải lập mưu thân dẫn Hương-Phi đến để Cụ xét.

Quả-nhiên Hương-Phi sa lưới và được Cụ Hoàng-Diệu tặng cho một nhát gươm vào cổ để làm gương cho kẻ khác và trừ hại cho dân gian.

Từ đó khắp các nơi tuyệt nhiên không có trộm cướp, và dân tình được hưởng cảnh an-ninh.

« Sát nhất nhân, vạn nhân Cụ » Cụ Hoàng-Diệu thật đã làm tròn cái nhiệm vụ Khâm-sai và biết sử dụng cái quyền « Tiền trảm hậu tấu » mà nhà vua đã ban cho.

CÁCH TUỘT HAI CHỨC TÚ-TÀI

Cũng trong thời Cụ làm Khâm-sai lại có thêm một chuyện nữa, là chuyện hai ông Tú-tài bị cách chức. Số là ông Tú-Viện ở làng Thạch-bô, huyện Đại-lộc và ông Tú-Khiêm ở làng Kỳ-lam, phủ Diên-bản, cả hai ông là những tay cự-phú. Thế mà trong hồi lụt lội mất mùa, dân tình hầu hết phải khổ sở về nạn thóc cao gạo kém. Hai ông đã chẳng giúp đỡ trước cảnh thống khổ của đồng-bào thì chớ, lại còn dở thủ-đoạn tích-trữ đầu cơ cho phỉ cái lòng tham keo bẩn, không đếm sỉa gì đến liêm-sỉ.

Dân trong vùng thấy đều căm giận, kéo nhau đến tố cáo với Cụ Hoàng-Diệu là hai ông Tú ấy học rất dốt mà được đỗ Tú-tài, vì họ đã bỏ tiền ra mua chức, yêu cầu Cụ xét và trừng phạt cho.

Sau khi xét hỏi thấy sự tố cáo của dân là đúng, Cụ bèn dưng sớ về Triều xin bắt hai ông Tú ấy phải hạch lại. Quả nhiên hai ông học hành rất dốt nát. Hai ông đánh mất số tiền mua tước, mà giả lại nhà vua cái chức Tú-Tài.

VĂN-CHƯƠNG THỜI XƯA VỚI CÁI CHẾT CỦA CỤ HOÀNG-DIỆU

Một Thi-sĩ bình dân của thời bấy giờ là ông Nguyễn-văn-Giai tức Ba-Giai người làng Hồ-khẩu, huyện Vĩnh-thuận (tức huyện Hoàn-long bây giờ) thấy cái chết của Cụ Hoàng-Diệu là một cái chết vô cùng anh-dũng, có ảnh hưởng rất sâu xa trong dân tộc, nên làm một bài « Chính khí ca » để kỷ-niệm cái chết của Cụ.

« CHÍNH KHÍ CA »

Một vừng chính khí lưu hình,

Cùng trong trời đất nhật tinh sơn-hà.

Hiệu nhiên vẫn ở người ta,

Tấc vuông son sắt hiện ra khi cùng.

Nên thua theo vận hanh chuân,

Nghìn thu chép tiếng anh-hùng sử xanh.

Có quan Tổng-Đốc Hà-Ninh,

Hiệu là Quang-Viễn trung trinh ai bằng.

Lâm nguy lý hiểm đã từng,

Vâng ra trọng tấn mới chừng ba năm.

Thôn Hồ dạ vẫn chăm chăm,

Ngoài tuy giao-thiệp trong găm những là.

Đầu năm Nhâm-Ngọ tháng ba,

Sáng ngày mồng tám chưa qua giờ Thìn.

Tri cơ trước vẫn giữ gìn,

Hơn trăm võ-sĩ vái nghìn tinh binh,

Tiên nghiêm sai đóng trên thành,

Thệ sư rót chén rượu quỳnh đầy vơi.

Văn quan võ tướng nghe nhời,

Căm căm xin quyết một bài tận trung.

Ra uy xuống lệnh vừa xong,

Thoát ra ngoài đã đùng đùng sấm vang.

Tiêm cứu nổi trận xung quan,

Quyết rằng không để chi đàn chó dê.

Lửa phun, súng phát tứ bề,

Khiến loài Bạch-quỷ hồn lìa phách xiêu.

Bắn ra nghe chết cũng nhiều,

Phố phường nghe thấy, tiếng reo ầm ầm.

Quan quân đắc trí bình tâm,

Cửa Đông thành Bắc vẫn cầm cự binh.

Chém cha cái lũ hôi tanh,

Phen này quét sạch sành sanh mới là.

Không ngờ thất ý tại ta,

Rõ ràng thắng trận thế mà thua cơ.

Nội công rắp những bao giờ,

Thấy kho thuốc cháy ngọn cờ ngả theo.

Quan quân truy sát rập rìu,

Cửa Tây loài quỷ đánh liều trèo lên.

Nào ai sức mạnh gan liều,

Nào ai gìn giữ vẹn toàn ba quân.

Nào ai còn có kinh-luân,

Nào ai nghĩ đến thánh quân trên đầu.

Một cơn gió thảm mưa sầu,

Nấu nung gan sắt giãi dầu lòng son.

Chữ trung còn chút con con,

Quyết đem gửi cái tàn hồn gốc cây.

Trời cao bể rộng đất dầy,

Núi Nùng Sông Nhị chốn này làm ghi.

Thương ôi trong buổi lưu ly,

Tấc riêng ai chẳng thương vì người chung.

Rủ nhau tiền góp gạo trung,

Rước Ngài ra táng ở trong Học-đường.

Đau đớn nhẽ, ngẩn ngơ nhường,

Tả tơi thành quách, tồi tàn cỏ hoa.

Kể từ Quý-Dậu bao xa,

Đến nay tính đốt thật vừa mười niên.

Long-thành thất thủ hai phen,

Kho tàng quét sạch quân quyền dời tan.

Đổi thay trải mấy ông quan,

Quyên sinh tựu nghĩa có gan mấy người.

Trước quan Vũ-hiển Khâm-sai,

Nay quan Tổng Đốc một bài mà thôi.

Ngoài ra vũ giáp văn khôi,

Quan bào trăm hốt nhác coi ngỡ là

Thanh bình nhiễu hại dân nhà.

Túi tham vơ vét chẳng tha miếng gì.

Đến cơn hoạn nạn gian nguy,

Mắt trông ngơ ngác, chân đi gập ghềnh.

Võ như Đề-Đốc Lê-Trinh,

Cùng là chánh-phó lĩnh binh một đoàn.

Gương khi giao chiến ngang tàng,

Thấy cơ hầu đổ vội vàng chạy ngay.

Khen cho thực cũng ghê thay,

Bảo thân chước ấy ai bầy sẵn cho.

Thế mà nghe nói mơ hồ,

Rằng quan Đề-Đốc xuống hồ cửa Tây.

Người rằng treo ở cành cây,

Kẻ rằng hắn xuống giếng này không sai.

Xét tìm ngày một ngày hai,

Rắp toan hợp táng cùng nơi Học-đường.

Hỏi ra sau mới biết tường,

Cùng loài uý tử cùng phường tham sinh.

Phép công đáng tội đào chinh,

Rồi ra nặng chữ nhân tình lại thôi.

Văn như Tuần-phủ nực cười,

Bình-chi là hiệu năm mươi tuổi già.

Biết bao cơm áo nước nhà,

Chiếu trong sĩ-tịch cũng là đại viên.

Chén son chưa cạn nhời nguyền,

Nỡ nào mà lại quên liền ngay đi.

Hãy còn lẩn quất làm chi,

Hay là thương tiếc mùi gì ở đây.

Hay là còn trước bình Tây,

Chực làm nội ứng đợi ngày viện binh.

Hay là tiếc cái xuân xanh,

Hay là còn chút quê hình từ thân,

Ngổn ngang nghĩ nỗi xa gần,

Cũng toan tịch cốc mấy lần lại thôi.

Sao không biết thẹn với đời,

Sao không biết hổ với người tử trung.

Kìa Tôn-Thất-Bá niết công,

Kim chi ngọc diệp vốn dòng tôn-thân.

Đã quốc-tộc, lại vương-thần,

Cũng nên hết sức kinh-luân mới là.

Nước non vẫn nước non nhà,

Nỡ nào bán rẻ một tòa Thăng-Long.

Thế mà liệu đã chẳng xong,

Lại còn mở mặt, trong vòng lưỡng gian.

Tư giao rắp những mưu gian,

Thừa cơ xin chữ hội-thương ra ngoài.

Ấy mấy khôn, ấy mấy tài,

Lẩn đi tránh tiếng, dục người tiến chinh.

Dâng công quyên nhận tỉnh thành,

Mà toan đổ tội một mình quan trên.

Tội danh thực đã quả nhiên,

Xin đem giao xuống Cửu-nguyên Chế-đài.

… … …

Xỉ ban cũng đã chừng ngoài sáu mươi,

Chết xong thôi cũng nên đời

Sống thừa chi để kẻ cười người chê,

Nhị-hà Tản-lĩnh đi về,

Giang-sơn tuyết chở sương che cũng liều

Côn như ty-thuộc hạ-liêu,

Kẻ công người quá, còn nhiều chan chan.

Biết đâu cho hết mà bàn.

Sau này đã có Sử-quan phẩm bình,

Trước rèm gió mát trăng thanh,

Thừa lương nhân chốn nhàn đình thong giong.

Xa trông chót vót bình phong,

Chúc mừng vạn thọ Thành-cung lâu dài.

Rồi khi cá nước duyên hài,

Ra tay không tế giở bài kinh-luân :

Nghiêu Thuấn quân, Nghiêu Thuấn dân,

Bát thiên thu, Bát thiên xuân Thái-hòa

Bây giờ ta gắn với ta,

Tuý-linh khiển hứng ngâm nga tiêu sầu,

Ở đời văn võ công hầu,

Nghe lời hỏi chuyện mà dầu dĩ tai,

Diễn nôm chính-khí một bài,

Để cho thiên-hạ người người khuyên răn.

VĂN-CHƯƠNG THỜI NAY VỚI CÁI CHẾT CỦA CỤ HOÀNG-DIỆU

HOÀNG-DIỆU

Còn đâu đây anh linh người tuẫn tiết

Cùng Nhị Nùng phảng phất mãi muôn năm

Mãi muôn năm, Trung-liệt vẫn dư âm

Danh Hoàng-Diệu, để muôn đời oanh-liệt

Còn đâu đây, anh linh người tuẫn tiết

Cùng ba quân kiên quyết giữ Đô-thành ?

Rừng đã xưa, đền cũ đã rêu xanh

Đâu Hoàng-Diệu ? Đâu cả thời oanh liệt ?

Hỡi dân-tộc ! Nhớ chăng gương tuấn kiệt ?

Nhớ chăng vong-quốc hận ? Nhớ hay chăng ?

Hãy quay nhìn lịch sử chống xâm lăng !

Bao liệt-sĩ nêu danh Trai nước Việt…

Lấy lại nước, trong những giờ quyết liệt.

Xây cơ đồ, lưu sự nghiệp với ngày mai

Giờ này đây dân Việt ? Hỡi ai ai !

Xin chớ để tủi hồn Người tuẫn tiết.

QUỐC-HOA

MỘT CẢM-TƯỞNG VỀ CÁI CHẾT CỦA CỤ HOÀNG-DIỆU

Cái chết của Cụ Hoàng-Diệu đã làm xúc động biết bao người đương thời. Mọi người làm lễ an táng Cụ, lại góp tiền lập đền thờ, đã chứng tỏ cái chết của Cụ được mọi người cảm thông là cái chết của một vị Anh-hùng cứu-quốc.

Biết đâu cái chết đó đã chẳng làm cho mọi người giữ vẹn tiết-tháo, không vội ra hợp-tác với người Ngoại-quốc ? Biết đâu cái chết đó đã chẳng làm cho những kẻ rắp tâm phản quốc phải rụt lại mà không dám làm.

Nếu ta nhìn vào lịch-sử cuộc thế-giới đại-chiến vừa rồi, và cả lịch-sử nhân-loại, ta thấy bất cứ ở nước nào nếu gặp chiến bại, mà tinh-thần cao, vẫn có những người xả thân vì nước, thà chết chứ không hàng. Trái lại, ở những nước ham ăn chơi, tinh-thần bạc-nhược, cứ động đánh thua là hàng rồi xẩy ra vô số những vụ án phản quốc, về sau sử mãi vẫn không hết.

Cái chết điềm-tĩnh của Cụ Hoàng-Diệu, khi biết chắc chắn rằng thành-trì đã mất. Chứng tỏ rằng tinh-thần dân-tộc Việt-Nam đâu phải là thứ tinh-thần bạc-nhược.

Viết tại Nam-đồng

Ngày 25 tháng 2 năm Canh-dần

(14-4-1950)

VĂN-NHÂN

Nhà in VŨ-HÙNG Hà-nội

Kiểm duyệt số 678

Ngày 6-3-1952

TRƯNG BẦY ẢNH CƯỚI

Hầu hết Thanh-niên nam nữ Hà-thành đã đến xem phòng Triển-Lãm ảnh cưới của nhà Nhiếp-ảnh Anh Photo. Nghệ thuật chuyên môn về loại ảnh cưới. Anh Photo 2E Đại lộ Quang-Trung (tức Jauréguiberry cũ) Hà-nội.

*

ĐỪNG ĐEM TIỀN THẬT MUA CỦA GIẢ

Quý Ngài nên tìm mua cho được :

Brillantine và dầu hiệu Mipolaine-Parker thơm-dịu bóng-tóc, không bắt bụi, mà các ngài lịch-sự vẫn ưa-dùng. Đến Lion và piles hiệu con Hổ, Sư-Tử B.29, B.36 vừa đẹp, sáng và bền để lâu không bị hư. Bán tại các hiệu tạp hoá trong toàn quốc.

*

PAILOR

WATERPROOF 17 JEWELS

Ngài có thể mua được chiếc đồng hồ này tại

các nhà đồng hồ chuyên nghiệp

và có tín nhiệm với giá đứng đắn

ĐẠI-LÝ : Nhà Michel DESVIGNES

358 Avenue Clémenceau – HAIPHONG

M. TCHUNG – 1, Avenue Bichot – HANOI

*

Xin chú ý !!! mới khai trương Tiệm ăn Âu-Mỹ

VŨ-SẮC

126 Phố Duy-Tân (Sế rạp Đại-Nam Chợ Hôm) HÀ-NỘI

Chuyên các món ăn Âu-Mỹ do chính chủ nhân là ông VŨ-SẮC trông nom có nhiều kinh nghiệm, đã từng điều khiển ở khách sạn GÀ-VÀNG (COQ d’OR) và lâu năm tại các nơi Hải-Ngoại. Buồng ăn rộng rãi – Lịch sự - Tiếp đãi ân cần.

*

SOPAD

34, Bd, Hai Bà Trưng – HANOI

Quelgues produits NESTLÉ

Parmi les plus fameux

CHOCOLATS – NESCAFÉ – MAGGI

*

GRAND BOUDDHA PHOTO

(QUÁN THÁNH ẢNH VIỆN)

Nơi tập trung những tinh-hoa của Mỹ thuật ảnh tường nước nhà.

6, Avenue Grand Bouddha – HANOI

*

THƯ-TRẠCH

Hiếu hỷ đối-trưởng

56, Hàng Quạt – HANOI

CHUYÊN MÔN

VĂN HAY – CHỮ TỐT – KIỂU ĐẸP – GIÁ RẺ

*

HƯƠNG-SƠN TÚ-SỸ

Nghiêm-văn-Phiên

Chuyên môn đối trưởng, sơn, thêu, vẽ,

gián, viết chữ, khắc đủ các lối.

Bán buôn, bán lẻ - Giá phải chăng

12, Hàng Nón – HANOI

*

CÂU ĐỐI

TIẾN-NGỌC

129, Hàng Bông - HANOI

Nhà làm câu đối chuyên môn đã lâu năm

VĂN HAY – CHỮ TỐT

*

*

Vĩnh-Lợi

121, Phố Phủ-Doãn – HANOI

Bán buôn bán lẻ, Moto Xe đạp

và phụ tùng auto, moto, cyclo, vélo.

GIÁ HẠ

*

Nước Mắm... VIỆT-HƯƠNG

Nếu quý ngài cần tìm một hãng buôn nước mắm lớn, có tín nhiệm và đầy đủ các thứ nước mắn ngon hơn hết xin mời đến hãng VIỆT-HƯƠNG nhà vựa nước mắm « MŨI NÉ » PHAN-THIẾT.

HANOI : 46, Hàng-Long

HAIPHONG : 171, Bonnal

HAIDUONG : 9, Hàng Dông

*

Peinture VIỆT-LỢI

Nhà sản xuất

Bán đủ các thứ sơn dầu, bột mầu

Bán buôn, bán lẻ tại 5, DUY-TÂN – Hà-nội

*

Mùa hè các ngài chỉ nên tìm đến hiệu :

Kem CẨM-BÌNH

Hương vị thơm ngon hợp vệ-sinh

Đặc biệt : kem cốc, gaufrette, kem que

Đã nổi tiếng lâu năm tại Hanoi

56, phố Duy-Tân – Hà-nội

*

Hãng máy bay

AIGLE AZUR-INDOCHINE

Đại-lý – Haiphong : CÁT THÁI

52, phố khách – giây nói : 94

Mỗi tháng có 2 chuyến đi Pháp bằng máy bay

STRATOLINER 4 động cơ

*

Trung y sĩ TCHEN-KI-CHENG

59, (trên gác) Đông Kinh – Haiphong

Trung-quốc khảo-thí viện

Hợp cách cao-đẳng Trung-y-sĩ

Chuyên môn : Chữa đau phổi, dạ dầy, gan, thương hàn,

sốt nóng, bệnh đậu, hoa liễu, bạch trọc v.v…

*

LEI-KOUO-HONG

Fournisseur de bois en tous genres

4, Henri Rivière, Haiphong

*

Nguyễn-Văn-Vân THẦU KHOÁN

Xây dựng nhà cửa

Đặt điện và ống dẫn nước

6, đường Cát-giài – Haiphong – G.N : 197

*

Hải-Hà LÊ-VĂN-PHÁO

Bán phụ tùng xe hơi

48, đường Cát-giài – Haiphong

*

Vĩnh-Sinh-Đường

125, Hàng Buồm – Hanoi

Chuyên bán thuốc bào-chế và cao đan hoàn tán.

*

« Canot » NAM-HÙNG

HẢI-PHÒNG – HANOI – NINH-GIANG

NAM-ĐỊNH – PHÁT-DIỆM – BÙI-CHU

Trọng tải 55 tấn hàng và 100 hành khách,

tốc lực 11 hải-lý một giờ.

*

Các bà các cô muốn dùng đồ vàng vừa ý

Xin đến hiệu : TIÊN-VINH

67, Hàng Bạc – Hà-nội

Chuyên môn làm « Kiềng vòng » bằng vàng bạc chạm các kiểu. Bán buôn bán lẻ khắp Trung, Nam, Bắc đã được tín nhiệm nhất Thủ-Đô. Kiểu đẹp và nhanh chóng.

*

BÀNH-THỌ-ĐƯỜNG

19, Phố Mã-Mây – Hà-nội

Chuyên chữa các bệnh :

Đàn bà kinh nguyệt bất đều, đàn ông thận hư đậu sởi, cam sài, cùng các bệnh nam phụ lão ấu. Xem mạch cắt thuốc – cao đan hoàn tán.

*

BẢO-NHUẬN-THÂN

13, Hàng Gạo (chợ Đồng Xuân) – Hà-nội

Nhà thuốc trứ danh, chuyên môn buôn đủ các hạng Cao đan hoàn tán.

Thuốc bắc bán buôn và bào chế.

Tổng phát hành : Rượu CẮP-KÈ

*

TÂN-VIỆT

9, Hàng-Đào – Hà-nội

Nhà sản xuất áo đi mưa

Bán buôn bán lẻ. Giá tính phải chăng.

*

ĐÔNG-QUANG

55, Hàng Đậu – Hà-nội

Bán các đồ phụ tùng về xe hơi

ACCESOIRES DES AUTOMOBILES

*

BOULANGERIE CÁT-THÀNH

Nhà chuyên môn làm bánh MÌ

Hoàn toàn bằng nguyên chất bột mì

Rất thơm ngon

Bán buôn và bán lẻ

79, phố Hàng Than – Hà-nội

*

SIAC-PO

29, Đồng Khánh – Hanoi – Tél : 40

Bán các thứ đồ hộp, rượu vang tốt, cafe thơm v.v…

*

Bác-sĩ YU

Lớp dạy : tiếng ANH và HOA

Âm thanh đúng như người ANH và HOA theo phương pháp mới, sau 3 tháng học, bảo đảm có thể nói được bằng người Anh-Mỹ và Hoa.

Tại : 35, phố Quán-Sứ – Hanoi

*

HOTEL YAO-A

45, Ba-Ty – Haiphòng – Tél : 46

Nhiều phòng mát mẻ sạch sẽ

Nhận đặt tiệc to, nhỏ

Tiếp đãi lịch-sự

Có phòng giải-trí riêng

*

HÃNG ĐÓNG ĐỒ GỖ

CAO-BÁ-CAM

53B -55Ba amiral de Beaumont – Haiphong

*

COGNAC MARTELL

LA MARQUE BI-CENTENAIRE

Agents exclusifs pour l’Indochine : Compagnie Générale de Commerce (L. RONDON et Cie Ltd.)

*

Jean DANCETTE

CONSTRUCTEUR J.D.C

185, Rue de la Marine (Ha-ly)

Tonkin – Tél. No 118 – Haiphong

Adr, Téiegr. DANGETINDO-HAIPHONG

RC Haiphong B.465

Atelier Général de Constructions Mécaniqes

Constructions & Réparations Navales

Chalands, Canots, vedettes de mer chaloupes, remorqueurs

Réparations de navires

Bassin de radoub – rue de l’Arsenal

*

GUYOT ALBERT

Entrepreneur HAIPHONG

Entreprise générale

*

TRANSPORT CONSTRUCTION

Fourniture Matériaux

Exploitation de carrières

FRANÇOIS FAUGÈRE Directeur Propriétaire

26A, Boulevard Henri Rivière

Habitation : 115 Av. Clémenceau

HANOI, 13B, Pavie Télé : 146 – HAIPHONG

*

TRANSPORTS MARITIMES FLUVIAUX DE L’INDOCHINE

Anciene Maison F. SAUVAGE

Société anonyme au capital de 9.000.000 de piastre

Siège social – 49 Boulevard Henri Rivière – Haiphong

Transports de passagers et de marchandises

sur le Fleuve Rouge et ses affluents – Remorquages.

*

*

*

LE VRAI 45 I

INCOMPARABLE ANIS PHOCÉEN

RAFRAICHISSANT IDÉAL

Agent exclusif :

COMPTOIR COMMERCIAL

8, Avenue Clémenceau – Haiphong

EN VENTE PARTOUT

*

R. Aboul Aziz

COMMERÇANT

Tissue – Soieries – Lainages – Tabacs & Mercerie

Agence Générale

HANOI 52 bis Rue Paul Bert

Téléphone : 147

HAIPHONG 86 Baty

Télégr : Rahinani

BÁN TƠ LỤA VÀ TẠP HOÁ

*

GARAGE ĐỨC-TRỌNG

Một xưởng máy có đủ tất cả các ban tiện, ban nguội, ban gò, ban rèn, ban đúc, ban sơn, ban mộc, ban hàn hơi và điện để sửa chữa XE HƠI cũ thành mới.

ĐÃ ĐƯỢC TÍN NHIỆM NHẤT Ở CẢNG

143, Đường Cát-Giài – HẢI-PHÒNG

*

HIỆU NGỌC-QUANG

BÁN PHỤ-TÙNG VÀ SỬA CHỮA VỀ ĐIỆN XE HƠI

QUẤN LẠI CÁC KIỂU QUẠT ĐIỆN VÀ MÁY ĐIỆN AUTO

59, Phố Hàng Cót – Hà-Nội

*

Đồ chơi trẻ em

Âu Mỹ đã có bán rất nhiều ở hiệu

BÁCH-VIỆT

32, Hàng Ngang – Hà-Nội

LÚC NÀO CŨNG CÓ SẴN HÀNG ĐỂ BÁN BUÔN

*

HIỆU SƠN PHÚC-THÀNH

42, Hàng Da – Hà-nội

Bán các thứ sơn

« ASTRINGOS » và « LE MOULIN »

Rất tốt

Bột sơn – Bột quét tường

Chuyên môn cửa và quét vôi

Quý khách chiếu cố sẽ được như ý

*

ĐỒNG-AN-ĐƯỜNG

Có các môn thuốc chuyên khoa chữa mắt

Cắt màng mộng

Và các chứng bệnh

153, Phố Khách – Hải-phòng

*

Phòng chữa răng Danh tiếng ở cảng

TCHAO WENMAN tức MỦN

CHỮA răng sâu – LÀM răng vàng, răng bạc, răng trắng

Trồng các hàm răng giả nhai được như răng thực

Đứng đắn – có bảo đảm – 13, Ngõ-Nghề – Hải-phòng

*

L’UNION COMMERCIALE INDOCHINOISE ET AFRICAINE

(L’U.C.I.A.)

HAIPHONG 13, Boulevard de la République, Tél : N.26

HANOI 22BIS – Boulevard Rollandes, Tél : N.219

Adresse télégraphique : UCINDO

Quelques exclusivités parmi d’autres :

VINS PATRIARCHE – SUZE – MARTINI

PERNOD – GOGNAC OTARD

JAZ – Le Réveil à l’avant du progrès

MOTOBECANE – Mobylettes et Vélomoteurs

KLEBER COLOMBES – Le pneu de grande classe

PARKER – Son « AÉROMÉTRIC 51 »

Nos départements de vente sont à votre disposition

*

APROVISIONNEMENT GÉNÉRAL

Tchien-Hong

Fournisseur

71, Boulevard Bonnal HAIPHONG

Tél : 245

*

LONG-FAT

45, Bd Bonnal, 45 HAIPHONG

*

ETS WEISEUN

IMPORT – EXPORT – TRANSIT

Transport et Automobiles

Agence SONELI de Haiduong

81 Bis, Rue Chinoise, 81 Bis HAIPHONG

Téléphone : N 548

*

Chân-Long

Import – Export

Téléphone : 96

30, Boulevard Amiral de Beaumont HAIPHONG

Télégraphique CHALITA

*

Bauchet

PHIM CHIẾU BÓNG ĐỦ CÁC CỠ

Bán tại :

Photo Hall G.A.M.I Hà-Nội

6, Phố Mỹ-Quốc (Tràng Thi cũ)

Tráng ngay tại chỗ không phải trả tiền thêm

*

*

NGUYÊN-HÃN

Tailleur Civil et Millitaire

ÂU PHỤC CẢI CÁCH

1, Route de Hanoi – Haiphong

*

HOTEL ĐÔNG-LAI

50, phố Lý-thường Kiệt – Hà-nội

Cho thuê phòng rộng rãi mát mẻ

Tiếp đón lịch-sự

*

PHẠM-XUÂN-NGHĨA

THẦU KHOÁN

26, Amiral Beaumont – Haiphong

Chuyên vẽ kiểu

Xin phép hộ để xây dựng sửa chữa nhà cửa

Theo đúng quy chế của bộ Công-Chính Việt-Nam

*

MAISON QUẢNG-LONG

Fondée en 1933

QUINCAILLERIE GÉNÉRALE

Vật liệu, kim khí, đồ điện, son tây, phụ tùng ô-tô

17A, Rue Tonkinoise – Haiphong Tél : 383

*

TRUNG-KÝ CHUYÊN MÔN BÁN :

Kính, tôn, kẽm, các đồ dùng đặt trong buồng tắm. Gạch men, siège anglaise à la turque, LAVABOS, ống dẫn nước, ống sắt, ống chì, ciment và sắt để làm nhà v.v…

53, Hàng Thiếc Hà-Nội – giây nói : 759

*

Ets BAINIER D’NDOCHINE

AUTOHALL

12-14, Rue des U.S.A. Hanoi – Tél : 655

TOUT POUR AUTOS

Toutes réparation Automobiles

AGENTS DE :

CAMION UNIC – VOITURE ROSEUGART

*

QUẾ-HIỂN

6, hàng Bồ - Hà-nội

Nhà chuyên môn đóng : GIẦY PHỤ-NỮ

Đã lâu năm – Rất có tiếng

*

Hiệu may PHÚC-LỢI

ÂU-PHỤC CẢI-CÁCH

Công việc làm có tín-nhiệm

31, hàng Giấy – Hà-nội

*

HÃNG Đức-Lợi

Bán đủ các thứ than mỏ và than quả bàng.

Vận tải hàng hoá các đường bằng ô-tô

85-87, đường Sinh-Từ - Hà-nội

*

Nên dùng :

RƯỢU VANG « GUYBO »

*

Nơi hẹn hò của các Ngài mùa hè năm 1952

Nhà chuyên môn CHEMISE

Bùi-huy-Nhượng

108, Jules Ferry – Hanoi

*

Hiệu đồng hồ đáng tin cậy

VIỆT-XUÂN

34, Hàng Gai (góc hàng Gai hàng Quạt) Hà-nội

Bán có bảo đảm chắc chắn

Chữa rất cẩn thận mau chóng

*

Hiệu xe đạp Phú-Nhuận

102, Hàng Bông Ruộm – Hà-nội

Chuyên sửa chữa sơn mạ và bán xe đạp mới.

*

HIỆU KIM-HOÀN

ĐẠi Tín « Tai Shun »

Bán các đồ trang-sức vàng điệp đúng tuổi, có tín-nhiệm đã lâu năm.

21, Phố Khách Hải-phòng. Giây nói số : 397

*

VINH-HOA HIỆU Chú Dục

28, Hàng Cháo – Hải-phòng

Bán vàng bạc lâu năm có tín-nhiệm

*

HIỆU SÁCH SHEN-KWANG

144, Phố Đông Kinh – Hải-phòng

Chuyên môn bán sách Trung-Hoa

Các đồ dùng văn-phòng và đủ các giấy vở

*

WEN HWA

159, Phố Đông Kinh – Hải-phòng

Giấy, bút, sách, vở

Các đồ dùng trong văn-phòng

NHÀ SÁCH CHING-NIÊN

130, Phố Đông Kinh – Hải-phòng

*

Cie. DES EAUX

DE HANOI

DIGUE DE YÊN-PHU

Téléphone : 605

TOUTES INSTALLATIONS

SANITAIRES MODERNES

SALLLE EXPOSITION

Dans

L’USINE DE YÊN-PHU

DEVIS SUR DEMANDE

Prix modérés

*

TRÂN LƯU-HOÁN

Giám định kế toán

Mở sổ sách

Làm sổ hàng tháng

Nộp thuế Thương-vụ và thuế Lợi-tức

Xin hỏi hiệu PHÚC-HẢI 29, hàng Ngang HANOI

*

Nhà máy sản xuất

KEM và NƯỚC ĐÁ

CHI LĂNG

28, Phố Nguyễn-Trãi – HANOI

Bán buôn và bán lẻ

*

TƯ HƯU

Hải, Lục, Không, thông vận hàng

Agence Aigle Azure

Agence Transport Fluvial et Routier

Cie Franco-Américaine d’assurance

Địa ốc kế toán

26, Phúc-Kiến Hà-nội – 64, Bonnal Hải-phòng

*

BOULANGERIE – PATISSERIE

CHARCUTERIE – ALIMENTATON

TRẦN-VĂN-QUANG

PROPRIÉTAIRE

Fournisseur général des denrées alimentaires

77, Route Mandarine – HANOI

*

CÁT TÂN

Chuyên môn Chả rán Cua Bể 3đ.

Đây là nơi hẹn hò của các ngài sành ăn ở Thủ đô

Ngon có tiếng ở Bắc-Việt

7, Đình Vải Thâm (thẳng Phúc-Kiến) Hà-nội

*

THỤY-XUÂN

108, Đại lộ Quan Thánh – HANOI

Chuyên bán THỰC PHẨM và MỸ PHẨM

*

HẠP-KÝ

21, đường Quan Thánh – HANOI

Chuyên bán các thứ rượu tây

Thực phẩm, tạp hoá v.v.

*

Magasin HONGYUAN

ALIMENTATION GÉNÉRALE

51, Rue Đỗ-Hữu-Vị HANOI

*

Thầy bói ĐỨC-PHƯƠNG

Trước ngồi hàng Bạc, nay ở :

47 bis Tiên-Sinh – Hanoi

Nghiên cứu Tử-vi, chuyên môn bói dịch

Xem mạch Thái-Tố giúp.

*

COMPAGNIE FRANÇAISE

DES CHEMINS DE FER

DE L’INDOCHINE & DU YUNNAN

SIÈGE SOCIAL :

89, Rue de Miromesnil, Paris (8e)

DIRECTION DE L’EXPLOITATION

82, Boulevard Gambetta, Hanoi

Téléphone : 553 et 554

Pour tous renseignements : s’adresser au

SERVICE TRAFIC ET MOUVEMENT

82, Boulevard Gambetta, Hanoi

ou aux gares

GIỚI THIỆU

- Hai thứ thuốc rất quý của trẻ em : CAM-TÍCH-TÁN trị cam run rất công hiệu. BỔ TỲ tiêu cam, hay ăn chóng lớn. Nhà thuốc THÁI-CỔ, 61, Hàng Bồ, Hà-nội.

- CLAIR FIX là hồ đặc biệt gián được đủ thứ : nhựa, Nylon, Thuỷ tinh. Bán tại hiệu ĐIỆN-CƠ, 85B, Hàng Bông, Hà-nội.

- AUX BONS AMIS, 99, phố Tiên-Sinh Hà-nội – Café – Restaurant – Điểm-tâm – giải khát. Được nhiều khách tín-nhiệm.

- VINH-THANH 71, Phố hai bà Trưng, Hà-nội. Chuyên chữa các máy điện về xe hơi.

- Mới về : nhiều máy chữ sách tay, trục dài máy in tay MÉTRO các kiểu – các đồ phụ tùng máy chữ và máy in. NAM-KÝ, 17, Đinh-tiên-Hoàng (bờ hồ) Hà-nội.

- HỢP-DUNG ẢNH-QUÁN, 6B, Bờ Hồ, Hà-nội, là một nhà chuyên môn nhiếp ảnh đã lâu năm.

- HOC TCHUAN-AN, 103, Hàng Buồm, Hà-nội.

- NGỌC-LÂM, 58, Hàng Đào, Hà-nội bán vải vóc – tơ lụa.

- CONG CHÉONG, 117, Hàng Buồm, Hà-nội bán tạp hoá, thực phẩm, đồ nấu, lạp xường.

- QUỐC THÁI, 165, Bonnal (trước cầu Carron) Hải-phòng, bán các thứ than Hòn-gay và than quả bàng.

- Trung-quốc y sư LONG-GIA-LANG, 101, đường Cát-Giài – Hải-phòng.

- ĐÀM-THÁI-LÂN, 4, sau miếu Bà Hải-phòng, chuyên trị sởi đậu, thương hàn, ung thư cùng các bệnh của đàn bà, em nhỏ.

- THÁI-XƯƠNG, 38, Phố Phúc-Châu – Hải-phòng, buôn bán thuốc bắc.

- HỢP-ƠN, 14 Phố Bắc-Ninh Hải-phòng. Chuyên chế tạo giầy dép bằng cao-su. KAI-KY 32, hàng Cháo Hải-phòng bán hoa quả tươi, rượu, đồ hộp.

- VIỆT-CƯỜNG, 36, đường Cát-Giài – Hải-phòng. Chuyên chế rượu con HỔ, con HƯƠU và rượu MÙI.

- VẠN-XƯƠNG-VINH, 85, Hàng Buồm – Hà-nội hiệu thuốc Bắc (Pharmacie).

- Hiệu đàn ĐÔNG-HƯNG hàng Điếu Hanoi chuyên môn làm các kiểu đàn BANJO MANDOLINE – GUITARE – VIOLON.

- Hãng dép cao su LÂM-THỊNH chuyên làm giầy vải đế cao su, dấu hiệu con SƯ-TỬ. 41, hàng Điếu – Hanoi.

- P. SAMY 56, Gia-long – Hanoi chuyên môn đóng giầy và làm các đồ da tốt giá hạ.

- Nhà máy ĐÔNG-PHƯƠNG, 54, Cầu gỗ Hanoi. Chuyên sửa chữa các máy và tiện nguội.

- Phòng cắt tóc, sấy tóc LỢI-QUYỀN góc hàng Bông, Phủ Doãn, số 2 đối diện nhà ASIA cũ – Hanoi.

- Hiệu thuốc AN-THỌ, 49, hàng Bột Hanoi chuyên chữa đau mắt màng mộng, sản hậu, tê thấp, phù thũng, trẻ em sài, đậu, sởi.

- Nút chai Liège thượng hạng đủ các cỡ đậy các chai thuốc và nước hoa. Nút ta mốt, các thứ nút chai rượu dầu, giấm, nước mắm, tương.

- Phấn viết bảng trắng 5đ và mùi 25đ 1 hộp. Phấn soa rộm : « Mặt giăng » trắng ngần thơm mát, Cotillons, Confettis, Serpentins, guirlandes, masques etc 4đ một hộp – Dépôt AN-HÀ, 21b, hàng Lược Hanoi.

- TIẾN-BẢO, 23, phố Mỹ-quốc – Hanoi mua bán các đồ cổ và kim.

- Ets VŨ-VĂN-BÌNH, 83, hàng Lược Hanoi : máy nổ, máy phát điện, các đồ dùng về điện.

- LAO SIU YIN, 26, Delorme – Hanoi : Transporteur des camions.

- Khách-sạn ĐỒNG-LỢI, 94, Carreau Hanoi.

- PHÚC-THỊNH, 22, Duy-Tân – Hanoi chuyên bán và sửa chữa ĐỒNG-HỒ là một hiệu có tín nhiệm nhất.

- VŨ-KỲ, 29, Général Bichot – Hanoi chuyên làm đồ nguội, bán thịt bò và lợn.