David S. Landes
Vũ Hoàng Linh, Sơn Phạm dịch
—★—

Sự giàu và nghèo
của các dân tộc

•The Wealth and Poverty of Nations:
Why Some Are So Rich and Some So Poor •

Mega & NXB Tri Thức

Tặng con và cháu của tôi với tình yêu thương

LỜI NÓI ĐẦU VÀ LỜI CẢM ƠN

Mục tiêu của tôi là viết một cuốn sách về lịch sử thế giới. Nhưng không mang hàm nghĩa đa văn hóa và nhân học về sự bình đẳng nội tại: rằng mọi dần tộc đều bình đẳng và sử gia luôn quan tâm đến tất cả. Thay vào đó, tôi hướng tới việc theo dõi và tìm hiểu về dòng chủ lưu của tiến bộ kinh tế và hiện đại hóa: chúng ta làm thế nào để tới được đó và chúng ta đang ở đâu, theo nghĩa tạo ra, nhận được, và tiêu dùng. Mục tiêu đó cho phép tập trung hơn và ít bị lan man. Tuy vậy, đây là một nhiệm vụ lớn, cần chuẩn bị kỹ càng, và nhiều nhất cũng chỉ có tính gần đúng. Một nhiệm vụ như vậy sẽ không thể hoàn thành nếu không nhận được sự đóng góp và lời khuyên của những người khác - đồng nghiệp, bạn bè, sinh viên, nhà báo, chứng nhân lịch sử đã qua đời cũng như còn sống.

Lời cảm ơn đầu tiên tôi xin dành cho các sinh viên và đồng nghiệp trong các khóa học tại Đại học Columbia, Đại học California ở Berkeley, Đại học Harvard, và những nơi khác mà tôi có thời gian lưu lại ngắn hơn. Đặc biệt, tôi đã được học hỏi khi làm việc và giảng dạy trong các chương trình bậc đại học về Khoa học Xã hội và Chương trình Đại cương của Đại học Harvard. Trong cả hai chương trình này, giảng viên tiếp xúc với các sinh viên và trợ giảng đến từ những chuyên ngành khác nhau và với giảng viên từ các khoa khác, phải đối mặt với thách thức đến từ những người thông minh, ham tranh luận, độc lập, không bị e ngại bởi những khác biệt về tuổi tác, cấp bậc, và kinh nghiệm.

Thứ hai, chủ yếu nhờ sự hiểu biết đồng cảm của Tiến sĩ Alberta Arthurs, mà tác phẩm này đã nhận được sự hỗ trợ ban đầu từ Quỹ Rockefeller, tài trợ cho việc nghiên cứu, viết, và tạo điều kiện cho một số học giả gặp nhau nhằm tạo cảm hứng và trao đổi học thuật tại Villa Serbelloni xinh đẹp ở Bellagio, Ý - nơi Pliny Trẻ từng hòa mình vào cảnh đẹp, công việc, và giải trí bên hồ Como*. Thật dễ để đắm mình. Cuộc gặp này đã dẫn đến việc xuất bản cuốn Favorites of Fortune (Những ưu đãi của số phận) do Patrice Higonnet, Henry Rosovsky và tôi biên tập, cho tôi cơ hội viết bài luận lịch sử kinh tế lượng đầu tiên về tăng trưởng của châu Âu. Trong số những người đã từng giúp tôi lần đó và các lần khác, có hai đồng biên tập với tôi là Higonnet và Roskovsky; cũng như Robert Fogel, Paul David, Rudolf Braun, Wolfram Fischer, Paul Bairoch, Joel Mokyr, Robert Allen, Francois Crouzet, William Lazonick, Jonathan Hughes, Francois Jequier, Peter Temin, Jeff Williamson, Walt Rostow, AI Chandler, Anne Krueger, Irma Adelman, và Claudia Goldin.

•

Pliny Trẻ (Pliny the Younger, 61-113), học giả, luật sư và quan chức thời La Mã, là cháu gọi học giả nổi tiếng Pliny Già (Pliny the Elder) bằng bác. Pliny Trẻ có nhiêu villa ở Ý, trong đó có villa nổi tiếng bên hồ Como. (ND)
Lưu ý: Chú thích của người dịch được ký hiệu (ND), của người biên tập được ký hiệu (BT), các chú thích còn lại là của tác giả.

Quỹ Rockefeller cũng hỗ trợ cho hai hội thảo chuyên đề - một ở châu Mỹ La-tinh năm 1988 và một về vai trò giới trong hoạt động và phát triển kinh tế vào năm tiếp theo. Trong số những người đóng góp cho các cuộc đối thoại hứng thú, các cuộc rèn luyện về hướng dẫn phản ứng nhanh này, tôi muốn nhắc đến David Rock, Jack Womack, John Coatsworth, David Felix, Steve Haber, Wilson Suzigan, Juan Dominguez, Werner Baer, Claudia Goldin, Alberta Arthurs, và Judith Vichniac.

Tôi cũng hàm ơn Armand Clesse và Viện Nghiên cứu châu Âu và Quốc tế Luxembourg, ông là một trong những nhân vật quan trọng trong việc huy động các học giả và trí thức thảo luận cũng như phân tích các vấn đề chính trị, xã hội, và kinh tế đương đại. Chủ đề chính của ông, “sức sống của các quốc gia,” được lý giải rộng rãi là hàm ý về bất kỳ điều gì liên quan đến hiệu suất quốc gia. Chủ đề này được thảo luận trong một loạt hội nghị, không chỉ để lại các kỷ yếu hội thảo mà còn tạo ra một mạng lưới ngày càng lớn và vô giá gồm những tương tác cá nhân giữa các học giả và chuyên gia. Mỗi hội nghị mà Clesse tổ chức là một sự kết hợp tuyệt vời giữa tranh luận và giao lưu - một sự thực hành thường xuyên thân thiện giữa đồng ý và không đồng ý. Năm 1996, Clesse đã tổ chức một cuộc họp như vậy để trao đổi về bản thảo chưa xuất bản của cuốn sách này. Trong những người có mặt tại hội thảo có: William McNeill, sử gia thế giới và là người kế vị nhà sử học chuyên về Hy Lạp Arnold Toynbee trước đó về sự hiểu biết toàn diện; Stanley Engerman, người nghiên cứu và phê bình đặc biệt về lịch sử kinh tế Mỹ; Walt Rostow, có lẽ là học giả duy nhất quay về với việc nghiên cứu ban đầu sau khi làm việc trong chính phủ; Rondo Cameron, người đơn độc tham gia vận động chống lại khái niệm và thuật ngữ Cách mạng Công nghiệp; Paul Bairoch và Angus Maddison, những người sưu tập và tính toán số liệu về tăng trưởng và năng suất.

Một cuộc họp tương tự, về “Tính độc đáo của nền văn minh châu Âu,” được tổ chức vào tháng 6/1996 tại Israel, dưới sự bảo trợ của Quỹ Yad Ha-Nadiv Rothschild (Guy Stroumsa là điều phối viên), đã thu hút một số người giống nhau cộng với một nhóm khác, gồm các chuyên gia về thời trung cổ và mấy lĩnh vực khác: Patricia Crone, Ron Bartlett, Emanuel Sivan, Esther Cohen, Yaacov Metzer, Miriam Eliav-Feldon, Richard Landes, Gadi Algazi, và các cộng sự.

Các cuộc gặp khác mà tôi có thể sử dụng một số trong số những tư liệu này gồm có các cuộc họp ở Ferrara và Milan (Đại học Bocconi) năm 1991; Curso de Historia de la Técnica III tại Đại học Salamanca năm 1992 (các nhà tổ chức là Julio Sanchez Gomez và Guillermo Mira); Convegno năm 1993 của Società Italiana degli Storici dell’Economia (Vera Zamagni là thư ký) về chủ đề “Innovazione e Sviluppo”; vài phiên họp trong Hội thảo Lịch sử Kinh tế tại Harvard; “Jornadas Bancarias” của Asociación de Bancos de la República Argentina ở Buenos Aires năm 1993 về “Las Estrategias del Desarrollo”; một hội nghị ở Hull, Anh, năm 1993 (Hội Lịch sử Kinh tế, Thuyết trình của Tawney); một hội nghị tại Đại học Cambridge về “Thay đổi công nghệ và tăng trưởng kinh tế” (Emma Rothschild là nhà tổ chức) năm 1993; hội thảo chuyên đề của Jacques Marseille và Maurice Lévy-Leboyer (Viện Lịch sử Kinh tế, Paris, 1993) về “Hiệu suất của các công ty Pháp trong thế kỷ 20”; một hội thảo về “Hội tụ hay suy thoái trong lịch sử kinh tế Anh và Mỹ” tại Đại học Notre Dame năm 1994 (do Edward Lorenz và Philip Mirowski tổ chức, Donald McCloskey tài trợ); một phiên họp về Cách mạng Công nghiệp (do John Komlos tổ chức) tại Đại hội Lịch sử Kinh tế Quốc tế lần thứ 11 ở Milan năm 1994; và một phiên họp của Hiệp hội Lịch sử Khoa học Xã hội tại Atlanta năm 1994.

Ngoài ra, còn có các bài thuyết trình tại hai trường Đại học Oslo và Bergen năm 1995 (Kristine Bruland và Fritz Hodne là các nhà tổ chức); một hội nghị chuyên đề tại Paris năm 1995 về công trình của Alain Peyrefitte (“Giá trị, hành vi, phát triển, hiện đại,” do Raymond Boudon tổ chức) liên quan đến những khác biệt khu vực trong phát triển kinh tế ở châu Âu; các hội thảo chuyên đề tiếp theo vào năm 1995 về “Sự giàu và nghèo của các dân tộc” tại Reggio Emilia và Đại học Bocconi ở Milan (do Franco Amatori tổ chức).

Còn có một hội nghị tại Đại học Oslo năm 1996 về “Các cuộc cách mạng công nghệ ở châu Âu, 1760-1860” dưới sự dẫn dắt của Kristine Bruland và Maxine Berg; cùng năm 1996, tại Fondazione Eni Enrico Mattei ở Milan về “Công nghê, môi trường, kinh tế và xã hội” (Michele Salvati và Domenico Siniscalco là các nhà tổ chức). Và vào năm 1997, một cuộc họp lập kế hoạch ở Madrid cho Đại hội Lịch sử Kinh tế Quốc tế lần thứ 12 về chủ đề “Các hậu quả kinh tế của đế chế 1492-1989” (do Leandro Prados de la Escosura và Patrick K. O’Brien tổ chức).

Khỏi cần phải nói, những cuộc gặp này tập trung vào các điểm được những người tham gia đặc biệt quan tâm, và giúp tôi hiểu về chủ đề lớn hơn và các khía cạnh đặc biệt của nó.

Do tính đa dạng của các cuộc gặp này cộng với một số lượng lớn các cuộc đối thoại cá nhân và tham vấn, nên không dễ để thu thập một danh sách đầy đủ gồm những người đã giúp đỡ tôi. Trước hết là các thầy giáo của tôi với những bài học và dẫn chứng: A. P. Usher, M. M. Postan, Donald E. McKay, Arthur H. Cole. Đồng nghiệp của tôi trong các khoa về kinh tế và lịch sử tại Đại học Columbia (Carter Goodrich, Fritz Stern, Albert Hart, và đặc biệt là George Stigler); tại Đại học California ở Berkeley (Kenneth Stampp, Hans Rosenberg, Richard Herr, Carlo Cipolla, Henry Rosovsky, và nhất là Albert Fishlow); và tại Harvard (Simon Kuznets, C. Crane Brinton, Alexander Gerschenkron, Richard Pipes, David và Aida Donald, Benjamin Schwartz, Harvey Leibenstein, Robert Fogel, Zvi Griliches, Dale Jorgensen, Amartya Sen, Ray Vernon, Robert Barro, Jeff Sachs, Jess Williamson, Claudia Goldin, Daniel Bell, Nathan Glazer, Talcott Parsons, Brad DeLong, Patrice Higonnet, Martin Peretz, Judith Vichniac, Stephen Marglin, Winnie Rothenberg).

Tôi sẽ không quên niềm cảm hứng phi thường mình nhận được trong một năm ở Trung tâm Nghiên cứu Nâng cao về Khoa học Hành vi tại Palo Alto. Đó là vào những năm 1957-1958, và tôi là người hưởng lợi từ thành quả tốt nhất của các nhà kinh tế học: Kenneth Arrow, Milton Friedman, George Stigler, Robert Solow (bốn người này sau đó đều đoạt giải Nobel!). Nếu họ đã thông qua một bài nghiên cứu nào, thì bài đó sẽ có ích cho mọi độc giả.

Và nữa, ngoài các đồng nghiệp đã đề cập ở trên, còn những người khác trong và ngoài nước. Ở Mỹ có: William Parker, Roberto Lopez, Charles Kindleberger, Liah Greenfield, Bernard Lewis, Leila Fawaz, Alfred Chandler, Peter Temin, Mancur Olson, William Lazonick, Richard Sylla, Ivan Berend, D. N. McCloskey, Robert Brenner, Patricia Seed, Margaret Jacob, William H. McNeill, Andrew Kamarck, Tibor Scitovsky, Bob Summers, Morton và Phyllis Keller, John Kautsky, Richard Landes, Tosun Aricanli. Ở Anh có: M. M. Postan, Lance Beales, Hrothgar John Habakkuk, Peter Mathias, Barry Supple, Berrick Saul, Charles Feinstein, Maxine Berg, Patrick K. O’Brien, P. C. Barker, Partha Dasguppa, Emma Rothschild, Andrew Shonfield. Ở Pháp có: Francois Crouzet, Maurice Lévy-Leboyer, Claude Fohlen, Bertrand Gille, Emmanuel Leroy-Ladurie, Francois Furet, Jacques LeGoff, Joseph Goy, Rémy Leveau, Francois Caron, Albert Broder, Pierre Nora, Pierre Chaunu, Rémy Prudhomme, Riva Kastoryano, Jean-Pierre Dormois. Ở Đức có: Wolfram Fischer, Hans Ulrich Wehler, Jurgen Kocka, John Komlos. Ở Thụy Sĩ có: Paul Bairoch, Rudolf Braun, J.-F. Bergier, Jean Batou, Francois Jequier. Ở Ý có: Franco Amatori, Aldo de Madalena, Ester Fano, Roby Davico, Vera Zamagni, Stefano Fenoaltea, Carlo Poni, Gianni Toniolo, Peter Hertner. Ở Nhật có: Akira Hayami, Akio Ishizaka, Heita Kawakatsu, Isao Sutõ, Eisuke Daitõ. Ở Israel có: Shmuel Eisenstadt, Don Patinkin, Yehoshua Arieli, Eytan Shishinsky, Jacob Metzer, Nahum Gross, Elise Brezis. Và ở những nơi khác: Herman van der Wee, Francis Sejersted, Erik Reinert, H. Floris Cohen, Dharma Kumar, Gabriel Tortella, Leandro Prados de la Escosura, Kristof Glamann. Với tất cả họ và những người khác, tôi nhận được các gợi ý, phê bình, dữ liệu, ý kiến sâu sắc. Chúng tôi không phải lúc nào cũng đồng ý với nhau, nhưng như vậy cũng tốt.

Tôi muốn gửi lời cảm ơn đặc biệt tới Edwin Barber, biên tập viên phi thường của tôi, người đã không chỉ thách thức và cải tiến nội dung mà còn dạy tôi một số điều về viết lách. Học chẳng bao giờ là quá muộn.

Cuối cùng, tôi muốn cảm ơn vợ mình, Sonia, người đã vui vẻ chịu đựng hàng năm trời với hàng chồng sách, bản thảo, bài báo, thư từ, và các thứ linh tinh khác. Thậm chí nhiều phòng làm việc cũng không đủ rộng để chứa, và hồi đó chỉ có máy tính mới cứu vãn được. Giờ là lúc để dọn dẹp.

GIỚI THIỆU

Cho đến nay, vẫn chưa có ánh sáng mới nào giải thích vì sao các nước nghèo lại nghèo và các nước giàu lại giàu.

- PAUL SAMUELSON, năm 1976¹

Tháng 6/1836, Nathan Rothschild rời London tới Frankfurt để dự đám cưới của cậu con trai Lionel với cháu gái ông (Charlotte, em họ của Lionel), và để thảo luận với anh em ông về việc cho các con của ông bước vào hoạt động kinh doanh gia đình. Nathan có lẽ là người giàu nhất thế giới, ít nhất về mặt tài sản lưu động. Khỏi cần phải nói, ông có thể chi trả cho bất kỳ thứ gì mình thích.

Bấy giờ Nathan đã 59 tuổi, sức khỏe tốt dù hơi mập, tràn trề năng lượng, làm việc tận tụy không biết mệt và tinh thần bất khuất. Tuy nhiên, khi rời London, ông bị đau viêm cột sống thắt lưng. (Một bác sĩ người Đức đã chẩn đoán rằng đó là một cái nhọt, nhưng cũng có thể là một ổ áp xe.)² Mặc dù được điều trị y tế, nhưng nó vẫn lở loét và gây đau đớn. Không thành vấn đề. Nathan vẫn rời khỏi giường bệnh và tham dự đám cưới. Nếu ông nằm liệt giường, đám cưới có lẽ sẽ phải tổ chức tại khách sạn. Dù cơ thể đau đớn, Nathan vẫn tiếp tục giải quyết các vấn đề về kinh doanh, nhờ vợ ghi chép lại những gì ông nói. Trong khi đó, bác sĩ Travers vĩ đại được mời đến từ London, và khi ông này không thể chữa trị được, một bác sĩ phẫu thuật hàng đầu người Đức đã được gọi tới, có lẽ là để làm sạch vết thương. Chẳng ích gì: chất độc đã lan ra; và vào ngày 28/7/1836, Nathan qua đời. Nghe nói là bồ cầu đưa thư của nhà Rothschild đã mang tin nhắn về London: Ilest mort*

•

Ông ấy đã mất (tiếng Pháp). (ND)

Có thể Nathan Rothschild chết vì bị nhiễm trùng máu do khuẩn liên cầu hoặc tụ cầu - mà thời trước được gọi là ngộ độc máu. Do không có thông tin chi tiết hơn, nên thật khó để nói liệu có phải cái nhọt (hay ổ áp-xe) đã làm ông chết hay vì nhiễm trùng thứ cấp từ dao mổ của bác sĩ phẫu thuật. Chuyện này xảy ra trước khi lý thuyết vi khuẩn tồn tại, do đó xảy ra trước khi có bất kỳ khái niệm nào về tầm quan trọng của sự sạch sẽ. Thời đó chưa có thuốc sát trùng, còn kháng sinh thì rất ít. Và thế là con người có thể mua được mọi thứ ấy đã chết, do nhiễm trùng thông thường mà ngày nay chữa được dễ dàng đối với bất kỳ ai có thể tìm đường đến bác sĩ hoặc bệnh viện, thậm chí một hiệu thuốc.

Y học đã có những tiến bộ to lớn kể từ thời Nathan Rothschild. Nhưng việc có thuốc tốt hơn, hiệu quả hơn - trong điều trị bệnh và chữa thương tích - chỉ là một phần của câu chuyện. Sự gia tăng tuổi thọ ngày nay phần lớn bắt nguồn từ những thành quả trong phòng ngừa, sống sạch hơn chứ không phải là nhờ thuốc tốt hơn. Nước sạch và việc loại bỏ chất thải nhanh chóng, cộng thêm các cải tiến về vệ sinh cá nhân, đã tạo ra sự khác biệt hoàn toàn. Trong một thời gian dài, nhiễm trùng đường tiêu hóa là tên sát thủ khủng khiếp, được truyền từ chất thải tới tay rồi tới thức ăn và tới đường tiêu hóa; và kẻ thù vô hình nhưng chết người này luôn hiện hữu, đôi lúc được tăng cường bởi các vi khuẩn dịch bệnh như vibrio của bệnh tả. Đường lây truyền phổ biến nhất là nhà vệ sinh công cộng, nơi mà việc tiếp xúc với chất thải gia tăng do thiếu giấy để lau sạch và thiếu đồ lót có thể giặt được. Những ai mặc đồ vải len không được giặt - và vải len cũng khó mà giặt sạch được - sẽ ngứa và gãi. Thế là tay bị bẩn, cùng sai lầm lớn là không rửa tay trước khi ăn. Đó là lý do tại sao các nhóm tôn giáo quy định việc rửa tay - như Do Thái giáo và Islam giáo - lại có tỉ lệ bệnh tật và tử vong thấp hơn; dù rằng điều này không phải lúc nào cũng có lợi cho họ. Người ta dễ dàng bị thuyết phục rằng nếu như người Do Thái chết ít hơn, thì đó là vì họ đã đầu độc giếng nước của người Ki-tô.

Câu trả lời được tìm thấy, không phải trong sự thay đổi về đức tin tôn giáo hay giáo lý, mà là trong sự đổi mới về công nghiệp. Sản phẩm chủ yếu từ công nghệ mới mà chúng ta gọi là Cách mạng Công nghiệp chính là vải bông rẻ tiền và có thể giặt được; và cùng với nó là xà phòng được sản xuất hàng loạt làm từ dầu thực vật. Lần đầu tiên, một người bình thường có thể mua được đồ lót, thứ từng được gọi là vải lanh ôm sát (body linen) vì đó là thứ vải có thể giặt được mà người giàu mặc sát da mình. Anh ta (hoặc cô ta) có thể giặt nó bằng xà phòng và thậm chí tắm rửa, mặc dù việc tắm quá nhiều từng được xem như một dấu hiệu dơ bẩn. Người sạch thì cần gì phải tắm thường xuyên cơ chứ? Không thành vấn đề. Vệ sinh cá nhân đã thay đổi mạnh mẽ, đến nỗi giới bình dân hồi cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 thường sống sạch sẽ hơn các ông hoàng bà chúa cách đó một thế kỷ.

Yếu tố thứ ba về sự suy giảm của bệnh tật và cái chết là dinh dưỡng tốt hơn. Điều này có nguyên nhân chủ yếu từ sự gia tăng cung ứng lương thực, và thậm chí quan trọng hơn, từ các phương tiện vận chuyển tốt hơn, nhanh hơn. Thường là sản phẩm của sự thiếu hụt cục bộ, nạn đói trở nên hiếm hơn; chế độ ăn uống ngày càng đa dạng và giàu protein động vật hơn. Những thay đổi này góp phần tạo ra vóc dáng cao to, khỏe mạnh hơn. Đây là một quá trình chậm hơn nhiều so với các lợi ích về y tế và vệ sinh có thể có được như ở trên, phần lớn do nó phụ thuộc vào thói quen và sở thích cũng như thu nhập. Vào cuối Thế chiến I, người Thổ Nhĩ Kỳ từng chiến đấu với lực lượng viễn chinh Anh tại Gallipoli đã bị choáng ngợp bởi sự khác biệt về chiều cao giữa đội quân ăn thịt bò và cừu đến từ Úc và New Zealand với đám thanh niên còi cọc đến từ các thị trấn chuyên xay nghiền ở Anh. Và bất kỳ ai theo dõi các nhóm dân nhập cư từ nước nghèo vào nước giàu đều sẽ nhận thấy rằng con cái luôn cao hơn và có thể hình tốt hơn cha mẹ chúng.

Từ những cải thiện này, tuổi thọ tăng lên, trong khi các khác biệt giữa người giàu và người nghèo thu hẹp lại. Nguyên nhân chính gây tử vong ở người trưởng thành không còn là nhiễm trùng, đặc biệt là nhiễm trùng đường tiêu hóa, mà là bệnh tật mòn mỏi của tuổi già. Những thành tựu này ở các nước công nghiệp giàu có là lớn nhất, với sự chăm sóc y tế cho tất cả mọi người, nhưng ngay cả một số nước nghèo cũng đạt được các kết quả ấn tượng.

Những tiến bộ trong y học và vệ sinh tiêu biểu cho một hiện tượng rộng lớn hơn nhiều: lợi ích từ việc áp dụng kiến thức và khoa học vào công nghệ. Những điều này cho chúng ta lý do để hy vọng về các vấn đề đang gây u ám cho hiện tại và tương lai. Chúng thậm chí còn khuyến khích chúng ta tưởng tượng đến một cuộc sống vĩnh cửu, hoặc tốt hơn nữa, là tuổi trẻ vĩnh cửu.

Tuy nhiên, những mộng tưởng này, khi dựa trên khoa học, tức là dựa theo thực tế, đều là giấc mơ của giới giàu có và may mắn. Sự hiểu biết về tri thức chưa được phân bố đồng đều, ngay cả trong các quốc gia giàu có. Chúng ta sống trong một thế giới của sự bất bình đẳng và đa dạng. Thế giới ấy nhìn chung được chia thành ba loại quốc gia: những nước mà người dân chi tiêu nhiều tiền để giảm cân; những nước mà người dân ăn để sống; và những nước mà người dân không biết được bữa ăn tiếp theo của họ sẽ đến từ đâu. Cùng với sự khác biệt này, có sự tương phản rõ nét trong tỉ lệ bệnh tật và tuổi thọ. Người dân các nước giàu lo lắng về tuổi già ngày càng kéo dài hơn của họ. Họ tập thể dục để giữ sức khỏe, đo lường và chiến đấu với cholesterol, trong khi mất thời gian với tivi, điện thoại và trò chơi, tự trấn an bằng những mỹ từ như “năm tháng vàng son” và “thế hệ thứ ba” (troisième age). “Trẻ” thì tốt; còn “già” thì sẽ bị coi thường. Trong khi đó, người dân các nước nghèo cố gắng sống sót. Họ không phải lo lắng về cholesterol và phình động mạch, phần vì chế độ ăn ít chất béo, phần vì họ chết sớm. Bằng cách có nhiều con, khi về già, cuộc sống của họ sẽ được bảo đảm - chúng sẽ lớn lên cùng với ý thức về nghĩa vụ với cha mẹ.

Cách phân chia cũ chia thế giới thành hai khối quyền lực, phương Đông và phương Tây, đã yếu thế. Giờ đây, thách thức và nguy cơ lớn là sự chênh lệch về của cải và sức khỏe, ngăn cách người giàu và người nghèo. Sự cách biệt ấy thường được gọi là phương Bắc và phương Nam, vì nó mang tính địa lý; nhưng tên gọi chính xác hơn sẽ là phương Tây và phần còn lại, bởi sự phân chia này cũng có tính lịch sử. Đây là vấn đề riêng lẻ lớn nhất và là mối nguy hiểm mà thế giới phải đối mặt trong thiên niên kỷ 3. Chỉ có một lo lắng khác quan trọng gần như thế là suy thoái môi trường, cả hai có liên quan mật thiết với nhau, và thực ra là một. Chúng là một vì của cải không chỉ dẫn đến việc tiêu thụ mà còn cả rác thải, không chỉ dẫn đến việc sản xuất mà còn cả sự tàn phá. Chính rác thải và sự tàn phá này, đã gia tăng rất nhiều cùng với sản lượng và thu nhập, hiện đe dọa không gian chúng ta sống và di chuyển.

Khoảng cách giàu nghèo lớn đến mức nào và điều gì đang xảy ra với nó? Nói rất ngắn gọn và đại khái: sự khác biệt trong thu nhập bình quân đầu người giữa nước công nghiệp hóa giàu có nhất, như Thụy Sĩ, với nước phi công nghiệp nghèo nhất, như Mozambique, vào khoảng 400 so với 1.250 năm trước, khoảng cách này giữa nước giàu nhất và nghèo nhất có lẽ là 5 so với 1, và sự khác biệt giữa châu Âu với Đông hay Nam Á (Trung Quốc hay Ấn Độ) vào khoảng 1,5 hoặc 2 so với 1.³

Liệu khoảng cách này hiện nay có đang tăng lên? Ở các thái cực thì rõ ràng là có. Một số nước không chỉ không có thành tựu, mà họ còn đang nghèo đi một cách tương đối và đôi khi tuyệt đối. Một số gần như giậm chân tại chỗ. Một số đang bắt kịp. Nhiệm vụ của chúng ta (các nước giàu), vì lợi ích của chúng ta cũng như của họ, là giúp các nước nghèo trở nên mạnh hơn và giàu hơn. Nếu chúng ta không làm, thì họ sẽ tìm cách lấy những gì mà họ không thể làm ra; và nếu họ không thể kiếm tiền được bằng cách xuất khẩu hàng hóa, thì họ sẽ xuất khẩu con người. Nói tóm lại, giàu có là một thỏi nam châm không thể cưỡng lại; và đói nghèo là một thứ gây ô nhiễm dữ dội tiềm ẩn: không thể tách rời nó ra được, hòa bình và thịnh vượng của chúng ta phụ thuộc vào hạnh phúc của các nước khác.

Các nước khác sẽ làm điều này như thế nào? Chúng ta giúp đỡ như thế nào? Cuốn sách này sẽ cố gắng đóng góp câu trả lời. Tôi nhấn mạnh từ “đóng góp”. Không ai có một câu trả lời đơn giản, và tất cả các đề xuất về một phương thuốc chữa bách bệnh đều chẳng khác nào giấc mộng ngàn năm.

Tôi đề xuất tiếp cận những vấn đề này theo phương diện lịch sử. Tôi làm như vậy vì tôi có tố chất cũng như được đào tạo để là một sử gia, và trong những vần đề khó khăn như thế này, tốt nhất là nên làm theo những gì ta biết và làm được tốt nhất. Mà tôi cũng làm như vậy, vì cách tốt nhất để hiểu một vấn đề là đặt ra câu hỏi: Làm thế nào và tại sao chúng ta đạt được vị trí hiện nay của mình? Các nước giàu làm thế nào để trở nên giàu có như vậy? Tại sao các nước nghèo lại nghèo như vậy? Tại sao châu Âu (“phương Tây”) lại đi đầu trong việc thay đổi thế giới?

Cách tiếp cận lịch sử không đảm bảo có được một câu trả lời. Những người khác đã nghĩ về các vấn đề này và đưa ra các cách giải thích khác nhau. Hầu hết họ thuộc một trong hai trường phái. Một số người coi sự giàu có và quyền lực của phương Tây như là chiến thắng của cái tốt trước cái xấu. Theo họ, người châu Âu thông minh hơn, có tổ chức tốt hơn, làm việc chăm chỉ hơn; những kẻ còn lại thì dốt nát, kiêu ngạo, lười biếng, lạc hậu, mê tín. Một số người khác thì đảo ngược các phạm trù: theo họ, người châu Âu hiếu chiến, tàn nhẫn, tham lam, vô đạo đức, đạo đức giả; nạn nhân của họ là những kẻ vui vẻ, ngây thơ, yếu đuối - những nạn nhân đang sẵn chờ và do đó bị bóc lột tàn tệ. Chúng ta thấy rằng cả hai cách nhìn mang tính nhị nguyên này có các yếu tố sự thật, cũng như mộng tưởng mang tính ý thức hệ. Mọi thứ luôn phức tạp hơn so với những thứ chúng ta có.

Trường phái thứ ba thì lập luận rằng sự phân đôi phương Tây-phần Còn lại đơn giản là một sai lầm. Trong dòng chủ lưu của lịch sử thế giới, châu Âu là kẻ đến sau và hưởng lợi miễn phí trên thành tựu trước đây của người khác. Điều này hiển nhiên không chính xác. Dữ kiện lịch sử cho thấy, trong hàng ngàn năm qua, châu Âu (phương Tây) vẫn là động lực chủ đạo cho sự phát triển và tính hiện đại.

Nhưng vẫn còn đó vấn đề đạo đức. Một số người cho rằng chủ nghĩa lấy châu Âu làm trung tâm là không tốt cho chúng ta, thực sự không tốt cho thế giới, do đó cần phải tránh. Con người nên tránh nó. Đối với tôi, tôi ưa chuộng sự thật hơn là suy nghĩ tích cực. Tôi tin hơn vào các căn cứ của mình.

01.

SỰ BẤT BÌNH ĐẲNG CỦA TỰ NHIÊN

Địa lý đã rơi vào thời kỳ khó khăn. Khi còn là học sinh tiểu học, tôi từng phải xem và tra cứu các bản đồ, thậm chí vẽ lại chúng theo trí nhớ. Chúng tôi học về những vùng đất xa lạ, các dân tộc, phong tục tập quán, và điều này xảy ra từ lâu trước khi ai đó phát minh ra từ “đa văn hóa”. Đồng thời, ở các cấp cao hơn, các trường phái về địa lý kinh tế và văn hóa nở rộ. Ở Pháp, không ai nghĩ tới việc nghiên cứu lịch sử vùng mà trước hết lại không xác định các điều kiện vật chất của đời sống và hoạt động xã hội cả.¹ Và ở Mỹ, Ellsworth Huntington cùng các học trò của ông đang nghiên cứu cách thức mà địa lý, đặc biệt là khí hậu, ảnh hưởng tới sự phát triển của con người.

Tuy nhiên, dù có nhiều nghiên cứu hữu ích và khai phá, nhưng Huntington đã làm cho địa lý mang tiếng xấu.² Ông đã đi quá xa. Ông đã quá chú trọng tới mối liên kết giữa môi trường tự nhiên và hoạt động của con người, điều mà ông cho rằng ngày càng ảnh hưởng tới địa lý, bắt đầu từ các ảnh hưởng tự nhiên và chuyển sang văn hóa. Cuối cùng, ông phân loại các nền văn minh theo thứ bậc và ấn định nên văn minh tốt nhất - theo định nghĩa của ông - với những ưu đãi về khí hậu. Huntington dạy tại Đại học Yale và không phải ngẫu nhiên khi cho rằng New Haven, Connecticut, có khí hậu tốt nhất trên thế giới. Ông quả là người may mắn. Phần còn lại của thế giới suy giảm dần từ đó, với những vùng đất của các tộc người da màu hay thậm chí còn tệ hơn thế.

Song, khi phát biểu những điều này, Huntington chỉ đơn giản là lặp lại truyền thống của địa lý đạo đức. Các nhà triết học dễ dàng liên kết môi trường với tính khí (do đó có sự tương phản lâu dài giữa lạnh và nóng, giữa sự chín chắn điềm tĩnh và sự tìm kiếm lạc thú đầy hăm hở); trong khi ngành nhân học non trẻ ở thế kỷ 19 lại cố chứng tỏ ảnh hưởng của địa lý tới sự phân bổ phẩm chất và trí tuệ, luôn thừa thãi nhất trong nhóm riêng của tác giả.³ Ở thời đại chúng ta, các bảng phân loại đôi khi bị đảo ngược, và những người Mỹ gốc Phi sáng tác ra chuyện thần thoại sẽ tạo nên sự tương phản giữa “những người mặt trời” vui vẻ, sáng tạo với “những người băng đá” lạnh lùng, phi nhân tính.

Cái kiểu phân tích tự khen này có thể được chấp nhận trong một thế giới tri thức có xu hướng định nghĩa kết quả và đặc tính theo những thuật ngữ chủng tộc, nhưng nó mất đi tính khả tín và khả năng được chấp nhận khi người ta ngày càng nhạy cảm và thù địch với các so sánh nhóm ác ý. Và địa lý đã biến mất cùng với nó. Khi Đại học Harvard dễ dàng giải thể khoa địa lý sau Thế chiến II, hầu như không ai lên tiếng phản đối - ngoài nhóm nhỏ gồm những người bị sa thải.⁴ Tiếp theo là một loạt trường đại học hàng đầu - Michigan, Northwestern, Chicago, Columbia - nối bước, một lần nữa không có sự phản đối nghiêm trọng nào cả.

Sự từ bỏ trên là không có tiền lệ trong lịch sử giáo dục đại học Mỹ và chắc chắn phản ánh những điểm yếu về trí tuệ của lĩnh vực này: thiếu hụt cơ sở lý luận, chủ nghĩa cơ hội bao trùm (nói một cách mỹ miều hơn, đó là sự cởi mở Công giáo), và tính “dễ dãi” đặc biệt của ngành địa lý nhân văn. Nhưng đằng sau những chỉ trích đó ẩn chứa sự bất mãn với một số kết quả. Ngành địa lý đã bị “bôi đen” bằng phân biệt chủng tộc, và chẳng ai muốn bị vấy bẩn cả.

Tuy nhiên, nếu dùng từ “phân biệt chủng tộc,” chúng ta hàm ý rằng việc liên hệ giữa kết quả và hành vi cá nhân, dù tốt hơn hay tồi hơn, với tư cách thành viên trong một nhóm, đặc biệt là một nhóm được xác định theo sinh học, thì không có ngành hay môn nào lại ít phân biệt chủng tộc hơn là địa lý. Ở đây chúng ta có một ngành tự hạn chế trước tác động của môi trường, nói về mọi thứ ngoại trừ các đặc điểm do nhóm tạo ra. Không thể ca ngợi hoặc đổ lỗi cho ai vì nhiệt độ không khí, lượng và thời gian mưa, hoặc địa hình vùng đất.

Mặc dù vậy, địa lý vẫn bốc mùi lưu huỳnh của dị giáo. Vì sao? Các lĩnh vực tri thức khác cũng từng truyền bá mấy thứ vô nghĩa hoặc thái quá, nhưng không ngành nào bị khinh miệt và chê bai đến như thế, chứ không chỉ bị bỏ rơi. Tôi có cảm giác việc ngành địa lý bị mất uy tín, nếu không muốn nói là chẳng có uy tín, là do bản chất của nó. Nó nói lên một sự thật khó chịu, đó là tự nhiên cũng giống như cuộc sống đều bất công, bất bình đẳng trong những ưu đãi của nó; hơn thế, sự bất công của tự nhiên khó lòng sửa nổi. Một nền văn minh như của chúng ta, với động lực luôn hướng tới làm chủ, không thích bị cản trở. Nó không chấp nhận những lời lẽ làm nhụt chí, mà sự so sánh về địa lý thì lại có thừa.⁵

Địa lý, nói ngắn gọn, mang đến tin xấu, và mọi người đều biết bạn sẽ làm gì với loại tin đó. Như một nhà thực hành địa lý đã nói: “Không giống như ngành lịch sử khác… nhà nghiên cứu có thể phải chịu trách nhiệm về các kết quả, giống như người dự báo thời tiết phải chịu trách nhiệm về việc mặt trời không xuất hiện như mong đợi khi người ta đi biển.”⁶

Song, chối bỏ không làm chúng ta khôn ngoan hơn. Trên tấm bản đồ thế giới theo sản phẩm hoặc thu nhập trên đầu người, các nước giàu đều nằm ở các vùng ôn đới, đặc biệt ở Bắc bán cầu; các nước nghèo ở vùng nhiệt đới và bán nhiệt đới. Như John Kenneth Galbraith đã nói khi ông còn là một nhà kinh tế nông nghiệp: “[Nếu] vẽ một vành đai rộng vài ngàn dặm bao quanh Trái đất tại đường xích đạo, người ta sẽ thấy trong đó không có các nước phát triển… Nơi nào cũng đều có mức sống thấp và tuổi thọ đời người ngắn ngủi.”⁷ Và Paul Streeten từng lưu ý về sự kháng cự có tính bản năng trước những tin xấu:

Có lẽ điều nổi bật nhất là hầu hết các nước kém phát triển đều nằm trong các vùng nhiệt đới và bán nhiệt đới, giữa Hạ chí tuyến và Đông chí tuyến. Các tác giả gần đây đều xuề xòa bỏ qua điều này và coi nó chủ yếu là ngẫu nhiên. Việc đó cho thấy thiên kiến lạc quan sâu kín của chúng ta khi tiếp cận các vấn đề về phát triển và sự miễn cưỡng thừa nhận rằng các nước nghèo hôm nay gặp phải những khác biệt rất lớn về điều kiện ban đầu so với các nước phát triển hơn ở thời kỳ tiền công nghiệp.⁸

Chắc chắn, địa lý là một yếu tố duy nhất có vai trò ở đây. Một số học giả đổ lỗi cho công nghệ và các nước giàu vì đã phát triển nó: họ bị buộc tội là đã tạo ra các giải pháp chỉ phù hợp với khí hậu ôn đới, khiến cho đất đai nhiệt đới màu mỡ nhiều tiềm năng vẫn bị bỏ hoang. Một số khác buộc tội các cường quốc thực dân đã tàn phá các xã hội vùng xích đạo, khiến cho họ mất quyền kiểm soát môi trường của mình. Thế nên, việc buôn bán nô lệ, làm suy giảm dân số trên diện rộng và khiến họ phải quay lại nơi rừng rú, được cho là đã tạo điều kiện cho sự phát triển của loài ruồi tsetse và lây truyền bệnh trypanosomiasis (bệnh ngủ). Hầu hết các tác giả thường tránh nói về đề tài này.

Không nên chọn con đường dễ dàng đó. Các sử gia không nên xóa bỏ hoặc viết lại quá khứ để làm cho nó dễ chịu hơn; và các nhà kinh tế học, những người dễ dàng cho rằng mọi quốc gia sớm muộn đều phải phát triển, phải luôn sẵn sàng nhìn thẳng vào thất bại.⁹ Dù người ta có nói thế nào đi nữa về sự suy yếu của các hạn chế địa lý ngày nay trong thời đại y học nhiệt đới và công nghệ cao, thì chúng vẫn không biến mất và rõ ràng còn mạnh hơn trước. Thế giới chưa bao giờ là một sân chơi bình đẳng, và mọi thứ đều có giá của nó.

Chúng ta sẽ bắt đầu với những tác động đơn giản, trực tiếp của môi trường và đi tới các liên kết phức tạp hơn, có nhiều trung gian hơn.

Đầu tiên là khí hậu. Thế giới cho thấy một dải rộng của nhiệt độ và mô hình nhiệt độ, phản ánh vị trí, độ cao, và độ xiên của ánh nắng. Những khác biệt này trực tiếp ảnh hưởng đến nhịp điệu hoạt động của muôn loài: vào mùa đông lạnh ở miền bắc, một số động vật đơn giản cuộn tròn lại và ngủ đông; còn trên sa mạc nóng, không có bóng râm, thằn lằn và rắn tìm kiếm chỗ mát dưới những tảng đá hoặc dưới mặt đất. (Đó là lý do tại sao rất nhiều động vật sa mạc là loài bò sát: các động vật bò dưới đất). Loài người thường tránh các vùng khắc nghiệt. Người ta đi qua, nhưng không ở lại; do đó có những cái tên như “Empty Quarter” (Khu Trống) ở sa mạc Ả Rập. Chỉ có lòng tham - tìm vàng hay dầu mỏ - hoặc nhiệm vụ nghiên cứu khoa học mới có thể khiến họ vượt qua sự khó chịu hợp lý trước những khó khăn đó và biện minh cho phí tổn.

Nói chung, người ta khó chịu vì nóng hơn là vì lạnh*. Chúng ta đều biết tới truyền thuyết về mặt trời và gió. Người ta có thể đối phó với cái lạnh bằng cách mặc quần áo, xây nhà hoặc tìm nơi trú ẩn, và đốt lửa. Những phương pháp này đã có từ hàng chục ngàn năm nay và là nguyên nhân khiến loài người từ nguồn gốc châu Phi xưa kia đã phân tán rải rác tới những vùng có khí hậu lạnh hơn. Cái nóng lại là một chuyện khác. 3/4 năng lượng được giải phóng qua hoạt động cơ bắp dưới dạng nhiệt, mà cơ thể, giống như bất kỳ máy móc hoặc động cơ nào, phải giải phóng hoặc loại bỏ để duy trì thân nhiệt thích hợp. Thật không may, con người, với tư cách là động vật, lại có ít cấu tạo sinh học cho mục đích này. Quan trọng nhất là việc tiết mồ hôi, đặc biệt là khi kết hợp với hiện tượng bay hơi nhanh. Khí hậu ẩm ướt, “ra nhiều mồ hôi” làm giảm tác dụng làm mát của mồ hôi - trừ phi, bạn được người hầu hay nô lệ quạt mát và làm tăng tốc độ bay hơi. Bản thân việc quạt có thể có tác dụng tâm lý, nhưng hiệu quả làm mát thực sự sẽ bị mất bởi nhiệt sinh ra khi vận động. Đó là một định luật tự nhiên: không có gì tự dưng sinh ra; hoặc trong thuật ngữ kỹ thuật, đó là định luật bảo toàn năng lượng và khối lượng.

•

Nói chung, sẽ dễ giữ ấm hơn nếu có phương tiện - quần áo và nhà ở phù hợp. Faujas de Saint Fond, một du khách người Pháp cuối thế kỷ 18, nhận xét rằng trong khi nông dân Anh thoải mái và ấm áp nhờ than đốt, thì nông dân Pháp thường ở trên giường vào mùa đông, do đó khiến tình trạng nghèo đói của họ thêm trầm trọng vì sự nhàn rỗi bất đắc dĩ.

Cách đơn giản nhất để giảm bớt vấn đề lãng phí này là không tạo ra nhiệt; nói cách khác, hãy ngồi yên và đừng làm việc. Do đó, có những hình thức thích nghi xã hội như ngủ trưa, vốn nhằm tránh cho con người không hoạt động dưới sức nóng giữa trưa. Ở Ấn Độ thời thuộc Anh, có câu nói rằng, chỉ lũ chó điên và người Anh là đi ra ngoài giữa trưa nắng. Người bản địa hiểu chuyện hơn.

Chế độ nô lệ khiến người khác phải làm công việc nặng nhọc. Không phải ngẫu nhiên khi lao động nô lệ trong lịch sử thường gắn với những vùng đất nhiệt đới và bán nhiệt đới*. Hiện tượng tương tự cũng xảy ra trong phân công lao động theo giới tính: đặc biệt ở những vùng ấm áp, đàn bà làm việc cực nhọc trên đồng ruộng và cả việc nhà, trong khi đàn ông chuyên về chiến tranh và săn bắn; hoặc trong xã hội hiện đại, thì đó là cà phê, đánh bài, và xe cộ. Mục đích là chuyển công việc và sự vất vả sang cho những người không thể từ chối.

•

Xem thêm Adam Smith, Wealth of Nations (Của cải của các dân tộc), quyển IV, chương 7, phần 2: “Ở tất cả các thuộc địa châu Âu, việc trồng mía do nô lệ da đen thực hiện. Thể trạng của người sinh ra trong khí hậu châu Âu ôn hòa không thể giúp họ đào xới được đất dưới ánh nắng thiêu đốt…”

Câu trả lời tối hậu với cái nóng là máy lạnh. Tuy nhiên, máy lạnh phổ biến rất muộn - thực ra là sau Thế chiến II, mặc dù ở Mỹ nó đã từng được biết đến từ trước tại rạp phim, văn phòng bác sĩ và nha sĩ, và nơi làm việc của những người quan trọng như mấy vị ở Lầu Năm Góc. Tại Mỹ, máy lạnh góp phần tạo ra sự thịnh vượng kinh tế của miền Nam Mới. Nếu không có nó, các thành phố như Atlanta, Houston, và New Orleans sẽ vẫn là những đô thị ngái ngủ.

Nhưng làm mát không khí là một công nghệ tốn kém, và vượt quá khả năng chi trả của hầu hết người nghèo trên thế giới. Hơn nữa, nó đơn giản là phân phối lại nhiệt giữa người may mắn và người không may. Nó cần đến và tiêu tốn năng lượng, tạo ra nhiệt trong cả việc chế tạo lẫn sử dụng (không có gì tự dưng sinh ra), do đó làm tăng nhiệt độ và độ ẩm của môi trường không được làm lạnh xung quanh - bất kỳ ai đi qua gần ống xả máy lạnh đều biết điều đó. Và dĩ nhiên, trong phần lớn lịch sử, nó không tồn tại. Vì thế năng suất lao động ở các nước nhiệt đới bị suy giảm*.

•

Không phải ai cũng đồng ý điều này. Xem thêm Blaut, The Colonizer’s Model (Mô hình thực dân), trang 70, viết rằng đã trở nên rõ ràng là, “từ nhiều nguồn chứng cứ trong đó có các nghiên cứu sinh lý, cho thấy cơ thể con người thuộc đủ mọi loại đều có thể lao động hiệu quả ở vùng nhiệt đới cũng như ở các nơi khác nếu nó có thời gian để thích ứng với điều kiện nhiệt đới.” Blaut phản đối về mặt ý thức hệ trước quan niệm rằng sự ưu ái của thiên nhiên có thể được phân phối không đều.

Có nhiều ảnh hưởng trực tiếp. Cái nóng, đặc biệt là cái nóng quanh năm, còn tạo ra một hệ quả có hại hơn: nó khuyến khích sự sinh sôi của các dạng sống thù địch với con người. Côn trùng nhung nhúc khi nhiệt độ tăng, còn ký sinh trùng sống bên trong chúng cũng mau chóng trưởng thành và sinh sôi. Kết quả là quá trình truyền bệnh và quá trình phát triển các thể miễn dịch với biện pháp phòng chống diễn ra nhanh hơn. Tỉ lệ tái sinh sản là thước đo quan trọng về nguy cơ dịch bệnh: tỉ lệ 1 có nghĩa là căn bệnh ổn định - một ca mới cho một ca cũ. Đối với các bệnh truyền nhiễm như quai bị hoặc bạch hầu, tỉ lệ tối đa là khoảng 8. Đối với bệnh sốt rét là 90. Các dịch bệnh do côn trùng gây ra ở vùng khí hậu ấm áp có thể rất khủng khiếp.¹⁰ Còn mùa đông, bất chấp những gì các nhà thơ có thể nói về nó, là người bạn tuyệt vời của nhân loại: sát nhân câm lặng, kẻ tiêu diệt côn trùng và ký sinh trùng, quét sạch sâu bọ.

Các nước nhiệt đới, ngoại trừ ở vĩ độ cao hơn, không biết đến băng giá; nhiệt độ trung bình ở tháng lạnh nhất là trên 18°c. Kết quả nơi đây là một ổ hoạt động sinh học, phần lớn có hại cho con người. Tiểu vùng Sahara châu Phi đe dọa tất cả những ai sống hoặc đến đó.

Chúng ta mới chỉ bắt đầu biết đến mức độ trầm trọng của vấn đề do sự xuất hiện các quốc gia mới có quân đội và các đợt kiểm tra y tế với tân binh. Ví dụ, giờ đây chúng ta biết rằng nhiều người không chỉ mang trong mình một loại ký sinh trùng mà là nhiều loại; do đó họ quá ốm yếu để làm việc và sức khỏe ngày càng xấu đi.

Một hoặc hai ví dụ sau đây sẽ chuyển tải bức tranh khủng khiếp.

Các vùng nước ấm ở châu Phi và châu Á, dù là ở kênh rạch hay ao hồ sông suối, là nơi trú ẩn của loài ốc sên vật chủ của một loài sán (schistosome), sinh sôi nảy nở bằng cách thả hàng ngàn ấu trùng có đuôi nhỏ xíu (cercariae) vào trong nước để tìm kiếm và xâm nhập cơ thể vật chủ có vú thông qua các vết cắn, vết xước hoặc vết rạn da khác. Một khi đã cư ngụ thoải mái trong tĩnh mạch, ấu trùng phát triển thành những con sán nhỏ và phối giống với nhau. Các con cái đẻ ra hàng ngàn trứng có gai - có gai để ngăn cản vật chủ thải loại chúng. Chúng xâm nhập vào gan hoặc ruột, làm rách các mô khi chúng đi qua. Có thể tưởng tượng được sự ảnh hưởng lên các cơ quan: chúng tàn phá gan, gây chảy máu đường ruột, tạo nên các tổn thương gây ung thư, cản trở tiêu hóa và bài tiết. Nạn nhân bị ớn lạnh và sốt, chịu vô số đau đớn, không có khả năng lao động, rất dễ bị tổn thương do các loại bệnh tật và ký sinh trùng khác đến mức thường thì khó mà nói cụ thể được cái gì đang giết chết anh ta.

Chúng ta biết tới tai họa này với cái tên sốt ốc sên, sán lá gan, hoặc theo một thuật ngữ khoa học hơn, là bệnh sán máng (schistosomiasis hoặc bilharzia), được đặt theo tên vị bác sĩ đầu tiên tìm ra mối liên hệ giữa sán với bệnh này vào năm 1852. Nó đặc biệt phổ biến ở châu Phi nhiệt đới, nhưng lại ảnh hưởng đến toàn bộ lục địa đó, cộng với các khu vực bán nhiệt đới ở châu Á, và tồn tại dưới một dạng bệnh tương tự ở Nam Mỹ. Nó đặt ra một vấn đề đặc biệt nghiêm trọng ở bất kỳ nơi nào người ta phải làm việc dưới nước - chẳng hạn trong canh tác lúa nước.¹¹

Trong những thập kỷ gần đây, y học đã đưa ra một số cách điều trị phần nào căn bệnh này, mặc dù sức hủy hoại của các loại thuốc trừ sâu làm cho việc chữa bệnh cũng tồi tệ gần như là bệnh. Tương tự đối với việc dùng chất hóa học để tấn công vật chủ ốc sên: các loại thuốc diệt ốc sên cũng diệt luôn cả cá. Xôi hỏng bỏng không vào năm sau đó: bệnh sán máng vẫn ở lại với chúng ta. Nó thậm chí còn gây chết người nhiều hơn trước.

Được biết đến nhiều hơn là bệnh trùng mũi khoan (trypanosomiasis) - một nhóm bệnh bao gồm bệnh nagana (một bệnh ở động vật), bệnh buồn ngủ, và bệnh Chagas ở Nam Mỹ. Nguồn của các bệnh ác tính này là trypanosomes, một loại ký sinh trùng đơn bào được đặt tên như vậy vì có hình dạng giống mũi khoan gây ra. Trypanosoma brucei cũng là “một loài xảo trá, với khả năng độc đáo có thể thay đổi các kháng nguyên của nó.”¹² Hiện nay chúng ta biết đến 100 loại kháng nguyên này; có thể có đến hàng ngàn. Giờ đây đôi khi bạn có thể thấy nó, nhưng hệ thống miễn dịch của cơ thể không thể chống lại được, vì không thể tìm thấy nó. Hy vọng duy nhất cho sự đề kháng là thuốc - vẫn ở giai đoạn thử nghiệm - và tấn công vật chủ.

Trong trường hợp của trypanosomiasis châu Phi, vật chủ là ruồi tsetse, một loài côn trùng nhỏ bé bẩn thỉu sẽ bị khô quắt lại và chết nếu không thường xuyên hút máu động vật có vú. Ngay cả ngày nay, với các loại thuốc mạnh sẵn có, mật độ dày đặc của loài côn trùng này vẫn khiến cho gia súc không thể sống ở nhiều khu vực rộng lớn của châu Phi và là môi trường khắc nghiệt với con người. Trong quá khứ, trước khi y học và dược học nhiệt đới ra đời, toàn bộ nền kinh tế đã bị xáo trộn vì tai họa này: không thể chăn nuôi và vận chuyển động vật; chỉ những hàng hóa có giá trị lớn và số lượng ít mới có thể được vận chuyển, và chỉ bằng sức người khuân vác. Khỏi cần phải nói, rất khó kiếm các tình nguyện viên cho công việc này. Con người đành tìm kiếm giải pháp ở chế độ nô lệ, thứ bệnh dịch khiến chính họ đâm nghiện, chỉ để đặt cả châu lục vào những cuộc cướp bóc và bất ổn vô chừng. Tất cả những yếu tố này đã ngăn cản quan hệ thương mại và liên lạc giữa các bộ lạc, và khiến cho đời sống đô thị, với sự phụ thuộc vào nguồn thực phẩm từ bên ngoài, không thể tồn tại được. Kết quả là làm chậm quá trình trao đổi vốn thúc đẩy sự phát triển văn hóa và công nghệ*.(Bảng 1.1. cho thấy dữ liệu về các bệnh nhiệt đới và bán nhiệt đới.)

•

Một số học giả sẽ không đồng ý với trình tự lịch sử này. Họ coi việc buôn bán nô lệ không phải là sản phẩm bản địa mà là sự nhập khẩu do nhu cầu về lao động của châu Âu. Việc buôn bán này “đã khiến chứng bệnh do trùng trypanosomiasis gây ra, từ chỗ là một căn bệnh đặc thù mà cả con người lẫn gia súc đều có sự miễn dịch và phơi nhiễm nhất định, được kiểm soát bởi việc chiếm dụng đất đai tương đối đầy đủ, trở thành một căn bệnh có tính tàn phá xảy ra từ cuối thế kỷ trước, đã thực sự ngăn chặn sự phát triển của ngành chăn nuôi ở một số vùng châu Phi.” Blaut, The Colonizer’s Model, các trang 79-80, đã trích dẫn sai Giblin, “ Trypanosomiasis Control.” (Giblin quan tâm tới, không phải là những tác động của việc buôn bán nô lệ ở Đại Tây Dương bắt đầu từ thế kỷ 16, mà là về chính quyền thuộc địa từ những năm 1890 [các trang 73-74], một câu chuyện rất khác.) Ngay cả trong giai đoạn sau này, cũng có các học giả không đồng ý. Xem thêm Waller, Tsetse Fly (Ruồi tsetse), trang 100. Hơn nữa, cần lưu ý là có nhiều bằng chứng về sự tồn tại đã lâu của chế độ nô lệ ở châu Phi từ trước khi người châu Âu đến đây, cũng như của hoạt động buôn bán nô lệ tích cực bởi người Ả Rập tìm kiếm những người bị bắt giữ cho các vùng đất Islam giáo. Gordon, Slavery (Chế độ nô lệ), các trang 105-127. Mặt khác, bất kể nguồn gốc và ảnh hưởng của các biểu hiện này trước đó, thương mại Đại Tây Dương chắc chắn đã làm trầm trọng thêm chúng. Xem thêm Law, “Dahomey and the Slave Trade” (Dahomey và buôn bán nô lệ); và Lovejoy, “Impact” (Tác động). Mặc dù vậy, ở đây vẫn có tác giả không đồng tình như Eltis trong cuốn Economic Growth (Tăng trưởng kinh tế), trang 77.

Bảng 1.1. Phạm vi và tỉ lệ mắc bệnh nhiệt đới, năm 1990

Bệnh

Các quốc gia
bị ảnh hưởng

Số bị nhiễm
(nghìn người)

Số có nguy cơ
(triệu người)

Sốt rét

103

270.000

2.100

Sán máng

76

200.000

600

Giun chỉ bạch huyết

76

90.000

900

Mù lòa đường sông

34

17.000

90

Bệnh Chagas

21

16-18.000

90

Bệnh

Các quốc gia
bị ảnh hưởng

Số bị nhiễm
(nghìn người)

Số có nguy cơ
(triệu người)

Leishmaniasis

80

12.000

350

Phong

121

10-12.000

1.600

Bệnh ngủ châu Phi

36

25

50

NGUỒN: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Chương trình Đặc biệt về Nghiên cứu và Đào tạo các Bệnh Nhiệt đới, 1990, trích trong Omar Sattaur, “WHO to Speed Up Work on Drags for Tropical Diseases” (“WHO đẩy mạnh nghiên cứu về thuốc chữa bệnh nhiệt đới”), tr. 17.

Chắc chắn, y học đã tạo ra những bước tiến tuyệt vời trong việc chống lại các căn bệnh ác tính này. Vai trò của y học gần như quay trở lại từ khi bắt đầu có sự hiện diện của châu Âu. Người châu Âu, vì không được chuẩn bị về mặt thể chất trước sự khắc nghiệt và nguy hiểm ở các vùng ấm nên đã mang bác sĩ đi cùng với họ. Trong những ngày đầu tiên ấy, dĩ nhiên, các bác sĩ dù có thiện chí nhưng dốt nát đã gây hại nhiều hơn là có ích; nhưng họ cũng đã giúp nhiều người thoát khỏi nỗi khốn khổ của mình. Phải mãi tới nửa sau thế kỷ 19, các lý thuyết về mầm bệnh mới đặt cơ sở dẫn dắt cho nghiên cứu, phòng ngừa, và điều trị có hiệu quả. Trước đó, người ta phải dựa vào sự phỏng đoán theo kinh nghiệm và trí tưởng tượng. May mắn thay, những phương pháp này không phải là bừa bãi. Việc nhấn mạnh tới nguyên tắc quan sát và thực tiễn - anh có thể tin vào những gì mình thấy, miễn là anh thấy những gì tôi thấy - đã mang lại kết quả vượt trên cả sự hiểu biết.

Hãy xem xét thủ phạm giết người lớn nhất trên toàn thế giới: bệnh sốt rét. Trước khi khám phá ra mầm bệnh vi khuẩn, các bác sĩ đã gắn “cơn sốt” này với những vùng đầm lầy ẩm ướt: sai nguyên nhân, nhưng là một sự suy luận không quá xa với thực tế. Vì vậy, người Pháp ở Algeria, kinh hoàng trước những tổn thất do bệnh này gây ra, đã xây dựng hệ thống thoát nước đầm lầy để tránh khỏi bầu không khí xấu (malaria). Những dự án này chưa chắc có thể làm sạch bầu không khí, nhưng chắc chắn đã đuổi lũ muỗi đi. Số ca tử vong trong quân đội do bệnh sốt rét giảm 61% trong giai đoạn từ 1846-1848 đến 1862-1866, trong khi tỉ lệ mắc bệnh thậm chí còn giảm mạnh hơn trong giai đoạn từ thập niên 1830 tới thập niên 1860.¹³ Ngoài ra, các biện pháp này cũng mang lại những tác dụng phụ có lợi. Chúng ta không có số liệu về dân thường, nhưng sức khỏe của họ hẳn cũng cải thiện, với cả người bản địa cũng như thực dân Pháp. Bạn muốn nói gì về các chính sách và hành động của Pháp tại Algeria thì cứ việc, nhưng họ đã giúp hàng triệu người Algeria sống lâu hơn và khỏe mạnh hơn. (Người Islam giáo Algeria có thể trả lời về việc này, khi mà hệ thống thoát nước cũng làm tăng lượng đất đai sẵn có cho thực dân châu Âu.)

Kinh nghiệm tại Algeria minh họa cho lợi ích có được từ việc cải thiện môi trường: phòng bệnh hơn chữa bệnh. Trong thế kỷ vừa qua, y học và vệ sinh công cộng đã cùng nhau tạo ra một sự khác biệt rất lớn về tuổi thọ - tuổi thọ của cư dân nhiệt đới và người nghèo đang đồng nhất với tuổi thọ của cư dân ở những vùng giàu có và thuận lợi hơn. Do đó, vào năm 1992, một đứa trẻ sinh ra trong một nền kinh tế thu nhập thấp (có dân số trên 1 tỉ người nêu không kể Trung Quốc và Ấn Độ) có thể hy vọng sống tới 56 tuổi, trong khi một đứa trẻ sinh ra ở một đất nước giàu có (có dân số 828 triệu người) có thể mong chờ sống tới 77 năm. Sự khác biệt này (sống lâu hơn 37,5%), là không nhỏ nhưng nhỏ hơn trước kia, và sẽ tiếp tục nhỏ hơn khi các nước nghèo trở nên giàu hơn và có tuổi thọ cao hơn, trong khi các nước giàu vấp phải giới hạn trần về mặt sinh học và những căn bệnh môi trường đến từ các xã hội đông đúc.¹⁴ Những cải thiện mang tính quyết định nhất có thể đã xảy ra trong lĩnh vực chăm sóc trẻ sơ sinh (dưới 1 tuổi): tỉ lệ tử vong từ 146/1.000 trẻ sinh ra ở các nước nghèo nhất (114 ở Trung Quốc và Ấn Độ) vào năm 1965 đã giảm xuống 91 vào năm 1992 (79 ở Ấn Độ, 31 ở Trung Quốc). Tất nhiên, sự tương phản với các nước giàu vẫn còn đó: tỉ lệ tử vong trẻ sơ sinh ở các nước này thậm chí còn giảm nhanh hơn, từ 25 xuống 7 trong cùng thời kỳ.¹⁵ Họ không thể giảm nhiều hơn được nữa.

Tất cả điều này không biện minh nổi cho sự tự mãn. Y học hiện đại có thể cứu được trẻ sơ sinh và giữ cho con người sống lâu hơn, nhưng điều đó không có nghĩa là họ sẽ sống khỏe mạnh. Thật vậy, tỉ lệ tử vong và tỉ lệ bệnh tật là mâu thuẫn nhau trên phương diện thống kê. Người chết không được tính là ốm, như nhà nghiên cứu về ngành công nghiệp thuốc lá Mỹ đã ngụ ý khi ông lập luận một cách thản nhiên rằng ước tính mức chi phí để chăm sóc sức khỏe cao do hút thuốc cần được giảm bớt bởi người hút thuốc có tuổi thọ thấp hơn. Vì thế, ngược lại, ở xứ nhiệt đới: kháng sinh, tiêm chủng, vắc-xin cứu người, nhưng thường là cứu những cuộc đời bệnh tật. Sự tồn tại của một chuyên khoa được gọi là y học nhiệt đới cho thấy tính chất của vấn đề. Bất chấp mọi thành tựu đạt được ở lĩnh vực này, tổn thất trong giới nghiên cứu khoa học cũng như trong các nạn nhân bản địa và đám đế quốc tạp nham là khá cao.¹⁶

Trong khi đó, công tác dự phòng tốn kém và việc điều trị thường đòi hỏi một phác đồ dùng thuốc kéo dài mà các cơ sở địa phương không thể cung cấp còn bệnh nhân lại thấy khó sử dụng. Vào năm 1990, hầu hết những người mắc bệnh nhiệt đới sống ở các nước có thu nhập trung bình hằng năm dưới 400 đô-la. Chính phủ các nước này chi tiêu cho chăm sóc sức khỏe chưa đầy 4 đô-la/người. Không có gì đáng ngạc nhiên khi các công ty dược phẩm, vốn cho biết là đã chi khoảng 100 triệu đô-la để phát triển một loại thuốc hoặc vắc-xin và đưa nó ra thị trường, lưỡng lự trong việc phục vụ kiểu khách hàng này.17 Ngay cả ở các nước giàu, chi phí thuốc men có thể vượt quá khả năng của bệnh nhân và sức chịu đựng của bảo hiểm y tế. Chẳng hạn, các liệu pháp mới nhất cho AIDS tốn kém từ 10.000 đến 15.000 đô-la một năm trong suốt cuộc đời là một khoản lớn không thể tưởng tượng nổi đối với các nạn nhân ở Thế giới Thứ ba.¹⁸

Cuối cùng, những thói quen và thể chế có thể làm bệnh tật trầm trọng hơn và ngăn chặn các giải pháp y tế. Bệnh tật hầu như luôn được hình thành bởi những mô hình hành vi của con người, và các biện pháp chữa trị bao gồm không chỉ y học mà còn cả sự thay đổi trong cách sống. Điều đó thật khó khăn: tiêm thuốc thì dễ hơn thay đổi cách sống của ai đó. Hãy xem bệnh AIDS ở châu Phi. Trái ngược với những nơi khác, bệnh này ở đây ảnh hưởng đến phụ nữ và nam giới như nhau, có nguồn gốc chủ yếu từ quan hệ khác giới. Các nhà dịch tễ học vẫn đang tìm kiếm câu trả lời, nhưng các nguyên nhân được đề xuất gồm có: quan hệ tình dục bừa bãi của nam giới phổ biến và gây có thai; quan hệ tình dục qua đường hậu môn như một kỹ thuật ngừa thai; và vết thương dai dẳng của tục cắt âm vật nữ giới (clitorectomy), nhằm hạn chế khoái cảm và ham muốn tình dục. Không có yếu tố nào trong đó là y học đúng nghĩa, nên tất cả những gì các bác sĩ có thể làm là giảm bớt đau đớn cho nạn nhân và trì hoãn thời điểm bùng phát toàn diện căn bệnh. Với tình trạng nghèo đói của các xã hội này, không thể làm gì nhiều hơn được.

Ngoài những hạn chế cụ thể, y học hiện đại còn phải đối mặt với các trở ngại về tư tưởng và tôn giáo ở khắp nơi, nhưng nhiều nhất là ở những xã hội nghèo hơn và lạc hậu về kỹ thuật. Lang băm và bùa chú ma thuật theo tục lệ có thể được ưa chuộng hơn những cách điều trị kiểu ngoại quốc, vô thần. Một người phương Tây theo định hướng khoa học sẽ bác bỏ những hành động này như là sự mê tín và ngu dốt. Tuy nhiên, chúng có thể mang lại sự giải thoát về tâm lý, và các loại thuốc địa phương, ngay cả khi không tinh khiết và cô đặc về mặt hóa học, đôi khi vẫn có tác dụng. Đó là lý do tại sao các nhà khoa học hiện đại và công ty dược phẩm phải chi tiền nhằm khám phá những tính năng tốt của mấy thứ kỳ dược đó.

Mô hình từ sự thành công đôi khi có được dựa vào kinh nghiệm, kết hợp với sự oán ghét chế độ thực dân và sự gắn kết tình cảm với nền văn hóa bản địa (chưa nói tới quyền lực được đảm bảo bất di bất dịch của những người đang hành nghề theo lối cũ), đã làm xuất hiện các chỉ trích về chính trị và nhân học đối với y học nhiệt đới (hiện đại), và sự biện hộ dù có phần dè dặt với các liệu pháp “thay thế”¹⁹. Đối với châu Phi, các ý kiến này cho rằng y học nhiệt đới, với sự tự mãn và coi thường các liệu pháp địa phương, đã làm được ít hơn những gì nó có thể; hơn nữa, các biên giới do châu Âu vẽ ra và ngành nông nghiệp thương mại theo phong cách châu Âu đã quét sạch những rào cản truyền thống đối với các vật chủ mang bệnh (sâu bọ, vật ký sinh, v.v.). Ngay cả các biện pháp “hoàn toàn hợp lý” về sức khỏe cộng đồng cũng có thể xúc phạm tính nhạy cảm bản địa, trong khi các xét nghiệm y tế và biện pháp phòng ngừa có thể bị coi là trịch thượng và bóc lột.²⁰

Nước là một vấn đề khác. Các vùng nhiệt đới nói chung có lượng mưa trung bình vừa đủ, nhưng nhìn chung thời điểm thất thường và không thể dự đoán được, những cơn mưa trút xuống không hề nhẹ nhàng. Giọt mưa lớn, tốc độ mưa xối xả. Không có mức trung bình ở vùng khắc nghiệt này so với vùng khác, ở năm này so với năm khác, hay mùa này, ngày này so với mùa khác, ngày khác.²¹ Ở miền Bắc Nigeria, 90% số cơn mưa xảy ra trong các trận bão đạt trên 25mm/giờ; tương đương với một nửa lượng mưa trung bình hằng tháng ở Kew Gardens, ngoại ô London. Các cơn mưa ở Java còn dữ dội hơn: 1/4 lượng mưa hằng năm đổ xuống với 60 mm/giờ.

Ở những nơi như vậy, trồng trọt không cạnh tranh nổi với rừng rậm nhiệt đới và rừng mưa: các kho tàng đa dạng sinh học này có lợi cho muôn loài trừ con người và những hàng cây hạn chế mà họ trồng lên. Kết quả là một kiểu chiến tranh khiến cho cả thiên nhiên lẫn con người đều thua cuộc. Các cố gắng chặt bớt cây và gỗ có giá trị biến dạng thành những cuộc săn lùng dữ dội, lãng phí. Rừng rậm nhiệt đới um tùm cũng không giúp ích gì cho việc trồng trọt. Phá rừng và trồng trọt, ánh mặt trời chiếu thẳng xuống; các trận mưa lớn cào xới đất đai - giọt mưa không được lá và cành cây ngăn lại - làm xói mòn chất dinh dưỡng trong đất, gây ra một kiểu lãng phí mới. Nếu đó là đất sét, chứa phần lớn sắt và ô-xit nhôm, nắng cộng với mưa sẽ nung mặt đất thành một lớp áo giáp cứng. Vài ba năm trồng trọt làm đất đai bạc màu. Những vùng đất mới được khai khẩn sẽ nhanh chóng bị bỏ hoang, đám cây nho và dây leo sẽ sớm nhấn chìm nhà cửa và đền đài kiêu hãnh. Một lần nữa đô thị không thể phát triển, vì chúng cần phải dựa vào nguồn thực phẩm dư giả từ các khu vực xung quanh. Đô thị hóa ở châu Phi ngày nay thường hỗn độn, chủ yếu dựa vào nhập khẩu thực phẩm từ nước ngoài.

Ở một thái cực khác, các vùng khô cằn biến thành sa mạc, và cát sa mạc trở thành kẻ xâm lăng cứng đầu, bao phủ những vùng đất phì nhiêu ở ngoại vi. Vào khoảng năm 1970, sa mạc Sahara tiến vào Sahel với tốc độ 5,4 mét/giờ - một tốc độ phi mã về mặt địa lý.²² Tình trạng hoang mạc hóa mở rộng này là một vấn đề ở mọi vùng bán khô cằn: ở Đại Bình nguyên (Great Plains) của Mỹ (xin nhớ tới người Okhaloma trong tác phẩm Chùm nho phẫn nộ, của Steinbeck), ở Negev của Israel và các vùng đất phía đông Jordan, ở phía tây Siberia. Ít mưa, cầy trồng chết khô còn lớp đất bề mặt thì bị cuốn đi. Tuy nhiên, tại các vùng vĩ độ ôn đới, lượng mưa tăng lên sẽ khiến trồng trọt trở lại; ở các sa mạc nhiệt đới và bán nhiệt đới thì khắc nghiệt hơn.

Một giải pháp cho tình trạng độ ẩm thất thường là dự trữ và tưới tiêu; nhưng điều này lại bị cản trở ở những khu vực này bởi tốc độ bốc hơi cao đến kinh ngạc. Ví dụ, ở vùng Agra của Ấn Độ, lượng mưa vượt quá nhu cầu hiện tại của nông nghiệp chỉ xảy ra hai tháng trong năm, và lượng nước ứ đọng trong đất vào những tháng ẩm ướt đó sẽ lại bốc hơi hết chỉ trong ba tuần.

Do đó, không phải ngẫu nhiên khi sự định cư và nền văn minh đều bám dọc theo những con sông, mang theo nước từ các lưu vực và cùng với nó là phù sa màu mỡ bồi đắp hằng năm, như sông Nile, sông Ấn, Tigris và Euphrates. Những trung tâm văn minh cổ đại này là những trung tâm đầu tiên và vĩ đại nhất đã nuôi dưỡng con người mặc dù Kinh Thánh nhắc nhở chúng ta rằng ngay cả người Ai Cập cũng phải lo lắng về nạn đói. Không phải mọi dòng sông đều hào phóng như thế. Sông Volta lấy đi khoảng 100.000 km² ở Tây Phi - bằng một nửa diện tích nước Anh - nhưng khi cạn, dòng chảy trung bình tại cửa sông chỉ đạt 28m³/giây, so với mức đỉnh 3.500-9.800. Hạn hán ở lưu vực Volta diễn ra vào thời điểm nóng nhất và nhiều gió nhất trong năm, và việc mất nước do bị bốc hơi ở mức độ khá cao.²³

Rồi chúng ta có các thảm họa - những trận bão lũ trăm năm mới có một lần và những trận hạn hán xảy ra một hoặc hai lần mỗi thập kỷ. Trong giai đoạn 1961-1970, có khoảng 22 nước ở “các vùng khí hậu khắc nghiệt” (lũ lụt, khô hạn, sa mạc) chịu thiệt hại gần 10 tỉ đô-la do lốc xoáy, mưa bão, hạn hán, và các thiên tai tương tự - số tiền gần tương đương với các khoản vay từ Ngân hàng Thế giới của các nước này, khiến họ không còn gì để phát triển. Lốc xoáy năm 1970 ở Bangladesh, nơi có đồng bằng ngang mực nước biển nên dễ bị nước cuốn trôi, đã làm chết khoảng nửa triệu người và khiến gấp đôi số đó phải rời bỏ nhà cửa. Ở Ấn Độ, nơi đang phấn đấu để đạt mức tăng trưởng về trồng cây lương thực 2-3% hằng năm, một vụ mùa kém có thể làm giảm sản lượng trên 15%.24 Tác động từ các ngoại lệ bình thường này có thể hết sức tốn kém với ngay cả các xã hội giàu có, bằng chứng là những mất mát do cơn bão Andrew năm 1992 và các trận lũ lụt lớn miền Trung Tây các năm 1993 và 1997 đã gây ra ở Mỹ. Đối với dân cư cận nghèo đang sống ở mức chỉ đủ duy trì thì những ảnh hưởng này là chết người. Chúng ta biết chút ít về những điều này vì có ống kính truyền hình ở đó; nếu không, ai mà nghe hay thấy được cảnh hàng triệu người bị đuối nước và chết đói? Và nếu người ta không nghe hay không thấy, thì có ai quan tâm cơ chứ?

Do đó, cuộc sống ở những vùng nghèo luôn bấp bênh, buồn chán và tàn bạo. Những sai lầm của con người, cho dù có mục đích tốt, làm trầm trọng thêm sự tàn nhẫn của tự nhiên. Ngay cả các ý tưởng tốt cũng bị trừng phạt. Không ngạc nhiên khi những khu vực này vẫn còn nghèo, trong đó nhiều vùng còn nghèo hơn, rất nhiều dự án tuyên truyền rộng rãi cho sự phát triển đã thất bại thảm hại (người ta nghe nói tới các dự án này trước đó nhiều hơn), những thành quả y tế đạt được bị nhấn chìm trong các căn bệnh mới và nhường chỗ cho sự phản công của các căn bệnh cũ.

Đặc biệt châu Phi đã phải vật lộn với những bất lợi này, và dù đã có nhiều tiến bộ, nhưng tỉ lệ tử vong và số liệu về tuổi thọ cho thấy tỉ lệ mắc bệnh còn cao, dinh dưỡng không đầy đủ, các nạn đói nối tiếp nhau, và năng suất vẫn ở mức thấp. Châu lục này đã từng có thể tự nuôi sống dân cư của mình, nhưng ngày nay nó không thể làm được điều đó nữa. Viện trợ nước ngoài chủ yếu là viện trợ lương thực. Người dân ở đó làm việc chỉ bằng một phần nhỏ so với tiềm năng của họ. Chính phủ không thể ứng phó. Khi nhìn vào những gánh nặng tự nhiên cố hữu ấy, điều đáng ngạc nhiên là người châu Phi có thể làm tốt như họ đã từng.

Tuy nhiên, sẽ là một sai lầm khi xem địa lý như định mệnh. Vai trò của nó có thể được giảm bớt hoặc tránh né; dù luôn phải trả giá. Khoa học và công nghệ là chìa khóa: chúng ta càng hiểu biết, càng có thể làm được nhiều hơn nhằm ngăn chặn bệnh dịch đồng thời tạo ra điều kiện sống và làm việc tốt hơn. Rõ ràng là hôm nay chúng ta có thể làm được nhiều hơn hôm qua, và việc chẩn bệnh cho vùng nhiệt đới cũng tốt hơn trước kia. Trong khi đó, việc cải thiện ở vùng này đòi hỏi sự nhận biết và lưu tâm. Chúng ta phải tháo bỏ cặp kính màu hồng. Lảng tránh hoặc bỏ qua vấn đề sẽ không làm cho nó biến mất hoặc giúp chúng ta giải quyết được nó.

“KHÍ HẬU ÔN HÒA KHIẾN TÔI CẢM THẤY KHỎE KHOẮN VÀ KÍCH THÍCH.”

Kinh nghiệm riêng có thể gây hiểu nhầm, chỉ vì sự khác biệt giữa các cá nhân. Sự khó chịu của người này lại là niềm vui của người khác.

Tuy nhiên, quy luật kiệt sức vì nóng áp dụng cho tất cả, và ít ai có thể làm việc hết công suất trong cái nóng và ẩm. Một nhà ngoại giao Bangladesh nhớ lại trải nghiệm riêng của mình và của những người đồng hương khi đi thăm các khu vực ôn đới:

“Tại các nước như Ấn Độ, Pakistan, Indonesia, Nigeria và Ghana tôi luôn cảm thấy mệt mỏi khi phải hoạt động thể chất hay tinh thần dù nhẹ nhàng nhất, trong khi ở Anh, Pháp, Đức hay Mỹ khí hậu ôn hòa khiến tôi cảm thấy khỏe khoắn và kích thích, không chỉ trong những lần lưu lại lâu, mà ngay cả trong các chuyến đi ngắn. Và tôi biết rằng mọi người xứ nhiệt đới khi đến thăm các nước ôn đới đều từng có một trải nghiệm tương tự. Tôi cũng đã thấy hàng trăm người từ vùng ôn đới đến xứ nhiệt đới cảm thấy mệt mỏi và kiệt sức mỗi khi họ không ở trong một căn phòng máy lạnh.

“Tại Ấn Độ và các nước nhiệt đới khác, tôi nhận thấy nông dân, công nhân, và thực tế là tất cả những kiểu người lao động chân tay và văn phòng đều làm việc theo nhịp điệu chậm chạp với thời gian giải lao dài và thường xuyên. Nhưng ở vùng ôn đới, cũng những nhóm người này, tôi lại thấy họ làm việc theo nhịp điệu nhanh chóng với sức sống và năng lượng tuyệt vời, và với rất ít thời gian giải lao. Tôi biết từ kinh nghiệm riêng và kinh nghiệm của những người dân nhiệt đới khác ở vùng ôn đới, rằng sự khác biệt ngoạn mục về năng lượng và hiệu quả làm việc này không thể hoàn toàn hay chủ yếu là do sự khác biệt về mức độ dinh dưỡng.”²⁵

02.

LỜI ĐÁP CHO ĐỊA LÝ:
CHÂU ÂU VÀ TRUNG QUỐC

Tính không cào bằng của tự nhiên thể hiện ở sự tương phản giữa bức tranh không mấy vui vẻ này với các điều kiện thuận lợi hơn hẳn ở vùng ôn đới; nhất là với các điều kiện ở châu Âu; còn trong phạm vi châu Âu thì trước tiên và hàng đầu là ở Tây Âu.

Chẳng hạn như khí hậu. Châu Âu có mùa đông đủ lạnh để ngăn chặn các mầm bệnh và sâu bệnh. Mức độ khắc nghiệt của mùa đông tăng lên khi người ta di chuyển về phía đông tới các vùng lục địa, nhưng ngay cả những nơi khí hậu ôn hòa hơn cũng tránh được bệnh tật lan tràn. Các căn bệnh đặc thù địa phương có tồn tại, nhưng chúng không phải là những thứ giết người hay gây tàn tật như ở xứ nóng. Bệnh ký sinh trùng là ngoại lệ. Một số người lập luận rằng việc không có loại bệnh này làm cho người châu Âu dễ mắc phải các bệnh dịch lan tràn, do họ không được phơi nhiễm trước các mầm bệnh đủ để tạo nên sức đề kháng.

Ngay cả vào mùa đông, nhiệt độ Tây Âu vẫn ổn. Nếu bạn vẽ các đường nhiệt độ bằng nhau quanh địa cầu (các đường đẳng nhiệt), thì không nơi nào chúng lại uốn cong mãi về phía bắc như dọc theo bờ biển Đại Tây Dương của châu Âu. Nghĩa là nhiệt độ mùa đông ở bờ biển Na Uy, từ vĩ độ bắc 58 đến 71, cao hơn nhiệt độ mùa đông tại Vermont hoặc Ohio khoảng 20 độ vì gần xích đạo hơn. Kết quả là, người châu Âu có thể trồng trọt quanh năm.

Họ cũng được trợ giúp bởi mô hình mưa đồng đều, phân bổ quanh năm và hiếm khi xối xả: “mưa rơi nhẹ nhàng như từ thiên đường”. Đây là một mô hình ngoại lệ duy nhất trên toàn cầu. Mùa hè, mưa rơi nhiều trên lục địa Á-Âu; mùa đông thì không mưa. Lượng mưa đổ xuống Đại Tây Dương vào mùa đông không đến cùng thời điểm với vùng đồng bằng Trung và Đông Âu. Các thảo nguyên nằm sâu trong lục địa châu Á luôn thiếu nước; vì thế mới có những nơi như sa mạc Gobi. Miền Nam và miền Đông Trung Quốc được những cơn mưa đến từ biển cứu giúp; tương tự như vùng Đông Nam Mỹ, được thừa hưởng độ ẩm từ Vịnh Mexico.

Nguồn cung cấp nước đáng tin cậy và cân bằng này tạo nên một mô hình tổ chức xã hội và chính trị khác biệt với mô hình thịnh hành trong các nền văn minh sông nước. Dọc theo các con sông, quyền kiểm soát thực phẩm không tránh khỏi việc rơi vào tay những người nắm giữ dòng nước và kênh rạch. Chính quyền trung ương xuất hiện sớm, vì kẻ làm chủ thức ăn thì cũng làm chủ mọi người. (Sự tích trong Kinh Thánh về Joseph và Pharaoh diễn tả quá trình này bằng truyện ngụ ngôn. Để có thức ăn, những người Ai Cập đang chết đói lúc đầu cống nạp cho Pharaoh tiền bạc, sau đó tới gia súc, rồi đất đai, và cuối cùng là bản thân họ [Sáng thế ký 47: 13-22].) Châu Âu không có chuyện như thế xảy ra.

Khí hậu thuận lợi này ở châu Âu là món quà của dòng chảy ấm áp rộng lớn mà chúng ta biết đến với cái tên Hải lưu Dòng Vịnh (Gulf Stream), bắt đầu từ vùng nước nhiệt đới ngoài khơi châu Phi, theo hướng tây qua Đại Tây Dương và qua vùng Caribbean, sau đó băng qua Đại Tây Dương theo hướng đông bắc nói chung. Sự dịch chuyển theo chiều kim đồng hồ do vòng quay của Trái đất tạo ra kết hợp với nước làm nó ấm lên; ở Nam bán cầu, các dòng Hải lưu xích đạo đi ngược chiều kim đồng hồ (xem Bản đồ 1). Ở cả hai bán cầu, các dòng Hải lưu xích đạo di chuyển từ đông sang tây, mang theo mình cái nóng và sự sống đại dương phong phú.

Thường thì các dòng chảy xích đạo Bắc và Nam bán cầu phải tương đương nhau về thể tích, nhưng ở Đại Tây Dương, một sự tình cờ về địa chất làm cho xích đạo Bắc trở thành dòng chảy đại dương lớn nhất trên thế giới. Sự tình cờ này là do hình dạng của Nam Mỹ khi các mảng kiến tạo lục địa tách rời nhau và châu Mỹ tách khỏi lục địa châu Phi, đặc biệt là sự nở mạnh về phía đông của Brazil (đại khái tương ứng với sự uốn khúc về hướng đông bờ biển Đại Tây Dương của châu Phi). Sự lồi ra của Brazil làm phân tách dòng chảy xích đạo Nam và đẩy khoảng một nửa của nó về phía bắc để nhập vào bản sao phía bắc của nó, tạo ra vùng nước ấm khổng lồ mà cuối cùng sẽ chảy về các bờ biển ở Ireland và Na Uy (xem Bản đồ 1). Vận may địa chất này khiến cho Tây Âu có gió ấm, mưa nhẹ và có nước ở tất cả các mùa, kèm theo tỉ lệ bốc hơi thấp - những yếu tố tạo nên mùa màng tốt, gia súc lớn, và rừng cây thân gỗ dày đặc.

Chắc chắn châu Âu có nhiều hơn một loại khí hậu. Lượng mưa ở đây lớn nhất và cân bằng nhất dọc theo Đại Tây Dương, nơi có gió tây ẩm ướt thổi từ biển vào đất liền. Khi di chuyển về phía đông, hướng tới thảo nguyên Ba Lan và Nga, khí hậu trở nên “lục địa” hơn, với những thái cực khác biệt hơn về cả độ ẩm lẫn nhiệt độ. Tương tự đối với vùng Địa Trung Hải: nhiệt độ tốt, nhưng mưa thì thưa hơn và không đều. Ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Nam Ý, và Hy Lạp, đất đai kém màu mỡ, thích hợp với cây ô-liu và nho hơn là ngũ cốc, chăn thả hiệu quả hơn trồng trọt. Một số người cho rằng những bất lợi địa lý này dẫn đến đói nghèo, thậm chí công nghiệp chậm phát triển, ở Nam Âu tương phản với Bắc Âu.¹ (Ở phần sau chúng ta sẽ thấy những lý do văn hóa và những lý do khác nữa tương tự cũng có thể khá quan trọng.)

Nếu vậy, tại sao châu Âu lại chậm phát triển, sau Ai Cập và Sumer tới hàng ngàn năm? Một lần nữa, câu trả lời lại là địa lý: do những cánh rừng gỗ cứng. Edmund Burke đã có lý khi ông so sánh người Ấn Độ với người Anh: “một dân tộc đã văn minh và biết trồng trọt từ rất lâu… trong khi chúng ta vẫn còn sống trong rừng.”² Phải mãi đến khi có các dụng cụ cắt bằng sắt, vào khoảng thiên niên kỷ 1 TCN, thì họ mới có thể phát quang được những vùng đồng bằng màu mỡ ở phía bắc dãy Alps. Không hề tình cờ khi những khu định cư đầu tiên tại châu Âu lại dọc theo các hồ nước (những khu định cư trên hồ, thường được dựng trên các cọc gỗ) và trên các đồng cỏ - không nhất thiết phải là những vùng đất màu mỡ nhất, nhưng phải là những nơi có thể tiếp cận với kĩ thuật nguyên thủy, kim loại màu. Chỉ mãi sau này, châu Âu mới có thể trồng đủ lương thực để duy trì các quần thể đông đúc hơn và dư thừa để phục vụ các trung tâm đô thị trong trao đổi và phát triển văn hóa. Mặc dù vậy, phần lớn rừng vẫn còn tồn tại, thậm chí còn mở rộng thêm khi dân số thu hẹp lại qua các thế kỷ sau khi đế quốc La Mã sụp đổ. Những ký ức dân gian đến với chúng ta dưới dạng huyền thoại và truyện cổ, như Cô bé quàng khăn đỏ, Hansel và Gretel, Tom - Chú bé tí hon, và những câu chuyện khác về rừng, chó sói, phù thủy, và mối nguy hiểm cận kể.

Như những câu chuyện này cho thấy, sẽ là một sai lầm khi nhắc tới môi trường địa lý châu Âu như một cái gì đó yên bình. Châu Âu cũng đã trải qua nạn đói và bệnh tật, những đợt nóng và lạnh kéo dài, các loại bệnh dịch và đại dịch. Người nông dân biết rằng mình có thể sống sót được sau một và có thể là hai vụ mùa tồi tệ, nhưng sau đó sẽ là nạn đói. Ở đây, một lần nữa, rừng đóng một vai trò quan trọng - nguồn cung cấp các quả dầu, quả hạch, kể cả hạt sồi và hạt dẻ. Việc có lượng nước ổn định cũng đồng nghĩa với việc trồng trọt thuận lợi, và sau mỗi kỳ hạn hán, mùa mưa và mùa thu hoạch sẽ trở lại. Ta phải nhìn vào những nơi khô hạn, mà tại đó trồng trọt là một canh bạc và đất đai luôn có nguy cơ trở thành sa mạc - không chỉ các khu vực phía nam sa mạc Sahara xâm thực, hoặc những vùng đất phía đông sông Jordan ở rìa phía bắc sa mạc Ả Rập, mà cả đồng bằng Mỹ ở phía tây của kinh tuyến thứ 100, hoặc ở thảo nguyên Siberi, nơi Khrushchev từng cố gắng trồng lúa mì, hoặc những vùng đất trồng bông quanh hồ Baikal - để biết được cảm giác ngặt nghèo đến thế nào tại những nơi có lượng mưa thất thường và hiếm hoi.

Môi trường thuận lợi này cho phép người châu Âu dành nhiều đất hơn cho rừng và không phải canh tác, do đó có thể chăn nuôi gia súc mà không cần đi xa tìm kiếm đồng cỏ. Động vật của họ lớn hơn và khỏe hơn các nơi khác. Ngựa Mông Cổ, mối họa thảo nguyên, lại trở nên nhỏ bé khi đứng cạnh ngựa chiến châu Âu; và tương tự với ngựa Ả Rập. Phần lớn Ấn Độ không thể nuôi ngựa do khí hậu. Tuy nhiên, động vật nhỏ hay lớn đều có các lợi thế riêng. Người Mông Cổ và Tartar có thể di chuyển dễ dàng qua những vùng đất nội địa trống không của họ, tấn công nhanh và mạnh các quần thể sống xung quanh. Với một chiến binh mặc giáp cưỡi trên mình, ngựa châu Âu giống như một cỗ xe tăng sống, không thể chống lại khi bị chúng tấn công, và không thể đánh bại chúng trong trận chiến đã được bài binh bố trận.

Mâu thuẫn giữa hai chiến thuật này đã dẫn tới một số trận chiến vĩ đại nhất trong lịch sử. Năm 732, Charles Martel, ông nội của Charlemagne và là Quản thừa* người Frank, dẫn đầu một đội kỵ sĩ chống lại quân xâm lược Ả Rập ở gần Tours và thiết lập một nút chặn về phía tây trước sự bành trướng Islam giáo tưởng như không thể cưỡng lại*. Khoảng 450 năm sau, vào năm 1187, binh lính Saracen của Saladin để mặc cho các hiệp sĩ châu Âu tấn công họ ở Mũi Hattin, phút cuối mới tránh sang một bên để những người này đi qua. Đến thời điểm này, lũ ngựa Thập tự chinh, mang theo người cưỡi suốt cả ngày dưới ánh nắng gay gắt, đã kiệt sức. Phía Saracen chỉ việc vây lại và đốn ngã các hiệp sĩ châu Âu từ phía sau. Thế là trận chiến này đã chấm dứt sự tồn tại của vương quốc Thập tự chinh Jerusalem và quyền lực phong kiến Ki-tô nơi Đất Thánh.

•

Nguyên văn: “Mayor of the Palace”, còn gọi là Cung tướng, một chức vụ trong triều đình châu Âu trung cổ, quản lý hành chính cung điện, tương đương Tể tướng. (BT)

•

Gibbon, nhà sử học vĩ đại, tác giả cuốn The history of the decline and fall of the Roman Empire (Sự suy tàn và sụp đổ của Đế chế La Mã), để nhấn mạnh tầm quan trọng của chiến thắng này, đã nhận xét rằng nếu như người Ả Rập thắng, cả châu Âu giờ đây hẳn đang đọc kinh Koran và mọi nam giới đều cắt bao quy đầu.

Tuy nhiên, về lâu dài, người châu Âu đã thắng. Động vật lớn hơn đồng nghĩa với lợi thế trong công việc nặng nhọc và vận chuyển. Những con ngựa kéo có thể cày trên đất sét của vùng đồng bằng rộng lớn phía bắc (ngựa khỏe hơn bò, tức là di chuyển nhanh hơn và làm được nhiều việc hơn trong thời gian ngắn hơn), cũng như có thể chở nông sản mới thu hoạch đến các chợ nơi đô thị. Sau này, chúng còn thồ súng ống trong chiến tranh và tới chiến trường. Gia súc châu Âu thường lớn hơn và cho nhiều phân động vật (so với phân người thường được sử dụng ở Đông Á). Điều này cho phép thâm canh tốt hơn và cây trồng lớn hơn, nuôi sống nhiều người hơn, và cứ thế theo vòng xoắn ốc đi lên. Kết quả là, người châu Âu có một chế độ ăn uống phong phú với các sản phẩm sữa, thịt, và protein động vật. Họ phát triển cao hơn và khỏe hơn trong khi tương đối miễn nhiễm với các chứng bệnh giun sán vốn lan tràn ở Trung Quốc và Ấn Độ.*(Chỉ mới cách đây vài năm, 1/5 số người Trung Hoa được truyền máu mắc bệnh viêm gan, vì gan của người hiến tặng đã bị tàn phá, còn việc sàng lọc máu thì yếu kém.)3 Người châu Âu khỏe mạnh hơn nên cũng sống lâu hơn và làm việc tối đa sức lực của mình hơn*.⁴

•

Eric Jones, The European Miracle (Phép màu châu Âu), các trang 6-7: “Phân thải vào nước đã biến Trung Quốc thành hồ chứa của thế giới các loài sán có trong phổi, gan và ruột và sán máng phương Đông, mọi nguyên nhân nghiêm trọng gây ra bệnh mãn tính. Phân người được sử dụng làm phân bón, và nhiễm giun sán truyền từ đất là mối nguy hiểm nghề nghiệp cho nông dân. Theo Han Suyin, có 90% trẻ em ở Bắc Kinh vào đầu thế kỷ 20 mắc bệnh giun sán và có thể thấy sâu bọ khắp nơi trên đường và cạnh các tòa nhà… Không kể đến các phong tục có tính phản xã hội, thì tình trạng này là cái giá phải trả cho việc một cộng đồng dân cư có mật độ cao vận hành nền nông nghiệp tưới tiêu trong môi trường khí hậu ấm áp, không có đủ các nguồn phân bón.” Ấn Độ, với thói quen thiếu vệ sinh của việc bài tiết ra không gian công cộng, thường là ở các sông suối mà cũng chính là nguồn cung cấp nước cho giặt giũ và uống, thậm chí có thể còn ở tình trạng tệ hơn.

•

Jones, The European Miracle, trích dẫn Narain, Indian Economic Life (Đời sống kinh tế Ấn Độ), các trang 332-333. Nhưng dữ liệu của Narain là từ cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, khi châu Âu đã có những tiến bộ đáng kể vế tỉ lệ tử vong so với trước đó. Cách đó 500 hoặc 1.000 năm, sự khác biệt giữa châu Âu và châu Á có lẽ nhỏ hơn.

Điều này không có nghĩa là năng suất cây trồng ở châu Âu tính theo khu vực hay mật độ dân số thì cao hơn các xã hội có tưới tiêu trong điều kiện ấm áp. Lợi ích từ phân động vật, cày bừa (đem chất dinh dưỡng từ dưới lên), và đất hoang không thể so được với lượng phù sa màu mỡ của các con sông Nile, Euphrates, hay Indus; thậm chí còn ít hơn cả lớp trầm tích phù sa của hai con sông Hoàng Hà và Dương Tử, có thể canh tác nhiều vụ nhờ khí hậu ấm áp quanh năm*. Mặt khác, sự gián đoạn bất thường khi canh tác ở ven sông, bất kể do thiếu nước hay thừa nước hay do hành động phá hoại hệ thống tưới tiêu, đều có thể gây ra những tổn hại lớn hơn nhiều so với các đợt khô hay ngập trong khí hậu nhiều mưa*. Các con số trung bình dễ gây hiểu sai. Lượng mưa vào mùa mưa, đa dạng qua thời gian, đa dạng theo từng mùa và từng năm. Lũ lụt và hạn hán là tiêu chuẩn. Tại Trung Quốc và Ấn Độ, công tác tu sửa và cứu trợ là những công việc khá cấp bách. Thậm chí khi không có thảm họa, nhu cầu về lao động và năng suất trồng trọt cao vào mùa mưa cũng làm tăng mật độ dân số: gấp 30 lần so với châu Phi tính trên một đơn vị trồng trọt, gấp 40 lần so với châu Âu, gấp 100 lần so với châu Mỹ.⁵ Chính vì thế việc kết hôn sớm khá phổ biến, bất chấp nguồn lực vật chất*.

•

Riêng sông Dương Tử đã có trữ lượng phù sa nhiều hơn sông Nile, Amazon, và Mississippi kết hợp lại; còn sông Hoàng Hà có trữ lượng gấp ba sông Dương Tử - Link, A Harvest (Thu hoạch), trang 6.

•

Do có sự phụ thuộc vào nhân tạo, nên các xã hội như vậy rất dễ bị tổn thương. Ví dụ, người ta lập luận rằng việc Timur và đám người Tartar của ông ta phá hủy (vào thế kỷ 14) các bể chứa và hệ thống phân phối nước chưa bao giờ phải sửa chữa của Ba Tư đã khiến cho mảnh đất từng đông đúc, màu mỡ này trở thành bãi đất hoang. Các vương quốc và dân tộc tại khu vực đó không bao giờ phục hồi.

•

Trên thực tế, mô hình tái tạo tối đa sức mạnh này đã tăng cường quyền lực chính trị, trên các phương diện về cả thức ăn gia súc trong chiến trận lẫn nguyên liệu cho mở rộng lãnh thổ. Cuối cùng, đó là câu chuyện về sự mở rộng của Trung Quốc tới các xã hội kém phát triển hơn.

Ngược lại, người Ki-tô và đặc biệt là Tây Âu chấp nhận sống độc thân, kết hôn muộn (cho đến khi nào có khả năng trang trải), và sinh con thưa. Người châu Âu trung cổ coi trẻ em như một gánh nặng tiềm ẩn trong thời kỳ thiếu thốn. Hãy nhớ lại những câu chuyện của Hansel, Gretel, và Tom, cậu bé tí hon - bọn trẻ bị bỏ lại trong rừng để chết ngoài tầm mắt cha mẹ chúng. Các nền văn minh ven sông tìm cách tối đa hóa dân số; còn người châu Âu tập trung vào các hộ gia đình nhỏ và các chiến lược thừa kế không bị chia nhỏ và liên minh liên gia đình.

Do đó, chỉ các con số thì chưa làm nên chuyện, và một số người cho rằng nếu tính cả vai trò của sức khỏe và sự hỗ trợ của động vật, thì châu Âu có thể mang lại nhiều năng lượng hơn cho nông nghiệp (tính trên một đơn vị diện tích trồng trọt) so với lượng dân cư đông đảo hơn hẳn của châu Á. Hơn nữa, đám đông nông dân này đã cám dỗ giới cai trị châu Á thực hiện các dự án phô trương dựa trên lao động cưỡng bức. Những công trình này - thu hút rất nhiều du khách - về sau vừa là kỳ quan vừa là tai tiếng trước mắt người châu Âu viếng thăm, họ kinh ngạc trước cảnh tương phản giữa xa hoa vô độ với nghèo đói cùng cực. “Vẻ huy hoàng của các triều đình châu Á, các công trình tôn giáo và mai táng và thủy lợi, các hàng hóa xa xỉ và đồ thủ công tinh xảo dường như chỉ để chứng minh rằng tổ chức chính trị có thể vắt đá ra máu nếu như có số đá đủ lớn."*

•

Jones, The European Miracle, trang 5. Jones trích lời của một nhà biện hộ cho rằng nhiều dự án này có thể không sử dụng nhiều công nhân, rằng chúng có thể diễn ra kéo dài và cần đến mấy thế hệ để hoàn thành, và rằng người lao động có thể là những tình nguyện viên được thúc đẩy bởi sự nhiệt tình tôn giáo (trang 10). Ai mà có thể tin được vào điều đó thì thật ngây thơ: các dự án này thường sử dụng những người giám sát có vũ trang và đi kèm là tỉ lệ tử vong cao khủng khiếp. Khi đề cập những tổn thất xảy ra trong việc xây dựng Đại Vận Hà và Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc - chúng ta đang nói tới con số hàng triệu người chết.

Người châu Âu không phải xây kim tự tháp*. Châu Âu, đặc biệt là Tây Âu, đã rất may mắn.

•

Điều đó không hoàn toàn đúng: người châu Âu cũng có các chế độ chuyên chế của họ. Du khách ngày nay đến thăm nhà thờ lớn ở Vezelay có lẽ sẽ thích thú khi biết rằng những nông nô bị bắt phải xây nó đã ba lần nổi dậy chống lại các giáo chức nhà thờ. Các con vật cũng phải trả giá; hãy xem thánh đường ở Laon, tọa lạc trên đỉnh một ngọn đồi và trong tháp của nó có tượng của bốn con bò, nhìn về các hướng bắc, nam, đông, và tây, để kỷ niệm những con vật đã chết khi kéo đá từ dưới đồng bằng lên đây. Nhưng dù sao bò chết thì vẫn hơn là người chết. Và đó cũng là một cách để xin lỗi. Ví dụ gần đầy hơn, hãy xem tuyến đường sắt (thập kỷ 1840) từ St. Petersburg đến Moscow - mỗi thanh tà vẹt là một xác người.

Hãy xem Trung Quốc, nơi mà “nông nghiệp ở khắp nơi… và người đông như kiến.”⁶

Bất kỳ ai muốn tìm hiểu lịch sử kinh tế thế giới đều phải nghiên cứu về Trung Quốc, một đất nước phát triển sớm nhất và thành công nhất trong suốt một thời gian dài của loài người. Đây là một nước chiếm khoảng 7% diện tích đất đai của Trái đất, nuôi sống khoảng 21 % dân số thế giới. Có một câu nói của người Trung Hoa đã tóm tắt điều đó: “Đất hiếm, người đông.”⁷

Khoảng 2.000 năm trước, có lẽ có đến 60 triệu người chen chúc trong cái nơi mà sẽ trở thành vùng rìa phía bắc của Trung Quốc - một con số khổng lồ cho một lãnh thổ nhỏ. Con số này ít nhiều ổn định trong thiên niên kỷ tiếp theo, nhưng sau đấy, từ khoảng thế kỷ 10 đến đầu thế kỷ 13, đã tăng gần gấp đôi, lên khoảng 120 triệu. Tại thời điểm đó có một sự suy giảm, chủ yếu do các đại dịch cũng đang hoành hành cả châu Âu và Trung Đông; tiếp theo, dân số Trung Hoa từ mức đáy 65-80 triệu vào khoảng năm 1400, đã tăng lên 100-150 triệu vào năm 1650, 200-250 triệu vào năm 1750, trên 300 triệu vào cuối thế kỷ 18, khoảng 400 triệu vào năm 1850, 650 triệu vào năm 1950, và ngày nay là 1,2 tỉ, chiếm hơn 1/5 tổng dân số thế giới. Sự gia tăng bất thường này là kết quả của một chiến lược sinh đẻ lâu dài (cho đến nay): kết hôn sớm, phổ biến, và đẻ nhiều. Điều đó đòi hỏi phải có thực phẩm, và muốn có thực phẩm lại cần phải có thêm người. Một vòng luẩn quẩn.

Chiến lược này đã có từ hàng ngàn năm, khi một số sắc dân ở rìa phía đông của thảo nguyên châu Á từ bỏ đời sống du mục để đổi lấy năng suất cao hơn của nông nghiệp định canh. Ngay từ đầu, các tù trưởng của họ đã nhận thấy mối liên hệ giữa những con số, thức ăn, và quyền lực. Sự khôn ngoan chính trị của họ có thể được suy ra từ việc họ (1) huy động những người canh tác tiềm năng, được chia đất có khả năng canh tác để trồng trọt; (2) trữ ngũ cốc để nuôi các đội quân tương lai; (3) tập trung vào cung cấp thực phẩm cho các trung tâm hành chính cố định (thay vì cho các trại). Về mấy điểm này, chúng ta có thể đọc trong Tam Quốc chí, kể về cuộc chiến tranh giữa các nước vào khoảng năm 200 của thời đại chúng ta:

Tào Tháo nói: “Nhà nước được lập ra khi có quân khỏe và có đủ lương thực. Người Tần chiếm được thiên hạ vì quan tâm tới làm nông. Tần Hiếu Công lập trại để bình ổn các vùng phía tây. Đó là phương pháp tốt mà người xưa thực hiện.” Trong năm đó, ông tuyển mộ dân thường tới canh tác tại các trại của nhà nước ở Hứa Đô [miền Trung Hà Nam] và thu được một triệu thạch lúa. Sau đó, ông… khởi quân đánh tứ phương. Không cần phải chuyển lương. Kết quả là ông tiêu diệt hết bọn cướp [lực lượng của các thủ lĩnh chính trị đối lập] và mang lại bình yên cho đất nước.

Một nửa thế kỷ sau, cũng theo tác phẩm này, “cần phải mở rộng diện tích gieo trồng và tích trữ đủ lương thực nhằm tiêu diệt ‘bọn cường đạo’.” Để làm vậy, “cần phải đào kênh để dẫn nước tưới tiêu, tích trữ lượng ngũ cốc lớn cho quân đội, và làm kênh vận chuyển lúa cho triều đình…” Sau đó là một vài ước tính: “chỉ trong sáu hay bảy năm, cần phải tích trữ 30 triệu thạch lúa ở sông Hoài. Số lúa này sẽ đủ nuôi 100.000 binh sĩ trong năm năm. Nhờ đó sẽ bình định được Ngô và quân [Ngụy] thắng ở khắp nơi.”⁸ Và kết quả đúng vậy.

Sự bấp bênh thất thường của việc đất đai thiếu lao động và lao động thiếu lương thực này hiển nhiên dẫn tới những thời kỳ và những nơi thiếu thốn, thậm chí là nạn đói. Không còn chỗ cho động vật. Khoảng năm 300, một nhà ghi chép niên đại tên là Thúc Tích phàn nàn:

Tình hình đặc biệt tồi tệ ở Tam Ngụy, thế nhưng các bãi chăn thả lợn, cừu, và ngựa vẫn lan tràn khắp vùng này. Cần phải bỏ hết các bãi chăn thả này để có thể cấp cho những người không có hay có ít đất đai… Phải bỏ hết các bãi chăn thả, để ngựa, gia súc, lợn, và cừu sẽ ăn cỏ trên đồng trống, trong khi những kẻ đang lang thang tìm kế sinh nhai có thể nhận được đất từ quỹ của nhà nước.⁹

Rõ ràng, nông nghiệp Trung Hoa có thể chạy chưa đủ nhanh. Nhà nước và xã hội luôn phấn đấu để có đất mới và năng suất cao hơn, tạo ra và sử dụng con người để nuôi sống con người. Dưới thời Thái Vũ đế (trị vì 424-452, tức là hơn một thế kỷ sau), chính quyền không từ bỏ bất kỳ cơ hội nào. Những nông dân không có bò thì buộc phải bán sức lao động để vay tiền mua bò. Lập danh sách các hộ, đếm số lượng, ghi chép nghĩa vụ và kết quả lao động rõ ràng. “Tên của họ được viết lên ở nơi họ làm việc, để có thể phân biệt được mức độ thành công khác nhau của họ. Họ cũng bị cấm uống rượu, tham gia các hoạt động giải trí sân khấu, hoặc bỏ ruộng để nấu rượu hoặc buôn bán.”¹⁰

Vậy là chẳng có thời gian để vui vẻ hoặc tiêu tiền. Chỉ để làm ra thực phẩm và đẻ con.

Xem xét theo thời gian, quy trình đơn điệu này cho thấy một số giai đoạn:

1. Người Trung Hoa, hoặc người Hán, như họ tự gọi mình, khởi nguồn ở phía bắc, nơi những cánh rừng bên rìa thảo nguyên châu Á khô cằn. Họ khai khẩn đất đai (bằng lửa?) và khai thác nó triệt để; nhưng với lượng mưa bất thường và không có cây cối để giữ đất, tình trạng xói mòn nghiêm trọng đã nhanh chóng làm suy giảm năng suất. Sau đó họ di chuyển, không phải tới những vùng đất khô hạn rộng mở ở phía tây, không thể nuôi sống một quần thể dân cư đã dày đặc, mà về phía nam, đến vùng đất hoàng thổ* dọc thượng nguồn sông Hoàng Hà*.

•

Trầm tích đất bùn đọng lại từ các trận bão cao nguyên. (BT)

•

Sét pha là một loại đất sét lỏng, nằm trong khoảng từ đất sét đến cát, màu mỡ nếu được tưới nước đầy đủ, thích hợp với các loại cây ngũ cốc. Nó không phải thứ đất màu mỡ nhất trong tầm tay, nhưng đủ màu mỡ, và nó có phẩm chất tốt là dễ sử dụng do loài cây thân gỗ nặng nề không thể mọc trên đó, nên có thể phát quang và trồng trọt bằng các dụng cụ phi kim loại, ở các vùng phía tây của Bắc Trung Quốc, các trầm tích đất sét pha chính sâu tới 250 mét. Đất tốt và bở, do đó dễ dàng cày xới - xem Bray, Swords into Plowshares (Lưỡi kiếm thành lưỡi cày), trang 23. Về tầm quan trọng của việc dễ canh tác trong tương quan với khả năng sinh lợi tiềm năng ở giai đoạn khởi đầu của nông nghiệp, xem thêm ở trên về kinh nghiệm của châu Âu. Về Trung Quốc, xem Lattimore, Inner Asian Frontiers (Các đường biên giới nội Á), các trang 29-30. Ở chú thích số 8, tác giả dẫn Wittfogel về việc nền nông nghiệp Ai Cập bắt đầu, không phải ở vùng đồng bằng sông Nile, mà là ở thượng lưu xung quanh vùng sau này là Memphis. Ngoài ra, nhà nhân học-khảo cổ học nông nghiệp Carl Sauer đã nhấn mạnh tầm quan trọng của một loại đất “phù hợp với một số ít công cụ yếu,” và lưu ý rằng người Anh-điêng châu Mỹ ban đầu đã canh tác trên những loại đất nghèo nhưng dễ sử dụng.

2. Nông nghiệp trên đất hoàng thổ là một trường học đối với công nghệ kiểm soát nước và tưới tiêu. Nó chuẩn bị cho bước di chuyển tiếp theo, tới hạ nguồn sông Hoàng Hà và các nhánh của nó, ẩm ướt hơn, màu mỡ hơn, nhưng cũng nhiều rủi ro hơn*. Ở đó người Hán biết đến lúa nước, một loại cây trồng mang lại nhiều calo hơn tính trên diện tích, mặc dù các loại ngũ cốc truyền thống - kê, cao lương, lúa mạch - vẫn quan trọng. Lúa mì xuất hiện sau đó.

•

Lượng mưa không đều ở thượng nguồn dẫn đến sự thay đổi lớn về lượng nước, và sự tích tụ trầm tích phù sa ở khúc quanh lớn phía đông đã làm thay đổi dòng chảy của sông Hoàng Hà ở nơi nó tuôn trào và đổ vào Đại Bình nguyên. Do đó có biệt danh: Nỗi buồn Trung Quốc.

Khoảng năm 500 TCN, người Trung Hoa đã biết cách cải tiến việc cung cấp và sử dụng nước bằng các thiết bị và cách bố trí nhân tạo; sử dụng động vật làm sức kéo (nhất là trâu nước) để cày; nhổ cỏ dại; sử dụng chất thải động vật và phân người làm phân bón. Tất cả những điều này đòi hỏi sức lao động phi thường, nhưng công sức được đền đáp. Năng suất đạt mức cao 1.100 lít ngũ cốc/ha, mức này sẽ tạo ra lượng dư thừa đáng kể cho việc duy trì cuộc sống của những người không sản xuất lương thực. Hệ thống năng lượng của Trung Quốc đã hình thành.

3. Từ thế kỷ 8 đến 13, xuất hiện cuộc cách mạng nông nghiệp thứ hai trong thời đại chúng ta. Người Hán tiếp tục di chuyển về phía nam, tới lưu vực sông Dương Tử và xa hơn, đẩy những thổ dân du canh du cư tới các vùng sâu hơn. Phần lớn họ tìm thấy nơi trú ẩn trên núi và các khu vực khác không phù hợp với thâm canh. Họ vẫn sống ở những nơi này và là cộng đồng thiểu số lớn nhất của Trung Quốc.

Ở nơi ấm hơn, nhiều mưa hơn này, mùa đông ôn hòa và mùa hè kéo dài cho phép trồng đủ hai vụ: chẳng hạn lúa mì vụ đông được thu hoạch vào tháng 5, lúa nước vụ hè được trồng vào tháng 6 và thu hoạch vào tháng 10 hoặc 11. Khi điều kiện cho phép, người Trung Hoa tiến xa hơn, trồng lúa trên các cánh đồng ngập nước. Với các giống cây phát triển nhanh hơn, họ trồng ba vụ hoặc nhiều vụ hơn mỗi năm. Để làm việc này, họ tiết kiệm và sử dụng từng mẩu phân động vật và phân người; không ngừng nhổ cỏ dại; và tối đa hóa việc sử dụng đất bằng cách trồng cây con trong vườn ươm (mật độ cao) và sau đó cấy cây đã trưởng thành (cần nhiều không gian hơn) vào ruộng lúa. Nói theo ngôn ngữ kinh tế, họ lấy lao động thay thế cho đất đai, dùng 60-80 người/ha trong khi một nông dân Mỹ trồng lúa mì sẽ canh tác trên diện tích tương tự; họ đạt được năng suất gấp đôi và gấp ba so với kết quả tốt đã đạt được trước đó khi trồng trên đất khô - lên tới 2.700 lít/ha. Tính tối đa, 1.000 người có thể sống được nhờ thức ăn do một cây số vuông tạo ra. “Vào thế kỷ 13, Trung Quốc đã sở hữu nền nông nghiệp có lẽ là tinh vi nhất trên thế giới, đối thủ duy nhất có thể nghĩ tới là Ấn Độ.”¹¹

Tất cả những điều này đã chừa lại rất ít chỗ cho động vật, trừ những con cần thiết cho việc cày kéo và phục vụ quân đội. Lợn là ngoại lệ - loài ăn tạp lớn này ở Trung Quốc là nguồn thịt chính cho bữa ăn của người giàu. Nhưng có rất ít bò hay cừu: chế độ ăn Trung Hoa ít biết đến các sản phẩm từ sữa hoặc protein động vật, và quần áo bằng len hầu như không được biết đến. Khi người Anh cố bán len của mình cho người Trung Hoa, họ nghe nói thứ quần áo ấy gây ngứa với những người quen mặc vải bông và lụa. Họ tin ngay.

4. Những đổi mới sau đó đóng góp chút ít vào vựa lúa Trung Hoa. Vào thế kỷ 17 và 18, các giống cây mới được đem đến từ những vùng đất xa xôi như lạc, khoai tây, khoai lang, củ từ. Chúng phát triển tốt ở các vùng đất cao khô hạn, nhưng xét đến cùng, chúng chỉ là phần bổ sung cho phức hợp lúa gạo mà đã không thể đáp ứng kịp với nhu cầu*

•

Sự khéo léo và lao động vẫn có thể làm sản lượng nông nghiệp tăng, nếu không phải về gạo và ngũ cốc, thì là về các loại cây trồng phụ trợ. Xem Emily M. Berstein, “Ecologists Improve Production in Chinese Farming Village” (Các nhà sinh thái học cải thiện sản xuất tại Làng nông nghiệp Trung Hoa), N.Y. Times, 10/8/1993, trang C4, trong đó đề cập sự gia tăng về thu hoạch cá và tiết kiệm về phân bón.

5. Việc tập trung áp đảo vào lúa gạo đã tạo ra tốt xấu trộn lẫn. Tỉ lệ chất dinh dưỡng trong lúa gạo (đặc biệt là phốt-phát và kali) thấp hơn các thực phẩm quan trọng khác, nhưng lại đòi hỏi nhiều công sức lao động hơn. Lượng calo từ lúa gạo tính trên 1 mẫu Anh cao hơn các loại ngũ cốc xứ ôn đới như lúa mì, lúa mạch đen, và yến mạch; tuy nhiên, hàm lượng protein của gạo lại chỉ bằng một nửa.¹² Lúa gạo là một loại ngũ cốc cứng: nó phát triển trong môi trường sống đa dạng và là loại ngũ cốc duy nhất cho năng suất tốt trên đất nghèo qua các năm nếu nó có đủ nước. Mặt khác, việc lội vào ruộng nước và sử dụng phân người làm phân bón có nghĩa là phơi nhiễm cao với sán lá và các loại ký sinh trùng khó chịu khác, làm giảm năng suất và do đó yêu cầu về lao động cao hơn.

Mô hình năng lượng sử dụng nhiều lao động và nhiều nước này đã mang lại các hệ quả quan trọng cho lịch sử Trung Hoa. Một mặt, sự phụ thuộc vào cư dân bản địa đồng nghĩa với việc người Trung Hoa không bao giờ tìm cách bổ sung nô lệ nước ngoài vào lực lượng lao động của họ. (Chắc chắn là nhiều người dân của nước này đã sống trong cảnh nô lệ, mặc dù họ không phải là nô lệ bị chiếm hữu). Mặt khác, họ mở rộng chỉ đơn giản bằng sức mạnh tuyệt đối về số lượng. Rất khó để các nhóm phân bố thưa thớt, ít được tổ chức, và kỹ thuật ít tiên tiến hơn ngăn được sự thâm nhập của người Trung Hoa.

Đồng thời, việc quản lý nguồn nước đòi hỏi phải có quyền lực cao hơn cấp địa phương và thúc đẩy sự hình thành quyền lực đế quốc. Mối quan hệ giữa nguồn nước và quyền lực đã được các nhà quan sát châu Âu sớm ghi nhận, kể từ thời Montesquieu và tái xuất hiện với Hegel, sau đó được Marx sao chép. Tuy nhiên, phân tích chi tiết nhất lại là của Karl Wittfogel gần đây, gọi sự cai trị dựa trên nguồn nước là chế độ chuyên chế phương Đông, với toàn bộ sự thống trị và phục tùng mà nó hàm ẩn.¹³ (Những người khác đưa ra các lập luận tương tự, thận trọng bỏ đi các ngụ ý xã hội và văn hóa có tính phô trương).¹⁴

Luận đề thủy lực đã bị phê bình triệt để bởi một thế hệ những người phương Tây nghiên cứu về Trung Quốc rất hăng hái về sự mực thước chính trị của mình (chủ nghĩa Mao Trạch Đông và các hình thái sau này của nó đều tốt cả), và nhanh chóng bảo vệ cho cam kết về dân chủ của Trung Quốc. Wittfogel là mục tiêu được ưa thích. Một học giả nhìn thấy trong luận đề của ông là một chương trình phần nào ngụy trang cho chủ nghĩa tân đế quốc : “Rõ ràng thông điệp hành động của học thuyết này là nhằm cổ vũ và biện minh cho sự can thiệp.”¹⁵ Có thể những tuyên bố về lòng trung thành này của họ nhằm thuyết phục độc giả Trung Hoa chứ không phải phương Tây, bởi lẽ hầu như tất cả những người chỉ trích mối liên hệ nguồn nước này đều đang gạ gẫm ân huệ của một chế độ dễ phật ý, là nhà bào chế ra những lời mời gọi và khả năng tiếp cận.

Thực tế đã phản lại họ. Thuyết phản thủy lực chỉ ra bằng chứng là các trung tâm dân cư ban đầu của Trung Quốc đã không dựa nhiều vào tưới tiêu; rằng sau đó và mãi sau đó, người ta lấy nước từ giếng nhiều hơn mang nước về từ nơi khác; và một số khía cạnh về quản lý nguồn nước luôn được nhận thức và tài trợ mang tính địa phương - cứ như thể hoạt động này có mâu thuẫn với trách nhiệm tối hậu của chính quyền ở cấp cao hơn trong lĩnh vực này, đặc biệt trong việc áp đặt nghĩa vụ và phân công lao động trước những nhiệm vụ lớn hơn: những con đê lớn, những con đập và kênh rạch, kiểm soát lũ lụt, tu sửa và cứu hộ. Những can thiệp như vậy vượt xa khả năng của địa phương. Các trách nhiệm là rất lớn. Có một điều là, càng táo bạo trong việc làm thay đổi thiên nhiên, thì mức độ và phí tổn từ thất bại hay thảm họa sẽ càng lớn.¹⁶ Một điều nữa, chính thặng dư lương thực là thứ đã duy trì bộ máy chính quyền.

Đó là thực tế. Như một nhóm học giả đã nói, trong khi bác bỏ Wittfogel, “Phải có sẵn đất để có thể tưới, có đủ quyền bá chủ về mặt xã hội và kiểm soát nhà nước, v.v".¹⁷ Rất đúng.

03.

CHỦ NGHĨA BIỆT LỆ CHÂU ÂU:
MỘT CON ĐƯỜNG KHÁC

Châu Âu đã may mắn, nhưng may mắn chỉ là sự khởi đầu. Bất kỳ ai quan sát thế giới, chẳng hạn vào 1.000 năm trước, hẳn sẽ chẳng bao giờ đoán nổi những điều tuyệt vời đối với cái phần nhô ra ở đầu phía tây của vùng đất Á-Âu rộng lớn mà chúng ta gọi là lục địa châu Âu. Theo cách nhìn quen thuộc với các sử gia kinh tế mới ngày nay, vào thời điểm đó khả năng thống trị toàn cầu của châu Âu là gần như bằng không. 500 năm sau, nó đang tiến gần đến một.

Ở thế kỷ 10, châu Âu vừa mới thoát khỏi cơn hành hạ kéo dài của kẻ thù từ mọi phía với những cuộc xâm lăng, trộm cắp, và cướp bóc. Từ những thế lực mà ngày nay chúng ta gọi là Scandinavia, người Na Uy hay Viking, đám cướp biển với thuyền nhẹ đi được trên những vùng biển khắc nghiệt nhất và có thể đi ngược dòng sông cạn để tấn công và cướp bóc sâu trong đất liền, chúng đã tấn công dọc theo bờ Đại Tây Dương và vào Địa Trung Hải tới tận Ý và Sicily. Những người khác thì di chuyển về phía đông tới vùng đất của người Slav, tự tổ chức thành tầng lớp thống trị mới (người Rus, những kẻ đã mang lại cái tên Russia [Nga] và thống trị ở vùng đất ảm đạm này chừng 700 năm), rồi cuối cùng thâm nhập tới gần tường thành của Constantinople.

Đám cướp đó gây ra toàn những điều khủng khiếp, với các thủ đoạn thật tàn nhẫn (mua vui bằng việc tung trẻ con lên không và dùng giáo xiên chết chúng, hay đập đầu chúng vào tường), nên chỉ cần thoáng có tin đồn về việc chúng sắp đến cũng làm dân chúng tim đập chân run và khiến giới lãnh đạo, bao gồm cả những chức sắc tôn giáo, lập tức cao chạy xa bay, mang theo mình tất cả tài sản lưu động. Các giáo sĩ để lại cho giáo dân vài lời cầu nguyện mới được biên soạn để cầu sự chở che của Đấng Toàn Năng, nhưng bàn thờ không phải là một nơi trú ẩn tốt, vì người Viking biết nơi có của cải nên đã thẳng tiến đến các nhà thờ và lâu đài.

Cũng đến từ biển, trên khắp Địa Trung Hải, là người Saracen (người Moor)*, thiết lập các căn cứ trên dãy Alps và trên bờ biển Côte d’Azur, và từ những nơi này để tấn công các tuyến thương mại nối giữa miền Bắc và miền Nam châu Âu. Tốc độ nhanh, căn cứ khó tiếp cận nhưng lại dễ kết nối với thế giới Islam giáo bằng đường biển, đã khiến họ trở nên bất khả xâm phạm, và tới nay vẫn có những giai thoại cho rằng một số dân làng sống trên dãy Alps cao ngất có màu da và hình dáng mang gốc gác Maghreb.

•

Châu Âu trung cổ gọi người Islam giáo là người Saracen (người Moor). (ND)

Cuối cùng là các kỵ sĩ Magyar hay Hungary từ miền đất phía đông nhưng có tính di động cao hơn hết, một làn sóng xâm lược nữa đến từ châu Á, những kẻ ngoại giáo nói tiếng Ural-Altaic (một ngôn ngữ họ hàng xa với tiếng Thổ Nhĩ Kỳ), càn quét hết năm này tới năm khác, chọn mục tiêu theo các tin tức về sự chia rẽ của châu Âu và biến động của các triều đại, di chuyển đủ nhanh trong một chiến dịch duy nhất, từ căn cứ trên bờ sông Danube tiến vào miền Đông Pháp hoặc đặt chân tới Ý. Không giống như người Na Uy, vốn sẵn sàng định cư tại các trại trong một thời gian nhằm săn lùng và tìm kiếm tốt hơn, hoặc thậm chí còn cư trú bán thường xuyên như những kẻ cai trị ở một phần của Anh, ở Normandy (xứ sở này được đặt tên theo họ), và ở Sicily, người Hungary ra đi và trở về, mang theo chiến lợi phẩm và nô lệ chất trên các cỗ xe hay gia súc.

Nhưng không ai có thể chịu đựng sự áp bức đó mãi được. Người châu Âu đã học cách chống lại những cuộc đột kích này dù có hay không có sự giúp đỡ của giới lãnh đạo họ, những kẻ thường nhanh chóng tìm cách thỏa thuận với bọn xâm lược trên lưng nông dân. Thay vì tìm cách ngăn người Norman thâm nhập, dân làng để chúng vào, giăng bẫy chúng, đốn ngã chúng từ mọi phía*. Người Hungary gặp phải cảnh đến thì dễ mà đi thì khó; vài cuộc phục kích những chuyến hàng chậm chạp, chở quá tải đủ để thuyết phục họ rằng có những cách kiếm sống dễ dàng hơn. Đối với người Saracen, giống như ở mấy xứ Islam giáo, giải pháp là hộ tống quân sự cho các chuyến xe chở hàng bằng la và ngựa (các đoàn lữ hành). Nói tóm lại, người châu Âu bắt bọn xâm lược phải trả giá. Trớ trêu thay, trong những sự việc này, người châu Âu lại được hỗ trợ từ đại bản doanh của kẻ thù. Qua các năm, các bộ lạc miền Bắc và những kẻ Hungary xâm lược đã yên ổn và trở nên thuần hóa. Các vương quốc thay thế các trại chiến tranh du mục, và giới cai trị không thích thú gì với “đám thủ lĩnh ngang tàng”, với quân đội riêng và những giai thoại về chiến tích, trở về sau những cuộc tấn công với chiến lợi phẩm, những lời khoe khoang, và đe dọa hòa bình. Vua chúa không cần những kẻ sống bằng nghề gây bất ổn. Bằng cách kết hợp giữa đe dọa và phần thưởng, họ đã thành công trong việc thuyết phục đám lừa đảo và cướp biển tin rằng trở thành địa chủ và ở nhà cắt lông cừu thì tốt hơn là làm ông trùm quân sự và giết cừu ở nước ngoài.

•

Đây là chủ đề, dù không phải nguồn cảm hứng, của bộ phim The Magnificent Seven (Bảy tay súng huyền thoại). Các tình huống tương tự dẫn đến các chiến thuật tương tự.

Có ý kiến cho rằng việc kết thúc mối đe dọa từ bên ngoài này đã giúp đưa châu Âu vào con đường tăng trưởng và phát triển. Đây là quan điểm của các nhà kinh tế học cổ điển: sự gia tăng có tính tự nhiên và sẽ xảy ra bất kỳ khi nào có cơ hội và an toàn. Hãy loại bỏ những cản trở, và tăng trưởng sẽ tự đến. Những người khác cho rằng thoát khỏi sự xâm lăng là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Tăng trưởng và phát triển đòi hỏi sự táo bạo, mà táo bạo không phải tự nhiên mà có. Bên cạnh đó, châu Âu trung cổ không thiếu trở ngại cho những khởi đầu ấy.

Để có được một ý niệm về tính chất rộng lớn hơn của quá trình này, ta cần xem thời trung cổ như là cây cầu nối giữa một thế giới cổ đại ở Địa Trung Hải - Hy Lạp và sau đó là La Mã - với một châu Âu hiện đại ở phía bắc dãy núi Alps và Pyrenees. Trong những năm chuyển tiếp đó, một xã hội mới được sinh ra, rất khác với những gì đã có trước đó, và chọn cho mình một con đường khác hoàn toàn với các nền văn minh khác.

Chắc hẳn châu Âu đã luôn nghĩ mình khác với các xã hội ở phía đông. Những trận đánh lớn giữa người Hy Lạp và người Ba Tư - Salamis, Thermopylae - đã đi vào ký ức dân gian và các tầng lớp trong quá khứ như biểu tượng của cuộc chiến giữa phương Tây và phương Đông, giữa thành phố tự do (từ polis đã cho chúng ta từ “politics” - chính trị) với các đế chế quý tộc,¹ giữa chủ quyền toàn dân (ít nhất đối với những người tự do) với độc tài phương Đông (tất cả đều là nô lệ). Vào thời đó, người ta được dạy rằng người Hy Lạp đã đưa ra khái niệm dân chủ, cả về mặt từ ngữ lẫn ý tưởng. Đây vẫn là quan niệm phổ biến hiện nay, mặc dù đã được sửa đổi đáng kể do nhận thức về chế độ nô lệ Hy Lạp và việc loại phụ nữ khỏi tiến trình chính trị (dù không phải loại bỏ họ khỏi không gian công cộng).

Liên quan tới sự đối lập giữa nền dân chủ Hy Lạp và chủ nghĩa độc tài phương Đông là sự đối lập giữa sở hữu tư nhân và tình trạng kẻ cai trị sở hữu tất cả. Thật vậy, đó là đặc tính nổi bật của chủ nghĩa độc tài, trong đó người cai trị được xem như một vị thần hoặc phần nào là thần thánh, do đó khác biệt so với đám hầu cận của ông ta, nếu muốn ông ta có quyền quyết định sinh mạng và mọi thứ của họ, phụ thuộc vào ý thích của ông ta. Và những gì đúng với kẻ cai trị thì cũng đúng với đám hầu cận của ông ta. Các tầng lớp quý tộc võ bị thường nắm độc quyền về vũ khí, còn đám bình dân cần cẩn thận để tránh xúc phạm họ, gợi lòng tham nơi họ, hay thậm chí tránh thu hút sự chú ý của họ; nhìn vào mắt họ cũng là một hành động khiếm nhã, có thể dẫn đến một hình phạt nghiêm khắc nhất.

Tất nhiên, ngày nay chúng ta nhận ra rằng tính bất trắc về quyền sở hữu cản trở việc kinh doanh và làm thui chột sự phát triển; lý do gì người ta nên đầu tư vốn hoặc lao động vào việc tạo ra hoặc mua lại của cải mà họ không được phép nắm giữ? Theo lời của Edmund Burke*, “một bộ luật chống lại quyền sở hữu tài sản cũng đồng nghĩa với chống lại ngành công nghiệp.”² Tuy nhiên, ở các nền độc tài châu Á, những hình thức này lại được xem như là lý do tồn tại của xã hội loài người: giới bình dân tồn tại để làm gì, nếu như không phải là để làm tăng niềm vui thích cho những kẻ cai trị họ?

•

Edmund Burke (1729-1797), chính khách, nhà chính trị học, nhà triết học người Ireland. Ông được coi là đã sáng lập ra chủ nghĩa bảo thủ hiện đại, nhưng cũng có nhiều ảnh hưởng với chủ nghĩa tự do cổ điển. (ND)

Hẳn là họ không thể được như ý mình. Kinh nghiệm của người dân xứ Balkh (Trung Á) là điển hình. Chuyện xảy ra khi kẻ cai trị họ gây chiến với người Ấn Độ, và một dân tộc du mục gần đó đã lợi dụng sự vắng mặt của ông ta để chiếm thành phố. Người dân đã chống cự quyết liệt, bảo vệ không chỉ nhà cửa và gia đình của họ mà của cả kẻ cai trị vắng mặt; nhưng họ thất bại. Khi kẻ cai trị quay về, ông ta chiếm lại thành phố; và khi biết được sự gan dạ của thần dân, ông ta bèn trách mắng họ. Ông ta giáo huấn, chiến tranh không phải là việc của họ; nghĩa vụ của họ là nộp tiền và tuân lệnh bất kỳ ai cai trị họ. Những người đứng đầu dân chúng bèn xin lỗi và hứa sẽ không lặp lại tội phạm thượng này nữa.³

Trong những trường hợp này, bản thân khái niệm về phát triển kinh tế là một sáng kiến của phương Tây. Đặc trưng của các đế quốc quý tộc (độc tài) là hành động vắt kiệt: khi giới tinh hoa muốn có nhiều của cải hơn, họ không nghĩ tới việc tăng năng suất. Vậy của cải này sẽ đến từ đâu? Họ đơn giản là cưỡng ép (và áp bức) nặng nề hơn, và thường thì họ sẽ tìm ra của cải được giấu ở đâu đó. Đôi khi họ tính sai và vắt kiệt quá mức, điều này có thể đồng nghĩa với việc xuất hiện các cuộc chạy trốn, bạo loạn, hay các cơ hội cướp bóc. Dù được coi như thần thánh, nhưng các thể chế chuyên chế không phải là bất tử. Trong khi đó, chỉ ở các xã hội có chỗ cho nhiều sáng kiến, từ bên dưới hơn là từ bên trên, mới có thể nghĩ tới một chiếc bánh đang lớn dần.

Người Hy Lạp cổ đại phân biệt giữa tự do và phi tự do, nói chung không hẳn trên phương diện lợi ích vật chất (họ không quan tâm lắm tới hoạt động kinh tế, họ gắn nó với dân ngụ cư và những hạng người mông muội khác), hay thậm chí trên phương diện các lợi thế trong hệ thống của họ, dựa trên tính sai trái của một thứ khác, thứ họ coi là sự chuyên quyền. Thế nhưng người Hy Lạp đã phải chịu khuất phục trước chế độ chuyên quyền, đáng chú ý nhất là đế chế do Alexander tạo ra và được cai trị dưới quyền những người kế vị ông tại châu Á và Ai Cập; sau đó người La Mã đi theo cách tương tự, rất dễ dàng trượt hẳn vào chế độ chuyên chế này. Trong dạng thức cuối cùng, thế giới Địa Trung Hải cổ điển trở nên giống với các nền văn minh chính trị ở phương Đông - một tầng lớp tinh hoa quyền lực và nhỏ bé, bao quanh là đám khách hàng, người hầu, nô lệ, và đứng đầu là một nhà độc tài. Nhưng chỉ na ná vậy. Giới bất đồng chính kiến biết điều này là sai, nên đã nói và viết ra, và chịu đày đọa vì quan điểm của họ. Lý tưởng cộng hòa không dễ chết đi.

Trong khi đó quyền sở hữu tài sản phải được tái khám phá và tái khẳng định sau sự sụp đổ của La Mã. Thế giới này, mà chúng ta gọi là thời trung cổ - thời gian ở khoảng giữa - là một xã hội chuyển tiếp, một hỗn hợp của những di sản cổ điển, luật tục bộ lạc German, và cái mà giờ đây chúng ta gọi là truyền thống Do Thái-Ki-tô giáo. Tất cả những điều này cung cấp sự hỗ trợ cho các thiết chế của tài sản tư nhân.

Phong tục German là phong tục của một cộng đồng du mục, với mỗi chiến binh là chủ nhân đống tài sản khiêm tốn của mình - luôn khiêm tốn bởi họ không ngừng di chuyển. Không có gì đặc biệt và có giá trị như khơi dậy được các vấn đề về sở hữu hay tham vọng quyền lực.*

•

“Việc mua lại tài sản có giá trị và rộng khắp, do đó nhất thiết đòi hỏi phải thành lập chính quyền dân sự. Ở những nơi không có tài sản, hoặc ít nhất không có tài sản nào vượt quá giá trị của hai hoặc ba ngày lao động, thì chính quyền dân sự là không cần thiết.” - Adam Smith, Wealth of Nations, quyển 5, chương 1, phần 2. Smith ở đây đang nghĩ đến việc bảo vệ tài sản cá nhân; nhưng những suy xét này cũng áp dụng cho việc sử dụng quyền lực.

Nói vậy không có nghĩa là không có các động cơ khác về quyền lực; hay hoàn cảnh của các dân tộc du mục là bất biến. Trong quá trình họ đi lang thang và chinh phục, những vấn đề như vậy đã nảy sinh. Mọi học sinh trung học Pháp đều biết đến câu chuyện cái bình của Soissons, một vật xinh đẹp bị người Frank cướp khỏi nhà thờ trong cuộc chiến giữa họ với người Gaul. Thủ lĩnh Clovis muốn trả lại nó, bằng cách đó làm vui lòng người đàn bà Ki-tô mà ông ta sủng ái, nhưng người lính cướp được nó (hoặc được nhận nó như một phần chiến lợi phẩm) đã từ chối. Nó thuộc về anh ta, và anh ta đập vỡ nó trước mặt Clovis để khẳng định điều này. Thực ra, anh ta nói với vị thủ lĩnh, cái gì của ông là của ông và cái gì của tôi là của tôi. Kế đến, khi quân đội đang tập hợp đội hình, Clovis dừng lại trước kẻ đập vỡ bình và hỏi chuyện gì xảy ra với đôi dép của anh ta vậy; và ngay khi người lính cúi xuống nhìn, Clovis bèn đập vỡ sọ anh ta bằng một cây rìu chiến. Thực ra, cái gì của ngươi là của ngươi, nhưng ngươi thì thuộc về ta.*

•

Sau những năm nói về cuộc trao đổi đáng ngờ này (các phiên bản khác nhau, nhưng đây là chuyện dân gian), các giảng viên Pháp không dám hỏi sinh viên: ai đã đập vỡ chiếc bình của Soissons, bởi sẽ luôn có một kẻ láu cá trong lớp nói là không phải mình. Xem thêm Bonheur, Qui a cassé (Ai đã đập vỡ), trang 77.

Thời đó, đầy căng thẳng và mơ hồ. Nhưng những gì quan trọng về lâu dài là những cản trở do sự phân mảnh chính trị và tình trạng bất an nói chung tạo ra. Trong nhiều thế kỷ sau khi đế chế kết thúc, tầm với của chính quyền hạn hẹp. Quyền lực bắt nguồn từ nguyên tắc liên minh trên cơ sở tự do đồng thuận của một nhóm hay một giới tinh hoa và do đó bị hạn chế. Chắc chắn là, truyền thống bầu cử đã nhường chỗ cho quyền thế tập (người Đức chịu ảnh hưởng nhiều bởi mô hình La Mã, hay đúng hơn là về nguyên tắc). Nhưng các phong tục và hình thức xưa cũ không biến mất dễ dàng: kẻ cai trị, ngay cả khi đã được chỉ định từ lúc sinh ra, vẫn được bầu chọn trên danh nghĩa. Nên ông ta là một con người trần tục chứ không phải thần thánh, và quyền lực của ông ta cũng vậy.

Một số người đã tìm cách khôi phục lại đế chế từng có. Giấc mơ về một La Mã hồi sinh không bao giờ chết.⁴ Nếu họ thành công, người ta có thể mong đợi một sự hồi sinh của chủ nghĩa độc tài chuyên quyền. Nhưng những nỗ lực như vậy đã tan vỡ khi đối mặt với vấn đề liên lạc kém cỏi, giao thông trở ngại, những thách thức về tính hợp pháp, quyền lực hạn hẹp của đám cai trị địa phương, sự chiến thắng của thực tế trước ảo tưởng. Trong bối cảnh này, tài sản tư nhân là những gì có thể được nắm giữ và bảo vệ. Đôi khi nó bị cưỡng chiếm, cũng như thời nay, ai đó có thể bị tấn công và cướp bóc. Nhưng tồn tại một nguyên tắc bất diệt: sở hữu là một quyền, và việc tịch thu tài sản, chẳng khác gì cướp bóc, không thể làm thay đổi điều đó.

Khái niệm về quyền sở hữu tài sản có từ thời kỳ huyền sử được nhắc đến trong Kinh Thánh, được truyền đi và chuyển hóa qua lời răn Ki-tô. Sự thù địch của người Do Thái đối với chế độ chuyên quyền, ngay cả với chế độ của chính họ, được hình thành ở Ai Cập và sa mạc: liệu đã từng có một dân tộc cứng đầu hơn? Để tôi trích dẫn hai ví dụ, mà ở đó, việc đáp ứng đề xướng luật mới của công chúng được liên kết trực tiếp với tính bất khả xâm phạm của quyền sở hữu. Khi thầy tu Korach dẫn đầu cuộc nổi dậy chống lại Moses nơi sa mạc, Moses tự bảo vệ mình trước các cáo buộc bằng câu nói, “Ta không lấy đi của họ một con la nào cả, và cũng chẳng làm gì sai với bất kỳ ai trong số họ” (Dân Số ký 16:15). Tương tự, khi người Do Thái, lúc này đã định cư nơi Đất Thánh, đòi có một vị vua, nhà tiên tri Samuel liền ban cho họ điều ước nhưng cảnh báo họ về hậu quả: ông nói với họ, một vị vua sẽ không giống như ông. “Ta đã từng lấy của ai một con bò nào bao giờ chưa? Hay là một con la?” (Samuel I 12: 3).

Truyền thống này, vốn tách biệt người Do Thái khỏi bất kỳ vương quốc nào xung quanh và chắc chắn đã khiến cho những kẻ cai trị gần họ thù ghét - ai mà cần tới đám gây rắc rối ấy cơ chứ? - có khuynh hướng không còn tồn tại ở Ki-tô giáo khi cộng đồng đức tin ấy trở thành một Giáo hội, nhất là khi Giáo hội trở thành tôn giáo chính thức, được ân sủng trong một đế quốc chuyên chế. Không thể cắn bàn tay cho ta tiền được*. Hơn nữa, ý này không được phổ biến ra bên ngoài, vì Giáo hội đã quyết định từ đầu rằng chỉ những người đủ tư cách, chẳng hạn một số giáo sĩ nào đó, là cần phải biết về Kinh Thánh. Cuốn Sách Tốt, với các luật lệ và đạo đức bình đẳng, những lời quở trách mang tính tiên tri của nó về quyền lực và ca tụng đức khiêm nhường, sẽ mời gọi sự vô kỷ luật trong những người trung thành và sự hiểu lầm với các nhà cầm quyền thế tục. Chỉ sau khi được kiểm duyệt và làm nhẹ đi, mới có thể phổ biến nó tới người thế tục. Vì vậy, không phải đến khi có sự xuất hiện của các giáo phái dị giáo như Waldensian (Waldo, năm 1175), Phái Lollard (Wiclif, năm 1376), Phái Lutheran (năm 1519), và những người theo học thuyết Calvin (giữa thế kỷ 16), với sự nhấn mạnh tới tôn giáo mang tính cá nhân và với việc dịch Kinh Thánh sang tiếng bản địa, thì truyền thống Do Thái - Ki-tô giáo này mới có thể công khai gia nhập vào ý thức chính trị châu Âu, bằng cách nhắc nhở giới cai trị việc họ nắm giữ tài sản của mình và quyền năng của Thượng đế, và với điều kiện là hành vi phải tốt. Một giáo lý bất tiện.

•

Lấy ý từ câu thành ngữ “cắn vào bàn tay cho ăn” hàm ý sự phản bội. (ND)

Song, Ki-tô giáo phương Tây trung cổ cũng đã lên án thói giả dối của giới cai trị thế tục - những vị vua nhỏ hơn, hẳn rồi, chứ không phải là các hoàng đế La Mã (Giáo hội phương Đông chẳng bao giờ dám trái lời các Caesar của Byzantium)*. Do đó, nó ngầm bảo vệ tài sản tư nhân. Khi quyền lực của Giáo hội được khẳng định rõ hơn, nó không thể không nhấn mạnh nguyên lý Do Thái xưa cũ rằng chủ nhân thực sự của mọi thứ là Đức Chúa Trời trên cao, và nguyên lý Ki-tô giáo mới hơn rằng giáo hoàng là đại diện của Người ở dưới này. Giới cai trị trần thế không được tự do làm như họ muốn, và ngay cả Giáo hội, với tư cách đại diện cho Đức Chúa Trời trên mặt đất, cũng không thể coi thường các quyền và làm theo ý muốn. Thủ tục giấy tờ phức tạp đi kèm với việc chuyển giao quà tặng từ các tín đồ là minh chứng cho nghĩa vụ này trong việc thực hành tốt và theo quy trình phù hợp.

•

Sự phân chia này giữa Tây và Đông Âu chỉ là một khía cạnh của cái vực thẳm vẫn còn đó. Và hầu hết mọi người ở Đông Âu đều biết họ muốn ở bên nào của lằn ranh. Từ đó mà có sự mở rộng phần “Trung” Âu để bao gồm tất cả những ai bên ngoài Nga. Ngoài ra là các kế hoạch bao trùm Liên minh Châu Âu và NATO.

Tất cả những điều này khiến châu Âu rất khác biệt với các nên văn minh xung quanh.

Ở Trung Quốc, ngay cả khi nhà nước không lấy đi, thì nhà nước vẫn giám sát, điều hành, và áp chế. Quyền lực không cẩn phải phụ thuộc vào thiện chí, thái độ đúng đắn, đạo đức cá nhân. Trước Công nguyên 300 năm, một nhà đạo đức học Trung Hoa đã khuyên quân vương cách cai trị, không phải bằng việc lấy lòng thần dân mà bằng việc bắt họ phải thần phục. Một quân vương không thể nhìn và nghe thấy mọi thứ, vì vậy ông ta phải biến toàn bộ đế chế thành tai mắt của mình. “Dù thiên tử sống trong ẩn thất sâu nhất nơi cung điện, cuối hành lang quanh co, thì cũng không có gì thoát khỏi mắt người, không gì có thể giấu được người, không gì ra khỏi sự quan sát thận trọng của người."5 Một hệ thống như vậy phụ thuộc vào sự trung thực và năng lực của những cặp mắt và đôi tai sống động. Kẻ cai trị phải khoan dung với những kẻ dưới trướng đầy tham vọng, mà khả năng lừa dối và đạo đức giả là vô biên. Điểm yếu của chế độ chuyên chế chính là ở con người. May mắn thay.

Một học giả đã gọi hệ thống này một cách chân thực là “toàn trị”:

Không có công việc riêng tư hay bất kỳ khía cạnh nào của đời sống công cộng mà lại có thể thoát khỏi quy định chính thức. Ngay từ đầu đã có một loạt sự độc quyền của nhà nước… Nhưng những xúc tu của nhà nước Moloch*, quyền lực tuyệt đối của bộ máy quan liêu, đã vượt xa cả điều đó… Nhà nước phúc lợi này giám sát, đến từng chi tiết nhỏ nhất, mỗi bước đi của các thần dân từ khi còn trong nôi cho tới lúc xuống mồ.⁶

Các chế độ chuyên chế cũng phổ biến ở châu Âu, nhưng chúng bị hạn chế bởi luật pháp, sự phân chia lãnh thổ, và trong phạm vi nhà nước thì còn bởi sự phân chia quyền lực giữa trung tâm (nhà vua) với lãnh chúa địa phương.⁷ Sự phân mảnh này dẫn đến cạnh tranh, và cạnh tranh tạo ra xu hướng chăm sóc tốt cho thần dân. Đối xử tệ với họ, họ có thể sẽ bỏ đi nơi khác.

•

Moloch là vị thần được nói đến trong Kinh Thánh, phải dùng trẻ con làm vật cúng tế, nên từ Moloch sau này được sử dụng với hàm ý là tai họa lớn của cộng đồng. (ND)

Các đế chế toàn thế giới không sợ việc người dân bỏ đi, đặc biệt là khi, như Trung Quốc, các đế chế ấy tự xác định mình là trung tâm của vũ trụ, là lò sưởi và là ngôi nhà của văn minh, còn mọi thứ ngoài kia đều là bóng tối man rợ. Không có nơi nào khác để đi, vì vậy ranh giới tượng trưng là đủ, như “tường liễu”, một bức tường thấp chạy từ Vạn Lý Trường Thành ra biển và tách Trung Quốc khỏi vùng đất của người Mông Cổ-Tartar ở phía bắc. Trong một bài thơ về chủ để này, Hoàng đế Càn Long nói rõ: “Dựng nên cương vực và lề lối cho dân, ta bảo tồn những lề thói xưa,/ Chỉ cần giăng sợi dây cũng đủ cho thấy việc cấm… Dựng lên cũng giống như không dựng lên vậy:/ Chừng nào ý tưởng [trung tâm thiên hạ] và cơ cấu xã hội này vẫn còn, việc dựng lên [cương vực] là không cần thiết.”⁸

Cuộc tranh giành quyền lực trong những xã hội châu Âu (lưu ý là số nhiều) cũng dẫn đến hiện tượng đặc biệt ở châu Âu là các thành phố bán tự trị, được tổ chức và gọi là công xã (commune). Tất nhiên, chúng ta có thể bắt gặp các thành phố trên toàn thế giới - bất kỳ nơi nào nông nghiệp tạo ra thặng dư đủ để duy trì số dân gồm giới cai trị, binh lính, thợ thủ công, và các nhà sản xuất phi thực phẩm khác. Nhiều nút đô thị này có được tầm quan trọng lớn như thị trường, chưa kể tới vai trò của chúng là các trung tâm hành chính. Nhưng không có gì tương tự công xã ở bên ngoài Tây Âu cả.⁹

Bản chất của công xã, thứ nhất, là ở chức năng kinh tế: các đơn vị này là “chính quyền của thương nhân, do thương nhân, và vì thương nhân”;¹⁰ và thứ hai, đó là quyền dân sự ngoại lệ: khả năng ban địa vị xã hội và quyền chính trị cho cư dân - các quyền này là cần thiết để tiến hành kinh doanh và không bị sự can thiệp từ bên ngoài. Điều này đồng nghĩa với mọi thứ trong một xã hội nông nghiệp nhiều tầng nấc bắt hầu hết dân cư phải phụ thuộc, hoặc là bị phụ thuộc vào lãnh chúa địa phương, hoặc là bị gắn chặt vào một nơi. Điều này đã mở ra những cửa ngõ hướng tới tự do cho các thành phố, như những lỗ thủng trong lớp kén trói buộc bao trùm nông thôn. Stadtluft macht freí* là nguyên tắc trung cổ - không khí đô thị khiến bạn tự do. Nghĩa đen: khi vị bá tước xứ Flander cố bắt lại một nông nô bỏ trốn mà ông ta gặp ở chợ Bruges, giới tư sản liền đuổi ông ta và đám tay chân ra khỏi thành phố.

•

“Không khí đô thị khiến bạn tự do,” câu tục ngữ của Đức mô tả tình trạng tự do ở các thành thị bán tự trị trong đế chế La Mã trung cổ. (ND)

Toàn xã hội cảm nhận rõ được các hệ quả. Nhờ sự miễn trừ đặc biệt này, thành phố trở thành cực nam châm thu hút, là nơi trú ẩn của dân tị nạn, là nút giao lưu với vùng nông thôn. Việc di cư đến thành phố cải thiện thu nhập và địa vị không chỉ của người di cư mà còn của cả người ở lại quê nhà. (Nhưng không cải thiện sức khỏe của họ. Thành phố thường dơ bẩn, đông đúc, và là nơi dễ bị tiêm nhiễm, nên chỉ có sự nhập cư mới duy trì được dân số nơi đây và tạo điều kiện để họ có thể phát triển). Việc giải phóng nô lệ ở Tây Âu liên quan trực tiếp đến sự bùng nổ của các làng tự quản và các công xã đô thị, đến mật độ và sự gần gũi của các cửa ngõ này. Ở những nơi mà thành phố và thị trấn vừa ít ỏi vừa mất tự do, như ở Đông Âu, thì chế độ nông nô vẫn tồn tại dai dẳng và còn tồi tệ hơn.

Tại sao giới cai trị lại cấp các quyền như vậy cho đám quê mùa và dân thành thị, mà trên thực tế là từ bỏ (chuyển giao) một số quyền riêng của họ? Có hai lý do quan trọng nhất. Thứ nhất, đất đai mới, mùa màng mới, thương mại, và thị trường, đã mang lại doanh thu, và doanh thu mang lại sức mạnh¹¹ (cả sự hài lòng nữa). Thứ hai, nghịch lý thay, giới cai trị muốn tăng cường quyền lực trong vương quốc của họ: nông dân tự do (lưu ý là tôi dùng từ farmer thay vì peasant)* và dân thành thị (giới tư sản) là kẻ thù tự nhiên của tầng lớp quý tộc sở hữu đất đai và ủng hộ nhà vua hay các lãnh chúa lớn khác trong cuộc đấu tranh của họ với các lãnh chúa địa phương.

•

“Farmer” dùng để chỉ người nông dân nói chung (người kiếm sống bằng cách khai phá đất đai, làm ruộng, nuôi trồng…), còn “peasant” mang hàm ý tiêu cực, ám chỉ người thuộc tầng lớp nông dân nghèo khổ, quê mùa. (BT)

Cần lưu ý thêm rằng giới cai trị và các lãnh chúa châu Âu dám nghĩ dám làm, tìm cách tăng doanh thu bằng việc phải thu hút người tham gia với các ưu đãi về nhượng quyền, quyền tự do, và các đặc quyền khác - nói tóm lại, là thực hiện các thỏa thuận. Họ phải thuyết phục người ta đến.¹² (Đó không phải cách ở Trung Quốc, nơi giới cai trị di chuyển hàng ngàn hàng vạn người và gia súc đến những vùng đất tốt hơn để trồng trọt.) Hơn nữa, sự miễn trừ các gánh nặng vật chất và ban cho đặc quyền kinh tế thường dẫn đến các nhượng bộ chính trị và quyền tự trị. Ở đây, sáng kiến đến từ bên dưới, và đây cũng là một mô hình đặc thù của châu Âu. Hàm ẩn trong đó là ý thức về quyền hạn và giao kèo - quyền đàm phán cũng như kiến nghị - nhờ đó có được các lợi ích từ sự tự do và an toàn cho hoạt động kinh tế.

Trớ trêu thay, khi vận may không tưởng của châu Âu lại có được từ sự sụp đổ của La Mã và tình trạng yếu ớt cũng như phân mảnh xảy ra sau đó. (Quá nhiều lời than vãn từ các thế hệ những nhà cổ điển và giáo viên tiếng La-tinh.) Giấc mơ La Mã về sự thống nhất, quyền cai trị, và trật tự (thái bình La Mã) vẫn còn, quả thực còn dai dẳng tới nay. Xét cho cùng, người ta thường coi sự phân mảnh như một bất hạnh lớn, vì nó dẫn tới xung đột; không phải tình cờ khi sự thống nhất châu Âu hiện nay được xem như phương thuốc cho các cuộc chiến tranh trong quá khứ. Thế nhưng, trong những năm trung đại ấy, ở giữa thời cổ đại và hiện đại, phân mảnh lại là chiếc phanh có sức hãm mạnh nhất đối với hành vi cố tình áp bức. Cạnh tranh chính trị và quyền ra đi đã tạo nên mọi khác biệt.¹³

Một vết nứt khác cũng góp mặt: sự chia tách giữa thế tục và tôn giáo. Không giống như các xã hội Islam giáo, nơi tôn giáo về nguyên tắc là tối cao và chính quyền lý tưởng là của những người thánh thiện, Ki-tô giáo, khao khát sự khoan dung của đế chế, đã sớm tạo ra sự phân biệt giữa Đức Chúa Trời và Caesar. Mỗi bên đều có vị thế riêng của mình. Điều này không loại trừ những hiểu lầm và xung đột: chẳng có gì ít ổn định hơn là quyền tối thượng kép; nhưng đây là cái giá phải trả. Và cuối cùng lại là Giáo hội, điều này có nghĩa là trả lại Caesar cái gì của Caesar, và rồi thêm một phần đáng kể những gì đã thuộc về Đức Chúa Trời. Trong số những thứ phải nhượng lại, có cả tính chính thống đồng nhất: ở những nơi mà thẩm quyền bị chia cắt thì sự bất đồng khởi sắc. Điều này có thể là tệ đối với sự kiên cố hay tuân thủ, nhưng chắc chắn lại tốt cho tinh thần và sáng kiến của người dân.

Cũng ở đây, sự phân mảnh tạo ra mọi khác biệt. Giáo hội đã thành công trong việc khẳng định mình về mặt chính trị ở một số nước, nhất là các nước Nam Âu, không phải ở các nước khác; do đó hình thành trong lòng châu Âu những miền đất tiềm năng cho tư duy tự do. Sự tự do này sau đó được thể hiện trong Cải cách Tin Lành, nhưng thậm chí trước đó, châu Âu cũng không bị kiểm soát tư tưởng như một lời nguyền ở Islam giáo.

Trong trường hợp Trung Quốc, nơi không có đức tin nào được thiết lập và nơi thực ra sự khoan dung tôn giáo đặc biệt đã chiếm ưu thế, giới quan lại và triều đình đóng vai trò như người giám hộ cho một tiêu chuẩn đạo đức tối cao và hoàn thiện, trong vai trò đó có khả năng xác định học thuyết, đánh giá tư tưởng và hành vi, bóp nghẹt sự bất đồng và đổi mới, kể cả đổi mới công nghệ. Đây là một xã hội cân bằng tĩnh tại về mặt văn hóa và trí tuệ: nghĩa là nó có thể tồn tại với một thay đổi nhỏ (quả thực, không thể ngăn cản mọi thay đổi); nhưng ngay khi thay đổi này đe dọa hiện trạng, nhà nước sẽ can thiệp và khôi phục trật tự. Chính bởi sự hoàn chỉnh và chín muồi về quy tắc và đạo đức được kế tục, đã khiến cho Trung Quốc trở nên khá thù địch với tri thức và các phương thức từ bên ngoài, ngay cả khi những điều này có ích.

Một lợi thế cuối cùng của phân mảnh: bằng cách phân quyền, nó làm cho châu Âu an toàn trước những cuộc chinh phục đơn lẻ. Lịch sử của đế chế rải rác với những cuộc lật đổ như vậy - một hoặc hai thất bại là toàn bộ chế độ chuyên chế toàn thế giới bị lật nhào. Đó là những gì xảy ra với Ba Tư sau trận Issus (năm 333 TCN) và Gaugamela (năm 331 TCN); La Mã sau lần bị Alaric cướp phá (năm 410); và đế chế Sassania sau trận Qadisiya (năm 637) và Nehawand (năm 642). Aztec ở Mexico và Inca ở Peru cũng vậy.

Ngược lại, châu Âu đã không bỏ tất cả trứng vào một giỏ*. Vào thế kỷ 13, quân xâm lược Mông Cổ từ thảo nguyên châu Á đã kết liễu nhanh gọn các vương quốc của người Slav và Khazar ở những nơi hiện nay là Nga và Ukraine, nhưng họ vẫn muốn chinh phục hàng loạt quốc gia Trung Âu, có cả các vương quốc mới của những kẻ xâm lăng đi trước họ - người Ba Lan, Lithuania, Đức, Hungary, và Bulgaria - trước khi họ thậm chí có thể bắt đầu đối địch với các quốc gia kế tục đế chế La Mã. Lẽ ra họ đã có thể làm được điều này nếu không bị phân tâm bởi những rắc rối trong nước mình; nhưng để làm vậy, cái giá mà họ phải trả sẽ đắt đỏ, đặc biệt tại các khu vực nhiều rừng rậm. Một thời gian ngắn tiếp theo, người Thổ Nhĩ Kỳ sau khi đã xâm chiếm Anatolia, bèn bắt đầu bành trướng sang châu Âu, chinh phục các dân tộc ở Balkan, sau đó là miền thung lũng Hạ Danube, và hai lần đến được chân thành Vienna, thủ phủ phía đông của Đức. Trong quá trình tiến quân này, họ đã chinh phục người Serbia, Bulgaria, Croatia, Slovenia, Albania, Hungary, và một vài dân tộc nhỏ khác trong số những dân tộc thích gây gổ và lộn xộn này. Nhưng cũng chỉ đến thế; khi tới Vienna, họ đã chạm tới giới hạn nguồn lực của mình*.

•

Từ cuối thời La Mã, các bộ lạc German đã chiến đấu với tư cách là đồng minh bên cạnh các lực lượng đế quốc để đẩy lùi những kẻ xâm lược sau này: Salian Frank, Visigoth, và nhiều kẻ khác, cùng với vị tướng La Mã Aetius chống lại Attila Rợ Hung trong Trận chiến Chalons (một nơi đâu đó gần Troyes) vào năm 451. Attila Rợ Hung đã đi vào lịch sử châu Âu như biểu tượng tiêu biểu của sự man rợ và tàn bạo. Nhưng người Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay lại không thấy như vậy: Attila là một trong những cái tên được họ yêu thích nhất.

•

Khi tiến vào Vienna lần thứ hai hồi năm 1683, quân Thổ không chỉ phải đối mặt với quân Đức mà cả quân Ba Lan của Sobieski. Người châu Âu có thể sát cánh bên nhau khi nghĩ rằng họ phải đối mặt với một kẻ thù chung. Có thể thấy được điều đó ở phút chót qua sự rút lui nhanh chóng của quân Ottoman sau đấy. Trong khoảng thời gian ngắn 16 năm, quân Thổ rời Hungary rồi rút về Bosnia và Serbia, do vậy từ bỏ vùng thung lũng Danube trung tâm theo thỏa thuận với người Ki-tô (Hiệp ước Karlowitz).

Tất nhiên, sự mong manh của những đế quốc này phần nào bắt nguồn từ tính chất bóc lột, cưỡng đoạt thặng dư và sự thờ ơ của kẻ bị trị với việc ai là kẻ cai trị họ: kẻ độc tài nào cũng như nhau; gia tộc ngoại quốc nào cũng ngạo mạn và hút máu. Tại sao người dân Ba Tư phải quan tâm đến những gì xảy ra với Darius dưới bàn tay của Alexander? Hoặc những gì xảy ra 900 năm sau đó khi chế độ quân chủ Sassania sụp đổ dưới tay người Ả Rập? Tại sao đám “công dân” La Mã mệt mỏi, bị áp bức trong những ngày cuối cùng của đế chế lại phải để tâm tới việc liệu La Mã có sụp đổ? Hay các bộ lạc chư hầu của Mexico, có quan tâm tới những gì xảy ra với Moctezuma?* Người Hy Lạp cổ đại (thế kỷ 5 TCN), tự coi mình là những người bảo vệ tự do chống lại ách chuyên chế châu Á, nhận thấy sự thờ ơ này như thứ vũ khí bí mật của họ:

•

Hoàng đế của đế quốc Aztec ở Mexico ngày nay, bị người Tây Ban Nha dưới sự chỉ huy của Cortés lừa bắt được và giam cầm tới chết. (ND)

Nơi nào có vua, nơi đó chắc chắn có lũ hèn nhát nhất. Bởi linh hồn của những người bị nô dịch sẽ từ chối chịu rủi ro trong việc sẵn sàng và liều lĩnh ủng hộ quyền lực của kẻ khác. Nhưng những người độc lập, chấp nhận rủi ro vì chính họ chứ không phải vì kẻ khác, sẽ sẵn sàng và hăng hái lao vào hiểm nguy, bởi chính họ sẽ tận hưởng phần thưởng của chiến thắng.¹⁴

Một khi người châu Âu thấy mình tương đối an toàn trước các cuộc xâm lược từ bên ngoài (từ thế kỷ 11), họ có thể theo đuổi ưu thế riêng của mình, điều chưa từng xảy ra trước đó và ở bất kỳ nơi nào. Bạo lực nội bộ chưa chấm dứt nơi vùng đất này. Các thế kỷ 10 và 11 vẫn đầy rẫy các cuộc tàn sát trong giới quý tộc, cuối cùng cũng giảm bớt nhờ sự phẫn nộ và biến động của nhân dân với sự ủng hộ của Giáo hội, thể hiện bằng các đại hội “hòa bình” mang tính quần chúng; và từ trên xuống dưới, đã thuyên giảm nhờ chính quyền trung ương mạnh hơn khi liên minh với các nhóm lợi ích ở đô thị.¹⁵ Thời gian và tiền bạc đứng về phía trật tự. Vì vậy, những kẻ cãi lộn đã chuyển hướng ra ngoài biên giới (xem Thập tự chinh). Nhà kinh tế học sẽ nói rằng một khi các cú sốc ngoại sinh kết thúc, hệ thống có thể chăm sóc tới những rắc rối nội sinh của nó.

Sau đó là một thời gian dài gia tăng dân số và tăng trưởng kinh tế, cho đến giữa thế kỷ 14, khi người châu Âu bị bệnh dịch (“Cái chết Đen”) dưới các dạng dịch hạch và viêm phổi, 1/3 dân số hay nhiều hơn đã chết; và tới một nửa nếu kể cả số tử vong do các di chứng gây ra. Đó là một đòn choáng váng, nhưng không phải là cú đánh gục hẳn. 150 năm sau đó là giai đoạn tái thiết, tăng cường tiến bộ công nghệ, và tiếp tục phát triển. Đặc biệt, những thế kỷ này chứng kiến sự mở rộng hơn của một nền văn minh mà giờ đây đã mạnh hơn các láng giềng của nó, và sự khởi đầu của việc thăm dò và chinh phục ở nước ngoài.

Sự trưởng thành này kéo dài nhiều thế kỷ (1000-1500) dựa vào một cuộc cách mạng kinh tế, làm biến đổi toàn bộ quá trình sản xuất, trao đổi, và tiêu dùng mà thế giới chưa từng chứng kiến kể từ thời kỳ mang tên cách mạng Đồ đá mới. Cuộc cách mạng đó (từ năm 8000 TCN tới 3000 TCN) đã diễn ra hàng ngàn năm mới kết thúc. Trọng tâm của nó là phát minh ra nông nghiệp và thuần hóa gia súc, cả hai việc đó đã làm gia tăng mạnh mẽ năng lượng sẵn có cho công việc. (Cốt lõi của mọi cuộc cách mạng kinh tế [công nghiệp] là tăng cường cung cấp năng lượng, bởi nó nuôi dưỡng và làm thay đổi mọi khía cạnh hoạt động của con người.) Sự dịch chuyển từ săn bắn và hái lượm này, mang lại bước nhảy vọt trong cung cấp dinh dưỡng, đã cho phép dân số gia tăng đáng kể và một mô hình định cư tập trung mới. Nhờ có cách mạng Đồ đá mới mà thành phố và thị trấn có thể ra đời, với tất cả các thành quả mà chúng đạt được trong trao đổi về văn hóa kỹ thuật và ngày càng phong phú.

Cuộc cách mạng kinh tế thời trung cổ cũng được xây dựng trên các thành quả từ sản xuất và ứng dụng năng lượng cũng như sự gia tăng đồng thời trong công việc. Thứ nhất, việc cung cấp thực phẩm: đây là giai đoạn đổi mới về kỹ thuật canh tác. Tôi nói đổi mới chứ không phải phát minh, vì những kỹ thuật mới này đã có nguồn gốc từ trước đó. Chẳng hạn, việc dùng bánh xe để cày, với lưỡi bằng sắt cày được sâu, đã du nhập cùng với quân German xâm lược; nhưng trước đó, bánh xe chỉ được sử dụng hạn chế tại nơi có sức kéo động vật và mật độ dân số thấp. Giờ đây, nó xuất hiện ở khắp châu Âu từ phía bắc sông Loire lan rộng tới các thung lũng ven sông phì nhiêu, biến đất đai được tái sinh từ rừng và biển thành các cánh đồng màu mỡ. Nói ngắn gọn, việc cày ruộng nhờ bánh xe đã tạo ra kỳ tích tại bất kỳ nơi đâu có đất nặng và nhiều sét, từng kháng cự thứ lưỡi cày bằng gỗ tạp nham của người La Mã cổ xưa, mặc dù lưỡi cày ấy vẫn đủ dùng cho những vùng đất đai sỏi đá của lưu vực Địa Trung Hải.

Cày bằng bánh xe trên đất khô hạn đòi hỏi phải có động vật phù hợp. Chúng tôi đã có dịp nói tới những chú bò đực cao lớn được nuôi trong chuồng mà không thể tìm thấy ở nơi nào khác, cũng như bầy ngựa kéo to khỏe, mạnh mẽ hơn nếu không nói là khỏe hơn cả bò. Những cỗ máy sống, di động này mang lại lợi thế lớn trong một nền kinh tề nhiều đất đai nhưng thiếu lao động. Bởi lẽ thời gian quá hiếm hoi: cao điểm của việc nhà nông là thời điểm gieo hạt và thu hoạch, khi đó người ta phải nắm bắt thời tiết tốt để gieo hạt hay gặt hái. Điều này đặc biệt đúng với nền nông nghiệp canh tác chung ở châu Âu, nơi những khu nông trại và đất hoang tản mát và lộn nhộn tạo ra sự trao đổi qua lại, và khi một người nông dân gấp gáp thì mọi láng giềng của anh ta cũng trở nên gấp gáp. Những con vật khỏe mạnh, nhanh nhẹn có thể tạo ra mọi khác biệt, và nông dân thường góp tiền để mua được vật nuôi phù hợp.

Cùng với việc sử dụng những kỹ thuật vượt trội này, mà vừa là nguyên nhân vừa là kết quả, là việc mở rộng thâm canh, đặc biệt là dịch chuyển từ hệ thống canh tác luân canh hai thửa ruộng (mỗi năm bỏ hoang một nửa) sang luân canh ba thửa (cây trồng vụ đông, cây trồng vụ xuân, và bỏ hoang 1/3)*. Điều này khiến năng suất đất đai tăng lên 1/3 (1/6 tổng diện tích gieo trồng, nhưng bằng 1/3 của một nửa diện tích trước đó được gieo trồng), theo đó góp phần làm tăng khả năng nuôi gia súc, gia súc làm tăng lượng phân bón cung ứng, phân bón được dùng để tăng năng suất, và cứ thế theo chu kỳ tăng dần. Với đặc điểm về phân bố đất đai và việc sử dụng chung sức kéo động vật, thay đổi quan trọng này đòi hỏi phải có sự lãnh đạo và hợp tác tập thể, thể hiện qua các ví dụ và kết quả.

•

Two-field system: hệ thống canh tác luân canh hai thửa ruộng, là hệ thống cơ bản của tổ chức nông nghiệp ở châu Âu và Trung Đông trong thời kỳ sơ khai. Đất canh tác sẽ được chia thành hai thửa ruộng hoặc hai nhóm ruộng. Một nhóm trồng lúa mì, lúa mạch, hay lúa mạch đen, trong khi nhóm còn lại sẽ được bỏ hoang cho đến mùa gieo trồng tiếp theo để phục hồi độ màu mỡ cho đất. Sau khi ruộng 1 được thu hoạch và trở thành đất hoang, các loài vật nuôi sẽ được thả vào đó để ăn những phần gốc rạ và làm tăng độ màu mỡ cho đất bằng phân của chúng. Hệ thống này là tiền đề cho những hệ thống phức tạp và hiệu quả hơn sau này là three-field system (luân canh ba thửa) và four-field rotation (luân canh bốn vụ). (BT)

Thật khó nói có bao nhiêu phần trong sự thay đổi này xảy ra là do áp lực dân số và bao nhiêu phần là nhân tố kích thích gia tăng. Rõ ràng là cả hai. Nhưng dường như theo thời gian, dân số bắt đầu vượt quá khả năng nuôi sống, bởi mấy thế kỷ này cũng chứng kiến một nỗ lực lớn nhằm tăng cường diện tích trồng trọt, hoặc bằng cách khai hoang rừng (phá rừng) hoặc bằng cách cải tạo mặt nước thành đất qua việc xây đập, tháo nước, và bơm nước. Tất cả những việc này đòi hỏi năng lượng và vốn rất lớn, thành công của chúng không chỉ là minh chứng cho các sáng kiến cá nhân và tập thể, mà còn thể hiện sự khéo léo của một xã hội đang học cách dùng máy móc để thay thế cho sức người và động vật. Đặc biệt, cối xay gió, không mệt mỏi và trung thành, là yếu tố quyết định để bơm được nước ở những vùng đầm lầy và đất lấn biển. Chính cối xay gió đã tạo ra Hà Lan.

Các nhà sử học đã đúng khi nhấn mạnh tới những thành quả của sự gia tăng về năng suất và diện tích đất trong một xã hội hầu hết là nông thôn, vì buộc phải sử dụng phần lớn nguồn lực của mình nhằm nuôi dưỡng chính nó. Song, những tiến bộ này về cơ bản là không bắt buộc. Chính thiểu số ở đô thị mới là những người nắm giữ hầu hết các hạt giống và bí mật của sự biến đổi - về kỹ thuật, tri thức, chính trị. Chắc chắn là, các thị trấn và thành phố được định hình bởi nông thôn: người nhập cư từ đồng ruộng mang theo họ các giá trị, thói quen, và thái độ vốn phù hợp hơn với đất đai và sau đó áp đặt chúng vào hoạt động đô thị. Do vậy, tổ chức của thương nhân và thợ thủ công trong các hội đoàn thường giả định trò chơi có tổng bằng không - sự gia tăng của người này đồng nghĩa với sự suy giảm của người khác - giống như những mảnh đất trên một cánh đồng có giới hạn. Bên cạnh đó, chính bối cảnh đô thị đã tạo ra sự cần thiết phải hạn chế về không gian và thời gian, một lần nữa nhằm ngăn cản việc tự thổi phồng. Vì thế, không được giành lợi thế và buôn bán trước hay sau một giờ nhất định; không được cạnh tranh giá cả; không đánh đổi chất lượng và sự bền vững với giá thấp; không mua giá thấp, bán giá cao (“mặc cả”, theo ngôn ngữ thông thường, luôn là thói quen không tốt của bất cứ ai); nói tóm lại, không có cạnh tranh thị trường. Mọi người làm công việc của mình đều có quyền được sống. Đáng khen nhưng nhạt nhòa. Mục tiêu là tạo ra công bằng xã hội kiểu cào bằng, nhưng lại tạo ra rào cản nghiêm trọng về kinh doanh và tăng trưởng - một mạng lưới an toàn với cái giá phải trả là thu nhập.

Đó là nguyên tắc. Ta luôn cần phải giả định rằng những nguyên tắc, thời đấy cũng như bây giờ, được lập ra là để bị phá vỡ. Kinh doanh, giống như tình yêu, cười nhạo cánh thợ khóa. Vì vậy, ở châu Âu trung cổ, xu hướng dịch chuyển hướng tới việc kiểm soát của phường hội vừa là một phản ứng trước các giao dịch tự do, vừa là biểu hiện của một thứ đạo đức cổ xưa. Thành phố và thị trấn mọc lên dày đặc và đầy tham vọng; ở Pháp, Các Nước Vùng Đất Thấp, vùng sông Rhine, giới cai trị đã khuyến khích sự ra đời của chúng bằng việc ban phát hào phóng đặc quyền. Nhưng các nỗ lực để duy trì độc quyền địa phương đã bị cản trở bởi sự tăng trưởng của vùng ngoại ô (nhất là ngoại ô thành phố Paris), nơi mà các quy tắc đô thị không được áp dụng. Ở đó, những người bên ngoài và người Do Thái đến định cư, còn người làm thuê thì làm việc cho các ông chủ đang phát triển cửa hàng của mình. Nơi đây những hạn chế thị trường không có tác dụng. Do đó, tạo nên các cặp đôi như Hamburg-Altona và Nürnberg-Fürth: của cải cũ, của cải mới; kỷ cương, rối loạn; khó tiếp cận, tự do gia nhập.

Một hệ quả không tránh khỏi của hoạt động thương mại tích cực là sự lựa chọn bằng giá trị. Điều này đi ngược với nguyên tắc quân bình (bình đẳng giữa các kết quả), nhưng không thể nào áp đặt sự đồng nhất về hiệu suất được. Một số thợ thủ công đơn giản là làm việc tốt hơn và thu hút người mua vượt quá khả năng của họ. Đồng thời, những nỗ lực hạn chế cạnh tranh bằng cách giới hạn sự tiếp cận với vị trí người làm chủ đồng nghĩa với việc tài năng không được sử dụng. Chẳng phải mất nhiều công sức khi kết nối thợ cả với người làm thuê. Vì người làm thuê thường không được phép làm việc trong cửa hàng thành phố của thợ cả (giới hạn về quy mô), nên họ làm việc tại các công xưởng hoặc ngoại ô. Đây là khởi đầu của việc phân công lao động, với sự gia tăng đáng kể về năng suất.

Việc đóng cửa đô thị cũng bị cản trở bởi sự mở rộng của sản xuất công nghiệp đến nông thôn. Nông nghiệp, với mô hình hoạt động theo mùa và bất thường, đã tạo ra một nhóm lao động lớn hơn chưa được khai thác, vì ở bên ngoài thành phố, những quy định hạn chế việc sử dụng lao động nữ và trẻ em không còn được áp dụng. Phụ nữ và trẻ em, được trả lương cực thấp, đã tạo ra nhiều sản phẩm hơn để đổi lấy từng xu. Từ rất sớm (thế kỷ 13), các thương nhân đã thuê mướn lao động nông thôn thực hiện một số việc tẻ nhạt, không đòi hỏi kỹ năng. Trong ngành quan trọng nhất là sản xuất dệt may, các nữ nông dân đã quay sợi theo cơ chế gia công: thương nhân cung cấp (đưa ra) nguyên liệu thô - len thô và lanh, còn sau này là bông - và thu về sợi thành phẩm.

Sự chuyển sang hình thức thuê ngoài này ban đầu ít gặp phải sự chống đối từ lao động đô thị; nhưng khi thương nhân bắt đầu cung cấp sợi cho người dệt vải ở nông thôn, thì họ đã tấn công vào một trong những nhóm lợi ích có quyền lực nhất thời đó - hiệp hội thợ dệt đô thị. Vậy là ngọn lửa bùng lên. Ở Ý, các thành phố tự trị, nơi nắm giữ quyền kiểm soát chính trị đối với vùng nông thôn xung quanh, đã nỗ lực tiêu diệt phần lớn sự cạnh tranh “bất công” này. Ở Các Nước Vùng Đất Thấp, cũng là trung tâm lớn về sản xuất vải thời trung cổ, thợ dệt đô thị tiến vào làng quê và đập vỡ những khung cửi; và mặc dù thợ dệt nông thôn phản kháng lại, nhưng hệ thống gia công đã không thể phát triển được trong nhiều thế kỷ. Chỉ có một nước mà ở đó việc gia công thuộc lĩnh vực tự do là Anh, tại đây sự tự trị chính trị địa phương đã làm khó chế độ quân chủ nhằm duy trì các yêu sách tập thể (phường hội) để độc quyền và là nơi mà các phường hội nhanh chóng bị suy yếu thành các hội đoàn có tính hình thức. Cho đến thế kỷ 15, hơn một nửa số vải len của nước này được sản xuất tại nông thôn. Việc sử dụng lao động giá rẻ ấy đã hạ thấp chi phí so với các đối thủ cạnh tranh ở nước ngoài, nhờ thế mà vào thế kỷ 16, từ một nước trước kia chủ yếu xuất khẩu sản phẩm sơ chế, trong đó có len thô, Anh trên đường trở thành nước sản xuất hàng đầu châu Âu.

Vậy là việc mở rộng kinh tế của châu Âu trung cổ đã được thúc đẩy bởi một loạt cải tiến và thích ứng có tính tổ chức; hầu hết chúng đều được bắt đầu từ bên dưới và được phổ biến bằng cách noi gương. Giới cai trị, kể cả lãnh chúa địa phương, ganh đua về tốc độ, tỏ ra hiếu khách, cung cấp lao động sẵn có, thu hút doanh nghiệp và doanh thu mà nó tạo ra. Đồng thời, cộng đồng doanh nghiệp cũng sáng tạo ra các hình thức liên kết, hợp đồng, giao dịch mới nhằm đảm bảo việc đầu tư an toàn và thanh toán thuận tiện. Trong những thế kỷ này, một loạt công cụ thương mại mới được đưa vào sử dụng; các luật thương mại được xây dựng chi tiết và thi hành; các hình thức liên danh được đưa ra để khuyến khích liên minh giữa người cho vay với người làm, giữa người cung tiền và hàng hóa với người đi tới những vùng đất xa xôi để mua bán. Hầu như toàn bộ “cuộc cách mạng thương mại” này đến từ cộng đồng thương nhân, bỏ qua những nơi cần tới các quy định của thành phố này hay quốc gia nọ, sáng tạo và tùy cơ ứng biến các địa điểm gặp gỡ và giao dịch mới (cảng và cảng ngoài* ngoại ô Paris, chợ địa phương, hội chợ quốc tế), nhanh chóng tạo ra một thế giới riêng của mình như một lớp phủ bên ngoài đồ khảm đầy bất tiện, bị xoắn lại của các thực thể chính trị.

•

Nguyên văn: “outport”, tức cảng phụ, nằm ở vùng nước sâu hơn cảng chính. (ND)

Nhờ đó, họ đã tăng cường an ninh đáng kể và làm giảm mạnh chi phí cho các hoạt động kinh doanh (điều mà nhà kinh tế học gọi là “chi phí giao dịch”), mở rộng thị trường từ đó thúc đẩy chuyên môn hóa và phân công lao động. Đó chính là thế giới của Adam Smith, đã hình thành từ 500 năm trước thời ông.

04.

PHÁT MINH RA PHÁT MINH

Khi Adam Smith viết về những điều trên vào thế kỷ 18, ông đã chỉ ra rằng việc phân công lao động và mở rộng thị trường sẽ khuyến khích sự đổi mới công nghệ. Điều này trong thực tế đúng là những gì đã xảy ra ở châu Âu trung cổ - một trong những xã hội sáng tạo nhất mà lịch sử từng biết. Một số người có thể ngạc nhiên: trong một thời gian dài, người ta nhìn những thế kỷ này như một khoảng tối xen kẽ giữa sự hùng vĩ của Rome và sự rực rỡ của thời Phục hưng. Cách nhìn rập khuôn đó đã không bắt kịp trong các vấn đề công nghệ nữa.¹

Một vài ví dụ:

1. Bánh xe nước. Bánh xe nước đã từng được người La Mã biết đến, họ bắt đầu làm những việc thú vị với nó vào thế kỷ cuối cùng của đế chế, khi các cuộc chinh phục đã chấm dứt và nguồn cung nô lệ giảm sút gần như bằng không. Tới lúc đó thì đã quá muộn; trật tự và thương mại đang bị phá vỡ. Cỗ máy này có thể đã sống sót tại các lãnh địa của Giáo hội, giải phóng giáo sĩ cho việc cầu nguyện. Dù sao đi nữa, nó đã được hồi sinh vào thế kỷ 10 và 11, nhanh chóng trở nên phổ biến trong khu vực có lượng mưa lớn và nguồn nước ở khắp nơi. Ở Anh, lúc đó còn là hòn đảo ngoại vi và lạc hậu, cuộc điều tra dân số Domesday năm 1086 cho thấy có khoảng 5.600 cối xay loại này; ở lục địa còn nhiều hơn.

Thậm chí ấn tượng hơn là tiến bộ kỹ thuật trong việc sử dụng sức nước. Thợ cối xay đã làm tăng áp lực và hiệu quả bằng cách xây dựng những con đập và ao, xếp các bánh xe thành từng hàng nhằm sử dụng năng lượng giảm dần cho các nhiệm vụ đa dạng, bắt đầu với những việc cần nhiều năng lượng nhất, và giảm dần. Đồng thời, việc phát minh hoặc cải tiến phụ kiện - tay quay, bánh răng - khiến cho có thể sử dụng năng lượng từ xa, làm đổi hướng, biến chuyển động xoay tròn thành tịnh tiến, và áp dụng nó ngày càng nhiều cho các việc khác nhau: do vậy, không chỉ để xay ngũ cốc, mà còn để đập (giã) vải, nhờ đó làm thay đổi ngành sản xuất len; cán phẳng kim loại; cuộn và mở các tấm và dây kim loại; ép cây hoa bia để làm bia; nghiền bột để làm giấy. “Giấy, được sản xuất bằng tay và chân cả ngàn năm nay từ sau phát minh của người Trung Hoa và người Ả Rập làm theo, đã được sản xuất bằng máy móc ngay khi nó đến châu Âu trung cổ vào thế kỷ 13… Giấy đã đi gần nửa vòng thế giới, nhưng không có nền văn hóa hay nền văn minh nào trên đường đi của nó thử cơ giới hóa việc sản xuất ra nó.”² Châu Âu, chứ không phải nơi nào khác, là một nền văn minh dựa trên sức mạnh.

2. Kính mắt. Một thứ tưởng như tầm thường, nhưng có những thứ phổ biến đến nỗi ta coi đó là chuyện vặt. Thế nhưng, việc phát minh ra kính mắt đã làm tăng gấp đôi tuổi thọ làm việc của thợ thủ công lành nghề, đặc biệt là những ai làm các nghề đòi hỏi độ chính xác cao: người ghi chép (chủ yếu trước khi phát minh ra máy in) và người đọc, người chế tạo dụng cụ và công cụ; thợ dệt; thợ kim loại.

Một vấn đề có tính sinh học: thủy tinh thể trong mắt người bị cứng lại khi đến độ tuổi 40, gây nên tình trạng lão thị (tức bệnh viễn thị của người già). Mắt không thể tập trung vào các vật thể ở gần nữa. Nhưng ở độ tuổi 40, một thợ thủ công trung cổ vẫn có thể tiếp tục sống và làm việc trong 20 năm nữa, là những năm tốt nhất trong cuộc đời làm việc của ông ta… nếu ông ta có thể nhìn thấy đủ rõ. Kính mắt đã giải quyết được vấn đề.

Chúng ta biết chiếc kính mắt đầu tiên xuất hiện ở đâu và khi nào. Kính lúp và những mảnh tinh thể phóng đại (lapides ad legendum)* dưới dạng thô đã được tìm thấy từ sớm và được sử dụng để đọc.³ Bí quyết là cần cải tiến chúng để giảm độ méo và nối một cặp kính vào thiết bị đeo được, nhờ đó đôi tay sẽ tự do. Hình như việc này đã xảy ra lần đầu tiên ở Pisa vào cuối thế kỷ 13. Chúng ta có một nhân chứng đương thời (năm 1306), nói rằng ông có biết về nhà phát minh:

•

Những viên đá giúp cho việc đọc (tiếng La-tinh). (ND)

Không phải mọi nghệ thuật [theo nghĩa gồm cả nghệ thuật và nghề thủ công] đều được tìm ra; chúng ta sẽ không bao giờ kết thúc được quá trình tìm kiếm chúng. Mỗi ngày qua, người ta lại có thể khám phá ra một nghệ thuật mới… Mới chỉ 20 năm kể từ khi phát hiện ra nghệ thuật tạo nên chiếc kính mắt giúp ta nhìn rõ, một trong những nghệ thuật hay nhất và cần thiết nhất trên thế giới. Vậy là chỉ cách đây một thời gian ngắn, một nghệ thuật mới vốn chưa từng tồn tại trước đó đã được phát minh… Bản thân tôi đã gặp người phát minh và thực hành nó và tôi đã trò chuyện cùng ông ấy.⁴

Các thấu kính lồi này rõ ràng là không cùng kiểu hay cùng chất lượng với những chiếc kính mà chúng ta được kê đơn ngày nay. Nhưng ở đây, kỹ thuật quang học trung cổ, dù còn sơ khai, cũng đủ đáp ứng được yêu cầu khó khăn: các thấu kính để điều chỉnh tật viễn thị không cần phải cực kỳ chính xác. Chức năng của chúng chủ yếu để phóng đại, và mặc dù một số chiếc có khả năng phóng đại lớn hơn những chiếc khác, nhưng chiếc nào cũng có thể giúp ích cho người dùng. Đây là lý do tại sao đôi khi người ta mượn kính trong một nhà hàng để đọc thực đơn, và tại sao các cửa hàng bán đồ nho nhỏ rẻ tiền có thể bày bán những hộp kính như vậy. Người mua chỉ cần thử vài cái và chọn ra cái phù hợp nhất. Người cận thị không thể làm được điều đó.

Đó là sự khởi đầu. Vào giữa thế kỷ 15, Ý, đặc biệt là Florence và Venice, đã chế tạo ra hàng ngàn kính mắt, được lắp các thấu kính cả lồi lẫn lõm, cho cả người cận thị cũng như lão thị. Ngoài ra người ta, chí ít là người Florence (và có thể cả người những nơi khác), hiểu rằng thị lực giảm dần theo độ tuổi và do đó đã làm ra các thấu kính lồi dùng trong năm năm và lõm dùng trong hai năm, cho phép người dùng có thể mua cả loạt và thay đổi theo thời gian.

Kính mắt giúp người ta có thể làm được các việc tinh tế và sử dụng được các công cụ chính xác. Nhưng ngược lại, kính mắt khuyến khích việc phát minh ra các công cụ chính xác, quả thực đã đẩy châu Âu đi theo hướng không có ở nơi nào khác. Người Islam giáo từng biết tới thước trắc tinh*, nhưng đã dừng lại ở đó. Người châu Âu tiếp tục phát minh ra khí áp kế, thước micromet, máy cắt bánh xe chính xác - một loạt dụng cụ liên quan đến việc đo lường và kiểm soát độ chính xác. Nhờ đó, họ đặt nền tảng cho việc chế tạo cơ khí chính xác với các bộ phận được khớp nối.

•

Dụng cụ đo độ nghiêng, được các nhà thiên văn và định vị sử dụng để đo độ nghiêng của thiên thể trên bầu trời. (ND)

Xem xét kỹ hơn: khi các nền văn minh khác làm điều đó, họ đều làm theo thói quen đã lâu. Kỹ năng nằm ở bàn tay, chứ không phải ở mắt và công cụ. Họ từng đạt được các kết quả ấn tượng, nhưng không cái nào giống cái nào; trong khi châu Âu đã hướng đến việc nhân rộng - sản xuất từng đợt và sau đó là hàng loạt. Thêm nữa, kiến thức ấy về thấu kính còn là một trường học cho những tiến bộ hơn nữa về quang học, và không chỉ ở Ý. Cả kính viễn vọng lẫn kính hiển vi đều được phát minh ra ở các Nước Vùng Đất Thấp vào khoảng năm 1600 và từ đó nhanh chóng lan rộng.

Châu Âu được hưởng độc quyền sản xuất thấu kính hiệu chỉnh trong 300-400 năm. Trên thực tế, việc đó đã làm tăng gấp đôi lực lượng lao động thủ công có tay nghề cao, và nếu tính cả giá trị từ kinh nghiệm thì còn hơn gấp đôi.⁵

3. Đồng hồ cơ học. Một thứ tầm thường khác, phổ biến đến mức chúng ta coi nó là bình thường. Song, Lewis Mumford đã hoàn toàn chính xác khi gọi nó là “cỗ-máy-chìa-khóa.”⁶

Trước khi phát minh ra cỗ máy này, người ta xem thời gian bằng ánh nắng (dùng gậy hay bảng chia độ để đo bóng râm) và đồng hồ nước. Đồng hồ mặt trời dĩ nhiên chỉ hoạt động vào những ngày trời quang; đồng hồ nước cho kết quả không chính xác khi nhiệt độ giảm xuống mức đóng băng, chưa nói tới việc có thể bị lệch về lâu dài do đóng cặn và tắc nghẽn. Cả hai thiết bị này đều hoạt động khá tốt tại những vùng có nắng; nhưng ở phía bắc dãy Alps người ta có thể đi vài tuần mà không có ánh nắng, trong khi nhiệt độ thay đổi không chỉ theo mùa mà còn theo ngày và đêm.

Châu Âu trung cổ đặt ra tầm quan trọng mới cho việc đo thời gian đáng tin cậy. Trước hết là Giáo hội, với quy định về việc cầu nguyện hằng ngày bảy lần, trong đó có lễ cầu kinh sáng, mặc dù đó là tên của một nghi lễ lúc nửa đêm và đòi hỏi phải có công cụ báo thức nhằm đánh thức các giáo sĩ trước bình minh. (Từ đó mà có đồng dao của trẻ em, Cha Jacques: Cha Jacques ngủ quên và không nghe được tiếng chuông báo thức cho lễ cầu kinh sáng)*. Và thế là các thành phố và thị trấn mới đã có những nô lệ của thời gian. Bị mấy bức tường bao quanh, nên họ phải biết và sắp xếp thời gian theo trật tự để có thể tổ chức các hoạt động tập thể và phân phối không gian. Họ đặt thời gian để thức dậy, đi làm, họp chợ, đóng chợ, rời khỏi nơi làm việc, và cuối cùng là thời gian để tắt lửa (từ couvre-feu, tắt lửa, cho chúng ta từ “curfew,” giới nghiêm) và đi ngủ.

•

Các phiên bản tiếng Anh và tiếng Đức của câu này (và có thể ở các phiên bản khác) truyền đạt ý nghĩa qua cách diễn đạt rằng “chuông buổi sáng đang rung lên.” Vấn đề là, chuông không hề rung.

Tất cả những điều này vẫn tương thích với các thiết bị cũ tới chừng nào có một thiết bị đo thời gian làm chuẩn; nhưng với sự phát triển của đô thị và sự gia tăng về tín hiệu thời gian, sai số đã dẫn đến bất hòa và xung đột. Xã hội cần có một dụng cụ đo lường thời gian đáng tin cậy hơn, và nó đã được tìm thấy ở đồng hồ cơ học.

Chúng ta không biết ai và ở đâu đã phát minh ra cỗ máy này. Dường như nó đã xuất hiện ở Ý và Anh (có thể là phát minh đồng thời) vào 1/4 cuối của thế kỷ 13. Sau khi được biết đến, nó nhanh chóng lan rộng, khiến đồng hồ nước biến mất; nhưng đồng hồ mặt trời vẫn được sử dụng nhằm kiểm tra cỗ máy mới này so với đồng hồ kiểu cũ. Những phiên bản đầu tiên ấy thô sơ, không chính xác, và dễ hỏng - tới mức người ta phải mua một bộ sửa đồng hồ kèm theo.

Trớ trêu thay, cỗ máy mới này có xu hướng làm suy yếu quyền lực Giáo hội. Mặc dù nghi lễ Giáo hội vẫn duy trì sự quan tâm tới việc theo dõi thời gian qua nhiều thế kỷ sụp đổ của đô thị sau khi La Mã suy tàn, nhưng thời gian Giáo hội là thời gian theo tự nhiên. Ngày và đêm được chia thành các phần như nhau, do đó trừ những dịp điểm phân, số giờ của ngày và của đêm sẽ không bằng nhau; và rồi dĩ nhiên, độ dài của những giờ này cũng sẽ khác nhau theo mùa. Còn đồng hồ cơ học tính giờ bằng nhau, và điều này hàm ý một sự tính toán mới về thời gian. Giáo hội phản đối, không áp dụng cách tính giờ mới trong khoảng một thế kỷ. Tuy nhiên, ngay từ đầu, các thị trấn và thành phố đã lấy việc chia giờ đều nhau là tiêu chuẩn, và những chiếc đồng hồ công cộng được lắp đặt trong các tháp và tháp chuông của tòa thị chính cũng như các khu chợ đã trở thành biểu tượng của một thứ quyền lực thành thị mới có tính thế tục. Mọi thị trấn đều muốn có đồng hồ; những kẻ chinh phục chiếm đoạt chúng như các chiến lợi phẩm đặc biệt quý giá của chiến tranh; du khách đến xem và lắng nghe những cỗ máy này như thể họ thực hiện cuộc hành hương đến các di tích thiêng liêng. Thời gian mới, phong tục mới.

Đồng hồ là thành tựu vĩ đại nhất của sự khéo léo cơ khí trung cổ. Mang tính cách mạng trong quan niệm, nó hoàn toàn khác những gì mà người làm ra nó từng biết đến. Đây là ví dụ đầu tiên về thiết bị đánh số so với một thiết bị định lượng: nó đếm một chuỗi lặp lại thường xuyên các hành động rời rạc (các dao động của bộ điều khiển con lắc) thay vì theo dõi chuyển động thường xuyên liên tục như sự di động của bóng râm ở đồng hồ mặt trời hoặc dòng chảy của nước. Ngày nay, chúng ta biết rằng tần số lặp lại như vậy có thể xảy ra thường xuyên hơn bất kỳ hiện tượng liên tục nào, và tất cả các thiết bị có độ chính xác cao hiện nay đều dựa trên nguyên lý số. Nhưng không ai có thể biết đến điều đó vào thế kỷ 13, cái thời mà người ta nghĩ rằng do thời gian có tính liên tục, nên cần được theo dõi và đo lường bằng thứ gì đó cũng phải có tính liên tục.

Đồng hồ cơ học phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt của Trái đất và Mặt trời; không thể khỏa lấp hay che giấu những thiếu sót của nó. Điều đó tạo nên áp lực không ngừng với việc cải tiến kỹ thuật và thiết kế. Ở mỗi giai đoạn, các nhà chế tạo đồng hồ đều hướng đến độ chính xác và rõ ràng: họ là bậc thầy trong việc thu nhỏ, phát hiện và hiệu chỉnh lỗi, là người tìm kiếm cái mới và tốt hơn. Họ luôn là người tiên phong trong kỹ thuật cơ khí - là tấm gương và là thầy cho các ngành khác.

Cuối cùng, đồng hồ mang lại sự trật tự và kiểm soát, đối với cả tập thể lẫn cá nhân. Việc hiển thị công khai và sở hữu tư nhân của nó đã đặt nền tảng cho sự tự chủ thời gian: mọi người giờ đây có thể phối hợp với nhau kẻ đến người đi mà không cần tới mệnh lệnh từ bên trên. (Trái ngược với quân đội, chỉ sĩ quan mới cần biết đến giờ giấc.) Đồng hồ đưa ra những dấu ngắt cho hoạt động nhóm, đồng thời cho phép các cá nhân sắp xếp công việc của họ (và của người khác) để nâng cao năng suất. Quả thực, khái niệm về năng suất là một sản phẩm phụ của đồng hồ: một khi người ta có thể liên hệ năng suất với các đơn vị thời gian thống nhất, công việc sẽ không còn như trước nữa. Có một sự thay đổi từ ý thức thời gian định hướng theo nhiệm vụ của người nông dân (việc này nối tiếp việc khác, chừng nào thời gian và ánh sáng còn cho phép) và sự bận rộn kín hết thời gian của người giúp việc nhà (luôn có việc cần làm) sang nỗ lực tối đa hóa sản phẩm tính trên một đơn vị thời gian (thời gian là tiền bạc). Việc phát minh ra đồng hồ cơ học trên thực tế đã dự báo trước phân tích kinh tế của Adam Smith: sự giàu có của các quốc gia tăng lên là xuất phát trực tiếp từ việc cải tiến năng lực sản xuất của lao động.

Đồng hồ cơ học vẫn là một độc quyền của châu Âu (phương Tây) trong khoảng 300 năm, ở các dạng cao hơn, cho tới tận thế kỷ 20. Các nền văn minh khác ngưỡng mộ và thèm muốn những chiếc đồng hồ, hay chính xác hơn, là sự ngưỡng mộ và thèm muốn của giới cai trị và giới tinh hoa; nhưng không có nền văn minh nào khác có thể sản xuất ra chúng với tiêu chuẩn châu Âu.

Người Trung Hoa từng chế tạo một vài loại đồng hồ thiên văn dùng nước dưới thời nhà Đường và nhà Tống - những thiết bị phức tạp và khéo léo có thể cho biết thời gian chính xác trong một khoảng chạy ngắn ngủi, trước khi chúng bắt đầu bị tắc (Do cặn lắng đọng, đồng hồ nước chỉ giờ kém chính xác khi dùng lâu.) Những cỗ máy đồ sộ này là các dự án hoàng gia, được làm và dành riêng cho hoàng đế và các nhà chiêm tinh của ông ta. Người Trung Hoa đối xử với thời gian và kiến thức về thời gian như một bí mật tối cao, không chia sẻ với người dân. Sự độc quyền này áp dụng cho cả thời gian hằng ngày và quanh năm. Ở đô thị, trống cầm canh và các dụng cụ tạo âm khác báo hiệu giờ giấc (tương đương với hai giờ ở phương Tây), và ở khắp nơi, lịch hoàng gia xác định các mùa và hoạt động theo mùa. Lịch này cũng không phải là một dữ kiện thống nhất, có thể xác định một cách khách quan. Mỗi hoàng đế có lịch riêng của mình, ghi dấu ấn riêng của mình lên khoảng thời gian*. Các tính toán theo lịch riêng sẽ là vô nghĩa.

•

Tác giả có lẽ muốn nói tới việc mỗi hoàng đế lên ngôi lại đặt niên hiệu riêng, và thời gian được xác định theo niên đại đó. (ND)

Những tín hiệu thời gian theo khoảng này ở các đô thị lớn không thay thế cho kiến thức và nhận thức có tính liên tục. Đặc biệt, tiếng trống cầm canh không phải là ký hiệu số. Các giờ được đặt tên thay vì con số, và bản thân việc này cho thấy thiếu vắng sự tính toán theo thời gian. Không được sử dụng rộng rãi, không có một ngành thương mại đồng hồ, kỹ thuật đồng hồ Trung Hoa đã suy thoái và trì trệ. Nó không bao giờ vượt khỏi đồng hồ nước, và ở thời điểm Trung Quốc biết tới đồng hồ cơ học phương Tây, nước này lại ở vào một vị trí không thích hợp để tìm hiểu và sao chép nó. Không phải vì không muốn quan tâm: triều đình và giới tinh hoa giàu có của Trung Quốc phát điên vì những cỗ máy này; nhưng vì họ không muốn thừa nhận tính ưu việt của công nghệ châu Âu, nên đã tìm cách tầm thường hóa chúng như một thứ đồ chơi. Một sai lầm lớn.

Người Islam giáo cũng có thể đã tìm cách sở hữu và sao chép đồng hồ, ít ra là để xác định thời gian cho các lễ cầu nguyện. Giống như ở Trung Quốc, người Islam giáo tạo ra đồng hồ nước sớm hơn nhiều so với châu Âu. Đó là chiếc đồng hồ huyền thoại mà Haroun-al-Raschid đã gửi cho Charlemagne như một thứ quà tặng vào khoảng năm 800: không ai ở triều đình Frank biết sử dụng nó, và nó biến mất do sự dốt nát và lãng quên. Giống như người Trung Hoa, người Islam giáo rất thích thú với các loại đồng hồ và đồng hồ đeo tay của phương Tây, làm mọi cách để có được chúng qua việc mua hay triều cống. Nhưng họ không bao giờ sử dụng chúng để tạo ra ý thức chung về thời gian ngoài việc dùng chúng để kêu gọi cầu nguyện. Bằng chứng mà chúng ta có ở đây là lời của Ghiselin de Busbecq, sứ thần của Đế chế La Mã Thần thánh tại Sublime Porte* ở Constantinople, trong một bức thư năm 1560: “… nếu họ lắp đặt các đồng hồ công cộng, họ sợ rằng quyền lực của các muezzin* và các nghi thức cổ xưa của mình sẽ bị mai một.”⁷ Thật báng bổ.

•

Cung điện của triều đình Ottoman. (BT)

•

Các giáo sĩ làm việc nhắc nhở người dân đã đến giờ cầu nguyện. (ND)

4. In ấn. In ấn được phát minh ở Trung Quốc (cũng là nơi phát minh ra giấy) vào thế kỷ 9 và được sử dụng rộng rãi vào thế kỷ 10. Thành tựu này càng trở nên ấn tượng hơn vì chữ Hán là dạng chữ tượng hình (không có bảng chữ cái) và không dễ để tạo ra các kiểu chữ. Điều đó giải thích tại sao công nghệ in ấn Trung Hoa bao gồm chủ yếu là in theo khối trên cả trang, cũng là lý do tại sao rất nhiều văn bản Trung Hoa xưa lại gồm các bức vẽ. Nếu ta cắt một khối, thì vẽ sẽ dễ hơn là khắc lên đó nhiều ký tự. Ngoài ra, văn bản chữ tượng hình không dễ đọc: người ta có thể học các ký tự khi còn nhỏ, nhưng nếu không sử dụng thường xuyên thì sẽ dễ quên mất cách đọc. Các hình vẽ sẽ giúp họ.

In khối làm hạn chế khuôn khổ và sự phổ biến của ấn phẩm. Nó rất phù hợp với việc truyền bá các tác phẩm kinh điển và thiêng liêng, các câu chú Phật giáo, và những thứ tương tự, nhưng nó làm tăng chi phí và rủi ro trong việc xuất bản các tác phẩm mới hơn và có xu hướng in ít. Một số nhà in Trung Hoa cũng sử dụng kiểu in rời* nhưng do đặc thù của chữ viết và mức đầu tư cần có, nên công nghệ này chưa bao giờ được sử dụng rộng rãi như ở phương Tây. Quả thực, như các phát minh khác của Trung Quốc, nó có thể bị quên lãng một thời gian, để rồi sau này mới được sử dụng trở lại.⁸

•

Phương pháp này sẽ tạo ra từng ký tự rời rạc, theo đó người ta lắp các ký tự vào khuôn, sắp xếp chúng cho hoàn chỉnh trước khi in. (ND)

Nói chung, bất chấp vai trò của in ấn trong việc bảo tồn và phổ biến kiến thức ở Trung Quốc, chưa bao giờ nó “bùng nổ” như ở châu Âu. Nhiều ấn phẩm phụ thuộc vào đề xuất của chính quyền, còn các vị quan Nho giáo không khuyến khích những ý kiến bất đồng và mới mẻ. Thậm chí bằng chứng về sự sai lệch trong kiến thức phổ thông cũng có thể bị loại bỏ như thường.⁹ Kết quả là, hoạt động trí tuệ bị phân mảnh theo những con đường cá nhân hay vùng, và các thành tựu khoa học cho thấy sự đứt đoạn đáng ngạc nhiên. “Nhà toán học vĩ đại Chu Thế Kiệt, được đào tạo theo trường phái phương bắc, di cư về phía nam tới Dương Châu và in sách của mình ở đây, nhưng ông không thu nhận được đệ tử nào. Kết quả là, những thành tựu phức tạp của ông trở nên không thể hiểu được với các thế hệ sau đấy. Nhưng sách khoa học phổ thông thì được phổ biến rộng rãi khắp nơi.”¹⁰ Các sách cơ bản, một dạng trước tác kinh điển, là không đủ; tệ hơn, chúng thậm chí có thể làm cùn nhụt tư duy.

Châu Âu biết đến in ấn sau Trung Quốc nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, không nên nghĩ rằng nhờ có in ấn mới có sách và việc đọc. Ngược lại, sự quan tâm đến chữ viết tăng lên nhanh chóng trong thời trung cổ, đặc biệt là sau khi bộ máy quan liêu và sự xuất hiện của đô thị đã làm gia tăng nhu cầu về hồ sơ và tài liệu. Chính quyền dựa trên giấy tờ. Hơn nữa, phần lớn sự dài dòng này được viết ra bằng tiếng bản địa, phá vỡ thế độc quyền thầy tu của một ngôn ngữ chết nhưng lại được coi là thiêng liêng (tiếng La-tinh), và mở đường cho việc đọc rộng rãi hơn và sự ra đời của một nền văn học bất đồng.

Kết quả là, những người ghi chép không thể theo kịp với yêu cầu. Người ta nghĩ ra nhiều cách nhằm làm tăng thêm số sách đọc. Bản thảo được chuẩn bị và buộc thành các tập rời nhau; nhờ đó chia nhỏ công viết sách trong khi cho phép nhiều người có thể đọc một cuốn sách cùng lúc. Và như ở Trung Quốc, việc in khối xuất hiện trước công nghệ in rời, nhờ đó các tờ rơi nhiều hơn sách và một lần nữa lại được minh họa một cách phong phú. Vì vậy, khi Gutenberg xuất bản Kinh Thánh vào thời kỳ 1452-1455, cuốn sách phương Tây đầu tiên được in theo kiểu rời (và có thể cho rằng đó là cuốn sách đẹp nhất từng được in), ông đã đưa kỹ thuật mới này vào một xã hội vốn dĩ đã có số lượng tác phẩm xuất bản tăng rất nhanh trước đó. Trong nửa thế kỷ tiếp theo, ngành in ấn trải rộng từ vùng sông Rhine tới khắp Tây Âu. Sản lượng ước tính của loại sách incunabula (sách xuất bản trước năm 1501) đã lên tới hàng triệu cuốn - chỉ tính riêng ở Ý đã là 2 triệu.

Mặc dù in ấn có những lợi thế hiển nhiên, nhưng nó chưa được chấp nhận ở mọi nơi. Các nước Islam giáo từ lâu vẫn phản đối, phần lớn là do các lý do tôn giáo: ý tưởng về một bản in kinh Koran bị cho là không thể chấp nhận được. Người Do Thái và Ki-tô có các nhà in ở Istanbul, nhưng người Islam giáo thì không. Tương tự ở Ấn Độ: mãi tới đầu thế kỷ 19 mới có nhà in đầu tiên. Nhưng ở châu Âu, không ai có thể chặn lại đà công nghệ mới. Quyền lực chính trị quá phân mảnh. Giáo hội đã từng cố ngăn cản bản dịch Kinh Thánh ra tiếng địa phương và cấm phổ biến các tác phẩm cả kinh điển lẫn không kinh điển. Nhưng giờ đây, Giáo hội bị choáng ngợp. Ma quỷ dị giáo đã xuất hiện từ rất lâu trước cả thời Luther, và công nghệ in khiến người ta không thể nhét chúng trở lại vào hộp.

5. Thuốc súng. Người châu Âu có lẽ đã nghe về thứ này từ người Trung Hoa vào đầu thế kỷ 14, có thể là cuối thế kỷ 13. Người Trung Hoa biết tới thuốc súng vào thế kỷ 11 và ban đầu đã sử dụng nó như một thiết bị gây cháy, cả trong pháo hoa lẫn trong chiến tranh, thường ở dạng ống phụt lửa. Việc sử dụng nó để bắn lửa diễn ra sau đó, bắt đầu bằng hỏa pháo và hỏa tiễn không mấy hiệu quả, rồi chuyển sang súng thần công (cuối thế kỷ 13). Có thể suy ra hiệu quả và tính hợp lý của một số thiết bị này từ tên gọi của chúng: “thần công tám mặt màu nhiệm bắn ra gió và lửa gây kinh ngạc” hay “thần công bắn xuyên tim, cực độc, chín mũi tên.”¹¹ Dường như tiếng ồn của chúng được đánh giá ngang với sức mạnh phá hủy của chúng. Người có đầu óc thực dụng sẽ nhận ra cái kiểu ẩn dụ, khoa trương này của thứ công nghệ rối rắm.

Người Trung Hoa tiếp tục dựa vào chất cháy chứ không phải chất nổ, có lẽ vì số người vượt trội của họ, có lẽ vì họ phải chiến đấu chống lại kẻ thù du mục nên không cần tới việc công thành*. Các luận thuyết quân sự của thế kỷ 16 mô tả hàng trăm biến thể: “Ống bay trên trời,” dường như có nguồn gốc từ ống phụt lửa trước đó 500 năm, được sử dụng để phun thuốc súng và đốt các mảnh giấy trên thuyền địch; “thùng thuốc súng” và “viên gạch lửa” - lựu đạn chứa thuốc súng và giấy tẩm độc; các thiết bị khác được đóng gói cùng với hóa chất và phân người, mục đích là gây sợ hãi, làm mù mắt, hay khiến kẻ địch thấy kinh tởm; cuối cùng là thứ lựu đạn nguy hiểm hơn cả chứa đầy những viên kim loại và chất nổ.¹² Một số trong đó được ném; số khác được bắn ra từ cung nỏ. Thật kinh ngạc trước niềm vui thích về sự đa dạng này, như thể chiến tranh là màn trình diễn các công thức.

•

Người Trung Hoa dường như lo sợ mối loạn nội bộ bên trong hơn là xâm lược từ bên ngoài. Nhiều vũ khí hiện đại có khả năng rơi vào tay kẻ xấu, trong đó có cả vũ khí của tướng lĩnh. Xem thêm Hall, Powers and Liberties (Quyền lực và tự do), các trang 46-47.

Người Trung Hoa đã sử dụng thuốc súng dạng bột, đúng như tên gọi của nó, có tác dụng khá yếu do lượng hạt mịn đã làm chậm sự bắt lửa. Trong khi đó, người châu Âu ở thế kỷ 16 đã biết cách “viên tròn” bột thuốc thành dạng nhân hay sỏi nhỏ. Chúng bắt lửa nhanh hơn, và bằng cách trộn các nguyên liệu kỹ hơn, có thể tạo ra một vụ nổ hoàn hảo và mạnh hơn. Theo đó, người ta có thể tập trung vào việc cải thiện tầm bắn và khối lượng của đạn, không phải loay hoay với mấy thứ như âm thanh, mùi vị, hay hiệu ứng thị giác.

Sự tập trung này vào việc bắn, khi kết hợp với kinh nghiệm trong đúc chuông (kim loại đúc chuông được chuyển đổi thành kim loại đúc súng, và các kỹ thuật đúc có thể hoán đổi cho nhau), đã đem đến cho châu Âu những khẩu pháo tốt nhất thế giới cùng với ưu thế quân sự.¹³

Những trường hợp này cho thấy rõ ràng là các xã hội khác đã tụt lại phía sau châu Âu ngay từ trước khi mở cửa ra thế giới (từ thế kỷ 15) và cuộc đối đầu vĩ đại bắt đầu* Tại sao điều này xảy ra như thế là một câu hỏi lịch sử quan trọng - ta có thể học hỏi nhiều từ thất bại cũng như từ thành công. Ở đây, ta không thể xem xét mọi xã hội hay nền văn minh phi châu Âu, nhưng có hai xã hội đáng được xem xét kỹ lưỡng.

•

Vì lý do đáng để xem xét trong bối cảnh lịch sử tư tưởng và việc hình thành ngành nghiên cứu văn hóa dân gian, một số học giả gần đây đã cố gắng truyền bá quan niệm rằng công nghệ châu Âu từng không bắt kịp với châu Á cho đến cuối thế kỷ 18. Nguồn hoạt động tích cực nhất hiện nay là trang H-World trên Internet - một thỏi nam châm đối với những người thích ngụy biện và ảo tưởng.

Thứ nhất là Islam giáo, ban đầu tiếp thu và phát triển kiến thức cũng như con đường của các dân tộc bị họ chinh phục. Vào thời gian đó (khoảng từ năm 1000 đến 1500), người Islam giáo đã cai trị từ bờ tây Địa Trung Hải đến Ấn Độ. Trước đó, từ khoảng năm 750 đến 1100, khoa học và công nghệ Islam giáo đã vượt xa châu Âu. Châu Âu lúc này cần khôi phục di sản của nó và đã làm vậy ở một mức độ nào đó thông qua tiếp xúc với người Islam giáo ở những khu vực biên giới như Tây Ban Nha. Islam giáo là người thầy của châu Âu.

Sau đó đã xảy ra chuyện. Khoa học Islam giáo, bị lên án là dị giáo bởi đám cuồng tín tôn giáo, phải khuất phục trước áp lực thần học để phù hợp với tâm linh (Đối với các nhà tư tưởng và nhà khoa học, đây có thể là một vấn đề sống còn.) Đối với người theo chủ nghĩa Islam giáo quân sự, sự thật đã được tiết lộ. Những gì dẫn đến việc quay về với sự thật là hữu ích và được phép; mọi thứ còn lại là sai lầm và lừa dối.¹⁴ Sử gia Ibn Khaldun, dù bảo thủ trong các vấn đề tôn giáo, nhưng đã thất vọng trước sự thù địch của người Islam giáo đối với việc học hành:

Khi người Islam giáo chinh phục Ba Tư (637-642) và tìm thấy một lượng vô cùng lớn các sách vở và tài liệu khoa học, Sa’d bin Abi Waqqas liền viết thư cho Umar bin al-Khattab đề nghị ông ta cho phép lấy và phân phát chúng như chiến lợi phẩm cho người Islam giáo. Umar viết thư trả lời: “Hãy quẳng chúng xuống nước. Nếu những gì trong đó là lời chỉ dẫn đúng đắn, thì Thượng đế đã ban cho chúng ta lời chỉ dẫn còn đúng đắn hơn. Nếu trong đó là sai lầm, thì Thượng đề đã bảo vệ chúng ta khỏi chúng.”¹⁵

Xin nhớ rằng ở đây, Islam giáo, khác với Ki-tô giáo, không tách rời tôn giáo khỏi thế tục. Cả hai cấu thành nên một tổng thể tích hợp. Nhà nước lý tưởng sẽ là một nền thần quyền; và trong trường hợp không được hoàn bị như vậy, một nhà cai trị tốt sẽ để các vấn đề về tinh thần và tâm trí (theo nghĩa rộng nhất) cho những bác sĩ của đức tin. Điều này có thể gây khó khăn cho các nhà khoa học.

Đối với công nghệ, Islam giáo đã biết đến các lĩnh vực thay đổi và tiến bộ: ta có thể nghĩ đến việc sử dụng giấy; hay việc bắt đầu áp dụng và phổ biến các loại cây trồng mới như cà phê và mía đường; hoặc việc người Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman sẵn sàng học cách sử dụng (nhưng không phải là cách sản xuất) súng thần công và đồng hồ. Nhưng hầu hết những thứ này đến từ bên ngoài và tiếp tục phụ thuộc vào sự hỗ trợ từ bên ngoài. Dòng suối sáng chế bản địa dường như khô cạn. Ngay cả trong thời hoàng kim (750-1100), phỏng đoán đã tách rời khỏi thực tế: “Trong gần 500 năm các nhà khoa học vĩ đại nhất thế giới viết bằng tiếng Ả Rập, song một nền khoa học hưng thịnh đã không đóng góp được gì cho tiến bộ chậm chạp của công nghệ trong thế giới Islam giáo.”¹⁶

Một nền văn minh có thể đã vượt qua thành tựu của châu Âu là Trung Hoa. Ít nhất đó là điều dường như thể hiện trên các ghi chép. Chứng kiến một danh sách dài các phát minh của Trung Quốc: xe cút kít, bàn đạp yên ngựa, vòng cổ ngựa loại cứng (để ngăn chuyện nghẹt thở), la bàn, giấy, in ấn, thuốc súng, đồ sứ. Tuy nhiên, trong các vấn đề khoa học và công nghệ, Trung Quốc vẫn là một bí ẩn - và điều này bất chấp nỗ lực bất hủ của Joseph Needham quá cố và những người khác nhằm thu thập các sự kiện và làm rõ vấn đề. Các chuyên gia cho chúng ta biết, ví dụ, ngành công nghiệp Trung Hoa đã có trước châu Âu từ lâu: trong dệt may, người Trung Hoa đã có máy kéo sợi gai dầu chạy bằng nước từ thế kỷ 12, khoảng 500 năm trước khi nước Anh của Cách mạng Công nghiệp biết đến khung cửi và máy kéo sợi dùng nước;¹⁷ hay trong việc sản xuất sắt, người Trung Hoa đã sớm học cách sử dụng than đá và than cốc trong bễ lò hơi để nấu chảy sắt (như những gì chúng ta được kể) và đã tiêu thụ 125.000 tấn gang vào cuối thế kỷ 11 - một con số mà Anh chỉ đạt được vào 700 năm sau.¹⁸

Bí ẩn nằm ở chỗ Trung Quốc không nhận ra tiềm năng của mình. Người ta thường giả định rằng kiến thức và bí quyết là có tính tích lũy; chắc chắn rằng, một công nghệ cao cấp hơn, một khi được biết đến, sẽ thay thế các phương pháp cũ. Nhưng lịch sử công nghiệp Trung Hoa lại cho thấy những ví dụ về sự lãng quên và thoái hóa công nghệ. Chúng ta thấy là kỹ thuật chế tạo đồng hồ đã tụt hậu. Tương tự, máy kéo sợi gai dầu chẳng bao giờ phù hợp với ngành sản xuất bông, và việc kéo sợi bông chưa bao giờ được cơ giới hóa. Còn việc nấu chảy bằng than đá/than cốc thì để kệ cho rơi vào tình trạng không dùng đến, cùng với cả ngành luyện kim nói chung. Tại sao?

Dường như sẽ chẳng có lời giải thích thông thường nào cho chúng ta biết một cách thuyết phục rằng tại sao tiến bộ kỹ thuật lại vắng mặt trong nền kinh tế Trung Hoa, vào thời kỳ mà xét về tổng thể là phồn vinh và phát triển. Hầu hết mọi yếu tố được các sử gia coi là nguyên nhân đóng vai trò chính dẫn đến cách mạng công nghiệp ở Tây và Bắc Âu cũng hiện diện ở Trung Quốc. Thậm chí từng có một cuộc cách mạng trong quan hệ giữa các giai tầng xã hội, ít nhất là ở nông thôn; nhưng điều này đã không gây ra ảnh hưởng đáng kể đến kỹ thuật sản xuất. Chỉ thiếu nền khoa học Galilei-Newton; nhưng trong ngắn hạn thì điều này không quan trọng. Nếu người Trung Hoa có được, hay phát triển, niềm đam mê của châu Âu thế kỷ 17 đối với việc sửa chữa và cải tiến, thì họ có thể dễ dàng chế tạo ra chiếc máy kéo sợi hiệu quả từ mô hình sơ khai được Vương Trinh* mô tả… Với động cơ hơi nước hẳn sẽ khó khăn hơn; nhưng không phải là khó khăn không thể vượt qua với một dân tộc đã chế tạo được những chiếc máy phun lửa dùng piston hành trình kép từ thời nhà Tống. Điểm quan trọng là không ai thử cả. Trong hầu hết các lĩnh vực, ngoại trừ nông nghiệp, công nghệ Trung Hoa đã ngừng tiến triển một thời gian dài trước cái ngưỡng mà tại đó việc thiếu kiến thức khoa học đã trở thành một trở ngại nghiêm trọng.¹⁹

•

Vương Trinh (1290-1333): nhà nông học, nhà sáng chế, một trong những người sáng chế ra công nghệ in xếp chữ rời. Cuốn sách của ông về nông nghiệp với nhiều hình minh họa đề cập nhiều công nghệ và máy móc nông nghiệp vào thế kỷ 14 ở Trung Quốc. (ND)

Thực ra là tại sao? Những nhà Trung Quốc học đưa ra một số giải thích phần nào. Giải thích thuyết phục nhất là:

Sự thiếu vắng một thị trường tự do và quyền tài sản được thể chế hóa. Nhà nước Trung Hoa luôn can thiệp vào doanh nghiệp tư nhân - thâu tóm các hoạt động sinh lợi, cấm đoán các hoạt động khác, thao túng giá cả, đòi hối lộ, hạn chế việc tư nhân làm giàu. Một mục tiêu ưa thích là buôn bán trên biển, mà Trung Quốc coi là dễ làm chệch hướng khỏi những mối quan tâm quốc gia, là yếu tố gây chia rẽ và tạo ra bất bình đẳng thu nhập, tệ hơn nữa, là một lời mời gọi ra đi. Các vấn đề đã đạt đến đỉnh điểm dưới thời nhà Minh (1368-1644), khi nhà nước ra sức cấm mọi hoạt động ngoại thương. Sự can thiệp đó dẫn đến việc trốn tránh và buôn lậu, còn buôn lậu dẫn đến tham nhũng (tiền bảo kê), tịch thu, bạo lực, và trừng phạt. Chính quyền kém đã bóp nghẹt sáng kiến, làm tăng chi phí giao dịch, làm chệch hướng tiềm năng khỏi thương mại và công nghiệp.

Các giá trị lớn hơn về xã hội. Một sử gia xã hội học hàng đầu (nhà xã hội học lịch sử) cho rằng quan hệ giới là một trở ngại lớn: ví dụ, việc gần như trói buộc người phụ nữ với ngôi nhà đã làm cho không thể khai thác được chiếc máy dệt một cách có lợi trong môi trường nhà máy. Ở đây, Trung Quốc khác biệt rõ rệt với châu Âu hoặc Nhật Bản, nơi phụ nữ được tự do tiếp cận không gian công và thường có thể làm việc bên ngoài ngôi nhà để tích lũy của hồi môn hoặc đóng góp tài chính cho gia đình.²⁰

Nhà Trung Quốc học vĩ đại người Hungary-Đức-Pháp là Etienne Balaz nhấn mạnh tới một bối cảnh rộng lớn hơn. Ông nhìn nhận nền công nghệ chết yểu của Trung Quốc như một phần của mô hình kiểm soát toàn trị. Ông không giải thích điều này bằng sự tập trung thủy lực, nhưng ông nhận ra sự thiếu tự do, gánh nặng thuế quan, sự đồng thuận, những gì được gọi là sự khôn ngoan cao hơn. Phân tích của ông đáng được nhắc lại:

… nếu ta hiểu rằng chủ nghĩa toàn trị nắm giữ toàn bộ các cơ quan Nhà nước và hành pháp cùng với các chức năng trên mọi hoạt động của đời sống xã hội, không có ngoại lệ, thì xã hội Trung Hoa mang tính toàn trị cao độ… Không có sáng kiến nào của tư nhân, không có biểu hiện nào của đời sống công mà có thể thoát khỏi sự kiểm soát chính thức. Nó bắt đầu với một loạt hình thức độc quyền nhà nước, bao gồm các mặt hàng tiêu dùng quan trọng: muối, sắt, trà, rượu, ngoại thương. Có sự độc quyền về giáo dục, được bảo vệ riết ráo. Thực tế là có cả độc quyền về chữ nghĩa (tôi muốn nói tới việc in ấn): bất kỳ điều gì được viết ra một cách không chính thức, trốn khỏi kiểm soát thì sẽ có rất ít hy vọng đến được với công chúng. Nhưng tầm với của mô hình Nhà nước Moloch, sức mạnh vô hạn của bộ máy quan liêu, còn hơn thế nhiều. Có các quy định về trang phục, quy định về việc xây dựng công và tư (kích thước các ngôi nhà); màu sắc người ta mặc, âm nhạc người ta nghe, các lễ hội - tất tật đều được quy định. Có các quy định về sinh và quy định về tử; Nhà nước thiên mệnh giám sát tỉ mỉ từng bước đi của thần dân, từ khi trong nôi tới lúc xuống mồ. Đó là một chế độ của công việc giấy tờ và sự phiền nhiễu [paperasseries et tracasseries], vô số công việc giấy tờ và vô số sự phiền nhiễu.

Sự khéo léo và sáng tạo của người Trung Hoa, từng để lại rất nhiều thứ cho nhân loại - tơ tằm, trà, sứ, giấy, in ấn, và nhiều thứ khác - đúng ra thì nó đã có thể làm cho Trung Quốc giàu hơn, đưa nước này đến ngưỡng cửa của công nghiệp hiện đại, nếu như không có sự kiểm soát nhà nước ngột ngạt ấy. Chính Nhà nước đã bóp chết các tiến bộ công nghệ ở Trung Quốc. Không chỉ theo nghĩa là nó bóp từ trong trứng bất kỳ điều gì đi ngược lại hoặc có vẻ đi ngược lại lợi ích của nó, mà còn bởi nó tạo ra một thứ tập quán được gán ghép vững chắc với cái gọi là lợi ích quốc gia. Bầu không khí của thói quen, của chủ nghĩa truyền thống, và của sự tĩnh tại, khiến cho bất kỳ sự cách tân nào hay bất kỳ sáng kiến nào mà không được ra lệnh và cho phép từ trước đều trở nên đáng ngờ, là khá bất lợi cho tinh thần tự do tìm tòi.²¹

Nói tóm lại, chẳng ai cố gắng cả. Tại sao lại phải cố gắng?

Cho dù các yếu tố này có trộn lẫn ra sao, kết quả vẫn là một mô hình kỳ lạ gồm các sáng kiến bị cô lập và những gián đoạn vô vọng - lên, lên, lên, và rồi lại xuống - cứ như thế, xã hội bị níu giữ xuống bởi một cái trần lụa êm ái. Kết quả là, nếu không phải mục đích, thay đổi trong bất động; hay có lẽ là bất động trong thay đổi. Cách tân được phép (như có thể) ở một mức độ nhất định nhưng không nhiều hơn.

Người châu Âu hầu như không biết tới sự can thiệp này. Thay vào đó, trong những thế kỷ này họ đã bước vào một thế giới của sáng kiến và ganh đua vốn thách thức các lợi ích được ban tặng và khiến các thế lực bảo thủ phải lo sợ. Những thay đổi tích tụ lại; tính mới mẻ lan rộng nhanh chóng. Một cảm giác mới về sự tiến bộ đã thay thế sự kính trọng cũ kỹ, mòn mỏi trước quyền lực. Cảm giác say đắm này về tự do đã gây xúc động (và lan truyền) tới mọi vùng đất. Đó là các năm tháng của dị giáo trong Giáo hội, của sự ra đời những sáng kiến phổ biến mà chúng ta thấy ngày nay, đã báo trước sự đứt gãy của phong trào Cải cách; của những hình thức biểu hiện mới và hành động chung, thách thức các loại hình nghệ thuật cũ, đặt ra câu hỏi về cấu trúc xã hội, và cho thấy mối đe dọa với các chính thể khác; của những cách thức mới trong việc làm và tạo ra mọi thứ, biến sự mới mẻ thành một thứ đức hạnh và một căn nguyên của sự vui thích; của những xứ Utopia, nơi tưởng tượng ra tương lai tốt đẹp hơn thay vì nuối tiếc các thiên đường đã mất.

Điều quan trọng hơn hết là Giáo hội đóng vai trò người giám sát kiến thức và trường học cho các kỹ thuật viên. Ta có thể đã mong chờ khác đi: rằng tính duy linh có tổ chức này, với sự nhấn mạnh vào lời cầu nguyện và chiêm nghiệm, hẳn sẽ ít quan tâm đến công nghệ. Chắc chắn là Giáo hội, với quan điểm coi lao động như là hình phạt cho tội tổ tông, sẽ không tìm cách giảm bớt sự phán xét. Thế nhưng mọi thứ lại diễn ra theo chiều ngược lại: mong muốn giải phóng giới giáo sĩ khỏi các nhiệm vụ trần tục mất thời gian đã dẫn đến việc sử dụng và phổ biến máy móc đầy uy lực, và bắt đầu với các giáo sĩ Dòng Citeaux, thuê các giáo sĩ cần vụ (converse) làm công việc chân tay. Việc sử dụng lao động này đến lượt nó sẽ dẫn tới mối quan tâm đến thời gian và năng suất. Tất cả những điều này đã tạo ra bất động sản tu viện cho các dây chuyền máy móc mạnh mẽ đáng chú ý - các hệ thống phức tạp được thiết kế để sử dụng tối đa sức nước có sẵn và phân phối nó bằng một loạt thao tác công nghiệp. Một mô tả về công việc trong tu viện Clairvaux vào giữa thế kỷ 12, đã ca tụng tính linh hoạt này: “Nấu ăn, kéo giãn, pha trộn, cọ xát [đánh bóng], truyền tải [năng lượng], giặt giũ, xay xát, uốn cong.” Tác giả rõ ràng là tự hào về những thành tựu này, tiếp tục nói với độc giả rằng ông sẽ tự do đùa cợt: ông nói, chiếc búa dùng đập vải dường như đã giải phóng cho người quai búa khỏi sự trừng phạt do tội lỗi của họ; và ông cảm ơn Chúa rằng những thiết bị như vậy có thể làm giảm đi lao động cực nhọc của con người và đỡ bớt gánh nặng trên lưng đám ngựa.²²

Tại sao điều này lại là niềm vui mà châu Âu tìm thấy? Đó có phải là niềm vui với sự mới mẻ và tốt đẹp hơn? Việc vun đắp cho các sáng chế này - hay cái mà một số người có thể gọi là “sáng chế ra sáng chế”? Các học giả khác nhau đã đề xuất nhiều lý do, thường liên quan đến những giá trị tôn giáo:

Sự tôn trọng của truyền thống Do Thái-Ki-tô giáo đối với lao động chân tay, được tóm tắt trong một số dụ ngôn của Kinh Thánh. Ví dụ: Khi Đức Chúa Trời cảnh báo Noah về trận lụt sắp tới và nói với ông rằng ông sẽ được cứu, thì đó không phải là Đức Chúa Trời đã cứu ông. “Hãy làm một con thuyền bằng gỗ gopher,” Người nói, và Noah đóng một con thuyền theo sự chỉ dẫn của Đức Chúa Trời.

Truyền thống Do Thái-Ki-tô giáo đặt tự nhiên vào thế phụ thuộc con người. Đây là một xuất phát điểm mạnh mẽ từ niềm tin và thực hành bái vật giáo phổ biến, coi mỗi cái cây và dòng suối đều chứa đựng thứ gì đó thiêng liêng (do đó có thần nước và thần cây). Các nhà sinh thái học ngày nay có thể nghĩ rằng tín ngưỡng bái vật giáo tốt hơn những gì thay thế nó, nhưng ở châu Âu Ki-tô thời đó thì không ai nghe đám ngoại giáo thờ vật linh cả.

Truyền thống Do Thái-Ki-tô giáo cảm nhận thời gian là tuyến tính. Các xã hội khác coi thời gian là có tính chu kỳ, sự quay về giai đoạn trước và lại bắt đầu. Thời gian tuyến tính là tiến bộ hay thụt lùi, chuyển sang những điều tốt hơn hoặc suy giảm từ trạng thái tốt hơn trước đó. Đối với người châu Âu trong thời kỳ này, quan điểm tiến bộ thắng thế.

Tuy nhiên, trong phân tích cuối cùng, tôi sẽ nhấn mạnh thị trường. Doanh nghiệp là tự do ở châu Âu. Cách tân có kết quả và được trả công, còn giới cai trị và các nhóm lợi ích bị giới hạn về khả năng ngăn chặn hoặc hạn chế cách tân. Thành công tạo ra sự bắt chước và ganh đua; kèm theo là một cảm giác về quyền lực rằng trong dài hạn sẽ nâng con người lên vị thế gần như các vị thần. Những truyền thuyết cũ vẫn còn - sự trục xuất khỏi Vườn Địa đàng; Icarus, người đã bay quá cao; Prometheus bị xiềng - như là lời cảnh báo trước thói ngạo mạn (Chính khái niệm ngạo mạn này cũng rất quan trọng - xấc xược trước vũ trụ - là minh chứng cho những khát vọng của một số người này và các nỗ lực hạn chế chúng của một số người khác.)
Nhưng những người thực hiện thì không quan tâm.

05.

SỰ MỞ ĐẦU VĨ ĐẠI

Điều vĩ đại nhất kể từ khi tạo ra thế giới, trừ sự hiện diện và cái chết của Người tạo ra nó, đó là việc khám phá ra xứ sở của người Anh-điêng*

•

Nguyên văn: Indies, từ sự nhầm lẫn của Columbus, tưởng người Anh-điêng là người Ấn Độ. (BT)

- FRANCISCO LOPEZ DE GOMARA,

History of the Indies (Lịch sử người Anh-điêng)

Có một sự kiện lịch sử mà mọi người đều biết. Ngay cả những ai không quan tâm mấy tới lịch sử cũng biết rằng Christopher Columbus đã khám phá ra châu Mỹ. Hiểu biết chung này trên thực tế cho thấy một thành tựu phi thường biết mấy, sự phát hiện ra Tân Thế giới, đã làm say đắm toàn châu Âu và châu Mỹ như một sự kiện đáng chú ý nhất trong lịch sử thế tục.

- E. A. KIRKPATRICK,

The Spanish Conquistadores (Những người Tây Ban Nha đi xâm chiếm)

Các ông là một nền văn minh đã mất!” nhà nhân học reo lên trước vị tù trưởng người Anh-điêng. “Chúng tôi không bận tâm về việc biến mất đó,” vị tù trưởng đáp. “Chính việc tìm ra mới khiến chúng tôi kinh hãi.”

Cách đây không lâu, thế giới còn đang chuẩn bị kỷ niệm 500 năm Columbus khám phá ra châu Mỹ. Hết nhóm này tới nhóm khác thi nhau tôn vinh con người đó cùng thành tựu. Tại Mỹ, nơi một số người có lẽ muốn đặt tên là Columbia, có khoảng 70 thành phố và thị trấn cùng một số lượng lớn các hội huynh đệ và công bằng mang tên của người khám phá, nơi người gốc Ý tranh giành với người gốc Tây Ban Nha để nhận về mình vinh dự và phẩm chất của người đồng hương (theo quê gốc hoặc nơi cưu mang), người ta có thể trông đợi về một sự tái diễn trên quy mô vĩ đại sự kiện kỷ niệm 400 năm vào năm 1892: một hội chợ thế giới (Triển lãm Columbia); rất nhiều vật kỷ niệm; và những con tem tưởng niệm sặc sỡ được phát hành trong năm tiếp theo.

Vào thời đó, người ta có ấn tượng tốt về Columbus, và kỳ vọng rằng lễ kỷ niệm vào năm 1992 sẽ còn lớn hơn và hay hơn (500 năm phải hơn 400 năm chứ). Nhưng rồi có thứ gì đó, mọi thứ, đã sai sai. Columbus, biểu tượng của thành tựu lịch sử, bà mụ của một thế giới mới, hóa ra lại là một sự bối rối về chính trị. Nổi bật là - dù những lời xì xào bất đồng đã có từ nhiều năm - nhiều người đã không coi vị Đô đốc Đại dương* là một anh hùng, việc người châu Âu đến Tân Thế giới không phải là một phát hiện, và việc kỷ niệm sự kiện này không phải là một dịp để ăn mừng.¹

•

Chỉ Columbus. (ND)

Trái lại. Giờ đây, Columbus được mô tả như một tên côn đồ; người châu Âu là những kẻ xâm lược; cư dân bản địa là những người hạnh phúc, vô tội đã bị rơi vào xiềng xích và cuối cùng bị tiêu diệt bởi đám da trắng hung hăng, mang theo dịch bệnh.² Ở Berkeley, California, một thành phố ly khai, bất kính (hay đúng hơn, tôn trọng một cách khác biệt) đã lâu với chính sách đối ngoại riêng, Hội đồng thành phố đã đổi tên Ngày Columbus thành Ngày Người Bản địa và tổ chức hai buổi biểu diễn vở opera có tên là Get Lost (Again), Columbus [Columbus (lại) lạc đường], tác phẩm của một nhà soạn nhạc người Mỹ Bản địa tên là White Cloud Wolfhawk.³ Hai năm sau, nhân tiện để khẳng định một lựa chọn, Mexico đã quyết định phát hành đồng tiền xu kỷ niệm nhằm tôn vinh người Aztec và “một nền văn minh có sự tinh tế đáng kinh ngạc về nghệ thuật, khoa học và văn hóa”.⁴ Không có lời khen ngợi nào dành cho người Tây Ban Nha đi chinh phục châu Mỹ.

Giờ đây, rõ ràng là không thể xóa bỏ hay đảo ngược lịch sử. Không ai có kế hoạch rút lui và quay về châu Âu cả; đã quá muộn để Columbus tìm đường. Nhưng vẫn có đủ thứ cảm xúc chống lại Columbus, đặc biệt là sự mực thước chính trị, khiến cho sự vui mừng trở nên lạc lõng như một trò hề. Vì thế, không có đám rước; không có đồ lưu niệm; không có áo phông và logo; không có người bảo trợ sản phẩm; không có cảnh phục dựng (ai có thể đồng ý về các giới hạn?), không có diễn thuyết, không có tem; không có tiền xu; không có giải thưởng. Và khi Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia ở Washington, quyết định thực hiện cuộc triển lãm kỷ niệm 500 năm với tập catalog dày cộp in giấy bóng lộn, họ đã tổ chức nó thành ABC - Anything But Columbus (Mọi thứ trừ Columbus).⁵ Cuộc triển lãm bao trùm phần còn lại của thế giới, các sự kiện khác vào năm 1492 và những năm quanh đó. Sự kiện quan trọng nhất đã bị lược bỏ có chủ ý. Lịch sử đã bị moi ruột.

Như trong hầu hết các cuộc lật đổ thánh tượng truyền thống, cuộc tấn công vào Columbus - hay chính xác hơn, vào những gì nối tiếp sự xuất hiện của ông - có nhiều phần sự thật, nhiều phần vô nghĩa, và một số phần không liên quan.

Phần sự thật nằm ở số phận bất hạnh của các dân tộc bản địa mà người châu Âu tìm thấy ở Tân Thế giới. Trừ những ngoại lệ hiếm hoi, không đáng kể, và không quan trọng, thì họ đã bị đối xử với sự khinh thường, bạo lực, và tàn nhẫn một cách thích thú. Họ gần như bị quét sạch bởi các loại vi khuẩn và virus mà người châu Âu vô tình mang theo. Đất đai, văn hóa và phẩm giá của họ bị tước đoạt. Họ chẳng có lý do gì để ăn mừng.

Phần vô nghĩa nằm trong sự chỉ trích về cuộc khám phá: Columbus có thể phát hiện ra Tân Thế giới như thế nào? Nó luôn ở đó. Người bản địa đã biết về vùng đất của họ. Chính họ đã phát hiện ra nó trước đó từ lâu* (Chúng ta có thể không có một con tem Columbus mới, nhưng Bưu điện Mỹ, trong một động thái nhanh chóng và không thể chê trách về chính trị, đã phát hành một con tem kỷ niệm vào năm 1992 để lưu dấu việc người châu Á đã tới Bắc Mỹ cách đây vài chục ngàn năm - những tổ tiên của người Anh-điêng châu Mỹ.) Bên cạnh đó, Columbus rõ ràng không biết mình đang đi đâu. Năm 1492, các dân tộc bản địa đã khám phá ra Columbus.

•

Jean Ziegler, La victoire des vaincus (Chiến thắng của kẻ bại trận), trang 101, trích dẫn Ajvanhu, một cuốn tiểu thuyết Nga hồi những năm 1960, của Juryi Rychten (bản dịch tiếng Ba Lan để năm 1966) có đoạn nhân vật người anh hùng Siberia phàn nàn: “Tôi không thể hiểu nổi làm thế nào lại có người có thể khám phá ra vùng đất đã có dân sinh sống… Như thể tôi đi đến Yakutsk và tuyên bố rằng mình đã khám phá ra thành phố đó. Người Yakut sẽ không hài lòng đâu.” (Chú ý: Đây là bản dịch qua ba lần - tiếng Nga sang tiếng Ba Lan sang tiếng Pháp sang tiếng Anh. Nên tôi không cho rằng nó truyền tải nguyên gốc.)

Nhưng tất nhiên là họ đã làm vậy, cũng như ông đã phát hiện ra họ. Một cuộc gặp gỡ cần tới hai bên. Tuy nhiên, việc lưu ý tới tính tương hỗ không biện minh được cho chuyện vứt bỏ một trong hai bên đi.⁶

Thú vị ở chỗ, kiểu tranh cãi vớ vẩn này lại là một vấn đề lớn trong toán học. Nhà toán học nghiên cứu và phát hiện ra các định lý mới và các chứng minh mới. Ông ta gọi chúng là “chân lý”. Liệu có phải ông ta phát hiện ra chúng? Hay tạo ra chúng? Có phải chúng đã luôn ở đó để được khám phá - được ghi sâu vĩnh cửu trong “Sách” vĩ đại, như Paul Erdös* đã gọi? Hay là chúng tồn tại chỉ nhờ vào việc được sáng tạo ra? Không quan trọng. Nhà toán học đã tìm thấy/tạo ra chúng, và nhờ đó làm thay đổi tư duy và trí tưởng tượng toán học.⁷ Tương tự với phát hiện của Columbus: một khi tin tức được đem về, thì việc tư duy về thế giới và các dân tộc - trí tưởng tượng của con người - đã bị thay đổi vĩnh viễn.

•

Paul Erdös (1913-1996): nhà toán học người Hungary. (ND)

Phần không liên quan nằm trong lập luận rằng việc nhấn mạnh vào khám phá của Columbia thể hiện sự Âu hóa quá trình gặp gỡ và trao đổi của thế giới; rằng chủ nghĩa lấy châu Âu làm trung tâm này mang lại niềm hân hoan trước chiến thắng dễ dàng, khiến các sử gia nhấn mạnh mặt tích cực một cách sai lầm (kỷ nguyên khám phá vĩ đại) và bỏ qua mặt tiêu cực thực sự (hậu quả thảm khốc của cuộc xâm lược).

Một số lời than phiền này là đúng, nhưng một nhà sử học tài ba sẽ cố gắng giữ được sự cân bằng. Việc mở ra Tân Thế giới (đối với châu Âu thì nó mới) là một sự trao đổi, nhưng bất đối xứng. Sự thấu hiểu châu Âu mới là vấn đề. Châu Âu là bên đã khởi đầu quá trình, hưởng ứng trước sự khám phá, và lên kế hoạch để phát triển hơn nữa. Ở cấp độ tác nhân - ai tác động vào ai - thì đây là chuyện có tính một chiều.

Còn về việc tự chúc tụng rầm rộ nhân các sự kiện này, thì con người ai cũng vậy, luôn cố giành lấy uy tín ở những nơi nào họ có thể; và một khi đã được tạo ra, thì các huyền thoại khó mà mất đi. Song, các huyền thoại về khám phá đầy hào hùng này không nhận được sự đồng tình của giới học giả qua nhiều năm - chắc chắn là không trong tài liệu chuyên môn. Kể từ khi Carl Sauer và Woodrow Borah và trường phái địa lý kinh tế California, dựa trên các di vật khảo cổ, công bố rằng việc người da trắng đến cùng với các mầm bệnh của họ (đậu mùa, cúm, v.v.) đã làm chết đến 9/10 dân số có lẽ là 25 triệu người Anh-điêng ở Mexico, thì không ai còn có thể nhìn nhận câu chuyện theo kiểu tự mãn như trước nữa.*

•

Một ngoại lệ duy nhất đối với sự tỉnh ngộ này luôn là sự hài lòng lâu dài trong việc truyền bá Ki-tô giáo đến với một thế giới ngoại đạo, hiến tế người, và ăn thịt đồng loại. Không đời nào tôi lại đi bào chữa cho những tập tục xưa này. Thế nhưng, nhà sử học phải lưu ý rằng những người đề nghị đem đến “sự cứu rỗi” đã phải trả giá đắt và có thể đã đặt ra một giá trị khác khi trao đổi.

Những bất đồng về cách đặt tên này là một hình thức chuộc tội và vận động chính trị. Chúng nhắm đến việc giải thiêng hơn là làm sáng tỏ. Đối tượng là sự thống trị của châu Âu (phương Tây) và những lợi ích có được từ đó. Mục đích: quy tội, kích động lương tâm, biện minh cho việc sửa chữa. Chúng ta có thể làm tốt hơn bằng cách đặt câu hỏi về những gì đã xảy ra và tại sao.

Việc khám phá ra Tân Thế giới của người châu Âu không phải là một sự tình cờ. Châu Âu đương thời nắm giữ lợi thế quyết định về khả năng tiêu diệt. Tàu của họ có thể mang vũ khí tới bất kỳ nơi nào; và nhờ vào các kỹ thuật điều hướng hàng hải mới, tàu châu Âu giờ đây có thể đi đến bất kỳ đâu.

Ở đây, chúng ta hãy tạm dừng một chút để xem xét những tác động lớn hơn của sự bất bình đẳng này. Tôi sẽ đưa ra một quy luật về các mối quan hệ xã hội và chính trị, cụ thể là có ba yếu tố không thể đồng thời tồn tại: (1) một sự chênh lệch rõ rệt về sức mạnh; (2) sự tiếp cận cá nhân với các công cụ sức mạnh; và (3) bình đẳng giữa các nhóm hoặc quốc gia. Khi một nhóm đủ mạnh để đẩy các nhóm khác ra ngoài và trụ được để thu lợi, thì họ sẽ làm như vậy. Ngay cả khi nhà nước tiết chế chuyện xâm lược, thì các công ty và cá nhân sẽ không ngồi chờ sự cho phép. Thay vào đó, họ sẽ hành động vì lợi ích riêng của mình, kéo những người khác theo cùng, kể cả nhà nước.

Đó là lý do tại sao chủ nghĩa đế quốc (sự thống trị của nhóm này với nhóm khác) luôn tồn tại với chúng ta*. Nó là biểu hiện về một động lực sâu xa của con người. Có những tình cảm khác, tốt đẹp hơn: sự thôi thúc của lòng vị tha, lý tưởng về tình đoàn kết, quy tắc vàng. Nhưng những lý tưởng cao thượng ấy, kể cả khi được các tổ chức tôn giáo ủng hộ và truyền bá, vẫn bị xâm phạm nhiều như khi chúng được tôn vinh lúc tuân thủ. Quả thực, các nguyên tắc đạo đức cao cả nhất, bao gồm cả tôn giáo, tất cả được viện dẫn quá thường xuyên như là lý do gây hấn. Chỉ có quyết định có chủ ý của quyền lực chính trị, không chỉ đơn thuần để tiết chế hành vi như vậy mà còn nhằm ngăn chặn các thành viên trong nhóm liên đới đến nó, mới có thể ngăn cản sự thôi thúc này.

•

Một số người sẽ cho rằng tất cả những điều này rõ ràng không đúng sự thật. Thế giới bao gồm các quốc gia đa dạng với diện tích và sức mạnh không giống nhau, và không hề thấy kẻ mạnh luôn thống trị hoặc bóc lột kẻ yếu. Đúng là như vậy; nhưng sự kiên nhẫn ấy phần lớn được điều hòa bởi sự cân bằng quyền lực. Các quốc gia sẽ hợp lực nếu cần thiết để ngăn chặn quyền bá chủ; do đó sự kiên nhẫn ấy là một tính toán hợp lý. Nhưng đó cũng là một tính toán khá mong manh, dễ đánh giá sai lầm. Vì vậy, phải mất nhiều thế kỷ mới đạt được trạng thái cân bằng như vậy ở châu Âu, nhưng hai lần trong thế kỷ này sự cân bằng đã bị thách thức, với kết quả bi thảm. Chiến tranh vùng Vịnh gần đây cũng là kết quả của một tính toán sai lầm như thế (dựa trên thông tin sai lệch); và lý do dẫn đến phản ứng mạnh như vậy thứ nhất là do bản chất của nguy cơ (dầu mỏ), và thứ hai là niềm tin rằng cần phải khẳng định nguyên tắc của cái từng được gọi là an ninh tập thể. Về mô hình cân bằng quyền lực của chủ nghĩa đế quốc này, xem Landes, “Some Thoughts on the Nature of Economic Imperialism” (Một số nhận xét về bản chất của chủ nghĩa đế quốc kinh tế) và “An Equilibrium Model of Imperialism” (Mô hình cân bằng của chủ nghĩa đế quốc).

Không có chính quyền trung ương nào tồn tại ở châu Âu trung cổ đưa ra quyết định như vậy. Ngược lại, các nhà nước cạnh tranh lẫn nhau tạo ra nhiều cơ hội cho sáng kiến cá nhân trong chiến tranh, và các quan hệ cá nhân - nghĩa vụ và lòng trung thành phong kiến - giúp huy động chiến binh tham gia phá phách. Và thế là châu Âu, sau hàng thế kỷ bị đè nén và bị biến thành nạn nhân dưới tay những kẻ xâm lược, đã chuyển sang tấn công từ thế kỷ 11. Các cuộc Thập tự chinh (cuộc Thập tự chinh Thứ nhất vào năm 1096) là biểu hiện cho cú hích ra bên ngoài này. Chúng phần nào được cổ vũ như một cách để loại trừ các xung đột bạo lực nội bộ và chuyển hướng ra nước ngoài. Đó là một xã hội hiếu chiến.

Và những đối thủ được chọn mới tốt làm sao! Thập tự chinh làm mới lại cuộc chiến hàng thế kỷ giữa người Ki-tô với người Islam giáo, đức tin này chống lại đức tin kia, vào tận trung tâm của bản doanh kẻ thù. Về lý thuyết, không có nguyên nhân nào thánh thiện hơn thế; nhưng trong sự kiện này và như thường lệ, mục tiêu lý tưởng là vỏ bọc cho sự cướp bóc và lòng tham. Ba ngày liền cướp bóc và giết người ở Constantinople của Hy Lạp, đi cùng với đủ loại vụ thảm sát người Do Thái và Ki-tô (nhưng Ki-tô phương Đông có thực sự là Ki-tô?) có đáng giá với tất cả của cải cướp được tại Jerusalem và tiện nghi tạm thời của các vương quốc nhỏ ở Anatolia và Palestine Islam giáo*

•

Khi quân thập tự chinh chiếm Jerusalem năm 1099, họ đã cướp bóc, cưỡng bức, và tàn sát; trong khi lúc Saladin chiếm lại thành phố cho người Islam giáo năm 1187, ông đã tha cho nó.

Cuộc xâm lược Thập tự chinh không kéo dài. Người Islam giáo đã trục xuất những kẻ xâm nhập và từ đó coi thành công ấy như một dấu hiệu của sự phán xử thiêng liêng. Nhưng cuộc chiến chống lại người Islam giáo cũng diễn ra ở những nơi khác, đáng chú ý nhất là ở Tây Ban Nha, nơi mà trong suốt các thế kỷ sau đó (với thắng lợi cuối cùng tại Granada năm 1492), các vương quốc Ki-tô ngày càng có nhiều thành công trong việc chống lại vô số các sheikhdom* đố kỵ kế tiếp. Đây là những mảnh vụn còn lại của el-Andalusd*: “Mỗi qa'id* và người có ảnh hưởng có thể chỉ huy một nhóm tín đồ hoặc sở hữu một lâu đài để lui về khi cần thiết, đều tự gọi mình là sultan* và sử dụng phù hiệu của hoàng tộc.”⁸

•

Tiếng Ả-rập, để chỉ quốc gia do sheikh - nhà cai trị hoặc đứng đầu một nhóm Islam giáo Ả-rập - lãnh đạo. (BT)

•

Tiếng Ả-rập, để chỉ một quốc gia và vùng lãnh thổ trên bán đảo Iberia của người Moor. (ND)

•

Tiếng Ả-rập, để chỉ thủ lĩnh, người chỉ huy. (BT)

•

Tiếng Ả-rập, để chỉ vua Islam giáo. (BT)

Trong cuộc chiến đầy gián đoạn này, người Islam giáo gặp khó khăn do phụ thuộc vào đám lính Berber đến từ Bắc Phi - những lính đánh thuê không mấy trung thành với giới cai trị thuê họ. Chống lại họ là các nam tước và cánh Ki-tô hung hăng, được thoải mái hành hạ nông dân và giáo sĩ, do vua xứ Castilia cử đến trận chiến theo lời khuyên có thể hiểu được của Giáo hội để chống lại những kẻ dị giáo. Đó là sự lặp lại động cơ của cuộc Thập tự chinh Thứ nhất đến Đất Thánh: thà để chúng chết còn hơn chúng ta. Cả hai bên đều mắc sai lầm vì kém cỏi, đó là lý do tại sao cuộc chiến kéo dài quá lâu. Nhưng về mặt hậu cần và nhân khẩu học thì thuận lợi hơn cho phe Ki-tô. “Vương quốc Ki-tô trải rộng dần về phía nam, như thể vết dầu loang hơn là một cơn lũ.”⁹

Cuối cùng, sự văn minh đã thua cuộc và sự tàn bạo đã chiến thắng. Cordoba, một thời là trung tâm học thuật lớn nhất ở châu Âu, sụp đổ năm 1236; Seville, thủ phủ kinh tế vĩ đại của el-Andalus, sụp đổ năm 1248. Cả hai đều bị chinh phục gần như trong sự lơ đãng: Ferdinand III xứ Castile cho rằng ông chưa thực sự sẵn sàng để đuổi người Moor ở thung lũng Guadalquivir. Vị tiểu vương Islam giáo thực hiện thỏa ước rút lui với tư cách chư hầu của Ferdinand tới đồn lũy nhỏ bé trên núi ở Granada, tiếp tục theo đuổi một chiến lược hợp tác dè dặt và sự bàng quan một cách có hệ thống trước số phận của những người anh em Islam giáo ở các nơi khác. Nhân nào quả nấy… khi đến lượt Granada bị tấn công (1490-1492), những lời kêu gọi giúp đỡ của họ không được đáp lại. Vậy là, kẻ cai trị người Moor cuối cùng của Granada đã phải thương lượng để có lối thoát tạm ổn và rời khỏi Tây Ban Nha trong sự khinh bỉ của chính mẹ mình: bà biết rõ ai là kẻ hèn nhát.

Những kẻ chiến thắng trong cuộc tái chinh phục này là Bồ Đào Nha, họ giải phóng lãnh thổ của mình từ tay người Islam giáo vào giữa thế kỷ 14, và Castile, một nhà nước ở vùng biên theo đuổi chính sách bành trướng của những kỵ sĩ chăn nuôi gia súc (mà chúng ta có thể gọi là các cao bồi), cánh du côn, và đám lính đánh thuê mà với họ thì các thành phố lớn của người Moor ở phía nam, với các cung điện bằng đá cẩm thạch và các đài phun nước mát mẻ, các vườn cây xanh và các trung tâm học thuật, là mục tiêu khó cưỡng.¹⁰

Và sau tái chinh phục, sẽ là gì? À thì, đất đai được thu hồi và tái định cư, các lãnh địa được phân chia và khai thác, nông dân (nhất là những người làm ruộng Islam giáo) phải làm việc cho các lãnh chúa mới. Và vương quốc phải được Ki-tô hóa, bởi Nữ hoàng Isabella là một tín đồ cuồng nhiệt. Bất kỳ nhượng bộ nào với Islam giáo từng được đưa ra khi đàm phán về sự đầu hàng của Grenada, đều không thể tồn tại được lâu trước các tuyên bố về đức tin thực sự. Giáo hội, thông qua Tòa án dị giáo, chưa nói tới đám điệp viên và chỉ điểm trong dân chúng, rất bận rộn. Đám cải đạo từ Do Thái giáo, hầu hết đều không tự nguyện, do đó không đáng tin cậy, phải được giám sát chặt chẽ; tương tự đối với đám Islam giáo cũ. Xã hội Castilia mắc phải căn bệnh xói mòn đức tin, một chứng bệnh lây nhiễm về tinh thần.

Song, tất cả những điều này đã tiếp thêm năng lượng cho chiến dịch và cuộc phiêu lưu tiếp theo. Việc giải ngũ không dễ dàng gì đối với cánh đàn ông cả đời không biết gì khác ngoài thanh kiếm và con ngựa, tình đồng đội trong chiến trận, trạng thái kích động khi giết chóc và niềm vui từ cướp phá. Thậm chí trước thời điểm trục xuất người Moor cuối cùng khỏi bán đảo Iberia, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đã đi những bước thăm dò và tấn công vượt ra ngoài quốc gia. Những mục tiêu đầu tiên là các đảo ở Địa Trung Hải và bờ biển Bắc Phi. Vua Jaime I xứ Aragon chiếm Balearics giai đoạn 1229-1235 và sau đấy khoe khoang về điều đó như “việc tốt đẹp nhất mà con người làm được trong 100 năm qua”. Đến lượt mình, người Bồ Đào Nha chiếm Ceuta vào năm 1415; Casablanca năm 1463; Tangiers năm 1471.

Chiến tranh có cách hợp pháp hóa nguyên nhân của nó và ăn mừng các cuộc chinh phục. Vì vậy, với những chiến binh thập tự chinh mới này: cánh nhà thơ hát tụng ca, còn bạo lực thăng hoa thành những nguyên tắc và phong thái mã thượng. Các cuộc thám hiểm hàng hải được gán với phẩm hạnh và giá trị đặc biệt. “Có nhiều vinh dự,” Jaime I nói, khi chinh phục một vương quốc duy nhất “giữa biển khơi, mà Đức Chúa Trời đã vui lòng đặt nó ở đó,” hơn là ba vương quốc trên đất liền. Tới cuối thế kỷ này, sử gia của ông ta khoe khoang rằng không con cá nào có thể bơi nếu đức vua chưa cho phép.¹¹

Đánh nhau thì cần đến tiền. Mô hình của sự tìm kiếm “cao quý” này là tổ chức kinh doanh theo kiểu “buôn bán” phong kiến truyền thống. Một số nam tước - mà một sử gia gọi là “lưu manh quý tộc” - chỉ huy một nhóm vũ trang với sự ban phước, và đôi khi là tiền, của nhà cai trị, thường đi trên những chiếc tàu được các thương nhân trang bị, gần hoặc xa, để cướp lấy những gì ông ta có thể cướp. Những gì ông ta lấy và giữ được là của ông ta, sau khi chia chác chiến lợi phẩm và phần thưởng cho người của mình, cổ tức cho người hỗ trợ, cam kết ủng hộ cũng như trung thành với lãnh chúa của anh ta.

Việc lựa chọn các mục tiêu không phải là ngẫu nhiên. Nhóm cướp này bắt đầu với những nơi gần nhất, dễ tiếp cận nhất. Một nhà kinh tế học sẽ nói: chi phí gia nhập thấp. Hơn nữa, các mục tiêu này do những kẻ dị giáo nắm giữ, và chỉ riêng điều này đã thánh hóa cuộc phiêu lưu. Người Islam giáo gọi thế giới phi Islam giáo là Dar el-Harb, Gia tộc Gươm đao, từ đó xem đấy như một trò chơi chinh phục công bằng. Người Ki-tô không có thuật ngữ tương tự, nhưng họ cũng đã hành động như vậy.

Ngoài các nạn nhân lân cận này còn có một loạt cám dỗ nơi xa xôi: vàng chở trên lưng lạc đà đến từ những nơi không ai biết qua sa mạc châu phi; gia vị được nhập khẩu từ Ấn Độ Dương qua Biển Đỏ và Vịnh Ba Tư, sau đó chuyển sang các cảng ở vùng Cận Đông*, chuyển qua nhiều bàn tay trên đường đi và tăng giá với mỗi lần giao dịch; những tấm lụa tuyệt vời được đoàn lữ hành chở đến từ mãi tận Trung Quốc. Tất cả các thứ quý giá ấy đều bị thương nhân Islam giáo thao túng giá cả. Có cách nào để vượt qua đám trung gian dị giáo đó, để ta có thể giàu lên khi phụng sự Đức Chúa Trời?

•

Thuộc Lebanon và Syria ngày nay. (ND)

Đó mới chỉ là những kho báu phương Đông được biết đến, những thứ mà mọi người có thể nắm rõ. Còn tin đồn và truyền thuyết kể về các kỳ quan lớn hơn, chất liệu của những giấc mơ: ở phía bên kia châu Phi, là vương quốc của Prester John, một vùng đất Ki-tô trong lòng thế giới Islam giáo; ở đâu đó gần đấy, là Vườn Địa đàng đã mất; xa hơn về phía đông, là vùng đất của Xanadu*; và đi về phía tây, là nơi chưa được biết đến. Hầu hết mọi người đều hiểu rằng thế giới có hình cầu, và rằng về lý thuyết ta có thể đi về phía đông bằng cách dong buồm về phía tây. Nhưng Đại Tây Dương vẫn là một đại dương đáng sợ đối với những ai chỉ quen với vùng biển nội địa. Ngay cả cư dân ven biển cũng chỉ thấy các khoảng trống rỗng khủng khiếp. Những cái tên như Vùng đất Tận cùng (Land’s End) và Finisterre (tận cùng trái đất) có ý nghĩa nhiều hơn là những tuyên bố đơn thuần về mặt thực tế địa hình.

•

Xanadu hay Thượng Đô là kinh đô của Hốt Tất Liệt trước khi ông dời đô về Trung Đô (Bắc Kinh ngày nay). (ND)

Nơi nào có sự ngu dốt, nơi đó sự quái dị ngự trị. Phía tây trở thành nơi ngự trị của Quần đảo May mắn (Blessed Isles), thuộc Đại Tây Dương bí ẩn giờ đây đã chìm dưới những con sóng - là cõi ma thuật được các con quái vật, xoáy nước, và vòi rồng trên biển bảo vệ - mọi mối nguy hiểm mà chủ nghĩa hiện thực và trí tưởng tượng có thể kết hợp với nhau. Phải cực kỳ can đảm mới có thể mạo hiểm đi vào đại dương, vượt ra ngoài bất kỳ điểm mốc nào nằm rải rác trên các bản đồ bến cảng và có sự bảo đảm từ điểm này tới điểm khác ven bờ biển. Các chuyến đi của người Viking, về phương tây và phương bắc rồi lại phương tây, đã minh chứng cho nghệ thuật đi biển và lòng can đảm của họ; ngoài ra, với một sự hiểu biết sâu sắc về biển (màu sắc, trạng thái, và độ sâu, kể cả đáy của nó) và hệ động vật (cá, chim), đã giúp họ biết đến sự hiện diện của đất liền từ lâu trước khi họ nhìn thấy nó, và do đó đi quanh các đảo trên bề mặt Đại Tây Dương. Người Genova và những người Ý khác đến sau, đầu tiên học cách đi quanh Iberia và đi thuyền đến Anh. Vào thế kỷ 14, cùng với người Bồ Đào Nha và Basque, họ tìm thấy những quần đảo gần Đại Tây Dương: Azore, Madeira,¹² Canary - và tất cả, trừ quần đảo cuối cùng, đều nằm gần lục địa châu Phi, không có người ở* (Quần đảo Cape Verde, nằm ở phía nam Bojador ở vĩ độ bắc 15°, chỉ được người châu Âu tìm thấy vào giữa thế kỷ 15; São Tome, ở Vịnh Guinea, không được mở cửa cho định cư tới tận những năm 1490.)

•

Ở quần đảo Canary, người Tây Ban Nha đã tìm thấy người bản địa vẫn sống trong thời kỳ đồ đá. Những người được gọi là Guanche này sau một số thử nghiệm chung sống ban đầu và không mấy vui vẻ, đã kháng cự dữ dội và bất chấp sự kém xa về mặt vũ khí (gậy gộc so với thép và súng), đã chống lại quân xâm lược trong hơn một thế kỷ. Mãi cho đến sau thời Columbus, Canaries mới bị chinh phục hoàn toàn. Người Guanche đã đặt ra một vấn đề về thần học và tâm linh. Họ có phải con người không? Họ có linh hồn không? Họ có sống theo luật pháp không? Họ có thể là người Ki-tô không? Lý do chính cho những hành trình đạo đức này là để biện minh cho việc chinh phạt và nô lệ hóa. Người Tây Ban Nha cần một sự chính danh; họ muốn hạnh vận cho các doanh nghiệp của mình và luôn có được điều mình muốn.

Ngày nay, những quần đảo nhỏ bé này dường như không nhằm nhò gì. Chúng chỉ còn là các tiền đồn, tiếp nhận du khách hoặc cư dân trở về sau khi học tập hoặc làm việc trên đất liền. Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ sau khi được khám phá, chúng đại diện cho một sự bổ sung quan trọng vào không gian châu Âu. Cần chú ý rằng quần đảo Canaries từng được người La Mã cổ đại biết đến qua lời kể của vị vua xứ Mauretania. Quần đảo này không được bổ sung vào vùng đất La Mã. Cần có một sự kết hợp của tri thức, phương tiện, và nhu cầu để biến khám phá thành cơ hội.

Tất cả đều ở đó vào thế kỷ 15. Đặc biệt, những quần đảo phía nam (Madeira và Canary) rất phù hợp với việc trồng mía, định mệnh đã khiến nó trở thành loại cây trồng hái ra tiền nhất của châu Âu. Người châu Âu lần đầu tiên bắt gặp loại cây này ở Trung Đông, do người Ả Rập mang từ Ấn Độ đến và từ đó vào Địa Trung Hải, tới đảo Cyprus, Crete, và vùng Maghreb. Các đoàn quân thập tự chinh trở về lại mang nó vào châu Âu - tới Hy Lạp, Sicily, vùng Algarve của Bồ Đào Nha.

Đường là thứ gây nghiện nặng, mang lại sự dễ chịu tự nhiên về mặt khẩu vị (không phải là thứ khẩu vị phải làm quen mới ưa chuộng) và an ủi tâm lý con người. Chi phí hồi đầu rất cao và bị hạn chế để dành cho nhu cầu về chữa bệnh; người ta phải mua nó tại nhà thuốc, và hầu hết người châu Âu biết đến vị ngọt là từ trái cây và mật ong. Nhưng đây không phải là lần đầu tiên một loại chất liệu y tế trở nên hấp dẫn với cả người khỏe lẫn người ốm. Nhờ trồng phổ biến, nên giá đã giảm đến mức có thể tìm thấy đường ở cửa hàng tạp hóa. Lúc này, nó bắt đầu được sử dụng như một thứ gia vị cho mọi món ăn; như câu thành ngữ Đức về nó: không có món gì mà lại có thể bị đường làm hỏng. (Người Đức vẫn nấu theo cách đó.) Nó cũng thể hiện tính hữu ích như một chất bảo quản hoặc ngụy trang hương vị trong một thế giới đồ ăn dễ bị hỏng, ở thế kỷ 15 và 16, đường là một thứ xa xỉ: các bà chủ khóa hộp đường để tránh đám đầy tớ; nhưng nó dần trở thành mặt hàng thiết yếu, trải rộng từ trên đỉnh của hệ thống phân tầng xã hội xuống phía dưới.

Mặc dù các trung tâm canh tác ở Địa Trung Hải thành công, nhưng chúng không thể sánh được với các đảo Đại Tây Dương, vì những lý do về cả khí hậu lẫn xã hội. Cây mía phát triển tốt nhất ở các vùng nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Nó thường xuyên cần rất nhiều nước, và nó ưa thích cái nóng ổn định - cả hai đều có ở những vùng đất gần xích đạo nằm trên đường đi của các cơn gió mậu dịch có lượng mưa lớn. Nó cũng cần rất nhiều lao động đồn điền, là loại công việc mà người tự do lảng xa, cho nên giới chủ đồn điền ưa chuộng lao động nô lệ sẵn có hơn. Đây là điều mà chiến binh Thập tự chinh gặp khi họ chiếm các đảo Địa Trung Hải như Cyprus: ngành công nghiệp mía đường Ả Rập hoạt động dựa vào lao động nô lệ, phần lớn được đưa tới từ Đông Phi.

Nhưng chế độ lao động như vậy không thể dễ dàng thiết lập ở châu Âu Ki-tô, nơi hẳn sẽ cần tới một sự kế thừa các thể chế trước đây mà lúc này là khó chấp nhận. Chế độ nô lệ từ lâu đã nhường chỗ cho chế độ nông nô, một phần vì không được coi người Ki-tô là nô lệ (bởi một trong các lý do là chế độ sở hữu này không tương thích với sự thiêng liêng của hôn nhân), một phần vì nguồn cung cấp nô lệ vô thần hay dị giáo là ít ỏi và không đáng tin cậy - đồng thời cũng tự mất đi do cải đạo. Tất nhiên, người da đen có thể được coi là một ngoại lệ. Người ta có thể đặt câu hỏi liệu họ có linh hồn hay không, liệu họ có thể trở thành Ki-tô hữu hay không. Chúng ta biết rằng người Bồ Đào Nha chẳng ngại ngần gì khi nhập khẩu nô lệ da đen để làm việc trong nhà hay trên các cánh đồng mía ở đồng bằng ven biển; khoảng 10% dân số của Lisbon vào giữa thế kỷ 16 rõ ràng là người da đen.¹³ Song, nhiều người (là bao nhiêu?) trong đó cuối cùng đã được giải phóng, và họ nhập vào dân số nói chung. Chế độ nô lệ da đen, mặc dù thỉnh thoảng được thể hiện bằng hình ảnh những người phục vụ “da đen bóng” trong mấy bức tranh sơn dầu tại các phòng khách sang trọng, nhưng không khi nào có được chỗ đứng ở châu Âu. Nếu người châu Âu sử dụng nô lệ da đen cho công việc đồng áng, thì họ muốn làm điều đó ở những nơi thật xa.

Các đảo Đại Tây Dương ở rất xa. Đây là một tabula rasa,* một phòng thí nghiệm cho những sắp xếp xã hội mới. Ta có thể dõi theo tiến trình. Ban đầu, trên các quần đảo Azores và Madeira là người định cư châu Âu, hoặc người mất tự do nên không có quyền lựa chọn - tù nhân, gái mại dâm, nạn nhân và trẻ mồ côi của các cuộc đàn áp tôn giáo*. Mặt khác, quần đảo Cape Verde ngoài khơi Gambia là nơi lý tưởng để kết nối với hoạt động buôn bán nô lệ đang nở rộ cách đấy không xa, và vận chuyển nhanh chóng người da đen đến Lisbon và đến một số đảo khác.

•

Tabula rasa (tiếng La-tinh), để chỉ một tấm thẻ gỗ nhẵn bóng hay tấm bảng trắng, hàm ý việc con người sinh ra chưa hề biết gì về thế giới. (ND)

•

Hành động gần đây của Argentina bắt giữ trẻ em của các đối thủ chính trị “bị mất tích” (lưu ý từ “bị”), kể cả trẻ sinh ra trong tù, và sau đó giao chúng cho cai tù hoặc thậm chí là cảnh sát mà đã giết cha mẹ chúng, để nuôi dưỡng như con, từng có tiền lệ từ lâu. Xem thêm về con tàu chứa đầy trẻ em Do Thái “cải đạo” bị đuổi khỏi Bồ Đào Nha trong vụ trục xuất năm 1497, bị tách khỏi cha mẹ và giữ lại cho thế giới khác, bị đưa đến quần đảo Cape Verde vì không đủ người định cư tình nguyện - Fernandez-Armesto, Before Columbus (Trước Columbus), trang 201. Nhiều đàn ông da trắng đã tới những vùng đất nhiệt đới này, nhưng rất ít người trở về.

Khi những chủ nô châu Phi phát hiện ra rằng người da trắng tới đây để tìm kiếm vàng và hồ tiêu cũng quan tâm đến thứ hàng hóa con người này, thì họ đã sẵn sàng. Trong khoảng 1/4 thế kỷ trước thời Columbus, quần đảo Cape Verde, và ở một mức độ thấp hơn là Madeira, đã trở thành miền đất thử nghiệm cho các đồn điền nô lệ mía đường, tiếp theo là São Tome vào thế kỷ 16. Những chủ đồn điền ấy đủ cứng rắn để vắt kiệt người lao động trong khi đứng vững trước các khó khăn và may rủi mà khí hậu tạo ra; các chủ tàu là thương nhân người Ý cũng vậy. Trong khi đó, hoàng gia Bồ Đào Nha lấy đi 1/3 hoặc nhiều hơn tổng chi phí dưới hình thức lệ phí giấy phép, hợp đồng đường, và thuế. Những đồn điền này về sau đóng vai trò là các mô hình, thậm chí còn sinh lợi lớn hơn ở Tân Thế giới.

Các đảo Đại Tây Dương mở rộng tầm với của châu Âu khá xa. Trong một vài cuộc nhảy vọt táo bạo, các thủy thủ đã tìm thấy những dải đất chạy dài hàng trăm dặm về hướng tây và hướng nam, neo đậu ở những bến cảng không ai biết tới. Nơi đây là những ốc đảo giữa sa mạc đại dương: chúng xoa dịu nỗi đau và biến điều không thể thành có thể. May mắn hay suy tính trước khi xuất phát đã dẫn Columbus đến hòn đảo xa nhất trong quần đảo Canaries, nằm ngay trên đường đi của những ngọn gió đông vĩ đại? Dù là gì, thì ông đã ở trên con đường đi chính của những ngọn gió mậu dịch xích đạo, và những ngọn gió ấm áp và ổn định ấy đã đẩy ông vượt qua Đại Tây Dương trong vòng một tháng.

Thật điên khùng. Nhưng vào năm 1492, người Tây Ban Nha nghĩ rằng họ có thể làm được bất kỳ điều gì. Columbus là một kẻ khác người. Ông muốn đến châu Á bằng cách đi về phía tây, nơi Bồ Đào Nha chẳng mấy quan tâm. Nhưng kế hoạch này lại có ý nghĩa đối với Tây Ban Nha, vốn từng thỏa thuận phân chia thế giới với Bồ Đào Nha và đã nhường tuyến đường phía đông (châu Phi) cho đối thủ của mình - thêm một bằng chứng nữa cho sự ngạo mạn của hai vương quốc này. Đối với Tây Ban Nha, hoặc là phía tây hoặc chẳng có gì. Columbus vô tình đánh giá chưa đúng mức nhiệm vụ của mình: ông tưởng rằng thế giới nhỏ hơn nhiều so với thực tế. Nhưng đó là một cách không tệ để khởi đầu; đại dương thực ra nhỏ hẹp hơn ông nghĩ.

Thứ mà Columbus tìm thấy là một thế giới mới. Ngay cả lúc lâm chung, ông vẫn không tin vào điều đó, vẫn nghĩ rằng mình đã đến một quần đảo ngoài khơi của Trung Quốc và Cipangu (Nhật Bản). Ông cũng không biết rằng ngoài những hòn đảo này còn có hai vùng đất rộng lớn, hai lục địa mà sau này được gọi là Bắc và Nam Mỹ. Ông tìm thấy những người trần truồng hoặc gần như trần truồng vẫn đang sống trong Thời kỳ Đồ đá, lúc đầu đã làm tay mình bị thương khi nắm vào lưỡi kiếm của người Tây Ban Nha.¹⁴ Ông mang một số người này trở về Tây Ban Nha làm mẫu vật - kiểu như động vật cho sở thú.

Columbus không tìm thấy những kho tàng lớn đầy vàng hay lụa hay gia vị hay bất kỳ thứ gì có giá trị khác liên quan đến phương Đông. Vàng là thứ ông muốn nhất, không hẳn cho bản thân (ông muốn tước hiệu và sự nổi tiếng hơn) mà là cho các vị quân chủ của ông, vì ông hiểu rằng không thứ gì có thể khiến hoàng gia tiếp tục quan tâm và ủng hộ ông ngoài vàng.

Việc khan hiếm vàng đem lại sự thất vọng, nhưng ông đã cố gắng làm tốt nhất trong mọi việc và đảm bảo rằng những hòn đảo này có thể là nguồn nô lệ dồi dào; rằng hơn nữa chúng còn thực sự thích hợp để trồng mía đường, điều mà ông biết được từ các quần đảo Canary và Madeira. Chúng cũng sẽ phù hợp để chăn nuôi; và nó đã diễn ra như thế. Lịch sử Caribbean sau khi người da trắng đến, về cơ bản là sự thay thế con người bằng gia súc, tiếp theo là sự tái định cư với nô lệ da đen làm việc trong các đồn điền mía đường.

Quá trình sụt giảm dân số được đẩy nhanh bởi thảm sát, sự tàn ác man rợ, nỗi tuyệt vọng sâu sắc. Người bản địa tự vẫn, kiêng quan hệ tình dục, phá thai, giết chết bọn trẻ của họ. Họ còn bị suy giảm từ hàng chục tới hàng trăm ngàn người do những mầm bệnh từ Cựu Thế giới (đậu mùa, cúm). Người Tây Ban Nha từng tranh luận rằng liệu đám man rợ mà họ gặp có linh hồn không và có phải là người không; nhưng tư liệu đã cho thấy rõ là man rợ nằm ở đầu. Khi Columbus gặp người Anh-điêng lần đầu tiên, ông không thể có được lòng tin và thiện cảm của họ; và người Tây Ban Nha này, bị thất vọng vì vàng, đã đáp trả bằng sự man rợ hơn cả thú vật:

Họ đến cùng với các kỵ sĩ của mình, được vũ trang bằng kiếm và thương, gây ra những cuộc tàn phá và giết chóc tàn bạo nhất… ở các thành phố và làng mạc nơi họ tràn qua, họ không tha cho già trẻ gái trai; không tha cho những phụ nữ tội nghiệp đang có thai, mổ bụng moi đứa trẻ ra và băm thành nhiều mảnh. Họ thường đánh cược với nhau xem ai là người khéo nhất khi bổ hoặc chém đứt đôi một người đàn ông… Lũ trẻ bị họ túm lấy chân và đập những mái đầu ngây thơ vào vách đá, và khi chúng bị rơi xuống nước, với sự giễu cợt lạ lùng và tàn ác, họ bảo chúng hãy bơi đi… Họ dựng giá treo cổ… và trên mỗi cái họ treo cổ 13 người, quả quyết đầy báng bổ rằng họ làm như thể để vinh danh Chúa Cứu thế của chúng ta và các Tông đồ của người, rồi sau đó đốt lửa phía dưới giá treo cổ, thiêu sống những kẻ khốn khổ. Với những người mà họ thương hại nên tha cho, chỉ được đi sau khi đã bị chặt gần đứt tay, và cứ thế với cánh tay lủng lẳng bám trên da.¹⁵

Khỏi cần phải nói thêm về những bằng chứng như thế. Người đọc sẽ chỉ cảm thấy ghê tởm trước quá nhiều máu và cái ác. Tất cả đã diễn ra: những hành động bột phát man rợ; những vụ giết người ngẫu nhiên, vô tư, không suy nghĩ; cuộc cạnh tranh tốt bụng trong sự dằn vặt tưởng tượng; sàng lọc nỗi đau; bùng phát vô cớ cơn điên giết chóc tập thể; nỗi căm ghét đối với cuộc sống.

Có điều bất ngờ ở đây: thiếu vắng tính hợp lý, kể cả trong việc đối xử với lao động có giá trị. Ngay từ rất sớm, một nhóm tu sĩ Dòng Dominic đã viết thư cho vua Tây Ban Nha phàn nàn rằng rất nhiều thợ mỏ đã chết đói khi buộc phải di chuyển từ nơi này sang nơi khác, đến nỗi về sau các nhóm này không cần phải có người dẫn đường để đi theo (Tom Ngón tay cái thả sỏi để đánh dấu đường, còn người Tây Ban Nha thì để lại xác chết.) Cũng bức thư đó nói về việc một con tàu chở hơn 800 người Anh-điêng đến một nơi gọi là Puerto de Plata (Cảng Bạc) và bị giữ lại trên tàu hai ngày trước khi được lên bờ. Trong điều kiện thế nào? Không nêu chi tiết, nhưng cho biết 600 người trong đó đã chết và bị ném xuống biển, nổi lập lờ như những mảnh ván trên sóng nước. Nô lệ châu Phi sau này có tỉ lệ sống sót cao hơn.¹⁶

Sẽ không thấy lại những cảnh tượng như thế cho tới khi người Do Thái bị Đức Quốc xã săn lùng và giết chóc trong Thế chiến II. Trong vòng vài thập kỷ, người Arawak bản địa (Tainos) và phần lớn người Carib đã bị xóa sổ*

•

Mức độ của cuộc thảm sát Do Thái này là một đề tài gây tranh cãi. Ước tính cao về dân số của các đảo Caribbean tại thời điểm Columbus đến là vào khoảng hàng triệu, chỉ riêng Hispaniola (Haiti) đã hơn 1 triệu. Những con số này dựa trên một ước tính được cho là do Bartholomew Columbus (em trai của đô đốc) thực hiện vào năm 1496 và được thực hiện lại bởi chính quyền trong các báo cáo sau này - Sauer, The Early Spanish Main (Lực lượng Tây Ban Nha thời đầu), các trang 65-67. Không rõ đây là ước tính kiểu gì. Mặt khác, Sauer, trang 204, chỉ ra rằng không có báo cáo nào về dịch bệnh hay bệnh tật trên các đảo cho đến năm 1518, lúc đó dân số bản địa Hispaniola giảm xuống còn khoảng 11.000. Nếu thế thì số người chênh lệch đã đi đâu? Bị hành hạ, sát hại, lao động khổ sai trong các mỏ vàng sa khoáng, việc sinh đẻ giảm sút trầm trọng. Tuy nhiên, khó mà hiểu được làm thế nào một nhóm thực dân tàn bạo, lũ sát nhân, và đám đốc công có thể giết nhiều người đến thế (hơn 1 triệu người) và nhanh tới vậy.

Tất nhiên, cuộc chinh phạt Caribbean chỉ là khởi đầu câu chuyện. Nỗi khát khao vàng và kho báu của Tây Ban Nha không dịu bớt; hiện tượng bất mãn có tính phe cánh không thể nào dập tắt. Những người lãnh đạo sứ mệnh, đại diện cho hoàng gia Tây Ban Nha, nhận thấy một trong những cách tốt nhất nhằm đối phó với sự bất tuân và nổi loạn là để đám gây rối đi tới các bến bờ xa lạ. Để cho họ săn lùng Suối nguồn Tươi trẻ*, và sẽ là may mắn nếu họ chết trong cuộc tìm kiếm đó. Sự sẵn sàng và nỗi thống khổ đầy tuyệt vọng của các chuyến phiêu lưu này thật khó mà tin nổi. Cho nên, lịch sử chinh phục của Tây Ban Nha chứa đựng một phần các câu chuyện về những chuyến hải hành kém may mắn và những lần lên đường vô ích, đã đi vào truyền thuyết và lãng quên. Nhưng cũng có những cú may mắn như Mexico và Peru. Chỉ cần một thành công, thậm chí một báo cáo, cũng có thể kích động và biện minh cho cả tá cuộc thám hiểm. Đó là những thành phần của đế chế này: quyền lực, lòng tham, và sứ mệnh, được bổ sung gia vị là sự cả tin, nỗi giận dữ và tính điên rồ.

•

Con suối huyền thoại mà ai uống nước hay tắm ở đó sẽ được phục hồi tuổi trẻ. (ND)

VÀNG ĐEN¹⁷

Vàng, thứ được tìm thấy từ một nơi nào đó ở châu Phi cho đến bờ Địa Trung Hải, đã biến thương nhân châu Âu thành nô lệ. Họ đến những nơi như Tunis để buôn bán bạc và vũ khí, hàng dệt may và đồ da, gạo và quả vả, các loại hạt và rượu vang (có lẽ là để tái xuất) để đổi lấy ngũ cốc và cỏ khô, dầu, chất béo, bột và mật ong; và sau đó - để cân bằng các khoản thanh toán - là vàng. Vàng cám, vàng thỏi, vàng xu (đồng ducat của người Moor). Thứ kim loại màu vàng này không chỉ tạo ra sức thu hút gần như thôi miên mà tỉ lệ trao đổi còn khiến các giao dịch này cực kỳ hấp dẫn. Bạc đổi lấy vàng ở mức 10 ăn 1 tại Tunis vào nửa đầu thế kỷ 14, nhưng số vàng đó sẽ mua được 13 đơn vị bạc tại các chợ ở Valencia. Sự chênh lệch này không thể kéo dài; hoạt động thương mại khiến thị trường hoạt động, và thị trường làm cho giá cả đồng đều. Vào giữa thế kỷ 14, tỉ lệ là 10,5:1 ở Naples, 11:1 ở Florence. Dòng chảy vàng từ châu Phi dẫn đến việc hầu hết phía tây Địa Trung Hải áp dụng chế độ bản vị vàng, như đã được phản ánh trong các đồng tiền mới được đúc: đồng pierrale d’oro ở Sicily, reial d’oro ở Majorca, alfonsino ở Sardinia (năm 1339), florin vàng ở Aragon (năm 1346).

Các nguồn tài liệu và bản đồ từ giữa thế kỷ 13 đã chứng thực cho niềm đam mê La-tinh với vàng và với những mỏ vàng không xác định đó. Tuy nhiên, những người cung cấp đã nén nỗi đau lại để giữ bí mật về nguồn gốc của nó - rõ ràng là khôn ngoan, vì họ đã đoán đúng rằng đám Ki-tô dị giáo nọ sẽ sẵn sàng giết người và chết vì vàng. Ngày nay, chúng ta biết rằng vàng đến từ sâu trong nội địa của Tây Phi, nơi nào đó dọc theo thượng nguồn các con sông của Niger và gần đầu nguồn của Gambia và Senegal. Chuyện kể rằng người da đen khai thác vàng đã trao đổi nó bằng cách hàng đổi hàng “không lời”: người mua để lại hàng hóa thương mại tại một nơi được chỉ định và sau đó rút đi, còn các thợ mỏ sau đó lấy hàng và để lại số vàng mà họ cảm thấy phù hợp cho thanh toán. Khỏi cần phải nói, sự bí ẩn mời gọi óc tưởng tượng. Một số người nói rằng vàng sinh sôi ở nơi này như củ cà rốt; số khác khẳng định rằng nó được lũ kiến siêng năng và hữu ích mang lên từ lòng đất; với số khác nữa thì vàng được khai thác bởi những người đàn ông trần truồng sống trong các hang hốc.

Dù sao chăng nữa, thứ kim loại quý này phải đi từ nguồn của nó qua vương quốc châu Phi huyền thoại là Mali, nước kiểm soát việc tiếp cận Timbuktu và các tuyến đường lạc đà xuyên Sahara và là “thượng nguồn” xa nhất mà các thương nhân Địa Trung Hải biết đến. Ở đó, những người buôn bán vàng thỏi trả một khoản cống nạp nặng nề cho những người trung gian và người cai trị địa phương, được gọi là mansa;* theo một câu chuyện thì Mali lấy đi vàng cục và để lại vàng cám cho các thương lái (Một máy xay để nghiền và cắt vàng cục chắc hẳn đã tỏ ra tiện dụng.) Theo thời gian, mansa và các đại diện của ông ta tìm cách tăng doanh thu bằng cách buộc các thợ mỏ sản xuất nhiều hơn. Những nỗ lực ấy đã không thành công do sự kháng cự tiêu cực của các thợ mỏ, họ dừng việc giao hàng.

•

Vua của Mali. (ND)

Trong lúc đó, mansa nhận được quá đủ cho giấy phép của ông ta. Một mansa, tên là Musa (tên trong tiếng A Rập chỉ Moses), đã hành hương đến Mecca vào năm 1324. Chuyến đi ấy kéo dài hơn một năm, và mansa này đã quyết tâm thực hiện nó thật phong cách. Ông ở lại Ai Cập ba tháng, và chuyến thăm đó còn được nhớ đến trong nhiều thế kỷ sau đó. Ông đã tặng 50.000 dinar cho sultan, người không sẵn sàng nhận món quà quý giá đến thế, và hàng ngàn thỏi vàng cho các đền thờ mà ông viếng thăm, cho các quan chức tiếp đãi và chăm sóc ông. Vào cuối thời gian lưu trú của ông, như chúng ta đã biết giá trị của vàng ở Ai Cập đã giảm từ 10 đến 25%.

Mặc dù mansa mang theo một lượng tiền lớn để chi tiêu - từ 80 đến 100 con lạc đà và mỗi con mang trên mình chừng 135kg vàng (tương đương từ 110 đên 135 triệu đô-la thời nay!) - nhưng vào cuối chuyến hành hương, ông đã cạn túi và phải vay tiền để về. Các chủ nợ của ông đã được đền bù xứng đáng cho lòng tin của họ: nhận được 700 dinar cho mỗi 300 dinar mà ông vay.

Sự giàu có này đã gây ấn tượng. Các tác giả Ả Rập như Ibn-amir Hajib và Ibn Battuta kể lại cho chúng ta những câu chuyện chi tiết về nhà vua và vương quốc Mali. Theo lời họ, mansa nhận được lòng sùng kính từ người dân của mình hơn bất kỳ người cai trị nào ở những nơi khác. Ông là hiện thân sống động của sự uy nghi - từ cách ông đi đứng cho tới cách thần dân của ông thể hiện sự hạ mình tột cùng khi có mặt ông: phủ phục, đầu chạm đất, đón nhận mọi lời nói của ông với những tiếng thì thầm trầm trồ và tán thưởng. Khi gặp ông, không ai được mặc quần áo thiếu tề chỉnh, thậm chí không ai được hắt hơi. Những biểu hiện thiếu thận trọng như thế sẽ dẫn đến cái chết.

Truyền thuyết về sự vĩ đại của mansa lan truyền đến với châu Âu. Các tấm bản đồ, nhất là Catalan Atlas năm 1375, thể hiện nhà cai trị này được tôn lên như một ông vua châu Âu, vương miện trên đầu, quả cầu và quyền trượng trong tay. “Nước ông ta có vô khối vàng, Catalan Atlas lưu ý, “cho nên vị chúa tể này là ông vua giàu nhất và cao quý nhất trong mọi vùng đất.” Sự ngưỡng mộ và quý mến này không kéo dài lâu. Giao dịch vàng suy giảm, Mali sa sút. Vào nửa sau thế kỷ 14, khi người Bồ Đào Nha đến được “bờ biển vàng” châu Phi và đã có thể thâm nhập vào Gambia, những người kế vị của mansa Musa bị coi là đám thô lậu, tầm thường. Thời hoàng kim của thế giới đã trôi qua rồi*

•

Một câu thành ngữ La-tinh: Sic transit gloria mundi.

TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC ĐƯỢC CHE ĐẬY

Trần truồng không phải là một việc đáng chú ý: ban đầu nó được giải thích như dấu hiệu cho sự ngây thơ ở Vườn Địa đàng. Chẳng hạn, Columbus ban đầu đã rất thích thú.¹⁸ “Họ đi đứng trần truồng như cái ngày họ được sinh ra,” ông viết, “đàn bà cũng như đàn ông.” Và: “Người Ki-tô chúng tôi nói họ đẹp tuyệt trần, đàn ông cũng như đàn bà.” Và: “Vẻ đẹp này là tinh thần cũng như thể chất… Họ là những người dễ chịu và hòa bình nhất trên thế giới.”

Cùng với vẻ đẹp là sự ngây thơ. “Đô đốc* nói ông không thể tin rằng có thể gặp được những người có trái tim lương thiện như thế, rất hào phóng và nhút nhát, bởi họ trao cho người Ki-tô chúng tôi tất cả những gì họ có và chạy đến đưa cho chúng tôi bất kỳ cái gì ngay khi họ vừa nhìn thấy chúng tôi.” Và: “Để đổi lấy bất kỳ thứ gì mà bạn đưa cho họ, dù nó có vớ vẩn thế nào đi nữa, họ lập tức trao cho bạn tất cả những gì họ có.” Và: “Họ không thèm khát tài sản của người khác… Bất kỳ thứ gì thuộc về họ mà bạn muốn có, họ chẳng bao giờ từ chối. Ngược lại, họ yêu cầu bạn tự giúp mình, và thể hiện tình yêu nhiều đến mức bạn trao cho họ trái tim mình.” Và: “Họ rất dịu dàng và không biết gì về cái ác. Họ không biết tới chuyện giết hại lẫn nhau.”¹⁹

•

Chỉ Columbus. (ND)

Nhưng hình ảnh bình yên như vậy không thể tồn tại lâu. Đặc biệt, có một thứ mà những người hào phóng này không sẵn sàng cho đi, đó là phụ nữ của họ. Nhưng đó cũng là thứ mà sau nhiều tháng trời trên biển, đám người Tây Ban Nha khát tình nọ thèm muốn hơn cả, thậm chí còn hơn cả vàng. Chưa kể, những người ngây thơ sẵn sàng cho không tài sản của mình nghĩ rằng người Tây Ban Nha cũng sẽ làm như vậy. Vì vậy, họ đã lấy đồ, nhưng người Tây Ban Nha cho thế là trộm cắp. Chính Columbus, sau cơn bốc đồng lúc mới đến đã sớm tỏ ra hối hận vì sự cả tin của ông và đưa ra vài lời khuyên thực tế cho người của mình: “Trong chuyến đi đến Cibao, nếu một người Ấn Độ* ăn cắp bất kỳ thứ gì, anh hãy trừng phạt hắn bằng cách xẻo mũi và chặt tay hắn, bởi đó là những phần cơ thể mà chúng không thể giấu đi.”

•

Nguyên văn: “Indian”, thực ra là người Anh-điêng, ở đây Columbus nhầm là người Ấn Độ vì tưởng vùng đất ông tới là Ấn Độ. (BT)

Và thế là người man rợ cao quý đã trở thành kẻ man rợ, thuần túy và đơn giản. Làm sao ông ta có thể là một người khác được? Không ai có thể sống như huyền thoại thánh thần trước sự hiện diện của đám cướp tàn nhẫn nhất được thỏa sức muốn làm gì thì làm với các nạn nhân ngây thơ. Pascal Bruckner đã lập luận đầy thuyết phục rằng người Anh-điêng “đã bị kết án ngay từ đầu vì anh ta từng được tuyên bố là hoàn hảo.” Hình ảnh mới mẻ này, và phù hợp hơn hẳn đối với người da trắng, ngoài ra còn được củng cố bởi các khía cạnh khác trong văn hóa người Anh-điêng - đặc biệt là việc cáo buộc họ ăn thịt người. Một số học giả phủ nhận sự tồn tại của hành vi này, ít nhất là đối với người Anh-điêng vùng Caribbean. (Có vẻ như không có gì phải nghi ngờ về việc này ở Mexico hay Trung Mỹ.) Sự phủ nhận này đáng tin ở mức độ nào thì thật khó nói: sau tất cả, rất khó để chứng minh nó đã không xảy ra, nhưng rõ ràng là ở đây các nhà nhân học đôi khi có xu hướng nhìn nhận cuộc chạm trán giữa người châu Âu với người Anh-điêng châu Mỹ theo kiểu trắng đen, với một bên là mọi sự xảo trá và một bên chỉ có đạo đức.²⁰

Đôi khi, sự bảo vệ có tính gián tiếp. Nhà nhân học xã hội David Maybury-Lewis trích dẫn một tác phẩm mang tính đại diện và nhiều ảnh hưởng trong vấn đề này là cuốn của Hans Staden, True History and Description of the Land of the Savage, Naked and Ugly Maneating Peoples of the New World of America (Lịch sử thực sự và mô tả về vùng đất của các dân tộc ăn thịt người man rợ, trần truồng và xấu xí ở châu Mỹ Tân Thế giới) (1557), cho rằng người Anh-điêng Tupinamba, từng giam cầm ông, “thường xuyên ăn thịt tù nhân của họ như một thứ nghi lễ”. Ông viết, “Điều này được coi là cái chết anh hùng. Một chiến binh bị bắt, ở một số trường hợp có thể đã sống với những kẻ bắt mình trong nhiều năm và thậm chí có thể đã lập gia đình ở đó, bị lôi ra và đập chết bằng gậy trong một trận đấu tay đôi theo nghi thức, sau đó cả cộng đồng sẽ ăn thịt anh ta để tiếp nhận bản chất anh hùng của anh ta.”²¹

Maybury-Lewis lưu ý tiếp rằng cũng người Tupinamba đó hẳn đã kinh hoàng trước sự tàn ác của người châu Âu, thể hiện qua việc thường xuyên dùng tra tấn trong các phiên tòa, việc trừng phạt và thi hành chế độ nô lệ; và sau đó lại phàn nàn một cách phiến diện trong các phán xét và chính sách của châu Âu. Nhưng tất nhiên là rất khó cho bất kỳ ai trong chúng ta “để tự thấy mình giống như người khác thấy.” Chủ nghĩa tương đối - sức mạnh của sự đồng cảm - tương xứng với chúng ta và là một phẩm chất đặc biệt của giới nghiên cứu dân tộc học. Nhưng nhìn chung ta không nên trông cậy vào nó, ở châu Âu thế kỷ 16, nó được giới hạn trong một số ít giáo sĩ, những luận điểm của họ chỉ được đánh giá cao khi nghĩ về chúng lúc yên tĩnh.

LỊCH SỬ VÀ TRUYỀN THUYẾT

Câu chuyện về những bất công và tội ác của Tây Ban Nha trong cuộc chinh phục châu Mỹ thật kinh khủng, đến mức nó là một nguồn cơn gây ra sự bối rối và hổ thẹn khi hồi tưởng. Đấy là loại người nào, mà có thể gây ra nhiều tội ác và sự bội phản đến thế? Câu trả lời, như đã nêu ở trên, nằm trong lựa chọn xã hội và lịch sử. Một mặt, các cuộc phiêu lưu hướng đến Tân Thế giới đã thu hút những thành viên táo bạo, đói khát, đểu giả nhất của xã hội Tây Ban Nha, nhiều người trong đó là đám cặn bã không quan tâm gì tới tính mạng bản thân, nói gì tới tính mạng người khác. Mặt khác, kinh nghiệm lịch sử Tây Ban Nha, cuộc chiến kéo dài chống lại kẻ thù bên ngoài (tái chinh phục) và bên trong (đàn áp sự khác biệt tôn giáo), dẫn đến việc cho rằng mục đích biện minh cho phương tiện và dập tắt những cảm xúc tử tế và nhân đạo. Tzvetan Todorov thêm vào yếu tố khoảng cách: người Tây Ban Nha sống xa nhà và thể hiện quyền lực và cơn giận của họ trước những người xa lạ, trước một Kẻ Khác không được coi là người và do đó là nằm ngoài hay ở thấp hơn những quy tắc đối xử kể cả áp dụng với kẻ thù. Trong các tình huống như thế, mọi thứ đều có thể xảy ra, không thứ gì bị cấm cả. Vì vậy, họ thi đua với nhau trong việc tưởng tượng và làm điều ác, nên nó dĩ nhiên đã làm bùng nổ các cơn điên tập thể. Todorov bổ sung: “Sự ‘man rợ’ của người Tây Ban Nha không có gì là phi nhân hay thú tính; nó hoàn toàn con người và báo trước sự xuất hiện của thời hiện đại.”²²

Thật đáng buồn cho cái thời diễn ra sự kết hợp của thói vô đạo đức khủng khiếp với cơ hội chinh phục, đặt các dân tộc yếu hơn nhiều dưới bàn tay tàn nhẫn của lũ tham lam, giận dữ, độc ác khó đoán.

Trong nỗ lực để giảm thiểu, nếu không nói là bào chữa, cho hồ sơ tội ác này, những người biện hộ, trong đó có nhiều người là hậu duệ của những người Tây Ban Nha đi xâm chiếm, đưa ra hai cách lập luận. Theo cách thứ nhất, làm mất uy tín các cáo buộc bằng cách cho chúng là bịa đặt hay cường điệu. Do đó, họ đưa ra thuật ngữ leyenda negra (truyền thuyết đen): đen, hàm ý là sự quá mức (làm gì có màu nào đen hoàn toàn?); và là truyền thuyết chứ không phải là lịch sử. Mục đích là để gạt bỏ thay vì bác bỏ, vì không thể có chứng cứ (Chiến thuật và thuật ngữ tương tự cũng được áp dụng để làm mất uy tín của lập luận về sự thiếu khoan dung của Tây Ban Nha và chủ nghĩa cuồng tín tôn giáo tại nước này, mà đỉnh điểm là sự ám ảnh với tính thuần chủng [limpieza de sangre], và sự truy đuổi dị giáo ngay cả trong sự hiu quạnh của những giấc mơ, đã làm thui chột khả năng truy vấn và học hỏi của quốc gia. Cũng ở đây, sẽ dễ dàng hơn để gạt bỏ những tin xấu thay vì tranh biện.)

Cách tiếp cận thứ hai là chỉ ra hành vi sai trái của các thực dân khác, đặc biệt là người Anglo-Saxon, người Tin Lành Bắc Mỹ, họ có chiến lược chinh phục khác biệt và ít nạn nhân hơn, nhưng khả năng tàn ác và đạo đức giả được cho là tương tự*. Cứ như thể những hành vi sai trái của người khác sẽ miễn tội cho chính mình. Dòng lập luận này không phải là không liên quan đến các vấn đề quyền lực về sau và nền chính trị của chủ nghĩa đế quốc. Đối với nhiều sử gia và tư tưởng gia Mỹ La-tinh, điều quan trọng là phải nhấn mạnh sự gian trá của các gringo* đã tới để thống trị châu Mỹ. Vậy thì, tốt hơn hết, hãy đổ những bất hạnh của người Anh-điêng châu Mỹ vào cửa nhà họ, cho dù chỉ là ám chỉ.²³

•

Có thật vậy không? Thực dân Anh ở Bắc Mỹ có thể giết người máu lạnh; nhưng dày vò và tra tấn thì sao? Và nếu người ta thắc mắc là ai có thể đo lường được những điều này, thì theo tôi thấy dường như có một sự khác biệt đáng kể về hành động ở đây, cụ thể, nếu tôi là một người Anh-điêng, tôi thà chết dưới tay người Anh còn hơn là người Tây Ban Nha. Chết là chết, nhưng theo cách đó tôi có thể chết nhanh và gần như toàn thây.

•

Gringo (tiếng Tây Ban Nha), để chỉ người da trắng có gốc Anglo-Saxon, nhất là người Mỹ. (ND)

06.

ĐÔNG TIẾN!

Giữa mọi Sự kiện vĩ đại đã xảy ra trên Thế giới trong những Kỷ nguyên gần đây, các sự kiện liên quan tới những cuộc Hành trình và Khám phá mà người châu Âu tạo ra trong hai Thế kỷ 15 và 16, đã làm thay đổi sự Ưu tiên… Những Thành tựu đó đem lại Giá trị và Vinh quang mà trong đó, không cần phải Tranh cãi, người Bồ Đào Nha được ghi danh với Đóng góp đầu tiên và quan trọng nhất… phải thừa nhận rằng chính họ là những người đầu tiên đã ghi Dấu chân Vạch đường qua Đại dương, và nhờ đó mà những người Đứng đầu các Quốc gia khác mới tiếp tục Khám phá những Vùng đất xa xôi.

Các Quốc gia khác không thực hiện sớm như người Bồ Đào Nha trong những Nỗ lực Kiểu tương tự, khi mà họ đã tiến hành Sự nghiệp của mình trong gần 40 Năm, trước khi bất kỳ nước Láng giềng nào có vẻ đã nghĩ đến các Khám phá ở nước ngoài… một số Sự kiện cho thấy, các Kế hoạch là Kết quả của việc Lập luận vững chắc, và được hình thành trên những Cơ sở hợp lý nhất.

THOMAS ASTLEY,

Voyages and Travels (Các chuyên hải hành và hành trình)

Giống như người Tây Ban Nha, người Bồ Đào Nha bắt đầu bằng việc di chuyển từ đảo này sang đảo khác. Bắt đầu từ bờ biển phía tây châu Phi, mục đích là vòng qua những vùng đất Islam giáo để vào Ấn Độ Dương. Những chuyến đầu tiên khá dễ dàng. Khi đi về phía nam, những cánh buồm của họ căng phồng với các cơn gió mậu dịch. Nhưng điều đó đồng nghĩa với rắc rối khi trở lại Lisbon. Sáng kiến thiên tài của họ là không cố quay lại ngược chiều gió mà sẽ đi tiếp về phía tây và bắc để trở về qua quần đảo Azores.

Cũng tương tự nhưng hơi khác với quần đảo Canary. Lúc này đi về phía nam có vẻ khó khăn, do hướng gió và dòng chảy ngược chiều nhau. Rắc rối bắt đầu xảy ra quanh Cape Bojador (27° Bắc), ranh giới tượng trưng giữa sáng tạo và hỗn loạn, nơi các dòng nước hỗn độn khiến mặt biển dường như sôi sục. Một thập kỷ thăm dò (1424-1434) khiến họ phải quay trở lại trước rào cản vô hình này.¹

Nhưng người Bồ Đào Nha vẫn dấn bước, hành trình nối tiếp hành trình, từ hải lý này đến hải lý khác. Lúc đầu, họ nghĩ rằng không có ai sống dọc theo bờ biển khô cằn đó; nhưng rồi họ gặp một số người bản địa, bắt đi vài tù nhân, biết đến chế độ nô lệ, nhận ra cơ hội kiếm lời mới. Bởi lợi nhuận là tâm điểm của vấn đề, như Zurara, người viết tiểu sử Hoàng tử Henry, đã nhận xét: “… rõ ràng là [không thủy thủ hay thương nhân nào] lại muốn đến một nơi mà anh ta không thể kiếm được tiền.”²

Nam Đại Tây Dương không giống với đại dương khác. Về phía châu Phi nó không giáp với thềm lục địa thuận lợi nào; các dòng chảy và hướng gió chạy ngược với tàu đi về phía nam, còn bờ biển thì hết sức khô cằn. Hơn nữa, một khi đã vượt qua Cape Verdes, người ta khó tìm thấy bến cảng và nguồn nước trên đường từ Guinea tới Cape. Các kỹ thuật lâu đời trong việc đưa tàu đi dọc bờ biển, mặc dù đạt hiệu quả cao ở những vùng biển Bắc Đại Tây Dương, Địa Trung Hải, Ấn Độ Dương, và Trung Quốc, lại không hữu hiệu ở đây. Phải là sự điều hướng trên vùng biển sâu³ (xem Bản đồ 1,2, và 3.)

Ở đây, kinh nghiệm trước kia của người Bồ Đào Nha trong việc sử dụng gió mậu dịch để dễ dàng trở về nhà từ các đảo đã được đền đáp, nhưng theo một hướng khác. Sau nhiều thập kỷ từng bước tiến về phía nam, họ đã dong buồm và thực hiện bước đi táo bạo tiến về phía tây, vượt qua đại dương tới Brazil, trước khi trở về theo hướng đông nam. Việc này đã khiến tuyến đường dài thêm hàng trăm hải lý và có nghĩa là mất hàng tuần, thậm chí là hàng tháng mới thấy được đất liền, nhưng hiệu quả là rút ngắn được thời gian hành trình và giúp họ đi vòng qua mũi đất ở châu Phi để đến những vùng biển hiền hòa hơn.

Không nên coi điều này là may mắn. Người Bồ Đào Nha có thể làm vậy bởi họ đã biết cách tìm ra vĩ độ. Ở Bắc Đại Tây Dương, các thủy thủ luôn tìm vị trí của họ theo phương bắc-nam nhờ vào độ cao của sao Bắc Đẩu. Tuy nhiên, khi họ tiếp cận xích đạo, sao Bắc Đẩu ở vị trí rất thấp trên bầu trời, và họ phải dựa vào Mặt trời để định hướng, ở đây, vấn đề trở nên phức tạp do có sự thay đổi vị trí của Mặt trời trên bầu trời: vào mùa hè châu Âu, Mặt trời ở xa hơn về phía bắc, do đó cao hơn; vào mùa đông, ở xa hơn về phía nam. Sự khác biệt này về vị trí, được gọi là độ lệch, phải được tính đến khi sử dụng độ cao của Mặt trời để ước lượng vĩ độ. Ở đây, vị trí của Iberia như là biên giới và cầu nối giữa các nền văn minh đã được đền đáp. Trong các thế kỷ 14 và 15, giới thiên văn học Ả Rập và Do Thái ở đó (nhân vật chủ chốt là Abraham Zacut) đã làm ra những bảng tra cứu độ lệch của Mặt trời thuận tiện cho hoa tiêu sử dụng.⁴

Một khi có thể xác định được vĩ độ, cả trên biển lẫn đất liền, người ta có chìa khóa cho các đại dương; vì lúc này có thể biết được vị trí theo phương bắc-nam; và nếu như biết được vĩ độ của một địa điểm, người ta có thể đến được đó bằng cách lên tàu và đi theo vĩ tuyến (Đôi khi có vấn đề: nên đi về phía đông hay phía tây?). Thông tin quan trọng nhất mà Bartolomeu Dias mang về từ chuyến đi của ông (năm 1488) là tọa độ của cực nam châu Phi. Biết được điều đó, người Bồ Đào Nha có thể đến đấy từ bất kỳ nơi nào ở Nam Đại Tây Dương.

Những khám phá này đã diễn ra ở Bồ Đào Nha trong hơn nửa thế kỷ. Một số trong đó là nhờ công sức của hoàng gia Bồ Đào Nha và vị hoàng tử sùng đạo, chuyên tâm (chúng ta được biết là tới khi chết, ông vẫn còn trai tân) mà người ta gọi là Henry nhà Hàng hải, người đã xây dựng một trạm nghiên cứu hải dương tại Sagres trên một khu đất nhìn ra đại dương và lãnh đạo hàng thập kỷ các nghiên cứu về khoa học và kỹ thuật của việc điều khiển tàu và di chuyển trên biển khơi. Một số khác là nhờ công sức của giới đóng tàu tư nhân và thủy thủ, họ nhìn thấy sự giàu có nơi mũi tàu của mình. Tất cả các khám phá này phụ thuộc vào những cải tiến trong nghệ thuật đóng tàu: các con tàu dài hơn và bóng bẩy hơn, thay vì mấy con tàu thân rộng chứa hàng hóa; bánh lái chắc chắn; kết hợp giữa buồm vuông và buồm tam giác; phối trộn giữa các kỹ thuật Đại Tây Dương và Địa Trung Hải. Khi Dias trở về từ cực nam châu Phi, ông cũng mang theo những ý tưởng về tàu (không còn được gọi là thuyền nữa) mà Vasco da Gama sẽ áp dụng một thập kỷ sau đó. Chục năm sau lại chứng kiến thêm những thay đổi. Mỗi chuyến đi là một trải nghiệm, một động lực để sửa chữa.

Việc ra khơi tiếp tục phụ thuộc vào các thiết bị: la bàn định hướng; thước trắc tinh* và máy đo góc để đo độ cao của các thiên thể; thiết bị quan trắc khi đi ngược hướng Mặt trời; đồng hồ cát để đo thời gian và ước tính tốc độ. Và, chúng ta đừng quên, việc đi biển hoàn toàn phụ thuộc vào sự dẻo dai của cánh thủy thủ giàu kinh nghiệm. Những người này, một đám đông kỳ lạ, hẳn nhiều lúc đã phải hối hận vì quyết định của mình. Họ bị ốm và thường chết vì thiếu dinh dưỡng trên những chuyến hải hành vô tận ấy, cằn nhằn Đức Mẹ Đồng Trinh và các vị thánh với vô số lần đọc kinh Kính Mừng cùng lời cầu nguyện lặp đi lặp lại, tìm cách xoa dịu biển bằng những hành động mê tín; và sau đó, khi một lần được đặt chân trên đất liền khô ráo, bèn vung hết tiền công vào rượu chè và tình dục, tới khi rỗng túi thì lại cho phép mình bị cám dỗ thêm một lần nữa. Đó là cuộc đời của một người đàn ông đi biển. (Bên cạnh đó, sóng biển vẫn luôn chực chờ để vồ lấy họ.)

•

Dụng cụ đo độ cao thiên thể thời trước. (BT)

CÁC HẢI LƯU TRÊN THẾ GIỚI

Những hải lưu này, cùng với hướng gió chủ yếu, hình thành nên các tuyến vận chuyển hàng hải trong Kỷ nguyên Hàng Hải.

CÁC HƯỚNG GIÓ CHÍNH TRÊN THẾ GIỚI, TRONG THÁNG 1

Những điểm lặng sóng và đới lặng gió tồn tại ở những điểm mà các hướng gió ngược nhau gặp nhau.

CÁC HƯỚNG GIÓ CHÍNH, TRONG THÁNG 6

Chiến lược của người Bồ Đào Nha, tiến hành dựa trên sự hiểu biết, đã tỏ ra có ích. Mỗi chuyến đi được xây dựng dựa trên những chuyến trước đó; mỗi lần, họ lại đi xa hơn một chút; mỗi lần họ đều ghi lại vĩ độ, thay đổi bản đồ, và để lại dấu mốc về sự hiện diện. Rào cản tâm lý khiến một số bước đi trở nên khó khăn hơn: do đó, Cape Bojador, tức Cape of Storms (Mũi Bão), sau này được đổi tên thành Good Hope (Mũi Hảo Vọng) (tính biểu tượng là quan trọng). Dần dần, nỗi sợ nhường chỗ cho lý do và phương pháp. Quyết định đi về hướng tây, gần tới bờ biển Nam Mỹ, trước khi quay lại hướng đông là quyết định sáng tạo và táo bạo nhất, thể hiện sự tự tin lớn lao vào khả năng tìm đường của họ (So sánh với Columbus đã có một chuyến rong chơi.) Tiếp tục di chuyển tốt hơn là neo thuyền và dừng lại. Không có cơn gió nào giống cơn gió sắp tới; không có cánh buồm nào như cánh buồm từng căng gió.

Sẽ không thể hiểu được hành trình của người Bồ Đào Nha tới Ấn Độ nếu không tìm hiểu về những con người như Vasco da Gama, là thủy thủ và người đi biển từ thời thơ ấu, con người của sự cứng đầu và các biện pháp cứng rắn. Chúng ta không biết nhiều lắm về Gama, nhưng một câu chuyện về sự nghiệp của ông trước khi tới Ấn Độ đã nói lên nhiều điều về con người này. Đó là năm 1492, và Gama khoảng 30 tuổi. Một đoàn tàu Bồ Đào Nha mang theo vàng từ El Mina (trên bờ biển phía tây châu Phi) đã bị một tàu cướp biển Pháp bắt giữ, cho dù hai nước đang hòa bình. Phải làm gì đây? Các cố vấn của vua Bồ Đào Nha đề xuất giải pháp ngoại giao: cử một sứ giả đến xin lại con tàu và vàng. Vua John không hài lòng: “Ta không muốn thấy cảnh sứ giả của ta không được đón tiếp chu đáo hay phải mỏi cổ đợi trong các phòng chờ. Điều đó khiến ta đau lòng hơn là mất vàng.”

Thế nên, Vua John đã cử Gama đi, “một người mà ông tin tưởng, từng phục vụ trong các hạm đội và trong các công việc về biển. Biển cả là trường học tuyệt vời của Bồ Đào Nha, và không chỉ trong vấn đề hàng hải. Sáng hôm sau, Gama và một nhóm vũ trang mới được thành lập vội đã có mặt trên bến cảng Setubal, nơi 10 chiếc tàu Pháp đang neo đậu, chất đầy hàng hóa phong phú. Tất cả chúng đã bị bắt giữ; hàng hóa bị lấy đi và niêm phong, còn các thủy thủ thì bị đưa lên bờ. Không cần thêm gì nữa. Các chủ tàu Pháp kiến nghị với vua Pháp. Vua Pháp gửi trả lại đoàn tàu và vàng, không thiếu một ounce.* Và vua Bồ Đào Nha bèn thả các tàu Pháp cùng hàng hóa trên đó, đến tận thước vải và thùng rượu cuối cùng.⁵

•

1 ounce = 28,35 gram. (ND)

Khám phá của Columbus về một thế giới mới làm người Bồ Đào Nha kinh ngạc. Giống như Sputnik* đối với người Mỹ. Sau tất cả, lẽ ra họ đã có thể có được ông, nhưng họ lại từ chối. Họ mất nhiều thập kỷ thăm dò vất vả, tốn kém để có thể đi vòng qua châu Phi, thế mà giờ đây người Tây Ban Nha đã tìm thấy một thế giới mới (hoặc có thể là châu Á) ngay trong lần thử đầu tiên. Thật bất công. Đã đến lúc phải đi: tháng 7/1497, một đội tàu nhỏ gồm bốn tàu dưới sự chỉ huy của Vasco da Gama xuất phát từ Lisbon theo hải trình bị bỏ dở trước kia của Bartolomeu Dias, vòng qua châu Phi để tìm đến Ấn Độ. Chuyến đi này dài trên 27.000 dặm và mất hơn hai năm; và chỉ có 54 thành viên trong số thủy thủ đoàn 170 người lúc đầu sống sót trở về.

•

Sputnik là chương trình tàu vũ trụ không người lái, được Liên Xô phóng vào không gian cuối những năm 1950, trước cả Mỹ. (ND)

Cuộc thăm dò tốn kém này không phải là một thành công về thương mại. Trước sự kinh ngạc của da Gama, các thương nhân mà ông gặp ở Ấn Độ đều là người Islam giáo và không có ý định giao dịch với người Ki-tô ngoại đạo; hơn nữa, hạt thủy tinh, nữ trang, và áo sơ mi mà ông mang theo để đổi chác hay bán, mặc dù rõ ràng là hấp dẫn với người bản địa ở Caribbean, nhưng lại gần như vô giá trị ở Ấn Độ, họ đã biết sự khác biệt giữa mấy thứ rác rưởi với các đồ quý giá và sản xuất ra vải còn tốt hơn hẳn châu Âu. Thế nên, da Gama ít nhiều trắng tay khi trở về. Thứ ít ỏi mà ông mang về là một chiến lợi phẩm; hăm hở và tuyệt vọng, ông đã tấn công và bắt giữ một chiếc tàu Islam giáo nhỏ cùng với hàng hóa là gia vị. Đây không phải tiền lệ tốt: kể từ thời điểm đó, người Bồ Đào Nha sẽ phải dựa vào vũ lực để thiết lập vị trí của họ tại Ấn Độ Dương, thay vì dựa vào việc cạnh tranh trên thị trường.

Quan trọng hơn nhiều, da Gama mang về tin tức - hai loại tin tức. Tin thứ nhất: người châu Âu mạnh hơn người bản địa; họ có tàu tốt hơn và súng tốt hơn. Tin thứ hai: mặc dù ông đã không thể giao dịch được, nhưng có rất nhiều gia vị có thể bán với mức giá hứa hẹn lợi nhuận khổng lồ. 100 gram hồ tiêu ở Calicut được bán với giá 3 ducat. Sau khi qua tay nửa tá người trung gian và trả những khoản phí và hối lộ đáng kể cho các vị vua, các sheikh, và các quan chức trên đường đi, số hồ tiêu này được bán ở Venice với giá 80 ducat. Nếu so với mức thu được như thế, thì chi phí cho một hạm đội có đáng là bao? Và giá trị mạng sống của thủy thủ thì đâu có nhiều nhặn gì?

Đây là sự trả thù của Bồ Đào Nha. Vua Manuel viết thư cho hai vị quân chủ Tây Ban Nha, Ferdinand và Isabella (“Đức vua và Hoàng hậu cao quý vĩ đại nhất, Chúa tể và Công nương hùng mạnh nhất!”), kể cho họ về “các thành phố lớn, các công trình lớn và các con sông, với dân cư đông đúc” - không có đám man rợ trần truồng ở nơi này - cũng khoe khoang về những thứ như gia vị, đá quý và “các mỏ vàng". Không nói gì về bệnh kiệt sức và những cái chết của thủy thủ, không nhắc đến các thương nhân Islam giáo và thất bại thương mại. Đây chính là nơi mà Columbus đã tìm kiếm và không tìm thấy. Hãy cố mà nhớ lấy!

Tới đầu năm 1500, chưa đầy sáu tháng sau sự trở về vinh quang của da Gama, Bồ Đào Nha phái một hạm đội thứ hai đến Ấn Độ - lần này gồm 13 tàu và 1.200 người, kể cả binh lính - dưới quyền chỉ huy của Pedro Alvares Cabral. Họ cử ông đi kiếm tiền và bảo ông không nên tìm kiếm rắc rối; nhưng nếu có một con tàu thù địch tìm cách gây hại thì ông không được để nó đến gần, mà nên giữ khoảng cách và bắn chìm nó xuống đáy biển.

Không có thứ gì tốt hơn để minh họa cho cảm thức về sự ưu việt. Vì người ta biết rõ rằng những ai sở hữu vũ khí tốt hơn có thể tiêu diệt được đối phương từ xa mà không gây hại gì cho bản thân, trong khi những người ở thế yếu hơn phải lại gần và dựa vào sự dũng cảm cũng như sức mạnh cá nhân để giành chiến thắng. Các chỉ dẫn cho Cabral báo hiệu một thế cân bằng mới về quyền lực trên thế giới. Người châu Á, đông hơn hẳn người Bồ Đào Nha, giàu có hơn, và theo nhiều cách thì văn minh hơn, sẽ không hiểu và không tưởng tượng được điều này. Song, nó là thế này: Châu Âu giờ đây có thể thiết lập vị trí tại bất kỳ nơi nào trên bề mặt địa cầu trong tầm bắn của pháo hạm.*

•

Sự ưu việt mang tính quyết định của vũ khí châu Âu vào năm 1500, cùng với những lợi thế công nghệ khác đã nhắc đến ở trên, khiến không thể nào nuốt trôi được đám học giả tin rằng quyền bá chủ toàn cầu của châu Âu là một sự tình cờ may mắn. Theo tuyên bố của một người đả phá tượng thần: “Cuốn sách 1400-1800 của tôi ‘cho thấy’ đến năm 1800 châu Á đã đi trước châu Âu và châu Âu tham gia/leo lên trên châu Á bằng tiền của Mỹ. ‘Sự mở rộng’ của châu Âu và tiến bộ/lợi thế của nó so với châu Á từ năm 1500 là một huyền thoại của chủ nghĩa lấy châu Âu làm trung tâm. Andre Gunder Frank, Đại học Toronto, trên Internet, H-World@msu.edu, 7/6/1996.

Người Bồ Đào Nha đã thực hiện nhiệm vụ của mình bằng phương pháp mà hẳn sẽ làm ấm lòng Hoàng tử Henry. Ở đây là óc tò mò và sự thèm khát được hợp lý hóa, như trong các hướng dẫn (Regimento) cho Diogo Lopes de Sequeira ở cuộc thăm dò Madagascar vào năm 1508:

Hạm đội nên đi theo chu vi của hòn đảo, đặc biệt chú ý đến bờ biển phía tây (phía đối diện châu Phi); đi vào và nghiên cứu tất cả các cảng, thám thính các cách đi vào và đi ra, khám phá khả năng neo đậu căn cứ vào hướng gió, dòng chảy, và tính chất của đáy biển; và viết ra tất cả những điều này [tôi để nghiêng].

Tiếp xúc lần đầu với người bản địa: cho họ thấy một loạt đồ vật và kim loại (gia vị, sáp, đồng) để xem liệu những thứ này đã được biết đến trên đảo chưa; và nếu có, hãy hỏi họ làm thế nào để kiếm được chúng và buôn bán với họ. Tìm hiểu họ muốn gì khi trao đổi.

Tìm hiểu xem liệu có tàu nào khác đi vào các cảng này. Chúng đến từ đâu? Chúng mang theo những gì? Chúng có buôn bán những thứ này ở các đảo khác hoặc mang những thứ khác đến các nơi khác không? Thương nhân và thuyền viên của những tàu này đến từ đâu? Họ là người Islam giáo hay ngoại giáo? Da trắng hay da đen? Họ mặc quần áo thế nào? Họ có vũ trang không?

Những tàu này lớn hay nhỏ? Thuộc loại nào? Mùa chúng đến và đi ra sao? Tần suất (hằng năm, thường xuyên hơn)? Cách điều hướng của chúng trên biển?

Liệu đảo có tàu riêng không, và nếu có, chúng đi đâu, mang theo gì, tìm kiếm gì?

Trên đảo sản xuất cái gì, người bản địa sẽ làm gì với nó? Những thứ này đắt hay rẻ?

Cấu trúc chính trị: các loại vua chúa, người Islam giáo hay ngoại giáo? Họ sống ra sao? Họ thực thi công lý bằng cách nào? Họ sở hữu những gì? Họ có kho báu không? Loại hình nhà nước và chức tước là gì, và cách thức họ duy trì nó? Quân đội và vũ khí thế nào: voi hay ngựa, vũ khí, súng cầm tay, pháo binh loại nào? Binh lính nhút nhát hay hiếu chiến?

Có giới cai trị Islam giáo tách rời, độc lập không; và họ có thừa nhận giới cai trị ngoại giáo không?

Dân cư là Islam giáo hay ngoại giáo? Nếu là ngoại giáo, thì người Islam giáo sống với họ bằng cách nào? Có người Ki-tô như ở Ấn Độ không?* Họ có biết Thánh Thomas không?

•

Những người Bồ Đào Nha đầu tiên đến Ấn Độ đã bị nhầm lẫn trước tín ngưỡng tượng thần bản địa và nghĩ rằng Ấn Độ giáo là một hình thức kỳ lạ của Ki-tô giáo.

Phong tục tập quán ra sao? Có phải chúng, ít ra là phần nào, giống như ở người Malabar?

Có thành phố, thị trấn hoặc làng mạc nào có tầm quan trọng đặc biệt không? Chúng có kiên cố không? Việc cư ngụ trên đất đai thế nào?

Tiền thì sao? Có chuẩn mực nào đó không? Hay chỉ đơn giản là “các loại tiền,” giống như ở Manicongo [châu Phi?]? Về vấn đề này họ có sử dụng đồng đỏ như một thứ hàng hóa không, và nếu có thì những đồ gì được làm từ nó? Đặc biệt, nó có được dùng để đúc súng không, và nếu có thì là loại nào? Cũng trong trường hợp này, họ sản xuất thuốc súng thế nào?

Một bảng câu hỏi tương tự cho Malacca (bán đảo của Malaysia), thêm một câu hỏi chi tiết về người Trung Hoa buôn bán ở xứ này: tàu và kỹ thuật điều hướng trên biển? vũ khí và phong cách chiến tranh? thương mại, thương nhân, thương điếm, hàng hóa, giá cả? quyền lực chính trị? trang phục và tập quán? kích cỡ và hình dạng của Trung Quốc?⁶

Những câu hỏi có tính hệ thống này đã quay lại Bồ Đào Nha ít nhất là vào năm 1425, bắt đầu bằng việc khám phá quần đảo Canary. Năm 1537, Pedro Nunes, nhà vũ trụ học thời Vua João III, từng khoe khoang trong hồi ký: “Rõ ràng là những khám phá về bờ biển, hải đảo, lục địa đã không tình cờ xảy ra, mà ngược lại, thủy thủ của chúng tôi ra đi với thông tin đầy đủ, được cung cấp các công cụ cũng như các quy tắc thiên văn học và hình học.”⁷ Sự tương phản với Tây Ban Nha là rất rõ ràng. Người Tây Ban Nha đã không áp dụng phương pháp tiếp cận hệ thống này cho đến tận 1/4 cuối cùng của thế kỷ 16.

THỜI ĐẠI KHÁM PHÁ:

ĐƯỜNG ĐI CỦA NHỮNG HẢI TRÌNH CHỦ YẾU

Lưu ý hướng gió và hải lưu quyết định việc lựa chọn tuyến đường. Nên đưa tàu đi những quãng đường dài với tốc độ cao hơn là đi ngược gió và cố gắng vượt qua những khoảng cách ngắn.

Hoặc là họ không cần nó (không có cạnh tranh, điều hướng dễ hơn), hoặc nó không phù hợp với truyền thống và phong cách của họ. Trong khi người Bồ Đào Nha đánh dấu quyền sở hữu bằng cách khẳng định khám phá, tức là qua việc đánh dấu vĩ độ trên bản đồ, thì người Tây Ban Nha lại khẳng định bằng các sự kiện vật chất. Họ trồng các cây thánh giá, “cải đạo” người bản địa, xây các dinh thự Ki-tô, dựng nên các tòa án và nhà tù. Về mục tiêu, người Tây Ban Nha nhắm vào kho báu; người Bồ Đào Nha hướng đến lợi nhuận từ thương mại. Hai quan điểm đế quốc.

Lịch sử bành trướng về thương mại và chính trị của châu Âu vào Ấn Độ Dương và Đông Á bị chi phối bởi câu hỏi về điều lẽ ra có thể xảy ra. Điều gì sẽ xảy ra nếu thế kỷ 16 không phải là một giai đoạn hỗn loạn về chính trị ở châu Á, về cuộc chiến ở Ấn Độ giữa các quốc gia bản địa với những kẻ xâm lược gốc Thổ, về chủ nghĩa biệt lập Trung Hoa, khiến châu Á bị phơi mình trước các cuộc đột kích tàn nhẫn của bọn xâm lược? “Sự vắng mặt” của Trung Quốc gây tổn thương đặc biệt.

Từ năm 1405 đến 1431, người Trung Hoa đã thực hiện ít nhất bảy cuộc thám hiểm hải quân lớn để khám phá vùng biển Indonesia và Ấn Độ Dương. Những chuyến đi này nhằm mục đích trình diễn lá cờ Trung Hoa, ban phát nhận thức và kiến thức của Thiên triều cho đám man di, nhận lại lòng tôn kính và đồ cống nạp, và thu thập cho hoàng đế vài thứ của hiếm không có sẵn trong nước mình. Đặc biệt, các tàu mang về những mẫu động vật kỳ lạ - hươu cao cổ, ngựa vằn, đà điểu; cũng như nữ trang và những sản vật từ động vật, rau cỏ, khoáng chất, làm phong phú dược điển Trung Hoa.

Mối quan hệ giữa những chuyến đi này với thương mại không hoàn toàn rõ ràng. Các tàu mang theo hàng hóa có giá trị (lụa, sứ) dự định dùng để trao đổi, nhưng dường như không tồn tại thị trường mở; thay vào đó lại là cảnh trao đổi quà tặng: đồ cống nạp từ đám man di đổi lấy lòng nhân đức từ người Trung Hoa. Mặt khác, các chuyến đi dường như có ý định mở đường cho thương mại bình thường, với đám thương nhân đi cùng để thực hiện các giao dịch thương mại của họ. Tiếp theo là các chuyến đi biển độc lập để buôn bán, có lẽ hưởng lợi từ uy tín được nâng cao của Trung Quốc. Nhưng nếu thương mại là một trong các mục tiêu, thì đây là một cách rất tốn kém để đạt được. Trong thực tế, người dân Trung Hoa phải trang trải cho những khoản lợi nhuận của các quan chức đã tổ chức mấy hạm đội châu báu này và thúc đẩy thương mại tư nhân, thực sự thì gánh nặng của những chuyến đi này đã vượt quá khả năng của đế chế.⁸

Những đội tàu này vượt xa về độ hoành tráng so với những hạm đội Bồ Đào Nha nhỏ bé sau này. Chúng có lẽ là những chiếc thuyền lớn nhất mà thế giới từng chứng kiến: thuyền mành cao nhiều tầng (high multideck junk, nhưng đó là một thuật ngữ sai) giữ nhiệm vụ như những doanh trại nổi, mỗi chiếc chở hàng trăm thủy thủ và binh lính, minh chứng cho kỹ thuật tiến bộ của ngành đóng tàu Trung Hoa, của việc điều hướng và tổ chức hải quân.⁹ Chiếc lớn nhất dài khoảng 122 mét rộng 49 mét (so với 26 mét của tàu Santa Maria của Columbus), có chín cột buồm so le và 12 cánh buồm vuông bằng lụa đỏ. Chúng được gọi là tàu châu báu, được đóng rất sang trọng, với những cabin lớn và sảnh có cửa sổ - nơi ở phù hợp với các đại diện của Thiên tử và quan chức nước ngoài sẽ đi cùng họ trên đường về Trung Quốc. Những tàu khác để đáp ứng các nhu cầu khác: “mã thuyền” tám cột buồm chở theo ngựa đến Nam Á, mà do khí hậu nên khó có thể nuôi được loài vật này, cùng với vật liệu xây dựng và sửa chữa; tàu hậu cần bảy cột buồm, chủ yếu chở lương thực; tàu chở quân sáu cột buồm; tàu chiến năm cột buồm để tham chiến trên biển; và tàu nhỏ hơn có tốc độ nhanh để đối phó với cướp biển. Hạm đội thậm chí có cả tàu chở nước, đảm bảo cung cấp nước ngọt cho một tháng hay lâu hơn.

Hạm đội đầu tiên trong số này là của đô đốc hoạn quan Trịnh Hòa năm 1405, gồm có 317 tàu và chở theo 28.000 người.¹⁰ Từ năm 1404 đến 1407, Trung Quốc riết ráo tiến hành đóng và sửa tàu. Toàn bộ các tỉnh duyên hải đều bị kéo vào nỗ lực này, trong khi những cánh rừng nội địa bị phạt sạch để lấy gỗ đóng tàu. Hàng trăm tốp thợ mộc, thợ rèn, thợ buồm, thợ bện thừng, thợ xảm tàu, thợ kéo xe, thợ kéo tời, kể cả thợ đồng hồ, bị huy động bằng sắc lệnh, được chia thành các đội, sinh sống ở những trại cạnh nơi làm việc. Vì thợ đóng tàu và thợ học việc đa số mù chữ, nên quá trình học hỏi diễn ra thông qua ví dụ, dùng mô hình thủ công có các bộ phận được ghép nối hoàn hảo mà không cần đóng đinh. Không có chi tiết nhỏ nào không nằm trong kế hoạch của thợ đóng tàu: các tấm ván xếp chồng lên nhau thành nhiều lớp, chỗ tiếp xúc giữa các tấm ván được trét kín bằng sợi đay rồi phủ vôi và dầu cây tùng lên, đinh sắt được bịt kín để chống rỉ sét, dùng loại gỗ đặc biệt cho mọi mục đích, thậm chí có cả “đôi mắt rồng” lớn được sơn vẽ trên mũi tàu để con tàu có thể “nhìn thấy” đường đi. Những con mắt này, cộng với một bánh lái chắc chắn, được cân bằng tốt và đồ dằn nặng, tất cả được điều khiển bởi kinh nghiệm hoa tiêu và hiểu biết dân gian, sẽ đưa tàu đi từ cảng này đến cảng khác. Công việc đã được thực hiện trong những bãi cạn khổng lồ (hồi ấy Trung Quốc đã đi trước công nghệ châu Âu hàng trăm năm) nơi cửa sông Dương Tử. Bằng cách này, trong vòng ba năm, người Trung Hoa đã đóng mới hoặc cải tạo khoảng 1.681 tàu. Châu Âu trung cổ không thể nào hình dung được một hạm đội lớn như thế.¹¹

Song, việc người Trung Hoa mở cửa ra với biển và thế giới rộng lớn hơn ấy đã trở thành vô ích, thực sự đã bị cố tình hạ xuống thành số không*. Vào những năm 1430, tân hoàng đế trị vì ở Bắc Kinh là một người “không biết đến Joseph.”* Một đám đông mới gồm các quan lại Khổng giáo tranh giành ảnh hưởng, họ khinh thường và không tin vào thương mại (đối với họ, nguồn tài sản thực sự duy nhất là từ nông nghiệp) và căm ghét đám thái giám vì đã lên kế hoạch và thực hiện những chuyến đi vĩ đại. Trong vài thập kỷ, hai nhóm ấy đã tranh giành ảnh hưởng, cân bằng quyền lực dịch chuyển lúc về nhóm này, lúc về nhóm kia. Nhưng hầu bao và đạo đức Trung Hoa cao hơn thuộc về phía Khổng giáo. Chiến dịch hàng hải đã làm tình hình tài chính của đế chế căng thẳng và làm suy yếu quyền lực của nó trong dân chúng, vốn bị bóc lột nặng nể bởi thuế má và phu phen.

•

Họ cũng khám phá bờ biển phía đông châu Á chạy về hướng bắc là Kamchatka, nhưng đã quyết định kiềm chế (Một khi bạn gặp một tảng băng, bạn đã thấy tất cả.)

•

Tác giả dẫn điển tích trong Kinh Thánh: “Và lúc này có một vị vua mới cai trị Ai Cập, người không biết đến Joseph” (Exodus 1:8). Joseph là nhân vật trong đó, lưu lạc tới Ai Cập, được vua Ai Cập trọng vọng, làm tới chức Tể tướng. (ND)

Quyết định (vào đầu thế kỷ 15) chuyển kinh đô đến Bắc Kinh làm mọi thứ tệ hơn: những tường thành mới, một khu phức hợp cung điện với hơn 9.000 phòng, nông dân về nguyên tắc có bổn phận đi phu trong 30 ngày nhưng đã phải làm việc liên tục trong nhiều năm. Chỉ tính riêng chi phí vận chuyển - chuyển triều đình từ Nam Kinh, cách Bắc Kinh chừng 800 dặm - đã khiến các khoản phụ thu tăng cao.¹² Một vài vị quan có lương tâm lên tiếng, nhưng các quan cận thần đã chặn họng họ bằng những hình phạt nặng nề và nhục nhã. Một thái thú phản đối các khoản phụ thu đã bị nhốt vào lồng và cho lên xe đưa tới kinh đô để hoàng đế tra hỏi. Quá nhiều bổn phận. Trong khi đó, ở biên giới phía tây bắc, một nhóm cướp du mục thoắt ẩn thoắt hiện khiến đế chế bất an, làm suy kiệt các nguồn lực và đòi hỏi sự quan tâm trọn vẹn.

Vì vậy, sau vài thập kỷ của sự co kéo, giữa những lễ kỷ niệm và ca tụng luân phiên nhau, và những phản đối và chối bỏ, quyết định đã được đưa ra, không chỉ dừng lại việc thám hiểm hàng hải mà còn xóa hết ký ức về những gì đã xảy ra trước đó, vì e rằng các thế hệ sau sẽ bị cám dỗ và lại có hành động điên rồ mới. Từ năm 1436, các yêu cầu phân công thợ thủ công mới cho các xưởng đóng tàu bị bác bỏ, trong khi ngược lại, người nước ngoài đề nghị tiếp tục được trao đổi quà tặng theo phong tục thì bị từ chối, có lẽ vì lý do kinh tế. Do thiếu vắng hoạt động xây dựng và sửa chữa, nên các đội tàu công và tư đã bị thu hẹp. Cướp biển nở rộ ở vùng biển không được bảo vệ (người Nhật đặc biệt hoạt động tích cực), và Trung Quốc ngày càng phụ thuộc vào vận tải đường sông nội địa. Đến năm 1500, bất kỳ ai đóng một con tàu có nhiều hơn hai cột buồm đều có khả năng lĩnh án tử hình, và vào năm 1525, giới chức trách tuần duyên đã tham gia phá hủy tất cả các tàu có khả năng đi ra đại dương và bắt giữ chủ tàu. Cuối cùng vào năm 1551, việc đi biển bằng tàu có nhiều hơn một cột buồm trở thành một tội, kể cả cho giao thương.¹³

Việc từ bỏ chương trình đi biển vĩ đại này là một phần trong chính sách đóng cửa mang quy mô lớn hơn, nhằm tránh khỏi các mối nguy hiểm và cám dỗ từ biển. Sự hướng nội có chủ ý này, một bước ngoặt lớn trong lịch sử Trung Hoa, không thể xảy ra vào một thời điểm nào tệ hơn thế, vì nó không chỉ tước vũ khí của họ khi phải đối mặt với sức mạnh châu Âu đang trỗi dậy, mà còn khiến họ, trong sự tự mãn và bướng bỉnh, chống lại những bài học và những điều mới lạ mà du khách châu Âu sẽ sớm mang đến.

Tại sao? Tại sao Trung Quốc không nỗ lực thêm một chút để đi vòng qua cực nam châu Phi và tiến vào Đại Tây Dương? Tại sao, sau nhiều thập kỷ và thậm chí nhiều thế kỷ kể từ khi có sự xuất hiện của du khách châu Âu ở vùng biển Trung Hoa, lại không có tàu thuyền Trung Hoa nào tại các cảng châu Âu? (Con tàu đầu tiên kiểu ấy, một phương tiện ngoại giao, đã đến London để tham dự Đại Triển lãm năm 1851.)

Như thường lệ, có nhiều lý do. Theo biệt ngữ xã hội học, kết quả có quá nhiều thứ cần xem xét lại.

Trước hết, người Trung Hoa thiếu tầm nhìn, sự tập trung, và trên hết, sự tò mò. Họ ra khơi để thể hiện mình, chứ không phải để quan sát và học hỏi; để ban phát sự hiện diện của họ, chứ không phải để ở lại; để nhận về sự tuân phục và cống vật, chứ không phải để mua. Họ là thế và họ đã không thay đổi và buộc phải thay đổi. Họ đã có những gì họ muốn và không cần phải lấy thêm hay làm thêm nữa. Không như người châu Âu, họ không bị thúc đẩy bởi lòng tham và niềm đam mê. Người châu Âu có một mục tiêu cụ thể: của cải xứ Ấn Độ. Họ phải đi vòng qua châu Phi; đó là mấu chốt của hành động này. Người Trung Hoa thì không phải làm như thế. Họ có thể tìm thấy những thứ họ muốn ở Ấn Độ Dương, và những thứ họ muốn thì tầm thường đến nỗi nó không phải là món khai vị mà là món tráng miệng.¹⁴

Đồng thời, mong muốn làm cho người khác phải kính nể đồng nghĩa với việc chi phí vượt quá lợi ích. Những chuyến đi ấy đầy hoang phí. Trong khi những khoản lợi nhuận đầu tiên (từ mấy lô hồ tiêu đầu tiên) và hứa hẹn về những chuyến hàng còn lớn hơn nữa là sự khích lệ mạnh mẽ đối với các nhà thám hiểm phương Tây, thì ở Trung Quốc, lợi ích về tiền tệ bằng không. Sự cân nhắc này, theo một cách nào đó, khá là tương đồng với những gì nước Mỹ hiện nay đang phải đối mặt trong các dự án như siêu bán dẫn và trạm không gian.

Điểm yếu của chương trình này - chẳng tồn tại lâu - còn được củng cố bởi tính chất chính thức của nó. Ở châu Âu, cơ hội tham gia của sáng kiến tư nhân là đặc trưng cho các dự án hoàng gia kiểu này, như việc tìm kiếm tuyến đường biển mới đến Ấn Độ là một nguồn để tham gia tài trợ và đảm bảo tính hợp lý. Không có gì giống thế ở Trung Quốc, nơi nhà nước Khổng giáo ghê tởm thành công kiểu con buôn. Hơn nữa, việc mở đường ra biển đòi hỏi những khoản chi tiêu khổng lồ để chống lại cướp biển: các tàu hoạt động càng tích cực thì càng tạo ra cám dỗ cho hải tặc*. Đối với chính quyền Trung Hoa khi đó, thương nhân là những kẻ ngồi mát ăn bát vàng, làm giàu trên ngân sách nhà nước.

•

Biển Đông và biển Hoàng Hải vốn luôn là một vườn ươm tai tiếng của cướp biển. Chứng kiến số phận khủng khiếp của nhiều người trong số thuyền nhân trốn khỏi Việt Nam trong những năm gần đây.

Do đó, chính quyền quyết định quay lưng lại biển. Năm 1477, một thái giám quyền lực tên là Uông Trực, đứng đầu cảnh sát mật*, đòi cho xem các báo cáo về những chuyến hải trình vĩ đại trước đây nhằm khơi lại niềm quan tâm tới những chuyến thám hiểm trên biển. Đáp lại, viên quan thị lang bộ Binh liền tịch thu tài liệu rồi giấu hoặc đốt chúng đi. Bị tra hỏi về sự biến mất bí ẩn này, ông ta bèn tố cáo đống hồ sơ đó là “sự phóng đại gian dối về các điều kỳ quái khác xa những gì mắt thấy tai nghe” - tức là không thể tin được. Về phần hàng hóa mà các tàu châu báu mang về như “trẩu, măng, rượu nho, quả lựu và trứng đà điểu cùng những thứ kỳ quặc kiểu vậy”, chúng rõ ràng chẳng có ích gì cho Trung Quốc. Những chuyến đi Tây Dương này đã lãng phí “vô số tiền bạc và thóc gạo”, chưa nói tới “vô số” nhân mạng. Và mọi sự kết thúc ở đó.

•

Tức Xưởng vệ, gom bốn cơ quan giám sát (Cẩm y vệ, Nội hành xưởng, Đông xưởng, Tây xưởng) dưới thời Minh, Uông Trực nắm hai cơ quan sau. (BT)

Câu hỏi vẫn còn đấy: Nếu giả sử người Trung Hoa không từ bỏ thương mại và khám phá, giả sử khi người Bồ Đào Nha đến Ấn Độ Dương và thấy những con tàu Trung Hoa khổng lồ ấy đang thống trị mặt biển? Hoặc thậm chí hơn thế, giả sử người Trung Hoa không dừng lại đâu đó quanh kênh Mozambique mà lại vượt qua Mũi Hảo Vọng để vào Đại Tây Dương, từ đó mở ra các liên kết hàng hải đến Tây Phi và châu Âu? Đó là những câu hỏi trái với thực tế được các sử gia và nhà kinh tế học quan tâm, không hẳn vì người ta có thể từng biết được câu trả lời mà chủ yếu vì giá trị phỏng đoán của chúng. Nhìn về quá khứ, chúng ta biết điều gì đã xảy ra. Nhìn về tương lai, chúng ta phải cân nhắc các kết quả đa dạng. Những câu hỏi này tập trung chú ý vào nguyên nhân và kết quả, giúp chúng ta phân biệt các ảnh hưởng lớn và nhỏ, trực tiếp và gián tiếp, gợi ý về các khả năng dễ bị bỏ qua.

Chẳng hạn, về khả năng tiếp tục mở rộng hoạt động hàng hải của Trung Quốc, ta phải xem xét khả năng bạo lực, vì sự cạnh tranh được quyết định bằng vũ lực. Ở bề ngoài, người Trung Hoa mạnh hơn và giàu hơn hẳn. Ai có thể chống lại họ được? Song, thực tế đã diễn ra theo cách khác. Người Trung Hoa đã biết được bí mật về thuốc súng trước người châu Âu, nhưng người châu Âu có súng tốt hơn và hỏa lực mạnh hơn, nhất là ở khoảng cách xa. Người Trung Hoa có tàu lớn hơn, nhưng người châu Âu lại là những hoa tiêu tốt hơn. Nếu chúng ta so sánh hai bên vào khoảng năm 1400, thì người Trung Hoa có thể chiếm ưu thế, ít nhất là ở Ấn Độ Dương hay Biển Đông. (Ngay cả một con thú khỏe mạnh cũng gặp khó khăn khi đánh nhau với con mồi yếu ớt gần ổ của nó.) Nhưng 50 năm sau, ngay tại những vùng biển châu Á, người châu Âu đã có thể bao vây tàu Trung Hoa. Tất nhiên, người Trung Hoa có thể học hỏi từ kinh nghiệm và rốt cuộc sẽ đối mặt với người châu Âu bằng vũ khí và tàu bè tương đương. Đó là một trong những vấn đề tồn tại cùng với các giả thuyết: chúng là các kết thúc mở, và mức độ tin cậy giảm đi cùng với sự suy đoán.

Chủ nghĩa biệt lập đã đồng nghĩa với Trung Quốc. Tròn trĩnh, hoàn chỉnh, dường như tĩnh tại, hài hòa một cách yếu ớt, đế chế Trung Hoa còn kéo dài thêm hàng trăm năm nữa, không thể bị tác động và làm cho nao núng. Nhưng thế giới đã vượt qua nó.

07.

TỪ KHÁM PHÁ ĐẾN ĐẾ CHẾ

Tin tức về phát hiện của Columbus lan nhanh nhờ sức mạnh của máy in*. Không có gì phát ngôn đầy hùng hồn về tính thực tế của khám phá này bằng sự phấn khích và nỗi kinh ngạc mà nó dấy lên. Thế giới đã mở cửa, làm biến đổi sự tự nhận thức của châu Âu. Chúng ta là ai? Họ là ai? Các nhà thần học và đạo đức học đặt ra những câu hỏi về bản chất của “đám man rợ” được tìm thấy ở các vùng đất xa xôi này và cách thức phù hợp để đối phó với họ. Đối với cánh nghệ sĩ, Tân Thế giới cung cấp rất nhiều hình ảnh và đề tài, không chỉ từ chính nó mà còn như một phần của toàn bộ thế giới mới. Đối với giới vẽ bản đồ, các bản đồ trở nên nhanh cũ, phải thường xuyên vẽ lại với thông tin mới. Lũ quái vật biển và các họa tiết trang trí trên bản đồ biến mất, nhường chỗ cho những vùng đất mới có hình dạng ngày càng chính xác hơn.

•

Bản thân Columbus rất coi trọng việc lan truyền tin tức. Sau khi trở về Tây Ban Nha vào tháng 3/1493, bức thư về khám phá của ông được in 13 lần - một lần bằng tiếng Táv Ban Nha, chín lần bằng tiếng La-tinh, ba lần bằng tiếng Ý. Gomez, L'invention (Phát minh), trang 95.

Miền đất mới mời gọi hành động mới. Giới cai trị Tây Ban Nha đã nhìn thấy và nắm giữ viễn cảnh về một đế chế vĩ đại. Điều này không có mối liên hệ rõ ràng nào với cuộc thánh chiến của thế giới Ki-tô chống lại Islam giáo, nhưng vẫn được xem như một phần mở rộng của cuộc Thập tự chinh đã được ơn trên ban phước và được Giáo hoàng chuẩn y. Thậm chí thất vọng cũng trở nên hấp dẫn, vì nó có nghĩa là kho báu vẫn chưa được tìm ra. Columbus là kẻ vụng về nên không biết phải tìm ở đâu. Đấy mới chỉ là khởi đầu, và phần thưởng sẽ thuộc về kẻ nhanh nhất. Các nhà đầu tư mạo hiểm mua sắm và trang bị cho tàu cũ, đóng tàu mới, thuê mướn thủy thủ đoàn trong vòng 100 dặm xung quanh. Bạn đang gặp rắc rối? Hãy khởi hành vượt qua đại dương. Những binh sĩ và kỵ sĩ tự do, đám giang hồ, bọn vô lại, và lũ lưu manh, đều dấn bước tìm kiếm hay lấy lại vận may của mình. Những người này ấp ủ các truyền thuyết và truyện ngụ ngôn về “sự lãng mạn hào hiệp” - có trong truyện tranh thời đó - các câu chuyện về cư dân Amazon, những con quái vật không đầu hay đầu chó, và hay hơn là về El Dorado (Người dát Vàng)*. Huyền thoại Amazon đặc biệt được yêu thích, kết hợp giữa các chủ đề về sức mạnh của nữ giới và nam giới. Những nữ chiến binh này được cho là xuất hiện ở mọi nơi, luôn xa xa trên dãy núi trước mặt hay tại một hòn đảo cách vài ngày đường. Trong một ví dụ, họ được cho là sẽ đến Tây Ban Nha, 10.000 người tất cả, để được thụ thai “bởi những người đàn ông của đất nước chúng ta, nổi tiếng về tinh thần mã thượng.”*. Sự bốc đồng trong những câu chuyện và lời hứa này tạo nên niềm tin. Bất kỳ thứ gì và mọi thứ đều có thể xảy ra ở những vùng đất xa xôi đó.

•

Truyền thuyết về thành phố vàng trong rừng Amazon, được các nhà thám hiểm cho là chứa rất nhiều vàng, nơi đây có một bộ tộc Anh-điêng khi nhà vua lên ngôi họ sẽ đem vàng cát rắc lên người ông ta, tiếng Tây Ban Nha gọi là El Dorado. (BT)

•

Điều này có thể từng được dự định dùng làm niềm an ủi cho những ai không thể đến Tân Thế giới và gặp người Amazon ở quê hương mình. Từ một bức thư năm 1533 do Martin de Salinas, quan chức ở Valladolid, gửi tới thư ký của Charles V-Gomez, L’invention, các trang 120-121. Truyền thuyết kể rằng người Amazon kết đôi hai hay ba lần một năm để có con, và sau đó loại bỏ các bé trai.

Trong 1/4 thế kỷ, người Tây Ban Nha đi tàu quanh vùng Caribbean, cập bến vào lục địa ở phía nam và phía bắc, luôn thất vọng khi không tìm thấy những kho báu mà họ nghĩ phải nằm ở ngay nơi cập bờ tiếp theo.

VÙNG BIỂN CARIBBEAN VÀ ĐƯỜNG BIÊN GIỚI LỤC ĐỊA CỦA NÓ Lưu ý sự khác biệt giữa các đảo lớn hơn (quần đảo Đại Antilles) và chuỗi các đảo nhỏ hơn về phía Đông (quần đảo Tiểu Antilles)

Họ tự an ủi cho thất bại đó bằng các nô lệ, các loài thực vật mới lạ, các loài động vật kỳ lạ, các mẩu vàng làm mơ tưởng tới mỏ vàng. Những người đưa tin trở về Tây Ban Nha với nữ trang và vàng cục, nhờ đó hối thúc hoàng gia tiếp tục gửi thêm quân tiếp viện, động vật, vũ khí. Trong khi đó, các nhóm người Tây Ban Nha đi xâm chiếm tự trồng cờ quạt, thập giá của họ; lập ra “những thành phố theo truyền thống pháp lý của công xã châu Âu và đặt tên cho chúng bằng tên của các đấng linh thiêng, các vị thánh, và các linh vật tạp nham; đổi những hạt cườm sặc sỡ lấy vụn vàng; tham gia vào các cuộc chiến bản địa và chơi trò dùng bộ lạc này chống lại bộ lạc kia. Họ đánh nhau, khủng bố, tra tấn, và giết chóc người bản địa; ngủ với vợ, con gái của những người này bên cạnh các linh vật của Tây Ban Nha; và cứu rỗi cho nhiều linh hồn ngoại giáo - thường là cùng lúc với việc họ tiêu hủy cơ thể. Và họ luôn đòi hỏi vàng. Sự kiên trì của họ cho thấy rõ cơn thèm khát… và sự điên rồ của họ: Adam Smith mô tả "sự đói khát thiêng liêng” này “có lẽ là vụ xổ số bất lợi nhất trên thế giới.”¹

Hãy đi tìm, và quý vị sẽ tìm thấy. Khi đi tàu dọc theo bờ biển Yucatan trong thập kỷ thứ hai của thế kỷ 16, người Tây Ban Nha chạm trán người Anh-điêng mà họ chưa bao giờ thấy trước đây. Những người này mặc đồ bằng vải bông và sống ở các thị trấn được xây bằng đá. Họ không biết đến kim loại nặng như đồng hay sắt, nhưng họ có vũ khí - ná bắn đá, phi tiêu độc, rìu có mũi nhọn bằng đá - và không dễ để giết chết hay đe dọa họ như với người dân đảo. Vì vậy người Tây Ban Nha nói năng nhẹ nhàng hơn, trao đổi và phỉnh phờ, và được họ kể về một vùng đất ở đâu đó phía tây, qua mấy ngọn núi, cai trị nơi đó là một vị vua vĩ đại, có nhiều đồ nữ trang và châu báu lấp lánh. Mỗi người mà họ gặp đều xác nhận triển vọng ấy, một phần vì người cai trị vùng đất này, mà người lạ không hề biết, đã ra lệnh xoa dịu họ với các món quà, hy vọng dụ họ ra đi. Khỏi cần phải nói, đây là một sai lầm lớn.

Giờ đây, từng đoàn người nối nhau đi về phía bắc và phía tây dọc theo bờ biển Mexico. Thật tình cờ khi người lãnh đạo của đội tàu thám hiểm có tính quyết định này là một người đàn ông tên là Hernando Cortés - một kẻ nghiên cứu bất tài ở Salamanca, một gã phóng đãng từ khi còn trẻ với điểm yếu là thích loại đàn bà nguy hiểm nhất - vợ kẻ khác. Cortés có lý do chính đáng để rời khỏi Tây Ban Nha. Ông ta đẹp trai và sung sức, có duyên, mưu mô, và biết ngoại giao, kiểu lãnh đạo bẩm sinh sẵn sàng hy sinh đời mình cho những ai theo mình và những người đó sẽ đi theo ông tới cùng trời cuối đất. Phải một người như vậy mới có thể dẫn dắt và gắn kết vài trăm người lại với nhau (chưa kể quân tiếp viện sau này) để chinh phục đế chế hùng mạnh nhất ở Bắc Mỹ.

Mặc dù vậy, Cortés chỉ là người khởi đầu câu chuyện. Lịch sử không phải là một trang sử thi đơn giản về những kẻ táo bạo. Con người đóng vai trò quan trọng, nhưng đế chế Aztec sụp đổ vì những lý do sâu sắc hơn. Lý do quan trọng nhất nằm ngay trong bản chất của đế chế dựa trên triều cống này, nó khác với các vương quốc và quốc gia khác do sự đa dạng dân tộc và sự thiếu kết dính có tính đồng cảm. Sự phân chia chúng ta/bọn chúng chia tách giới cai trị với giới bị trị và giữa nhóm này với nhóm khác; không tiếp nhận thành viên từ bên ngoài. Những đơn vị như thế thể hiện một cách tất yếu thứ quyền lực trần trụi. Chúng không dựa trên lòng trung thành sâu sắc; không có tính chính thống thực sự nào; cưỡng chiếm của cải dựa trên khủng bố. Thế nên, mặc dù chúng có bề ngoài hùng mạnh, nhưng đó chỉ là hình thức, và việc thay thế một nhóm bạo chúa này bằng một nhóm khác luôn được dân thường chào đón, vì họ vẫn hy vọng về một sự thay đổi sẽ giảm nhẹ ách áp bức của mình. Trên thực tế, sự hào nhoáng của những cấu trúc này chỉ là thứ lấp lánh bề ngoài, còn sự cứng rắn hiển hiện chỉ là một cái vỏ dễ vỡ.

Đó là trường hợp của người Aztec, còn gọi là người Mexico. Họ là một nhóm nhỏ, một dân tộc du mục thô bạo, từ những vùng sa mạc nguyên sơ phía bắc (vùng Tây nam Mỹ ngày nay) tiến vào các khu vực tĩnh tại ở phía nam. Họ không được chào đón, và thậm chí một thời gian là nô lệ cho một dân tộc văn minh hơn bên bờ hồ lớn ở thung lũng Mexico (hồ này đã cạn nước từ lâu và ngày nay là nơi tọa lạc bấp bênh, đang bị lún của thành phố đông dân nhất thế giới). Kiếp nô lệ chính là ngôi trường để học hỏi về chiến tranh và quyền lực. Khi người Aztec được tự do, họ chạy trốn vào những vùng đất trú ẩn nhiều lau sậy và ở yên trong đó cho tới khi họ trở nên đông đảo và mạnh mẽ. Và khi ra khỏi đó, ban đầu là vì cần nguồn nước ngọt, họ chinh phục hết dân tộc này tới dân tộc khác, sử dụng kết hợp giữa nghệ thuật, sức mạnh, và trên hết là sự khủng bố, làm kinh hoàng đối thủ và khiến chúng phải đầu hàng kể cả trước khi bị đánh bại.²

Sự khủng bố của người Aztec mang hình thức công nghiệp hóa tục hiến sinh bằng máu. Đây là một chủ đề nhạy cảm, mà các nhà nhân học và nhà tư tưởng ủng hộ người bản địa thường tìm cách bỏ qua hay né tránh, nếu không thì bào chữa. Song, người ta sẽ không thể hiểu được các điểm mạnh và điểm yếu của đế chế Aztec, sự thăng trầm của nó, nếu như không đối mặt với tập tục ghê tởm này. Việc hiến sinh người sống cho mục đích tôn giáo là chung cho cả khu vực (bao gồm cả vùng đất của người Maya ở phía nam) và phản ánh niềm tin rằng thần mặt trời đặc biệt cần máu người như là nguồn dinh dưỡng. Không được cho ăn, ngài sẽ không xuất hiện nữa. Các vị thần khác cũng cần cúng dường: chẳng hạn trẻ sơ sinh và trẻ em, để đảm bảo có vụ mùa tươi tốt hay mưa nhiều; những giọt nước mắt của nạn nhân là lời hứa hẹn về nước.³

Những hành vi có tính biểu tượng như vậy (được coi là hành động nuôi dưỡng cùng một thể chất) cần một vài nạn nhân. Thịt người lớn chủ yếu đến từ tù binh, và nạn nhân được tiến cử và được bảo rằng họ nên tự xem mình là một vị anh hùng vì đại nghĩa: đó là lý do mà chúng ta sinh ra. Một số học giả vờ rằng những người hiến tế máu và tim đã nghĩ về bản thân như vậy, nhưng cần lưu ý rằng họ đều bị đánh thuốc mê trước khi có thể bị thuyết phục ngoan ngoãn bước lên những bậc thang dựng đứng tới bàn thờ.

Sáng kiến của người Aztec có nguồn gốc từ một thành viên hoàng tộc, Tlacallel, người dựng nên các vị vua và làm cố vấn cho một loạt hoàng đế. Vị hoàng tử bóng tối này đã áp đặt và thay thế các vị thần hiền lành hơn bằng vị thần Huitzilopochtli của bộ lạc Aztec, loài chim ruồi phương nam, một vị thần khát máu toàn cánh và vuốt; và sau đôi cánh hiếu chiến ấy, đã biến nghi lễ hiến sinh thành một thứ vũ khí đầy đe dọa. Trong khi trước kia, lễ hiến sinh thường chỉ cần ít người, thì giờ đây Tlacallel tạo ra những bữa tiệc máu kéo dài nhiều ngày, mang hàng trăm, rồi hàng ngàn nạn nhân đến trước thềm đá, lôi tim họ vẫn còn đang đập ra, máu họ bắn tóe và vương vãi lên những tượng thần, xác họ lăn xuống các bậc thang và bị xẻ ra để xào nấu, cung cấp các món ngon cho đám quý tộc Aztec.

Hành vi cuối này làm các nhà dân tộc học “phải đạo” thấy xấu hổ, họ coi sự mô tả tục ăn thịt người này là lý do biện minh cho sự khinh bỉ và ách áp bức của nước ngoài⁴ (Chắc hẳn là người Tây Ban Nha đi xâm chiếm đã cảm thấy kinh tởm khi chủ nhà Mexico bày tỏ lòng hiếu khách bằng cách rưới lên thức ăn dành cho khách máu của các nạn nhân bị hiến sinh ngay trước mắt họ.) Một số người đã cố gắng lập luận rằng toàn bộ việc ăn thịt người này là một huyền thoại, một chuyện bịa đặt của người Tây Ban Nha. Những người khác, trong khi thừa nhận hành vi ăn thịt đồng loại này, cũng chỉ ra những lần sai lầm ở người Tây Ban Nha - cứ như thể các biện pháp tuyệt vọng này sánh ngang với hành vi được thể chế hóa;⁵ hoặc cố lập luận rằng đó là cách duy nhất đối với người Aztec (hay ít nhất là đám quý tộc, gần như độc quyền về thịt người) để có đủ protein trong chế độ ăn uống của họ. Điều tốt nhất mà người ta có thể nói về sự ngu ngơ như thế, nhất là khi nhắc tới những thành viên đặc quyền của xã hội Aztec, là nó cho thấy trí tưởng tượng.*

•

Tuy nhiên, dường như người Mexico có văn hóa ẩm thực đáng kinh ngạc, tìm nguồn protein động vật ở chó, chuột lang, và giun, bên cạnh các loại động vật khác. Giun trở thành món sành điệu đối với người hâm mộ ẩm thực thời tiền Columbia, nếu chúng ta tin vào một bài báo viết về đề tài này được xuất bản năm 1990 trên tạp chí của hãng American Airlines. Vì tử tế, tôi sẽ không trích dẫn tên tác giả, người khoe là đã ăn giun sống và bị cắn vào lưỡi vì sự liều lĩnh của mình.

(Cũng đủ trớ trêu, người châu Âu sau này sẽ bị người Trung Hoa buộc tội ăn thịt người, vì dù gì đi nữa họ vẫn coi người nước ngoài là giống man di.⁶ Ở Trung Quốc, những tin đồn như vậy là một rào chắn với sự tiếp xúc giữa người bản địa và người nước ngoài. Ở châu Phi, nơi tục ăn thịt người không phải là không được biết đến, người Bồ Đào Nha từng cảnh báo dân địa phương rằng người Anh rất thèm thịt người, với hy vọng là dân bản địa sẽ buộc những kẻ thích chõ mũi vào việc người khác này phải cuốn gói, hoặc có thể làm điều gì đó tệ hơn thế. Còn người Trung Hoa, vốn coi mọi dân tộc khác đều là mọi rợ, lại nói điều tương tự về người Bồ Đào Nha. Man di vẫn là man di.)

Việc hiến sinh hàng loạt này đã mang lại hiệu quả đúng như mong muốn của Darth Vader* người Mexico: chúng làm suy giảm sâu sắc ý chí chống lại người Aztec. Nhưng dĩ nhiên những kẻ thua cuộc nuôi dưỡng sự căm thù của họ. Các nghi lễ Aztec cũng tạo ra vấn đề về nguồn cung: kiếm đâu ra đủ nạn nhân đây? Trong chiến tranh ư? Nhưng điều đó có nghĩa là phải đánh nhau không ngừng. Trong nhà tù hay giữa các nô lệ? Nhưng điều đó có nghĩa là phải tăng cường áp bức và sự bất ổn tiềm ẩn. Với sự thông đồng của giới cai trị ở các dân tộc đồng minh/chư hầu?

•

Nhân vật phản diện trong loạt phim Star Wars (Chiến tranh giữa các vì sao) của Mỹ. (ND)

Đây chính là cơ sở cho cái gọi là chiến tranh hoa (flower war)*, theo đó những kẻ cộng tác quý tộc từ các quốc gia khác quan sát sau những bức màn hoa trong khi người Aztec dàn dựng các trò chơi mô phỏng chiến tranh và thiết kế các trận giao đấu để tạo nên đám tù nhân cho việc hiến sinh trước con mắt giấu kín của các thủ lĩnh của họ.

•

Chiến tranh quy ước giữa người Aztec với các dân tộc đồng minh. Hai bên gặp nhau ở một địa điểm, vào thời gian nhất định, với số lượng chiến binh tham dự tương tự nhau, chủ yếu là cận chiến và không được sử dụng các vũ khí sát thương từ xa. (ND)

Với tất cả sức mạnh và vinh quang như vậy nhưng đế chế Aztec lại là một ngôi nhà mong manh. Bị căm ghét vì ách bạo chúa và rạn nứt bởi sự bất đồng, nó đã tan vỡ khi người Tây Ban Nha đến. Sự hận thù khiến Cortés không gặp khó khăn gì khi tìm kiếm đồng minh, họ cung cấp cho ông tin tình báo có giá trị và sự giúp đỡ quý giá với việc vận chuyển của ông. Nếu không có điều này, không bao giờ ông có thể đưa lực lượng nhỏ của mình, mang theo súng và mọi thứ, từ bờ biển vượt qua dãy núi để vào trong thung lũng Mexico.

Một khi đã đến được đây, những kẻ xâm lược có một lợi thế vô cùng lớn. Họ có vũ khí tốt hơn - không phải là súng và pháo, mặc dù ban đầu những thứ này tỏ ra đáng sợ và Cortés đã cho bắn đồng loạt nhằm gây ấn tượng và đe dọa - mà là những thanh kiếm và dao găm bằng thép. Gậy, ná bắn đá, rìu bịt đá của người Aztec gây thương tích hơn là chết người, và quả thực chúng được làm ra cho điều đó. Mục đích của chiến tranh là vô hiệu hóa và bắt sống để hiến tế. Theo tiêu chuẩn Aztec, người Tây Ban Nha đã chiến đấu không công bằng: họ đâm vào người chứ không phải vào tay và chân, vì một vết thương ở bụng nếu không giết đối thủ ngay tại chỗ cũng sẽ khiến đối thủ phải dừng lại. Trớ trêu thay, chiến thuật của Aztec là bao vây và chộp lấy đối thủ bằng số đông lại phản bội họ: mọi nhát đâm của người Tây Ban Nha đều trúng đích. Vào những lúc cam go nhất của trận chiến, các kỵ sĩ Tây Ban Nha cầm thương và kiếm với những nhát chém rất nhanh của họ là một cơn ác mộng. Người Aztec thoạt tiên tưởng đấy là một con mãnh thú hai đầu.*

•

Lũ chó chiến đấu cũng rất khủng khiếp - hung thần cắn xé và giết người đến độ vũ khí Aztec gần như vô dụng - nhưng tính ngoan cường của chúng lại hạn chế sát thương. Người Tây Ban Nha sử dụng chúng chủ yếu trong trinh sát và chống lại tù nhân và người qua đường, là công cụ khủng bố và giải trí. Xem Todorov, La conquête de l’Amérique (Cuộc chinh phạt của Mỹ), trang 146.

Tất cả những điều này chứng tỏ lợi thế cơ bản của công nghệ luyện kim có chứa sắt. Vũ khí chỉ là một phần của câu chuyện. Người Tây Ban Nha hoàn toàn phụ thuộc vào những vật bằng sắt như xẻng, cuốc, rìu, búa, đe, các dụng cụ khác. Họ cần làm móng ngựa và gắn chúng lên chân ngựa, sửa chữa vũ khí, thay thế những thứ bị hỏng. Mỗi chiếc đinh, từng mẩu sắt đều quý giá, vì nó đến từ tân Tây Ban Nha. Một chiếc móng ngựa có giá 30 peso; 80 peso cho 100 chiếc đinh. Nhiều khi kỵ sĩ dùng vàng để đóng móng cho ngựa vì rẻ hơn sắt.⁷

Phản ứng của Aztec trước những chiến thuật này đã bị suy yếu đáng kể bởi sự lãnh đạo nao núng, thiếu chắc chắn. Hoàng đế Moctezuma, khi biết đến đám người xa lạ này, với những con tàu dài, mái tóc và làn da đôi khi sáng màu, khuôn mặt râu ria, trang phục bóng bảy, đã không chắc họ là thần hay người. Truyền thuyết Mexico kể rằng vị thần vĩ đại Quetzlcoatl, cao nhất trong điện thần, nhưng cách đây đã lâu do phạm tội tham ăn tục uống nên đã bị một vị thần đối thủ đày đi xa, một ngày nào đó sẽ trở lại từ hướng biển phía đông. Liệu đây có phải là sự trở lại đã được hứa hẹn?

Các gián điệp của Moctezuma báo cáo rằng đám người lạ này cư xử giống con người hơn là thần linh. Có một điều là họ rất thích ăn uống. Việc này có thể được giải thích theo cả hai cách, cách thứ nhất là vì họ không uống máu hay ăn thịt người, và điều đó phù hợp với truyền thuyết về tính cách nhân đạo của Quetzlcoatl và sự phản đối của ông với tục hiến sinh người. Cách khác, họ rõ ràng thích phụ nữ, nhất là các phụ nữ xinh đẹp. Các vị thần có thích hay cần tình dục không? Rất khó nói. Tất nhiên, câu hỏi này sẽ không thành vấn đề với một người châu Âu. Nếu người Aztec biết đến thần thoại Hy Lạp, họ sẽ nhận thấy những ham muốn xác thịt này là một dấu hiệu của thần linh. Bị giằng co giữa thôi thúc chiến đấu và chấp nhận rút lui, Moctezuma bèn cố gắng hối lộ để Cortés rời đi, đồng thời lại mời ông này nhận lấy vương quốc của mình.

Với tất cả những điều này, người Tây Ban Nha nhận ra mình đang trong tình thế hiểm nghèo. Họ đến nơi này để ở lại: Cortés đã đốt các tàu của mình, để nói với người của mình là họ không thể quay về. Họ phải chiến đấu hoặc là chết. Hay còn tệ hơn cả chết: người Aztec muốn người Tây Ban Nha biết tới số phận của những tù nhân Mexico bằng cách treo các thi thể đẫm máu, rách nát trên những bức tường. Lại một sai lầm chiến thuật khác. Không có tính toán nào khiến người Tây Ban Nha can đảm và cương quyết hơn thế.

Thế nhưng, mặc dù có quân tiếp viện (ban đầu được cử đến bắt Cortés) và một số thành công trong các trận chiến tay đôi, nhưng người Tây Ban Nha, có số lượng ít hơn rất nhiều, đã phải chịu thiệt hại nặng nề về quân số. Moctezuma có thể đã nao núng, nhưng những người Aztec khác, là chiến binh từ khi mới được sinh ra và đã trải qua rèn luyện, khi nhìn thấy đã biết chúng là ai và không có ý định đầu hàng trước đám xâm lược ngạo mạn này. Người Tây Ban Nha bị đánh đuổi khỏi thành phố thủ phủ. Họ thực hiện một cuộc rút lui đầy ác mộng, men theo các triền sông, lội dưới nước (người Aztec đã chặt đứt những cây cầu), kẻ thù ở mọi phía. Nhiều người Tây Ban Nha bị chết đuối do sức nặng của vàng mà họ mang theo vì không muốn vứt đi. Khoảng từ một nửa tới 3/4 lực lượng bé nhỏ của họ đã chết.

Noche trista [đêm buồn bã], như người Tây Ban Nha gọi nó, nhưng đó là một chuyến đào thoát kỳ diệu. Hơn nữa, người Mexico đã không tận dụng lợi thế của mình và kết liễu nốt đám Tây Ban Nha, chủ yếu là vì họ bị suy sụp thảm hại bởi thứ vũ khí Tây Ban Nha tinh tế và bí mật nhất, mà ngay cả đám xâm lược cũng không biết là mình có. Đó là những mầm bệnh từ Cựu Thế giới, người mang chúng vô hình chung đem lại cái chết cho người chưa bao giờ tiếp xúc với mấy căn bệnh này. Chúng đã thực hiện công việc khủng khiếp ở vùng Caribbean. Giờ đây, chúng đang hạ gục hàng trăm chiến binh Aztec đúng vào thời điểm họ chiến thắng.

Cortes tạm nghỉ. Vài tháng trôi qua. Các đội tàu mới mang đến lực lượng mới. Những đồng minh Anh-điêng của ông giúp đóng các bộ phận của tàu và chuyển chúng qua núi tới thung lũng Mexico, tại đây chúng được ghép lại và hạ thủy để tấn công hòn đảo thủ đô của Aztec. Lần này, chiến tranh đã kết thúc; đế chế Aztec bị đánh bại; các đền thờ của họ bị phá hủy; các tượng thần bị lật đổ. Có thể họ chẳng ngạc nhiên: người Aztec vẫn đánh dấu việc chinh phục một thành phố bằng cách đốt cháy một đền thờ. Thần của kẻ thắng có tất cả.

Cuộc chinh phục đế chế Inca về cơ bản cũng giống như vậy: một lần nữa, một đế chế triều cống xa xôi, có cấu trúc hành chính tập trung và khéo léo; nhưng một lần nữa, gặp phải sự chia rẽ và thù ghét nội bộ, khiến người Inca không chỉ phải chống lại những bộ lạc chư hầu mà còn đánh lẫn nhau; và một lần nữa, bệnh dịch từ châu Âu là đối tác thầm lặng trong cuộc chinh phục của châu Âu. Khi Francisco Pizarro đến đây với đoàn lính chiến ít ỏi của mình, đất nước này vừa mới trải qua bảy năm nội chiến (có vẻ người Inca còn chết do bệnh đậu mùa) và đang bị suy yếu nhiều.

Ở đây cũng vậy, các tiếp xúc đầu tiên rất thuận lợi: những làng ven biển nhỏ nhất dường như có rất nhiều vàng. Một lần nữa, những sắp đặt sai lầm đã tạo điều kiện cho bước tiến của người Tây Ban Nha. Người Inca không nhầm họ với các vị thần, nhưng lại đánh giá thấp khả năng của một lực lượng quá nhỏ và từ xưa đã tỏ ra khinh miệt đối với những người ven biển. Làm sao mà những kẻ đó chống lại được các chiến binh cao nguyên dày dạn cơ chứ? Một lần nữa, người Tây Ban Nha biết tận dụng tối đa sự chia rẽ này để nhận được sự giúp đỡ từ dân địa phương. Họ đến thị trấn cao nguyên Cajamarca để gặp người Inca, và Pizarro thề thốt long trọng với người Inca rằng sẽ nhận họ là anh em bạn bè. Rồi hầu hết quân Tây Ban Nha mai phục chờ đợi. Người Inca coi đây là một dấu hiệu sợ hãi, và quả thực, nhiều người Tây Ban Nha đã tè ra quần theo đúng nghĩa đen.

Hàng ngàn người Inca đã đến, không mang theo vũ khí nhưng đầy khí chất. Họ tràn kín quảng trường, những quý tộc danh giá nhất trong vương quốc bao gồm cả vua Inca là Atahualpa trên kiệu hoàng gia. Lúc này, một linh mục Tây Ban Nha tiến ra, đưa cho người Inca cuốn Thánh Kinh. Atahualpa mở ra, nhìn, và ném nó xuống đất. Và thế là xong. Viên linh mục chạy về chỗ Pizarro: “Ra đây! Ra đây, các Ki-tô hữu! Hãy lao vào lũ chó thù địch này, những kẻ dám khước từ linh vật của Chúa.” Vụ tàn sát sau đó đã giết chết tại chỗ 7.000 người Anh-điêng, chưa kể rất nhiều người bị thương. Các kỵ sĩ Tây Ban Nha đuổi theo số còn lại, thọc giáo vô tội vạ vào họ, nhắm vào những người có trang phục lạ mắt, có lẽ là các thủ lĩnh. Nếu màn đêm không đến, hẳn sẽ có rất ít sống sót trong hơn 40.000 người Anh-điêng.

Atahualpa bị bắt làm tù nhân, bị lột trần truồng nhưng không hề hấn gì. Người Tây Ban Nha đòi và nhận được một khoản tiền chuộc lớn hơn mức mà bất kỳ vị quân vương châu Âu nào có thể đã trả - số vàng đủ để lấp kín tới tận trần của một căn phòng lớn. Vậy là người Anh-điêng đã chi trả, và bây giờ người Tây Ban Nha phải thả con tin của họ; thỏa thuận là thỏa thuận. Nhưng họ đã lập tức bắt lại ông ta về tội phản bội vua Tây Ban Nha (thế đấy!); và sau khi ban cho những nghi thức cuối cùng (trước hết là để cứu rỗi), họ đã chặt đầu vương quốc theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.*

•

Họ thuyết phục Atahualpa của người Inca đi theo Ki-tô giáo bằng cách nói rằng nếu ông ta chết đi như một tín đồ Ki-tô, thân xác ông ta sẽ không bị thiêu cháy; theo niềm tin của người Inca, điều đó có nghĩa là ông ta có thể quay lại để lãnh đạo dân tộc mình.

Đó là một câu chuyện đẫm máu, đầy tàn ác và lừa lọc, trịch thượng và ngạo mạn, nhưng ta không nên đánh giá những sự kiện này theo kiểu phe tốt, phe xấu, và phe tồi. Tất cả họ đều xứng đáng như nhau. Trước khi Pizarro đến nơi này, Huayna Capac, hoàng đế và là cha của Atahualpa, đã xác lập cái giá phải trả cho thất bại khi ông ta chặt đầu các thành viên của một bộ tộc nổi loạn và ném xác họ xuống một cái hồ: “Tụi bây giờ chỉ là một lũ nhóc!”⁸ Số nạn nhân được biết đã lên tới 20.000 người, và đây “có lẽ là cuộc thảm sát đẫm máu nhất trong lịch sử Tân Thế giới trước khi người Tây Ban Nha đến.”⁹ Nơi này cho tới ngày nay được gọi là Hồ Máu.¹⁰

Trong một phân tích sắc sảo, nhà sử học-sinh vật học Jared Diamond đặt câu hỏi tại sao người Inca lại cư xử ngây thơ đến vậy - theo tiêu chuẩn của chúng ta là ngu ngốc. Lời giải thích của ông: đó là sự khác biệt về tinh ranh và kinh nghiệm giữa một dân tộc biết chữ với một dân tộc mù chữ. Người Tây Ban Nha là “những người thừa kế một lượng tri thức khổng lồ về hành vi và lịch sử của con người”; trong khi người Inca “không có kinh nghiệm cá nhân về bất kỳ kẻ xâm lược nào từ nước ngoài… thậm chí chưa từng nghe (hoặc đọc) về các mối đe dọa tương tự ở bất kỳ ai khác, ở bất kỳ nơi nào, ở bất kỳ thời điểm nào trước đây trong lịch sử.”¹¹

Nhưng người Inca lẽ ra nên tự biết.

Các dân tộc ở Peru chống cự lâu hơn và tốt hơn người Mexico; quả thực, một số người nói rằng cuộc nổi dậy này vẫn chưa kết thúc. Pizarro bắt giữ Atahualpa năm 1532, nhưng phải đến năm 1539, khi quân đội Inca của Charcas đầu hàng và Manco Inca đi ẩn náu tại Vilcabamba, thì người Tây Ban Nha mới thực sự kiểm soát được tình hình. Thậm chí khi đó, chính quyền Inca lưu vong đã kêu gọi được một cuộc nổi dậy từ vùng núi, và mãi đến năm 1572, Phó vương Francisco de Toledo mới có thể kết thúc được cuộc kháng chiến này. Sự kiên trì của người Inca phần nào phản ánh ảnh hưởng ít hơn của các bệnh dịch châu Âu đối với cư dân Peru. Không rõ lý do, nhưng dân số Mexico giảm hơn 90% trong một thế kỷ sau khi người Tây Ban Nha đến, từ khoảng 25 triệu người xuống còn 1 tới 2 triệu, trong khi dân số Peru giảm khoảng 1/5.¹²

Mặc dù đôi khi thành công, nhưng các nỗ lực nhằm đánh đuổi kẻ xâm lược không có kết quả. Về phía mình, người Tây Ban Nha có công nghệ, kỷ luật, và tổ chức, có kinh nghiệm chiến tranh khiến người bản địa trông như đám nghiệp dư vậy. Họ nhận được sự giúp đỡ của những người cộng tác, trong đó có nhiều người cải sang Ki-tô giáo mềm dẻo, nó khoan dung đối với những hành vi ngoại giáo vô nghĩa, nhưng kiên quyết cam kết ủng hộ sự thống trị của Tây Ban Nha.¹³ Họ được hỗ trợ bởi các nguồn lực của một đế chế xa xôi nhưng hùng mạnh và bởi dòng chảy dường như vô tận những tên lính tìm kiếm vận may. Và họ khôn khéo khiến các cấu trúc quyền lực cũ phục vụ mình. Đám con cháu của người Inca trở thành một tầng lớp quý tộc nhàn rỗi, thế tập, kết hôn ngày càng nhiều với giới chức Tây Ban Nha. Hậu duệ của họ, một số hoạt động tích cực trong kinh doanh và chính quyền, tạo nên xã hội thượng lưu ngày nay ở Lima và Quito. Những người đứng đầu bộ lạc trước đây (các tù trưởng) tiếp tục giữ vai trò quản lý tại địa phương. Họ được trao cho các địa vị đặc biệt và được miễn các nghĩa vụ lao động và thuế khóa; từ năm 1619, con cái họ được học hành trong các trường đặc biệt của Dòng Tên. Một số đứa trẻ trong đó sẽ trở thành những người chép sử biên niên hoài niệm về một chế độ xưa qua giọt nước mắt tiếc nuối và thương cảm; một số trở thành các phát ngôn viên hùng hồn cho đám dân chúng bị bóc lột tàn tệ (Những đài tưởng niệm như thế về một thế giới đã mất tìm được tiếng vọng ở châu Âu nhiều hơn là với đa số cư dân bản địa mù chữ.) Bất kỳ sự phản đối nào còn rơi rớt lại đều diễn ra dưới dạng kiến nghị, được đệ trình theo đúng thủ tục trong phạm vi các quy tắc và hệ thống thứ bậc uy quyền của Tây Ban Nha. Đế chế Inca chỉ còn là lịch sử.¹⁴

“NGƯỜI NHÌN THẤY TẤT CẢ": NGƯỜI INCA TRƯỚC KHI PIZARRO ĐẾN

Người Inca không để lại tư liệu thành văn - họ không biết viết. Vậy là chúng ta phải dựa vào các di tích khảo cổ học, đã bị suy giảm đáng kể do cơn sốt Tây Ban Nha đối với vàng và bạc vốn ít ỏi, và dựa vào việc thu thập các tư liệu được lãng mạn hóa từ những gì con cháu họ hay một số vị khách Tây Ban Nha đầu tiên đến khu vực này chinh phục và ghi chép lại.¹⁵ Về tổng thể, các nguồn này thống nhất với nhau ở một số điểm căn bản.

Đế chế Inca là đế chế lớn nhất từng được thành lập ở Tân Thế giới. Nó trải dài từ nơi ngày nay là Colombia ở phía bắc (2° Bắc) đến khu vực xung quanh Santiago ở phía nam (35° Nam), hơn 4.000 km; và từ bờ biển đến bờ đông của lưu vực sông Andes đến cao nguyên Bolivia ngày nay. Giới hạn của nó, như của người Aztec ở Mexico, được thiết lập một phần do thiên nhiên - người Inca không bao giờ thấy thoải mái khi ở trong rừng rậm - và một phần do sự chống cự của những bộ lạc ngoan cố như người Araucania. Những bộ lạc này đã kiên cường kháng cự trước người Tây Ban Nha và chỉ chịu thất bại trước các vũ khí có khả năng bắn nhiều phát trong thế kỷ 19.¹⁶

Quy mô của đế chế Inca gây ngạc nhiên bởi những rào cản với việc đi lại và giao tiếp trên đất liền. Các thung lũng và đồi núi Nam Mỹ chạy từ các dãy núi xuống đại dương, cắt mấy tuyến đường từ bắc đến nam; và những trở ngại tự nhiên này trở nên trầm trọng hơn do sự vắng mặt của bánh xe (mọi việc vận chuyển đều dựa vào lạc đà không bướu hay con người) và do việc phát triển hoạt động vận tải đường biển dọc bờ biển bị thất bại*. Thông tin bí mật được liên lạc qua những người chạy bộ và người khuân vác. Dọc theo mọi con đường của đế chế, cứ cách chừng 1,5 dặm Tây Ban Nha (khoảng 4,5 dặm Anh) lại có cặp lều nhỏ, nơi ở của người đưa tin, mỗi cái nằm ở một bên đường. Mỗi người chạy bộ chỉ phụ trách một hướng, chờ để chạy tiếp sức, đưa tin tức và hàng hóa đến điểm kế tiếp vào bất kỳ lúc nào. Người đưa tin được huấn luyện từ khi còn nhỏ để làm việc này, và chạy được suốt ngày đêm, trung bình chừng 50 dặm Tây Ban Nha (khoảng 150 dặm Anh) mỗi ngày! Nhà chép sử biên niên Bernabe Cobo cho chúng ta biết rằng từ Lima đến Cuzco, với chặng đường xấu dài khoảng 140 dặm Tây Ban Nha, mất ba ngày.¹⁷ Chừng một thế kỷ sau đó, thư từ ở Tây Ban Nha chuyển bằng ngựa mất 12 tới 13 ngày*. Vào thế kỷ 18, dịch vụ vận chuyển bằng xe ngựa từ New York đến Boston, với khoảng cách hơn 200 dặm trên địa hình bằng phẳng, mất một tuần (Tất nhiên, xe thì chở được nhiều động vật và người khuân vác hàng hơn.)

•

Người dân của đế chế biết cách làm thuyền, hoặc bè, bằng gỗ balsa; họ cũng dùng cả vỏ cây và làm phao nhỏ bằng cách thổi phồng da thú và những thứ tương tự lên rồi đẩy đi bằng sức của người bơi. Nhưng dù bè lớn có khó chìm đến đâu, chúng cũng vẫn cứ nhỏ, chế tác không ổn định, dễ bị nước vào, không phù hợp đi ra biển lớn. Xem Rowe, Inca Culture (Văn hóa Inca), trang 240: “Giới hạn thực sự đối với hàng hải Peru không phải do thiếu sự khéo léo mà là thiếu nguồn cung cấp gỗ thích hợp.” Điều này đặt ra câu hỏi, tại sao không mang gỗ từ núi xuống? Câu trả lời có thể nằm trong việc thiếu các công cụ chặt bằng sắt hoặc thép và vận chuyển khó khăn.

•

Những người chạy này chắc chắn phải dựa nhiều hơn vào chất kích thích; lá coca là để kích thích và mang lại sức bền nhân tạo. Quả thực, chuyện đo lường công việc bằng số lượng lá coca (cocadas) cần thiết không phải là hiếm, cũng giống như người Trung Hoa có thói quen đo lường bằng số bát cơm.

Do vậy, hoàng đế Inca có thể giữ liên lạc liên tục và nhanh chóng với những nơi xa xôi nhất của vương quốc và áp đặt nền độc tài của mình, cai trị thống nhất với một xã hội rất đa dạng. Ông được xem như thần thánh. Tất cả đất đai về nguyên tắc là của ông, vì vậy ông sẽ tử tế cho các nhóm dân chúng mượn đất để đổi lại là mọi sự cống nạp và trên hết là lao động, cái được gọi là mita. Lực lượng lao động cưỡng bức này làm việc trên đường và dưới nước, phục vụ trong quân đội và trong trạm chuyển phát, chuyên chở hàng hóa và xây dựng các công trình chính thức (từ cung điện cho đến kho bãi), thu nhận và phân phát những thứ được nhận và được ban cho. Tất cả các sản phẩm may mặc đều là vấn đề của Inca. Một người dân bình thường, vào dịp kết hôn, sẽ nhận được một bộ đồ để mặc hằng ngày, một bộ đồ khác cho các dịp lễ, và một chiếc áo khoác làm việc lúc thời tiết khắc nghiệt. Khi chúng bị cũ nát, anh ta có thể trở lại để xin bộ khác. Ngoài lao động bắt buộc, mọi người đều có công việc riêng của mình. Xã hội Inca là một cái gì đó giống như tổ kiến: tất cả đều làm việc, kể cả lũ trẻ, từ 5 tuổi trở lên. Phụ nữ kéo sợi trong khi đi bộ, và người ta kể rằng các con đường được làm phẳng phiu để họ không bị vấp ngã; họ quá bận rộn nên không để ý tới chân mình. Ngoại trừ việc đổi chác tại địa phương, hoạt động thương mại chỉ dành riêng cho chính quyền.

Một số học giả gọi đây là hệ thống xã hội chủ nghĩa, bởi lẽ có rất nhiều sản phẩm xã hội được chuyển đến trung tâm để thực hiện tái phân phối cuối cùng, và đây có thể là một tên gọi hợp lý; nhưng hệ thống này về hình thức và tác dụng không khác gì các hệ thống phổ biến ở những xã hội chuyên chế quý tộc khác, trong đó “người phân phối chủ chốt” tách một nhóm nhỏ tinh hoa khỏi nhóm lớn gồm những dân cư tương đối thuần nhất. Tương tự vậy, xã hội Inca có những khía cạnh bình quân, đồng nhất: sự thô ráp và khiêm nhường trong sinh hoạt và vẻ bên ngoài, hầu như tất cả đều ngồi xổm khi ăn uống và chờ đợi. Giới cai trị được tách biệt bằng trang phục, đồ đạc và đồ ăn - giữa những thứ khác, có quyền nhai lá coca để “phê”. Chắc chắn là, người dân thường cũng tìm cách để có được thứ lá này, họ không thể làm các việc nặng nhọc mà không có nó. Nhưng thú vui thuần khiết lại là một điều khác, và cánh chỉ điểm cùng đám thanh tra đầy nhung nhúc, sẵn sàng thọc mũi vào từng ngôi nhà, từng cái chậu vào bất kỳ giờ nào trong ngày hay trong đêm và thực thi tính độc quyền của các đặc quyền này. Nói cho cùng, đặc quyền đâu còn ý nghĩa gì nữa nếu như ai cũng có thể có nó?

Tai mắt của người Inca ở khắp nơi. Người ta gọi thống đốc là tukrikuk, nghĩa là người nhìn thấy tất cả.

Trong một thế kỷ tồn tại ngắn ngủi, đế chế Inca đã làm được nhiều việc để thống nhất các dân tộc dưới sự cai trị của nó và thiết lập một ngôn ngữ chung, tiếng quechua, vẫn được cư dân vùng Andes sử dụng - Che Guevara đã nhận ra khi ông cố gắng huy động họ ở Tây Ban Nha cho sự nghiệp cách mạng. Tuy nhiên, trong “nền hòa bình” Inca này không có trật tự và hài hòa. Người Anh-điêng có vẻ kiên nhẫn và tuân phục, nhưng việc phải nhờ tới đồ uống có cồn và chất kích thích luôn là một dấu hiệu xấu. Một số người trong đó có thể đổ lỗi cho những gì mà chúng ta coi là việc nuôi dạy trẻ thiếu tình thương: đứa trẻ không bao giờ được ôm ấp, kể cả cho bú. Dù thế nào đi nữa, văn hóa này đã tước đi sáng kiến, quyền tự chủ, và cá tính của người dân bình thường.

08.

NHỮNG HÒN ĐẢO NGỌT NGÀO CAY ĐẮNG

Ngay khi những kẻ xâm chiếm người Tây Ban Nha tìm thấy các đế chế lục địa cùng kho báu và con người nơi đó, thì họ đã mất hứng thú với vùng Caribbean. Họ ở lại đủ lâu trên những hòn đảo này để gom vàng hết sức có thể, dù đó là nữ trang hay vàng sa khoáng góp lại, và xóa sổ hầu hết người bản địa trong quá trình này. Họ cần thức ăn và tìm thấy các loại tinh bột, sắn tại địa phương, độc hại và không thể ăn được*. Nghề trồng ngũ cốc chưa bao giờ làm họ quan tâm: họ cần người Anh-điêng để khai mỏ, còn bản thân người Tây Ban Nha thì không muốn trở thành nông dân. Vì vậy, họ nhập khẩu thực phẩm từ châu Âu - rất tốn kém - và đưa gia súc đến các đồng cỏ mà trước kia đàn ông thường săn bắn và đánh cá. Trong những năm đầu đó, người Tây Ban Nha đi xâm chiếm thường bị đói; “trên bờ vực nạn đói," Pierre Chaunu nói. Ở giai đoạn tiếp theo, họ trở thành những người ăn thịt nhiều nhất trong lịch sử.*

•

Chaunu nói về “cây sắn, món ăn tầm thường nguy hiểm pan cazabe ou cazabi. Sự thay đổi từ bánh mì truyền thống sang bột sắn rõ ràng là thảm họa” - L'Amérique (Châu Mỹ), trang 86. Sắn, hoặc khoai mì, có chứa loại đường phát triển thành xianua mà các dân tộc nguyên thủy đã biết cách loại bỏ thông qua quá trình chế biến phức tạp: bào nhuyễn, ép, và dùng nhiệt. Có lẽ người Anh-điêng vùng Caribbean đã không nói cho người Tây Ban Nha phương thức này.

•

Sđd. Nhiều gia súc đi hoang đã đem đến cơ hội dễ dàng cho bọn rách việc và lũ cướp biển. Lũ cướp biển (buccaneers) có cái tên xuất phát từ dàn nướng thịt (bocan) mà chúng sử dụng để hun khói thịt, dùng cho chính mình và bán cho tàu đi qua (Từ điển tiếng Pháp của tôi, le Robert, cho biết từ đó có nghĩa là thịt hun khói, và mở rộng ra là dàn nướng.) Nhưng da thú đã trở thành mặt hàng chính, và một khi những kẻ ngoài vòng pháp luật bắt đầu cung cấp mặt hàng này, đàn gia súc không tồn tại được lâu trong thế giới này.

Người Tây Ban Nha đặt những đơn vị đồn trú nhỏ và duy trì các trạm hải quân để bảo vệ vàng bạc châu báu mà sẽ được di chuyển từ lục địa qua các đảo và đến châu Âu. Nhưng ngoài một số ít giới chức ở Cuba, Santo Domingo (Hispaniola), Jamaica, và Puerto Rico (quần đảo Đại Antilles), họ tiếp tục định cư nơi lục địa, sống như các quý ông quý bà của Castile. Về sau, họ hiếm khi nghĩ ngợi về tiềm năng kinh tế của những mảnh thiên đường ngập tràn ánh nắng này. Lại dẫn lời Chaunu: “Quá trình thực dân hóa của Tây Ban Nha đặt tiền đề trên người Anh-điêng.” Với việc người Arawak bị xóa sổ và người Carib không muốn hợp tác, những hòn đảo này trở nên vô dụng (que d’iles inutiles). Chúng thực sự vô dụng!¹

Giờ đây nhìn lại, niềm đam mê vàng của Tây Ban Nha là một sai lầm lớn. Các hòn đảo đã ở đó, và thất bại của Tây Ban Nha là cơ hội của châu Âu. Columbus đã hiểu điều này. Khi không tìm thấy vàng như hy vọng, ông bèn viết thư cho các vị quân chủ của mình rằng những hòn đảo này thích hợp để trồng mía. Vào thời điểm đó, ông đang cố gắng duy trì sự quan tâm của họ để biện minh cho chuyến đi của mình. Và ông có lý. Columbus đã biết về cầy mía ở các quần đảo Madeira và Canary. Trên thực tế, ông đề xuất việc tiếp tục di cư loại cây này và nền nông nghiệp đi kèm với nó, vốn đã bắt đầu từ nhiều thế kỷ trước ở Nam Á, được thúc đẩy bởi sự cạn kiệt đất đai và bởi nhu cầu tiêu dùng.

Cây mía đã nhảy một bước từ các đảo ở châu Phi-Đại Tây Dương đến Tân Thế giới, không phải do người Tây Ban Nha mà là do người Bồ Đào Nha đã trồng mía lần đầu tiên ở Brazil, còn người Hà Lan buôn bán, tinh chế đường,² và tài trợ cho việc trồng mía ở Brazil. Người Hà Lan chiếm giữ vùng bờ biển phía đông bắc (Pernambuco) một vài năm (1630-1643) trong thời kỳ liên hiệp Luso-Tây Ban Nha, đã có hiểu biết về đất đai và cây mía; thậm chí trước khi bị trục xuất, họ từng tìm kiếm những cánh đồng mía mới. Việc tìm kiếm này khiến họ dịch chuyển lên phía bắc, tới điểm yếu nhất trong bộ giáp kẻ thù là quần đảo Tiểu Antilles. Tại đây, họ chiếm giữ vài hòn đảo (Aruba, St. Martin, Curasao, Santa Lucia), “chỉ là mấy mẩu đất nhỏ.” Họ cũng trồng mía ở lục địa Nam Mỹ (Surinam), ở đây họ thiết lập vài đồn điền trên đất mới khai hoang. Song các đồn điền này hoạt động kém. Người Hà Lan tỏ ra có khiếu trong việc buôn bán đường và nô lệ hơn là trồng mía và quản lý nô lệ.

Trong khi đó, người Anh cũng đã chen chân vào lĩnh vực này, chiếm đóng St. Christopher (thuộc quần đảo St. Kitts) vào năm 1624, Nevis vào năm 1628, và những đảo nhỏ khác. Đảo giá trị nhất trong số này là Barbados (năm 1627), vì về cơ bản nó không có người ở - họ chỉ việc lấy và khai thác. Ngược hướng gió và về phía đông là quần đảo Antilles ít người đến, dù là người Carib hay Tây Ban Nha. Jamaica, lớn hơn nhiều so với những đảo trên, rơi vào tay người Anh sau đấy (năm 1655). Nó từng được hoàng gia Tây Ban Nha giao cho tám gia đình quý tộc, nhưng họ lại không chịu chia sẻ nó và cũng không thể phát triển nó; thành ra, khi người Anh lấy được đảo này thì số người da trắng và da đen cùng sống trên đảo không đến 3.000.³ Trên thực tế, Jamaica lúc đó là một chốn địa ngục với những ruồi cát, muỗi mắt, gián, và muỗi gây bệnh sốt rét; nhưng hồi ấy, các loài côn trùng này có mặt khắp vùng Caribbean, hoặc là to tới khó tin hoặc là quá nhỏ nên không nhìn thấy được. Ngay cả những con nhỏ nhất cũng phát ra tiếng động đáng sợ và cực kỳ độc hại. Các quý ông phải đặt chân bàn và chân giường vào trong những bát nước để ngăn các loài côn trùng này bò lên.⁴

Người Anh ban đầu xem những hòn đảo Caribbean này như các thuộc địa định cư, giống bờ biển phía đông Bắc Mỹ. Đám chủ trại* đến rất đông, bị đất đai giá rẻ và màu mỡ thu hút, họ trồng cây thuốc lá, cây chàm, cây bông (Thuốc lá chất lượng thấp, có mức giá thấp nhất trên thị trường London.) Những người hầu do nợ nần đã đi cùng họ*, sẵn sàng làm việc vài năm cho người khác cho tới khi có trang trại riêng của mình. Đến năm 1640, chỉ hơn một thập kỷ sau khi bị chiếm đóng lần đầu tiên, dân số Barbados đã lên đến hơn 30.000 người, tương đương với dân số của Massachusetts và Virginia cộng lại, 200 người trên 1 dặm vuông.⁵

•

Nguyên văn; Homesteader, người được nhà nước cấp đất. (BT)

•

Ở Anh vào các thế kỷ 16-18, nhiều người nợ nần không trả được, phải làm người hầu hay giúp việc cho chủ tới khi trả hết nợ. Địa vị họ thấp hơn người lao động tự do nhưng cao hơn nô lệ. (ND)

Tuy nhiên, nối bước họ là những người trồng mía, lấy cảm hứng từ tấm gương Hà Lan và thậm chí còn được người Hà Lan tài trợ phần nào; và rồi mía đường nuốt hết mọi thứ còn lại. Không có cây trồng thương mại nào được trả nhiều tiền hơn thế. Và không có cây trồng thương mại nào tốn kém hơn thế: cần chi phí vốn lớn cho các máy nghiền, nồi hơi, bể chứa, và máy chưng cất (cho rượu rum), cùng một diện tích đất đai rộng lớn phù hợp. Khoản chi lớn nhất là cho vật nuôi, thứ có thể sinh sôi, và nô lệ, thường không nhân thêm. Dân số nô lệ của vùng Caribbean có thể được duy trì bằng cách tiếp tục nhập khẩu.

Thành công của các đồn điền mía đường đi cùng với sự tàn lụi của các trang trại vừa và nhỏ trồng thuốc lá và bông. Kết quả là, việc tập trung nắm giữ đất đai đã làm cho chuyện giao kèo kém hấp dẫn hơn: có ích gì nếu như sau nhiều năm lao động mà bạn không thể nào có được một mảnh đất khi hết hạn hợp đồng? Bên cạnh đó, trồng mía là công việc yêu cầu khắt khe và không hề thú vị, thường thì các chủ đồn điền đối xử với người làm công như kẻ vô lại, đánh đập họ tới khi đổ máu. Nhiều người phải xù nợ và bỏ trốn, thử vận may ở những hòn đảo khác hay gia nhập đám cướp biển. Nhiều người “chết vì đói và khổ trong quá trình tan tác tội nghiệp này.”⁶

Người Pháp theo sát phía sau người Anh. Ban đầu họ tập trung vào Guadeloupe và Martinique (năm 1635), vốn không thu hút được người Anh vì những nơi này vẫn còn nhiều người Carib hung dữ, họ tổ chức các cuộc tấn công và sử dụng tên tẩm thuốc độc. Không giống như người Aztec, người Carib nỗ lực tiêu diệt kẻ thù của họ. Người Pháp đã phải trả giá đắt cho sự liều lĩnh của mình, nhưng cuối cùng họ cũng có được hai hòn đảo lớn nhất trong quần đảo Tiểu Antilles, với đất đai màu mỡ cùng các bến cảng tốt, và tới nay hai đảo này vẫn thuộc Pháp với tư cách các bộ phận hải ngoại (départements d’outre-mer). (Đôi khi, các đảo nhỏ bé này cũng bị chia sẻ, như đảo St. Martin* tới nay. Hãy nhường chỗ cho cả tôi. Kể cả những kẻ thù truyền thống như người Anh và Pháp cũng có những lúc phải sát cánh bên nhau, liên kết lực lượng để chống lại kẻ thù chung Tây Ban Nha.)

•

Đảo St. Martin được chia đôi giữa Pháp và Hà Lan. (ND)

Tuy nhiên, phần thưởng lớn cho Pháp, tương tự như Jamaica cho Anh, là nửa phía tây của đảo Hispaniola (đảo Saint-Domingue cho Pháp, nay là Haiti)*. Nửa phía đông vẫn thuộc về Tây Ban Nha. Hòn đảo này tự phân chia: một dãy núi cao chắn ở giữa đã tách nó thành hai nửa. Qua năm tháng, Saint-Domingue đã trở thành một nơi ẩn náu yêu thích của đám flibustier (kẻ cướp) và maroon (nô lệ bỏ trốn). Chính sự hiện diện của họ là một tấm gương xấu và thói hung hăng ở họ - Chaunu gọi họ là “một hiệp hội tội phạm quốc tế gốc Pháp” - khiến Tây Ban Nha phải tổ chức một số chuyến tiễu phạt, nhưng không có kết quả.⁷ (Những người này có thể đã bắn trả). Người Pháp kết đồng minh với đám gây rối ấy và đơn giản cùng nhau thôn tính một phần đảo. Người Tây Ban Nha làm ngơ.

•

Đảo Hispaniola ngày nay gồm hai nước là Cộng hòa Dominica (trước là thuộc địa Tây Ban Nha) và Cộng hòa Haiti (trước là thuộc địa Pháp). (ND)

Saint-Domingue là đảo lớn cuối cùng có cây mía đi vào sản xuất, là nơi màu mỡ và thu về lợi nhuận cao nhất. Mía đường đẻ ra những sản nghiệp khổng lồ ở Pháp và trên đảo; trang trải cho mức sống cao, những điền trang đẹp đẽ, xe ngựa bóng bảy, và người hầu da đen ăn mặc diêm dúa (dù đa phần đi chân đất). (Nông dân Pháp cũng đi chân đất.) Kinh doanh đồn điền thu về nhiều lợi nhuận đến nỗi Adam Smith, người có hiểu biết về Ấn Độ thuộc Anh tốt hơn là thuộc Pháp, cho đó là bằng chứng vượt trội của Pháp, ông viết: … thiên tài trong việc cai quản của họ, là dĩ nhiên đưa ra được một sự quản lý nô lệ da đen tốt hơn.”⁸ Ông không thể nào sai lầm hơn thế. Năm 1790, nô lệ ở Saint-Domingue, được khuyến khích bởi các học thuyết cách mạng từ Pháp, đã nổi dậy và lập ra quốc gia mới thứ hai ở Tân Thế giới*. Người Pháp cố gắng quay lại nhưng thất bại, do bệnh tật hơn là súng đạn. Và khi tiếng súng đã ngưng và kiếm đã tra lại vào vỏ, thì tất cả người da trắng ở Haiti đều đã chết, từ người già trên giường bệnh cho tới đứa trẻ đang bú. Ngoại lệ được dành cho một nhúm bác sĩ.

•

Sau Mỹ. (ND)

Mất rất nhiều công sức để trồng mía, cắt, nghiền nát, và ép nước: nhóm nhân công làm việc dưới trời nóng bức; ép, đun sôi, và hớt váng suốt ngày đêm, đầy nguy hiểm và khẩn trương trước khi cây mía bị hỏng. Trên cánh đồng, đàn ông và đàn bà làm những việc của loài vật. Không có cày, rất ít dụng cụ, mọi thứ đều làm bằng tay. Ý tưởng là phải làm việc và để cho tay chân luôn bận rộn, vì nhàn cư vi bất thiện, ở nhà máy đường, công nhân cho thân mía vào máy nghiền, chỉ có một sơ suất nhỏ nhất cũng có thể bị mất đi một bàn tay, một ngón tay, và các bộ phận khác. Nồi chưng cất cũng là địa ngục thu nhỏ với họ. Phải quấy cẩn thận: chỉ một chút nước đường đang sôi bắn vào người, vết bỏng hết sức đau đớn. “Nếu người nấu đường bị dính một ít đường đang sôi, nó sẽ dính như keo hay nhựa bẫy chim, và sẽ rất khó để có thể giữ được chân tay hay mạng sống.”⁹

Người trồng mía muốn thuê người da trắng, nhưng người da trắng, những người tự do, sẽ không làm những công việc như vậy - ít nhất là không làm với mức tiền công mà người trồng mía có thể sẵn lòng trả. Người Tây Ban Nha có thể cưỡng bách người Anh-điêng làm, nhưng ở vùng Caribbean không còn người Anh-điêng nữa. Ở Mexico và Peru, người Anh-điêng là nông nô gắn với chủ đất, không thể thuê họ trên thị trường mở. Và nếu như họ buộc phải làm việc, thì cần họ cho các công việc ở mỏ hơn. Mặc dù vậy, có một số người Anh-điêng bị ép làm việc trong các đồn điền trồng mía ở Vera Cruz. Họ làm việc không tốt lắm. Người chủ bắt họ làm cho đến chết - nếu họ chưa chết vì bệnh tật.

Đáp án cho nhu cầu lao động, ở các đảo cũng như trên đất liền, là đưa nô lệ châu Phi đến, với hàng chục ngàn người. Ngay cả tu sĩ Dòng Đa Minh Bartolomé de Las Casas, mẫu mực của chủ nghĩa nhân văn trong tôn giáo, cũng phân biệt giữa người Anh-điêng và người châu Phi trong vấn đề này. Ông muốn cổ vũ việc nhập cư người da trắng trong khi bảo vệ người bản địa vốn đã chết khá nhiều, và ông coi đó như một trách nhiệm đặc biệt: ông muốn cứu vớt linh hồn họ, vì họ có linh hồn. Ông không chắc lắm về việc người da đen có linh hồn hay không. Ông đề nghị, nên cho phép mỗi người định cư mang về một tá nô lệ da đen, và nhờ thế có thể không cần đến người Anh-điêng.¹⁰ Khỏi cần phải nói, đề xuất khiêm tốn này đã sớm chứng tỏ ra là hết sức không thỏa đáng. Vì một lẽ, người châu Phi cũng sẽ chết vì bệnh tật và ngược đãi.

Bao nhiêu người châu Phi đã được nhập cảng vào Tân Thế giới? Các ước tính cứ tăng dần qua các năm theo cách làm tội ác nặng thêm, phải kể tới khoảng 10 triệu người trong vòng ba thế kỷ. Và đây chỉ là những người sống sót sau cuộc hành trình chết chóc. Con đường từ nơi bị bắt hoặc bị bán trong nội địa tới bến cảng để lên tàu được đánh dấu bằng các bộ xương và cùm của những người đã chết dọc đường - ước tính chiếm một nửa số người bị bắt, theo dự đoán của một nhà nghiên cứu hàng đầu về đề tài này.¹¹ Và đó mới chỉ là khởi đầu. Trên bờ biển, tù nhân bị giam giữ trong những điều kiện mà sẽ làm suy kiệt cả người khỏe nhất. Và sau đó, vì chủ nô cần thời gian để lựa chọn những cơ thể có vẻ khỏe mạnh cho đủ một chuyến hàng, nên đa số bị giữ trên tàu và thậm chí đã chết trước khi tàu khởi hành. Cái gọi là chuyến đi trung chuyển - một hành trình vượt đại dương trong sự bẩn thỉu, nhầy nhụa, nôn mửa, và cứt đái - là một kẻ giết người. Song, kẻ buôn người không cho phép hàng hóa của mình rời khỏi hầm tàu hôi hám và lên trên boong - họ có lẽ đã nhảy khỏi tàu. Tỉ lệ hao hụt 1/7 người được coi là bình thường; 1/3 hay 1/4 thì cao quá nhưng chấp nhận được.

Mỗi ngày trên biển đều trả giá bằng các mạng sống - không có con tàu chở nô lệ nào lại không có cá mập hộ tống. Cho nên cánh chủ nô thích cập bến và bán hàng hóa ở các đảo phía đông - càng sớm càng tốt - và tính giá cao hơn khi bán hàng ở quần đảo Đại Antilles. Tàu chở nô lệ tự loan báo về mình cách mấy dặm đường xuôi chiều gió bằng cái mùi khó chịu, thứ mùi không bao giờ rời bỏ nó, kể cả sau khi nô lệ đã rời tàu, kể cả sau khi con tàu không còn buôn bán nô lệ nữa. Những người sống sót khi đến nơi đều ốm đau, yếu đuối, sợ hãi, và chán nản (“nỗi u sầu thường trực”) - người da đen tin rằng người da trắng muốn ăn thịt họ - nhiều người đã chết không lâu sau đấy trong giai đoạn “rèn luyện”.

Chỉ lợi ích thương mại mới bảo vệ được nô lệ: các thương nhân không muốn hàng hóa giá trị bị tổn thất. Thủy thủ đoàn, mà tỉ lệ tử vong ở họ cũng cao không kém nô lệ, có đầy đủ lý do, trước hết là về khứu giác, để giữ cho con tàu gọn gàng và sạch sẽ. Chúng ta được biết có những con tàu hoàn thành chuyến đi mà không bị mất ai cả, cho nên việc này có thể thực hiện được. Chúng ta cũng biết là một số nước vận chuyển nô lệ tốt hơn các nước khác. Người Hà Lan được cho là tốt nhất; với những con tàu được đóng đặc biệt, có các khoang rộng rãi hơn dưới hầm, thậm chí có cả những ô hút gió để thông thoáng. Một số chủ nô lèn chặt nô lệ, biết là một số sẽ chết nhưng vẫn cần đủ nhiều để tối đa hóa lượng hàng giao nhận. Một số khác thì chở ít hơn (vì chật hơn), về lý thuyết thì phải trả ít hơn khi mua ít nô lệ hơn nhưng chuyển họ tới nơi với tỉ lệ sống sót cao hơn. Song, khó mà có chuyện đối xử tử tế, khi mà không khí trên tàu chở nô lệ sặc mùi sợ hãi và căm ghét.

Khi cập bờ, nô lệ liền được bán, và sau một thời gian “rèn luyện”, sẽ bị bắt lao động. Thời kỳ “rèn luyện” này là một quy trình tuyển lựa để loại bỏ kẻ yếu và thuần hóa kẻ nổi loạn. Việc đánh đòn áp dụng cho những kẻ phạm lỗi ngoan cố, có thể sử dụng làm lao động và hữu ích cho việc làm tấm gương xấu. Kẻ chạy trốn thường bị chính các đồng sự của mình truy đuổi và bắt về, vì họ phải làm thay phần việc của anh ta và do đó [anh ta] đứng lên để hợp tác. Giống như trong các hệ thống áp bức tương tự khác, chế độ nô lệ phần nào dựa vào sự hợp tác từ nạn nhân.

Bản thân công việc, nặng nhọc và mệt mỏi, được thiết kế để tạo ra một số hiệu quả nhất định (làm việc theo nhóm phối hợp), nhưng cũng đơn điệu và chán chường. Mục đích không phải để kích thích trí óc và tay chân, mà là để giữ cho những sinh vật này trong trạng thái đần độn và ngoan ngoãn. Khi tốc độ là quan trọng, chẳng hạn tại thời điểm thu hoạch, nô lệ bị đánh để phải làm nhanh hơn. Chủ nô và đốc công cho rằng người da đen không hơn gì con vật, nên thường dùng gậy và roi vô tội vạ, đôi khi làm tàn tật hay giết hại vô tội vạ. Vì những lý do thực dụng tốt đẹp, phụ nữ có thai sẽ không bị đánh đập cho tới khi sinh xong; người mẹ sau đó phải quay lại làm việc ngoài đồng với đứa bé trên lưng. Luật pháp quy định phạt tiền khi giết một nô lệ, và phạt cao hơn nếu kẻ bị giết là nô lệ của người khác, nhưng do việc chấn chỉnh nô lệ luôn là hợp pháp, nên một chủ nô tàn bạo sẽ không khó khăn gì trong việc thoát khỏi án phạt.

Và cứ như thế, một vòng quay bất tận của nỗi thống khổ và nhục nhã. Các chủ nô nhân đạo hiếm hoi quá ít ỏi so với những kẻ nhìn nô lệ như là một mối nguy cho xã hội và của cải. Các chủ nô tốt bụng cũng không sống mãi được: chết, đi nơi khác, thay đổi người quản lý, và những gì chịu đựng được cũng có thể trở thành không thể chịu đựng được. Các xã hội nô lệ không thể chấp nhận việc khuyến khích lòng tốt và nhân hậu. Tại Barbados, tín đồ Quaker bị phạt nặng vì cho phép người da đen vào nhà thờ của họ, qua đó coi họ là một thước đo của nhân loại và là một cảm giác vô căn cứ về ngày sabbath. Nghỉ ngơi ư? Nghỉ ngơi chỉ dành cho những ai không phải làm việc.

Dữ liệu nhân khẩu học kể câu chuyện, về cái chết của nô lệ vùng Caribbean chết nhanh hơn chuyện họ được sinh ra.

Tầm quan trọng của việc trồng mía đối với sự phát triển của nền kinh tế Đại Tây Dương (liên lục địa) và quá trình công nghiệp hóa của châu Âu đã được tranh luận từ lâu. Ở mức độ đơn giản nhất, một số người - nổi bật nhất là Eric Williams - lập luận rằng lợi nhuận từ việc buôn bán nô lệ và bóc lột lao động nô lệ đã tưới tắm cho khu vườn của chủ nghĩa tư bản sơ khai, hoặc dùng một ẩn dụ khác, “bón phân cho toàn bộ hệ thống sản xuất của đất nước.”¹² Ở một mức độ phức tạp hơn, là lập luận theo trường phái Adam Smith: “Hệ thống Đại Tây Dương dựa trên nô lệ đã cung cấp cho Anh cơ hội để phân công lao động và chuyển đổi các cấu trúc kinh tế và xã hội. “¹³

Luận điểm của Williams đã thu hút cả sự chê bai lẫn khen ngợi, vì những lý do cả tốt lẫn xấu. Phản ứng ban đầu phần lớn là tiêu cực, và điều này có thể dự đoán được; nhưng “sự phản đối gần như cứng nhắc này đã bị thách thức trong những năm gần đây do các nghiên cứu, phân tích, và lý giải mới.” Một số phản ứng này phản ánh “sự phấn khích về tri thức và đạo đức được sinh ra từ cuộc khởi nghĩa chống lại chủ nghĩa thực dân, sự nổi lên của các quốc gia mới, và cuộc thập tự chinh vì dân quyền, cùng với ký ức cay đắng về buôn bán nô lệ và chế độ nô lệ.” 14 Mục đích, cho cả chính Williams, là để nhắc nhở những người Anh hay tự mãn và tự hào đế chế về món nợ của họ đối với châu Phi. Anh trở thành “quốc gia công nghiệp đầu tiên” là do họ đã làm việc đó trên những cái lưng bị đòn roi của nô lệ da đen.¹⁵

Những người phê phán Eric Williams khó chịu vì tiền đề duy vật (Marixst) của ông: họ nói, ông hạ thấp mọi thứ, từ động cơ đến lợi ích kinh tế.¹⁶ Đúng vậy; nhưng nói cho cùng, tất cả các chủ đồn điền đều hành động vì tiền. Mang tính thuyết phục hơn là các cuộc tấn công chi li theo số liệu vào Williams: các sử gia đã cố gắng tính toán lợi ích từ nô lệ và nhận thấy nó còn lâu mới đem lại thịnh vượng. Một số chuyến chứng tỏ lợi nhuận rất cao; nhiều chuyến khác thì thua lỗ nặng, thậm chí mất cả tàu. Theo một ước tính, tỉ lệ hoàn vốn tương đương với các ngành khác, trung bình gần 10%. Phương sai (rủi ro) lớn hơn, nhưng điều này có thể khích lệ hoặc làm nhụt chí.¹⁷ Không phải ai cũng đồng tình. Một nhà phê bình nhận thấy con số 10% này thấp vì nó tính toán quá ít số nô lệ được vận chuyển và giảm giá xuống khoảng trên 1/4.18 Kể cả như vậy, những khoản thu về này đơn giản là không đủ lớn, chưa kể đến một phần được đầu tư trở lại vào thương mại và công nghiệp để làm thay đổi con đường phát triển của Anh. Như nhà phê bình đó nhận thấy.

Nhưng buôn bán nô lệ chỉ là một phần của bức tranh lớn hơn - cái từng được gọi là mậu dịch ba bên (triangular trade) và ngày nay được gọi là hệ thống Đại Tây Dương*. Lao động nô lệ giúp cho ngành trồng mía và tinh chế đường ở cường độ cao trở nên khả thi. Đường (và các dẫn xuất như rượu rum và mật đường) tạo ra lợi nhuận riêng, nuôi cả người trồng lẫn người buôn bán đường và tài trợ các đồn điền, trong khi cung cấp trà và cà phê cho người uống và người nghiện caffeine với ảo tưởng về dinh dưỡng.¹⁹ Người trồng mía vì thế mua thực phẩm cho mình và cho nô lệ (vì họ không sẵn lòng hy sinh diện tích đất trồng mía cho cây lương thực). Một số thực phẩm này đến từ châu Âu; một tỉ lệ ngày càng cao đến từ các thuộc địa định cư ở Bắc Mỹ. Họ cũng mua hàng gia công: hàng dệt may vải bông giá rẻ và sản phẩm lụa thời trang cao cấp; những chiếc thau bằng đồng để làm nồi đun và nổi chưng cất; sắt, đinh, súng; và cả máy móc lẫn phụ tùng cho máy nghiền. Trong khi đó, các nhà sản xuất Anh thì quay sang bán hàng hóa để đổi lấy nô lệ từ châu Phi. Tất cả những thứ này tạo ra một tổng thể, và chế độ nô lệ là một phần quan trọng. Kết quả là kích thích cả nông nghiệp lẫn công nghiệp, tăng tiền công và thu nhập ở Anh, thúc đẩy phân công lao động, và khuyến khích phát minh ra các thiết bị tiết kiệm lao động.”²⁰

•

Hệ thống Đại Tây Dương (Atlantic System) là một mạng lưới thương mại được thiết lập vào những năm 1970 gắn kết Tây Âu, châu Phi và châu Mỹ lại với nhau. Người châu Âu bán nô lệ từ phía tây châu Phi và mua hàng hóa được sản xuất từ các đồn điền thuộc địa mới ở Bắc và Nam Mỹ và Caribbean. (BT)

Từ quan điểm tổng thể này, người ta không cần phải tranh luận (do tầm quan trọng của chế độ nô lệ với công nghiệp hóa) về lợi nhuận (không quá cao như nhiều người vẫn tin) và chuyện chi tiêu của những người mua, bán, và sử dụng nô lệ. Chắc chắn là, phần lớn số tiền này đã đổ dồn tới Anh, và một số đã tìm đường gián tiếp đi vào sản xuất. Song, đó chỉ là một sự bổ sung nhỏ cho vốn công nghiệp. Những chủ đồn điền vắng mặt có xu hướng găm giữ tài sản vào đất đai, địa vị, và cuộc sống nơi đồng quê (Thu nhập của họ cũng bị ảnh hưởng nặng nề do họ không tham gia vào sản xuất và quản lý). Các thương nhân là vấn đề khác, và một số đã đầu tư vào công nghiệp; nhưng họ chỉ là ngoại lệ trong các thương nhân và càng ngoại lệ hơn trong các nhà tư bản công nghiệp.

Mặt khác, sự gia tăng quy mô thị trường đã tạo nên sự khác biệt. (Chúng tôi không nói tới lợi nhuận ở đây mà là sản lượng.) Người châu Phi và châu Mỹ muốn các sản phẩm được làm ra nhờ các kỹ thuật lặp đi lặp lại và tiến đến chỗ cơ giới hóa. Hãy xem xét ngành bông. Là một ngành công nghiệp non trẻ vào đầu thế kỷ 18, ngành bông ở Anh đã tình cờ được bảo vệ bởi thứ gọi là nghệ thuật vải in hoa, nhằm phản đối hàng hóa Ấn Độ; và dù vẫn còn thua xa ngành len hồi giữa thế kỷ, nhưng ngành bông đã có quy mô và tốc độ tăng trưởng lớn hơn trước kia rất nhiều, một phần nhờ vào lượng hàng bán cho các đồn điền, trong khi các nhà phát minh lần đầu tiên đã cố gắng cơ giới hóa việc kéo sợi. Vì vậy, khi gặp khó với len, các nhà phát minh bèn thử với bông; và họ đã thành công.

Câu hỏi vẫn còn đó, là liệu hệ thống Đại Tây Dương có đóng vai trò quyết định trong việc kích thích sự thay đổi mang tính cách mạng này; hoặc nói theo ngôn từ mang tính giả định hiện phổ biến trong giới sử gia kinh tế, là liệu Cách mạng Công nghiệp có thể sẽ diễn ra mà không cần tới nó. Tôi nghĩ, câu trả lời hiển nhiên là có, sẽ diễn ra. Những thay đổi quan trọng về năng lượng (than đá và động cơ hơi nước) và luyện kim (luyện sắt bằng than cốc) hầu hết đều độc lập với hệ thống Đại Tây Dương; cũng vậy với nỗ lực ban đầu để cơ giới hóa việc kéo sợi len.

Nhưng nếu không có chế độ nô lệ, công nghiệp hẳn sẽ phát triển chậm hơn. Bản thân nhận định không thuyết phục lắm. Ta có thể nói như vậy với bất kỳ sự gia tăng nào về nhu cầu: nhiều thì tốt hơn là ít. Câu hỏi thực tế là: chậm hơn bao nhiêu? Ở đây, ta phải nhìn vào xuất khẩu công nghiệp như một hợp phần của nhu cầu và xuất khẩu của hệ thống Đại Tây Dương là một phần trong đó. Nếu nhìn một cách tĩnh tại, như nhìn vào một loạt các bức ảnh, thì thị trường xuất khẩu nhỏ hơn đáng kể thị trường trong nước; và doanh số bán hàng cho châu Mỹ thậm chí là một phần nhỏ hơn của thị trường trong nước cộng với thị trường xuất khẩu truyền thống sang châu Âu lục địa. Tuy nhiên, nếu nhìn một cách năng động, như nhìn vào một bộ phim, thì xuất khẩu tăng trưởng nhanh hơn nhu cầu trong nước, và xuất khẩu xuyên Đại Tây Dương tăng nhanh hơn nhu cầu của người mua ở châu Âu. Những điều này khá quan trọng. Theo lời Barbara Solow và Stanley Engerman: “Sẽ thật khó để khẳng định rằng [sự mở rộng thị trường do lợi nhuận đồn điền] là điều kiện cần hay đủ cho một cuộc Cách mạng Công nghiệp, và cũng khó không kém để phủ nhận rằng [nó] ảnh hưởng đến quy mô và thời điểm của cuộc Cách mạng đó… Nếu tất cả những người di cư đến Tây bán cầu đều là tự nguyện và không ai bị ép buộc, thì nền kinh tế Anh và thuộc địa Bắc Mỹ của nó hẳn sẽ phát triển chậm hơn.”²¹

Câu hỏi vẫn còn đó, rằng, chậm hơn tới mức nào? Nhưng nói thế là đủ.

(Tất nhiên, đây sẽ không phải là sự kết thúc của câu chuyện, vì các quan điểm tư tưởng khác nhau vẫn đang tranh luận lịch sử theo kiểu này. Các nước Thế giới Thứ ba và những ai đồng cảm với họ đều muốn đề cao dự luật buộc tội các nước giàu có, đế quốc, chủ yếu là biện minh cho không chỉ lời tố cáo mà còn cho cả yêu cầu bồi thường. Về phía các nước giàu có, đế quốc, danh dự và tự trọng lại đòi hỏi việc bác bỏ. Tranh cãi này về các tác động của chế độ nô lệ sẽ diễn ra vô thời hạn, vì nó không dễ dàn xếp trên thực tế và là một sự ủy nhiệm cho các vấn đề khác.)

ĐỒN ĐIỀN TRỒNG MÍA NHƯ ĐỒN ĐIỀN NAM MỸ²²

Người Tây Ban Nha chưa bao giờ đóng vai trò quan trọng trong ngành buôn bán đường. Họ có những cách nhanh hơn để làm giàu, và khi họ đã chuyển sang đường, họ xem nó về cơ bản là nền tảng vật chất cho vị thế và lối sống. Họ không bao giờ hiểu, như các chủ đồn điền người Anh từng hiểu, về lợi thế của việc chuyên môn hóa và phân công lao động, về việc hợp nhất các đồn điền trồng mía như là các đơn vị sản xuất vào trong một hệ thống kinh tế lớn hơn.

Cây mía đến xứ Tân Tây Ban Nha* từ sớm. Từ năm 1524, chỉ vài năm sau khi bắt giữ Tenochtitlan và lật đổ người Aztec, Hernan Cortés đã trồng mía và xây dựng một nhà máy (ingenio) gần Vera Cruz (Tại vùng đồng bằng oi bức cao ngang mực nước biển ấy, cây lúa mì và cây ngô sinh trưởng kém, và người Tây Ban Nha đã nhanh chóng thấy được tiềm năng của các loại cây trồng mùa vụ.) Những người khác theo sau nhịp nhàng, và người Anh-điêng đã sớm trồng mía để bán cho nhà máy. Năm 1550, triều đình Tây Ban Nha thừa nhận triển vọng và yêu cầu vị phó vương Tân Tây Ban Nha cấp đất cho những người sẽ trồng mía và người sắp điều hành nhà máy. Đến năm 1600, đã có hơn 40 nhà máy ở nước này, thể hiện một sự đầu tư đáng kể vào công nghiệp cũng như nông nghiệp. Các nhà máy này là các đơn vị nhỏ (trapiches), sử dụng sức kéo động vật và kể cả sức người (trapichillos a mano) hoặc các nhà máy chạy bằng sức nước, chiếm phần lớn nhất ở đầu ra. Một trong những nhà máy lớn nhất, Santisima Trinidad ở Jalapa, có bảy nồi hơi và hai nhà lọc. Nó sử dụng hơn 200 nô lệ châu Phi, được định giá 700.000 peso, và thu về 40.000 peso vàng mỗi năm.

•

Các thuộc địa của Tây Ban Nha ở Tây bán cầu. (ND)

Ban đầu, các lãnh địa trồng mía đã cố gắng sử dụng lao động Anh-điêng, và việc một số người Anh-điêng tự nguyện trồng mía trên đất đai riêng của họ cho thấy họ không ghét bỏ gì thứ cây trồng này, nếu không nói là ngược lại. Nhưng chỉ trồng trọt và trồng trọt, điểm chủ chốt của nền kinh tế đồn điền là bòn rút tối đa đầu ra bằng cách áp đặt giờ làm việc kéo dài với cường độ ghê gớm, khiến lao động đi đến chỗ kiệt sức. Cùng lúc, cả người Anh-điêng lẫn da đen được sử dụng thì thờ ơ trên cánh đồng và trong nhà máy, nhưng người châu Phi tỏ ra hiệu quả hơn hẳn vì có sức chịu đựng cao hơn. Sự khôn ngoan trong thương mại có nghĩa là một người da đen bằng bốn người Anh-điêng. Nhiều người Anh-điêng đơn giản là ngã gục và chết, nhiều đến nỗi vua Tây Ban Nha phải ban hành các sắc lệnh vào những năm 1596 và 1599 cấm sử dụng người Anh-điêng trong nhà máy. Điều này gây ra các vấn đề vào thời điểm thu hoạch, và cánh chủ đồn điền bèn kiến nghị về việc miễn trừ khẩn cấp nhằm ép người Anh-điêng phải làm việc, nhưng vào tháng 11/1601, Philip III đã cấm sử dụng người Anh-điêng trong bất kỳ hoạt động đồn điền nào. Từ đó trở đi, mía đường Mexico trở thành một ngành công nghiệp nô lệ.

Sự tàn bạo do các đồn điền và nhà máy này gây ra chỉ có thể được giải thích bằng giả thiết về việc coi người da đen không hơn gì các bộ phận thiết bị vô tri vô giác, bị vắt kiệt và thay thế khi cần, hoặc như nhiên liệu được đốt lửa. Công việc trong cả mùa xay nghiền cứ chạy suốt ngày đêm. Đốc công và người điều khiển áp bức lao động khổ sai gần như liên tục; đàn ông trưởng thành làm việc 20 giờ một ngày. Thường thì chủ nô cung cấp thực phẩm, nhưng có một số lại cảm thấy không cần phải cho họ ăn. Một số cho nô lệ nghỉ ngày Chủ nhật để làm lụng trên mảnh đất của mình và kiếm thức ăn cho cả tuần; số khác thì đơn giản mặc nô lệ tự lo liệu cho mình. Nói chung, chủ nô chăm sóc cho con vật của mình nhiều hơn cho nô lệ, để con vật nghỉ ngơi khi cần - có thể không phải vì tình yêu dành cho động vật, mà vì những sinh vật không biết nói này sẽ đơn giản ngừng hoạt động, còn nô lệ, những người có đầu óc và trí tưởng tượng để biết sợ điều tồi tệ hơn, sẽ làm việc tiếp.

Khỏi cần phải nói, việc ngược đãi như vậy đã đánh thức sự kháng cự, cả thụ động (tự sát, phá thai, và giết trẻ sơ sinh) lẫn chủ động (phá hoại, giết người, chạy trốn và trở thành trộm cướp) như thế nào. Có nhiều hình thức tự sát, nhưng một trong những hình thức phổ biến nhất là ăn đất thay vì thực phẩm. Người da trắng coi đa số các vụ phá hoại là tai nạn, họ cho rằng người da đen quá đần độn khi nghĩ ra những cách phá hoại như vậy. Điều này đã không ngăn cản việc chủ nô bắt nô lệ, phải trả giá cho các sai lầm hay những thứ khác, bằng thịt và bằng máu. Làm gì có cách nào khác để dạy cho lũ súc vật đó phải cẩn thận? Trong khi đó, những kẻ đào tẩu (cimarrones) cũng hung dữ và tàn nhẫn như những gì mà chủ nô của họ đã dạy dỗ và bắt lại, làm mất tinh thần của dân da trắng. Chẳng hay ho gì cho ngành công nghiệp.

Các đồn điền mía đường lớn nhất của Tây Ban Nha là các lãnh địa tự cung tự cấp, rất giống với các trang viên trung cổ. Họ trồng trọt, nuôi gia súc, xây nhà thờ để bồi đắp lòng mộ đạo và theo đuổi sự cứu rỗi, thậm chí đôi khi còn may quần áo cho nô lệ và tá điển. Chủ nô và gia đình sống một cuộc sống sang trọng rực rỡ, như thể chặn lại nỗi đau và niềm thống khổ xung quanh họ bằng một tấm màn lụa và ren. Trái ngược với sự chuyên môn hóa chỉ một loại trên các đảo mía đường thuộc Anh, nơi còn rất ít đất đai cho sản xuất lương thực nên phải nhập khẩu từ lục địa Bắc Mỹ hay thậm chí châu Âu. Ngành dệt may sẽ không có vai trò gì ở đây. Và tới thế kỷ 18, điều cuối cùng mà hầu hết các chủ đồn điền Anh muốn là sống tại các đồn điền của họ. Điều đó dành cho đám luật sư và người quản lý. Ta cứ sống và tận hưởng cuộc sống ở Anh. Hãy gọi nó là phân công lao động, một thứ phân công không hiệu quả.

Trong khi đó, đám luật sư và người quản lý cứ giàu lên, nhưng họ lại có tuổi thọ thấp hơn.

09.

ĐẾ CHẾ Ở PHƯƠNG ĐÔNG

Bồ Đào Nha là một quốc gia nhỏ có tỉ lệ sinh vừa phải. Vào thế kỷ 15, dân số nước này có khoảng 1 triệu người, các sản phẩm và xuất khẩu chính gồm có rượu (rượu vang đỏ và ngày càng nhiều là rượu madeira* - loại thức uống đậm đà và hấp dẫn) và đường mía, tăng khá nhanh. Nếu người Bồ Đào Nha thời đó có thể đoán được phân tích nay đã thành kinh điển về lợi thế so sánh của David Ricardo, đáng lẽ họ có thể tiếp tục con đường đúng đắn này, chăm lo cho công việc và trao đổi sản phẩm tự nhiên của mình với sản phẩm công nghiệp của các vùng đất khác. Thay vào đó, họ bỏ qua nó và biến vùng đất của mình thành nền tảng cho đế chế. Mạng lưới thống trị trải rộng của Bồ Đào Nha sẽ vươn dài tới 3/4 con đường vòng quanh thế giới, từ phía tây Brazil đến quần đảo Gia vị và Nhật Bản vùng Viễn Đông.

•

Các loại rượu vang ở đảo Madeira (Bồ Đào Nha). (BT)

Một bước nhảy vọt như thế, vượt ra ngoài lý trí và cảm xúc, chưa từng được biết đến trong lịch sử. Sau này chúng ta sẽ thấy một số ví dụ; và quả thực chính những kiểu sáng kiến bất hợp lý này làm cho lịch sử trở nên vô định và dự đoán thì thất bại. Nhưng sự bành trướng của Bồ Đào Nha là hết sức đáng ngạc nhiên, bởi nước này không có cả nhân lực lẫn phương tiện. Dân số nơi này quá nhỏ để có thể đưa một số lượng lớn ra nước ngoài; quả thực đây là một lý do tại sao Bồ Đào Nha lại nhanh chóng và hăm hở nhập khẩu nô lệ từ châu Phi đến thế để bù đắp cho sự khan hiếm lao động trong nước. Tài nguyên vật chất, đặc biệt là khả năng xây dựng và trang bị cho các tàu vượt đại dương của nước này bị hạn chế. Nó giống như một võ sĩ hạng nhẹ giao đấu với những võ sĩ hạng nặng vậy.

Thành tựu của Bồ Đào Nha minh chứng cho tinh thần doanh nhân và sự dẻo dai; cho niềm tin và nhiệt tình tôn giáo; cho khả năng huy động và khai thác tri thức cũng như kỹ thuật mới nhất của họ. Không có chủ nghĩa bá quyền ngớ ngẩn; chủ nghĩa thực dụng trên hết. Họ đã lôi kéo người nước ngoài để có được tiền bạc, bí quyết, và nhân công; sử dụng nô lệ làm lao động và đôi khi làm lính; cưới phụ nữ thuộc đủ mọi chủng tộc và lấy nhiều người cùng lúc. Không có chỗ cho phụ nữ Bồ Đào Nha trên những chuyến đi biển dài ngày, mặc dù đôi khi họ mang theo một số trẻ mồ côi, những đứa trẻ không có khả năng kháng cự. Giống như đàn ông, một số ít phụ nữ da trắng không trụ được lâu ở các vùng độc hại: chẳng hạn, sinh đẻ thường là án tử cho cả mẹ lẫn con. Phối chủng thường mang lại kết quả tốt hơn: đàn ông mua về và hưởng thụ hàng tá phụ nữ nô lệ da màu - cứ như thế sinh ra cả một dân tộc mới.

Phí tổn tinh thần của họ là lòng mộ đạo. Người Bồ Đào Nha mang theo linh mục và tu sĩ trên mỗi chuyến tàu, để an toàn và cứu rỗi cho họ (quyền năng cầu nguyện và ban phước); để truyền bá đức tin cho những kẻ ngoại giáo và dị giáo; và để cứu rỗi lương tâm cho chính họ. Những người này đã hợp pháp hóa và thánh hóa lòng tham.

Sự sùng tín kéo theo một bất lợi thương mại nghiêm trọng: nó đưa một yếu tố không thể hòa giải được vào cuộc gặp gỡ mà lẽ ra có thể dễ dàng hơn và có ích hơn. Đối với người Bồ Đào Nha, người Islam giáo là đám ngoại đạo và là kẻ thù của đức tin chân chính. Không có sự tàn bạo nào là quá mức cả. Mọi con tàu Islam giáo đều là trò chơi công bằng; mọi vương quốc Islam giáo đều được coi là kẻ thù. Trong chuyến hải hành thứ hai vào năm 1502, Vasco da Gama đã ngả mũ chào chiến thắng trước đội tàu Islam giáo trước khi đến Calicut bằng cách cắt tai, mũi, và tay của khoảng 800 “người Moor” và gửi chúng lên bờ cho nhà cai trị địa phương với lời gợi ý hài hước là ông ta hãy biến chúng thành món cà ri. Và một trong những thuyền trưởng, cũng là cậu của ông, Vincente Sodre (cái tên này đáng để nhớ đến như một sự nhục nhã), đã đánh một thương nhân Islam giáo chủ chốt tại Cannanore (bờ biển Malabar) cho đến khi ông ta ngất xỉu, sau đó nhét phân vào miệng ông ta và bịt lại bằng một miếng thịt heo để chắc chắn rằng ông ta phải ăn thứ bẩn thỉu đó.

Những hành động như vậy đã dẫn đến chiến tranh với nhiều vùng đất giáp Ấn Độ Dương: Đông Phi, Ả Rập và Ba Tư, phần lớn Ấn Độ và quần đảo Indonesia. Theo lời của một bài luận thế kỷ 16 về Excellency and Honourableness of a Military Life in India (Sự xuất sắc và danh dự của đời sống quân sự tại Ấn Độ): “Chẳng có gì là ngạc nhiên, vì chúng tôi là những kẻ thù không đội trời chung với tất cả lũ vô thần, nên cũng khó mà ngạc nhiên nếu chúng đối xử lại với chúng tôi theo cách đó… Chúng tôi không thể sống trong các khu vực này mà không có vũ khí trong tay, cũng không thể giao thương với người bản địa trừ phi có vũ khí, và luôn cảnh giác.”²

Nhưng có phải là những kẻ mới đến còn cố tình tạo thêm phiền nhiễu cho họ không?

Mặc dù vậy, chiến lược chính trị Bồ Đào Nha chắc chắn khác hẳn các cuộc chinh phục đậm màu cơ hội của Tây Ban Nha. Thứ nhất, người địa phương đông hơn nhiều, và sự quen thuộc với kim loại và chiến tranh đã làm cho họ trở thành đối thủ đáng gờm. Thứ hai, họ cũng không dễ mắc những căn bệnh được lây truyền từ Bồ Đào Nha. Ngược lại, người Bồ Đào Nha có lý do để sợ những căn bệnh truyền nhiễm và ký sinh trùng ở địa phương. Kết quả là, họ phải hạn chế sự thèm muốn của mình để tránh bị tiêu hao lực lượng.

CÁC TUYẾN ĐƯỜNG THƯƠNG MẠI TRONG CÁC VÙNG BIỂN PHÍA ĐÔNG

Tuyến thương mại khu vực (quốc gia) này phát triển mạnh mẽ trước khi người châu Âu đến, vào thế kỷ 16.

Người Bồ Đào Nha tìm kiếm các địa điểm lựa chọn cho chiến lược nhập khẩu, là các địa điểm chính kiểm soát các cung đường chính - Malindi và Mombasa trên bờ biển châu Phi (các điểm khởi hành cho những chuyến đi đến Ấn Độ), Ormuz ở cửa Vịnh Ba Tư, Malacca (giữa Sumatra và Malaysia, trên eo biển nối Ấn Độ Dương và Vịnh Ceylon đến Biển Đông và quần đảo Gia vị), Macao gần cửa sông Châu Giang (cửa ngõ để vào miền đông nam Trung Quốc). Họ muốn có được Aden (để tiếp cận Biển Đỏ), nhưng không bao giờ thành công. Cơ sở quan trọng nhất của họ là Goa, viên ngọc trai trên bờ biển Malabar - cửa ngõ cho hồ tiêu, cảng để nhập khẩu ngựa Ả Rập vào miền nam Ấn Độ (khí hậu khiến ngựa không thể sinh sản ở địa phương), được bảo vệ phía biển và phía đất liền, với một con kênh đầy cá sấu.

Cuối cùng, giới cai trị bản địa ở các vùng này đã học được cách sống và làm ăn với các lãnh địa thuộc Bồ Đào Nha, như họ đã từng làm vậy với những người ngoài khác từ thời xa xưa. Khi họ tấn công người châu Âu, họ thường bị chính những kẻ thù địa phương cản trở. Người Bồ Đào Nha đóng vai trò cân bằng quyền lực ở mức độ cao nhất, và nó đã cứu họ nhiều hơn một lần.

Nhưng những kẻ thù đáng gờm hơn đang đến. Mọi thứ đã thay đổi khi người Hà Lan và Anh bước vào đấu trường. Năm 1605, người Hà Lan chiếm Amboina và đuổi người Bồ Đào Nha ra khỏi những căn cứ khác ở Moluccas (quần đảo Gia vị). Năm 1622, người Bồ Đào Nha bị mất Ormuz về tay người Ba Tư vốn được các tàu và tay súng Anh hỗ trợ mạnh mẽ. Năm 1638, người Hà Lan chiếm Elmina, pháo đài đầu tiên của Bồ Đào Nha trên bờ biển Guinea, biểu tượng cho các chuyến đi tiên phong của họ và là thị trường vàng và nô lệ ở châu Phi. Năm 1641, đến lượt Malacca sụp đổ, một lần nữa rơi vào tay người Hà Lan; tới giai đoạn 1665-1667, đến lượt Macassar. Trong tất cả các quá trình này, người Hà Lan đơn giản là quẳng người Bồ Đào Nha ra khỏi quần đảo Gia vị, điểm đến ban đầu của họ. Thời của Bồ Đào Nha đã đến và đã đi, nhưng họ càng kiêu hãnh trong nghịch cảnh, và cố bám vào những gì họ có thể. Vì vậy, họ đã cố giữ Goa cho đến năm 1961 (rất lâu sau khi nó đã bị mất đi sự giàu có và tầm quan trọng thương mại), khi một chính quyền Ấn Độ mạnh mẽ tiến vào và chiếm lấy nó, không cần viện tới sự khiêu khích hay nguyên cớ nào. Không một quốc gia độc lập có tự trọng nào lại có thể sống cùng với một cái ổ thực dân như thế ở bên sườn cả.

Mục tiêu thương mại chính của Bồ Đào Nha ở phương Đông là lấy hồ tiêu cùng các loại gia vị khác và vận chuyển trực tiếp chúng đến châu Âu, bỏ qua các khâu trung gian ngăn trở giao thông truyền thống trên khắp châu Á và vào Địa Trung Hải*. Người Bồ Đào Nha đã làm được điều này bằng cách mua hoặc thu giữ, bồi thường bằng vũ lực cho những trở ngại mà thương nhân Islam giáo gây ra theo cách của họ. Trong vài thập kỷ đầu, các biện pháp này đã giành được một miếng bánh lớn của thương mại. Vào lúc cao điểm, khoảng 40% hồ tiêu nhập khẩu vào châu Âu bằng cách đi quanh Mũi Hảo Vọng, và người Venice chịu thiệt hại*. Nhưng cùng với thời gian, các tuyến đường thương mại cũ đã tái khẳng định mình. Phần đóng góp trực tiếp của Bồ Đào Nha giảm xuống còn khoảng 20%, vẫn quan trọng nhưng không còn là thống trị nữa. Năm 1570, vương triều Bồ Đào Nha từ bỏ độc quyền về thương mại giữa Lisbon và phía đông (Goa). Nhà vua không còn là thương nhân và thay vào đó bán nhượng quyền thường xuyên cho thương nhân nước ngoài. Năm 1586, tổ chức thương mại Đức Weiser thuê được độc quyền mua hồ tiêu từ Ấn Độ. Vụ giao dịch này đã đánh dấu sự thoái trào. Người Bồ Đào Nha đang tay không bắt giặc.³

•

Tiềm năng lợi nhuận rất đáng kể. Một con tàu sống sót sau chuyến đi vòng quanh thế giới của Magellan đã mang về 26 tấn đinh hương, được bán với giá gấp 10.000 lần, chỉ vừa đủ để trang trải chi phí của chuyến thám hiểm - Humble, The Explorers (Những nhà thám hiểm), trang 162. (Lưu ý rằng đinh hương có lẽ là gia vị có giá trị nhất trong tất cả tính theo tỉ lệ so với trọng lượng: một túi nhỏ chứa một lượng vừa phải mang lại cho một thủy thủ khoản tiền bằng hoặc hơn tiền công.) Khỏi cần phải nói, chênh lệch quá sức tưởng tượng ấy đã nhanh chóng bị thu hẹp khi các nguồn cung khác nhảy vào đáp ứng cuộc cạnh tranh.

•

Trước khi Bồ Đào Nha tìm ra đường tới Ấn Độ qua Mũi Hảo Vọng, thì người Venice chi phối thương mại Á-Âu nhờ thiết lập được các điểm buôn bán trên Con đường Tơ lụa. (ND)

(Những con số này về thị phần chỉ hết sức tương đối. Chúng ta không có dữ liệu tổng hợp.⁴ Nhưng chúng ta biết rằng Venice, khi kéo được các chuyến hàng trên đất liền tới vùng Cận Đông, đã lại thành tâm điểm cung cấp hồ tiêu cho châu Âu vào cuối thế kỷ 16. Lúc nhận được tin tức về các chuyến đi đầu tiên thành công của Hà Lan đến Đông Ấn [Cornells Houtman, năm 1595], Venice, cũng như Bồ Đào Nha, có thể thấy điều gì sẽ đến, “sự lật đổ hoàn toàn” nền thương mại cũ.⁵ Đến năm 1625, Hải quan Venice phân loại gia vị là “các mặt hàng phương Tây”: lúc này, chúng đến châu Âu từ Đại Tây Dương chứ không phải Cận Đông.)

Để bù đắp cho sự thu hẹp của việc mua bán gia vị, người Bồ Đào Nha tham gia vào việc trao đổi nội Á. Hoạt động này đã nở rộ từ trước khi người châu Âu đến: Các thương nhân Gujarat, Java, Trung Hoa bán hồ tiêu và gia vị để đổi lấy hàng dệt may Ấn Độ cũng như Trung Hoa và đồ sứ Trung Hoa; các thương nhân Ả Rập đi bộ, vận chuyển nô lệ từ châu Phi đến toàn thế giới Islam giáo; tàu từ khắp nơi vận chuyển gỗ tếch, gỗ đàn hương, và các loại gỗ tốt khác; ngà voi và sừng tê giác có giá trị như một thứ thuốc kích dục; các động vật quý hiếm và không hiếm khác, trong đó có khỉ, hổ, trên hết là ngựa và voi, để sử dụng trong chiến tranh và nghi lễ: tất cả đều sử dụng kim loại quý để thanh toán (bạc từ Tân Thế giới đến Ấn Độ và Trung Quốc, vàng từ Đông Phi và Nhật Bản). Phần lớn thương mại châu Á này là tự phát và ngẫu hứng - một kiểu chuyển động Brown*. Người ta di chuyển đến những nơi có hàng hóa, lượn từ cảng này sang cảng khác. Đây là con đường dẫn đến thứ mà sau này được biết đến như tàu chạy bằng hơi nước nặng nề.⁶

•

Chuyển động Brown (đặt tên theo nhà thực vật học Scotland Robert Brown) mô phỏng chuyển động của các hạt trong môi trường lỏng (chất lỏng hoặc khí) và cũng là mô hình toán học mô phỏng các chuyển động tương tự, thường được gọi là vật lý hạt. Chuyển động Brown có nhiều ứng dụng thực tế, và thường được dùng để mô phỏng sự dao động của thị trường chứng khoán. Chuyển động Brown là một trong những quá trình ngẫu nhiên liên tục đơn giản nhất. (BT)

Cùng với đó là một sự chuyển dịch ra khỏi thương mại tới cái mà giới kinh tế học gọi là hoạt động trục lợi. Đặc biệt, người Bồ Đào Nha tìm cách sử dụng sức mạnh của mình để ăn bám vào thương mại của các dân tộc khác. Họ trở thành lũ cướp biển ở Ấn Độ Dương. Tất cả các tàu buôn đều phải mua giấy phép thương mại của Bồ Đào Nha. Tàu nào không mua đều có khả năng bị bắt giữ. Sự chuyển hướng sang tống tiền và buôn bán nội vùng có thể tạo ra các nền kinh tế quan trọng: số tàu đi từ châu Âu tới châu Á ít hẳn. Thay vào đó, người Bồ Đào Nha sử dụng tàu được đóng tại Ấn Độ. Gỗ cứng đã có sẵn, và thợ mộc Ấn Độ nhanh chóng biết cách làm việc với các thông số kỹ thuật của châu Âu - và nhận tiền công thấp hơn nhiều. Thủy thủ đoàn cũng được bản địa hóa. Đôi khi, ngoài khoảng 15 hay 20 binh sĩ, pháo thủ, và sĩ quan là người châu Âu (hoặc lai Âu-Á), toàn bộ quân số còn lại trên tàu đều là người châu Á hoặc nô lệ châu Phi. Xét quy mô của Ấn Độ Dương, có thể cần tới những con tàu liên tục tuần tra, để đảm bảo sự tuân phục với quyền kiểm soát của Bồ Đào Nha. Nhưng ở đây, địa hình có lợi cho họ: các tuyến đường và hành lang thương mại hẹp khiến cho việc giám sát trở nên dễ dàng. Bên cạnh đó, không nhất thiết phải có mặt khắp nơi: vài trường hợp chiếm và tịch thu tàu cũng đủ để làm gương.

Rắc rối là, hai hay nhiều nước khác có thể tham gia cuộc chơi. Những nước châu Âu đến muộn hơn lại chiến đấu quyết liệt hơn và đi biển giỏi hơn. Các câu chuyện về những chuyến đi biển ban đầu của người Hà Lan và Anh đến khu vực này (đầu thế kỷ 17) đầy những vụ chờ đợi và lẩn tránh, đặt bẫy và đánh lừa, tấn công và bắt giữ.

Kẻ đều cáng ở phía bên này lại là anh hùng ở phía bên kia. James Lancaster, một thuyền trưởng người Anh táo bạo và khéo léo, không thể gom đủ hàng bằng buôn bán trong chuyến đi thứ hai của ông ta đến Ấn Độ (năm 1601) ư? Không thành vấn đề. Khi Lancaster trở về Anh hai năm sau đó, các tàu của ông ta chất đầy chiến lợi phẩm, Vua James bèn phong tước hiệp sĩ cho ông ta vì nỗ lực đó. Bề mặt Ấn Độ Dương cũng giống như cơn sóng ngầm, chứa đầy những kẻ săn mồi ăn thịt lẫn nhau. Tất cả những điều này rốt cuộc là hợp pháp hóa nghề cướp biển, hợp pháp hóa cho người Hà Lan và Anh trong thời kỳ chiến tranh với Tây Ban Nha, rồi chiến tranh lan tới Bồ Đào Nha khi hai vương quốc ở Iberia này được hợp nhất trong sự cai trị chung vào năm 1580. Cuộc chơi này nhiều lợi nhuận đến nỗi khi hai vương quốc ở Iberia tách ra vào năm 1640, người Hà Lan và Anh không muốn quay lại hòa bình. Còn có điều gì tốt hơn là:

Quy tắc cũ tốt đẹp, kế hoạch thật giản đơn,

Kẻ có quyền lực thì cứ lấy

Và kẻ giữ được thì cứ giữ?⁷

Các thế lực trên đất liền của Ấn Độ theo dõi cuộc ganh đua nội bộ châu Âu này và không tham dự. Họ thích nhận phần độc quyền thương mại của mình hay thậm chí sử dụng người nước ngoài như một đồng minh trong các cuộc chiến tranh của họ. Ngoài ra, người châu Á nói chung không quan tâm tới sức mạnh hàng hải và năng lực hải quân. “Chiến tranh trên biển,” Bahadur Shah, người cai trị Gujarat và là hàng xóm của người Bồ Đào Nha, nói, “là công việc của các thương nhân và không liên quan gì tới uy tín của các vị vua.” Thái độ đó gần giống với thái độ của người Trung Hoa. Một sai lầm tệ hại nữa.

Trong khi đó, quyền lực của Bồ Đào Nha teo lại: một sử gia nói về “cấu trúc thượng tầng dễ vỡ cố hữu trong sự thống trị trên biển của họ.”⁸ Và, ông chắc hẳn đã nói thêm về hạ tầng xây trên cát. Chẳng mấy chốc, chỉ còn những kỷ niệm tuyệt vời được lưu lại, được cất giữ trong thơ của Luis da Camoëns (The Lusiads), từng ngợi ca những con đường vô hình băng qua “các đại dương chưa ai từng đi trước đó.”⁹ Chỉ còn lại lòng kiêu hãnh. Như lời vị thống đốc người Anh tại Bombay năm 1737: “Quốc vương Bồ Đào Nha từ lâu đã duy trì quyền sở hữu lãnh thổ của mình ở Ấn Độ bằng các khoản chi tiêu thường niên nhất định, không hề nhỏ; dường như việc này thuần túy xuất phát từ quan điểm về Danh dự và Tôn giáo.”¹⁰

GIA VỊ CUỘC SỐNG

Thời nay ta có thể tự hỏi tại sao hồ tiêu và các loại gia vị khác lại có giá trị đến vậy với người châu Âu trong quá khứ. Lý do nằm ở vấn đề bảo quản thực phẩm trong một thế giới phải gắng gượng để sinh tồn. Nguồn cung thực phẩm dưới dạng ngũ cốc hầu như không đủ, và không thể dành số lượng lớn ngũ cốc cho động vật trong mùa đông dài, tất nhiên không kể động vật lấy giống, lấy sức kéo, và ngựa. Do đó mà có tập tục giết mổ vào mùa thu. Để giữ được thịt này quanh năm, trong cả thời tiết nóng và lạnh, ở một thế giới không có kỹ thuật làm lạnh nhân tạo, nó được hun khói, ướp muối, tẩm gia vị, và các chất bảo quản khác; khi nấu, thịt lại được tẩm càng nhiều gia vị càng tốt, để giấu đi mùi ôi thiu vì bị hỏng. Cho nên mới có nghịch lý là ẩm thực của các nước ấm hơn lại thường “nóng hơn” ẩm thực của các vùng đất lạnh hơn - có nhiều thứ cần giấu hơn.

Gia vị còn mang lại một lợi ích nữa. Những người thời đó có thể không biết điều này, đó là các loại gia vị mạnh sẽ giúp tiêu diệt hay làm suy yếu các loại vi khuẩn và virus làm hỏng thức ăn. Ví dụ, tabasco và các loại nước sốt nóng khác sẽ làm cho hàu bị nhiễm bẩn trở nên an toàn hơn cho con người khi ăn; ít nhất là chúng cũng giết chết vi sinh vật trong ống nghiệm. Do đó gia vị không đơn thuần là một thứ xa xỉ ở châu Âu trung cổ mà còn là một thứ thiết yếu, như giá trị thị trường của chúng cho thấy.

“OS CAFRES DA EUROPA” - “CỔ PHIẾU NAM PHI CỦA CHÂU ÂU”¹¹

Để hiểu được sự trỗi dậy và sụp đổ của các đế chế, ta phải luôn nhìn vào các lực lượng và hoàn cảnh của mẫu quốc đúng như hiện trạng. Khi người Bồ Đào Nha chinh phục Nam Đại Tây Dương, họ làm chủ kỹ thuật điều hướng hàng hải. Một sự sẵn sàng học hỏi từ người ngoại quốc hiểu biết, nhiều người trong đó là Do Thái, đã mang lại kiến thức áp dụng được trực tiếp vào thực tế. Và vào năm 1492, khi người Tây Ban Nha quyết định buộc người Do Thái phải theo Ki-tô giáo hoặc phải rời khỏi Tây Ban Nha, nhiều người đã tìm được nơi ẩn náu ở Bồ Đào Nha, lúc đó còn chưa có bài Do Thái mạnh mẽ. Nhưng vào năm 1497, áp lực từ Giáo hội La Mã và Tây Ban Nha đã khiến vương triều Bồ Đào Nha phải từ bỏ sự khoan dung này. Khoảng 70.000 người Do Thái bị ép tham dự một lễ rửa tội giả dối nhưng vẫn được ban phước hợp lệ. Năm 1506, Lisbon chứng kiến cuộc tàn sát người Do Thái đầu tiên, giết chết 2.000 người Do Thái “đã cải đạo". (Tây Ban Nha đã thực hiện nhiều lần như thế trong suốt 200 năm.) Từ đó trở đi, đời sống trí tuệ và khoa học của Bồ Đào Nha rơi xuống vực thẳm của sự cố chấp, cuồng tín, và tính thuần khiết về dòng máu.*

•

“Những cựu Ki-tô hữu” người Bồ Đào Nha rốt cuộc tự gọi mình là người Thanh giáo.

Sự xuống dốc này diễn ra từ từ. Tòa án dị giáo Bồ Đào Nha mới được thành lập vào thập kỷ 1540 và thiêu kẻ dị giáo đầu tiên vào năm 1543; nhưng nó chưa trở nên tàn ác cay nghiệt cho tới những năm 1580, sau khi hợp nhất các vị quân chủ Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha thành một người là Philip II. Trong thời gian này, những người Do Thái ngầm*, trong đó có Abraham Zacut* và các nhà thiên văn học khác, nhận thấy cuộc sống ở Bồ Đào Nha quá nguy hiểm nên lũ lượt ra đi. Họ mang theo tiền bạc, bí quyết thương mại, quan hệ, kiến thức, và - thậm chí nghiêm trọng hơn - những phẩm chất không thể đo đếm được của tinh thần học hỏi và khác biệt trong tư duy.

•

Để chỉ những người Do Thái tuy chấp nhận cải đạo bề ngoài nhưng bên trong vẫn thực hành các nghi lễ Do Thái. (ND)

•

(1452-1515), nhà thiên văn học và toán học Bồ Đào Nha gốc Do Thái. (ND)

Đó là một mất mát, nhưng trong vấn đề về sự thiếu khoan dung này, thiệt hại nhiều nhất lại chính là kẻ ngược đãi. Chính quá trình tự suy giảm này đã mang lại cho sự bức hại tính lâu dài, khiến nó diễn ra trong nhiều thế hệ và thế kỷ, chứ không phải như một sự kiện trong khoảnh khắc hay trong một triều đại. Đến năm 1513, Bồ Đào Nha thiếu các nhà thiên văn học; vào những năm 1520, giới đầu ngành khoa học đã vắng bóng. Quốc gia này cố gắng tạo ra một truyền thống Ki-tô mới về thiên văn học và toán học, nhưng thất bại, bởi ngay cả những nhà thiên văn tài giỏi sẽ lại bị nghi ngờ là Do Thái giáo.¹² (Hãy so sánh sự nghi ngờ tương tự với các thầy thuốc ở Tòa án dị giáo Tây Ban Nha.)

Giống như ở Tây Ban Nha, người Bồ Đào Nha cố sức thoát khỏi các ảnh hưởng của nước ngoài và dị giáo. Giáo dục do Giáo hội kiểm soát, vẫn duy trì một chương trình học trung cổ, tập trung vào ngữ pháp, hùng biện, và lập luận học thuật. Đặc trưng là thói phô trương và tiểu tiết (phải học thuộc lòng 247 quy tắc về cú pháp các danh từ tiếng La-tinh, được viết thành vần). Thứ khoa học duy nhất ở trình độ cao là tại một khoa y học ở Coimbra. Nhưng kể cả ở đó, chẳng mấy ông thầy nào lại sẵn sàng bỏ Galen* để nói về Harvey* hay là dạy các tư tưởng nguy hiểm hơn của Copernicus, Galileo, và Newton, tất cả đều bị Dòng Tên cấm hồi cuối năm 1746.¹³

•

Còn gọi là Aelius Galenus (130-210), thầy thuốc và nhà triết học La Mã gốc Hy Lạp. (ND)

•

William Harvey (1578-1657), thầy thuốc và nhà giải phẫu học người Anh. (ND)

Trong khi đó, không có nhiều sinh viên Bồ Đào Nha đi du học, và việc nhập khẩu sách bị các thanh tra do Tòa Thánh cử đến kiểm soát chặt chẽ, họ tiếp xúc với các con tàu cập cảng, tới thăm các hiệu sách và thư viện. Một danh mục những tác phẩm bị cấm được công bố lần đầu vào năm 1547; và được bổ sung liên tiếp thành danh sách dài khủng khiếp vào năm 1624, nhằm cứu vớt linh hồn Bồ Đào Nha.

Ở trong nước cũng như ở nước ngoài, rào cản kiểm duyệt ba tầng này làm hạn chế việc in sách và cản trở sự sáng tạo. Những nhà in được phép hoạt động (ở Goa, và không được phép ở Brazil) đều nằm trong tay giáo sĩ, thường là Dòng Tên, họ hạn chế các ấn phẩm chỉ trong từ điển và các vấn đề tôn giáo*. Từ Brazil và Angola, kể cả những cuốn sách an toàn này cũng phải được gửi đến Bồ Đào Nha để kiểm duyệt trước.

•

Cho đến năm 1807 báo in mới du nhập vào Brazil, khi tòa án Bồ Đào Nha bỏ chạy đến đây. Cơ quan hành chính hiện đại lưu giữ hồ sơ và ban hành các nghị định và quy định, và báo in là không thể thiếu được - Lang, Portuguese Brazil (Brazil thời Bồ Đào Nhà), trang 195.

Không có gì ngạc nhiên khi đời sống khoa học và tìm tòi bị phân rã. Một thiểu số đặc quyền được miễn trừ khỏi sự kiểm soát - đó là các thành viên quý tộc và giáo sĩ của viện hàn lâm lịch sử hoàng gia (được thành lập năm 1720), tất cả đều là giới nghiệp dư, lẽ ra họ được phép nhập về những cuốn sách bị cấm, nhưng lại thấy thà viết mấy bài tụng ca ngớ ngẩn về hoàng tộc còn dễ hơn.

Tất nhiên là không thể cô lập một đất nước bắt kịp bản hòa tấu châu Âu và đường đi của một đế chế. Các nhà ngoại giao và điệp viên Bồ Đào Nha ở nước ngoài trở về với thông điệp rằng phần còn lại của thế giới đang chuyển động trong khi Bồ Đào Nha đứng yên. Những kẻ sính ngoại này - biệt danh của họ có tính miệt thị - gây ra sự nghi ngờ sâu sắc, rằng họ đã bị vấy bẩn. Việc sa thải họ hàm ẩn niềm tự hào Bồ Đào Nha. Thật đáng tiếc. Họ thấy những gì mà ít người Bồ Đào Nha có thể hoặc sẽ thấy: rằng việc theo đuổi tính đồng nhất Ki-tô là ngớ ngẩn; rằng Tòa án dị giáo là một thảm họa quốc gia; rằng Giáo hội đang nuốt chửng sự giàu có của đất nước; rằng sự thất bại của chính phủ trong việc thúc đẩy nông nghiệp và công nghiệp đã làm suy yếu vai trò của Bồ Đào Nha thành “thuộc địa tốt nhất và có lợi nhất của Anh.”¹⁴ (Các nhà kinh tế học cổ điển Anh sẽ nhìn nó theo cách khác. Bồ Đào Nha là ví dụ được Ricardo chọn ra để minh chứng cho lợi ích từ thương mại và theo đuổi lợi thế so sánh.)

Những thiếu sót trí tuệ của Bồ Đào Nha sớm trở thành một tấm gương xấu: do đó Diogo do Couto, vào năm 1603 đã nhắc tới “sự nhỏ mọn và thiếu tò mò ở đất nước Bồ Đào Nha này của chúng ta”; và Francis Parry, công sứ Anh tại Lisbon năm 1670, quan sát thấy là “người dân rất ít tò mò đến mức không ai biết nhiều hơn những gì chỉ cần thiết cho mình”; còn du khách người Anh thế kỷ 18 Mary Brearley nhận xét rằng, “phần lớn mọi người không thích tính độc lập về tư tưởng, và trừ một vài ngoại lệ, tất cả đều cực ghét hoạt động trí tuệ khi được hỏi về những gì họ đã biết.”¹⁵

Bằng cách tự áp đặt việc đóng cửa này, người Bồ Đào Nha đã đánh mất năng lực ngay cả trong các lĩnh vực mà họ từng thống trị. “Từ chỗ là những người dẫn đầu về lý thuyết và thực tiễn điều hướng trên biển, [họ] đã rơi xuống thành những kẻ tụt hậu.”¹⁶ Tới cuối thế kỷ 17, một số hoa tiêu ở Carrerira da India (tuyến đường thương mại tại Ấn Độ) là người nước ngoài. Đã qua rồi thời của các biểu đồ điều hướng tuyệt mật; người Hà Lan đã có những thứ tốt hơn. Và khi vị kỹ sư trưởng thuyết phục Vua John (João) V (trị vì 1706-1750) cho dạy lại các môn toán học, kỹ thuật quân sự, và thiên văn học, thì các dụng cụ đều phải nhập từ nước ngoài.

Đến năm 1600, thậm chí còn tệ hơn vào năm 1700, Bồ Đào Nha đã trở thành một nước yếu kém, lạc hậu. Các nhà khoa học, toán học, và bác sĩ Do Thái ngầm của năm nào đã ra đi, chẳng còn người bất đồng nào thay thế cho họ. Năm 1736, Dom Luis da Cunha than phiền về việc thiếu vắng một cộng đồng Cải cách (phái Calvin) ở Bồ Đào Nha. Ông cho rằng chính thách thức Huguenot* đã giữ cho giáo sĩ Công giáo Pháp không bị chìm vào tình trạng “nhớp nhúa” như những người anh em Bồ Đào Nha của họ.¹⁷ Lời lẽ rất khiêu khích, nhưng trúng đích: nếu các lợi ích thu được từ trao đổi hàng hóa là đáng kể, thì chúng vẫn nhỏ nhoi khi so với sự trao đổi về ý tưởng.

•

Những người theo phong trào Kháng cách ở pháp trong thế kỷ 16 và 17. (ND)

10.

VÌ TÌNH YÊU LỢI ÍCH

… Chúng ta, những người Amsterdam trong hành trÌnh…

Lợi nhuận đưa chúng ta đi, tới mọi bến bờ,

Vì tình yêu lợi ích, chúng ta khám phá các bến cảng trên thế giới rộng lớn này.

JOOST VON DEN VONDEL¹

Khi các nước phát triển, Hà Lan còn nhỏ bé - gần như nhỏ bằng Bồ Đào Nha, và hầu như không đủ lớn để đóng vai trò một đế quốc to. Năm 1500, Hà Lan có khoảng 1 triệu người; 150 năm sau, tăng gấp đôi. Nhỏ, nhưng mạnh: vào thế kỷ 17, một nửa dân số sống ở các thành phố, một tỉ lệ cao hơn bất kỳ nơi nào khác ở châu Âu. Và năng động: một người quan sát vào năm 1627 nhận thấy rằng các tuyến đường bộ và đường thủy của Hà Lan đã đông đúc, “ở Rome không có nhiều xe (và trời mà biết được) bằng ở đây, chứa đầy du khách, trong khi các kênh rạch thì dọc ngang đất nước tứ phía, với vô số tàu thuyền.”² Thậm chí ấn tượng hơn là các cảng lớn và nhỏ, náo nhiệt chuyên chở hàng. Những năm 1560, chỉ riêng tỉnh Holland đã có chừng 1.800 tàu biển - gấp sáu lần số tàu đi lại ở Venice vào thời kỳ đỉnh cao thịnh vượng của thành phố này trước đó một thế kỷ. Khoảng 500 chiếc trong số này ở quanh Amsterdam, nhưng trên thực tế nằm rải rác toàn bộ vùng biển: hơn 500 chiếc chỉ riêng cho việc buôn bán cá trích, nằm hầu hết tại các cảng nhỏ bị lãng quên đã lâu - Hoorn, Enkhuizen, Medemblik.³

Một lần nữa, một quốc gia châu Âu nhỏ vượt qua chính mình, và thành tựu này phản ánh cả năng lực nội tại lẫn tính chất cạnh tranh cao trong kiến thiết quốc gia của châu Âu. Trên hết, thành công của Hà Lan phản ánh một thái độ đối với công việc và thương mại được minh họa rõ nét nhất bằng câu chuyện ngụ ngôn Rùa và Thỏ. Tiền bạc và giải thưởng cũng tốt thôi, nhưng điều quan trọng trong dài hạn (đừng bao giờ quên dài hạn) là những món lợi nhỏ có độ rủi ro thấp cộng dồn và không gây thất vọng.⁴

Chúng ta gọi đó là Hà Lan (Holland), nhưng người Hà Lan gọi nước mình là United Provinces of the Netherlands (Liên hợp các tỉnh của Hà Lan). Đây là một liên bang, nửa phía bắc gồm các thành phố, hạt, và công quốc từng là nền văn minh đô thị quan trọng nhất và sớm phát triển nhất ở Bắc Âu, chỉ để trở thành con tốt và chiến lợi phẩm của các cuộc mặc cả phong kiến và sóng gió hôn nhân. Đầu thế kỷ 16, Charles V, Hoàng đế La Mã Thần thánh, cũng đã trở thành vua của Tây Ban Nha do cuộc hôn nhân giữa Philip cha ông với Juana, con gái của Ferdinand* và Isabella*. Charles sở hữu các tước hiệu và chủ quyền của công quốc Burgundy (thành quả của một liên minh hạnh phúc khác). Burgundy, đến lượt nó, lại giữ quyền kiểm soát các Nước Vùng Đất Thấp. Trong vòng xoay này, một trong những khu vực giàu có và toàn cầu nhất của châu Âu - trung tâm công nghiệp, thương mại, và sáng kiến, từ lâu đã không phải quy phục lãnh chúa và quen với sự đa dạng về kinh tế, trí tuệ, và tinh thần - bị ràng buộc ngắn ngủi với nhà Habsburg của Tây Ban Nha. Một căn nguyên của cuộc xung đột không thể hòa giải được: nhà cai trị của Tây Ban Nha, bị ràng buộc bởi quá khứ đất nước, đã không bao giờ rộng lòng khoan dung với việc thờ phụng Tin Lành trong lãnh thổ của mình.⁵

•

Fernando: vua xứ Aragon. (ND)

•

Isabella: nữ vương của Castilla và León. (ND)

Thật là một sự mỉa mai của lịch sử khi Hà Lan và Tây Ban Nha rồi đây sẽ gây chiến với nhau. Các Nước Vùng Đất Thấp (bắc và nam) có những việc tốt hơn để làm. Cánh dân thị trấn, thủy thủ, ngư dân, và nông dân gan dạ này đã trở thành những người trung gian ở Bắc Âu. Họ tạm nhập và tái xuất các sản phẩm chính của vùng Biển Bắc, Scandinavia, và Đông Âu: ngũ cốc, gỗ, cá, mỡ động vật, nhựa đường, và da thú. Họ sản xuất len và vải tổng hợp, là bậc thầy về tín dụng thương mại và tài chính quốc tế. Antwerp, cảng lớn trên sông Schelde, đã thống trị nên kinh tế hàng hải mới. Nó liên kết một vùng nội địa rộng lớn từ châu Âu đến Đại Tây Dương và xa hơn nữa, đi qua các trung tâm cổ hơn như Venice và Genoa để trở thành đích đến cuối cùng của hàng hóa từ những đất nước mới trên thế giới. Những hàng hóa này ban đầu có thể dừng chân ở Lisbon và Seville, nhưng sẽ kết thúc ở Hà Lan, để được hấp thụ, chế biến, và phân phối lại trên khắp thế giới.

Mặt khác, đây là thời khắc của Tây Ban Nha trên sân khấu thế giới. Dòng chảy khổng lồ của kho báu thuộc địa đã đem lại thế lực chưa từng thấy cho vua Tây Ban Nha. Tây Ban Nha giờ đây là cường quốc lớn nhất ở châu Âu, và không gì có thể cản trở được các tuyên bố và tham vọng của nước này. Vì vậy, khi những người Vùng Đất Thấp mặc áo len phiền phức này dám chống lại các đại diện ngọt xớt của Tây Ban Nha, họ đã bị gạt bỏ như một lũ ăn mày (tas de gueux). Tây Ban Nha sẽ không tiết kiệm cả tiền bạc lẫn con người để cho họ thấy ai mới là ông chủ.

Đó là thế giới của giàu sang và súng đạn. Nhưng trong lĩnh vực đức tin, có hai sự kiện đã làm sâu sắc thêm xung đột và định hình số phận của khu vực này. Thứ nhất là sự cuồng tín và bất khoan dung đã chiến thắng ở Tây Ban Nha, dẫn tới việc trục xuất người Do Thái vào năm 1492 (tương tự sau đó là việc trục xuất người Islam giáo). Nhiều người Do Thái tìm kiếm bình an và phẩm giá ở Hà Lan, vốn có tiếng khoan dung.

Sự kiện tôn giáo lớn thứ hai là sự trỗi dậy của Ki-tô giáo Tin Lành với tư cách một hệ thống thờ phụng và đức tin có tổ chức. Sự bất đồng và dị giáo là một câu chuyện cũ, nhưng vào năm 1517, khi Martin Luther đóng đinh “95 luận đề” của mình lên cánh cửa nhà thờ ở Wittenberg, ông đã ra đòn đầu tiên cho sự ly khai. Ki-tô giáo đang dần tan vỡ. Trong những thập kỷ tiếp theo, người Tin Lành ở một số nước (những người theo phong trào Lollard* ở Anh đã đi trước họ) dịch Kinh Thánh sang tiếng mẹ đẻ. Mọi người đọc và bắt đầu tự suy ngẫm, và các giáo dân đã cùng thần thánh nổi dậy. Trong số những khu vực khôn ngoan chuyển sang các hệ thống tôn giáo mới: Các Nước Vùng Đất Thấp, đặc biệt là các tỉnh phía bắc, nơi những người bất đồng từ lâu đã ấp ủ những vấn đề về lương tâm cá nhân.

•

Lollard: phong trào cải cách Công giáo ở Anh trung cổ. (ND)

Vì vậy, khi các nhà quản lý Tây Ban Nha và các giáo sĩ đi về phía bắc, họ nhận thấy một sự đa dạng và hỗn loạn về tâm linh đã có từ lâu khi bị xua đuổi khỏi Tây Ban Nha. Không thể chịu đựng nổi. Phản ứng của họ là trừng phạt và đàn áp, đối mặt với sự sỉ nhục và đi ngược lại nhiều lời khuyên tốt. Xét cho cùng, cái gì đúng vẫn đúng, và người ta không được vì Tiền tài mà hy sinh Đức Chúa Trời (tất nhiên, trừ các khu vực thuộc địa). Vì vậy, người Tây Ban Nha đã đưa tới gián điệp, cảnh sát tư tưởng, và binh lính; dựng lên Tòa án dị giáo ở một vùng đất chưa từng biết đến (1522-1523); và thực hiện một số cuộc hành quyết làm gương khiến công chúng phẫn nộ và huy động sự kháng cự.

Cuộc nổi dậy không tránh khỏi được những người Calvin ở các tỉnh phía bắc dẫn dắt, được gọi là kẻ ăn xin trên biển; các tỉnh phía nam, đa số là Công giáo, vẫn còn nhiều người phục tùng hơn. Tuy nhiên, kể cả ở đó, thiết quân luật và sự giám sát toàn diện đã vi phạm một thị trường mở và tự do. Năm 1576, các tỉnh phía nam cùng với những người anh em Tin Lành chiến đấu chống lại những kẻ xâm nhập. Đáp lại, những kẻ xâm nhập chiếm một số thành phố quan trọng - trong đó có Antwerp và Ghent - và cướp phá chúng theo hình thức truyền thống của chiến tranh thế kỷ 16. Trong vài năm, người Tây Ban Nha đã tàn phá sự phồn vinh của Antwerp và gây ra một cuộc di dân mới. Thương nhân, thợ dệt (những người đã mang các bí mật có giá trị về “hàng dệt mới” sang Anh), người Do Thái, người Calvin - tất cả đều rời đi. Người Công giáo cũng vậy, họ hiểu rằng ngay cả tín đồ cũng không có tương lai kinh doanh trong một thế giới của những thầy dòng tọc mạch và hiệp sĩ kiêu ngạo.

Các hạt phía nam nhượng bộ; phía bắc vẫn kháng cự, và đến năm 1609 đã giành được độc lập. Đa số họ không phải người Calvin, mà là người Tin Lành đã dẫn đầu cuộc nổi dậy. Ban đầu, người Tây Ban Nha dập tắt các phiến quân láo xược này bằng kiếm và vài phát đại bác. Nhưng trong những ngày đó, người Hà Lan như mình đồng da sắt. Họ bị khuất phục nhưng không bị bẻ gãy, và họ học được nghệ thuật chiến tranh. Và giống như người dân thị trấn Flemish của Courtrai trung cổ và nông dân Thụy Sĩ ở Morgarten, Sempach, Murat, Dornach, và các địa điểm giao tranh khác; giống như cung thủ người Anh trong trận Agincourt* và nông dân Nhật Bản chống lại võ sĩ đạo ở Satsuma, họ dạy những người thừa kế đầy tự hào về truyền thống chiến tranh mà ít người có thể chiến đấu.

•

Một chiến thắng lớn trong Chiến tranh Trăm năm của quân Anh trước quân Pháp. (ND)

Amsterdam đã tụt lại - cộng tác với kẻ thù, nhưng thận trọng. Mãi đến khi chiến tranh kết thúc thắng lợi, thành phố này mới được độc lập. Tuy nhiên, với tất cả sự khôn ngoan này, và có lẽ vì thế, ngay lập tức Amsterdam trở thành thủ đô của liên bang, trung tâm kinh doanh. Thành phố này thiếu đức hạnh, nhưng hành động có lý. Đôi khi thiếu nguyên tắc cũng có ích.

Tương tự đối với cuộc phiêu lưu thuộc địa. Người Hà Lan có lẽ muốn để cho người Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đổ máu giành vinh quang, trong khi họ phục vụ như những người trung gian, đại lý, nhà chế biến, nhà phân phối, và tương tự vậy. Nhưng khi Tây Ban Nha gần như thôn tính Bồ Đào Nha, đóng cửa các cảng Seville và Lisbon đối với tàu Hà Lan vào năm 1585, đã buộc những người đồng bằng đúng mực này phải trở thành thủy thủ chiến đấu ở các vùng biển xa lạ.

Người Hà Lan biết được nhờ gián điệp. Các nhân vật chủ chốt là Cornells de Houtman, thủy thủ và thuyền trưởng, và Jan Huyghen van Linschoten, giáo sĩ, du khách, và nhà địa lý*. Cả hai người này đã làm việc vài năm ở Bồ Đào Nha, vì người Bồ Đào Nha cần mọi sự giúp đỡ mà họ có thể có và không hiểu rằng người Hà Lan là một nguy cơ an ninh. Khi hai kẻ biệt xứ này trở về Hà Lan, họ mang theo thông tin quý báu về vùng đất và biển ở phía đông: bờ, đá, và rạn san hô; các đảo và bến cảng; các tuyến đường, gió, và dòng chảy; các mùa bão và biển lặng; vĩ độ và phương vị la bàn; chim bay và dấu hiệu đất liền; bạn bè và kẻ thù; những điểm mạnh và điểm yếu của người Bồ Đào Nha.

•

Cornells de Houtman và Jan Huyghen van Linschoten nắm được bí mật hải trình thương mại của Bồ Đào Nha và tận dụng triệt để cơ hội này để thúc giục Hà Lan tham gia vào thị trường buôn bán hạt tiêu liên lục địa thời điểm đó. (ND)

Rồi người Hà Lan ra khơi. Sáu tàu ra đi và trở về, một số trống không, một số đầy ắp. Bài học chính rút ra là - có thể thực hiện được. Sáu công ty, rồi thêm bốn nữa, được thành lập, tất cả quyết tâm lấy được gia vị và kho báu ở Ấn Độ. Rõ ràng là sẽ không ổn. Họ được thuyết phục để hợp nhất. Giống như Liên bang: đoàn kết là sức mạnh. Vì vậy, Vereenigde Oost-indische Compagnie (VOC), biệt hiệu là Jan Compagnie, đã ra đời vào năm 1602.

Người Hà Lan bắt đầu kiếm tiền bằng thương mại. Họ tìm thấy một thế giới mà ở đó thương mại bị ràng buộc bởi sức mạnh. Không thể mua nổi gia vị nếu không có lòng nhân từ của người cai trị địa phương hoặc đại lý của ông ta, người phải lo cho cuộc sống riêng của mình. Không có sự bán chác nào là chắc chắn: giới cai trị địa phương có thể bán cùng một vụ mùa hai lần. Các tranh chấp chính trị trong khu vực là phức tạp và chóng tàn - người Islam giáo với dân ngoại đạo, những lãnh đạo nhỏ mà sẽ là vua hay sultan, phe trung thành với phe nổi loạn, khi thì đứng về phe này rồi lại phe kia. Và tất cả các điều này trở nên phức tạp và trầm trọng bởi hành động của những người châu Âu khác. Người Bồ Đào Nha đã ở đây, sẵn sàng hối lộ, lừa dối, ăn cắp, thậm chí giết chóc để ngăn cản người Hà Lan. Người Tây Ban Nha cũng vậy, tới đây qua cửa sau của mình là Philippines. Còn người Anh thì bồn chồn, dù rất ít khi tranh giành thị trường hay lãnh thổ, song lại bù đắp số lượng bằng tài đi biển và kỹ thuật đại bác.

Mọi người trong vùng biển phương Đông này một phần nào đó đều là nửa cướp biển, kể cả đám chó săn địa phương trên biển cũng tấn công những chiếc thuyền nhỏ và đến giờ vẫn đi săn những người tị nạn không thể tự vệ. Nhưng người Anh có súng lớn, là cướp biển của cướp biển. Không có tàu nào lớn đến mức họ không thể hạ gục. Không hề là một chiến lược tồi: nếu anh không kiếm được tiền từ kinh doanh, hãy cướp từ những người làm ra nó. Còn việc di chuyển và điều động trong số đó đều là người địa phương: các thương nhân Gujarat từ Ấn Độ, người Ả Rập từ Biển Đỏ và vùng Vịnh, người Malaysia và Indonesia; trên tất cả, người Trung Hoa. Người Trung Hoa bị hạn chế bởi sự can thiệp và tham nhũng của chính phủ nơi quê nhà, nhưng khi ở nước ngoài đã cho thấy một tinh thần kinh doanh bỏ xa các đối thủ phía sau.

Vậy là Hà Lan học cách chiến đấu. Thủy thủ của họ có thể đã rời Texel vì không quen đi biển, nhưng trong những tháng ngày trên đường đến Ấn Độ, họ đã thao luyện hằng ngày, dọn dẹp boong tàu, đưa súng vào vị trí, vận chuyển đạn dược, thử tài thiện xạ, vận hành hệ thống khai hỏa, sẵn sàng chiến đấu trên biển. Họ sẽ cần những kỹ năng này, nếu họ đủ may mắn để sống sót qua các mối nguy hiểm thông thường trong một hành trình dài trên biển.

Ở Amsterdam, các giám đốc công ty không chấp nhận những chi phí và rủi ro này, vốn chiếm phần lớn chênh lệch giữa giá mua và bán. Ví dụ, gia vị ở châu Âu khi đó có giá gấp 10 tới 12 lần ở Ấn Độ; nhưng một khi tính đủ chi phí, lợi nhuận giảm xuống còn dưới 100% - vẫn đáng kể, nhưng quá xa so với kỳ vọng.

Chắc chắn là những trở ngại này của thị trường đã tạo ra sự khác biệt rất lớn giữa giá gốc với giá tiêu dùng. Một thị trường tự do và hiệu quả sẽ làm giảm mức lợi nhuận trên mỗi đơn vị hàng hóa, kể cả khi nó làm tăng doanh thu trên vốn. Nhưng VOC cũng sẽ không thích điều đó. Điều mà Jan Compagnie muốn là loại bỏ đối thủ cạnh tranh, áp đặt giá ở Ấn Độ, và duy trì sự khác biệt lớn giữa mua và bán. Lợi nhuận tối đa nằm ở đó. Đấy không phải kinh doanh; đấy là quyền lực và sử dụng quyền lực - điều mà các nhà kinh tế học gọi là trục lợi.

Bên cạnh đó, người của VOC đều theo chủ nghĩa thực dụng. Họ cổ vũ cho triển vọng hòa bình với Tây Ban Nha vào năm 1609 - kết thúc khoảng 80 năm chiến tranh lạnh và nóng. Hiệp định hòa bình kêu gọi phần chia lãnh địa trên cơ sở nguyên trạng, còn công ty thì muốn thay đổi nguyên trạng để lường trước. Vì vậy, các giám đốc đã cử một chiếc du thuyền đến Ấn Độ để chuyển lời cho các đại lý của mình trước cả người Tây Ban Nha ở Philippines: Dựng nhà máy và cơ sở ở bất kỳ nơi nào có thể, bằng cách đưa ra yêu sách. Việc dựng nhà máy quyết liệt như vậy chắc chắn sẽ mời gọi những xung đột, nhưng đây không phải là lúc để e dè. Trên tất cả, VOC muốn tự củng cố tại quần đảo Gia vị, nguồn duy nhất trên thế giới về đinh hương, hạt và vỏ nhục đậu khấu. Được cung cấp ở Ấn Độ, những gia vị này mang lại lợi nhuận gấp 10 đến 15 lần. “Quần đảo Banda và Moluccas là mục tiêu chính của chúng ta. Chúng tôi hết sức đề nghị quý vị hãy trói chặt những hòn đảo này vào Công ty, nếu không bằng hiệp ước thì bằng vũ lực!”⁶

Đó là những năm đầu, những năm tháng sơ khai nhơ nhuốc. Một khi doanh nghiệp đã giữ được vị thế vững chắc, sẽ không chấp nhận việc sử dụng sức mạnh. Nhưng sau đó các nhân viên công ty tại thực địa nhắc nhở về thực tế cuộc sống châu Á, ít nhất như những gì họ chứng kiến. Dưới đây là lời của Jan Pieterszoon Coen, thống sứ trẻ tuổi và mạnh mẽ của VOC tại Batavia, nay là Jakarta - một thành phố được ông lập ra để đáp ứng cho những trụ sở công ty tại Ấn Độ (Goa Hà Lan) và để kiểm soát eo biển Sunda, cửa ngõ hẹp tới quần đảo Moluccas:

Các Ngài nên biết theo kinh nghiệm thì thương mại ở châu Á phải được điều khiển và duy trì dưới sự bảo vệ và ủng hộ của vũ khí của chính các Ngài, và vũ khí phải được trả bằng lợi nhuận từ thương mại; do vậy chúng tôi không thể hoạt động thương mại mà không có chiến tranh hay chiến tranh mà không có thương mại.⁷

Sau đó một thế hệ, vẫn là câu chuyện tương tự. Hội đồng công ty phàn nàn trước tổn thất về sinh mạng và tiền của cho các chiến dịch ở Malacca và Ceylon. Họ nhận định: “Sẽ tốt hơn cho danh dự của một thương nhân khi phát huy hơn nữa tài năng của mình và gửi bằng đường biển hàng hóa phong phú từ châu Á đên Hà Lan, thay vì tiến hành các cuộc chinh phạt lãnh thổ tốn kém, vốn phù hợp với các quân vương và vương triều hùng mạnh hơn là những thương nhân hám lợi.” Từ Ấn Độ, Antonio van Diemen viết thư trả lời: “Có một loại giao dịch rất khác biệt giữa cái chung và cái riêng, giữa loại thương mại này với loại khác. Kinh nghiệm đã dạy chúng tôi hiểu rằng thương mại của Công ty ở châu Á không thể tồn tại nếu không có các cuộc chinh phạt lãnh thổ.”⁸

Theo năm tháng, những người nơi thực địa hành động như các ông vua còn đám dân thị trấn quê nhà thì chật vật. Các giám đốc có thể ra quyết định như thế nào? Để các chỉ thị đi từ Amsterdam đến Ấn Độ và có được câu trả lời thường phải mất hai đến ba năm. Đến khi đó, mọi thứ đã xong. Lịch sử đế chế ở nước ngoài, và không chỉ riêng với Hà Lan, phần lớn là câu chuyện về những việc đã rồi.

ĐÔNG NAM Á VÀ VÀ QUẦN ĐẢO INDONESIA

Đối với người Hà Lan, nguồn tài nguyên tuyệt vời là “Quần đảo Gia vị các đảo Moluccas và Banda. Đó là nơi khởi nguồn của các loại gia vị hiếm nhất - đinh hương, hạt nhục đậu khấu, quế - và đặt nền móng độc quyền.

Sẽ phải mất nhiều thời gian để đánh giá lịch sử của những sự đã rồi này - các cuộc tấn công của Hà Lan đối với Bồ Đào Nha (thường có sự đồng lõa của giới cai trị Islam giáo địa phương), các cuộc đột kích vào lãnh thổ Tây Ban Nha, các cuộc chiến với người Anh, các cuộc truy đuổi cướp biển và hành vi cướp biển (cướp biển của nước này là cảnh sát của nước khác), các cuộc viễn chinh trừng phạt và đột kích phủ đầu chống lại giới cai trị địa phương, các cam kết và hiệp ước, lừa đảo và phản bội. Đủ để nói rằng người Hà Lan đã “sở hữu” quần đảo Moluccas (quần đảo Gia vị) và Java đồng thời tạo ra một phạm vi ảnh hưởng có hiệu quả đối với phần còn lại của quần đảo Indonesia. Họ cũng đã chiếm được Ceylon và Formosa (Đài Loan) và dựng lên các nhà máy dọc theo bờ biển phía đông Ấn Độ (Coromandel và về phía bắc tới tận Bengal). Ở phía tây (Malabar) họ không có kết quả tốt như vậy - quá gần với Bồ Đào Nha, vẫn có thể bảo vệ sân nhà của mình. Người Hà Lan cũng đã cố gắng và thất bại trong việc chộp lấy Macao, nhưng cuối cùng đã được phép (cùng với các nước khác) buôn bán tại Quảng Châu; và ở Nhật Bản họ là những người châu Âu duy nhất được phép, với điều kiện là họ chấp nhận giới hạn ở một hòn đảo nhỏ tại cảng Nagasaki và cam chịu nhục nhã đích đáng. Lợi nhuận đi trước cả niềm tự hào.

Từ kinh nghiệm về chiến trận và thương mại này, người Hà Lan đã rút ra được một số bài học thực tế: không thể tin bất kỳ ai, kể cả đồng bào Ki-tô của họ (họ có lý do chính đáng để biết vậy); người châu Á nói chung và Islam giáo nói riêng là những kẻ vô lại dối trá, ăn cắp. Đổi lại, những người châu Âu khác coi người Hà Lan là đám đạo đức giả, tỏ ra mộ đạo, hám lợi; trong khi người Islam giáo và những người bản địa khác bị thuyết phục bởi đức tin, niềm kính sợ, và sự tương tác mà không có mưu mẹo nào là quá dối lừa đối với những kẻ ngoại đạo này như mấy kẻ đó. Không khuôn mẫu nào trong các khuôn mẫu trên là hoàn toàn đúng hoặc hoàn toàn sai. Cuộc sống và công việc ở Ấn Độ không lấy đi hết điều tốt đẹp nhất ở con người. Bên cạnh đó, dù người châu Á có thể không biết, nhưng họ hiếm khi gặp người Hà Lan giỏi nhất. VOC tuyển dụng nhân viên cấp thấp từ đám cặn bã của xã hội Hà Lan và Đức; ở các cấp cao hơn, công ty thu nhận những kẻ tham lam nhất trong những kẻ tham lam. Batavia từng mang tiếng chết chóc, và không ai với một chút bản năng sinh tồn lại muốn ở lâu tại các vùng đất nguy hiểm mà ít người trở về này. Họ phải làm giàu cho nhanh.

Làm sao để chế ngự lòng tham dễ hiểu này? Công ty nghĩ đến việc khắc sâu thói quen khiêm nhường bằng việc thực hành tiết kiệm. Và trả công keo kiệt. Khỏi cần phải nói, việc này chứng tỏ một chiến thuật tồi. Lòng tham gọi lòng tham, và sự bủn xỉn của các giám đốc công ty đã làm bộc lộ điều tồi tệ nhất ở các đại diện của nó. Cuối cùng, họ quan tâm đến việc làm giàu cho bản thân hơn là phục vụ các ông chủ của họ ở Amsterdam. Một luật sư giỏi sẽ nói theo kiểu biện hộ rằng họ không còn lựa chọn nào khác. Họ phải tìm cách kiếm tiền; họ phải ăn cắp nếu cần.

Và họ đã làm như vậy. Khối lượng lớn hơn trong việc kinh doanh của người Hà Lan ở Ấn Độ không phải là các chuyến hàng của công ty đến và đi từ Hà Lan, mà là thương mại nội vùng, vận chuyển hàng hóa từ điểm này sang điểm khác ở châu Á: bông từ Coromandel đến Indonesia và Trung Quốc, lụa từ Trung Quốc, Bắc Kỳ (Việt Nam), Ấn Độ, và Ba Tư đến Manila và Tân Tây Ban Nha (Mexico), vàng thỏi và tiền kim loại từ Nhật Bản và Philippines (nằm ngoài Mexico), trà và vàng từ Trung Quốc, cà phê từ Mocha và sau này là Java, nô lệ từ Arakan, Buton, và Bali. Và còn nữa. Một loạt tàu thuyền cỡ nhỏ và vừa (người Trung Hoa rất bận rộn) chở hàng trên các vùng biển phía đông, đi từ cảng này đến cảng khác theo cung và cầu. Cùng với những hàng hóa này là châu báu, được mua và chôm chỉa, mà đám thủy thủ mang theo trong những chiếc rương giấu trong thân tàu hoặc treo trên mép những con tàu công ty và tư nhân. Đám bất lương này sống và bị đối xử như loài chó (nô lệ còn được chăm sóc tốt hơn, vì đáng đồng tiên bát gạo).⁹ Vậy là họ trao đổi. Mỗi người trên tàu là một thương nhân, còn thuyền trưởng và người áp tải hàng thì phải bảo vệ không gian của họ trước sự xâm nhập của hàng hóa cá nhân. Họ cũng có hàng hóa riêng của mình để chuyên chở.

Lịch sử đã chứng minh một sự thật: các quy tắc mà phải liên tục được nhắc lại và củng cố thì không còn là quy tắc. Ở đây là thế này: VOC luôn xác định lại chất lượng và số lượng hàng hóa có thể được vận chuyển miễn phí trở lại Hà Lan và cố gắng giữ lại các mặt hàng có giá trị nhất cho công ty. Không ăn thua. Như một nhà sử học Anh viết về các quy định tương tự đối với Công ty Đông Ấn của Anh, “Một con thỏ có trí tuệ vừa phải có thể đoán trước được những gì đến từ sự dàn xếp quá mức này.”¹⁰ Mặc dù đôi khi bị bắt giữ và trừng phạt, nhưng ai cũng coi việc buôn bán bất hợp pháp này là bình thường, vì tất cả, kể cả lãnh đạo cao nhất, đều làm thế.

Các nhân vật tai to mặt lớn thậm chí còn có nhiều động cơ hơn cánh nhân viên quèn - những chiếc rương giấu trong thân tàu của họ lớn hơn. Ngay cả những người được gọi là thanh tra cũng có thể kiếm được bộn tiền khi nhắm mắt làm ngơ. Một đại diện toàn quyền, lương danh nghĩa 700 florin một tháng, có thể mang về nhà một gia tài 10 triệu florin; một thương nhân cỡ nhỏ sẵn sàng trả 3.500 florin cho Hội đồng Bổ nhiệm để có một vị trí với mức lương 40 florin một tháng nhưng hưởng lộc 40.000 florin. Cuối cùng, công ty bắt đầu đánh thuế các nhân viên dựa trên thu nhập ước chừng của họ, điều này chỉ càng khiến họ siêng năng chú ý hơn vào việc làm ăn riêng. Không có gì ngạc nhiên sau sự thoái vị của VOC, logo đó đã bị đọc thành Vergaan onder Corruptie (Băng hoại do tham nhũng).¹¹

Mặc dù vậy, công ty vẫn làm ra tiền. Nó trả cổ tức trung bình 18% mỗi năm kể từ khi thành lập. Hầu hết thu nhập của VOC đến từ việc độc quyền các sản phẩm nông nghiệp: ban đầu là gia vị từ quần đảo Gia vị; sau đó là gạo từ Java, vì không thể để cho quần đảo chuyên về gia vị này lãng phí đất cho thực phẩm; rồi cà phê và đường, được công ty đưa vào Java. (Cà phê có nguồn gốc từ khu vực Mocha ở bán đảo Ả Rập, nhưng người Hà Lan đã làm nó thích nghi ở Java tốt đến mức họ đã cho chúng ta một thuật ngữ chung mới cho thứ đồ uống này.) Các khoản lợi nhuận khác đến từ việc mua bán ở thị trường mở: đồ sứ, tơ tằm, và trà ở Trung Quốc; tơ tằm và bông ở Ấn Độ; v.v. Nhưng ở đây công ty phải cạnh tranh với những người mua khác, kể cả các đại lý của chính nó. Không có gì ngạc nhiên khi các giám đốc thích độc quyền hơn.

Song về lâu dài thì việc độc quyền khá bấp bênh. Để duy trì nó, đi ngược lại lợi ích của người bản địa và người ngoài đòi hỏi phải sử dụng vũ lực đắt đỏ đến mức chỉ có quốc gia với quyền đánh thuế mới có thể hy vọng trả nổi hóa đơn.¹² Chắc hẳn VOC đã đành phải thay thế sự quản trị của công ty bằng sự quản trị của các ông vua địa phương. Do đó, VOC phát sinh các khoản chi ngoài kinh doanh không giới hạn và khó đoán trước; chúng không được thể hiện trên sổ sách vì rất dễ bị bàn ra tán vào; vô tình tăng cho đến khi quá muộn. (So sánh với thâm hụt ngân sách ảnh hưởng đến các quốc gia ngày nay.)

Hơn nữa, cách quản trị này khiến công ty phải áp đặt một nền kinh tế chỉ huy. Theo lời của J. S. Furnivall: “quần đảo đã trở thành một điền trang rộng lớn, theo đúng nghĩa đen, một đồn điền.”¹³ Chiến lược này đôi khi có thể làm tăng doanh thu trực tiếp của công ty, nhưng phương hại tới người trồng trọt bản địa và doanh thu từ thuế; do đó về lâu dài VOC kiếm được ít hơn như nó có thể trong một thị trường tự do.¹⁴

Về lâu dài: nếu không có vũ lực (và vũ lực bản thân nó cũng tốn kém), người ta sẽ không để cho mình bị đối xử như vậy nữa. Ở mức độ nào đó, họ thà ngồi im hoặc buộc phải “phạm tội”.

Lấy ví dụ đinh hương. Cây đinh hương, khi trưởng thành cao khoảng 1,2 mét, chỉ có thể tìm thấy ở Amboina (Ambon) và một vài hòn đảo nhỏ hơn. Người Hà Lan muốn nắm độc quyền nên đã di chuyển người từ các hòn đảo đinh hương khác đến Amboina, trước đó đã phá hủy cây cối của họ, để kiểm soát họ tốt hơn và ngăn họ bán cho người mua không phải người Hà Lan. Theo cách nói của VOC, chỉ người Amboina mới có “đặc quyền” trồng cây đinh hương.

Đặc quyền này đòi hỏi phải có nghĩa vụ chặt hạ cây theo yêu cầu; cũng như phải mua tất cả thực phẩm từ công ty theo giá công ty (nghĩa là giá cao). Về phía công ty, VOC được tự do định giá đối với cây đinh hương. Có lẽ mục đích là cho người trồng càng ít càng tốt, nhưng không ít đến mức đẩy họ ra khỏi công việc. Khỏi cần phải nói, với bản tính tham lam của mình, VOC đã không trả đủ, và người Amboina được hưởng “đặc quyền” mất đi sự hứng thú với đặc quyền của họ. Khi người Hà Lan thấy sản lượng đinh hương không đáp ứng nhu cầu vào năm 1656, họ đã cho người dân trên đảo trồng thêm cây. Nhưng sau đó vào năm 1667 việc trồng thêm lại bị cấm, năm 1692 và 1697 thì người trồng buộc phải chặt hạ cây. Giữa thế kỷ 18 nhu cầu lại tăng lên, do đó công ty bắt trồng mới, chỉ để sau đó một vài năm lại chặt hạ nhiều hơn. Lúc này, người trồng đã bị bần cùng hóa và phẫn nộ, còn dân số của Amboina thì giảm 1/3. Trong khi đó, người Anh và Pháp đã bắt đầu trồng cây đinh hương trên lãnh thổ riêng của họ. Hà Lan mất độc quyền, và gia vị nói chung dần mất vị thế với tư cách một mặt hàng quý giá.¹⁵

Cà phê là một ví dụ tuyệt vời khác về điều mà Adam Smith gọi là “một hệ thống phá hoại quá hoàn hảo”.¹⁶ Cà phê được đưa đến Hà Lan lần đầu tiên vào năm 1661, và từ năm 1696 cây cà phê được thử trồng ở Java. Người trồng bản địa được trả khoảng 10 stuiver/pound, và với giá đó thì đã háo hức cho vụ mùa mới. Vì vậy, công ty, luôn chú ý tới tính kinh tế, liền giảm giá xuống còn 2,5 stuiver, và thế là người bản địa bắt đầu chặt hạ cây cà phê, dù có phải đối mặt với sự trừng phạt. Cho nên, công ty áp dụng việc trồng trọt và giao hàng bắt buộc, đồng thời tăng giá; nhưng sau đó, khi hạt tiêu tăng giá, công ty lại yêu cầu người trồng chặt hạ cây cà phê và thay thế bằng hạt tiêu. Năm 1738, công ty quyết định giảm diện tích trồng cà phê xuống một nửa, và năm sau công ty ấn định hạn ngạch mua ở mức 2,7 triệu pound. Nhưng khi biết rõ chỉ riêng Hà Lan sẽ tiêu thụ 6 triệu, công ty đã tăng hạn ngạch lên 4 triệu - luôn chắc ăn. Tuy nhiên, vì trả cho người trồng Java rất ít, nên năm 1751, họ chỉ có thể mua được chưa tới 1 triệu pound. Cây cà phê mất bốn năm để trưởng thành, và việc trồng rồi lại chặt hạ này đã hạn chế sự phản ứng linh hoạt, hợp lý trước nhu cầu thay đổi.

Trong suốt thế kỷ 18, Công ty Đông Ấn Hà Lan chứng kiến khối lượng buôn bán sụt giảm (gia vị giảm) và theo đó là lợi nhuận; nhưng họ tiếp tục trả cổ tức hào phóng, thậm chí đi vay số tiền cần có. Một dấu hiệu rất xấu. Họ có làm ra tiền không? Tài liệu của chúng tôi không đầy đủ, và các phương pháp kế toán khiến cho việc tính toán khó khăn. Ví dụ, lợi nhuận và thiệt hại về quản trị không được bao gồm trong kết quả thương mại, thực sự không có. Thậm chí Fernand Braudel, người có một đội ngũ trợ lý nghiên cứu lớn, cũng phải đầu hàng: “… chính hệ thống trách nhiệm kế toán này đã ngăn cản việc lập bảng cân đối chung và do đó là bất kỳ tính toán chính xác nào về lợi nhuận thực.”¹⁷ Ai có thể nói rằng ngay cả các giám đốc, Heeren XVII, cũng biết được tình hình kinh doanh thực? Chúng tôi giả định rằng các doanh nghiệp kinh doanh lớn là duy lý và tính duy lý đó đòi hỏi nhận thức. Tuy nhiên, sổ sách kinh doanh cho thấy rõ ràng là nhiều khi việc ra quyết định là ngẫu hứng và phỏng đoán. Nếu không, làm sao các doanh nghiệp này có thể tự đào cho mình một cái lỗ sâu đến vậy?¹⁸

Tới cuối thế kỷ, những mối nguy hiểm chính trị khiến công việc khó khăn hơn nhiều. Dù không muốn, Hà Lan vẫn phải lâm vào chiến tranh với Anh giai đoạn 1781-1784, và VOC gặp khó khăn khi vận chuyển hàng hóa giữa các Nước Vùng Đất Thấp và Ấn Độ. Nó phải yêu cầu giãn nợ trong khi vẫn vay mới. Nhà nước giờ đây là chủ nợ duy nhất của công ty (các chủ ngân hàng biết rõ hơn), và số phận của nó gắn liền với số phận của Hà Lan. Sau đó xảy ra cuộc Cách mạng Pháp, nó đã thúc đẩy nền chính trị cực đoan ở Hà Lan và thành lập Cộng hòa Batavia bù nhìn (năm 1795), không tán thành những lợi ích kinh doanh lớn của chế độ cũ. Khi chiến tranh với Anh tái diễn khiến doanh số bán hàng giảm gần 2/3, hậu quả là không thể tránh khỏi. Nhà nước Hà Lan tiếp quản công ty - tài sản, nợ nần, và đế chế.

Đế chế ấy vẫn còn; thực sự thì các chính phủ của một Hà Lan phục hồi (1814-) đã phải hành động trong suốt thế kỷ 19 mới kết thúc được nó. Chi phí quản lý được chi trả bằng cách áp dụng hạn ngạch giao nhận cho một số loại cây trồng được lựa chọn (cà phê, chè, đường), và bằng sự độc quyền béo bở về muối và thuốc phiện. Từ năm 1870, người Hà Lan đã từ bỏ đồn điền “Culture System” (Hệ thống Văn hóa), một phần vì tin rằng thị trường tự do sẽ hoạt động tốt hơn, một phần vì lương tâm tội lỗi về lao động cưỡng bức. Hai sản phẩm mới, với tỉ lệ tăng trưởng cao đã giúp dễ dàng chuyển đổi sang chủ nghĩa tự do: trồng cao su ở Brazil vào năm 1883, việc khám phá và khai thác các mỏ dầu ở Borneo và Sumatra vào cuối những năm 1880 (Hoàng gia Hà Lan thành lập năm 1890). Nhưng còn quá ít thời gian để chuộc lại những sai lầm của cả một thời kỳ đầu trước khi Thế chiến II cho phép người Nhật Bản nắm giữ tài sản của Hà Lan. Nhật Bản chỉ chiếm đóng trong một vài năm, nhưng chừng đó là quá đủ. Sự thay đổi về chế độ đã làm nảy sinh khát vọng tự do. Nó dạy cho người Indonesia rằng người châu Á có thể đánh bại người châu Âu, rằng người châu Âu không phải là bất khả chiến bại.

Sự đầu hàng của Nhật Bản đã trả lại quần đảo cho người Hà Lan, nhưng chỉ trong thoáng chốc. Năm 1949, Hà Lan trao trả độc lập cho các hòn đảo, dễ dàng hơn vì công luận Hà Lan đã sẵn sàng sau một vài thế hệ tự phê bình ăn năn. Một nền cộng hòa Indonesia mới lên nắm quyền. Nó cũng là một đế chế, tuyên bố chủ quyền trên tất cả các vùng đất nhận được từ Hà Lan, cộng thêm các mảnh như Đông Timor, bất kể bản sắc và khát vọng địa phương. Giới bất đồng chính kiến bất mãn ở Indonesia có thể tìm nơi ẩn náu ở Hà Lan - người Hà Lan sẽ đối xử với họ tốt hơn. Trớ trêu thay, nhờ VOC và chủ nghĩa đế quốc phương Tây, mà ước mơ của các sultan xa xưa của Sumatra và Java cuối cùng đã được hiện thực hóa bởi các sultan mới của “nền dân chủ phổ thông”.

11.

GOLCONDA*

•

Golconda: (1) Một thành phố đổ nát ở phía tây Andhra Pradesh, Cộng hòa Ấn Độ, kinh đô (1512-1687) của một vương quốc Islam giáo cũ. (2) Một nguồn tài nguyên phong phú, như một khu mỏ - The American Heritage Dictionary of the English Language (Từ điển Di sản Mỹ về ngôn ngữ Anh), 1978.

Người Anh giống như dòng nước chảy xiết, họ kiên trì, tràn đầy năng lượng, và hết sức can đảm. Nếu thực sự muốn gì họ sẽ dùng bạo lực để có được nó. Người Hà Lan rất có năng lực, thông minh, kiên nhẫn, và bình tĩnh. Nếu có thể, họ cố gắng đạt được mục tiêu bằng cách thuyết phục hơn là sử dụng vũ lực. Việc Java sẽ bị người Anh chinh phạt là điều có thể xảy ra.

Một quân vương Java, khoảng năm 1780*

•

Hoàng tử đã trở về sau một số năm sống lưu vong ở Ceylon. Trích bởi Vlekke, Nusantara, các trang 225-226.

Người La Mã có một câu châm ngôn: Pecunia no Olet - Tiền không có mùi. Mọi người có thể không thích cách nó được làm ra hoặc người làm ra nó, nhưng họ thích, và sẽ lấy, tiền.

Tuy nhiên, theo một nghĩa khác, tiền có mùi, rất mạnh, và mùi của nó sẽ thu hút mọi người từ xa đến gần.

Năm 1592, Anh lâm chiến với Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, mà chúng ta chứng kiến là đã gia nhập vương triều Tây Ban Nha bằng cuộc chơi hôn nhân và thừa kế. Khoảng bốn năm trước, người Anh đã đẩy lùi và triệt phá một cuộc xâm lược bằng đường biển của Tây Ban Nha (Hạm đội Armada bất khả chiến bại tự xưng.) Giờ đây, khi một đội tàu hải quân Anh đang chờ đợi ngoài khơi quần đảo Azores để chặn đánh và bắt giữ các tàu Tây Ban Nha đến từ Tân Thế giới, có lẽ chất đầy kho báu của Mexico hoặc Peru, thì một tàu Bồ Đào Nha đã tới. Đó là Madre de Deus, trên đường từ Đông Ấn về Lisbon*. Nó lớn hơn bất kỳ chiếc tàu nào người Anh từng thấy: Dài 5 mét, sườn tàu rộng 1,4 mét, nặng 1.600 tấn, gấp ba lần kích thước con tàu lớn nhất ở Anh; bảy sàn tàu, 32 đại bác cộng thêm các vũ khí khác, phần trên mạ vàng; và nó chứa đầy châu báu.

•

Nhờ đới gió tây (gió đặt tên theo nguồn phát sinh) và dòng hải lưu Gulf Stream hướng đông, Azores đã trở thành đường đi cho tàu qua lại từ Tây Ấn sang Đông Ấn. Về vai trò đối với thương mại Mỹ, xem Landes, Finding the Point at Sea (Tìm vị trí trên biển); xem thêm Broad, Watery Grave of the Azores (Mộ nước Azores).

Đây là những thứ trong mơ - các hòm đầy nữ trang và ngọc trai, tiền xu vàng và bạc, hổ phách cổ hơn cả Anh, những súc lụa mịn nhất, thảm trang trí cho cung điện, 425 tấn hạt tiêu, 45 tấn đinh hương, 35 tấn quế, 3 tấn vỏ nhục đậu khấu, 3 tấn hạt nhục đậu khấu, 2,5 tấn benjamin (một loại nhựa rất thơm được dùng làm nguyên liệu cho nước hoa và dược phẩm), 25 tấn phẩm son (một loại thuốc nhuộm được làm từ xác khô của con rệp son có ở các vùng cận nhiệt đới), 15 tấn gỗ mun. Thậm chí trước khi chỉ huy đội tàu Anh có thể phụ trách chiến lợi phẩm, các thủy thủ hăng máu của ông ta đã nhét đầy túi mình mọi thứ có thể mang theo.

Khi chiến lợi phẩm vào đến cảng Dartmouth, nó cao hơn các tàu khác và những căn nhà nhỏ ở bến cảng. Cánh thương nhân, con buôn, móc túi, trộm cắp đổ đến từ hàng dặm quanh đó, từ London và xa hơn, như ong tìm mật - đến thăm con tàu (ngư dân địa phương chở khách liên tục với giá đắt đỏ, giữa tàu và bờ) và tìm kiếm đám thủy thủ say rượu trong các quán trọ và quán rượu lậu, nơi khá tốt để mua, ăn cắp, chôm chỉa, và đổi chác đồ ăn cướp. Theo luật pháp Anh, phần lớn món bở này thuộc về nữ hoàng; và khi Elizabeth biết được điều gì đang xảy ra, bà đã phái Ngài Walter Raleigh tới đó để lấy lại tiền và trừng phạt lũ cướp bóc. “Tôi sẽ lột truồng bọn chúng như khi mới sinh ra, vì Bệ hạ đã bị cướp và đó là những thứ quý giá nhất,” Ngài Walter quả quyết thề bồi.

Vào thời điểm Ngài Walter nắm mọi thứ trong tay, khối hàng hóa ước tính khoảng nửa triệu bảng - gần một nửa số tiền trong Ngân khố - đã bị giảm xuống còn 140.000 bảng. Mặc dù vậy, phải mất tới 10 tàu vận tải để vận chuyển kho báu ven bờ biển và ngược sông Thames đến London. Bên cạnh số tiền chuộc của Atahualpa, có lẽ đây là mẻ lưới lớn nhất trong lịch sử. Và giống như số tiền chuộc của Atahualpa, nó là một món khai vị rất ngon miệng. Cái mùi giàu có này, báo hiệu giàu có của phương Đông này, đã khiến người Anh quan tâm đến những vùng đất xa xôi ấy và đưa đất nước (và thế giới) vào một lộ trình mới.

Người Anh học một bài học khác từ “Mẹ Thiên Chúa”. Khi mà một vài năm sau, một chiếc tàu chở chiến lợi phẩm giá trị vào sông Thames để dỡ hàng, những người làm việc này đã được cấp trang phục làm việc là “quần áo bằng vải bạt không có túi.”¹

Giống như người Hà Lan, người Anh đã tiến vào Ấn Độ Dương vào cuối thế kỷ 16. Họ đến như những kẻ xâm nhập và cướp bóc, giỏi giao chiến hơn là giao thương. Chỉ để rồi sau đó, một cách thận trọng, chuyển sang thương mại.

Người Hà Lan thành lập VOC của mình bằng cách sáp nhập các công ty độc lập, đưa tàu và vũ khí vào khu vực trên một quy mô đáng kể, nhằm mục đích tống cổ người Bồ Đào Nha và những kẻ giả danh khác khỏi quần đảo Indonesia. Ngược lại, người Anh hành động từng phần, coi mỗi chuyến đi như một dự án riêng rẽ và yêu cầu các thương nhân tham gia phải huy động vốn theo mỗi lần. Khi người Anh và người Hà Lan đụng độ những ngày đầu, người Anh đôi khi giành chiến thắng nhưng thiếu sức mạnh để trở thành một thách thức thực sự; và vì vậy, để tìm kiếm các cơ hội thương mại thay thế, họ ngược lên phía bắc tới Ấn Độ. Điều đó sau này tỏ ra là một bước đi may mắn.

Giống như người Hà Lan, người Anh ưu tiên tránh người Bồ Đào Nha. Ban đầu, họ đứng chân nơi bờ biển phía đông hoặc Coromandel, cách xa Malabar, ở phía tây của Ấn Độ, họ bỏ qua Goa để có được đặc quyền giao thương tại Surat, cảng chính của đế quốc Moghul, cửa ngõ đi vào sự giàu có của nội địa Ấn Độ và buôn bán với Ba Tư và Ả Rập. Sau đó (năm 1661), họ được phép đứng chân ở Bombay, khi đó là một hòn đảo hầu như không có người ở. Vùng này tương đối an toàn trong các cuộc xâm lăng từ đất liền (so với Goa), và người Anh phát triển nó thành cơ sở sản xuất và trung tâm thương mại chính của bờ biển phía tây.

Ở phía bên kia bán đảo, sau khi đứng chân tại Madras, người Anh di chuyển lên phía bắc tới Vịnh Bengal và thung lũng sông Hugli. Ở đó, bắt đầu từ năm 1690, họ xây dựng thành phố thương mại riêng của mình trên đất của một ngôi làng nhỏ tên là Calcutta. Mấu chốt là việc mua một thứ đặc quyền “phong kiến” (zamindari quyền thu thuế đất) vào năm 1698. Những quyền này, mặc dù ban đầu bị coi thường bởi các nhà chức trách địa phương căm phẫn sự xâm nhập của châu Âu, nhưng ngày càng được đề cao khi các thương nhân và giới chức Ấn Độ trở nên phụ thuộc vào thương mại, viện trợ, và thiện chí của người Anh.²

Trong tất cả những chuyện này, vấn đề quan trọng nhất là đạt được mối quan hệ hữu nghị và hợp tác có lợi. Bắt đầu với những thương nhân lớn và cận thần của Moghul Đại đế. Tiếp đến là các đại lý và chư hầu địa phương, những người mong đợi ở người Anh quà tặng (hối lộ) và tiền trợ cấp, vận chuyển hàng xuất khẩu trên tàu của họ, và trong một số trường hợp thậm chí cùng đầu tư với họ. Thomas Roe, đại sứ tại Triều đình Moghul Đại đế ở Agra, xác định nhiệm vụ: “Hãy để điều này được tiếp nhận như một quy luật, rằng nếu anh muốn lợi nhuận, hãy tìm nó trên biển và trong trao đổi lặng lẽ, vì khi không có tranh cãi, sẽ là sai lầm khi thành lập các đồn bốt và chiến tranh trên đất liền ở Ấn Độ.”³

Người Hà Lan cũng cố gắng thực hiện điều này ở Ấn Độ, nhưng không thành công ngay như người Anh. Đối với người Hà Lan, Indonesia mới là ưu tiên, còn Ấn Độ chỉ nhận được sự quan tâm và nguồn lực còn lại của họ mà thôi. Ở quần đảo này, hỏa lực Hà Lan vượt xa các đối thủ, khiến việc dùng vũ lực dễ dàng hơn. Họ có bước đi mạnh mẽ, và tính khí hung hăng của những thống đốc như Coen đã trở thành khuôn mẫu. Ưu tiên của Hà Lan cũng phản ánh cơ hội vật chất. Họ có mục tiêu độc quyền ở Indonesia, đi ngược lại lợi ích của người địa phương. Điều đó không khả thi ở Ấn Độ, nơi có các nhà cai trị địa phương mạnh hơn, và những đối thủ khác đã có chỗ đứng chân, tranh chấp thị phần.

Tuy nhiên, mọi doanh nhân đều thích độc quyền hơn là cạnh tranh. Khi sức mạnh của người Anh gia tăng, họ cũng dùng đến vũ lực: đe dọa phong tỏa hải quân mà sẽ gây tổn hại cho thương mại Ấn Độ với các nước khác và làm gián đoạn cuộc hành hương tới Mecca; xây dựng và đồn trú tại các pháo đài; bắt giữ và đòi tiền chuộc từ các tàu Ấn Độ. Năm 1677, Gerald Aungier, Chủ tịch Công ty Đông Ấn ở Surat và là Thống đốc tại Bombay, đã viết thư cho các giám đốc tại London để nói về tình hình mới trong kinh doanh. Ông đề nghị một chính sách “khắt khe và mạnh mẽ”: “Công lý và hoàn cảnh bắt buộc về điền sản của các ngài giờ đây đòi hỏi phải quản lý thương mại chung bằng thanh kiếm trong tay các ngài.” Đề nghị này được ủng hộ ở London, nơi Josiah Child đứng đầu công ty và quyết định vượt qua những thay đổi bất thường của nền chính trị Ấn Độ. Năm 1687, các chỉ thị đã tới pháo đài St. George (bên ngoài Madras): dùng vũ lực để đảm bảo doanh thu lớn và ổn định, chẳng hạn có thể thiết lập “một nền tảng thống trị rộng lớn, có căn cứ, vững chắc của Anh ở Ấn Độ từ nay về sau.”⁴ Đây là tấm vé thông hành cho việc can thiệp vào chính trị và chính phủ Ấn Độ. Sự tan vỡ của đế chế Moghul đã lờ mờ hiện ra, khiến các nhà yêu sách Ấn Độ đòi quyền tìm kiếm đồng minh ở các công ty nước ngoài.

Trong khi đó, bản chất của quy tắc cha truyền con nối là tạo ra cánh chính khách cũng như lũ ngốc, và người Moghul đã sai lầm khi nuôi dưỡng niềm tin rằng các thương nhân như người Anh có lẽ chỉ có thể phục tùng bọn trẻ chiến binh của Timur và Babar. Nawab* xứ Bengal đã bóp nặn và phạt tiền họ theo cách truyền thống - suy cho cùng, kẻ ăn bám là để làm gì?

•

Chỉ người đứng đầu. (BT)

Một thời gian, người Anh để yên và tuân thủ. Nhưng đây không phải là những thương nhân thông thường. Việc thu thuế tùy tiện đã đẩy những kẻ xâm nhập tới suy nghĩ dùng vũ lực. Một người Anh bực tức đã nói thẳng hồi năm 1752: “Clive, sẽ tốt hơn nếu đập chết con chó già này [Nawab]… Công ty phải suy nghĩ nghiêm túc về việc này, nếu không sẽ chẳng lợi lộc gì khi giao dịch ở Bengal cả.”⁵ Và Clive đã suy nghĩ nghiêm túc.

Tại Ấn Độ, người Anh biết rằng ngoài các loại gia vị, châu Á còn có nhiều thứ tốt hơn để mua bán. Đặc biệt, Ấn Độ là nơi sản xuất sợi bông và hàng dệt may tốt nhất thế giới, và người Anh nhanh chóng nắm bắt cơ hội. Ở đây họ đã bỏ đối thủ lại phía sau. Người Bồ Đào Nha chẳng mấy quan tâm đến mấy sản phẩm này, và ngay cả người Hà Lan cũng chậm bắt nhịp. Nhưng Công ty Đông Ấn (EIC) đã quyết định thúc đẩy vải bông và tạo thị trường: “vải in hoa là một mặt hàng chưa được sử dụng, phải tạo ra lối thoát và thử nghiệm ở tất cả các cảng.”⁶

Theo truyền thống, lối thoát này đã được hướng tới những người mua trong khu vực ở Indonesia và Đông Nam Á, họ thường trao đổi gia vị và các đặc sản địa phương khác lấy vải Ấn Độ. Giống như người Hà Lan, người Anh tiếp tục mô hình này, vì họ hầu như không có gì của mình để bán và do đó bông đã cung cấp phương tiện thanh toán quan trọng. (Len của Anh chẳng mấy hấp dẫn ở những vùng cần giữ mát chứ không phải giữ ấm.) Nhưng sáng tạo quan trọng của EIC là ở chỗ đưa bông này vào châu Âu. Trong thời gian 1619-1621, VOC vận chuyển khoảng 12.000 tấm vải in hoa tới Hà Lan; EIC vận chuyển tới 221.500 tấm vào năm 1625. Tiếp đó, sau một giai đoạn tiêu thụ chậm và phải cắt giảm, việc buôn bán đã phất lên vào cuối thế kỷ: khoảng 200.000 tấm một năm vào cuối những năm 1660; 578.000 vào những năm 1670; 707.000 vào những năm 1680. Người Hà Lan bám theo sau, nhưng ở mức xấp xỉ một nửa của người Anh.⁷

Bông Ấn Độ đã làm biến đổi cách ăn mặc ở châu Âu và các thuộc địa hải ngoại của nó. Nhẹ hơn và rẻ hơn len, cầu kỳ hơn (bằng cách nhuộm hoặc in), dễ giặt và thay đổi hơn, bông được làm ra cho một thế giới mới rộng lớn. Ngay cả ở các xứ lạnh, sự phù hợp của bông khi làm đồ lót đã làm thay đổi các tiêu chuẩn về sự sạch sẽ, thoải mái, và sức khỏe. Trong các đồn điền Mỹ, nó đã trả lời hoàn hảo; như lời một số thương nhân Jamaica (năm 1704): “… hòn đảo nói trên nằm trong vùng khí hậu nóng bức, nhiều quần áo của cư dân làm từ vải in hoa được nhuộm màu, chúng vừa nhẹ vừa rẻ và có thể giặt thường xuyên, góp phần rất lớn vào việc giữ cho chúng sạch sẽ và có lợi cho sức khỏe.”⁸ Đây là mặt hàng có nhu cầu rộng rãi và co giãn đủ để thúc đẩy một cuộc cách mạng công nghiệp.

Vì vậy, người Anh mua những sản phẩm bằng bông và ở mức độ ít hơn là tơ thô (từ Bengal), thuốc nhuộm chàm, và diêm tiêu;* mua cả hạt tiêu, trong khi nhường các loại gia vị đắt hơn, hiếm hơn cho người Hà Lan. Nhưng hạt tiêu, từng là nam châm trong các cuộc thám hiểm và bành trướng của châu Âu, giờ đã suy giảm. Các vùng canh tác mới được mở ra; cung vượt cầu. Giá hạt tiêu giảm sâu đến mức món gia vị một thời xa xỉ này phải tìm đường đến châu Âu như là đồ dằn tàu trên một số tuyến đường nhất định*

•

Diêm tiêu (kali nitrat, KN03) là một thành phần thiết yếu của thuốc súng, do đó là một nguyên liệu có tiềm năng chính trị cũng như kinh tế phi thường. Nitơ được thu hồi từ đất đọng nước tiểu, trong đó có chứa urê (CO (NH2)2); và Ấn Độ, với dân số lớn như Tây Âu, tạo ra nhiều nước tiểu trong khi có điều kiện đặc biệt thuận lợi về đất. Hợp chất nitơ là một thành phần thiết yếu của mọi loại thuốc nổ (như nitrocellulose và nitroglycerine), và sớm nhất là vào thế kỷ 15, Henry V đã yêu cầu không được xuất khẩu thuốc súng từ Anh nếu không có giấy phép. Các nước như Pháp và Đức đã cố gắng giúp thiên nhiên một tay qua việc tạo ra các trang trại diêm tiêu hoặc nitriaries. Việc mở ra nguồn cung lớn ở Ấn Độ đã đem lại một lợi thế chiến lược quan trọng.

•

Là đồ dằn tàu, nó làm cho một số tàu Đông Ấn có mùi khá hơn hầu hết các tàu biển đường dài, nhưng có một sự bất tiện. Mùi hương quá mạnh của hạt tiêu làm thay đổi hương vị của hàng hóa khi vận chuyển, nhất là cà phê. Người Anh phải tự điều giải giữa giá cà phê thấp với hạt tiêu. Nhưng họ cần đồ dằn tàu đó. Nó tạo nên sự khác biệt lớn trong việc ổn định tàu khi ở vùng biển động - Chaudhuri, Trading World of Asia (Thế giới thương mại châu Á), trang 313.

Ấn Độ đã dẫn đường tới Trung Quốc. Khi người châu Âu tiến vào Ấn Độ Dương, họ tìm thấy một mạng lưới thương mại nở rộ nối châu Á từ đông sang tây, từ Trung Quốc, Nhật Bản, và Philippines đến các trạm lữ hành và các cảng ở Cận Đông và Đông Phi. Những kẻ xâm nhập dùng vũ lực tiến vào. Vào thế kỷ 18, sự thèm khát của người châu Âu đối với hàng hóa Trung Hoa tăng nhanh: đồ sứ, mà châu Âu không biết cách chế tạo cho đến những năm 1720; tơ thô; và trà, một chất gây nghiện bổ sung cho đường mía Tây Ấn.

Việc mua bán này đặt ra vấn đề thanh toán. Người châu Âu có lẽ muốn chi trả bằng những đồ họ sản xuất, nhưng người Trung Hoa hầu như không muốn những thứ đó (đồng hồ cá nhân và treo tường là ngoại lệ lớn). Vậy là người châu Âu trả bằng vàng thỏi và tiền đồng, nhưng điều đó lại dẫn tới vấn đề khác: họ có thể bán gì để đổi lấy bạc Tây Ban Nha, vàng Nhật Bản hoặc Brazil? Không dễ.

Tất nhiên, câu trả lời là tìm ra thứ mà người Trung Hoa muốn. Đó hóa ra là thuốc phiện, được trồng ở Bengal, tạo ra thị trường và hình thành thói quen. Ở đây người Anh có một lợi thế lớn trước người Hà Lan. Về nguyên tắc, thương nhân của cả hai nước đều có quyền cạnh tranh đối với hàng hóa này, nhưng người Anh đã sử dụng quyền lực chính trị đang lên của mình trong khu vực để đẩy người Hà Lan ra ngoài - một đòn nguy hiểm.

Do vậy, sau khi cùng bắt đầu với người Hà Lan, người Anh giờ đây đã bỏ xa họ. Hơn nữa, họ thấy mình có khả năng xâm nhập và cướp bóc một nơi còn giàu có hơn cả Indonesia. Sau Trung Quốc, Ấn Độ là nước đông dân nhất ở châu Á. Chúng ta không có các cuộc điều tra dân số, nhưng một ước tính cho con số 100 triệu người vào cuối thế kỷ 16, và con số này có lẽ còn thấp.⁹ Ấn Độ có các vùng đất phì nhiêu rộng lớn, nhất là các thung lũng lớn ven sông ở vùng đồng bằng phía Bắc - Indus, Ganges, Brahmaputra - dân cư rất thưa thớt. Một học giả Ấn Độ mô tả đất nước này thừa thãi đất đai và cho rằng trong thế kỷ 17, nó vẫn có thể giới hạn nông nghiệp ở các vùng hiệu quả nhất; cũng hưởng lợi từ đồng cỏ và chất thải để nuôi một lượng lớn gia súc.¹⁰ (Mặt khác, Ấn Độ thu được rất ít từ gia súc so với tiềm năng, thậm chí hầu như không có gì, vì những cấm kỵ tôn giáo.) Ấn Độ cũng có - nhiều hơn hẳn Indonesia - một lực lượng lao động công nghiệp lớn và có tay nghề, mà sản phẩm của họ lưu thông khắp vùng. Kết quả là, nền kinh tế Ấn Độ mang lại một khoản thặng dư đáng kể hỗ trợ các nhà cai trị và những triều đình xa hoa huyền thoại:

Doanh thu hằng năm của hoàng đế Mogul là Aurangzeb (1658-1701) nghe nói lên tới 450.000.000 đô-la, gấp 10 lần số tiền của Louis XIV [người đương thời với ông]. Theo ước tính năm 1638, triều đình Mogul của Ấn Độ được cho là đã tích lũy một kho báu tương đương với 1,5 tỉ đô-la.¹¹

Danh tiếng của Ấn Độ về sự xa hoa trong các cung điện và đền thờ đã thu hút hết kẻ xâm lược này đến kẻ xâm lược khác - cụ thể, những người du mục Đột Quyết, những chiến binh trên lưng ngựa, đi từ vùng đồng bằng Trung Á tới cướp bóc các xã hội định cư lân cận họ. Người cuối cùng trong số các nhà cai trị Đột Quyết ở Ấn Độ là người Moghul (Mughal), triều đại Babar (1483-1530), hậu duệ của Thiếp Mộc Nhi* đáng sợ, chỉ huy hàng đoàn người, chất đống đầu lâu. Đó là cháu nội Akbar (trị vì 1556-1605) và chắt Jahangir của Babar (trị vì 1605-1627), mà người Anh đã gặp họ khi lần đầu tiên đến Ấn Độ.

•

Nguyên văn: Timur (Tamerlane) (1336-1405), người thành lập nên Đế quốc Timur, xâm lược nhiều nơi ở Tây, Nam, và Trung Á, vùng Kavkaz và miền Nam Nga. (ND)

Người Moghul là những người Islam giáo dòng Sunni, khác với các hàng xóm của họ về phía tây ở Ba Tư dòng Shiite. Họ nói chung là khoan dung và thậm chí phụ thuộc vào người Hindu chiếm đa số, nhưng đã đem lại cho miến Bắc Ấn Độ một thiên hướng Islam giáo khác với miền Nam. Tất nhiên, người Moghul đã nắm giữ mảnh đất này như một kẻ chiếm đóng bạo ngược và không có được lòng trung thành. Sự cai trị của họ bị các bang Hindu bản địa thách thức nhiều lần và bị các cuộc nổi loạn và âm mưu cung đình lật đổ. Anh em giết nhau; con giết cha; cha giết con. Trong một thế giới tranh đoạt tính chính danh, khó mà có thể tin người lạ, nhưng vẫn còn hơn những người thân thích.¹²

Sự tàn bạo của các nhà cai trị Islam giáo - tương tự như của các bạo chúa Hindu - càng hà khắc hơn bởi các biện pháp được thực hiện để ngăn chặn sự nổi loạn. Đây là một vấn đề kinh điển của các chế độ chuyên chế: làm sao ngăn chặn việc các thuộc hạ cắm rễ và hình thành nên trung tâm quyền lực đối địch, ở châu Âu trung cổ, việc ban tặng các thái ấp ban đầu là dành cho riêng cá nhân, không thừa kế, nhưng theo thời gian các lãnh chúa địa phương có xu hướng cứ ở đó và chuyển giao lãnh địa cho người thừa kế, liên kết với giới tinh hoa có đất tại địa phương và tạo ra quyền lực bị phân mảnh mà chúng ta biết với tư cách chế độ phong kiến. Ở Ấn Độ thời Moghul, cũng như ở những nhà nước Đột Quyết khác, các đại diện của nhà cai trị bị thuyên chuyển. Cách này đã hạn chế được quyền lực địa phương, nhưng cũng phá hủy cam kết của viên quan này với lãnh thổ của mình. Mục đích của ông ta biến thành kiếm tiến và lấy được càng nhiều càng nhanh thì càng tốt, chi tiêu rất ít cho vốn xã hội.¹³ Lấy tất và không bỏ ra. Ở những vùng phụ thuộc vào tưới tiêu, việc bỏ bê các dự án cộng đồng này có thể là thảm họa, như biên niên sử về các nạn đói ở Ấn Độ cho thấy.

Vì những lý do tương tự, nông dân (và thực ra là tất cả thần dân) không có lý do để cải tạo đất, chỉ giữ nó ở mức làm nhà cai trị hài lòng. Ở đất nước này - Francois Bernier, một bác sĩ người Pháp sống 12 năm ở Ấn Độ vào thế kỷ 17, viết - không có mien et tien (của tôi và của anh), nghĩa là không có quyền hay ý thức về tài sản. Ông viết, không ai dám để lộ sự giàu có của mình, vì sợ bị tống tiền hoặc bắt giữ. Không ai quan tâm cải tiến cách thức hoặc công cụ sản xuất. Bernier viết, do đó, có sự tương phản đáng kinh ngạc giữa thiểu số giàu có và đa số nghèo khổ; sự tồi tàn của nhà cửa; sự nhục nhã của quần chúng; sự thiếu vắng động lực học tập và tự cải tiến.

Vì thế, cũng có sự hạn chế nghiêm trọng về tín dụng và về khả năng thương mại mà tín dụng có thể mang lại. Nhiều thứ đã được tạo ra từ cái tổ ong thương mại ở Ấn Độ Dương khi người châu Âu đến;14 cũng vậy về sự giàu có của các saraf, là những người cho nông dân và thương nhân vay nặng lãi. Nhưng lãi cao đồng nghĩa với rủi ro cao. Người vay có thể đưa ra sự đảm bảo gì đây? Một người cho vay có thể cho vay được bao nhiêu khi nhu cầu giấu tài sản đã làm thông tin trở nên rất ít ỏi?¹⁵ Hoạt động thương mại của Ấn Độ bị suy giảm đáng kể dưới mức tiềm năng.

Vậy thì, làm cách nào một số thương nhân, chủ ngân hàng, và người cho vay Ấn Độ xoay xở để làm giàu? Câu trả lời là, họ đã đẻ trứng vàng. Họ mua chuộc và hối lộ, tích trữ và chia sẻ; và khi họ chết, tài sản được gia đình giấu đi càng nhiều càng tốt. Dưới đây là những quan sát của một người Anh năm 1689:

Tài sản của họ [các thương nhân] chỉ bao gồm Tiền mặt và Nữ trang, không nghe nói đến sự khác biệt về cá nhân và Bất động sản thực ở Ấn Độ, chúng được họ bảo vệ kín kẽ, riêng tư như có thể, vì sợ rằng Kho tàng của họ sẽ trở thành Ngân khố của Moghul. Điều này khiến họ hạn chế Chi tiêu, làm họ Buôn bán cực kỳ bí mật…¹⁶

Vì vậy, căng thẳng kéo dài - đối với giới cai trị là giữa việc bắt giữ và nuôi dưỡng, đối với thần dân là giữa việc giấu giếm và hưởng thụ. Nhưng cuối cùng, quan trọng nhất, vua và các lãnh chúa kiểm soát. Ở đây các vị khách châu Âu có một lợi thế rất lớn. Họ không thể bị ngược đãi theo cách này, thậm chí họ có thể bảo vệ thương nhân và lao động bản địa. Về lâu dài, điều này tạo nên một sự tiếm quyền của nhà vua. Có thể một số người nói đó là tiếm quyền, nhưng trong các chế độ độc tài thì mọi cuộc chuyển giao quyền lực đều là tiếm quyền.

Thế còn nông dân và tiện dân, thấp nhất của thấp thì sao? Họ tiếp tục kiên nhẫn, kiên cường, kiên quyết - nguồn lực của quần chúng bị áp bức. Họ cũng chạy trốn những kẻ áp bức thường xuyên hơn so với những gì mà ta chờ đợi ở một xã hội của các làng xã và việc cải thiện thì không chắc lắm. Ở châu Âu trung cổ, rời bỏ hoặc đe dọa rời bỏ đã ngăn chặn được áp bức, nhất là ở các khu vực đô thị hóa và biên giới. Rời bỏ cũng đáng, ở Ấn Độ, chạy trốn có thể đi từ bất hạnh này đến bất hạnh khác; nhưng dù vậy, nó vẫn có thể khuyến khích sự tiết chế, vì không kẻ săn mồi nào muốn mất con mồi của mình.

Dù sao vẫn có tài sản để mà chiếm đoạt - một học giả ước tính Ấn Độ thặng dư hơn một nửa sản phẩm nông nghiệp. “Món lớn” này chắc hẳn đã khiến Công ty Đông Ấn ngả sang hoạt động chính trị hơn là thương mại, vì chiếm đoạt có thể mang lại nhiều tiền hơn so với tự kiếm. Hơn nữa, xung đột và bạo lực địa phương đã xúi giục (bắt buộc) công ty tìm cách phòng thủ bằng việc huy động sức mạnh quân sự, và sức mạnh lại khuyến khích can thiệp vào các tranh chấp địa phương.

Lời khuyên chín chắn từ London cũng không thể ngăn cản người của EIC ở hiện trường đi theo con dốc trơn trượt này. Các thống đốc viện dẫn ví dụ của Hà Lan ở Indonesia để hướng dẫn và biện minh cho họ, và đã chiến thắng cuộc tranh luận. London bị thuyết phục. Năm 1689, khi các hoạt động của công ty ở Ấn Độ được tổ chức lại dưới ba nhiệm kỳ tổng thống”, các giám đốc ở London đã thông qua một quyết nghị nhằm xác định lại sứ mệnh của công ty trong quan niệm của người Hà Lan:

Việc tăng doanh thu là mục tiêu quan tâm của chúng ta, cũng như thương mại; đó là phải duy trì lực lượng khi 20 tai nạn có thể làm gián đoạn thương mại của chúng ta; đó là phải biến chúng ta thành một quốc gia ở Ấn Độ; nếu không chúng ta chỉ là một tập hợp đông đảo những kẻ thích chõ mũi vào việc người khác, thống nhất dưới hiến chương hoàng gia của Quân vương, chỉ thích hợp với thương mại ở những nơi mà không ai có quyền lực nghĩ rằng ngăn cản chúng ta là mối quan tâm của họ…

Mục đích rộng lớn này không nhắm vào độc quyền như ở Indonesia. EIC sẵn sàng để cho những người khác vào thị trường Ấn Độ - có lẽ là trừ người Pháp, vì đã lựa chọn việc thách thức họ về chính trị. Song, quyền lực và đặc quyền của EIC đã cho nó một lợi thế quyết định trong một sân chơi có vẻ bình đẳng. Nhân viên công ty nhanh chóng nắm bắt cơ hội, không chỉ buôn bán bằng tài khoản riêng của mình, mà còn cho đám phục vụ bản địa và các nhân viên kinh doanh, sẵn sàng trả tiền để được ưu tiên, mượn tên và quyền ảo.

Trong một thế giới kiêu hãnh và bài ngoại của người Islam giáo, kiểu khẳng định này của người Anh đã mang lại sự bẽ mặt khắp nơi, từ người thu ngân ở trạm hải quan cho đến hoàng tử nơi cung điện. Những đòi hỏi ngoại đạo này làm xói mòn phẩm giá và tính chính danh của quyền lực tổng trấn và dẫn tới chiến tranh giữa Nawab xứ Bengal với công ty; và chiến tranh luôn là cội nguồn của bất bình và thù hận. Ở đây là thế này: vị hoàng tử trẻ Suraj-ud-Dowlah (Sirajuddaullah) quyết định dạy cho người Anh một bài học, và năm 1756 đã đưa Calcutta vào cuộc kháng chiến nhỏ. Sau đó ông gây ra “tội ác lớn, không thể quên vì sự tàn bạo đặc biệt của nó, không thể quên vì sự trả thù khốc liệt sau này”.¹⁷ Đó là vụ thảm sát “Black Hole” (Lỗ Đen), một căn phòng chật chội 5,5 x 4,6 mét chỉ có hai cửa sổ ngăn chấn song. Lính của Nawab đã tống 146 tù nhân vào đó trong một đêm tháng 6 ẩm thấp, ngột ngạt - thường dân cũng như lính tráng, có cả một vài phụ nữ. Van xin và phản đối thảm thiết, nhưng Nawab đã đi nghỉ và không thể bị quấy rầy. Tiếng kêu lịm tắt. Sáng hôm sau chỉ có 23 tù nhân là còn sống.

Tội ác phải bị trả giá, và các đại diện địa phương của Công ty John đã quá vui mừng chớp thời cơ.¹⁸ Ngay khi một hạm đội đã sẵn sàng, liền xuất phát từ Madras cùng với một biệt đội nhỏ của Anh và lính Ấn Độ dưới quyền chỉ huy của Robert Clive, một nhân viên dân sự trẻ tuổi của công ty, một con người bàn giấy với biệt tài về chiến tranh. Vì ngược gió, nên phải mất hai tháng các tàu mới tới Vịnh Bengal và vào sông Hugh, ở đó người Anh dễ dàng chiếm lại Calcutta, áp đặt một khoản bồi thường khổng lồ cho ud-Dowlah, và ép khôi phục mọi đặc quyền của công ty. Đối với Nawab, thật là một đêm ngủ đắt giá.

Nhưng đó chưa phải là kết thúc của câu chuyện. Cuộc chiến ở châu Âu giữa Anh và Pháp đã vang tới Bengal, nơi Nawab cầu viện người Pháp vì những lý do không thể hợp lý hơn - trả thù và cơ hội để thoát khỏi các cam kết của mình. Một tính toán sai lầm khác của Moghul. Được cấp báo về những động thái này, người Anh dưới sự chỉ huy của Clive tấn công và chiếm giữ trạm thương mại của Pháp tại Chandernagore (Chandarnagar), một nơi cạnh tranh thương mại nhức nhối. Tính toán sai lầm của Nawab như sau: Các thương nhân người Anh này là ai mà lại tiến hành chiến tranh chống lại các thương nhân khác trong lãnh thổ của ông? Bên cạnh đó, giống như Pharaoh, ông ân hận về sự yếu đuối của mình và cảm thấy có thể làm tốt hơn ở lần thứ hai; suy cho cùng, quân đội của ông vượt trội về quân số so với lực lượng Anh.

Lần này người Anh quyết định tống khứ ud-Dowlah. Tìm kiếm đồng minh trong số các thành viên bất mãn của triều đình Ấn Độ - “Sẽ thật vinh quang cho Công ty khi có một Nabob* tận hiến cho họ!" - họ tìm thấy Mir Jafar, chú họ của Nawab và là chỉ huy lực lượng vũ trang của ông.¹⁹ Các quan chức địa phương và thương nhân ở đó bị mua và bán, bị lừa đảo và phản bội. Sử dụng một thương nhân Ấn Độ tên là Omichund (Umichand hay Amin Chand) làm trung gian, người Anh đã mua được sự phản bội của Mir Jafar với hứa hẹn cho ông ta làm nawab. Tới lượt mình, Mir Jafar cam kết trả một khoản kếch xù nếu được thăng chức.

•

Tức Nawab. (BT)

Cuối cùng, vào ngày 23/6/1757, vấn đề đã được giải quyết bằng một trận chiến, tại Plassey (Placis, Palasi), một ngôi làng cách Calcutta 90 dặm về phía bắc - một bên là người Anh và các đồng minh, và một bên là Nawab và tay sai. Người Anh thắng, và chiến thắng này đã thay đổi lịch sử Ấn Độ. Các thi hào vĩ đại của đế chế ngợi ca Robert Clive, từ nhân viên kế toán trở thành chỉ huy. Họ nói về tài thao lược, về sự phản bội, và về những sự phòng ngừa nhỏ bé nhưng mang tính quyết định - như che súng trong trời mưa. Những người đả phá chống đế quốc bác bỏ câu chuyện này, hạ thấp chủ nghĩa anh hùng (tất cả đều dũng cảm), và thương hại sự dễ dàng bị mua chuộc của các quan chức và thương nhân địa phương, họ muốn lòng trung thành.²⁰

Nhưng tất nhiên, đó là gót chân Achilles của các đế chế quý tộc như Moghul và các vùng đất của nó: Lòng trung thành nào? Nawab bắt đầu cuộc chiến với 50.000 quân, chống lại 3.000 người Anh. Trong số 50.000 người, chỉ có 12.000 người thực sự đã chiến đấu cho ông, và những người này rút chạy nhanh đến mức chỉ có 500 thương vong.

Quân Anh mất bốn người châu Âu và 14 lính Ấn Độ. Và đây là một trong những trận đánh quyết định của lịch sử.²¹

Sau chiến thắng là tính sổ. Rốt cuộc, các khoản tiền gồm 10 triệu rupee (khoảng 1,4 triệu bảng theo tỉ giá 7,14285 rupee 1 bảng) cho công ty như một sự bồi thường thiệt hại; bồi thường và mua chuộc các thương nhân cư trú ở Calcutta (5 triệu cho người Anh, 2 triệu cho người Armenia, 1 triệu cho người Ấn Độ); 5 triệu rupee cho hạm đội hải quân và biệt đội lục quân; cộng với khoản phí lớn cho các thành viên hội đồng công ty, theo thứ tự trên 1/4 triệu rupee mỗi người.

Toàn bộ số tiền lên tới 2.340.000 bảng, gấp năm lần chiến lợi phẩm chiếm được từ Madre de Deus - số tiền mà theo thời giá hiện nay sẽ lên tới hơn 1 tỉ đô-la*. Mir Jafar hầu như chẳng quan tâm. Khoản tiền này sẽ không móc từ túi ông ta. Mặc dù vậy, ngân khố Bengal không thể đáp ứng nổi những đòi hỏi quá cao đó. Cuối cùng, khoảng một nửa số tiền đã được thanh toán, bằng gia vị và nữ trang. Phần còn lại được hoãn nợ, lại hoãn nợ tiếp; và với mỗi lần hoãn nợ, công ty lại nhận được bồi thường dưới hình thức đặc quyền, lãnh thổ, và hoa lợi. Tuy nhiên, các thành viên Hội đồng EIC nhận được đủ tiền của họ - một bài học về thứ tự ưu tiên.*

•

Việc chuyển đổi dựa trên mức lương hiện hành khi đó của một công nhân lành nghề (50 bảng một năm) sang mức lương hiện đại tương đương là 25.000 đô-la. Trong kiểu chuyển đổi này, bao trùm những khoảng thời gian dài, tiêu chuẩn so sánh tốt nhất là giá cả của lao động.

•

Phần thưởng bằng tiền mặt của Clive tương đương với 140 triệu đô-la thời chúng ta. Một số người coi khoản tiền khó tin này là cắt cổ, nhưng Macaulay nói rằng Clive có thể dễ dàng có gấp đôi số tiền yêu cầu: “Ông ấy đã chấp nhận hai trăm vạn rupee [2 triệu rupee]. Ông ấy chỉ cần nói một lời để biến 200 thành 400 - Macaulay, "Clive", trang 243. Đây hẳn là điều mà Clive làm cho thế giới hiểu được. Xem thêm Keay, Honourable Company (Công ty danh dự), trang 320 và các trang tiếp theo. Tuy nhiên, Macaulay nêu ra vấn đề rằng, liệu có thích hợp khi một chủ thể Anh chấp nhận món quà lớn từ một người cai trị nước ngoài. Ông thắc mắc rằng đúng là việc đó không trái pháp luật, nhưng người ta sẽ nói gì nếu Wellington chấp nhận món quà lớn từ Louis XVIII của Pháp?

Kèm theo những khoản tiền này là một phụ lục bí mật, cấp cho công ty quyền sở hữu một vùng đất rộng lớn quanh Calcutta. Đất này đã được trả khoảng 23.000 bảng tiền tô cho Nawab nhưng mang lại khoản tiền thuê là 53.000 bảng - một món hời ròng khoảng 30.000 bảng. Và khi Calcutta phát triển, thì giá trị đất đai xung quanh cũng tăng lên, do vậy đến cuối thập kỷ, giá thuê lên đến 146.000 bảng. Trong khi đó, Nawab đã chuyển quyền thu tô của mình sang cho Clive, do đã được bổ nhiệm làm thống đốc các khu định cư của công ty tại Bengal: người làm công giờ đây là chủ đất của ông chủ. Clive cũng nhận được một jagir (đất phong), rồi quyền chỉ huy phong kiến đối với khoảng 6.000 lính và 5.000 ngựa trong quân đội của hoàng đế Moghul. Sự lẫn lộn chính trị và thương mại trong công ty bị lặp lại khi xác định các đại lý.

Ở Ấn Độ, cũng như ở Indonesia, quyền lực là tiền, và tiền là quyền lực. Thặng dư của Ấn Độ, từng bị hớt váng bởi chính quyền Moghul và đám chư hầu phong kiến, giờ thì chuyển sang Công ty Đông Ấn cùng các quan chức và đại lý của nó. Thương nhân và nhân viên đón nhận mức lương không tương xứng của họ như một cái cớ để làm việc riêng và nhận hối lộ công khai. Những người trẻ, nhiều tham vọng đóng tiền để được làm việc cho công ty. Các thành viên Quốc hội và những người có ảnh hưởng tìm kiếm việc làm cho bạn bè và các mối quan hệ và trả tiền cho họ theo cách riêng của mình. Quốc hội Ấn Độ là một “văn phòng xổ số, mời mọi người thử vận may và trao gia tài lớn… cho số ít may mắn.”²² May mắn, rõ ràng chỉ là một phần câu chuyện.

Chắc chắn, Ấn Độ là nơi nhiều bệnh tật. Nhiều trong số những người mới giàu này không bao giờ đưa được gia tài trở lại Anh. Ngay cả những người sống sót bình thường và khỏe mạnh cũng gặp vấn đề trong việc gửi tài sản của họ; người chết phải dựa vào các đại lý với những quyền lợi riêng để bảo toàn và thường không có ai trả lời. Những mảnh vụn rơi xuống theo cách này từ bàn ăn Ấn Độ đã vỗ béo cho một đội quân nhỏ gồm các thương nhân, luật sư, thợ rèn, thợ kim hoàn, môi giới hối phiếu, buôn lậu, kẻ liều lĩnh, và đám đầu cơ trục lợi.

Lord Clive (ông đã nhận được một tước quý tộc của Ireland và hy vọng sớm có được một danh hiệu của Anh) gặp một rắc rối lớn hơn cả; ông có quá nhiều thứ để mang về. Ông đã gửi 180.000 bảng vào hối phiếu VOC ở Amsterdam, sau đó đã phải chiết khấu và dùng để mua đồng sterling kiều hối. Hơn 40.000 bảng đi qua Công ty Đông Ấn của Anh, và một số tiền đáng kể không xác định đi qua các thương nhân tư nhân. Ông cũng đầu tư rất nhiều vào nữ trang - 25.000 bảng mua kim cương chỉ riêng ở Madras - và mang chúng về để bán lại ở Anh. “Chúng tôi có thể yên tâm khẳng định,” Macaulay viết, “rằng không một người Anh nào từng bắt đầu với hai bàn tay trắng, ở bất kỳ dòng đời nào, lại tạo ra được một gia tài như thế ở tuổi 34.”²³

Khi Clive trở về Anh, ông sử dụng tài sản của mình cho những việc “vẻ vang”. Ông dành số tiền lớn cho chị em, các mối quan hệ khác, những người bạn túng thiếu; thu xếp khoản thu nhập 800 bảng một năm cho cha mẹ mình, theo thời giá ngày nay là 400.000 đô-la, trong khi nhất quyết yêu cầu họ giữ lại chiếc xe ngựa; và dành 500 bảng một năm cho viên sĩ quan chỉ huy cũ của ông, “người có rất ít tiền”. Sau khi dành chừng 50.000 bảng cho những hào phóng này, ông mua đất với ý định giành chiếc ghế trong Hạ viện cho mình và một nhóm khách hàng nhỏ. Ông cũng mua một lô cổ phiếu đáng kể (100.000 bảng) trong Công ty Đông Ấn, rồi giao cho đám bù nhìn để tạo ra một nhóm nhỏ biểu quyết. Vào thời đó, các cuộc họp cổ đông, đúng như tên gọi, thường “lớn, sôi nổi, thậm chí om sòm… Các phiếu bầu ảo được tạo ra trên quy mô lớn”. Robert Clive là người đáng được tính đến.

Về ngắn hạn, sự chuyển đổi về của cải và quyền lực chính trị từ phương Đông huyền bí sang khắp các quận huyện và các hội trường nghị viện của Anh đã chứng tỏ là không ổn - quá nhanh, quá mới. Các nabob này là ai (phiên bản hiện hành của tước hiệu nawab Ấn Độ), mà mua các điền sản lớn, tỏ ra nổi tiếng trong xã hội, làm tha hóa nền chính trị Anh? Chắc hẳn đã có lời yêu cầu điều tra chính thức và điều trần trước nghị viện. Những việc này dẫn tới các vụ xử tai tiếng (Warren Hastings)* và gây ra những thay đổi quan trọng trong cơ cấu của Công ty Đông Ấn. Những sắp xếp mới ấy, vốn đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ hơn của nhà nước đối với việc quản lý của Bengal, đã gây khó khăn cho việc “làm giàu bẩn” nhanh chóng; nhưng người ta vẫn có thể kiếm được ở Ấn Độ trong một vài năm nhiều hơn là kiếm ở Anh cả đời.

•

Warren Hastings (1732-1818): Thống đốc đầu tiên của Bengal, và là Thống đốc đầu tiên trên thực tế của Ấn Độ từ năm 1773 đến năm 1785. Năm 1787, ông bị buộc tội tham nhũng, nhưng sau một thời gian dài xét xử, được tha bổng vào năm 1795. (ND)

Về dài hạn, việc người Anh đảm nhận vai trò đế quốc ở Ấn Độ đã gây ra những vấn đề nghiêm trọng về chiến lược chính trị và đạo đức. EIC coi những gì nó giành được là vĩnh cửu - “vĩnh cửu như trí khôn của con người có thể hình dung” (1766). Vì vậy công ty phải “bảo vệ và yêu mến cư dân… mà lợi ích và phúc lợi của họ giờ đây trở thành mối quan tâm chính của chúng tôi” - vì lợi ích của công ty. Ấn Độ được coi như một điền sản mà ở đó lợi ích của người thuê và chủ đất là như nhau.²⁴

Rất khôn ngoan, và rất Anh; nhưng không đơn giản. Ngay cả sau cải cách, nhiệm vụ phát triển vẫn còn, phức tạp thêm bởi sự dè dặt khôn ngoan khi can thiệp vào các thiết chế xã hội và văn hóa Ấn Độ. Nền kinh tế Ấn Độ thay đổi và phát triển vì các công nghệ mới, đặc biệt là đường sắt, được du nhập từ nước ngoài. Nhưng đáp ứng lại chậm với Cách mạng Công nghiệp, trừ việc là nhà cung cấp bông thô; và nền sản xuất bông của Ấn Độ, từng lớn nhất thế giới, đã thu hẹp tới chỗ gần như biến mất. Các nhà sử học Ấn Độ đổ lỗi cho kẻ thực dân đàn áp, không chỉ phủ quyết thuế quan bảo hộ (thương mại tự do muôn năm!) mà còn đánh thuế sản phẩm Ấn Độ để cân bằng việc tiếp cận cho sợi vải và vải của Anh. Nhưng đó không phải vấn đề. Các doanh nhân cả Ấn Độ lẫn Anh đều được tự do chọn hình thức sản xuất hiện đại ở Ấn Độ, như khi họ đã bắt đầu vào những năm 1850. Nếu họ không làm vậy từ trước, hẳn là họ đã có lý do chính đáng.

LÀM SAO CHÚNG TA BIẾT ĐƯỢC? BẢN CHẤT CỦA BẰNG CHỨNG

Một số công trình nghiên cứu quan trọng nhất về lịch sử Ấn Độ được thực hiện bởi các học giả Ấn Độ, nhưng nghịch lý thay, chúng gần như phải dựa hoàn toàn vào hồ sơ và ghi chép của châu Âu. Hầu như không có tài liệu thành văn nào từ phía Ấn Độ cho chúng ta cả. Ví dụ, những gì chúng ta biết về thương mại Ấn Độ Dương từ thế kỷ 16 đến 18, đặc biệt là về sản xuất dệt may, hầu hết được rút ra từ kho lưu trữ của các công ty thương mại đặc quyền và chính phủ Anh; và từ các ghi chép về việc đi lại và thư tín đến-đi từ châu Âu.²⁵ Do vậy, các hồ sơ này chỉ cho biết bề ngoài của câu chuyện. Tuy nhiên, chúng phong phú và gợi mở - có cả một lượng tư liệu bản địa nhất định - và cung cấp nhiều bằng chứng lịch sử tốt.

Vì sao có sự bất đối xứng này là một câu hỏi thú vị về lịch sử văn hóa. Người Ấn Độ biết chữ (dù họ thiếu công nghệ in ấn), và không đế chế nào như Moghul có thể vận hành mà không có hồ sơ và thư tín. Các thương nhân Ấn Độ, hoạt động trong lĩnh vực thương mại quốc tế, cũng không thể làm việc nếu không có sự trợ giúp tương tự về ghi nhớ và liên lạc. Liệu có vấn đề về bảo quản không? Nếu có, làm sao các hồ sơ của Công ty Đông Ấn lại còn ở Madras, Bombay, và Calcutta? Liệu có sự khác biệt quan trọng nào không trong các hình thức tổ chức thương mại? Các công ty đặc quyền dựa trên một bộ máy hành chính phức tạp, và hành chính nghĩa là giấy tờ. Có lẽ vấn đề là tính liên tục và việc trông giữ. Các thực thể chính trị Ấn Độ là phù du, và giấy tờ của họ đi cùng với chúng. Có lẽ họ nên viết trên bảng đất sét hoặc đá.

Có một điều rõ ràng: người châu Âu thời đó đã quan tâm đến hồ sơ. Hãy chú ý sự khác biệt ở đây giữa xã hội phân tầng biết chữ và xã hội toàn dân biết chữ. Người châu Âu, vì tất cả dân chúng đều biết chữ, nên thuộc loại thứ hai. Từ trung bình trở lên, họ không những đọc, mà còn viết và xuất bản - không chỉ quan chức mà cả người dân. Xã hội tương đồng nhất trong thế giới phi châu Âu là Nhật Bản và Do Thái. Người châu Âu cũng rất tò mò về các dân tộc và xã hội khác: tuyệt đại đa số các câu chuyện lữ hành thời đó đều do họ viết và dành cho họ.

Tỉ lệ tò mò này là một khía cạnh đặc trưng quan trọng về sự bành trướng và thống trị của châu Âu. Dù cố ý hay vô thức (và ở đây là cả hai), nó mở đường cho việc thăm dò và khai thác. Trong những năm gần đây, các nhà phê bình chống chủ nghĩa thực dân đã mắc phải nhiều sai lầm trong sự tò mò của phương Tây, đặt các học giả, gián điệp, và nhân viên ngoại giao vào cùng một giỏ bất lương. Nổi tiếng nhất trong việc dựng lên những cáo buộc này là cuốn Orientalism (Đông phương luận)* của Edward Said (1978) được thảo luận khá nhiều. (Xem thêm về cuốn sách có tác động và tầm ảnh hưởng này ở chương 24, các trang 415-418.) Ở một chừng mực nào đó việc phê bình cho rằng chỉ những người trong cuộc mới có thể biết được sự thật về xã hội của họ, thì đó là sai lầm. Trong chừng mực mà người ta sử dụng tuyên bố này để hạ uy tín tác phẩm của đối thủ trí tuệ, thì nó có tính khiêu khích và phản khoa học. Nhưng trong chừng mực mà nó chỉ ra giá trị phương tiện và sức mạnh thông tin, dù tốt hay xấu, thì đây là một điểm quan trọng.

•

Ấn bản tiếng Việt: Đông Phương luận; Edward Wadie Said; Lưu Đoàn Huynh, Phạm Xuân Ri, Trần Văn Tụy dịch; Trần Tiễn Cao Đăng hiệu đính, Nhà xuất bản Tri thức; 2014. (BT)

THỨC ĂN, THU NHẬP, VÀ MỨC SỐNG

Tình trạng của “quần chúng” ở Ấn Độ trước thời thuộc Anh ra sao? Du khách và lữ khách châu Âu thường kể lại cảnh nghèo đói, thậm chí là khổ cực, và những người đối thoại Ấn Độ đều đồng ý. Vì sao có nhiều đền thờ ở Nam Ấn Độ đến vậy?… đất đai cho năng suất cao trong khi nhu cầu sinh sống của cư dân là rất ít.” Một lữ khách người Anh thăm một vị vua địa phương kể về nông dân của mình như “Lũ vô lại trần truồng, chết đói.” Họ cần gì? “Tiền chỉ thêm bất tiện đối với chúng: cho chúng Đồ ăn và Giẻ chùi đít, vậy là đủ.”²⁶

Một số nhà sử học cho rằng những người lạ mặt này đã thấy và hiểu ít hơn là họ tưởng, hoặc họ bôi nhọ hình ảnh Ấn Độ bằng cách đánh bóng châu Âu. Một số thậm chí còn khẳng định - dựa trên ước tính đáng tin cậy về lượng thực phẩm nạp vào - rằng nông dân Ấn Độ có cuộc sống tốt hơn lao động nông nghiệp Anh.²⁷

Những tính toán về lượng calo như vậy đối với tôi có vẻ đáng ngờ nếu tính đến cái hố sâu giữa kỹ thuật châu Âu và châu Á. Và tôi cũng không thấy bị thuyết phục trước những nỗ lực phóng chiếu ước tính thu nhập so sánh ở thế kỷ 20 về thế kỷ 18.²⁸ Có quá nhiều cơ hội làm sai lệch kết quả, và thậm chí chỉ một sai lệch nhỏ kéo dài hơn 200 năm thì tác động đã rất lớn.

Trong các phép tính suy đoán này, những con số chỉ đáng tin cậy nếu chúng phù hợp với bối cảnh lịch sử. Đối với Ấn Độ, bối cảnh đó là hạn chế về quyền sở hữu và sự lạc hậu công nghệ. Tây Âu, sớm khởi hành trên con đường tới Cách mạng Công nghiệp, đã phát minh và cải tiến các thiết bị tiết kiệm sức lao động tài tình, đặc biệt là cả máy chạy bằng sức người lẫn máy chạy bằng điện. Nó đã bỏ xa châu Á từ lâu. Đơn giản vậy thôi: các kỹ thuật hiệu quả hơn đem lại thu nhập cao hơn.

VÀ CHUYỆN GÌ ĐÃ XẢY RA VỚI OMICHUND?

Các cuộc đàm phán giữa người Anh và Mir Jafar do hai đại diện tiến hành, một người trong đó là Omichund, thương nhân xứ Bengal sống ở Calcutta để hưởng lợi từ sự bảo vệ của công ty và đã phải chịu những tổn thất nặng nề trong quá trình bắt giữ nawab và chiếm đóng thành phố. Nhà sử học Macaulay, với sự ngay thẳng, không thiên vị của một thời kỳ không hề biết tới sự mực thước chính trị, cho chúng ta biết rằng Omichund này có thừa kinh nghiệm thương trường để làm trung gian giữa người Anh và triều đình của nawab. “Ông ta có tầm ảnh hưởng lớn với chủng tộc của mình, và có nhiều năng lực Ấn giáo như quan sát nhanh nhạy, khéo léo, có tài xử trí, kiên trì, và cả những tật xấu Ấn giáo như tàn nhẫn, tham lam, và phản bội.”

Nhiệm vụ của Omichund là ru ngủ và lừa mị nawab. Và ông đã thực hiện nó. Nhờ những thêu dệt và hư cấu của ông, kế hoạch tiến triển nhanh chóng; nhưng càng tiến triển thì mọi thứ càng phụ thuộc vào sự ngẫu hứng của Omichund. Ông chỉ cần thốt ra một lời là âm mưu có thể thất bại. Và chính lúc này, Clive bắt đầu nghe được những thông tin đáng lo ngại, rằng Omichund đang ám chỉ sự phản bội trừ phi mình được thưởng hậu hĩnh. Hậu hĩnh? Ông yêu cầu 300.000 bảng (150 triệu đô-la theo thời giá ngày nay), và hơn thế nữa, ông muốn cam kết này được viết trong hiệp ước mà sẽ đưa Mir Jafar lên ngai vàng xứ Bengal.

Clive rất tức giận. Đây là sự bất lương trắng trợn. Và cũng rất tham lam. Ông quyết định đáp trả sự lừa bịp này bằng sự dối lừa khác và cho soạn thảo hai hiệp ước - một thật, trên giấy màu trắng, không nói gì đến Omichund; một giả, trên giấy màu đỏ, với một điều khoản có lợi cho thương nhân này. Không phải tất cả người Anh đều sẵn sàng nhắm mắt làm ngơ trước sự gian lận này: Đô đốc Watson từ chối ký bản màu đỏ, và việc thiếu chữ ký chắc chắn sẽ khiến Omichund nghi ngờ. Vì vậy, Clive - đã phóng lao thì phải theo lao - bèn giả mạo chữ ký của đô đốc.

Giờ thì đã đến lúc hành động. Nawab tự tin cầm vũ khí. Clive và quân đội Anh - những người mà như ông nói, không bao giờ quay lưng - đã đánh bại nawab ở Plassey (1757). Nawab bỏ chạy khỏi chiến trường và thế là bỏ cả ngai vàng. Những người chiến thắng họp lại để chia chiến lợi phẩm. Omichund đến hội nghị tràn đầy hy vọng, vì Clive đến phút chót vẫn đối xử với ông đầy tin cậy. Rồi hiệp ước màu trắng đã được đọc. Không đề cập đến Omichund. Quay sang Clive, ông nhận được câu trả lời: “Hiệp ước màu đỏ là lừa bịp. Ông không nhận được gì hết.” Con người đáng thương bất tỉnh, rồi tỉnh lại, nhưng không bao giờ lấy lại được tri giác của mình. Ông dần chìm vào hoang mang và hôn mê. Từng là một người lập luận sắc bén và ăn mặc đơn giản, giờ đây ông lang thang vô định trong những bộ trang phục xa hoa, lộng lẫy. Chỉ ít tháng sau, ông chết.

Macaulay, đồng cảm với Clive theo kiểu thông thường, viết mấy dòng về sự lừa dối này: “… con người này, ở những giai đoạn khác của đời mình là một quý ông người Anh và là người lính chính trực, đã không còn phù hợp với một gã Ấn Độ mưu mô, tự biến mình thành một gã Ấn Độ mưu mô, và không hề đắn đo, hạ mình xuống thành ỡm ờ đạo đức giả, thay đổi tài liệu, và làm giả cam kết.”²⁹ Nhưng đó không phải là điểm cơ bản trong lời lên án của Macaulay. Trong khi chỉ ra những thiếu sót về đạo đức của Clive, Macaulay muốn lập luận tình huống của Clive trên cơ sở thủ đoạn “Machiavelli có lẽ cũng làm như thế.”

Vấn đề là Clive đã phạm phải “không đơn thuần là một tội lỗi, mà là một sai lầm”. Macaulay cho rằng, các cá nhân có thể làm giàu bằng xảo trá, nhưng các quốc gia thì không thể. Trong lĩnh vực công, danh tiếng về sự xác tín có giá trị hơn cả lòng dũng cảm và trí tuệ, nhất là trong một thế giới đầy xảo trá và thủ đoạn. Không gì khác ngoài danh tiếng về sự trung thực vô điều kiện có lẽ đã cho phép Anh duy trì đế chế của mình ở Ấn Độ với chi phí thấp đến vậy; không gì khác có thể lấy được của cải của nước này khỏi nơi ẩn náu và tích trữ của nó. Ông nhận xét, các quân vương hùng mạnh nhất của phương Đông không thể thuyết phục thần dân mình đóng góp của cải dù hứa hẹn lãi cao; người Anh có thể lấy được hàng chục triệu rupee chỉ với mức 4%.

Đây là nhận định của Macaulay, ông có lý. Nhưng liệu những người kề nhiệm Clive có thận trọng hơn ông ta? Hay liệu những người theo chủ nghĩa đế quốc và các chính khách đơn giản là học cách nói dối giỏi hơn? Hoặc nói dối một số điều và nói thật những điều khác? Theo đuổi sự trung thực trong vần đề tiền nong, và quỷ tha ma bắt những điều còn lại? Đó sẽ là một nghịch lý. Thực tế là ngay cả trong thời kỳ ngay thẳng của Macaulay, tính xác tín là một chức năng của lợi ích quốc gia (raison d’état). Kể cả trong vấn đề tiền bạc - đặc biệt là trong vấn đề tiền bạc. Đúng là các nhà đầu tư đã tin tưởng vào tuyên bố của Anh và mua công trái với lãi suất 4%, và Anh chưa bao giờ làm họ thất vọng… cho đến thế kỷ 20, khi chiến tranh và thâm hụt ngân sách làm suy yếu sức mua của đồng bảng và xóa bỏ bản vị vàng. Liệu lạm phát có phải là một loại dối trá vô cảm?

12.

NGƯỜI THẮNG VÀ KẺ THUA: ĐƯỢC MẤT CỦA ĐẾ CHẾ

Việc tìm ra châu Mỹ và con đường biển vòng quanh châu Phi đã đem lại một địa bàn hoạt động mới cho giai cấp tư sản vừa mới ra đời. Những thị trường Đông Ấn và Trung Quốc, việc thực dân hóa châu Mỹ, việc buôn bán với thuộc địa, việc tăng thêm nhiều tư liệu trao đổi và nói chung tăng thêm nhiều hàng hóa, đã đem lại cho thương nghiệp, cho ngành hàng hải, cho công nghiệp, một sự phát đạt chưa từng có, và do đó, đã đem lại một sự phát triển mau chóng cho yếu tố cách mạng trong xã hội phong kiến đang tan rã*

•

Theo bản dịch của Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, tr. 76. (BT)

MARX VÀ ENGELS,
Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản

Bước ngoặt của thế kỷ 18 vừa là sự kết thúc vừa là sự khởi đầu. Nó chứng kiến việc giải thể của Công ty Đông Ấn Hà Lan; việc cấm buôn bán nô lệ ở Đại Tây Dương của Anh (nhưng không chấm dứt chế độ nô lệ);* đỉnh cao và thoái trào của sự phồn vinh mía đường (trong đó có cuộc cách mạng và sự sụp đổ của các chủ đồn điền và đồn điền ở Saint-Domingue [nay là Haiti]); chấm dứt Chế độ cũ ở Pháp; chấm dứt thời kỳ Đế quốc Cũ. Kỷ nguyên mới sẽ chứng kiến châu Âu đánh mất sự kiểm soát chính thức đối với các lãnh thổ ở nước ngoài (Tây Ban Nha sẽ là kẻ mất nhiều) nhưng có được sự thống trị kinh tế rộng lớn hơn. Châu Âu cũng sẽ bắt đầu tiến vào các lãnh thổ mà trước đây được coi là không thể tiếp cận và không thể chạm tới (Trung Quốc, Nhật Bản), trong khi tạo ra ở các nước khác (Ấn Độ, Indonesia) một loại đế quốc mới theo hình ảnh riêng của mình.

•

Tuy nhiên, ở những nơi như Caribbean, nhóm nô lệ không thể tự duy trì bằng cách sinh sản tự nhiên, sự gián đoạn nguồn cung mới sẽ giết chết hệ thống đồn điền cũ.

Bản lề của sự biến đổi này là Cách mạng Công nghiệp, bắt đầu ở Anh vào thế kỷ 18 và được mô phỏng trên khắp thế giới. Cách mạng Công nghiệp đã làm cho một số nước giàu hơn và một số khác (tương đối) nghèo hơn; hoặc chính xác hơn, một số nước đã thực hiện cách mạng công nghiệp và trở nên giàu có; còn những nước khác thì không và vẫn nghèo. Quá trình chọn lọc này thực ra bắt đầu sớm hơn nhiều, trong thời đại khám phá.

Đối với một số nước, ví dụ như Tây Ban Nha, việc Mở cửa ra Thế giới là một lời mời tới sự giàu có, phồn hoa, và tham vọng - một cách cũ hơn để tiến hành mọi việc, nhưng trên quy mô lớn hơn. Đối với các nước khác, Hà Lan và Anh, đây là cơ hội để làm những điều mới mẻ theo các cách mới, để nắm bắt được làn sóng tiến bộ công nghệ. Và đối với các nước khác nữa, như châu Mỹ của thổ dân Anh-điêng hay Tasmania, đó là ngày tận thế, một số phận khủng khiếp do bên ngoài áp đặt.

Mở cửa trước hết đem lại một sự trao đổi - cái gọi là sự trao đổi kiểu Columbus - các hình thái đời sống của hai sinh quyển. Người châu Âu tìm thấy ở Tân Thế giới những dân tộc và loài vật mới, nhưng trên hết là những cây trồng mới - một số có dinh dưỡng (ngô, ca cao, khoai tây, khoai lang), một số gây nghiện và gây hại (thuốc lá, coca), một số hữu ích cho công nghiệp (các loại gỗ cứng mới, cao su). Những sản phẩm này được ứng dụng đa dạng vào bối cảnh Cựu Thế giới, một số sớm, một số muộn (cho đến thế kỷ 19 cao su mới trở nên quan trọng).

Các loại thực phẩm mới đã làm thay đổi chế độ ăn uống trên khắp thế giới. Ví dụ, ngô trở thành một món chủ yếu trong ẩm thực của Ý (polenta)* và Balkan (mamaliga)*; trong khi khoai tây trở thành món tinh bột chính của châu Âu phía bắc dãy Alps và Pyrenees, thậm chí thay cho bánh mì ở một số nơi (Ireland, Flanders). Khoai tây quan trọng tới mức một số sử gia coi nó là nguồn gốc và bí mật của “sự bùng nổ” dân số châu Âu vào thế kỷ 19.¹ Nhưng không chỉ ở châu Âu. Được trồng trên đất đồi xấu, khoai tây, cùng với lạc, khoai lang, và củ từ, đã cung cấp một chế độ ăn uống có giá trị cho người dân Trung Hoa mà vào thế kỷ 18 bắt đầu vượt xa nguồn dinh dưỡng được cung cấp từ gạo.

•

Cháo ngô. (BT)

•

Món ăn sáng làm từ ngô, ăn với sữa lạnh. (BT)

Đổi lại, châu Âu đưa đến Tân Thế giới các loại thực vật mới - mía, ngũ cốc; và các loài động vật mới - ngựa, gia súc có sừng, cừu, và các giống chó mới. Một số trong đó phục vụ như là vũ khí chinh phạt; hoặc như gia súc và cừu, chiếm phần lớn đất đai của dân cư. Nhưng tệ hơn nữa, người châu Âu và những nô lệ da đen mà họ mang theo từ châu Phi đem đến thứ hành lý siêu nhỏ, khó chịu: các loại virus gây bệnh đậu mùa, sởi, và sốt vàng da; ký sinh trùng đơn bào gây sốt rét; trực khuẩn gây bệnh bạch hầu; trùng rận gây bệnh sốt phát ban; khuẩn xoắn gây bệnh ghẻ cóc; vi khuẩn gây bệnh lao. Đối với những tác nhân gây bệnh này, cư dân Cựu Thế giới đã phát triển sức đề kháng đa dạng. Các thế kỷ phơi nhiễm với vùng đất Á-Âu đã chọn lọc những chủng người chống lại những bệnh hiểm nghèo ấy. Trong khi thổ dân Anh-điêng châu Mỹ thì tử vong khá nhiều, một số nơi chết sạch, đến mức chỉ vài người sống sót và một số chủng may mắn kháng thuốc đã cho phép một số ít hồi phục.

Vì sao sinh quyển Á-Âu lại độc hại hơn sinh quyển châu Mỹ là rất khó nói. Mật độ dân số và tần suất lây nhiễm lớn hơn chăng? Hay sự phân bố ngẫu nhiên của mầm bệnh? Các căn bệnh của thổ dân Anh-điêng châu Mỹ ở đâu? Chỉ có một bệnh khiến chúng ta mắc phải - giang mai, mà người Pháp gọi là bệnh Ý, người Đức gọi là bệnh Pháp, và cứ thế khi nó di chuyển từ các cảng biển sang phần còn lại của châu Âu*.

•

Một số nhà dân tộc học y học nghi ngờ bệnh giang mai có nguồn gốc từ châu Mỹ, chỉ ra bằng chứng về bệnh lây truyền qua đường tình dục có triệu chứng và tác động tương tự ở châu Âu từ trước thời Columbus. Nhưng tương tự không phải là giống nhau, và rõ ràng là giang mai đã trở thành một đại dịch chỉ trong thế kỷ 16. Như bệnh AIDS, có thể đã tồn tại lâu hơn là chúng ta biết nhưng nổi lên thành đại dịch chỉ trong những năm 1980.

Song, kẻ xâm lược có những điểm yếu của mình. Du khách Mỹ đến Mexico gọi bệnh tiêu chảy của lữ khách là “sự trả thù của Montezuma”; du khách Mỹ đến Ấn Độ thì gọi đó là “bụng Delhi”. Việc gán ghép như vậy có vẻ buồn cười, nhưng trên thực tế, người châu Âu di cư đến các vùng đất lạ trong những thế kỷ đầu tiên này dễ dàng trở thành nạn nhân của các mầm bệnh và bệnh lây nhiễm ở địa phương và chết “như ruồi”.² Tùy theo địa điểm. Khí hậu và vệ sinh - các phương thức xử lý chất thải, cấp và thoát nước, thói quen cá nhân, phong tục xã hội - có thể tạo nên sự khác biệt hoàn toàn. Do đó, vùng Ấn Độ Dương độc hại gấp ba đến bốn lần các vùng ôn đới; Tây Ấn và vùng nhiệt đới của Mỹ lên đến 10 lần; và Tây Phi là cánh cửa một chiều tới cái chết. Tỉ lệ tử vong ở đó cao gấp 50 lần.³ Trong những khu vực lớn hơn này, mật độ dày đặc hơn trở thành các ổ bệnh thối rữa: Bombay ở Ấn Độ, Batavia ở Indonesia. Một minh họa trên bia tác phẩm ba tập của Fernand Braudel (Civilisation matérielle, Văn minh vật chất) vẽ một gia đình Bồ Đào Nha khá giả ở Goa ăn tối trong căn phòng ngập nước: chiếc bàn đứng trong nước; chân họ ngâm trong nước. Không nghi ngờ gì nữa, điều này ngăn loài bò sát tham gia bữa ăn, nhưng là lời mời với các loài thù địch biết bơi. Chưa nói đến các loài biết bay.

Do đó, di cư qua đại dương, tự nguyện và không tự nguyện (nô lệ), mang đến nhiều cái chết cho thế giới và không ít sự khốn khổ. Nhưng cũng đem tới sự giàu có và cơ hội cho người châu Âu, dù là người đi hay người ở lại. Đó là quy luật di cư trong các xã hội thị trường: mọi người đi để cải thiện tình hình của họ, và làm như vậy sẽ tăng cường sức mạnh đàm phán của những người ở lại; trong khi ở nơi mới, họ tạo ra hoặc chiếm đoạt tài sản (thực phẩm, gỗ, khoáng chất, hoặc sản phẩm) để mang đi hoặc đưa về quê nhà.

Những lợi ích này được hiện thực hóa từ từ. Cho đến tận thế kỷ 19, các cải tiến trong giao thông vận tải mới mở đường cho nông nghiệp thương mại tới vùng Trung tây Mỹ. Những tiến bộ tương tự này khiến cho việc di cư rẻ hơn và dễ hơn hẳn, vừa đúng lúc để khai thác sự gia tăng chưa từng thấy trong dân số châu Âu. Nhưng ngay cả các lần di cư nhỏ hơn của thời kỳ trước đó cũng góp phần giúp Bắc Mỹ đóng góp đáng kể vào nguồn cung thực phẩm của các đồn điền thuộc địa và nước mẹ; và tất cả những điều còn lại đều có khả năng trong tương lai. Sự tăng trưởng kinh tế và dân số ở châu Âu trong các thế kỷ 18 và 19 có những căng thẳng và đau đớn; nhưng không lục địa nào từng được hiện đại hóa dễ dàng hơn thế. Phần lớn là do Tân Thế giới - được thực hiện trên lưng những người Anh-điêng châu Mỹ, nô lệ châu Phi, người hầu có giao kèo.

Nếu Tây Ban Nha không có tiền cũng không có vàng bạc, đó là vì nó có những thứ đó, và nếu nó nghèo, đó là vì nó giàu… Ta sẽ nghĩ rằng ai đó muốn làm cho nước cộng hòa này thành một nước cộng hòa của những người bị bỏ bùa vì sống ngoài trật tự tự nhiên.

Martin Gonzales de Cellorigo, 1600⁴

Ngay trước nền nông nghiệp và sản xuất là của cải cướp bóc và chiến lợi phẩm. Trao đổi kiểu Columbus đã phân phối lại của cải cũng như hệ thực vật và động vật - một sự chuyển đổi một giai đoạn từ nước giàu cũ sang nước giàu mới. Tuy nhiên, ý nghĩa kinh tế chủ yếu của dòng chảy tài sản từ nước ngoài nằm ở những hiệu ứng không đồng đều của nó. Một số người trở nên giàu có chỉ để tiêu xài; số khác tiết kiệm và đầu tư. Tương tự với các nước: một số nước giàu hơn một chút so với lúc đầu, trong khi một số nước khác dùng tài sản mới của họ để làm tăng thêm tiền.

Trớ trêu thay, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, các nước đã khơi nguồn tất cả những việc này, lại kết thúc như những kẻ thua cuộc. Đây là một trong các chủ đề lớn của lịch sử và lý thuyết kinh tế. Suy cho cùng, mọi mô hình tăng trưởng đều nhấn mạnh sự cần thiết và sức mạnh của vốn - vốn thay thế cho lao động, tín dụng dễ dàng, xoa dịu các dự án tai hại, cứu chuộc các sai lầm, cơ hội thứ hai của doanh nghiệp lớn, nguồn nuôi dưỡng chính của sự phát triển kinh tế. Cứ có vốn, mọi thứ còn lại sẽ theo sau. Và nhờ đế chế, mà Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha có vốn.

Đặc biệt là Tây Ban Nha. Sự giàu có mới mẻ đã đến với nước này nguyên vẹn, như tiền để đầu tư hoặc chi tiêu. Tây Ban Nha chọn việc chi tiêu - cho sự xa hoa và chiến tranh. Chiến tranh là khoản chi lãng phí nhất: nó phá hủy chứ không xây dựng; nó không biết đến lý do hay sự hạn chế nào; và chuyện không đồng đều khó tránh khỏi và thiếu nguồn lực dẫn đến sự phi lý tàn nhẫn, đơn giản là làm tăng chi phí. Tây Ban Nha tiêu xài mọi thứ thoải mái vì sự giàu có của nó đều là điều không ngờ và không phải vất vả mà có. Vứt bỏ sự giầu có từ trên trời rơi xuống luôn dễ dàng hơn.

Ai có tiền? Thiếu tích trữ, tiền sẽ được sử dụng bằng một cách nào đó, chạy vòng quanh, dù tốt hay xấu. Tây Ban Nha lãng phí phần lớn của cải trên các chiến trường Ý và Flanders. Tiền để trả cho binh lính và vũ khí, bao gồm cả pháo từ kẻ thù không thường xuyên Anh quốc; cho thực phẩm dự trữ, phần lớn mua từ kẻ thù không thường xuyên Hà Lan và Flanders; và cho ngựa và tàu chiến.

Trong khi đó, của cải của Ấn Độ chảy ít dần vào ngành công nghiệp Tây Ban Nha do người Tây Ban Nha không cần sản xuất nữa; họ có thể mua chúng.⁵ Năm 1545, các nhà sản xuất Tây Ban Nha có các đơn đặt hàng tồn đọng tới sáu năm từ Tân Thế giới. Vào thời điểm đó, về nguyên tắc, đế quốc hải ngoại được yêu cầu chỉ mua hàng từ các nhà sản xuất Tây Ban Nha. Nhưng khách hàng và lợi nhuận thì đang chờ, nên các thương nhân Tây Ban Nha bèn quay sang các nhà cung cấp nước ngoài trong khi vẫn sử dụng tên riêng của mình để che đậy các giao dịch. Quá nhiều cho các quy tắc. Kho báu Mỹ không đến với nông nghiệp Tây Ban Nha; Tây Ban Nha có thể mua lương thực. Như một người Tây Ban Nha vui sướng nói vào năm 1675, cả thế giới đang làm việc cho chúng ta:

Hãy để London vui vẻ sản xuất vải; Hà Lan vải; Florence vải; Ấn Độ vải và quần áo len; Milan thổ cẩm; Ý và Flanders vải lanh, miễn là tiền bạc của chúng ta có thể thưởng thức chúng. Nó chứng tỏ điều duy nhất là tất cả các quốc gia đào tạo thợ lành nghề cho Madrid và Madrid là bà hoàng của các Nghị viện, vì cả thế giới phục vụ họ và họ không phục vụ ai cả.⁶

Ngày nay vẫn nghe được lời xuẩn ngốc như vậy, dưới cái lốt lợi thế so sánh và lý thuyết thương mại tân cổ điển. Tôi đã nghe nhiều học giả nghiêm túc nói rằng Mỹ không cần phải lo lắng về thâm hụt thương mại khổng lồ với Nhật Bản. Xét cho cùng, người Nhật đang cho chúng ta những thứ hữu ích để đổi lấy tờ giấy có in chân dung của George Washington. Nghe có vẻ hay, nhưng thật tệ. Tài sản không tốt bằng công việc, sự giàu có không tốt bằng thu nhập kiếm được. Một sứ thần Morocco tại Madrid giai đoạn 1690-1691 đã thấy rõ vấn đề này:

… nước Tây Ban Nha ngày nay sở hữu tài sản lớn nhất và thu nhập nhiều nhất trong tất cả các nước Ki-tô. Nhưng niềm yêu thích xa hoa và tiện nghi của nền văn minh đã chiến thắng họ, và hiếm khi bạn thấy một người của nước này tham gia vào thương mại hoặc tới nước ngoài để buôn bán giống người ở các nước Ki-tô khác như người Hà Lan, Anh, Pháp, Genoa và các nước khác. Tương tự, các tầng lớp thấp hơn và dân thường hành nghề thủ công đều bị nước này khinh rẻ, tự coi mình cao hơn các nước Ki-tô khác. Hầu hết những người hành nghề thủ công này ở Tây Ban Nha là người Pháp [họ] đến Tây Ban Nha để tìm việc… [và] trong một thời gian ngắn kiếm được tài sản kếch xù.⁷

Việc phụ thuộc vào người ngoài chứng tỏ không có khả năng huy động các kỹ năng hay dám nghĩ dám làm.

Nói cách khác, Tây Ban Nha trở thành (hoặc vẫn là) nước nghèo vì họ có quá nhiều tiền. Các nước chăm chỉ làm việc đã học và giữ được những thói quen tốt, trong khi tiếp tục tìm những cách mới để thực hiện công việc nhanh hơn và tốt hơn. Trong khi người Tây Ban Nha thỏa mãn sự thèm khát của họ đối với địa vị, thư nhàn, và hưởng thụ - điều mà Carlo Cipolla gọi là “não trạng quý tộc thịnh hành”. Không chỉ mỗi họ. Ở khắp châu Âu, lối sống trưởng giả được tôn vinh và lao động thủ công bị khinh miệt; tuy nhiên, ở Tây Ban Nha còn hơn thế, một phần vì xã hội hiếu chiến nơi biên cương là trường học tồi cho sự kiên nhẫn và làm việc chăm chỉ, một phần vì nghề thủ công và công việc của ngành công nghiệp và nông nghiệp thật đáng chán, nhất là liên quan đến các nhóm thiểu số bị coi thường như người Do Thái và Islam giáo. Như người chép sử biên niên Bernaldez, khi viết về người Do Thái vào cuối thế kỷ 15, đã nói:

… tất cả họ đều là thương nhân, người buôn bán, người thầu thuế; họ là quản gia của giới quý tộc và là người xén lông cừu có tay nghề (oficiales tondadores), họ là thợ may, thợ đóng giày, thợ thuộc da, thợ làm dây đai, thợ dệt vải, bán hàng tạp hóa, người bán rong, người dệt lụa, thợ rèn, thợ kim hoàn, và những nghề khác. Không ai trong họ trồng trọt trên đất đai; không ai là nông dân, thợ mộc, hoặc thợ xây. Tất cả họ đều tìm các nghề dễ dàng và tìm cách kiếm sống mà chỉ bỏ ít công sức.

Những gì đáng ghê tởm được để lại cho đám hạ đẳng; và những gì đám hạ đẳng làm đều bị ghê tởm.⁸ Tốt hơn cả là nghèo và thất nghiệp. Người nghèo ở Tây Ban Nha đóng một vai trò quan trọng nhất: họ giúp người giàu mua được sự cứu rỗi.⁹

Ở thời điểm dòng chảy lớn của vàng thỏi kết thúc vào giữa thế kỷ 17, vua Tây Ban Nha ngập trong nợ nần, với các lần phá sản năm 1557, 1575, và 1597. Nước này bước vào một thời kỳ suy thoái dài. Đọc câu chuyện này, ta có thể rút ra bài học: Đồng tiền dễ kiếm không tốt cho bạn. Nó thể hiện lợi ích ngắn hạn mà sẽ phải trả bằng sự biến chất ngay lập tức và hối tiếc sau đó*

•

Trớ trêu thay, các nhà kinh tế học ngày nay đã áp dụng thuật ngữ bệnh Hà Lan để mô tả hội chứng này, từ phản ứng của nền kinh tế Hà Lan với việc khám phá và khai thác khí đốt tự nhiên dưới lòng Biển Bắc. Như thể người Hà Lan đã không biết cách tận dụng tối đa những nguồn tài nguyên mới này.

Các nước Bắc Âu có lẽ cũng đồng ý. Họ phát đạt cùng với việc mở cửa ra thế giới. Họ bắt cá, khai thác và tinh chế dầu cá voi, trồng và mua bán lại ngũ cốc, dệt vải, đúc và rèn sắt, đốn gỗ và đào than.¹⁰ Họ giành được đế chế riêng của mình, may mắn không được ban tặng vàng và bạc. Cướp bóc và cướp phá khi có cơ hội, tuy nhiên họ xây dựng chủ yếu dựa trên các mùa vụ có thể tái tạo và ngành công nghiệp tiếp diễn (gồm cả ngành buôn bán nô lệ, nhưng ngành này xấu) chứ không phải là các khoáng sản có thể bị cạn kiệt. Họ xây dựng trên công việc.

Sự dịch chuyển trọng tâm kinh tế của châu Âu về phía bắc rõ ràng vượt xa sự thất bại nhục nhã của Tây Ban Nha. Các thành bang thương mại và công nghiệp quan trọng trước đây của Ý - Venice, Florence, Genoa - cũng thất bại. Nước Ý từng đi đầu trong cách mạng thương mại trung cổ và đã mở đường thoát khỏi tự cấp tự túc, tiến vào thương mại quốc tế và phân công lao động. Cuối thế kỷ 16, Ý là một trong những tay chơi chính, rất giỏi trong sản xuất, xuất sắc trong các dịch vụ thương mại và ngân hàng phục vụ Tây Ban Nha và Bắc Âu. Song, Ý chưa bao giờ thực sự nắm bắt được những cơ hội do Đại Mở Cửa mang lại: ta không tìm thấy tàu Ý ở Ấn Độ Dương hay vượt Đại Tây Dương. Ý tập trung vào và mắc kẹt trong Biển Nội địa lớn. Còn bị mắc kẹt bởi các cấu trúc cũ: các phường hội kiểm soát ngành công nghiệp bị trói buộc, khiến nó khó thích ứng với thị hiếu thay đổi. Chi phí nhân công vẫn cao do sản xuất phần lớn bị giới hạn trong các công xưởng đô thị, sử dụng thợ thủ công nam giới trưởng thành đã nhiều năm học nghề.¹¹

Sự tiến bộ của phương Bắc so với phương Nam đã thu hút sự chú ý. Ngay từ thế kỷ 18, giới quan sát đã bình luận về sự khác biệt này theo các khía cạnh tâm lý. Người phương Bắc được cho là khắc khổ, buồn tẻ, và siêng năng. Họ cần mẫn làm việc và không có thời gian để tận hưởng cuộc sống. Ngược lại, người phương Nam được cho là dễ chịu và hạnh phúc, sôi nổi đến độ cần phải giám sát chặt chẽ, và quen thư nhàn hơn là lao động. Sự tương phản này liên quan đến địa lý và khí hậu: một nơi mây mù một nơi nhiều nắng, một nơi lạnh lẽo một nơi ấm áp. Một số người thậm chí còn tìm thấy sự khác biệt tương tự ngay trong các nước: giữa người Lombard và Neapolitan, người Catalan và Castilla, người Fleming và gens du midi, người Scot và Kentishman.

Những sự rập khuôn này chỉ đáng 1 xu sự thật và 1 bảng tư duy lười biếng. Phủ định chúng dễ thôi. Nhưng vẫn còn đó câu hỏi, vì sao một số nước giàu có thì thất bại và những nước khác thì phát triển? Sự “suy thoái và sụp đổ” của Tây Ban Nha giống như của Rome: nó đặt ra vấn đề hấp dẫn về thành công và thất bại, và các học giả sẽ chẳng bao giờ cảm thấy chán đề tài này.

Có lẽ lời giải thích khiêu khích nhất là lời giải thích được nhà khoa học xã hội người Đức Max Weber đưa ra. Weber, bắt đầu như một sử gia về thế giới cổ đại, nhưng dần trở thành người rất xuất sắc của khoa học xã hội đa ngành, năm 1904-1905 đã xuất bản một trong những tiểu luận có ảnh hưởng nhất và khiêu khích nhất từng được viết: The Protestant Ethic and the spirit of Capitalism (Nền đạo đức Tin Lành và tinh thần của chủ nghĩa tư bản)*. Luận đề của ông: Tin Lành - cụ thể hơn, các nhánh Calvin - đã thúc đẩy sự nổi lên của chủ nghĩa tư bản hiện đại, tức là chủ nghĩa tư bản công nghiệp mà ông đã biết từ nước Đức quê hương mình. Ông nói, Tin Lành đã làm được điều này, không phải bằng cách nới lỏng hoặc bãi bỏ những khía cạnh của đức tin La Mã từng răn đe hay cản trở hoạt động kinh tế tự do (ví dụ, cấm cho vay nặng lãi); cũng không phải bằng cách khuyến khích, nói gì đến việc tạo ra, chuyện theo đuổi sự giàu có; mà bằng cách xác định và ủng hộ một thứ đạo đức của hành vi hằng ngày dẫn đến thành công trong kinh doanh.

•

Ấn bản tiếng Việt: Nền đạo đức Tin Lành và tinh thần của chủ nghĩa tư bản-, Max Weber; Bùi Văn Nam Sơn, Nguyễn Nghị, Nguyễn Tùng, Trần Hữu Quang dịch-, Nhà xuất bản Tri thức, 2010. (BT)

Theo Weber, Tin Lành Calvin làm được điều này ban đầu bằng cách khẳng định thuyết tiền định. Thuyết này cho rằng ta không thể đạt được sự cứu rỗi bằng đức tin hay hành động; điều này đã được quyết định cho mọi người ngay từ khi khởi đầu thời gian, và không gì có thể làm thay đổi số phận của ta.

Một niềm tin như vậy có thể dễ dàng khuyến khích thái độ tin vào thuyết định mệnh. Nếu hành vi và đức tin không làm nên sự khác biệt, tại sao không hưởng thụ? Tại sao nên là người tốt? Bởi, theo thần học Calvin, lòng tốt là một dấu hiệu đáng tin cậy của sự lựa chọn. Bất kỳ ai cũng có thể được chọn, nhưng điều đó chỉ có lý khi giả định rằng hầu hết những người được chọn sẽ thể hiện qua tính cách và cuộc đời phẩm chất tâm hồn cũng như bản chất vận mệnh của họ. Sự trấn an ngầm này là một động lực mạnh mẽ cho các tư tưởng và hành vi đúng đắn. Như người phụ nữ Anh Elizabeth Walker viết cho cháu nội vào năm 1689, bóng gió tới một trong những dấu hiệu không mấy quan trọng nhưng lại quan trọng về ân sủng, “Không phải cứ trong sạch là tốt, nhưng người tốt thì chắc chắn phải trong sạch.”¹² Và trong khi niềm tin mạnh mẽ vào thuyết tiền định không kéo dài quá một hoặc hai thế hệ (nó không phải kiểu tín điều có sức hấp dẫn lâu dài), cuối cùng nó được cải thành một bộ quy tắc về hành vi thế tục: lao động chăm chỉ, trung thực, nghiêm túc, tiết kiệm cả việc chi tiêu lẫn thời gian (cả hai đều được Đức Chúa Trời cho chúng ta mượn)*. “Thời gian thì ngắn còn công việc thì dài,” nhà thần học Thanh giáo Richard Baxter (1615-1691) răn dạy.

•

Phân tích tốt nhất về mô hình Weber vẫn là Structure of Social Action (Cấu trúc của hành động xã hội) của Talcott Parsons. Nói rõ hơn về mô hình này, Parsons chia hành động thành ba loại: hợp lý (phù hợp với mục đích), bất hợp lý (không liên quan đến mục đích), và phi lý (hành động mà bản thân nó là mục đích). Một ví dụ điển hình về loại cuối cùng: “Thưa Cha, con không thể nói dối; chính con đã chặt cây anh đào.” Đạo đức Calvin của Weber rơi vào nhóm phi lý.

Tất cả những giá trị này giúp cho việc kinh doanh và tích lũy tư bản, nhưng Weber nhấn mạnh rằng các tín đồ Calvin không nhắm tới sự giàu có. (Tuy nhiên, ông có lẽ dễ dàng tin rằng sự giàu có chân thật là một dấu hiệu của đặc ân thiêng liêng.) Châu Âu không phải đợi tới Cải cách Tin Lành để tìm ra những người muốn giàu có. Quan điểm của Weber là Tin Lành tạo ra một dạng doanh nhân mới, một kiểu người khác, có mục đích sống và làm việc theo một lối nào đó. chính cái lối đó mới quan trọng, và sự giàu có tốt nhất là một sản phẩm phụ.

Một tín đồ Calvin sẽ nói, đó chính là những gì mà Tây Ban Nha đã sai lầm: giàu có dễ dàng, của cải bỗng dưng mà có. Hãy so sánh thái độ của Tin Lành và Công giáo đối với cờ bạc trong giai đoạn đầu hiện đại. Cả hai đều lên án nó, nhưng người Công Giáo lên án vì có thể bị (sẽ) thua bạc, và không một người có trách nhiệm nào lại có thể hủy hoại hạnh phúc của mình và của người khác theo cách đó. Ngược lại, người Tin Lành lên án vì có thể thắng bạc, và điều đó sẽ không tốt cho tính cách. Chỉ rất lâu sau này đạo đức Tin Lành mới giảm xuống thành một bộ các cách ngôn về thành công vật chất và những bài thuyết giáo xun xoe, tự mãn về những đức hạnh của sự giàu có.

Luận văn của Weber làm dấy lên sự bác bỏ dưới mọi hình thức. Công giáo La Mã không biết nên chấp nhận nó như một sự khen ngợi hay lên án nó như một sự chỉ trích. Các nhà sử học duy vật bác bỏ quan điểm cho rằng các khái niệm trừu tượng như giá trị và thái độ, nói gì đến những khái niệm được tôn giáo truyền cảm hứng, có thể thúc đẩy và định hình phương thức sản xuất. Việc bác bỏ này còn mạnh mẽ hơn do ý định bất kính và dứt khoát của Max Weber nhằm bác bỏ Marx về vấn đề này. Để hợp lý, một số người lập luận rằng sự nổi lên của chủ nghĩa tư bản đã tạo ra Tin Lành; hoặc Tin Lành có sức hấp dẫn đối với một số kiểu người - thương nhân, thợ thủ công - mà giá trị cá nhân của họ đã dẫn tới làm việc chăm chỉ và thành công trong kinh doanh.¹⁴

Trong một nghiên cứu có ảnh hưởng tên là Religion and the Rise of Capitalism (Tôn giáo và sự nổi lên của chủ nghĩa tư bản), nhà sử học xã hội người Anh R. H. (“Harry”) Tawney đã bác bỏ mối liên hệ giữa Tin Lành và tăng trưởng kinh tế. ông cho rằng, nền kinh tế Anh cất cánh vào thế kỷ 16 chỉ khi ảnh hưởng của tôn giáo bị suy giảm, được thay thế bằng các thái độ thế tục. Một điều mà ông đã thừa nhận đạo đức của người Thanh giáo bất đồng: nó bảo vệ các thương nhân và nhà sản xuất trước những cú đá và mũi tên của sự khinh thị đầy trưởng giả. Nó cho họ một cảm giác về phẩm giá và công bình, là áo giáp trong một thế giới đầy thành kiến chống buôn bán. Và vì vậy, không chịu sự cám dỗ của nhàn rỗi thượng lưu, những người Calvin tốt vẫn làm việc từ thế hệ này sang thế hệ khác, tích lũy của cải và kinh nghiệm cùng với quá trình đó.¹⁵

Có sự tranh cãi tương tự xoay quanh luận văn phái sinh của nhà xã hội học Robert K. Merton, người lập luận rằng có một mối liên kết trực tiếp giữa Tin Lành với sự nổi lên của khoa học hiện đại. Ông không phải là người đầu tiên đưa ra luận điểm này. Vào thế kỷ 19, Alphonse de Candolle, thuộc gia tộc Huguenot của Geneva, tính rằng trong số 92 thành viên nước ngoài được bầu vào Viện hàn lâm Khoa học Pháp giai đoạn 1666-1866, có khoảng 71 người Tin Lành, 16 người Công giáo, và năm người còn lại là Do Thái giáo hoặc liên quan đến việc sáp nhập tôn giáo - đây là từ nhóm dân cư bên ngoài Pháp với 107 triệu người Công giáo, 68 triệu người Tin Lành. Một phép tính tương tự về người nước ngoài tại Hiệp hội Hoàng gia ở London năm 1829 và 1869 cho thấy số người Công giáo và Tin Lành tương đương nhau trong nhóm dân cư có số người Công giáo nhiều hơn số người Tin Lành tới ba lần.¹⁶

Rõ ràng, phần lớn việc này đã phản ánh sự tiếp cận rộng rãi hơn của người Công giáo ở các nước Công giáo với các ngành nghề tự do cũ và bộ máy hành chính, và do đó họ ưa thích kiểu giáo dục khác biệt của nhà trường. Nhưng phần lớn là do nỗi sợ hãi của giới tăng lữ, bởi sự bất mãn của họ đối với những phát hiện và mô hình khoa học đã phủ nhận học thuyết tôn giáo. Theo nhà hóa học người Anh và là mục sư theo Nhất thể Joseph Priestley thì giáo hoàng, khi bảo trợ khoa học, “đã nuôi ong tay áo,” vì ông có “lý do để run sợ kể cả trước thiết bị bơm hơi, hoặc máy móc chạy điện.”¹⁷

Đi ngược lại với tất cả những điều này, một học giả đã dứt khoát xác nhận rằng không có cơ sở thực nghiệm nào cho mối liên hệ giả định đó;¹⁸ rằng dữ liệu của Weber về nền giáo dục khác biệt giữa người Công giáo và Tin Lành ở Đức vào bước ngoặt thế kỷ (người Tin Lành có khuynh hướng về các chương trình thương mại và khoa học) được tính toán tồi; rằng giới kinh doanh Công giáo và phi Calvin sống và làm việc tốt như các hình mẫu thần học Calvin lý tưởng của Weber; rằng ta cũng có thể giải thích các khác biệt giữa Bắc và Nam Âu theo địa lý hoặc chủng tộc; và rằng Max Weber giống như các thợ may của hoàng đế Trung Hoa, và mối liên hệ Tin Lành của ông chẳng có chuyện gì cũng làm rối lên.

Thật vậy, công bằng mà nói, hầu hết các sử gia ngày nay đều xem luận văn Weber là không hợp lý và không chấp nhận được: nó có tính thời điểm và không còn giá trị.

Tôi không đồng ý. Không phải ở cấp độ thực nghiệm, nơi dữ liệu cho thấy các thương nhân và nhà sản xuất Tin Lành đóng một vai trò hàng đầu trong thương mại, ngân hàng, và công nghiệp.¹⁹ Tại các trung tâm sản xuất ở Pháp và miền Tây Đức, người Tin Lành thường là người thuê, người Công giáo thường là người làm thuê. Tại Thụy Sĩ, các bang Tin Lành là trung tâm của ngành hàng xuất khẩu (đồng hồ, máy móc, dệt may); người Công giáo chủ yếu là nông nghiệp, ở Anh, người Tin Lành áp đảo vào cuối thế kỷ 16, là những người bất đồng (được hiểu là những người theo thần học Calvin) rất năng động và có ảnh hưởng tại các nhà máy và bắt đầu Cách mạng Công nghiệp non trẻ.

Cũng không phải về lý thuyết. Trọng tâm vấn đề quả thực nằm ở chỗ hình thành nên một kiểu con người mới - duy lý, ngăn nắp, siêng năng, năng suất. Những đức tính này dù không mới nhưng ít phổ biến. Tin Lành đã khái quát hóa chúng trong số những người gia nhập đạo, vốn đánh giá lẫn nhau bằng sự tuân thủ các tiêu chuẩn này. Đây tự nó là một câu chuyện, mà ngạc nhiên thay Weber hầu như không nhắc đến: vai trò của áp lực nhóm và sự giám sát lẫn nhau trong việc đảm bảo hiệu suất - ai cũng nhìn ngó người khác và quan tâm đến công việc của nhau.

Hai đặc điểm đặc biệt của người Tin Lành phản ánh và xác nhận mối liên hệ này. Đầu tiên là sự chú trọng vào dạy và học, đối với con gái cũng như con trai. Đây là sản phẩm phụ của việc đọc Kinh Thánh. Các tín đồ Tin Lành được mong đợi tự đọc Kinh Thánh (Ngược lại, người Công giáo được dạy giáo lý nhưng không phải đọc, và họ rõ ràng không được khuyến khích đọc Kinh Thánh.) Kết quả: nhiều người biết chữ hơn và có một lượng lớn ứng viên cho việc học tiếp lên cao; cũng như đảm bảo hơn nữa sự liên tục của việc biết chữ từ thế hệ này sang thế hệ khác. Các bà mẹ biết chữ rất quan trọng.

Thứ hai là tầm quan trọng dành cho thời gian. Ở đây chúng ta có những gì mà nhà xã hội học này gọi là bằng chứng khiêm tốn: việc chế tạo và mua bán các loại đồng hồ. Ngay cả ở các vùng Công giáo như Pháp và Bavaria, hầu hết nhà sản xuất đồng hồ đều là người Tin Lành; và việc sử dụng những công cụ đo thời gian này cùng với việc phổ biến chúng tại các vùng nông thôn ở Anh và Hà Lan còn nhanh hơn ở các nước Công giáo.²⁰ Không có gì minh chứng nhiều hơn thế sự nhạy cảm thời gian với việc “đô thị hóa” của xã hội nông thôn, tất cả những điều đó ngụ ý về sự phổ biến nhanh chóng các giá trị và thị hiếu.

Điều này không có nghĩa là “kiểu lý tưởng” của Weber về con người tư bản chủ nghĩa chỉ có thể được tìm thấy trong số những người Calvin và các hiện thân giáo phái sau này của họ. Con người thuộc mọi đức tin và không có đức tin đều có thể trở nên duy lý, siêng năng, ngăn nắp, năng suất, sạch sẽ, và nghiêm túc. Họ cũng không nhất thiết phải là doanh nhân. Người ta có thể thể hiện và hưởng lợi từ những phẩm chất này trong mọi tầng lớp xã hội. Lập luận của Weber, như tôi thấy, là ở nơi đó và trong thời gian đó (Bắc Âu, từ thế kỷ 16 đến 18), tôn giáo khuyến khích sự xuất hiện nhiều kiểu tính cách mà trước đây chỉ là cá tính và khác biệt; và kiểu tính cách này tạo ra một nền kinh tế mới (một phương thức sản xuất mới) mà chúng ta biết với tư cách là chủ nghĩa tư bản (công nghiệp).

Thêm vào đó, nhu cầu về vốn cố định (thiết bị và nhà máy) ngày càng tăng trong khu vực công nghiệp. Điều này làm cho sự liên tục rất quan trọng - vì mục đích duy trì và cải tiến liên tục cũng như tích lũy kiến thức và kinh nghiệm. Về mặt này, các doanh nghiệp sản xuất ấy rất khác với các doanh nghiệp thương mại, chúng thường mang hình thức huy động đột xuất về vốn và lao động, tập hợp lại cho một chuyến hành trình hoặc phiêu lưu và sau đó giải thể. (Xin nhớ rằng Công ty Đông Ấn của Anh đã hoạt động theo cách này trong những năm đầu, dù nó cũng sớm chứng tỏ rằng một sự huy động liên tục sẽ là cần thiết.)

Đối với những yêu cầu này về một loại hình mới của nền kinh tế, doanh nhân kiểu Weber đặc biệt thích hợp về tính khí và thói quen; và ở đây Tawney nhấn mạnh về mối liên hệ giữa lòng tự trọng và tính liên tục là đặc biệt thích đáng. Không phải ngẫu nhiên mà vua Pháp, luôn sẵn sàng và vui lòng tôn vinh các nhà tư sản đầy tham vọng xã hội (điển hình là các luật sư) cùng với bằng sáng chế của giới quý tộc - tất nhiên phải trả giá - bắt đầu từ thế kỷ 17 cho phép các quý tộc tham gia thương mại bán buôn (vì đối lập với bán lẻ); và vào thế kỷ 18 thì áp đặt điều kiện về tính liên tục đối với những người có khát vọng trong ngành. Thương nhân hay nhà sản xuất mới được phong quý tộc này được yêu cầu tiếp tục “buôn bán”- một điều kiện từng được coi là đáng hổ thẹn cố hữu, không thích hợp với địa vị cao quý như vây.²¹ Vấn đề là, như một tín đồ Calvin có thể thấy, những người có địa vị và tham vọng khó có thể làm việc trong phòng tài vụ và công xưởng. Họ chỉ có thể làm việc tốt hơn và cần mẫn hơn trong những bộ đồ len tối màu, chứ không phải trong những bộ đồ ren lụa và tóc giả.

Tuy nhiên, điều quan trọng là sự phát triển của một thể loại kinh doanh mới, nó chỉ là một khía cạnh trong việc chuyển đổi quyền lực kinh tế và sự giàu có từ Nam sang Bắc. Không chỉ tiền bạc di chuyển mà còn cả kiến thức; và chính kiến thức, nhất là kiến thức khoa học, đã tạo ra các triển vọng kinh tế. Trong những thế kỷ trước Cải cách, Nam Âu là một trung tâm học tập và nghiên cứu tri thức: Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, vì ở trên đường biên của các nền văn minh Ki-tô và Islam giáo, hưởng lợi từ người Do Thái trung gian; và Ý, có những mối liên hệ riêng. Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã sớm thất bại, bởi lòng nhiệt thành tôn giáo và thập tự chinh vũ trang đã xua đuổi những người ngoài (người Do Thái và sau đó là người Do Thái cai đạo), không khuyến khích theo đuổi điều mới lạ hay dị giáo co tiềm năng; nhưng Ý tiếp tục sinh ra một số nhà toán học và khoa học hàng đầu châu Âu.

Không phải ngẫu nhiên mà hội học thuật đầu tiên (Accadémia dei Lincei, Rome, 1603) đã được thành lập ở đó.*

•

Lincei = linh miêu. Loài vật này được chọn do nổi tiếng có tầm nhìn tốt.

Tuy nhiên, Cải cách Tin Lành đã làm thay đổi các quy tắc. Nó tạo nên một sự thúc đẩy mạnh mẽ với việc xóa mù chữ, làm nảy sinh những bất đồng và dị biệt, cổ vũ tính hoài nghi và phủ nhận uy quyền vốn là trọng tâm của nỗ lực khoa học. Các nước Công giáo, thay vì đáp ứng thách thức này, đã đáp lại bằng cách đóng cửa và kiểm duyệt. Phản ứng trong các lãnh địa Habsburg, trong đó có các Nước Vùng Đất Thấp, cũng kịch liệt lên án Luther. Sự có mặt của những người tị nạn Marrano, bị sợ hãi và ghét bỏ như kẻ thù của Giáo hội chân chính và bị cáo buộc cố tình truyền bá các giáo lý mới, làm trầm trọng thêm cơn điên loạn.

Một loạt cấm đoán tiếp theo (từ năm 1521 trở đi), không chỉ về việc xuất bản mà còn là việc đọc các quan điểm dị biệt, bằng bất kỳ ngôn ngữ nào. Nhà cầm quyền Tây Ban Nha, cả thế tục lẫn giáo sĩ, coi tín đồ Luther (tất cả người Tin Lành khi đó được xem như tín đồ Luther) không phải là những người bất đồng chính kiến, mà như những người phi Ki-tô, giống như người Do Thái và Islam giáo là kẻ thù của đức tin.²² Bất kỳ tư tưởng nào về việc chấm dứt Tòa án dị giáo đều bị hoãn lại, Giáo hội và chính quyền dân sự cùng kiểm soát tư tưởng, kiến thức, và niềm tin. Năm 1558, án tử hình được áp dụng cho việc nhập sách nước ngoài khi chưa được phép và cho việc in ấn không có giấy phép. Các trường đại học hạ xuống thành các trung tâm truyền giáo; những cuốn sách phi chính thống và nguy hiểm được xếp vào Index Librorum Prohibitorum (Danh sách sách bị cấm) (năm 1557 ở Rome, 1559 ở Tây Ban Nha), và những cuốn sách an toàn xuất hiện với giấy phép in sách chính thức (“cuốn sách này được phép in”). Trong những cuốn sách thuộc danh sách Tây Ban Nha, sách khoa học bị cấm vì tác giả của chúng là người Tin Lành. Người ta vẫn lén lút nhập sách, bất chấp sự nguy hại tới tính mạng, và việc truyền bá những tư tưởng mới cho xã hội cứ nhỏ giọt lớn dần (Xin nhớ lại việc xét duyệt và thanh lọc sách khi cuốn Don Quixote mới ra đời. Vấn đề không chỉ là vai trò của ý tưởng chợt nảy ra, mà còn là những lý do ngớ ngẩn - những chuyện tầm phào mang lại rủi ro trong một xã hội nghèo kiến thức, giàu tưởng tượng.)

Người Tây Ban Nha cũng không được phép du học, vì sợ rằng họ tiếp thu học thuyết lật đổ. Cùng năm đó (1559), nhà vua cấm theo học tại các trường đại học nước ngoài trừ những trung tâm an toàn như Rome, Bologna, và Naples. Hậu quả thật kinh khủng. Lâu nay sinh viên Tây Ban Nha vẫn tới Đại học Montpellier để học y khoa; họ bắt đầu phải dừng lại - từ năm 1510 đến 1559 có 248 sinh viên; từ năm 1560 đến 1599 có 12.²³ (Ta có thể thắc mắc về 12 kẻ cứng đầu này.) Các nhà khoa học chống đối bị buộc phải im lặng và phải tự tố cáo mình. Các chế độ thi hành việc kiểm soát tư tưởng và bất tuân theo quan điểm chính thống không bao giờ thỏa mãn với việc cấm đoán và trừng phạt. Kẻ phạm tội còn phải thú nhận và ăn năn - cho sự cứu rỗi của mình và của cả người khác.

Cuộc bức hại đã dẫn đến một cuộc “săn đuổi phù thủy” liên miên, gồm đám chỉ điểm được trả tiền, cánh hàng xóm tọc mạch, và sự thanh lọc dòng máu chủng tộc điên cuồng (limpieza de sangre). Người Do Thái cải đạo bị tóm cổ bởi các dấu vết của sự thực hành kiểu Moses làm lộ tẩy: không ăn thịt lợn, đồ lanh mới vào thứ Sáu, lời cầu nguyện bị nghe lỏm, đi nhà thờ bất thường, một từ không đúng chỗ. Nhất là tính sạch sẽ gây ra nghi ngờ, và tắm được xem như là bằng chứng của sự bội giáo, đối với người Marrano và Morisco cũng thế. “Cụm từ ‘được biết bị can thường tắm…’ là một câu phổ biến trong hồ sơ của Tòa án dị giáo.”²⁴ Bẩn truyền kiếp: những người sạch sẽ không cần tắm rửa. Với tất cả những điều này, người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã hạ thấp và thu nhỏ bản thân. Bất khoan dung có thể gây hại cho kẻ bức hại hơn là nạn nhân.

Vì vậy, Iberia và thực sự là toàn bộ châu Âu Địa Trung Hải đã lỡ chuyến tàu mang tên Cách mạng Khoa học. Trong những năm 1680, Juan de Cabriada, một bác sĩ ở Valencia, đã tranh cãi với các bác sĩ ở Madrid, cố gắng vô ích để thuyết phục họ công nhận khám phá của Harvey về sự tuần hoàn máu, trái với truyền thống Galen* cổ xưa. Ông tự hỏi, điều gì không ổn với Tây Ban Nha? Đó là “như thể chúng ta là người Anh-điêng, luôn là người cuối cùng” học hỏi kiến thức mới.²⁵

•

Aelius Galenus (129-200/217): triết gia kiêm thầy thuốc La Mã gốc Hy Lạp, cho rằng gan (thay vi tim như quan điểm của Harvey sau này) là trung tâm của tuần hoàn máu. (BT)

Nhà sử học người Anh Hugh Trevor-Roper lập luận rằng phản ứng này, bài Tin Lành dữ dội hơn cả chính Tin Lành, đã ấn định số phận của Nam Âu trong 300 năm sau đó.²⁶ Sự thụt lùi ấy không phải do tiền định cũng không phải bị ép buộc bởi giáo lý. Nhưng một khi đã đặt chân lên con đường này, Giáo hội, người được ký thác và giám hộ chân lý, thấy khó có thể thừa nhận sai lầm và thay đổi đường đi. Khó đến mức nào? Nghe đâu ngày nay Rome cuối cùng đã gần như phục hồi danh dự cho Galileo sau gần 400 năm. Khó vậy đấy.

KẾT TỘI GALILEO

Galileo Galilei không phải là một vị thánh, nhưng ông là một thiên tài và một kho báu - đối với Florence, Ý, châu Âu, và thế giới. Ông là một người tiên phong trong khoa học thực nghiệm, một người quan sát tinh tế (phù hợp với tư cách một thành viên của Học viện Lynxes), một nhà tư tưởng sắc sảo, một nhà hùng biện và tranh luận mạnh mẽ. Song, vào năm 1633, ông bị Giáo hội La Mã kết tội hỗn xược và dị giáo: “Quan điểm cho rằng Mặt trời là trung tâm của thế giới và đứng im là lố bịch, sai lầm về triết học, và chính thức là dị giáo, vì nó hoàn toàn trái với Kinh Thánh.”

(Galileo không phải là người đầu tiên, cũng không phải là người cuối cùng. Quan trọng không kém, nếu ít được nhớ đến, đó là vụ thiêu sống Giordano Bruno ở Rome vào tháng 2/1600, một cựu tu sĩ Dòng Dominico*, một triết gia hình dung vũ trụ gần giống với những gì chúng ta biết hiện nay hơn hẳn Copernicus hay Galileo: không gian vô tận, hàng tỉ ngôi sao đang cháy, Trái đất xoay quanh Mặt trời, vật chất bao gồm các nguyên tử, vân vân. Tất cả các quan điểm dị giáo này, liên quan đến những điều huyền bí và ma thuật. Trên thực tế, bằng việc thiêu sống Bruno, Giáo hội tuyên bố ý định nắm khoa học và trí tưởng tượng trong tay và trói buộc chúng với Rome.²⁷ Nhưng khi Galileo làm việc và phát ngôn, vẫn có không gian cho tự do.)

•

Người Việt quen gọi là Dòng Đa minh. (BT)

Đó là lời tuyên án. Lời thú tội của Galileo dài hơn khoảng 14 lần. Vấn đề không phải là để tuyên bố tín điều, mà là để lên án dị giáo và cho mọi người thấy thật rõ sự hối lỗi của tội nhân, sự công nhận và chấp nhận của anh ta đối với uy quyền của Giáo hội, và lời hứa ăn năn chân thành của anh ta. Không bao giờ lặp lại. Đó là bản chất của sự kiểm soát tư tưởng trong các hệ thống không thể sai lầm: mục tiêu không chỉ là kết án mà còn nhằm thuyết phục - cả người phạm tội lẫn mọi thành viên khác của hệ thống.

Tại sao Giáo hội lại chọn lưu hành thuyết địa tâm vẫn là điều bí ẩn. Trong Kinh Thánh dường như không có điều nào đòi hỏi niềm tin như vậy. Chính xác là, Kinh Thánh có sử dụng hình ảnh Mặt trời đi qua bầu trời hoặc dừng lại trên hành trình đó, nhưng không khó để coi đó là những biểu hiện, đôi khi ẩn dụ, về điều mà người trên Trái đất nhìn thấy. Tòa thánh La Mã có thể bỏ qua vấn đề này mà không phá vỡ chuỗi đức tin và sự tuân phục. Song, bất kỳ giáo hội nào cũng đều bị cám dỗ trước việc đặt uy quyền dựa trên giáo lý và giáo điều, vì đây là dấu hiệu và là công cụ của cai trị, đặc biệt là trong những thời kỳ rối ren.

Trong khi đó Galileo, vì nhiều lý do về tính khí cũng như sự chính trực của người trí thức, lại thích chống đối. Là một nhà tranh biện đáng gờm, ông không chịu được lũ ngốc và thấy chúng rất nhiều trong giới tăng lữ. Đây là trò chơi nguy hiểm trong một thế giới La Mã có quyền lực gần như vô biên, mưu đồ và tham vọng, vu khống và phản bội. Byzantium bên sông Tiber: không có gì ở Rome khiến cho các địch thủ sung sướng hơn là sự sụp đổ ngay từ đầu của Đức Thánh Cha, vì mọi thay đổi về giáo hoàng đều kéo theo việc sắp xếp lại quyền lực và địa vị. Hôm nay còn ở đây, ngày mai đã biến mất; bạn bè hiện tại nhưng mai sau lại là kẻ thù. Galileo không thể tin bất kỳ ai.

Thậm chí tệ hơn, có lẽ là phản ứng của Galileo đối với những lời bóng gió và cảnh báo về sự phản đối sẽ “đi tới chỗ công khai”- xuất bản bằng tiếng Ý chứ không phải tiếng La-tinh - và do đó vượt ra khỏi phạm vi nội bộ và thu hút khán giả rộng rãi hơn. Trên thực tế, ông đang truyền bá (thông tục hóa) dị giáo, và điều đó là không thể chấp nhận được*

•

So sánh với quy tắc lâu đời của Ý về ấn phẩm khiêu dâm: miễn là cuốn sách đắt tiền và có số bản giới hạn, nó sẽ được chấp nhận; nhưng phiên bản giá rẻ thì bị cấm, vì e ngại làm hư hỏng thường dân chất phác, vốn không có các nguồn văn hóa để chống lại sự cám dỗ và tội lỗi. Về lo ngại của Giáo hội đối với tiếng mẹ đẻ, xem thêm các rắc rối của Giambattista della Porta trong những năm 1580. Eamon, From the Secrets of Nature (Từ những bí mật của thiên nhiên), trang 361, chú thích 41.

Vì vậy Galileo đã nhận tội, cho dù nghe nói ông đã có một lời phản đối ngoan cố sau cùng (“Eppure si muove", [Dù các ông có nói gì đi nữa, nó vẫn chuyển động]); ông bị quản thúc tại gia và chấm dứt sự nghiệp khoa học sáng tạo, có ảnh hưởng của mình. Và đó là một tổn thất thê thảm với nền khoa học Ý, một nền khoa học từng chống lại những hạn chế ngày càng tăng hàm ẩn trong phong trào Phản Cải cách, chừng nào nhà khoa học vĩ đại này còn làm việc và phát triển.

Thế còn nền khoa học ở các vùng đất khác thì sao? ở các nước Tin Lành, sự kết án đó chẳng có nghĩa lý gì. Có chăng, nó xác nhận các cuộc nổi dậy chống lại uy quyền Giáo hội bị họ khinh miệt vì những mê tín ở Rome. Cha Gassendi, giáo sư tại Aix-en-Provence và là người quan sát xuất sắc các hiện tượng thiên văn, đến Hà Lan năm 1632 và viết thư về cho một đồng nghiệp người Pháp nói tới thái độ đối với mô hình Copernicus: “Tất cả những người ở đây đều ủng hộ nó.”²⁸ Đây có thể là một sự cường điệu, nhưng nó thể hiện điều tương phản với những gì ông biết ở quê nhà. Hà Lan, Anh, và các nước Tin Lành nói chung ở não trạng khác.

Ở Pháp, các nhà bác học bị giằng co giữa tình cảm và lý trí, chính trực và tuân phục. Vẫn Gassendi, viết thư cho Galileo, xin ông giảng hòa với Rome và lương tâm mình - cả hai cùng một lúc: “Ta đang rất lo lắng về số phận đang chờ đợi anh, chính anh, vinh quang vĩ đại của thế kỷ! Nếu Toà thánh đã quyết định điều gì trái với quan điểm của anh, hãy chịu đựng nó như một người khôn ngoan. Miễn là anh sống với niềm tin rằng anh đã kiếm tìm duy nhất chân lý mà thôi.”²⁹

Duy nhất chân lý. Nhưng chân lý nào? Trong giới hạn kiến thức hiện có vào thời điểm đó, chỉ riêng Copernicus đã để lại nhiều điều khát vọng. Mô hình Copernicus-Kepler phù hợp tốt hơn với các quan sát, nhưng liệu điều đó có chứng minh rằng Trái đất quay quanh Mặt trời? Tốt hơn và an toàn hơn là tiếp tục thí nghiệm và đừng hỏi tại sao. Đây là cách tiếp tục quan sát trong khi phủ nhận kết quả, và sự lẩn tránh này được một số nhà khoa học hàng đầu của Pháp thời đó chào đón*. Do đó, Mersenne, nhà truyền đạt xuất sắc trong số các nhà bác học châu Âu, đã viết vào năm 1634 rằng mọi thứ mà ai đó từng nói về chuyển động của Trái đất không chứng minh được vấn đề; và ông từ bỏ kế hoạch viết một cuốn sách về thuyết nhật tâm. Gassendi, cũng vậy. Descartes, cũng vậy. Descartes vĩ đại đi đến cách lái vấn đề của riêng mình: các thiên thể khi di chuyển không bị chi phối bởi dạng nào đó của lực kéo, một lực hấp dẫn huyền diệu vô hình, mà bằng các vòng xoáy của lực mang chúng đi cùng. Lực hấp dẫn thoảng mùi mê tín, trong khi các vòng xoáy có vẻ khoa học. Trong trường hợp này, theo Descartes, Trái đất được mang trong trường lực của nó như một hành khách trên thuyền. Thuyền di chuyển, nhưng hành khách thì không. Vì vậy, Trái đất không di chuyển.

•

Ở Ý cũng vậy. So sánh với Accadémia del Cimento tồn tại trong thời gian ngắn, được Công tước Leopold xứ Tuscany tổ chức và bảo trợ, được thành lập và kêu gọi và giải thể sau khi ông rời Rome để theo đuổi những tiếng gọi cao hơn. Không có quyền tự chủ về trí tuệ: các thành viên đã báo cáo những thí nghiệm của họ, nhưng tất cả chỉ có thế - nói cách khác, khoa học nhưng lại không khoa học.

Điều đó đã được chứng minh.

Ngay cả với sự khôn ngoan như vậy, Descartes vẫn thấy khó có thể sống trong một nước Pháp của những điều xảo quyệt giả nhân nghĩa. Ông chuyển đến Hà Lan và không để lại địa chỉ nơi đến, ngoại trừ với Mersenne. Trong khi đó người Pháp từ từ, miễn cưỡng, đến với vũ trụ học của ông, và một khi đã tới đó, liền bám vào hệ thống Descartes như là cách từ chối các lý thuyết Newton về chuyển động và trọng lực. Đẩy tốt hơn kéo. Vì Newton là người Anh, nên người Pháp, khi đó cũng như bây giờ, cảm thấy khó chịu khi phải học hỏi từ những người khác (nous n'avons pas de leçons à recevoir… - chúng ta không phải học từ ai cả…), đặc biệt là từ kẻ thù truyền kiếp của họ trong các trận Agincourt và Crécy. Một ví dụ thái quá về chủ nghĩa sô-vanh* trí thức này xuất hiện vào những năm 1980, khi giới chức y tế Pháp nhất quyết phân phối máu bị nhiễm bẩn chứ không mua các thuốc thử của Mỹ và thiết bị khử nhiễm. (Mỹ đã thay Anh trở thành bête noire [nước đáng ghét nhất] với người Gô-loa, còn tệ hơn thế vì đã từng giúp đỡ trong hai cuộc thế chiến.) Chính quyền Pháp do đó đã kết án hàng trăm, có lẽ là hàng ngàn người, bị AIDS và tử vong.

•

Chủ nghĩa sùng bái tinh thần bè phái (thường là dân tộc) cực đoan, mù quáng. (BT)

Khi cuối cùng người Pháp đành cam chịu với toán học và vật lý Newton, họ đã làm rất tốt. Họ có tài năng và thiên tài phong phú. Nhưng họ đã đánh mất vài thế hệ vì tự kiêu.

SỰ LÌ LỢM CỦA BẤT KHOAN DUNG VÀ ĐỊNH KIẾN³⁰

Sicily thế kỷ 15 đã không gặp may khi phải trung thành với vua xứ Castile; vì thế khi Ferdinand và Isabella năm 1492 ra lệnh trục xuất hoặc cải đạo người Do Thái ở Tây Ban Nha, Sicily đành nghe theo. Không phải là hòn đảo này không có thái độ bài Do Thái, như một số cuộc tàn sát trước đó cho thấy. Nhưng người Do Thái đã sống ở đó mấy thế kỷ và đóng vai trò rất lớn trong thương mại của Sicily, chưa nói đến vị trí của họ với tư cách các bác sĩ và người bào chế thuốc. Tổng trấn Sicily do dự, chần chừ ban hành sắc lệnh định mệnh; nhưng hàng loạt các mệnh lệnh đã dọn đường khi cấm người Do Thái bán tài sản, buộc họ phải thanh toán mọi khoản nợ tồn đọng, và - điềm gở nhất - cấm họ mang vũ khí.

Không cần phải đi vào chi tiết. Người Do Thái trên đảo trì hoãn được một thời gian ngắn; họ cũng được phép rộng lượng mang theo quần áo trên lưng, một tấm nệm, một tấm mền bằng len hoặc thun, hai tấm vải trải giường, và một ít tiền, cộng với chút thức ăn đi đường. Chúng ta được biết nhiều người Sicily thấy làm tiếc khi thấy họ ra đi. Có lý do cả. Những gì còn lại về thương mại co lại gần như bằng không; nhà cửa và thậm chí cả khu phố bị bỏ hoang; và chúng ta phải giả định rằng một số người phép tắc cảm thấy xấu hổ.

Rất lâu sau, tới cuối thế kỷ 17, một số người Sicily giục giã nhà vua làm điều gì đó để thúc đẩy thương mại. Charles II liền ban cho Messina đặc quyền của một cảng tự do và cho người Do Thái quyền buôn bán ở đó - với điều kiện họ ngủ bên ngoài thành phố và đeo một dấu hiệu phân biệt trên quần áo mình. Lòng hiếu khách nhập nhằng ấy không khuyến khích người Do Thái đến, vì vậy năm 1728 người Do Thái được quyền buôn bán bất kỳ nơi nào trên đảo, được cư trú ở Messina, được có một giáo đường và nghĩa trang, có quyền sở hữu và định đoạt tài sản. Ngay cả điều này cũng không giúp ích gì, vì vậy năm 1740 nhà vua đã dứt khoát mời gọi người Do Thái quay lại. Một số gia đình chấp nhận, nhưng nhận ra mình bị một số người dân có định kiến ngược đãi. Sau đó, ngẫu nhiên là hoàng hậu không sinh được hoàng tử để thừa kế ngai vàng, vua và hoàng hậu bị giới giáo sĩ thuyết phục rằng họ sẽ không có con trai chừng nào họ cho phép người Do Thái ở lại. Vì vậy, sau bảy năm, lại một lần nữa trục xuất.

Sự bất khoan dung, mê tín, thiếu hiểu biết - những thứ này dễ bị lây nhiễm và lan tràn hơn là nhổ bỏ. Những sai lầm và tệ nạn tương tự, mà các nhà cai trị nước ngoài (Tây Ban Nha) phạm phải cách đây đã lâu, đã góp phần vào sự lạc hậu dai dẳng của Sicily cho tới ngày nay.

13.

BẢN CHẤT CỦA CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP

Vào thế kỷ 18, một loạt các phát minh đã làm biến đổi ngành sản xuất bông ở Anh và sinh ra một cách thức sản xuất mới - hệ thống nhà máy*. Đồng thời, các nhánh khác của ngành này cũng tạo nên những tiến bộ có liên quan tương tự và thường xuyên, và tất cả chúng hợp lại, bổ trợ lẫn nhau, thúc đẩy hơn nữa các lợi ích trên mặt trận ngày càng mở rộng. Sự phong phú và đa dạng của những sáng tạo này khiến việc tổng hợp rất khó khăn, nhưng nói chung chúng gồm ba nguyên tắc: (1) sự thay thế của máy móc - nhanh, đều đặn, chính xác, không mệt mỏi - cho kỹ năng và nỗ lực của con người; (2) sự thay thế của thứ vô tri vô giác cho các nguồn năng lượng sống, cụ thể là việc phát minh ra động cơ để chuyển hóa nhiệt năng thành công năng, do đó mở ra nguồn cung năng lượng gần như không giới hạn; và (3) việc sử dụng nguyên liệu mới và phong phú hơn, cụ thể là sự thay thế của khoáng chất cho nguyên liệu thực vật hoặc động vật và cuối cùng là nhân tạo.

•

Từ “factory” (nhà máy) có nghĩa là một đơn vị sản xuất thống nhất (công nhân được tập hợp lại dưới sự giám sát), sử dụng một nguồn năng lượng trung tâm và có tính đơn điệu. Nếu không có năng lượng trung tâm, chúng ta có một manufactory (xí nghiệp).

Những sự thay thế này đã tạo ra Cách mạng Công nghiệp. Chúng làm tăng năng suất nhanh chóng, và cùng với đó là thu nhập trên đầu người. Hơn nữa, sự gia tăng này còn tự duy trì. Trong các thời kỳ trước đây, sự gia tăng dân số luôn theo sau mức sống tốt hơn cuối cùng đã tiêu thụ hết thành tựu. Giờ đây, lần đầu tiên trong lịch sử, cả nền kinh tế lẫn kiến thức đều đang tăng trưởng đủ nhanh để tạo ra một dòng cải tiến liên tục. Đã qua rồi, những nỗ lực ngăn cản của Malthus* và các dự đoán có tính trì trệ của “khoa học ảm đạm”; thay vào đó, đã có một thời kỳ đầy hứa hẹn và kỳ vọng tuyệt vời. Cách mạng Công nghiệp cũng làm thay đổi sự cân bằng quyền lực chính trị - trong các nước, giữa các nước, và giữa các nền văn minh; cách mạng hóa trật tự xã hội; và thay đổi đáng kể cách suy nghĩ cũng như cách làm.

•

Thomas Robert Malthus (1766-1834): nhà nhân khẩu học, nhà kinh tế học cổ điển người Anh, được chú ý với Thuyết dân số, cho rằng tốc độ tăng trưởng dân số tỉ lệ nghịch với tốc độ tăng trưởng của cải sẽ đe dọa nhân loại. (BT)

Từ “cách mạng” có nhiều diện mạo. Nó gợi lên viễn cảnh về sự thay đổi nhanh chóng, thậm chí tàn bạo hoặc quá khích. Nó cũng có thể có nghĩa là sự biến chuyển cơ bản hoặc sâu rộng. Đối với một số người, nó mang nghĩa rộng về tiến bộ (về mặt chính trị): các cuộc cách mạng là tốt, và chính khái niệm về một cuộc phản cách mạng làm quay ngược thời gian, được coi là sự mâu thuẫn về thuật ngữ. Số khác coi các cuộc cách mạng về bản chất tàn phá những thứ có giá trị, do đó xấu.

Tất cả những nghĩa này và nghĩa khác đều dựa trên một từ mà trước đây chỉ có nghĩa đơn giản là bước ngoặt, theo nghĩa đen. Vì vậy, hãy để tôi làm rõ về cách tôi sử dụng thuật ngữ này ở đây. Tôi đang sử dụng nó theo nghĩa ẩn dụ xa xưa nhất, để chỉ một “ví dụ về sự thay đổi hay biến đổi lớn lao trong các sự kiện hoặc thứ cụ thể nào đó” - một nghĩa quay trở lại với những năm 1400 và lùi lại một thế kỷ rưỡi so với thời điểm từ “cách mạng” được sử dụng để biểu thị sự thay đổi chính trị đột ngột.¹ Các nhà nghiên cứu về Cách mạng Công nghiệp luôn sử dụng nghĩa này, giống như những người khác nói về “cách mạng thương mại” trung cổ hoặc “cách mạng khoa học” thế kỷ 17 hoặc “cách mạng tình dục” thế kỷ 20.

Do đó, sự nhấn mạnh ở đây là sâu sắc chứ không phải nhanh chóng. Sẽ chẳng ai ngạc nhiên trước chuyện những tiến bộ kỹ thuật phi thường của Cách mạng Công nghiệp vĩ đại (với hai chữ e viết hoa) không thể đạt được một sớm một chiều. Rất ít phát minh vụt xuất hiện trên thế giới. Ngược lại: phải mất rất nhiều cải tiến lớn nhỏ để biến một ý tưởng thành một kỹ thuật.

Lấy ví dụ năng lượng hơi nước. Thiết bị đầu tiên sử dụng hơi nước để tạo ra chân không và vận hành một máy bơm được cấp bằng sáng chế cho Thomas Savery tại Anh vào năm 1698; máy hơi nước đích thực đầu tiên (có piston) được cấp bằng sáng chế cho Thomas Newcomen vào năm 1705. Động cơ không khí của Newcomen (được gọi như vậy vì nó chỉ dựa vào áp suất không khí) đến lượt mình lại gây lãng phí năng lượng một cách rõ rệt vì xi-lanh nguội đi và phải được gia nhiệt lại mỗi lần hoạt động. Do đó, loại máy này làm việc tốt nhất khi bơm nước ra khỏi các mỏ than, nơi mà nhiên liệu gần như là một thứ miễn phí.

Một thời gian dài - 60 năm - trôi qua trước khi James Watt phát minh ra một động cơ với bộ ngưng tụ riêng biệt (năm 1768), hiệu suất nhiên liệu của nó đủ tốt để làm hơi nước có lợi khi ở xa mỏ than, tại các thành phố công nghiệp mới; và mất thêm 15 năm nữa để điều chỉnh loại máy này sang chuyển động xoay tròn, do đó nó có thể làm quay bánh xe công nghiệp. Trong thời gian đó, các kỹ sư và thợ cơ khí phải giải quyết vô số các vấn đề lớn nhỏ về vận hành và bảo trì. Ví dụ, làm cho các xi-lanh có mặt cắt ngang mịn và tròn, để piston chạy khít và không khí không lọt vào phần chân không, là việc đòi hỏi sự cẩn thận, kiên nhẫn, và khéo léo*. Trong vấn đề tiết kiệm nhiên liệu, mọi khiếm khuyết đều gây ra hao tổn, và chỉ đủ tốt là chưa đủ.

•

Kỹ thuật làm nồi hơi (cuộn tấm kim loại lại, hàn các đường nối, làm nắp trên và dưới) sẽ không áp dụng được vào một xi-lanh của động cơ - do rò rỉ quá nhiều. Phương pháp mới, bao gồm việc khoan đục một khối đúc rắn, là phát minh của John Wilkinson, khoảng năm 1776, ông học được qua việc khoan nòng đại bác (bằng sáng chế năm 1774). Một năm sau, Wilkinson sử dụng động cơ hơi nước để nâng búa dập nặng 60 bảng khi rèn các chi tiết hạng nặng. Đến năm 1783, ông đẩy lên tới 7,5 tấn. Với việc này, ông đã sớm xây dựng các nhà máy cán, dập ép, kéo dãn (để sản xuất dây kim loại), và máy móc hạng nặng tương tự. Usher viết “do sở thích đồng bóng kỳ quái của công chúng, con người có tính cách dữ tợn và không hấp dẫn này chưa bao giờ có được danh tiếng mà ông đáng được nhận với tư cách một trong những người tiên phong phát triển các ngành nghề kim loại nặng.” History of Mechanical Inventions (Lịch sử các phát minh cơ khí), trang 372. Vulcan cũng không hề đẹp mã.

Đó không phải là tất cả. Một loạt công việc khác vẫn cần được khám phá: động cơ áp suất cao (cao hơn không khí), có thể được chế tạo nhỏ gọn hơn và được sử dụng để điều khiển tàu thuyền và phương tiện giao thông đường bộ. Chuyện này phải mất thêm 1/4 thế kỷ. Những mục đích ấy dành cho việc tiết kiệm nhiên liệu tầm quan trọng đặc biệt: không gian bị hạn chế, và người ta muốn có chỗ cho hàng hóa hơn là than. Câu trả lời được tìm thấy trong nguyên lý phân tầng - sử dụng hơi nước áp suất cao để điều khiển lần lượt hai hoặc nhiều hơn piston; hơi nước, sau khi làm xong việc của nó trong một xi-lanh áp suất cao, giãn ra hơn nữa ở một xi-lanh to hơn có áp suất thấp hơn. Nguyên lý này cũng giống như nguyên lý được phát triển ở thời trung cổ: lấy năng lượng từ nước đổ xuống bằng cách đẩy một loạt bánh xe. Nguyên lý phân tầng trở lại với J. E. Hornblower (năm 1781) và Arthur Woolf (năm 1804); nhưng vẫn chưa hoàn toàn hiệu quả cho đến những năm 1850, khi nó được áp dụng vào động cơ hàng hải và đóng góp rất lớn cho thương mại trên biển.

Đây cũng chưa phải là sự kết thúc của nó. Kích thước và công suất của động cơ hơi nước bị hạn chế bởi quán tính của piston. Chạy lên xuống, nó đòi hỏi nhiều năng lượng để đảo chiều. Giải pháp được tìm thấy (Charles A. Parsons, năm 1884) khi chuyển đổi từ chuyển động qua lại sang chuyển động xoay tròn, bằng cách thay thế piston bằng tua-bin hơi nước. Chúng được đưa vào các nhà máy điện trung tâm hồi cuối thế kỷ 19; và vào các con tàu ngay sau đó. Tổng thể, sự phát triển của động cơ hơi nước mất 200 năm.*

•

Nửa sau của thế kỷ 19 đã có cải thiện đáng kể về động cơ hơi nước nhờ những tiến bộ khoa học trong nhiệt động lực học. Nơi mà trước đây công nghệ từng dẫn đầu khoa học ở lĩnh vực này, thì giờ đây khoa học lại dẫn đầu và cho động cơ hơi nước một cuộc sống mới. Về đường cong logistic (lazy-S) của các khả năng tiềm ẩn trong một chuỗi công nghệ nhất định - tăng chậm ở giai đoạn chuẩn bị thử nghiệm, tiếp theo là tiến bộ nhanh chóng và cuối cùng chậm lại khi khả năng bị cạn kiệt - xem bài luận kinh điển của Simon Kuznets, “Retardation of Industrial Growth” (Tăng trưởng công nghiệp chậm chạp).

Trong khi đó, năng lượng nước, tự nó được cải thiện nhiều (guồng nước [John Smeaton, những năm 1750] và tua-bin [Benoit Fourneyron, năm 1827]), vẫn là một cấu phần chính của ngành công nghiệp chế tạo như nó đã từng, kể từ thời trung cổ.²

Tương tự, việc luyện thép bằng than cốc lần đầu tiên thành công, nhờ Abraham Darby ở Coalbrookdale, từ năm 1709. (Tôi đã đứng trong lò cao bị bỏ hoang ở Coalbrookdale, ở đó có những viên gạch bị rỗ do lửa cháy và quặng tan chảy, tưởng tượng mình đang ở trong cái nôi của Cách mạng Công nghiệp. Giờ đây nó là một phần của bảo tàng công nghiệp, và các du khách hiếu kỳ có thể quan sát nó từ bên ngoài.) Nhưng thành tựu này, dù được nghiên cứu và chuẩn bị kỹ lưỡng, trên thực tế lại là một chuyện may mắn: Than của Darby tình cờ phù hợp.3 Những người khác thì không thành công lắm, và cũng như Darby, họ đã phải hạn chế việc sử dụng gang luyện bằng than cốc để đúc. Phải mất 40 năm để giải quyết những khó khăn này, và việc luyện bằng than cốc chỉ trở nên phổ biến vào giữa thế kỷ.

Hơn nữa, công nghệ này có những hạn chế nghiêm trọng. Gang thích hợp để sản xuất xoong nồi và chảo, tấm chắn sau lò sưởi, ống dẫn và các vật không bị nén tương tự, nhưng công nghệ chế tạo máy móc lại không thể dựa vào việc đúc gang. Các bộ phận chuyển động đòi hỏi tính đàn hồi và co dãn của sắt (hoặc thép) được rèn và phải được định hình (tôi luyện hoặc gia công trên máy) chính xác hơn đúc có thể làm*. Mất một nửa thế kỷ qua nhiều lần thử nghiệm trước khi các thợ sắt có thể làm cho gang luyện bằng than cốc phù hợp với việc tinh chế hơn nữa và trước khi các nhà tinh chế có kỹ thuật để xử lý gang luyện bằng than cốc (Henry Cort, các bằng sáng chế những năm 1783 và 1784). Thép giá rẻ (Henry Bessemer, năm 1856) phải mất thêm 3/4 thế kỷ. Thép giá rẻ đã làm biến đổi hoàn toàn ngành công nghiệp và vận tải. Kim loại đắt tiền này đã từng chỉ dành riêng cho những dụng cụ nhỏ - vũ khí, dao cạo, lò xo, giũa - giờ đây nó có thể được sử dụng để làm đường ray và đóng tàu. Đường ray thép bền hơn, chở được nhiều hơn; tàu thép có vỏ mỏng hơn và chở được nhiều hơn.

•

Gang (gang đúc) có hàm lượng carbon cao (trên 4%). Nó rất cứng, nhưng sẽ nứt hoặc vỡ khi bị sốc. Không thể gia công nó bằng máy, đó là lý do tại sao phải đúc, nghĩa là đổ khuôn và để nguội thành hình. Sắt rèn có thể đem đập, khoan, và gia công nhiều kiểu. Nó sẽ không bị vỡ do sốc và có khả năng chống ăn mòn cao, điều này rất lý tưởng đối với lan can ban công và các công dụng ngoài trời khác (xin xem Tháp Eiffel). Để lấy được gang từ sắt rèn, phải đốt cháy phần lớn carbon, để lại 1% hoặc ít hơn. Sắt rèn từ lâu đã được thay thề bằng thép (1 đến 3% carbon), kết hợp các đặc tính của cả gang lẫn sắt rèn, nghĩa là cả độ cứng với độ dẻo; kết quả là, ngày nay không còn cần đến sắt rèn trừ phi đó là phế liệu. Khó khăn thời kỳ đầu với sắt luyện bằng than cốc là khi tinh luyện sẽ tạo ra một loại sắt có màu đỏ trong thời gian ngắn, tức là giòn khi nóng. Cho đến khi vấn đề đó được giải quyết, thì sắt rèn được làm bằng cách sử dụng gang luyện bằng than vụn.

Hơn nữa, nếu truy xuất nguồn gốc, chúng ta có thể đẩy cả hai sự tiếp nối về kỹ thuật này trở lại thế kỷ 16, tới thời điểm phụ thuộc trước đó của ngành công nghiệp Anh vào than làm nhiên liệu và nguyên liệu, trong sản xuất thủy tinh, làm rượu bia, nhuộm, sản xuất gạch ngói, rèn và luyện kim. Một học giả đã gọi việc chuyển sang sử dụng nhiên liệu hóa thạch này, sớm hơn các nước châu Âu khác, là một “cuộc cách mạng công nghiệp thứ nhất.”⁴

Tiếp theo, máy móc cơ khí. Bản thân máy móc đơn giản là một thiết bị được khớp nối để làm chuyển động một công cụ (hoặc nhiều công cụ) theo cách khôn ngoan như làm bằng tay. Mục đích của nó có thể là tăng sức mạnh và tốc độ của người vận hành như với máy in, máy khoan, hoặc guồng quay tơ. Hoặc nó có thể điều khiển công cụ của mình để thực hiện các chuyển động thống nhất, lặp đi lặp lại, như trong một chiếc đồng hồ. Hoặc nó có thể sắp xếp một bộ công cụ để nhân lên nhiều lần công việc được thực hiện bằng một chuyển động đơn. Chừng nào máy móc còn được vận hành bằng tay, chừng đó còn rất dễ đối phó với những trở ngại và sự cố khó tránh khỏi: người lao động chỉ việc dừng hoạt động bằng cách dừng tay quay lại hoặc giật mạnh đòn bẩy. Máy móc cơ khí làm thay đổi mọi thứ*

•

Máy móc chạy điện chắc chắn là một nguồn gây tai nạn mới trong công nghiệp. Về các vấn đề trong nhà máy đường và độ an toàn cao hơn của các thiết bị điều khiển bằng tay hoặc động vật, xem Schwartz, Sugar Plantations (Đồn điền mía đường), các trang 143-144. Ngựa nguy hiểm hơn la hoặc bò: “… tiếng hét của người nô lệ xui xẻo đã khiến lũ ngựa chạy nhanh hơn.”

Chúng ta từng thấy thời trung cổ phổ biến nhiều loại máy khác nhau - để nghiền ngô hoặc mạch nha, tạo hình kim loại, kéo sợi, hồ vải, giặt vải, thổi lò hơi. Nhiều loại trong đó chạy bằng cơ giới, thường là bằng guồng nước. Trong những thế kỷ sau đó (1500-), các thiết bị này tăng lên nhanh chóng, vì các nguyên lý cơ học được áp dụng rộng rãi. Trong ngành dệt may, một số đổi mới quan trọng là khung dệt, khung “Hà Lan” hoặc khung cửi “động cơ,” khung cửi ruy-băng; còn có cả máy quay cơ giới dùng để guồng tơ. Nhưng các tiến bộ hữu hiệu nhất, như thường lệ, lại là những thứ tầm thường nhất:

áp dụng bàn đạp để quay guồng quay tơ, do đó giải phóng đôi tay người vận hành để thao tác với sợi và xử lý với guồng; hoặc với khung cửi, để làm việc với các dây go trong khi đưa thoi;

việc phát minh ra bánh đà (bánh xe Saxon), đã bổ sung việc vặn xoáy bằng cách quấn sợi đồng thời với lúc quay con suốt, nhưng ở một tốc độ khác;

thành tựu của việc quay và guồng liên tục chỉ theo một hướng.

Những thay đổi này đã cùng làm tăng năng suất của người quay tơ gấp bốn lần hoặc hơn.⁵

Bước tiếp theo là cơ giới hóa việc quay tơ bằng cách sao chép thế nào đó các động tác của guồng quay tơ bằng tay. Điều này yêu cầu sự đơn giản hóa bằng cách phân chia: xé nhỏ công việc thành một loạt quy trình lặp lại được. Nghe có vẻ hợp lý, nhưng không dễ. Phải đến khi các nhà phát minh áp dụng thiết bị của họ vào loại sợi thực vật dai là sợi bông, thì mới đạt được thành công. Phải mất mấy thập kỷ thử và sai, từ những năm 1730 đến những năm 1760. Khi guồng quay tơ cơ giới được dùng cho bông, nó đã làm đảo lộn ngành này.

Trong ngành luyện kim, những lợi ích lớn đến từ việc thay chuyển động qua lại bằng chuyển động xoay tròn: sản xuất tấm kim loại bằng cách cán thay vì đập; sản xuất dây thép bằng cách kéo qua một loạt các lỗ hẹp; sản xuất các lỗ bằng cách khoan thay vì đục; bào và định hình bằng máy tiện hơn là bằng đục và búa. Quan trọng nhất là việc ngày càng trông cậy vào sự đo đạc chính xác và thiết lập cố định. Ở đây, thợ đồng hồ và các nhà sản xuất dụng cụ đã đi đầu. Họ đang làm việc với các mẫu nhỏ hơn và có thể dễ dàng định dạng chúng theo tiêu chuẩn cao yêu cầu độ chính xác với các dụng cụ cho mục đích đặc biệt như thước chia bánh xe và máy cắt răng cưa. Đến lượt mình, các thiết bị này cùng với các công cụ tương tự do các nhà chế tạo máy thiết kế có thể được lắp với nhau sau đó để làm việc theo định dạng lớn hơn, và không phải ngẫu nhiên mà các nhà sản xuất bông, khi tìm kiếm thợ thủ công lành nghề để chế tạo và bảo trì máy móc, đã quảng cáo đối với người sản xuất đồng hồ; hay bộ truyền động bánh xe của các cỗ máy này còn được gọi là “bộ máy đồng hồ”. Đổi lại, công việc lặp đi lặp lại của các cỗ máy này đã gợi ý cho những thí nghiệm đầu tiên về sản xuất hàng loạt dựa trên các bộ phận có thể thay thế cho nhau (đồng hồ, súng, giá đỡ súng, khối ròng rọc, ổ khóa, đồ kim loại, đồ gỗ).

Tất cả những lợi ích này, cộng với việc phát minh ra máy móc để chế tạo máy móc, đã xuất hiện vào 1/3 cuối cùng của thế kỷ 18 - một giai đoạn của cái mới lan truyền. Một số cái mới trong dòng thác đổi mới đang trỗi dậy này có thể là sự gặt hái may mắn. Nhưng không hẳn. Đổi mới bắt đầu lan truyền vì các nguyên tắc là nền tảng của một kỹ thuật nhất định có thể mang nhiều hình thức, tìm ra nhiều cách sử dụng. Nếu một người có thể mang pháo, thì người đó có thể mang các xi-lanh của động cơ hơi nước. Nếu một người có thể in các loại vải bằng xi-lanh (so với in theo khối chậm hơn), người đó cũng có thể in giấy dán tường theo cách đó; hoặc in văn bản nhanh hơn nhiều so với những cú dập lên xuống của máy in và cho ra hàng chục hàng trăm ngàn tờ báo khổ nhỏ và tiểu thuyết rẻ tiền. Tương tự, một máy guồng sợi bông cải tiến có thể guồng cả len và lanh. Thực sự thì những người đương thời cho rằng việc cơ giới hóa sản xuất bông đã buộc các nhánh khác phải hiện đại hóa:

… nếu không có thiên tài của Hargreaves và Arkwright đã làm thay đổi hoàn toàn các phương thức chải và guồng sợi bông, thì việc sản xuất len thời nay có lẽ vẫn như những thời xưa… Chúng ta dễ dàng thừa nhận, rằng sẽ tốt hơn cho xã hội nói chung nếu mọi thứ vẫn như vậy; nhưng sau khi các phương thức cải tiến về sản xuất sợi bông được phát hiện, điều này là không thể.⁶

Và cứ thế, can đảm và không can đảm lắm, tiến vào một thế giới của thu nhập cao hơn và hàng hóa rẻ hơn, những thiết bị và vật liệu chưa từng được biết, những ham muốn vô độ. Mới, mới, mới. Tiền, tiền, tiền. Theo Tiến sĩ (Samuel) Johnson, có tầm nhìn hơn người cùng thời ông, “tất cả các công việc của thế giới phải được thực hiện theo cách mới.”⁷ Thế giới đã tuột neo.

Ai có thể định ngày cho cuộc cách mạng này? Không hề dễ, vì đã có hàng thập kỷ thử nghiệm trước khi có một sự đổi mới nhất định và cải tiến lâu dài tiếp theo. Đâu là khởi đầu và đâu là kết thúc? Tuy nhiên, cốt lõi của quá trình lớn hơn - cơ giới hóa trong công nghiệp và áp dụng trong nhà máy - lại nằm ở câu chuyện về ngành dệt may*. Sự thay đổi nhanh chóng ở ngành này bắt đầu với máy xe nhiều sợi một lúc của James Hargreaves (khoảng năm 1766), tiếp theo là khung kéo sợi chạy bằng sức nước của Thomas Arkwright (năm 1769) và máy kéo sợi của Samuel Crompton (năm 1779), gọi thế vì nó là một sự kết hợp giữa máy của Hargreaves và máy của Arkwright. Với máy của Crompton, người ta có thể kéo được sợi nhỏ cũng như sợi thô, tốt hơn và rẻ hơn bất kỳ máy xe sợi bằng tay nào. Sau đó vào năm 1787, Edmund Cartwright chế tạo thành công chiếc máy dệt cơ giới đầu tiên, nó đã làm biến đổi dần việc dệt, đầu tiên là sợi thô, chịu được tốt hơn việc tới lui của con thoi, sau đó là sợi tinh; và năm 1830, Richard Roberts, một nhà chế tạo máy giàu kinh nghiệm, đã sáng chế ra - đáp ứng nhu cầu của người sử dụng lao động - một loại máy dệt “tự hành” để giải phóng việc xe sợi khỏi sự phụ thuộc vào sức khỏe và kỹ năng đặc biệt của một tầng lớp lao động quý tộc cứng đầu cứng cổ. (Máy tự hành hoạt động tốt, nhưng tầng lớp lao động quý tộc vẫn tồn tại.)

•

Cốt lõi của quá trình: John Hicks, A Theory of Economic History (Lý thuyết về lịch sử kinh tế), trang 147, và Carlo Cipolla, Before the Industrial Revolution (Trước Cách mạng Công nghiệp), trang 291, sẽ không đồng tình. Hicks coi máy móc sản xuất bông thời kỳ đầu là “một phần phụ thêm cho sự phát triển của nền công nghiệp cũ” chứ không phải là khởi đầu của cái mới. Ông cho rằng thứ tương tự cũng có thể đã xuất hiện trong thế kỷ 15 ở Florence nếu có sẵn sức nước (nhưng Italia có sức nước). “Có thể không có Crompton và Arkwright, và vẫn sẽ có một cuộc Cách mạng Công nghiệp.” Cipolla viết, “Sắt và than chứ không phải bông mới là yếu tố quan trọng trong nguồn gốc của Cách mạng Công nghiệp.” Có lẽ; không dễ sắp xếp các tiến bộ theo tác động và ý nghĩa. Nhưng tôi vẫn cho trọng tâm là cơ giới hóa bởi đây là hiện tượng chung dễ ứng dụng rộng rãi nhất và sau đó là tổ chức công việc dưới sự giám sát và kỷ luật (hệ thống nhà máy).

Chuỗi các phát minh này mất khoảng 60 năm và hoàn toàn ưu trội hơn công nghệ cũ - không như động cơ hơi nước, từ lâu cũng đã dùng sức nước trong lĩnh vực này*. Kỹ thuật mới này làm chi phí và giá cả giảm mạnh, làm sản lượng và tiêu thụ bông tăng nhanh.⁸ Trên cơ sở đó, Cách mạng Công nghiệp Anh kéo dài khoảng một thế kỷ, từ năm 1770 đến 1870, “khoảng thời gian giữa trật tự cũ và sự thiết lập mối quan hệ khá ổn định trong các khía cạnh khác nhau của ngành công nghiệp theo trật tự mới.”⁹

•

Ở đây nên phân biệt giữa các lĩnh vực kéo sợi và dệt của ngành công nghiệp. Trong việc kéo sợi bông, máy móc chỉ đơn giản thay thế kỹ thuật thủ công cũ. Ngay cả thợ kéo sợi Ấn Độ, làm việc với đồng lương ít ỏi của Anh, cũng đã phải lùi bước trước máy quay sợi. Tuy nhiên, trong ngành dệt, máy dệt chạy điện đã mất hàng thập kỷ để đạt đến chỗ xử lý được loại sợi tinh tế và cao cấp hơn. Vì vậy, thợ dệt khung cửi thủ công vẫn tồn tại, mãi mãi giảm dần hy vọng và mức sống khi cứ cố đứng ngoài nhà máy, cho đến khi cái chết và tuổi già loại bỏ họ. Vào nửa sau thế kỷ 19, ngay cả những nhà sản xuất vì các lý do đặc biệt cần thuê thợ dệt khung cửi thủ công cũng không thể tìm ra họ nữa. Giới trẻ không sẵn sàng bước vào một ngành đang chết.

Các chuyên gia khác thì áp dụng cách phân chia các giai đoạn hơi khác.¹⁰ Dù gì đi nữa, chúng ta cũng đang nói về một quá trình dài cả thế kỷ, cộng trừ một thế hệ. Điều đó có vẻ chậm đối với cái gọi là một cuộc cách mạng, nhưng thời gian kinh tế chạy chậm hơn thời gian chính trị. Những cuộc cách mạng lớn về kinh tế trong quá khứ còn diễn ra lâu hơn nhiều.

Ngay cả khi tính đến dữ liệu định lượng được đưa ra bởi các nhà thực hành trường phái Lịch sử Kinh tế học Mới tự xưng, thì vẫn có sự gián đoạn trong xu hướng tăng trưởng quanh giai đoạn 1760-1770; tỉ lệ tăng trưởng chưa từng thấy; trên tất cả, khởi đầu một sự chuyển đổi sâu sắc về phương thức sản xuất. Vấn đề là công nghệ. Các số liệu tổng hợp cho thấy điều này, và logic sơ đẳng sẽ giải thích việc này rõ hơn. Thậm chí nếu lấy ước tính thấp nhất về tăng trưởng cho nửa sau thế kỷ 18 và ngoại suy ngược lại, ta sẽ nhanh chóng tính ra mức thu nhập không đủ sống. Vì vậy, điều gì đó đã thay đổi.

Câu hỏi vẫn còn đó: vì sao tăng trưởng tổng thể không nhanh hơn. Đây là câu hỏi lỗi thời, phản ánh những kỳ vọng của thời gian gần đầy hơn - về thời đại đổi mới nhanh hơn, hữu hiệu hơn và đi tắt đón đầu. Mặc dù vậy, cũng đáng đặt ra câu hỏi. Câu trả lời là, Cách mạng Công nghiệp là không đồng đều và kéo dài trên thực tế; rằng nó bắt đầu và nở rộ ở một số ngành trước các ngành khác; rằng nó bỏ lại đằng sau, thậm chí phá hủy các ngành cũ trong khi xây dựng các ngành mới; rằng nó đã không, không thể, thay thế các công nghệ cũ sau một đêm. (Ngay cả máy vi tính toàn năng cũng không loại bỏ máy đánh chữ, nói gì đến bút và giấy.)¹¹ Đây là lý do vì sao các ước tính về tăng trưởng trong những năm đó rất nhạy cảm với cách đánh giá: coi trọng bông và sắt hơn, tăng trưởng sẽ có vẻ nhanh hơn; coi nhẹ hơn, tăng trưởng sẽ chậm lại. Tất nhiên, tất cả những điều này là hiển nhiên với những người nghiên cứu trước đây về sự thay đổi công nghệ như A. P. Usher và J. H. Clapham. “Các sử gia kinh tế mới,” vốn nhấn mạnh chủ đề về tính liên tục, về cơ bản đã lặp lại các nghiên cứu của họ mà không trích dẫn chúng, mà có lẽ cũng không biết đến chúng.*

•

Kinh tế học là một môn học mà sẽ là một ngành khoa học, và ai cũng biết khoa học đang tiến lên. Vì vậy các chuyên khảo và bài viết của thời trước bị bỏ qua. Đó là nghịch lý của một môn học tuy luôn cập nhật, nhưng cũng luôn tái khám phá những khám phá của quá khứ - thường không nhận ra điều này.

Nhiều người trong số chống lại Cách mạng Công nghiệp cũng đã phạm phải lỗi này kia. Quan điểm của họ về tính liên tục là khá rõ. Lịch sử thậm ghét những bước nhảy vọt, còn các thay đổi lớn và cách mạng kinh tế thì không đến từ sự buồn chán. Chúng luôn được chuẩn bị tốt và lâu dài.¹² Nhưng tính liên tục không loại trừ sự thay đổi, kể cả thay đổi mạnh mẽ. Một người thực sự tin vào sức thuyết phục của lý thuyết kinh tế và nghiên cứu định lượng lịch sử kinh tế (cliometrics) ghi nhận rằng thu nhập đầu người của Anh đã tăng gấp đôi trong giai đoạn 1780-1860, rồi tăng sáu lần trong giai đoạn 1860-1990, và thừa nhận là chúng ta hiện có nhiều hơn một sự tiếp nối đơn giản các xu hướng cũ: “Tăng trưởng trong 80 năm đầu tiên thật đáng kinh ngạc, nhưng đó mới chỉ là khúc dạo đầu.”¹³ Tôi muốn thêm vào đó rằng Anh không phải là nước thể hiện ấn tượng nhất trong thời kỳ dài này.

Hậu quả của những tiến bộ này là khoảng cách ngày càng tăng giữa các nước công nghiệp hiện đại và các nước lạc hậu, giữa các nước giàu và các nước nghèo. Hãy bắt đầu với châu Âu: năm 1750, sự khác biệt giữa Tây Âu (trừ Anh) và Đông Âu về thu nhập trên đầu người có lẽ là 15%; năm 1800, hơn 20% một chút. Đến năm 1860, lên đến 64%; những năm 1900, gần 80%.¹⁴ Sự phân cực tương tự, rõ rệt hơn, diễn ra giữa châu Âu và các nước sau này được định nghĩa là Thế giới Thứ ba - một phần vì các ngành công nghiệp hiện đại đã nuốt chửng những đối thủ lỗi thời, trong nước cũng như ngoài nước.

Nghịch lý: Cách mạng Công nghiệp đưa thế giới đến gần nhau hơn, làm cho nó nhỏ hơn và đồng nhất hơn. Nhưng cũng cuộc cách mạng này đã phân mảnh toàn cầu bằng cách ly gián người thắng và kẻ thua. Nó sinh ra nhiều thế giới.

KHI NÀO MỘT CUỘC CÁCH MẠNG KHÔNG PHẢI LÀ MỘT CUỘC CÁCH MẠNG?

Việc những người nghiên cứu ban đầu về Cách mạng Công nghiệp dựa vào dữ liệu đầu ra và giá cả cho các ngành cụ thể đã phản ánh các hạn chế thống kê của thời đó: đó là những gì họ có và biết để làm việc. Dữ liệu không làm họ thất vọng, chúng đại diện cho các kết quả trực tiếp và đơn giản, và khi nhà sử học phải sử dụng các đơn vị đo thay thế (ví dụ, nhập khẩu bông thô thay cho sản lượng sợi bông ở các nước không trồng bông), thì đấy là các chỉ số tốt và khá ổn định của một thực tế được xác định kỹ càng, không mơ hồ.¹⁵

Tuy nhiên, bắt đầu từ cuối những năm 1950, các nhà sử học kinh tế duy lượng* bắt đầu xây dựng các thước đo về sự tăng trưởng tổng hợp trong thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19. Đây là phần mở rộng dĩ nhiên của các nghiên cứu lịch sử về thu nhập quốc gia trong những giai đoạn gần đây, có dữ liệu đầy đủ hơn và đáng tin cậy hơn*. Nhưng khi quay lại thời điểm trước khi có sự thu thập số liệu mang tính hệ thống của các cơ quan chính phủ, thì những việc tái dựng đó đòi hỏi một sự thực thi dũng cảm của trí tưởng tượng và sự khéo léo: sử dụng và tổng hợp các số liệu khác nhau được ước tính hoặc thu thập vào các thời điểm khác nhau, vì các mục đích khác nhau, trên các cơ sở khác nhau; sử dụng các biến số thay thế được chứng minh bằng cách dựa trên các giả định thường là tùy tiện và không phải lúc nào cũng cụ thể, liên quan đến bản chất của nền kinh tế; phân bổ trọng số rút ra từ các bối cảnh và thời kỳ khác; rất nhiều vấn đề về chỉ số so sánh; sử dụng giá theo thông lệ hoặc danh nghĩa hơn là giá thị trường; nội suy và ngoại suy không có điểm dừng, do đó làm phẳng và làm mờ các gián đoạn trong xu hướng. Vì thế, sẽ không có gì đáng ngạc nhiên khi các thước đo này thay đổi theo người xây dựng và thay đổi theo thời gian; rằng ước tính mới nhất không nhất thiết tốt hơn ước tính trước đó (những người ước tính sẽ không đồng ý); và rằng vẻ chính xác bề ngoài không phải là một sự đảm bảo về độ vững chắc hay là một sự dự đoán về tuổi thọ.*

•

Nguyên văn: “numerically minded economic historians”. (BT)

•

Mô hình ấy là sản phẩm của Simon Kuznets và đồng nghiệp tại Phòng Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia. Sau khi làm việc về dữ liệu của Mỹ, Kuznets đã giúp tư vấn và tài trợ cho các dự án tương tự ở các nước khác từ những năm 1960. Hành động tiên phong trong sản lượng công nghiệp của Anh quay về thời kỳ còn xa hơn, về thời những tính toán của Walther Hoffmann, nhưng một khởi đầu mới đã bắt đầu với các nghiên cứu của Phyllis Deane, sau một khoảng thời gian được tiếp nối bởi Charles Feinstein, Nick Crafts, Knick Harley, và nhiều người khác.

•

Về những điểm yếu và cạm bẫy của công trình tính toán định lượng này, xem Hoppit, Counting the Industrial Revolution (Đo đếm Cách mạng Công nghiệp), trích dẫn (trang 189) Thomas Carlyle về chủ đề này: “Thật không may, có một trò phù thủy với các số liệu đã biến những tài liệu đáng ngờ nhất thành ra đúng đắn và chính xác; do đó cái giá khi làm việc với thống kê lịch sử là luôn phải cảnh giác.” Vì vậy, chỉ mới giữa thế kỷ 19 mà đã vỡ mộng.

Vẻ chính xác bề ngoài cũng không phải là chỉ số có ý nghĩa rõ ràng. Tin vào dữ liệu, nhưng việc diễn giải vẫn là một vấn đề. Các nhà kinh tế học lý thuyết từ lâu đã hiểu được khó khăn này. Đây là một “người đoạt giải Nobel” đã đặt vấn đề một cách thẳng thắn vô tư: “Các nhà kinh tế học thời kỳ đầu không bị ngập lụt với số liệu. Họ không phải chịu gánh nặng của bằng chứng thống kê. Họ dựa vào lịch sử và quan sát cá nhân. Giờ đây chúng tôi đặt niềm tin vào dữ liệu cứng miễn là chúng phù hợp với lý thuyết.”¹⁶ Theo nguyên tắc này, ít ra ta có thể hy vọng ở các nhà nghiên cứu lịch sử kinh tế rằng họ tin vào “dữ liệu cứng [đọc là: bằng số]” miễn sao chúng phù hợp với bằng chứng lịch sử. Thay vào đó, việc nhảy ngay tới kết luận của họ thường khó mà tin được.

Mấu chốt của sự bất đồng trong trường hợp này là những gì đã được một số người trình bày như cuộc cách mạng phi cách mạng (“tiến hóa”). Dù sự tăng trưởng của một số ngành sản xuất có ấn tượng thế nào đi nữa, thì thành tích tổng thể của nền kinh tế Anh (hoặc ngành công nghiệp Anh) trong một thế kỷ từ năm 1760 tới 1860 xuất hiện trong một số tính toán gần đầy tỏ ra khiêm tốn: vài phần trăm mỗi năm cho ngành công nghiệp; thậm chí còn thấp hơn đối với toàn bộ nền kinh tế. Và nếu giảm bớt các dữ liệu này theo sự gia tăng dân số (thu nhập hoặc sản phẩm theo đầu người), thì chúng hạ xuống chỉ còn 1% hoặc 2% một năm.¹⁷ Xét biên độ sai lệch bên trong của kiểu tính toán thống kê này, thì ở đây có thể có điều gì đó. Cũng có thể chẳng có gì.

Nhưng vì sao lại tin tưởng các ước tính này? Vì chúng gần đây hơn? Vì các tác giả đảm bảo với chúng ta về độ tin cậy của chúng? Các phương pháp được sử dụng ít có tính thuyết phục. Bắt đầu với cấu trúc tổng hợp (điều tưởng tượng) và sau đó “gọt chân cho vừa giày” đối với các nhánh thành phần. Một tính toán gần đây cho thấy là sau khi bổ sung việc tăng năng suất lao động của Anh vào một số ngành lớn - bông, sắt thép, vận tải, nông nghiệp - không còn chỗ để bổ sung cho các ngành khác: dệt may khác, gốm sứ, giấy, đồ kim loại, chế tạo máy, và các loại đồng hồ. Làm gì đây? Đơn giản. Tác giả quyết định rằng hầu hết các ngành công nghiệp của Anh đều “có năng suất lao động thấp và năng suất tăng chậm - có lẽ hầu như không có sự tiến bộ nào trong giai đoạn 1780-1860.”¹⁸ Đây là sự sai lệch trật tự lịch sử, kết quả có trước dữ liệu, trí tưởng tượng có trước kinh nghiệm. Vẫn sai.

Hơn nữa, những ước tính này dựa trên giả định về tính đồng nhất theo thời gian - sắt là sắt, bông là bông - khó tránh khỏi việc đánh giá thấp mức độ đạt được trong cải tiến chất lượng và sản phẩm mới. Làm sao có thể đánh giá được tầm quan trọng của một loại thép mới (thép đúc) dùng để chế tạo ra đồng hồ cao cấp và giũa tốt hơn khi hoàn thiện và điều chỉnh các bộ phận của máy móc nếu chỉ đơn giản đếm số tấn thép? Làm sao có thể đánh giá đúng việc sản xuất các tờ báo bán với giá 1 xu thay vì 1 hào nhờ máy in quay cơ học? Làm sao đo được giá trị của tàu sắt bền hơn tàu gỗ và mang được lượng hàng hóa đáng kể hơn? Làm sao đếm nổi lượng ánh sáng nếu tính theo số đèn thay vì ánh sáng mà chúng tỏa ra? Một nỗ lực gần đây nhằm lượng hóa xu hướng suy giảm số liệu thống kê tổng hợp dựa trên giá của lumen* ánh sáng cho thấy là trong trường hợp đó thì sự khác biệt giữa lợi ích thực và lợi ích ước tính trong hơn 200 năm qua là 1.000 lần.¹⁹

•

Đơn vị đo thông lượng ánh sáng trên một đơn vị diện tích hoặc thời gian. (BT)

Trong khi đó, các nhà định lượng lịch sử kinh tế mới (“cliometricians”) hân hoan tuyên bố xóa bỏ học thuyết đã được thừa nhận. Một nhà định lượng đã kêu gọi mọi người từ bỏ cái tên sai “cách mạng công nghiệp,” trong khi những người khác bắt đầu viết về lịch sử giai đoạn này mà không sử dụng cái tên đáng sợ đó - một sự bất tiện đáng kể cho cả tác giả lẫn người nghiên cứu.²⁰ Một số khác, làm việc trên ranh giới giữa kinh tế và các loại hình lịch sử khác hoặc đơn giản là ngoài lĩnh vực, nhảy ngay tới kết luận rằng mọi người đã hiểu sai câu chuyện nước Anh. Họ sẽ làm chúng ta tin rằng Anh chưa bao giờ là một nước công nghiệp (bất kể điều đó có ý nghĩa gì); những sự phát triển kinh tế quan trọng nhất của thế kỷ 18 đã diễn ra trong nông nghiệp và tài chính, trong khi vai trò của công nghiệp, được phóng đại quá mức, thực ra là thứ yếu.²¹ Và một số khác tìm cách lập luận rằng Anh đã thay đổi rất ít trong những năm được cho là mang tính cách mạng (vậy là một thế kỷ lịch sử trôi ra sông ra biển), trong khi những người khác, thừa nhận đúng là tăng trưởng có nhanh hơn, nhưng vẫn nhấn mạnh tính liên tục hơn là sự thay đổi. Họ viết về “xu hướng tăng trưởng,” hoặc “xu hướng tăng tốc,” và khẳng định rằng chẳng có gì “kỳ quặc” ở cái đường giả tạo thể hiện sự gia tăng trong sản phẩm hoặc thu nhập quốc dân. Và khi một số học giả từ chối áp dụng quan điểm mới này, một nhà định lượng đã coi họ như “con ngựa chết mà vẫn chưa chịu nằm xuống.”²²

Ai nói tháp ngà học thuật là nơi yên tĩnh?

LỢI THẾ CỦA XOAY TRÒN VÀ XOAY TRÒN

Lợi thế lớn của chuyển động xoay tròn so với chuyển động qua lại nằm ở hiệu quả năng lượng của nó: nó không đòi hỏi bộ phận di chuyển đổi hướng sau mỗi lượt; nó tiếp tục xoay tròn và xoay tròn. (Dĩ nhiên nó cũng có hạn chế riêng, phát sinh chủ yếu từ lực ly tâm, tuân theo cùng quy luật chuyển động). Mọi thứ là một hàm của khối lượng và vận tốc: làm việc đủ chậm với thiết bị nhẹ, và chuyển động qua lại sẽ diễn ra, dù có tổn thất. Bước sang các đồ vật lớn hơn và tốc độ cao hơn, chuyển động qua lại trở nên không thể thực hiện được.

Không có gì minh họa cho nguyên tắc này tốt hơn là việc chuyển từ chuyển động qua lại sang động cơ hơi nước xoay tròn ở tàu hơi nước. Cả lính thủy đánh bộ lẫn hải quân đều thúc ép các nhà thiết kế và nhà chế tạo phải cho ra những con tàu lớn hơn và nhanh hơn bao giờ hết. Đối với Anh, cường quốc hải quân hàng đầu thế giới, quyết định dứt khoát chuyển sang công nghệ mới này là khi chế tạo chiếc Dreadnought, pháo hạm lớn đầu tiên. Đó là vào năm 1905. Hải quân Hoàng gia muốn một chiến hạm lớn có thể chạy với tốc độ 21 hải lý/giờ, một tốc độ bất khả thi nếu dùng động cơ chuyển động qua lại. Mặc dù các tàu trước đó đã được thiết kế cho tốc độ 18 hoặc 19 hải lý, nhưng chúng chỉ có thể chạy như vậy trong những khoảng thời gian ngắn; thậm chí chạy tám tiếng ở tốc độ 14 hải lý là vòng bi động cơ bắt đầu nóng lên và vỡ. Mỗi lần chạy hết tốc lực đồng nghĩa với 10 ngày nằm cảng để điều chỉnh - không phải một công thức cho việc sẵn sàng chiến đấu.

Một số sĩ quan hải quân ngại thử vận may với công nghệ mới. Sử dụng các tua-bin trên tàu khu trục là một việc, nhưng trên chiếc tàu lớn nhất, hùng mạnh nhất của Hải quân lại là việc khác!? Nếu những người sáng chế bị sai thì sao? Philip Watts, Giám đốc Chế tạo Hải quân, đã giải quyết vấn đề này bằng cách chỉ ra chi phí của cách làm cũ. Lắp động cơ chuyển động qua lại, Dreadnought sẽ bị lỗi thời sau năm năm, ông nói.

Kết quả đã biện minh hơn nữa cho hy vọng của ông. Thuyền trưởng của con tàu, Reginald Bacon, trước đây từng chỉ huy tàu Irresistible (Không cưỡng lại được) (Hải quân Hoàng gia thích ngoa dụ), đã kinh ngạc trước sự khác biệt:

[Các tua-bin] không hề gây tiếng ồn. Trên thực tế, tôi thường xuyên ghé thăm phòng máy của Dreadnought khi chạy trên biển với tốc độ 17 hải lý và không thể biết liệu động cơ có quay hay không, ở tốc độ tối đa, sự khác biệt giữa phòng máy của Dreadnought và của Irresistible là rất rõ. Ở Dreadnought, không có tiếng ồn, không thấy hơi nước, không có nước hay dầu bắn tung tóe, sĩ quan và thủy thủ đều sạch sẽ; trên thực tế, toàn bộ bề ngoài con tàu như thể đang ở bến cảng và các tua-bin không hoạt động. Ở Irresistible, tiếng ồn đến điếc tai. Không thể nghe rõ một lời nhận xét còn điện thoại thì vô dụng. Sàn tàu ướt nhẹp dầu và nước nên rất khó đi lại mà không bị trượt. Một số nắp đệm [van] chắc hẳn đang bị xì nhẹ khiến không gian dày đặc hơi nước. Một hoặc vài ống dẫn đang quay trên vòng bi đe dọa trục trặc. Thủy thủ liên tục làm việc xung quanh động cơ để cảm nhận về các vòng bi, xem liệu chúng có mát khi đang chạy hay cho thấy dấu hiệu nóng lên; có thể thấy các sĩ quan với áo khoác cài khuy tới cổ và có lẽ bằng vải dầu, mặt đen sạm, quần áo ướt sẫm dầu và nước.²³

Bước tiếp theo sẽ là nhiên liệu lỏng, khi được đốt sẽ nóng lên, tạo áp suất cao hơn, đẩy trục và cánh quạt nhanh hơn. Các thùng than trước đây chiếm quá nhiều không gian, còn thợ đốt lò thì ăn khá nhiều thực phẩm cồng kềnh - động cơ con người cũng cần nhiên liệu. Khi dự trữ than giảm, phải gọi thêm nhiều thủy thủ để xúc từ những kho xa hơn tới những kho gần hơn với động cơ: hàng trăm thủy thủ không bao giờ thấy ngọn lửa mà họ cấp than. Ngược lại, tiếp nhiên liệu bằng dầu nghĩa là đơn giản gắn ống dẫn và vài giờ bơm, thường là trên biển; với than, tàu phải được đưa vào cảng vài ngày.

Ngẫu nhiên, phần lớn sự cải tiến này sẽ không được thể hiện bằng các thước đo thông thường về đầu ra và năng suất. Các đo lường đó sẽ cộng tổng chi phí của thiết bị mới, nhưng không phải là sự thay đổi trong chất lượng công việc.

14.

VÌ SAO LÀ CHÂU ÂU? VÌ SAO LÀ THỜI ĐIỂM ĐÓ

Nếu chúng ta tiên đoán được rằng vào năm 1930 một cộng đồng 50 triệu người, ăn no mặc ấm hơn cả người Anh thời nay, sẽ ở trên những hòn đảo này, rằng Sussex và Huntingdonshire sẽ giàu hơn những nơi giàu có nhất của Tây Yorkshire bây giờ… rằng máy móc được chế tạo trên nguyên lý chưa được khám phá sẽ có mặt trong mỗi ngôi nhà… nhiều người sẽ nghĩ chúng ta thật điên rồ.

MACAULAY,
Southey’s Colloquies on Society (Thông điệp về xã hội của Southey) (1830)¹

Vì sao Cách mạng Công nghiệp lại xảy ra ở đó và vào thời điểm đó? Câu hỏi thực ra có hai ý. Thứ nhất, vì sao và làm thế nào một nước có thể vượt qua rào cản của tập quán và tư duy thông thường để đến với phương thức sản xuất mới này? Suy cho cùng, lịch sử cho thấy các ví dụ khác về cơ giới hóa và tận dụng sức mạnh máy móc nhưng không dẫn đến một cuộc cách mạng công nghiệp. Có thể kể đến đời Tống ở Trung Quốc (kéo sợi gai dầu, chế tạo đồ sắt), châu Âu trung cổ (công nghệ cối xay nước và cối xay gió), Ý cận hiện đại (xe tơ, đóng tàu), và Hà Lan của “Thời Hoàng kim”. Cuối cùng, vì sao lại là vào thế kỷ 18?

Thứ hai, vì sao lại là Anh chứ không phải nước nào khác tiến hành cuộc cách mạng này?

Hai câu hỏi thực ra là một. Câu trả lời cho câu hỏi này cũng chính là câu trả lời cho câu hỏi kia. Đó là cách của lịch sử.

Với câu hỏi thứ nhất, tôi muốn nhấn mạnh về sự vun đắp - tích lũy kiến thức và phương thức; và sự đột phá - chạm tới và vượt ngưỡng giới hạn.

Chúng ta từng thấy sự gián đoạn về tri thức và tiến bộ kỹ thuật của người Trung Hoa và Islam giáo, không chỉ ngừng cải tiến mà còn thể chế hóa sự gián đoạn này. Ở châu Âu thì khác: chúng ta có sự tích lũy không ngừng. Chắc chắn là, ở châu Âu cũng như những nơi khác, khoa học và kỹ thuật cũng có lúc thăng trầm, các khu vực có mặt mạnh mặt yếu, các trung tâm thay đổi theo những biến cố chính trị và cá nhân kiệt xuất. Nhưng nếu tôi phải chọn ra các nguyên nhân thành công đặc biệt mang tính quyết định của châu Âu, tôi sẽ nhấn mạnh ba ý:

sự tự trị ngày càng tăng về tìm kiếm tri thức;

sự phát triển thống nhất trong sự chia rẽ dưới dạng một phương pháp chung ẩn chứa tính đối nghịch, tức là tạo ra một ngôn ngữ được công nhận, được sử dụng, được hiểu tại nhiều quốc gia và các nền văn hóa; và

phát minh của phát minh, tức là thói quen hóa việc tìm kiếm và phổ biến phát minh.

Sự tự trị: Cuộc đấu tranh giành quyền tự trị trí tuệ đã có từ thời trung cổ với những xung đột về giá trị pháp lý và thẩm quyền lãnh đạo truyền thống. Quan điểm thống trị ở châu Âu là của Giáo hội La Mã - một quan niệm tự nhiên được quy định trong Kinh Thánh, tương thích, chứ không phải thay đổi bởi hiểu biết của người xưa. Định nghĩa này chủ yếu có trong Triết học kinh viện, một hệ thống triết học (bao gồm triết học tự nhiên) nuôi dưỡng ý niệm về đấng toàn năng và toàn quyền.

Trong thế giới khép kín này, tư tưởng mới tất yếu bị coi là một sự xấc xược và mang mầm mống nổi loạn - như đã xảy ra ở Islam giáo. Tuy nhiên, châu Âu chấp nhận ý tưởng mới dễ dàng hơn do tính hữu ích thiết thực và được giới cai trị bảo vệ khi họ muốn tìm cách đạt được lợi thế mới so với đối thủ. Nên, không phải ngẫu nhiên mà ở châu Âu, sự đổi mới và ý thức về sự tiến bộ lại thịnh hành - với niềm tin rằng, trái với việc hoài niệm về những điều tốt đẹp xưa cũ (Thiên đường đã mất), Thời Hoàng kim (điều không tưởng) thực ra còn ở phía trước; và con người giờ đây trưởng thành hơn, thông minh hơn, khả thi hơn trước. Như Fra Giordano nói trong một bài thuyết giáo ở Pisa năm 1306 (chúng ta nên ghi nhớ thật lâu): “Nhưng không phải tất cả [nghệ thuật] được tìm thấy; chúng ta sẽ không bao giờ thấy được điểm dừng của việc tìm kiếm chúng… và những cái mới vẫn luôn được phát hiện.”²

Tất nhiên, những thái độ cũ vẫn tồn tại. (Quy luật về vận động lịch sử cho rằng mọi đổi mới về tư duy và thực hành đều hàm chứa một phản ứng đối lập, thay vì luôn cân bằng.) Tuy nhiên, ở châu Âu, tầm với của Giáo hội bị giới hạn bởi tham vọng cạnh tranh của giới chức thế tục (Ceasar chống lại Đức Chúa Trời) và bởi những đốm lửa bất đồng tôn giáo âm ỉ góp dần từ bên dưới. Những sự dị biệt này có thể không được làm sáng tỏ về mặt trí tuệ và khoa học, nhưng chúng đã làm suy yếu tính độc tôn của giáo lý, và như vậy ngầm thúc đẩy cái mới.

Hầu hết sự đảo lộn của uy quyền là do việc mở rộng trải nghiệm cá nhân. Chẳng hạn, người xưa nghĩ không ai có thể sống ở vùng nhiệt đới: quá nóng. Các nhà hàng hải Bồ Đào Nha đã sớm cho thấy những định kiến như vậy là sai lầm. Coi nhẹ cả người xưa, họ khoe: “chúng tôi đã thấy điều ngược lại.” Garcia d’Orta, con trai của một cặp vợ chồng cải đạo và bản thân là một tín đồ trung thành nhưng lại ngầm theo Do Thái giáo, học y học và triết học tự nhiên ở Salamanca và Lisbon, sau đó đi thuyền đến Goa năm 1534, làm bác sĩ cho các tổng trấn người Bồ Đào Nha. Ở châu Âu, do sợ các giáo viên của mình nên ông không bao giờ dám nghi ngờ uy quyền của người Hy Lạp và La Mã cổ đại. Giờ đây, trong môi trường phi hàn lâm của Ấn Độ thuộc Bồ Đào Nha, ông cảm thấy được tự do mở rộng tầm mắt. Ông viết, “Đối với tôi, chứng ngôn của một người tận mắt chứng kiến có giá trị hơn chứng ngôn của mọi bác sĩ và mọi cha đẻ của y học mà đã viết ra thông tin sai lệch”; và nữa, “bạn có thể học được kiến thức hiện giờ từ người Bồ Đào Nha trong một ngày còn nhiều hơn cả kiến thức suốt trăm năm của người La Mã.”³

Phương pháp: Chỉ nhìn thôi chưa đủ. Phải hiểu và đưa ra được giải thích khoa học trước các hiện tượng tự nhiên. Không thể đặt niềm tin vào những thứ chưa nhìn thấy. Ở đây chẳng có chỗ cho những kỳ lân, mãng xà, và rồng lửa. Xưa Aristotle tìm cách giải thích hiện tượng bằng “bản chất” tự nhiên của sự vật (thiên thể di chuyển theo vòng tròn, vật thể trên mặt đất di chuyển lên hoặc xuống), thì nay triết học mới nêu lên điều ngược lại: tự nhiên không nằm trong sự vật; sự vật (và vận động) ở trong tự nhiên. Hơn nữa, ban đầu, các nhà nghiên cứu coi toán học là vô giá trong việc định rõ quan sát và định dạng kết quả, có hệ thống. Theo đó, Roger Bacon ở Oxford vào thế kỷ 13 nói: “Tất cả các phạm trù đều phụ thuộc vào kiến thức về lượng, liên quan đến các xử lý toán học, và do đó toàn bộ sức mạnh của logic phụ thuộc vào toán học.”⁴ Đến lượt mình, sự kết hợp đó giữa quan sát và mô tả chính xác đã làm cho việc lặp lại và xác minh là khả thi. Không có gì làm suy yếu uy quyền hiệu quả đến vậy. Ai nói gì không quan trọng, quan trọng là những gì được nói; không phải cảm nhận mà là thực tế. Liệu tôi có thấy những gì anh nói anh đã thấy không?

Cách tiếp cận như vậy đã mở đường cho thí nghiệm có mục đích. Thay vì đợi xem điều gì đó xảy ra, hãy khiến nó xảy ra. Điều này đòi hỏi một bước nhảy vọt về trí tuệ, và một số người lập luận rằng đó chỉ là sự làm mới và gieo rắc niềm tin ma thuật (ngay cả Isaac Newton cũng tin vào khả năng của thuật giả kim và sự biến đổi của vật chất) khiến cộng đồng khoa học coi tự nhiên như thứ cần được tác động cũng như quan sát.⁵ Một sử gia viết, “Đối lập hoàn toàn với triết gia tự nhiên, đạo sĩ thao túng tự nhiên.”⁶

À thì, ít ra ông ta đã cố gắng. Tuy nhiên, tôi nghi ngờ nỗ lực này vì đã đúc kết giữa sự mơ hồ cá nhân với quan hệ nhân quả rộng lớn hơn. Bước nhảy vọt từ quan sát đến thí nghiệm, từ thụ động đến chủ động là đã đủ khó khăn, và sự cám dỗ của ma thuật, “thế giới của lợi ích và niềm vui, của quyền lực, của danh dự, của quyền lực toàn năng,” là sự chệch hướng và trở ngại. Có chăng, thế giới ma thuật là trò nhai lại thực tại, là tàn tích của sự vô minh, một dạng phản vật chất về trí tuệ. Đôi khi ma thuật có thành công thì đó cũng là phụ phẩm ngẫu nhiên của trò bịp bợm. Những người hành nghề dễ bị xem là điên rồ, hoặc là đại diện của ma quỷ, một phần vì họ thường có tính lập dị và đôi khi có hành vi tội lỗi*. Những thực hành như vậy có từ thời sơ khai; chúng vẫn tồn tại cùng chúng ta và sẽ luôn là như vậy, vì giống như người chơi xổ số, chúng ta muốn tin vào chúng. Không có gì bất ngờ khi chúng hồi sinh và nở rộ trong dòng chảy mạnh mẽ của kiến thức mới, của các bí mật chưa được khám phá, của các bí ẩn được tiết lộ. Ma thuật là lời hồi đáp thay vì nguồn cơn, và trong chừng mực khi nó đóng một vai trò nhất định, thì đó là tác nhân kích thích hơn là gây dị ứng.⁷

•

Do đó, vụ bê bối thuốc độc (L’affaire des poisons) của những năm 1680 ở Pháp đã chứng kiến hàng trăm thầy bói, nhà chiêm tinh, và khách hàng của họ bị bắt và tra hỏi cặn kẽ, khoảng 34 người bị hành quyết vì đồng lõa giết người. Trong cuốn La passion des astres (Niềm đam mê của các ngôi sao), các trang 136-159, Grenet nói, không gì làm mất uy tín của chiêm tinh và ma thuật trước công chúng và giới chức chính trị đến như vậy. Các nhà khoa học từ lâu đã gạt bỏ thứ vô nghĩa này.

Lưu ý rằng đối với một số người, đây là nguyên nhân hối tiếc, khi tự thấy mình vô dụng: “… cách tiếp cận định lượng và cơ học mới rốt cuộc đã thiết lập một thứ siêu hình học không có chỗ cho bản chất, thuyết vật linh, hy vọng, hay mục đích trong tự nhiên*, do đó khiến ma thuật trở nên ‘không thật,’ hoặc siêu nhiên theo nghĩa hiện đại.”⁸ Đừng cảm thấy buồn: con đường tới chân lý và tiến bộ phải đi qua đó. Theo David Gans, một nhà truyền bá khoa học tự nhiên đầu thế kỷ 17, cho rằng, người ta biết là ma thuật và bói toán không phải khoa học vì những người thực hành chúng không hề tranh luận với nhau. Không tranh luận, không thể có sự theo đuổi nghiêm túc đối với tri thức và chân lý.⁹

•

Tức mục đích luận, cho rằng mọi vật trong tự nhiên đều có mục đích cuối cùng. (BT)

Sự kết hợp mạnh mẽ ấy giữa nhận thức với đo lường, xác minh, và suy luận toán học - phương pháp mới này - là chìa khóa của hiểu biết. Các thí nghiệm về nó thành công là sự đảm bảo rằng nó sẽ được bảo vệ và khuyến khích cho dù hậu quả ra sao. Không có điều gì tương tự được phát triển ở nơi khác.¹⁰

Cách thức thí nghiệm lại là vấn đề khác. Đầu tiên người ta phải sáng tạo ra chiến lược nghiên cứu cùng với phương tiện quan sát và đo lường, và phải mất gần bốn thế kỷ thì phương pháp này mới mang lại thành quả ở những tiến bộ vượt bậc của thế kỷ 17. Kiến thức đó vẫn không đứng yên. Cách tiếp cận mới tìm ra sớm được ứng dụng trong thiên văn học và hàng hải, cơ khí và chiến tranh, quang học và trắc địa - tất cả đều là vấn đề thực tiễn. Nhưng phải đến cuối thế kỷ 16, với Galileo Galilei, thì thí nghiệm mới trở thành một hệ thống. Điều này không chỉ đòi hỏi thực hiện nhiều lần những quan sát có thể tái lặp, mà còn cần đơn giản hóa có chủ đích các vấn đề phức tạp. Muốn tìm mối liên hệ giữa thời gian, vận tốc, và quãng đường đi được của các vật đang rơi? Hãy làm chậm chúng lại bằng cách lăn chúng xuống một mặt phẳng nghiêng.

Các nhà khoa học cần phải quan sát rõ hơn và đã có khả năng làm vậy khi kính thiên văn và kính hiển vi ra đời (khoảng năm 1600), mở ra những thế giới mới sánh ngang với tầm vóc và sức mạnh của những khám phá địa lý trước kia. Họ cần đo đạc chính xác hơn, bởi sự dịch chuyển nhỏ nhất của một cái kim đã có thể tạo nên sự khác biệt hoàn toàn. Vậy nên Pedro Nunez, giáo sư thiên văn học và toán học tại Đại học Coimbra (Bồ Đào Nha), đã phát minh ra nonius (từ tên La-tinh viết tắt của ông) hồi đầu thế kỷ 16, để đọc được một phần của 1 độ trong hoa tiêu trên biển và thiên văn. Công cụ này sau đó được cải tiến bởi thang chia độ vernier (Pierre Vernier, 1580-1637), và thang này được tiếp nối bởi phát minh ra thước micrometer (trắc vi kế) (Gascoigne, năm 1639, nhưng đã bị quên lãng từ lâu; và Adrien Auzout, năm 1666), sử dụng dây kim loại tốt để đọc chỉ số và một con vít (thay vì khe trượt) để điều chỉnh chính xác hơn. Kết quả là các thông số đo đạc bằng 1/10 và nhỏ hơn của một milimét đã làm tăng đáng kể độ chính xác trong thiên văn.¹¹ (Lưu ý rằng chỉ việc chế tạo được ốc vít chính xác đã là một thành tựu lớn; đồng thời tính hữu dụng của các dụng cụ này phụ thuộc một phần vào kính mắt và thấu kính phóng đại.)

Tương tự, chuyện theo đuổi độ chính xác đã đánh dấu sự phát triển của việc đo lường thời gian. Các nhà thiên văn học và vật lý cần đo thời gian của sự kiện tới từng phút giây, và Christian Huygens đã giúp họ với việc phát minh ra đồng hồ quả lắc vào năm 1657 và lò xo cân bằng vào năm 1675. Các nhà khoa học cũng cần tính toán chính xác hơn nhanh hơn, và ở đây phép tính logarit của John Napier thời bấy giờ cũng quan trọng không kém phát minh ra bàn tính ở thời kỳ trước, hoặc phát minh ra máy tính và máy vi tính sau này.¹² Và khi họ cần các công cụ phân tích toán học mạnh mẽ hơn, thì họ đã có hình học giải tích của René Descartes, và thậm chí hơn thế, là phép tính mới của Isaac Newton và Gottfried Wilhelm von Leibniz. Những ngành toán học mới này đã có đóng góp to lớn vào việc thí nghiệm và phân tích.

Thói quen hóa: Trụ cột thiết chế thứ ba của khoa học phương Tây là thói quen hóa việc khám phá, phát minh của phát minh. Ở đây, những nhóm trí thức phân tán rộng rãi, làm việc ở các vùng khác nhau, sử dụng các phương ngữ khác nhau - nhưng vẫn là một cộng đồng. Những gì xảy ra ở nơi này nhanh chóng được biết đến ở nơi khác, một phần nhờ vào việc học một ngôn ngữ chung là tiếng La-tinh; một phần nhờ vào sự phát triển sớm của dịch vụ chuyển phát và thư tín; hầu hết là do người ta di chuyển đi khắp nơi. Vào thế kỷ 17, những liên kết này được thể chế hóa, đầu tiên ở những người tự bổ nhiệm mình làm tổng đài viên như Marin Mersenne (1588-1648), sau đó dưới hình thức các hội học thuật có thư ký liên lạc, họp mặt thường xuyên, và tạp chí chuyên ngành định kỳ. Các hội đầu tiên xuất hiện ở Ý - Accadémia dei Lincei (Học viện Lynxes) ở Rome năm 1603, Accadémia del Cimento tồn tại thời gian ngắn ở Florence năm 1653. Tuy nhiên, quan trọng hơn về lâu dài là những học viện phía bắc: Hội Hoàng gia ở London năm 1660, Academia Parisiensis năm 1635, và kế nhiệm là Académie des Sciences năm 1666. Thậm chí trước đó, những cuộc gặp phi chính thức, thường xuyên ở các quán cà phê và cuộc triển lãm đã mang con người và các vấn đề đến gần nhau. Theo lời của Mersenne năm 1634, “các ngành khoa học đã thề ước về tình bạn bất khả xâm phạm với nhau.”¹³

Khi đó, hợp tác càng được tăng cường do cạnh tranh gay gắt trong cuộc đua giành uy tín và danh dự. Trong môi trường tiền-hàn lâm của thế kỷ 16, điều này thường diễn ra dưới hình thức ngấm ngầm, nửa kín nửa hở, từ chối công bố, giữ lại những phần hay cho tranh luận và bác bỏ.¹⁴ Ngay từ cuối thế kỷ 17, đã có một nhân vật Robert Hooke lập dị, thành viên tích cực của Hội Hoàng gia, với phương châm có thể là “Tôi đã nghĩ đến điều đó đầu tiên.” Nếu chúng ta có thể tin ông, thì ông hẳn đã đặt tất cả các loại sáng kiến có giá trị trong ngăn kéo, chỉ mang chúng ra khi có ai đó đưa ra ý kiến tương tự. Bằng cách này, ông đã thách thức Christian Huygens về phát minh lò xo cân bằng ở đồng hồ (năm 1675), một tiến bộ lớn về độ chính xác của đồng hồ bỏ túi. Lịch sử đã trao vòng nguyệt quế cho Huygens, không chỉ do chiếc lò xo xoắn ốc của ông đã được thử nghiệm trong một chiếc đồng hồ và vận hành được, mà còn bởi ông đã công bố phát minh của mình khi làm ra nó. Người ta không thể đưa ra các tuyên bố không thể kiểm chứng đó, cho dù tuyên bố ấy là của một thiên tài cơ khí như Hooke.¹⁵

Nói chung, danh tiếng là cái đinh thúc ngựa, và thậm chí ngay từ những ngày đầu, khoa học là một cuộc đua giành quyền đi trước. Đó là lý do vì sao việc thể-hiện-và-nói với những người quan tâm, thường diễn ra tại các cuộc triển lãm, lại trở nên quan trọng đến vậy; các quý bà và quý ông chính là những chứng nhân cho thành tựu. Và đó là lý do vì sao các nhà khoa học, nghiệp dư và chuyên nghiệp, lại sốt sắng tìm đến các tạp chí để xuất bản những bài báo có đề ngày tháng. Cũng để tái hiện các thí nghiệm, xác minh kết quả, sửa sai, cải tiến, tiến xa hơn. Một lần nữa ở đây, vai trò của báo in và máy in di động là rất quan trọng; cũng như sự thay đổi từ tiếng La-tinh, một phương tiện vô giá cho giao tiếp quốc tế giữa các nhà bác học của các quốc gia khác nhau, sang tiếng bản địa, ngôn ngữ của công chúng rộng lớn hơn. Một lần nữa, không tìm thấy bên ngoài châu Âu thứ gì đó tương tự như những sắp xếp và phương tiện truyền bá này.

Phương pháp khoa học và kiến thức đã mang lại các ứng dụng - quan trọng nhất là trong công nghệ năng lượng. Trong suốt những thế kỷ này, các thiết bị năng lượng kiểu cũ - cối xay gió và guồng nước - vẫn tiếp tục được quan tâm, với hiệu suất ít nhiều tăng lên; nhưng phát minh vĩ đại có lẽ là chuyển đổi nhiệt năng thành công năng bằng các thiết bị hơi nước. Không kỹ thuật nào lại cần nhiều thử nghiệm đến thế - một chặng đường dài khám phá về chân không và áp suất không khí bắt đầu từ thế kỷ 16 và đạt được kết quả vào cuối thế kỷ 17 qua công trình của Otto von Guericke (1602-1686), Evangelista Torricelli (1608-1647), Robert Boyle (1627-1691), và Denys Papin (?1647-1712), người Đức, Ý, Anh, Pháp. Hẳn là các nhà khoa học thế kỷ 18 đã không thể giải thích được lý do và cơ chế hoạt động của một động cơ hơi nước. Điều đó phải chờ Sadi Carnot (1796-1832) và các định luật nhiệt động học. Nhưng nếu nói rằng động cơ có trước kiến thức không có nghĩa là người làm ra động cơ không dựa trên dữ liệu khoa học trước đó, về cả nội dung lẫn phương pháp luận. James Watt là ví dụ. Thầy và cố vấn của ông là Joseph Black (1728-1799) không đưa lại cho ông ý tưởng về bình ngưng tụ riêng biệt, nhưng làm việc với Black đã cho Watt sự thực hành và phương pháp để thăm dò và giải quyết vấn đề.¹⁶ Ngay cả như vậy, nhà phát minh vĩ đại cũng không đem lại đươc sự tin tưởng trọn vẹn. Watt là bạn bè với các giáo sư ở Edinburgh và Glasgow, với các triết gia tự nhiên học nổi tiếng ở Anh, với các nhà khoa học ngoại quốc. Ông biết rõ về những phép toán của mình, làm thí nghiệm có hệ thống, tính toán hiệu suất nhiệt của động cơ hơi nước; tóm lại, dựa trên kiến thức tích lũy và ý tưởng để nâng cao kỹ thuật.¹⁷

Tất cả những điều này đều mất thời gian, và đó là lý do vì sao Cách mạng Công nghiệp phải chờ đợi trong thời gian dài. Nó không thể xảy ra ở Florence thời Phục hưng. Càng không thể ở Hy Lạp cổ xưa. Nền móng công nghệ chưa được đặt ra; các dòng chảy tiến bộ chưa gặp được nhau.

Câu trả lời ngắn gọn nằm ở sự kết nối, ở quan hệ cung cầu, ở giá cả và độ co giãn. Chỉ công nghệ thôi là chưa đủ. Những gì cần có là sự thay đổi về công nghệ như một đòn bẩy mạnh mẽ, kiểu thay đổi mà sẽ tạo tiếng vang trên thị trường và biến đổi việc phân bổ tài nguyên.

Để tôi minh họa. Ở Ý thế kỷ 14, các nhà cơ khí có tài (chúng ta không biết tên họ) tìm ra cách để xe tơ, nghĩa là kéo sợi tơ bằng máy; và ấn tượng hơn, các thiết bị này chạy bằng sức nước. Trên cơ sở kỹ thuật này, ngành công nghiệp tơ lụa của Ý đã phát triển thịnh vượng mấy thế kỷ, trong sự ghen tị của các nước khác. Người Pháp tìm cách có được bí mật này vào năm 1670, người Hà Lan cũng khoảng thời gian đó; và năm 1716, Thomas Lombe, sau vài năm kiên nhẫn làm gián điệp, đã mang kỹ thuật này đến Anh và xây dựng một nhà máy quay tơ lớn chạy bằng sức nước với hàng trăm lao động.¹⁸

Đây là một nhà máy có thể sánh ngang trên hầu hết mọi khía cạnh với các nhà máy bông của thời kỳ sau. Hầu hết… sự khác biệt là ở chỗ, nhà máy Lombe ở Derby, cùng với các xưởng xe sợi bằng tay đã có từ trước và một số loại máy nhái theo nhỏ hơn, đã vượt quá nhu cầu sợi tơ của Anh. Suy cho cùng, lụa là một nguyên liệu tốn kém, và sản xuất lụa chỉ phục vụ cho một lượng khách hàng nhỏ và giàu có. Vì vậy, nhà máy Lombe, xuất hiện trước mấy nhà máy bông đầu tiên của những năm 1770 chừng 50 năm, không phải là mô hình cho một phương thức sản xuất mới. Không thể thực hiện một cuộc cách mạng công nghiệp nhờ vào lụa.¹⁹

Len và bông lại là chuyện khác. Khi ngành len hắt hơi, cả châu Âu cảm lạnh; ngành bông sổ mũi, toàn thế giới ngã bệnh. Len đóng vai trò quan trọng hơn nhiều ở châu Âu, còn vai trò của bông trong Cách mạng Công nghiệp theo cách nào đó lại là tình cờ. “Luật về vải in hoa” của Anh (năm 1700 và 1721), cấm nhập khẩu và kể cả mặc đồ in và nhuộm của Đông Ấn, được xây dựng nhằm bảo vệ các nhà sản xuất len và lanh bản địa, nhưng vô tình bảo hộ cả ngành bông non trẻ lúc đó; và trong khi bông là một ngành mới đầy sức sống, thì nó vẫn nhỏ hơn nhiều so với các ngành công nghiệp cũ hồi giữa thế kỷ. Những nỗ lực đầu tiên khi sản xuất máy xe sợi là nhắm tới len, vì lợi nhuận nằm ở đó. Nhưng khi sợi len tỏ ra có nhiều vấn đề còn sợi bông thì dễ bảo, các nhà phát minh bèn chuyển sự chú ý của họ sang loại vật liệu dễ chịu hơn này.

Ngoài ra, sự trì trệ của ngành len và sức mạnh cố hữu của lực lượng lao động trong ngành này đã cản trở sự thay đổi. Ngành bông, phát triển nhanh, tuyển dụng nhân công mới, được nhận thấy là dễ áp dụng phương thức mới hơn. Đây là một quy trình đổi mới liên tục về công nghệ: dạy cái mới lạ cho lao động thiếu kinh nghiệm dễ hơn nhiều so với dạy các mánh mới cho lũ chó cũ.*

•

Về sự chống lại của công nhân ngành len trước cơ giới hóa, đặc biệt xem Randall, Before the Luddites (Trước người Luddite), đã chỉ ra phản ứng này cũng là một chức năng của tổ chức và là sự chia sẻ lợi ích. Ở đây công nhân là các tác nhân độc lập, như ở Yorkshire, họ không gặp rắc rối khi áp dụng những cách thức mới có lợi cho mình; nơi họ làm việc theo kiểu làm công ăn lương, như ở West Country, họ chiến đấu với những cỗ máy đe dọa việc làm.

Vì sao lại quan tâm đến cơ giới hóa? Chủ yếu do sự tăng trưởng của ngành dệt may đang bắt đầu vượt quá khả năng của nguồn cung lao động*. Nước Anh đã nhảy vọt dựa trên sức mạnh của sản xuất nông nghiệp (ở sản lượng), nhưng sự phân tán hành động khắp nơi làm tăng chi phí phân phối và thu gom. Trong khi đó, để cố gắng đáp ứng nhu cầu, người sử dụng lao động đã tăng lương, nghĩa là tăng giá mà họ phải trả cho thành phẩm. Tuy nhiên, họ đã phải thất vọng khi thu nhập cao hơn lại đơn giản cho phép người lao động có thêm thời gian nghỉ ngơi, và nguồn cung lao động thực tế lại giảm đi. Nhà sản xuất-thương nhân thấy mình rơi vào cái vòng luẩn quẩn. Bất chấp bản năng tự nhiên của mình, họ muốn giá lương thực cao hơn. Có lẽ chi phí sinh hoạt tăng lên sẽ buộc thợ kéo sợi và thợ dệt phải làm việc.*

•

Chiếc đầu tiên trong loạt máy kéo sợi đã đặt nền móng cho hệ thống nhà máy là của Lewis Paul và John Wyatt (được cấp bằng sáng chế dưới tên của Paul) vào năm 1738. Phát minh quan trọng ở đây là việc sử dụng các con lăn quay ở những tốc độ khác nhau để kéo sợi - tính năng này về sau là một thành phần thường có ở các máy kéo sợi được trang bị bánh đà hoặc tương tự. Vào thời điểm đó, người ta nói rằng, sự thiếu hụt lao động kéo sợi sẽ không trở nên giống như tương lai của thế hệ tới; theo lời của Wadsworth và Mann, hầu như không nghiêm trọng - The Cotton Trade (Ngành kinh doanh bông), trang 414. Song, sợi kéo tay thì không đều - giữa từng người kéo sợi và giữa cuộn này với cuộn khác - nghĩa là thợ dệt phải mua nhiều sợi hơn so với thực tế sử dụng để có đủ chất lượng nhất định. Máy móc hứa hẹn sẽ chấm dứt vấn đề đó - Sđd., trang 416.

•

Những hạn chế này càng trở nên khó chịu hơn trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng gia tăng. Nhu cầu ngày càng tăng đối với mọi thứ lẽ ra sẽ làm tăng nguồn cung lao động; và về lâu dài thì đúng vậy. Nhưng trong ngắn hạn, cầu đã đi trước cung, và nhà sản xuất bị mất kiên nhẫn. Về mối liên hệ giữa tiêu thụ và ngành công nghiệp, xem de Vries, Industrial Revolution (Cách mạng Công nghiệp).

Tuy nhiên, công nhân đã phản ứng trước sự thúc đẩy thị trường. Họ là nhà thầu và cũng là người làm công ăn lương, và địa vị kép này cho họ cơ hội tự làm giàu bằng cách gia công tại nhà. Thợ quay tơ và thợ dệt lấy nguyên liệu từ thương nhân rồi sau đó bán sản phẩm đã hoàn thiện cho đối thủ cạnh tranh, lúc bán cho người này, lúc cho người khác, và xử lý nghĩa vụ của mình khá tốt. Họ cũng tìm cách để lại một ít nguyên liệu thô nhằm sử dụng riêng: không có đường cung uốn ngược khi làm việc vì lợi ích riêng. Nhằm cố gắng che đậy việc biển thủ, thợ dệt làm vải mỏng hơn, kém hơn và dùng mánh lới hoặc phụ gia để lấp liếm. Đến lượt các nhà sản xuất cố gắng ngăn chặn hành vi trộm cắp như vậy bằng cách kiểm tra chặt chẽ từng mảnh vải và nếu cần thì “hạ bớt” giá của thành phẩm. Xung đột lợi ích này dẫn đến một cuộc chiến tranh lạnh tốn kém giữa người sử dụng lao động và người làm thuê.

Các nhà sản xuất kêu gọi trợ giúp từ cơ quan có thẩm quyền. Họ kêu gọi quyền được trừng phạt về thể xác với những ai chậm chạp và lười biếng (chẳng thể phạt vạ được những người này); và quyền vào nhà riêng của thợ dệt mà không cần giấy phép để tìm kiếm nguyên liệu bị biển thủ. Những yêu cầu này chẳng đi đến đâu. Nhà của một người Anh là lâu đài của anh ta, bất khả xâm phạm.

Vì thế, chẳng có gì lạ khi các nhà sản xuất chán nản đã nghĩ tới những phân xưởng lớn, nơi mà thợ kéo sợi và thợ dệt sẽ phải có mặt đúng giờ và làm việc cả ngày dưới sự giám sát. Đây không phải chuyện nhỏ. Suy cho cùng, ngành tiểu thủ công có lợi thế lớn đối với nhà sản xuất-thương nhân, đặc biệt là chi phí đầu vào và chi phí quản lý thấp. Theo phương thức này, chính công nhân cung cấp máy móc và thiết bị, và nếu việc kinh doanh sa sút, người gia công tại nhà chỉ việc dừng nhận đơn hàng. Trong khi đó, các cửa hàng hoặc nhà máy lớn, cần một lượng vốn đầu tư đáng kể: đầu tiên là đất đai và nhà xưởng, rồi tiếp đến là máy móc.

Hơn nữa, gia công tại nhà vẫn phổ biến với mọi người. Công nhân khoái tự do vô kỷ luật, thích thì làm, không thích thì nghỉ. Nhịp độ công việc phản ánh tính độc lập này. Thợ dệt thường nghỉ và chơi dài, ngay cả trong tuần, sau đó làm việc chăm chỉ lúc cuối tuần để giao hàng và thu tiền vào thứ Bảy. Các tối thứ Sáu, họ có thể làm việc thâu đêm. Đêm thứ Bảy dành để uống bia, và Chủ Nhật thì nhậu nhẹt thả ga. Thứ Hai (ngày thánh thứ Hai) là ngày linh thiêng, và thứ Ba cần nghỉ ngơi để lại sức từ sự quá linh thiêng đó.

Mâu thuẫn này trong ngành - mà người Marxist gọi là mâu thuẫn nội tại - do đó, hoàn toàn hợp lý khi dẫn đến việc tập hợp công nhân vào cùng một phân xưởng, để lao động tại đó ở dưới sự theo dõi và giám sát. Nhưng các nhà sản xuất nhận thấy họ phải trả tiền để thuyết phục mọi người rời khỏi nhà và vào nhà máy. Chừng nào thiết bị trong nhà máy còn giống như ở nhà, chừng đó sản xuất tại nhà máy vẫn tốn kém hơn. Những hoạt động duy nhất mà quy luật này không tác động là trong các công nghệ sử dụng nhiệt (hồ vải, ủ bia, làm thủy tinh, rèn sắt thép, và tương tự). Ở đó, tiết kiệm có được do cách làm tập trung (một lò thay vì nhiêu lò) đã bù đắp cho chi phí vốn*. Tuy nhiên, nỗ lực tập trung lao động trong sản xuất dệt may đã có ở Anh từ thế kỷ 16 luôn thất bại. Tình hình khá hơn ở châu Âu, do các chính phủ cố gắng thúc đẩy ngành này bằng cách trợ cấp và phân chia lao động cho các phân xưởng lớn sử dụng máy quay bằng tay - các “công xưởng” hay “tiền nhà máy.” Nhưng đây là một sự thịnh vượng nhân tạo, và việc cắt giảm hỗ trợ dẫn đến phá sản.

•

Trung Hoa về sau đã học được điều này khi cố gắng xây dựng lò luyện thép trong nước.

Phải đến khi có máy móc cơ giới thì mới tạo nên tính cạnh tranh cho nhà máy. Cơ giới hóa có thể vận hành các loại máy móc lớn hơn và hiệu quả hơn, vì thế làm phá giá sản phẩm tiểu thủ công do lợi nhuận lớn hơn bao giờ hết. Thợ quay sợi bằng tay thì nhanh; thợ dệt bằng tay lại chậm hơn, nhưng chắc chắn. Mặc dù tiền công cao hơn, nhưng các nhà máy vẫn có vẻ như một nhà tù đối với dân kỳ cựu. Vậy thì các chủ xưởng ban đầu tìm đâu ra lực lượng lao động? Ở đâu khác ngoài những người không thể nói không? Ở Anh đó là trẻ em, thường là bị tóm đi (mua) từ các gia đình nghèo, và phụ nữ, đặc biệt là người trẻ chưa lập gia đình. Tại Lục địa, các nhà sản xuất có thể thương lượng để có được lao động tù nhân và quân nhân.

Từ đó sinh ra thứ mà Karl Marx gọi là “Công nghiệp hiện đại,” thành quả của một sự kết hợp giữa máy móc và quyền lực; và giữa sức mạnh (vũ lực và năng lượng) với quyền lực (chính trị).

TÍNH ƯU VIỆT CỦA SỰ QUAN SÁT: THỨ BẠN THẤY LÀ THỨ CÓ THẬT

Nhà thiên văn học vĩ đại người Đan Mạch Tycho Brahe (1546-1601) sống và làm việc trước khi kính viễn vọng được phát minh, nhưng ông là một người quan sát say mê và biết tất cả các ngôi sao mà ông có thể nhìn thấy trên bầu trời. Và đó là tất cả những gì được cho là hiện có khi đó. Tuy nhiên, một đêm tháng 11/1572, ông thấy một cái gì đó mới trên bầu trời, một điểm sáng trong chòm sao Cassiopeia mà lẽ ra không nên có ở đó. Điều này khiến ông băn khoăn, vì thế ông hỏi đám người hầu của mình liệu họ có thấy những gì ông thấy, và họ nói có, họ cũng thấy. Ông tạm hài lòng trong chốc lát, ít nhất là về khả năng quan sát của mình; nhưng sau đó bắt đầu lo lắng rằng họ chỉ muốn trấn an ông và ngại hoặc sợ trái ý chủ nhân, vì ông biết mình là một kẻ kiêu ngạo và nóng tính. (Ông bị mất mũi trong một cuộc đấu tay đôi khi còn trẻ và đeo mũi giả bằng đồng - một số người nói là bằng bạc.) Vì thế, ông chạy ra đường và chặn lại vài nông dân đi ngang qua để hỏi họ cùng câu hỏi trên. Họ chẳng được hay mất gì khi nói thật, và không ai có thể thật thà hơn một nông dân. Và họ cũng nói rằng họ nhìn thấy ánh sáng. Rồi sau đó Tycho biết rằng có nhiều điều trên bầu trời hơn những gì ông mơ tưởng trong triết lý của mình. Ông viết lại quan sát của mình trong một cuốn sách nhỏ, De nova Stella (Ngôi sao mới), xuất bản tại Copenhagen năm 1573, một tượng đài trong lịch sử khoa học.

Một điểm cần lưu ý: Tycho, dù theo chủ nghĩa kinh nghiệm thực chứng, vẫn tìm cách trung hòa giữa Ptolemy và Copernicus bằng cách để Mặt trời, bao quanh là các hành tinh, xoay quanh Trái đất. Để làm khoa học giỏi cần óc quy nạp tốt cũng như sự quan sát tỉ mỉ.

CHUYÊN GIA VỀ SỰ CHÍNH XÁC

Tất cả các nghiên cứu về sự thay đổi và tỉ lệ thay đổi phải đo được khoảng thời gian trôi qua. Để làm điều này, cần một đơn vị đo lường tiêu chuẩn và một công cụ để đếm các đơn vị; chúng ta gọi đó là đồng hồ. Trong trường hợp không có đồng hồ, có thể thay thế bằng vật tương đương gần đúng. Vào các thế kỷ 15 và 16, thủy thủ khi muốn tính thời gian để một chiếc phao đi từ đầu đến đuôi tàu nhằm ước tính tốc độ của con tàu, có thể dùng đồng hồ cát; nhưng nếu không có, họ luôn có thể nhẩm lại bài Hail Mary (Lạy Mẹ Maria) hoặc những khúc hát thông thường khác; và ngày nay bất kỳ nhiếp ảnh gia thực hành nào cũng biết rằng người ta có thể đếm giây bằng cách đọc các cụm từ bốn âm tiết: một lần một ngàn, hai lần một ngàn, ba lần một ngàn…

Khỏi cần phải nói, những ứng biến đặc thù này sẽ khó dùng được cho các mục đích khoa học. Bởi các mục đích này đòi hỏi một chiếc đồng hồ tốt, nhưng phải mất bốn thế kỷ mới làm ra được nó. Tuy nhiên, các nhà khoa học là những người khéo léo, họ tìm ra cách để tăng độ chính xác cho đồng hồ quả lắc, tiền thân của đồng hồ chạy bằng lò xo cân bằng. Một cách nữa là sử dụng đồng hồ với những bánh răng rất lớn với hàng trăm và thậm chí cả ngàn bánh răng hoặc hơn. Tycho Brahe đã làm như vậy, và thay vì xem mỗi kim giờ (những cỗ máy đầu tiên này không đảm bảo đủ chính xác để dùng kim phút), ông đếm số bánh răng đã quay và có được con số gần chính xác về khoảng thời gian đã trôi qua. Ông làm vậy vì muốn theo dõi chuyển động của các vì sao và định vị các thiên thể này trên bản đồ bầu trời (thời gian là một trong hai tọa độ). Galileo thậm chí còn cần các phép đo chính xác hơn cho nghiên cứu của ông về gia tốc. Tài tình hơn cả, ông sử dụng đồng hồ nước nhỏ cầm tay thay vì đồng hồ cơ khí, mở và đóng lỗ thoát ra bằng ngón tay mình ở đầu và cuối dòng chảy. Sau đó, ông cân lượng nước chảy ra để đo khoảng thời gian trôi qua, vì vào thời đó, quả cân là dụng cụ đo chính xác nhất được biết đến.

Việc phát minh ra đồng hồ quả lắc đã làm thay đổi mọi thứ. Đây là thiết bị đo thời gian đầu tiên được điều khiển bằng một hệ dao động với tần số nội tại riêng. Đồng hồ trước đó sử dụng bộ điều khiển (thanh lắc hoặc vòng vặn) có tần số thay đổi theo lực tác động. Sau khi cải tiến (mọi phát minh đều cần cải tiến), một chiếc đồng hồ quả lắc tốt đã đo được thời gian sai lệch vài giây mỗi ngày. Đồng hồ đeo tay thường kém chính xác hơn, vì chúng không thể hoạt động với một con lắc. Tuy nhiên, việc phát minh ra lò xo cân bằng cho phép nó có thể đến gần hơn tới tốc độ bình thường, ổn định qua từng giờ và từng ngày. Một chiếc đồng hồ quả quýt tốt, được khảm đá quý và có bộ cân bằng phù hợp, ở đầu thế kỷ 18, có thể đo thời gian với độ sai lệch một hoặc hai phút mỗi ngày. Lần đầu tiên, việc gắn thêm kim phút và kể cả kim giây đáng đồng tiến bát gạo.

Những tiến bộ này đã nâng cao đáng kể lợi thế mà công nghệ đo đếm thời gian mang lại cho châu Âu. Điều lâu nay vẫn là độc quyền tuyệt đối của tri thức thì giờ vẫn là độc quyền của hiệu suất hoạt động. Không ai khác có thể làm ra những công cụ này hoặc làm những loại công việc phụ thuộc vào thời gian chính xác. Điều quan trọng nhất ở đây, về chính trị cũng như kinh tế: tìm kinh độ trên biển.

15.

ANH VÀ CÁC NƯỚC KHÁC

Và ở châu Âu, vì sao lại là Anh? Vì sao không phải là nước khác?

Ở một mức độ nào đó, câu hỏi này không khó trả lời. Đầu thế kỷ 18, Anh đã tiến xa hơn - trong sản xuất tiểu thủ công (gia công tại nhà), hạt giống của tăng trưởng; trong việc nhờ vào nhiên liệu hóa thạch; trong công nghệ của những ngành nghề trọng yếu mà sẽ là cốt lõi của Cách mạng Công nghiệp: dệt may, sắt thép, năng lượng và điện. Bên cạnh đó còn có thêm hiệu suất của nên nông nghiệp thương mại và vận tải Anh.

Những lợi thế của việc tăng hiệu suất trong nông nghiệp là hiển nhiên. Một mặt, việc tăng năng suất trong sản xuất lương thực đã giải phóng lao động cho các hoạt động khác - sản xuất công nghiệp, dịch vụ, và tương tự vậy. Mặt khác, lực lượng lao động đang phát triển cũng cần nhiều lương thực hơn bao giờ hết. Nếu không thể giải quyết được ở trong nước, thì thu nhập và của cải sẽ bị lệch hướng với mục đích. (Chắc chắn rằng, nhu cầu nhập khẩu lương thực có thể thúc đẩy xuất khẩu phát triển để có thể trao đổi lương thực, có thể khuyến khích công nghiệp; nhưng cái khó chưa chắc ló cái khôn. Một số nước nghèo nhất trên thế giới từng tự cung tự cấp. Ngày nay, họ phụ thuộc rất nhiều vào lương thực nhập khẩu khiến các nguồn lực cạn kiệt và khiến họ ngập trong nợ nần, trong khi chỉ cần thay đổi một chút về lượng mưa hoặc trở ngại thương mại đã đủ dẫn đến thảm họa. Tệ nhất là, họ kéo lê từ nạn đói này đến nạn đói khác, mỗi lần đều để lại di sản là sự suy yếu, bệnh tật, và thêm phụ thuộc.)

Vì vậy, khó có thể phóng đại sự đóng góp của cải tiến nông nghiệp đối với quá trình công nghiệp hóa của Anh.¹ Quá trình này bắt đầu từ thời trung cổ, với việc sớm giải phóng nông nô và thương mại hóa trong cả canh tác lẫn phân phối. Thị trường hoa màu phát triển (trái cây và rau củ) quanh London hồi thế kỷ 16 và thực hiện canh tác hỗn hợp (ngũ cốc và vật nuôi và gia súc ăn ngũ cốc) chứng tỏ phản ứng nhanh nhạy của cả chủ đất lẫn tá điền. Sự phát triển này mang lại chế độ ăn phong phú và đa dạng hơn, với tỉ lệ protein động vật đặc biệt cao.2 Đóng góp tiếp theo là việc áp dụng kỹ thuật tưới nước, bón phân, và luân canh mới - nhiều kỹ thuật trong đó do người nhập cư từ các Nước Vùng Đất Thấp mang đến. Hà Lan khi ấy là tâm điểm của sự cải tiến nông nghiệp châu Âu, là vùng đất do con người tạo ra (nhờ chiến thắng biển) bằng nỗ lực và khéo léo, vì thế rất được yêu quý. Người Hà Lan đã dạy về nông nghiệp ở thời trung cổ - tới vùng biên giới Slav. Trong các thế kỷ 16 và 17, người Anh nằm trong số người hưởng lợi chính. Sáng kiến tiếp nối sáng kiến. Tại Anh thế kỷ 18, việc rào lại đất đai giữ vai trò trung tâm - chuyển dịch từ sự ràng buộc tập thể trên các cánh đồng mở sang tự do tập trung, có rào chắn hoặc ngăn cách. Các sử gia từng tranh luận về ý nghĩa của phong trào xây rào vây đất; nhưng logic cho thấy rằng, đã trả giá, phải thu lợi.

Không như phần lớn các nước khác, khi đó nông nghiệp Anh không phải là cơ sở quyền lực của chủ nghĩa bảo thủ. Đó là một lực lượng cho sự thay đổi kinh tế - quan trọng như bất kỳ ngành nào. Nông nghiệp đem lại lợi nhuận, và vì sinh lợi rất tốt, nên nó trở thành một thứ đầy đam mê, không chỉ đối với nông dân mà còn đối với chủ đất quý tộc giàu có không phải chân lấm tay bùn, hòa mình với bất kỳ ai và với tất cả tại các phiên chợ gia súc. Hiển nhiên, trong cái xã hội luôn ý-thức-về- tiền-và-thị-trường này, các cộng đồng nông nghiệp đã xuất hiện, ở đó những nông dân “tiến bộ” có thể gặp gỡ và học hỏi lẫn nhau, còn các tài liệu nông học thì nở rộ và tốt hơn, nhằm truyền bá cách thực hành tốt nhất. Tư duy thương mại này đã thúc đẩy một cách tiếp cận tổng hợp đối với việc quản lý bất động sản: mọi nguồn tài nguyên đều được đo đếm, bên dưới cũng như trên mặt đất; và ở Anh, không như các nước Lục địa, tài nguyên khoáng sản thuộc về chủ đất, chứ không thuộc về nhà vua. Thêm cơ hội cho ai dám nghĩ dám làm.

Cùng thời điểm đó, người Anh đang đạt được nhiều lợi ích lớn trong vận tải đường bộ và đường thủy. Những con đường và kênh đào mới, chủ yếu phục vụ cho ngành công nghiệp và khai mỏ, đã mở đường tới với các nguồn tài nguyên quý giá, liên kết sản xuất với thị trường, tạo điều kiện cho phân công lao động. Các nước châu Âu khác cũng đang cố gắng làm điều tương tự, nhưng không ở đâu những tiến bộ này lan rộng và hiệu quả như ở Anh. Vì một lý do đơn giản: không nơi nào khác mà đường giao thông và kênh rạch lại là nhiệm vụ của doanh nghiệp tư nhân, do đó đáp ứng nhu cầu (chứ không phải mối quan tâm về uy quyền và quân sự) và mang lại lợi nhuận cho người dùng. Đây là lý do vì sao nhà nông học và lữ hành Arthur Young có thể kinh ngạc với một số con đường đẹp đẽ rộng lớn của Pháp, nhưng lại phàn nàn về tiện nghi ăn ở. Vua Pháp đã cho xây dựng vài con đường cao tốc hoàng gia đáng ngưỡng mộ, nhằm tạo điều kiện kiểm soát quyền lực cũng như thúc đẩy thương mại, và Young thấy chúng cứ vắng tanh. Các nhà đầu tư Anh đã xây dựng nhiều hơn, vì những lý do kinh doanh là trên hết, và xây nhà trọ cho người đi đường có chỗ ăn ngủ.

Những con đường (và kênh đào) này thúc đẩy sự tăng trưởng và chuyên môn hóa. Có lẽ đây là điều gây ấn tượng nhất đối với Daniel Defoe trong Tour Through the whole Island of Great Britain (Chuyến đi qua toàn bộ quốc đảo Anh) (1724-1726) đầy tuyệt vời của ông: các sản vật địa phương (cây hoa bia để làm bia, cừu lấy len, gia súc để chăn nuôi) và các đặc sản vùng (hàng hóa bằng kim loại ở Sheffield, Birmingham, và Black Country, len ở East Anglia và West Country; vải sợi len ở Bradford, len ở Leeds, bông ở Manchester, đồ gốm ở Cheshire, v.v..). Chẳng trách Adam Smith từng nhấn mạnh về quy mô thị trường và phân công lao động: chính quốc gia của ông đã cho ông ví dụ tốt nhất.

Tuy nhiên, ở đây mới chỉ nói tới điều gì đã xảy ra và xảy ra như thế nào, chứ chưa bàn tới vì sao; chủ yếu là mô tả chứ chưa giải thích.³ Tiến bộ này cùng với sự chuyển mình, cuộc cách mạng này, không nằm ở vấn đề cơ hội hay “mọi thứ đơn giản là đến lúc.” Người ta có thể tìm ra lý do, và lý do đằng sau các lý do. (Đối với những sự kiện lớn, lịch sử ghét cay ghét đắng.)⁴ Ưu thế công nghệ sớm của Anh trong các ngành quan trọng này bản thân nó đã là một thành tựu - không phải do Chúa ban, không phải bỗng nhiên có, mà là kết quả của lao động, trí óc, sự tưởng tượng, và tính dám nghĩ dám làm.

Điểm mấu chốt là Anh có các yếu tố để thực hiện; nhưng chính Anh đã tự mình làm nên. Để hiểu điều này, cần xem xét không chỉ lợi thế vật chất (các xã hội khác cũng được thiên nhiên ưu đãi về công nghiệp nhưng đã mất rất nhiều thời gian để theo được sáng kiến của Anh), mà còn cả giá trị phi vật chất (văn hóa) và thể chế.*

•

Các thuật ngữ như “giá trị” và “văn hóa” không phổ biến với giới kinh tế học, họ thích xử lý các yếu tố định lượng (chính xác hơn). Tuy nhiên, cuộc đời vẫn thế, người ta vẫn phải nói về những điều này, vì vậy chúng ta có “các khuynh hướng” của Walt Rostow và “năng lực xã hội” của Moses Abramowitz. Vẫn là hoa hồng dù gọi bằng cái tên khác.

Những giá trị và thể chế này quá quen thuộc với chúng ta (đó là lý do chúng ta gọi chúng là hiện đại) nên chúng ta coi chúng là chuyện đương nhiên. Tuy nhiên, chúng đại diện cho bước chuyển lớn từ các quan niệm cũ đã được chấp nhận và thực hiện theo thời gian và ở những địa điểm khác nhau, chỉ khi đối mặt với sự chống đối quyết liệt. Kể cả giờ đây, trật tự cũ không hề biến mất.

Chúng ta hãy bắt đầu bằng cách giả định ra bối cảnh lý tưởng, xã hội trên lý thuyết phù hợp nhất với việc theo đuổi tiến bộ vật chất và làm giàu nói chung. Hãy nhớ rằng đây không nhất thiết phải là một xã hội “tốt hơn“ hay “ưu việt” (từ cần tránh), chỉ đơn giản là xã hội thích hợp hơn để sản xuất ra hàng hóa và dịch vụ. Xã hội tăng-trưởng-và-phát-triển lý tưởng này sẽ là một xã hội mà:

Biết cách vận hành, quản lý, và xây dựng các công cụ sản xuất, đồng thời tạo ra, thích ứng, và làm chủ các kỹ thuật mới trên mặt trận công nghệ.

Có thể truyền đạt kiến thức và bí quyết này cho giới trẻ, dù thông qua giáo dục chính quy hay đào tạo nghề nghiệp.

Chọn người cho công việc theo năng lực và công trạng tương đối; thăng cấp và hạ cấp trên cơ sở hiệu suất.

Trao cơ hội cho cá nhân hay tập thể dám nghĩ dám làm; khuyến khích sáng kiến, cạnh tranh, và thi đua.⁵

Cho phép mọi người tận hưởng cũng như sử dụng thành quả lao động và sự táo bạo của mình.

Các tiêu chuẩn này hàm ý những hệ quả sau: bình đẳng giới (do đó tăng gấp đôi lượng nhân tài); không phân biệt đối xử dựa trên các tiêu chuẩn không thích hợp (chủng tộc, giới tính, tôn giáo, v.v.); đồng thời ưu tiên duy lý khoa học (phương tiện-kết quả) hơn ma thuật và mê tín (sự phi lý).*

•

Mê tín vẫn tồn tại dai dẳng trong thời đại khoa học và duy lý mà thoạt nhìn có thể sẽ ngạc nhiên, nhưng khi nó nhắm vào việc kiểm soát số phận, thì nó đánh bại thuyết định mệnh. Đó là nơi để người không may mắn và bất lực tìm kiếm vận may và tránh điềm xấu; nó cũng hỗ trợ tâm lý cho kẻ tự ti. Do đó, người ta vẫn luôn viện đến việc luận giải cung hoàng đạo và bói toán ngay cả trong thời đại chúng ta. Tuy nhiên, không ai thấy ma thuật được sử dụng làm công cụ kinh doanh, ví dụ như việc thăm dò các mỏ than dọc theo biên giới phía bắc của Pháp (Hainaut) và ở trung tâm đất nước (Rîve-de-Gier) trong thế kỷ 18 đã từng bị hiểu lầm và bị trì hoãn bởi sự phụ thuộc vào những người dò mạch mỏ (tourneurs de baguettes) - Gillet, Les charbonnages (Các mỏ than), trang 29.

Một xã hội như vậy cũng sẽ có kiểu thể chế chính trị và xã hội thuận lợi cho việc đạt được những mục tiêu lớn hơn này; ví dụ như,

Bảo vệ quyền tư hữu, khuyến khích tiết kiệm và đầu tư.

Bảo vệ quyền tự do cá nhân - bảo vệ con người chống lại việc lạm dụng chuyên chế và xâm phạm cá nhân (tội ác và tham nhũng).

Thực thi quyền lợi theo hợp đồng, rõ ràng và ngầm định.

Có chính quyền ổn định, không nhất thiết phải dân chủ, nhưng được quản lý bởi các quy tắc công khai (một nhà nước pháp quyền chứ không phải theo ý chí người nắm quyền). Nghĩa là, dựa trên các cuộc bầu cử định kỳ, đa số thắng nhưng không xâm phạm tới quyền của thiểu số thua; trong khi thiểu số chấp nhận thua và chờ đợi lần bỏ phiếu khác.

Có chính quyền phản ứng nhanh, lắng nghe khiếu nại và đưa ra biên pháp khắc phục.

Có chính quyền trung thực, sao cho các thành phần kinh tế không được đặt vào vị trí tìm kiếm lợi thế và đặc quyền trong hoặc ngoài thị trường. Theo thuật ngữ kinh tế, không nên có sự trục lợi nhờ thiên vị và vị trí.

Có chính quyền ôn hòa, hiệu quả, không tham lam. Kết quả sẽ là giảm thuế, giảm yêu sách của chính phủ trong thặng dư xã hội, và tránh được đặc quyền.

Xã hội lý tưởng này cũng cần phải trung thực. Sự trung thực ấy sẽ được thực thi bằng luật pháp, nhưng lý tưởng là không cần dùng đến luật pháp. Mọi người đều cho rằng sự trung thực là hợp lý (và còn đem lại lợi ích) nên sẽ sống và hành động phù hợp.

NƯỚC ANH TRÊN CON ĐƯỜNG TỚI CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP

Những con kênh này đáp ứng nhu cầu vận tải giá rẻ từ các khu mỏ đến trung tâm đô thị và cảng biển. Thương phẩm chính là than - nhiên liệu và nguồn cacbon.

Nhiều hệ quả hơn: xã hội này sẽ được thể hiện qua tính di động về địa lý và xã hội. Người dân sẽ di chuyển khi họ tìm kiếm cơ hội, và thịnh vượng hay lụi bại phụ thuộc vào việc họ làm. Xã hội này sẽ xem trọng mới hơn cũ, tuổi trẻ hơn kinh nghiệm, thay đổi và rủi ro hơn là an toàn. Đấy sẽ không phải là một xã hội cào bằng, vì tài năng không như nhau; nhưng nó sẽ có xu hướng phân phối thu nhập thậm chí còn đồng đều hơn xã hội đặc quyền và ưu tiên. Sẽ có một tầng lớp trung lưu tương đối lớn. Sự bình đẳng hơn này sẽ thể hiện trong việc vẻ ngoài đồng nhất hơn và cách cư xử dễ chịu hơn ở tất cả các tầng lớp.

Không có xã hội nào trên Trái đất từng phù hợp với lý tưởng này. Gạt qua một bên sự thiếu hiểu biết (làm sao biết được ai giỏi hơn hoặc có công hơn?), đây là bộ máy hiệu quả 100%, được thiết kế không kể đến những bất thường của lịch sử, định mệnh và cảm xúc về bản chất con người. Các xã hội có định hướng phát triển hiệu quả nhất hiện nay, như các nước Đông Á và các nước công nghiệp phương Tây, đầy tì vết bởi đủ kiểu tham nhũng, thất bại của chính phủ, trục lợi kinh tế tư nhân. Tuy nhiên, mô hình này làm nổi bật hướng đi của lịch sử. Đây là những ưu điểm thúc đẩy tiến bộ kinh tế và vật chất. Chúng cho thấy một sự lệch hướng rõ rệt khỏi trật tự xã hội và chính trị trước đây; và không phải ngẫu nhiên mà nước công nghiệp đầu tiên đến gần nhất với loại trật tự xã hội mới này.

Trước hết, Anh có lợi thế ban đầu là một quốc gia. Ở đây tôi không chỉ đơn thuần nói tới lãnh địa của một người cai trị, không đơn thuần là một nhà nước hay thực thể chính trị, mà là một đơn vị tự ý thức, tự nhận thức được đặc trưng bởi bản sắc và lòng trung thành chung và bình đẳng về quyền công dân.⁶ Các nước có thể hòa hợp mục đích xã hội với nguyện vọng và sáng kiến cá nhân và nâng cao hiệu suất bằng sự chung sức chung lòng. Toàn bộ thì lớn hơn tổng các bộ phận. Công dân của một nước sẽ phản ứng tốt hơn với khuyến khích và các sáng kiến của nhà nước; ngược lại, nhà nước sẽ biết rõ hơn phải làm gì và làm thế nào, phù hợp với các lực tương tác xã hội.⁷ Các nước có thể cạnh tranh.

Hơn thế, Anh không chỉ là một quốc gia nào đó. Đây là một quốc gia công nghiệp tiên tiến, hiện đại. Hãy nhớ rằng đặc điểm nổi bật của một xã hội như vậy là khả năng tự chuyển đổi và thích ứng với những cái mới và cách làm mới, nên nội dung của “hiện đại” và “công nghiệp” luôn thay đổi. Một khía cạnh quan trọng của thay đổi: tự do và an ninh ngày càng tăng của người dân. Trớ trêu thay, cho đến nay, người Anh vẫn tự gọi mình là thần dân của quân chủ, dù từ rất lâu - lâu hơn bất kỳ nơi nào - họ đã là công dân. Không gì tốt hơn thế đối với tính dám nghĩ dám làm. Sau đây là lời Adam Smith:

Khi phải vật lộn để giành lấy tự do và an toàn, bản năng tất yếu của mỗi cá nhân là tự cải thiện tình trạng bản thân; nguyên tắc này mạnh đến nỗi, chỉ riêng nó thôi, chứ chưa cần đến trợ lực nào, đã có thể không chỉ đưa xã hội tới sự giàu có và thịnh vượng, mà còn có thể vượt qua hàng trăm trở ngại khó khăn do sự ngu ngốc trong luật pháp của con người thường cản trở sự vận hành của nguyên tắc này, dù hệ quả của những trở ngại này luôn ít nhiều phương hại đến tự do, hoặc thu hẹp độ an toàn. Nền công nghiệp Anh hoàn toàn được đảm bảo; và dù còn xa mới hoàn toàn tự do, thì nó vẫn tự do, thậm chí tự do hơn bất kỳ nơi nào ở châu Âu.⁸

Sự phát triển sớm của xã hội Anh có nguồn gốc từ bao giờ vẫn là một vấn đề lịch sử gây tranh cãi. Có học giả cho rằng bắt đầu từ thời trung cổ (trước năm 1500) và từ điều ông gọi là sự nổi lên của chủ nghĩa cá nhân. Đây là một xã hội đã tháo bỏ ách nô lệ, phát triển cộng đồng nông dân thay cho tá điền, đưa công nghiệp và thương mại vào nông thôn, hy sinh tập quán vì lợi nhuận và hy sinh truyền thống vì lợi thế so sánh. Với kết quả lẫn lộn. Một số thấy mình nghèo đi, nhưng về tổng thể thì thu nhập lại tăng lên. Nhiều người thấy mình mất đất, nhưng tính di động được tăng cường và ý thức được mở rộng.⁹

Nước Anh cho người dân cơ hội sống và làm việc tự do. Đầu tiên là các quyền tự do chính trị và dân sự, được mở rộng bởi chiến tranh, tập quán, và luật pháp, cho từ giới quý tộc (Magna Carta, năm 1215) tới thường dân. Với tất cả những gì đã đạt được này, người ta vẫn có thể phản đối các ngoại lệ: Anh còn lâu mới hoàn hảo. Quốc gia này có người nghèo (luôn vậy) - nhiều hơn người giàu. Quốc gia này biết lạm dụng đặc quyền cũng như tận hưởng quyền tự do, có sự phân biệt về tầng lớp và địa vị, có sự tập trung của cải và quyền lực, có sự ưa thích và ủng hộ. Nhưng tất cả đều là tương đối, và khi so sánh với người dân bên kia eo biển, người Anh thật tự do và may mắn.

Họ biết mình là ai. Kinh nghiệm chung đầu tiên của họ về cuộc sống ở nơi đất khách quê người đến từ Chiến tranh Trăm năm (thế kỷ 14 và 15) ở Pháp, nơi các kỵ sĩ kiêu hùng của Anh vượt lên chính mình khi chống lại tinh hoa của tinh thần hiệp sĩ Pháp. Trong số những người tham gia có: John Fortescue, sau này là Ngài John và là Chánh án Tòa án Tối cao của Vua. Trong thập kỷ 1470, Ngài John có viết một cuốn sách về The Governance of England (Quản trị nước Anh), trong đó ông nhắc đến sự cai trị kém cỏi và khốn khổ của Pháp. Ông viết, vua Pháp thích làm theo ý mình khiến người dân nghèo khổ đến mức không thể sống nổi. Họ uống nước (chứ không uống rượu bia); họ ăn táo với bánh mì nâu (không phải bánh mì trắng); họ không có thịt ăn mà may ra chỉ có ít mỡ lợn hoặc lòng bò - những gì sót lại sau khi làm thịt gia súc cho các quý tộc và thương nhân. Họ không mặc đồ len, mà là chiếc áo choàng vải thô; quần cũng bằng vải thô và dài không quá đầu gối, nên họ để đùi trần. Vợ con họ đi chân đất. Họ phải canh gác, lao động, và đào xới ở các ruộng đất. Họ “gầy còm ốm yếu, không thể chiến đấu hay bảo vệ lãnh địa.” Họ không có vũ khí, hoặc tiền để mua vũ khí. “Dù họ đang cư ngụ ở lãnh địa màu mỡ nhất thế giới, nhưng quả thực họ sống trong cảnh nghèo khó và gian khổ cùng cực nhất.”¹⁰

Chắc chắn, đây là lời của một người Anh (nhưng ồ, thế thì sớm thật!), và nếu như ông có cường điệu quá mức về sự ưu việt của nước mình thì vẫn có thể tha thứ được. Đó là bản chất của chủ nghĩa dân tộc, một cảm giác về bản sắc và ưu thế, và Anh là một trong những nước đầu tiên nuôi dưỡng tình cảm mới mẻ này (hãy đọc Shakespeare), khác biệt rõ rệt với bản sắc địa phương của người nông nô trung cổ có thu nhập ít ỏi, hoặc tính phục tùng cam chịu của nông dân châu Á.¹¹

Nhưng người Anh không phải là những người duy nhất ca ngợi Anh. Du khách nước ngoài đến hòn đảo này đều nói lời tôn trọng và ngưỡng mộ. Đối với một số người châu Á, tất cả người phương Tây có lẽ đều trông giống nhau, nhưng người châu Âu thì thấy được các khác biệt. Du khách trầm trồ về mức sống cao của người Anh: nhà xây gạch, mái ngói, quần áo len, giày da, bánh mì trắng (có thể theo dõi mức gia tăng thu nhập nhờ công nghiệp hóa ở châu Âu qua bánh mì trắng). Họ thấy phụ nữ mặc đồ bông và đội mũ; các cô đầy tớ ăn mặc chẳng khác gì chủ nhân khiến khách ngoại quốc tự hỏi phải xưng hô thế nào với người vừa mở cửa. Họ kể lại, họ thấy có người nghèo nhưng không phải là kẻ khốn cùng; không có những gương mặt đói khát, vêu vao; có người ăn xin, nhưng không thấy kẻ hành khất “chẳng có nổi manh áo, đôi giày và bít tất.” (Người Anh dường như tỏ ra tự hào về những người ăn xin nước mình, mà họ coi như một tập quán làm ăn.)¹²

Đối với sức mua của các tầng lớp thấp hơn, với khả năng mua sắm vượt ra ngoài nhu yếu phẩm, phải thêm vào đó sự giàu có - rất đáng kể thời bấy giờ - của tầng lớp trung lưu Anh rộng lớn: các thương nhân và chủ cửa hàng, các nhà sản xuất và chủ ngân hàng, các luật sư và ngành nghề khác. Daniel Defoe, một tiểu thuyết gia nổi tiếng, cũng từng viết nhiều bài du ký thú vị và các tiểu luận kinh tế hết sức rõ ràng. Ông nhìn thấy những gì đang diễn ra xung quanh mình, và khi viết về người tiêu dùng Anh, ông cho chúng ta biết nhiều hơn bất kỳ một viên chức nhàm chán nào:

Chính nhờ vào hai tầng lớp nhân dân này, Nhà sản xuất [không phải là người làm chủ mà là những người lao động trong ngành công nghiệp] và chủ cửa hàng, theo đó tôi xin nói với công chúng, rằng dựa trên thành quả họ đạt được từ lao động, hay từ công nghiệp thương mại của mình, và dựa trên những con số không thể tưởng tượng nổi, mà tiêu dùng nội địa đối với sản phẩm trong nước và sản phẩm nước ngoài nhập khẩu vào đây quá lớn, khiến thương mại của chúng ta được nâng lên một tầm vóc phi thường ấy, như tôi sẽ cho thấy dưới đây…

… Đây chính là các tầng lớp nhân dân đang gánh tổng mức tiêu thụ của đất nước; nhờ họ mà thị trường vẫn mở cửa muộn vào các đêm thứ Bảy; bởi họ thường nhận lương tuần lúc đã muộn… Số lượng của họ không chỉ có hàng trăm, hàng ngàn, hay hàng trăm ngàn, mà là hàng triệu; theo tôi, do sự đông đảo đó của họ mà bánh xe thương mại bắt đầu lăn, sản xuất và sản phẩm nội địa được hoàn thiện, hội tụ, và phù hợp với thị trường nước ngoài; do thu nhập cao nên họ có thể trang trải cuộc sống, và số lượng đông đảo của họ nuôi sống được cả đất nước; bằng đồng lương họ có thể sống thoải mái, và bằng lối sống xa hoa, thoải mái, vô tư, mà tiêu dùng nội địa, cũng như sản xuất hàng hóa của chúng ta, là ngang với sản phẩm nước ngoài...¹³

Đóng góp của mức tiêu dùng cao vào tiến bộ công nghệ ảnh hưởng tới người đương thời, và ngày càng nhiều người hơn khi Anh ngày một tiến bộ. Các thương nhân Pháp không cần theo học một khóa về kinh tế học Keynes cũng hiểu rằng cơ giới hóa dẫn tới mức lương cao, lương cao làm tăng nhu cầu sản xuất, và nhu cầu hiệu quả đó làm tăng sự thịnh vượng. “Bởi vậy, nhờ sự vận hành của một hệ thống có vẻ đầy nghịch lý, người Anh trở nên giàu có bằng cách tiêu dùng.”¹⁴ Thực sự nghịch lý: thói quen xa hoa này mâu thuẫn với hiểu biết dân gian luôn khuyên phải tiết kiệm và điều độ, những thói quen gắn liền với nông dân Pháp buộc họ phải tham lam. Kết quả là một nền sản xuất nhắm vào thị trường quốc gia và quốc tế lớn và tập trung vào hàng hóa được tiêu chuẩn hóa có giá vừa phải - chỉ phù hợp với loại hàng hóa sản xuất bằng máy. Charles hầu tước xứ Biencourt viết, “Người Anh dùng trí óc để làm mọi việc vì người dân, chứ không phải vì người giàu,” điều này mang lại cho họ một nguồn khách hàng lớn và ổn định.¹⁵

Nguồn khách hàng này gần đầy thu hút nhiều sự chú ý, không chỉ vì lợi ích riêng trong đó mà đấy còn là cơ hội cho thay đổi công nghệ và thay đổi xã hội lớn hơn, đặc biệt là tầm quan trọng ngày càng tăng của nữ giới với tư cách người tiêu dùng.¹⁶ Những gì mà các nghiên cứu này cho thấy là một thị trường sống động về vải vóc, quần áo, các loại đồng hồ và đồng hồ đeo tay, đồ kim loại, ghim và kim, và vượt qua mọi khái niệm - một thuật ngữ chung để chỉ các phụ kiện cá nhân (lược, thắt lưng, cúc, trang sức) đã vượt khỏi các nhu yếu phẩm và hướng đến nhu cầu ăn diện và trang sức. Nhiều thứ trong đó không bền và được truyền lại theo di chúc hoặc là quà tặng. Lượng hàng hóa này ngày càng tăng cho thấy không chỉ thu nhập tăng, mà phân phối cũng nhanh hơn và kỹ thuật sản xuất mới (phân công lao động, máy móc sản xuất hàng loạt, tư liệu vượt trội) mang lại chi phí và giá cả thấp hơn.

Khỏi cần phải nói, mặc dù việc sản xuất này chủ yếu hướng đến nhu cầu nội địa, nhưng hàng hóa cũng được bán cho các đồn điền, thuộc địa, và nước ngoài. (Các vật nhỏ có tỉ lệ giá trị cao so với trọng lượng và thể tích phù hợp một cách lý tưởng với việc buôn lậu. Ví dụ tốt nhất là đồng hồ đeo tay.) Thị trường tương đối biệt lập tại nhiều thị trấn nhỏ ở châu Âu Lục địa, trước đây chỉ dành riêng cho thợ thủ công địa phương, giờ đây đã có những người bán rong không mệt mỏi viếng thăm, mang theo cả thế giới bên ngoài. Giới bảo thủ căm ghét đám xâm nhập ấy, không chỉ do sự cạnh tranh và cảm giác xa lạ về họ (nhiều người bán rong là người Do Thái) mà còn vì họ là mối đe dọa với trật tự và đạo đức. Nhà luân lý học người Đức Justus Moser, khi viết vào nửa sau thế kỷ 18 về khu vực Osnabriick ở Bắc Westphalia, đã lên án tính trơ tráo của những kẻ lưu động này. Họ đến gõ cửa ngôi nhà nhỏ khi người chồng đi vắng (ôi cái quyền lực gia trưởng), cám dỗ người vợ với nào là khăn tay, gương lược, rồi những món đồ xa hoa lãng phí. Câu chuyện về Bạch Tuyết: người mẹ kế độc ác giờ đây là một kẻ bán rong tinh ranh (như khi bà ta biến hình trong câu chuyện), và công chúa là một người trưởng thành, nhưng nhẹ dạ như một đứa trẻ.¹⁷

MỘT SỐ VIỆC TỐT ĐƯỢC TƯỞNG THƯỞNG

Anh hầu như không có các ràng buộc bất hợp lý nào về nhập cảnh giống phần lớn các xã hội lục địa khác. Điều ngu xuẩn nhất trong đó là tôn giáo:* cuộc đàn áp và trục xuất tín đồ Tin Lành ra khỏi Pháp (được dỡ bỏ vào năm 1685 nhờ Sắc lệnh Khoan dung của Henri IV); và sự bài xích lan rộng đối với người Do Thái trong mọi dạng giao dịch, một phần (về mặt tâm lý) do sợ hãi và hận thù, một phần (về mặt thiết chế) do đặc tính Ki-tô của các phường hội thủ công và ảnh hưởng còn rơi rớt của những cuộc trục xuất trước đó. Hơn nữa, tôn giáo không phải là tiêu chí duy nhất để được nhận vào các phường hội thủ công và buôn bán. Ví dụ, tại một số nơi ở Đức, chỉ có những người “được sinh ra từ nguồn gốc đáng kính trong những hoàn cảnh thuần khiết” (người Đức tài giỏi hơn - von ehrliche Eltem aus reinem Bett erzeuget) mới đủ điều kiện.¹⁸ (Một số học giả đã ra sức tầm thường hóa hậu quả kinh tế của sự phân biệt đối xử này, như thể mỗi khi một người bị bài xích thì luôn có người khác giỏi giang thông minh hoặc kinh nghiệm đầy mình đang chờ sẵn để thế chỗ; hoặc như thể những nạn nhân của định kiến và thù hận này không phải là những người mang kiến thức và kỹ năng quý báu tới cho đối thủ đang hau háu.¹⁹ Chúng ta chẳng cần phải để ý đến những lập luận nghiêm túc này; bởi chúng vừa phi logic vừa không thực tế.)

•

Người Anh cũng có những giới hạn đối với sự tham gia của người ngoại đạo vào đời sống chính trị và theo học tại các trường đại học; nhưng nghịch lý là hành động đó lại đẩy “phe thiểu số” này vào kinh doanh và cứu họ khỏi sự cám dỗ của địa vị trưởng giả.

Ở đây, Anh có lợi từ những vết thương mà các nước khác tự gây ra cho mình. Vào thế kỷ 16, thợ dệt từ miền Nam Hà Lan đi tị nạn và mang theo mình bí mật về “những loại vải mới”, còn nông dân Hà Lan đã du nhập kỹ thuật thủy lợi và thâm canh nông nghiệp. Vào thế kỷ 17, người Do Thái (cả công khai lẫn ẩn danh), nhiều người trong họ là nạn nhân người Marrano theo Ki-tô giáo giai đoạn thứ ba và thứ tư trong các cuộc bức hại ở Tây Ban Nha và những nơi khác, đã mang đến Anh kinh nghiệm về tài chính công và tư;²⁰ còn những người Pháp theo Tin Lành, là các thương nhân và thợ thủ công, lão luyện về thương mại và tài chính, đã đến đây cùng với mạng lưới liên kết tôn giáo và gia đình của họ.²¹

GIÁ TRỊ CỦA THỜI GIAN

Nước Anh thời Cách mạng Công nghiệp đã bảo tồn các cấu trúc và thiết chế của một thời đại cũ - chế độ quân chủ, phường hội, nghi lễ, trang phục - nhưng qua một thời gian dài đã dần rời xa những điều này và tất cả chỉ còn ở vẻ bề ngoài phù phiếm. Trong chừng mực nhất định, chúng vẫn còn ảnh hưởng và uy thế, như một trở ngại. Chúng đưa chúng ta về thế giới hoài cổ (nỗi luyến tiếc của chúng ta) của Jane Austen: một thế giới phong nhã điền viên và chậm rãi, của những kẻ thừa kế hoặc không được thừa kế, và những kẻ mưu mô nghèo hèn - giả vờ giàu có mà không cần làm việc. Đó là một thế giới có sức hấp dẫn đáng kể, lặng lẽ nằm chờ đợi để thu hút đám tìm kiếm đặc quyền xã hội - đẹp mã nhưng vô dụng và chán chường - vào cõi niết bàn tầm phào.

Nhưng hành động lại ở một nơi nào đó; với những con người mới, những địa chủ tiến bộ, những quý tộc biến thành doanh nhân, những người di cư trong và ngoài nước. Năng lượng và công việc của xã hội này có thể đo được bằng thành tựu vật chất, và bằng cả giá trị của nó. Tôi muốn nhấn mạnh ở đây tầm quan trọng mà xã hội này dành cho thời gian và cho việc tiết kiệm thời gian, vì không có gì tóm tắt được tốt hơn các ưu tiên. Hai mẩu dẫn chứng “khiêm tốn”: (1) sự quan tâm nhiệt thành trong việc biết giờ giấc; và (2) sự coi trọng tốc độ vận chuyển.

Người Anh ở thế kỷ 18 là những nhà sản xuất và tiêu dùng hàng đầu thế giới về đồng hồ, ở nông thôn cũng như thành thị (rất khác biệt với các xã hội châu Âu khác). Họ làm ra đồng hồ chất lượng tốt và đắt tiền; đồng thời cũng sản xuất chúng hàng loạt và bán rẻ, nếu cần có thể trả góp. Họ lấy trộm và bán lại chúng: nếu anh không thể mua nổi một chiếc đồng hồ mới, anh có thể mua một chiếc cũ từ kẻ trộm. Những kẻ túng quẫn (nhưng trung thực) muốn có đồng hồ sẽ góp tiền để mua một cái và bốc thăm để quyết định ai sẽ dùng trước.

Các dịch vụ xe ngựa phản ánh tính nhạy cảm này về thời gian: lịch trình được tính từng phút, được quảng bá rộng rãi; thời gian đến và chuyển tiếp được tính toán chặt chẽ; người đánh xe bị kiểm tra bằng đồng hồ được niêm phong; tốc độ được ưu tiên hơn sự thoải mái; nhiều con ngựa bị chết. Lưu ý nét tương phản ở đây so với Pháp. Ở bên kia eo biển, chính phủ đặt giới hạn tốc độ, và để bảo vệ đường sá, bắt buộc xe chở nặng phải có bánh vành rộng và đi chậm. Hành khách dường như không mấy quan tâm. Họ để tâm đến tính kinh tế hơn là thời gian và thấy rất đúng là tốc độ xung đột với sự thoải mái. Nhưng Pháp cũng đang thay đổi. Như một dịch vụ xe ngựa từng tuyên bố vào năm 1834 (trước thời đại đường sắt): “tốc độ lớn hơn không tương thích với một số nhu cầu nhất định, nhất là về tiện nghi và đôi khi là sức khỏe. Người ta không còn dừng lại để ăn, thậm chí trên quãng đường xa; người ta không thể xuống xe, kể cả ở các trạm chuyển tiếp, v.v.”. Tóm lại, không có điểm dừng chân. Văn hóa phép tắc ở đâu? “Phụ nữ, trẻ em, người lớn tuổi không thể chịu được chế độ di chuyển này.”²²

VÌ SAO KHÔNG PHẢI ẤN ĐỘ ?

Vì sao không có cách mạng công nghiệp ở Ấn Độ? Xét cho cùng, Ấn Độ từng có ngành công nghiệp bông hàng đầu thế giới trong thế kỷ 17 và 18, bất khả chiến bại về chất lượng, chủng loại, và giá cả. Ngành công nghiệp này không chỉ đáp ứng nhu cầu nội địa rất lớn mà còn xuất khẩu gần một nửa sản lượng ra khắp Ấn Độ Dương và gián tiếp đến Đông Nam Á và Trung Quốc. Thị trường khổng lồ này, bắt đầu từ thế kỷ 17, đã tiếp nhận cú kích cầu từ châu Âu - liều thuốc kích thích chắc chắn làm trầm trọng thêm vấn đề cũ và tạo ra vấn đề mới về nguồn cung. Vậy thì, vì sao không ai quan tâm đến việc giảm bớt những khó khăn này bằng cách thay thế lao động bằng vốn đầu tư (máy móc)?

Các sử gia Ấn Độ từ lâu đã có xu hướng bỏ qua hoặc không chấp nhận vấn đề này. Một số người, đặc biệt là người Ấn Độ theo chủ nghĩa dân tộc, đổ lỗi cho người châu Âu, nhất là người Anh. Ấn Độ đã từng thịnh vượng và đầy tài nguyên cho đến khi những kẻ xâm nhập này đổ xô đến, nhúng tay vào nền chính trị Ấn Độ và gây ra xung đột. Một số lập luận này là không thực tế, và do đó hiểu sai vấn đề. Chẳng hạn, một nhà sử học nhìn vào các công xưởng hoàng gia (karkhanas) của Ấn Độ thế kỷ 17 và mơ mộng đầy tiếc nuối về một cuộc cách mạng công nghệ: “Người ta thường giả định rằng [chúng] có lẽ đã không đi theo hướng cơ giới hóa và trở thành các nhà máy sản xuất kiểu mẫu quốc gia cho nền công nghiệp hóa hiện đại của Ấn Độ, nếu không bị người Anh xóa sổ khi xâm lược đất nước.”²³ Câu này nói về một tổ chức có thể mua hoặc chỉ huy lao động theo ý muốn!

Một cách hữu ích để tiếp cận vấn đề là đặt câu hỏi: cui bono (ai được lợi)? Ai sẽ có lợi nhờ cơ giới hóa và chuyển đổi? Có ba nhóm hoặc lợi ích liên quan: công nhân (thợ xe sợi và thợ dệt); người trung gian, thường tạm ứng vốn cho thợ dệt khi họ hứa giao hàng; thương nhân và công ty đặc quyền của châu Âu, muốn mua hàng để bán lại cho cả Ấn Độ (nội Á) lẫn khách hàng châu Âu.

Sẽ phi lý nếu mong đợi việc đổi mới công nghệ sử dụng vốn tư bản từ nhóm đầu tiên. Công nhân rõ ràng quan tâm đến nguyên vật liệu (sợi bông cho thợ xe sợi, sợi cho thợ dệt), nhưng ở đây họ chỉ đơn thuần trông cậy vào thương nhân trung gian. Họ không có phương tiện hay thói quen lãnh đạo. Một sử gia kinh tế hàng đầu Ấn Độ từng trích dẫn về một cuộc “nổi loạn” đặc biệt của thợ dệt vào năm 1630 để phản đối sự cạnh tranh của Anh đối với sợi bông, và thêm: “Những trường hợp kháng cự như vậy rất hiếm và phải được xem xét cùng với thực tế là việc người hầu của thương nhân dùng hình phạt quất roi ngựa vẫn được đa số thợ thuyền chấp nhận như chuyện thường tình.“²⁴

Nếu có động thái thay đổi về công nghệ, thì nó sẽ phải đến từ những người trung gian Ấn Độ, có cả lợi ích, và một số trong đó, lẫn phương tiện; hoặc từ các công ty đặc quyền của châu Âu. Song, chẳng hề nhúc nhích.

Vì sao vậy? Một vài lời giải thích dựa trên luật ngầm về bảo toàn năng lượng. Nguồn cung lao động là co giãn, vì thế thuê thêm nhân công, từ những tiện dân và phụ nữ nghèo để kéo sợi, từ các tá điền để dệt, sẽ dễ dàng và kinh tế hơn việc tìm cách thay đổi công nghệ; và đó có thể là toàn bộ câu chuyện.²⁵ Ngoài ra, bất kỳ nhu cầu tăng đột biến nào (nhu cầu bị phân tầng và các thị trường khác nhau muốn loại vải khác nhau) đều có thể được đáp ứng bằng cách dịch chuyển hàng hóa giữa các thị trường, từ trong nước ra nước ngoài và từ nước này sang nước khác.

Thậm chí còn có thể, dù rất khó khăn, tập hợp số lượng lớn công nhân “dưới một mái nhà” (ở cùng một nơi), làm việc cặm cụi dưới sự giám sát. Đây là điều mà các công ty thương mại nước ngoài đã cố thực hiện, theo đó để đảm bảo nhanh chóng hoàn thành công việc. Trong một số trường hợp, sự tập trung như vậy mang lại lợi thế kinh tế nhờ quy mô và vật liệu - ví dụ trong các ngành sử dụng nhiên liệu, hoặc trong các công việc lắp ráp như đóng tàu. Vì thế, thay đổi công nghệ dưới hình thức đổi mới sắp xếp tổ chức, không phải không ai biết. Tuy nhiên, những hành động táo bạo như vậy vẫn là ngoại lệ; “đơn vị dựa trên gia đình có quy mô nhỏ [vẫn] giữ được vị thế ưu việt của mình.”²⁶

Đồ kim loại - dụng cụ, thiết bị, máy móc - cũng là vấn đề. Đây là điều cần thiết để tạo ra một cuộc cách mạng công nghiệp, và Ấn Độ chưa sẵn sàng. “Ở Ấn Độ hiếm khi có một cố gắng nào đó được thực hiện bằng máy nếu có thể thực hiện bằng sức người.”²⁷ Một lý do cho “sự thờ ơ chung” này là: dường như không ai có một sự quan tâm nhiệt thành với việc đơn giản hóa và giảm bớt công việc. Cả người lao động và người sử dụng lao động đều thấy lao động nặng nhọc là việc đương nhiên của công nhân - và là điều thích hợp. Hơn nữa, tính thờ ơ được thúc đẩy bởi sự phân tầng: việc của người bán vải không phải là tìm kiếm, thu thập, và cung cấp nguyên liệu thô. Anh ta đầu tư vốn, và phần còn lại là việc của thợ dệt và thợ kéo sợi. Điều này khác biệt đáng kể so với việc gia công tại nhà ở châu Âu, nơi mà thương nhân tham gia vào quá trình sản xuất.

Vì thế, ở Ấn Độ, người mua cuối bị cắt đứt khỏi cách thức cải tiến. Công nhân làm những việc anh ta luôn làm, và thương nhân cũng vậy. Tài liệu lưu trữ của Hà Lan cho chúng ta biết rằng thương nhân “thắt chặt quản lý” thợ dệt, trả công cho họ theo ngày để họ không thể có chút vốn liếng rồi bỏ trốn, có khi còn mang theo cả hàng hóa.²⁸ Một số thương nhân thuê tay sai theo dõi thợ dệt và kiểm tra tiến độ của họ. Mục tiêu ở đây là để ngăn chặn những thợ dệt luôn tiêu hết tiền tạm ứng trước khi hoàn thành công việc, ngăn chặn việc bán thành phẩm cho người mua khác. Chúng ta đã nghe kể về đám tay sai xông vào nhà thợ dệt rồi cắt lấy vải trên khung dệt, cho dù vẫn chưa dệt xong. Chậm một ngày sau đó thôi, có khi nó đã biến mất, và có 9/10 tấm vải vẫn tốt hơn là không có gì.

Các công ty châu Âu lần lượt học được cách thích nghi với những chuyện bất thường này. Thị trường nhiều lần thất bại, nhưng cả người Ấn Độ lẫn người châu Âu dường như đều xem các chu kỳ lên xuống này là thực tế cuộc sống. Giống như nạn đói rồi cũng sẽ qua. Ngành dệt dường như đi theo tốc độ nhàn nhã của riêng nó, điều đó không phải là phi lý. (Kết quả mới xác định phương tiện nào là hợp lý.) Ví dụ, ở Coromandel (bờ biển phía đông nam), bông thô được chuyển từ vùng nội địa đến các làng kéo sợi và dệt vải quanh bờ biển bằng những đàn bò khổng lồ gồm hàng ngàn đến hàng chục ngàn con, toàn bộ cái khối vô định hình này cứ kéo lê với tốc độ vài dặm một ngày. Do quãng đường trải dài khoảng 300 dặm hoặc hơn, nên phải mất nửa năm mới chuyển được hàng tới nơi.²⁹

Trong khi đó, nhịp độ mua hàng và các lô hàng của các công ty châu Âu cho thấy sự bất thường về vận chuyển và độ khả dụng của vốn, chưa kể đến những biến động về nguồn cung. Chẳng hạn, dữ liệu trên các lô hàng vải vóc của Công ty Đông Ấn từ Bombay cho thấy biến động lớn, từ một vài ngàn (bằng không trong một năm) đến gần một triệu tấm.³⁰ Phương án của công ty là nhập kho số lượng hàng lớn và căn thời gian bán đấu giá để phù hợp với biến động về nhu cầu của châu Âu. (Trong khi đó, các đại lý và nhà cung cấp của họ ở Ấn Độ làm hết sức mình để “đột ngột dừng” các lô hàng mà đích đến bình thường là thị trường châu Á.) Tất cả những việc này đều tốn kém, nhưng vẫn rẻ hơn so với cố gắng chuyển đổi công nghệ.

Bên cạnh đó, rõ ràng là với Công ty Đông Ấn thì việc không hỗ trợ trực tiếp cho ngành bông Ấn Độ là khôn ngoan về chính trị. Các nhóm lợi ích sản xuất của Anh hẳn sẽ coi đó là phản quốc. Tới cuối thế kỷ 17, một người viết truyền đơn tố cáo viễn cảnh các thương nhân gửi đến Ấn Độ “Thợ dệt vải, Thợ nhuộm, Thợ xe sợi, cùng với Lụa.” Anh ta cảnh báo, cứ làm vậy thì “tôi chẳng lấy làm lạ việc chúng ta không có đủ Vải bông và Lũ bất lương biến nó thành một xu thế còn Lũ ngốc thì mặc nó lên người.” Công ty vội vàng phủ nhận cáo buộc.³¹ EIC đã bị tấn công liên tục vì là một nhà xuất khẩu gia vị và vàng thỏi; nó không muốn mang thêm tiếng xấu về xuất khẩu việc làm.

Cuối cùng thì, ý tưởng cơ giới hóa của Ấn Độ đã đến từ đâu? Xã hội Ấn Độ đã biết thay đổi công nghệ: điều quan trọng nhất trong sản xuất dệt may là thay thế bánh xe cho con quay (dù không phải cho loại sợi muslin tốt nhất). Nhưng sự đổi mới diễn ra trong bối cảnh thủ công thông thường, và sự khác biệt lớn về khái niệm và xã hội đã phân tách máy móc với dụng cụ thủ công. Người ta phải phân biệt rõ hơn giữa các công cụ đa năng và chuyên dụng: Thợ thủ công Ấn Độ, dù tay nghề cao đến đâu, vẫn chưa bắt đầu đi trên con đường tới với máy móc. Đây là lời Thiếu tá Rennell, tổng thanh tra đầu tiên ở Bengal, trong chuyến thăm vào năm 1761 tới xưởng đóng tàu Bombay: “… công việc do thợ thủ công Ấn Độ thực hiện, thấy họ chỉ sử dụng hai loại công cụ có lưỡi sắc, tuy nhiên công việc của họ thì lâu bền và tinh xảo.”³² Tất cả kỹ năng nằm ở đôi tay, không phải chủ yếu ở mắt và ở cảm giác; không có gì đáng ngạc nhiên trong một xã hội không đeo kính điều chỉnh mắt.

Song tệ hơn nữa, thợ thủ công Ấn Độ còn tránh sử dụng sắt, và sắt (và thép) là không thể thiếu với công việc chính xác. Đây không phải là một xã hội đồ sắt. Một sử gia Ấn Độ làm nổi bật ở đây sự tương phản giữa kỹ thuật tưới tiêu Ba Tư sử dụng guồng và hệ thống bánh xe sắt, với hệ thống Ấn Độ sử dụng gỗ, dây thừng, và chậu đất; là người rất tin tưởng vào khả năng thay thế, ông giải thích sự khác biệt về mặt kinh tế: “… một công cụ hiệu quả thấp hơn có thể được dùng để sản xuất cùng một loại hàng hóa bằng cách sử dụng lao động có tay nghề cao.”³³ Ông có lẽ cũng chú ý đến việc Ấn Độ không có ốc vít: thợ kim loại chẳng thể cắt nổi một đường ra hồn; và đinh sắt thì rất khan hiếm. Sự thiếu vắng này tạo nên khác biệt trong ngành đóng tàu. Tàu châu Âu được đóng đinh và mấu; tàu Ấn Độ buộc các tấm ván vào thân tàu bằng dây chão và dây thừng rồi xoi rãnh và dán các tấm ván lên thân tàu từ đầu đến đuôi.³⁴

Cách thức thủ công này giải thích cho phần lớn mọi thất bại của thợ thủ công không phải người châu Âu khi cố gắng tạo ra các loại đồng hồ và đồng hồ đeo tay tốt như của châu Âu. Họ có đôi tay, có “sự khéo léo vô song,” nhưng không có công cụ. Họ làm những việc phi thường, chẳng hạn như chế tạo súng hỏa mai. Một người Pháp đã cải sang Islam giáo tên là Haji Mustafa viết, “Ngay cả hiện nay, năm 1786, Đại tá Martin, một người Pháp, đã rất xuất sắc qua 22 năm phục vụ trong quân đội Anh, có một nhà máy ở Lucknow sản xuất súng ngắn và súng hỏa mai, cả hai đều có khóa và nòng tốt hơn những thứ vũ khí tốt nhất đến từ châu Âu.”³⁵ Nhưng thợ thủ công tài năng thì làm từng bộ phận khác nhau, vì họ không thể hoặc không biết làm việc bằng các dụng cụ. Khi Đại tá Claude Martin kể trên, là một trong những đại lý táo bạo nhất của Công ty Đông Ấn, muốn mua một chiếc đồng hồ đeo tay cho chính mình, ông đã đến Paris và mua nó từ Louis Berthoud, chiếc đồng hồ bấm giờ tinh xảo nhất ở Pháp; và như thường lệ, khi ông bán các loại đồng hồ và đồng hồ đeo tay cho triều đình Aoudh và các khách hàng Ấn Độ khác, ông cũng nhập hàng từ châu Âu. Còn ở đâu nữa? Người Ấn Độ, giống như người Trung Hoa, không đạt được gì trong lĩnh vực này.³⁶

Ở những hoàn cảnh ấy, khó hình dung trước được việc chuyển sang máy móc ở Ấn Độ. Một bước nhảy vọt như vậy sẽ đòi hỏi một sự thay đổi trong kỹ năng thủ công được nuôi dưỡng từ thời thơ ấu, gắn liền với bản sắc về đẳng cấp và phân chia lao động theo giới tính và tuổi tác. Nó cũng sẽ đòi hỏi trí tưởng tượng nằm ngoài kinh nghiệm văn hóa và trí tuệ Ấn Độ. Theo lời Chaudhuri: “Ở Ấn Độ thế kỷ 18, cơ sở kinh nghiệm cho một cuộc Cách mạng Công nghiệp rõ ràng còn thiếu. Không có tiến bộ rõ rệt về tri thức khoa học trong nhiều thế kỷ, và bộ máy trí tuệ cho việc phổ biến và ghi lại có hệ thống các kỹ năng kế thừa bị khiếm khuyết nghiêm trọng.”³⁷

Và tới tận thế kỷ 19: các kỹ sư người Anh xây dựng đường sắt Ấn Độ hiểu rằng lao động Ấn Độ, vốn rẻ mạt, sẽ chuyển đất đá bằng tay; nhưng họ cũng tưởng rằng người Ấn Độ đương nhiên sẽ sử dụng xe cút kít. Không hề: người Ấn Độ quen di chuyển vật nặng bằng cái giỏ trên đầu họ và từ chối thay đổi. Thậm chí chúng ta có một báo cáo về việc lao động Ấn Độ thà đặt xe cút kít lên đầu chứ không đẩy chúng. Có lẽ, sự phản kháng ấy phản ánh mong muốn rải đều công việc và tăng việc làm, nhất là đối với phụ nữ và trẻ em.³⁸ Nếu mọi thứ giống nhau, thì công nhân châu Âu sẽ rất khác, họ vui khi được trả lương cao hơn nhờ năng suất cao hơn; nói gì tới việc lao động nhẹ nhàng hơn.*

•

Lời giải thích phần nào nằm trong việc phân công nhiệm vụ ở châu Á cho phụ nữ và trẻ em, là những người không thể nói không. Người ta tìm thấy các mô hình tương tự ở các nơi khác, ví dụ ở Đông Nam Á, nơi phụ nữ thu hoạch lúa bằng dao cỡ ngón tay, cắt từng thân lúa một thay vì dùng liềm. Nghe nói làm như vậy để tỏ lòng kính trọng thân lúa; thế nhưng, công việc nặng nhọc của phụ nữ vẫn thường bị thần thánh hóa bằng huyền thoại đạo đức. Nếu đàn ông gặt lúa, thần lúa sẽ được tôn vinh bằng một cây liềm gặt nhanh và biểu tượng là nắm lúa đã gặt. Về thu hoạch bằng dao cỡ ngón tay, xem Reid, Southeast Asia (Đông Nam Á), I, 5.

16.

ĐUỔI THEO NƯỚC ANH

Khi còn là một sinh viên, tôi được học rằng homo sapiens là loài động vật có một nguồn gốc duy nhất: tất cả loài người ngày nay, bất kể màu da hay tầm vóc, đều xuất phát từ một tổ tiên chung, tách ra từ một giống người (hominid genus) lớn hơn từ vài triệu năm về trước. Điều tương tự cũng đúng với các xã hội công nghiệp. Mọi mô hình xã hội này, dù khác nhau, đều bắt nguồn từ một tổ tiên chung là Anh.

Cách mạng Công nghiệp ở Anh đã làm thay đổi thế giới và mối quan hệ giữa các dân tộc và quốc gia với nhau. Nếu không vì sự giàu có, thì vì lý do quyền lực, mà mục tiêu và nhiệm vụ của nền kinh tế chính trị đã thay đổi. Thế giới giờ đây bị phân chia giữa một nước đi tiên phong và rất nhiều nước đuổi theo. “Các nước đi sau” nhanh nhất của châu Âu phải mất hơn một thế kỷ mới đuổi kịp (xem Bảng 16.1).

Một số người thực hành “Lịch sử kinh tế mới”, bị che mắt bởi sự đánh giá và ấn tượng trước các con số được thổi phồng vế sự tăng trưởng thương mại và công nghiệp của Pháp trong thế kỷ 18, đã lập luận rằng ưu tiên của Anh trong công nghiệp hóa chỉ là cái gì đó ngẫu nhiên, và rằng Cách mạng Công nghiệp cũng có thể dễ dàng diễn ra ở bên kia eo biển. Suy cho cùng, Pháp là nước lớn hơn, đông dân hơn, với tổng sản phẩm quốc dân lớn hơn, và sánh ngang với Anh về mặt kiến thức và năng lực khoa học công nghệ. Nhưng những người khác, đi theo lý luận trước đây của lý thuyết kinh tế cổ điển, lại lập luận rằng việc Anh đi trước trong công nghệ và năng suất công nghiệp thực sự không tạo ra khác biệt nào so với các nước khác. Mỗi quốc gia, suy cho cùng, có thể và sẽ đi theo lợi thế so sánh của riêng mình, có thể và sẽ mua những gì nó cần theo điều kiện có lợi nhất*. Vậy điều gì sẽ xảy ra nếu Anh chế tạo ra sắt và thép tốt hơn với giá rẻ hơn? Người ta có thể mua bán lụa Lyons cùng rượu vang Bordeaux và kiếm lợi hơn trong giao dịch đó.¹

•

Một từ về thuật ngữ lợi thế so sánh, mà chúng ta sẽ sử dụng lại vào nhiều dịp khác. Trái với bề ngoài, nó không có nghĩa là khả năng sản xuất cái gì đó với chi phí thấp hơn một số nhà sản xuất khác. Nó có nghĩa là khả năng kiếm nhiều tiền hơn khi làm việc này thay vì việc khác. Một quốc gia đi theo lợi thế so sánh của mình, thì sẽ sản xuất ra những thứ giúp quốc gia đó kiếm được nhiều nhất, và không phải bất cứ thứ gì có thể bán với giá thấp hơn đối thủ cạnh tranh.

Đó là lý thuyết. Các chính khách dẫn dắt vận mệnh của các nước châu Âu khi đó đã không tiếp cận với logic này; và nếu có, chắc họ cũng chẳng mấy quan tâm. Họ coi tiến bộ công nghiệp đi liền với quyền lực.

Tiến bộ về vật chất và xã hội của Anh không tránh khỏi việc thu hút sự chú ý của các đối thủ thương mại và chính trị: Đầu tiên là Tây Ban Nha, từng thất bại thảm hại trong mưu đồ xâm chiếm và thống trị hòn đảo xấc xược này; sau đó đến Hà Lan, chứng kiến kẻ giả vờ bé nhỏ này qua mặt mình trong thương mại và chiếm ưu thế trên các đại dương; và cuối cùng là Pháp, kẻ thù dai dẳng lâu đời, lớn hơn và đông dân hơn, kẻ đòi quyền bá chủ châu Âu nhưng liên tục thất bại trước sức mạnh hải quân, tài chính hùng mạnh, và doanh nghiệp thương mại của Anh. Một số học giả Pháp viết về Anh với lòng ngưỡng mộ, lấy đó làm hình mẫu cho chính phủ của họ. Pierre Le Pesant, vị chúa tể xứ Boisguillebert (1656-1714), thẩm phán kiêm nhà kinh tế học người Pháp, nhận xét hồi cuối thế kỷ 17, “Anh không bằng một góc của Pháp, về cả dân số lẫn độ màu mỡ của đất đai… Thế nhưng Anh đã có thể đem lại cho Hoàng tử Cam (Prince of Orange) trong ba hay bốn năm qua doanh thu 80 triệu livres [khoảng 3 triệu bảng Anh], và làm được điều đó mà không khiến người dân đi ăn mày hoặc bị ép phải rời bỏ đất dai của mình.”²

Bảng 16.1. Ước tính GNP thực trên đầu người ở các nước được chọn (đô-la năm 1960)

1830

1860

1913

1929

1950

1960

1970

Bỉ

240

400

815

1020

1245

1520

2385

Canada

280

405

1110

1220

1785

2205

3005

Czechoslovakia

-

-

500

650

810

1340

1980

Đan Mạch

225

320

885

955

1320

1710

2555

Pháp

275

380

670

890

1055

1500

2535

Tây Đức

240

345

775

900

995

1790

2705

Ý

240

280

455

525

600

985

1670

Nhật Bản

180

175

310

425

405

855

2130

Netherlands

270

410

740

980

1115

1490

2385

Na Uy

225

325

615

845

1225

1640

2405

Bồ Đào Nha

250

290

335

380

440

550

985

Nga/Liên Xô

180

200

345

350

600

925

1640

Tây Ban Nha

-

325

400

520

430

640

1400

Thụy Điển

235

300

705

875

1640

2155

2965

Thụy Sĩ

240

415

895

1150

1590

2135

2785

Anh

370

600

1070

1160

1400

1780

2225

Mỹ

240

550

1350

1775

2415

2800

3605

Theo Giáo sư Bairoch

NGUỒN: Bairoch, “Main Trends in National Economic Disparities” (“Xu hướng chính trong chênh lệch kinh tế quốc gia"), Bairoch và Lévy-Leboyer, biên soạn, Disparities in Economic Development (Sự chênh lệch trong phát triển kinh tế), trang 10.

Số khác lại sợ hãi, coi Anh không chỉ là kẻ thù của nước họ mà còn là một cường quốc thương mại với tiềm năng vô hạn. Vì vậy, khi chuẩn bị cho các cuộc đàm phán dẫn đến Hiệp ước Utrecht (năm 1713), thứ trưởng thứ nhất (premier commis) Bộ Ngoại giao đã cảnh báo cấp trên về việc để Anh đứng chân được ở Thái Bình Dương. Ví dụ, nếu để họ có được một đảo nhỏ trong nhóm đảo Juan Fernandez ngoài khơi bờ biển Chile - một nơi hoang vắng vĩnh cửu từng là nguồn cảm hứng cho Defoe lấy làm bối cảnh cho Robinson Crusoe -

ta có thể chắc chắn rằng, dù hiện tại nơi đó có hoang vu đến đâu… nếu nó rơi vào tay người Anh, trong vòng một vài năm, ta sẽ thấy ở đó có rất nhiều cư dân, với những bến cảng được xây lên, là trung tâm xuất nhập khẩu lớn nhất thế giới các loại hàng hóa từ châu Âu và châu Á, rồi người Anh sẽ chuyển chúng đến các vương quốc Peru và Mexico… Vàng và bạc trị giá 60 triệu bảng từ các khu mỏ của những nước này sẽ là mục tiêu và phần thưởng cho nền công nghiệp của họ. Có điều gì mà quốc gia hết sức khéo léo trong thương mại và có đội tàu hùng hậu này không sẵn sàng làm để kiếm về cho mình lợi ích khổng lồ từ đất Mỹ!... và thật là một tổn thất lớn cho Pháp khi để mất thị trường này cho đồ mạ vàng [dorures] tơ lụa, vải lanh của họ; vì người Anh không sản xuất những thứ này, nên họ sẽ mua chúng ở Trung Quốc và phương Đông, và trong khi người dân quốc đảo này giàu lên, thực sự trở thành nước mạnh nhất châu Âu, thì Pháp sẽ suy yếu đi.³

Nước Anh phản bội trở thành cường quốc. Cho đến nay, và bất chấp hai cuộc thế chiến, người Pháp bình dân vẫn coi Anh là kẻ thù và đối thủ chính của mình ở châu Âu. Người ta không quên Agincourt và Joan xứ Arc nhanh đến thế.

Tất nhiên, những chỉ trích này là tiếng hoan hô vô thức đối với thành công của Anh. Người Pháp, như chúng ta thấy, rất bực tức khi nhìn người Anh tiến về phía trước. Họ xem tăng trưởng kinh tế và tích lũy của cải là chìa khóa cho quyền lực chính trị, và họ đã chính xác khi liên hệ các chiến thắng của người Anh trong cuộc chiến ở châu Âu và hải ngoại với các nguồn lực mà người Anh có thể huy động được: rất nhiều tàu (Anh có hơn 100.000, Pháp chỉ có 20.000), vô số thủy thủ. Một số người Pháp thậm chí còn tưởng rằng Anh là một hòn đảo không có nội địa, chỉ có bờ biển và bến cảng, một vùng đất không có người trồng cây, chỉ toàn thủy thủ và thị dân. Số khác, như Boisguillebert, quá kính nể trước của cải, thu nhập của hoàng gia, khả năng vay mượn cả trong lẫn ngoài nước của Anh.

Tất cả những điều đó gắn liền với thương mại là hiển nhiên; Voltaire mô tả việc này với sự phóng túng đặc trưng:

Điều làm cho Anh hùng mạnh là thực tế rằng từ thời Elizabeth, tất cả các bên đều đồng thuận về việc cần phải ưu tiên thương mại. Cũng chính nghị viện từng chặt đầu nhà vua đang bận rộn với những khu mậu dịch ở hải ngoại như thể chẳng có gì xảy ra. Máu của Charles I vẫn còn nóng khi nghị viện này, gồm phần lớn những kẻ cuồng tín, thông qua Luật Điều hướng (Navigation Act) vào năm 165O.⁴

Trái ngược với câu ngạn ngữ Pháp, hiểu không nhất thiết là tha thứ. Chủ nghĩa bảo hộ thương mại Anh, và nhất là thành công của Anh, đã làm dấy lên nhiều oán giận hơn là ngưỡng mộ. Năm 1698, Louis XIV khuyên đại sứ của mình ở London: “Không nơi nào trên thế giới mà các quy tắc về Bình đẳng, rất đúng đắn và cần thiết cho thương mại, lại bị luồn lách nhiều như ở Anh.”⁵ Những người Pháp khác cũng cảm thấy vậy. Người ta thậm chí còn phàn nàn rằng, người Anh coi thường chuyện chơi đẹp đến vậy, thế mà họ lại cố ngăn người nước ngoài buôn lậu vào nước họ.⁶

Nhìn chung, người nước ngoài chỉ trích đã lên án người Anh vì lòng tham và chủ nghĩa vật chất. Một du khách người Đức viết vào khoảng năm 1800, “Tính tham lam nổi tiếng của người Hà Lan lu mờ trước người Anh, như bóng đêm trước ánh sáng.”⁷ Và một du khách người Pháp, bá tước xứ Mirabeau, viết: “[Người Anh] quen với thói tính toán mọi thứ, họ tính toán với cả tài năng và tình bạn…”

(Cho đến ngày nay, người Pháp thích nghĩ và giả vờ với người khác rằng họ không quan tâm đến tiền bạc. Không chỉ có họ: chủ nghĩa lý tưởng là điệu bộ của những người cảm thấy họ nhận được ít hơn những gì họ xứng đáng trước sự hiện diện của những người được nhiều hơn. Vào thế kỷ 18, các nhà quan sát Lục địa coi người Anh là những kẻ cực kỳ thiên về vật chất. 100 năm sau, người Mỹ trở thành mục tiêu nói xấu mới, và người Anh giờ đây lại nhập bọn với đám phê bình họ trước đây để chỉ trích cánh giàu xổi này.)

Nói ngắn gọn, bạn không thể tin tưởng đám người Anh đó.⁸ Một số người Pháp an ủi bằng tiền lệ xưa: Anh là “Carthage hiện đại”; Pháp là hậu duệ của Rome. Nó hàm ý, một quốc đảo toàn bọn con buôn không có gốc rễ (chủ cửa hàng) không thể giữ được mình trở thành một vương quốc địa ngục vững chắc. Lại một sai lầm lớn.

Trong thế giới của sự cạnh tranh về quyền lực và của cải ở châu Âu khi đó, Anh trở thành mục tiêu ganh đua chính ngay từ đầu thế kỷ 18. Các nước khác cử sứ giả và gián điệp tới để tìm hiểu về kỹ thuật của Anh như họ có thể. Các thương nhân và nhà công nghiệp đến thăm quốc đảo để xem họ có thể làm được gì. Chính phủ hết sức khuyến khích doanh nghiệp bằng các ưu đãi thường xuyên: trợ cấp, đặc quyền độc quyền, miễn thuế, phân công lao động, hối lộ. Những nỗ lực như vậy mang lại các kết quả lẫn lộn, một phần vì chính những khuyến khích này, do sự thiên vị của chúng, đã ngăn chặn hoặc làm chậm quá trình lan truyền kỹ thuật; nhưng phần nhiều do các nước đi sau chưa sẵn sàng học hỏi và áp dụng phương thức sản xuất mới. Hơn nữa, ngay khi các nước Lục địa bắt đầu nhận thức được tầm quan trọng của việc Anh dẫn đầu và có được những lợi ích tạm thời đầu tiên trong ngành sản xuất bông trọng yếu, thì Cách mạng Pháp nổ ra đã gây nên hỗn loạn chính trị, gián đoạn thông tin liên lạc, và thời gian ngừng trệ. Không hẳn: những khoảng thời gian hòa bình, một phần hoặc toàn bộ, cho phép những người Anh sống ở hải ngoại và các đối thủ cạnh tranh trên Lục địa tiếp tục thực hiện nhiệm vụ - chẳng hạn như đưa máy kéo sợi vào miền Nam Hà Lan (Ghent và Venders) và miền Bắc Pháp. Tuy nhiên, đổi mới chỉ là chắp vá, còn công nghệ thì đã lỗi thời. Phải tới khi Napoleon thất trận tại Waterloo năm 1815, mang lại một kết thúc dứt khoát cho chiến tranh, châu Âu mới có thể bắt đầu quá trình đuổi theo. (Vì thế, không có đường phố nào mang tên Waterloo hay Napoléon ở Paris.)

Karl Marx coi kinh nghiệm của Anh là một biểu hiện của logic lịch sử. Sản xuất tư bản có quy luật của nó: “Vấn đề là ở chính những quy luật này, ở những khuynh hướng làm việc hiển nhiên hướng tới các kết quả không thể tránh khỏi. Nước có nền công nghiệp phát triển hơn cho các nước ít phát triển hơn thấy hình ảnh tương lai của chính mình.”⁹

Vừa đúng vừa sai. Ở mức độ ẩn dụ lớn hơn - “quá trình giàu có tự nhiên” của Adam Smith - thì Marx đúng. Nhưng về cụ thể - thời gian, thành phần, hướng thay đổi - thì ông sai. Mỗi nước đều có nguồn lực và khả năng riêng của mình, và nếu nó cho phép lý tính và thị trường làm chủ, thì sự phát triển kinh tế của nó sẽ đi theo những con đường tận dụng tối đa các nguồn lực. Vì vậy, một nước có nhiều than sẽ tham gia vào các ngành công nghiệp sử dụng nhiều nhiên liệu và áp dụng các kỹ thuật mà một nước không có than sẽ bỏ qua. Một nước ít than nhưng nhiều sông suối, khi có điều kiện, sẽ dựa vào sức nước thay vì động cơ hơi nước.

(Tất nhiên, tác động từ những hạn chế vật chất này sẽ thay đổi theo kỹ thuật: chẳng hạn, thiếu than sẽ gây ra nhiều hạn chế hơn nếu việc vận chuyển tốn kém khiến việc đưa nhiên liệu từ bên ngoài vào trở nên phi thực tế. Trong thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, ngành công nghiệp sắt của Pháp bị ảnh hưởng nặng nề do chi phí nhiên liệu hóa thạch rất cao, và cho đến khi kênh đào và đường sắt được xây dựng thì hạn chế này mới được giảm bớt, ít ra là một phần nào đó. 200 năm sau, nước này đã trả tiền cho các nhà sản xuất sắt Hàn Quốc chuyển than cốc từ phía tây Pennsylvania đến vùng Ngũ Đại Hồ, chuyển từ St. Lawrence đến Đại Tây Dương, và chuyển bằng tàu qua kênh đào Panama và qua Thái Bình Dương. Thời gian khác nhau, nguồn lực khác nhau, khả năng khác nhau. Trong khi đó, cách đó vài dặm, ngành thép Pittsburgh đang chết. Nguyên liệu thô giá rẻ chưa đủ để tạo ra một nền công nghiệp thành công.)

Vì vậy, chúng ta không có trình tự thống nhất nào, không có con đường duy nhất nào, không có quy luật nào cho phát triển. Mỗi nước công nghiệp hóa tương lai, được gọi là nước đi sau, tuy chịu nhiều ảnh hưởng từ kinh nghiệm của Anh - ở mức độ nào đó được truyền cảm hứng, ở mức độ nào đó bị sợ hãi hoặc kinh hoàng - đã phát triển con đường hiện đại hóa riêng của mình. Và nếu điều này là đúng với các nước công nghiệp hóa thời kỳ đầu, thì ngày nay còn đúng đến mức nào. Tất cả phụ thuộc vào việc xác định thời điểm. Nội dung của công nghệ hiện đại luôn thay đổi, và nhiệm vụ cùng phương tiện cạnh tranh cũng thay đổi theo. Các nước đang phát triển ngày nay nhất thiết sẽ bỏ qua các giai đoạn và quy trình từng thịnh hành ở Anh trong nhiều thập kỷ: tại sao họ phải lập lại những gì họ không cần phải làm?¹⁰

Tất cả những điều đó không làm cho kinh nghiệm của Anh vô nghĩa. Phải phân biệt giữa mục tiêu và quá trình. Các chính khách thế kỷ 19 cố gắng lèo lái đất nước họ theo hướng công nghiệp hóa lấy Anh làm hình mẫu đi trước, bất kể là mô hình hay phản mô hình. Để hiểu được họ và quá trình, ta phải biết điểm khởi đầu và mục tiêu. Và dĩ nhiên, các sử gia có nhu cầu đặc biệt riêng của mình: một kiểu mẫu lý tưởng có giá trị phỏng đoán, chỉ để làm thước đo và ví dụ so sánh, miễn là vẫn nhớ những gì đang làm.¹¹

Bản đồ châu Âu năm 1815 về tính sẵn sàng của máy móc cho thấy mức độ cao nhất với những nước và khu vực đã tham gia vào sản xuất cho nền kinh tế thế giới rộng lớn hơn. Tôi nói “khu vực,” vì một số khu vực công nghiệp này chồng lên biên giới quốc gia, bản thân chúng bị xáo trộn và chóng tàn; và vì tất cả các nước này đều không đồng nhất về văn hóa và xã hội*. Quả thực, sự đa dạng tạm thời này (như thể chúng đang tồn tại trong những thời đại khác nhau) là một khía cạnh quan trọng của sự sẵn sàng về kinh tế. Các mức điểm thấp nhất dành cho các khu vực từ lâu sống tách biệt với những dòng chảy trao đổi, về cả hàng hóa lẫn ý tưởng, là những nơi mà cấu trúc địa vị và quyền lực theo mô hình nông nghiệp cũ hầu như còn nguyên vẹn.

•

Tầm quan trọng của khu vực với tư cách là một đơn vị sản xuất từ lâu đã được ghi nhận. Ví dụ, xem các chuyên khảo của N. J. G. Pounds trong những năm 1950; Pounds và Parker, Coal and Steel (Than và thép); Wrigley, Industrial Growth (Tăng trưởng công nghiệp) (trên vùng đất từng được gọi là Neustria, ở thời Charlemagne); và một loạt nghiên cứu của Pháp về địa lý nhân văn hồi đầu thế kỷ. Tuy nhiên, từ chỗ tranh cãi về điều này đến chỗ bác bỏ quốc gia-dân tộc như một đơn vị nghiên cứu hữu dụng, thì chẳng khác nào hắt cả đứa trẻ trong chậu nước tắm. Cái này không loại trừ cái kia. Miễn là hoạt động kinh tế được định hình bởi các mối quan tâm và chính sách của quốc gia, và miễn quốc gia là nguồn chính và khung chính của các con số chúng ta có - mọi thứ vẫn luôn vậy, và tôi không thấy có triển vọng thay đổi - thì các nghiên cứu và so sánh quốc gia sẽ là trung tâm của vấn đế. Về điểm này, xem thêm phân tích của John Davis về Pollard, Peaceful Conquest (Cuộc xâm chiếm hòa bình), trong Davis, “Industrialization in Britain and Europe” (Công nghiệp hóa ở Anh và châu Âu), trang 55.

Các xã hội sẵn sàng nhất về cơ khí nằm ở góc phần tư phía tây bắc của Lục địa: Pháp, các Nước Vùng Đất Thấp, vùng sông Rhine, các bang Tin Lành của Thụy Sĩ, và một số vùng nằm ngoài góc đông bắc của Tây Ban Nha (Catalonia) và ở Bohemia. Sự sẵn sàng giảm dần, thường rất nhanh, khi đi về phía đông qua Elbe đến miền Đông Đức, Áo, Ba Lan, và Nga, phía đông nam thì vào vùng đất Ottoman cũ; và về phía nam đến Địa Trung Hải (phần lớn Iberia và Vương quốc Naples). Một sử gia kinh tế nói tới một “đường dốc phát triển,” một đường dốc đi xuống, và dẫn lời một sử gia khác nói thẳng thừng: “Đi về phía đông như thể đi ngược thời gian, hoặc đi ngược mức độ phát triển kinh tế; ở phía đông châu Âu và Nga, các trung tâm công nghiệp là các ốc đảo giữa một biển nông dân lười nhác và quan liêu trì trệ.”¹²

Những gì mà nhà phê bình của chúng ta ám chỉ ở đây là cái mà tôi gọi là “di sản trung cổ” - thứ mà các nhà sử học châu Âu (trái ngược với Anh hay Mỹ) sẽ gọi là “chế độ phong kiến,” họ coi đó là sự tiếp nối Cách mạng Pháp, và hơn thế ở các nước khác. Nói cách khác là Chế độ Cũ*. Đây là một phức hợp của các phong tục, luật lệ, lề thói, thái độ, và giá trị - sản phẩm của nhiều thế kỷ - nhưng với mục đích phân tích ở đây, có ba khía cạnh đặc biệt phù hợp.

•

Trong cách sử dụng chỉ thuộc về Anh-Mỹ, từ “feudal” (phong kiến) (có nguồn gốc từ feudum, trang ấp) được dùng riêng cho những mối quan hệ giữa các lãnh chúa hoặc giữa lãnh chúa và chư hầu - các quy tắc và thông lệ nằm trên lằn ranh. Các quy tắc và thông lệ giữa lãnh chúa và nông dân (dọc theo lằn ranh) thường được biểu thị là “thuộc lãnh chúa” hoặc “thuộc trang ấp.” Thông thường ở châu Âu, từ “phong kiến” dùng cho những khía cạnh trên trong xã hội và kinh tế vốn được sử dụng từ thời trung cổ - trên thực tế chính là Chế độ Cũ.

ĐỊA VỊ CỦA GIAI CẤP NÔNG DÂN

Trong thời trung cổ, hầu hết nông dần bị rơi vào cảnh nô lệ (hoặc được nuôi làm nô lệ) hoặc thân phận nông nô. Thường thì nông dân gắn với đất đai, không được tự do rời đi mà không có sự đồng ý của chủ nhân. Thân phận nông nô đôi khi cũng hàm ý một sự gắn kết “thể xác” của nông nô với chủ nhân, do đó chủ nhân có thể tùy ý điều chuyển nông dân, và nông dân, thậm chí khi được phép rời đi, vẫn tiếp tục mang nợ.

Ở Tây Âu giữa và cuối thời trung cổ, những mối liên hệ này khá lỏng lẻo, một phần vì sự tiền tệ hóa nên kinh tế và nhu cầu ngày càng tăng đối với hàng hóa hiếm lạ khiến địa chủ thay thế dịch vụ lao động thành đi thuê, thậm chí do việc xuất hiện của các thành phố đã mang tới lối thoát khỏi chế độ lãnh chúa. Năm 1500, Anh, Pháp, các Nước Vùng Đất Thấp, và Tây Đức có rất ít nông nô theo nghĩa cũ. Quá trình này diễn ra nhiều nhất ở Anh, nơi đất đai được cấy cày bởi tiểu điền chủ hoặc tá điền tự do; bản thân lao động nông nghiệp thường là chủ sở hữu những mảnh đất nhỏ không đủ ăn, được cho thuê khi cần. Pháp và các nước khác theo ngay phía sau, ngoại trừ các tàn dư địa phương và sự dai dẳng nơi nơi của các khoản phí cho lãnh chúa cao hơn giá thuê thương mại. Cách mạng Pháp đơn thuần xóa bỏ các tàn dư này ở Pháp và các khu vực bị sáp nhập. Điều này không có nghĩa là nông dân không phải nộp tiền; anh ta đơn giản là có một ông chủ mới, một nhà nước mới, và các khoản phí của anh ta biến thành thuế. Địa chủ không được bồi thường cho tổn thất của họ, đây được coi là thứ công lý muộn màng.

Trong sự đa dạng đó có Đức, với bản chất của chế độ nông nô rất khác nhau. Phía tây sông Elbe gần giống chế độ của Pháp: thường có tiền tô cộng với các khoản phí cho lãnh chúa, không hoặc ít khi thanh toán bằng lao động, và được tự do di chuyển. Về phía đông có các vùng đất nô lệ ruộng đất (Gutsuntertänigkeit) và nô lệ thân thể (Leibeigenschaft), vì vậy, không được di chuyển trừ phi lãnh chúa cho phép hoặc ra lệnh.

Những sự kiện chính trị làm nổi bật thêm sự khác biệt. Các vùng đất phía tây sông Rhine có thời điểm (cho đến năm 1815) mê mải trong Cách mạng Pháp, đến và ở lại dưới sự sắp đặt mới có tính giải phóng. Tuy nhiên, ở phía đông sông Rhine, người Pháp đến rồi đi. Họ để lại ký ức về sự đàn áp của ngoại quốc như lời biện minh cho việc tái lập nghĩa vụ nô lệ sau này. Mặc dù vậy, chiến tranh và chuyện theo đuổi quyền lực có logic lạ lùng riêng của nó. Đơn vị chính trị quan trọng nhất của Đức ở phía đông sông Rhine là vương quốc Phổ, một Sparta hiện đại, một vương quốc quá quân phiệt đến mức không dung nạp lý tưởng lãng mạn nào. Song, Phổ đã giải phóng nông nô vào năm 1809 -không phải vì thay đổi thái độ, mà do phải chịu thất bại nặng nề trước bàn tay của quân đội Pháp và nhận ra rằng nông nô sẽ không chiến đấu hết mình như khi họ là người tự do.

Ở các bang khác của Đức, hương vị tự do lập tức gây cuốn hút; có rất ít ủng hộ đối với các phe phản động. Giải pháp cố gắng làm hài lòng tất cả là giải phóng nông dân và mua lại từ địa chủ; không gì bằng việc có tiền mặt trong tay để vượt qua nỗi đắn đo và hối hận. Tìm tiền ở đâu? Địa chủ thường được bồi thường bằng trái phiếu nhà nước, sau đó nhà nước trừ dần bằng thuế đánh vào nông dân một vài năm sau. (Có một vấn đề mà sự phản động được chấp nhận, thậm chí phổ biến, là địa vị của người Do Thái. Việc thiếu tư cách pháp lý lại được khôi phục, và phải qua nhiều thập kỷ thì sự giải phóng hoàn toàn mới được miễn cưỡng thừa nhận. Thậm chí khi đó, lợi ích chung cũng bị phá hỏng bởi hận thù cá nhân.)

Rào cản lớn khác đối với việc di chuyển trong các vùng đất của Đức là sự phân chia xã hội thành các nhóm địa vị (Stände) theo nghề nghiệp và đặc quyền riêng. Các địa chủ có đất, cai trị nông nô và tá điền, được quyền thực thi công lý, dẫn lính đánh trận. Thương nhân nắm giữ độc quyền thương mại nhưng không được phép sở hữu đất đai nông thôn. Các nghề thủ công dành riêng cho thợ làm thuê đã được đào tạo phù hợp và thợ cả ở các thành phố thị trấn. Nông thôn bao gồm nông dân và đất đai của lãnh chúa. Mối liên hệ của tất cả những điều này với khái niệm trung cổ về ba đẳng cấp (địa chủ, nông dân, tăng lữ), giờ đây thêm thương nhân thành thị và thợ thủ công, sẽ được độc giả nhận ra.*

•

Người ta thấy các lược đồ xã hội tương tự ở Ấn Độ: người bà la môn, binh lính, thương nhân, nông dân; và ở Nhật Bản thời Tokugawa: samurai, nông dân, thương nhân. Đây là những nỗ lực nhằm mang lại trật tự và ổn định chức năng cho xã hội, do đó bảo vệ giới tinh hoa khỏi sự thay đổi. Người Pháp, dù không thực thi rào cản nghề nghiệp, vẫn sử dụng những cách phân chia như vậy để xác định đại diện chính trị trong Tổng tài vào đêm trước sự kiện 1789. Người Anh có phiên bản chính trị riêng của họ, thậm chí còn vắn tắt hơn, khi phân chia Nghị viện thành Viện Quý tộc (Lords) và Viện Thứ dân (Commons).

Phần lớn những điều này đã bị phá bỏ trong thể kỷ 18. Tuy nhiên, người ta vẫn thấy tàn dư dai dẳng ở thế kỷ 20, nhất là ở những nơi quý tộc Đức có thể cai trị nông dân Slav. Ở nước Đức phía đông sông Elbe nói chung, lãnh chúa tiếp tục thực thi công lý đồng thời thu phí và tiền phạt cho các rắc rối; có câu nói rằng, quyền lực nhà nước dừng lại trước cổng điền trang. Chắc chắn, đã có một số nhượng bộ để có sự xuất hiện của nền dân chủ nghị viện; nhưng phần lớn là giả mạo. Chẳng hạn ở Phổ, bang quan trọng nhất của Đức, những cuộc bầu cử được tổ chức tại các đoàn thể ba bên tạo ra thiên lệch quyền lực rất lớn đối với người giàu.

Xa hơn về phía đông, ở Ba Lan và Nga, lề thói cũ được giữ lâu hơn, thực chất còn được cùng cố nhờ logic về nông nghiệp thương mại và lợi thế so sánh. Từ thế kỷ 16, vùng đồng bằng mở của châu Âu phía đông sông Elbe trở thành một vựa lúa và là nơi chăn nuôi gia súc cho các trung tâm đô thị phía tây. Kết quả là hàng xuất khẩu (ngũ cốc, da sống, mỡ) đã khuyến khích định cư; đi cùng là một vướng mắc lớn: sự khan hiếm lao động. Đất thừa người thiếu.

Hơn 100 năm trước, các học giả nông nghiệp Nga đã chỉ ra rằng sự chênh lệch đó không tương thích với đất đai rộng lớn; hay theo lời một nhà kinh tế học lý thuyết, khi nói về truyền thống này, đó là bộ ba bất khả thi: đất đai tự do, lao động tự do, và điền sản lớn. Tại sao nông dân nên ký kết hoặc chịu cảnh làm tá điền trong khi họ có thể tới vùng biên giới cấy cày trên mảnh đất riêng của mình?¹³

Điều này có nghĩa là địa chủ ở Nga nếu muốn trồng trọt trên quy mô lớn thì phải buộc chặt nông dân với đất. Từ đó nảy sinh hiện tượng nông nô thứ cấp - một tiến trình tăng dần các nghĩa vụ của nông dân, đẩy họ đến gần thân phận nô lệ. Chính sách này có thể được thấy qua hàng loạt chỉ dụ, cái sau mạnh hơn cái trước, từ thế kỷ 16 đến 18. Chúng càng làm sâu sắc thêm khoảng cách xã hội và chính trị giữa phương Tây và phương Đông - một bên dịch chuyển dần tới tự do hơn, một bên củng cố chế độ nô lệ. Trên thực tế, Nga đã trở thành một nhà tù lớn, trừ một vài tháng trong năm 1917 và vài năm kể từ 1990, và vẫn là một nhà tù kể từ đó đến nay. (Liệu những thử nghiệm dân chủ hiện nay có tồn tại được hay không thì còn phải chờ xem.)

Một hệ thống như vậy chẳng thể hoạt động trừ phi không có lối thoát. Việc không có các công xã đô thị với quyền xác định địa vị xã hội cho người dân đã làm nên mọi sự khác biệt. Các thành phố và thị trấn kiểu đó tồn tại ít hơn hẳn so với ở phương Tây và không được hưởng quyền tự do cũng như quyền miễn trừ. Di cư bị cấm, trừ người Do Thái và những người khác không phải người Nga. Trong khi đó, chính quyền và tầng lớp quý tộc hợp tác trong việc bắt bớ và trả về các nông nô chạy trốn. (Một ngoại lệ quan trọng: trong thế kỷ 18, các doanh nghiệp khai thác mỏ và luyện kim tại dãy Ural được quyền bắt giữ bất kỳ ai bỏ trốn. Không có chỗ cho lòng vị tha.)

Nhìn chung, bất kỳ khi nào hoạt động kinh tế được đặt ở những vùng đất trống, thường để giảm thiểu chi phí vận chuyển (cũng liên quan đến các dự án kênh đào và đường bộ), thì giải pháp duy nhất là chuyển lao động cưỡng bức tới đó. Đây là trường học của Nga dành cho những kẻ thất bại, tiền thân của trại cải tạo lao động (gulag). Ngay cả ở những khu vực đông dân cư hơn, nơi chỉ cần cho đồ ăn, thức uống là có thể thuê cánh vô công rồi nghề và “đám đầu đường xó chợ” bốc dỡ và chuyên chở hàng hóa, loại công việc đều đặn cần đến lao động của nô lệ. Toàn bộ các ngôi làng, thường thuộc về nhà nước, được di chuyển theo cách này.

Tuy nhiên, về lâu dài, chế độ này thất bại. Lao động không tự do sẽ không làm tốt công việc hoặc thiếu trung thực. Theo lời một báo cáo về Nhà máy sản xuất vũ khí Tula năm 1861: “Nhìn chung, dường như sẽ khó mà chối cãi rằng chỉ người tự do mới có khả năng làm việc trung thực. Người mà từ bé đã bị cưỡng bức lao động sẽ không có khả năng chịu trách nhiệm chừng nào tình trạng xã hội của anh ta vẫn chưa thay đổi.”¹⁴

Chính điều này, chứ không phải quy mô sản xuất, đã giải thích cho sự phình to của một số doanh nghiệp thời kỳ đầu ấy: chúng cần rất nhiều người vì năng suất quá thấp. Cuối cùng, một giải pháp tốt hơn đã được tìm thấy ở cơ chế cản trở (obrok), nông nô muốn bỏ đất đi kiếm sống ở nơi khác phải đóng một khoản thuế thân*. Thỏa thuận này cho phép nông nô giữ lại phần thu nhập ngoài cơ chế cản trở, do đó khuyến khích tính chủ động và siêng năng. Một số thậm chí trở thành doanh nhân, và người giỏi nhất trong đó có thể trở nên khá giàu có - đó là nhà Elisseeff, chủ sở hữu nhiều nhà hàng sang trọng bậc nhất ở St. Petersburg, sau này chỉ còn là “Nơi sành ăn số 1” sau khi bị Xô Viết tịch biên. Một trong các hậu duệ chạy trốn sang Mỹ, trở thành giáo sư ngôn ngữ và văn học Nhật Bản tại Harvard. Nhiều người trong số nông nô thành đạt này trả rất nhiều tiền để mua tự do cho bản thân và gia đình, nhưng một số địa chủ xảo quyệt thường giữ lại một hoặc hai đứa con của họ, phòng khi nông nô trở nên giàu hơn.

•

Từ này có nghĩa là tiền thanh toán. Đôi khi nó được sử dụng để chỉ việc thanh toán thuế, đôi khi là tiền thuê.

Chế độ nông nô khi đó không phải là không có các ích lợi của nó, như sự xuất hiện của khu vực nhà máy tư nhân cho thấy. Đến năm 1860, ước tính có khoảng 4 triệu người làm công ăn lương, cộng với số hộ nông dân không xác định tham gia lao động thời vụ hoặc bán thời gian.¹⁵ Trên thực tế, việc đi tìm người, họ bị ép làm, đôi khi bằng đòn roi. Còn việc ấy có cần đến kỹ năng cần thiết hay không lại là chuyện khác.

Do đó, không rõ việc giải phóng toàn bộ nông nô ở Nga thời kỳ 1861-1866, thường được xem là bước ngoặt kinh tế lớn, có tạo ra khác biệt nào trong nguồn cung lao động hay không; nhưng qua việc các doanh nghiệp phải thuê lao động làm công ăn lương tự do (hoặc giữ lại lao động hiện có), đã buộc các doanh nghiệp phải đối xử tốt hơn, tuyển dụng cẩn thận hơn, mở đường cho công nghệ mới và tiêu chuẩn cao hơn.¹⁶ Mở đường… Con đường quanh co và gai góc, đặc biệt là trong các chi nhánh và doanh nghiệp do nhà nước và các đơn vị nhà nước quản lý lâu nay. Giải phóng ở đây ban đầu là cục bộ và nửa vời. Một số công nhân được giải phóng; một số khác vẫn như cũ. Các giám đốc tự an ủi theo kiểu ảo tưởng: nếu những công nhân giỏi nhất bỏ đi, thì dù sao họ cũng đã quá già và chẳng thiết tha làm việc; nếu những công nhân kém nhất bỏ đi, ừm thì, vậy có mất gì đâu? Đất nước này đang phải gánh chịu tàn dư lớn về thể chế, bị mắc kẹt giữa mới và cũ, trạng thái nhị nguyên này báo trước sự hoang tưởng về phát triển kiểu Thế giới Thứ ba trong thế kỷ 20.

TỔ CHỨC SẢN XUẤT

Di sản thứ hai từ thời trung cổ là tổ chức nghề nghiệp trở thành các phường hội hoặc nghiệp đoàn. Đây là các tổ chức đại diện của thợ cả và người làm công, được tổ chức ra có lẽ vì lý do xã hội hoặc tình huynh đệ, nhưng nhanh chóng biến thành các hiệp hội kinh doanh và độc quyền tập thể.

Các phường hội được thành lập trên toàn thế giới - ở châu Âu, ở cả các vùng đất Islam giáo, Ấn Độ, Trung Quốc, và Nhật Bản. Mục tiêu kinh tế là kiểm soát việc gia nhập, thường là thông qua việc học nghề bắt buộc và điều kiện khắt khe về tay nghề cao; nhằm duy trì các tiêu chuẩn chất lượng (người nghiệp dư hay “thợ vụng” [người làm ẩu] đều không có chỗ); và hạn chế cạnh tranh cả trong (giới hạn về quy mô công xưởng và số nhân công) lẫn ngoài (cấm sản xuất ngoài phường hội trong phạm vi quyền hạn và loại trừ mọi sự nhập khẩu từ bên ngoài).

Đằng sau một loạt quy tắc này là các nguyên tắc đạo đức, bắt nguồn từ những giá trị của cộng đồng làng quê nông thôn và áp dụng vào bối cảnh đô thị. Có hai điểm chính để cân nhắc: thứ nhất là ý thức về nguồn lực hạn chế, về đất đai hoặc mối hàng (nhu cầu thị trường), do đó là ý thức về trò chơi tổng bằng không (lợi ích của người này là thiệt hại của người kia); và thứ hai là ưu tiên các tiêu chuẩn đạo đức hơn thương mại. Vì vậy, chừng nào một người thợ thủ công còn làm việc tận tâm và đạt tiêu chuẩn, chừng đó anh ta còn được hưởng lương.

Tuy nhiên, đối lập với đạo đức làm việc tốt này, là động lực của lòng tham và khát vọng - đạo lý của thị trường và tiền bạc. Như chúng ta đã thấy khi bàn về gia công tại nhà, thương nhân tìm cách lách qua những quy định hạn chế của nghiệp đoàn qua việc kiếm lao động ở nông thôn; hay như trong sản xuất đồng hồ, công việc đòi hỏi kỹ năng không thể tìm được ở nông thôn, họ thuê thợ lành nghề (từng học nghề, chưa thành nghệ nhân) làm việc tại nhà hoặc ở vùng ngoại ô bên ngoài thẩm quyền phường hội. Đó là điểm yếu lớn của các doanh nghiệp độc quyền này: họ bị ràng buộc chặt chẽ với thành phố và không được trang bị đầy đủ để đặt mình vào một môi trường thay đổi.

Không phải là họ không thử. Tại Ý, các trung tâm công nghiệp thường sáp nhập vùng nông thôn xung quanh, và phường hội kiểm soát luôn khu vực mở rộng nằm ngoài phạm vi thành phố. Ở các Nước Vùng Đất Thấp (trung tâm sản xuất lớn khác của châu Âu trung cổ), các ông chủ thành thị và tay sai của họ tấn công vùng nông thôn, đập phá khung dệt và khủng bố đối thủ cạnh tranh thôn quê. Những cuộc xâm phạm như vậy chỉ thành công cho đến khi thợ dệt nông thôn học được cách tự bảo vệ mình, ăn miếng trả miếng, và từ thế kỷ 17 trở đi, sản xuất nông thôn được dung thứ nếu không muốn nói là được công nhận. Ở Đức, ranh giới chính trị phức tạp tới mức mọi trung tâm độc quyền đều có một đối thủ tiềm năng ngay cạnh, cho nên họ rất vui mừng chào đón những kẻ xen ngang, “thợ vụng,” dân Do Thái, và những kẻ ngoài vòng pháp luật nộp thuế phí tương tự thế.

Ở Pháp, trái lại, các phường hội được sắp đặt rất tốt để bảo vệ lợi ích của mình do họ được nhà vua phê chuẩn và bảo vệ, một phần vì lý do tài chính, một phần vì là công cụ kiểm soát xã hội. Quyền lực của nhà vua trải rộng hầu như khắp nơi*. Ngay cả như vậy, các nghệ nhân tự do vẫn tìm được cách vượt qua những ràng buộc. Chẳng hạn một số người trong họ rất có tiếng tăm nên nhu cầu vượt quá khả năng sản xuất của cửa hàng họ. Vì vậy, họ thuê người khác làm cho mình và chỉ việc ký tên. Thuê ngoài như vậy bị cấm, và đôi lúc đại diện phường hội cùng nhân viên tòa án đến kiểm tra, tịch thu hàng lậu, phạt người vi phạm. Cứ một nghệ nhân bị bắt quả tang thì có hàng chục người khác lại thoát được.

•

Có các khu vực pháp lý đặc biệt: Alsace, phần lớn thu được vào năm 1648 (Strasbourg năm 1681); Franche-Comté của Burgundy, giành được từ Tây Ban Nha năm 1678; Lorraine, sáp nhập năm 1766; và các cuộc chinh phục gần đây ở Flanders - tất cả đều tuân theo luật và phong tục của riêng họ. Các quốc gia-dân tộc châu Âu vẫn đang hình thành.

Đến cuối Chế độ Cũ, năm 1762, chính phủ Pháp chính thức công nhận tình trạng này và hợp pháp hóa việc sản xuất ở nông thôn, trong khi các viên chức thay nhau cố xóa bỏ đặc quyền nghiệp đoàn hoặc chính các nghiệp đoàn, nhưng vô ích. Vô ích; nhưng ở đây một lần nữa cuộc cách mạng đã đạt được những gì mà một chế độ quân chủ lạc lõng không thể làm nổi. Năm 1791, chính phủ tự do kinh tế đương thời đã xóa bỏ các nghiệp đoàn thương mại và thủ công - không chỉ các phường hội của người lao động mà cả hiệp hội của chủ thuê. Tất cả đều rất tiến bộ và không thiên vị, nhưng trong 3/4 thế kỷ tiếp theo, luật pháp lại được áp dụng cho các nghiệp đoàn lao động nghiêm ngặt hơn hẳn các hiệp hội của chủ thuê. Không có gì đáng ngạc nhiên: ưu tiên hàng đầu là trật tự, có nghĩa là giữ tầng lớp trên ở đỉnh và tầng lớp dưới ở đúng vị trí của họ.*

•

Có một ngoại lệ là các phường hội của dân làm thuê, nhiều người trong đó đã đi khắp đất nước do nghề nghiệp và luôn tìm thấy sự hiếu khách ở mỗi điểm dừng. Các hội này được gọi là Hội Ái hữu Thợ thuyền, đã kết nối và cung cấp thông tin về công ăn việc làm và người sử dụng lao động, nhưng không đóng vai trò lớn trong xung đột lao động. Lời chào bí mật và sự lưu động của họ thường được các thành viên biết chữ truyền cảm hứng với những hình ảnh lãng mạn. Tuy nhiên, họ không gây rắc rối và không gặp phải rắc rối.

Ở Đức, nơi các nghiệp đoàn từ lâu đã bị giới chủ và con buôn không giấy phép qua mặt, chúng vẫn là một lực lượng đáng kể ở các thành phố và ở nhiều công quốc và vương quốc khác nhau, mãi đến khi đế chế được thành lập vào năm 1870 thì mới hoàn toàn biến mất. Vấn đề về tính hợp pháp của chúng được gộp vào cuộc tranh luận chung về “tự do nghề nghiệp”. Bên này là những người theo chủ nghĩa tự do và các doanh nghiệp lớn, cảm thấy Đức không thể đứng vững trước những đối thủ cạnh tranh hiện đại trừ phi mọi người được tự do làm việc, đi lại, và cư trú ở nơi họ muốn. Liên minh hải quan Đức để làm gì khi mà hàng hóa có thể thông quan còn người thì không? Có quyền xây nhà máy thì có gì là tốt nếu không có nhân công để thuê? Bên kia là những người bảo thủ và các thợ thủ công và tiểu thủ công, e ngại những hình thức doanh nghiệp mới này như nhà máy và giờ đây là các cửa hàng bách hóa. Những người hiện đại (trong đó có người Do Thái), thị trường tự do, cạnh tranh mở, người giàu mới… đều là kẻ thù.

Nỗ lực này nhằm kéo lùi tương lai đã thất bại ở Đức khi đó đang theo đuổi sức mạnh. Sức mạnh ở đây nghĩa là động cơ, máy móc, công nghệ hiện đại và các quy tắc đi kèm. Cán cân nghiêng hẳn về phía những người đề xướng thay đổi. Các phường hội có khoảnh khắc hồi sinh vào giai đoạn 1848-1849, khi những rối loạn cách mạng giúp chúng có cơ hội thể hiện sức mạnh địa phương của mình. Chúng cố gắng áp đặt lại những ràng buộc đã bị xóa bỏ hoặc lãng quên từ lâu khi gia nhập và di chuyển, nhưng không thành công, chủ yếu do động thái phản động này bị coi là một cú đánh vào trật tự. Bên cạnh đó, tầng lớp tư sản công nghiệp và thương mại đang lên không muốn quay lại thời trung cổ.

Tức nước vỡ bờ đầu tiên xảy ra ở Áo tương đối lạc hậu. Bộ Thương mại thẳng thừng nói: “… nền công nghiệp Áo, kể từ khi chế độ cấm đoán sụp đổ, phải vất vả tìm mọi cách chống lại cạnh tranh từ nước ngoài, việc cho phép hoàn toàn tự do di chuyển không còn là vấn đề về đổi mới và phát triển hơn, mà là điều kiện cần để có thể cạnh tranh.”¹⁷ Nếu chính phủ vẫn còn nghi ngờ vấn đề này, thì thất bại quân sự ở miền Bắc Ý đã thúc đẩy nhu cầu cải cách trong nước. Chiến tranh, đặc biệt là chiến bại, làm tập trung ý chí. Ngày 20-12-1859, đặc quyền hoàng gia đã thiết lập quyền tự do của doanh nghiệp trên toàn bộ các lãnh thổ của Habsburg. Động thái này đã lây lan. Hệ thống kiểm soát nghiệp đoàn ngành nghề bắt đầu sụp đổ trên toàn bộ các bang của Đức. Đến năm 1870 và khi thống nhất, trận chiến này đã kết thúc.¹⁸

RANH GIỚI VÀ RÀO CẢN

Di sản trung cổ lớn thứ ba gây cản trở thương mại là hàng loạt can thiệp cực kỳ phức tạp đối với việc vận chuyển hàng và người: phí cầu đường và bến cảng; phí đường bộ; phí nhập cảnh tại các cổng vào thành phố (“Thú nuôi có sừng và người Do Thái: 4 xu”); các rào cản hải quan tầng tầng lớp lớp do chồng chéo về ranh giới chính trị, gồm cả các vùng bên trong và bên ngoài quốc gia; vô số sự miễn trừ và đặc quyền, được coi trọng kể cả khi vi phạm hay tuân thủ.

Hầu hết các khoản phí đường bộ và đường sông này đã có từ thời suy yếu chính trị và mất an ninh chung khi chính quyền cấp trên không thể ngăn chặn các nam tước kẻ cướp và chính quyền địa phương thu phí của người qua đường. Một khi nó tồn tại, người ta chỉ cố gắng loại bỏ nó: điều duy nhất mọi người coi trọng là lợi ích cố hữu, bởi ai cũng có, hoặc muốn có nó. Ngay cả khi chính quyền cấp trên quản lý và cấp phép thì mới được thu tiền, nhưng quyền thu phí được coi như không phải khoản phí cho dịch vụ hoặc cơ sở vật chất, mà là nguồn thu nhập thêm, do đó có dấu hiệu xin xỏ hoặc chạy chọt. Chúng ta có câu chuyện về Bá tước xứ Palatinate, túng quẫn và nhũng nhiễu, vào năm 1579 đã nhét tất cả các điểm dừng chân vào đơn xin quyền thu phí: “Đức Chúa Trời rủ lòng thương cứu vớt chúng con với sáu đứa con thất học khốn khổ và người vợ bụng mang dạ chửa.”¹⁹

Do đó, những khoản thu này không được dùng để nâng cấp và bảo trì, mà đơn thuần là tống tiền; và quá hời khi thu được chúng, nhất là trên các tuyến đường thủy, đến mức thường thì những người vận chuyển buộc phải sử dụng đường bộ, bất chấp sự tồi tàn và chậm chạp, ngay cả khi đối với hàng hóa cồng kềnh và giá trị thấp. Tốn tiền không kém còn ở sự chậm trễ trong kiểm tra hàng hóa và nhiều khi phải chuyển tàu - một hình thức tạo việc làm và là cái cớ để gây thêm sách nhiễu.

Chiến lược tận thu của đám-kẻ-cướp-đội-lốt-quan này có thể suy ra được từ chính sách mơ hồ một cách cố ý của họ. Ngay cả khi các mức phí được đặt ra, người thu phí cũng không cho công khai, như vậy dễ thu tiền hơn khi có cơ hội.²⁰ (Loại giao dịch đó coi trọng tính khôn ngoan và tách biệt “các thương nhân khôn khéo” cùng những kẻ dẻo mỏ ra khỏi các con mồi ngon - mà thực ra là quá trình chọn lọc.) Toàn bộ hệ thống được thiết lập để khuyến khích hối lộ, gồm cả đồ ăn thức uống cho nhân viên ở cảng để ngăn cản tàu thuyền tiếp theo đi qua.

Khỏi cần phải nói, các nam tước địa phương và giới chức thành phố vốn hưởng lợi từ những khoản này không hề muốn từ bỏ lợi ích bằng việc mở rộng thương mại và khuyến khích kinh doanh; ngược lại, thương mại phát triển là một động cơ để tăng thuế. Việc tăng ấy luôn gây ra sự phản đối và bức xúc, nhưng không ai muốn trừng trị kể cả những kẻ lừa đảo nhỏ nhoi; bởi ném chuột sợ vỡ bình. Do đó, kết quả ban đầu của sự phát triển công nghiệp là dỡ bỏ các rào cản.

Kể từ thế kỷ 17 trở đi, các chế độ quân chủ châu Âu theo hướng tập quyền đã hành động chống lại thủ đoạn này. Một trong những mục tiêu chính của các cơ quan quản lý mới là xóa bỏ các khoản thu và những can thiệp kiểu đó, vốn không chỉ bị coi là cản trở thương mại, là ăn chặn thuế, mà còn là tội trộm cắp, làm phản. Người Anh có rất ít các vấn đề dạng này: phí cầu đường địa phương phần lớn đã biến mất vào thế kỷ 15; kết quả là họ có thị trường quốc gia lớn nhất ở châu Âu. Người Pháp cần cố gắng nhiều hơn nữa, và vị bộ trưởng vĩ đại Colbert* đã ban hành hết lệnh này đến lệnh khác để cấm và bãi bỏ thứ di sản gây mất trật tự này; nhưng không mấy thành công. Một lần nữa, cách mạng đã làm được việc này sau đó 100 năm, quét sạch những tàn tích của một chế độ lạc hậu.

•

Jean-Baptiste Colbert (1619-1683): Bộ trưởng Tài chính của Pháp giai đoạn 1665-1683 dưới thời Louis XIV. (ND)

Đức, nơi sự gia tăng của phí cầu đường là lời giải thích cho sự điên rồ - sự điên rồ hoành hành nước Đức - việc xóa bỏ chậm hơn rất nhiều, một phần do chính quy mô của nhiệm vụ này, một phần do sự phân mảnh lãnh địa quá mức: có 38 hệ thống thuế quan riêng biệt vào năm 1815, cộng với hàng ngàn khu tự trị địa phương, tới tận các thị trấn và điền trang nhỏ bé. Chỉ có chính trị quyền lực - sự cưỡng ép của Phổ - và hệ tư tưởng sô-vanh mới có thể giải quyết được vấn đề này, và khi đó cũng thật khó khăn. Phải cho những kẻ cứng đầu thấy được cái giá của việc đứng ngoài là cao hơn so với cùng tham gia. Các hiệp ước và đàm phán sau Chiến tranh Napoléon đã giải phóng giao thông dọc sông Rhine, và hàng loạt liên minh thuế quan lớn hơn bao giờ hết tập trung lại thành Zollverein (Liên minh thuế quan) năm 1834, đã mở cửa phần lớn đất nước cho thương mại tương đối không hạn chế. Tôi nói “tương đối,” vì kể cả khi đó vẫn còn nhiều việc phải làm. Một số bang không tham gia, chần chừ miễn cưỡng mãi cho đến những năm 1860 và 1870. Các thành phố Frankfurt và Hamburg thuộc Liên hiệp Hansa* cũ, với lịch sử và niềm kiêu hãnh lâu đời, đã phản đối kịch liệt, nhưng trong những vấn đề như vậy, châm ngôn của La Fontaine rất đúng: La raison du plus fort est toujours la meilleure: chân lý thuộc về kẻ mạnh.

•

Một liên minh thương mại ở Bắc Âu tồn tại từ thế kỷ 13 đến 17. (ND)

Khó mà hình dung nổi vì sao kẻ thù của thương mại lại tồn tại dai dẳng đến vậy. Hãy xem sông Scheldt. Nó bắt nguồn từ miền Bắc nước Pháp và chảy qua một trong những khu công nghiệp thịnh vượng nhất thế giới trên đường tới Tournai, Ghent, và Antwerp rồi ra biển. Dưới vùng Antwerp một đoạn, do ngẫu nhiên của lịch sử, cửa sông chảy vào Hà Lan, mà theo Hiệp ước Munster năm 1648, Hà Lan có quyền đóng cửa lưu thông tàu thuyền. Và Hà Lan đã làm như vậy, trong hơn 200 năm, nhằm không cho cảng biển Antwerp phát triển để ưu tiên Rotterdam - vấn đề không hề nhỏ. Tuy nhiên, trong 15 năm, từ 1815 đến 1830, Antwerp và Rotterdam đều là một phần của Hà Lan, do đó về lý thuyết, các quyền này sẽ hết hiệu lực. Không hề: khi Bỉ ly khai vào năm 1830, Hà Lan đã tái khẳng định quyền của mình và thuyết phục các cường quốc có chung lợi ích khác chấp nhận khoản phí đối với thương mại quốc tế. Mãi tới năm 1863, sau nhiều lần thương lượng kéo dài, Bỉ mới có thể mua lại khoản phí quá đáng này, cùng với các cường quốc có chung lợi ích thương mại chi trả cho phần của họ.

Ngoại lệ duy nhất đối với quá trình hợp lý hóa và thống nhất này là sự tồn tại của các rào cản hải quan tại cửa ngõ đô thị, mà người Pháp gọi là octroi (thuế nhập thị). Chúng tồn tại tới thế kỷ 20; ngay cả ngành đường sắt cũng chưa thể hoàn toàn xóa bỏ (người ta luôn có thể kiểm tra hành lý khi đến ga), chính ô tô đã làm được điều này: do số lượng phương tiện tăng lên, nên không thể dừng chúng tại cửa ngõ đô thị để kiểm tra hàng; hoặc buộc ôtô Paris, chẳng hạn trong những năm 1920, nộp que thăm để đo lượng nhiên liệu trong bình khi đi và về. Mặc dù vậy, tới tận cuối những năm 1960, biển báo đường bộ vẫn cảnh báo lái xe từ mấy vùng nông thôn xung quanh khi vào Florence phải khai báo các mặt hàng như rượu vang và thuốc lá. Theo những gì tôi biết, không ai dừng lại hoặc bị bắt dừng lại; nhưng tôi cũng chỉ đến đó thời gian ngắn.

Nga lại là một câu chuyện khác. Trước hết, giao thông vận tải còn khó khăn, và phí cầu đường không phải là một vấn đề. Thiên nhiên mới là vấn đề. Trên đất liền, vận chuyển hàng vào mùa đông dễ hơn mùa hè. Tuyết và băng trơn trượt; đường sá thì không. Đường thủy tốt hơn với hàng cồng kềnh (ngũ cốc, gỗ). Nhưng các con sông của Nga đều chảy theo hướng bắc-nam, còn hầu hết giao thông vận tải lại theo hướng đông-tây. Ở đây cái lạnh là kẻ thù: ở phía nam, đường thủy vẫn hoạt động chín tháng trong năm; ở phía bắc, chỉ sáu tuần. Bỏ lỡ nguồn cung, hàng hóa sẽ hư hỏng; máy móc thì rỉ sét; không hoạt động sẽ bị rơi vào quên lãng.

Mức độ ảnh hưởng của những trở ngại về cơ chế và văn hóa đối với sự phát triển thấy rõ nhất ở kinh nghiệm trái ngược của ngoại vi châu Âu - những vùng phụ cận, nằm ngoài cái lõi công nghiệp hóa ở miền Tây và Trung Âu; và ở ngoại vi đó, là các nước và khu vực đã học được cách bắt kịp và những vùng vẫn còn tụt hậu.

Bắt đầu ở phía bắc. Scandinavia, nghèo xơ xác vào thế kỷ 18 nhưng giàu về trí tuệ và chính trị, muộn mằn trong việc học hỏi con đường công nghiệp hiện đại, nhưng một khi đã bắt đầu, lại nhanh chóng nắm bắt được. Mối quan hệ mật thiết giữa tiền lương và thu nhập thể hiện trong ước tính thống kê (xem Bảng 16.2).

Thành tích ấn tượng này có được là nhờ sự chuẩn bị về văn hóa. Các nước Scandinavia, hội viên bình đẳng trong cộng đồng khoa học và trí tuệ châu Âu, có tỉ lệ biết chữ cao và có nền giáo dục hạng nhất ở các cấp học cao.²¹ Họ còn hoạt động trong một bầu không khí ổn định chính trị và trật tự xã hội. Từng ở trong số những dân tộc hiếu chiến nhất châu Âu - người ta thường nghĩ đến đám cướp Viking trung cổ hay tham vọng đế quốc của Thụy Điển thế kỷ 17 - giờ đây họ là người hòa bình nhất, thậm chí lãnh đạm khi so với các dân tộc phía nam. Quyền sở hữu tài sản được đảm bảo; nông dân phần lớn được tự do; và cuộc đời là những tháng ngày dài làm việc cần cù ảm đạm bị phá vỡ liên tục bởi các cuộc nhậu nhẹt ra trò và ánh nắng mặt trời theo mùa.

Bảng 16.2: Ước tính GNP thực trên đầu người ở nhóm nước châu Âu, 1830-1913 (theo đô-la năm 1960; trung bình không trọng số trong mỗi nhóm)

-

1830

1860

1913

Lõi công nghiệp

268

402

765

Scandinavia

219

297

682

Scandinavia không bao gồm Phần Lan

228

315

735

Các vùng ngoại vi khác

215

244

343

Lõi công nghiệp: Áo (trừ năm 1830), Pháp, Đức, Ý, Hà Lan, Thụy Sĩ, Anh.

Scandinavia: Đan Mạch, Phần Lan, Na Uy, Thụy Điển.

Vùng ngoại vi còn lại: Bulgaria, Hy Lạp, Hungary (trừ năm 1860), Bồ Đào Nha, Romania, Tây Ban Nha, Nga, Serbia. Số liệu năm 1830 chỉ đề cập Bồ Đào Nha và Nga.

NGUỒN: Pollard, “The Peripheral European Countries” (Các nước ngoại vi châu Âu) lấy từ Bairoch, “Main Trends in National Economic Disparities” (Các xu hướng chính trong chênh lệch kinh tế quốc gia).

Scandinavia đã sẵn sàng. Ngay cả trong thế kỷ 18, người ta vẫn thấy tiềm năng của doanh nghiệp sau này: máy móc hoạt động tốt và thiết bị thông minh của Polhem ở Thụy Điển; các mỏ cobalt và nhà máy lọc dầu Na Uy đem lại màu xanh dương rực rỡ cho các công trình bằng kính và gốm sứ của châu Âu, từ Wedgwood đến Meissen. Phần lớn các nghề thủ công thô sơ và lạc hậu hơn mấy nước ở phía nam, nhưng Scandinavia nhanh chóng bắt kịp về công cụ, dụng cụ, và kỹ thuật. Không ví dụ nào rõ hơn nghề làm đồng hồ: vào cuối thế kỷ 18, thợ làm đồng hồ giỏi nhất của Đan Mạch và Thụy Điển đã chế tạo ra các cỗ máy sánh ngang với London và Geneva; và đây là nghệ nhân địa phương, chứ không phải người Tây Âu ra nước ngoài làm việc như ở Constantinople, Moscow, và Bắc Kinh.

Scandinavia được xây dựng trên doanh nghiệp tự do và phản ứng nhanh chóng, trên việc xuất khẩu các mặt hàng chủ lực sang những nước công nghiệp tiên tiến hơn, trên việc đầu tư các khoản thu này vào sản xuất đa dạng hơn. Các mặt hàng xuất khẩu lớn là gỗ, đồng, sau này là quặng sắt; đối với Đan Mạch là nông sản. Bất luận thế nào, sự phát triển tiếp diễn bằng cách chuyển từ nguyên liệu thô sang chế biến - từ gỗ nguyên khúc đến gỗ tấm, và thành bột giấy; từ quặng sắt đến gang rồi thành sắt rèn; từ cá sống đến cá đóng hộp và đóng lọ; từ sữa đến kem, bơ, và pho mát. Điều này chủ yếu được thúc đẩy bởi các tiến bộ trong giao thông vận tải và thiết chế ngân hàng, và ở đây vốn nhà nước và nước ngoài đóng vai trò quan trọng. Nhưng ngay từ đầu, Scandinavia đã xuất khẩu bí quyết dưới hình thức dân di cư, chẳng hạn sang Nga của Sa hoàng, nơi Alfred Nobel là một trong những người tiên phong của ngành dầu mỏ còn sơ khai. Trong hàng trăm năm, Nga đã cố gắng phát triển công nghiệp một cách trồi sụt, nhưng kiệt sức hụt hơi và khiến người dân túng quẫn; người Scandinavia thì lại dễ dàng bắt nhịp và lướt nhẹ nhàng trên tiến trình này.

Hãy cùng đối chiếu với sự phát triển công nghiệp muộn màng của châu Âu vùng Địa Trung Hải, cụ thể là Ý, Tây Ban Nha, và Bồ Đào Nha. Tất cả các nước này đều bị tổn thương bởi sự bất khoan dung về tôn giáo và tư duy, và tất cả đều bị cản trở bởi bất ổn chính trị. Tây Ban Nha, dù thống nhất trên danh nghĩa, nhưng vẫn bị các khu tự trị phân chia như trước, và chính quyền trung ương yếu kém khiến nước ngoài nhòm ngó và tham vọng soán ngôi, xen kẽ là cách mạng và nội chiến. Bồ Đào Nha thì liên kết chặt chẽ hơn, về chính trị ít nhiều tương tự, ngoại trừ việc vua có thể chạy trốn đến Brazil và chờ thời. Ý vẫn bị chia cắt, với Lombardy còn nằm trong tay Habsburg (Áo) tới tận năm 1860 và Venetia tới 1866; Vương quốc Hai Sicilia (Naples và phía nam) dưới sự cai trị của Bourbon cho đến 1861; Vatican và Rome thuộc chính quyền tăng lữ cho đến 1870.

Tất cả các nước này đều nghèo, gặp nhiều khó khăn do lượng mưa thất thường, làm sản lượng nông nghiệp giảm xuống thấp hơn nhiều so với các nước Bắc Âu có lượng mưa phù hợp. Tây Ban Nha là nước khó khăn nhất. Một đường kẻ tưởng tượng chạy giữa Bắc Âu ẩm ướt và Nam Âu khô hạn (trên dưới 750 mm [30 in.] mưa một năm) chia đôi Bồ Đào Nha và Ý gần bằng nhau; nhưng 90% Tây Ban Nha nằm ở bên khô hạn, và phần lớn đất đai ẩm ướt bên trên đường kẻ là núi và không thể trồng trọt được. Cộng thêm độ cao trung bình của Tây Ban Nha khiến nhiệt độ trở nên khắc nghiệt, và chúng ta có một nước khó trồng ngũ cốc.²²

Ta có thể nghĩ rằng những vùng đất xấu ấy là ứng viên tốt cho tiểu thủ công nghiệp, à la suisse, như Thụy Sĩ, nhưng Iberia lại rất thiếu tinh thần dám nghĩ dám làm và kỹ năng, kể cả khả năng đọc viết. Những nhược điểm này có từ hàng thế kỷ trước - do sự cuồng tín tôn giáo và gieo rắc ngu muội của phong trào Phản Cải cách - làm mất đi kiểu đa dạng hóa mà hẳn sẽ bù đắp cho nông nghiệp cằn cỗi và nghèo đói.23 Tỉ lệ biết chữ tương đối là không chính xác, phần lớn do định nghĩa và đánh giá của mỗi nước mỗi khác. Mặc dù vây, sự tương phản giữa Địa Trung Hải và Bắc Âu hầu như không thể phủ nhận. Chẳng hạn, khoảng năm 1900, khi ở Anh chỉ có 3% dân số mù chữ, thì con số này ở Ý là 48%, Tây Ban Nha là 56%, Bồ Đào Nha là 78%.²⁴ Các cuộc bức hại tôn giáo trước đây - thảm sát, săn lùng, trục xuất, ép cải đạo, và tự áp đặt việc đóng cửa trí tuệ - chứng tỏ đây là một loại tội tổ tông*. Tác động của chúng không hề giảm cho tới tận thế kỷ 20… và ngay cả khi đó không phải lúc nào cũng giảm.²⁵

•

Một tín điều Ki-tô, cho rằng con người mắc tội ngay từ khi sinh ra, bắt nguồn từ việc Adam ăn trái cấm nơi Vườn Địa đàng. (BT)

(Khỏi cần phải nói, lời cáo buộc này không hợp khẩu vị của giới tinh hoa Tây Ban Nha, cả chính khách lẫn trí thức. Không ai thích bị nói [nhắc nhở] rằng thất bại của anh là do lỗi của anh; hoặc rằng điều khiến anh tự hào là xấu xa chứ chẳng tốt đẹp gì. Do đó các học giả Tây Ban Nha và người Tây Ban Nha đã nỗ lực lâu dài nhằm bác bỏ lời cáo buộc lịch sử này, coi nó là một huyền thoại đen - sự vu cáo của những kẻ không có đức tin. Song, thực tế về “thời kỳ suy đồi” vẫn còn đó và cần lời giải thích: hơn ba thế kỷ lạc hậu là cái giá quá đắt về thu nhập và thành tựu.)

Một số ít trung tâm có khả năng thích ứng đặc biệt (hoặc vừa phải) đã thoát khỏi số phận chung. Ở Tây Ban Nha, Catalonia tách khỏi phần còn lại và ngay từ thế kỷ 18 đã bắt đầu cơ giới hóa ngành sản xuất dệt may. Sau này, việc khai thác tài nguyên khoáng sản, đặc biệt là quặng sắt vào cuối thế kỷ 19, đã thu hút tiền và thương mại tới xứ Basque. Tuy nhiên, hầu hết số quặng này đi tới các trung tâm sản xuất sắt ở nước ngoài; công nghiệp Tây Ban Nha ít sử dụng đến nó.

Ý phát triển nhanh hơn, đặc biệt là thung lũng Pô (Lombardy, dưới sự cai trị của Habsburg), cùng vùng trong và xung quanh Genoa. Venice và Florence, từng là các trung tâm công nghiệp cũng như thương mại thịnh vượng, đang trên đường trở thành những điểm du lịch thuần túy - có nhiều cụm cửa hàng, khách sạn, và bảo tàng sống động. Không du khách nào lại có thể bỏ lỡ những nơi đó. (Quá trình này tiếp tục, và Venice đã phải hạn chế khách du lịch.) Ý thống nhất (năm 1870) đã không làm thay đổi mấy sự phân công lao động và phân chia của cải trước đó. Phía bắc, đặc biệt là Lombardy và Piedmont, trộn lẫn nông nghiệp và công nghiệp, vừa đáy sông vừa đồng bằng. Phía nam (il mezzogiorno, vùng đất đầy nắng) vẫn là vùng hoang dã chó ăn đá gà ăn sỏi trên miền núi cằn cỗi và điền trang rộng lớn. Những nông dân mù chữ, hầu hết là lính canh hoặc lao động không có đất, phục tùng đám thân hào địa phương - những người giàu cả mới lẫn cũ, ưa tự phụ (“trọng vọng”) và một phong cách sống gợi nhớ về Chế độ Cũ*. Xuất khẩu lớn nhất của vùng Mezzogiorno là con người: những người di cư đến Tân Thế giới, đặc biệt là Mỹ và Argentina, và sau Thế chiến II, đến nửa phía bắc của đất nước. Ngay cả người miền Bắc cũng gửi con cái ra nước ngoài, thường là tới các vùng công nghiệp giàu có hơn ở phía bắc dãy Alps. Ví dụ, người Pháp phụ thuộc rất nhiều vào người nhập cư Ý làm việc ở các mỏ sắt mới mở (những năm 1880) và các nhà máy tại Lorraine.

•

Nguồn tốt nhất, chắc hẳn dễ tiếp cận nhất, là cuốn tiểu thuyết của Lampedusa, II Gattopardo - The Leopard (II Gattopardo - Con báo hoa).

Miền Nam vẫn còn lạc hậu, bất chấp các khoản trợ cấp phát triển khổng lồ từ chính phủ Ý, và trong thời đại chúng ta là từ Cộng đồng châu Âu. Vùng đất này rải rác những nhà máy không hoạt động, những khu nhà ở chưa hoàn thành, những con đường chẳng đi đến đâu. Vũng lầy thất bại và chán nản này cho thấy các nhược điểm sâu sắc: thiếu hiểu biết, thành kiến, sự thiếu thốn của cộng đồng, tội phạm có tổ chức. Mezzogiorno tiếp tục trả giá cho sai lầm của những năm tháng cũ. Nhiều người miền Bắc chán ghét đến độ nghĩ tới chuyện ly khai. Ta hiểu là: trục xuất. Điều đó sẽ không xảy ra. Phải như người Séc thực dụng mới để Slovakia ly khai.

Đông Âu như một thế giới khác. Tại các vùng đất Slav - đặc biệt là Nga - chế độ nông nô vẫn tồn tại dưới hình thức tồi tệ nhất. Quá nhiều tài sản nằm trong tay một quý tộc hoang phí đồng nghĩa với việc làm giảm nhu cầu tiêu dùng đối với sản xuất cơ bản mà có thể dẫn tới nền công nghiệp hiện đại. Trong hoàn cảnh bình thường, nước Nga độc tài có lẽ đơn giản là cần thời gian để chạy đua với phương Tây: người dân đã quen với cảnh nghèo đói và không biết gì về thế giới bên ngoài. Nhưng Nga là một cường quốc, với tham vọng lãnh thổ lớn. Nước này từ rất sớm (thế kỷ 16) đã nỗ lực học hỏi phương Tây, chỉ để giành sự tự chủ trong các ngành chiến lược như sản xuất súng. Nga là một cường quốc cần công nghiệp, và chính quyền Sa hoàng đã thu hút người nước ngoài, trả tiền cho họ để mở nhà máy hoặc định cư và làm việc tại Nga. Cá nhân các địa chủ thì cho phép những nông nô dám nghĩ dám làm tham gia vào thương mại và công nghiệp miễn là trả tiền thuê. Kết quả là một quá trình công nghiệp hóa chắp vá manh mún.

Doanh nghiệp Nga cũng không hoạt động trong một thế giới giống như Tây Âu. Họ bán cho thị trường nội địa, hầu như không xuất khẩu. Họ đơn giản là không có tính cạnh tranh - khi đó không, sau này cũng không - đặc biệt càng không trong thời kỳ Xô Viết. Doanh thu sản xuất duy nhất bên ngoài Liên Xô tới từ các nước vệ tinh và các nước có quan hệ mật thiết trong Thế giới Thứ ba. Trong khi đó số liệu sản xuất lại chất chồng, và nhiều người đã tin. Liệu bạn sẽ tin những con số này hay những bằng chứng về sự dối trá? Các nhà thống kê sẽ đến gần với sự thật hơn nếu họ xì hơi bớt sản lượng để dành chỗ cho giá cả và chất lượng thị trường thực sự.

Nghèo hơn và lạc hậu hơn cả Nga là vùng đất Balkan, phần lớn vẫn đang oằn minh dưới ách cai trị bất tài của Ottoman, kẻ bạo ngược đến từ một xã hội lạc hâu hơn họ. Cứ lặng lẽ một thời gian dài, họ đã nhiễm thứ virus dân tộc chủ nghĩa vào các thế kỷ 18 và 19 rồi rơi vào cuộc đấu tranh bất tận giành tự do, đầu tiên với người Thổ Nhĩ Kỳ và sau đó là các dân tộc Balkan khác. Đây có thể là một lý do chính nghĩa, nhưng do bản sắc dân tộc dựa trên tôn giáo hà khắc, nên nó đã nhanh chóng gây ra hận thù và phi lý. Không tốt cho kinh doanh hay phát triển.

Đây là những xã hội không có chỗ cho tinh thần dám nghĩ dám làm. Giao thương và tiền bạc dành cho người Hy Lạp, Do Thái, Armenia, Đức. Những người ngoại quốc này bị coi thường - không chỉ vì họ làm giàu bằng cách mua đi bán lại (nghĩa là không do làm việc chăm chỉ) và gây tổn hại cho nông dân và địa chủ, mà còn bởi họ rất khác trong cách cư xử, ăn mặc, ngoại hình, tôn giáo. (Những người ngoại quốc đáp trả sự khinh miệt này gấp nhiều lần.) Khi nền chính trị hiện đại và độc lập đến với người Balkan, người bản địa cố hết sức xua đuổi người ngoại quốc, cũng chính là trục xuất những yếu tố tích cực nhất trong nền kinh tế. Và họ đã thành công, trước sự rời bỏ mà dĩ nhiên là miễn cưỡng của những người ngoại quốc ấy. (Mấy vùng đất khắc nghiệt và không thân thiện thế này đem tới rất nhiều cơ hội kiếm tiền.)

Người Balkan ngày nay vẫn nghèo. Khi không còn những người ngoại quốc, họ gây chiến với nhau và đổ lỗi cho các nền kinh tế giàu có hơn ở Tây Âu đã bóc lột khiến mình nghèo khổ. Nó đem lại cảm giác dễ chịu hơn.

Các nhà kinh tế học chính trị cánh tả và sử gia kinh tế thích kiểu giải thích như vậy. Họ suy nghĩ theo kiểu vùng lõi và ngoại vi: trung tâm giàu có và những vùng lệ thuộc xung quanh. Nhưng đó không phải hình ảnh ẩn dụ thích hợp: Sự phát triển của châu Âu giảm dần theo hướng từ tây sang đông và từ bắc xuống nam, từ những vùng có dân cư có học tới những vùng mù chữ, từ nơi có thể chế đại diện tới nơi chuyên chế, từ nơi bình đẳng tới nơi theo tôn ti trật tự, v.v. Không phải tài nguyên hay tiền bạc tạo ra sự khác biệt; cũng không phải do người ngoài ngược đãi. Mà do chính những yếu tố bên trong - văn hóa, giá trị, óc sáng tạo. Những người dân nói trên đã có đủ tự do. Nhưng họ không biết phải làm gì với nó.

“LƯỠI LÊ LÀ BẠN TỐT”

Trong nửa đầu thế kỷ 19, vũ khí tiêu chuẩn của bộ binh Nga là một khẩu súng nòng trơn, nạp đạn đằng nòng, kiểu súng hỏa mai nòng dài giống vũ khí được sử dụng từ hồi thế kỷ trước. (Daniel Boone, với khẩu súng trường Kentucky dài nghêu của ông, còn tốt hơn nhiều.) Mẫu súng của Nga năm 1828, giống những mẫu trước đó, sử dụng đạn bi tròn và không chính xác ngoài 183 mét. Súng nạp ở khóa nòng sử dụng trong quân đội Tây Âu không được coi là phù hợp - quá phức tạp và không đủ bền để chiến đấu ngoài sa trường. Và cũng quá khó đối với kỹ thuật sản xuất vũ khí của Nga.

Toàn bộ quân đội Nga phải chấp nhận sự lạc hậu này. Có điều, mua sắm là việc của cấp trung đoàn, và các sĩ quan thì thích chi tiêu cho việc ăn uống. (Uống rượu, hơn cả chiến đấu, là bài kiểm tra ưa thích về bản lĩnh đàn ông của một sĩ quan.) "Các trung đoàn cố gắng chi tiêu tối thiểu cho vũ khí, và cán bộ quân nhu coi những chuyến đi định kỳ đến các kho vũ khí bụi bặm của chính phủ và các nhà máy vũ khí nhỏ ở xa như cực hình.”²⁶ Đổi lại, nhà sản xuất vũ khí cung cấp cho người mua những gì họ tìm kiếm - rất nhiều loại hàng, cả tốt lẫn xấu lẫn tầm tầm. Chính phủ cố gắng ngăn chặn hàng thứ cấp bằng cách chỉ định các thanh tra viên vũ khí. Chẳng mấy hiệu quả; thanh tra viên là một phần của bộ máy và sẽ không ăn cháo đái bát. (Thái độ sản xuất tương tự về sau cũng nở rộ trong nhiều kế hoạch năm năm của Liên Xô. Hoàn thành kế hoạch, sản xuất ra thành phẩm, hối lộ thanh tra viên, và có trời mới biết chất lượng ra sao.)

Kết quả là đinh vít và đinh tán kém, nòng súng không vừa, báng súng hư hỏng, các bộ phận không khớp. Năm 1853, ngay trước khi chiến tranh bắt đầu ở Crimea, quân đội Sa hoàng chỉ có một nửa số súng hỏa mai có tác dụng. Vũ khí đã tệ đến vậy mà lính Nga còn làm cho tệ hơn. Giống như nông nô trên đất đai, người lính nghĩa vụ 25 năm - nghĩa vụ tòng quân là một bản án chung thân - không quan tâm đến công cụ của mình. Những khẩu súng (“cỗ máy chỉ để trưng bày”) được đánh bóng để diễu hành, nhưng người lính phải bỏ tiền túi ra tra dầu mỡ; vì vậy, ít khi hoặc không được tra dầu. Đạn dược thì tốn kém - đó không phải thứ mà Nga có thể sản xuất số lượng lớn - vì vậy đạn đất sét được dùng để tập bắn và làm hỏng nòng súng. Ngay cả sĩ quan cũng không quan tâm lắm đến vũ khí đeo bên hông, đến mức Bộ Chiến tranh khuyến nghị nên cấp phát súng ngắn thay vì súng lục ổ quay. Thợ làm súng ít được đào tạo và thiếu trang bị phù hợp, họ phải đóng móng ngựa, chỉnh bánh xe, và sửa súng với cùng các loại đục, búa, và cưa.

Quy tắc phải theo thực tế. Đối mặt với những khiếm khuyết này, giới chiến lược quân sự Nga đã đánh giá thấp một cách có hệ thống giá trị của hỏa lực. Thân thể được coi là quan trọng hơn vũ khí - xương máu và “sức mạnh tinh thần” - và lưỡi lê được ưu tiên hơn súng đạn. “Đạn dược là kẻ ngốc, lưỡi lê là bạn tốt,”* nguyên soái Suvarov nói. Lưỡi lê đáng tin hơn, và việc phụ thuộc vào súng chỉ có thể làm suy yếu ý chí và tinh thần chiến đấu. Thế nên sẽ là một sai lầm khi đổi từ súng nạp đạn đằng nòng sang súng nạp đạn ở khóa nòng. Binh lính sẽ chỉ lãng phí nhiều đạn dược và quên cả cách nạp đạn. Khi hỏa lực trong các quân đội khác tăng vọt, thì binh lính Nga đang được học cách tiết kiệm. Nền kinh tế trung đoàn phản ánh cái xã hội rộng lớn hơn: sa lầy vì thiếu hiệu quả; lãng phí thời gian và lao động trong các hoạt động phụ trợ (nông nghiệp, thu gom gỗ và rơm, xây dựng, vận chuyển); ngại thay đổi.*

•

Hãy nhớ các hướng dẫn của Bồ Đào Nha dành cho hạm đội Ấn Độ thứ hai của họ (xem chương VI): tránh xa và bắn chúng tan ra trên biển. Lựa chọn thép thay vì súng là tín hiệu cho thấy sự thua kém về công nghệ.

•

Xem thêm Bradley, Guns for the Tsar (Súng cho Sa hoàng). Độ tương đồng với quan điểm của Nhật Bản rất đáng kinh ngạc. Người ta thường nghĩ rằng nền công nghiệp Nhật Bản có hiệu quả rất đặc biệt, nhưng vào cuối Thế chiến II, vũ khí Nhật Bản sản xuất lại cực kỳ bất ổn, súng trường, súng ngắn, và đạn dược quân đội phân phát đều không tốt. Binh lính tìm cách bù lại bằng lưỡi lê, thường gắn cố định, và tạo nên huyền thoại về tính dũng cảm cá nhân trong cận chiến: “Việc gắn lưỡi lê không chỉ là gắn thép lên súng mà còn là gắn thép vào linh hồn người lính. Tương tự, các sĩ quan dựa vào kiếm nhiều hơn súng lục, luôn sẵn sàng từ bỏ mỗi khi có thể vấn đề tiêu chuẩn của lưỡi kiếm samurai. Một bài thử nghiệm được ưa thích về sức mạnh: chặt đầu hoặc chém đứt đôi người chỉ bằng một nhát, thường là với tù nhân. Xem thêm M. và S. Harries, Soldiers of the Sun (Người lính Mặt trời), chương 35, ‘“My Sword Is My Soul’” (‘Kiếm của tôi là linh hồn của tôi.’)

Chiến tranh Crimea (1854-1856) là một thảm họa. Người Nga mất đi hầu hết những gì họ có thể mất - con người, 600.000 nhân mạng. Những mất mát nhỏ về lãnh thổ còn khiến tướng lĩnh và Sa hoàng đau lòng hơn. Nhiều lính Nga vẫn đang sử dụng súng hỏa mai nạp đạn đằng nòng, trong khi quân Anh và Pháp lần lượt bắn gục họ bằng súng trường có tầm bắn gấp ba đến năm lần. Ngay cả tướng lĩnh Nga cũng là mục tiêu dễ bị tấn công. Phe đồng minh không phải tấm gương diệt địch hiệu quả. Bản thân họ có sai lầm trong cung ứng và vệ sinh (kẻ thù lớn nhất của họ là bệnh tật) và không kém xuẩn ngốc trong chỉ huy (thời bấy giờ quân đội Anh vẫn còn bán cấp bậc sĩ quan), được khắc họa trìu mến qua bài thơ “Charge of the Light Brigade” (Cuộc tấn công của Lữ đoàn Kỵ binh nhẹ) của Tennyson.

Nhưng người Nga vẫn tệ hơn.

17.

CẦN CÓ TIỀN ĐỂ KIẾM ĐƯỢC TIỀN

Người ta biết “quốc gia công nghiệp đầu tiên” đã thành công ra sao. Từ từ và thoải mái. Nước Anh đào tạo một lực lượng lao động trong nhà máy và tích lũy tư bản. Trong những ngày đầu, máy móc thường nhỏ và rẻ. Quy mô còn nhỏ. Các tòa nhà cũ có thể được chuyển đổi mục đích sang công nghiệp. Nói tóm lại, yêu cầu tối thiểu khá khiêm tốn. Vì vậy, doanh nghiệp Anh có thể phát triển bằng cách tái đầu tư lợi nhuận, gom góp vốn cá nhân, vay mượn từ người thân, và thuê các cơ sở vật chất. Ngoại trừ các nhà môi giới cho vay như luật sư/ cố vấn pháp luật, thì những người trung gian tài chính đóng vai trò rất nhỏ. Ngân hàng tự giới hạn ở việc cung cấp các khoản vay ngắn hạn hoặc không kỳ hạn để tạo điều kiện cho giao dịch thực. Một số khoản vay này mang hình thức hạn mức tín dụng, tái tục khi thanh toán xong. Trong thời kỳ thuận lợi, các hạn mức như vậy tương đương với tín dụng trung hạn hoặc thậm chí dài hạn. Đó là trong thời kỳ thuận lợi. Trong thời kỳ khó khăn, chúng có thể bị thu hồi, hoặc các kỳ hạn có thể bị rút ngắn.

Qua thời gian, tất cả những điều này thay đổi: máy móc ngày càng to hơn và nặng hơn, đòi hỏi nhà xưởng ngang tầm. Quy mô kinh tế và nguyên liệu đầu vào tăng lên khi phương tiện vận chuyển được cải thiện. Tuy nhiên, doanh nghiệp Anh vẫn đủ giàu để trang trải các khoản chi phí này bằng nguồn lực nội tại; nếu không đủ tiền, họ thường mời thêm cổ đông.* Nhưng ngay cả Anh cũng phải tìm phương thức đặc biệt để thanh toán cho các công trình công và bán công như bến cảng, kênh đào, và đường sắt. Do Bộ luật Bubble Act (luật về giá bong bóng) năm 1720, được thông qua sau vụ đầu cơ và sụp đổ khét tiếng của Công ty South Sea, ngăn chặn việc thành lập công ty cổ phần với cổ phiếu tự do chuyển nhượng, khiến các dự án lớn thường rơi vào tay các công ty hợp danh lớn với tài sản được giao cho các thành viên hội đồng quản trị. Chẳng phải là một giải pháp vui vẻ gì trong cái thế giới thương mại trách nhiệm vô hạn “đến đồng xu và mẫu đất cuối cùng.” Tuy nhiên, việc không có bất kỳ thay đổi pháp lý quan trọng nào trong suốt cả thế kỷ cho thấy độ vững chắc của các hoạt động kinh doanh này và sức sống chung của nền kinh tế Anh. (Ở đây, tôi giả định rằng nếu có nhu cầu tài trợ vốn từ ngân hàng, một xã hội nhạy bén với lợi ích kinh doanh như thế sẽ thay đổi các quy tắc.)

•

Một số công ty công nghiệp thành lập ngân hàng riêng của mình, một phần để tạo điều kiện cho các giao dịch thương mại của họ, một phần để hút vốn từ người gửi tiền địa phương. Trong khi các công ty như vậy giữ cố định (đầu tư) nguồn vốn phải trả cho người gửi tiền theo yêu cầu, chúng rất dễ bị tổn thương trước suy thoái và khủng hoảng. Trong mọi trường hợp, định hướng ban đầu, từ công nghiệp đến ngân hàng, chứng minh cho sự giàu có của các nguồn lực công nghiệp Anh.

Trong thế kỷ 19, khi mọi thứ đều trở nên đắt đỏ hơn và rủi ro hơn, công cụ hiệu quả nhất để huy động vốn là công ty cổ phần đặc quyền với trách nhiệm hữu hạn - đặc quyền vì trách nhiệm hữu hạn chỉ có thể do nhà vua hoặc Nghị viện ban cho. Những doanh nghiệp lớn bán công này không bao giờ dùng nhiều đến tài trợ dài hạn từ ngân hàng, do không có ngân hàng nào đủ lớn. Điều lệ của Ngân hàng Anh quy định rằng không ngân hàng nào khác được phép có nhiều hơn sáu cổ đông. Mãi tới năm 1826, và chỉ ở ngoài bán kính 65 dặm từ London, các ngân hàng cổ phần mới được phép thành lập; và mãi tới năm 1833 thì các ngân hàng cổ phần không-phát-hành-giấy-nợ mới được phép thành lập trong phạm vi bán kính đó. Tuy nhiên, các ngân hàng mới này có chút khác biệt về quy mô và chính sách so với các ngân hàng tư nhân, và ngay cả những người xây dựng đường sắt cũng không cần sự giúp đỡ của chúng.

Đó là Anh. Vào thời điểm các nước theo sau đầu tiên của châu Âu xuất phát (sau năm 1815), Anh đã đi qua hai thế hệ tăng trưởng và phát triển công nghiệp. Sự chậm trễ đó phần nào do một biến cố về lịch sử chính trị, vốn luôn can thiệp thô bạo vào những kế hoạch tốt nhất. 25 năm cách mạng và chiến tranh từ năm 1789 đến 1815 đã chuyển hướng tài nguyên Lục địa từ xây dựng sang phá hủy, gây thiệt hại cho doanh nghiệp và thương mại, tạo ra một số phát minh nhưng làm chậm quá trình ứng dụng, gợi ý tưởng cho nhiều dự án nhưng lại ngăn cản việc thực hiện - hậu quả là làm chậm sự cạnh tranh công nghiệp ở Anh thêm một thế hệ.

Tuy nhiên, không có nghĩa chỉ toàn là điều xấu. Tình trạng hỗn loạn cũng thúc đẩy những thay đổi về xã hội và thể chế tạo điều kiện cho sự phát triển công nghiệp. Cụ thể, việc Pháp bãi bỏ các khoản phí và trái phiếu “phong kiến“ (bắt buộc) khiến các nước khác phải theo sau, cho phép người dân tự do di chuyển trong không gian và qua các ranh giới địa vị đã lỗi thời. Lợi ích kinh tế từ những thay đổi này đã không thấy được cho đến tận khi hòa bình. Thời điểm đó, nhiệm vụ bắt kịp còn lớn hơn, nhưng thành tựu tiềm năng cũng thế.

Vì lý do này, một số người lập luận rằng theo sau có lợi hơn: anh có thể tránh được sai lầm, bắt đầu với kỹ thuật và trang thiết bị tân tiến nhất.* Mặt khác, thời gian đã mất do tụt hậu cũng là chi phí. Bắt đầu càng sớm càng tốt mới có lợi.

•

Điều này có thể hoặc chưa thể phù hợp với chi phí nhân tố tương đối. Lựa chọn kỹ thuật là một vấn đề phức tạp. Lấy thiết bị làm ví dụ: máy móc mới có thể chỉ có ở phiên bản mới nhất, vì đó là những gì nhà sản xuất đang tạo ra. Nhưng thiết bị cũ có thể đóng góp đáng kể cho nền kinh tế - cho những ai biết cách sử dụng. Tuy thế không hề đơn giản; máy móc cũ hơn có thể khó bảo trì hơn; và lấy đâu ra phụ tùng thay thế - gỡ từ máy khác ra chăng?

Vì vậy, các nước theo sau ở Lục địa thấy rằng họ không có cách thức cũng như thời gian để phát triển như Anh. Họ đang cạnh tranh trên cùng một vũ đài. Tại sao phải đợi đến 50 năm để bắt kịp với năm 1815? Họ cần nhiều tư bản hơn Anh đã từng cần, và họ muốn nó ngay bây giờ. Họ muốn các nhà xưởng, máy móc, động cơ tối tân. Từ khoảng năm 1830 trở đi, họ muốn có đường sắt, kênh đào, đường sá, và cầu cống. Họ sẽ lấy tiền ở đầu ra?

Từ bốn nơi: (1) đầu tư cá nhân; (2) trung gian tài chính và tín dụng tư nhân; (3) hỗ trợ của chính phủ; (4) dòng vốn quốc tế.

Đầu tiên, Lục địa không thiếu người giàu. Thật không may, hầu hết trong đó là địa chủ vốn dĩ khinh miệt các hoạt động thương mại và công nghiệp không thời thế. Quả thực, nhiều địa chủ thậm chí còn ghét cả nông nghiệp (họ thích cảm nhận đất đai qua móng ngựa) và thuê quản gia quản lý điền trang của mình. Địa chủ sống bằng tô thuế và sản phẩm; đôi khi bằng cả tư bản. Các quản gia thì giàu lên.

Song, một số kẻ thượng lưu và quý tộc lại thực sự bị công nghiệp thu hút, một phần vì họ hy vọng kiếm ra tiền, một phần vì công nghiệp là sản phẩm phụ hợp lý của việc quản lý điền trang và là đặc quyền vua ban. Đất đai của họ chứa nguồn tài nguyên khoáng sản quý giá hoặc rừng, có thể cung cấp gỗ cho tàu bè, công trình, hoặc cột chống hầm lò. Ở Trung và Đông Âu, việc kiểm soát cư dân nông nô tại chỗ đã cung cấp cho họ một lực lượng lao động nhà máy (hay tiền nhà máy) sẵn có. Một số quý tộc đã thực sự trở thành các nhà công nghiệp và thương nhân. Nhắc đến những gia tộc như vậy người ta thường nghĩ tới Desandrouin và Arenberg ở Hainaut (sau này là Bỉ), Fürstenberg và Schwarzenberg ở Áo, Wendel ở Lorraine (thuộc về Pháp năm 1766), Stroganoff và Demidoff ở Nga; hoặc các nhà cai trị như Hoàng tử Wilhelm Heinrich của Nassau-Saarbrücken (trị vì giai đoạn 1740-1768).*

•

Một số gia đình này xuất thân là thường dân (nhà Demidoff là nông nô), xây dựng gia sản nhờ công nghiệp, bước vào giới quý tộc nhờ dịch vụ họ đem lại, ở lại trong ngành, và tăng cường vị thế của mình bằng quan hệ hôn phối được lựa chọn kỹ. Do đó, đế chế thép Wendel trở thành de Wendel, và dù không kết hôn với giới quý tộc cao quý, nhưng đã có được nguồn nhân tài và niềm tự hào lớn giữa các gia tộc lâu đời bằng cách thức rất khiêm tốn. Là một mệnh phụ của dòng dõi trung cổ, qua hôn nhân Wendel thích nhắc nhở người nghe về điều đó (đương nhiên là lúc đó mỉm cười), người của bà biết chồng bà là le gros quincailler - nhà phân phối đồ kim khí lớn.

Thường thì các doanh nhân quý tộc như vậy hay làm ăn với đối tác tư sản, phù hợp hơn về địa vị và giá trị để làm việc dơ bẩn - đó là kiếm tiền. (Quý tộc giỏi tiêu tiền hơn.) Đôi khi đám thường dân ấy hưởng lợi từ các mối quan hệ kinh doanh để đánh bóng tên tuổi mình. Hãy xem quy tắc liên minh quý tộc. Về lý thuyết, quý tộc kết hôn với quý tộc. Nhưng nếu một thường dân rất giàu có thì sao? Ừm thì, khi đó, quý tộc có thể kết hôn với thường dân; quý tộc ở đẳng cấp càng cao thì cái giá của sự không môn đăng hộ đối càng lớn. (Các gia đình quý tộc nhỏ đã phải rất cẩn thận trong vấn đề này.) May mắn cũng góp phần, như khi một hoàng tử Schwarzenberg (tên thật hay), 31 tuổi, kết hôn với người thừa kế già duy nhất 82 tuổi của một gia đình thương nhân. Quý bà hàm ơn này qua đời không lâu sau đó, nhưng rồi hoàng tử trẻ cũng chết - “không người nối dõi,” đương nhiên. Vì vậy, tài sản rơi vào tay chi trưởng của dòng họ Schwarzenberg, họ tiếp tục chứng tỏ tinh thần kinh doanh của mình, không chỉ qua việc lựa chọn đối tác hôn nhân mà còn qua việc thành lập liên doanh công nghiệp, khai khẩn đất đai, sáng lập ngân hàng đầu tư.¹

Những ví dụ như vậy, tuy nổi bật, nhưng chưa phải là một cuộc cách mạng công nghiệp. Cần nhiều nguồn lực hơn thế, bao gồm các ngân hàng và trung gian tài chính khác.

CHÂU ÂU TRÊN ĐƯỜNG CÔNG NGHIỆP HÓA, KHOẢNG NĂM 1850

Mật độ mạng lưới đường sắt là chỉ dấu tốt nhất về vị trí và mô hình phát triển công nghiệp châu Âu.

Các nước công nghiệp hóa đầu tiên là những quốc gia và khu vực đã có kinh nghiệm trong sản xuất: Benelux, miền bắc và miền đông nước Pháp, Rhineland và Ruhr, và Thụy Sĩ Tin Tành.

Ở đây kinh nghiệm thương mại tỏ ra là một lợi thế lớn. Sau nhiều thế kỷ với các hoạt động ít nhiều có lợi nhuận, một mạng lưới ngân hàng tư nhân được lập ra (ngân hàng tư nhân hoặc hợp doanh), cùng giàu có và có khả năng tài trợ các khoản đầu tư trung và dài hạn trong công nghiệp và chọn lựa những khách hàng không dựa nhiều vào giá cả hay điều khoản thanh toán mà là độ tin cậy, khả năng xoay sở, trên hết là các mối quan hệ. Những nhóm này thường dựa trên các mối quan hệ tôn giáo và văn hóa: “các dòng họ” thương nghiệp Tin Lành Pháp phái Calvin, Do Thái gốc Tây Ban Nha, Do Thái Đức, Chính thống giáo Hy Lạp hiểu rõ kiểu người riêng của mình - ai đáng tin và ai cần dè chừng, có thể hỏi ai và làm ăn với ai.²

Những ngân hàng nhỏ này có quy mô và tổ chức lớn hơn nhiều so với bề ngoài. Như ở Anh, tài chính ngân hàng ở Lục địa thường có hình thức hạn mức tín dụng, được nới rộng để hỗ trợ các giao dịch thương mại thực và được đảm bảo bằng thương phiếu chiết khấu. Nhưng chúng ta cũng có các ví dụ về việc cấp vốn dài hạn trực tiếp và việc tham gia thành lập công ty: nhà Rothschild ở Paris đã cấp vốn cho ngành đường sắt Pháp, các mỏ than và xưởng sắt của Pháp và Bỉ; chi nhánh Vienna của ngân hàng này đã hỗ trợ ngành đường sắt và đầu tư vào các xưởng luyện kim và mỏ than ở lãnh thổ nhà Habsburg; và Ngân hàng Seillière ở Paris bắt tay với gia tộc kinh doanh Boigues để khởi động lại mấy xưởng sắt ở Le Creusot năm 1836.³

Không nên đánh giá thấp tài tháo vát của những gia tộc thương mại lâu đời này. Họ có thể dễ dàng ngửi thấy mùi lợi nhuận và đã làm nên cơ nghiệp khi biết tận dụng cơ hội và biến động. Về vấn đề này, chúng ta nên kể thêm sự nhạy bén về các liên minh hôn nhân sinh lời, có thể mang lại cả tiền bạc lẫn quan hệ làm ăn.⁴ Muốn hiểu được Cách mạng Công nghiệp ở châu Âu trước thời kỳ công ty cổ phần đại chúng và sàn giao dịch chứng khoán, thì buộc phải xem xét các mối quan hệ gia đình và cá nhân.

Khi mọi việc thuận lợi, các khoản vay ngắn hạn và không kỳ hạn có thể chuyển thành tín dụng dài hạn; khi tình hình khó khăn, việc không thể gia hạn khoản hỗ trợ đó có thể đẩy một công ty tuyệt vọng đến phá sản. Phần lớn phụ thuộc vào sự mạnh mẽ và lòng trung thành của chủ nợ, nhưng ngay cả người cho vay đáng tin cậy nhất và quyết tâm nhất cũng có thể bó tay khi những ngân hàng khác bắt đầu đòi nợ các khoản vay. Đó là rắc rối với chế độ mạng lưới: khi mạnh, nó mạnh hơn tổng các hợp phần; nhưng khi yếu, tình trạng suy yếu lan nhanh từ mắt xích này sang mắt xích khác.

Mối nguy chung này, và nhu cầu về đầu tư dài hạn, dẫn đến việc phát minh ra một trung gian tài chính mới, ngân hàng đầu tư cổ phần, hay như người Pháp gọi là crédit mobilier (tín dụng động sản). Ý tưởng ban đầu về việc hình thành các tổ chức này đến từ đám viên chức nhà nước cũng như lợi ích kinh doanh: ngay từ trước năm 1820, quan chức và thương nhân ở Bavaria đã kêu gọi lập ra một ngân hàng đặc biệt để thúc đẩy công nghiệp. Ví dụ thành công sớm nhất là các tổ chức bán công - Société Générale ở Brussels và Seehandlung ở Berlin. Hình thức mới này trở nên rất quan trọng với sự ra đời của ngành đường sắt - cần rất nhiều vốn hơn bao giờ hết, cho cả ngành này lẫn các doanh nghiệp công nghiệp quy mô lớn mà nó thúc đẩy. Do vậy, vào những năm 1830, Société Générale, khi đó vẫn là một ngân hàng thương mại trầm lắng, đã chuyển thành một ngân hàng phát triển; và ở Pháp xuất hiện hàng loạt caisses (quỹ) - công ty cổ phần hợp danh hữu hạn (commandites par actions) được thành lập để tài trợ cho công nghiệp trong trung và dài hạn.* Vì sao lại là caisses? Ngân hàng Pháp bị phản đối việc sử dụng từ banque (ngân hàng) cho những công ty về bản chất là rủi ro như vậy. Đây cũng là lý do vì sao anh em nhà Pereire sau đó đặt tên cho ngân hàng của họ là Société Générale du Credit Mobilier và do đó khai sinh ra một khái niệm chung. Nếu bạn không thể gọi một ngân hàng là một ngân hàng, bạn phải nghĩ đến thứ gì đó khác mà cũng sẽ có mùi giàu sang.

•

Luật công ty của Pháp phân biệt giữa (1) doanh nghiệp thông thường (sociétés en nom collectif), trong đó tất cả cổ đông có trách nhiệm cá nhân vô hạn đối với các khoản nợ của công ty; (2) doanh nghiệp hữu hạn (sociétés en commandite), trong đó các cổ đông chung có trách nhiệm vô hạn và các cổ đông hữu hạn chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi phần vốn góp của họ; (3) doanh nghiệp chia sẻ hữu hạn (commandites par actions), trong đó các cổ đông hữu hạn sở hữu cổ phần có thể chuyển nhượng; và (4) các tập đoàn thực sự (sociétés anonymes), trong đó mọi người có trách nhiệm hữu hạn và tất cả các phần sở hữu ở dạng cổ phần chuyển nhượng được. Cho đến khi hình thức trách nhiệm hữu hạn chung được đưa ra vào năm 1867, thì tất cả các công ty đó đều được cơ quan lập pháp yêu cầu phải có điều lệ. Yêu cầu này khiến cho việc mở công ty tốn kém và khó khăn (các mối quan hệ chính trị đều có ích), nhưng nhìn chung người ta cho rằng trách nhiệm hữu hạn là một sự vi phạm về đạo đức và tục lệ thương mại (chủ nợ có quyền nhận được sự bảo vệ tốt hơn), chỉ nên được cấp trong những trường hợp ngoại lệ.

Người ta từng nghĩ rằng các tổ chức tài chính mới này xuất hiện để cạnh tranh với các ngân hàng tư nhân cũ, vốn có lợi ích công nghiệp riêng của mình. Trên thực tế, các ngân hàng tư nhân tích cực thúc đẩy các crédit mobilier, vì lý do rất chính đáng. Các khoản đầu tư dài hạn khiến họ gặp rủi ro lớn, các vụ thua lỗ và phá sản trong khủng hoảng kinh tế thời kỳ 1837-1839 và 1848 khiến họ tin rằng thận trọng thì có lẽ là tốt hơn dũng cảm. Chuyển rủi ro cho những cổ đông của mấy công ty riêng và nếu có thể xin góp vốn với công ty trách nhiệm hữu hạn.

Sau vụ hoảng loạn năm 1848-1849, Crédit Mobilier of Emile & Isaac Pereire dường như là một hướng đi mới và nhanh chóng bị bắt chước.⁵ Việc ngân hàng này được chế độ chấp thuận cho thấy sự khích lệ rõ ràng đối với việc phát triển công nghiệp, cũng như đối với việc xuất hiện những con người mới. Tổng thống Louis Napoléon, cháu trai của Napoléon đại đế, sẽ sớm trở thành Napoléon III, bí danh “le Petit” muốn khắc tên mình vào lịch sử; cũng nhằm tạo ra một sự đối trọng với mạng lưới cũ gồm các ngân hàng tư nhân hàng đầu - gọi là haute banque - vốn rất thân thiết với chế độ cũ Orléans. Cũng với tinh thần ấy, chế độ đã nới lỏng những hạn chế vốn thiên vị người giàu cũ. Năm 1867, trong một phản ứng muộn màng với luật về công ty cổ phần ở Anh vào năm 1856, người Pháp chấp thuận việc đăng ký định kỳ các công ty đại chúng.⁶

Giới đầu tư Pháp có thể góp vốn thành lập các ngân hàng phát triển vì nước này nắm giữ rất nhiều vốn tư nhân. Đến lúc đó, trên thực tế - và trái với huyền thoại lịch sử - Crédit Mobilier và những người bắt chước nó ở Pháp không được cần đến cho lắm. Các tuyến đường sắt tốt nhất đã được trao cho những tập đoàn tài chính cũ đầy quyền lực; Crédit Mobilier nhận được mấy mẩu thừa. Các công ty công nghiệp Pháp cũng không tìm đến các ngân hàng đầu tư mới, họ thích sự thận trọng của các tập đoàn thương mại kiểu cũ hơn. Công ty nào phải viện đến nguồn tài chính ngân hàng dài hạn, đồng thời bị giám sát và can thiệp, thì có lẽ nó đang gặp rắc rối nghiêm trọng.* Không việc nào trong đó có lợi cho các tổ chức theo mô hình mới; Crédit Mobilier vĩ đại phá sản vào năm 1867.

•

Tuy nhiên, ngay cả bây giờ phần lớn các tài liệu vẫn còn gợi lên chủ đề từ gần một thế kỷ trước, tiếp tục nhấn mạnh đóng góp quan trọng của Crédit Mobilier. Nó là một điển hình, nhưng không phải ở Pháp, là nơi mà nó lại là một phản ví dụ.

Ở Đức và xa hơn về phía đông, ngân hàng phát triển tốt, thành lập và cung cấp vốn cho công nghiệp, giám sát sản xuất kinh doanh, thúc đẩy đổi mới. Các tổ chức mới này kết hợp với ngân hàng đầu tư, thương mại, và ngân hàng tiền gửi (do đó có tên gọi “ngân hàng đa năng”). Những ngân hàng tốt nhất trong số đó thu thập thông tin kỹ thuật và cung cấp dịch vụ tư vấn. Các chủ ngân hàng Anh coi việc kết hợp nhiều chức năng như vậy là vi phạm nguyên tắc bất khả xâm phạm. Làm sao có thể kết hợp các khoản huy động ngắn hạn, kể cả không kỳ hạn, với các khoản đầu tư dài hạn cố định một cách an toàn được? Chắc chắn đó là công thức cho thảm họa.

Câu trả lời, thứ nhất, nằm ở sự tăng trưởng nhanh chóng của nền kinh tế Đức từ những năm 1830 - điều khiến mọi người nở mày nở mặt; và thứ hai, ở sự ưu tiên của các ngân hàng này đối với khách hàng “giàu có.” (Hai yếu tố cần thiết của ngân hàng thành công là, thứ nhất, tiền của người khác, và thứ hai, cho người giàu vay.)⁷ Năng lực tìm kiếm khách hàng giàu có và bù đắp rủi ro của các ngân hàng phổ thông này đã trở thành huyền thoại. Tốt nhất và lớn nhất trong số đó là các ngân hàng D-Banken nổi tiếng (gọi vậy vì tên của chúng đều bắt đầu bằng chữ D): Darmstädter Bank, Discontogesellschaft, Deutsche Bank, Dresdner Bank. Hai trong số này (Darmstäter và Dresdner) khởi đầu ở các trung tâm tỉnh lẻ và chuyển đến Berlin; có thể thấy sự dịch chuyển tương tự ở Anh và Pháp. Chúng cho thấy sức mạnh của doanh nghiệp và tư bản địa phương. Thời kỳ 1870-1913, giá trị tài sản trên sổ sách của các ngân hàng phổ thông này tăng từ khoảng 600 triệu lên hơn 17,5 tỉ mark - từ 6% lên hơn 20% vốn cổ phần công nghiệp. Hầu hết các cổ phiếu đều thuộc công nghiệp nặng. Các doanh nghiệp nhỏ tìm sự trợ giúp ở nơi khác; các ngân hàng lớn làm việc với các doanh nghiệp lớn.

Nhưng nếu đất nước quá nghèo không thể hỗ trợ tài chính cho các ngân hàng cần tài trợ cho công nghiệp thì sao? Umm, khi đó nhà nước có thể phải vào cuộc, hoặc thúc đẩy trung gian tài chính hoặc trực tiếp đầu tư và tham gia. Ở đây, đường dốc chênh lệch tây-đông có hình dạng của sự can thiệp ngày càng tăng. Ở đầu này tại Anh, doanh nghiệp không nhận được gì từ nhà nước; ngay cả ngân sách cho kênh rạch và đường sắt đều đến từ đầu tư tư nhân. Ở đầu kia qua eo biển Manche tại Pháp, doanh nghiệp sản xuất không còn được hỗ trợ trực tiếp sau năm 1830; như đối với đường sắt, một chế độ tư sản tằn tiện - được tượng trưng bởi Louis-Philippe bệ vệ và chiếc ô màu đen chắc bền của ông - từ chối lời cầu xin giúp đỡ của các chủ doanh nghiệp và ngân hàng. Thời của sự định hướng và tài trợ đã qua. Nhà nước Pháp tìm kiếm doanh nghiệp tư nhân để xây dựng đường sắt và từ chối mua cổ phần. Mặt khác, nước này đồng ý chi trả cho đất đai và nền đường (gồm cả đường hầm và cầu), lý giải về khoản viện trợ đáng kể này - khoảng 18% tổng chi phí vào đầu năm 1848 - dựa trên lý do là dù sao thì đường cũng sẽ thuộc về nhà nước sau giai đoạn nhượng quyền. Nhìn chung, tính cả vài khoản nợ công, chính phủ Pháp đã chi trả hơn 25% chi phí cho đường sắt tính đến thời điểm đó.

Ở Đức, sự phân mảnh chính trị tạo ra nhiều chính sách khác nhau. Một số chế độ tiếp tục trợ giá cho công nghiệp, một phần vì lợi ích công nghệ hoặc chiến lược, một phần nhằm duy trì trật tự xã hội; trong khi tài trợ vốn cho đường sắt từ thuần túy tư nhân đến nhà nước mua cổ phần, rồi xây dựng, sở hữu, và vận hành. Ở Mỹ cũng vậy, nguyên tắc tự quản đồng nghĩa với sự khác nhau về chính sách của mỗi bang. Khi mỗi bang muốn khuyến khích các công trình công cộng, thì trợ cấp là nguyên tắc, thường dưới hình thức cấp đất dọc theo đường sắt. Ở Nga, nhà nước hỗ trợ ngân hàng và công nghiệp, còn đường sắt thì được nhà nước xây dựng, sở hữu, và vận hành. Tính thương mại và địa hình bị xem nhẹ. Ví dụ điển hình: việc xây dựng tuyến đường quan trọng đầu tiên, từ Moscow đi St. Petersburg. Sa hoàng được đề nghị lựa chọn tuyến đường. Ông ta lấy thước và vẽ một đường thẳng giữa hai thành phố. Nhưng một đầu ngón tay bị chờm ra, nên tuyến đường được xây dựng có một khúc quanh.

Trợ cấp trực tiếp và viện trợ chỉ là một phần của câu chuyện. Bàn tay nhà nước mó vào khắp nơi, kể cả những nơi không thể hiện trực tiếp. Ngay cả ở Anh, chính phủ hỗ trợ và bảo hộ mậu dịch hải ngoại: nước này trả toàn bộ chi phí an ninh liên quan cho các nhà đầu tư mạo hiểm ở những vùng biển xa xôi. Trợ cấp gián tiếp như vậy, dễ bỏ qua, nhưng lại rất quan trọng.

Vẫn ở Anh, như những nơi khác, xúc tiến công nghiệp cũng mang hình thức bảo hộ trước sự cạnh tranh bên ngoài. Ghi chép sau này về cam kết tự do thương mại của Anh (khoảng giữa thế kỷ 19 đến năm 1930) có xu hướng che đậy sự thực hành chủ nghĩa dân tộc kinh tế trước đây và lâu dài, dù là bảo hộ thuế quan hay quy định vận chuyển phân biệt đối xử (Luật Điều hướng). Các nhà lý thuyết kinh tế đã lập luận đầy mạnh mẽ, thậm chí nồng nhiệt, rằng những can thiệp thị trường như vậy gây thiệt hại cho tất cả. Thực tế thì những nước ủng hộ tự do thương mại mạnh mẽ nhất trong lịch sử - Anh thời Victoria, Mỹ sau Thế chiến II - vẫn là những nước bảo hộ mạnh mẽ trong giai đoạn phát triển của chính mình. Đừng làm như tôi đã làm; làm những gì giờ đây tôi có đủ khả năng làm. Lời khuyên không phải lúc nào cũng phù hợp.

Ở Pháp, chế độ quân chủ cũ hỗ trợ các ngành công nghiệp và công nghệ mới - bằng viện trợ và trợ cấp, miễn trừ và đặc quyền tài chính, hay còn gọi là các khoản vay vẫn chưa được hoàn trả. Nhờ có những sự hỗ trợ này, các doanh nhân tham vọng có lý do để tranh thủ những người có ảnh hưởng, và sự tranh thủ này, như miếng pho mát hỏng, dẫn đến chuyện tha hóa. Hạn chế thực sự duy nhất là ngân khố Pháp ngày càng kiệt quệ; tới những năm 1780, tiền đã cạn. Trong khi đó, như ở Anh, doanh nghiệp tìm thấy một đồng minh thầm lặng trong bảo hộ thuế quan, chống lại thế giới bên ngoài và các phần tử khác bên trong vương quốc. (Các rào cản thương mại phản ánh lịch sử mở rộng lãnh thổ dần dần của Pháp.) Chính sách tồn tại lâu đời này tỏ ra bất khả xâm phạm cho đến năm 1786, khi xuất hiện một hiệp ước bàn giấy cho phép trao đổi dễ dàng hơn đối với rượu vang và lụa của Pháp sang Anh, để tiếp nhận bông, len, và sắt của Anh vào Pháp.* Một sự mở cửa như vậy hẳn sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với nền công nghiệp Pháp chưa sẵn sàng cho công nghệ máy móc mới. Nhưng cuộc cách mạng năm 1789 và chiến tranh với Anh năm 1792 đã chấm dứt thử nghiệm này.

•

Lịch sử thuế quan châu Âu kể câu chuyện về sự bảo hộ phổ biến đến mức gần như bản năng, và đã bị chấm dứt bởi các sự kiện hành chính, các phong trào của giới tinh hoa đi theo hướng thương mại tự do. Vậy là có Hiệp ước Eden năm 1786, Hiệp ước Anh-Pháp Cobden-Chevalier năm 1860, thị trường chung sau Thế chiến II, và GATT. Cuộc đua nằm giữa một bên là lợi ích cá nhân của giới ít học, và một bên là lý luận kinh tế của giới có học.

Cách mạng Pháp đã củng cố vai trò của nhà nước. Quyền lực nhà nước cứng rắn hơn, kiên quyết hơn; kiểm soát, tập trung hơn. Nhu cầu chiến tranh khiến cho sản xuất là ưu tiên cấp thiết. Song, chế độ thiếu nguồn lực (chiến tranh rất tốn tiền), và quân lệnh chỉ càng củng cố thêm công nghệ cũ. Hỗ trợ cho công nghiệp chủ yếu là chuyển giao tài sản - chẳng hạn tài sản của Giáo hội bị chế độ quân sự bài giáo hội tịch thu và cấp cho các doanh nghiệp công nghiệp hoặc bán với giá ưu đãi.

Sau cuộc cách mạng (từ năm 1798 trở đi), chế độ Bonaparte (sau này là Napoleon) triển khai một chương trình phát triển kinh tế khiêm tốn. Một lần nữa của cải (bao gồm cả tác phẩm mỹ thuật) lại đổi chủ, cả trong các lãnh thổ bị chinh phục lẫn những vùng đất bị chinh phục sang cho Pháp. Tuy nhiên, đóng góp lớn nhất cho công nghiệp dưới hình thức ngụy trang - dù tốt hay xấu - là một thị trường hoàng gia đóng cửa với hàng nhập khẩu của Anh. Rồi trong một thời gian ngắn sau năm 1815, Pháp bại trận phải chấp nhận tự do kinh tế và thương mại tự do, dù đó chỉ là sự nhượng bộ trước Anh thắng trận và là sự phản ứng với nền độc tài của nhà vua. Bức tường bảo hộ sụp đổ. Nhưng rất nhanh, một làn sóng mạnh mẽ của các nhà sản xuất nước ngoài (đặc biệt là dệt may) đã làm hồi sinh bản năng quốc gia. Các nhà sản xuất Pháp lên tiếng cảnh báo, và Hạ viện bèn lập tức bỏ phiếu thông qua một loạt mức thuế quan, mức sau cao hơn mức trước. Việc nhập khẩu các mặt hàng trọng điểm như sợi bông và vải bị cấm hoàn toàn. Liệu bức tường bảo hộ dạng này có tốt cho nền công nghiệp Pháp hay không vẫn là một vấn đề gây tranh cãi. Nó làm giá cả tăng đối với người tiêu dùng Pháp, làm giảm nhu cầu, và dung túng công nghệ lạc hậu. Nhưng nó lại làm tăng tỉ suất lợi nhuận cho những công ty hiệu quả hơn phát triển mạnh trong khoảng giá đó.* Có nhiều cách để “vỗ béo” doanh nghiệp.

•

Về lý thuyết, cạnh tranh trên thị trường trong nước lẽ ra đã đẩy giá (và lợi nhuận) giảm xuống, ngay cả khi có sự hiện diện của bức tường thuế quan. Nhưng các nhà sản xuất hiệu quả hơn đã mừng rỡ làm giá bằng cách (nấp sau) đám đối thủ cạnh tranh lạc hậu của họ và tận hưởng lợi ích độc quyền. Xem thêm Guy Thuillier, Aspects (Các khía cạnh trang 255: “Sự tồn tại [của các xưởng sắt nhỏ luyện bằng than đã lỗi thời], sự trì trệ của hoàn cảnh kinh tế và việc bảo vệ quyền lợi cá nhân, đảm bảo một khoản tiền thuê bổ sung cho các xưởng mới; nhiệm vụ của thuế quan là không chỉ bảo vệ chúng khỏi sự cạnh tranh của sắt nước ngoài, mà còn là tiền thuê bảo vệ được tăng gấp đôi tiền thuê công nghệ do sự tồn tại của những xưởng rèn nhỏ, lỗi thời sản xuất ra với giá rất cao.” Cũng xem các trang 249-250, về việc trì hoãn sự thống trị của nòng súng cán so với rèn: chi phí cán ít hơn nhiều, nhưng nhà sản xuất muốn tính giá giống như những người khác. Mục tiêu không phải là thị phần mà là tỉ suất lợi nhuận. Nhưng nếu người mua là nhà nước thì tại sao không?

Trong khi đó các nhà kinh tế học Pháp, lấy cảm hứng từ các đồng nghiệp Anh, đã tranh luận về những lợi ích của sự tự do hóa. Với cuộc cách mạng năm 1848, con lắc chính trị đã quay ngược lại, rời xa việc bảo hộ cao và những người hưởng lợi Orleans. Ngay khi Louis Napoléon mới lên ngôi, áp lực đòi hỏi chấm dứt sự cấm đoán và nới lỏng thuế quan ngày càng gia tăng. Các nhà kinh tế học ít ra cũng không sợ Anh to lớn xấu tính. Khi đối mặt với sự chống đối quyết liệt từ các nhà sản xuất vốn đã phải rơi nước mắt trước nhân viên của mình chế độ hoàng gia đã hạ thấp đáng kể hàng rào thuế quan, trước tiên là bằng các sắc lệnh mang tính cơ hội, sau đó là bằng một hiệp ước thương mại Anh-Pháp (Hiệp ước Cobden-Chevalier, năm 1860) mà chỉ đem ra thảo luận công khai sau khi nó đã được chốt xong. (Tất nhiên, đó là lúc thích hợp nhất.) Chứng ngôn của các nhân chứng được xuất bản trong bảy tập dày cộp và mang tới cái nhìn sâu sắc đặc biệt về một “gió quyền uy” đang chia rẽ của Pháp. Cuối cùng, chế độ cấm đoán đối với các sản phẩm công nghiệp chủ yếu (dệt vải bông, tàu thuyền) cũng kết thúc. Hơn nữa, nếu Pháp có thể đủ khả năng cạnh tranh với Anh, thì nước này chắc chắn có thể cạnh tranh với các nước kém phát triển hơn. Trong những năm tiếp theo, chế độ thuế quan thấp mới liền được mở rộng cho các nước khác (Zollverein của Đức năm 1865) theo nguyên tắc tối huệ quốc.⁹

Nước Nga đầy tội nghiệp là điển hình của sự phát triển theo định hướng nhà nước. Từ thế kỷ 16, sự thúc đẩy để bắt kịp phương Tây được áp dụng các cách thức phương Tây. Sự thúc đẩy này thất thường, một phần do ý chí từ bên trên và không phải Sa hoàng nào cũng có khuynh hướng đó, một phần vì mỗi nỗ lực đều khiến kiệt quệ. Ai sẽ chịu phí tổn? Nông nô - còn ai khác nữa? Hiện đại hóa từ trên xuống dựa trên lao động cưỡng bức. Tuy nhiên, về lâu dài, cả nước phải trả giá. Chế độ nông nô nuôi dưỡng sự ngạo mạn ngu dốt ở tầng lớp trên; tính tham lam và đố kỵ, oán giận và cay đắng ở tầng lớp dưới. Ngay cả sau khi giải phóng, các thái độ này vẫn là trở ngại lớn nhất đối với sự phát triển của Nga.

Cũng giống như các ngân hàng lớn ở Đức ưa thích bỏ tiền vào các ngành công nghiệp nặng thâm dụng vốn, ở Nga, nhà nước hỗ trợ cho ngành khai mỏ và luyện kim, khuyến khích hình thành các doanh nghiệp khổng lồ - sự theo đuổi căn bệnh đầu to đầy hoang tưởng. Chúng tôi nghe nói (một số ít) lò cao của Nga lớn hơn của Đức, minh họa cho cái mà một số người gọi là quy luật lạc hậu: càng mới, càng to, và càng nhanh. (Các nhà kinh tế học ngày nay nói về nhảy vọt - mỗi thế hệ đều cần những thuật ngữ riêng cơ bản.) Và một khi công nghiệp hóa do nhà nước bảo trợ đạt được nhiều tiến bộ, thì những ngân hàng đầu tư tài chính tích lũy vốn có thể sánh ngang về chức năng và chiến lược với các tiền nhiệm Đức.

Kết quả đáng kể nhưng mong manh. Sản phẩm công nghiệp của Nga tăng 5-6% mỗi năm từ năm 1885 đến 1900, và một lần nữa trong thời gian 1909-1912. Số dặm đường sắt tăng gấp đôi vào giai đoạn 1890-1904, còn sản lượng sắt và thép tăng gấp chục lần từ năm 1880 đến 1900. Giai đoạn 1860-1914, Nga từ vị trí thứ bảy vươn lên thứ năm trong số các cường quốc công nghiệp lớn nhất thế giới. Thành tựu không hề nhỏ, nhưng từ lâu đã bị lãng quên, vì sau này, sau cuộc cách mạng năm 1917, danh tiếng của chế độ Sa hoàng đã bị bóp méo đồng thời những chứng ngôn ngợi ca đã bị xóa bỏ.

Nhưng có lẽ không cần mất công bôi nhọ đến vậy. Nước Nga Sa hoàng có đầy những sai lầm. Nước này bị chứng hoang tưởng do những sự tương phản và mâu thuẫn nội tại: dân số ít học, hầu hết là mù chữ cùng với một số điểm sáng về tri thức và khoa học; một tầng lớp quý tộc tự tôn, đầy đặc quyền, sống phóng túng, coi khinh việc hiện đại hóa; một phong trào cách mạng cực đoan cuồng bạo - áo lông chồn và áo rách rưới, rượu brandy nho và vodka rẻ tiền, pha lê vỡ trong phòng ăn của sĩ quan, mảnh sành vỡ trong những túp lều gỗ. Cú thúc với sự phát triển kinh tế đã đánh thức người khổng lồ đang ngủ, phải tiếp xúc với các nước tiên tiến hơn, nhập khẩu các công nghệ kỳ lạ đáng sợ, bị đầu độc với những giấc mơ xa lạ.

Những giấc mơ ấy đi nhanh hơn công nghệ và làm chệch hướng đất nước không đồng bộ này. Ba cuộc chiến tranh đã phá hủy chế độ khi phơi bày khoảng cách giữa đông và tây, lạc hậu và tiến bộ, hoang đường và thực tại. Thứ nhất là Chiến tranh Crimea (1854-1856), cho thấy rõ sự khác biệt giữa quân đội công dân và quân đội nô lệ; việc giải phóng nông nô diễn ra sau đó không lâu. Thứ hai là thất bại nhục nhã trước Nhật Bản (1904-1905), lần đầu tiên Nga nếm mùi thất bại khi Drang nach Osten (Đông tiến). Sau đó là việc thiết lập một nghị viện (Duma) và các cuộc bầu cử phổ thông - ý tưởng tốt trên nguyên tắc nhưng lại tệ hại đối với chế độ chuyên chế. Thứ ba là Thế chiến I, cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại, khi hàng triệu nông dân Nga được lệnh lao vào mưa bom bão đạn. Cùng với đó, là một chính phủ và giới lãnh đạo quân sự thiếu năng lực hoàn toàn mất tính chính danh, và rồi chế độ bị lật đổ. Toàn bộ trình tự là một sự lặp lại theo cái cách thoái trào kéo dài của Tây Ban Nha: một cường quốc tiền công nghiệp không thể chống cự được với những nhu cầu và đòi hỏi của các nước được trang bị tốt hơn. Và giống như Tây Ban Nha, Nga biết chuyện gì đang xảy ra, nhưng phản ứng lại quá ít, quá muộn.

Nguồn cuối cùng trong bốn nguồn vốn của chúng ta là dòng vốn quốc tế. Ở đây một lần nữa, lại thấy đường dốc đông-tây hiện hữu. Anh đầu tư vào đường sắt Pháp; Pháp và Bỉ đầu tư vào các xưởng sắt Phổ và ngân hàng Áo; Đức đầu tư vào ngân hàng Ý và đường sắt Balkan; tất cả đầu tư vào ngành khai mỏ và công nghiệp ở Nga. Nói chung, nhiều tiền kéo theo nhiều cơ hội, cùng với nhiều người khởi xướng và những kẻ hứa hão.

Một số người nghiên cứu trong ngành phát triển kinh tế, là các chuyên gia về sự lạc hậu của Thế giới Thứ ba, tìm cách giải thích sự chậm phát triển là do các nước giàu không sẵn lòng đầu tư vào các nước nghèo. Lập luận này không đúng về cả lịch sử lẫn logic. Các doanh nhân luôn “đầu tư vì tiền,” họ sẽ kiếm tiền và mang tiền đến bất kỳ nơi nào có thể. Hiển nhiên, họ có những ưu tiên của mình. Họ luôn tìm cách giảm thiểu rủi ro và tối đa hóa lợi nhuận; ưu tiên khí hậu ôn hòa hơn là khắc nghiệt, nơi gần gũi hơn là xa xôi, những nền văn hóa quen thuộc hơn là xa lạ.

Đôi khi họ mắc phải những sai lầm lớn. Dù đã tính toán và suy nghĩ kỹ càng, nhưng không phải mọi khoản đầu tư đều mang lại lợi nhuận. Song điều này không ngăn cản các doanh nhân và giới đầu tư tiếp tục. Không phải việc thiếu tiền kìm hãm sự phát triển. Mà trở ngại lớn nhất là xã hội, văn hóa, và công nghệ chưa sẵn sàng - thiếu kiến thức và kỹ năng. Nói cách khác, thiếu khả năng sử dụng tiền.

LE CREUSOT: NHỮNG CÂU CHUYỆN VỀ LỊCH SỬ KINH DOANH CÓ THỂ KỂ RA

Những thập kỷ sau Hòa bình năm 1815, ngành công nghiệp sắt của Pháp bước vào thế giới công nghệ hiện đại. Ba yếu tố quyết định: (1) nhiều kỹ thuật cần học hỏi thêm, cụ thể là việc áp dụng luyện thép bằng than cốc và cán trộn bằng than, lĩnh vực mà Pháp đi sau hơn nửa thế kỷ; (2) cải thiện về giao thông vận tải, khiến việc vận chuyển than tới mỏ sắt hoặc ngược lại có lợi nhuận; và (3) nhu cầu lớn về sắt rèn do xây dựng đường sắt.

Những hoàn cảnh này đã làm thay đổi cơ hội của Le Creusot, doanh nghiệp này phần lớn nhờ vào các lợi thế tự nhiên ngẫu nhiên (than và quặng sắt cạnh nhau) và sự hỗ trợ của hoàng gia, đã khởi xướng việc luyện thép bằng than cốc ở Pháp vào những năm 1780. Nhưng Le Creusot phải chịu nhiều khó khăn, nghiêm trọng nhất là khó tiếp cận với thị trường sử dụng sắt.* Những chuyện này, cộng với việc quản lý kém và các xáo trộn do cách mạng và chiến tranh, đã khiến thị trấn suy sụp. Năm 1835, thị trấn bị bỏ hoang vì phá sản, trong khi nhiều thiết bị nằm rỉ sét.

•

Thị trấn Le Creusot nằm ở khu vực được gọi là Nivernais, cách Paris khoảng 370 km về phía nam-đông nam.

Tại thời điểm này, một đội kỹ thuật viên và thương nhân giàu kinh nghiệm đã cùng gom góp kiến thức, tiền bạc, và quan hệ để mua lại những mảnh vụn của các công ty trước đó và khởi động lại doanh nghiệp. Thành phần của đội nói lên nhiều điều về nhu cầu của doanh nghiệp và đặc điểm của giai cấp tư sản Pháp.

Những người tiên phong là anh em nhà Adolphe và Eugène Schneider, các thương nhân, chủ ngân hàng, kỹ sư, và chủ xưởng luyện kim. Cha của họ, Antoine Schneider, là một công chứng viên (một nghề giống như luật sư ở Anh) và là quý tộc địa phương ở Lorraine. Một cháu trai đã tốt nghiệp trường Ecole Polytechnique và thăng tiến trong quân đội, trở thành tướng và trong thời gian ngắn là Bộ trưởng Chiến tranh - một nghề hữu ích đối với những người anh em họ rồi đây sẽ sản xuất và bán sắt thép.

Trong số hai anh em, Adolphe kết hôn với Valerie Aignan, con gái riêng của Louis Boigues, một thương nhân giàu có ở Paris chuyên về các sản phẩm luyện kim - lại một mối quan hệ công nghiệp rất hữu ích. Boigues đã đầu tư vào các xưởng đúc và xưởng luyện kim, đáng chú ý nhất là một nhà máy lớn tại Fourchambault, một trong những nhà máy tiên phong về luyện thép bằng than cốc khi phương pháp này được đưa lại vào Pháp những năm 1820.* Gia tộc Boigues, nghe đâu xuất thân xứ Catalan, đã định cư ở miền Trung nước Pháp từ thế kỷ 17 và thiết lập một cơ sở vững chắc dựa trên sở hữu đất đai và các liên minh chiến lược. Các con trai và con gái của họ kết hôn với tầng lớp quý tộc giàu có - mới mẻ nhưng có ảnh hưởng lớn hơn - những người mang danh xưng nam tước và bá tước hoặc ít ra có cái tên chứa giới từ de như một dấu hiệu. Vậy là em gái của Louis Boigues, Marie, kết hôn với bá tước Hippolyte Jaubert - cháu trai, con nuôi, và là người thừa kế của François Jaubert, vị bá tước giàu có và quyền lực, nhiếp chính của Ngân hàng Pháp.

•

Nhà máy nằm ngay phía bắc Nevers trên sông Loire, cách Paris khoảng 230 km về phía nam.

Xưởng sắt tại Fourchambault này chính là sản phẩm của cuộc hôn nhân giữa tiền bạc và các quan hệ thương mại của Boigues (Louis Boigues không phải là một nhà đầu tư thụ động) với kiến thức kỹ thuật của Georges Dufaud, con trai của một chủ xưởng sắt thời Chế độ Cũ. Dufaud là một trong những người tốt nghiệp đầu tiên của Ecole Polytechnique và là người tiên phong của công nghệ luyện thép mới từ than cốc. Ông đã trải qua sóng gió phá sản và làm lại - chiến công không tầm thường ở Pháp, nơi mà phá sản gần như mãi là vết nhơ suốt đời. Giờ đây ông quản lý một doanh nghiệp hàng triệu franc. Thành công của ông trong việc này (không nói đến quan hệ cá nhân) mang lại cho ông lời mời vào chức vụ cao và tiếp quản các doanh nghiệp khác, nhưng ông từ chối tất cả. Trái tim và khối óc của ông thuộc về những xưởng đúc, xưởng luyện kim, và cửa hàng máy móc ở Nivernais.

Achille con trai ông tiếp quản thay ông, trong khi các con gái ông thì kết hôn, cô chị với George Crawshay, hậu duệ của một trong những triều đại lâu đời nhất và quan trọng nhất trong giới sản xuất sắt của Anh, và cô em với Emile Martin, doanh nhân luyện kim tự tay làm nên và sau này lưu danh muôn thuở nhờ đóng góp của mình với quá trình Siemens-Martin (lò luyện thép kiểu Martin) cho việc sản xuất thép bằng lòng lò mở. Tất cả những điều này đã được đền đáp bằng các trao đổi có giá trị về kiến thức và bí quyết. Khi Georges Dufaud thực hiện một trong những chuyến đi thăm dò tới Anh năm 1826 (gần hai tuần để đi từ Fourchambault đến London, nhưng có lẽ ông đã ghé qua Paris trên đường đi), ông nhân tiện đặt mua một động cơ hơi nước và ống thổi tự động cho lò Martin; tuyển dụng một kỹ sư hàng đầu người Anh, cũng cho lò Martin; ghé thăm nhiều nhà máy và công trình công cộng của Anh (lời giới thiệu của Crawshay chắc là có ích), mang về nhà mọi loại sản phẩm mẫu mà người Anh, không giống như người Pháp, làm bằng kim loại. Dufaud mua sắm hăng hái đến mức phải thuê cả một con tàu hàng để chở đồ của mình qua eo biển.¹⁰

Nhưng hãy trở lại với Le Creusot. Năm 1821, khi mới 19 tuổi, Adolphe Schneider đã bước chân vào Ngân hàng Seillière. Seillière khởi đầu là nhà sản xuất len thương mại, nhưng cũng như một số nhà sản xuất giao khoán, đã mở rộng sang các giao dịch thương mại liên quan. Từ đó họ đi vào ngành ngân hàng, chuyển từ vùng đất cha ông Lorraine tới Paris.¹¹ Họ là một trong số ít gia đình Công giáo hàng đầu ở một lĩnh vực tại Pháp bị thống trị bởi các công ty Tin Lành có liên kết chặt chẽ với những công ty cùng chung tôn giáo ở Thụy Sĩ. Trong số các mối quan tâm đặc biệt về kinh doanh của họ có việc sản xuất sắt và luyện kim. Seillière ủng hộ mạnh mẽ người anh em Lorrain Ignace-François de Wendel, từ sĩ quan pháo binh trở thành chủ xưởng sắt theo truyền thống gia đình Wendel, có lẽ là người tiên phong táo bạo duy nhất và có ảnh hưởng nhất của công nghệ luyện sắt bằng than cốc ở Pháp trong Chế độ Cũ. Khi nhà Wendel mất xưởng đúc và luyện kim ở Havange do cách mạng, Florentin Seillière đã giúp họ mua lại nhà máy vào năm 1804, sau đó lại có xưởng luyện kim Moyeuvre gần đó vào năm 1811.¹²

Năm 1830, Ngân hàng Seillière giành được hợp đồng cung cấp thiết bị cho lực lượng viễn chinh Pháp tại Algiers (sự khởi đầu của chủ nghĩa đế quốc Pháp ở Bắc Phi). Adolphe Schneider được cử đến làm đại lý tại chỗ và nhận một khoản hoa hồng béo bở 2% trên tổng giá trị hàng hóa. Sau khi đã giàu có hơn hẳn, ông tự mình thành lập một công ty vải ở Paris. Chúng ta nghe nói, nhờ khả năng này mà ông đã tham gia vào quan hệ kinh doanh với các chủ sở hữu hiện thời của Le Creusot, bộ đôi người Anh xa xứ, và trở thành chủ nợ của họ. Điều này giúp ông có một vị thế tốt để tham gia đấu giá doanh nghiệp này khi nó phá sản ngay sau đó.

Trong khi ấy, người em trai Eugène đang bận rộn tạo lập con đường riêng của mình. Ông bắt đầu làm thư ký ở Reims, một trung tâm sản xuất len, và từ đó gặp lại anh trai mình ở Ngân hàng Seillière. Tuy nhiên, năm 1827, tròn 22 tuổi, ông được nam tước de Neuflize, hậu duệ của một triều đại len Tin Lành cũ ở Sedan, Poupart, mời quản lý xưởng luyện kim gần đó cho họ. (Thấy đủ các hạng người, đặc biệt là người trẻ, đổ xô vào ngành sắt.)

Eugène quản lý xưởng luyện kim gần một thập kỷ. Trong khi đó, Adolphe đang bận giải quyết vấn đề của Le Creusot, khi đó suy yếu vì phá sản. Năm 1835, các nhà xưởng được bán đấu giá ở mức 1,85 triệu franc cho một chủ xưởng sắt vùng Chalon-sur-Saône tên là Coste; nhưng Adolphe quyết tâm có được nó, và dựa trên các mối quan hệ của mình (Louis Boigues và Francois Seillière), ông đã mua được công ty này khi trả thêm một triệu franc nữa. Không tệ đối với Ngài Coste. Không tệ đối với Adolphe Schneider.

Adolphe cho em trai vào cuộc để giúp mình: ông sẽ quản lý thương mại và tài chính; Eugène sẽ trực tiếp khai thác và sản xuất. Không lâu sau đó Eugène kết hôn với Constance Le Moine des Mares, cháu gái của nam tước de Neuflize và là con gái của một người quản lý tài sản. (Đây là những người thu thuế mà đã giữ lại và đầu tư số tiền thu được trong một khoảng thời gian đáng kể trước khi nộp lại cho ngân khố quốc gia. Điều này trên thực tế đã biến họ thành những chủ ngân hàng tư nhân quan trọng.) Để nâng cao kiến thức kỹ thuật của mình, Eugène tham gia các khóa học tại Conservatoire des Arts et Métiers ở Paris, và theo truyền thống được coi trọng ở Pháp đã đến thăm Anh để tìm hiểu xem đối thủ của mình đang tính toán điều gì. Vì vậy, sự táo bạo và tiền tài Công giáo kết hôn với sự táo bạo và tiền tài Tin Lành, tất cả dựa trên quan hệ chặt chẽ với quyền lực chính trị đã biến Le Creusot thành một nhà cung cấp chính về đường ray và thanh kim loại, một nhà chế tạo động cơ hơi nước, đầu máy, tàu hơi nước, nồi hơi, máy ép, và cuối cùng là nhà sản xuất vũ khí lớn nhất của Pháp.

Làm ơn không cần trả ơn. Năm 1848, một năm khủng hoảng hỗn loạn, Fourchambault gặp rắc rối tài chính nghiêm trọng. Nhà Wende (Hayange) và nhà Schneider (Le Creusot) đã cứu vùng này bằng cách cùng ký một khoản vay ngân hàng lớn: các chủ xưởng sắt chúng ta phải sát cánh bên nhau. Và một thế kỷ sau, khi Maurice de Wendel có bốn cô con gái đến tuổi cập kê (không có con trai), thì một cô trong đó đã kết hôn với con trai nhà Seillière.

Việc này không hề ngẫu nhiên, càng chẳng phải chuyện tình lãng mạn.

BIẾN VIỆC ĐI SAU THÀNH MỘT ƯU ĐIỂM

Cách đây gần nửa thế kỷ, năm 1951, Alexander Gerschenkron viết bài luận có ảnh hưởng về “Sự lạc hậu kinh tế dưới góc nhìn lịch sử.” Trong đó ông đặt ra câu hỏi, một nước đi sau cần gì để thực hiện công nghiệp hóa và cạnh tranh với những nước đi trước? Hay, nói cách khác, liệu có gì khác biệt khi đi sau hay không?

Nước đó cần gì? Gerschenkron trả lời đầy ẩn dụ: khả năng nhảy vọt qua khoảng cách về kiến thức và thực hành đang làm nền kinh tế lạc hậu tách biệt khỏi nền kinh tế tiên tiến. Gerschenkron không thử đặt ra câu hỏi tại sao người ta nên muốn nhảy qua khoảng cách đó. Những lợi thế là hiển nhiên. Thay vào đó, ông thấy chính khoảng cách này là sự khích lệ, là động lực thúc đẩy - như khoảng cách trong điện thế,* khi đủ lớn, sẽ bị vượt qua bởi năng lượng điện dưới dạng tia lửa. (Đó là phép ẩn dụ của tôi, nhưng không phải là không hợp lý. Gerschenkron có nói rõ về sự “căng thẳng” giữa “tiềm năng” và thực tế.)

•

Nguyên văn: “potential”, vừa có nghĩa là tiềm năng, vừa có nghĩa là điện thế. (ND)

Do đó, trong mô hình của Gerschenkron, thì đi sau là có lợi. Không phải trước khi nhảy vọt, mà là sau đó. (Ông không thử ước tính chi phí của nghèo đói tương đối trước khi công nghiệp hóa, nhưng ông cũng không cần phải tính làm gì. Chi phí rất cao.) Khoảng cách càng lớn, lợi ích đối với những ai nhảy qua càng lớn. Vì sao? Vì có quá nhiều thứ để học - kể cả những sai lầm cần tránh. Kết quả là, các nước theo sau phát triển nhanh hơn các nước đi trước. Sự tăng trưởng của các nước ấy được đặc trưng bởi điều mà Gerschenkron gọi là một sự bứt tốc (hoặc những sự bứt tốc), một giai đoạn (hoặc những giai đoạn) có tỉ lệ gia tăng khác thường.

Gerschenkron nói, tăng trưởng muộn cũng có xu hướng dựa trên “các kỹ thuật hiện đại nhất và hiệu quả nhất,” vì chúng đem lại nhiều lợi ích nhất và ngoài ra không gì có thể cạnh tranh được với các nước tiên tiến hơn. Những kỹ thuật này thường cần nhiều vốn, điều dường như sẽ không hợp lý đối với các nước có nhiều lao động giá rẻ.* Gerschenkron nhận ra nghịch lý này, nhưng giải thích bằng chất lượng của lực lượng lao động. Ông cho rằng, trên thực tế lao động tốt, có kỷ luật rất khan hiếm, khan hiếm hơn ở các nước giàu hơn, tiên tiến hơn. Vì vậy, sẽ có lợi hơn nếu thay thế lao động bằng vốn.

•

Điều này một phần là do xu hướng tiến bộ công nghệ - sự thay thế lao động bằng vốn; nhưng cũng vì Gerschenkron đã nghĩ cách để tăng trưởng nhanh chóng và bắt kịp thông qua công nghiệp nặng. Đây là những gì ông thấy ở Đức và Nga, và ông biến nó thành một mô hình. Trớ trêu thay (vì Gerschenkron là một người Marxist thuần túy), tư duy kinh tế Marxist đã đi theo đường lối tương tự.

Điều đó, theo Gerschenkron, mới chỉ là một nửa câu chuyện. Phần thứ hai liên quan đến cách thức: Làm thế nào các nước lạc hậu, ít vốn và nhiều lao động, thành công trong việc tạo ra nền công nghiệp hiện đại, nhiều vốn? Và làm thế nào họ có được kiến thức và bí quyết (dù Gerschenkron hầu như không nói gì về việc này trong câu chuyện)? Cuối cùng, làm thế nào họ vượt qua được các rào cản xã hội, văn hóa, và thể chế đối với doanh nghiệp công nghiệp? Làm thế nào họ tạo ra các sắp xếp và thể chế phù hợp? Làm thế nào họ đối phó với tình trạng căng thẳng do thay đổi?

Trong quá trình tìm hiểu các điều kiện và hạn chế của sự lạc hậu, Gerschenkron đặc biệt nhấn mạnh vào việc huy động vốn. Ông phân biệt thành ba cấp độ: (1) nước có nhiều tài sản tư nhân và các ngân hàng thương mại nhiều vốn, có thể tài trợ cho doanh nghiệp với những nguồn lực gia đình, các khoản vay nhỏ, và tái đầu tư lợi nhuận; (2) nước nghèo hơn với tài sản tư nhân ít hơn và nhỏ hơn, nhưng đủ để tài trợ cho công nghiệp nếu các ngân hàng (đầu tư) có thể được lập ra để huy động những nguồn vốn phân tán này; và (3) nước nghèo hơn nữa, không đủ tài sản tư nhân và chỉ có nhà nước mới có thể thực hiện việc đó, bằng cách tài trợ cho các ngân hàng đầu tư hoặc bằng cách can thiệp trực tiếp. Anh rõ ràng ở nhóm thứ nhất; Đức, Áo, và Ý ở nhóm thứ hai. Mỹ, Bỉ, Thụy Sĩ, Pháp ở giữa hai nhóm này. Nga rơi vào nhóm thứ ba.

Nghiên cứu của Gerschenkron trong lĩnh vực này cho đến nay vẫn bị chỉ trích vì ông phụ thuộc nặng nề vào kiến thức của thế hệ trước và loại bỏ những sắp đặt lịch sử phức tạp sao cho phù hợp với các sơ đồ đơn giản. Mỗi chuỗi dữ liệu ước tính mới đều cần phải điều chỉnh tùy góc độ. Mặc dù vậy, Gerschenkron vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến người nghiên cứu về sự phát triển, phần lớn do những luận điểm trung tâm của ông: rằng các nước đi sau cần phải có những sắp xếp đặc biệt để bù đắp cho sự lạc hậu của họ và cho những thay đổi ở nơi khác; và rằng với trí tuệ và ý chí, họ sẽ tìm ra cách thực hiện được điều đó.¹³

18.

TÀI SẢN KIẾN THỨC

Đầu tiên là các tổ chức và văn hóa; sau đó là tiền; nhưng ngay từ đầu và càng về sau, sự thưởng phạt là từ kiến thức.

Động thái đầu tiên để có được “những bí mật” công nghệ mới của Anh là cử các nhà thám hiểm - các gián điệp được đào tạo để quan sát, báo cáo, và lôi kéo nghệ nhân có tay nghề cao. Vì vậy, vào giai đoạn 1718-1720, được một người Scotland biệt xứ là John Law bày mưu, Pháp đã khởi động một cuộc theo đuổi có hệ thống các thợ lành nghề của Anh: thợ đồng hồ, thợ dệt len, thợ luyện kim, thợ thủy tinh, thợ đóng tàu - khoảng 200 hay 300 người. Chiến dịch này đã gây rắc rối cho người Anh đến nỗi họ phải thông qua một đạo luật cấm di cư đối với thợ thủ công thực sự lành nghề, biện pháp đầu tiên trong hàng loạt biện pháp tương tự kéo dài hơn một thế kỷ và bao trùm ngày càng nhiều lĩnh vực thương mại.¹

Tuy nhiên, đạo luật này không thiết lập được một hàng rào đan kín. Trong một thế giới của chủ nghĩa bảo hộ cao độ, không phải ai cũng được cảnh báo về khả năng cạnh tranh quốc tế. Lấy ví dụ về kỹ năng chế tạo kim loại - một tài sản quý đặc biệt vì mối liên hệ mật thiết với việc chế tạo vũ khí và máy móc. (Mọi người sẽ giết chóc để có thể giết chóc giỏi hơn.) Năm 1764-1765, chế độ quân chủ Pháp cử Gabriel-Jean Jars đến thăm các cơ sở khai thác mỏ và luyện kim ở Anh. Người Anh không hề nhận thức được giá trị của những bí mật kinh doanh này nên ông đã được chào đón tại các xưởng đúc và luyện kim ở Sheffield và vùng Đông Bắc. Những ghi chép của ông, được xuất bản sau này, cho đến nay vẫn là một nguồn thông tin có giá trị về các kỹ thuật ở thời ông.* Điều này cũng đúng với tiến bộ của người Anh trong phép đo thời gian, chìa khóa dẫn tới việc điều hướng hàng hải ưu việt hơn: năm 1769, Hội đồng Kinh độ cho phép du khách Pháp mở và nghiên cứu đồng hồ đo thời gian biển mang tính cách mạng của John Harrison* khi cho rằng như vậy sẽ đóng góp cho toàn nhân loại. (Harrison rất tức giận khi biết điều này.)²

•

Jars cũng đến thăm các cơ sở luyện kim ở Styria, Bohemia, quận Liège (nay là Bỉ) và Thụy Điển. Mặc dù ông mất ngay sau chuyến đi cuối cùng của mình, nhưng khi đến các xưởng sắt ở miền Đông và miền Trung nước Pháp (1768-1769), ông đã có thể truyền đạt những phát hiện cá nhân của mình cho một số thợ sắt và kỹ thuật viên, trong đó có Ignace de Wendel. Một phần các báo cáo của ông đã được xuất bản bởi người anh trai, cũng tên là Gabriel, với tựa đề Voyages métallurgiques (1774-81) (Những chuyến du hành luyện kim (1774-1781)) - Woronoff, L’industri sidérurgique (Ngành thép), trang 16. Xem thêm Harris, Essays in Industry (Các bài luận về công nghiệp), các trang 87-88.

•

John Harrison (1693-1776), một thợ mộc, thợ đồng hổ tự học người Anh, người phát minh ra đồng hồ đo thời gian biển, một thiết bị giải quyết được vấn đề tính toán kinh độ trên biển. (ND)

Một số nơi và ngành thì không được chào đón như vậy. Tại Birmingham, một trung tâm buôn bán kim loại, mỗi nhà sản xuất đều có các mánh khóe và thủ thuật riêng. Dễ hiểu khi thợ thủ công nơi đây tự huyễn hoặc tới mức tin rằng bất kỳ người lạ nào cũng là kẻ thù. Không chỉ với người nước ngoài; với người Anh cũng vậy. Arthur Young, một lữ khách đồng thời là nhà quan sát phi thường, viết về sự tiếp đón thù địch mình nhận được khi tới thị trấn náo nhiệt đó.

Không nơi nào khiến tôi thất vọng hơn ở Birmingham; nơi tôi không thể thu thập được bất kỳ kiến thức nào kể cả những điều thông thường nhất, do các nhà sản xuất ghen tị quá mức. Có vẻ như người Pháp đã lấy được một số phương pháp sản xuất của họ, và do vậy làm thị trấn tổn thương không ít: Điều này khiến họ thận trọng đến mức hiếm khi cho người lạ thấy bất kỳ điều gì...³

Tất cả những điều này đã không ngăn được việc các nhà sản xuất Birmingham cũng tiến hành dò la. Anh không phải là nước duy nhất có kỹ thuật đáng học hỏi hoặc ăn cắp (dù giờ đây nước này chiếm đa số của cải tiềm năng) và các nhà sản xuất Anh cũng chẳng ngại ngần gì hơn đám đối thủ đến từ Lục địa. Bên cạnh đó, cũng cần sự hợp tác của cả hai bên, nên thợ thủ công lành nghề, giống như giới có học và nghệ sĩ, đều coi toàn bộ châu Âu là nhà mình.⁴ Chẳng hạn, một trong những bí kíp có giá trị nhất của công nhân luyện kim Pháp là mạ vàng, thường là trên đồng thau hoặc đồng, được biết đến là đồng thiếp (hoặc thiếp vàng) - sáng bóng, giả nữ trang, do đó vô cùng sinh lời. Matthew Boulton nổi tiếng là cộng sự của James Watt trong việc sản xuất động cơ hơi nước, nhưng ông khởi đầu là thợ cả làm các loại cúc, khóa, dây đeo đồng hồ, chân nến, và mọi vật dụng bằng kim loại. Boulton bỏ tiền và phái người đi tứ phương để học kỹ thuật này của Pháp; đồng thời dụ dỗ thợ thủ công và nghệ sĩ Pháp, mang theo cả các công cụ của họ nếu được. Cuối cùng, ông đã thành công và tự cho mình là người yêu nước và cũng là doanh nhân sành sỏi.⁵ Đồng thời, chính Boulton lại trở thành mục tiêu của nhiều nỗ lực săn đón. Thụy Điển vô cùng nài nỉ, và thậm chí có lẽ ông đã đề nghị sự giúp đỡ từ nước này.⁶

Không phải lúc nào cũng có thể phân biệt được ranh giới rõ rệt giữa tò mò, thăm dò, với gián điệp. Một người nghiên cứu hàng đầu về chủ đề này viết rằng “nhiều người nước ngoài… đã thu thập được kiến thức hữu ích… mà chưa từng phải làm bất kỳ điều gì lén lút.”⁷ Nhưng ông cũng lưu ý rằng nhiều “du khách” chính là những chủ xưởng sắt, nhà sản xuất, nhà hóa học, thanh tra công nghiệp, hoặc là kiểu quan sát viên am hiểu nào đó. Họ không đến Anh để ngắm tượng đài và phong cảnh. Dưới đây là ý kiến của Ignace de Wendel, trên danh nghĩa là một sĩ quan pháo binh, nhưng được biết đến nhiều hơn với tư cách hậu duệ của một triều đại luyện gang thép và là một công cụ được chính phủ Pháp lựa chọn. Ông nghĩ mình cũng được trời phú cho mũi, mắt, lưỡi, mưu mẹo, và cho tất cả những điều này là cần thiết:

… chúng tôi không có khó khăn gì trong việc thấy rõ nền sản xuất của Anh, chỉ cần thạo tiếng, không để lộ sự tò mò, đợi đến lúc được tham quan máy móc sau đó tự tìm tòi và có được sự tin tưởng của các nhà sản xuất và đám đốc công, phải tránh lời giới thiệu từ các Bộ trưởng và Lãnh chúa vì chúng chẳng ích gì… những người trẻ tuổi không phù hợp với nhiệm vụ như vậy… để quan sát mọi thứ một cách hữu ích, điều quan trọng là phải có chút ý niệm nào đó về máy móc, vì người ta sẽ không đạt được bước tiến nào khi chưa thấy chúng, tất cả đều có xu hướng rút ngắn quá trình sản xuất.⁸

Thậm chí điều quan trọng hơn là dòng chảy tài năng công nghệ từ Anh đến Lục địa: tại sao chỉ xem qua nếu bạn có thể thuê một người có nhiều năm kinh nghiêm làm việc trực tiếp? Chỉ những người có kiến thức thực hành mới có thể truyền thụ được kinh nghiệm này. Ngay cả ở các thời đại sau này khi đã có sự phổ biến và minh bạch trong khoa học, ngay cả với các sản phẩm và thiết bị mẫu, ngay cả với các bản thiết kế và hướng dẫn rõ ràng, thì một số bí quyết chỉ có thể học được bằng kinh nghiệm.* Năm 1916, giữa những ngày khốc liệt của Thế chiến I, người Pháp đã mất một số trung tâm sản xuất vũ khí chính và rất cần thêm một nguồn cung cấp pháo loại 75 mm. Đây là khẩu pháo chính, là niềm kiêu hãnh về kho vũ khí của họ, một cỗ máy được thiết kế tinh xảo đến mức nếu đặt một ly nước trên đó, nó cũng không bị đổ khi khai hỏa. Vi phạm mọi quy tắc về bí mật, họ gửi các bản thiết kế của mình cho Mỹ - nhưng không thành công. Chỉ đến khi một nhóm công nhân đến Mỹ để chỉ cho người Mỹ cách làm, họ mới có thể có được những khẩu pháo với hỏa lực và độ bền tương đương.

•

Đây là những gì mà Michael Polanyi gọi là tri thức ẩn. Kenneth Arrow nói về việc học qua thực hành. Xem Polanyi, The Tacit Dimension (Chiều kích tri thức ẩn); Arrow, The Economic Implications of Learning by Doing (Những tác đông kinh tế của việc học qua thực hành); J. Howells, Tacit Knowledges (Tri thức ẩn).

Tuy nhiên, ở đây, quan hệ người thuê và người đại diện thế kỷ 18 đi ngược lại một đặc tính nổi bật của nền công nghiệp Anh: sự phân công lao động. Không một công nhân nào được biết thêm về quy trình sản xuất dù chỉ một phần nhỏ. Một đại diện người Pháp tên là Le Turc, biệt hiệu ở Anh là Johnson, phàn nàn:

Không công nhân nào có thể giải thích được cho bạn về dây chuyền sản xuất, vì anh ta mãi mãi chỉ được tham dự vào một công đoạn nhỏ mà thôi; nếu nghe lời anh ta về bất kỳ công đoạn nào ngoài công đoạn đó, bạn sẽ mắc sai lầm. Tuy nhiên, chính sự phân công kiểu “biết ít thôi” này khiến nhân công rẻ hơn, còn độ hoàn thiện của sản phẩm và việc bảo vệ tài sản của nhà sản xuất thì tốt hơn.⁹

Mặc dù chuyên môn hóa đã làm cho nhiệm vụ này khó khăn và tốn kém hơn, nhưng nó rất đáng làm. Một số cuộc di cư được mời gọi: các chính phủ nước ngoài trả tiền cho mọi người đến và giúp họ gây dựng việc làm ăn. Nhưng một số người ra đi vì bất đồng quan điểm - như John Holker, một người Jacobite* bất mãn, được Giám đốc Thương mại Daniel Trudaine tuyển dụng sang Pháp và trở thành một nhà sản xuất len và máy dệt, và là Tổng Thanh tra các Nhà sản xuất nước ngoài. Những người khác có lý do đặc biệt riêng, như Michael Alcock muốn ra đi cùng với người tình của mình trong những năm 1755-1756, mang theo một ít tiền biển thủ, để mặc vợ và đối tác đối mặt với phá sản. Người vợ cuối cùng đã đoàn tụ với ông; có khi bà là một phần của kế hoạch này ngay từ đầu. Rồi thì Alcock và hai người phụ nữ dường như vui vẻ sống cùng nhau trong một ménage à trois (gia đình ba người) ở La Charité, trên thượng nguồn sông Loire, nơi Alcock rèn sắt và kim khí, cố gắng dạy người Pháp đôi điều về thép tốt.¹⁰

•

Người tham dự các cuộc xung đột ở Anh (1688-1746). (BT)

Tuy nhiên, hầu hết người xa xứ đều không có lý do cấp bách nào để phải sống lưu vong. Họ làm vậy vì tiền. Những người giỏi nhất trong họ trở thành doanh nhân tầm cỡ quốc tế. Chẳng hạn như nhà Cockerill. Người cha William là một thợ máy, vào khoảng năm 1800 được một công ty thầu khoán muốn gia nhập nền công nghiệp đưa đến trung tâm sản xuất len Venders (hồi đó thuộc Pháp, giờ là Bỉ). Cockerill cung cấp cho họ các tổ hợp máy (phân loại) để từ đó biến sợi thành chỉ (thực hiện việc này bằng máy đòi hỏi phải chia nhỏ công việc thành một chuỗi quy trình). William, với tham vọng riêng, lẽ ra sẽ vui vẻ cung cấp cho toàn bộ ngành dệt (xin nhớ rằng chúng ta đang nói về đế quốc Pháp), nhưng ông đã bị ràng buộc bởi hợp đồng với các nhà tuyển dụng mới. Không thành vấn đề. Con rể ông khởi nghiệp như một nhà chế tạo máy, và khi hợp đồng của William hết hạn năm 1807, ông bèn mở xưởng riêng ở Liège, một trung tâm lâu đời của nghề luyện kim thủ công.

Năm 1813, William Cockerill giao toàn bộ công việc kinh doanh cho con trai út John, người sau đó đã đa dạng hóa hoạt động sản xuất kinh doanh sang lĩnh vực trang thiết bị nặng: máy ép thủy lực, động cơ hơi nước, máy bơm. Vào lúc này Bỉ đã được sáp nhập với Hà Lan, vua Hà Lan coi công ty Cockerill như viên ngọc trên vương miện mình: “Hãy tiếp tục mở rộng các doanh nghiệp lớn của ngươi mà không phải lo sợ gì và nhớ rằng vua Hà Lan luôn có tiền để hỗ trợ công nghiệp.” Với những khuyến khích như thế và hơn nữa, John Cockerill đã đạt được các thành tựu lớn hơn - luyện sắt, đóng tàu hơi nước và đầu máy xe lửa, một mỏ kẽm gần Aachen (sát với Đức), các nhà máy len ở Phổ, một nhà máy bông ở Barcelona, một nhà máy tinh chế đường ở Surinam, các lò hơi ở miền Nam Pháp, các xưởng, nhà máy, và các dự án đường sắt ở Nga xa xôi. Tuy nhiên, rắc rối với doanh nhân toàn cầu này - một người Pháp gọi ông là "một người Liégeois gốc Anh hay nói đúng hơn được mô tả như một trí tuệ lớn vô tổ quốc" - là tham vọng vượt quá khả năng. Dù được ngân hàng hỗ trợ đáng kể, nhưng ông đã bị phá sản trong cuộc khủng hoảng 1839-1840 và qua đời sau đó chẳng bao lâu. Rồi công ty được tái cơ cấu - một tượng đài lâu đời hơn cả đồng và cuộc đời của những người sáng lập ra nó.¹¹

Giống như nhà Cockerill, nhưng là người bình thường ẩn danh, hầu hết người Anh xa xứ đều là những công nhân bị thu hút bởi tiền lương cao gấp hai đến ba lần nơi quê nhà. (Tiền lương của Anh thường cao hơn đáng kể so với bên kia eo biển Manche, nhưng thợ thủ công và thợ máy giàu kinh nghiệm này là những mặt hàng khan hiếm ở các nước đi sau.) Một số người trong họ thực ra được các nhà sản xuất và xuất khẩu cử đi để giám sát và đảm bảo động cơ hoạt động, nhưng sau đó thấy mình được trọng thị ở nước ngoài hơn quê nhà. Nhiều người thì được các đồng nghiệp cũ quay lại rủ rê.

Xin nhớ rằng hầu hết những điều này đều vi phạm luật pháp Anh. Trong một nỗ lực nhằm ngăn cản sự cạnh tranh từ nước ngoài, Anh đã cấm xuất khẩu hầu hết các loại máy móc (trừ động cơ hơi nước) và cả sự di cư của công nhân lành nghề, ở đây, Anh đi theo một truyền thống xa xưa. Ví dụ, ở Ý trung cổ, thợ thủy tinh ở Murano và thợ đóng tàu ở Arsenal thuộc Venice chỉ di cư khi sợ bị tử hình. Những hạn chế này đã kìm hãm việc phổ biến kiến thức, nhưng trong một thế giới giám sát thô sơ, không thể ngăn cản được nó. Anh cũng vậy: hàng trăm, thậm chí hàng ngàn thợ thủ công di cư trong những thập kỷ đầu thế kỷ 19, hầu hết là tự nguyện. Một số ít bị bắt trong chiến tranh.

Không chỉ người Anh xa xứ. Người Pháp cũng đón nhận người Đức với kỹ năng luyện kim; người Nga chào đón người Hà Lan, Đức, và Thụy Điển. Người Pháp càu nhàu về người Đức - cách cư xử, sự vô ơn của họ. (Ở mức độ nào đó, đây là những loại người rời bỏ quê hương và chuyển sang công việc mới.) Đây là lời kêu ca của một nhà sản xuất lưỡi hái về đám người Đức của mình: bất chấp mọi lợi ích nhận được, bất chấp sự đối xử tốt hơn, quen với việc không có kỷ luật quân sự ở quê nhà, họ làm việc có mức độ và chỉ khi nào thích, và “chỉ tìm cách để bị sa thải.” Không phải ai cũng tiêu cực như vậy. Một kỹ sư chỉ ra rằng sự có mặt của lao động nước ngoài đã có một ảnh hưởng lớn đến thợ thủ công Pháp, khiến họ hoàn toàn nhận ra “những nguyên tắc sai lầm về độc lập đã khiến họ bấy lâu tự cho mình là chủ của những người cho họ kế sinh nhai.”¹² (Đây là chủ để thường xuyên được nhắc lại. Chủ sử dụng lao động không thích việc phụ thuộc vào công nhân, và sự thay thế lao động bằng vốn - nguồn cơn khởi đầu cho sự cơ giới hóa việc kéo sợi bông và xây dựng nhà máy - thường được thúc đẩy bởi những cân nhắc dựa trên sức mạnh cũng như tiền bạc.)*

•

Ví dụ kinh điển là yêu cầu đối với Richard Roberts, cổ đông trong hãng chế tạo máy Sharp, do một nhóm nhà sản xuất Lancashire đưa ra nhằm chế tạo một máy kéo sợi tự hành, nghĩa là một cỗ máy sẽ tự mang trục quay trở lại để bắt đầu một chu kỳ kéo-và-căng mới. Ý tưởng là để chế ngự thợ kéo sợi, giới lao động quý tộc trong ngành - kiêu hãnh, dễ mất lòng, và khó đàm phán tiền lương. Khi thương mại teo lại kết hợp với mỗi đe dọa này về đổi mới để hạn chế mong muốn của người lao động, thợ kéo sợi đã quyết định là rốt cuộc họ không cần tới máy móc mới - như thế rẻ hơn. Phải mất 10 năm để Roberts kiếm tiến từ phát minh của mình. Xem MacLeod, Strategies for Innovation (Chiến lược đổi mới), trang 291.

Nhưng tiền cũng vậy. Phân công lao động khiến lao động xa xứ không tiết lộ hết bí quyết, nhưng phân chia vốn khiến một số chủ sử dụng lao động bán sản phẩm ra nước ngoài và hướng dẫn người nước ngoài sử dụng sản phẩm. Đặc biệt, ngành chế tạo máy chuyên dụng mới này tìm kiếm thị trường ở bất kỳ nơi nào có thể. Hoàn toàn dễ hiểu khi người dùng những thiết bị này tại Anh muốn giữ bí mật về chúng; dẫn đến lệnh cấm chung về xuất khẩu máy móc. (Tuy nhiên, trừ động cơ hơi nước, vì ban đầu chúng không thích hợp cho sản xuất. Và, vào những năm 1780, khi động cơ hơi nước được sử dụng trong các nhà máy, không lệnh cấm xuất khẩu nào có thể vượt qua được công ty Boulton & Watt.) Sự thúc đẩy bán ra này tạo nên một khác biệt lớn khi các nhà sản xuất giàu có tại địa phương không sẵn sàng mua nhưng các đối thủ nước ngoài lại sẵn sàng. Sau đó, các nhà chế tạo máy ngấm ngầm “lật đổ,” thúc đẩy cạnh tranh ở nước ngoài và phá hoại đồng hương của họ ở các thị trường thứ ba: “sự tự lực về công nghệ [của người dùng máy móc] cộng với việc giữ bí mật có thể là một hợp đồng tự sát không lời... .”¹³

Quá đủ cho việc truyền bá. Điều quan trọng hơn đối với các nước đi sau trong dài hạn là các trường học về khoa học và công nghệ. Nhắm vào cấp trung học cơ sở hoặc cao hơn, các nước này muốn đào tạo kỹ thuật viên và giám sát viên có tay nghề cao hơn và đặt nền tảng cho quyền tự chủ về tri thức. Ở đây, người Pháp đi đầu với Ecole Polytechnique (ban đầu có tên là Ecole Central des Travaux Publics) vào năm 1794. Ban đầu nó được thiết kế như một trường quân sự cho các sĩ quan trong ngành kỹ thuật và pháo binh - các ngành học mà kiến thức kỹ thuật rất quan trọng. (Bất kỳ tên ngốc dũng cảm nào cũng có thể vung một thanh kiếm.) Nhưng ngay từ đầu, chính quyền Cách mạng đã bổ nhiệm hàng loạt các nhà khoa học và các nhà toán học hàng đầu, và họ biến Ecole về lâu dài từ trường dạy các bài học và kỷ luật quân sự thành nơi nghiên cứu toán học, khoa học cơ bản, và khả năng kỹ thuật. Đặc tính cạnh tranh của trường học - kỳ thi tuyển sinh, xếp hạng nhập học công khai, xếp hạng hoàn thành học phần, xếp hạng tốt nghiệp - đã thu hút những người giỏi nhất và sáng giá nhất của Pháp; vì vậy, dù nhà trường tiếp tục cung cấp các sĩ quan cho quân đội, nhưng đó không phải là các sinh viên hàng đầu. Những nhân tố “X” mạnh nhất - như người Pháp gọi họ, theo ẩn số đại số - đi vào doanh nghiệp, tư và công, hình thành nên tinh hoa về kỹ thuật và kỹ trị của Pháp. Họ dẫn đầu trong lĩnh vực xây dựng và quản lý đường sắt Pháp; học và điều chỉnh các kỹ thuật luyện kim mới nhất của Anh; chỉ đạo các công trình công cộng ở nước ngoài; và vào thế kỷ 20, lãnh đạo một số tập đoàn công nghệ cao thuộc dạng lớn nhất của Pháp.

Trường Polytechnique có lẽ quá kiêu kỳ và lý thuyết trong cách đào tạo của mình. Những sinh viên tốt nghiệp muốn theo đuổi ngành công nghiệp thường học sau đại học tại Ecole des Mines (Đại học Mỏ) hoặc Ponts-et-Chaussées (Trường quốc gia Cầu đường) - cả hai trường đều được thành lập dưới Chế độ Cũ. Ở đó, họ học về công nghệ và khoa học ứng dụng và đào tạo tại chỗ. Trong khi đó, giới kinh doanh Pháp cảm thấy rằng cần có một trường khác, giống như Polytechnique nhưng chú trọng hơn vào tính thực tế. Đó là Ecole Centrale des Arts et Manufactures (Cao đẳng Nghệ thuật và chế tạo trung ương), được thành lập năm 1829 và sáp nhập vào hệ thống nhà nước năm 1856, đóng vai trò là nên tảng đào tạo cho các kỹ sư và nhà quản lý doanh nghiệp. Sinh viên trường Centrale không có thanh thế bằng nhân tố “X" của Polytechnique: trường mới hơn và cạnh tranh đầu vào ít căng thẳng hơn; nhưng sự cởi mở hơn của trường giúp sinh viên tốt nghiệp làm việc hiệu quả hơn nhân tố “X” trong các ngành mới như ô tô và hàng không.

Cùng với hai trường đại học then chốt này, các thiết chế chung, các trường địa phương mọc lên, các trường dạy nghề; và các trường công nghiệp chuyên ngành, thường do chủ sử dụng lao động thành lập nhằm đào tạo trong những ngành cụ thể: hóa chất ở Lyons, đồng hồ ở Besançon, dệt ở Mulhouse. Một số trường trong đó nhằm bù đắp cho sự biến mất của hệ thống học nghề trước đây. Cuối cùng, các viện kỹ thuật cũ như Conservatoire des Arts et Métiers - ban đầu là một bảo tàng - đưa ra các khóa học, thường hướng đến những người trưởng thành đã qua quy trình đào tạo bình thường nhưng muốn được cập nhật kiến thức mới.

Các sáng kiến ở Pháp là ngọn đèn hiệu cho các nước vùng Viễn Đông. Cụ thể, các trường tương tự Polytechnique mọc lên ở Prague, Vienna, Zurich, những nơi xa xôi như Moscow. Ngoài ra, mỗi nước lại có sự kết hợp riêng của mình trong hệ thống các trường liên kết. Ví dụ, người Đức phát triển một mạng lưới trường thương mại (Gewerbeschulen) đào tạo quản lý công nghệ trung cấp; và ngày càng nhiều trường trung học kỹ thuật (technische Hochschulen) - trường đầu tiên ở Karlsruhe năm 1825 - đào tạo ở cấp đại học và hình thành các thế hệ nhà hóa học và kỹ sư. Cuối cùng, người Đức thúc đẩy hướng dẫn và nghiên cứu khoa học tại các trường đại học. Đây là khía cạnh tiên tiến của sự thử nghiệm và tìm tòi, và việc phát minh ra phòng thí nghiệm giảng dạy (Justus Liebig, thập kỷ 1830) đã biến hệ thống giáo dục đó thành một mô hình đáng ghen tị của thế giới vào cuối thế kỷ.

Sự trông cậy vào giáo dục chính quy trong việc phổ biến kiến thức khoa học và kỹ thuật đã dẫn đến những kết quả quan trọng. Thứ nhất, nó hầu như luôn đòi hỏi sự hướng dẫn trong các vấn đề trừu tượng và lý thuyết vốn được vay mượn ở nhiều ứng dụng, cũ và mới. Tôi muốn nhấn mạnh những ứng dụng mới. Thứ hai, nó mở đường cho các ngành kiến thức mới có tiềm năng kinh tế lớn.

Hãy so sánh giáo dục tại trường này với chiến lược vừa học vừa làm của Anh - thứ chiến lược đã điều khiển Cách mạng Công nghiệp. Việc này đã có kết quả tốt chừng nào công nghệ vẫn là một sự tích lũy các cải tiến và phát minh là sự kết hợp của các kỹ thuật đã biết. (Mặc dù vậy, ta chỉ có thể ngạc nhiên trước khả năng Anh tiếp tục sinh ra thiên tài và tài năng phù hợp, phần lớn là người tự học.) Nhưng từ cuối thế kỷ 18, khi các biên giới của khả năng và yêu cầu công nghệ ngày càng rộng, thì việc khám phá đã vượt ra ngoài các bài học kinh nghiệm cảm tính.

Những hướng đi mới này đạt được thành tựu lớn nhất trong hai lĩnh vực, hóa học và điện - cả hai, nhờ vào những tiến bộ trong tri thức khoa học. Các nhánh hóa học trước đây vẫn là một dạng chế biến công nghiệp: trộn, nung nóng, khuấy đều, giữ lại cái tốt và vứt bỏ chất thải. Chúng không hề đứng yên. Chúng tiến bộ nhanh chóng đặc biệt là trong cơ giới hóa - lò nung, máy trộn, máy nghiền đều lớn hơn và nhanh hơn, v.v. - khi các nhà sản xuất theo đuổi tính kinh tế dựa trên quy mô. Một nguồn tiến bộ khác là việc tìm cách tận dụng chất thải (như khí than dành cho chiếu sáng), đôi khi để đối phó với luật trừng phạt vì gây ô nhiễm. (Tốt nhất là sử dụng chất thải thay vì bị kiện hoặc bị phạt tiền.) Nhưng những tiến bộ mang tính cách mạng xuất hiện trong lĩnh vực hóa học hữu cơ mới và bắt nguồn trực tiếp từ các nghiên cứu về phân tử gốc carbon. Điều này đã mở cửa cho vô số ứng dụng, trước hết là trong lĩnh vực thuốc nhuộm (rất quan trọng với ngành dệt may), sau đó là lĩnh vực dược phẩm cũng như nhiếp ảnh, và cuối cùng, vào cuối thế kỷ, trong lĩnh vực vật liệu nhân tạo - mà chúng ta thường gọi bừa là nhựa.

Điện đã từng được người xưa biết tới nhưng không hiểu rõ, và những người hiểu biết tò mò thì chơi với nó, kiểu như với một món đồ chơi, từ thế kỷ 18. Những thử nghiệm như vậy có thể mang đến kết quả thực tế; ví dụ phát minh ra cột thu sét của Benjamin Franklin. Nhưng việc sử dụng điện có hệ thống như một dạng năng lượng và ứng dụng nó vào các quy trình công nghiệp đã phải chờ tới thế kỷ 19, sau các nghiên cứu của những người như Volta, Ampère, và Faraday, tên tuổi của họ đã trở nên bất tử trong hệ thống thuật ngữ khoa học. Các ứng dụng công nghiệp đầu tiên tuy nhỏ nhưng ấn tượng: pin (pin Volta) giúp chạy máy điện báo và đồng hồ; kỹ thuật điện phân được sử dụng đặc biệt để mạ kim loại và dao kéo. Cả hai ứng dụng này đều có trước năm 1850. Nhưng sự nở rộ của điện lại đi kèm với việc phát minh ra máy phát điện và bình phát điện để sản xuất ra nhiều dòng điện và xây dựng một hệ thống phân phối. Các tác nhân kích thích lớn nhất là đèn sợi đốt của Thomas Edison (năm 1879) và động cơ điện, biện minh cho chi phí đầu tư cao.

Trong cả hóa học lẫn điện, việc học tập và năng lực phụ thuộc vào đào tạo chính quy. Những hiện tượng này không thể hiểu được bằng nhận thức cảm tính; cần có sơ đồ cùng lược đồ để giải thích chúng, và các nguyên tắc cơ bản được học tốt nhất là trong lớp học và phòng thí nghiệm. Ở đây sự trông đợi của Lục địa vào giáo dục ở nhà trường đã được đền đáp, tạo ra và phổ biến công nghệ mới. Sự bắt kịp đã biến thành một bước tiến nhảy vọt, trong khi Anh mắc kẹt trong thói quen và bị tụt lại sau.

Hơn nữa, trong ngành điện lực của Anh, quyền tự trị địa phương khiến khó khăn thêm trầm trọng, ở một số nơi, mạng lưới khí ga thành phố đã phản đối thành công chuyện điện khí hóa; ở những nơi khác tại Anh xây dựng nhiều lưới điện khác nhau, mỗi lưới có điện áp và hạ tầng riêng. Những cải tiến sau này chỉ là sự thêm thắt. Cho đến nay, người mua các thiết bị điện của Anh phải đau đầu với đủ loại phích cắm và ổ cắm, và người tiêu dùng phải trả tiền cho các chủ cửa hàng để họ lắp sẵn thiết bị chỉ việc dùng. Nền kinh tế Anh phát triển nhanh chóng trong các ngành mới này như nó đã từng trong các ngành trước đây - như Topsy vậy.*

•

Nhân vật nữ nô lệ da đen trong truyện Túp lều bác Tom của Harriet Beecher Stowe. Topsy mồ côi cha mẹ, và cô nói, “Tôi mong mình lớn lên.” Người ta thường nhớ đến Topsy khi nói về điều gì đó dường như đã phát triển rất nhanh mà không kịp nhận ra. (ND)

Sự kết hợp chặt chẽ giữa khoa học và kỹ thuật đã mở ra một kỷ nguyên mà Simon Kuznets gọi là “sự tăng trưởng kinh tế hiện đại.”14 Không chỉ các đổi mới phi thường mới làm cho Cách mạng Công nghiệp lần thứ hai quan trọng đến vậy - còn việc sử dụng nhiên liệu dạng lỏng và dạng khí ở động cơ đốt trong, truyền tải năng lượng và năng lượng thông qua dòng điện, sự biến đổi có hệ thống của vật liệu, thông tin liên lạc được cải tiến (điện thoại và radio), phát minh ra máy móc chạy bằng các nguồn năng lượng mới (xe cơ giới và thiết bị gia dụng). Trên tất cả, đây cũng là vai trò của tri thức được truyền thụ chính quy.

Sự kết hợp giữa khoa học và kỹ thuật đã có được sau những kết nối nhỏ ban đầu. Ta có thể thấy sự bén duyên này từ thời trung cổ, từ việc áp dụng kiến thức thiên văn để thay đổi sự điều hướng hàng hải (tính toán vĩ độ), sử dụng toán học để tính đường đạn, ứng dụng con lắc để sản xuất ra đồng hồ chính xác hơn nhiều lần. Và quay lại với động cơ hơi nước, chiến thắng kinh điển của chủ nghĩa thực nghiệm khoa học. Nhưng phải tới tận cuối thế kỷ 19, khoa học mới dẫn đầu và đi trước kỹ thuật. Giờ đây các nhà phát minh tương lai và các nhà giải quyết vấn đề đều thấy lợi ích của việc tham khảo tài liệu trước khi đảm nhận dự án; hay trước khi đặt ra mục tiêu - phải làm gì và làm thế nào.

Đó là cách nhà lãnh đạo/nhà cải cách bị bắt kịp và vượt qua. Và đó là lý do mọi lợi thế cũ - tài nguyên, của cải, quyền lực - bị mất giá trị, và trí óc được coi trọng hơn vật liệu. Từ đó, tương lai mở ra cho tất cả những ai có chí khí, bàn tay, và khối óc.

BÍ QUYẾT LUYỆN THÉP

Thép, như chúng ta đã thấy, luôn là thứ kim loại được chọn để làm “vũ khí trắng” (kiếm và dao găm), dao và dao cạo, công cụ có cạnh sắc, và giũa (rất quan trọng để sản xuất các bộ phận chính xác). Ban đầu, thép là một sản phẩm phụ ngẫu nhiên của việc nấu chảy trong các lò nung không đủ nóng để tạo ra một khối đồng nhất, sinh ra một lượng thép lẫn trong sắt mềm và cứng. Sau đó, với việc phát minh ra lò cao hoạt động ở nhiệt độ cao hơn, người ta phải trải qua nhiều quy trình để nung từ gang thành thép. Một cách là nung nóng lại kim loại và đốt cháy lượng carbon cho giảm xuống còn 1,2-1,5%. Kết quả là không đều (không dễ để dừng lại đúng lúc) và tạo ra nhiều loại thép khác nhau để rồi được sử dụng cho các mục đích khác nhau. Loại tốt nhất được dùng làm súng và dao kéo loại tốt; loại kém hơn được dùng làm cày cuốc và liềm.

Một cách khác là loại bỏ carbon để lấy sắt rèn, và sau đó thêm carbon để lấy thép. Việc thêm này thường được thực hiện bằng cách quấn carbon quanh các thanh sắt rèn, nung và nhúng vào nước, rồi quai búa. Mục đích của việc đập hỗn hợp kim loại này theo cách đó là để phân phối carbon dàn đều và đồng nhất - giống như nhào bột. Và cũng như nhào bột cho ra loại bột đồng nhất hơn bằng cách gập, ấn, rồi lại gập ấn, thép luyện carbon này cũng vậy, tốt nhất là gập và quai búa, liên hồi. Kết quả là một thanh thép có nhiều lớp; càng nhiều lớp (nghĩa là càng nhiều lần gập và quai búa), thứ kim loại này càng cứng càng bền. Điển hình của cách làm này là những thanh kiếm samurai Nhật Bản nổi tiếng, vẫn giữ được cạnh sắc và ánh thép sau năm thế kỷ. Thép lớp được phát minh ở Nuremberg thuộc châu Âu vào đầu thế kỷ 17 (Nuremberg là một trung tâm sản xuất công cụ và dụng cụ lâu đời), ngay lập tức được người Anh chọn. Người Pháp không học được kỹ thuật này cho đến khoảng năm 1770.

Nhưng ngay cả kiếm samurai cũng không thể sánh nổi về tính đồng nhất với thép được tôi kỹ, tức là thép được nung nóng chảy khiến carbon được hòa trộn hoàn toàn. Người phát minh ra thép được tôi kỹ vào năm 1740, là một thợ đồng hồ người Anh, Benjamin Huntsman, đã rất quan tâm về mặt chuyên môn trong việc tìm ra thứ kim loại tốt hơn cho việc chế tạo lò xo và giũa. Kỹ thuật này do người Anh giữ độc quyền trong khoảng 3/4 thế kỷ - không hề là mong muốn của những người bắt chước sau này.

Người Pháp đặc biệt dành nhiều công sức để học bí quyết này. Pháp tương đối yếu trong ngành thép và hiểu đây là một bất lợi chính trị nghiêm trọng. Đầu thế kỷ 18, nhà khoa học đa tài René Antoine de Reaumur (1683-1757), nổi tiếng với phát minh ra nhiệt kế của mình, tuyên bố đã tìm thấy bí quyết của thứ mà ông so sánh với “đá tạo vàng,”* thành lập một “nhà máy hoàng gia” cho mục đích biến sắt thành thép, và nhận được một khoản trợ cấp hào phóng từ chính phủ cho những nỗ lực của mình. Ông thất bại, vì nghĩ rằng câu trả lời nằm ở việc thêm lưu huỳnh và các loại muối phù hợp. Ông không hề nghĩ tới vai trò của carbon. Ông cũng nghĩ rằng sắt Pháp đủ tốt cho mục đích này, khác hẳn với người Anh nhập khẩu thứ sắt tốt hơn từ Thụy Điển để sản xuất thép.¹⁵ Đáng lẽ ông nên nhìn ra xung quanh.

•

Đá mà giới luyện đan thời trung cổ cho là có khả năng biến mọi kim loại thành vàng. (ND)

“Lỗi phân tích và ‘lựa chọn ái quốc’ này sẽ được chấp nhận ở Pháp lâu dài và sẽ khiến ngành công nghiệp của quốc gia này càng thêm lạc hậu.”¹⁶ Sau đó, những người khác cũng xuất hiện và khoe rằng họ đã làm được loại thép sánh với sản phẩm của Anh và Đức. Không hề. Cú huých lớn nhất đã đến sau khi Gabriel Jars tới Anh năm 1765. Jars tự mình bắt tay vào sản xuất thép luyện carbon nhưng chỉ nhận được những kết quả tầm thường, chủ yếu là do ông sử dụng sắt Pháp sản xuất tại Reaumur; cái chết vào năm 1769 đã làm gián đoạn nỗ lực này của ông. Một kỹ thuật viên khác tên là Duhamel, bạn đồng hành của Jars và được Bộ trưởng Turgot đỡ đầu, làm thuê cho bá tước Broglie, là chủ xưởng luyện kim và nhận trợ cấp chính phủ khoảng 15.000 livre, để thực hiện các thí nghiệm tương tự. 15 năm sau, chính phủ buộc phải thừa nhận rằng Duhamel chẳng đi đến đâu. Các nhà luyện kim ít tiếng tăm hơn cũng tự tìm tòi sáng tạo. Không nghi ngờ gì về điều này: Pháp cần thép và muốn biết cách luyện thép.

Xuất hiện một người Anh đã được chúng tôi nhắc tới ở trên, Michael Alcock từ Birmingham. Ông nói với người Pháp rằng chẳng có gì khó khăn: luyện thép thì dễ; luyện thép tốt mới khó. Vì vậy, với sự giúp đỡ của Giám đốc Thương mại Trudaine xứ Montigny (con trai của người đã cử Jars và Duhamel đến thăm Anh), ông thành lập nhà máy riêng của mình và sản xuất các mẫu thép luyện carbon và thép được tôi kỹ. Ông chẳng bao giờ vượt qua được giai đoạn mẫu thử.

Trong khi đó, hai đối tác của Alcock tự tiến hành, họ mua một xưởng luyện kim nhỏ tại Amboise bên bờ sông Loire (nổi tiếng vì có lâu đài hoàng gia). Xưởng luyện kim này nhận được sự quan tâm của công tước xứ Choiseul và được chính phủ Pháp (một lần nữa với sự giúp đỡ của Trudaine xứ Montigny) bảo trợ với tư cách “nhà máy hoàng gia” chuyên sản xuất thép tốt và được trợ cấp khoản tiền 20.000 livre một năm. Tuy nhiên, khoản trợ cấp này đi kèm với một tai họa: phải sử dụng sắt rèn của Pháp. Doanh nghiệp này đầu tư mạnh vào thiết bị: sáu lò nung lớn, 40 búa điện, 80 xưởng luyện kim; và thực hiện hết thử nghiệm này đến thử nghiệm khác. Không có kết quả. Họ chẳng bao giờ làm ra thép được tôi kỹ, và thép luyện carbon của họ không đủ độ tin cậy.

Các doanh nghiệp khác, ít nhiều có những mối quan hệ khác nhau nhưng có quyết tâm ngang nhau, tham gia cuộc đua sản xuất giũa tốt, thứ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết khi cơ giới hóa phát triển và kim loại thay thế gỗ. Một trong số đó, ở Dauphiné, có sự hỗ trợ từ quản đốc và tập đoàn tài chính của công tước xứ Orleans. Khi bắt đầu, nó chỉ đặt mục tiêu thấp: sản xuất lưỡi hái và đồ kim loại lặt vặt. Nhưng sau đó gặp rắc rối vì tham ô. Biển thủ tiền dễ hơn kiếm tiền.

Nhà sử học Denis Woronoff của ngành sắt Pháp tổng kết: 60 năm sau Reaumur, thép Pháp vẫn “giậm chân tại chỗ.” Hàng loạt tuyên bố thành công hóa ra đều sai. Không phải các thanh tra chính phủ cả tin hay dễ tính, mà do họ tập trung nhiều vào độ nguyên chất có tính lý thuyết của thứ kim loại này hơn là vào hiệu năng của nó (độ cứng, độ sắc bén, v.v.). Họ cũng “bị thuyết phục” bởi tầm quan trọng của quy mô (doanh nghiệp khổng lồ) trong những trường hợp thiếu tính kinh tế do quy mô. Kết quả là lãng phí, bế tắc, và thất bại về thương mại.¹⁷

Sau đó là cách mạng và Napoléon xuất hiện. Càng giậm chân tại chỗ. Chỉ tới những năm 1820, người Pháp mới học được cách làm ra thép được tôi kỹ, nhờ một người Anh xa xứ tên là James Jackson. Người Đức đã làm được điều này từ khoảng chục năm trước, hầu như không có sự giúp đỡ nào từ bên ngoài. Johann Conrad Fischer, một nhà quan sát sắc sảo người Thụy Sĩ và là du khách rong ruổi vô định tới các doanh nghiệp nước ngoài - với giác quan nhạy bén - đã học được cách luyện thép từ khoảng năm 1805.¹⁸

Nó cần tới không chỉ công thức, kế hoạch chi tiết, mà còn cả chứng ngôn cá nhân mới có thể học được cách luyện thép.

THIÊN TÀI LÀ CHƯA ĐỦ

Giữa thế kỷ 19, thuốc ký ninh alkaloid có tầm quan trọng sống còn đối với sự cai trị của người Anh ở Ấn Độ, nơi mà bệnh sốt rét khiến các nhân viên dân sự và quân sự kiệt sức hoặc bỏ mạng. Ký ninh không chữa được bệnh này, nhưng nó làm giảm các triệu chứng. Lúc đó, ký ninh được lấy từ vỏ cây canh-ki-na, có nguồn gốc từ Peru. Chính phủ Anh đã xới tung các khu vườn thực vật nổi tiếng thế giới tại Kew, tìm mọi cách lấy được hạt giống cây canh-ki-na ở Peru, chăm chút chúng thành cây giống, và trồng chúng ở Ấn Độ, nhưng kết quả lại tỏ ra đáng thất vọng. Ấn Độ vẫn phụ thuộc vào việc nhập khẩu với chi phí đắt đỏ từ Java, nơi người Hà Lan đã tìm được cách chiết ghép tốt hơn. Người Anh có lẽ muốn có nguồn cung riêng của mình.

William Henry Perkin, sinh năm 1838 tại London, là con trai của một người xây dựng và không có mối quan hệ nào với Ấn Độ. Người cha mong muốn ông sẽ là một kiến trúc sư (thăng tiến xã hội), nhưng từ khi còn nhỏ ông đã muốn theo ngành hóa học. Năm 1853, khi mới 15 tuổi, ông ghi danh tại Đại học Hóa học Hoàng gia mới thành lập, sau đó được nhà khoa học người Đức August Wilhelm Hofmann quý mến, hướng dẫn và tuyển làm trợ lý. Hofmann giao cho Perkin trọng trách tìm cách để tổng hợp ký ninh, và Perkin nghiên cứu vấn đề này trong phòng thí nghiệm nhỏ do ông tự lắp đặt ở nhà mình. Ông không tìm được cách chế tạo ký ninh, nhưng dần dần thu được một chất kết tủa từ naphtha (một thành phần của than đá), aniline đen, từ đó ông dẫn xuất được aniline màu xanh dương, hoặc hoa cà. (Hóa học luôn là một môn khoa học của sự may mắn.)

Perkin đủ tỉnh táo để nhận ra giá trị của phát hiện này. Chất màu xanh dương của ông tạo ra một loại thuốc nhuộm tuyệt vời, và sau khi được cấp bằng sáng chế, Perkin, khi đó mới 19 tuổi, đã thành lập một nhà máy sản xuất ra nó với nguồn tiền từ cha và anh trai. Đó chính là cái kết cho quá trình đào tạo của ông tại Đại học Hoàng gia. Từ phát hiện may mắn đầu tiên này đến những tìm tòi có mục đích khác, Perkin nhanh chóng trở thành một triệu phú. Và sau đó, một bước ngoặt khác: ông quay lại với tình yêu đầu tiên của mình, hóa học thử nghiệm và lý thuyết. Bên cạnh đó, công nghiệp hóa chất Đức đã bỏ xa Anh.

Loại thuốc nhuộm nhân tạo đầu tiên này là chất liệu mơ ước - sự khởi đầu của ngành nhuộm bằng nhựa than đá vô cùng quan trọng. Ngay khi Perkin vừa phát ra tín hiệu, các nhà hóa học ở Anh, Pháp, Đức, và Thụy Sĩ liền bắt tay vào vụ này và nhiều màu nhân tạo đã xuất hiện - màu hồng nhạt (từ tinh thể fuchsine), màu đỏ tía (đặt tên theo màu máu đã đổ trong trận Magenta), một dải toàn những màu tím, toàn bộ họ alizarin của các màu đỏ, hồng, cam, vàng, và một màu xanh lá cây mà đã gây xôn xao vì nó không chuyển sang màu xanh nước biển dưới ánh đèn khí.* Từ đó, những màu sắc này kích thích nhu cầu về các loại vải thời trang và khiến phụ nữ tại các nước giàu ở châu Âu từ bỏ màu đen u ám và rẻ tiền truyền thống. (Ngày nay, khi đã giàu hơn, nhiều người lại quay về với màu đen, ngay cả trong đám cưới.) Tuy nhiên, quan trọng hơn trong dài hạn, là sự phân nhánh của các kỹ thuật mới này thành những nhánh phát triển rộng hơn trong ngành hóa chất: các chất phát sáng mới, dược phẩm (aspirin, salvarsan, thuốc an thần các loại, thuốc giảm đau, và nhiều loại thuốc khác), vật liệu nhiếp ảnh, phân bón nhân tạo, và cuối cùng là nhựa - tất cả đều nhờ những phát hiện bất ngờ và ngẫu nhiên.

•

Alizarin có nguồn gốc từ anthracene, một thành phần khác của nhựa than đá. Perkin ở Anh, Caro, Graebe, và Liebermann ở Đức đã tổng hợp thành công vào năm 1869. Hiệu ứng thị trường rất ấn tượng: năm 1870 alizarin tự nhiên có nguồn gốc từ cây thiên thảo có chi phí 90 mark/kg; loại tổng hợp là 8 mark. Cây thiên thảo, một nét đặc trưng lâu đời của phong cảnh Provence, giờ đã là lịch sử - Milward và Saul, Economic Development (Phát triển kinh tế), trang 229.

Nhờ Perkin, Anh đã dẫn đầu ngành công nghiệp mới này. Anh có mọi thứ nhờ nó. Trước tiên, nước này có một ngành công nghiệp lớn và truyền thống dựa trên hóa chất nặng, sản xuất ra kiềm, axit, và muối. Rồi thì, nước này có mọi thành phần cho một ngành sản xuất dựa trên carbon: không nước nào sản xuất nhựa than đá là nguyên liệu thô nhiều hơn Anh. Cuối cùng, nước này là thị trường lớn nhất thế giới về thuốc nhuộm trong ngành dệt may. Song, trong vòng một thế hệ, ngành công nghiệp này đã rời bờ biển Anh tới định cư tại Đức, và ở mức độ thấp hơn còn mở rộng sang cả Pháp và Thụy Sĩ. Đến năm 1881, Đức sản xuất khoảng một nửa số thuốc nhuộm nhân tạo trên thế giới; đến năm 1900, vào khoảng 80-90%. Các nhà sản xuất lớn của Đức có thể trả cổ tức trên 20% trong nhiều năm dù kinh doanh thuận lợi hay khó khăn, đồng thời đầu tư các khoản tiền lớn vào nhà máy, nghiên cứu, và thiết bị. Đây là một trong những dịch chuyển công nghiệp lớn nhất, nhanh nhất trong lịch sử.¹⁹

Vì sao? Vì sao rõ ràng có sự phạm “luật” về lợi thế so sánh và về sự phụ thuộc? Bởi ngoài Perkin và một vài nhân tài khác, thì Anh không có các nhà hóa học được đào tạo và có năng khiếu cần thiết để làm nên phát minh. Chắc chắn không có nhiều và cũng chẳng được đào tạo tốt như có thể tìm thấy ở Lục địa. Vì vậy, khi A. W. Hofmann, Heinrich Caro, và các đồng nghiệp người Đức ở Anh được thu hút trở lại quê nhà bằng những để nghị hấp dẫn, thì ngành hóa chất hữu cơ Anh lụi tàn. Ngược lại, ở Đức, các tập đoàn lớn xuất hiện và phát triển: Hoechst, BASF (Badische Anilin U. Soda-Fabrik), Bayer, Agfa, được xây dựng quanh các nhà hóa học và kỹ sư hóa học hàng đầu, được trang bị những phòng thí nghiệm đầy đủ máy móc thiết bị và liên kết chặt chẽ với các trường đại học.

Tầm quan trọng của nhóm nhân tài này kết hợp với tính dám nghĩ dám làm và một nền văn hóa định hướng nghiên cứu thể hiện rõ trong câu chuyện về thuốc nhuộm chàm nhân tạo. Đây là một ứng viên hợp lý cho việc tổng hợp: một thuốc nhuộm chính, hợp chất carbon, được dẫn xuất đắt tiền từ những loài cây kỳ lạ (cây tùng lam và mấy loại cây khác). Năm 1880, Giáo sư A. Baeyer đã tổng hợp rồi bán quy trình này cho BASF và Hoechst, hai công ty chắc chắn có nhiều thứ để chia sẻ và cùng chung nguồn lực. Họ cần nhau. 17 năm, 152 bằng sáng chế, và hàng triệu mark Đức sau đó, nhưng hai công ty vẫn chưa có được một kỹ thuật khả thi về thương mại. Một phương pháp sử dụng một sự tổng hợp khác, cũng do Baeyer đưa ra, nhưng bế tắc; nó đòi hỏi rất nhiều toluene* đến mức ngành nhựa than đá không thể cung cấp mà không làm thị trường tràn ngập các phụ phẩm như benzen và naphthalene. Phế phẩm là tai họa của ngành hóa chất và những người sống gần đó. Chúng cũng là một nguồn kích thích mạnh mẽ với nghiên cứu mới.²⁰

•

Một hydro carbon không màu dùng để chế tạo chất nổ. (ND)

Tới lúc này, BASF và Hoechst chuyển sang một phương pháp mới tại ETH (Eidgenössische Technische Hochschule, còn được gọi là Polytechnic) ở Zurich, khởi đầu từ naphthalene, khi đó là một phụ phẩm gần như vô giá trị từ việc chưng cất nhựa than đá. Nhưng phương pháp này cũng đặt ra những vấn đề về thực tế và thương mại mà phải mất nhiều năm để giải quyết. BASF đi theo một hướng; Hoechst, với quyền sử dụng quy trình, đi theo hướng khác, cũng lại dựa trên nghiên cứu tại Zurich Poly. BASF đưa vào sản xuất sớm hơn (năm 1897), còn Hoechst muộn hơn (năm 1904), nhưng kỹ thuật của Hoechst tỏ ra tốt hơn. Trong hóa học cũng như trong kinh doanh, có nhiều cách để thực hiện.

Ở đây cũng như ở nhiều trường hợp khác, kỹ thuật mới đã đem lại thảm họa cho các phương pháp cũ và những người sống nhờ chúng. Trong vòng ba năm, BASF sản xuất thuốc nhuộm chàm nhiều hết mức có thể từ 250.000 mẫu Anh. Những người thua cuộc lớn nhất trong trường hợp này là những người Ấn Độ canh tác và xuất khẩu sản phẩm tự nhiên: 187.000 tấn năm 1895-1896; 11.000 tấn năm 1913-1914. Giá thuốc nhuộm đã giảm một nửa.²¹

Tới Thế chiến I, Đức đã bỏ xa phần còn lại của thế giới trong ngành hóa học hiện đại - xa đến mức ngay cả việc tịch thu các bằng sáng chế công nghiệp của Đức trong cuộc chiến đó cũng không lập tức làm lợi cho đối thủ cạnh tranh ở nước ngoài. Những công ty lớn nhất của Mỹ, với các kỹ sư hóa học Mỹ giỏi nhất, không biết phải làm gì hoặc làm thế nào với các bằng sáng chế đó. Vì vậy, trong những năm 1920, Mỹ đã thuê các nhà hóa học Đức. Hoạt động gián điệp công nghiệp đã trở lại.

19.

CÁC VÙNG BIÊN GIỚI

Năm 1700, GDP trên đầu người ở Mexico khoảng 450 đô-la Mỹ theo thời giá năm 1985; còn ở các thuộc địa mà sau này trở thành Mỹ có phần lớn hơn, khoảng 490 đô-la; và tại thuộc địa Barbados có ngành mía đường đang phát triển nhanh, con số này cao hơn đáng kể, 736 đô-la. 100 năm sau, Mexico vẫn ở mức 450 đô-la, và Mỹ ở mức 807 đô-la. Đến năm 1989, Mỹ đã tiến xa hơn: GDP của Mexico ở mức 3.500 đô-la, Barbados ở mức 5.350 đô-la, Mỹ ở mức 18.300 đô-la.¹

Cách mạng Công nghiệp nổ ra ở một thế giới vẫn còn tương đối vắng vẻ - ít nhất là so với mật độ dân số mà chúng ta biết ngày nay. Tất nhiên, trong thế giới này, mức độ tập trung khác nhau, từ các khu vực dày đặc ở Trung Quốc, Ấn Độ, và vài nơi ở Tây Bắc Âu, đến các khu vực thưa thớt ở Trung Á, Úc, và châu Mỹ. Nguyên nhân chủ yếu là do địa lý và công nghệ: dân cư chuyển đến và sinh sôi nhiều nhất ở những vùng có khí hậu thuận lợi, đất đai màu mỡ, sử dụng các kỹ thuật trồng trọt tận dụng được tiềm năng của tự nhiên. Những yếu tố chính trị cũng đóng một vai trò nhất định. Ví dụ, ở châu Âu, vùng đồng bằng sông Danube giàu tiềm năng hồi đầu thế kỷ 18 hoàn toàn rộng mở. Kết thúc hàng trăm năm hỗn loạn, người Ottoman đã đột ngột rút lui sau cuộc vây hãm Vienna lần thứ hai thất bại (năm 1685). Nửa thế kỷ sau, người Nga khai phá vùng lương thực rộng lớn của người Ukraina bằng cách tập hợp đám du mục lang thang và cai quản lỏng lẻo những vùng rộng lớn này kể từ thời Kim Trướng hãn quốc* (giữa thế kỷ 13).

•

Nguyên văn: Golden Horde, tên gọi của người Đông Slav dành cho một hãn quốc Islam giáo Mông Cổ. (ND)

Tuy nhiên, các vùng biên giới lớn nhất lại xuất hiện sau này ở hải ngoại: trước hết là châu Mỹ, và cả những vùng nhỏ hơn ở Úc và Nam Phi. Không vùng đất nào còn trống khi người châu Âu đặt chân đến. Khắp nơi, người bản địa vỡ đất, chăn nuôi gia súc, hoặc săn bắn và hái lượm. Nhưng một lần nữa, mật độ dân số khác nhau đã quyết định cơ hội và hoàn cảnh xâm lược. Ở châu Mỹ, một vài khu vực có mật độ dân số dày đặc - thung lũng Mexico, đất nước đồi núi Peru, một số đảo vùng Caribbean. Thường thì mật độ như vậy sẽ ngăn cản sự chinh phục, giống như đã từng xảy ra ở châu Á, nhưng các điểm yếu về công nghệ và chính trị của người châu Mỹ bản địa đã khiến họ dễ bị tấn công. Các mầm bệnh nhập khẩu làm nốt phần còn lại. Những nơi khác ở châu Mỹ, ví dụ như ở các vĩ độ bắc nơi trở thành Mỹ và Canada, các vùng có mật độ dân số thưa thớt phải lùi bước trước vũ khí và tổ chức tiên tiến hơn. Đối với người Anh-điêng, người da trắng đã và đang cướp đất của họ; đối với người da trắng, đất đai trước mắt họ - vùng lãnh thổ sinh lời vô tận - là để xâm chiếm.

Giới kinh tế học nhìn thấy các yếu tố sản xuất như đất đai, nhân công, và vốn. Đất ở đây không chỉ gồm diện tích bề mặt mà còn cả nguồn tài nguyên bên dưới; và từ quan điểm phát triển kinh tế, các đặc điểm nổi bật của một vùng biên giới là không gian, đất đai, và tài nguyên phong phú. Do đó, các đặc điểm này tạo ra những cơ hội và hạn chế: những vùng đất này có thể sinh ra nhiều sản phẩm sơ cấp theo đầu người, nhưng chỉ khi họ có được nguồn nhân công cần thiết. Họ cần nhiều người, thường được thu hút bằng các đề nghị ưu đãi để di cư: cụ thể là đất đai giá rẻ hoặc miễn phí, nhưng đồng thời là mức lương, địa vị và quyền chính trị cao hơn. (Đây là khía cạnh quan trọng trong việc cải thiện địa vị và nắm giữ đất đai ở châu Âu trung cổ.) Và nếu nhân công tự nguyện không đến, họ sẽ nhập khẩu người bằng vũ lực, trả tiền cho đám buôn bán nô lệ hoặc nhà tuyển dụng để làm cái việc bẩn thỉu này.

Một khi những yếu tố sản xuất được ráp nối, các vùng biên giới sẽ cung cấp hoa màu và các sản phẩm sơ cấp khác sẽ vượt xa nhu cầu của cư dân. Những thặng dư này khi đó trở thành hàng hóa giao dịch được. Những nền kinh tế này có thể kiếm được nhiều tiền hơn từ việc sản xuất các loại cây hái ra tiền để xuất khẩu thay vì canh tác tự cung tự cấp, có lợi hơn việc đánh đổi an ninh lương thực lấy thu nhập. (Hãy xem các đảo mía đường của vùng Caribbean, nơi dành từng phân vuông để trồng mía và nhập khẩu thực phẩm từ nơi xa xôi như châu Âu.)

Việc một số nền kinh tế còn non trẻ theo đuổi chiến lược này đã dẫn đến lý thuyết về hàng hóa cơ bản, hay là lập luận “về lối thoát cho hàng hóa dư thừa.”* Ý tưởng là: một nước bắt đầu với thu nhập từ xuất khẩu hàng hóa cơ bản, sẽ làm thu nhập trong nước tăng. Từ đó, thu nhập cao hơn thúc đẩy một thị trường cho các nhà sản xuất đồng thời tài trợ cho sự phát triển của một lĩnh vực công nghiệp và một nền kinh tế cân bằng hơn. (Phần lớn phụ thuộc vào sự phân bổ thu nhập của nhà sản xuất hàng hóa cơ bản. Càng kém bình đẳng, thị trường cho các nhà sản xuất càng nhỏ hơn. Do đó, một nền kinh tế trồng trọt sẽ không tạo ra nhiều nhu cầu công nghiệp: các chủ sở hữu điền sản sẽ mua hàng xa xỉ cho mình và chi tối thiểu về quần áo và chỗ ở cho nô lệ của họ.)

•

Không nên nhầm lẫn điều này với các học thuyết cổ điển về lợi thế so sánh, chủ yếu là tĩnh và không đưa ra lý do cho sự phát triển kinh tế. Ngược lại, chúng được sử dụng từ đầu để biện minh cho sự phân công lao động quốc tế hiện hành.

Mô hình hàng hóa cơ bản lần đầu tiên được Harold Innes đưa ra để giải thích cách làm của Canada trên phương diện thành công của việc xuất khẩu hàng hóa cơ bản: đầu tiên là lông thú (vào thế kỷ 17 và 18), sau đó là gỗ (cuối thế kỷ 18 và 19) và cuối cùng là ngũ cốc (giữa và cuối thế kỷ 19). Các sơ đồ tương tự được đưa ra cho Thụy Điển (gỗ, đồng, sắt), Mỹ (thuốc lá và bông, sau đó là lúa mì), Úc (len, thịt, lúa mì), Argentina (da, mỡ, thịt, ngũ cốc), Nhật Bản thời Minh Trị (lụa), thậm chí cả Anh trung cổ (len).² Và ta có thể thấy những sự phát triển tương tự đang diễn ra ở các nước sản xuất dầu mỏ ngày nay.

Nhưng giống như hầu hết các lý thuyết kinh tế có giá trị, lối ra cho các mô hình thặng dư có một khía cạnh hằng đúng: chúng giải thích rõ nhất về thứ phù hợp nhất. Vì một nền kinh tế có thu nhập từ việc xuất khẩu các hàng hóa cơ bản không có nghĩa là sau đó nó sẽ sử dụng tốt khoản thu nhập này để khuyến khích phát triển. Khó khăn là ở đó: đầu tư hay chi tiêu? Và ngay cả khi quyết định đầu tư, ai dám nói rằng tiền sẽ được dùng đúng chỗ? Ngoài ra, điều gì là đúng? Tiếp tục với những hàng hóa cơ bản và tối đa hóa lợi thế so sánh? Hay hướng đến phát triển cân bằng, nghĩa là giảm bớt trong hiện tại để phát triển hơn sau này?

Lịch sử các nền kinh tế vùng biên giới ở châu Mỹ và thành công của họ trong công nghiệp hóa là một trường hợp nghiên cứu điển hình về điểm mạnh và điểm yếu của lý thuyết hàng hóa cơ bản. Một mặt, chúng ta có Mỹ và Canada - các nền kinh tế phát triển, có thu nhập cao; mặt khác, là các nền kinh tế thuộc đế quốc Tây Ban Nha cũ cộng với thuộc địa cũ của Bồ Đào Nha là Brazil. Ban đầu các nước phía nam này giàu hơn và đông dân hơn; ngày nay họ tụt lại sau, và mặc dù cuối cùng họ cũng đang bắt đầu hiện đại hóa, nhưng không mấy ai nghĩ rằng họ sẽ nhanh chóng đuổi kịp các nước cộng hòa ở Bắc Mỹ, ngay cả với sự trợ giúp của những thị trường chung như NAFTA.

Câu chuyện khác biệt về một bên là Bắc Mỹ (từng thuộc Anh), một bên là Mỹ La-tinh (từng thuộc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha), cần nhiều lời giải thích. Các nhà kinh tế học không phải lúc nào cũng làm được như vậy. Đối với họ, một lý do hợp lý là đủ, và trong trường hợp châu Mỹ, lý do hợp lý nhất chính là tài nguyên. Những vùng biên giới này dồi dào tài nguyên thiên nhiên, nhưng sự giàu có này lại tỏ ra khác nhau về tính hữu ích trong bối cảnh các công nghệ mới. Ở đây thì Mỹ là phù hợp nhất: đất đai màu mỡ và rộng lớn; khí hậu thích hợp để trồng một loại nguyên liệu thô đầu vào quan trọng cho công nghiệp, đó là bông; giàu khoáng sản là các thành phần chính cho ngành luyện kim màu; nhiều gỗ và than cho nhiên liệu, cộng với nguồn nước dồi dào dọc theo bờ biển phía đông; nhiều dầu mỏ, được khai thác từ giữa thế kỷ 19 để phục vụ cho chiếu sáng, làm dầu nhờn, và trên hết là nhiên liệu cho động cơ đốt trong; các mỏ đồng có trữ lượng lớn, vào cuối thế kỷ 19 đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn về điện năng, động cơ, và truyền dẫn. Cùng với đó là các tuyến đường tương đối thuận lợi trong việc tiếp cận và liên lạc: một đường bờ biển răng cưa khá đẹp được điểm xuyết bằng những bến cảng tuyệt vời, các con sông lớn (lớn nhất là sông Mississippi cùng mấy nhánh của nó), và các vùng đồng bằng rộng lớn. Rào cản lớn duy nhất giữa Đại Tây Dương với dãy Rocky là dãy Appalachia, ở đây có một số khoảng trống mở ra cho thương mại và di chuyển, đặc biệt là khoảng trống do sông Hudson và con đường bằng phẳng dẫn tới Ngũ Đại Hồ tạo ra. Nơi đây con người có thể cải tạo thiên nhiên, như kênh đào Erie và đường sắt nối miền Trung Tây với các cảng Trung Đại Tây Dương.

Ở những khía cạnh này, Mỹ được ưu đãi hơn các khu vực khác của Tân Thế giới. Chẳng hạn, không nước nào khác có mỏ sắt và mỏ than gần nhau; không nước nào khác có những con đường tự nhiên để vận chuyển và đi lại như vậy. Để so sánh, Mexico có địa hình hiểm trở bao gồm núi, cao nguyên, và sa mạc - không phải là không có những vùng đất tốt nhưng lại bị chia cắt, theo nhận định của giới xây dựng đường sắt. Phần lớn Brazil là khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, do đó lưu vực sông Amazon tuyệt vời thậm chí cho đến nay vẫn khó thâm nhập. Argentina là nước có các đặc điểm tự nhiên và điều kiện giao thông gần giống với Mỹ nhất; nhưng việc nhập cư vào nước này từ lâu đã bị ngăn cản và các nguyên liệu thô chủ yếu cho công nghiệp lại không có sẵn.

Do đó, người ta có thể lập luận, giống như nhiều nhà kinh tế học trước đó, rằng ưu thế phát triển dành cho Mỹ đã được thiên nhiên định đoạt - thật may mắn. Tuy nhiên, gần đây, các học giả đã đưa ra một cách giải thích phức tạp hơn có tính địa lý, nó liên kết các điều kiện tự nhiên với văn hóa và thể chế.³ Lập luận ở đây là địa lý quyết định cây trồng và phương thức canh tác, tiếp đến là bản chất của việc sở hữu đất đai và phân bổ của cải; đồng thời, những điều này là rất quan trọng với tốc độ và đặc tính phát triển. Nơi mà xã hội được phân chia giữa một bên là số ít địa chủ có đặc quyền và một bên là đông đảo người lao động nghèo, phụ thuộc, có lẽ mất tự do - trên thực tế là giữa một nhóm lười biếng (hoặc bê tha) đối lập với một tình trạng chán nản - động cơ gì để thay đổi và cải thiện đây? Bên trên là sự thờ ơ kiêu ngạo, bên dưới là sự nhẫn nhục tuyệt vọng. Xưa nay, kháng chiến vẫn nổ ra, cho tầng lớp ưu tú và binh lính của họ cơ hội thực hành binh pháp; trong khi tôn giáo an ủi về một thế giới tốt đẹp hơn sau khi chết.

Đây không phải là trường hợp ở miền Bắc nước Mỹ, cũng không phải ở Canada láng giềng. Họ có lợi thế nghịch lý của thứ khí hậu chỉ thuận lợi cho canh tác ngũ cốc và sản lượng ban đầu ít nên chưa có thặng dư để xuất khẩu. Lợi ích kinh tế nhờ quy mô không đáng kể, ít nhất là trước khi có phát minh về các công nghệ cơ khí, do đó việc nắm giữ đất đai thường nhỏ bé, chỉ vừa đủ, và ít nhiều được chia đều* Sự bình đẳng như vậy không phải lúc nào cũng làm hài lòng những người có khuynh hướng quý tộc. Năm 1765, một du khách Anh đến New England, Ngài Adam Gordon, đã khó chịu phản đổi: “… ở đây, hay ở mọi nơi, nguyên tắc cào bằng diễn ra mạnh mẽ và đi đầu. Mọi người đều có tài sản, và mọi người đều biết điều đó.”⁴

•

Điều này đặc biệt đúng với New England, ở các thuộc địa Trung Đại Tây Dương - đặc biệt là New York và Pennsylvania - người ta thấy những trang trại thương mại lớn hơn, sản xuất cho các thị trường xa xôi. Xem Fischer, Albion’s Seed (Hạt giống của Albion), các trang 174, 377-378, 567, chỉ ra rằng sự khác biệt về sở hữu đất đai không phản ánh quá nhiều hoàn cảnh địa lý như hoàn cảnh xuất xứ ở Cựu Thế giới và những ý định có tính hệ quả của dân định cư.

Ngoài ra, đất đai gần như miễn phí và nhân công khan hiếm khiến mức lương cao và khó tuyển dụng ở cả nông thôn lẫn thành thị, như Adam Smith đã nhận định:

… sự không cân xứng giữa mức độ rộng lớn của đất đai và số lượng người ít ỏi, thường xảy ra ở các thuộc địa mới, khiến ông ta [chủ sở hữu] khó thuê được nhân công. Do đó, ông ta không bàn cãi về tiền lương, mà sẵn sàng sử dụng lao động ở bất kỳ mức giá nào. Mức lương cao khuyến khích tăng dân số. Đất đai màu mỡ, phong phú và có giá rẻ khuyến khích sự tiến bộ, và cho phép chủ sở hữu trả lương cao.⁵

Tất nhiên, lương nông nghiệp và giá đất thiết lập mức lương tối thiểu cho đô thị - nếu không, làm sao có thể giữ chân lao động? - trong khi chính sự tăng trưởng của nền kinh tế biên giới đã đẩy mức lương lên.* Lại vẫn Smith:

•

Trong nỗ lực bảo vệ người Anh-điêng, chính quyền Anh đã cố gắng hạn chế việc mở rộng về phía tây tới người Appalachia. Vô ích: tất cả lính Anh trên lục địa cũng không thể bảo vệ được biên giới, cũng như Mỹ ngày nay dường như không thể đóng cửa biên giới Mexico.

Theo đó, không phải ở các nước giàu nhất, mà ở các nước phát triển mạnh nhất, hoặc ở các nước đang giàu lên nhanh nhất, ở những nơi đó mức lương lao động cao nhất. Vào thời điểm đó, Anh chắc chắn là nước giàu có hơn nhiều so với bất kỳ khu vực nào ở Bắc Mỹ. Tuy nhiên, mức lương lao động ở Bắc Mỹ cao hơn nhiều so với bất kỳ khu vực nào ở Anh.⁶

Xã hội Mỹ với các tiểu chủ và người lao động được trả lương tương đối cao là một nơi ươm mầm cho nền dân chủ và tinh thần dám nghĩ dám làm. Sự bình đẳng nuôi dưỡng lòng tự trọng, tham vọng, sẵn sàng tham gia và cạnh tranh trên thị trường, tinh thần cá nhân chủ nghĩa và tính ganh đua. Đồng thời, các trang trại nhỏ khuyến khích tự cung tự cấp kỹ thuật và người khéo tay, với tinh thần hỏng thì sửa. Mỗi trang trại đều có xưởng và đe, công cụ và sửa chữa khéo léo.* Tay nghề cao mang lại không chỉ sự thoải mái và thu nhập mà còn cả địa vị và uy tín. Những người lao động giỏi là niềm ghen tị của hàng xóm, nhưng là anh hùng của cộng đồng. Trong khi đó, lương cao thúc đẩy động cơ thay thế lao động bằng vốn, con người bằng máy móc.

•

Ví dụ giống nhất về văn hóa thợ tiểu thủ công mà tôi nghĩ đến là Jura Thụy Sĩ, nơi thợ tiểu thủ công đặt nền tảng cho ngành công nghiệp đồng hổ thành công nhất thế giới - Landes, Revolution in Time (Cách mạng thời gian), chương xvi: “Notwithstanding the Barrenness of the Soil” (Không cam chịu đất đai cằn cỗi).

Kết quả là, những công nghệ mới của Cách mạng Công nghiệp đã tìm thấy mảnh đất màu mỡ ở các thuộc địa châu Mỹ và sau này là Mỹ. Thậm chí trước đó, nhu cầu tự cung tự cấp trong một thời đại của giao thông vận tải chậm trễ và gián đoạn đã thúc đẩy sản xuất địa phương. Hãy xem báo cáo năm 1681 để thấy những người định cư Quaker nhanh chóng tham gia vào ngành công nghiệp thế nào: “… họ cũng có thợ đóng thùng, thợ rèn, thợ nề, thợ làm và sửa chữa bánh xe, thợ cày và thợ xay xát, thợ đóng tàu và các ngành nghề khác, hoạt động dựa trên những gì nước này sản xuất cho các xưởng chế tạo… Có các lò luyện sắt, một lò nung và lò rèn đã được thành lập ở Đông-Jersey, nơi họ chế tạo sắt.” Một báo cáo khác năm 1698 nói về sản xuất vải: trong cộng đồng Quaker ở Burlington và Salem, “công nhân ngành dệt làm ra những loại vải thượng hạng như vải xéc, dạ thô, nhiễu, vải thô dệt từ lông thú, vải lông và những loại vải len khác. Toàn bộ các gia đình tham gia vào việc sản xuất này, sử dụng len và sợi lanh do chính họ làm ra.”⁷

New England và các thuộc địa ở trung tâm của Pennsylvania và New Jersey đã trở thành “những trung tâm công nghiệp” của quốc gia mới. Luyện sắt bắt đầu từ những năm 1640 (quặng sắt nâu ở Saugus [tại Lynn] thuộc Massachusetts), chỉ hai thập kỷ sau khi những người hành hương cập bờ Plymouth.⁸ Tới thời điểm nổ ra cách mạng (những năm 1770), khoảng 200 xưởng luyện sắt đang hoạt động tại các thuộc địa ở châu Mỹ của Anh, và sản lượng hằng năm khoảng 30.000 tấn. Chỉ đứng sau Anh, Pháp, Thụy Điển, và Nga. Cùng với việc luyện sắt là các hoạt động tinh chế, rèn, cắt, rạch, cán, và các hoạt động khác để biến sắt thành công cụ và vật dụng. Chắc chắn là nhu cầu đối với sản phẩm luyện kim của Anh đã giảm mạnh, khiến các nhà sản xuất Anh kiến nghị Nghị viện ra luật cấm sản xuất tại thuộc địa. Cho đến khi kiềm chế được xu hướng này. Những luật như vậy chỉ khiến cho người dân thuộc địa nhạy cảm hơn với sự bất công do địa vị thấp hơn của mình và do chính phủ không có đại diện; cũng như với tầm quan trọng của quyền tự chủ kinh tế. Như Benjamin Rush, tiến sĩ và lãnh đạo dân sự ở Pennsylvania, tuyên bố vào năm 1775: Một dân tộc phụ thuộc vào người nước ngoài về lương thực hoặc quần áo sẽ luôn bị họ nô dịch. ⁹

Một trọng tâm của nền công nghiệp thuộc địa là bắt người Anh phải trả giá đắt. Người dân thuộc địa chế tạo súng - ban đầu là súng hỏa mai, và ngày càng nhiều súng trường, từng được họ dùng để săn bắn từ thời thơ ấu, đã tạo cho họ một lợi thế đáng kể về tài thiện xạ, kéo dài tới tân thế kỷ 20. Súng có những công dụng đặc biệt trong một xã hội vùng biên giới, đến mức một số thuộc địa ở đó đã áp đặt nghĩa vụ mang vũ khí, ngay cả khi tới nhà thờ. (Một lần nữa, đây là một đặc điểm văn hóa mạnh mẽ và bền vững, như ngày nay có thể thấy sự phản đối trước việc kiểm soát súng.)

Tuy nhiên, cung không đáp ứng được cầu. Văn hóa là vấn đề. Người dân ở miền Nam và nơi dãy Appalachia hoang sơ trang bị nhiều vũ khí hơn, nhưng những khẩu súng này được chế tạo ở các thuộc địa miền Bắc. Lý do rất đơn giản: đó là nơi có kỹ năng và công cụ. Vào thời điểm miền Nam tiến hành chiến tranh chống lại Liên bang miền Bắc hồi năm 1861, sản lượng vũ khí ở miền Bắc đã vượt 32 lần sản lượng vũ khí của Liên minh miền Nam.¹⁰

Người ta thấy những cửa hàng súng ban đầu này là điểm báo cho những thứ sắp đến: nhu cầu rất lớn về vũ khí đã có từ khá lâu trước khi có công cụ máy móc, phân công lao động làm tăng năng suất. Sự quan tâm sau này của nền cộng hòa Mỹ non trẻ trong việc sản xuất hàng loạt vũ khí cá nhân sử dụng các bộ phận có thể thay thế đã được dự đoán từ trước cuộc cách mạng.

Do đó, người dân thuộc địa đã nhập khẩu và sao chép các mô hình thiết bị và máy móc của châu Âu, còn thợ máy và thợ thủ công lành nghề thì được mời hoặc tự tìm đường sang châu Mỹ có mức lương cao. Ở đây các thuộc địa Bắc Mỹ được hỗ trợ nhờ nền văn hóa nói tiếng Anh của mình: Anh tự hào là xã hội sáng tạo nhất ở châu Âu, và người Anh nhập cư cảm thấy như ở nhà trong một xã hội nói cùng một ngôn ngữ. Người Đức cũng góp phần. Người Quaker ở Pennsylvania coi trọng việc khuyến khích những người cùng đức tin ở lục địa châu Âu đến Tân Thế giới với họ, và những người này (được gọi là người Hà Lan Pennsylvania) cũng mang theo nghề thủ công và các kỹ năng của mình. Khi so sánh, Virginia quý tộc trong tương lai, “Old Dominion”* hoài cổ, với những đồn điền lớn và lao động theo giao kèo, thấy mình khó thu hút được những người như vậy; và chế độ nô lệ ngày càng cứng rắn chỉ khiến vấn đề tồi tệ hơn.

•

Tên hiệu của Virginia. (ND)

(Sự phụ thuộc vào công nghệ của miền Nam tồn tại khá lâu sau Nội chiến, còn sự di chuyển của ngành công nghiệp sản xuất từ các trung tâm cũ ở vùng Đông Bắc đến đây thường do người ngoài khu vực này sở hữu và cấp vốn. Các doanh nghiệp đó, thường có sản lượng và giá trị gia tăng trên mỗi công nhân thấp, chủ yếu hoạt động trong các lĩnh vực công nghệ thấp như bông và xẻ gỗ. Sự thay đổi chậm chạp này có nhiều lý do, chủ yếu là về tài nguyên thiên nhiên, chi phí nhân công thấp, và sự vắng mặt của các tổ chức công đoàn. Một số học giả nhận thấy quá trình này chính là biểu hiện của chủ nghĩa thực dân hay sự phụ thuộc kinh tế, và nhiều người sẽ giải thích sự chậm chạp này là do các giá trị và văn hóa bài công nghiệp, tàn tích của một xã hội nô lệ. Theo đó, tôi bổ sung là do thiếu vắng hoạt động sáng tạo và tài năng kinh doanh.)¹¹

Năm 1790, khi Samuel Slater lắp đặt các máy kéo sợi đầu tiên ở Providence, đảo Rhode, nền cộng hòa Mỹ chỉ mới được khai sinh. Nhiều người làm theo ông, và New England, với nhiều sông suối lớn, trở thành một trung tâm chính về sản xuất bông và len. Tại đây, cũng như trên lục địa châu Âu, người Anh xa xứ là những tác nhân chính trong việc phổ biến công nghệ.¹² Song, đặc trưng của xã hội tiếp nhận thậm chí quan trọng hơn. Một số chủ hãng vận tải có kiến thức đã tìm kiếm những người học sáng dạ để sao chép, bắt chước, và quan trọng nhất là cải tiến. Khi Francis Lowell từ Boston giới thiệu máy dệt chạy điện vào năm 1814, ông thấy một lực lượng lao động sẵn sàng, hậu duệ của “nhiều thế hệ nông dân-thợ cơ khí trong các công xưởng của New England.”¹³

Vậy là có một vài cỗ máy đến từ Anh, nhưng chỉ ít thôi, và người Mỹ nhanh chóng điều chỉnh chúng theo nhu cầu và thị hiếu của thị trường trong nước. (Họ cũng đang sáng chế những thiết bị mới và xuất khẩu chúng sang Anh - tín hiệu tốt nhất của sự độc lập về công nghệ).14 Thế là người quay sợi bông ở Anh sử dụng máy kéo sợi, vốn đòi hỏi lao động luôn khỏe mạnh, có tay nghề cao, và cho ra nhiều sợi mịn hơn; trong khi người Mỹ phát triển máy kéo sợi (từ máy kéo sợi bằng sức nước của Arkwright), sử dụng công nhân nữ có tay nghề vừa phải để tạo ra sợi thô và xơ hơn; sau đó đã tăng năng suất đáng kể nhờ vào sáng chế, trước hết là kéo sợi, và sau đó là quay sợi. Tương tự, các sáng kiến của người Mỹ trong việc dệt nhanh (vào những năm 1820) làm cho nhà máy bông kiểu Waltham “có sản lượng cao hơn ít nhất 10%” so với đối thủ cạnh tranh từ Anh.¹⁵

Số liệu nói lên tất cả. Năm 1788, cuộc diễu hành ngày 4/7 của Philadelphia đã mô tả một máy chải sợi bông thủ công và một máy xe nhiều sợi cùng lúc có 80 con suốt - biểu tượng của sự độc lập kinh tế tiền công nghiệp (trước khi có điện). 20 năm sau, nước Mỹ non trẻ cấp điện cho gần 100.000 con suốt xe sợi; từ năm 1810 đến 1820 con số này tăng gấp ba lần, và trong thập kỷ tiếp theo lại tăng gấp ba lần. Vì vậy, năm 1831, ngành dệt có tới 1,2 triệu con suốt và 33.500 khung dệt, hầu hết đều chạy bằng điện nhờ các con suối dưới chân núi chảy từ New Hampshire ở miền Bắc đến Maryland ở miền Nam.¹⁶

Một so sánh gần đây về năng suất trong sản xuất cho thấy Mỹ đã vượt Anh trong những năm 1820.¹⁷ Đây là một thành tựu phi thường, mang tinh thần dám nghĩ dám làm, được khai sáng và thường có lòng yêu nước mãnh liệt, đến với tri thức, bí quyết sản xuất, và lực lượng lao động trí tuệ. Một số công nhân theo phái Ludd* từng đập phá máy móc ở quê nhà trước đây nhưng lại sẵn sàng chấp nhận chúng ở Tân Thế giới; một số thợ dệt thủ công còn từ chối vào làm tại nhà máy. Vì sao lại thay đổi? Giống như Anh, New England không hài lòng với chuyện giờ giấc nghiêm ngặt và sự giám sát cá nhân trong nhà máy. Nhưng trong khi xưa kia Anh bị phụ thuộc vào lao động không tự nguyện - cánh thợ học việc nghèo, các cô con gái và mấy bà vợ, là những người không thể từ chối - thì New England lại phải tìm cách làm sao cho những công việc mới này chấp nhận được nếu không muốn nói là hấp dẫn. Các nhà máy ở Mỹ trả lương cao hơn, cho phụ nữ và thiếu nữ nhà ở và môi trường trong sạch giúp phụ huynh yên tâm.* Chủ nghĩa gia trưởng của những nhà máy sản xuất bông ở Lowell đã trở thành quá khứ - các khu nhà nội trú sạch sẽ, có tài liệu để đọc và đàn piano, tạp chí định kỳ dành cho phụ nữ (Lowell Offering),) các quy tắc đạo đức (tôn nghiêm).¹⁸

•

Phong trào công nhân Anh trong thập kỷ 1810 phản đối việc áp dụng phương pháp sản xuất mới vì sợ máy móc lấy mất việc làm của họ, được cho là theo tên của Ned Ludd, một người học việc bị cáo buộc đập vỡ hai khung cửi vào năm 1779. (ND)

•

Ví dụ, thời gian làm việc dài, nhưng ngắn hơn các nhà máy Nhật Bản ở cùng thời kỳ. Thời gian đó thay đổi một chút theo mùa, nhưng vào khoảng 11 đến 13 tiếng mỗi ngày - Montgomery, Practical Detail of the Cotton Manufacture (Chi tiết thực tế của sản xuất bông), các trang 173-177.

Một số nhà sử học đề nghị chú ý đến những tình huống kém hạnh phúc hơn nằm dưới bề mặt. Họ cho rằng, chắc chắn ở đó phải có những tình huống này, vì làm gì có chuyện chủ nghĩa tư bản có thể thực lòng chi tiêu vì lợi ích của nhân viên? Hiển nhiên. Hệ thống này có logic riêng của nó; kinh doanh có thăng có trầm, và thời điểm khó khăn khiến người chủ cũng cứng rắn. Chắc chắn rằng, bất chấp những gì mà các nhà kinh tế học chỉ ra về các tác động đồng nhất của cạnh tranh, một số chủ thuê vẫn mặc kệ nhiều điều mong muốn.¹⁹ Mặc dù vậy, các điều kiện rõ ràng là tốt hơn ở Anh trước kia. Dẫn theo Charles Dickens, sự tương phản là “giữa Thiện và Ác, ánh sáng sống động và bóng tối sâu thẳm nhất.”²⁰

Một ví dụ khác về tự chủ công nghệ. Những người Mỹ mới độc lập cũng nhập khẩu động cơ hơi nước, đầu tiên là loại áp suất khí. Nhưng sau đó, họ chọn loại áp suất cao, và một lần nữa phát minh tại chỗ lại đóng vai trò quan trọng. Nhân vật chủ chốt là Oliver Evans (1755-1819), một người đa tài, xuất chúng, có những đóng góp quan trọng cho việc chải len và xay bột mì cũng như năng lượng hơi nước. Thiết bị của Evans có từ những năm 1780, nhưng các ứng dụng chính thì từ thời điểm giao thoa hai thế kỷ.* Loại động cơ chuyển động qua lại có áp suất cao này thường nhỏ hơn và rẻ hơn, cung cấp nhiều năng lượng hơn loại nén không khí kiểu cũ; do đó rất phù hợp không chỉ cho công nghiệp mà còn cho giao thông vốn bị hạn chế không gian. Cỗ máy nhỏ hơn ấy có thể dùng cho tàu thủy chạy bằng hơi nước và đầu máy xe lửa. Mặt khác, động cơ áp suất cao có thể nổ tung - một lý do khiến James Watt cùng nhiều nhà chế tạo động cơ và người dùng của Anh bị mắc kẹt với ngưỡng áp suất. Người Mỹ dường như sẵn sàng chơi sát ván để đổi lấy chi phí năng lượng và giao thông rẻ hơn.

•

Evans đã gửi một bản sao các kế hoạch của mình về Anh năm 1787, và Richard Trevithick, kỹ sư thường được giao việc sáng chế, được cho là đã xem nó hồi năm 1794-1795 - Enc. Brit. (Bách khoa thư Anh), tái bản lần 11, s.v. Evans, Oliver. Khi ấy, đó là ví dụ sớm nhất về trận chiến dai dằng tranh quyền ưu tiên giữa mẫu quốc và đứa con thuộc địa. Tất nhiên, chính sự kiện của cuộc đua này đã chứng minh cho sự phát triển sớm của tiến bộ công nghệ Mỹ.

Tuy nhiên, đổi mới mang tính quyết định và riêng biệt nhất của Mỹ lại không phải là một thiết bị cụ thể, cho dù quan trọng, mà là một phương thức sản xuất - được gọi là hệ thống sản xuất kiểu Mỹ. Đây là một phản ứng sáng tạo trước (1) một thị trường không ưu tiên địa phương và khu vực, cùng sự phân biệt giai cấp và địa vị vốn phổ biến ở châu Âu, do đó sẵn sàng chấp nhận các điều khoản tiêu chuẩn hóa; và (2) sự khan hiếm nhân công tương đối so với vật liệu. Hai điều này liên quan đến nhau. Trong một nền kinh tế khan hiếm lao động, tiêu chuẩn hóa là một cách phân công, do đó đơn giản hóa nhiệm vụ và khiến chúng lặp đi lặp lại, vì thế tăng năng suất đáng kể. Nhưng công việc nhanh chóng có khuynh hướng lãng phí vật liệu - không phải lúc dành cho thói quen cắt xén và tiết kiệm của Cựu Thế giới, ở châu Âu, ngay cả giới chủ ngân hàng thương mại giàu sụ có lẽ cũng hay viết thư đến tận cuối trang, sau đó lật sang mặt bên và lại tiếp tục viết để tiết kiệm giấy.

Ví dụ, trong thời thuộc địa trước đây, nhiều công trình xây dựng nhà ở tại Mỹ đã chuyển từ làm mộc thủ công sang làm bằng máy. Cửa ra vào và cửa sổ được cắt và lắp ráp theo kích thước tiêu chuẩn; kính được cắt trước cho phù hợp. (Một chiếc tàu Pháp chở đầy kính cửa sổ nhiều kích cỡ khác nhau khi cập bến nước cộng hòa non trẻ này khoảng năm 1815 đã rất ngạc nhiên khi thấy phải bỏ đi phần lớn chỗ kính này.) Mùn cưa được tạo ra trong quá trình này có thể được tái chế cho các mục đích khác.²¹ Sau đó, vào những năm 1830, việc phát minh ra khung nhà đã đơn giản hóa công việc xây dựng. Trong ngành xây dựng Cựu Thế giới không còn nữa các cấu kiện nặng nề của nhà kho và nhà ở truyền thống, các mối nối và mộng, các bức tường xây và thạch cao, nội thất và ngoại thất.* Thay vào đó, người ta sử dụng những bộ khung cắt sẵn 2 x 4 và đóng đinh với nhau, sau đó ốp xung quanh và dựng thành các bề mặt một cách thực dụng và dễ dàng. Cấu trúc mới ấy không đẹp hay thực sự địa phương; nhưng được cái rẻ, sử dụng vật liệu dễ kiếm, và vô cùng tiện lợi. Kỹ thuật này lan rộng, trừ nơi nào hiếm gỗ.²²

•

Fischer, Albion’s Seed, trang 65, lưu ý rằng sự kết hợp giữa khung gỗ và vỏ gỗ là “phổ biến” ở đông nam nước Anh, Nó càng có ý nghĩa hơn ở các vùng rừng rậm của Mỹ.

Việc dựa vào gỗ này đã dẫn đến cả một gia đình các loại máy móc: cưa điện, máy tiện, máy phay, và máy bào, “máy móc để khoan, xẻ, ghép mộng, tạo viền, tạo rãnh, v.v.” Các loại máy này hoạt động nhanh - nhanh hơn các loại máy tương tự dùng tạo hình kim loại - và chính vì lý do đó mà rất lãng phí nguyên liệu. Nhưng chẳng sao: Mỹ có thể thiếu thời gian hay nhân lực, nhưng gỗ thì không.²³

Nhà cửa và công trình chỉ là bước khởi đầu. Ý tưởng là làm ra tất cả các đồ vật được lắp ráp một cách khôn ngoan đến mức các bộ phận tương tự nhau, nếu không nói là có thể hoán đổi được cho nhau.²⁴ Mức độ tương tự là một đặc trưng về nguyên liệu và độ dung sai: sự vừa vặn có thể dùng cho một số mục đích này thay vì một số mục đích khác, và gỗ thì làm được điều đó dễ hơn hẳn kim loại. Vì vậy, một thợ mộc có thể điều chỉnh cửa ra vào và cửa sổ được làm sẵn, còn một thợ kính có thể làm cho tấm kính cửa sổ vừa khít bằng cách sử dụng hợp lý loại bột gắn kính; nhưng việc lắp ráp nòng của một khẩu hỏa mai yêu cầu độ chính xác cao hơn báng súng, và một chiếc đồng hồ đeo tay đòi hỏi dung sai bé hơn một chiếc đồng hồ treo tường. Trong khi đó, việc lắp ráp lại phụ thuộc vào kỹ năng sử dụng một cái giũa để điều chỉnh và lắp đặt vào phút chót; trừ phi trong trường hợp người ta muốn các bộ phận phù hợp và hoạt động tốt ngay từ đầu mà không cần điều chỉnh, và điều đó còn đòi hỏi sự chính xác hơn nữa.

Công việc ấy đòi hỏi các công cụ chính xác có khả năng lặp lại y hệt, tổ chức và sắp xếp các nhiệm vụ bằng cách thu thập, di chuyển, xử lý (máy móc), kết hợp các thành phần và vật liệu một cách hiệu quả - những gì mà ngày nay chúng ta gọi là phần cứng và phần mềm. Phần cứng thường là trọng tâm chú ý, vì các công cụ máy móc được phát minh cho mục đích này là những thành tựu ngoạn mục nhờ tài năng của thợ máy. Nhưng việc bố trí và đồng bộ lại quan trọng hơn trong các hoạt động vận hành như giết mổ thịt đòi hỏi sự tháo dỡ thay vì lắp ráp; hoặc trong xay bột và lọc dầu, sản lượng cao hơn tạo ra tính kinh tế nhờ quy mô.

Trong tất cả các lĩnh vực sản xuất này, Mỹ nếu không phải là nước tiên phong thì cũng là một nước thực hành vĩ đại.* Ngay từ đầu, việc áp dụng máy móc, trong ngành sản xuất dệt may chẳng hạn, được tiếp nối bằng cách tạo ra các cửa hàng cơ khí để bảo trì và chế tạo thiết bị; và các cửa hàng này, thế giới nhỏ bé của kỹ năng lắp ráp và hoán đổi, thường chế tạo những loại máy móc khác: động cơ hơi nước, lò hơi và nồi hơi, đầu máy xe lửa, trên hết là máy công cụ. Do vậy, những máy móc này ban đầu được dành riêng cho một mục đích đặc biệt nào đó, nhưng cuối cùng đều được ứng dụng trong các ngành công nghiệp đa dạng. Không chỉ thợ thủ công có con cháu tiếp bước, mà máy móc của họ cũng gia tăng nhanh chóng.²⁵

•

Trong vấn đề tổ chức, người ta nghĩ tới kho vũ khí hải quân ở Venice trung cổ; trong kỹ thuật sản xuất, phải nói tới việc Henry Maudslay sản xuất ổ khóa Joseph Bramah thời kỳ 1790-1791 và các khối ròng rọc nổi tiếng của Marc Isambard Brunei (máy công cụ của Maudslay) tại xưởng đóng tàu hải quân Portsmouth khoảng năm 1803. Nhưng ổ khóa và khối ròng rọc hoàn toàn không đòi hỏi độ chính xác cao như súng hay đồng hồ. Cũng lưu ý các tiền lệ của Pháp trong sản xuất vũ khí: đó là Gribeauval khi sản xuất xe kéo pháo cho đến cuối thời Chế độ Cũ và kế hoạch của Honoré Blanc nhằm sản xuất đại trà súng hỏa mai trong những năm 1780 và 1790. Trường hợp sau là đúng đắn và hợp lý nhưng chưa bao giờ được thực hiện. Đó là sự khác biệt giữa tưởng tượng và hành động, giữa logic và văn hóa. Xem Landes, Revolution in Time, các trang 309, 459, chú thích 2; Cohen, “Inventivité” (Phát minh), trang 54 và chú thích 5. Xem thêm, về “thất bại” của Blanc, tác phẩm của Ken Alder, “Innovation and Amnesia” (Đổi mới và mất trí nhớ) và Engineering the Revolution (Kỹ thuật cách mạng). Alder có những phân tích vừa được vừa mất do ông tập trung vào sản xuất vũ khí, coi lợi ích kỹ thuật là động lực theo đuổi tính đồng nhất ở Pháp - một sự kết hợp giữa sức mạnh và cân nhắc sáng tạo, một mong muốn “trên hết… để loại bỏ an ninh quốc gia khỏi các hoạt động của đám con buôn và thương nhân ngỗ ngược chỉ nghĩ đến tiền” (“Innovation” (Đổi mới), trang 310). Trình tự này từ lý thuyết đến kế hoạch đến thực tế là rất Pháp. Nó tương phản mạnh mẽ với thói quen Mỹ, nơi mà tiền bạc và thị trường thúc đẩy việc theo đuổi khả năng thay thế và là nơi có sự tiến bộ về tổng thể của các ngành công nghiệp.

Chẳng giống châu Âu, Mỹ hầu như không có sự chống đối nào trước bước tiến này trong việc giảm bớt kỹ năng và quy trình hóa kỹ thuật, ở một đất nước cách mạng liên tục, những cách thức cũ có ít ảnh hưởng. Hãy nghe một quan chức từng đến thăm kho vũ khí Springfield năm 1841:

… kỹ năng của nhà sản xuất vũ khí hiếm khi cần thiết: anh ta “chẳng còn việc làm.” Một cậu bé cũng có thể làm thành thạo như một người đàn ông. Thật vậy, do có động tác cơ thể khéo léo hơn, nên cậu bé làm tốt hơn.

Việc tìm kiếm các nhà sản xuất vũ khí giỏi không còn khó nữa; họ đầy rẫy trong mọi cửa hàng cơ khí và nhà máy trên khắp đất nước. Kỹ năng của đôi mắt và đôi tay, chỉ có được thông qua thực hành, không còn là bắt buộc; và nếu mọi công nhân ở kho vũ khí Springfield bất chợt bị sa thải, thì chỗ của họ có thể được thay thế bằng những người thành thạo khác trong vòng một tuần.²⁶

Chẳng mấy ngạc nhiên khi người Anh, với tất cả những thành tựu công nghiệp của họ, chậm chạp hơn (giữa thế kỷ 19) trong việc muốn làm ra những khẩu súng hỏa mai tốt và rẻ tiền để quân đội sử dụng, họ đã cử người đến Mỹ để nghiên cứu các phương pháp chế tạo kho vũ khí của người Mỹ.²⁷

Điều đó không có nghĩa là người Anh chỉ đơn giản làm theo những cách cũ. Biết được không có nghĩa là làm được, và người châu Âu nói chung thấy khó chấp nhận hơn người Mỹ trước cái logic tàn nhẫn về năng suất. Lấy lý thuyết về chi phí ngầm làm ví dụ, nó cho rằng tiền đã chi thì đã chi rồi, lỗi thời là lỗi thời; rằng dù sao máy móc cũng sẽ hoạt động thì đó không phải là lý do bắt chúng làm việc. Kiểu lý luận này trái với khuynh hướng tự nhiên, nhưng thứ tâm lý mở rộng biên giới (trùm kẻ cướp) lại quen với nó. Các ví dụ tiêu biểu là Andrew Carnegie và Henry Clay Frick (rất tầm thường): khi quyết định chuyển từ quy trình Bessemer sang luyện thép trong lò Martin, họ đơn giản là vứt bỏ nhà máy cũ. Nhưng đồng thời, hãy lắng nghe lời giải thích sau của một quản đốc nhà máy bông vào đầu thế kỷ:

Thợ quay tơ là một đám cứng đầu khó đối phó. Vài năm trước, họ gây rối tại nhà máy này, nên vào một chiếu thứ Bảy, sau khi họ đã về nhà, chúng tôi liền bước vào và dùng búa tạ đập nát hết các máy kéo sợi trong phòng. Lúc trở lại vào sáng thứ Hai, họ ngạc nhiên khi thấy không còn việc gì cho mình. Căn phòng ấy giờ đây đầy những khung tròn do các cô gái vận hành.²⁸

“Hệ thống Mỹ” đặt ra các tiêu chuẩn về năng suất cho phần còn lại của thế giới công nghiệp. Mỗi công nghệ đều trở thành một viên đá lát đường cho các công nghệ khác. Đồng hồ treo tường và súng mở đường cho đồng hồ đeo tay và máy may. Máy cắt cỏ và máy gặt kéo theo máy gieo hạt (máy trồng cây và máy khoan), máy gặt lúa, máy buộc lúa, máy đập lúa, và cuối cùng là các loại máy liên hợp; từ xe đạp, tới xe hơi; máy tính tiền, máy đánh chữ và máy tính. Và máy móc được phát minh cho một mục đích lại dễ dàng chuyển đổi sang các mục đích khác: máy may có thể được sử dụng cho da và bạt cũng như vải, có thể may bốt, giày, buồm, và lều cũng như quần áo.

Đây là một thế giới thần kỳ của thợ máy, trong nông nghiệp cũng như công nghiệp. Một người viết thư cho Scientific American vào tháng 7/1900 đầy hân hoan: “Quả thực, ngày nay hầu như chẳng có việc gì nơi trang trại mà máy móc được cấp bằng sáng chế lại không thực hiện được thay cho phần lớn nhân công.”²⁹ Vì vậy, nông nghiệp cũng trở thành một ngành công nghiệp, với tính kinh tế về quy mô, phân công lao động, chú trọng đến năng suất lao động. Và với năng suất đất đai cũng vậy, dù ở mức độ nhỏ hơn: sự ngẫu nhiên về địa lý, đặc điểm của vùng đất mới phía tây - đồng cỏ nguyên sơ, tầng đất mặt dày, nước cho nông nghiệp, nhiều loài động vật phong phú - tất cả đảm bảo cho nguồn thu nhập dồi dào và có nghĩa là mỗi chuyển động của vùng biên giới đều bổ sung đáng kể vào thu nhập quốc dân. Việc nắm giữ ruộng đất quy mô gia đình, cùng hệ thống cấp đất và bán đất ưu đãi được thiết kế để khuyến khích canh tác gia đình. Nhưng quy mô gia đình có thể rất lớn và tăng lên cùng máy móc; cùng với sự xuất hiện của các nhóm người vận hành máy lưu động, chuyên nghiệp.

Tất cả điều này đồng nghĩa với việc cư dân bản địa đã nhiều lần bị đuổi đi để lấy chỗ cho đám mới đến đang thèm đất. Trong khi kẻ định cư ngày càng bành trướng hơn và kéo theo nhiều vi phạm liên tục đối với các thỏa thuận có vẻ thiêng liêng và vĩnh cửu, thì người Anh-điêng liền đánh lại - chừng nào mặt trời còn tỏa sáng và những dòng sông còn chảy. Người da trắng cố tình phá vỡ cam kết, còn thổ dân thì bị vu khống là “đã cho rồi còn đòi lại.” Ở đây, công nghệ cũng tạo ra sự khác biệt. Súng máy, được sản xuất từng đợt hoặc hàng loạt với các bộ phận có thể hoán đổi cho nhau, khiến hỏa lực dù là số lượng nhỏ nhưng lại được nhân lên nhiều lần và làm cho sự kháng cự của người Anh-điêng trở nên vô vọng.

Tất nhiên, nhiều người Mỹ giờ đây cảm thấy hối hận, còn người châu Âu mời các thủ lĩnh Anh-điêng đến Paris và Zurich để kể lại hành vi sai trái của người da trắng. Các bộ phim Hollywood, từng rập khuôn hình ảnh gã-cao-bồi-và-người-da-đỏ, giờ đây nhắc nhở chúng ta và mọi người về hành vi sai trái của những kẻ xâm lược. Trong khi đó, chính phủ Mỹ cố gắng thất thường để đền bù cho hậu duệ của những người bị tước quyền sở hữu, thuê các sử gia kinh tế tính toán giá trị của đất đai bản địa tại thời điểm nó bị cướp đi; và những người có thiện chí thì giúp bảo tồn và tái tạo nền văn hóa “Người Mỹ bản địa.” Một số sự bù đắp này tỏ ra có lợi bất ngờ: đó là việc phát hiện ra quyền được tham gia vào hoạt động cờ bạc của người Anh-điêng, thường là hợp tác với doanh nhân da trắng. Sự trả thù của sòng bạc.

Thảm kịch của người Anh-điêng minh họa thế lưỡng nan lớn hơn của hiện đại hóa: thay đổi hoặc mất đi; thay đổi và mất đi. Con người được lợi gì, nếu họ chiếm lấy thế giới và đánh mất linh hồn mình? Những con đường mới hôm nay đang giằng xé các dân tộc bản địa và các nền văn hóa cổ xưa ở khắp nơi. Trong khi đó, người dân Mỹ sẽ không trả lại đất nước này và trở về vùng đất của tổ tiên họ. Lịch sử, giống như thời gian, chỉ có một chiều; nhưng khác với thời gian, nó di chuyển với một tốc độ không đều: nó chỉ có thể lập cập tiến về phía trước.

Và thế là, trong thời kỳ cận biên vào thế kỷ 18 và 19, khả năng công nghệ gần như vô tận, và nền công nghiệp Mỹ đi từ thành công này đến thành công khác. Những nước khác có thể sao chép; một số nước thực tế đã thử đột phá vào các lĩnh vực tương tự. Nhưng những xã hội già cỗi này không như tabula rasa và không có nền văn hóa mở, lạc quan để công việc được dễ dàng như của nông dân và nhà sản xuất ở Mỹ. Họ phải xử lý các hệ thống gò bó về sở hữu đất đai, tá điền (Mỹ không có tá điền), vốn tính toán chi li về việc trang bị thêm cho đất đai của họ, các địa chủ lớn coi đất đai là nền tảng của địa vị và phong cách thay vì vốn;* và cùng với đó là thợ thủ công, coi cơ giới hóa như một sự hạ thấp cá nhân, một sự tấn công vào địa vị, một mối đe dọa cho công việc. Các nước già cỗi có những kẻ đập phá máy móc; Mỹ thì không.

•

Không nên phóng đại. Việc sử dụng đất làm công viên và săn bắn không liên quan đến năng suất. Ở đất nước rượu vang, ví dụ như Bordelais, ngay cả những người giàu nhất cũng trồng nho, đặc biệt là các nhà lãnh đạo, ngay cạnh nhà.

Các nước châu Âu cũng có vấn đề về tiêu thụ. Cấu trúc giai cấp và thị hiếu theo phân khúc khiến việc tiếp nhận sản phẩm được tiêu chuẩn hóa khó khăn hơn. Mặc dù vậy, tôi sẽ nhấn mạnh vào cung thay vì cầu, thái độ của người sản xuất thay vì người tiêu dùng. Khi người châu Âu mãi sau này mới chấp nhận kỹ thuật sản xuất hàng loạt, thì họ không còn gặp khó khăn khi bán hàng hóa rẻ hơn.

Để hiểu rõ về những gì có liên quan, hãy nhìn vào sự bùng nổ công nghiệp vĩ đại của châu Âu sau Thế chiến II. Điều này phản ánh các tiến bộ của Mỹ trước đó và ngầm xác nhận sự thất bại của nến tảng giai cấp trước đó. Từ lâu, châu Âu đã có nhu cầu đối với hàng tiêu dùng lâu bền, được kích thích bởi phim ảnh và sự hiện diện của người Mỹ. Trước đó, không mấy người châu Âu nghĩ rằng sẽ có lúc ai cũng muốn, thậm chí cần, một chiếc xe hơi hoặc một chiếc điện thoại.* Cuối những năm 1970, nhiều người Pháp vẫn ra quán cà phê hoặc đến bưu điện (nhưng chỉ trong giờ làm việc) để gọi điện thoại, hoặc vì họ không thể đủ khả năng để lắp đặt một chiếc điện thoại ở nhà hoặc phải chờ hai hoặc ba năm mới được thông đường dây. Việc quay số có thể mất ít nhất nửa giờ. Mọi người vẫn phải đặt trước để gọi quốc tế. Kinh doanh thiệt hại, khiếu nại chất chồng: không hề hướng đến con người, vì giới chức hoàn toàn thờ ơ. Xét cho cùng, điện thoại là một phần của hệ thống bưu chính, và bưu điện coi chúng là một sự lãng phí, một thứ đồ chơi dành cho người giàu. Có gì không ổn với việc viết thư và mua tem?* Năm 1870, Mỹ đã là nền kinh tế lớn nhất thế giới, và những năm tươi đẹp nhất của nó vẫn còn ở phía trước. Đến năm 1913, sản lượng của Mỹ gấp 2,5 lần của Anh hoặc Đức, gấp 4 lần của Pháp. Tính theo đầu người, GDP của Mỹ vượt Anh 20%, Pháp 77%, Đức 86%.³⁰ Hệ thống sản xuất này của Mỹ đã tạo nên, dù tốt hay xấu, một thế giới mới của chủ nghĩa tiêu thụ không thể thỏa mãn được, bị nhiều nhà phê bình chỉ trích vì lo ngại trước tâm hồn và lối sống của những người bình thường. Thế giới từ lâu đã học cách sống với sự xa hoa và hưởng thụ của giới giàu có và thượng lưu; nhưng giờ đây, lần đầu tiên trong lịch sử, ngay cả người bình dân cũng có thể khao khát sở hữu những hàng hóa lâu bền đó - đồng hồ đeo tay, đồng hồ treo tường, xe đạp, điện thoại, radio, máy móc gia dụng, trên hết là ô tô - những thứ được các xã hội truyền thống coi là đặc quyền của số ít. Đến lượt mình, tất cả những điều này được thúc đẩy bởi các đổi mới trong tiếp thị: mua trả góp, tín dụng tiêu dùng, bán các danh mục mặt hàng lớn cũng như nhỏ; quyền đổi trả hàng. Những điều này không phải là không được biết tới ở châu Âu, nơi đi tiên phong trong một số lĩnh vực này. Chính sự hợp lực đã làm cho Mỹ năng suất đến vậy. Tiêu thụ hàng loạt khiến sản xuất hàng loạt khả thi và có lợi nhuận; và ngược lại.

•

Một ngoại lệ là tầm nhìn của Đức về “chiếc xe của mọi người” (Volkswagen) vào những năm 1930. Tuy nhiên, nó đã không thành hiện thực cho đến sau chiến tranh.

•

Bưu điện Pháp khét tiếng là khó tính. Cho đến những năm 1990, thư chuyển theo đường hàng không từ nước ngoài phải trả một khoản phụ phí khi nặng trên 5 gram, tính cả tem. Điều đó có nghĩa là phải dùng loại giấy đặc biệt mỏng và đắt tiền - một mối lợi cho ngành văn phòng phẩm. Mặc dù vậy, không phải lúc nào bưu điện cũng có một con tem duy nhất cho cước phí bắt buộc và phải dùng đến hai hoặc ba con để đủ số phí, và do đó sẽ làm tăng trọng lượng. Phải trải nghiệm những việc đó trong nền tiểu độc tài này mới hiểu được tác động chậm chạp của sự quan liêu trì trệ. May mắn cho người Pháp, Cộng đồng Châu Âu đã áp đặt các tiêu chuẩn mới.

NHỮNG THIẾU SÓT CỦA LOGIC KINH TẾ

Adam Smith từng lưu ý đến lệnh cấm tuyệt đối mà Anh đã áp đặt cho các thuộc địa Bắc Mỹ: không được xây dựng các lò luyện hoặc xưởng cán thép; cũng không được làm ra các sản phẩm sắt và thép hoàn chỉnh kể cả cho tiêu thụ nội địa. Ngoài ra, Anh đã cấm các thuộc địa mua bán mũ lông hoặc hàng len với nhau,

… một quy định mà cuối cùng đã ngăn cản việc thiết lập bất kỳ cơ sở nào sản xuất ra những hàng hóa này để bán ở nơi xa xôi, và qua đó hạn chế nền công nghiệp thuộc địa ở mức sản xuất kém cỏi và quy mô gia đình, với tư cách một gia đình tư nhân mà thường là cho mình dùng, hoặc cho một vài hàng xóm trong cùng tỉnh.³¹

Ý thức về sự bất công ở đây, Smith lên án nó là “một sự vi phạm trắng trợn những quyền thiêng liêng nhất của loài người.” Nhưng nếu xét theo hoàn cảnh kinh tế của các thuộc địa, ông thấy những biện pháp này không “quá nguy hại.” “Đất đai còn khá rẻ, và do đó lao động trở nên đắt đỏ, khiến họ có thể nhập khẩu từ mẫu quốc gần như mọi hàng hóa tinh xảo hơn hoặc tân tiến hơn với giá rẻ hơn là họ tự sản xuất.” Do đó, những lệnh cấm này chẳng khác là mấy. Ông cho rằng, kể cả trước khi những lệnh cấm này được ban hành, thì

… việc quan tâm đến lợi ích riêng của mình có lẽ đã ngăn cản họ làm như vậy. Trong tình trạng cải tiến hiện tại của họ, những lệnh cấm này có lẽ không cản trở hay kìm hãm nền công nghiệp đi theo những gì nó muốn, mà chỉ là mấy cái nhãn phi lý của chế độ nô lệ áp đặt lên họ, là sự ghen tị vô cớ của các thương nhân và nhà sản xuất nơi mẫu quốc. Ở tình trạng cải tiến cao hơn nữa, họ có thể thực sự bị áp bức và không thể chịu đựng được.

“Có lẽ”; “có thể”; “cái nhãn của chế độ nô lệ.” Thực sự. Smith lẽ ra nên biết rõ hơn. Nếu người Anh có thể sản xuất và bán những thứ này với giá thấp hơn, vận chuyển tới New England, hẳn họ đã không cần phải cấm đoán, và người dân thuộc địa lẽ ra sẽ tìm được những việc tốt hơn để làm. Đây là những gì họ đã tìm thấy, theo lời Smith, ông không cần nói về lợi thế so sánh vì đã hiểu và ủng hộ nguyên tắc cho rằng các nguồn lực nên tìm đến nơi có lợi nhất:

Đây là nguyên nhân chính dẫn đến sự tiến bộ nhanh chóng của các thuộc địa Mỹ hướng tới sự giàu có và vĩ đại, mà gần như toàn bộ vốn của họ xưa nay đều được dành cho nông nghiệp. Họ không có nền sản xuất, dạng sản xuất đơn giản, quy mô gia đình, ngoại trừ thứ nhất thiết phải đi cùng với sự tiến bộ của nông nghiệp, và đó là công việc của phụ nữ và trẻ em trong mọi gia đình tư nhân.³²

May mắn cho Mỹ sau này, người dân thuộc địa đã thực sự có nền sản xuất, còn Alexander Hamilton và những người khác hiểu rằng lợi thế so sánh của hôm nay có thể không còn là của ngày mai nữa.

Khi ủng hộ những hạn chế và áp đặt này của Anh, Smith lẽ ra có thể lập luận tốt hơn nếu dựa trên sự kém hiệu quả của việc Anh áp đặt thực thi. Toàn bộ hệ thống là một trò hề kém cỏi. London cố gắng áp đặt các ràng buộc cho chuyện buôn bán ở thuộc địa bằng việc sử dụng một nhúm tay sai. Hầu hết những kẻ này chỉ quanh quẩn ở Anh trong khi thuê cấp dưới trả công rẻ mạt ở nước ngoài. Đến lượt mình, đám cấp dưới này thấy việc nhận hối lộ từ thương nhân thuộc địa còn có lợi hơn là thực thi nhiệm vụ. Hay với chuyện thu thuế: Anh đang trả cho đám lười nhác này khoảng 8.000 bảng mỗi năm để thu về khoảng 2.000 bảng.³³

Vì vậy, những lệnh cấm này có chút khác biệt về tiền bạc.³⁴ Nhưng không có nghĩa là chúng tạo ra ít khác biệt. Những năm 1760, khi các tân bộ trưởng Anh đầy năng nổ tuyên bố làm rõ mọi chuyện và buộc người dân thuộc địa phải trả chi phí an ninh và quản lý, điều mà người dân thuộc địa tốt nên làm, thì sự thay đổi đột ngột này khiến các biện pháp hợp lý khác khó chấp nhận. (Thật đáng kinh ngạc khi sự thờ ơ và sức chịu đựng trở thành một thứ quyền được hưởng lợi nhanh chóng đến vậy. Và viễn cảnh tương lai nhanh chóng có giá trị hơn việc nhìn lại quá khứ: các anh sẽ làm gì với tôi tiếp theo?) Tờ Boston Gazette tỏ ra phẫn nộ: “Những lính chiến, tàu tuần duyên, lính thủy đánh bộ với lưỡi lê tuốt trần, thẩm phán hải quân, nhân viên thuế vụ, kiểm soát viên, thiết bị dò tìm, nhân viên hải quan, nhân viên cửa khẩu, và một lũ ma cô được cử đến đây xưa nay không phải để bảo vệ nền thương mại của chúng ta mà là để làm nó kiệt quệ.”³⁵

Luận thuyết vĩ đại của Adam Smith được xuất bản năm 1776, cùng năm đó người dân thuộc địa tuyên bố độc lập. Dù luận thuyết kinh tế của ông có đúng đi nữa, thì bất công vẫn cứ là bất công. Người ta không dễ bị kích động chỉ vì kế sinh nhai.

20.

CON ĐƯỜNG NAM MỸ

So sánh dân Tây Ban Nha với dân Mỹ gốc Anh, chúng ta sẽ từng bước ngạc nhiên với sự khác biệt thú vị về nguồn gốc, về sự phát triển, và về tình hình hiện tại. Khác với mô tả về người Anh định cư tiết kiệm, siêng năng và đạo đức của chúng ta, những kẻ chinh phục từ Tây Ban Nha có phần hung hăng và mê tín của một giai đoạn trước ít được khai sáng hơn. Các chiến binh từng tiêu diệt chủ nghĩa Islam giáo ở Granada sẵn sàng truyền bá tôn giáo riêng của họ bằng lưỡi kiếm…

Quarterly Review (Đánh giá hằng quý)

(London), 17, 34 (tháng 7-1817): 537.

Chúng ta [Santo Domingo] đã trở thành một nền kinh tế phương Tây, không phải các mô hình phát triển nhất của châu Âu, mà là mô hình Tây Ban Nha. Tây Ban Nha đã chuyển giao cho chúng ta mọi thứ họ có: ngôn ngữ, kiến trúc, tôn giáo, trang phục và ẩm thực, truyền thống quân sự, các thiết chế tư pháp và dân sự; lúa mì, gia súc, cây mía, thậm chí cả chó và gà. Nhưng chúng ta không thể nhận được từ Tây Ban Nha các phương pháp sản xuất và phân phối, kỹ thuật, nguồn vốn của phương Tây, và các ý tưởng của xã hội châu Âu, vì Tây Ban Nha không có những thứ đó. Chúng ta biết về Phúc Âm nhưng không phải là các tác phẩm của Erasmus.

JUAN BOSCH, Composition Social Dominicana

(Sự cấu thành xã hội Dominica)

các tỉnh ở Rio de la Plata… có đất đai rộng lớn màu mỡ, được trời cho khí hậu ôn hòa và thích hợp cho sự phát triển của mọi loại sản vật. Dưới một chính quyền tự do, họ chẳng mấy chốc đông đúc và thịnh vượng. Mỗi ngày họ có càng nhiều với đủ loại hàng hóa thô, để đổi lấy hàng hóa họ thiếu…

RODNEY và GRAHAM,

Reports of the Present State (Báo cáo về tình hình hiện tại) (1818)

Mỹ La-tinh đi theo một mô hình rất khác. Mỹ La-tinh khởi đầu không nghèo, ví dụ trong thế kỷ 17; mà ngược lại. Những kẻ xâm lược Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha nghĩ về đối thủ người Anh của họ như đám trẻ mồ côi của số phận: Làm sao có thể so sánh những khu rừng và cánh đồng Bắc Mỹ hay mấy hòn đảo cạn kiệt hoặc vô dụng của Tiểu Antilles với bạc và vàng của Tân Tây Ban Nha và Peru, hay gỗ thuốc nhuộm và kim cương và vàng của Brazil? Điều tốt nhất mà người Anh có thể làm là núp như đám chó rừng hai bên sườn các đoàn tàu chở vàng thỏi của Tây Ban Nha trong khi đám thực dân của họ vật lộn để tồn tại trong một môi trường thù địch. Ngay cả về tiềm năng nông nghiệp, Mỹ La-tinh cũng tốt hơn, đặc biệt là ở các vùng khí hậu ôn hòa.

Nhưng chẳng có gì là bất biến, và những so sánh của hôm qua là lịch sử của hôm nay. Những mỏ vàng và bạc là tài sản đang dần cạn kiệt, và khoảng 200 năm sau, khi những thực dân Mỹ giành được tự do, Bắc Mỹ đã vượt xa Nam Mỹ về đất canh tác - thu nhập đầu người cao hơn và phân bố của cải công bằng hơn. Ngoại lệ duy nhất là các vùng nhỏ trồng mấy loại cây đặc sản sinh lời - đặc biệt là các đảo mía đường ở vùng Caribbean; và chỉ khi loại bỏ nô lệ ra khỏi dữ liệu dân số.

Thay đổi về sự thịnh vượng tương đối có cội nguồn sâu xa. Nếu người Anh đến một vùng đất thưa người và xua đuổi dân bản địa để giành đất cho các gia đình khai hoang - theo thời gian đã tạo ra một thứ chủ nghĩa phân biệt chủng tộc cực đoan - thì người Tây Ban Nha lại đến những nơi đông dân nhất của Tân Thế giới và chọn kết hôn với người sở tại. Một số người coi sự khác biệt này là bằng chứng về sự phân biệt chủng tộc của người Anh (hay người Tin Lành) so với sự phóng khoáng của người Tây Ban Nha (hay người Công giáo). Có lẽ vậy; dù việc phân bố dân cư có logic riêng của nó.* Trong khi người Anh di cư đến các thuộc địa miền Bắc và miền Trung theo diện gia đình, do đó có sự phân bố tuổi tác giống với Anh trừ những người trên 60 tuổi, thì người Tây Ban Nha không khuyến khích việc di dân theo gia đình và nhất là phụ nữ đến Tân Thế giới.

•

Ghi chép về nhận thức sắc tộc của Tây Ban Nha (hoặc Bồ Đào Nha) trong các xã hội thuộc địa và hậu thuộc địa xuất hiện từ cuộc xâm lược cũng mâu thuẫn với danh tiếng này.

Khi người bản địa không chịu nổi bạo lực, kiệt sức, tuyệt vọng, và trên hết là bệnh tật, người Tây Ban Nha bèn nhập khẩu nô lệ da đen từ châu Phi. Đám người này bị buộc trồng mía, đãi vàng và những việc tương tự, nhưng họ chưa bao giờ đóng một vai trò lớn ở lục địa Mỹ La-tinh như ở các đảo Caribbean và miền Nam nước Mỹ. Trong khi đó, người nhập cư từ các nước châu Âu khác thì chưa tới. Ở Tây Ban Nha, người dân địa phương cay đắng than vãn vê sự cạnh tranh và tham vọng của các doanh nhân, thương nhân, và thợ thủ công không phải người Tây Ban Nha và không phải người Công giáo. Nhưng ở vùng châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha không như vậy: nhà vua cố hết sức để ngăn những người ngoài này bén mảng tới thuộc địa của mình ở Tân Thế giới. Sự ngăn chặn này khiến đế quốc thiếu hẳn những kỹ năng và kiến thức rất cần thiết, chưa nói tới lợi thế về đa dạng văn hóa, về những quan điểm dị biệt, gây tranh cãi của Tin Lành vốn thúc đẩy sự cạnh tranh về tri thức và duy trì lòng ham học hỏi.¹ Hơn nữa, ở khắp nơi trên các thuộc địa Tây Ban Nha, Tòa án dị giáo truy nã dị giáo, săn lùng người Do Thái lẩn trốn - những người nghĩ rằng đại dương sẽ bảo vệ họ khỏi sự cuồng tín. Nó nhằm thanh lọc sắc tộc hoàn toàn; thực tế là để tái tạo môi trường khép kín vốn phổ biến tại nước nhà. Tất cả những việc này đã chứng tỏ là rất tốt đối với sự thuần khiết chủng tộc nhưng không tốt cho kinh doanh, kiến thức, và bí quyết. (Lưu ý là không điều gì trong đó khiến Tây Ban Nha phiền lòng. Tới tận đầu thế kỷ 19, người Tây Ban Nha vẫn nghĩ nước họ là trung tâm của nền văn minh châu Âu và là mẫu mực của đức tin và đức hạnh, coi việc không biết tiếng Tây Ban Nha là ngu dốt, đơn giản vậy thôi.)

Trong số những người di cư đến Tân Tây Ban Nha (Mexico), tỉ lệ là cứ 10 nam mới có 1 nữ.² Hôn nhân giữa các chủng tộc là điều không thể tránh khỏi, và thực sự, ngay từ đầu trước khi chế độ một vợ một chồng của Ki-tô giáo bắt đầu có hiệu lực, nhiều người Tây Ban Nha xâm lược đã thu thập một hậu cung gồm các thê thiếp thổ dân Anh-điêng châu Mỹ theo đúng nghĩa. Rốt cuộc, người Tây Ban Nha lai thổ dân Mỹ La-tinh trở thành một nhóm tộc người cấp trung, da càng trắng càng khá hơn, tuy ít nhưng vẫn nhiều hơn người da trắng tại châu Mỹ, kém họ về địa vị và chức vụ, nhưng vẫn cao hơn hẳn người bản địa thuần chủng. Đám con lai này trở thành đốc công, cai đồn điền, người bán hàng, viên chức nhỏ. Người Anh-điêng được chỉ định và bị bắt đi lao động nơi cánh đồng, trong hầm mỏ, tại nhà và trên đường.³

Ở cái mô hình gần giống xã hội Iberia này, không có các kỹ năng, sự tò mò, sáng kiến, và lợi ích dân sự của Bắc Mỹ. Trong các khía cạnh này, bản thân Tây Ban Nha tụt lại phía sau do thuần nhất về tôn giáo và dễ phục tùng, do giàu có và theo đuổi các điều hão huyền; và Tây Ban Nha mang cả những điểm yếu này ra nước ngoài. Làm sao có thể khác được? Người Tây Ban Nha đến Tân Thế giới không phải để phá vỡ phép tắc ở đó. Họ đến để làm giàu và thậm chí hối lộ người khác để có việc làm và địa vị; một vài năm sẽ thành công. Đường đến với sự giàu có, không phải nhờ lao động, mà nhờ đút lót và cai trị (tồi).

Sự tương phản ấy vế tiềm năng kinh tế phù hợp với các khác biệt về năng lực chính trị. Những thực dân Bắc Mỹ đến từ một xã hội bất đồng, tương đối cởi mở với người lạ và các ý tưởng mới. Tôi không có ý nói rằng Anh và nền văn hóa chính trị của nó là một sự lãng mạn tự do. Rốt cuộc, một số thực dân đầu tiên, những người tị nạn vì bất khoan dung tôn giáo, tiếp tục gây phiền nhiễu và quấy rối ở quê hương mới của họ. Nước Anh có phần bảo thủ của John Bully, của đòi hỏi và đặc quyền giai cấp, cũng là một di sản dai dẳng của những đè nén xưa cũ, từ khi quay lại với những thứ trung cổ đã bị loại bỏ và các kiểu hợm hĩnh bài Thanh giáo.⁴

Nhưng mọi thứ đều là tương đối, và khi so sánh sự sôi nổi và tính đa dạng của người Anh với sự nhiệt tình mang tính mê tín và chính thống Phản Cải cách của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha - sức mạnh của ý tưởng và sáng kiến ở Bắc Mỹ so với sự bất mãn ở các thuộc địa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha - ta có thể hiểu được hệ quả chính trị. Thực dân Anh đã thực hiện cuộc cách mạng. Họ chọn và xác định các vấn đề, thách thức những kẻ cai trị, theo đuổi xung đột; và khi giành chiến thắng, phần nào nhờ vào sự hỗ trợ của một số đối thủ của Anh ở châu Âu, họ đã có ý thức về bản sắc, khát vọng kinh tế, và mục đích quốc gia.*

•

Không phải tất cả các thuộc địa. Xem Fischer, Albion’s Seed, trang 252 và các trang sau, về hoài niệm đầy tự ti ở Virginia. Nhiều “đảng viên Bảo thủ” đơn giản là ra đi, bỏ phiếu bằng chân chống lại độc lập và trung thành với nước mẹ. Nhưng đó là một sự đầu hàng trước cái chết chính trị - chối bỏ cái tinh thần mà sẽ tràn ngập đất nước và thống nhất cao độ các đơn vị đa dạng thành một nước cộng hòa duy nhất.

Ở châu Mỹ La-tinh, nền độc lập không đến từ ý thức hệ thuộc địa và sáng kiến chính trị, mà từ sự yếu kém và nỗi bất hạnh của Tây Ban Nha (và Bồ Đào Nha) ở nước nhà, trong bối cảnh của sự kình địch và chiến tranh ở châu Âu. Khi Tây Ban Nha tỏ ra không thể cai trị từ bên kia đại dương, những kẻ mạnh ở Tân Thế giới đã khai thác khoảng trống này và nắm lấy quyền lực, gần như không gặp phải sự phản kháng nào. Độc lập tự dưng đến - một sự ngạc nhiên đối với những thực thể mới phôi thai chưa định hình, không có mục đích nào khác ngoài việc thay tên đổi chủ.⁵ Kiểu tiêu cực vô chính phủ này dẫn tới chủ nghĩa lãnh chúa gia trưởng (chủ nghĩa độc tài). Không ngạc nhiên khi lịch sử châu Mỹ La-tinh thế kỷ 19 là một dạng tiểu thuyết ba xu về các âm mưu, phe đảng, đảo chính và chống đảo chính - tất cả những điều này dẫn đến tình trạng bất an, chính phủ tồi, tham nhũng, và trì trệ kinh tế.

Liệu có bất kỳ xã hội nào có thể tồn tại lâu dài trong bầu không khí như vậy? Hay làm được bất kỳ điều gì trên cơ sở nghiêm túc, liên tục? Câu trả lời: họ không phải là các đơn vị chính trị “hiện đại.” Họ không có định hướng, không bản sắc, không biểu tượng dân tộc; do đó không có thước đo về thành tựu, không có áp lực của kỳ vọng. Thiếu vắng xã hội dân sự. Trên đỉnh, một nhóm nhỏ bất lương, được những ông chủ thực dân trước đây dạy dỗ kỹ càng, tự do cướp bóc. Bên dưới, dân chúng chen chúc và chắt chiu. Do đó, các “nhà nước” mới ở châu Mỹ La-tinh có chút khác biệt so với các chế độ chuyên quyền độc đoán ở châu Á, dù đôi khi được điểm xuyết với những cái bẫy cộng hòa.

Trong tình trạng bất ổn và bất an như vậy, mệnh lệnh chính quyền không có hiệu lực. Ở nơi đất rộng người thưa, người có địa vị là các chủ nông trại và đồn điền, cai trị cũng như thực thi quyền lực cảnh sát và tư pháp riêng. Tình trạng này giống với các lãnh địa nam tước vùng Đông Elbia nước Phổ, nơi quyền lực nhà nước phải dừng lại trước cổng. Ở các thành phố - thường là các cửa khẩu kiểm soát hàng hóa ra vào và thuế quan gặt hái được nhiều tiền bạc - kẻ có địa vị và tay sai cùng chia chác chiến lợi phẩm.

Một tổ chức cố kết lẽ ra đã có thể tạo nên một sự khác biệt, Giáo hội Công giáo, lại có lợi ích cố hữu từ hiện trạng này. Nó sở hữu phần lớn đất đai, và tài sản của nó cứ treo ở đó như một mục tiêu của sự đố kỵ và bất hòa. Khi nhà nước chuẩn bị thâu tóm những tài sản này, Giáo hội không có mấy người ủng hộ. Các tu sĩ của nó, có học thức trong biển vô minh, khăng khăng nắm giữ các đặc quyền pháp lý và dân sự có từ thời phong kiến. Họ biết những bí mật đen tối nhất của phòng xưng tội, nắm giữ chìa khóa cứu rỗi. Không phải là một công thức được lòng dân. Nhưng ngoài rượu, tình dục, và bạo lực, Giáo hội là thứ thuốc giải hữu hiệu duy nhất với sự tuyệt vọng. Vấn đề là, nó coi mọi điều mới lạ về tri thức và chính trị đều có tính chất lật đổ. Một vài người theo chủ nghĩa tự do tin vào những khẩu hiệu mỹ miều và tìm cách kéo mọi người về thực tại. Phần lớn năng lượng chính trị của họ được dành cho cuộc chiến đấu đang diễn ra với giới tăng lữ.

Kết quả là, Mỹ La-tinh mới độc lập chỉ thay đổi chút ít về kinh tế. Như trước đây, các ngành chủ yếu là khai mỏ (vàng, bạc, đồng), nông nghiệp, chăn nuôi gia súc, lâm nghiệp. Mục đích: tạo ra thặng dư để có thể đổi lấy hàng hóa nước ngoài. Hiếm có điều gì được làm cho nền công nghiệp, và nền công nghiệp cũng chẳng làm được gì mấy. Bất kỳ nhà kinh tế học cổ điển tài giỏi nào của Anh có lẽ cũng sẽ khuyên: các thực thể chính trị lủng củng này nên bám theo lợi thế tương đối. Bên cạnh đó, hàng hóa sản xuất hàng loạt có tiềm năng phản xã hội. Chúng sẽ phải tranh giành nguồn lao động khan hiếm và tạo ra một giai cấp vô sản bất mãn. Do đó, các nước Mỹ La-tinh không có chương trình và tầm nhìn về phát triển kinh tế. Khi Alexander Hamilton mời một người Mỹ trẻ để phát triển ngành công nghiệp và cạnh tranh với châu Âu, tử tước xứ Cairu ở Brazil “mê muội tin vào ‘bàn tay vô hình’ và nhắc đi nhắc lại: ‘laissez faire, laissez passer, laissez vendre.'*⁶

•

Thị trường tự do, tự do trao đổi, tự do mua bán. (ND)

Vì vậy, như trước kia, các quốc gia Nam Mỹ sau khi độc lập vẫn phụ thuộc về kinh tế vào các quốc gia công nghiệp tiên tiến: ban đầu là Anh; sau đó là Đức cho tới cuối thế kỷ 19, phản ánh những thành tựu khoa học và công nghệ của nước này; và từ thế kỷ 20 là Mỹ. Người nước ngoài xây dựng cơ sở hạ tầng đường sắt và bến cảng, chủ yếu để khai thác thặng dư trong nội địa (giống như ở Ấn Độ).⁷ Người nước ngoài cho các chế độ kém cỏi và đối thủ của họ vay tiền với lãi suất cao (người vay yếu phải trả lãi, và phải trả nhiều hơn). Người nước ngoài xây dựng và điều hành các kho vũ khí cũng như nhà máy. Lẽ tự nhiên, người nước ngoài bị đổ lỗi cho mọi yếu kém của các nền kinh tế này. Sự gieo rắc lòng oán giận ấy có thể hiểu được phần nào, nhưng đã bị phóng đại một cách võ đoán, khiến mọi chuyện tệ hơn. Nó đã lý thuyết hóa chính sách kinh tế, biến các vấn đề thực tiễn thành các vấn đề nguyên tắc.

(Trớ trêu thay - nhưng không phải không liên quan - trong thời kỳ thuộc địa, người Tây Ban Nha và giới tăng lữ nước này đã ra sức ngăn cản người nước ngoài vào. Đây là bình luận của một sĩ quan trên con tàu đến Manila năm 1788: “Do người Tây Ban Nha đưa ra quy định cấm người nước ngoài nhập cảnh, nên nhà trọ, khách sạn, tất cả những tiện nghi cần thiết cho dịch vụ lưu trú là hoàn toàn không được biết tới, và người ta phải chuẩn bị tinh thần ngủ bên vệ đường khi tất cả những gì họ có là tiền và chẳng có mối quan hệ cá nhân nào tại nơi này.”)⁸

Một ngành công nghiệp được cơ giới hóa đã giành được chỗ đứng vững chắc - ngành dệt - nhưng phải tới cuối thế kỷ 19. Brazil và Mexico đi đầu trong ngành này. Về bông, sợi thô thường phải nhập khẩu, và sản xuất sản phẩm thô cho tiêu dùng đại chúng. Mexico cũng tự hào về ngành công nghiệp len. Điều này có từ thời thuộc địa, dưới dạng các xưởng thủ công (xưởng dệt len), và đã tàn lụi khi đối mặt với vải nhập khẩu; sau đó được tái sinh ở các nhà máy nhỏ đằng sau bức tường thuế quan, việc xén lông cừu merino* đã bị giảm chất lượng phần nào, và một lần nữa lại cung cấp cho nhu cầu của dân chúng. Người dân giàu có thì mua vải từ nước ngoài. Da họ nhạy cảm hơn.

•

Một giống cừu nổi tiếng cho lông để làm len. (BT)

Sự khởi đầu của nền công nghiệp Nam Mỹ không tạo ra một cuộc cách mạng công nghiệp. Ngay cả việc xây dựng đường sắt cũng không làm được điều này. Một số việc phải được thực hiện ở trong nước: ví dụ như bảo trì và sửa chữa máy móc. Nhưng các xưởng này chỉ có thể bảo trì; hầu như chưa bao giờ chuyển sang tự sản xuất. Một lần nữa, hoàn cảnh tự nhiên và xã hội lại không thuận lợi. Giá nhiên liệu và vật liệu cao hơn ở châu Âu hoặc Mỹ, trong khi các kỹ năng thì thiếu. Điều này hoàn toàn rất hợp lý: lợi thế tương đối khiến việc mua từ nước ngoài dễ và rẻ hơn.

Vấn đề là sự hợp lý của hôm nay nhưng có thể là sai lầm của ngày mai. Quá trình phát triển thì dài; còn logic lại ngắn. Lý thuyết kinh tế thì tĩnh, dựa trên các điều kiện hiện tại. Quá trình phát triển thì động, xây dựng trên sự tiết chế của hôm nay để có được sự sung túc của ngày mai.* Một số việc sẽ không bao giờ xảy ra nếu người ta không cố gắng làm chúng xảy ra. Nếu người Đức đã lắng nghe John Bowring… Nhà kinh tế học Anh này đặc biệt than phiền rằng người Đức ngu xuẩn cứ muốn chế tạo sắt thép thay vì vẫn tiếp tục trồng lúa mì, lúa mạch đen, và mua hàng hóa từ Anh. Nếu họ nghe lời ông, thì có lẽ họ đã làm hài lòng các nhà kinh tế học và thế chỗ Bồ Đào Nha, với rượu vang, nút chai, và dầu ô liu, như chính mô hình kinh tế lý trí đó. Họ có lẽ cũng sẽ nghèo hơn nhiều.

•

Người ta có thể mắc sai lầm và mơ tưởng viển vông. Đây là những gì đã xảy ra ở Ai Cập thời Muhammad Ali và ở Paraguay thời nhà độc tài Lopez - xem bên dưới.

Nước La-tinh có các cơ hội tốt nhất là Argentina, dù có lẽ không ai nghi ngờ điều này trong thời kỳ vàng son của đế quốc Tây Ban Nha. Buenos Aires vào khoảng năm 1600 là tận cùng của thế giới. Nằm trên đồng cỏ rộng lớn thưa thớt dân cư, đây là trạm dừng chân giữa vùng Potosi đầy bạc, điểm cao của dãy Andes ở Bolivia ngày nay, và vùng Đông Nam Brazil xuất khẩu lương thực. Thương mại nằm trong tay thương nhân Bồ Đào Nha. Một tầng lớp bần cùng nội địa gồm các nô lệ bỏ trốn từ Brazil, đám đào tẩu người Tây Ban Nha lai thổ dân, và cánh khố rách áo ôm khác (gente perdida) sống tạm bợ trong những túp lều và lán ở ngoại ô, sống bằng cơm thừa canh cặn, lấy gia súc và ngựa khi cần từ các bầy đàn hoang dã (tại sao không chứ - có phải tài sản của ai đâu?). Vẫn thiếu thợ thủ công, công cụ và industry (theo cả hai nghĩa, nền nông nghiệp và tính cần cù) - những yếu tố có thể tận dụng khi các mỏ cạn kiệt. Ở Buenos Aires thuộc địa, một cái móng ngựa đắt gấp vài lần giá của một con ngựa; không ngạc nhiên: ngựa thừa móng thiếu. Đinh khan hiếm trên khắp đế quốc Tây Ban Nha, và xe ngựa được ráp nối bằng da sống. Những người đủ giàu để sở hữu quần áo châu Âu chỉ mặc nó trong các dịp đặc biệt rồi hầu như toàn cất đi.⁹ (Hơn 300 năm sau, trong Thế chiến II, mọi thứ không hề thay đổi. Hàng hóa vẫn phải nhập khẩu; hàng sản xuất cũng vậy; và công nghiệp địa phương có tăng trưởng lớn nhất cũng không phải do nhu cầu trong nước tăng, mà là từ sự can thiệp nguồn cung thời chiến.)

Trong thời kỳ thuộc địa, Tây Ban Nha có chính sách nhằm cắt giảm thương mại của Argentina. Với lý do kiểm soát và đánh thuế, đế quốc này cấm xuất khẩu bạc từ Buenos Aires và cố gắng buộc tất cả các chuyến hàng rời Potosi phải đi theo tuyến đường Andes-Thái Bình Dương (qua núi và xuống Thái Bình Dương, dọc bờ biển phía tây tới eo biển Panama, xuyên biển Caribbean và sang châu Âu). Không mấy thành công. Các tỉnh phía bắc Argentina cung cấp thực phẩm, vật nuôi, bông nguyên liệu và vải sợi thô cho nơi có lúc từng trở thành một trong những thành phố lớn nhất châu Mỹ (160.000 người vào đầu thế kỷ 17), cao 15.843 feet so với mực nước biển; trong khi bạc kiếm được lại chi trả tại các cảng Đại Tây Dương cho sắt, vũ khí, quần áo, và hàng hóa châu Âu khác. Khỏi cần phải nói, giá trị gia tăng của việc buôn lậu này đã vẫy gọi mọi hình thức tham nhũng; nó cũng khuyến khích các quan chức và chủ sở hữu Tây Ban Nha vắt kiệt thổ dân châu Mỹ đến giọt mồ hôi cuối cùng. Quá đủ đối với những ý định tốt nhằm bảo vệ người bản địa.

Việc tuyên bố độc lập của Argentina (năm 1816) và sự tan vỡ của đế quốc Tây Ban Nha già nua đã chấm dứt kiểu thương mại này. Nhưng thiên nhiên vẫn ưu đãi người Argentina: nhiều đới khí hậu, trong đó có lõi ôn đới; đồng cỏ hoang mênh mông (pampas), rất thích hợp cho chăn thả gia súc và cừu; đất đai màu mỡ để trồng ngũ cốc; một số nơi phù hợp với các loại cây trồng bán nhiệt đới như bông và mía đường. Tuy nhiên, nước này hiếm tài nguyên công nghiệp - không có sắt, than đá, gỗ, dầu mỏ, hay khoáng sản để khai thác. Các nguồn sức nước tự nhiên nằm dọc theo bờ đông của dãy núi, xa những thương lộ và thương nhân. Nền sản xuất thì nhỏ bé, phần lớn là những gì còn sót lại của công nghiệp nội địa. Hầu hết các việc như thế trút lên vai phụ nữ - kéo sợi và dệt, ướp thịt, nấu xà phòng, ép dầu ăn, làm nến.¹⁰ Trong một xã hội trọng nam với những giá trị kế thừa từ Tây Ban Nha, đàn ông trưởng thành “hoàn toàn độc lập và lười nhác.”¹¹

Tính chất tùy tiện của chính quyền thuộc địa kết hợp với sự sụp đổ bất ngờ của nền cai trị Tây Ban Nha khiến số phận vùng đất phía nam này càng mơ hồ. Phần lớn nền chính trị Argentina sau độc lập là cuộc chiến diễn ra giữa Buenos Aires tập quyền với “các tỉnh” theo chế độ liên bang rời rạc. Mãi tới năm 1862, nước cộng hòa Argentina mới được tuyên bố thành lập; thậm chí còn có phần hơi sớm. Phải mất thêm vài chục năm đảo chính và giết chóc thì nổi loạn và ly khai mới chấm dứt. Một số học giả bác bỏ sự bất ổn chính trị này khi dẫn chứng tình trạng xung đột của nền cộng hòa Mỹ non trẻ: phải đến khi Liên minh miền Nam thất trận năm 1865, quốc gia này mới thực sự thống nhất. Tôi không đồng ý với phép so sánh này. United States - Hợp Chủng Quốc (“E pluribus unum")* là một đơn vị chính trị hoạt động hiệu quả cho đến khi mâu thuẫn về chế độ nô lệ trở nên ngoài tầm kiểm soát. Argentina không phải là một đơn vị chính trị vận hành tốt trong nửa thế kỷ sau độc lập.

•

Tiếng La-tinh nghĩa là “Từ rất nhiều, chúng ta là một” (Out of many, one) - là một phương châm truyền thống 13 chữ của Mỹ, xuất hiện trong Đại ấn cùng với “Annuit cœptis” (tiếng La-tinh: “Thượng đế chúc phúc cho công việc của chúng ta”) và “Novus ordo seclorum”(tiếng La-tinh: “Trật tự mới của các thời đại”), và được thông qua bởi một đạo luật vào năm 1782. (ND)

Argentina, luôn là vùng đất của gia súc và cừu, ít hiểu biết về cây trồng và con người. Việc chủ yếu chăn nuôi gia súc và bỏ bê nông nghiệp tác động mạnh tới chính sách đất đai và nhập cư. Các nhà quan sát nước ngoài nhận định đất nước này là nơi có tiềm năng thu hút người định cư. Một số người bản địa nhìn xa trông rộng cũng vậy, kêu gọi cần thu hút nhiều người nhập cư hơn nữa, đặc biệt là người nhập cư từ châu Âu theo Tin Lành, được cho là có học vấn cao hơn, làm việc chăm chỉ hơn, trưởng thành về chính trị. Đương nhiên, điều này đòi hỏi một sự thay đổi trong chính sách hoặc quyền lực của Giáo hội Công giáo; cũng như thái độ thâm căn cố đế của người dân:

Tôn trọng mọi đức tin. Thuộc địa châu Mỹ của Tây Ban Nha, bị giới hạn theo Công giáo tới mức loại trừ bất kỳ tôn giáo nào khác, giống như một nữ tu viện cô quạnh… Loại trừ các tôn giáo khác ở Nam Mỹ chính là loại trừ người Anh, Đức, Thụy Sĩ, Bắc Mỹ - chính là những người mà lục địa này cần nhất. Đưa họ tới mà không kèm theo tôn giáo của họ chính là đưa họ tới mà không có tác nhân làm nên con người họ hiện tại.¹²

Lời khuyên tốt, nhưng khó làm theo. Dân chúng theo đạo từ lâu, được nuôi dưỡng trong thành kiến Chống Kháng cách và e sợ người lạ có uy lực, sẽ không chào đón kẻ dị giáo; Giáo hội cũng không lặng lẽ thoái lui.¹³

Trong khi đó, người nhập cư có thể đi nơi khác. Chính sách đất đai của Argentina dường như được thiết kế để ngăn cản người định cư. Hầu hết đất đai được chia thành nhiều mảnh lớn cho những kẻ có chức quyền và kẻ mạnh, thường theo kiểu biếu không (quyền thuê đất lâu dài) hoặc với giá hời. Đôi khi việc cấp hoặc bán đất đặt ra điều kiện về định cư và canh tác, nhưng không thể thực thi được. Thiếu vốn và lao động, các chủ sở hữu thấy dễ dàng hơn khi để đất không hoặc chăn thả gia súc và cừu. Trong khi đó, nhà nước Argentina mở rộng đất bằng cách xua đuổi thổ dân châu Mỹ, và trả tiền cho các chiến dịch này qua việc bán trước đất mới. Các hoạt động này mang lại tiền bạc, nhưng chúng đồng nghĩa với việc bán những mảnh đất lớn cho giới đầu cơ, vốn thấy tiền của mình quay vòng nhanh nhất trong việc chăn thả gia súc.

Cái gì có trước, con gà hay quả trứng? Nguyên nhân và kết quả đến theo cả hai chiều. Thỉnh thoảng, chính quyền tìm cách tuyển mộ ở nước ngoài. Họ tìm kiếm các tình nguyện viên mà đặc biệt là ở Ý, nơi ngày càng nhiều người di cư đang tìm kiếm, không phải đất đai, mà là tiền bạc - với họ, tốt hơn là mua một mảnh đất nơi quê nhà. Một hợp đồng khoảng những năm 1880 với một công ty Ý quy định rõ kiểu người mà Argentina muốn: “nông dân và thợ thủ công nếu có thể, độc thân và được chọn trong những người trẻ nhất, khỏe nhất, và chăm chỉ nhất ở vùng nông thôn.”¹⁴ Những nỗ lực này đi ngược với thực tế xã hội và chính trị: việc phân bố đất đai và sự phổ biến của các hoạt động tiết kiệm sức lao động chẳng hạn như chăn thả gia súc; bất ổn vùng miền; hạn chế tôn giáo; định kiến địa phương. Một số ít nơi cần nhiều lao động - ví dụ như các vùng trồng mía đường - buộc phải dùng đến giao kèo và cưỡng ép, làm mất đi sức hấp dẫn của chúng đối với người nhập cư tự do.

Hãy so sánh chính sách đất đai ở các thuộc địa Bắc Mỹ và Mỹ. Ở các thuộc địa phía nam, những mảnh đất rộng lớn cần lao động nô lệ. Người Anh-điêng bản địa thì ít ỏi và không sẵn sàng, còn người da trắng tự do lại không làm việc vì lương khi đất đai thừa thãi và người ta có thể tự mình là chủ. Vì vậy, người da đen được đưa đến từ châu Phi cho tới khi việc nhập khẩu này bị cấm vào năm 1807. Sau đó, việc sử dụng nô lệ chỉ có thể được duy trì bằng cách sinh sản tự nhiên, nó đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn về nuôi dưỡng và đối xử so với những gì đang phổ biến ở Caribbean hoặc Nam Mỹ. Trong khi đó, người Mỹ ngày càng thấy chế độ nô lệ là đáng ghê tởm, và sự mở rộng của nền cộng hòa về phía tây gây ra những tranh cãi về việc mở rộng tình trạng nô lệ và bản chất của hiệp ước tạo nên Liên bang miền Bắc. Cuối cùng, như mọi người đều biết, cuộc nội chiến đã giải quyết vấn đề này. Nô lệ được tự do, và các khu đất rộng lớn trở thành quy mô gia đình.

Ở những bang tự do trước đây và vùng lãnh thổ mới, việc mở rộng canh tác dựa trên phong trào Tây tiến của nông dân từ bỏ vùng đất bạc màu ở miền Đông để tìm vùng đất mới, và người nhập cư từ châu Âu tìm kiếm cuộc sống tốt hơn và đất đai cho riêng mình. Trong khi đó, nền công nghiệp phải tìm công nhân cho chính mình.* Một số chi nhánh và doanh nghiệp cử các nhà tuyển dụng vượt qua các vùng hoang vu ở châu Âu để mua nhân công từ nước ngoài. Việc này không khó lắm: nạn đói, khủng hoảng kinh doanh, biên giới thay đổi, và những cuộc bức hại khiến người di cư châu Âu có nhiều lý do để ra đi.

•

Đây là chủ đề trong cuốn sách kinh điển của H. J. Habakkuk, American and British Technology (Công nghệ Anh và Mỹ): chi phí cao cho lao động không có kỹ năng đã thúc đẩy người Mỹ theo đuổi việc đổi mới công nghệ; nhưng sau đó, làm thế nào giải thích được sự tăng trưởng nhanh chóng? Câu trả lời: người nhập cư.

Mọi thứ đáng lẽ có thể đã khác. Trong hoàn cảnh thực tế đó không có gì bắt ép được thực dân Bắc Mỹ thích trồng trọt hơn chăn nuôi. Điều quan trọng là văn hóa và mục đích xã hội. Do đó, ngay từ đầu, các thuộc địa của New England được chia thành những mảnh đất gia đình, do họ đã đến đây như một cộng đồng các gia đình. Các thuộc địa độc quyền ở Trung Đại Tây Dương (New York, Pennsylvania) chứng kiến các vùng đất lớn hơn bị bán đi, nhưng ở đây cũng có xu hướng là đất được chia thành những trang trại nhỏ để bán. Trong khi những nguồn dự trữ đặc biệt có nguồn gốc thuộc địa vẫn tồn tại, thì một số vụ mua bán rất lớn đã xuất hiện - và luôn liên quan đến giao dịch nội gián và hối lộ. Ví dụ, trong thập kỷ 1790, Massachusetts đã bán 3 triệu mẫu Anh ở Maine cho Henry Knox, Bộ trưởng Chiến tranh, và William Duer, Thứ trưởng Tài chính, với giá 21 xu một mẫu Anh. Giá này đắt. Massachusetts cũng bán 6 triệu mẫu Anh mà bang này đã giữ lại được ở miền Tây New York cho Oliver Phelps và Nathaniel Gorham với giá 100.000 đô-la - chưa đầy 2 xu cho một mẫu Anh; nhưng thời điểm đó, những vùng đất ấy khá xa xôi. Và cứ thế.¹⁵ Tuy nhiên, ở đây cũng vậy, các chủ sở hữu thấy lợi nhuận và lối thoát trong việc bán lại đất cho nông dân; hoặc cho nhà đầu cơ nhỏ hơn mà cũng bán lại cho nông dân. Có mẩu quảng cáo phóng đại như sau: William Duer thuê đại diện ở châu Âu ca ngợi khả năng tuyệt vời của những vùng lãnh thổ mới này: lúa mì đạt 60 đến 80 giạ một mẫu Anh; 80 pound cá thu hoạch trên mỗi mẫu Anh. Nhà đầu tư nước ngoài được đảm bảo rằng dân số sẽ tăng gấp đôi sau mỗi 25 năm (ban đầu, điều này suýt nữa đã xảy ra); rằng 50.000 người trẻ đang đi về phía tây mỗi năm.

Ngay khi những vùng đất lớn này biến mất, người nắm giữ đất biên giới là chính phủ liên bang đã xây dựng chính sách khuyến khích những mảnh đất có quy mô gia đình. Không có bằng chứng nào về vấn đề này rõ ràng hơn là thế lưỡng nan của người chiếm dụng đất. Do việc mua bán qua đấu giá khiến cho việc mua lại không chắc chắn, nên mọi người chọn cách chiếm đất trước và mua sau. Nhà chức trách cố gắng ngăn chặn điều này. Nó không chỉ vi phạm các quy định về tài sản và thủ tục, mà nó còn làm giảm giá và phá ngang kế hoạch của những kẻ giàu có, hám lợi. Vô ích: khi những nông dân chiếm dụng đất tập trung tại buổi đấu giá, súng trường trong tay, chỉ có kẻ cướp liều mạng mới dám chế nhạo lợi ích của họ. Vì vậy, năm 1830, Nghị viện thông qua một đạo luật gần như là bồi thường cho người chiếm dụng đất, nhưng nó chỉ khiến việc này xảy ra nhiều hơn; và sau đó vào năm 1841, một luật “quyền ưu tiên mua” nói chung coi chiếm dụng đất là hợp pháp và cho người cư ngụ quyền được mua đất đai họ đang nắm giữ với mức giá tối thiểu.¹⁶

Một ngoại lệ lớn được đưa ra để khuyến khích việc xây dựng đường sắt. Đất được cấp dọc theo chỉ giới các tuyến đường mới, và rồi chúng thường được tìm cách bán lại cho những nông dân độc lập. Các tuyến đường này được ưa thích hơn, không phải vì chúng đáng yêu hơn, mà bởi chúng mang lại nhiều tiền hơn so với các chủ trại gia súc. Suy cho cùng, thiên nhiên có tiếng nói của nó: càng đi về phía tây và lượng mưa càng giảm, càng có nhiều đất dành cho chăn thả gia súc. Trong khi đó, thị trấn trở thành thành phố, và các thành phố nở rộ, không chỉ là thị trường và điểm vận chuyển, mà còn là trung tâm sản xuất. Một ví dụ tốt: Cincinnati, thành phố lớn nhất của miền Tây trước Nội chiến, trung tâm chế biến và cung cấp thịt (“Porkopolis”), trở thành điểm nóng thu hút người nhập cư Đức, thành phố của các nhà máy nhỏ chủ yếu sản xuất đồ nữ trang, đồ bếp, và nhạc cụ.¹⁷

Những khác biệt về chính sách và văn hóa được phản ánh trong các số liệu nhập cư. Ở Argentina, nhập cư không tăng mạnh cho đến 25 năm cuối của thế kỷ, khi việc canh tác lúa mì cất cánh - khoảng nửa triệu héc-ta đầu những năm 1870, vẫn chỉ 1,3 triệu héc-ta đầu những năm 1890, và rồi bùng nổ, lên khoảng 24 triệu héc-ta trước Thế chiến I.¹⁸ Một trong các nhà sử học hàng đầu của Argentina viết về người nhập cư đến “từng đoàn lũ lượt” - khoảng 5,9 triệu người giai đoạn 1871-1914, trong đó 3,1 triệu người ở lại, tại một đất nước có 1,7 triệu dân vào năm 1869 (không tính người Anh-điêng) và 7,8 triệu người vào năm 1914.¹⁹ Dòng người đến không đều, phản ánh các sự kiện chính trị, điều kiện kinh doanh, và áp lực dân số ở cố hương. Trong những năm 1870, lượng nhập cư thuần trung bình 28.600 người mỗi năm; trong thập kỷ 1880 đã tăng gấp ba lần, lên tới 86.500 người. Sau đó, dòng nhập cư thuần giảm xuống còn 40.600 người vào thập kỷ 1890; và rồi trong thế kỷ mới, đặc biệt là từ năm 1904 đến 1913, con số này lại tăng gấp ba lần, tới 125.900 người.

Đừng quên rằng, các số liệu thuần giảm bớt đóng góp của người nhập cư đối với nguồn cung lao động. Nhiều trong số người di cư này là lao động nông nghiệp mùa vụ, được gọi là golondrinas (chim nhạn), được tuyển dụng chủ yếu ở miền Nam nước Ý, được trả tiền để đi từ Buenos Aires đến nơi làm việc và quay về. Gần một nửa trong số 290 ngàn người nhập cư mỗi năm trong vòng chục năm 1904-1913 quay lại và rời đi - trung bình 135,7 ngàn người. Đây là một sự sắp xếp mang tính kinh tế theo quan điểm của Argentina: đưa người đến vào mùa thu hoạch và sau đó trả họ về. Nó cũng phù hợp với người di cư, khi họ có thể khai thác những vụ thu hoạch trái ngược nhau ở phía bắc và phía nam đường xích đạo. Nhưng nó có một bất lợi nghiêm trọng: nó lựa chọn nông dân bán thất nghiệp, ít kỹ năng và ít được đào tạo, nên đóng góp tiềm năng của họ cho nền kinh tế bị hạn chế, ngay cả khi họ ở lại.

Hơn nữa, chỉ riêng các con số không nói lên toàn bộ câu chuyện. Rất ít người châu Âu ở lại trở thành công dân - giai đoạn 1850-1930, dưới 5% số người nhập cư lấy quốc tịch Argentina, bởi ngoài các nguyên nhân khác thì khi trở thành công dân, họ sẽ phải thực hiện nghĩa vụ quân sự.* Đây là một vùng đất cần người, nhưng so với Mỹ, nó khó có thể giành và giữ được họ. Điều này không có gì lạ khi một phần là do thiếu cơ hội kinh doanh. Nhưng lòng trung thành cần được chăm bón, và sự dửng dưng là điểm yếu của việc bỗng nhiên giành được độc lập. Họ bảo vệ điều gì và ai bảo vệ họ?²⁰

•

Thời kỳ trước việc nhập tịch không đáng kể: năm 1895, chỉ có 0,16%; năm 1914 là 1,4% - Cornblit, “European Immigrants” (Người nhập cư châu Âu), trang 232, Bảng 11.

Ngược lại, lượng nhập cư đã sớm tăng mạnh ở Mỹ, từ 14.300 người mỗi năm trong thập kỷ 1820 lên 259.800 người vào thập kỷ 1850. Với thành tựu tàu biển chạy bằng động cơ hơi nước và cơ hội ở miền Tây, lượng nhập cư tăng từ 281.000 người mỗi năm trong thập kỷ 1870, lên 524.700 vào thập kỷ 1880, giảm xuống 368.800 vào thập kỷ 1890, và đỉnh điểm là 879.500 vào thập kỷ 1900, khi mà cứ một vài năm lại có hơn 1 triệu người mới đến.* Tổng cộng, khoảng 32 triệu người nhập cư vào Mỹ từ năm 1821 đến 1914, khi dân số Mỹ tăng từ 10 đến 94 triệu - không bằng một phần tăng của Argentina, nhưng về tổng thể lại quan trọng hơn nhiều.²¹

•

Việc di trú đã bị ảnh hưởng nhiều bởi các điều kiện ở Mỹ và châu Âu, không chỉ do kết hợp kinh doanh mà còn do chiến tranh và cách mạng. Cho nên thất bại của các cuộc cách mạng năm 1830 và 1848 đã thúc đẩy di cư; còn Nội chiến Mỹ lại cản trở nó.

Đặc điểm của người nhập cư cũng có sự khác biệt đáng kể. Hầu hết những người mới đến Mỹ đều là từ quần đảo Anh và Tây Bắc Âu, với Nam và Đông Âu tăng mạnh vào cuối thế kỷ 19. Nhiều người trong họ biết chữ; nhiều người là thợ thủ công đã được đào tạo (được phân loại là “lành nghề”); cho đến những năm 1840, nông dân vẫn đông hơn người lao động.²² Người nhập cư bị thu hút vì triển vọng mua được trang trại giá rẻ và tiền lương cao, rất ít người trong họ đến miền Nam nô lệ. So với Mỹ La-tinh, những người mới này mang đến kiến thức và kỹ năng tốt hơn. Người nhập cư đến Argentina sẽ phải bắt kịp sau đó.* (Họ không bao giờ làm được.)

•

Một số độc giả có thể thấy khó chịu trước một sự so sánh như vậy (không đúng về chính trị). Tuy nhiên, đó là thực tế; và không có khác biệt nào về khái niệm từ những nỗ lực của các nhà kinh tế học khi đo đếm đầu vào lao động với tăng trưởng năng suất theo các năm và những bổ sung khác cho vốn nhân lực.

Giới sử học về người nhập cư châu Mỹ tranh luận về tầm quan trọng tương đối của các yếu tố đẩy và kéo, tất nhiên cả hai đều quan trọng vào những thời điểm khác nhau. Một số mô tả dòng người khổng lồ này như một loại hoạt động bắt cóc lớn. (Đặc biệt, người châu Âu gặp khó khăn khi đối phó với sự bác bỏ ngấm ngầm trong cuộc di cư khổng lồ này.) Vô nghĩa. Đối với hầu hết những người mới đến này, Mỹ là một xứ sở của hy vọng và khả năng vô hạn. Những cân nhắc cá nhân cũng có vai trò của mình. Người nhập cư đến vì người đi trước viết thư về, mô tả cuộc sống hạnh phúc ở Tân Thế giới, dù không phải lúc nào cũng đúng. Họ đến vì người thân, bạn bè, và hàng xóm đi trước; và khi họ đến, họ ở cùng hoặc ở trọ gần người đi trước. Họ đến với một đất nước mà trong thế kỷ 19 không có trở ngại nào với việc nhập cư. Nhiều người quay về - có lẽ là 1/3. Nhưng đại đa số ở lại (hoặc trở lại lần hai), tìm được việc làm cùng với người thân của họ, tìm tới tự do mà họ chưa bao giờ biết đến ở Cựu Thế giới.

Trở lại với Argentina. Phải chờ đến nửa cuối hay thậm chí 30 năm cuối cùng của thế kỷ 19, nền kinh tế nước này mới cất cánh. Khi xuất hiện, nó rất phù hợp với mô hình thương mại Ricardo. Lĩnh vực tăng trưởng chính là chăn nuôi, cung cấp da sống cho ngành thuộc da và len (thường là đồng thời cả hai và xuất khẩu đến các trung tâm dệt len như Mazamet ở Pháp), mỡ động vật, và thịt bò muối. Khi kỹ thuật ướp lạnh xuất hiện vào những năm 1880, nó đã đẩy mạnh việc buôn bán thịt, đặc biệt là với Anh. Ban đầu, quy trình này phù hợp nhất với thịt cừu, nhưng khi kỹ thuật được cải thiện và nhiệt độ trở nên đáng tin cậy và chính xác hơn, Argentina bắt đầu xuất khẩu thịt bò đông lạnh và sau đó là thịt nguội ngon hơn nhiều.

Phát triển nông nghiệp chậm chạp, chủ yếu do khan hiếm lao động; nhưng sự phản đối của các chủ trang trại và sự tàn phá của người Anh-điêng Araucanian ngoan cố, vẫn cứ chiến đấu với người châu Âu sau 300 năm, còn gây ra nhiều trở ngại hơn. (Như ở miền Tây nước Mỹ, hay tương tự ở châu Phi, phải cần tới súng máy mới có thể đè bẹp sức kháng cự của người bản địa.) Sự thù địch của người Anh-điêng là điều dễ hiểu: họ chiến đấu vì đất đai của mình. Nhưng các chủ trang trại cũng vậy: nông nghiệp đồng nghĩa với những hàng rào và là sự kết thúc của đồng cỏ mênh mông. (Người ta không thể nuôi gia súc thả rông trên các luống cày và để chúng ăn hoa màu được.) Tuy nhiên, như ở phía Tây nước Mỹ, dây thép gai phát triển ở Argentina, thứ hàng rào không thân thiện với gia súc có giá rẻ nhất từng được nghĩ ra.*

•

Nhập khẩu dây thép gai là 20.000 tấn một năm vào đầu những năm 1890 - Rock, Argentina 1516-1987, trang 136.

Lao động vẫn khan hiếm trong phần lớn thế kỷ 19. Không phải các trại mục đồng, bán du cư trên những cánh đồng hoang cần nhiều nhân công. (Giới chức ở Buenos Aires xưa nay vẫn vây bắt gái mại dâm và trục xuất họ đến các tỉnh có nhiều đàn ông, nhất cử lưỡng tiện.) Nhưng việc đi lại vất vả khiến không mấy người sẵn sàng. Người Anh-điêng, giống như ở Mỹ, không làm việc vì lương, và việc sử dụng người lao động Anh-điêng khổ sai được bãi bỏ, ít nhất là trên nguyên tắc, vào năm 1813. Buôn bán nô lệ cũng bị cấm, và mặc dù nô lệ đã ở đó từ trước vẫn là nô lệ, nhưng con cái họ sinh ra được tự do; hơn nữa, bất kỳ nô lệ nào được đưa từ nước ngoài tới đều được tự do khi đặt chân tới đây.²³

Câu trả lời phải là nhập cư, nhưng ở đây cũng vậy, quá khứ tác động tới hiện tại. Chính sách loại trừ của chính quyền Tây Ban Nha không khuyến khích nhập cảnh; và kể cả sau khi độc lập, lượng nhập cư bị giảm bớt do bất ổn chính trị, phân biệt đối xử khi thuê người làm, và thiếu đất trồng. Điều cuối cùng này là một trong những di sản tồi tệ nhất của chế độ thuộc địa: các vùng đất rộng lớn đã được trao đi, giao cho Giáo hội và cho những người có địa vị và quyền lực, còn mấy mảnh sót lại thì bị giành giật trong suốt giai đoạn rối ren sau cách mạng. Chúng ta thấy, việc tăng thêm đất đai sau này là theo cách phân phối tương tự. Vì vậy, chiến dịch năm 1879 chống lại người Anh-điêng (được người Argentina mô tả là la conquista del desierto, cuộc chinh phục vùng đất hoang) được bắt đầu và tài trợ bởi tiền bán đất, khoảng 8,5 triệu héc-ta được chia cho 381 người. Người mua cần tất cả số đất đai mà họ có thể nhận, vì càng về phía nam, khí hậu càng trở nên khô hạn, đất đai cằn cỗi. Patagonia chỉ có thể nuôi được 1/10 số cừu trên cùng một diện tích với Buenos Aires.

Phải đến 30 năm cuối của thế kỷ này, dòng người nhập cư mới tăng vọt - khoảng 1/4 trong số họ đến từ Tây Ban Nha, nguồn truyền thống, nhưng giờ đây một nửa từ Ý, nơi mức tăng dân số vượt xa lượng công ăn việc làm, nhất là ở nông thôn, miền Bắc và miền Nam. Rất ít người mới đến có nguồn gốc Bắc hoặc Đông Âu, và trong số này nhiều người sau đó đã rời đi để tới Mỹ. Argentina là vùng đất Địa Trung Hải.

Trong nhiều thập kỷ, những người di cư này không thoải mái trong cái xã hội lạc hậu đầy tự hào đó, đầy ảo tưởng và định kiến, khó chịu đến kỳ lạ. Hầu hết họ ở lại Buenos Aires, với nền văn hóa gần như toàn thế giới. Những người đương thời nhạy cảm tỏ ra chán chường: “Sự chuyển đổi cần thiết nhất ở đất nước này không phải là vàng thành tiền giấy hay tiền giấy thành vàng mà là về cư dân của vùng đất này, sinh ra ở châu Âu, trở thành con người với tất cả các quyền vốn có của thành viên trong một xã hội văn minh: sự chuyển đổi từ thần dân nước ngoài thành công dân.”²⁴ Khi Argentina tăng trưởng mạnh hơn, một phần nhờ công nghệ mới được nhập khẩu (tàu thủy động cơ hơi nước, vận tải đường sắt, máy móc nông nghiệp, ướp lạnh thịt), một phần nhờ vào nhu cầu ngày càng tăng của châu Âu (tăng dân số, tăng sức mua), sản lượng và thu nhập tăng lên đáng kể, tương đương với các nước châu Âu đang công nghiệp hóa. Tuy nhiên, xin lưu ý rằng chúng vẫn thấp hơn so với các xã hội vùng cận biên khác (xem Bảng 20.1). Ngay cả trong điều kiện thuận lợi của Argentina, một mình nông nghiệp sẽ không thể tạo ra năng suất, thu nhập, và tiền lương như có thể đạt được trong một nền kinh tế cân bằng.²⁵ Lao động trang trại, nhất là lao động thuê mướn (di cư), thường chỉ kiếm được một phần tiền lương ở lĩnh vực công nghiệp.

Trong khi đó, các chủ đất, chủ trang trại, chuyên gia, quan chức, và cửa hàng phục vụ họ lại kiếm bộn tiền. Như ở các nơi khác, đồng hồ treo tường và đồng hồ đeo tay vừa là dấu hiệu vừa là công cụ của một xã hội hiện đại, có ý thức về thời gian. Các nhà sản xuất Thụy Sĩ và Mỹ giành giật thị trường mới này và thiết kế các kiểu đồng hồ ấn tượng theo gu La-tinh.²⁶ Cuối thế kỷ 19, Argentina là một ví dụ hứa hẹn nhất về thành công nổi bật, và những người lạc quan dự đoán một tương lai như (hoặc gần như) Mỹ. Thậm chí ngày nay, các nhà kinh tế học tân cổ điển sôi nổi thảo luận về tình huống nghiên cứu này trong lợi ích của lợi thế so sánh.

Nhưng nó có tối ưu không? Nước này có một số người rất giàu, nhưng “vì những lý do chưa bao giờ rõ ràng… luôn phụ thuộc vào vốn và do đó luôn phải lưu ý [nguyên văn] các nước cho vay [chủ nợ], theo những cách làm tổn hại nghiêm trọng tới khả năng tự điều hành công việc của nước này.”²⁷ Người Anh xây dựng đường sắt cho Argentina - gần 1.000 km vào năm 1871, hơn 12.000 km trong hai thập kỷ sau đó - nhưng để phục vụ cho các mục đích của Anh: vận chuyển thịt và lúa mì đến cảng, chứ không phải để phát triển thị trường nội địa của Argentina, người dân địa phương nói vậy. Nhưng làm thế nào mà việc xây dựng một mạng lưới như thế lại không phát triển được thị trường trong nước? Và nếu không, thì đó là lỗi của ai? Điều đó nói gì về tinh thần của doanh nghiệp bản địa? Người Argentina không hỏi những câu như vậy. Đổ lỗi cho người khác luôn là việc dễ dàng hơn. Kết quả: một tâm lý bài ngoại, chống chủ nghĩa đế quốc và cảm giác tội lỗi về việc tự chuốc lấy thất bại.

Bảng 20.1: Sản lượng bình quân đầu người và dân số của các nước cận biên được chọn, giai đoạn 1820-1989 (theo giá đô-la năm 1985)*

•

PPE = purchasing power equivalents (sức mua tương đương).

Mỹ

Argentina

Úc

Canada

1820

1.219

1.250

1870

2.244

1.039

3.143

1.330

1890

3.101

1.515

3.949

1.846

1913

4.846

2.370

4.553

3.515

1950

8.605

3.112

5.970

6.112

1973

14.093

4.972

10.369

11.835

1989

18.282

4.080

13.538

17.236

Nguồn: Maddison, “Explaining the Economic Performance of Nations 1820-1989” (Giải thích hiệu quả kinh tế của các quốc gia giai đoạn 1820-1989), Bảng 2-1.

NAM MỸ SAU ĐỘC LẬP

Paraguay, không có đường ra biển, trên tất cả cần chung sống hòa bình với các nước láng giềng. Nhưng thay vì thế, …

Đồng thời, thiên nhiên ưu đãi cũng tạo nên sự khác biệt. Kinh tế tiếp tục tăng trưởng vào thế kỷ 20, không chỉ trong nông nghiệp mà còn trong khu vực công nghiệp mới. Nó mang hình thức đầu tư trực tiếp của các công ty đa quốc gia, chủ yếu trong ngành chế biến thực phẩm;* và của việc thay thế nhập khẩu, chủ yếu là bởi các doanh nghiệp nhỏ (phần lớn thuộc sở hữu của người nước ngoài, và nhiều người trong đó vào những năm 1930 là người Do Thái tị nạn) và được thúc đẩy vào những giai đoạn thiếu nguồn cung (như trong Thế chiến I), một số ít loại thuế quan bảo hộ, thỏa thuận song phương, và kiểm soát việc trao đổi hàng hóa.²⁸

•

Phần lớn điều này liên quan đến nhu cầu và thị hiếu của người nhập cư mới, kết hợp với tăng trưởng đô thị: người dân thành phố cần thực phẩm đã chế biến. Từ năm 1895 đến 1913, số cơ sở chế biến thực phẩm tăng hơn 20% một năm, lực lượng lao động của chúng tăng 221%, vốn của chúng tăng 8%. Vào cuối giai đoạn đó, nhánh này đã chiếm khoảng 40% trong tất cả cửa hàng công nghiệp, một phần ba lực lượng lao động công nghiệp, 43% đầu tư công nghiệp - Lewis, Crisis of Argentine Capitalism (Khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản Argentina), trang 32.

Không nên cường điệu về khu vực công nghiệp còi cọc và muộn màng này. Dữ liệu trong cuộc tổng điều tra dân số năm 1914 cho thấy - sau 25 năm, với nông nghiệp lộn xộn và lượng nhập cư lớn - hơn một nửa vốn “công nghiệp” nằm trong các mỏ; 1/4 trong các dịch vụ công; và chỉ 13,6% có thể được coi là “sản xuất cơ bản.”²⁹ Sự sản xuất này, rõ ràng là phái sinh, chẳng hề có phát minh hay thích ứng. Không có kết quả gia tăng. Nó phát triển mạnh (sống sót) trong điều kiện làm việc nguyên thủy, gợi nhớ lại các nhà máy đầy ác mộng hồi đầu Cách mạng Công nghiệp Anh, nhưng còn tệ hơn vì nhà nước không quan tâm. Các nhà tuyển dụng cũng vậy, khi cho rằng những tổn thất về người có thể dễ dàng được thay thế bằng lao động nhập cư. Họ biết rất ít về công nghệ của chính doanh nghiệp mình và không thể trông chờ họ nghĩ đến việc cải thiện nguồn nhân lực. Một vài người sáng suốt cố gắng thuyết phục những người thời sơ khai này rằng công nhân và điều kiện làm việc tốt hơn sẽ là lợi thế riêng của họ. Nhưng đã bị phớt lờ, bị coi là viễn tưởng thiếu thực tế, không biết gì về nhà máy và công nghiệp. Kết quả là ngành công nghiệp cứ lạc hậu theo thời gian.³⁰

Mỗi ngành công nghiệp đều có những mối nguy hại riêng về sức khỏe. Trong các nhà máy dệt, kim loại, diêm sinh và thủy tinh, không khí luôn đẩy bụi mịn gây rát phổi. Trong các nhà máy da, quá trình lưu hóa đòi hỏi việc sử dụng các axit sunfuric, nitric, và muriatic cũng như asen và amoniac, tất cả đều tạo ra hơi độc ngập trong nhà máy. Tại các công ty chế biến và đóng gói thực phẩm, công nhân đi lại trên sàn nhà trơn trượt đầy máu đông, ruột, và phân động vật. Mùi hôi thối tràn ngập. Những người mang thịt đến kho đông lạnh phải quấn vải hoặc báo cũ quanh tay và mặt, cẩn thận không để máu tươi dính lên quần áo và đóng băng trên người mình. Bệnh thấp khớp là phổ biến, và chỉ có một số ít công nhân ở các công ty này tồn tại được trên năm năm.

Nền công nghiệp Argentina khi đó không phải là động lực của cỗ xe tăng trưởng mà chỉ là hành khách quá giang, và rời khỏi cỗ xe này khi giai đoạn rối ren trở lại sau Thế chiến II. Lao động, dù trong công nghiệp hay nông nghiệp, đều bất mãn và dính phải những lang băm ý thức hệ - chủ nghĩa vô chính phủ trước Thế chiến I, chủ nghĩa dân túy Perón sau Thế chiến II - đó là sự trả thù của những kẻ vô quyền lực. Nhà kinh tế học Paul Samuelson cho rằng sự bất mãn này do mâu thuẫn giữa một bên là kinh tế lạc hậu và xã hội bàng quan, với một bên là chính trị tiến bộ.³¹ Người ta muốn những gì mà cả nền kinh tế lẫn nhà nước đều không thể cung cấp.

Ngày nay, Argentina đang vất vả tìm cách thoát khỏi sự tàn bạo và đàn áp chính trị, chủ nghĩa phiêu lưu quân sự, và suy thoái kinh tế. Cụ thể, thủ đoạn “làm biến mất” những người bị nghi có quan điểm cấp tiến, chứ chưa nói gì đến thù hằn cá nhân, thường bằng cách đưa các tù nhân ra biển và đạp họ khỏi máy bay - còn đám cai ngục và sát thủ thì bắt cóc và “nhận nuôi” con cái của các nạn nhân (một sự dính dáng khủng khiếp từ thời tòa án dị giáo) - tất cả những điều này đã để lại một di sản độc ác và kinh hoàng. Nhưng đồng thời, nghịch lý là chủ nghĩa dân túy sặc mùi khẩu hiệu đã nuôi dưỡng sự khởi đầu của bản sắc dân tộc, chứng kiến thành công phi thường của Evita.

Thất bại trong sự phát triển của Mỹ La-tinh, càng tệ hơn khi so với Bắc Mỹ, được các học giả địa phương và những người đồng tình bên ngoài gán cho hành động xấu xa của các nước giàu hơn và mạnh hơn. Điểm yếu này từ trước đến nay được dán nhãn là “sự phụ thuộc,” ngụ ý một tình trạng thấp kém khi không kiểm soát được số phận của mình; phải làm theo lệnh của kẻ khác. Khỏi cần phải nói, các nước khác khai thác ưu thế của họ để chuyển sản phẩm ra khỏi các nền kinh tế phụ thuộc, giống như giới cầm quyền thuộc địa trước đó đã làm. Máy bơm của đế chế trở thành máy bơm của chủ nghĩa đế quốc tư bản.

Song, để hợp tác với những quốc gia độc lập, có chủ quyền đòi hỏi phải cho vay và đầu tư; cướp bóc đơn thuần không phải là một cách. Điều này cũng đúng với Argentina, nước tiết kiệm rất ít và ngày càng phụ thuộc vào vốn nước ngoài.* Một số nhà kinh tế học cho rằng vốn nước ngoài gây thiệt hại cho tăng trưởng; số khác cho rằng chúng hỗ trợ, nhưng ít hơn so với đầu tư trong nước. Rõ ràng là phụ thuộc vào cách sử dụng. Trong khi đó, vì lý do hiệu quả, không ai sẵn sàng từ chối nguồn tiền từ bên ngoài. Các chính trị gia muốn nguồn tiền này và sẵn sàng mặc cho các nhà lý thuyết về phụ thuộc kinh tế vò đầu bứt tai.

•

Lãi suất tiết kiệm từ 5% trở xuống, gấp ba lần ở Canada và Úc - Taylor, “Three Phases” (Ba giai đoạn), trang 28, Bảng 4.

Một nhà kinh tế học cho rằng tỉ lệ tiết kiệm thấp của Argentina là do dân số tăng nhanh và tỉ lệ nhập cư cao - tôi sẽ thêm vào đây thói quen xấu của việc mua sắm phô trương. Trong mọi trường hợp, dòng vốn nước ngoài phụ thuộc vào điều kiện cung ứng ở nước ngoài cũng như các cơ hội của Argentina. Trong Thế chiến I, người Anh cần tiền và phải thanh lý tài sản ở nước ngoài. Dù vẫn là chủ nợ lớn nhất của Argentina, nhưng họ không còn đóng vai trò thúc đẩy tăng trưởng như ở các thập kỷ trước đó. Mỹ và các nước khác mua một phần số tài sản ế ẩm này, nhưng ở đây, nền chính trị và chu kỳ kinh doanh ở nước ngoài có tiếng nói quyết định, vì vậy Argentina bị kẹt giữa những khó khăn gián đoạn và lặp lại cả về số lượng lẫn điều khoản của đầu tư và tín dụng nước ngoài. Tất cả những điều này đã làm bùng lên xung đột với các chủ nợ, dẫn đến chủ nghĩa cô lập mang tính đối phó - các biện pháp hạn chế chỉ làm trầm trọng thêm tình hình khó khăn và sự phụ thuộc. Khi các nhà kinh tế học và chính trị gia Argentina lên án những sự việc và hành vi sai trái, thực tế hay tưởng tượng, của các lợi ích bên ngoài, họ chỉ khiến vấn đề thêm phức tạp. Nhưng đừng quên rằng, nền kinh tế “tổ kén” đã giúp Argentina và các nền kinh tế Mỹ La-tinh khác tránh khỏi những ảnh hưởng tồi tệ nhất của Đại Suy thoái. Đó là bản chất của tổ kén. Nhưng nó cũng ngăn họ khỏi cạnh tranh, các tác nhân kích thích, và các cơ hội cho tăng trưởng.

Các lập luận về sự phụ thuộc kinh tế nở rộ ở Mỹ La-tinh. Chúng cũng bay xa, tạo tiếng vang sau Thế chiến II với hoàn cảnh kinh tế khó khăn và nhận thức chính trị của các thuộc địa mới được giải phóng. Những người chỉ trích thậm chí nói rằng học thuyết phụ thuộc kinh tế là mặt hàng xuất khẩu thành công nhất của Mỹ La-tinh. Trong khi đó, cả thể lực và trí lực của họ đều đáng chán. Bằng việc nuôi dưỡng một khuynh hướng bệnh hoạn là luôn thấy lỗi ở người khác chứ không phải lỗi của mình, chúng càng làm trầm trọng hơn sự bất lực kinh tế. Ngay cả nếu đúng, tốt hơn vẫn là ngừng chúng lại.

CON ĐƯỜNG BRAZIL-BỒ ĐÀO NHA

Nhà sử học Gilberto Freyre, trong nghiên cứu kinh điển của ông về nền văn minh Brazil, The Masters and the Slaves (Chủ nô và nô lệ), phân biệt các chính sách về định cư ở thuộc địa giữa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Trong khi người Tây Ban Nha đưa ra các hạn chế về quốc gia cũng như tôn giáo, thì người Bồ Đào Nha chỉ quan tâm đến tôn giáo. Người nhập cư có thể đến từ bất kỳ đâu, miễn là họ theo Công giáo La Mã. Trong các giai đoạn nhất định, một tu sĩ được cử ra nước ngoài mỗi khi tàu vào cảng Brazil để thẩm tra và xác minh lương tâm cùng đức tin của những người mới đến.

Những thứ khác không quan trọng, vì đây là dấu ấn về bản sắc chung. “Trong khi người Anglo-Saxon coi một cá nhân là cùng chủng tộc với họ chỉ khi người này có cùng đặc điểm thân thể như anh ta, thì người Bồ Đào Nha bỏ qua chủng tộc và coi một người tự cho là cùng tôn giáo với anh ta là ngang bằng.” (Thật khó hiểu về niềm kiêu hãnh quốc gia, như tên cuốn sách của Freyre biểu lộ.) Freyre so sánh “sự ngọt ngào” của các điều kiện kiểm soát thuận lợi này với sự cục cằn của các thanh tra y tế và viên chức cảnh sát ngày nay (như thể bên tám lạng, người nửa cân), và kết luận:

Điều đáng sợ khiến người nhập cư Công giáo quan tâm đến tận bây giờ chính là kẻ thù chính trị có khả năng phá vỡ hoặc làm suy yếu tình đoàn kết mà trong đó Bồ Đào Nha đã tiến hóa hòa hợp cùng với Công giáo. Sự đoàn kết này được duy trì rực rỡ trong suốt toàn bộ thời kỳ thuộc địa của chúng ta, đoàn kết chúng ta chống lại người Pháp Calvin, người Hà Lan Cải cách, người Anh Tin Lành. Thật vậy, đến mức khó mà phân biệt được Brazil với Công giáo: trên thực tế, Công giáo là chất gắn kết sự thống nhất của chúng ta.³²

“MUERO CON MI PATRIA!” - TÔI CHẾT CÙNG ĐẤT NƯỚC TÔI!*

•

Những lời cuối cùng của Francisco Solano Lopez, Tổng thống-Nguyên soái của nước cộng hòa Paraguay, bị giết trong hành động cuối cùng của Chiến tranh Liên minh Ba nước, 1864-1870.

Trong biên niên sử của sự-phát-triển-từ-bên-trên, của sự công nghiệp hóa bằng chỉ thị, không có trường hợp nào thấm thía và viển vông hơn Paraguay, thành trì cộng hòa nằm sâu trong những khu rừng rậm và rừng nhiệt đới Nam Mỹ, cách biển hàng trăm dặm. Một số học giả, bị hấp dẫn bởi thử nghiệm này - một người trong họ nói về một nền kinh tế “cất cánh”³³ - xem nó như là một ví dụ khác về doanh nghiệp và khát vọng bản địa bị các đế quốc châu Âu và tay sai địa phương ngăn chặn.³⁴ Tuy nhiên, đây là lời giải thích sai lầm về một mô hình không phổ biến về sự phát triển sớm lụi tàn vì các mục tiêu chính trị.

Paraguay là một nước đặc biệt nhất, nhiều người Anh-điêng (Guarani) hơn bất kỳ nước nào khác trên lục địa này, vì sự đàn áp người bản địa ở các nơi khác đã bị ngăn cản ở đây nhờ sự can thiệp của các giáo sĩ Dòng Tên. Những người này đã được phép thành lập các khu tự trị, và các khu như vậy nằm cách xa những nơi có kho báu và giao thông nên chúng gần như được để yên. Bên cạnh đó, người Tây Ban Nha cần người Guarani: không có họ, người Tây Ban Nha không thể giữ được đất trước những cuộc xâm lược của người Brazil gốc Bồ Đào Nha.

Sau độc lập, giống như các quốc gia khác bị vỡ ra từ đế quốc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha vĩ đại, Paraguay đã gần như ngay lập tức rơi vào tay các nhà độc tài. Luật pháp quy định đây là nước cộng hòa, nhưng thực tế lại là chế độ độc tài - một sự kết hợp giữa chủ nghĩa độc tài nhân từ và chuyên chế dân túy.* Người đầu tiên trong các nhà độc tài này (cách ông tự gọi mình), Tiến sĩ Gaspar Rodriguez de Francia, khá đặc biệt. Một ý thức hệ Jacobin, và giống như nhiều người gốc Pháp, là một luật sư được đào tạo, Francia cam kết duy trì một nền cộng hòa của những người bình đẳng và ông bình đẳng hơn phần còn lại. Ông là “nhà lãnh đạo có tổ chức,” hiện thân tinh hoa cho ý chí quần chúng.35 Ông nuôi dưỡng hình ảnh này. Khi một người dân làng Anh-điêng đến gặp ông, sẽ được ông tiếp đón vô cùng lịch sự, ngồi xuống bên cạnh anh ta, vỗ nhẹ lên lưng anh ta, tỏ ra quan tâm nồng ấm. Nhưng nếu một địa chủ hay nhà tư sản đến gặp, Tiến sĩ Francia sẽ tỏ ra lạnh nhạt và khiến anh ta chờ dài cổ, cuối cùng chỉ được tiếp đón trong sự khinh khỉnh, sốt ruột.

•

Ba nhà cai trị độc tài và ngày tàn của họ là Gaspar Rodriguez Francia (1814-1840); Carlos Antonio Lopez (1840-1862), cùng con trai là Francisco Solano Lopez (1862-1870).

Đây là sự phân biệt đối xử giai cấp (hành động khẳng định), nhưng cũng là sự phân biệt chủng tộc: ranh giới về sự chia rẽ trong xã hội Paraguay là như nhau đối với cả hai sự phân biệt này. Nhà độc tài tối cao muốn xây dựng tính cách Guarani đặc biệt về mặt xã hội, nhằm khuất phục giới thượng lưu Tây Ban Nha và châu Âu sống tại châu Mỹ đã lâu. Để đạt được điều này, ông cấm người da trắng kết hôn với nhau, yêu cầu họ phải lấy vợ hoặc chồng là người Anh-điêng, người da trắng lai da đen, hoặc người da đen.³⁶ Khó có thể nói quy tắc này được thực thi nghiêm chỉnh đến mức nào; nhưng nó cho thấy một ý thức về thực tại chủng tộc và báo hiệu một nỗ lực có chủ ý nhằm tránh chia rẽ xã hội dựa trên màu da vốn xuất hiện ở các nước Mỹ La-tinh khác.

Tiến sĩ Francia và những người kế nhiệm ông, cha con Lopez, có lẽ muốn biến đất nước thành một Sparta khai sáng - bình đẳng, có học, có kỷ luật, và dũng cảm. Giáo dục tiểu học miễn phí và bắt buộc đối với trẻ từ 7 tuổi, một tham vọng lớn. Dù nói thì dễ hơn làm, nhưng hệ thống này đã bắt đầu với 5.000 học sinh, tăng lên 17.000 dưới thời Carlos Antonio Lopez vào năm 1857, 25.000 vào năm 1862 - khoảng một nửa số trẻ trong nhóm tuổi quy định. “Đây có lẽ là một kỷ lục đối với Thế giới Thứ ba tương lai trong thế kỷ 19!” một người hâm mộ hân hoan.³⁷ Học sinh được học đọc, viết, số học, và giáo dục công dân. Qua đó, chúng sẽ biết mình là ai và vì sao. Trong khi đó, các thầy cô giáo, như những người lính giỏi giang trên mặt trận giáo dục, mặc “đồ chính phủ”: hai áo sơ mi, hai quần, một áo choàng, một mũ, một khăn quàng. Tài liệu giảng dạy rất khó kiếm, vì người Argentina không thân thiện đã chặn đường sông, nhưng trong thời gian đầu nhà nước đã nắm giữ 5.000 chiếc sáo - đủ cho mỗi đứa một chiếc. Mỗi học sinh được nhắc nhở về tầm quan trọng mà Plato dành cho âm nhạc như một phần trong nền giáo dục lý tưởng của ông; về vai trò của âm nhạc trong các trường học của Muhammad Ali ở Ai Cập vào cùng thời kỳ (xem bên dưới, chương 24). Nhưng Muhammad Ali không bao giờ mong muốn việc phổ cập giáo dục.

Rắc rối với các nhà nước cải cách, lý tưởng hóa là họ đạt được sức mạnh nhờ tiến bộ và sau đó không chống lại được cám dỗ. Họ đe dọa và phá hoại các nước láng giềng, làm đảo lộn sự cân bằng quyền lực và nguyên trạng. Hành động như vậy đã mời gọi sự phản ứng. Vì vậy, các nhà độc tài của Paraguay nhỏ bé đã nuôi dưỡng tham vọng, cùng với nỗi sợ về nguy hiểm từ các nước lớn hơn xung quanh; tóm lại, chứng hoang tưởng ẩn chứa điều phi lý nhưng hoàn toàn dễ hiểu. (Ai dám nói người hoang tưởng không có kẻ thù?) Mối đe dọa lớn nhất đến từ Argentina, nước vốn coi Paraguay là một tỉnh nổi loạn và tìm cách thôn tính.³⁸ Nhưng tất cả các nước láng giềng đều không mấy thiện cảm với những thử nghiệm mang tính cách mạng bên cạnh mình.

Do đó, các nhà lãnh đạo Paraguay quyết tâm xây dựng nền kinh tế và có được các vũ khí cần thiết để bảo vệ và tấn công theo mọi hướng. Để đạt được điều này, họ không chỉ cần vũ khí mà còn cả công cụ và máy móc công nghiệp. Những thứ này chỉ có thể mua được từ châu Âu, và mặc dù Paraguay, với di sản người Anh-điêng của nước này, lại có ác cảm với những thứ từ châu Âu, các nước châu Âu xa xôi xem ra còn hữu ích hơn mấy nước láng giếng tham lam.

Bắt đầu với Carlos Lopez, chính phủ Paraguay bèn ký hợp đồng với các nhà cung cấp châu Âu để mua tàu hơi nước, động cơ hơi nước, và nhà máy công nghiệp (quan trọng nhất là một xưởng đúc sắt và một lò sản xuất vũ khí). Các hợp đồng này được thanh toán bằng việc xuất khẩu sản phẩm tự nhiên ít ỏi (chủ yếu là yerba mate, giống như trà, một thảo dược gây nghiện nhẹ) và các khoản vay khiêm tốn của một nhà đóng tàu và nhà cung cấp London. Mạng lưới đường sắt và điện báo được khởi công, nhưng việc xây dựng đường sắt tỏ ra rất chậm chạp, vài cây số mỗi năm cho đến khi chiến tranh tới gần mới đẩy nhanh nỗ lực này. Khoảng 200 kỹ thuật viên châu Âu được thuê, nhưng họ không phải là người giỏi nhất. Khỏi cần phải nói, hệ thống được lắp đặt thô sơ này không sản xuất được hàng hóa đạt chất lượng xuất khẩu; nhưng lại tìm thấy lối ra ở quân đội và người Anh-điêng bản địa, rồi bị tạm dừng đột ngột vì phải nhập khẩu từ nước ngoài.³⁹

Đồng thời, người Paraguay mua vũ khí của châu Âu, thường là đồ cũ, nhỏ, và là đồ bỏ đi, rồi xây dựng pháo đài trước nguy cơ chiến tranh. Cụ thể, một pháo đài ở Humaita nằm trên đoạn uốn cong hình chữ U của sông Parana, có thể tùy ý đóng cảng với tàu nước ngoài, trong đó có tàu sông của Argentina. (Sự thay đổi đó khá hợp lý.) Đến lượt mình, các nước láng giềng, bị cảnh báo bởi lời lẽ và những vụ va chạm, bắt đầu tự trang bị vũ khí. Cụ thể, người Brazil bắt đầu mua tàu sắt, nhằm theo dõi việc chặn đường Parana nếu cần.

Khó có thể nói nước nào đã bắt đầu cái gì. Đó là cách chiến tranh bắt đầu.⁴⁰ Nhưng điều chắc chắn là Paraguay không hề do dự khi phải chiến đấu. Nước này cũng góp phần khơi mào chiến tranh, và các đường biên giới trong khu vực này không rõ ràng. Các thủ tục lặt vặt, như phải xin phép khi đi qua lãnh thổ trung lập (đi qua Argentina để đến Brazil và Uruguay), đơn giản là bị gạt sang một bên. Đó là giọt nước làm tràn ly. Tháng 5-1864, Brazil, Argentina, và Uruguay hợp lực để tiêu diệt kẻ quấy nhiễu. Paraguay, với chế độ cưỡng bức tòng quân và lực lượng dự bị, thực tế có nhiều lính hơn ba nước cộng lại; nhưng các nước đồng minh có số lượng quân lính tiềm năng lớn hơn nhiều, chưa nói đến vũ khí tối tân hơn. Thời gian đứng về phía họ.

Tuy nhiên, trong ba năm, những nỗ lực của họ bị chặn đứng bởi pháo đài Humaita, có hàng ngàn quân đồn trú, pháo tua tủa, được trang bị xưởng đúc và lò rèn riêng - ‘“thật là thiên tài quân sự, pháo đài bất khả xâm phạm,’ Sevastopol của miền Nam.”* Cuối cùng, người Brazil bèn mang tới các tàu bọc sắt, đạn địch không thể xuyên thủng. Súng trên các con tàu này đã phá vỡ thành lũy chặn cửa sông. Người Paraguay xua các tàu đầy lính, dũng cảm trèo lên các tàu địch dưới lửa đạn của chính họ. Họ lên tàu, nhưng thấy mọi thứ đóng kín, cửa hầm khóa chặt. Và rồi các thủy thủ Brazil ở bên dưới bắn lên lia lịa, tàn sát đám xâm nhập.

•

Không thể phóng đại: một nhân chứng nói rằng chưa đến 1/3 số khẩu pháo hoạt động được; và một hoặc hai khẩu có từ thế kỷ 17 - Meyer, The River and the People (Dòng sông và con người), các trang 65-67. Meyer ở đây đã dựa vào các ấn phẩm của giới quan sát đương thời, trong đó có Richard F. Burton (ông xuất hiên trong Phe Arabian Nights, Đêm Ả Rập), Letters from the Battlefields of Paraguay (Thư từ các chiến trường của Paraguay) (London, 1870); và trong tiểu thuyết Humaita, cuốn thứ hai của một “bộ ba lịch sử, được viết theo phong cách tiểu thuyết” của Manuel Galvez, có tựa đề Escenas de la guerra del Paraguay (Cảnh tượng cuộc chiến ở Paraguay).

Giờ đây, cuộc bao vây bắt đầu. Chỉ huy người Brazil viết thư cho người đồng cấp là Tướng Alen của Paraguay, đề nghị hối lộ ông ta một khoản tiền khổng lồ (2,5 triệu peso vàng), đảm bảo cấp bậc và quyền chỉ huy trong quân đội đồng minh nếu ông ta giao pháo đài. Câu trả lời của Alen đáng được nhắc lại ở đây: Ông ta đáp: “Tướng quân, tôi không có số tiền đó để đưa cho ông, nhưng nếu phi đội tàu chiến của ông đầu hàng, tôi sẽ trao cho ông Vương miện Hoàng gia của Brazil.” Vậy là quân đồng minh tiếp tục nã pháo và bắn súng, pháo đài chỉ còn là đống đổ nát. Alen báo tin về tổn thất của mình và thất bại sắp xảy ra cho Tổng thống-Nguyên soái, nhưng Lopez lệnh cho ông ta tiếp tục kháng cự. Alen cố gắng, rồi thất bại, từ bỏ hy vọng, và tự bắn vào đầu. Đó là cách dễ nhất để ra đi. Cuối cùng, Lopez cho phép quân đồn trú rời trại: 2.500 lính nòng cốt còn sống sót đã phải đầu hàng chỉ vài ngày sau đó khi bị quân đồng minh đông gấp bốn lần bao vây. Tức giận, Lopez cho bắt vợ của người kế nhiệm Alen và trói bằng xích sắt. Ai mà biết được? Có lẽ bà ta đã giục chồng mình đầu hàng. Lopez tra tấn và đánh đập bà ta trong một tuần, và khi tin rằng bà ta không còn biết gì hết, liền xử bắn bà.

Cuối cùng, sự hung dữ và lòng dũng cảm - phụ nữ Paraguay chiến đấu hết mình như đàn ông - không thể đương đầu với số quân đông gấp bội và vũ khí tối tân hơn: kiếm cung và súng hỏa mai đối với đại bác và súng máy đa nòng. Lopez dẫn đám tàn quân nhỏ vào một đầm lầy nơi tận cùng đất nước. Đạn dược ít ỏi đến mức các vụ hành hình, vốn thoải mái và dễ dàng, phải được làm bằng thép. Khi người Paraguay hết đạn, họ dùng đá và kính vỡ để ném. Bản thân Lopez chiến đấu đến chết - cái chết của ông, cái chết của người con trai cả của ông, và lúc này là cái chết của đa số nam giới Paraguay - thiệt mạng tổng cộng (cả hai giới) khoảng 70% .⁴¹ “Muero con mi patria! (Tôi chết cùng đất nước tôi)” Hầu hết mọi người Paraguay khi biết điều này đều thấy tim mình nhỏ lệ. Nhưng từ khóa là từ "con”(cùng): Tôi chết cùng đất nước tôi.

Để mừng chiến thắng, người Brazil tổ chức tại Rio một trong những buổi hòa nhạc xa hoa nhất trong lịch sử: 18 cây đàn piano, một dàn nhạc gồm 650 nhạc công, một tiểu đoàn bộ binh vũ khí chỉnh tề, và hai khẩu đội pháo dã chiến.⁴²

Paraguay là một nước nhỏ, và sự điên rồ của giới cai trị nơi đây phải trả giá bằng cái chết của hàng trăm ngàn người và nhiều thập kỷ bần cùng. Thế kỷ tiếp theo sẽ chứng kiến nhiều kẻ ngu dốt hung ác và nhiều nạn nhân hơn nữa.

21.

THIÊN TRIỀU: NGƯNG TRỆ VÀ THỤT LÙI

Giờ đây nước Anh đang tỏ lòng kính trọng

Công lao và đức hạnh của tổ tiên trẫm hẳn đã tới bờ biển xa xôi của họ

Dù cống phẩm tầm thường, lòng trẫm vẫn chấp nhận chân thành

Của hiếm và sự khoe khoang khéo léo về các thiết bị của họ, trẫm chẳng trân quý

Dù những gì họ mang tới ít ỏi, nhưng

Trẫm thân ái hào phóng với những người phương xa,

Khi họ muốn chúc thọ trẫm.

Thơ của Hoàng đế Càn Long
nhân dịp công sứ Macartney yết kiến (1793)

Người châu Âu thế kỷ 16 dong buồm qua Ấn Độ Dương để tìm đường tới Trung Hoa đã hết sức ngạc nhiên vì thói kẻ cả xa lạ. Thiên triều - cái tên nói lên tất cả - tự coi mình là thực thể chính trị hàng đầu thế giới: đứng đầu về quy mô và dân số, đứng đầu về hàng ngàn năm lịch sử và kinh nghiệm, đỉnh cao rực rỡ về thành tựu văn hóa và ý thức vượt trội về đạo đức, tinh thần, và trí tuệ.

Người Trung Hoa nghĩ mình là trung tâm vũ trụ. Xung quanh họ, các dân tộc thấp kém hơn bị hấp dẫn bởi ánh sáng rực rỡ và vươn tới họ để có ánh sáng, quy phục và triều cống để đạt được vị thế. Hoàng đế Trung Hoa là “Thiên tử,” đại diện thần thánh, duy nhất của sức mạnh thiên giới. Số ít người diện kiến ông ta thể hiện sự kính sợ bằng cách khấu đầu - quỳ và dập đầu chín lần xuống đất. Những người khác khấu đầu trước bất kỳ vật gì từ ông ta - một chiếu thư, một hán tự viết tay duy nhất. Tờ giấy ông ta viết, quần áo ông ta mặc, mọi thứ ông ta chạm vào đều dự phần trong cái tinh hoa thiêng liêng của ông ta.*

•

Để người ta không nghĩ rằng Trung Quốc kỳ lạ, hãy so với quy tắc ở Tây Ban Nha thời cận đại bắt tất cả đều phải quỳ khi bánh thánh và rượu vang của Thánh Thể đi qua trong lễ rước.

Những người đại diện cho hoàng đế và cai quản cho ông ta được lựa chọn qua các kỳ thi tuyển chọn về Tứ thư và Ngũ kinh của Nho giáo. Các vị quan này thể hiện nền văn hóa cao quý của Trung Hoa - uy tín, toàn vẹn và hùng vĩ. Lòng tự trọng và kiêu hãnh của họ có nhiều cơ hội để thể hiện và thực thi với cấp dưới, và chỉ duy nhất sánh được với sự “phục tùng đáng kinh ngạc” và tự hạ mình của họ trước cấp trên.1 Không gì thể hiện tốt sự cạnh tranh của họ về địa vị hèn mọn như ở buổi chầu sáng, khi hàng trăm triều thần tập trung ngoài trời từ nửa đêm và đứng chầu chực, trong mưa hay lạnh hay quang mây, đợi hoàng đế đến và cúi rạp mình hành lễ. Họ không hề lãng phí thời gian; thời gian của họ là của hoàng đế. Không viên quan nào được tới muộn, và đúng giờ là chưa đủ: đến sớm là bằng chứng của tâm huyết.²

Thói tự cao tự đại về văn hóa như vậy kết hợp với sự chuyên chế từ trên xuống đầy thiển cận đã khiến Trung Hoa trở thành một nước miễn cưỡng cải cách và là một học trò tồi. Sự cải cách nếu có sẽ phải thách thức tính chính thống đầy dễ chịu và bao hàm trong đó sự bất tuân; điều tương tự đối với kiến thức và ý tưởng du nhập.³ Mà thực ra, có gì để học cơ chứ? Sự bác bỏ này của người nước ngoài càng làm nỗi lo lắng tăng lên đối với chính sự kiêu ngạo vốn biện minh cho nó. Đó là nghịch lý của phức cảm vượt trội: thực chất, nó không an toàn và mong manh. Những người mang trong mình phức cảm này cần nó và sợ nhất là sự mâu thuẫn. (Người Pháp ngày nay tự kiêu về sự ưu việt của tiếng Pháp tới mức họ run sợ trước khả năng thành công của một từ mượn, đặc biệt nếu đó là một từ tiếng Anh.)* Vì vậy, triều Minh ở Trung Quốc - đoan chắc về uy quyền của mình - đã run sợ trước thách thức của công nghệ phương Tây, vốn ở đó để học hỏi.

•

Gần đây nhất: từ tiếng Anh CD-ROM, phát âm là say-day-rom trong tiếng Pháp, bây giờ sẽ là cédérom, phát âm là say-day-rom trong tiếng Pháp.

Trớ trêu thay, các vị khách Bồ Đào Nha và các nhà truyền giáo Công giáo đầu tiên này đã dùng các kỳ quan của công nghệ phương Tây để tìm cách tiến vào Trung Hoa. Đồng hồ cơ học là chìa khóa mở tung những cánh cổng. Chúng ta đã thấy đây là một phát minh lớn của châu Âu vào cuối thế kỷ 13, không chỉ quan trọng đối với sự đóng góp của nó cho kỷ luật và năng suất, mà còn đối với tính dễ cải tiến và vai trò đi đầu của nó trong thiết bị đo đạc và kỹ thuật cơ khí. So với nó, đồng hồ nước chỉ là vật tầm thường.

Đối với quan chức Trung Hoa thế kỷ 16, đồng hồ cơ học là một cỗ máy kỳ lạ không chỉ cho biết thời gian mà còn đầy thú vị và mang tính giải trí. Một số đồng hồ phát nhạc; những cái khác là cỗ máy tự động, có các hình tượng nhỏ chuyển động nhịp nhàng khi đến giờ. Khi đó, đồng hồ là thứ mà hoàng đế muốn xem và thưởng thức, là thứ phải được dâng lên ông ta nếu muốn giành được ân huệ của ông ta, là thứ mà một triều thần nhiệt tâm phải dâng lên ông ta trước khi kẻ khác kịp làm. Không dễ. Thiết bị kỳ diệu này phải có người đi kèm. Bản năng và thông lệ của người Trung Hoa ra lệnh phải giữ khoảng cách với người nước ngoài, giới hạn ở một số điểm ngoại vi như Macao và hiếm khi được phép tiến vào trung tâm. Tuy nhiên, chiếc đồng hồ thế kỷ 16 cần thợ đồng hồ đi kèm.

Khỏi cần phải nói, người Trung Hoa rất yêu thích đồng hồ treo tường và đồng hồ đeo tay. Nhưng họ không vui với những người châu Âu đi kèm. Vấn đề ở đây là ý thức của người Trung Hoa về tính toàn vẹn của nền văn hóa, mối liên hệ giữa sự vật, con người, và thần thánh. Các linh mục Công giáo mang mấy cỗ máy này đến đây là những người bán một mặt hàng đặc biệt. Họ tìm cách cải đạo người Trung Hoa theo Chúa ba ngôi nhất thể của Giáo hội La Mã, và đồng hồ chính là một mũi tên trúng hai đích: tấm vé vào Trung Hoa và lý lẽ về tính ưu việt Ki-tô giáo. Những người có thể làm ra cỗ máy này, vốn sở hữu kiến thức địa lý và thiên văn đặc biệt, chẳng phải là những người vượt trội theo nghĩa chung nhất hay sao? Đức tin của họ không đúng hơn, không khôn ngoan hơn chăng?

Các giáo sĩ Dòng Tên sẵn sàng đưa ra lý lẽ này, thổi phồng các quy tắc và nghi thức của Giáo hội để cho phù hợp với hiện thời. (Ví dụ, bài vị Trung Hoa cho việc thờ cúng tổ tiên trở thành dấu hiệu lễ misa Ki-tô giáo.) Người châu Âu cũng đưa ra lý lẽ tương tự. Dưới đây là lời của Gottfried Wilhelm von Leibniz, người đồng khám phá ra tích phân và là triết gia:

Những người này [người Ba Tư, người Trung Hoa] sẽ nói gì khi họ nhìn thấy cỗ máy kỳ diệu mà bạn đã tạo ra, thể hiện trạng thái thực sự của các tầng trời tại bất kỳ thời điểm nào? Tôi tin rằng họ sẽ nhận ra rằng đầu óc của con người có điều gì đó thiêng liêng, và rằng sự thiêng liêng này tự nó nói lên, đặc biệt đối với các Ki-tô hữu. Bí mật của các tầng trời, sự vĩ đại của Trái đất, và sự đo lường thời gian là điều tôi muốn nói tới.⁴

Đôi khi, lý lẽ này có lý. Các nhà truyền giáo Công giáo đạt được một số thành công, dù họ có gặp khó khăn khi thuyết phục những người “cải đạo” có đầu óc cởi mở thành những người lập trường chuyên nhất (không có đức tin nào khác ngoài đức tin “đích thực”) theo truyền thống châu Âu. Nhưng hầu hết người Trung Hoa đều thấy rõ tham vọng này: một cuộc tấn công vào tuyên bố Trung Hoa về tính ưu việt luân lý, một cuộc tấn công vào lòng tự trọng Trung Hoa.

Khi đó, phản ứng hẳn là sự bác bỏ, khinh thường khoa học và công nghệ phương Tây.⁵ Dưới đây là lời của Hoàng đế Khang Hy, người cởi mở và ham hiểu biết nhất trong những người theo đuổi các cách thức của phương Tây, người nhiệt tình nhất trong việc truyền bá chúng: “… mặc dù một số phương pháp phương Tây khác với của chúng ta, và thậm chí có thể là một sự cải tiến, nhưng rất ít trong đó là phương pháp mới. Các nguyên tắc toán học đều xuất phát từ Kinh Dịch, và các phương pháp phương Tây đều có nguồn gốc từ Trung Hoa...”⁶

Huyền thoại ấm lòng đã bắt đầu như vậy. Vì thế, người Trung Hoa sẽ không từ bỏ đồng hồ, muốn có đồng hồ, coi chúng như đồ chơi, nhiều chiếc đúng là như vậy; hoặc như biểu tượng về địa vị chỉ để trang trí, không thể tiếp cận với quần chúng. Trung Quốc phong kiến cận đại không coi kiến thức thời gian là một quyền. Thời gian thuộc về nhà cầm quyền, họ xướng danh (tuyên bố) về giờ, và đồng hồ cá nhân là một đặc ân hiếm có. Kết quả là, dù triều đình có lập các xưởng chế tạo đồng hồ và nhờ các thợ đồng hồ Dòng Tên đào tạo một số thợ giỏi địa phương, nhưng thợ Trung Hoa ấy không bao giờ sánh được với thợ đồng hồ phương Tây - vì chưa có những giáo viên giỏi nhất, thiếu cạnh tranh thương mại và ganh đua. Trung Hoa đế quốc không bao giờ có ngành chế tạo đồng hồ như ở châu Âu.

Chính thói tự cao tự đại (hay sự dửng dưng) này đã định hình phản ứng của Trung Quốc đối với vũ khí châu Âu. Cái chúng ta có ở đây hoàn toàn không phải là một thứ đồ chơi. Súng đại bác và hỏa mai là công cụ của thần chết, và do đó là của quyền lực. Người Trung Hoa có mọi lý do để khát khao những vũ khí này, bởi thế kỷ 17 đã chứng kiến nhà Minh chống trả và thua người Tartar từ phương Bắc. Trong những thập kỷ chiến tranh này, các phát minh của châu Âu lẽ ra đã có thể làm nghiêng cán cân quyền lực.

Nhưng người Trung Hoa lại chưa bao giờ học cách chế tạo súng hiện đại. Tệ hơn, dù đã biết và sử dụng thần công từ thế kỷ 13, nhưng họ đã để tuột mất kiến thức và kỹ năng này. Những bức tường và cổng thành của họ có chỗ để đặt thần công, nhưng lại không có thần công. Ai cần chúng chứ? Không kẻ thù nào của Trung Quốc có chúng cả.* Nhưng Trung Quốc thực sự có kẻ thù, cả trong lẫn ngoài. Không một quốc gia châu Âu nào vì quân địch yếu đuối mà lại ngừng trang bị quân sự; khi đứng trước cái chết, người châu Âu đã cực đại hóa vũ khí. Công nghệ châu Âu cũng phát triển: mỗi bước tiến lại dẫn đến bước tiến xa hơn. Ghi chép Trung Hoa về tiến-một-bước, lùi-một-bước cho thấy một quá trình hoàn toàn khác.*

•

Người Tartar Nữ Chân (Mãn Châu) lật đổ triều Minh, thay thế bằng nhà Thanh của họ, đã chống lại súng hỏa mai Trung Hoa bằng cung tên. Bởi loại súng hỏa mai này rất không hiệu quả, có lẽ do mất quá nhiều thời gian để nhồi đạn và khó di chuyển, nên chúng trở thành gánh nặng hơn là lợi thế. Xem Wakeman, The Great Enterprise (Doanh nghiệp vĩ đại), I, 68.

•

Sinh viên ngành khoa học công nghệ Trung Hoa, đáng chú ý nhất là Joseph Needham và nhóm mình, đã ưu tiên cho các khám phá và phát minh Trung Hoa, cho thấy các kỹ thuật và thiết bị quan trọng có nguồn gốc từ rất lâu, trước khi chúng xuất hiện ở châu Âu. Họ thấy đây đúng là một dấu hiệu của tính sáng tạo và sự phát triển sớm đặc biệt, nhưng lẽ ra họ nên đặt câu hỏi về lý do tại sao sau này lại thoái trào và mất đi.

Vì vậy, hồi năm 1621, khi người Bồ Đào Nha ở Macao dâng bốn khẩu đại bác cho hoàng đế để giành ân huệ, họ phải cử bốn pháo thủ đi cùng chúng. Năm 1630, người Trung Hoa thuê một biệt đội lính hỏa mai và lính pháo binh Bồ Đào Nha để chiến đấu cho họ, nhưng lại từ bỏ ý tưởng này trước khi họ có thể bắt đầu hành động. Có lẽ đây là một quyết định khôn ngoan, vì lính đánh thuê từng là sự chấm dứt hoặc tiếm ngôi của hơn một triều đại.* Nhưng các vị vua nhà Minh đã dùng một số người Bồ Đào Nha làm thầy, và sau đó họ còn dùng các nhà cơ học-thần học Dòng Tên để xây một lò đúc và rèn đại bác.

•

Áp lực thực sự đến từ các thương nhân Quảng Đông, sợ mất độc quyền ngoại thương vào tay người nước ngoài có tiềm năng và hối lộ quan chức tại tòa án để hủy bỏ dự án - Wakeman, The Great Enterprise, I, 77, và chú thích 148.

Những khẩu đại bác Dòng Tên này có lẽ là những khẩu tốt nhất mà Trung Hoa có. Một số vẫn được sử dụng trong thế kỷ 19, 250 năm sau đó. Tuy nhiên, hầu hết các khẩu này chẳng dùng được bao lâu, nổi tiếng là không đáng tin cậy, và gây nguy hiểm cho những người khai hỏa chúng hơn là kẻ thù. (Thậm chí chúng ta đã nghe về đạn thần công Trung Hoa được làm từ bùn khô, nhưng ít nhất chúng cũng được bắn ra đằng nòng.) Nói chung, giới chức Trung Hoa phản đối việc dùng vũ khí, có lẽ vì họ nghi ngờ lòng trung thành của thần dân mình. Xét đến sự vô dụng của những vũ khí này, không biết họ phải lo sợ điều gì cơ chứ. Có lẽ là sự cải tiến khi sử dụng thường xuyên chăng.⁷

Toàn bộ điều này có vẻ phi lý đối với một người chú tâm đến phương tiện-mục đích, nhưng không hẳn vậy; các mục đích là khác nhau. Người châu Âu coi mục đích của chiến tranh là nhằm tiêu diệt kẻ thù và giành chiến thắng; còn người Trung Hoa, đất rộng người đông, lại suy nghĩ khác. Dưới đây là lời của Mu Fu-sheng (một bút danh) về quan điểm của nước này:

… thất bại quân sự là lý do kỹ thuật vì sao nên tiếp thu các kiến thức phương Tây, nhưng nó cũng là lý do tâm lý vì sao không nên làm vậy. Theo bản năng, người Trung Hoa muốn thừa nhận thất bại quân sự, vì điều này có thể đảo ngược, hơn là rơi vào khủng hoảng tâm lý; mọi người có thể chịu được sỉ nhục nhưng không tự hạ mình… Các quan lại nhận thấy mối đe dọa này đối với nền văn minh Trung Hoa không phụ thuộc vào các vấn đề kinh tế và chính trị, họ cố gắng chống lại mối đe dọa này mà không màng đến các mối nguy hiểm về kinh tế và chính trị. Trong quá khứ, người Trung Hoa chưa bao giờ phải từ bỏ niềm tự hào văn hóa: giới cai trị nước ngoài luôn tiếp nhận nền văn minh Trung Hoa. Do đó, không thể tìm thấy trong lịch sử của họ điều gì đó có thể hướng dẫn họ vượt qua cuộc khủng hoảng thời nay.⁸

Đi cùng với sự thờ ơ về công nghệ là sự kháng cự lại khoa học châu Âu. Các giáo sĩ Ki-tô không chỉ mang đến đồng hồ mà còn cả kiến thức (đôi khi cả kiến thức lạc hậu) và ý tưởng. Một số trong đó thu hút sự quan tâm của triều đình: đặc biệt là thiên văn học và kỹ thuật quan sát thiên văn có giá trị đối với một người cai trị đã tuyên bố độc quyền về lịch và sử dụng sự tinh thông thời gian của ông ta để kiểm soát toàn xã hội. Ngoài ra, các giáo sĩ Dòng Tên còn đào tạo những học sinh có tài mà sẽ tiếp tục công cuộc của họ: các nhà toán học biết cách sử dụng logarit và lượng giác; các nhà thiên văn học chuẩn bị các bản đồ sao mới.

Tuy nhiên, rất ít các thành tựu này ra khỏi phạm vi Bắc Kinh, và chẳng bao lâu sau, việc học cái mới đã vấp phải phản ứng đề cao văn hóa truyền thống, lục tìm các công trình bị quên lãng từ lâu của các thời kỳ trước. Một trong những người đi đầu phong trào này (Văn Đỉnh*, 1635-1721) rà soát các ghi chép toán học của triều Tống (từ thế kỷ 10 đến 13) và tuyên bố rằng các giáo sĩ Dòng Tên chẳng mang lại điều gì mới mẻ. Sau này, bản thảo của ông được cháu ngoại xuất bản thành sách Xích Thủy Di Trân (Ngọc trong lòng sông Xích Thủy).⁹ Tiêu đề này khoa trương hơn dự định: khoảng thời gian này, nhiều “tìm kiếm” khoa học của Trung Hoa như đãi cát tìm vàng vậy.

•

Mai Văn Đỉnh sinh ở Tuyên Thành, An Huy, là nhà toán học và thiên văn học nổi tiếng của Trung Quốc đầu đời Thanh. (BT)

Trong khi đó, khoa học châu Âu đã tiến về phía trước, và các giáo sĩ lần lượt mang đến Trung Quốc những kiến thức tốt hơn bao giờ hết (dù vẫn lạc hậu so với vùng biên giới). Tuy nhiên, ở đây, các ràng buộc đã cản trở nhiệm vụ của họ. Họ đã quá tập trung vào mối liên kết giữa tri thức khoa học và niềm tin tôn giáo mà bất kỳ sửa đổi nào của cái trước đều ngụ ý bác bỏ cái sau. Vậy thì, làm sao đối phó với thứ khoa học liên tục thay đổi của châu Âu? Năm 1710, một nhà thiên văn học Dòng Tên tìm cách sử dụng các bản đồ sao mới dựa trên hệ thống Copernicus. Bề trên của ông có lẽ không cho phép, vì sợ “gây ấn tượng về một sự chỉ trích những gì mà người đi trước khó khăn lắm mới chứng minh được và gây ra các cáo buộc mới chống lại tôn giáo [Ki-tô].”¹⁰

CUỐI TRIỀU MINH VÀ ĐẦU TRIỀU THANH, TRUNG HOA, THẾ KỶ 16 VÀ 17.

“Tường liễu” bao quanh khu vực định cư của người Trung Hoa ở Liêu Đông và tách nó khỏi phần còn lại của Mãn Châu.

Không phải người Trung Hoa nào cũng tẩy chay tri thức phương Tây. Một vài quan chức nhìn xa trông rộng và ít nhất một vị hoàng đế hiểu rằng đế quốc này sẽ đạt được nhiều điều nếu học theo những cách mới này. Tuy nhiên, lời nguyền bài ngoại vẫn còn đó. Trong một bức thư hồi tháng 11/1640, giáo sĩ Dòng Tên von Bell viết: “Chữ hsi [phương Tây] rất ít được dùng, và trong các chỉ dụ của mình Hoàng đế không bao giờ dùng bất kỳ từ nào ngoài chữ hsin [tân]; trên thực tế, chữ này chỉ được dùng bởi những người muốn xem thường chúng ta.”¹¹

Hơn nữa, những người muốn hiện đại hóa bị cản trở không chỉ bởi sự bất an mong manh mà còn bởi mưu đồ triều chính, nơi đổi mới được đánh giá theo những hệ lụy của chúng đối với trật tự xã hội. Không có đề xuất nào mà không bị ngáng đường; không có gì mới lạ mà không gieo rắc nỗi lo sợ cho các lợi ích cố hữu. Hơn thế nữa, ở tất cả các cấp, nỗi sợ bị khiển trách (hay tệ hơn) lớn hơn cả triển vọng được khen thưởng. Một ý tưởng tốt mang lại vẻ vang cho cấp trên; còn một sai lầm, lúc nào cũng vậy, luôn là lỗi của cấp dưới. Dễ hơn cả là nói với bề trên những gì họ muốn nghe.¹²

Sự ác cảm thận trọng này trước thay đổi khiến nhiều thế hệ du khách ngạc nhiên. Hãy nghe nhà truyền giáo Dòng Tên Louis Le Comte (1655-1728): “Họ [người Trung Hoa] thích đồ cổ khiếm khuyết nhất hơn là đồ hiện đại hoàn hảo nhất, khác biệt nhiều so với chúng ta [người châu Âu], vốn yêu thích không gì khác ngoài cái mới.”¹³ George Staunton, thư ký của Macartney, chán nản trước sự dửng dưng của người Trung Hoa với các đề xuất cải tạo kênh rạch, đã than thở rằng: “Ở đất nước này, họ nghĩ mọi thứ đều tuyệt vời và những đề xuất cải tiến nếu không đáng bị khiển trách thì cũng đều vô dụng.” Và nửa thế kỷ sau, một tu sĩ Ki-tô là Evariste Huc, tham gia vào nhiệm vụ truyền giáo nặng nề, đã chán chường nhận định: “Bất kỳ kẻ có tài nào cũng bị tê liệt ngay lập tức khi nghĩ rằng những nỗ lực của mình sẽ chỉ mang lại hình phạt chứ không phải phần thưởng.”¹⁴

(Ở đây không chỉ có Trung Hoa đế quốc. Việc bóp nghẹt động cơ và nuôi dưỡng sự giả dối là một điểm yếu đặc trưng của các bộ máy quan liêu lớn, [các tập đoàn kinh doanh] dù là công hay tư. Các đồng nghiệp trên danh nghĩa, đáng lẽ cùng hợp tác, nhưng thực ra lại là đối thủ. Họ cạnh tranh nội bộ, không phải trong một thị trường tự do về ý tưởng mà trong một thế giới khép kín của thủ đoạn và mưu mẹo. Lợi thế nằm trong tay những người có địa vị cao hơn.)

Việc từ chối công nghệ nước ngoài còn nghiêm trọng hơn do chính Trung Quốc từ lâu đã rơi vào tình trạng trì trệ về công nghệ và khoa học, ăn theo những thành tựu đã có từ trước và chậm chạp vì tài năng khuất phục trước quyền lực. Xét cho cùng, Trung Quốc là một thế giới riêng. Vì sao nước này không sản sinh các cuộc cách mạng khoa học và công nghiệp của riêng mình? 1.000 năm trước, người Trung Hoa đã vượt xa bất kỳ nước nào - và chắc chắn là cả châu Âu. Một số người cho rằng ưu thế vượt trội này sẽ còn bền vững trong nhiều thế kỷ sau đó. Vậy thì, vì sao Trung Quốc lại “thất bại”?

Một số học giả Trung Hoa hẳn sẽ xoa dịu nỗi đau bằng cách nói giảm nói tránh: “xã hội Trung Hoa, tuy ổn định, nhưng không hề tĩnh hay không thay đổi… tốc độ chỉ chậm hơn… mức độ thay đổi có ít hơn.”¹⁵ (Đúng, nhưng vấn đề vẫn còn đó.) Những người khác phớt lờ câu hỏi vì không thể trả lời hoặc không chính danh. Không thể trả lời vì không thể giải thích một mệnh đề phủ định. (Điều này chắc chắn không đúng về mặt logic; việc giải thích về thất bại và thành công ở quy mô lớn tất nhiên rất phức tạp, nhưng đó chính là lịch sử.) Không chính danh vì làm gì có thất bại? Chính việc dùng từ này đã áp đặt các tiêu chuẩn và kỳ vọng phi Trung Hoa vào Trung Quốc. (Nhưng vì sao không? Vì sao không nên mong đợi Trung Quốc tò mò về tự nhiên và muốn tìm hiểu nó? Để tích lũy kiến thức và đi từ khám phá này tới khám phá khác? Để theo đuổi tăng trưởng và phát triển kinh tế? Để muốn làm được nhiều hơn với ít công sức hơn? Các thành tựu trước đây của Trung Quốc trong những lĩnh vực này khiến cho các câu hỏi này càng thích đáng hơn.)¹⁶

Còn về mối quan hệ giữa khoa học và công nghệ thì sao? Khoa học có vai trò gì với công nghệ không? Xét cho cùng, khoa học ban đầu không phải là nhân tố đóng góp chính cho Cách mạng Công nghiệp châu Âu, vốn chủ yếu dựa trên các tiến bộ thực nghiệm của những người thực hành. Vậy thì, tác động đối với công nghệ Trung Hoa như thế nào, nếu khoa học đã chậm đến mức gần như chững lại vào thế kỷ 17?

Tôi nghĩ, câu trả lời là ở cả Trung Quốc lẫn châu Âu, khoa học và công nghệ đã (và đang) là hai mặt của một đồng xu. Việc phản ứng trước bất kỳ kiến thức mới nào là một sự nhất quán, và xã hội thờ ơ với cái mới lạ từ nguồn này thì cũng thờ ơ với cái mới lạ từ nguồn khác.

Hơn nữa, Trung Quốc cũng thiếu các thiết chế tìm tòi và học tập - trường học, học viện, hội nhóm thông thái, thách thức và ganh đua. Cảm giác về cho-và-nhận, về đứng trên vai những người khổng lồ, về tiến bộ - tất cả những điều này đều yếu kém hoặc không có. Đây lại là một nghịch lý khác. Một mặt, người Trung Hoa chính thức tôn thờ các tiền nhân; năm 1734, một chỉ dụ hoàng đế bắt các ngự y phải cúng tế cho các ngự y quá cố.¹⁷ Mặt khác, họ để cho các khám phá của mỗi thế hệ mới rơi vào quên lãng, để sau này được tìm lại, có lẽ là bằng cách nghiên cứu cổ vật và khảo cổ học.*

•

Và điều này bất chấp nỗ lực đáng kể để thu thập kiến thức trong bách khoa thư. Một dự án như vậy, thực sự là một tuyển tập, có thể là tuyển tập lớn nhất từng được làm: 800.000 trang - Spence, Search for Modern China (Cuộc tìm kiếm Trung Quốc hiện đại), trang 86. Nhưng sự thừa thãi về bách khoa thư là một dấu hiệu xấu: giống như bức ảnh tĩnh, chúng nhằm mục đích sửa chữa kiến thức tại một thời điểm. Chúng hữu ích với tư cách là các công trình tham khảo, đặc biệt là cho các nhà sử học, nhưng chúng có thể cản trở yêu cầu tự do.

Do đó, lịch sử về những tiến bộ của Trung Quốc giống như một trong những điểm sáng, tách biệt về không gian và thời gian, không được liên kết bởi sao chép và thử nghiệm, tù mù khó hiểu vì ẩn dụ và tỏ ra cao siêu, được phổ biến hạn hẹp (không thể so với công nghệ in ở châu Âu) - trên thực tế, như những con thiêu thân rải rác. Phần lớn từ vựng được nghĩ ra vào lúc đó và nhanh chóng không được dùng đến, khiến các học giả ngày nay phải mất rất nhiều công sức mới hiểu nổi những hán tự mà lẽ ra khá quen thuộc. Nhiều suy nghĩ vẫn còn sa lầy trong suy xét và hoài nghi siêu hình. Ở đây, Nho giáo, vốn xem thường nghiên cứu khoa học, mà nó coi là “can thiệp” và nông cạn, đã góp thêm lời chê bai: “Các người có thể thấy bề ngoài của nhiều thứ bằng kính hiển vi… Nhưng đừng cho rằng mình đang thấy được những gì trong đó.”*

•

Từ một bài thơ, đầu thế kỷ 19, của con trai thủ tướng, bản thân ông cũng là một quan chức nhà nước cao cấp, được trích trong Taton, biên soạn, General History (Lịch sử tổng quan), II, 593. Tất nhiên, đôi lúc có thể tìm thấy sự trợ giúp trong Nho giáo cho các vị trí khác. Có thể trích dẫn những lời thiêng liêng vì mục đích cá nhân. Điều này không ngăn được mọi người sử dụng nó cho mục đích xấu.

Mong muốn trao đổi và thách thức này, tính chủ quan này, đã lý giải cho việc không chắc đạt được và dễ mất đi vị thế. Học giả Trung Hoa không có cách nào biết được khi nào họ đúng. Chỉ những nghiên cứu sau này, chủ yếu là của phương Tây, mới phát hiện và trao vòng nguyệt quế thành tựu cho những người cảm thấy bị thôi thúc hơn. Dễ hiểu tại sao Trung Quốc phản đối những thứ du nhập từ châu Âu. Kiến thức châu Âu không chỉ xa lạ và ngầm hạ thấp giá trị. Sôi nổi và phấn khích, khẩn cấp và cạnh tranh, cam kết không khoan nhượng với chân lý và tính hiệu quả (ngoại trừ giáo sĩ Dòng Tên), nó đi ngược lại các đặc tính Trung Hoa.

Vì vậy, nhiều năm, nhiều thập kỷ, và nhiều thế kỷ cứ thế trôi. Châu Âu bỏ xa Trung Quốc lại phía sau. Ban đầu không tin và khinh thường, Trung Quốc ngày càng lo lắng và thất vọng. Từ chỗ đề nghị và cầu xin, người phương Tây đã trở nên quyết tâm và hết kiên nhẫn. Người Anh chứng kiến hai sứ thần bị khinh miệt xua đuổi. Lần thứ ba, năm 1839, họ đến trên các chiến hạm và thổi tung cửa khẩu. Các quốc gia phương Tây khác theo sau, và tiếp đến là người Nhật, với tham vọng thống trị sau thời kỳ Minh Trị Duy Tân (1868), hành động nhằm sánh ngang với Anh, Pháp, Đức, và Nga.

Mặc dù vậy, những người bên ngoài hầu như không làm trầy xước được bề mặt của vương quốc gốm sứ: một số thành phố thương mại duyên hải; các khu vực ảnh hưởng không rõ ràng trong nội địa; quyền nhập khẩu nha phiến, dầu lửa, và hàng công nghiệp. Chúng đại diện cho chỉ một phần nhỏ của thị trường, nhưng quy mô tiềm năng của thị trường - rất nhiêu người! - khiến Trung Quốc trở thành El Dorado huyền thoại của các thế kỷ 19 và 20.

Bên trong vẻ ngoài mong manh, đế quốc này không yên, dân chúng lầm than, triều thần chia rẽ, giới cai trị bấp bênh. Xin nhớ rằng, nhà Thanh (1644-1912) có nguồn gốc Mãn Châu. Một tộc người du mục nhỏ khoảng một triệu người đã thu phục được một quốc gia hàng trăm triệu người và cai trị trong 250 năm. Cũng đừng quên rằng, triều đại này đã tiếp nhận và thẩm thấu văn hóa Trung Hoa, nhưng sự khác biệt trong cách cư xử, nguồn gốc, và đặc quyền vẫn còn. Những dấu hiệu (bắt người Hán để tóc đuôi sam) phân biệt người cai trị với kẻ bị trị - một cái gai trong mắt người Trung Hoa. Và dù phần lớn bộ máy hành chính nhất thiết phải là người Trung Hoa và các quan chức này không thiếu sự cần mẫn và lòng trung thành, nhưng họ cuối cùng vẫn bị cắt giảm do địa vị vốn dĩ thấp kém và bị bêu riếu vì sự hợp tác của mình.

Những năm đầu tiên của triều đại mới đã có sự cải thiện. Hòa bình và trật tự được khôi phục; nguồn cung lương thực đáp ứng đủ nhu cầu. Đây là món quà lớn nhất của châu Âu cho dân tộc nghĩ rằng họ đã có tất cả: cây trồng mới (khoai tây, khoai lang, lạc) có thể trồng được trên những loại đất cao, cằn cỗi khác. Nhưng giờ đây dân số Trung Hoa tăng mạnh - phản ứng theo thuyết Malthus truyền thống - và khi nguồn cung lương thực chững lại, thì nạn đói, sự thiếu ăn, và bất ổn dân sự đã quay lại. Hoàng đế Khang Hy (1662-1722) vừa băng hà thì những rối ren bắt đầu, lúc đầu dễ dẹp nhưng lại góp thêm bão tố.

Người Trung Hoa dễ dàng chuyển sang bài ngoại. Người nước ngoài trở thành tâm điểm của sợ hãi và hận thù, bị coi là nguồn gốc của khó khăn, áp bức, và sỉ nhục. Phần lớn bản cáo trạng này đều hợp lý: siêu cường không mang lại điều tốt đẹp nhất cho con người. Nhưng để đổ lỗi cho các vấn nạn trong nước, thì đó là một lối thoát thất sách. Mạnh mẽ và khốc liệt nhất trong những cuộc nổi dậy trong nước này là khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc (1850-1864), một cuộc nổi dậy mang màu sắc tôn giáo, cho rằng thuyết ưu tiên người bản địa của nó là một phần của thời hoàng kim Ki-tô và phải mất hơn một thập kỷ mới bị dẹp tan, với cái giá hơn 20 triệu sinh mạng.

Tất cả những bất mãn này đã ngăn cản việc hiện đại hóa kinh tế. Ví dụ, vấn đề sở hữu và quản lý bởi người nước ngoài khiến việc xây dựng đường sắt vô cùng phức tạp. Tàu hơi nước bị đánh đồng với tàu chiến - công cụ xâm nhập và áp bức. Cơ giới hóa - không được khuyến khích do thừa mứa lao động rẻ mạt còn phụ nữ thì không muốn làm việc bên ngoài ngôi nhà - bị coi là cùng một giuộc.¹⁸ Kết quả là, nền công nghiệp sản xuất tới cuối thế kỷ 19 vẫn chưa manh nha, chỉ rón rén ở các khu định cư nước ngoài thuộc vài cảng theo hiệp ước - các mụn nhọt đặc quyền trên da của đế quốc Trung Hoa. Do nước này không thể dùng thuế quan để tự vệ trước hàng nhập khẩu - bị cấm bởi các hiệp ước bất bình đẳng do bên ngoài áp đặt - hoạt động kinh doanh trong “thuộc địa” này không hề có ảnh hưởng tốt đến nền kinh tế nội địa. Trung Quốc vẫn chủ yếu là nông nghiệp với một số nơi có cả thủ công mỹ nghệ.

Và nghèo. Nhà truyền giáo Evariste Huc, người đi khắp Trung Quốc từ năm 1839 đến 1851, chứng kiến cảnh lầm than:

… không nghi ngờ gì nữa, chẳng thể tìm thấy ở nước nào cảnh nghèo đói thảm thương đến vậy như ở Thiên triều. Không năm nào không có nhiều người chết đói ở vùng này hay vùng khác của Trung Quốc; còn số người chỉ sống lay lắt từ ngày này sang ngày khác thì vô kể. Một trận hạn hán, lũ lụt, hay bất kỳ tai ương nào xảy ra phá hoại mùa màng chỉ ở một tỉnh thôi là 2/3 dân số ngay lập tức thiếu ăn. Quý vị thấy họ tập hợp thành nhiều toán - đội quân cái bang hoàn hảo - và cùng nhau lê bước, đàn ông, đàn bà, và trẻ em, để kiếm chút đồ bố thí ở làng mạc và phố thị,… Nhiều người lả đi và chết trước khi đến được nơi mà họ hy vọng tìm thấy sự giúp đỡ. Xác họ nằm trên đồng ruộng và bên vệ đường, quý vị có thể đi qua mà không để tâm - cảnh tượng khủng khiếp quá đối quen thuộc.¹⁹

“KHOA HỌC PHỔ THÔNG HIỆN ĐẠI, ĐỒNG Ý;

KHOA HỌC PHƯƠNG TÂY, KHÔNG!”

Không có gì khiến một sử gia day dứt hơn là những vết thương của quá khứ. Điều này dường như đặc biệt đúng khi nghiên cứu những quốc gia và dân tộc bị thời gian ngược đãi. Những dân tộc từng giàu có thì trở nên nghèo khó, từng hùng mạnh thì sụp đổ. Những kẻ thua cuộc và nạn nhân như vậy luôn hoài niệm về quá khứ tươi đẹp và mang trong mình sự oán giận được nuôi dưỡng bằng trải nghiệm cay đắng. Và nhà sử học, tìm cách hiểu và lý giải họ cho những người khác đang muốn hiểu và yêu mến họ, thấy mình bị cuốn vào chiến dịch để biện minh cho quá khứ, để khẳng định nhân phẩm, để xoa dịu vết thương của họ.

Đây là một sứ mệnh đáng giá. Tuy nhiên, nó có thể chắn ngang đường khoa học. Không ở đâu sứ mệnh này lại rõ hơn như trong việc nghiên cứu và giải thích lịch sử Trung Hoa, cái rốn của vũ trụ, đế quốc giàu có và đông dân nhất trên Trái đất 1.000 năm trước, vẫn là một đối tượng của sự thán phục khoảng 300 năm trước, để rồi sau đó chỉ còn là chê bai và thương hại. Mong muốn của các nhà Hán học nhằm bảo vệ Trung Quốc trước những người bên ngoài có ý xúc phạm đã cho ra đời một nhánh nghiên cứu nhỏ mang tính tự vệ, thường tỏ ra uyên bác và có ý hăm dọa, nhằm ca ngợi thành tựu của Trung Hoa và phản bác sự chỉ trích của phương Tây.

Không ở đâu mà việc cố gắng bảo vệ ý kiến này, trên thực tế là xâm phạm, nổi bật hơn thế trong các thảo luận về sự thất bại được cho là của khoa học và công nghệ Trung Hoa, nhất là trong bối cảnh Trung Quốc tiếp xúc với châu Âu. Nhiều chuyên gia Trung Hoa bực mình khi bị nhắc tới thất bại này, vì hai lý do chính. Thứ nhất, người phương Tây thường coi đây như một dấu hiệu về sự thấp kém và là bằng chứng về tính ưu việt của họ. Trong các thế kỷ 17 và 18, ngay cả những du khách vốn ngưỡng mộ Trung Quốc nói chung cũng như chính quyền, triết lý, thành quách, mô hình đường bàn cờ, hàng hóa, và nhiều lĩnh vực khác của Trung Quốc nói riêng, thường chỉ trích và coi thường khoa học Trung Hoa. Thật khó xử.

Thứ hai, không có gì gây đau khổ cho người dân và chính phủ của một nước Trung Quốc mới hơn là thái độ hạ cố này. Trong quá khứ, người Trung Hoa coi đất nước họ là “một trung tâm văn minh.”²⁰ Giờ đây họ nên coi nó là gì - toa cuối của một đoàn tàu châu Âu chăng? Làm sao để hòa hợp giữa một di sản của lòng tự trọng thái quá với việc theo đuổi khoa học phương Tây đây? Câu trả lời: nhấn mạnh tính chất toàn cầu của nghiên cứu khoa học và tiến bộ công nghệ - một hướng phổ biến - và nêu bật những đóng góp của Trung Quốc cho sự nghiệp đó. “Những thành tựu khoa học và công nghệ cổ đại Trung Hoa chứng tỏ rằng người dân Trung Hoa có đủ khả năng để có được vị trí xứng đáng giữa các dân tộc trên thế giới.”²¹

Các nhà Hán học phương Tây cũng ủng hộ vấn đề này. Một cách là giảm thiểu việc nhập khẩu sự tương phản. Sao cứ phải làm ầm lên? Sao cứ tập trung vào sự va chạm và xung đột Đông-Tây? Các học giả này cho rằng, Trung Quốc có lịch sử riêng, và nếu chỉ xem xét điều này theo hướng đối đầu, như một con rối trước thách thức và phản ứng do châu Âu điều khiển, thì sẽ làm giảm và xóa mất bản chất của nó. Hãy nhìn vào trong thay vì ra ngoài.

Các hoàng đế xưa có lẽ cũng đồng ý vậy. Nhưng kiểu lập luận này không giúp ta hiểu thêm, vì nó đơn giản không liên quan đến vấn đế lạc hậu của Trung Quốc. Bạn không thể giải quyết được một vấn đề lịch sử quan trọng bằng cách vờ như nó không tồn tại và bảo mọi người nhìn sang nơi khác.

Một cách đánh trống lảng tương tự cho rằng chúng ta đơn giản chưa biết hết về khoa học Trung Hoa để đặt câu hỏi này. Hỏi vậy sẽ “rất lãng phí thời gian và mất tập trung… chừng nào còn chưa hiểu rõ truyền thống Trung Hoa từ bên trong.”²² (Cho đến khi nào? Tìm hiểu thêm một chủ đề luôn là ý tưởng tốt, nhưng không gạt bỏ các câu hỏi quan trọng và đúng lúc. Trên thực tế, Nathan Sivin, người đề xuất thái độ thận trọng này và cộng tác với Joseph Needham trong việc khám phá lịch sử khoa học Trung Hoa, đã bỏ qua lời khuyên của chính mình và chuyển vấn đề này sang bối cảnh khác.)

Quan trọng hơn là một nỗ lực nêu bật tính tích cực bằng cách vẽ nên bức tranh vui vẻ về những thành tựu của Trung Quốc trong bối cảnh khoa học toàn thế giới. Chúng ta có thể gọi đây là cách tiếp cận đa văn hóa: kiến thức là một ngôi nhà có nhiều phòng, và các nền văn minh khác nhau đi theo những con đường riêng khi theo đuổi chân lý riêng của mình. Và rồi, ít nhất là trong khoa học, tất cả các chân lý này hội tụ thành một kết quả chung. Vẫn là lời của Sivin:

Những khám phá lịch sử của thế hệ vừa qua không còn là cơ sở cho những huyền thoại cũ rằng nguồn gốc của khoa học hiện đại chỉ thuộc về châu Âu, và rằng trước thời hiện đại không nền văn minh nào khác có thể làm khoa học ngoại trừ dưới sự tác động của châu Âu. Chúng ta dần hiểu rằng các truyền thống khoa học khác biệt với truyền thống châu Âu ở các khía cạnh cơ bản - từ kỹ thuật, đến thiết lập thể chế, đến quan điểm về thiên nhiên và mối quan hệ của con người với thiên nhiên - tồn tại trong thế giới Islam giáo, Ấn Độ, Trung Quốc, và ở cả những nền văn minh nhỏ hơn. Rõ ràng là các truyền thống này và truyền thống phương Tây, không hề tách biệt mà gần như liên tục tương tác, từ khi bắt đầu cho đến khi chúng được thay thế bằng các phiên bản khoa học hiện đại mang tính địa phương mà chúng đã góp phần hình thành.²³

Đây lại là huyền thoại mới, được đưa ra như một tiền đề. Giống như những huyền thoại khác, nó nhằm mục đích định hình chân lý cho các mục đích cao hơn, để hình thành quan điểm trong các chủ để khác. Ở trường hợp này, huyền thoại đó chính xác khi chỉ ra rằng khoa học hiện đại, trong quá trình phát triển của nó, đã lấy kiến thức được các nền văn minh khác phát hiện; tiếp thu và kết hợp những kiến thức và bí quyết đó với những phát hiện của châu Âu. Tuy nhiên, huyền thoại này cũng sai, khi ngụ ý một sự tương tác đối xứng liên tục giữa các nền văn minh khác nhau.

Ban đầu, khi Trung Quốc và các nền văn minh khác dẫn đầu, hầu như mọi sự chuyển giao chỉ đi theo một chiều, từ ngoài vào châu Âu. Đây là ưu điểm của châu Âu: không như Trung Quốc, châu Âu chịu khó học hỏi, thực sự hàm ơn với nhiều phát minh và khám phá trước đây của Trung Quốc. Tất nhiên, sau này câu chuyện đã khác đi: khi châu Âu phát minh ra khoa học hiện đại, dòng chảy liền đảo chiều, dù không phải không có sự kháng cự. Ở đây, cũng như vậy, huyền thoại này sai khi ngụ ý một sự đóng góp ngang nhau, không khác biệt vào kho tàng chung. Phần lớn khoa học hiện đại là do châu Âu tạo ra, đặc biệt là đột phá của các thế kỷ 17 và 18 dưới cái tên “cách mạng khoa học.” Khoa học phi phương Tây không những chẳng đóng góp gì (dù nhiều hơn những gì người châu Âu biết), mà vào thời gian đó còn không có khả năng tham gia, đến nay đã bị tụt lại sau hoặc chệch hướng. Đó là hướng không phổ biến.

Tất cả những điều này đã không khuyến khích việc truyền bá chân lý mới, vì trên phương diện này, các học giả thường bị chi phối bởi lý tưởng và nhu cầu của họ. Ở đây, động cơ chính trị và ý thức hệ ngoại lai có thể do bắt nguồn từ đây:

Nhiều người có học trên khắp thế giới giờ đây đã sẵn sàng hưởng ứng những khám phá mới về truyền thống khoa học Trung Hoa… Mối quan tâm gia tăng đồng nghĩa với sự kính trọng của thế giới trước Trung Quốc đã tăng, nhỏ nhưng có thể nhận thấy. Quan trọng hơn, nó có nghĩa là các nhà khoa học trên khắp thế giới đang ngày càng tham gia trao đổi kinh nghiệm, góp phần giúp các nhà khoa học Trung Hoa tham gia đầy đủ vào cộng đồng khoa học quốc tế.²⁴

Thậm chí giờ đây, họ vẫn cần được khuyến khích.²⁵

22.

NHẬT BẢN: VÀ NGƯỜI CUỐI CÙNG SẼ LÀ NGƯỜI ĐẦU TIÊN

Tất cả chúng ta đều nghĩ [Nhật Bản] sẽ không bao giờ trở nên giàu có: lợi thế thiên nhiên ban tặng, ngoại trừ khí hậu, tính thích làm biếng và ưa vui thú của chính người dân đã ngăn cản điều đó. Người Nhật Bản là một dân tộc hạnh phúc, và hài lòng với mọi thứ, nên có lẽ không đạt được nhiều thành tựu.

Japan Herald,
ngày 9/4/1881 ¹

Một khi đã ở Trung Quốc, người châu Âu chắc chắn sẽ đi tiếp tới Cipangu (Nhật Bản) huyền thoại. (Thực ra, những người châu Âu đầu tiên đặt chân lên mảnh đất Nhật Bản, hồi năm 1543, là do bị một cơn bão đánh dạt vào bờ.) Họ từng nghe nhiều điều tuyệt vời về quần đảo này: vàng nhiều “bất tận” nơi cung điện xa hoa nhất, có mái và trần bằng vàng, những chiếc bàn “chắc nịch” bằng vàng nguyên chất… vàng, vàng, vàng.* Chưa kể đến tính tiết kiệm.

•

Hình ảnh được đưa ra trong Travels (Du hành) của Marco Polo, quyển III, chương 2. Bản thân Polo chưa từng đến Nhật Bản.

Nhật Bản mà họ thấy khác xa với lời đồn đại. Có vàng, nhưng không nhiều đến mức phải trầm trồ. Giống như ở Trung Quốc, dân chúng bị hoàng đế cai trị, nhưng về mặt nguyên tắc hơn là trên thực tế, do đất đai được chia thành các vương quốc hay lãnh địa nhỏ hơn (người Nhật Bản gọi đấy là han, phiên ấp), lãnh chúa ở đó dường như có quyền lực tuyệt đối với thần dân. Thời đó, các vương quốc xung đột liên miên với nhau. Quả thực, trong nửa sau thế kỷ 16, Nhật Bản dường như chìm trong bể máu.

Tình hình đó gây ấn tượng mạnh với du khách đến từ châu Âu, những người mà hành vi của họ khiến người khác phải nể sợ vì bạo lực. Theo lời một giáo sĩ Dòng Tên người Bồ Đào Nha, những ai biết đến Nhật Bản đều “đặt nước này trên tất cả các nước phương Đông, và so sánh nước này với các nước phương Tây về diện tích, số thành phố, và người dân có văn hóa cũng như hiếu chiến.”² Hình ảnh này vẫn cứ tồn tại, ngay cả khi người Nhật Bản đã thôi đánh nhau:

Bản sắc quốc gia khá rõ rệt, và hoàn toàn tương phản với những gì phổ biến khắp châu Á. Đặc biệt, người Nhật Bản rất khác với người Trung Hoa, nước láng giềng gần nhất… Thay vì có thiên hướng thuần phục, im lặng, phục tùng, nô lệ khiến [người Trung Hoa] chuẩn bị và sẵn sàng trở thành thần dân của chế độ chuyên chế, người Nhật Bản có một tính cách đầy nghị lực, độc lập và trọng danh dự.³

Người châu Âu quen với những người lạ; người Nhật Bản thì không:

Ban đầu, người Nhật Bản ngạc nhiên khi thấy những người đàn ông mắt xanh, râu đỏ, và sau đó kinh ngạc trước sức mạnh tự nhiên từ những khẩu súng và thuốc súng của những người đó. Họ được mở rộng tầm mắt xem thế giới này tuyệt diệu đến thế nào… với những con chim và thú kỳ lạ, những dải lụa quý, và vải hoa Damascus đẹp đẽ đến từ các hòn đảo vùng nhiệt đới và Trung Quốc. Họ ngạc nhiên về các ý tưởng và kiến thức… người Nhật Bản, qua tất cả những điều này, tin rằng có một thiên đường và miền đất mới xa xôi ngoài đại dương, và khao khát tìm hiểu nền văn minh đó. Vì nền văn minh này không giống như việc nghiên cứu Nho giáo trong tĩnh lặng, mà là một thành tựu thực tiễn trước mắt họ. Những người đến từ vùng đất mới đó, trước sự ngạc nhiên vô cùng của người Nhật Bản, đã tăng giá hàng hóa, gần như là một loại thuốc phiện, và yêu cầu cung cấp không giới hạn, đến nỗi ngay cả một ngọn cỏ hay một cái cây cũng trở nên có giá trên thị trường… Người Nhật Bản không thể hiểu tại sao cuộc giao thương với nước ngoài này lại có lợi cho họ. Nên họ trở nên thân thiết với người Bồ Đào Nha giàu có và mạnh mẽ như vậy, và học văn minh của họ, là tư tưởng thường thấy ở thời đó.. .⁴

Trong bối cảnh ấy, du khách châu Âu đã được chào đón nồng nhiệt hơn nhiều so với ở Trung Quốc. Người Trung Hoa muốn cách ly với họ, như một bệnh truyền nhiễm. Người Nhật Bản, ngay sau khi nhận ra sức mạnh to lớn của những người xa lạ này - ví dụ, họ có khả năng bắn rơi chim đang bay - bèn giang tay chào đón họ và tranh nhau học bí mật của những người này. Họ cũng tìm cách buôn bán với du khách, bởi các lợi ích to lớn đạt được. Và người châu Âu, về phần mình, nhìn thấy cơ hội hòa mình vào xã hội cởi mở này và làm giàu, đã vội tìm cách trở nên hữu ích. Những người Nhật Bản rất đỗi kỳ lạ này có hàng hóa tốt, nhưng quá coi trọng các thứ từ châu Âu và dại dột hạ thấp các thứ của chính họ. Hai thế giới đón nhận nhau, và mỗi bên đều nghĩ rằng mình may mắn và bên kia thật hào phóng.

Người Nhật Bản là những người ham học hỏi vì họ khát khao vô hạn. Truyền thuyết của họ kể về một vị vua là dòng dõi Thái Dương Thần Nữ và đất nước họ là cái nôi của văn minh nhân loại. Họ coi mình là một dân tộc được lựa chọn đặc biệt, là chiến binh-kẻ thống trị toàn cõi Đông Á.* Từ lâu, họ đã chịu ảnh hưởng mạnh từ văn hóa Trung Hoa, tiếp nhận hơn là truyền bá, là học trò hơn là thầy giáo. Chữ tượng hình, dụng cụ viết, cũng như phần lớn ngôn ngữ của họ, có nguồn gốc từ Trung Quốc.* Kiến thức của họ về tơ lụa, gốm sứ, và in ấn, phong cách trang trí sắp đặt và hội họa của họ, tín ngưỡng Phật giáo, kiến thức Nho giáo - tất cả đều từ Trung Quốc. Song, học hỏi không bao giờ khiến họ cảm thấy nhỏ bé hơn; ngược lại, họ coi mình vốn đã vượt trội hơn người Trung Hoa rồi.⁵

•

Toyotomi Hideyoshi, “thái chính đại thần” (dajo daijin) và là người cai trị hiệu quả của Nhật Bản từ năm 1586 đến 1598, cho rằng dự tính chinh phạt không chỉ Hàn Quốc và Trung Quốc mà còn cả Ấn Độ là hợp lý. Người Nhật Bản rõ ràng là không có ý tưởng chính xác về quy mô và dân số của những nơi này. Nhưng ai mà biết được? Nhiều thế kỷ sau, một số người Nhật Bản vẫn thấy tất cả những nơi này là địa bàn chinh phạt hợp lý. Viết về Philippines ở thế kỷ 16, Yosoburo Takekoshi, tác giả của Economic Aspects of the History of the Civilization of Japan (Các khía cạnh kinh tế của lịch sử nền văn minh Nhật Bản) (1930), đã bày tỏ nỗi thất vọng (1.482): “Ban đầu người Nhật Bản chiếm đóng quần đảo trước Tây Ban Nha, và vì từng có quyền sở hữu từ trước nên chủ quyền lẽ ra nên thuộc về Nhật Bản, nhưng Tây Ban Nha đã chiếm lại chúng.” Không ngạc nhiên khi người châu Âu thích người Nhật Bản: họ suy nghĩ giống nhau.

•

Nhiều chữ tượng hình của Nhật Bản có cách đọc kép, một theo tiếng Nhật Bản bản địa, một theo phiên âm tiếng Trung; đó là hara-kiri và seppuku. Nhiều chữ chỉ có cách đọc “tiếng Trung.” Việc áp dụng các ký tự và ý nghĩa này đóng góp rất nhiều vào từ vựng Nhật Bản, đặc biệt là trong các khái niệm trừu tượng.

Vì vậy, khi người Nhật Bản gặp người châu Âu, họ bắt đầu học hỏi từ những du khách này. Họ bắt chước việc chế tạo vũ khí và đồng hồ; rất nhiều người cải sang Ki-tô giáo. Và vẫn cảm thấy vượt trội.

Cơn sốt Ki-tô giáo có vẻ sẽ lan rộng như định mệnh. Đức tin mới khá thành công trong giới cai trị địa phương, và thậm chí thành công hơn với các thành viên khổ cực ở bên lề xã hội, chỉ đủ sống. Đây là các chiến lược cải đạo cổ điển: đưa lãnh đạo đi cùng và để họ thuyết phục thần dân của mình; hoặc ban tình thương và đồ ăn thức uống cho những ai thiếu thốn vật chất và tinh thần. Một số lãnh chúa (daimyō - người cai trị han) và samurai (các thành viên của giới võ sĩ quý tộc) nhiệt tâm trở thành Ki-tô hữu. Ki-tô giáo mang đến một sự an ủi và đời sống tâm linh mà xưa nay vẫn vắng bóng trong các nghi thức cùng tập tục. Những người khác cải đạo vì lý do thực dụng: Ki-tô giáo cung cấp một kênh tiếp cận với thương mại và sự trợ giúp công nghệ của châu Âu trong một đấu trường chính trị khắc nghiệt. Có đôi lúc, ngay cả những lãnh chúa tối cao, Oda Nobunaga (thống trị giai đoạn 1568-1582) và sau đó là Toyotomi Hideyoshi (1586-1598), cũng theo đạo.

Nhưng cơn sốt này không thể tồn tại lâu. Nhóm tôn giáo lâu đời tại đây khó chịu trước sự khoan dung này và gieo rắc mối nghi ngờ về động cơ của những kẻ xâm nhập ngoại bang. Các cáo buộc của họ được củng cố bởi sự bóng gió tới từ các đối thủ không theo Công giáo của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha - người Hà Lan, tất nhiên - họ bôi bác hoạt động truyền giáo La Mã như là sự chuẩn bị cho tham vọng chính trị và thương mại của bán đảo Iberia. Và phải nói thật là, đám thuyền trưởng và thương nhân người Bồ Đào Nha và thậm chí cả Tây Ban Nha còn làm màu với nỗi sợ này bằng những hành vi phô trương và hăm dọa. Họ đã nhiễm các thói xấu và lời lẽ cay nghiệt cho phù hợp ở châu Mỹ, Philippines, và quần đảo Indonesia.

Ví dụ: Năm 1597, một thuyền buồm Tây Ban Nha giàu có đã cập bờ Nhật Bản. Người Nhật Bản muốn giữ số hàng trên tàu. Hoa tiêu kháng nghị lên nhiếp chính quan (taiko) Hideyoshi, lãnh chúa tối cao, và định hăm dọa ông bằng sức mạnh của chủ nhân anh ta là Vua Philip. Lấy ra quả địa cầu, anh ta phô trương sự thống trị toàn cầu của Tây Ban Nha, từ châu Mỹ đến Philippines. Làm sao một quốc gia nhỏ bé đến thế lại có nhiều thuộc địa rộng lớn như vậy? nhiếp chính quan hỏi. Ồ, gã thủy thủ bất cẩn nói, Đức vua sùng Công giáo trước hết sẽ phái các linh mục tới truyền đạo cho dân chúng, và những người cải đạo này sau đó sẽ trợ giúp các đạo quân Tây Ban Nha khi xâm chiếm. Điều này đã khiến Hideyoshi càng từ chối trả lại hàng và ra lệnh đóng đinh 26 tín đồ Ki-tô, 17 người trong họ là người Nhật Bản, còn lại là các giáo sĩ Dòng Tên và Dòng Francisco tới từ châu Âu.*

•

Theo báo cáo của Cha Martinez, khi đó là giám mục của Nhật Bản. Trong một bức thư năm 1602, Martinez than vãn về thiên hướng hiếu chiến và ý định của người Tây Ban Nha: họ “rao giảng tôn giáo mà đơn thuần là một công cụ chinh phục… Mọi tai họa Giáo hội giờ đây đã bị phơi bày trước sự xuất hiện của các giáo sĩ đó từ Luzon” - Elisseeff, Hideyoshi, trang 229.

Bên cạnh đó, ở nơi nguy hiểm đầy rẫy xung đột và mưu đồ này, thử thách thực sự mà những tín đồ Ki-tô không thể vượt qua là lòng trung thành thế tục. Đối với giới cai trị của Nhật Bản, không có nghĩa vụ nào cao hơn lòng trung thành cá nhân của thuộc hạ đối với chủ nhân; không có mệnh lệnh nào tuyệt đối hơn mệnh lệnh của chủ nhân đối với thuộc hạ - kể cả phải đi đến chỗ tự sát. Thậm chí ngụ ý rằng tự sát thực chất cũng đồng nghĩa với bản án tử hình. Còn cách nào khác để chứng minh lòng trung thành của ai đấy ngoài việc tuân theo ngụ ý đó? (Việc các lãnh chúa Nhật Bản có thể ép thuộc hạ mổ bụng tự sát (hara-kiri) và việc họ sẵn sàng thực thi quyền lực này thật đáng ngạc nhiên. Khi lãnh chúa Tokugawa Ieyasu và Oda Nobunaga là đồng minh, Nobunaga cho rằng vợ và con trai của Ieyasu - chồng của con gái Nobunaga (tức là con rể ông ta), đang âm mưu ám sát mình. Giết cả hai, ông ta yêu cầu Ieyasu. Và Ieyasu đã cho người xử tử vợ và ra lệnh cho con trai phải tự sát. Người con trai tuân lệnh. Thật khó để nói hành động nào tàn nhẫn hơn: mệnh lệnh của Nobunaga hay sự tuân phục của Ieyasu. Nhưng hỏi vậy tức là đã không nghĩ như một samurai.)

Giờ đây, đối với các Ki-tô hữu Nhật Bản, lòng trung thành và bổn phận cao nhất là với Chúa. Họ đã không còn suy nghĩ như những người Nhật Bản vâng lời nữa. Vì vậy, khi các lãnh chúa hoài nghi thử lòng trung thành của các tín đồ Ki-tô, họ đã không thể vượt qua. Những Phật tử, nhà Nho, và người bài ngoại đã đúng. Đây là một mối đe dọa đối với các giá trị và sự ổn định chính trị của Nhật Bản. Vì vậy, vào năm 1612, sau một thời gian do dự, Tokugawa Ieyasu đã ra lệnh cấm Ki-tô giáo. Thật khó nói khi đó có bao nhiêu người Nhật Bản theo Ki-tô giáo. Có lẽ là 300.000 người. Một số ước tính lên tới 700.000 người, ở một đất nước 18 triệu dân.

Người Nhật Bản bắt đầu đánh bật gốc Ki-tô giáo với sự tàn bạo đặc trưng. Đến Nero* có lẽ cũng phải cảm thấy xấu hổ vì sự mềm yếu của mình. Các tín đồ Ki-tô bị công khai ép buộc từ bỏ đạo. Ai không tuân theo hoặc tái phạm đều bị tra tấn, thiêu sống, hoặc chặt đầu. Ai giúp đỡ các nhà truyền giáo cũng chịu chung số phận. Tướng quân (Shogun) Tokugawa thứ ba là Iemitsu tiếp tục chính sách của ông và cha mình, thường đích thân tham dự các buổi tra tấn. Những ai chống lại đều bị giết sạch không còn một mống. 100.000 chiến binh bao vây khoảng 37.000 tín đồ Ki-tô gồm đàn ông, đàn bà, và trẻ em trong cuộc nổi loạn Shimabara năm 1637-1638. 13.000 samurai này đã chết trong trận chiến tàn khốc - không hề cầu xin tha chết. Sau đó, năm 1671, Mạc phủ (Bakufu, chính quyền Tokugawa) đảm bảo rằng sẽ không có thêm bất kỳ người Công giáo nào được sinh ra. Tất cả các ca sinh đẻ phải được đăng ký, từ Kyushu ở phía nam đến Hokkaido ở phía bắc xa xôi, với việc gia nhập Thần đạo hoặc Phật giáo.⁶ Thủ tục này tồn tại hơn 100 năm. Đây rõ ràng lại là Tòa án dị giáo kiểu Tây Ban Nha, nhưng lần này đàn áp các tín đồ Ki-tô.

•

Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus (37-68), hoàng đế thứ năm và cũng là cuối cùng của triều đại Julius-Claudius. Triều đại của Nero thường bị cho là bạo chúa và xa xỉ; truyền thống Ki-tô giáo và các tài liệu lịch sử cổ xếp Nero là vị vua đầu tiên đã ra tay trấn áp các tín đồ Ki-tô. (ND)

Cuộc bức hại tôn giáo tới tận gốc rễ ấy ban đầu tách biệt với các quan hệ thương mại vốn tỏ ra cực kỳ sinh lời, nhưng về lâu dài thì cả hai đi tới chỗ hội tụ, dẫn đến sự cô lập về văn hóa và thương mại của Nhật Bản. Không còn cách nào khác để ngăn chặn các nhà truyền giáo và sự truyền đạo. Năm 1616, tất cả tàu buôn nước ngoài - trừ Trung Hoa - đều bị cấm cập cảng, trừ Nagasaki và Hirado. Người nước ngoài chỉ được lưu trú ở Edo (sau này tên là Tokyo), Kyoto, và Sakai. Năm 1624, người Tây Ban Nha bị cấm cửa; năm 1639, người Bồ Đào Nha. Người Anh đơn giản là không tới nữa. Chỉ còn lại người Hà Lan.

Từ năm 1633, các tàu Nhật Bản muốn rời đất nước phải được chính quyền cho phép; ba năm sau, tất cả tàu của Nhật Bản chỉ được đi lại trong vùng nội thủy. Từ năm 1637, không người Nhật Bản nào được phép rời khỏi đất nước bằng bất kỳ phương tiện nào - nội bất xuất. Hơn nữa, không được quay về, nếu không sẽ phải chịu án tử hình. Những người Nhật Bản đã ra nước ngoài để buôn bán, khoảng vài chục ngàn người đã đến Philippines và Đông Nam Á, giờ đây như thể bị đắm tàu và phải lưu vong. Sau đó, năm 1639, sau vụ đàn áp người Ki-tô tại Shimabara, không người nước ngoài nào được phép đến và buôn bán, trừ người Triều Tiên tại một hòn đảo nhỏ ngoài khơi Honshu (đảo chính), còn người Hà Lan và Trung Hoa thì ở đảo nhân tạo Deshima trên Vịnh Nagasaki. Trừ phi được triệu tới, còn đâu người Hà Lan như bị quản thúc tại gia. Họ có hai dãy phố gồm các nhà kho và văn phòng để đi lòng vòng. Thức ăn, đồ uống, người hầu, và tình dục đến từ đất liền. Họ uống, hút, bài bạc, héo mòn vì nhàm chán và mê mụ. Không phải nhiệm vụ hay ho gì. Người Nhật Bản muốn vậy.

Tất cả những điều này là một phần chủ yếu của quá trình tự khiến mình vô cảm. Nhật Bản đã có quá đủ khám phá và đổi mới, quá đủ khói lửa và máu đổ. Mục tiêu bây giờ: ổn định trật tự xã hội, cố định các mối quan hệ trong phân tầng xã hội và chính trị, ngăn ngừa bất đồng và xung đột. Ranh giới địa vị được hình thành, và địa vị được cố định ngay từ khi mới sinh. Như trong hệ thống châu Âu trung cổ, mỗi nhóm có chức năng xã hội riêng. Samurai không còn sở hữu đất đai và cai trị cư dân nữa. Từng là lãnh chúa, giờ đây họ trở thành người nhận lương, võ sĩ quý tộc có trách nhiệm phục vụ lãnh chúa; nhưng không phải chiến đấu nữa, vì sẽ chẳng còn giao chiến. Điều này tước đi lẽ sống và sự phô trương ầm ĩ của họ. Nghênh ngang đi lại với hai thanh kiếm, một dài và một ngắn (không ai khác được phép mang kiếm), các samurai làu bàu về đẳng cấp cao hơn của họ trước dân thường. Nhiều người không làm gì ngoài việc sống bằng tiền lương và nuôi dưỡng lòng tự tôn và tinh thần võ sĩ đạo (bushido) vốn đòi hỏi kỷ luật cá nhân khắt khe và có thể được chuyển thành những mục đích tốt đẹp. Một số ít thì nguyện cống hiến cho chính quyền địa phương (han) và tu dưỡng ý thức về bổn phận mà trong tương lai sẽ biến lòng trung thành cá nhân thành nghĩa vụ quốc gia. Những ai nghèo hơn thậm chí còn xắn tay cầm cuốc; một samurai cũng phải ăn, và giống như vị hiệp sĩ tương tự mình ở châu Âu (hobereau của Pháp), anh ta thấy chẳng có gì phải xấu hổ khi cày cuốc.

Trong khi đó, nông dân phải ở nguyên đó và sản xuất lương thực; thương nhân thì buôn bán và kiếm tiền; còn thợ thủ công tạo ra các đồ vật hữu dụng và có giá trị. Hôn nhân không cùng địa vị bị cấm, thậm chí trong giới samurai, cấp cao không được kết hôn với cấp thấp. Trên tất cả là trật tự và sự phù hợp, điều này có nghĩa là không được xáo trộn: “Nói chung trong mọi việc phải tuân theo các quy tắc xưa. Phải cấm những cách làm mới.” Sự bảo thủ này thường được biện minh theo quan điểm Nho giáo: “Dường như trong chính sự, nếu quy tắc và luật lệ của cổ nhân lập quốc được tuân thủ đúng và không thay đổi, thì quốc gia sẽ trường tồn. Nếu hậu nhân thay đổi luật lệ của cổ nhân và tạo ra những luật lệ mới, chắc chắn sẽ dẫn đến hỗn loạn và vong quốc.”⁷

Đề ra nguyên tắc là một chuyện; áp dụng chúng trong thực tế là chuyện khác. Sau nhiều thập kỷ nội chiến, triều đại mới của Nhật Bản quyết tâm đè bẹp bất kỳ dấu hiệu nổi loạn nào từ trong trứng nước. Khi Nobunaga ra lệnh cho Ieyasu giết vợ và con trai, ông ta đã tuân lệnh; và khi Ieyasu đại thắng trong trận Sekigahara* (năm 1600) và được phong tước hiệu Tướng quân (năm 1603), ông ta đã tiêu diệt kẻ thù với sự tàn nhẫn tương tự. Gia tộc Toyotomi bị giết sạch, chỉ còn hai đứa trẻ sống sót. Hàng ngàn trợ thủ của họ bị truy sát, đầu bị bêu trên ngọn giáo để thị chúng.

•

Một trận đánh nổi tiếng trong lịch sử Nhật Bản diễn ra ngày 21/10/1600 tại Sekigahara, thuộc tỉnh Gifu ngày nay. (ND)

Đây là thời điểm trả nợ máu. Những phe cánh thù địch bị mất địa bàn và thu nhập. Những ai may mắn thì bị trục xuất đến những nơi xa xôi và được ban cho các thái ấp nhỏ đến nỗi không thể chu cấp cho đám thuộc hạ của họ. Kết quả là, tràn ngập các samurai vô chủ (ronin), đầy giận dữ với thanh kiếm khát máu, được huấn luyện chỉ để giao chiến và gây sự. Nhiều người trong đó quấy nhiễu Tokugawa, nhưng làm vậy, họ đã tự kết án mình và bị giết trong cuộc thanh trừng.*

•

Một số khôn ngoan hơn đã trở thành thầy dạy kiếm thuật và võ thuật hoặc Nho giáo, số khác trở thành chiến binh-nông dân (goshi). Tuy nhiên, số khác nữa đã phải chết theo chủ nhân của họ - nhiều đến mức tập tục này bị cấm vào năm 1663.

NHẬT BẢN VÀ HÀN QUỐC, KHOẢNG NĂM 1850 - SỰ KẾT THÚC MẠC PHỦ TOKUGAWA VÀ KHỞI ĐẦU MINH TRỊ (MEIJI)

Các hòn đảo của Nhật Bản tạo thành một thế giới nhỏ các trung tâm đô thị buôn bán và cạnh tranh lẫn nhau, các đơn vị cấp tỉnh bán tự trị (han - phiên ấp) và các hòn đảo ngoài khơi nhưng vẫn nằm trong bức tường cô lập.

Những người khác xuất hiện khi một lãnh chúa không có người thừa kế. Trong khoảng thời gian tìm cách củng cố quyền lực, Mạc phủ hài lòng hưởng lợi từ các cơ hội như vậy khi sung công những lãnh địa này rồi ban chúng cho các thủ hạ và sủng thần. Nhưng vấn đề ronin trở nên tồi tệ đến mức năm 1651, Mạc phủ quyết định công nhận tính hợp pháp của việc nhận con nuôi phút lâm chung và để lại các lãnh thổ này cho gia tộc đó.*

•

Oishi, The Bakuhan System (Hệ thống Bakuhan), trang 23. Những ronin này, luôn sẵn sàng trả thù cho sai lầm của chủ nhân, giống như một quả bom hẹn giờ, đe dọa trả thù từ dưới mộ. Trường hợp nổi tiếng nhất là “47 ronin” trả thù tàn bạo và đẫm máu (năm 1702) vẫn còn được nhớ đến. Chính quyền ra lệnh cho họ hara-kiri hàng loạt vì gây xáo trộn trị an và phá vỡ luật pháp; nhưng họ vẫn là anh hùng. Ngôi mộ của họ ở Tokyo là một ngôi đền được nhiều người viếng thăm, và người Nhật Bản đã làm hàng trăm (đúng vậy) bộ phim ca ngợi hành động của họ.

Nhằm đảm bảo trật tự trong đế quốc, Tokugawa hình thành một chế độ con tin khác thường. Theo chế độ luân phiên cư trú (sankin kotai) được thiết lập năm 1634-1635, tất cả lãnh chúa phải xây dựng cơ sở lưu trú ở Edo cũng như tại lãnh địa của họ, và để vợ con ở đó dưới sự canh chừng và kiểm soát của Mạc phủ. Và dù bản thân lãnh chúa rõ ràng phải sống và chấp sự tại lãnh địa của mình, nhưng ông ta bị buộc phải cư trú ở cả hai nơi - luân phiên hằng năm. Đến lượt mình, lãnh chúa cũng đem theo nhiều thủ hạ: thà để họ trong tầm mắt còn hơn là để họ gieo tai họa ở nơi xa. Trong trường hợp khẩn cấp, lãnh chúa có thể xin được tạm thời quay về han trong một thời gian nhất định. Mạc phủ đóng quân tại các trạm canh trên đường để kiểm soát mọi người qua lại và đảm bảo rằng chuyến đi đã được cho phép. Việc phải lưu trú ở cả hai nơi cộng với chi phí đi lại cũng tốn kém. Chế độ luân phiên cư trú không chỉ nhằm kiểm soát các lãnh chúa phản loạn tiềm ẩn mà còn khiến họ suy giảm tiềm lực.*

•

Trong một số trường hợp, các chi phí này tiêu tốn hơn một nửa doanh thu của han. Một chi phí phát sinh là phí tổn xây dựng lại sau đám cháy - mối đe dọa hằng năm trong một thành phố toàn nhà gỗ và giấy. Một khu đã phải xây dựng lại đến 16 lần. Trong trường hợp không có bảo hiểm, lẽ ra phải rút kinh nghiệm và xây dựng khác đi. Xem thêm Nakamura và Shimbo, "Why Was Economic Achievement… ?” (Tại sao thành tựu kinh tế…?) trang 8.

Cùng với các kiểm soát cá nhân này là việc bài trừ có chủ đích những đồ vật và kiến thức nước ngoài. Sách châu Âu, tất nhiên bị cấm, và sách Trung Hoa, nguồn tri thức truyền thống về giáo lý và khoa học, giờ đây bị kiểm soát chặt. Các giáo lý Ki-tô có thể ẩn trong đống sách này.

Ngay cả những thứ có thể hữu ích cũng bị cấm. Trong số các hiện vật châu Âu từng khiến người Nhật Bản kinh ngạc và ấn tượng, có thứ hữu ích và hấp dẫn nhất là súng; nhưng cũng bị cấm. Súng đã giúp định đoạt các cuộc nội chiến. Người Nhật Bản thích chúng đến độ họ học cách tự làm súng và cải tiến các mẫu súng châu Âu. Quả thực, vào cuối thế kỷ 16, có lúc có thể người Nhật Bản đã sản xuất nhiều súng hỏa mai hơn bất kỳ quốc gia châu Âu nào.⁸ Tuy nhiên, một khi các cuộc nội chiến đã được định đoạt, quốc gia do một chính phủ thống trị, thì súng không còn hữu ích nữa. Ngược lại, chúng chỉ gây thêm rắc rối. Tệ hơn nữa, súng là vũ khí cân bằng sức mạnh. Với nó, một thường dân yếu nhất có thể hạ một tay kiếm samurai cừ nhất. Không phải ai cũng có thể làm được điều đó. Vì vậy, nói không với súng.* (Nhưng các kỹ năng để đi đến chế tạo súng lại thích hợp với toàn bộ việc sản xuất máy móc và chế tạo kim loại: tuốc-nơ-vít, đồng hồ cơ, cuối cùng là xe kéo và xe đạp. Một học giả người Nhật Bản cho rằng súng là “gốc rễ của công nghệ thời Minh trị.”)⁹

•

Một số ít được cất giữ trong kho vũ khí công, có niêm phong, giống như một vài khẩu pháo được gắn tại các cảng biển để chổng đỡ những vị khách không mời. Về chuyện này, xem Perrin, Giving up the Gun (Từ bỏ súng).

Hai thứ hàng nhập khẩu chính khác từ châu Âu là kính mắt và đồng hồ. Chúng ta biết rất ít về kính mắt, trừ việc biết rằng người Nhật Bản đã học cách làm ra chúng. Chúng ta biết nhiều hơn về đồng hồ, vì nhiều chiếc trong đó vẫn còn tới ngày nay. Ở đây, một lần nữa, người Nhật Bản chứng tỏ khả năng biến một thứ của nước ngoài thành của riêng mình. Không như người Trung Hoa, họ sản xuất đồng hồ trên quy mô lớn, không chỉ cho người của hoàng gia, mà còn cho các nhóm khách hàng rộng hơn và theo các mẫu đặc thù của Nhật Bản. Không thể tìm thấy mẫu giống chúng ở bất kỳ nơi nào khác, và không có nước phi châu Âu nào khác thành công đến vậy trong việc nội địa hóa sáng tạo này của châu Âu.¹⁰ Hơn nữa, người Nhật Bản thích tự mình chế tạo đồng hồ, không như người Trung Hoa. Sau một thời gian, họ không mua thêm chiếc đồng hồ châu Âu nào nữa; họ cũng không mua đồng hồ theo cặp như người Trung Hoa đã làm với hy vọng rằng một chiếc sẽ hoạt động; hoặc đeo cả cặp với hy vọng rằng một chiếc sẽ chạy đúng (nhưng chiếc nào?). Thay vào đó, họ chế tạo ra loại đồng hồ nhỏ của mình để có thể mang theo và đeo được (định nghĩa về đồng hồ đeo tay). Những chiếc đồng hồ này chạy ổn.

Tôi nói “ổn” vì thứ đồng hồ này của Nhật Bản không thể chạy thật chính xác. Đó là do hệ thống đo thời gian của Nhật Bản trái ngược với đồng hồ cơ, và họ không định thay đổi hệ thống đó. Người Nhật Bản định ra các khoảng thời gian không bằng nhau - không bằng nhau giữa ngày và đêm, không bằng nhau qua các mùa. Họ chia ban ngày và ban đêm thành các phần bằng nhau, do vậy giờ ban ngày chỉ bằng giờ ban đêm tại các điểm xuân phân và thu phân; còn tất nhiên giờ ban ngày dài hơn vào mùa hè, ngắn hơn vào mùa đông, và ngược lại đối với giờ ban đêm.

Về phần mình, đồng hồ cơ giữ nhịp đều đặn - giờ bằng nhau mọi lúc; ít nhất đó là bản chất đã định của đồng hồ. Người Nhật Bản cố khắc phục vấn đề nan giải này bằng cách chế tạo các loại đồng hồ với nhịp điệu ngày đêm khác nhau, hoặc bằng cách thay đổi màn hình để hiển thị các giờ khác nhau; nhưng những cách này cùng lắm cũng chỉ dùng tạm. Mọi cài đặt đều sai ngay từ đầu. Về lý thuyết, các đồng hồ đó cần được chỉnh giờ hằng ngày, nhưng điều này thật phiền toái; nên người ta chỉ chỉnh hai tuần một lần - khi sực nhớ ra. Chẳng sao, việc chỉ giờ hiển nhiên là gần đúng thôi.

Đừng quên rằng, giờ gần đúng như vậy vẫn đủ cho các mục đích xã hội. Thậm chí ngày nay, với đồng hồ thạch anh chính xác đến từng giây, chúng ta vẫn sống với một mức độ chính xác vừa phải - hoặc như là phép lịch sự với người khác hoặc thoải mái cho chính mình. Trong khi đó, việc thiếu hệ thống đo thời gian chính xác đã khiến người Nhật Bản không khai thác được đồng hồ cho tiềm năng khoa học và kỹ thuật của nước này. Khi người Nhật Bản quyết định tiến hành hiện đại hóa vào cuối thế kỷ 19, họ đã sớm từ bỏ hệ thống đo thời gian riêng của mình và chuyển sang dùng giờ bằng nhau. (Người châu Âu đã làm điều này ngay từ đầu - chuyển giờ nhà thờ sang dùng giờ dân sự.)

Quyết định của Nhật Bản tự cô lập với thế giới bên ngoài, quay về với truyền thống và sống trong một cái bong bóng, có vẻ không khác gì với việc Trung Quốc cự tuyệt phương Tây. Có chăng là nước này cứng rắn, nghiêm ngặt và quyết liệt hơn. Nhưng kết quả mới khác biệt làm sao! Chính người Trung Hoa, dù thay đổi đến từng chi tiết và vượt qua nhiều thách thức chính trị, song vẫn mang bản chất như cũ; còn người Nhật Bản, dẫu bám víu vào những cách cũ kỹ, song đã thay đổi đến mức viễn cảnh công nghiệp hóa ở ngay trước mắt họ, kể cả khi không có thách thức từ phương Tây, ngay trước thời Minh Trị Duy Tân.

Có thể phân biệt được hai yếu tố nghịch lý này: (1) các xung lực thúc đẩy sự thay đổi bên trong Nhật Bản; và (2) tác động của việc tiếp xúc với thế giới bên ngoài.

Để hiểu được yếu tố thứ nhất, hãy coi Nhật Bản dưới thời Tokugawa đại khái gần giống như châu Âu trung cổ thu nhỏ. Nó có một chính quyền trung ương bao trùm, Mạc phủ - một thứ giống như đế quốc hay Giáo hội La Mã, nhưng mạnh hơn - và một loạt các han. Các han này giống như các quốc gia riêng biệt - không có chủ quyền, hẳn rồi, nhưng được ban cho mọi hình thức tự chủ, có khả năng chủ động về luật lệ và về quản lý xã hội cũng như nền kinh tế. Do đó, xã hội theo tôn ti trật tự: trên cùng là các võ sĩ quý tộc không có đất với mức lương nhất định và trả bằng gạo; thấp hơn là tầng lớp thương nhân mới, “đang lên". Ở giữa là nông dân, được tôn trọng do họ làm ra lương thực, và thợ thủ công do chất lượng đồ vật họ chế tác. Dưới đây là những kẻ bên lề xã hội, những kẻ “tiện dân” từ khi sinh ra, cụ thể là eta hay burakumin,* bị vấy bẩn bởi công việc của họ liên quan đến cái chết của động vật hay con người. (Trớ trêu thay, các samurai, cũng chia sẻ công việc đồ tể ấy, lại được tôn trọng vì điều đó.)

•

Nhóm người dưới đáy xã hội Nhật Bản, được cho là không trong sạch hoặc bị vấy bẩn bởi cái chết (đao phủ, người làm dịch vụ ma chay, thợ lò mổ, người bán thịt, thợ thuộc da, v.v.) (ND)

Ở châu Âu trung cổ, lãnh chúa phong kiến sở hữu đất đai và có thu nhập chủ yếu là từ địa tô hoặc sức lao động (vốn tạo ra thu nhập dưới hình thức cây trồng). Tuy nhiên, theo thời gian, với sự xuất hiện của một thế giới mới gồm các thành phố và thị trấn, được tiếp xúc với những điều mới lạ và người nước ngoài, lãnh chúa và thê thiếp của họ nảy sinh những nhu cầu mới. Để thỏa mãn chúng, lãnh chúa chuyển đổi ngày càng nhiều thu nhập truyền thống của họ thành tiền, để có thể chi tiêu tùy ý; do đó một xu hướng dài hạn ở Tây Âu là chuyển địa tô thành tiền thuê đất (yếu tố then chốt cho việc giải phóng nông dân).

Ở Nhật Bản cũng vậy. Hệ thống tài chính vận hành dựa trên gạo, nói cách khác, dựa vào sản phẩm lương thực chính, và sự sắp xếp này được thiết kế để chăm sóc cho giới tinh hoa cai trị. Lãnh chúa lấy khoảng 30% vụ thu hoạch, giữ phần lớn cho bản thân và gia đình, và phân phát phần còn lại cho thuộc hạ là các samurai được nhận lương. Không như đám thuộc hạ châu Âu, các samurai này không có tài sản nào trên đất.

Hệ thống này cấp lương thực cho mọi người theo thứ bậc. Về nguyên tắc, thế là đủ. Nhưng vì sống không chỉ có ăn và nhu cầu thì tăng dần theo địa vị, nên lãnh chúa và thuộc hạ cần chuyển đổi phần nhiều thu nhập bằng gạo thành tiền - phương tiện tốt hơn để hưởng thụ những điều tuyệt vời hơn trong cuộc sống. Vì vậy, họ quay sang các thương nhân vốn bị coi thường, vốn đóng một vai trò tích cực hơn bao giờ hết trong cái được cho là một nền kinh tế tĩnh lặng nhưng lại sôi sục với những khát khao. Ở đây bản chất con người kết đôi cùng với các thông lệ chính trị, khi chế độ luân phiên cư trú và bầu không khí xã hội của Edo thúc đẩy sự hoang phí.¹¹

Do đó, điều này càng khiến giới mang kiếm bóc lột nông dân nhiều hơn. Theo lời một người trông coi về tài chính, “Nông dân như hạt vừng: bạn càng ép, bạn càng nhận được nhiều.” Rất hài hước; nhưng ép quá đáng, nông dân sẽ nổi dậy hoặc bỏ trốn, sang thị trấn hoặc han khác. (Như ở châu Âu, sự phòng vệ tốt nhất trước áp bức là khả năng bỏ đi.) Các nhà sử học ước tính có gần 3.000 cuộc nổi dậy của nông dân từ năm 1590 đến 1867, xảy ra thường xuyên và dữ dội hơn trong nửa cuối giai đoạn này và tại các vùng giàu có hơn. Mục tiêu ưa thích: nhà và kho của những nông dân giàu có, thương nhân, và người cho vay. Rõ ràng kinh tế thay đổi đang làm rung chuyển trật tự xã hội và làm rạn nứt khế ước xã hội.

Vay thì dễ hơn là giành giật. Lãnh chúa và samurai quen biết thương nhân của họ, nhiều người trong họ đã hoạt động trong nghề buôn bán ngũ cốc và có sự ràng buộc về chính trị. Do vậy, thương nhân thân quen với khách hàng của mình và cảm thấy không thể khước từ đề nghị vay của họ.* Đừng quên rằng, đối với người cho vay không có gì nguy hiểm hơn là con nợ khỏe hơn mình và có thể quỵt nợ. Hơn nữa, thường thì những con nợ này được chống lưng bởi cấp cao hơn, vốn hoàn toàn có lý do riêng để bực tức trước sức mạnh của đồng tiền và quyết định giảm và xóa nợ.*

•

Những khoản vay này ban đầu thường là tiền trả trước dựa trên lượng thu hoạch lúa dự kiến, được chuyển thành khoản vay dài hạn từ 10 đến 20% mỗi năm - Miyamoto, "Emergence of National Market” (Sự xuất hiện của thị trường quốc gia), các trang 300-301.

•

Trong khoảng 1/4 thứ hai của thế kỷ 18, Tướng quân Yoshimune đã ban hành một số sắc lệnh xóa cho samurai các khoản nợ bảo đảm bằng tiền gạo nếu giá gạo giảm và ngăn chặn các vụ kiện cáo về nợ nần. Thương nhân bắt đầu thúc con nợ theo kiểu cá nhân, đến tận nơi ở và chặn kiệu hoặc ngựa của họ trên đường phố. Một số thì dán cờ giấy đòi nợ ở phía trước nhà hoặc trên cổng - hành động này bị sắc lệnh năm 1729 coi là “thái quá nhất” và không thể chấp nhận được - Takekoshi, Economic Aspects (Các khía cạnh kinh tế), II, 362-366.

Nhưng việc này là con dao hai lưỡi: những kẻ đi vay đã thành thói và những kẻ nợ xấu luôn cần nhiều hơn. (Đó là lý do vì sao giờ đây các quốc gia con nợ thích thương lượng qua thỏa thuận hơn; họ vẫn cần tiền.) Nhưng có thể quỵt nợ không có nghĩa là họ có đủ khả năng để làm vậy. Tin vỡ nợ lan ra, và chẳng chóng thì chầy sẽ chẳng ai muốn cho vay nữa. Vì vậy, lãnh chúa và samurai không ngớt lời khinh rẻ thương nhân sau lưng họ nhưng lại ve vãn trước mặt họ. Ở Nhật Bản, nơi từng tiểu tiết về nghi thức và ngôn ngữ đều là chỉ dấu của sự hơn kém thứ bậc, lãnh chúa và samurai tiêu hoang học cách cúi đầu, ăn nói nhẹ nhàng, tặng quà dịp lễ, ban cho thương nhân quyền đeo kiếm (nhưng chỉ một thanh thôi), và các đặc quyền thương mại (có giá trị hơn những cái cúi chào, nụ cười và quà tặng).

Vậy là thương nhân cho vay, và nhiều người trở nên giàu có. Nhưng hàng trăm người khác bị đá đè vì tin nhầm chỗ. Samurai sẵn sàng chết vì lãnh chúa và chủ nhân của họ, nhưng lời nói của họ lại hoàn toàn vô giá trị, và không chỉ đối với thương nhân. Thường thì thương nhân bị rơi vào tình thế bất lợi, dù có làm gì đi chăng nữa. Trường hợp của Yodoya Tatsugoro đã trở thành huyền thoại. Gia tộc này từng rất giàu có nhờ những việc làm có ích, một trong số đó là đảm nhận các công trình công cộng ở Osaka; không gia tộc nào đóng góp nhiều hơn họ trong việc biến thành phố này trở thành trung tâm giao thương của Nhật Bản. Nhưng Tatsugoro, tộc trưởng đời thứ năm, lại quá giàu đến mức bị nhiều người ghét. Quá nhiều lãnh chúa nợ tiền ông ta tới nỗi, theo đạo đức Nho giáo và vì lợi ích quốc gia, phải làm cho ông ta bớt giàu đi. Năm 1705, Mạc phủ đã tịch thu tài sản và xóa quyền đòi nợ của ông ta, lấy cớ rằng ông ta sống vượt đẳng cấp của mình.¹² Quả là rất đỗi biết ơn.

(Việc đó còn chưa tệ bằng những gì đã xảy ra với Nicolas Fouquet, người quản lý tài chính từ năm 1653 trong chính phủ Louis XIV của Pháp. Quyền lực quá lớn và giàu quá nhanh, Fouquet đã mang số mệnh phải bị tiêu diệt khi mời Louis đến thăm lâu đài mới của ông ta và khoản đãi thật hậu hĩnh, như hoàng gia, đến nỗi nhà vua cảm thấy ghen tức. Không một người làm công nào có thể đủ khả năng phô trương như vậy mà không lừa dối chủ nhân. Vì vậy, sau một phiên tòa chiếu lệ, kèm theo những câu hỏi chán ngắt thường thấy, Fouquet đã bị kết tội vào năm 1661 và phải chịu án tù chung thân.)

Về lâu dài, bất chấp đủ kiểu kìm hãm và phản bội, tầng lớp thương nhân Nhật Bản vẫn thịnh vượng, được những kẻ quyền thế ve vãn và dần được miễn trừ các giới hạn. Những thương nhân này hình thành ý thức hệ và ý thức về vai trò và tầm quan trọng của riêng họ; cũng như xây dựng các quy tắc thận trọng và chiến thuật để bảo vệ mình trước những kẻ mang hai thanh kiếm. Mấu chốt nằm ở sự chuyên tâm, mối hoài nghi thâm căn cố đế với những kẻ bên ngoài, chắt chiu dành dụm, và khí phách. Trên tất cả, chắt chiu sẽ tích tiểu thành đại. “Samurai theo đuổi danh vọng và hy sinh lợi nhuận, nhưng thương nhân chối từ hư danh và kiếm lời. Anh ta tích lũy vàng bạc. Và gọi đó là Đạo của riêng mình.”¹³

Đó là Đạo, và không thể để bất kỳ điều gì chặn đạo. Dưới đây là lời của Mitsui Takafusa (1684-1748), thế hệ thứ ba của gia tộc vĩ đại cùng họ, sau 300 năm vẫn là một thế lực thương mại đáng gờm:

Đừng bao giờ lãng phí sự chú ý của bạn vào những gì không phải việc của mình. Những thương nhân bắt chước samurai hoặc nghĩ rằng Thần đạo, Nho giáo hay Phật giáo sẽ giữ cho cái tâm an nhiên sẽ thấy rằng nếu cứ quá đắm chìm trong mấy thứ đó, họ sẽ chỉ hủy hoại gia tộc mình mà thôi. Với các loại hình nghệ thuật và giải trí khác, điều này còn đúng hơn nữa! Hãy nhớ rằng chính công việc kinh doanh của gia tộc mới là điều không thể chểnh mảng dù chỉ một phút giây.¹⁴

Một lần nữa, sự tương đồng với châu Âu thật đáng ngạc nhiên. Nhật Bản không có thần học Calvin, nhưng thương nhân Nhật Bản áp dụng một thứ đạo đức công việc tương tự. Mấu chốt nằm ở sự tận tâm với công việc hơn là vì tiền. Thiền sư Suzuki Shosan (1579-1655) coi lòng tham là một độc tố tâm hồn; nhưng công việc lại là vấn đề khác: “Tất cả nghề nghiệp đều là thực hành Phật pháp; qua công việc, chúng ta có thể đạt được Phật tính [giải thoát].”¹⁵ Không cần phải là một người Tin Lành Weber mới có thể hành xử giống họ.

(Các học giả Nhật Bản gần đây lưu ý rằng đạo đức công việc này khác nhau về thời gian và không gian, nhưng nửa cuối thời kỳ Edo thì nổi bật với lao động hăng say và truyền bá thói quen làm việc có ích cho nền kinh tế một khi nó chuyển mình sang công nghiệp hiện đại. Theo lời họ, một “cuộc cách mạng siêng năng” đã mở đường cho cuộc cách mạng công nghiệp.)*

•

Người phát minh ra thuật ngữ, bây giờ vẫn thường thấy trong các bài giảng học thuật của Nhật Bản, là Giáo sư Akira Hayami.

Trong khi đó, ở Nhật Bản cũng như ở Tây Âu, các nhà cai trị đã hiểu rằng thịnh vượng thương mại đồng nghĩa với thu ngân sách và rằng thu ngân sách có thể chuyển đổi thành khoái lạc và quyền lực. Mô hình đa quốc gia ở đây tỏ ra phù hợp: Trên thực tế, Nhật Bản là một thế giới cạnh tranh về kinh tế của hơn 250 quốc gia, tất cả đều muốn nhiều hơn và nhiều quốc gia trong đó cực kỳ thiếu thốn.

Không gì có thể khiến tâm trí tập trung hơn là việc thiếu tiền. Nhằm cố gắng có thêm thu nhập ngoài địa tô bằng thóc, các lãnh chúa bắt đầu nâng cấp (đường sá, kênh mương, cải tạo đất, tưới tiêu, cây trồng mới, và hạt giống mới tốt hơn), hoặc thúc đẩy chuyên môn hóa trong việc sản xuất các hàng hóa có thể trao đổi, bao gồm cả sản phẩm công nghiệp ở nông thôn.¹⁶ Những hỗ trợ từ bên trên cộng với óc sáng tạo của người dân đã làm gia tăng cả diện tích canh tác lẫn thu hoạch. Diện tích canh tác tăng gấp đôi từ năm 1598 đến những năm 1716-1736; trong khi thu hoạch tăng chừng 65% trong giai đoạn 1598-1834.¹⁷ Một ước tính khác cho rằng năng suất đất và lao động trong nông nghiệp tăng 30-50% từ năm 1600 đến 1867.¹⁸ Những tính toán này tập trung vào lúa gạo, nhưng một nguồn thu nhập quan trọng khác nằm ở sự phát triển của các cây trồng xen canh và đặc sản: nghề nuôi tằm, các loại ngũ cốc khác, các cây mới như mía và khoai lang. Đô thị hóa làm tăng nhu cầu về đặc sản. Các làng xã gần đô thị chuyển sang trồng rau và làm vườn, tương tự như những gì đã diễn ra ở London hồi thế kỷ 16 và 17.¹⁹ Một số han cũng đào các khoáng chất chưa bị Mạc phủ tuyên bố quyền sở hữu - đồng và sau đó là than.*

•

Tokugawa đã tịch thu các mỏ vàng và bạc trước đây do lãnh chúa kiểm soát.

Gót chân Achilles của sự phát triển này là cám dỗ đối với giới chức trong việc tạo ra độc quyền và bóp méo giá cả để hưởng lợi. Thông thường, cạnh tranh từ các han khác sẽ khôi phục trật tự thị trường. Không giống như châu Âu, nơi thị trường bị chia cắt bởi chính trị, tập quán, và chi phí vận chuyển cao, tính vững chắc và thống nhất trong thương mại của Nhật Bản có xu hướng xóa bỏ bảo hộ. Tuy nhiên, đôi khi, như với đường mía của Satsuma, lợi thế khí hậu đã bảo hộ han này khỏi phần lớn sự cạnh tranh từ bên ngoài.²⁰ Khoảng 53 “độc quyền vùng” vẫn tồn tại vào cuối thời kỳ Edo (Tokugawa). Hiển nhiên, những độc quyền này mang lại lợi thế cho các bên tham gia: han, thương nhân, người sản xuất (nông dân hoặc nhà chế tạo). Người tiêu dùng trả giá.

Một đổi mới quan trọng là sự xuất hiện của sản xuất bông ở nông thôn. Như ở châu Âu, bông xuất hiện muộn, không thực sự phổ biến ở Nhật Bản cho đến cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17, nhưng sau đó nhanh chóng thay thế cây gai dầu và giành được một thị trường rộng lớn với giá rẻ, tiện lợi, và thoải mái. Ngành này ở Nhật Bản diễn ra dưới nhiều hình thức: sản xuất tại đô thị bởi các phường hội thủ công; các xưởng ở nông thôn được điều hành bởi giới chủ độc lập (nông dân trở thành doanh nhân công nghiệp), thuê người kéo sợi và thợ dệt cả bên trong lẫn bên ngoài; nhận gia công ở nông thôn, được thương nhân cung cấp nguyên liệu thô và kể cả công cụ, rồi mua lại sản phẩm đã hoàn thiện và chưa hoàn thiện. Về lâu dài, như ở Anh, sản xuất tại đô thị phải nhường bước trước nông thôn. Tiền lương ở nông thôn thấp hơn, còn quy định phường hội nơi đô thị lại ngặt nghèo. Nhiều làng xã nông nghiệp biến thành các nhà máy bông tập thể. Nông nghiệp chỉ được làm khi có thời gian rỗi hoặc đơn giản là bị bỏ bê, đôi lúc khiến giới cai trị và quý tộc địa phương phải lo âu.²¹

Sự phát triển sớm này của ngành công nghiệp tiền chế (một số sử gia kinh tế gọi là công nghiệp sơ khai) mang lại kết quả vào giữa thế kỷ 19, khi việc mở cửa của đất nước với hàng hóa nước ngoài đã đưa nền sản xuất Nhật Bản đến với các sản phẩm chế tạo bằng máy của phương Tây. Nhánh kéo sợi sụp đổ, nhưng dệt, sử dụng sợi nhập khẩu, thì đứng vững trước vải nước ngoài. Và sau đó, cũng như ở Anh, kéo sợi bông trở thành khu vực dẫn đầu trong cách mạng công nghiệp của Nhật Bản, dựa trên một mạng lưới đã có trước cả các cửa hàng máy móc và lao động có tay nghề.²²

Chuyên môn hóa theo khu vực, một lần nữa giống như ở Anh, phụ thuộc vào một thị trường quốc gia thống nhất - thống nhất về không gian và giữa đô thị với nông thôn. Đại lý thương mại lùng sục các làng xã để tìm kiếm lao động và thương phẩm; doanh nhân nông thôn thành công thì tìm đường đến các trung tâm đô thị; doanh nhân ở ngay trong làng. Ở đây chúng ta thấy tác động không ngờ của chế độ luân phiên cư trú. Việc hàng trăm lãnh chúa, cùng với thuộc hạ và gia quyến, di chuyển giữa han và Edo đã thường xuyên gây náo nhiệt, rồi sự tiếp xúc với những nơi xa lạ và hàng hóa mới, sự gia tăng nhanh chóng các cơ sở lưu trú, nhu cầu lớn về tiền mặt và các cơ sở chuyển tiền, sự xuất hiện ngày càng nhiều nghề thủ công, cửa hàng và dịch vụ.

Edo, một làng chài vào cuối thế kỷ 16, là thành phố lớn nhất thế giới vào thế kỷ 18, với hơn 1 triệu người trong tổng số có lẽ là 26 triệu dân của Nhật Bản khi đó. Giống như London ở Anh, Edo trở thành trái tim và lá phổi của nước này, bơm và làm mới mạch máu của đời sống kinh tế, thu hút mọi người đến và đi, thúc đẩy phân công lao động và phổ biến các nhu cầu, kiến thức, và công nghệ.²³ Edo là thị trường lớn, nơi samurai tranh nhau tiêu xài khoe mẽ và làm giàu cho thợ thủ công và thương nhân. Đây là một thiên đường của người bán hàng, vốn tự hào là có các cửa hàng bách hóa đầu tiên trên thế giới. Nhưng nói vậy không phải là bỏ qua các trung tâm kinh tế lâu đời: cùng với Edo và ban đầu phát triển hơn Edo là hai thành phố Osaka và Kyoto, nơi đóng đô của hoàng đế và triều đình, trung tâm công nghiệp, ngân hàng, và thương mại.²⁴

Hai trung tâm đầu tiên này và mạng lưới liên kết với các tỉnh đã thúc đẩy các kỹ thuật mua bán mới (bao gồm giao dịch tương lai), phân phối (phần lớn là vận chuyển ven biển trên tàu chuyên dụng) và chuyển tiền (hối phiếu, hóa đơn có thể chuyển nhượng, hối đoái), rất giống với cách mạng thương mại ở châu Âu trung cổ và thời kỳ cận đại, chỉ khác là lớn hơn.²⁵ Và nhanh hơn. Nền kinh tế quốc đảo này đang thay đổi nhanh chóng theo mô hình Smith về chuyên môn hóa, phân công lao động, và nhu cầu ngày càng tăng. Nhưng khi đó, Nhật Bản có một số lợi thế thực sự so với châu Âu: (1) 250 năm không có chiến tranh hay cách mạng; (2) vận tải đường thủy rẻ hơn và thuận tiện hơn; (3) một ngôn ngữ và văn hóa duy nhất; (4) bãi bỏ các rào cản thương mại cũ và cấm các rào cản mới; và (5) sự hình thành một thứ đạo đức kinh doanh chung.²⁶

Phân công lao động và chuyên môn hóa đã thúc đẩy mối quan hệ chặt chẽ hơn giữa nông thôn và thành thị, một quá trình “đô thị hóa” sớm nông thôn mà tại châu Âu chỉ diễn ra ở Anh, và với mức độ thấp hơn là Hà Lan. Các vùng nông thôn xa xôi nhất chằng chịt mạng lưới những người bán hàng rong, sẵn sàng bán hàng lấy tiền mặt hoặc cho nợ. Ví dụ, những người bán thuốc ở Toyama để lại hàng cho nông dân và sau đó quay lại thu tiền tính trên số hàng đã dùng. Việc đó nói lên đôi điều về sự thanh lịch của người Nhật (vấn đề không nhỏ) và lòng trung thực (thậm chí còn quan trọng hơn).²⁷ Các khu vực dân cư đông đúc luôn lập ra những cửa hàng cố định. Chúng ta có bản kê hàng hóa của một “cửa hàng tổng hợp” ở làng vào năm 1813. Hàng hóa nhiều và đa dạng đến mức kinh ngạc, một số trong đó là chỉ dấu rõ ràng của một nền kinh tế ở giai đoạn tiền công nghiệp tiên tiến: hàng loạt hàng chế tạo, bao gồm đồ kim loại và quần áo mà các hộ nông dân từng làm cho chính họ; dụng cụ viết lách và giấy ở một đất nước mà việc biết chữ là không dễ.²⁸ Vào thời đó, khó có thể tìm thấy một cửa hàng tương tự ở nông thôn Lục địa châu Âu, có lẽ trừ những vùng làm đồng hồ ở Thụy Sĩ.

Một xã hội nhộn nhịp, luôn vận động, và đổi thay như vậy sẽ không thể bị giam hãm về tri thức. Bất chấp những hạn chế và kiểm soát ngặt nghèo, kiến thức châu Âu vẫn thẩm thấu, chủ yếu qua tiếp xúc cá nhân với người Hà Lan ở Deshima. Giữa thế kỷ 18, người Nhật Bản gọi tri thức nước ngoài này là rangaku; ran là lan, nghĩa là đất, của Hà Lan (tiếng Nhật Bản là Oranda, tiếng Nhật Bản không có chữ cái “l”). Điều này tự nó là chỉ dấu về một thái độ mới: trước đây việc học như vậy bị gọi là bangaku, “học man di.”²⁹

Một kết quả của sự thức tỉnh này đã dẫn đến việc phân biệt giữa hữu ích và có hại, chấp nhận được và không thể chấp nhận được. Ki-tô giáo và kinh sách của đạo này vẫn bị coi là có thể gây phiền phức và là điều cấm kỵ. Nhưng một số người Nhật Bản cũng hiểu ra rằng Nhật Bản có lợi nhiều từ kiến thức thế tục của phương Tây.

Vì vậy, năm 1720, lần đầu tiên thực hiện việc gỡ bỏ hạn chế: Mạc phủ cho phép sách phi Ki-tô có thể được nhập khẩu; và tuy việc nới lỏng này đôi lúc đã bị hạn chế và chống đối, nhưng giờ đây con đường đã mở ra cho một số ít người Nhật Bản nghiên cứu kiến thức mới và công bố đề tài. Sự phát triển này dẫn đến cuộc xung đột giữa kiến thức mới và trường phái Nho giáo đang chi phối; đó là con đường thách thức tính chính thống. Các rangakusha (chuyên gia nghiên cứu Hà Lan) ban đầu cố gắng không khiêu khích và rụt rè bảo vệ những đóng góp của họ; theo lời của Ōtsuki Gentaku, tác giả cuốn Rangaku Kaitei (Lan học giai thê) (năm 1783): “Nghiên cứu Hà Lan chưa hoàn hảo, nhưng nếu chúng ta chọn và học theo những điểm tốt, liệu có tổn hại gì chăng? Càng vô lý hơn khi từ chối bàn luận về giá trị của nó và bám víu vào những điều đoan chắc mà không có ý định thay đổi?”³⁰

Những lời nhẹ nhàng ấy chưa thể làm dịu cơn thịnh nộ Nho giáo. Kiến thức mới thách thức ngay cả giá trị văn hóa Nhật Bản, vốn đã luôn học từ Trung Quốc. (Người Trung Hoa là những người ngoại quốc duy nhất không bị gọi là man di.)* Phần lớn phụ thuộc vào các biến cố chính trị. Ví dụ, về cuối thế kỷ 18, chính quyền ra sắc lệnh rằng chỉ được dạy tư tưởng Nho giáo. Những thập kỷ tiếp theo, các cấm đoán về kiến thức phương Tây ngày càng gay gắt, đến mức đàn áp thẳng tay. Một học giả người Trung Hoa là Tổng đốc Edo trong những năm 1830 đã thông báo về một cuộc săn lùng gắt gao các học giả Hà Lan học hàng đầu, đến mức bỏ tù và ép tự sát. Trong một thời gian, Nhật Bản tự tiêu diệt những gì tốt nhất và sáng giá nhất của mình.³¹

•

Đã có lúc được gọi như vậy, và một số tín đồ rangaku giờ đây vui mừng nhớ lại điều đó vì đấy là cách làm mất uy tín Nho học. Mục đích bây giờ không chỉ đơn giản nói rằng người Trung Hoa không tốt hơn những người khác; mà tệ hơn. Đó là cách tranh luận.

Hơn nữa, do trái ngược với kiến thức truyền thống, nên phần lớn rangaku đã khiến những người tin vào tư tưởng xưa cũ xấu hổ; mà sự xấu hổ, trong văn hóa Nhật Bản, là không thể chịu đựng được. Ví dụ, y học châu Âu, xác minh bằng giải phẫu tử thi - phải thấy mới tin -như một sự nhạo báng với y học cổ truyền Trung Hoa.³² Cũng vì lẽ ấy, trong một thế giới Á Đông cô lập và tự mãn, thực tế địa lý về bản chất mang tính lật đổ. Vẫn là lời của Ōtsuki: “Những Nho gia hủ lậu và các thầy thuốc tầm thường không ý thức được sự bao la của thế giới. Họ để mình bị lấn át bởi tư tưởng Trung Hoa, bắt chước cách làm Trung Hoa, tán dương Trung Hoa, hoặc nói về con đường Trung Hoa. Đây là một quan điểm sai lầm; thế giới thật rộng lớn...”³³ Không may cho người Trung Hoa, họ khư khư ôm lấy điều phi lý này. Người Nhật Bản, ngược lại, đang chờ đón một chân lý mới: “Mặt trời và Mặt trăng tỏa sáng khắp nơi như nhau.”

Lưu ý: nói rằng người Nhật Bản đã bắt đầu học hỏi một số thứ của khoa học và công nghệ châu Âu không có nghĩa là họ gần bắt kịp. Họ tiếp xúc với kiến thức châu Âu tại nhiều điểm, nhưng những điểm tiếp xúc này bị phân tán và tất cả vẫn tụt hậu. Trong bối cảnh đó, dù sự phát triển công thương nghiệp thần kỳ thời Tokugawa đã chuẩn bị cho người Nhật Bản, khác với các dân tộc phi phương Tây khác, tiếp thu những bài học và kỹ thuật của các cuộc cách mạng khoa học và công nghiệp châu Âu, nhưng họ vẫn còn xa mới tiếp thu và tạo nên được những tiến bộ như thế.

Thật khó nói là xa tới mức nào, vì người châu Âu tới và phá vỡ lớp vỏ cô lập, và thay đổi chiều hướng lịch sử. Những ghi chép sử gần đây từ bỏ quan điểm lấy châu Âu làm trung tâm của lịch sử thế giới, nhấn mạnh sự tự chủ và óc sáng tạo của các dân tộc phi phương Tây và bác bỏ sự tập trung trước đây vào các phản ứng trước thách thức đế quốc. Riêng về vấn đề Nhật Bản, tôi nhất trí với quan điểm này, vì tôi tin - tuy chưa chứng minh được - kể cả khi không có một cuộc cách mạng công nghiệp châu Âu, thì người Nhật Bản sớm hay muộn cũng sẽ làm nên cuộc cách mạng của riêng họ.

TẬP ĐOÀN HAN

Hình ảnh Nhật Bản như một tập hợp các đơn vị bán độc lập được khẳng định với han Satsuma táo bạo, tỉnh nằm ở cực tây nam, xa khỏi tầm kiểm soát của Edo và Mạc phủ. Năm 1825, chính quyền Satsuma bị phá sản. Tiền lương của đám hầu cận bị nợ hơn một năm; cỏ dại mọc hoang trong khu lưu trú của han này ở Edo; các chủ ngân hàng lớn tại Osaka từ chối cho vay thêm. Năm 1831, giới lãnh đạo của han tuyên bố không trả mọi khoản nợ cho doanh nhân địa phương, và trên thực tế đã vô hiệu hóa các nghĩa vụ với thương nhân ở Osaka và Edo bằng cách kéo dài thời gian trả nợ lên 250 năm.³⁴ Nhưng 20 năm sau, ngân khố của han lại đầy ắp, và thương nhân lại xếp hàng để đề nghị cho vay.

Điều gì đã xảy ra trong thời gian này? Đường mía. Satsuma, được trời phú cho khí hậu biển, ấm áp, thích hợp để trồng mía. Ngay khi nhận ra giá trị của đường mía, han này đã ra lệnh tăng cường trồng mía và cấm mọi loại cây trồng khác trên các đảo ngoài khơi của mình. Việc trồng trọt được kiểm soát chặt, và những nông dân không đáp ứng khi đánh giá chất lượng sẽ bị phạt nặng, chính han này định giá và sau đó bán đường ở Osaka với giá gấp hai đến năm lần. Chẳng ai dám lén bán đường, sợ bị xử tử. Khỏi phải vay nữa. Chẳng mấy chốc, Satsuma đã sản xuất một nửa lượng đường quốc gia.³⁵

Trong khi đó, Satsuma lại có một vị trí đặc quyền trong thương mại quốc tế. Về lý thuyết, chỉ có tàu Trung Hoa và Hà Lan mới có thể đến Nhật Bản, và chỉ được tới Nagasaki. Về danh nghĩa, quần đảo Ryukyu thuộc Trung Quốc nhưng Satsuma lại cai trị trên thực tế, tạo cơ hội buôn lậu đầy lợi lộc, vượt ngoài tầm kiểm soát của Mạc phủ. Một lần nữa, không cần phải vay: thương nhân vui vẻ trả tiền mặt cho hàng nhập khẩu rẻ hơn.

Thật không may, chính hàng nhập khẩu này lại làm hại công nghiệp nội địa, bao gồm cả sản xuất bông ở Satsuma. “Trong mọi thứ từ phương Tây, các ngươi sợ gì nhất?” lãnh chúa của Satsuma là Shimazu Nariakira hỏi thuộc hạ. Súng và tàu châu Âu, họ trả lời. “Không đúng” lãnh chúa này nói. “Đó là vải bông. Nếu không chuẩn bị ngay từ bây giờ, chúng ta sẽ sớm phải phụ thuộc vào người phương Tây về vải vóc.”³⁶ Để nỗ lực chuẩn bị, han này bắt đầu phân phối hạt giống bông tốt hơn, mua các suốt chỉ và khung dệt tốt hơn (chưa cơ giới hóa), xây dựng một nhà máy gần Kagoshima, và đưa các samurai thất nghiệp tới đó làm việc. Kết quả: hàng vải bông có giá bằng một nửa so với trước.

Đồng thời, Satsuma bắt tay đầu tư vào chiến tranh và hiện đại hóa. Đây là một han với lượng samurai không cân xứng, cứ ba người lại có một samurai so với mức trung bình toàn quốc là 17 người mới có một samurai. Các chiến binh nhàn rỗi là yếu tố tạo nên quyền lực; tạo nên sự quản lý; và cũng tạo nên rắc rối. Nariakira lựa chọn tập trung vào hai việc đầu tiên. Ông xây dựng quân đội, mua vũ khí cùng tàu thuyền nước ngoài, và tiến hành một chương trình phát triển kinh tế: một trung tâm nghiên cứu (Shuseikan), một xưởng đúc sắt sử dụng lò lửa phản xạ (đầu tiên ở Nhật Bản), một kho vũ khí, một xưởng đóng tàu. Năm 1855, Satsuma lần đầu tiên có thể hạ thủy một tàu hơi nước. Năm 1867, nó đã khai trương một nhà máy bông cơ giới hóa. Thật tuyệt!

Ở đây ẩn giấu một nghịch lý tệ hại. Với sự táo bạo của mình, Satsuma không chỉ tự phát triển mà còn đóng góp vào sự phát triển của toàn Nhật Bản. Nhưng sau đó nó chống lại Nhật Bản mới. Các kỹ thuật viên từ Satsuma, thường xuất thân từ tầng lớp samurai thấp nhất (tức là có tài năng bẩm sinh), nắm giữ các vị trí trọng yếu trong chính quyền quốc gia thời Minh Trị Duy Tân. Nhưng cũng chính Satsuma đã trở thành một thành trì phản kháng sau năm 1870 và dẫn đầu một cuộc nổi loạn của trật tự cũ. Tất cả các samurai này bất mãn vì bị lu mờ trước đám thường dân, việc từ bỏ trang phục và cách làm cũ, việc thay thế độc quyền chiến tranh của họ bằng nghĩa vụ quân sự chung (năm 1872). Vì vậy, năm 1878, các chiến binh Satsuma, trong bộ áo choàng đẹp đẽ và áo giáp đáng sợ, vung kiếm thép mà có thể chặt đứt ngang người hoặc một dải lụa bồng bềnh mỏng như tơ bằng một nhát chém, vênh váo và khoác lác trước hàng ngũ chỉnh tề, kiên định của một đội quân nông dân mặc đồng phục đầy tính kỷ luật, được trang bị súng hỏa mai. Và khi khói súng đã tan, thì thời kỳ rực rỡ về tinh thần võ sĩ đạo Nhật Bản cũng tan theo.

23.

MINH TRỊ DUY TÂN

Nhật Bản từng có một cuộc cách mạng vào năm 1867-1868. Chế độ Mạc phủ bị lật đổ - thực ra nó tự sụp đổ - và quyền kiểm soát nhà nước trở về với hoàng đế ở Kyoto. Vậy là chấm dứt 1/4 thiên niên kỷ cai trị của Tokugawa. Nhưng người Nhật Bản không gọi sự lật đổ này là một cuộc cách mạng, mà là một sự khôi phục, vì họ thích coi nó là sự trở lại bình thường. Ngoài ra, cách mạng là dành cho Trung Quốc. Người Trung Hoa có các triều đại. Nhật Bản chỉ có một hoàng gia, từ lúc khởi đầu.

Đó là vào những năm 1180, Nhật Bản lần đầu tiên bị cai trị, không phải bởi hoàng đế mà là một Tướng quân. Với vài lần gián đoạn và đứt quãng, sự cai trị bởi kẻ mạnh nhất này đã trở thành khuôn mẫu bình thường. Chính đây là điểm yếu của triều đại cha truyền con nối: ngay cả với sự hỗ trợ của dòng dõi thánh thần, một triều đại vẫn phải chật vật để duy trì năng lực trường tồn. Gen yếu, hôn nhân cận huyết, bất kỳ điều gì: kẻ mạnh nhất, chủ nhân cung điện, sẽ trỗi dậy nắm quyền và sớm hay muộn cũng lật đổ vị vua hợp pháp.

Đó là câu chuyện đã diễn ra ở Pháp trung cổ, khi nhà Carolus thế chỗ nhà Merowinger và tới lượt mình lại bị nhà Capet tiếm quyền. Tuy nhiên, ở Nhật Bản, giải pháp không phải là phế truất vua và xóa sổ triều đại, mà là giam hãm. Hoàng đế, hoàng gia, và triều thần bị giam cầm trong các cung điện và đền thờ - dưới thời Mạc phủ Tokugawa, ở Kyoto. Ở đó, Mikado làm thơ, tiến hành các nghi lễ tôn giáo tượng trưng (như trồng cây lúa đầu tiên), để tự giải trí và coi sóc. Đó là phiên bản thần thánh ảo kiểu Nhật Bản: sự cô lập mang tính nghi lễ và nỗi bất hạnh thiêng liêng.

Tuy nhiên, sự tồn tại của một vị hoàng đế - một người cai trị chính danh, ở trên người cai trị thực sự - có thể khiến cho kẻ thù của Mạc phủ Tokugawa mong đợi một sự thay thế danh giá. Trong một xã hội mà lòng trung thành cá nhân là tối thượng, giới tinh hoa bất mãn có thể suy tôn quyền lực cao hơn - hoàng đế (Tenno) và dân tộc - trên cả lãnh chúa và tướng quân, mà không bị coi là phản bội. Họ có thể tạo ra một cuộc cách mạng mà không phải là những nhà cách mạng.

Trong khi đó, những biểu tượng về đoàn kết dân tộc đã sẵn có; những lý tưởng và cảm xúc mạnh mẽ về niềm tự hào dân tộc đã được xác định. Điều này giúp giảm bớt nhiều hỗn loạn. Các cuộc cách mạng, ví dụ như nội chiến, có thể tàn phá trật tự và năng lực của đất nước. Minh Trị Duy Tân có những sự chia rẽ và bất đồng, thường là bạo lực. Mấy năm cuối của triều đại cũ, mấy năm đầu của triều đại mới, bị nhuốm máu của các vụ ám sát, khởi nghĩa nông dân, bạo loạn phản cách mạng. Mặc dù vậy, quá trình chuyển giao ở Nhật Bản còn êm thấm hơn nhiều các cuộc lật đổ chính trị ở Pháp và Nga, vì hai lý do: chế độ mới có nền tảng đạo đức cao; và ngay cả những kẻ bất mãn và bị sỉ nhục đều e sợ trước việc trao vũ khí và cơ hội cho giặc ngoại bang. Các đế quốc nước ngoài đang rình rập tấn công, và những chia rẽ nội bộ sẽ mời gọi sự can thiệp. Hãy xem xét câu chuyện về chủ nghĩa đế quốc ở nơi khác: tranh cãi và mưu mô nội bộ quả thực đã mời gọi các cường quốc châu Âu vào Ấn Độ.

Mạc phủ Tokugawa trên thực tế đã và đang suy yếu từ trước, vào giữa thế kỷ 19. Các quy tắc cũ về địa vị và thứ bậc bị vi phạm công khai. Samurai nghèo túng kết hôn với kẻ kế vị của thương nhân. Nông dân giàu có trở thành kẻ có vị thế ở địa phương, tương đương với giới tiểu quý tộc nông thôn. Sự vâng mệnh tan biến. Các han giàu có hơn (ở phía tây Honshu và phía nam Kyushu) thực hiện chính sách đối ngoại riêng, nghĩ rằng đối phó được với những kẻ man di xấc xược thái quá tốt hơn Mạc phủ. Họ thuê các kỹ thuật viên và cố vấn nước ngoài, mua vũ khí từ nước ngoài, xây kho vũ khí và xưởng đóng tàu. Một số trong đó thậm chí còn áp dụng quân dịch đối với nông dân, và Mạc phủ bắt đầu làm tương tự. Ở một đất nước nơi nông dân bị cấm mang vũ khí và samurai lên mặt trước thường dân do có thanh kiếm, thì đây là một sự vi phạm trắng trợn về trật tự chung và quy tắc xã hội, khó lường được hậu quả. Nhưng liệu còn cách nào khác để vũ trang cho chiến tranh? Samurai ghét đánh nhau bằng súng, họ coi đó là đáng khinh và không trung thực.

Kể từ đây, từng tướng quân cai trị ngắn ngủi, thiếu hiệu quả, nối đuôi nhau ấp ủ mưu đồ soán ngôi, kết bè đảng, kêu gọi lật đổ đến tận Kyoto. Và hết lần này đến lần khác, áp lực từ ngoại bang khiến chế độ bối rối. Trong một xã hội chưa bao giờ tiếp nhận người lạ, chính sự có mặt của người phương Tây đã gây ra rắc rối. Nhiều lần, những kẻ hống hách Nhật Bản thách thức và tấn công đám ngoại bang trơ tráo này, cách tốt nhất để cho họ thấy ai là chủ. Vậy ai là chủ? Chắc chắn không phải Mạc phủ rồi. Khi đối mặt với yêu cầu đòi trừng phạt và bồi thường của phương Tây, giới chức Nhật Bản chỉ có thể trì hoãn, và bằng cách lấp liếm, đã tự đánh mất thể diện trong mắt kẻ ngoại bang và người yêu nước.

Nhưng phải làm gì đây? Các cường quốc bên ngoài biết mình mạnh hơn và sẽ không chùn bước trước bạo lực. Tháng 9/1862, một nhóm chiến binh Satsuma chủ ý tấn công một số thương nhân Anh và một phụ nữ châu Âu; và khi Mạc phủ tỏ ra không có thiện chí và không thể buộc Satsuma phải bồi thường, người Anh bèn cử đến một hạm đội vào tháng 8/1863 để bắn phá thành Kagoshima. Bài học đã phát huy tác dụng. Đối mặt với thực tế, Satsuma đề nghị thiết lập quan hệ thương mại và ngoại giao trực tiếp với Anh - một sự lăng nhục trực tiếp việc độc quyền ngoại giao bấy lâu nay của Mạc phủ. Tương tự với Chōshū. Ngày 25/6/1863, thời hạn mà tòa án hoàng gia ở Kyoto ấn định để trục xuất lũ man di, những người yêu nước Chōshū nôn nóng bèn nã đạn vào một tàu Mỹ đi ngang qua eo biển Shimonoseki. Một năm đàm phán dẫn tới bế tắc; và rồi, tháng 9/1864, một hạm đội gồm 17 tàu hải quân Anh, Mỹ, Pháp, và Hà Lan với 305 khẩu pháo tiến vào cảng Shimonoseki và phá hủy tất cả các pháo đài. Chōshū đầu hàng và có vẻ như Satsuma đã yêu cầu được quan hệ trực tiếp và thân thiện với người phương Tây. Và Chōshū cùng Satsuma, cựu thù truyền thống, giờ đây liên minh lực lượng để chống lại Mạc phủ.¹

Mạc phủ nhận thấy đã tự đánh mất uy tín tới độ không thể vãn hồi bởi sự yếu đuối và bất tài của mình. Khi phải ký hiệp ước với Townsend Harris (Mỹ, năm 1854) và sau đó với các cường quốc châu Âu (năm 1858), Mạc phủ đã mất đi danh dự và tính chính danh. Trong khi đó, danh dự của người Nhật Bản không giống như danh dự của phương Tây. Các bên có quy tắc khác nhau. Mỗi bên một kiểu. Ngoắt ngoéo là thế mạnh của Mạc phủ. Mạc phủ có thể cử cấp dưới đi thương lượng mà sau đó sẽ cần sự phê duyệt ở cấp cao hơn. Mạc phủ có thể ký kết nhưng sau đó lại cãi là hiệp ước vẫn chưa được hoàng đế chấp thuận. Tóm lại, Mạc phủ vừa nói vừa không giữ lời; nói có nhưng hàm ý là không. Không gì có thể làm gay gắt thêm cuộc xung đột hơn thế. Mạc phủ tốt hơn nên đầu hàng trước tình huống bất khả kháng và nói như sau: Người phương Tây các anh có súng. Được rồi, một ngày nào đó chúng tôi cũng sẽ có súng.

(Ở đây, hãy so sánh sự hiểu lầm qua cuộc tấn công của Nhật Bản vào Trân Châu Cảng: đối với người Mỹ, đó là một ngày “sống trong ô nhục”; đối với người Nhật Bản, đó là một sai lầm đáng tiếc trong việc tính toán thời điểm. Người Mỹ lẽ ra phải nhận được thông báo là người Nhật Bản đang “phá vỡ thỏa thuận” nửa giờ trước khi cuộc tấn công diễn ra; họ chỉ nhận được sau đó. Cho đến nay, người Nhật Bản nghĩ trọng tâm của vấn đề này là: việc cảnh báo trước, dù ngắn và mập mờ thế nào [nhưng các nhà ngoại giao được cho là có khả năng hiểu được ý tứ sâu xa], sẽ biện minh cho một cuộc tấn công bất ngờ đã chuẩn bị từ lâu. Đối với người Mỹ, một thông báo như vậy sẽ không làm giảm bớt nỗi ô nhục chút nào.)

Những yêu sách của ngoại bang là cốt lõi vấn đề. Sonnō jōt, câu khẩu hiệu ngắn gọn: Tôn vương, nhương di (Suy tôn vua, xua đuổi rợ). Dẫn đầu phong trào thay đổi này là các phiên ấp hùng mạnh xa xôi ở phía nam và phía tây, Satsuma và Chōshū, từng là cựu thù, giờ đây liên minh chống lại Mạc phủ. Họ đã thắng; và họ cũng thua. Đó là một nghịch lý nữa của cuộc cách mạng-khôi phục này. Họ nghĩ rằng sẽ trở lại những ngày xưa cũ. Thay vào đó, họ thấy mình bị cuốn vào ngày mai, trong một làn sóng hiện đại hóa, vì đó là cách duy nhất để đánh bại lũ man di.

Giờ đây các nhà cách mạng thực thụ đã xuất hiện: các rangakusha, kỹ thuật viên, viên chức cấp tiến. Năm 1868 bắt đầu với việc mở thêm nhiều cảng lớn cho giao thương với nước ngoài. Ngày 6/4/1868, tân hoàng đế tuyên cáo lời thề “Ngũ cá điều ngự thệ văn,” hứa hẹn thể chế đại nghị và tạo lập một xã hội dân sự dân chủ mới. (Có vẻ như hứa dễ hơn làm, và có lẽ động thái này nhắm tới giới quan sát bên ngoài nhiều hơn là người Nhật Bản.) Điều quan trọng hơn là sự biến đổi của chính quyền trung ương: bãi bỏ các thiết chế phong kiến, phế phiên (han) lập huyện (ken) do những người được chính quyền bổ nhiệm quản lý, sung công hoa lợi thuộc về các võ sĩ quý tộc trước đây. Ở đây, một lần nữa, Satsuma và Chōshū lại nêu gương: tháng 3/1869, các lãnh chúa nơi đây tự nguyện dâng nộp đất đai cho hoàng đế, nghĩa là cho đất nước. Các lãnh chúa khác sau đó cũng làm theo, vì đó là điều đúng đắn và trung thành đáng làm. (Việc này gợi nhớ lại sự tự nguyện dâng nộp thuế phí phong kiến của giới quý tộc Pháp vào cái đêm định mệnh 4/8/1789.) Trong khi đó, nông dân Nhật Bản không còn phải nộp tô cho lãnh chúa nữa; họ đóng thuế cho chính quyền hoàng gia.

Người Nhật Bản hướng tới hiện đại hóa với cường độ và hệ thống đầy đặc trưng. Họ đã sẵn sàng cho nó - nhờ vào phẩm chất truyền thống (ghi nhớ) về chính quyền hiệu quả, mức độ biết chữ cao, cấu trúc gia đình chặt chẽ, đạo đức công việc và kỷ luật cá nhân, ý thức về bản sắc dân tộc và tính vượt trội cố hữu.

Đó là điều cốt lõi: người Nhật Bản biết mình vượt trội, và vì biết điều đó, nên họ có thể thừa nhận sự vượt trội của nước khác. Dựa trên các động thái trước đây dưới thời Tokugawa, họ thuê chuyên gia và kỹ thuật viên nước ngoài đồng thời cử đặc vụ Nhật Bản ra nước ngoài để mang về những câu chuyện mắt thấy tai nghe về cách thức của người châu Âu và người Mỹ. Lượng tri thức này đặt cơ sở cho các lựa chọn, phản ánh sự cân nhắc kỹ lưỡng và linh hoạt về so sánh tương đối. Theo đó, mô hình lực lượng vũ trang đầu tiên là quân đội Pháp; nhưng sau thất bại năm 1870-1871 của Pháp trước Phổ, người Nhật Bản quyết định rằng Đức có nhiều hứa hẹn hơn. Thay đổi tương tự diễn ra với việc chuyển từ hệ thống và thông lệ luật pháp kiểu Pháp sang kiểu Đức.

Không cơ hội học hỏi nào bị bỏ qua. Tháng 10/1871, một phái đoàn do Thân vương Iwakura Tomomi dẫn đầu và gồm những nhà canh tân như Ōkubo Toshimichi và Thần vương Itō Hirobumi đến Mỹ và châu Âu để yêu cầu hủy bỏ các hiệp ước bất bình đẳng bị áp đặt trong thập kỷ 1850. Điều người Nhật Bản mong muốn nhất là giành (lại) quyền kiểm soát thuế quan, cách tốt nhất để bảo vệ các ngành công nghiệp “non trẻ” của mình. Họ đã vấp phải một bức tường đá: các nước phương Tây không hề có ý định từ bỏ quyền tiếp cận thị trường Nhật Bản mà họ đã phải vất vả mới có được. Không thành vấn đề. Phái đoàn nén kiêu hãnh và bắt tay vào nhiệm vụ, thăm các nhà máy và xưởng đúc, xưởng đóng tàu và kho vũ khí, đường sắt và kênh đào, và mãi tới tháng 9/1873, gần hai năm sau, họ mới trở về, mang theo vô vàn kiến thức và “ngọn lửa nhiệt huyết” đối với cải cách.

Kinh nghiệm thực tế này của giới lãnh đạo Nhật Bản đã tạo nên sự khác biệt hoàn toàn. Đi trên một chuyến tàu hỏa ở Anh và suy ngẫm về bức tranh công nghiệp hóa, Okubo buồn bã tâm sự rằng, trước khi rời Nhật Bản, ông từng nghĩ rằng công việc của mình đã xong: chính quyền hoàng gia được khôi phục, chế độ phong kiến được thay thế bởi chính quyền trung ương. Giờ đây ông hiểu rằng các nhiệm vụ lớn lao nằm ở phía trước. Nhật Bản không sánh được với “các cường quốc tiên tiến hơn trên thế giới.” Đặc biệt, Anh cho thấy bài học về tự phát triển. Từng là một quốc đảo nhỏ - như Nhật Bản - Anh đã theo đuổi có hệ thống chính sách tự nâng cao vị thế. Các bộ luật về giao thông đường thủy là tối quan trọng trong việc nâng đội thương thuyền quốc gia lên vị trí thống trị quốc tế. Chỉ tới khi đã đạt được vị thế hàng đầu về công nghiệp, Anh mới gỡ bỏ bảo hộ và áp dụng chính sách tự do kinh tế. (Không phải một tính toán tồi. Adam Smith hẳn sẽ không phản đối.)

Chắc chắn rằng, Nhật Bản sẽ chưa có sự tự chủ về thuế quan và thương mại mà Anh đã có vào thế kỷ 17. Đau đầu hơn nữa là việc châu Âu từ chối đàm phán lại các hiệp ước bất bình đẳng. Tuy nhiên, ở đây, Đức là một ví dụ đầy ý nghĩa. Đức, giống như Nhật Bản, chỉ mới vừa đi tới thống nhất một cách khó khăn. Hơn nữa, Đức, giống như Nhật Bản, cũng bắt đầu từ một vị trí kinh tế thấp kém, và hãy nhìn xem nước này đã tiến được bao xa. Okubo rất ấn tượng với những người Đức mà ông đã gặp. Ông thấy họ tiết kiệm, chăm chỉ, “chất phác” - giống như thường dân Nhật Bản, có thể hình dung vậy. Và ông thấy giới lãnh đạo của họ là những người theo chủ nghĩa hiện thực và thực dụng: tập trung vào việc xây dựng sức mạnh quốc gia, họ nói. Họ là người theo chủ nghĩa trọng thương của thế kỷ 19. Okubo trở về và truyền đạt định hướng của người Đức cho bộ máy lãnh đạo Nhật Bản.²

Đầu tiên là những nhiệm vụ bình thường với chính quyền: một dịch vụ bưu chính, một tiêu chuẩn về thời gian mới,* giáo dục công lập (cho bé trai rồi cho bé gái),* nghĩa vụ quân sự.* Đặc biệt, hai cái cuối định hình xã hội mới. Giáo dục phổ thông giúp phổ biến kiến thức; đó là mục đích của trường học. Nhưng nó cũng thấm nhuần tinh thần kỷ luật, sự tuân phục, sự đúng giờ, và sự suy tôn (kính yêu) đối với hoàng đế.³ Đây là chìa khóa cho việc hình thành bản sắc quốc gia giúp chúng ta/họ vượt lên trên lòng trung thành hẹp hòi và lằn ranh địa vị. Lịch quốc gia đồng nhất với sự sùng bái hoàng đế. Mỗi trường đều có ảnh của hoàng đế, và vào mọi ngày lễ quốc gia, nghi lễ giống nhau được tiến hành cùng lúc trước biểu tượng này trên khắp đất nước.

•

Mang đến những giờ bằng nhau và lịch Gregory. Mặc dù vậy, vẫn duy trì tục đánh số năm theo triều đại của hoàng đế, một tục vẫn chưa hoàn toàn mất đi hơn một thế kỷ sau đó. Đối với người nước ngoài, đó là khóa học cấp tốc vế lịch sử chính trị Nhật Bản.

•

Ban đầu tối thiểu bốn năm, rồi sáu năm kể từ năm 1907. Với độ khó của chữ Nhật Bản, cần ba đến bốn năm để nắm được cách đọc viết.

•

Các ngoại lệ ban đầu dành cho nam giới đã kết hôn và chỉ có con trai. Một ảnh hưởng đó là khuyến khích tảo hôn.

Lục quân (và hải quân) hoàn tất nốt công việc này. Dưới sự giống nhau về quân phục và kỷ luật, chế độ nghĩa vụ quân sự xóa bỏ sự phân biệt về tầng lớp và địa vị. Nó nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc và dân chủ hóa những lợi thế về bạo lực của nhân loại. Ở Nhật Bản, điều này nghĩa là phổ thông hóa quyền chiến đấu - dấu chấm hết cho sự độc quyền mang vũ khí của samurai. (Không phải mọi cựu thường dân đều hoan nghênh thay đổi này. Chiến tranh và bạo lực luôn là việc của giới tinh hoa, vốn được trợ cấp xứng đáng. Nhiều người, quá già để được định hình ở các trường phổ thông mới, phân vân tại sao giờ đây họ lại phải tham gia vào những thứ ngớ ngẩn đó. Nhưng họ sẽ không chiến đấu.)

Chính quyền cấp cao hơn coi quân đội nhân dân như một điều kiện tiên quyết của sức mạnh, và sức mạnh là mục đích hàng đầu - sức mạnh để được tự do, sức mạnh để tranh cãi với người châu Âu, sức mạnh để chi phối người khác theo cách người châu Âu đã làm. Tháng 9-1871, nước Nhật Bản mới đã đàm phán một hiệp ước với Trung Quốc. Hiệp ước không trao cho Nhật Bản các đặc quyền thương mại và ngoại giao như đã trao cho các cường quốc phương Tây; nhưng nó đã được ký kết giữa các nước bình đẳng. Một bước “đầu tiên” trọng yếu; sự bất bình đẳng sẽ đến sau này. Tiếp nối hiệp ước này là một phái đoàn đến Đài Loan vào năm 1874, mà trên thực tế đã khẳng định chủ quyền của Nhật Bản đối với quần đảo Ryukyu và đặt cơ sở cho tuyên bố chủ quyền sau đó với chính Đài Loan. Sau đó, năm 1876, một phái đoàn hải quân đến Triều Tiên đã trích xuất sự công nhận của Trung Quốc về nền độc lập của Triều Tiên. Món quà tẩm độc này đã gỡ bỏ tấm lá chắn của Triều Tiên trước cuộc xâm lược sau này của Nhật Bản, trong khi giành về cho Nhật Bản các đặc quyền thương mại và ngoại giao mà sẽ kích thích sự thèm khát của Nhật Bản và dẫn đến những lợi ích xa hơn. Nhật Bản mới, ngập tràn năng lượng và sức mạnh, biết đâu là nạn nhân khi nhìn nhận một nước nào đó. Trung Quốc vĩ đại đang suy yếu, và chính tham vọng lớn lao trước đây của nước này đã mời gọi sự tấn công.

Trước đó, vào tháng 11 /1873, nội các hoàng gia đã phân chia giữa một phe chủ hòa, muốn tập trung vào hiện đại hóa và tái thiết trong nước, với một phe chủ chiến muốn gây chiến với Triều Tiên. Năm trong số đầu sỏ chính trị mới đã từ chức, đứng đầu trong đó là Saigō Takamori của Satsuma, một trong những lãnh đạo việc lật đổ Mạc phủ.* Đó chưa phải là toàn bộ câu chuyện. Giờ đây, các cựu chiến binh này, phóng chiếu nỗi bất mãn cá nhân của mình lên sân khấu quốc gia, chỉ trích hiệp ước Nhật Bản-Trung Quốc-Triều Tiên năm 1876, cho dù có lợi. Họ muốn tiếp tục ở lại Triều Tiên, qua đó hiện thực hóa giấc mộng ngàn năm về chinh phục đại lục.

•

Tức Duy Tân Tam Kiệt. (ND)

Họ càng trở nên bất mãn bởi hai quy định gây hấn với tầng lớp samurai. Quy định thứ nhất, các khoản trợ cấp truyền thống, giờ đây được chuyển thành lương hưu, thanh toán một lần tương đương như việc đầu tư. Samurai nhận trái phiếu chính phủ thay vì hoa lợi hằng năm, và giá trị trái phiếu phụ thuộc vào chính sách tiền tệ và giá trị đồng yên. Chẳng bao lâu sau, lạm phát đã buộc samurai phải làm việc để kiếm sống. Một số làm, và làm tốt. Số khác rơi vào cảnh nghèo khổ và chất chứa oán hận. Vẫn còn các samurai khác cố biến niềm tự hào và đôi lúc là địa vị thành những công việc tươm tất và hôn nhân tốt đẹp. Đó là điều mà giới quý tộc thất thế ở mọi nơi đều cố gắng làm: biến dòng máu thế gia, hồ sơ quý tộc, và cách ứng xử trang trọng thành tiền.

Quy định thứ hai thậm chí còn gây đau khổ hơn vì ý nghĩa biểu tượng của nó: các cựu samurai bị cấm đi lại với hai thanh kiếm. Thứ vũ khí này đã từng khiến dân thường lo sợ cho tính mạng của mình. Hầu hết thường dân vẫn lo sợ theo thói quen, nhưng giờ đây ngay cả nông dân cũng có thể sở hữu một khẩu súng. Trong khi đó, các chính khách và quan chức tranh nhau chào đón sự Tây hóa. Họ khoác lên bộ quần áo trang trọng của châu Âu phù hợp với một đám cưới ở Paris hơn là cho công việc hằng ngày ở Tokyo; đội chiếc mũ có chóp kỳ cục trên cái đầu cắt ngắn; vung vẩy ô trong cả mưa lẫn nắng; đi lại bằng xe ngựa; ngồi trên ghế quanh bàn; gặp nhau trong tòa nhà bằng đá mới xây, chê bai căn nhà bằng gỗ và giấy kiểu Nhật Bản truyền thống.*

•

Những biểu tượng này có tầm quan trọng to lớn với một xã hội đã phát triển một cách có hệ thống các đức tính riêng biệt. Xem thêm bản kiến nghị gửi hoàng đế năm 1875 của Shimazu Hisamitsu, thành viên của gia tộc Satsuma mạnh mẽ, đề nghị cấm mặc quần áo phương Tây, cùng các đề nghị khác. Bản kiến nghị bị từ chối, còn Hisamitsu hậm hực rời Tokyo và ủ mưu. Xem thêm Brown, Okubo Toshimichi, trang 189, chú thích 21.

Sự bất mãn của samurai dâng cao thành những vụ ám sát chính trị. Đáng chú ý nhất là vào tháng 5/1878 khi Okubo Toshimichi, Bộ trưởng Nội vụ và cũng là một người chủ chốt xây dựng nên Nhật Bản mới,* bị ám sát khi đang mặc âu phục đi xe ngựa kiểu nước ngoài trên đường tới một cuộc họp Hội đồng Nhà nước tại cung điện Akasaka ở Tokyo.* Sáu thích khách, năm trong đó là cựu samurai, biện minh cho hành động của họ bằng việc lên án sự lãng phí ngân sách quý giá vào các vấn đề kinh tế vớ vẩn trong khi các chiến binh phải sống bần hàn. Nhưng biểu tượng cũng rất quan trọng. Nhiều năm sau, vợ của một bộ trưởng Bỉ, khi ở tại căn nhà cũ của Okubo, đã viết trong nhật ký của mình: “Tôi được kể rằng một trong những lý do người ta không ưa [Okubo], và nguyên do ngẫu nhiên của vụ ám sát chính trị này là… [ông ấy] đã xây dựng ngôi nhà mang phong cách rất châu Âu này.”⁴

•

Một nhân vật trong Duy Tân Tam Kiệt. (BT)

•

Bộ Nội vụ không chỉ quan tâm đến cảnh sát và trật tự công cộng mà còn cả phát triển kinh tế, làm việc thông qua Cục Xúc tiến Công nghiệp.

Những vụ ám sát đó hầu như chẳng thay đổi được gì. Các cuộc nổi loạn cũng vậy. Cái cũ gặp cái mới - và cái cũ đã thua.

Trong khi đó, nhà nước và xã hội lại quan tâm tới những vấn đề kinh doanh: làm sao để sản xuất bằng máy móc; làm sao để làm được nhiều hơn mà không cần máy móc; làm sao để vận chuyển hàng hóa; và làm sao để cạnh tranh với các nhà sản xuất nước ngoài. Không dễ. Các quốc gia công nghiệp châu Âu đã phải mất một thế kỷ. Nhật Bản cần phải nhanh chân hơn.

Đầu tiên, nước này dựa vào những ngành công nghiệp truyền thống và đã thay đổi thậm chí trước thời Minh Trị - cụ thể là sản xuất tơ và bông, và cả việc chế biến các mặt hàng thực phẩm không dễ bị nước ngoài bắt chước: rượu sake, tương miso, xì dầu. Từ năm 1877 đến 1900 - thế hệ công nghiệp hóa đầu tiên - thực phẩm chiếm 40% tăng trưởng, hàng dệt may là 35%.⁵ Tóm lại, người Nhật Bản theo đuổi lợi thế so sánh hơn là giấc mơ công nghiệp nặng viển vông. Phần lớn là quy mô nhỏ: các nhà máy bông với 2.000 con quay (so với 10.000 và hơn thế ở Tây Âu); bánh xe nước bằng gỗ đi sau công nghệ châu Âu hàng thế hệ,* những mỏ than với các vỉa than ngoằn ngoèo và rổ đựng than đan bằng tay khiến những mỏ than tai tiếng của người Anh trước đây trông như nơi dạo chơi.⁶

•

Và tinh tế khéo léo. Người Nhật Bản từng phải đương đầu với khó khăn đặc biệt trong việc sử dụng nước, đặc biệt là quyền bất khả xâm phạm của nông dân sống ven sông dùng nước để tưới. Câu trả lời được tìm thấy trong những chiếc thuyền ở giữa dòng, với bánh xe nước làm quay máy móc trên thuyền - trên thực tế là những nhà máy nổi nho nhỏ - Minami, Power Revolution (Cách mạng Năng lượng).

Thường thì nhà kinh tế học giải thích sự đảo ngược của mô hình đi sau này (đi sau là tốt và cập nhật) là do thiếu vốn: nguồn lực cá nhân ít ỏi, không có ngân hàng đầu tư. Trên thực tế, một số thương nhân Nhật Bản đã tích lũy được sản nghiệp lớn, và nhà nước thì sẵn sàng xây dựng và trợ cấp cho nhà máy công nghiệp. Đúng thế. Nhưng chặng đường dài để đi tới bình đẳng không cần nhiều tiền mà cần con người - những người với trí tưởng tượng và óc sáng kiến, những người hiểu biết về tính kinh tế nhờ quy mô, họ không chỉ biết các phương pháp sản xuất và máy móc mà còn cả cách tổ chức và thứ mà giờ đây chúng ta gọi là phần mềm. Vốn sẽ theo đó mà đến và không ngừng tăng.

Những thập kỷ đầu dò dẫm thử nghiệm đã chứng kiến nhiều thất bại. Đầu những năm 1880, chính quyền bán các nhà máy của mình cho doanh nghiệp tư nhân. Quyết định này mang lại uy tín cho chính quyền: giới quan liêu hiếm khi nhận lỗi hay từ chức. Các nhà máy quốc doanh được nhượng lại với những điều khoản dễ chịu, thường là cho bạn bè và các mối quan hệ - không phải là sự sắp xếp tốt nhất, nhưng như vậy trên thực tế cũng đã trợ giúp doanh nhân và tạo ra một khởi đầu mới. Cũng khoảng thời gian đó, thương nhân bông chuyển từ quay sợi bằng tay sang kéo sợi bằng máy.* Giai đoạn 1886-1894, 33 nhà máy mới được thành lập, hơn một nửa trong đó ở khu vực Osaka; và từ năm 1886 đến 1897, tổng giá trị sản lượng sợi tăng gấp 14 lần, từ 12 triệu lên 176 triệu yên. Đến năm 1899, các nhà máy Nhật Bản sản xuất khoảng 355 triệu pound sợi; năm 1913, 672 triệu pound. Kết quả là ngừng nhập khẩu và chuyển sang xuất khẩu. Năm 1886, khoảng 62% lượng sợi được tiêu thụ tại Nhật Bản là nhập từ nước ngoài; năm 1902, con số này gần như bằng không. Năm 1913, 1/4 lượng sợi bông xuất khẩu của thế giới đến từ Nhật Bản, và Nhật Bản - cùng với Ấn Độ nhưng lớn hơn - đã trở thành một mối đe dọa lớn với Anh ở các thị trường thứ ba.⁷

•

Tuy nhiên, việc quay sợi bằng tay vẫn tồn tại ở Nhật Bản lâu hơn hẳn những nơi khác. Một lý do là tính siêng năng và cần mẫn của phụ nữ Nhật Bản (nói thêm về điều này sau). Một lý do khác là việc phát minh ra ống (gara) quay sợi năm 1876 của một tu sĩ Thần đạo, Tatsuchi Gaun. Kỹ thuật này bao gồm đóng bông thô vào ống thiếc đường kính 1 inch (2,54cm) và dài khoảng 6 inch, rồi xoay ống trong khi quấn bông vào một trục chính và do đó xoắn thành sợi. Thực tế thì guồng xe sợi hoặc bánh đà của người nghèo đã minh chứng cho sự khéo léo của người Nhật Bản ở thời khan hiếm vốn. Kỹ thuật gara làm tăng sản lượng hàng ngày của một phụ nữ dệt tay từ 40-50 đến 650 monme - gấp chừng 15 lần. Mặc dù vậy, quay sợi bằng tay không thể cạnh tranh được một khi lắp đặt bánh xe nước, nhiều chiếc được gắn trên thuyền kéo sợi. Đầu ra của nhánh kỹ thuật nguyên thủy này tiếp tục phát triển vào những năm 1930, một phần do chi phí vốn thấp và tiền lương thấp, một phần do sản xuất sợi thô để sử dụng làm thảm, chăn, vải flanen, đế cho tabi (tất Nhật Bản, sử dụng với dép geta), và các thứ tương tự.

Quay và dệt bông là một chuyện, chế tạo ra máy móc là chuyện hoàn toàn khác. Kéo sợi là cửa ngõ tương đối dễ dàng để bước vào nền công nghiệp hiện đại, như đã được thể hiện qua thực tế trước đây ở Catalonia, Ai Cập, và Brazil. Người ta chỉ cần mua máy móc, thường là từ một số nhà sản xuất của Anh, sau đó họ sẽ cử kỹ thuật viên tới để lắp đặt và nếu cần sẽ trực tiếp vận hành chúng. Các nhà máy này sau đó có thể cung cấp khung cửi cho nội địa, và úm ba la, công việc đã xong: ta đã có hình bóng của một cuộc cách mạng công nghiệp.

Ngay từ đầu, người Nhật Bản quyết tâm không chỉ sản xuất hàng tiêu dùng. Nếu muốn có một nền kinh tế hiện đại, họ phải làm chủ công nghiệp nặng: chế tạo máy móc và động cơ, tàu thủy và đầu máy xe lửa, đường sắt và bến cảng và nhà máy đóng tàu. Chính quyền đóng một vai trò quan trọng ở đây, tài trợ các chuyến đi học hỏi ở nước ngoài, mang về các chuyên gia nước ngoài, xây dựng các hệ thống kỹ thuật, và tài trợ cho các dự án thương mại rủi ro. Nhưng quan trọng hơn là tài năng và quyết tâm của người Nhật Bản yêu nước, sẵn sàng thay đổi nghề nghiệp cho lý tưởng quốc gia; và chất lượng của lao động Nhật Bản, đặc biệt là các nghệ nhân, với kỹ năng được mài giũa và thái độ được hình thành từ sự phối hợp và giám sát chặt chẽ trong các xưởng thủ công.

Di sản này có ích trong việc học hỏi nhanh chóng. Phải đến những năm cuối của thời Tokugawa thì sức nước mới được dùng trong công nghiệp, khi người Nhật Bản áp dụng nó vào ngành dệt may. Song, sức nước chưa bao giờ quan trọng đến thế như trong ngành công nghiệp châu Âu hay Mỹ, vì người Nhật Bản đã tiến lên. Công nghệ hơi nước xuất hiện, theo ngay sau đó là điện. Năng lượng điện đặc biệt phù hợp với công nghiệp nhẹ và các công xưởng nhỏ, phân tán; không một dạng năng lượng nào khác có thể cung cấp các lượng nhỏ theo yêu cầu như vậy. Tất nhiên, điện đòi hỏi phải sản xuất và phân phối theo quy mô lớn. Ở khu vực đô thị, điều này không thành vấn đề. Ở miền quê xa xôi, nằm ngoài lưới điện, các động cơ đốt trong thực hiện công việc này.

Nhật Bản, khi đó, sốt sắng bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai khiến mọi người hiểu sai về sự thiếu kinh nghiệm của nước này, sản xuất và sử dụng điện gần như trước khi làm quen với hơi nước.* Đèn hồ quang lần đầu tiên sáng lên ở Nhật Bản vào năm 1878. Tham gia thử nghiệm này là Ichisuke Fujioka, một thầy giáo ở Đại học Kobu - một trường kỹ thuật được thành lập năm 1877 và sau đó sáp nhập vào Đại học Tokyo. Từ sự hòa trộn giữa nghiên cứu với thực tế, Fujioka thấy cần phải có một nhà máy điện trung tâm và tìm kiếm sự ủng hộ tư nhân. Khi tiếp cận những doanh nhân đầu tiên và bị từ chối, ông bèn tới gặp một quan chức đồng hương cấp cao trong chính quyền. Người này đưa ông tới gặp một nhà đầu tư mạo hiểm, và cả hai quy tụ được một tổ hợp gồm khoảng 64 nhà đầu tư - các cựu quý tộc, doanh nhân có quan hệ với chính quyền, và thương nhần giàu có ở tỉnh. Vậy là Công ty Điện lực Tokyo (TELC) ra đời. Ban đầu, TELC xây các trạm sản xuất điện và chiếu sáng tư nhân quy mô nhỏ cho các nhà máy, công ty kinh doanh, và xưởng đóng tàu. Từ năm 1887, công ty tiến đến cung cấp điện cho công chúng. Cùng năm đó các công ty tương tự khởi sự ở Kobe, Kyoto, và Osaka; hai năm sau ở Nagoya và Yokohama - tổng cộng có 33 công ty vào năm 1896. Đến năm 1920, động cơ điện sơ cấp chiếm 52,3% công suất năng lượng trong ngành sản xuất của Nhật Bản. Con số này ở Mỹ là 31,6% vào năm 1919, và chỉ đạt 53% vào năm 1929. Anh thậm chí còn chậm hơn, với 28,3% vào năm 1924.8 Do vậy, về lĩnh vực năng lượng và điện, Nhật Bản là minh chứng cho mô hình đuổi kịp: Đi sau là một lợi thế.

•

Một ngoại lệ: sản xuất hóa chất, chưa được coi là quan trọng đối với sức mạnh quốc gia. Nhưng không nên mong đợi chính sách kinh tế của Nhật Bản phải hoàn chỉnh và nhất quán. Về nhận xét quá lạc quan đối với chính sách của Nhật Bản, xem Okimoto, Between MITI and the Market (Giữa MITI và thị trường).

Câu chuyện quen thuộc về quá trình công nghiệp hóa thành công và nhanh chóng ở Nhật Bản âm vang những lời khen ngợi, đôi khi bị giảm bớt vì phát chán với thứ nhạc đệm dân tộc chủ nghĩa ảm đạm và mãnh liệt - động lực tàn nhẫn mang lại ý nghĩa và tính cấp bách cho quá trình phát triển này. Đây là nước phi phương Tây đầu tiên thực hiện công nghiệp hóa, và đến nay Nhật Bản vẫn là một tấm gương cho các sai lầm đi sau khác. Các nước khác cử thanh niên ra nước ngoài để học hỏi những cách làm mới và bị mất họ; kiều dân Nhật Bản thì trở về. Các nước khác mời kỹ thuật viên nước ngoài đến hướng dẫn người dân của họ; người Nhật Bản chủ yếu tự dạy mình. Các nước khác nhập khẩu thiết bị nước ngoài và cố gắng sử dụng chúng. Người Nhật Bản chỉnh sửa, cải tiến, tự chế tạo ra chúng. Các nước khác, vì lý do lịch sử riêng, có thể không ưa người Nhật Bản (có bao nhiêu người Mỹ La-tinh ưa người Anh-Mỹ?); nhưng lại ghen tị và ngưỡng mộ họ.

Đó là một câu chuyện hay, thậm chí có tính giáo dục. Song, một khía cạnh trong thành tựu của Nhật Bản không được các nhà sử học tụng ca chú ý đến: nỗi đau đớn và khổ cực đã làm nên câu chuyện này. Ghi chép về thời kỳ đầu công nghiệp hóa lúc nào cũng là về lao động nặng nhọc với mức lương thấp, không thấy nói gì về bóc lột. Tôi sử dụng từ cuối này, không phải theo cái nghĩa Marxist về việc trả lương lao động thấp hơn giá trị sản phẩm (nếu không thế thì lấy đâu lợi tức cho vốn?), mà theo nghĩa lao động cưỡng bức với những người không thể nói không; đó là phụ nữ và trẻ em, nô lệ và gần như nô lệ (lao động học việc không tự nguyện).* Ví dụ, tài liệu về Cách mạng Công nghiệp Anh đầy những câu chuyện về lạm dụng, đặc biệt là thợ học việc địa phương bị đưa tới các nhà máy dệt để giảm bớt số người đóng thuế cho gánh nặng phúc lợi. Nhưng không chỉ các nhà máy; các mỏ than cũng là nơi tai tiếng về lao động khổ sai; điều tương tự cũng xảy ra ở nhiều xưởng luyện kim nhỏ và thậm chí ở cả công xưởng nông thôn. “Khi lên 5 tuổi, tôi được mẹ đưa đến trường học thêu ren [mọi thứ đều có thể được gọi là trường học] và trả cho bà chủ 1 xu. Bà ta dạy tôi trong nửa giờ, gõ đầu tôi sáu lần, và dí mũi tôi vào mấy chiếc ghim.” Các đốc công và phụ huynh làm ngơ trước tình trạng nô lệ sớm này: “6 là độ tuổi tốt nhất, bạn có thể ép chúng học tốt hơn. Nếu sau này mới học, khi đã chơi bời trên đường phố, chúng sẽ luôn chỉ nghĩ tới đi chơi ngoài đường thôi.” Và càng khiến chúng sợ càng tốt, theo ca từ của một người thợ thêu ren:

•

Thuật ngữ Marxist này là một trong những từ gây hiểu lầm và bị lạm dụng nhất trong từ vựng khoa học xã hội. Nó đề cập một tình trạng phổ quát và không thể tránh khỏi của lao động tiền lương, cho dù trong nền kinh tế tư bản hay xã hội chủ nghĩa, do đó không có nghĩa là một hiện tượng đặc biệt; và trong nỗ lực (giả định) xác định tỉ lệ bóc lột bằng cách chia lương theo sản phẩm (lương giờ theo tổng số giờ), nó khiến cho các nhà tư bản tiên tiến, sáng tạo trở nên bất thường - họ nâng cao năng suất lao động bằng cách đầu tư vào thiết bị và nhà máy - bóc lột nhiều hơn đối với doanh nghiệp của mình.

Hôm nay tôi thêu được ba mũi,

Bạn nghĩ mẹ tôi sẽ nói gì?

Khi biết tôi không thêu thêm gì nữa,

Bà ấy sẽ tống cổ tôi ra khỏi cửa,

Không bao giờ để tôi quay về.⁹

Căn bệnh phổ biến nhất của những đứa trẻ bất hạnh khốn khổ này là lúc nào cũng lo lắng sợ sệt. Chẳng hề ngạc nhiên khi nhiều đứa trẻ trở thành nạn nhân của bọn xâm hại tình dục và bước vào con đường mại dâm. Nó cứ như là một sự thăng tiến.

Cái giá đắt về mặt xã hội trong quá trình công nghiệp hóa ở Anh phản ánh cú sốc do sự thiếu chuẩn bị và quan niệm lạ lùng rằng tiền lương và điều kiện lao động xuất phát từ thỏa thuận tự nguyện giữa các tác nhân tự do. Phải đến khi xua tan những ảo tưởng này, trước hết là về trẻ em, sau đó là về phụ nữ, người Anh mới can thiệp được vào nơi làm việc và ban hành luật bảo vệ lao động. Khi làm điều đó, họ thống kê lại tất cả, vì vậy các nhà sử học xã hội có đầy đủ những báo cáo và lời khai để nghiên cứu. Liệu Anh có tệ hại như những gì mà các ghi chép này nói không? Hay đơn giản chỉ là chúng ta có được những ghi chép đầy đủ hơn?

Các nước châu Âu tiếp nối Anh trên con đường công nghiệp hiện đại đều gặp rắc rối và bê bối riêng về lao động, nhưng ít nghiêm trọng hơn, chủ yếu vì họ đã có cảnh báo và có thể đưa ra các biện pháp bảo vệ từ trước. Ngược lại, Nhật Bản lao vào thứ chủ nghĩa tư bản hoang dã, thiếu kiểm soát. Giống ở Anh, nhưng nghiêm trọng hơn, công nghiệp nông thôn đã là hiện trường của sự bóc lột đáng xấu hổ. Tại sao tôi lại nói “nghiêm trọng hơn”? Bởi những người Nhật Bản làm việc tại nhà có thể và phải chịu đựng hàng giờ lao động cực nhọc, đơn điệu tới mức mà nếu ở Anh hẳn sẽ khiến thợ quay sợi hay thợ làm ghim dễ bảo nhất cũng phải đùng đùng nổi loạn. Ví dụ, người Nhật Bản không có ngày nghỉ, không có cuối tuần. Tại sao họ phải cần nó cơ chứ? Động vật có được nghỉ ngày nào đâu. Cũng không có đường cung lao động cong về phía sau - thích giải trí hơn thu nhập - một vấn đề nghiêm trọng ở Nhật Bản.

Tại sao lại không? Câu trả lời nằm một phần ở tinh thần trách nhiệm theo nhóm khá cao: người lao động lười biếng, bê tha sẽ gây tổn hại không chỉ cho mình mà còn cho cả những người khác trong gia đình. Và đất nước nữa - đừng quên đất nước. Ban đầu, hầu hết nông dân và công nhân Nhật Bản không cảm thấy như vậy; dưới thời Tokugawa, họ hầu như không có ý niệm về quốc gia. Đó là công việc chủ yếu của nhà nước hoàng gia mới (Minh Trị): làm cho thần dân thấm nhuần ý thức bổn phận cao hơn đối với hoàng đế cũng như đất nước và nối kết lòng yêu nước này với công việc. Phần lớn thời gian ở trường được dành cho môn giáo dục đạo đức; ở một đất nước không có các buổi giảng đạo và nghi lễ tôn giáo thường xuyên, trường học là ngôi đền của đức hạnh và đạo đức. Như được viết trong một cuốn sách giáo khoa năm 1930: “Cách dễ nhất để thực hành lòng yêu nước của mình [là] tự đặt ra kỷ luật cá nhân trong cuộc sống hằng ngày, tề gia, và hoàn thành nhiệm vụ ở nơi làm việc.”¹⁰ Ngoài ra phải tiết kiệm và tránh lãng phí.

Đây là một phiên bản kiểu Nhật Bản về đạo đức Tin Lành của Weber, có ảnh hưởng sâu sắc hơn vì nó rất phù hợp với các giá trị nông dân lâu đời. Người nông dân cổ điển là một kẻ khốn khổ vì tiết kiệm mọi thứ, lên kế hoạch, trình tự và làm theo đúng như thế. Anh ta sống để lao động và nhờ lao động đã tích lũy được tài sản; đó là lẽ sống của anh ta. (Việc những người lao động nông thôn ở Anh sớm từ bỏ công việc đồng áng là một lợi thế cho nền công nghiệp, nhưng về mặt nào đó thì gây ra hiệu ứng tiêu cực về thái độ. Người lao động công nghiệp không có đất phải lao động để sinh sống. Khi có đủ tiền, anh ta không làm nữa để hưởng thụ.)

Người Nhật Bản đã đẩy cái tâm thế nông dân này đến giới hạn. Thời xưa, đây là một xã hội rất nghèo, cố gắng lắm mới chỉ đủ sống. Người dân sống bằng thóc gạo, hoặc ở những vùng lạnh hơn thì bằng kê và kiều mạch. Chỉ dụ Keian năm 1649 cấm nông dân ăn gạo mình trồng, ra lệnh cho họ sống tạm với “kê, rau, và các loại thực phẩm tồi tàn khác.” Ăn ít protein động vật - có thể là một chút thịt gà và hải sản. Không ăn quá nhiều cá (trong đó có đầu, da, xương, và đuôi) mà chỉ ăn những thứ làm sạch biển cả: rong biển, sinh vật phù du, sinh vật nhỏ khi thủy triều rút. Ngay cả giờ đây, người Nhật Bản nói chung vẫn thể hiện một sự rộng lượng về khẩu vị, nó là minh chứng về một thời xa xưa thiếu thốn và vất vả xoay xở.

Mọi thứ đều được tính toán. Bạn muốn đi vệ sinh? Hãy chạy thật nhanh về nhà và giải quyết nỗi buồn ở vườn. Phân công lao động ư? Thời gian và công việc của các bà mẹ là quý giá đến nỗi không thể lãng phí cho lũ trẻ sơ sinh và vui thú cá nhân được - dậy mà làm việc sau khi sinh con! Đứa lớn có thể trông đứa bé; trẻ nhỏ sẽ sớm học cách làm các việc nhỏ. Vụn chỉ dù nhỏ đến đâu, thậm chí là xơ vải, có thể được tích lại và bán cho người thu mua giẻ rách với giá một vài sen (100 sen - 1 yên). Người già, không còn sức lao động, chỉ thêm miệng ăn; tốt hơn là nên về với tiên tổ. Các hộ gia đình là những nhà máy dệt thu nhỏ, một mỏ lợi nhuận cho những thương nhân thuê ngoài đầy nghị lực.

Chúng ta có câu chuyện đời tư về một người phải làm việc như trâu ngựa đến vậy, một cô gái mồ côi kết hôn với một nông dân khôn ngoan muốn trốn nghĩa vụ quân sự và cần một người vợ.* Cô ấy không mang lại gì cho cuộc hôn nhân ngoại trừ quyền được miễn nghĩa vụ quân sự, đủ khỏe để có thể lấy nước từ cái giếng sâu 2,6 mét, sự khéo tay hiếm thấy, và sự khiêm nhường nhẫn nhịn của một vị thánh trước mẹ chồng tới từ địa ngục. Bố chồng thì sống chỉ để làm việc: “Tôi chẳng mong chờ gì cả. Chẳng có sở thích nào. Làm cho đất đai tạo ra những vụ mùa bội thu là niềm vui duy nhất mà tôi có trong đời.”*

•

Câu chuyện đến với chúng ta dưới dạng nửa hư nửa thực: bài thơ văn xuôi Fuki no tō (Mắm cây đại hoàng) của Yamashiro Tomoe, một chiến binh cánh tả trong cải cách ruộng đất, kết hôn với một nhà tổ chức lao động Marxist và bị cầm tù từ năm 1940 đến 1945 vì “nuôi dưỡng những tư tưởng nguy hiểm.” Ở trong tù, bà biết được câu chuyện về người phụ nữ kể trên, được tôi lấy từ phiên bản của Hane, trong Peasants, Rebels, and Outcasts (Nông dân, phiến quân, và đám vô gia cư), các trang 85 và tiếp theo. Đây là một cuốn sách rất quan trọng, xứng đáng nhận được nhiều sự chú ý hơn từ sinh viên môn lịch sử kinh tế Nhật Bản.

•

Một lần nữa, Keian ra sắc lệnh: “Nông dân phải dậy sớm và làm cỏ trước khi trồng trọt trên đồng. Vào buổi tối họ phải làm dây rơm hoặc túi rơm… Chồng phải làm việc trên đồng, vợ phải làm việc bên khung cửi. Cả hai đều phải làm việc cả đêm” - Leupp, Servant, Shophands (Người hầu kẻ hạ), trang 7.

Mẹ chồng nói ngay với cô rằng cô sẽ phải tự kiếm cái nuôi thân. “Tôi không dự định mình thì làm lụng vất vả còn cô, người vợ trẻ, lại rảnh rang. Giờ cô đã là thành viên trong gia đình, tôi muốn cô làm việc chăm chỉ, tằn tiện và tiết kiệm cùng tôi.” Họ để cô làm việc bên khung cửi, dệt vải để bán, và cô cùng ba người chị em chồng sẽ đưa thoi từ sáng sớm, trước lúc mặt trời mọc tới tận nửa đêm, ngày qua ngày, dù trời nóng hay lạnh. Không có cuối tuần; không có ngày nghỉ. Không có cả thời gian để dọn dẹp: “Đây không phải đền thờ hay nhà của bác sĩ,” bà già cay nghiệt sẽ la lên. “Nếu cô có thời gian để dọn nhà, hãy ra ngoài và làm việc.” Và họ làm việc. Ba súc vải trơn mỗi ngày. Không thợ dệt người Anh nào có thể bì kịp. Đôi lúc, khi dệt vải bán cho gia đình nông dân khác, họ có thể kéo căng tấm vải và cố gắng lấy được vài mét vải cho mình - chắc chắn ai cũng làm thế. Mẹ chồng đảm bảo rằng chút “lộc” đó cũng sẽ rơi vào tay thương lái: không có đặc ân nào cho các cô gái trẻ. Hàng xóm gọi mấy cô thợ dệt trẻ này là túi tiền của gia đình. Mẹ chồng lấy hết tiền.

Cô con dâu là thợ dệt giỏi nhất nhà, giỏi nhất làng. Ngay cả mẹ chồng cô cũng phải thừa nhận điều này, dù bà luôn kiếm cớ phàn nàn. Khi con dâu sinh đẻ, không một ai chăm sóc. Ba ngày nằm trên giường cũng không. Một miếng dưa muối giúp cô gượng dậy. Không ai nói với cô rằng cô đã làm được một điều tuyệt vời; đó là trách nhiệm của những người mẹ. Vì vậy, người mẹ trẻ chỉ ăn một bữa mỗi ngày, và khi cô chăm đứa con nhỏ, mẹ chồng lại cằn nhằn về thời gian bị mất: “Tôi chúa ghét khi thấy cô vợ trẻ lãng phí thời gian để cho con bú. Cô ta lẽ ra có thể làm việc bên máy dệt và kiếm chút tiền.”

Cô càng làm lụng vất vả và tốt hơn bao nhiêu, họ càng vắt kiệt sức và càng càu nhàu về thời gian của cô bấy nhiêu. Dĩ nhiên rồi, vì giá trị cận biên của cô đang tăng lên. “Bà mẹ trẻ này mất quá nhiều thời gian trong toilet”; hoặc, “Cô ta cho con ăn lâu quá”; hoặc, “Cô ta thật đần độn, lại đi giặt giũ nữa rồi.” Cô đáng lẽ cần tận dụng thời gian, không tắm giặt thì đã sao. Người Nhật Bản nổi tiếng về say mê sự sạch sẽ, nhưng lòng tham còn khiến họ sùng bái tiền bạc hơn.* Đồ lót của cô bẩn đâu có chết ai? Chồng cô giờ ở nơi xa, làm lính biên phòng ở phía bắc Triều Tiên để kiếm đồng lương ít ỏi nhưng là giấc mơ của các gia đình nông dân nghèo. Không cần phải kỹ tính quá. (Khi ra đi, anh ta chưa từng nói với cô là bao giờ sẽ quay về. Phải 24 năm sau.)

•

Về tầm quan trọng của việc sạch sẽ đối với người Nhật Bản và nhu cầu cấp bách đối với việc du khách châu Âu học những thói quen này (“người ta sẽ không chấp nhận thất bại trong vấn đề này”), xem chỉ trích của Jesuit Alessandro Valignano trong lời khuyên của ông năm 1583 cho chuyến truyền đạo của người em trai - Valignano, Les Jésuites au Japon (Dòng Tên tại Nhật Bản), trang 200.

Vậy là gia đình này nhặt nhạnh từng sen còn nhà sản xuất-thương lái kiếm được cả yen và ngành công nghiệp dệt may Nhật Bản phát triển mạnh; rồi đến một ngày, gia đình nọ đã tích góp đủ tiền để dựng lại ngôi nhà, lần này là lợp mái ngói. Suy cho cùng, còn điều gì quan trọng hơn một ngôi nhà? “Trong thế giới này thứ đáng kể là ngôi nhà. Ngôi nhà ấn định vị thế của gia đình trong xã hội. Nó ấn định giá trị của một con người. Khi bạn gọi thầy thuốc tới, ông ta sẽ lướt nhìn ngôi nhà trong lúc bắt mạch. Khi bạn thuê một nhà sư tới đám tang, ông ta sẽ lướt nhìn ngôi nhà và theo đó mà ấn định vị trí của người quá cố ở thế giới bên kia. Gia đình chồng suốt ngày nói về ngôi nhà. Trước đây họ luôn bị coi thường; mọi người thậm chí không thèm lịch sự. Ồ, vậy hãy cho họ thấy. Và người con dâu lại dệt vải - giờ là một mình, vì các chị em chồng đã kết hôn; rồi cô ngày càng gầy còm vì phải làm công việc của bốn người và ăn uống thì mất thời gian. Đứa con trai cũng lớn khôn và là niềm an ủi ngọt ngào, bởi chồng cô đang ở mãi Triều Tiên, trong bộ quân phục sẫm màu với các sọc vàng, đã quên cô rồi.

Nhưng sau đó cậu bé đi học, và người mẹ chẳng bao giờ có thời gian để thấy con mình tham gia các hoạt động thể thao hay đóng kịch ở trường, vì điều đó có nghĩa là cô phải rời xa cái khung cửi; và khi giáo viên đến thăm nhà, mẹ chồng bảo cô ra gian sau ngồi, vì tất cả những gì cô biết chỉ là cách dệt vải và cô sẽ khiến cậu bé xấu hổ nếu nói chuyện với giáo viên. Và rồi cậu bé tốt nghiệp, hát vang cùng những đứa trẻ khác: “Không gì có thể sánh được với niềm hạnh phúc của chúng ta!” Đó là lần đầu tiên và duy nhất người mẹ đến trường, vào mùa xuân, sân trường ngập tràn hoa anh đào; và từ đó về sau, cứ mỗi mùa hoa anh đào nở, người mẹ lại khóc khi nhớ về bài hát tốt nghiệp của bọn trẻ.

Cứ vậy, người mẹ dệt vải, thương lái tới thu mua, mẹ chồng tích cóp và ngành dệt may trở nên thịnh vượng; còn cậu con trai lên trung học vì đó là mong muốn của người cha giờ đã là đại úy cảnh sát ở Triều Tiên. Người mẹ nhìn con đi xa dần, trèo qua cổng và áp tai vào đường ray để nghe tiếng hú nhỏ dần của đoàn tàu đang khuất xa tầm mắt.

Và người chồng vẫn chưa trở về. Anh ta không có cơ hội được xây ngôi nhà mới. Cho nên họ vẫn tiến hành và dù sao cũng đã xây xong, khi họ hàng mang quà cáp tới, mẹ chồng cười xun xoe với những ai tặng nhiều quà, còn những người khác, kể cả mấy đứa con đáp lại thịnh tình của bà, đều không nhận được một lời hỏi han nào. Anh rể của bà, một lái buôn bò giàu có, mang nhiều quà tới, và tranh thủ nói với bà nội già nua: “Bà lão, bà vẫn chưa chết sao?” Và thêm, bà chẳng bao giờ làm gì mấy, cháu dâu của bà mới là người kiếm tiền, mua ruộng lúa, trả tiền xây ngôi nhà này. Bà lão gật đầu cười, và lái buôn bò thốt lên, “May sao bà ấy điếc rồi!” Và rồi bà lão bèn kể lại toàn bộ câu chuyện với cô cháu dâu thợ dệt (còn ai khác để nói chuyện đây?): “Cháu có nghe thấy nó nói gì không? Nó làm bà thấy buồn quá.” Và người cháu dâu an ủi bà lão: “Bà à, đừng để ý đến điều đó. Không một ai từng làm việc cần mẫn bằng bà đâu. Cháu có thể dệt mãi mà không phải rời khung cửi vì bà cuốn chỉ trên con suốt cho cháu. Số tiền từ dệt vải đã được dùng để xây nhà. Bà hẳn biết điều này. Đừng buồn về chuyện đó.” Đoạn cô nắm lấy tay bà lão và khóc. Và bà lão nói, “Những gì cháu nói khiến bà cảm thấy tốt hơn.” Chẳng bao lâu sau, bà nội qua đời. Cô trông như một cái cây khô héo.

Và rồi người chồng Uichi trở về, trong bộ quân phục sọc vàng, với cặp kính gọng vàng và bộ ria mép cong vút. Và anh ta xây thêm một chái nhà. Rồi anh ta lại bắt đầu xa nhà, ở lại trong thị trấn - với một phụ nữ, nghe đồn vậy - và ngày càng ở lại thị trấn lâu hơn. Và tin đồn ấy là sự thật. Vợ của Uichi sợ hãi không dám hỏi han - anh ta rất dễ nổi cáu - nhưng trong một cộng đồng làng thì những chuyện như vậy không thể giữ kín được.

Mà Uichi cũng chẳng cố giấu điều gì. Anh ta quen người phụ nữ đó ở Triều Tiên. Cô ta là người Nhật Bản và đã được cử đến Triều Tiên để làm “tiếp viên.” Ở đó, một viên quan lớn coi cô ta là gái bao, cô ta đã trở nên giàu có và khiến gia đình mình cũng giàu có nhờ vào tiền của ông ta. Còn giờ thì cô ta là tình nhân của Uichi, chẳng giống ai ở cái làng quê mùa này, mỗi ngày một bộ kimono lụa và khăn trải giường lụa, không ngày nào giống ngày nào. Và Uichi chẳng thèm kiên nhẫn với vợ nữa, đánh đập cô, còn bố mẹ anh ta thì chẳng can thiệp, bố anh ta thậm chí còn lấy làm vui vì thói vũ phu của con trai mình: “Nếu một người không có chí khí như thế, anh ta không thể ra ngoài xã hội và vươn lên được.” Và mẹ anh ta đồng tình: “Đó là cách nó khiến dân Triều Tiên khiếp sợ. Họ sợ nó là điều chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Nó có thô bạo cũng chẳng sao.”

Và một ngày nọ, Uichi đưa tình nhân về nhà, với những chiếc rương thời trang và tủ nhỏ đầy vải lụa đắt tiền. Mẹ anh ta biết kế hoạch của con trai nên đã bảo con dâu lau dọn chái nhà mới. Nhưng khi cô bắt đầu lau mấy chiếc chiếu tatami mới, Uichi lao tới và đá cô ra: “Đồ súc sinh! Sao mày dám dẫm cái chân xấu xa ấy lên chiếc chiếu tatami mới này!” Và khi đó, người phụ nữ sững sờ, loạng choạng đi ra, gọi tên cậu con trai đang đi xa, trong quân đội ở mãi Trung Quốc: “Mii! Mii! Đang ở chiến trường nào…?” mẹ chồng đuổi cô: “Cút đi, con điên này. Nhà này không chứa đồ vô tích sự.” Vô tích sự: họ không còn cần thu nhập từ chiếc khung cửi nữa.

Cánh phụ nữ trong làng hiểu rằng: “Hắn được lên lon vì làm những điều tàn bạo với người Triều Tiên. Hắn làm những điều ô danh để giàu có.” Rồi sẽ gặp quả báo thôi, họ nói. Nhưng khi thấy vợ của Uichi khóc than buồn tủi, họ cũng không hề an ủi hay cảm thông. Đến tối, tình nhân của Uichi và con sen ngồi trên xe do người kéo từ thị trấn đã về. Cô ta đi tất lụa trắng tinh, một sản phẩm khác từ những chiếc khung cửi Nhật Bản. Tất cả những gì vợ của Uichi có thể nhớ sau đó là cánh cửa chái nhà đóng sập lại và tiếng cười vọng ra từ bên trong.

Thế là cô châm lửa đốt nhà - mấy ngôi nhà Nhật Bản bốc cháy dữ dội và sáng rực, thiêu rụi những rương, tủ nhỏ, và kimono bằng lụa của cô tình nhân. Và bao nhiêu tiền giấy đã đi theo? Vợ của Uichi sau đó gieo mình xuống giếng sâu để rời bỏ thế giới này, nhưng người ta tìm thấy và cứu cô tỉnh lại. Cô bị kết tội phóng hỏa, nặng thêm do thực tế đã vi phạm quy tắc tắt đèn: phải chuẩn bị để phòng máy bay ném bom Trung Hoa, thứ chưa hề có. Cô bị kết án 10 năm tù, giảm xuống còn tám năm do các tình tiết giảm nhẹ.

Không ai tới thăm cô trong tù. Cô ngồi đó co ro giữa giá lạnh và gió rét, tự an ủi bằng những bài hát về mầm cây đại hoàng xuyên qua băng tuyết - cũng chính là những mầm cây cô từng hái về cho mẹ đẻ của mình thuở ấu thơ lúc mẹ bị bệnh để an ủi bà. Mii con trai cô viết thư cho cô mỗi một lần: một gia đình đối xử tàn bạo với phụ nữ trong nhà sẽ không thể tạo ra được những người đàn ông đức hạnh và có lòng biết ơn. Người bạn tù Yamashiro của cô đã nghe cô kể và lưu lại câu chuyện này. Người mẹ và người vợ đơn côi ấy khi đó đã 50 tuổi.

Tất nhiên, thuê ngoài ở nông thôn là cái cũ; nhà máy và xí nghiệp là cái mới. Khu vực hàng đầu của cuộc cách mạng công nghiệp ở Nhật Bản là dệt may, nhất là lụa và bông, và vì thế cần có lực lượng lao động mới. Như ở Anh, những lao động đầu tiên trong nhà máy là phụ nữ. Có sự khác biệt giữa hai nước: trong khi ở Anh những lao động đầu tiên trong nhà máy có cả nhiều trẻ em, ban đầu là đám trẻ học nghề tai tiếng ở địa phương, nhưng điều này không đúng lắm với Nhật Bản, nước áp dụng phổ cập giáo dục ngay sau Duy Tân. Về nguyên tắc, trẻ em không phải lao động trong nhà máy. Tôi nói “về nguyên tắc” vì thực tế thường rất khác. Như ở Anh, ở Nhật Bản cũng có nhiều trường hợp cố ý khai man tuổi; việc trẻ em tới trường cũng chưa phải hoàn hảo.11 Cha mẹ túng thiếu, còn chuyện đi học lại không miễn phí.

Công bằng mà nói, nên lưu ý rằng đời sống nông thôn quá nghèo, công việc quá cực nhọc, đến nỗi làm việc trong nhà máy được coi là hấp dẫn hơn. Nước ở nông thôn thường lạnh và phải lấy từ giếng sâu; còn nước trong nhà máy có nóng lạnh và chảy ra từ vòi. Ở nông thôn, thức ăn thô, sơ sài, và ít ỏi, thích hợp cho lợn hơn là người; ở nhà máy, ba bữa một ngày - dĩ nhiên là gạo nước ngoài, không phải gạo nếp truyền thống mà người Nhật Bản thích. Nhưng như các quốc gia khác có lẽ đều thích những thứ mới lạ, các cô gái Nhật Bản nghèo làm việc trong nhà máy cũng cảm thấy thứ gạo đó ngon, bổ dưỡng, và ăn quen miệng - người Nhật Bản ngày nay chắc chắn cũng sẽ cảm thấy như vậy nếu họ mở cửa thị trường nội địa cho gạo nước ngoài.

Lương ở các nhà máy này rất rẻ mạt: một cô gái phải mất nhiều năm, sau khi trừ tiền ăn và tiền trọ, mới có thể trả hết nợ phát sinh mà cha cô đã ứng trước. (Chỗ ngủ thường là một cái giá kê giữa các máy móc hoặc chiếc giường nhỏ trong ký túc xá chật chội mà mỗi người chỉ được một không gian nhỏ bằng manh chiếu tatami, kích thước 3 x 6 feet - như cái quan tài.) Một cuộc khảo sát 62 nhà máy bông năm 1898 cho thấy mức lương tháng trung bình của phụ nữ là 4,05 yen, so với 6,83 yen của nam giới - 4,67 yen cho cả hai giới. Thậm chí công nhân Ấn Độ còn kiếm được nhiều hơn, thực tế gần gấp đôi: mức lương xấp xỉ 8,07-9,18 yen mỗi tháng theo một cuộc khảo sát ở bảy nhà máy dệt lớn.¹²

Tuy nhiên, cốt lõi câu chuyện không nằm ở việc lương thấp, mà ở sản phẩm cần biên: Lao động Nhật Bản làm việc rất hiệu quả. Người ta thường cho rằng mức lương thấp ở các nước đang công nghiệp hóa và tiền công nghiệp phản ánh năng suất thấp, nhưng điều này dường như không đúng với Nhật Bản. Chừng nào mà khu vực nông nghiệp còn giải phóng nhân lực sang cho công nghiệp, chừng đó doanh nghiệp sản xuất còn có thứ tốt nhất của cả hai khu vực này: lao động giá rẻ nhưng lại siêng năng, tận tụy với công việc, với nhóm, với gia đình. Một phụ nữ nhớ lại:

Từ sáng, giữa lúc trời còn tối, chúng tôi đã làm việc trong ánh đèn nhà máy cho đến 10 giờ đêm. Hết giờ tan làm chúng tôi gần như không còn đủ sức để đứng lên nữa. Khi làm đêm, họ thỉnh thoảng cho chúng tôi một củ từ [để ăn]. Sau đó chúng tôi phải tắm rửa, chải tóc, v.v.. Khi ấy đã là 11 giờ đêm. Không có lò sưởi ngay cả trong mùa đông, vì vậy chúng tôi phải rúc vào nhau mà ngủ. Một số cô gái bỏ chạy tới Hida. Tôi nghe nói là những cô gái đi làm trước thời tôi còn khổ cực hơn. Chúng tôi không được trả đồng nào trong năm đầu tiên. Năm thứ hai tôi được 35 yen, và năm sau, 50 yen… Cuộc đời của một phụ nữ Nhật Bản thực sự khốn khổ.¹³

Đoạn trích này nói lên nhiều điều: lương thấp, điều kiện sống tồi tàn, chăm chút vệ sinh cá nhân, cải thiện từng bước. Thêm vào đó là điều kiện làm việc có hại cho sức khỏe: việc tạo ẩm (chống tĩnh điện), không khí đầy xơ vải (khiến tỉ lệ mắc bệnh lao phổi cao), tiếng ồn điếc tai. Balzac, khi viết về đạo đức kinh doanh và đặc điểm của doanh nghiệp, đã mô tả khá rõ: không đứa trẻ nào ra đời mà tã lại không bẩn. Quốc gia công nghiệp cũng vậy. Một số phụ nữ trẻ bỏ chạy; những kẻ truy đuổi và bắt giữ họ đã trừng phạt và sỉ nhục trước khi bắt quay lại làm việc. Số khác trốn thoát nhưng rồi quay lại - do gia đình bắt họ quay lại, hoặc do họ nhớ mấy thứ tiện nghi cá nhân tồi tàn của nhà máy.

Vấn đề là, đời sống và việc làm ở nông thôn cực nhọc hơn, ít nhất về mặt thể chất. Và còn bị chi phối bởi lòng hiếu thảo với cha mẹ: những phụ nữ trẻ nghèo làm việc trong các xưởng kéo sợi và bông quanh hồ Suwa (nay là một trung tâm sản xuất hàng điện tử) tằn tiện đến tuyệt vọng để gửi chút tiền cho cha mẹ và trở về quê trên con đường núi ngập sâu trong tuyết, bám vào dây thừng để khỏi rơi xuống hẻm núi không đáy. Nhiều năm sau, khi được phỏng vấn về những năm tháng khủng khiếp này, nhiều người trong họ chỉ nhớ về những điều tốt đẹp. Đây là một phản ứng sinh tồn tự nhiên - chúng ta muốn quên đi nỗi đau; chúng ta muốn “nhấn mạnh điều tốt đẹp.” “Haec olim memenisse iuvabit,” Aeneas nói với các chiến binh tuyệt vọng, chán nản của mình: một ngày nào đó các bạn sẽ hạnh phúc khi nhớ lại những điều này.

Nam giới khá hơn. Tiền lương của họ cao hơn; quyền thương lượng của họ lớn hơn. Về khía cạnh này, Nhật Bản không khác gì các nước công nghiệp hóa ở châu Âu - có lẽ tệ hơn chút, ít nhất trong giai đoạn đầu. Công nhân nhà máy, thực ra là công nhân công nghiệp nói chung, bị coi là tầng lớp thấp kém, giống như mấy kẻ bị ruồng bỏ burakumin, và quả thực nhiều người trong đó có lẽ cũng là burakumin.* Họ khác biệt hẳn: “tầng lớp thấp kém,” “hạ cấp,” “dưới đáy,” “kẻ thất bại,” “kẻ tụt hậu.” Các bà mẹ dọa con bằng công nhân nhà máy như ông ba bị và động viên chúng học giỏi nếu không sẽ rơi vào vũng bùn thấp kém đó.

•

Vì burakumin khó phân biệt với người Nhật Bản khác, nên theo thời gian họ có xu hướng hòa nhập vào xã hội rộng lớn hơn, dù nhiều người vẫn tiếp tục sống trong khu ổ chuột và tội phạm. Ngày nay, người Nhật Bản sử dụng thám tử và chuyên gia phả hệ để kiểm tra xem người hôn phối liệu có tổ tiên là burakumin hay không. Để chống lại điều này, chính quyền đã chính thức khép lại hồ sơ. Xem N. D. Kristof, “Japans Invisible Minority” (Thiểu số vô hình của Nhật Bản), N. Y. Times, 30/11/1995, trang A-18.

Công nhân chiến đấu để giành lại địa vị và phẩm giá - không phải quyền lợi mà là nhân phẩm. Khẩu hiệu của họ: “Đừng coi thường một thợ mỏ, than không mọc ở đồng đâu.”¹⁴ (Và khi không thể ép buộc người Nhật Bản, nhất là khi có chiến tranh, người ta luôn có thể cưỡng bức người Triều Tiên và Trung Hoa làm việc tại các mỏ. Chẳng phải ngẫu nhiên, và thường thấy trong lịch sử, việc thợ mỏ là nô lệ. Với sự thất bại của Nhật Bản năm 1945, những nô lệ này bỏ việc, và ngành sản xuất than, nguồn năng lượng chính của Nhật Bản, giảm từ 3-4 triệu tấn một tháng xuống còn 1 triệu tấn. Khỏi cần phải nói, không thể ép buộc người Nhật Bản làm việc đó nữa. Họ đã quen với những công việc tốt hơn và họ được tự do. Nhật Bản, giống như các nước công nghiệp tiên tiến khác, cuối cùng đã giải quyết vấn đề này bằng cách chuyển sang dầu mỏ.)*

•

Đọc, Japan (Nhật Bản), trang 51. Nhật Bản không có dầu mỏ, nhưng có tiền để mua nó. Nga có dầu mỏ, nhưng không có tiền lắp đặt lò đốt dầu, hoặc để trả cho thợ mỏ. Tính đến tháng 12/1996, còn nợ bảy tháng tiền lương.

Cùng với các sáng kiến của chính phủ và cam kết tập thể về hiện đại hóa, đạo đức công việc và các giá trị cá nhân này có khả năng tạo ra điều thần kỳ cho nền kinh tế Nhật Bản. Như thể toàn bộ người dân đều tuân theo các giá trị samurai xưa - phổ thông hóa tinh thần võ sĩ đạo (bushido). Tất nhiên sẽ là một sai lầm khi coi hệ thống niềm tin này là phổ quát, nhưng nếu muốn hiểu thật sâu sắc về thành tựu của Nhật Bản thì phải dựa trên hiện tượng này về vốn con người được xác định bởi văn hóa. Chính tính cách dân tộc đã tạo nên thành công trong việc áp dụng tài tình công nghệ phương Tây, tạo ra nhiều hơn từ ít hơn, tạo ra sản lượng phi thường từ người dân mà nếu trong các xã hội khác thì họ sẽ phá hoại hàng loạt và bỏ đi. Những ai ngạc nhiên về sự phản kháng của lực lượng vũ trang Nhật Bản trong những tháng cuối cùng của Thế chiến II và gắn nó với sự cuồng tín hay thôi thúc tự sát sẽ không thực sự hiểu nổi điều này. Đây là một xã hội có tinh thần trách nhiệm và nghĩa vụ tập thể trong mọi lĩnh vực, khiến nó khác biệt với chủ nghĩa cá nhân được vun trồng ở phương Tây. Chủ nghĩa cá nhân là một lợi thế to lớn trong việc theo đuổi sự giàu có về kinh tế suốt nhiều thế kỷ trước Cách mạng Công nghiệp, không chỉ ở châu Âu mà ở cả Nhật Bản thời Tokugawa, như chúng ta đã thấy. Nhưng một khi người Nhật Bản đã nhìn thấy con đường họ muốn đi theo, thì các giá trị tập thể của họ tỏ ra là một thứ tài sản tuyệt vời. (Và là một cám dỗ hiển nhiên.)

Một sai lầm chung của lịch sử khoa học tương lai là giả định rằng các đức tính ngày nay cũng phải là các đức tính ngày mai, và rằng một yếu tố nhất định nào đó, nếu từng tích cực, sẽ luôn được đền đáp. Lịch sử không vận hành theo cách đó. Các yêu cầu của nền kinh tế khởi nghiệp và đột phá không giống như các yêu cầu của nền kinh tế ở những nước đi trước và theo sau. Thành công của Nhật Bản nằm ở thắng lợi của cuộc chiến chống lại sự hóa đá và nỗi hoài cổ dưới thời Tokugawa và sự theo đuổi một nỗ lực quốc gia dưới thời Minh Trị và các chính quyền kế nhiệm. Những chiến lược khác nhau trong các hoàn cảnh khác nhau.

24.

LỊCH SỬ SAI LẦM?

Niềm tự hào của đàn ông Ả Rập rất mạnh mẽ, và cũng rất mong manh.

JAN GOODMAN, Price of Honor

(Cái giá của danh dự)

Không ai có thể hiểu được thành tựu kinh tế của các nước Islam giáo mà không cần tìm hiểu về Islam giáo với tư cách một đức tin và nền văn hóa. Islam giáo, nghĩa là sự dâng hiến (cho Thượng đế), là một trong những tôn giáo lớn trên thế giới. Sinh ra trong sa mạc giống như hai tôn giáo độc thân trước đó là Do Thái giáo và Ki-tô giáo, Islam giáo đã chứng tỏ việc truyền cảm hứng một cách lạ kỳ, đưa một nhóm nhỏ chiến binh du mục nhanh chóng vươn lên thống trị những vùng đất rộng lớn. Trong vòng một thế kỷ kể từ khi nhà tiên tri Muhammad rút khỏi thánh địa Mecca đến Medina (Hegira: năm 622, năm 1 của kỷ nguyên Islam giáo), phần lớn những chiến binh Ả Rập mang đức tin mới đã làm sụp đổ các quốc gia và đế quốc ở Trung Đông rồi tràn về phía tây, qua Gibraltar đến Đại Tây Dương và qua Tây Ban Nha vào miền Trung nước Pháp. Rồi, sau một thời gian nghỉ ngơi tiêu hóa, đội quân mới lại tiến về phía đông vào Ấn Độ và xa hơn nữa. Tới thời điểm người châu Âu vào Ấn Độ Dương bằng đường biển (năm 1498), Islam giáo đã đứng chân tại một số nơi của Trung Quốc và Philippines, xuống bờ biển phía đông châu Phi, từ phía đông nam châu Âu vào lưu vực sông Danube, và dọc theo các tuyến đường thương mại của Trung Á. Chỉ ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, cuộc tái chinh phục (reconquista) mới giành lại được những vùng đất từng thuộc về Islam giáo và đảo ngược tiến trình chinh phục dường như đã được định sẵn.

Sự bùng nổ về đam mê và cam kết này là đặc điểm quan trọng nhất của lịch sử Á-Âu mà chúng ta có thể gọi là những thế kỷ trung cổ - hàng ngàn năm kể từ sự sụp đổ của đế chế La Mã phương Tây (thường được cho là vào năm 476) tới sự bành trướng ra nước ngoài của châu Âu Ki-tô. Theo nghĩa đó, nó dự đoán uy lực của cuộc càn quét đế quốc châu Âu sau này, với quy mô sâu rộng hơn, áp đặt lịch của nó lên thế giới và biến “sau Công nguyên” "anno Domini”) thành “Công nguyên” (“Common Era”).

Sự khác biệt quan trọng giữa hai thế lực nằm ở vai trò của công nghệ. Thế lực thứ nhất - Islam giáo - dựa trên cách cũ nhưng người mới, dựa trên nhiệt tâm chiến đấu của những chiến binh thần tốc trên lưng ngựa, vốn tin rằng Thượng đế và lịch sử đứng về phía họ. Những người này hoàn toàn áp đảo lũ tay sai hưởng lương và đám thần dân dửng dưng của các đế quốc bạo ngược, chỉ đôi khi dừng chân tiêu hóa cuộc chinh phục và chiến lợi phẩm. Thế lực thứ hai - châu Âu - dựa trên hỏa lực vượt trội và bị lợi nhuận xô đẩy: cướp bóc thì hẳn rồi, nhưng trên tất cả, là lợi nhuận bền vững, liên tục. (Khi tôi còn là một sinh viên, chúng tôi được học về ba chữ G: God - Thượng đế, Gold - Vàng, và Glory - Vinh quang. Tất cả đều quan trọng, nhưng quan trọng nhất vẫn là Vàng, vì vàng thanh toán các hóa đơn, trang bị các đội tàu, cám dỗ và an ủi người trần tục.)

Về tiềm năng, thế lực châu Âu có lẽ mạnh hơn, do cơ sở vật chất của nó. Ở thời kỳ đỉnh cao, người châu Âu có thể đánh bại bất kỳ thế lực nào. Kẻ thù đáng gờm duy nhất của họ chính là những người châu Âu khác. Nhưng thế lực Islam giáo ngay lập tức trở nên kiên quyết và vô độ hơn. Sự kết hợp của lòng can đảm và đức tin mang tới những ý nghĩa khải huyền theo cả hai hướng - trong vinh quang và trong thất vọng.

Sự bành trướng của châu Âu (chủ nghĩa đế quốc) không phải là khải huyền. Bản chất của nó là một biểu hiện quyền lực. Với tư cách một phản ứng trước tính toán về khác biệt và cơ hội, nó có ý thức về chi phí, do đó mang tính cơ hội theo cả hai hướng. Ồ phải, linh hồn quan trọng với người châu Âu, với một số nước này hơn một số nước khác - cũng như với người Công giáo hơn người Tin Lành. (Chúng ta đã thấy điều này ở người Hà Lan tại châu Á.) Nhưng hiếm khi linh hồn đủ quan trọng để có thể cản đường lợi nhuận và thua lỗ. Uy tín cũng quan trọng, nhưng một lần nữa uy tín, giống như mọi thứ, có giá của nó. Đó là lý do vì sao các đế quốc châu Âu tan biến theo cách và vào thời điểm mà chúng tan rã. Khi các cường quốc châu Âu vấp phải kháng cự từ các thuộc địa và chi phí chiếm đóng tăng cao, họ bèn gói ghém và ra đi (Ấn Độ là ví dụ điển hình), thường gây ra chi phí nặng nề cho những dân tộc bản địa mới được tự do.*

•

Một số độc giả sẽ nhớ lại bằng chứng ngược lại của người Pháp khi phải miễn cưỡng rời Việt Nam và sau đó là Algeria. Đúng vậy, nhưng người Pháp đã có (và đang có) chỉ số kiêu hãnh cao hơn những người châu Âu khác. Và một khi vấn đề đã được giải quyết, người Pháp và các thực dân châu Âu khác đã rút khỏi Algeria càng nhanh càng tốt.

Nhưng với Islam giáo thì không vậy. Các chiến binh Islam giáo đang làm công việc của Thượng đế, và thất bại của ngài là bước lùi đối với nhân loại. Vì vậy, đầu thế kỷ 11 ở Tây Ban Nha và vùng Cận Đông, khi các hiệp sĩ Ki-tô đẩy lui các tín đồ và chiếm giữ vùng đất từng là một phần của Ngôi nhà Islam giáo, thì người Islam giáo coi đây là chiến thắng của cái ác. Và khi, ở phía đông Địa Trung Hải, các đội quân Islam giáo đẩy lui những kẻ thập tự chinh ra biển, thì đây không là chiến thắng đơn thuần, mà là chiến thắng của Thượng đế, khôi phục trật tự và viết lại lịch sử. Việc trục xuất các vương quốc Thập tự chinh Ki-tô khỏi vùng Cận Đông trở thành một kiểu ví dụ điển hình, một phép ẩn dụ cho mọi thời đại. Gần một thiên niên kỷ sau, khi Saddam Hussein của Iraq xâm chiếm Kuwait và thách đấu liên minh của các cường quốc phương Tây và những kẻ bợ đỡ người Islam giáo của họ, thì ông ta đã làm vậy nhân danh và để tưởng nhớ Saladin, thủ lĩnh người Kurd từng giành lại Jerusalem từ đám ngoại đạo.*

•

Xem thêm Charnay, Traumatismes musulmans (Chấn thương Islam giáo), trang 314. Chiến dịch Ki-tô ở vùng Vịnh được xem như là sự trở lại của hận thù thập tự chinh đối với di sản tinh thần Islam giáo.

Từ thời điểm đỉnh cao đó (năm 1187), tiến trình Islam giáo chủ yếu là xuống dốc. Không phải vì tôn giáo này bị suy yếu. Islam giáo vẫn tiếp tục chiêu mộ được thêm, đặc biệt là trong đám dân chúng tin vào thuyết duy linh. Thông điệp của Islam giáo đơn giản; hành động cải đạo cũng vậy. Trong số các tín ngưỡng độc thần lớn, Islam giáo ít đòi hỏi nhất với các tín đồ mới, chí ít là trong thời gian đầu.* Nhưng, trong chừng mực Islam giáo gắn kết đức tin với quyền lực và thống trị, như nó vẫn vậy, thì việc mất uy thế tương đối trước các xã hội ngoại đạo khác trở thành nguyên nhân của nỗi thất vọng cùng cực hoặc niềm thống khổ tích cực. Trong một thời gian dài, vấn đề tuột dốc bị che giấu bằng sự tự chủ được duy trì của các quốc gia Islam giáo, sự chuyển hướng của quyền lực châu Âu sang các khu vực khác trên thế giới, các trường hợp chiến thắng cục bộ (đặc biệt là việc người Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman xâm chiếm lãnh thổ), sự trơ trơ rõ ràng của Islam giáo. Nhưng từ thế kỷ 17 trở đi, khi nhìn xung quanh, ai cũng có thể thấy được sự cân bằng về quyền lực thế giới đang chuyển dịch. Islam giáo đã trở thành nơi tù đọng về kinh tế và tri thức. Lịch sử đã không diễn ra như họ mong đợi.

•

Tôi loại khỏi so sánh này hiện tượng cải đạo bắt buộc, mà rõ ràng là không do yêu cầu về đức tin hay sẵn lòng.

Cuộc đụng độ này của các đức tin và đế quốc tỏ ra quan trọng đối với phần lớn tiến trình lịch sử: Đế quốc Moghul Ấn Độ, nơi người Anh bắt đầu nuốt chửng lãnh thổ, doanh thu, và chủ quyền; còn ở đế quốc Ottoman, trát đòi của sultan bị coi thường và đất đai của ông ta bị gặm nhấm bởi tham vọng của những nước Ki-tô láng giềng và chủ nghĩa dân tộc có nguồn gốc từ các câu chuyện Ki-tô giáo. Cả hai thực thể này đều là những đế quốc quý tộc (chuyên chế) theo khuôn mẫu cổ điển: các xã hội phân chia giữa một nhóm nhỏ tinh hoa với một số đông thần dân có thể bị áp bức. Bên trên dải phân cách chính tách biệt số ít với số nhiều, là giới quý tộc và quan chức nắm giữ quyền lực vô hạn. Họ độc quyền bạo lực, chỉ bị hạn chế khi thỉnh thoảng, ngẫu nhiên, thậm chí kỳ quái, nhà cai trị trở nên sáng suốt. Các xã hội này không phải không có ý thức về công lý: một sử gia thậm chí còn nói về “sức sống của một quy tắc đạo đức thường trực được tự nhận thức bởi một xã hội từ bi.”1 (Đọc mấy lời than vãn của người đương thời, trong đó có du khách từ châu Âu, tôi thấy quan điểm đó lạc quan một cách lạ kỳ.)

Bên dưới dải phân cách, người dân không có quyền, bất an; chỉ toàn là nghĩa vụ và phục tùng. Phản kháng là không thể. Lối thoát duy nhất khỏi sự lạm dụng là chạy trốn hoặc ở ẩn - tàng hình không ai hay. Như một trong các caliph* ở Baghdad nghe đâu đã nói: “Cuộc sống tốt nhất là có nhà to, vợ đẹp, và đủ ăn đủ mặc, họ không biết ta là ai và ta cũng không biết họ là ai.”² Ông ta có biết. Trong một xã hội như vậy, quen biết người có quyền và được họ biết tới đồng nghĩa với việc chuốc lấy rắc rối. Một vị thánh Sufi* đã diễn tả điều này rất hay khi được yêu cầu nghênh đón nhà cai trị: “Nhà tôi có hai cửa; nếu sultan bước vào nhà bằng cửa này, tôi sẽ ra khỏi nhà bằng cửa kia.” Tất nhiên, chỉ một vị thánh mới có thể nói thế, và chỉ một vị thánh mới được đề nghị như thế. Vậy thì, quần chúng nhìn nhận vua hay vương quốc như thế nào? Tòng quân chỉ có thể là một dạng nô lệ. Binh lính có xu hướng hoặc trở thành nô lệ hoặc là lính đánh thuê, thiếu sự hăng hái và lòng trung thành.

•

Vua Islam giáo. (BT)

•

Một nhánh của Islam giáo. (BT)

Ở Ấn Độ, đế quốc Moghul đã bị chia cắt khi người châu Âu đến; quá trình hấp hối diễn ra và không gì có thể đảo ngược nổi nó. Tiểu lục địa này, rõ ràng đã được trù định là một khối, về cả hình dạng lẫn tôn giáo, trên thực tế chưa bao giờ cố kết. Hết kẻ xâm lược này đến kẻ xâm lược khác tìm đến qua những con đèo phía tây bắc và đặt ách cai trị của mình lên các lưu vực sông Indus và sông Hằng; nhưng phía nam vẫn luôn trụ vững, bám giữ lấy chủ nghĩa bản địa về ngôn ngữ và văn hóa, như một chiếc lò xo bị nén chặt. Vì vậy, không có sự thống nhất: “Đất nước này dường như chỉ khẽ chạm là vỡ tan.”³

Nhưng vậy thì vì sao không hình thành một hệ thống các quốc gia-dân tộc độc lập như ở châu Âu? Vì sao, “xét việc hình thành một hệ thống tương tự gồm các chính thể cạnh tranh, không xuất hiện một hệ thống các quốc gia ư?”⁴ Bởi tôi nghĩ, các chính thể chuyên chế quý tộc này, lớn cũng như nhỏ, không thể tạo ra bản sắc chung cần có để gắn kết một dân tộc và làm nó khác biệt, thậm chí ưu việt hơn, với các dân tộc láng giềng. Tôn giáo đã có thể làm nổi điều đó - người Islam giáo với người Hindu - nhưng đây chưa phải là một sự xác lập (phân biệt) quốc gia cho đến thế kỷ 20. Nếu người châu Âu không đến vào thế kỷ 17, Ấn Độ hẳn sẽ đơn giản trở lại với những chia rẽ và rối ren nội bộ như đã từng trong cả ngàn năm.

Người Anh đã làm thay đổi mọi thứ. Họ mang tới kinh nghiệm quản lý hành chính và công nghệ vượt trội cho phép một lực lượng nhỏ có thể cai trị cả một dân tộc dễ bảo có số lượng nhiều gấp hàng ngàn lần. Trừ cuộc nổi loạn Sepoy (1857-1858) bị thẳng tay đàn áp, và các cuộc náo loạn tôn giáo thỉnh thoảng diễn ra, thì cả người Islam giáo lẫn Hindu đều chẳng bao giờ phản kháng. Người Anh cũng đem tới những lợi thế thương mại mang tính quyết định. Giống như người Bồ Đào Nha và Hà Lan trước đó, họ là các đối tác tích cực trong liên minh giữa phương Tây với phương Đông này. Chính những con tàu của họ đã ra đi và trở về, thương nhân của họ đã dong buồm tới các vùng biển châu Á. (Ở đây tương phản với mô hình trao đổi và cạnh tranh mang tính đối xứng ở Bắc Đại Tây Dương.) Mạng lưới thương mại cũ của châu Á, với tất cả sự giàu có và kinh nghiệm của mình, đã mang lại những giao dịch béo bở nhất cho các đại lý nước ngoài, và sự phát triển kinh tế của Ấn Độ từ cuối thế kỷ 18 được định hình chủ yếu bởi chính sách của đế quốc Anh hơn là sáng kiến bản địa.

Sự cai trị của Anh chứng tỏ có một trường phái hợm hĩnh. Những quý ngài (sahib) và quý bà (memsahib) da trắng cảm thấy rõ ràng là mình văn minh hơn - sạch sẽ hơn, thông minh hơn, đẹp đẽ hơn, có học hơn. Người Ấn Độ đáp lại sự khinh miệt ấy gấp bội. Theo chuyện thần thoại dân gian Bengali, người Anh là hậu duệ từ sự kết hợp giữa một con quỷ với một con khỉ cái. Người Ấn Độ tinh khôn hơn đã tránh xa mấy kiểu phả hệ kỳ cục như vậy, nhưng lưu ý rằng tổ tiên họ đã biết làm thơ và biết về số 0 khi người Anh vẫn còn ăn lông ở lỗ. Ngài Henry Maine, nhà nhân chủng học xã hội người Anh ở cuối thế kỷ 19, thương hại cho niềm hoài cổ “tự sướng” này, ở cả hai khía cạnh: “Người bản địa Ấn Độ đã học được ở người châu Âu chúng ta cái mánh lới hiện đại, theo kiểu tác phẩm hư cấu, vẽ nên một quá khứ ảo diệu từ thực tại…” Và nữa: “Với người Ấn Độ bản địa có học, quá khứ là một áp lực quá nặng nề và kinh khủng khiến họ không thể dễ dàng xem nhẹ.”*

•

Trích trong N. Chaudhuri, Thy Hand (Bàn tay của ngươi), các trang 674-676, tác giả lưu ý rằng phần lớn sự phản đối này được khuyến khích bởi các nhà Phương Đông luận lãng mạn. Nhưng không cần khuyến khích như vậy: đây là một phản ứng không phổ biến, nơi mà tính ngạo mạn châu Âu gặp phải nền văn minh cũ bị đi xuống bởi lịch sử. Xem thêm các bài học của Hoàng tử Tewfik, con trai của Khedive Ismail người Ai Cập, đã cho ông hiểu vào những năm 1860 rằng mọi thứ trong khoa học và công nghệ phương Tây - động cơ hơi nước, đường sắt, v.v. - đều xuất phát từ Islam giáo và Ả Rập - Landes, Bankers and Pashas (Các chủ ngân hàng và tổng trấn), trang 325.

Ngày nay, tất nhiên, tất cả chúng ta đều làm điều đó. Chúng ta cho rằng nó hay, và gọi nó là chủ nghĩa đa văn hóa.

Đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman tỏ ra bền vững hơn. Điều đó bản thân nó là một bí ẩn, vì sau khoảng 250 năm bành trướng (1300-1550), quá trình suy thoái của nó lẽ ra phải dẫn đến sự tan vỡ và biến mất chỉ trong vài thập kỷ. Vào thế kỷ 19, Thổ Nhĩ Kỳ được coi là "con bệnh của châu Âu,” nhưng quá trình hấp hối thực ra bắt đầu từ 300 năm trước đó. Làm thế nào một xác sống, thối rữa toàn phần, lại mất nhiều năm để chết hẳn?

Đế quốc Ottoman bắt đầu vào cuối thế kỷ 13 khi người Osmanlis, một thị tộc hoặc bộ lạc Thổ Nhĩ Kỳ, bằng cách nào đó đã thâm nhập vào phía tây bắc Anatolia, cách xa vùng đồng bằng và thảo nguyên của quê hương tổ tiên họ, rất gần với trung tâm quyền lực Byzantine (Hy Lạp). Những chiến binh này di chuyển mau lẹ và cướp bóc luôn tay - rất nguy hiểm. Người Hy Lạp lẽ ra nên biết điều đó và nhận ra đây là kẻ thù tiềm tàng, không thể tránh khỏi. Thay vào đó, cánh Hy Lạp giả hiệu, tự cao tự đại, cho rằng họ có thể biến người Ottoman thành công cụ và đồng minh.

Vì vậy, vào giữa thế kỷ 14, khi đế quốc Byzantine bị tan tác bởi nội chiến, cả hai phe bắt đầu kêu gọi cứu viện từ người Thổ Nhĩ Kỳ và Serbia (cũng là những kẻ xâm lược). Cách làm này có lịch sử từ hàng thế kỷ trước: hợp lực với đám man di và khiến họ chiến đấu cho bạn thay vì chống lại bạn. Song, đây là một chiến lược rủi ro vì đã rước giặc vào nhà. Hắn có thể muốn chiếm luôn nó. Khi người Serbia trở nên tham vọng và quyết định thay thế triều đại Hy Lạp bằng triều đại của chính họ, người Hy Lạp một lần nữa lại kêu gọi cứu viện từ người Thổ Nhĩ Kỳ, và được đáp lời. Nhưng sao lại dừng ở đó kia chứ? Sau khi đánh bại người Serbia, người Thổ Nhĩ Kỳ bám rễ tại Gallipoli năm 1354, sau đó tràn qua Thracia, và tiếp theo vào năm 1365 chiếm Adrianople (thành phố của Hoàng đế La Mã Hadrian) làm kinh đô mới của họ, cách Constantinople một ngày hành quân. Giờ đây người Ottoman đã đặt một chân vững chắc ở châu Âu và một chân ở Tiểu Á. “Đế quốc” Byzantine lụi tàn thành các mẩu nhỏ teo lại, các ốc đảo Ki-tô trong một đại dương Islam giáo; và người Ottoman, giống như những kẻ xâm lược châu Á khác trước họ, bắt đầu phỏng theo lối phô trương và lễ nghi của cung đình Hy Lạp, dù theo cách riêng của họ.

Năm 1453, khi người Ottoman chiếm Constantinople và đặt dấu chấm hết cho đế chế La Mã, trong những cung đình và nhà thờ cách xa hàng ngàn dặm vẫn vẳng tiếng chuông ngân và tiếng người thờ phụng khóc than. Thời điểm đó, người Thổ Nhĩ Kỳ đã chiếm được nhiều lãnh thổ ở châu Âu giống như ở châu Á, và bị coi và e sợ như là những kẻ giương cao thanh kiếm Islam giáo chống lại Ki-tô giáo. Người Thổ Nhĩ Kỳ trở thành một ông ba bị mới, tên của họ đồng nghĩa với “lũ súc sinh” hoặc “bọn dã man tàn nhẫn.” Các mục tiêu của ngày hội “têtes de Turc” là đội khăn xếp (turban) và để ria mép lớn.* Học sinh giải những bài toán kiểu như tìm cách hiệu quả nhất để đẩy đám hành khách Thổ Nhĩ Kỳ khỏi một con tàu đang đắm.

•

Biểu đạt này từ đó giảm xuống thành phép ẩn dụ; một tête de Turc bây giờ là đối tượng để chế nhạo và giễu cợt.

Những nhận thức thù địch (đầy sợ hãi) và các cuộc xâm lược gián đoạn này đánh dấu một mặt trận xung đột, di chuyển không ngơi nghỉ. Sự sụp đổ của thành phố lớn, thành phố (mang đến cho chúng ta cái tên Istanbul), tạo nên một trong những sự kiện định mệnh của mọi thời đại, một sự kiện mà đã thay đổi lịch sử theo những cách vẫn đang diễn ra tới tận 500 năm sau. Hãy chứng kiến cuộc đụng độ và nỗi oán hận của cái gọi là sự thanh trừng sắc tộc ở Bosnia ngày nay.

Đế quốc Ottoman là một nền độc tài điển hình, thậm chí hiếu chiến hơn. Những kẻ cai trị chiếm phần thặng dư, dù lúc đầu rõ ràng không vắt kiệt quần chúng, hoặc không hiệu quả, bằng đế quốc Moghul ở Ấn Độ.* Có lẽ do người Ottoman quá mải mê chinh chiến. Năm nào họ cũng có chiến dịch xâm lấn các khu vực lân cận. Chừng nào các cuộc xâm lược này vẫn đem về chiến lợi phẩm, chừng đó những kẻ đáng khinh raya* còn bị kiểm soát lỏng lẻo. Bên cạnh đó, người Thổ Nhĩ Kỳ nóng lòng khuyến khích hoạt động thương mại và công nghiệp của các cộng đồng thiểu số - người Ki-tô (người Hy Lạp và Armenia, nhưng số người ở khu vực Cận Đông cũng ngày càng tăng) và người Do Thái. Trên thực tế, họ xây dựng xã hội dựa trên sự phân chia lao động theo dân tộc, dấu hiệu cho thấy họ chán ghét và vượt trội về buôn bán và thủ công. Sự phân chia này đã mở ra phần nào công việc kinh doanh, nhưng hạn chế mở rộng nó. Trong các chế độ chuyên chế, có tiền mà không có quyền thì rất nguy hiểm. Vì vậy, ở Thổ Nhĩ Kỳ: tích lũy tư bản rõ ràng là một sự rắc rối nguy hiểm. Nó khêu gợi lòng tham và mời gọi sự chiếm đoạt.

•

Không phải ai cũng đồng ý với so sánh này. Ví dụ, Eric Jones, The European Miracle, cho rằng Moghul Ấn Độ dễ dàng hơn, phần lớn dựa trên hồ sơ dân số (sinh tồn). Nhưng những điều này chưa đủ, và có thể là đối tượng của Ottoman ít cứng đầu và dễ cưỡng ép hơn. Trong mọi trường hợp, không dễ để phân biệt những sự áp bức. Tôi nghĩ Moghul tệ hơn; và cũng có thể là Ottoman.

•

Người Thổ Nhĩ Kỳ không theo Islam giáo. (ND)

Theo thời gian, đế quốc Ottoman mở rộng hơn, bao trùm toàn bộ Trung Đông Islam giáo (trong đó có Syria và Iraq), toàn bộ Bắc Phi (trong đó có Ai Cập, Tunis, và Algiers), và phần lớn Đông Nam châu Âu cộng với các vùng đất xung quanh Biển Đen. Không thể cai quản thống nhất các vùng nhân cơ hội mà giành được này. Một số vùng được quản lý chặt chẽ có đóng thuế; số khác bị ràng buộc bởi các mối quan hệ trung thành và triều cống. Số khác nữa được sáp nhập và nằm ngoài quyền kiểm soát của Ottoman nhờ các vận may chiến tranh và ngoại giao. Nhà vua thường nắm quyến tối thượng, và quyền lực thì ảo mà như thật; nghĩa là triều đình Ottoman cai trị theo cách nó sẽ làm và có thể làm khi bị thách thức, như nó đã từng.

Ban đầu, mối quan hệ ấy có thể mạnh; đế quốc Ottoman có nhiều nhà lãnh đạo có năng lực. Tuy nhiên, về lâu dài, các chế độ chuyên quyền, giống như tất cả các chế độ quân chủ cha truyền con nối, mà còn hơn thế, bị hai điểm yếu nội tại: rủi ro di truyền và vấn đề kế vị; và cả hai lại liên quan tới nhau. Điểm yếu đầu tiên là không thể tránh khỏi: ngay cả một danh gia vọng tộc cũng sẽ giảm về chỗ trung bình, còn các gia đình bình thường sẽ dao động quanh đó. Trong khi đó, sự kế vị được xác định theo quy ước xã hội và chính trị. Ở các vùng đất Islam giáo, người kế vị thường là thành viên nam giới già nhất của gia tộc, kiểu như một người chú, anh em họ, hoặc con trai trưởng. Các biến thể kế vị của Thổ Nhĩ Kỳ là người con trai có khả năng nhất, còn sau này là con trai trưởng.

Trong cả hai hệ thống, việc có nhiều thê thiếp và con cái (một kẻ cai trị nhàn rỗi thì có thể làm gì đây - bằng chứng nào tốt hơn về sinh lực?) đặt ra vấn đề về tính chính danh. Cách Ottoman xử lý vấn đề này là bóp chết mọi đối thủ cạnh tranh tiềm năng, hẳn là theo một cách tinh tế, bằng một dải lụa. Những cuộc cạnh tranh như vậy dẫn việc giết người để phòng ngừa không chỉ đối thủ mà cả mẹ của đối thủ (nhét vào bao tải thả trôi trên sông Bosphorus); và việc giữ gìn nghiêm cẩn người thừa kế trong hậu cung, tránh xa sự xâm nhập và ám hại. Sự cô lập lố bịch này đã dẫn đến việc thiểu năng trí tuệ và chính trị. Từ thế kỷ 17 trở đi, vị sultan tương lai thường là một kẻ vô danh tiểu tốt ít học - một công cụ cho người khác thao túng.

Xung quanh khoảng trống này ở trung tâm, các triều thần thao túng giành ảnh hưởng và ủ mưu. Khi bộ máy hành chính Ottoman ngày càng phình ra, khi giấy tờ chồng chất và quy tắc thì rườm rà, triều đình phải dựa vào những người không phải là Thổ Nhĩ Kỳ, kể cả ở các cấp cao nhất. Nhiều người trong đó được tuyển mộ qua thuế thân theo nghĩa đen (chế độ devshirme): Các thần dân Ki-tô của đế quốc bị yêu cầu cung cấp con trai cho triều đình, được nuôi dưỡng như người Islam giáo, được sử dụng trong hòa bình và chiến tranh ở chức vụ cao cũng như thấp.⁵ Hệ thống này làm dấy lên sự đố kỵ trong giới tinh hoa già hơn - “làm sao mà các chức sắc toàn là người Albania và Bosnia?” - nhưng điều này nghĩa là người Ottoman rộng cửa với nhân tài, kể cả đám nổi loạn.* Đây không còn là một đế quốc của người Thổ Nhĩ Kỳ - thực vậy, bản thân từ “Turk” (Thổ) giờ đây mang nghĩa xấu là ngu độn và cục cằn - mà là một tập hợp đa nguyên. Nhưng cũng không phải là một nơi tụ cư: dù người Thổ Nhĩ Kỳ chưa bao giờ tạo ra được một bản sắc Ottoman vốn đòi hỏi sự trung thành từ đám thần dân đa dạng của họ.*

•

Từ này là của Jones, The European Miracle, trang 180. Đó là quan điểm Ki-tô. Đối với người Islam giáo, cải sang Islam giáo là một dấu hiệu chân thành.

•

Thời đó rất khác với việc chiêu mộ công khai tài năng từ các bang khác nhau của Đức tham gia vào nhà nước Phổ. Nguồn gốc của bản sắc dân tộc Đức là một nền văn hóa chung và niềm tự hào đi cùng với nó. Các biên giới chính trị là ngẫu nhiên. Đế chế Ottoman đã tập hợp một loạt nền văn hóa, và sự phân chia chỉ là bề ngoài hoặc vô tình.

Trong khi đó, các chiến binh Thổ Nhĩ Kỳ già đã mất tinh thần chiến đấu, còn tình nguyện viên yêu nước thì không thấy đâu cả. Nhà nước phụ thuộc ngày càng nhiều vào những chiến binh nô lệ, đặc biệt là đám vệ binh (janissary).* Các vệ binh khởi điểm là người hầu của sultan, cánh tay phải của ông ta, những quân đoàn ưu tú của ông ta; nhưng mấu chốt quyền lực của họ là quyền được xử tử kẻ khác. Tại Constantinople (người Islam giáo gọi là Istanbul)*, các vệ binh trở thành một nhà nước nằm trong một nhà nước, một đội vệ binh có khả năng đưa lên hoặc tước bỏ ngôi vị của kẻ thống trị, cho đến năm 1826, khi sultan được giới lãnh đạo tôn giáo cho phép loại bỏ lực lượng gây rối này. Đầu tiên, sultan thiết lập một quân đoàn mới và nói với các vệ binh rằng họ sẽ được hoan nghênh gia nhập - loại bỏ bằng cách hòa tan. Họ từ chối tham gia và tấn công đội quân này. Đám lính trung thành của sultan đã kéo pháo ra, nã vào các doanh trại, và đám đông thì làm nốt phần còn lại. Thống kê: 6.000 đến 10.000 người thiệt mạng, và các vệ binh đã trở thành lịch sử.

•

Lính Thổ Nhĩ Kỳ ban đầu bị devshirme bắt đi lính từ nhỏ và nuôi dưỡng thành người Islam giáo; trong đó có cả những tù binh trẻ tuổi. Về sau, người Thổ Nhĩ Kỳ được nhận vào quân đoàn; giữa các chiến dịch họ được phép làm nhiều nghề hoặc làm cảnh sát.

•

Phiên bản tiếng Thổ Nhĩ Kỳ của Stamboul. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ không thích bắt đầu một từ với hai phụ âm liên tiếp; vì vậy Stamboul trở thành Istanbul và Smyrna trở thành Izmir.

Tại Ai Cập, một quân đoàn tương tự, được gọi là những Mameluke, thực tế đã chiếm được vương quốc và cai trị nó trong khoảng 260 năm (1254-1517) với tư cách một tầng lớp quý tộc, và tên gọi của quân đoàn này (memalik Ả Rập, nô lệ) đã thay đổi ý nghĩa của nó. Ngay cả sau cuộc chinh phục của Ottoman, họ vẫn điều hành Ai Cập, cho đến khi người Pháp xâm lăng dưới sự chỉ huy của Bonaparte (năm 1798) và cuộc xâm lăng phản công của lực lượng Anh. Trên chuyến tàu của người châu Âu này, một nhà thám hiểm người Albania đã tự biến mình thành phó vương của sultan và là tổng trấn (pasha) mới của Ai Cập. Người lính may mắn này, tên là Mehemet Ali, quyết định rằng anh ta đã chán ngấy đám ký sinh trùng Mameluke và cần phải làm rõ uy quyền của mình. Vì vậy, năm 1811, anh ta mời các vị thủ lĩnh Mameluke tới một bữa tiệc. Họ xuất hiện tại cung điện, tất cả đều vui vẻ và nhiệt tình và mặc diện nhất, ngồi vào bàn tiệc. Hầu hết họ không bao giờ đứng lên nữa. Các cánh cửa bị đóng lại, và những xạ thủ đã khử họ từ trên cao như đàn vịt trong ao. Kết thúc hơn 550 năm.*

•

Bey (thống đốc) của Algiers đã sử dụng một cái bẫy tương tự để loại bỏ đối thủ. Saddam Hussein của Iraq cũng vậy. Chính xác thì nghĩa vụ hiếu khách bắt buộc khiến cho các chiến thuật như vậy có hiệu quả.

Nhưng ở đây chúng ta đã đi trước câu chuyện của mình. Sau thất bại của cuộc bao vây Vienna lần thứ nhất của Ottoman (năm 1529), đế quốc đã phải chịu những thất bại lặp đi lặp lại ở châu Âu khi các chính trị gia Ki-tô non trẻ tập hợp lực lượng. Trong số những thay đổi khác đem tới sự khác biệt, công nghệ quân sự châu Âu tiếp tục được cải thiện. Người Ottoman cố gắng theo kịp, nhưng họ là những kẻ bắt chước hơn là những nhà sáng chế. Họ hiểu giá trị của đại bác và đặc biệt là pháo binh vây hãm, nhưng họ phụ thuộc vào kỹ thuật viên Ki-tô trong việc đúc súng. Khi khoảng cách giữa súng Ki-tô và súng Islam giáo tăng lên, người Thổ Nhĩ Kỳ thậm chí còn không thể sử dụng các mảnh thu giữ được trong trận đánh.⁶

Trên biển cũng vậy: Ottoman thay thế các tàu chiến của họ bằng nhiều cái khác y hệt thế, trong khi vũ khí hải quân Ki-tô được cải thiện. Hãy nghe nhà sử học Ottoman Selaniki Mustafa Efendi kể lại sự xuất hiện vào năm 1593 của con tàu mang vị đại sứ Anh thứ hai đến Sublime Porte: “Một con tàu lạ lùng như thế này chưa từng cập cảng Istanbul. Nó đã vượt qua 3700 dặm trên biển và đem theo 83 khẩu súng, bên cạnh các loại vũ khí khác. Dáng vẻ bên ngoài của loại vũ khí này trông giống hình con lợn.”⁷ Hình ảnh trên vô tình đã làm chứng cho sự thiếu hiểu biết: mấy con lợn này (biểu tượng quan trọng: Đồ ăn Ki-tô giáo lại là thứ cấm kỵ với người Islam giáo) chính là những khẩu đại bác hải quân bằng sắt, được sản xuất ở Anh với số lượng không nơi nào có. Con tàu đó cùng một vài con tàu khác giống nó có thể thổi bay cả hạm đội Ottoman (và cả người Venice nếu cần) khỏi mặt nước trước khi nó đến đủ gần để đâm va hoặc vật lộn. Trong khi đó, người Ottoman cố gắng theo kịp bằng cách nhập khẩu số lượng lớn các vật dụng chiến tranh: súng hỏa mai, thuốc súng, diêm tiêu, sắt, lưỡi dao. Bất chấp lệnh cấm của giáo hoàng về việc bán vũ khí cho người Islam giáo, thách thức lời nguyền rủa của giáo sĩ và việc bị rút phép thông công, phần lớn số vũ khí này đến từ Anh và cũng được bán cho Tây Ban Nha. Nhưng sau đó, có thể mong đợi điều gì từ những kẻ dị giáo vô lương tâm?

Và không chỉ vũ khí. Theo thời gian, quan hệ thương mại giữa châu Âu và vùng Cận Đông bị đảo ngược. Thợ thủ công phương Đông từng cung cấp cho người châu Âu những tấm vải, thảm hoa, thảm thêu, đồ sứ tuyệt đẹp, và những thứ tương tự để đổi lấy kim loại (đồng và thiếc), nô lệ, và tiền bạc. Từ thế kỷ 16 trở đi, châu Âu đã sản xuất và bán các sản phẩm để đổi lấy trái cây khô, gia vị, bông, ngũ cốc.

Cũng giống vậy với tơ tằm: trong thời trung cổ, châu Âu mua vải lụa Byzantine; giờ đây châu Âu nhập khẩu lụa thô, và nhà sản xuất địa phương ở Thổ Nhĩ Kỳ thấy khó cạnh tranh với khách mua châu Âu về nguyên liệu thô. Còn giấy: thứ vật liệu để viết này được háo hức áp dụng ở Trung Đông (thế kỷ 8) từ ví dụ Trung Quốc; thức ăn gia súc thiếu, da sống khan hiếm, do đó giấy da không có nhiều. Công nghệ mới bắt rễ chậm hơn ở châu Âu, nơi giấy da tương đối dồi dào; nhưng một khi các nhà sản xuất châu Âu học được cách sản xuất giấy, họ liền vượt xa những người tiền nhiệm vùng Cận Đông và chẳng mấy chốc bán được rất nhiều giấy ở phương Đông.⁸ Thậm chí những thứ như cà phê và đường mà ban đầu từ phương Đông đến với châu Âu giờ lại đi theo hướng khác - trường hợp của đường, sau khi tinh lọc và chế biến.⁹

Tuy nhiên, sai lầm lớn nhất của Islam giáo là chối bỏ báo in, được xem như một công cụ tiềm năng cho tội báng bổ và dị giáo. Đây là thứ quan trọng nhất cắt đứt người Islam giáo khỏi dòng chảy tri thức.

Kết quả của sự tách biệt về tri thức, sự tụt hậu về kỹ thuật và sự phụ thuộc về công nghiệp, là cán cân các lực lượng kinh tế không nghiêng về phía người Ottoman, trong khi một loạt thất bại quân sự đã làm suy yếu những giả định của họ về sự vượt trội và làm tê liệt khả năng phản ứng của họ. Một vài nhà quan sát có tầm nhìn xa đã cố gắng cảnh báo giới tinh hoa cầm quyền và thúc đẩy cải cách, nhưng không đem lại mấy tác dụng. Xấu xa thì được coi là hợp hiến, được nêu trong giáo lý tôn giáo và được khắc sâu bằng thói quen. Một bộ máy quan liêu Byzantine làm mọi thứ khó khăn hơn với những quy định gai góc trong thứ ngôn ngữ hành chính không thể hiểu nổi. Tham nhũng - cách duy nhất để giải quyết công việc - cứ thế phát triển.

Lối hoài cổ tự áp đặt này đã làm tan rã phần thắt lưng của đế quốc. “Nhà nước Ottoman là một cỗ máy cướp bóc cần chiến lợi phẩm hoặc đất đai để sử dụng, để thanh toán, để thưởng cho tầng lớp quan chức.”¹⁰ Người Ottoman lúc đầu đã lấp đầy khoảng trống quyền lực - chiếm lĩnh một vùng đã từng mạnh mẽ, giờ đây bị suy yếu - cướp bóc trên đường họ đi. Giờ thì họ không thể lấy từ bên ngoài được nữa. Họ phải tạo ra của cải từ bên trong, để thúc đẩy đầu tư sản xuất. Thay vì thế, họ lại theo thói quen và ra sức cướp bóc trong nước, vắt kiệt chính thần dân của mình. Không có gì, kể cả của cải của các quan chức cao cấp, được an toàn. Không gì có thể tự hủy hoại nhanh hơn thế. Điều duy nhất cứu vãn đế quốc khỏi tan rã là sự thiếu hiệu quả, sự dễ mua chuộc đám quan chức, và lợi ích bảo hộ của các cường quốc mạnh hơn.

Trong những trường hợp này, sự tiến bộ liên tục của công nghệ châu Âu, đặc biệt là Cách mạng Công nghiệp, đã đóng nắp cỗ quan tài chứa nền công nghiệp Ottoman. Ngoại trừ một số đặc sản địa phương, không gì có thể cạnh tranh lại với bông và lụa giá rẻ được sản xuất từ nhà máy. Thế kỷ 19 đã chứng kiến việc Anh bảo vệ đế quốc Ottoman khỏi tham vọng lãnh thổ của đối thủ, trong khi vô tình giết chết các nhà sản xuất của mình. Nhưng theo quan điểm của Anh, đó là lẽ tất nhiên: Hàng hóa của Anh rẻ hơn, và người Ottoman không thể cạnh tranh được. Họ không đủ kiến thức, không đủ vốn; họ không thể dựa vào sự ổn định chính trị.

Tuy nhiên, trên khắp Địa Trung Hải, một mẩu của đế quốc Ottoman lại có ý kiến khác. Đó là Ai Cập, từ lâu say ngủ trong sự cai trị sai lầm của Mameluke, đến mức quên cả bánh lái - nơi đây, vùng đất của các Pharaoh, các cung thủ trên xe ngựa đã từng điều khiển người da đen Nubian và xua đuổi người Do Thái trước họ.* Chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ đã thay đổi đất nước chút ít, nhưng cuộc xâm lược năm 1798 của lực lượng viễn chinh Pháp dưới quyền Tướng Bonaparte đã khiến Ai Cập chấn động tới tâm can. Quân đội Mameluke đơn giản bị gạt sang một bên, trong khi Bonaparte tuyên bố về những khẩu hiệu cách mạng Pháp trước đám dân chúng vốn không hiểu ông ta đang nói gì. Người Anh cũng làm theo người Pháp - sự sỉ nhục hơn về công nghệ - và đi cùng với họ là một cuộc xâm lăng mới vào Thổ Nhĩ Kỳ, được thiết kế để nhắc nhở người Ai Cập về lòng trung thành của họ với Istanbul. Một trong những phân đội được phái đi dưới sự chỉ huy của Mehemet Ali - chúng ta đã gặp ông ta trước đó - đã sử dụng người Mameluke để lật đổ thống đốc Ottoman và đưa mình lên làm chủ nhân của Cairo. Đối mặt với thực tại, sultan ở Istanbul cử Ali là phó vương của mình ở Ai Cập. Đổi lại, Mehemet Ali gây chiến với Thổ Nhĩ Kỳ, theo cái cách truyền thống nhất của Thổ Nhĩ Kỳ.

•

Trong cuộc thảo luận trước đó về Trung Quốc, tôi bày tỏ sự ngạc nhiên và hoài nghi rằng người Trung Hoa đã cố quên đi những công nghệ vượt trội trước đó. Nhưng suy thoái ấy rõ ràng là có thể. Câu hỏi là, như thế nào và tại sao.

Mehemet Ali (nay là Muhammad Ali trong tiếng Ả Rập khác với cách gọi kiểu Thổ Nhĩ Kỳ) rõ ràng là một người có sức mạnh và hoài bão. Nhưng ông khác với các lãnh chúa thông thường ở chỗ có một tầm nhìn rộng hơn và trí tưởng tượng đi cùng. Ông không cô lập trong cung điện của mình. Từ kinh nghiệm cá nhân, Ali biết rằng đế quốc Ottoman đã tụt hậu đến đâu, và cần phải học hỏi nhiều đến đâu. Vì vậy, không ai quan tâm tới Ai Cập mà lại không tìm đến ông. Ali nhìn nhận Ai Cập không như một sự chỉ định mang tính nhiệm kỳ, mà coi đó là một tài sản cá nhân và là môi trường cho phát triển. Thường thì người Ottoman luân chuyển quan chức từ vị trí này sang vị trí khác để ngăn họ bám rễ. Ali đã biến Ai Cập thành một thái ấp cha truyền con nối.

Điều hơn thế, là Muhammad Ali đã hình dung ra sự phát triển này như một quá trình tổng thể, bao gồm những tiến bộ trong nông nghiệp và công nghiệp, công nghệ mới, đổi mới nơi học đường (điều mà nhà kinh tế học gọi là cải tiến về vốn con người); và cũng thật không may, là một chương trình vũ khí và khắc sâu phẩm chất binh nghiệp. Để hoàn thành tất cả những điều này, ông đã đưa vào các kỹ thuật viên nước ngoài, một số trong đó bỏ Ki-tô giáo sang Islam giáo. Mặc dù rõ ràng là Anh dẫn đầu thế giới về chế tạo, nhưng hầu hết các chuyên gia đó lại là người Pháp, có lẽ do sự sụp đổ của đế quốc Napoléon đã giải phóng nhân tài, có lẽ do sự thất bại của Pháp đã khiến nó bớt đáng gờm hơn, có lẽ do Muhammad Ali đã đúng khi coi Anh là một đối thủ của nền công nghiệp Ai Cập.

Trong số người xa xứ, quan trọng nhất có lẽ là Louis-Alexis Jumel, một nhà sản xuất bông kiểu cơ giới của Pháp đã trở thành nhà nông học. Năm 1822, Jumel cấy ghép một bụi cây mà ông đã tìm thấy ở He Bourbon (sau này đổi tên thành Reunion) và phát triển cho Ai Cập loại bông mang tên ông mà chúng ta đã biết.¹¹ Loại này có sợi rất dài, mảnh mà lại chắc, có thể cuốn được thành tấm và phù hợp với loại sợi và vải tốt nhất.* Trong thế giới mới về sản xuất bông kiểu cơ giới, bông jumel ngay từ đầu đã là kẻ chiến thắng. Muhammad Ali trồng nó ở bất động sản riêng của mình, vốn ngày càng chiếm nhiều đất đai màu mỡ nhất của Ai Cập, và đám quan chức của ông đã nhanh chóng hùa theo gương này. Đến năm 1824, hơn 11 triệu kg đã được xuất khẩu; năm 1845, con số này là 15,5 triệu kg.¹² Chính nguồn thu nhập từ bông jumel, được mua (tước đoạt) ở mức giá thấp đến giả tạo và bán ra thị trường thông qua độc quyền nhà nước (gần một nửa tổng xuất khẩu của Ai Cập năm 1835), đã chi trả cho những tham vọng kinh tế và quân sự của Ali cũng như phần lớn kênh đào Suez. Phần còn lại đến từ các loại cây trồng khác, cũng được bán bởi các đại lý chính thức. Đây là một cách tạo doanh thu lặng lẽ mà không phải trả những loại thuế không đời nào thu được. Hệ thống này làm cho thương nhân châu Âu phát cuồng.

•

Vào thời điểm đó, bông mịn hơn chỉ đến từ một vài hòn đảo ngoài khơi bờ biển Georgia và Carolinas, được gọi là bông biển đảo. Trồng một lượng nhỏ thì không đủ (đến năm 1835 sản lượng của Ai Cập lớn gấp ba lần), và vụ mùa đã bị thu hẹp theo thời gian đến mức gần như bằng không, vì các khách sạn, nhà nghỉ mùa hè, và du lịch đã chiếm hết những bãi cát này. Hiện nay bông Ai Cập vẫn là tốt nhất thế giới. Về lịch sử sơ khai của Jumel, xem Lévy-Leboyer, Les banques européennes (Ngân hàng châu Âu), trang 199.

Bắt đầu từ những năm 1820, phần lớn các khoản thu nhập này chảy vào một dự án lớn về giáo dục và công nghiệp - vào các trường kỹ thuật và quân sự, cùng nhiều nhà máy và cửa hàng khác nhau nhằm sản xuất hàng dệt may, kim loại và các sản phẩm kim loại, hóa chất, dây thừng, vũ khí, tàu, và các thứ tương tự - tất cả những gì cần thiết để thay thế hàng nhập khẩu và nuôi sống một cỗ máy chiến tranh đang lớn dần. Vị phó vương thậm chí còn muốn độc lập hơn bằng cách mua máy móc của châu Âu và sao chép chúng ở Ai Cập. Trước lệnh cấm xuất khẩu của Anh, người Ai Cập được phép nhập khẩu 500 máy dệt chạy điện từ Galloway ở Manchester vào năm 1826. Tiếp theo sẽ là điều vô ích, như lời khẳng định đầy khinh miệt của William Huskisson, Chủ tịch Hội đồng Thương mại; trong sáu tháng “chúng sẽ tan thành từng mảnh.”¹³

Một số người nói rằng Muhammad Ali đang cố gắng xây dựng một cỗ máy chiến tranh; số khác lại cho rằng ông đang nhắm vào một cuộc cách mạng công nghiệp ở một vùng đất ở xa phía sau các nước đi theo châu Âu.* Đó là một tầm nhìn táo bạo viển vông, nó sẽ đụng chạm tới những lợi ích công nghiệp và kinh doanh của châu Âu: nỗ lực đầu tiên của một xã hội lạc hậu, phi phương Tây nhằm xây dựng một nền kinh tế công nghiệp hiện đại - theo mệnh lệnh từ bên trên.¹⁴

•

Issawi, “Economic Development” (Phát triển kinh tế), trang 362 và trang tiếp theo, cho biết cả hai, mặc dù ông mô tả mục tiêu kinh tế có lẽ là vô tình hoặc hữu ý.

Mức độ thành công của Muhammad Ali và lý do cho thất bại cuối cùng của ông đã được tranh luận gay gắt. Một mặt, sản xuất bông của Ai Cập dường như đã phát triển một cách thông minh. Con số ước tính 400.000 con suốt máy vào năm 1834 đặt Ai Cập vào vị trí thứ chín trên thế giới, trước cả Bỉ, và thứ năm hoặc thứ sáu tính theo số con suốt trên đầu người.¹⁵ Vào cuối những năm 1830, Ai Cập sản xuất 1,2 triệu tấm vải in hoa một năm. Mặt khác, du khách bị ấn tượng bởi sự thô sơ của máy móc, nhu cầu bảo trì, chất lượng kém của thành phẩm. Bông jumel được sản xuất số lượng lớn, nhưng sợi Ai Cập lại có tiếng là thô và dễ đứt. Tuy nhiên, một số nhà quan sát nước ngoài đã đưa ra ý kiến ủng hộ, và thậm chí chúng tôi còn có báo cáo về việc vận chuyển sản phẩm này tới Ấn Độ, quê hương tổ tiên của ngành sản xuất bông.*

•

Nhưng Lévy-Leboyer, Les banques européennes, trang 189 và chú thích 31, dựa trên các báo cáo gửi cho Văn phòng Ngoại giao Anh, nói rằng bông Ai Cập chỉ có thể bán ở Ai Cập và ở Syria sau cuộc chinh phục Ai Cập.

Tin ai đây? Cái nhìn lạc quan nghiêng sang thuyết âm mưu về sự thất bại của Ai Cập. Dự án của Muhammad Ali đã đe dọa uy quyền công nghiệp châu Âu. Ai Cập chỉ nên tập trung vào việc hái bông và để các nước lớn sản xuất sợi và vải (lại là lợi thế so sánh). Vì vậy, người châu Âu, đi đầu là Anh, đã nắm lấy cơ hội đầu tiên (năm 1838) để dỡ bỏ cho Ai Cập những rào cản thuế quan này và những hạn chế thị trường cần thiết cho ngành công nghiệp non trẻ của mình. Lập luận ở đây là, chủ nghĩa tư bản đã bình tĩnh và cực kỳ khôn khéo khi ngăn cản một đối thủ cạnh tranh nguy hiểm tiềm ẩn.

Những người bi quan vặn lại rằng Ai Cập chưa bao giờ là một kẻ cạnh tranh đáng gờm. Toàn bộ dự án là một sự thất bại và chỉ sống sót chừng nào nhà nước còn đổ tiền vào. Làm gì thì cũng cần phải có kỹ thuật viên và kỹ sư nước ngoài, và lúc ấy cũng vậy. Ngoài ra, giá cả vật liệu và sản phẩm được xác định bởi giới chức, chứ không phải bởi thị trường. Bằng chứng ít ỏi về doanh số bán hàng ở nước ngoài không chứng minh được điều gì.

Vấn đề chính, theo như giới hoài nghi (những người hiện thực chủ nghĩa), nằm ở sự bất khả về mặt xã hội và văn hóa của Ai Cập. Doanh nhân bản địa rất hiếm. Hầu hết họ đến từ các dân tộc thiểu số Coptic, Do Thái, và Hy Lạp - những người bên ngoài có lý do chính đáng để dè dặt. Sản xuất trong nước được thực hiện trong các xưởng và mái nhà tranh, bởi những chủ sở hữu thiếu kiến thức, tiền bạc, và mong muốn chuyển sang công nghệ máy móc. Nhà đầu tư nước ngoài có những cách kiếm tiền tốt hơn và nhanh hơn, ví dụ như cho vay. Chỉ có mình vị phó vương mới có thể hình dung ra các nhà máy ở Ai Cập, và ông lập ra chúng bằng mệnh lệnh. Nhưng ông sẽ tìm đâu ra năng lượng chạy động cơ? Ai Cập không có gỗ hay nhiên liệu than, còn nước phải được đưa lên cao trước khi có thể dùng để điều khiển bánh lái. Vì vậy, ông bắt đầu với sức kéo động vật - 1.000 con bò để quay 250.000 cọc suốt. Người Anh đã làm điều đó khi bắt đầu Cách mạng Công nghiệp của họ, nhưng đó là một kỹ thuật tốn kém và thiếu hiệu quả, đặc biệt là ở vùng khí hậu nóng. Dùng động vật cho các công việc gián đoạn của nông nghiệp và giao thông vận tải là một chuyện; dùng chúng để vận hành những cỗ máy chạy không ngừng nghỉ lại là chuyện khác.

Và Muhammad Ali sẽ tìm đâu ra người quản lý? Ông đã thuê rất nhiều người châu Âu với mức lương cao, nhưng thứ ông muốn từ họ là bí quyết thay vì chỉ dẫn. Nếu cần thứ sau, ông đã chọn người Islam giáo, Thổ Nhĩ Kỳ, và Ai Cập, vì những lý do có thể liên quan đến sự nhạy cảm của người lao động và việc hình thành lợi ích thâm căn cố đế trong ngành công nghiệp mới. Những nazir* này được vinh danh, nhận huy chương và tiền lương hào phóng, nhưng tham nhũng vẫn đầy rẫy. “Được giao phó với việc quy định về chi phí, và trả lương cho công nhân, họ chấp nhận hối lộ để ưu ái một nghệ nhân thờ ơ trong khi thiệt hại thuộc về chính phủ, và vô số gian lận khó phát hiện khác.”¹⁶ Tất cả những điều này đòi hỏi phải bổ nhiệm các thanh tra viên để kiểm tra tài khoản và các quy định phiền toái khác để tránh lãng phí và trộm cắp. Bằng cách này, thời gian, chất lượng, và sự duy trì đã bị hy sinh cho lề lối và trật tự.

•

Viên chức Islam giáo. (ND)

Và Muhammad Ali sẽ tìm đâu ra người lao động? Theo truyền thống Ai Cập rất phổ biến, ông bắt đầu bằng cách sử dụng nô lệ (ở Anh, hãy nhớ rằng, họ bắt đầu với phụ nữ và trẻ em, những người không thể nói không). Nhưng các nô lệ này chết la liệt, nói lên nhiều điều về điều kiện làm việc.* Sau đó, ông phải chuyển qua đám lao động cưỡng bức từ các hộ gia đình, thiếu nơi ăn chốn ở, bị lạm dụng bởi cấp trên bạo ngược. (Có một thứ hào phóng là đòn roi của kurbash.) Một số mới tuyển tự cắt xẻo cơ thể mình để tránh bị ép làm. Tuy nhiên, hầu hết đều thấy ghê sợ việc này cũng như bị đau đớn và đe dọa đến tính mạng; vì vậy thay vì thế họ bèn đập phá máy móc.* Các vụ đập phá là một mối đe dọa thường xuyên,* và việc bảo trì bị ngó lơ một cách có hệ thống, đi cùng với nhiều biến chứng quan liêu trong các nhà máy (những biện pháp chống ăn cắp vặt) khiến chỉ việc tra dầu mỡ thôi cũng trở thành một nhiệm vụ to tát. Ở một vùng khí hậu đầy cát, bụi bặm, thiếu bảo trì đồng nghĩa với thảm họa.* Ngày càng nhiều máy móc không chạy. Sửa chữa thường có nghĩa là tháo lấy phụ tùng. “Do [các nhà máy] chỉ chứa ít máy móc, nên chúng rộng hơn mức cần thiết.”¹⁷ Vì vậy sản lượng giảm, như đáng ra nó phải thế.

•

“Ban đầu chẳng có ai được tuyển vào làm tại các nhà máy ngoài nô lệ da đen từ Darfour và Kordofan, họ đã thể hiện trí thông minh tuyệt vời, và nhanh thạo việc; nhưng cuộc đời thay đổi thật dữ dội, làm trong cái nghề đặc biệt có hại cho sức khỏe này đã dần bào mỏng lực lượng của họ, khiến Pasha phải cầu viện đến người Fellah” - Saint-John, Egypt of Mohammed Ali (Ai Cập thời Mohammed All), các trang 410-411.

•

Nhiều người khác đã trốn khỏi đất nước, bất chấp những nỗ lực đóng cửa biên giới. Issawi, “Economic Development,” trang 362, cho nguyên nhân của việc tháo chạy là do thời kỳ khó khăn và việc bắt lính. Nhưng cưỡng ép lao động có thể còn tệ hơn.

•

“Trong số 23 hay 24 nhà máy bông đang tồn tại ở Ai Cập, ở nhiều giai đoạn, không có nhà máy nào trong đó chưa vô tình hoặc cố ý bị thiêu cháy” - Saint-John, Egypt, trang 413.

•

Saint-John, sđd., trang 415, nói về “bản chất đặc biệt của bụi, gồm các nguyên tử rất mịn, có nhiều nhất ở công trình xây dựng, và cửa sổ kính tốt nhất cũng chẳng bao giờ ngăn được bụi tích lại ngày càng nhiều.”

Nói cách khác, người Anh không có lý do gì phải lo sợ sự cạnh tranh từ các nhà sản xuất Ai Cập. Bất chấp (hoặc do) lương thấp một cách vô lý, chi phí Ai Cập bỏ ra lại cao hơn; và xét về độ mịn của nguyên liệu thô, thì chất lượng thành phẩm lại thấp hơn. Nhưng người Anh đã vô cùng bực bội bởi sự độc quyền của Ali về xuất khẩu bông và bởi rào cản nhập khẩu hàng bông nước ngoài vào Ai Cập. Vì vậy, khi vị phó vương có những tính toán sai lầm và tham vọng chính trị quá mức, đã giúp họ buộc ông phải giao dịch tự do.

Các học giả của khuynh hướng “cấp tiến” coi đây là vụ ám sát cuộc cách mạng công nghiệp của Ai Cập, hoặc chí ít cũng là một biện pháp làm đình trệ quá trình công nghiệp hóa Ai Cập thêm một thế kỷ nữa. Giả thiết ở đây là công nghiệp hóa không thể thành công nếu không có “bảo hộ thuế quan, miễn giảm thuế, giảm giá cước vận chuyển, điện giá rẻ, các cơ sở tín dụng đặc biệt cho các khu vực nhất định, chính sách giáo dục, v.v., những thứ mà chỉ có chính phủ với chính sách lớn có tính độc lập về chính trị và tài chính mới có thể cung cấp.”¹⁸

Cảm giác riêng của tôi là tất cả những điều này đều là suy nghĩ mơ hồ. Ai Cập của Muhammad Ali đã sẵn sàng cho một cuộc cách mạng công nghiệp chưa? Chưa. Những dự án lớn của ông đều hấp hối khi hiệp ước thương mại mới có hiệu lực. Để chắc chắn, vị tổng trấn già còn đầu tư vào nhà máy công nghiệp ngay trước khi mất vào năm 1848; nhưng sự thúc đẩy về quân sự đã hết, và ông chỉ ném tiền đi mà thôi. Thuế quan cũng không phải là câu trả lời. Người Nhật Bản không có thuế quan bảo hộ từ những năm 1850 đến thế kỷ mới. Họ không hài lòng về điều này. Nhưng họ vẫn thịnh vượng. (Xin lưu ý rằng các nhà sử học chống chủ nghĩa đế quốc muốn đi theo cả hai hướng: lúc thì họ phàn nàn rằng Ai Cập không thể che chở các ngành công nghiệp non trẻ của mình, lúc lại tự hào rằng các ngành này đang hoạt động tốt đến mức có thể bán sản phẩm của mình ở nước ngoài và rằng những đối thủ châu Âu đang run rẩy trước chúng.)

Tất cả những điều đó đều là lịch sử được tưởng tượng ra mà thôi. Một số mô tả lịch sử đã tái hiện được nhiệt tình thời gian đầu: đối với nhiều người đương thời, Muhammad Ali dường như là một kẻ cai trị khai sáng (bạo chúa), một nhà thông thái, một vị cứu tinh được phái đến để đánh thức mảnh đất Ai Cập từ một giấc ngủ dài. Một số mô tả lịch sử khác lại thể hiện tư tưởng chống tư bản, chống đế quốc, chống châu Âu. Tuy nhiên, so với mọi hành vi sai lầm của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa đế quốc, so với tất cả thói đạo đức giả của những kẻ khai thác châu Âu, thì vấn đề của Ai Cập trầm trọng hơn nhiều. Trầm trọng tới mức một người Albania ngoài cuộc đầy nhiệt huyết như Ali cũng không giải quyết nổi.

Ngay cả bây giờ, các nỗ lực công nghiệp của Ai Cập vẫn chuệch choạc, vì những lý do không giống như thời Ali. Công nghệ đã đổi mới, và các mô hình kinh tế đi sau cho chúng ta biết rằng những kẻ mới gia nhập vẫn có cơ hội cũng như động lực để học hỏi và bắt kịp. Nhưng xã hội và văn hóa Ai Cập đã không thay đổi nhiều trong những nhân tố cơ bản xác định nên ngành nghề và hiệu suất. Khi ấy Ai Cập chưa sẵn sàng. Bây giờ nó đã sẵn sàng chưa?

Những xã hội Trung Đông khác cũng không khá hơn. Thu nhập cao nhất trong thế giới Ả Rập Islam giáo dĩ nhiên là thuộc về các nhà sản xuất và xuất khẩu dầu. Những người khác “chẳng đi đến đâu cả.” Ngay cả trong các thành viên OPEC, dòng chảy của cải cũng không đem lại một sự chuyển biến về kinh tế. Một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới về các nền kinh tế này với tiêu đề đầy hy vọng “Nắm lấy tương lai” ghi nhận rằng gần đây vào năm 1960, bảy nền kinh tế Ả Rập hàng đầu có thu nhập trung bình 1.521 đô-la, cao hơn con số 1.456 đô-la của bảy nền kinh tế Đông Á - Đài Loan, Hàn Quốc, Hồng Kông, Singapore, Thái Lan, Malaysia, và Indonesia. Đến năm 1991, các nước Ả Rập đã bị tụt hậu: 3.342 đô-la so với 8.000 đô-la. Ngày nay, Trung Đông Ả Rập thu hút 3% đầu tư trực tiếp nước ngoài trực tiếp trên toàn cầu; Đông Á là 58%.¹⁹

Nhưng các quốc gia Trung Đông này có cần đầu tư nước ngoài không? So sánh tốt nhất là với Tây Ban Nha hai thế kỷ 16 và 17, phất lên dễ dàng và tụt dốc vì ăn chơi tối ngày và lười biếng. Những nước phất lên nhờ dầu mỏ cũng vậy. Họ bán vàng đen lấy tiền và gửi tiền lại cho các nước đã trả tiền cho họ. Họ mua nhiều cổ phẩn lớn nhỏ trong các doanh nghiệp của các nước công nghiệp tiên tiến. Họ cũng xây dựng những ngôi nhà, khách sạn, và cung điện tráng lệ, mua những chiếc ô tô to tốn xăng (nhưng nhiên liệu lại rẻ, như than ở mỏ), mua tài sản ở nước ngoài để có thể cất giữ của cải và cho phép mình ăn chơi và hành động không thể chấp nhận được nơi quê nhà. Ả Rập Saudi, dù toàn là sa mạc, nhưng đã hào phóng chi tiền để nhập khẩu cát biển từ Úc. Khoản đầu tư lãng phí và phản tác dụng nhất là vào vũ khí, bao gồm cả vũ khí bị luật pháp và hiệp ước quốc tế lên án. Có lẽ phần nhiều là để mua tình bạn với những nhà sản xuất thứ đồ chơi độc hại ấy.

Các nước này đơn giản là không phát triển một nền kinh tế tiên tiến. Giống như Tây Ban Nha xưa kia, họ mua lại các kỹ năng và dịch vụ của người khác thay vì học cách tự làm mọi thứ. “Giàu là gì?” Một thương nhân chủ ngân hàng của Vịnh Ba Tư đã hỏi:

Giàu nằm ở giáo dục… chuyên môn… công nghệ. Giàu nghĩa là hiểu biết rộng. Chúng ta có tiền, đúng. Nhưng chúng ta không giàu. Chúng ta giống như đứa trẻ được thừa kế khoản tiền từ người cha mà nó chưa bao giờ biết tới. Nó không được dạy dỗ để biết cách chi tiêu khoản tiền đó. Nó có khoản tiền đó trong tay; nó không biết sử dụng thế nào. Nếu bạn không biết cách tiêu tiền, bạn không giàu. Chúng ta không giàu.

Không có kiến thức này, hiểu biết này, chúng ta không là gì cả. Chúng ta nhập khẩu mọi thứ. Gạch làm nhà, chúng ta nhập khẩu. Thợ xây nhà, chúng ta nhập khẩu. Bạn đi ra chợ, có cái gì là đồ Ả Rập? Không gì hết. Đều là hàng Trung Quốc, Pháp, Mỹ… không phải hàng Ả Rập. Một nước có được coi là giàu không khi mà chẳng thể sản xuất nổi một viên gạch, hoặc một chiếc xe máy, hay một cuốn sách? Nước ấy không giàu, tôi nghĩ vậy.²⁰

Đúng, nhưng vì sao? Dữ liệu về thu nhập hoặc sản phẩm trên đầu người cho thấy mức sống cao của một số nước Ả Rập - trong một số năm thậm chí còn cao hơn các nước công nghiệp tiên tiến. Nhưng lợi ích từ dầu mỏ này rất bấp bênh và sẽ cạn kiệt trong dài hạn. Một mặt, dầu mỏ là một tiêu sản (nó sẽ không tồn tại mãi); mặt khác, đống của cải mong manh sẽ thu hút những kẻ cơ hội và săn mồi, cả tư lẫn công. Vì vậy, nếu chúng ta vi phạm thỏa thuận với cartel, giá dầu sẽ sụp đổ;21 hoặc đám kền kền sẽ tụ tập, đặc biệt là cánh thân thích với gia đình cầm quyền, để húp hết chỗ nước thịt màu đen và tiêu vung vào những thứ xa hoa;* hoặc chúng ta có những mảnh đất trống, như Iraq ở Kuwait.* (Kuwait dĩ nhiên chỉ là bước đệm với các tiểu quốc vùng Vịnh, và xa hơn nữa, là với nguồn dự trữ khổng lồ của Saudi.)

•

Các thị trấn đại học châu Âu và Mỹ là thánh địa được sinh viên cao cấp từ Trung Đông lựa chọn. Về lý thuyết, họ sẽ đi học; còn gì tốt hơn? Trên thực tế, họ là khách hàng của các câu lạc bộ địa phương, phòng trọ, quán rượu, sòng bạc. Xem Michele McPhee, “The Euro-Brats of Boston” (Lũ trẻ hư ở Boston), Boston Globe, 20/9/1995, trang 77. Đánh giá nội dung qua tiêu đề chưa hẳn đúng, nhưng nó “đúng về chính trị."

•

Không phải ai cũng đồng ý rằng Iraq là kẻ săn mồi khi xâm lược Kuwait. Một số học giả, cả người Ả Rập lẫn người biện hộ cho phương Tây về vị thế Iraq, đã lập luận rằng Saddam Hussein bị dụ dỗ (Samir Amin), hoặc “gần như được mời vào” (Edward Said); hoặc rằng cuộc tấn công được biện minh bằng lý lẽ cao xa hơn về sự thống nhất Ả Rập, hoặc về việc huy động chống lại chủ nghĩa Phục quốc Do Thái (Saddam cũng như Bismarck hay Saladin); hoặc, ngụ ý rằng đây là một cách hợp lý để nêu lên những vấn đề bất đồng quốc tế (Noam Chomsky). Những lập luận này cho thấy mức độ lôi cuốn và nội tại của bạo lực trong thế giới Ả Rập (ngay cả khi Israel không tồn tại, họ sẽ vẫn không ngừng gây chiến với nhau) - lại thêm cả vấn đề này vào bên dưới nữa; và về việc suy thoái và biến chất của sự thật, về lập luận trí tuệ vì mục tiêu cao cả hơn là chủ nghĩa dân tộc và chống phương Tây (chống thân Mỹ). Nguồn tốt nhất là Makiya, Cruelty and Silence (Tàn bạo và im lặng), chương 8: “New Nationalist Myths” (Huyền thoại dân tộc chủ nghĩa mới).

Bên cạnh đó, không phải nước nào cũng có dầu mỏ. Các nước Islam giáo ở Trung Đông hoặc giàu hoặc nghèo tùy thuộc vào việc họ có dầu mỏ hay không và dân số của họ đông hay ít. Quốc gia giàu nhất có rất nhiều dầu và ít dân (Ả Rập Saudi, Kuwait); nước nghèo nhất thì có ít dầu và đông dân (Ai Cập); và ở giữa là những nước có dầu nhưng quá đông dân (Iraq, Iran). Người nghèo kêu gọi đoàn kết, nhưng người giàu lại có nhiều nỗi lo lắng trước mắt. Họ cảm thấy bất an, vì của cải không thể ngủ yên thảm hại trên chiếc giường nghèo khổ. Vì vậy, họ cố gắng mua sự an toàn của mình bằng cách trả tiền cho đám phiến quân hoặc kẻ thù tiềm tàng; hoặc đặt hàng những loại vũ khí tốn kém từ các quốc gia công nghiệp tiên tiến với hy vọng nhận được sự bảo hộ của họ.²² (Ai chẳng muốn chăm lo cho khách hàng.) Trong khi đó những nước nghèo (như Pakistan) thì sản xuất trẻ con, và khi có thể, xuất khẩu chúng; hoặc bán chúng cho những nước đông tôn giáo giàu có hơn để làm đầy tớ, lao động tay chân, hoặc nguồn tiêu khiển.

Không có giải pháp nào ở đây cả; chỉ có trợ giúp lần đầu và quản lý khủng hoảng. Giàu hay nghèo, những nước này đều theo đuổi chủ nghĩa độc tài không có ngoại lệ, với giới lãnh đạo vô trách nhiệm, hành động khó lường, lòng trung thành chỉ là một kiểu mưu mẹo hay ảo ảnh của sự tuyên truyền, và mọi thứ, bao gồm cả nền kinh tế, bị phụ thuộc vào chính trị và có thể bị đảo ngược chỉ bởi một sự kiện. Thay vì thế là ve vãn tính chính danh bằng cách kêu gọi cải thiện vật chất - tôi có làm anh khá hơn không? Giới lãnh đạo Ả Rập khoe khoang những chiến thắng trước chủ nghĩa thực dân hoặc chủ nghĩa phục quốc Do Thái và vẫy tấm áo sơ mi thánh chiến đẫm máu, hứa hẹn sẽ chữa lại lịch sử.23 Tôi còn nhớ một cuộc trò chuyện ở Amman hồi năm 1968. Một nhà khoa học hàng đầu của Mỹ (người Do Thái) đang cố gắng thuyết phục một nhóm nhân sĩ địa phương về những lợi ích của hòa bình: ông thúc giục, tri thức và sự hợp tác có thể làm cho sa mạc nở hoa. (Điều này từ lâu đã là một chủ đề trong cuộc thảo luận phục quốc Do Thái tự do.) Vô ích; những người đối thoại Ả Rập nói với ông rằng họ có các việc cấp bách hơn phải làm - trước hết là đánh bại Israel. Thịnh vượng có thể để sau.

Nó vẫn đang phải chạy theo sau. Thịnh vượng sẽ không đến, hoặc cũng chỉ trong phạm vi địa phương, ngay cả khi “tiến trình hòa bình” thành công. Vì căn bệnh này nói chung là nặng hơn nhiều so với cuộc xung đột Ả Rập-Israel.

Tôi cho là nó nằm trong văn hóa, thứ (1) không tạo ra một lực lượng lao động có hiểu biết và có năng lực; (2) tiếp tục không tin tưởng hoặc từ chối các kỹ thuật và ý tưởng mới đến từ kẻ thù phương Tây (Ki-tô giáo);* và (3) không tôn trọng những kiến thức mà các thành viên đã nỗ lực đạt được ấy, cho dù bằng cách đi du học hay nhờ đống của cải nơi quê nhà. Ở phần lớn cấp tiểu học, tỉ lệ mù chữ cao khủng khiếp, nữ giới cao hơn hẳn nam giới. Riêng điều đó cũng đủ để nói về một xã hội coi rẻ vị trí của phụ nữ, và điều này rõ ràng liên quan đến thái độ được nuôi dưỡng ở Islam giáo và đặc biệt là Islam giáo của thế giới Ả Rập.

•

Do đó, Islam giáo từ lâu đã ảnh hưởng chậm chạp đến hoạt động trí tuệ và khoa học Ả Rập. Kiến thức và ý tưởng mới rơi vào hoài nghi chẳng khác nào bid’a hay dị giáo. Nói cụ thể, chúng thể hiện một sự xúc phạm không thể chấp nhận được với chân lý vĩnh hằng. Xem thêm Tibi, Islam, trang 145.

Một lời cảnh báo. Nhiều chuyên gia Trung Đông, mong muốn bênh vực Islam giáo trước sự gièm pha hoặc kẻ cả (của phương Tây), nhấn mạnh rằng quan hệ giới trong Islam giáo, mặc dù được hình thành bởi học thuyết tôn giáo, vẫn rất độc lập với nó. Một số lập luận của họ: những quy tắc và tập quán này có từ thời kỳ tiền Islam giáo, được người phi Ả Rập tiếp thu, hoặc có liên quan đến thu nhập và địa vị (vợ của người giàu thì không phải làm việc hay mua sắm), hoặc là một cách ứng phó với các mối đe dọa của cuộc sống đô thị, che chắn cho phụ nữ trước những lời lăng mạ về danh dự cá nhân và gia đình. Chúng có một điểm là: Nếu Islam giáo biến mất vào ngày mai, đàn ông Ả Rập sẽ vẫn nhìn nhận phụ nữ như cách họ đang nhìn hôm nay. Các học giả khác, đôi khi tương tự, nhấn mạnh những động lực thù địch có tính cáo buộc của học giả phương Tây: khinh thường và ác cảm với “người phương Đông,” thiếu hiểu biết và ngu xuẩn “về bản chất.” Việc sử dụng các từ mã hóa có tính miệt thị như vậy là để chấm dứt thay vì bác bỏ. Rất tiện.

Vậy là những phong tục này đã có từ xưa; và một khi chúng được thánh hóa bởi thánh thư, chúng sẽ có uy quyền và nghiêm khắc. Song, ngay cả những bản văn thiêng liêng cũng không phải là bất biến: "Có rất nhiều lời răn của kinh Quran đã bị vi phạm hoặc bẻ cong trong lịch sử Islam giáo.”²⁴ Và quả thực, địa vị của phụ nữ ở các vùng đất Ả Rập cho thấy những thay đổi lạc hậu và tân tiến qua thời gian - bây giờ thì tự do hơn và phản động. Vẫn có những nhân vật đặc biệt: các nữ hoàng và công chúa đã từng cai trị, thậm chí đứng đầu chính phủ (đồng thời là các nhà lãnh đạo chính trị như Benazir Bhutto ở Pakistan, Khaleda Zia ở Bangladesh, và Tansu Çiller ở Thổ Nhĩ Kỳ); hoặc cũng có những phụ nữ “được giải phóng” sống ở phương Tây và mang về quê hương các quan điểm mới, thường gây sốc cho đồng bào bình dân của họ. Thậm chí còn nghe nói về các lãnh chúa và ông chủ bị chế nhạo trong chốn hậu cung riêng tư (riêng tư để làm gì?); còn có cả loại tự truyện thâm cung bí sử bán chạy, kể lại những vụ lạm dụng do nam giới thống trị (một lời kêu gọi cứu giúp và một trường học bê bối).²⁵

Nhà sử học Bernard Lewis, trong số những người khác, nói với chúng ta rằng “cuộc diễu hành ổn định của phụ nữ [Islam giáo] vào đấu trường công cộng, với tư cách là những tay chơi quan trọng trong nền kinh tế và những tay chơi ngày càng quan trọng trong chính trị, là… không thể đảo ngược và có ý nghĩa to lớn.”²⁶ Giờ đây phụ nữ có quyền bầu cử ở Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, và Iran, kể cả Ayatollah Khomeini, cho dù người theo trào lưu chính thống chưa bao giờ cho rằng phụ nữ nên mất quyền đó.²⁷

Tôi là người hoài nghi. Tôi không biết cái gì tạo nên “những tay chơi quan trọng.” Tôi sẽ không dự đoán được sự biến đổi sớm của các cấu trúc dựa trên sự phân chia nam-nữ. Halim Barakat, nhà xã hội học và tiểu thuyết gia người Ả Rập, trong khi thừa nhận địa vị thấp kém của phụ nữ, cho chúng ta biết rằng “thay đổi nhằm giải phóng phụ nữ [sẽ] phải bắt đầu bằng việc chuyển đổi các cấu trúc kinh tế xã hội hiện hành để loại bỏ mọi hình thức bóc lột và thống trị.”²⁸ (Nếu đó là những gì cần phải làm thì chúng ta đang bàn về thiên niên kỷ.) Tôi sẽ không còn hy vọng quá nhiều vào quyền bầu cử: đối với các chính trị gia Ả Rập, đặc biệt là cánh bảo thủ hơn, phiếu bầu của phụ nữ là một lá phiếu hữu ích. Bầu cử thì được; quyền lực thì không.

Có vẻ như với tôi, nam giới Islam giáo Ả Rập hầu như không bị tác động chút nào bởi những đổi mới nhỏ bé và các nhóm phản kháng này. Có một điều là các bài học trở nên lu mờ bởi nhiều (hay hầu hết) phụ nữ sẵn sàng chấp nhận và bênh vực cho lối nghĩ cũ.* Một điều nữa là các đặc quyền giới sẽ không bị tước đi, chúng phải được giao nộp. Ý kiến và hành vi của nam giới mới là quan trọng (nam giới điều hành mọi thứ), và ý thức gần như nhất trí của họ về tính ưu việt ít bị ảnh hưởng bởi những thách thức nữ quyền thảng hoặc. Nam giới sẽ không bị cải biến hoặc uy hiếp bởi những chiếc váy ngắn ở Beirut, mà chỉ thấy thật tai tiếng và về mặt ý thức thì khẳng định tình trạng thảm hại và xấu xa của phụ nữ.*

•

Xem thêm bài bình ngắn (TLS, 1/10/1993, trang 28) về một cuốn sách của Arlene E. MacLeod, Working Women, the New Veiling, and Change in Cairo (Phụ nữ đi làm, tấm mạng mới, và thay đổi ở Cairo) (New York: Columbia, 1993), cho rằng tấm mạng che mặt vừa mang tính biểu tượng vừa là cam kết của một nan đề kép: nó phản đối việc đánh mất nhân dạng và địa vị và “báo hiệu sự chấp nhận và phục tùng của phụ nữ trước quan điểm phụ nữ là đối tượng tình dục và có thiên chức chỉ phù hợp với gia đình.” Vậy là chúng ta có sự phản kháng đi kèm với phục tùng - một sự “phản kháng dễ dãi.” Nếu lối suy nghĩ nước đôi và nói chuyện nước đôi ấy là đúng - và có thể là thế - hãy từ bỏ mọi hy vọng, hỡi phụ nữ Cairo.

•

Họ cũng sẽ không bị kích động bởi sự kích động chính trị nữ quyền ở những vùng đất Islam giáo khác tự do hơn. Về nỗ lực xác định lại Islam giáo trong vấn đề này, xem Barbara Crossette, “Muslim Women’s Movement Is Gaining Strength” (Phong trào phụ nữ Islam giáo đang đạt được sức mạnh), N. Y. Times, 12/5/1996, trang A-3. Về mâu thuẫn trong nội bộ Islam giáo, xem Ash Devare, “For Indonesian Families, Smaller Is Now Better” (Đối với gia đình Indonesia, giờ đây nhỏ hơn thì tốt hơn), Boston Globe, 23/6/1996, trang 69.

Các tác động kinh tế của việc phân biệt đối xử giới là nghiêm trọng nhất. Phủ nhận phụ nữ nghĩa là tước đoạt lao động và tài năng của một quốc gia,* nhưng - thậm chí tệ hơn - làm suy yếu động lực vươn lên của các bé trai và nam giới.* Không thể nuôi lũ trẻ lớn khôn với một nửa trong đó nghĩ rằng mình sinh ra đã vượt trội mà lại không đi kèm với thứ tham vọng u mê và thành tựu thấp kém. Không thể gọi lũ trẻ trai là “Pasha,” hoặc như ở Iran nói với chúng rằng chúng có dương vật bằng vàng mà lại không làm cho chúng giảm nhu cầu học và làm.²⁹ Dù sao đi nữa, chắc hẳn là xã hội nào cũng sẽ có người thành đạt, nếu chỉ vì xã hội ấy có sự phân chia nhiệm vụ và quyền lợi. Nhưng nó không thể cạnh tranh với các xã hội khác vốn đòi hỏi hiệu suất từ những nhân tài.

•

Không phải ai cũng sẽ đồng ý. Trong một bức thư gửi cho tờ New York Times vào 26/7/1995, William J. Parente, người ký tên là giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Scranton, phản đối “việc giải phóng phụ nữ” ở các nước Ả Rập vì họ “sẽ tràn ngập thị trường lao động Ả Rập và tiếp tục làm giảm tiền lương.”

•

Hậu quả nhân khẩu học cũng rất nghiêm trọng. Khả năng phụ nữ đi làm kiếm tiến là rất quan trọng với địa vị của họ trong gia đình và tiếng nói của họ trong kế hoạch hóa gia đình. Ví dụ, nó có tương quan tiêu cực với việc sinh nở. Xem thêm Dasgupta, “Population Problem” (Vấn đề dân số). Không phải ngẫu nhiên mà quyết định của một người vợ Islam giáo (thường là một phụ nữ có gốc gác phi Islam giáo) đi làm bên ngoài nhà (hoặc thậm chí rời khỏi nhà mà không có sự đồng ý của chồng) được coi là một mối đe dọa đến sự hòa hợp hôn nhân, đến nhân phẩm và danh dự của chồng, và cũng bị xử lý như vậy. Xem thêm Goodwin, Price of Honor, passim (Cái giá của danh dự, ở đâu đó); Barakat, Arab World (Thế giới Ả Rập), trang 101.

Nói chung, địa vị và vai trò của phụ nữ là thứ dự báo tốt nhất cho khả năng phát triển và tăng trưởng của một quốc gia. Đây là khuyết tật lớn nhất của các cộng đồng Islam giáo Trung Đông hôm nay, là sai lầm lớn nhất đã ngăn họ đến với hiện đại. Hẳn là các xã hội khác cũng hạ thấp phụ nữ và bợ đỡ đàn ông. Không xã hội nào là thuần khiết cả. Hãy nghĩ đến châu Mỹ La-tinh với machismo* của nó, hoặc Nhật Bản với các liên kết nam giới và những mái nhà vắng bóng người cha.³⁰ Ngay cả những xã hội được coi là tiến bộ của phương Tây cũng có thể làm tốt hơn trong vấn đề này. Nhưng nếu chúng ta xem quan hệ giới như một quá trình liên tục chạy từ chỗ không có gì đến bình đẳng hoàn toàn, thì các nước Islam giáo, và đặc biệt là các nước Islam giáo Ả Rập, sẽ xếp hạng bét. Phụ nữ bị hạ nhục từ khi sinh ra. Thông điệp: sự tồn tại của họ là một thảm họa, cơ thể họ là tội lỗi.³¹ Đám con trai biết rằng chúng có thể đánh đập các chị em gái của mình mà không bị phạt - như tôi đã thấy một đứa làm vậy, công khai, ngay trước mặt người mẹ của nó không có phản ứng gì. Cô chị thậm chí còn không tự vệ. Điều đó ảnh hưởng xấu tới các cô gái, nhưng cũng ảnh hưởng xấu tới đám con trai.

•

Nam tính quá mức. (BT)

Sự thất bại đó phải chăng là di truyền ở Islam giáo theo cách nào đó? Không hề. Islam giáo rất phong phú. Nó vươn ra toàn cầu, nó bao trùm những xã hội đa dạng (và các bộ phận của những xã hội ấy) cùng những nền văn hóa. Nó cũng chứa đựng trong những tư liệu thiêng liêng của mình nhiều bài học, một số khá mâu thuẫn, có thể được sử dụng cho hầu hết mọi mục đích. Nhà khoa học chính trị Fouad Ajami nhắc nhở chúng ta, khi tổ chức Huynh đệ Islam giáo lên án hiệp ước hòa bình của Ai Cập với Israel, chính phủ Ai Cập đã nhanh chóng yêu cầu trường Đại học al-Azhar ở Cairo tuyên bố hiệp ước này phù hợp với luật Islam giáo ra sao.³² Sau đó, có nhiều cách diễn giải khác nhau theo thời gian, địa điểm, và cử tri.

Mặc dù vậy, chẳng cần phải mất thời gian hoặc loại trừ sự khái quát hóa. Đây là tuyến phòng thủ yêu thích của những người biện hộ cho Islam giáo, hổ thẹn về những bộ luật và thiết chế không được cho là “tiến bộ,” đã nhanh chóng trích dẫn các ngoại lệ và biến thể. Nhưng các xã hội Islam giáo có những đặc điểm chung dựa trên niềm tin chung.

Cả nhà nước Trung Đông lẫn phe đối lập của nó đều vin vào Islam giáo để biện minh và kêu gọi sự ủng hộ uy quyền của diễn ngôn tôn giáo. Islam giáo luôn biến đổi, và nó có thể dễ dàng lạc hậu cũng như tiến bộ.

Kẻ bênh vực sẽ bác bỏ ảnh hưởng thoái lui của Islam giáo bằng cách chỉ ra sự cởi mở về kinh tế, tâm linh, và trí tuệ Islam giáo trong thời kỳ hoàng kim xưa kia. Họ lập luận rằng, nếu hồi đó đã có thể làm được như vậy, thì ngày nay họ cũng có thể làm được.* Sẽ có người nói là đúng, nhưng vì hai lý do. Thứ nhất, quy mô cạnh tranh và mức độ hiệu suất cần có hiện nay lớn hơn nhiều so với trước đây. Ý nghĩa của “hiện đại” đã thay đổi mạnh mẽ, nhiều hơn so với sự thay đổi của Islam giáo. (Lập luận như vậy cũng giống như nói rằng do người Anh từng sinh ra những nhà vô địch quần vợt, nên ngày nay họ cũng sẽ có những nhà vô địch.)*

•

Mohammed Taibi, sử gia và cựu hiệu trưởng tại Đại học Tunis, nói, họ sẽ làm điều đó ngay bây giờ. Taibi nhắc nhở chúng ta rằng đối với tất cả các giai đoạn bất khoan dung Islam giáo, thế giới Islam giáo đã không bị kết tội “cải đạo cưỡng bức có hệ thống, hay chuyên quyền độc đoán, hay trục xuất hàng loạt, hay diệt chủng, hay khỏi cần phải nói, một cuộc Đại diệt chủng.” Le Figaro, 27/3/1997, trang B-27. Đánh giá của ông có phần quá nhẹ nhàng, nhưng so sánh hơn kém cuộc đàn áp những người thiểu số (hàm ý người Do Thái) của Islam giáo với Ki-tô giáo là chính xác.

•

Người cuối cùng trong họ, Fred Perry, là nhà vô địch trong những năm 1930, được tưởng niệm bằng một bức tượng ở lối vào Wimbledon: vật lưu niệm và là lời chào gửi đến một kỷ nguyên hạnh phúc hơn.

Thứ hai, việc không theo kịp tạo ra các phản ứng miễn dịch của chính nó. Theo hướng này, của trời cho khổng lồ là dầu mỏ đã trở thành một mối họa lớn.³³ Nó đã đầu độc những kẻ cai trị, tay sai, và nhà cung cấp, họ ngủ quên trên đống tiền, lãng phí nó vào những dự án phần lớn là vô giá trị, và tìm cách khai thác quá mức nguồn tài nguyên vô hạn của họ theo nghĩa bóng (không phải theo nghĩa đen). Ngay cả Ả Rập Saudi cũng không thể cân bằng sổ sách của mình. Trong quá trình này, những kẻ phá hoại ấy đã làm đám người nghèo Islam giáo tức điên lên, mà đến lượt mình, tìm chỗ xả cơn thịnh nộ và ức chế bằng giáo lý chính thống.

Đây là phần buồn nhất của câu chuyện. Islam giáo, giống như tất cả các tôn giáo, có cốt lõi tinh khiết và cứng rắn của nó, và trong một xã hội machismo cực đoan, sự kết hợp có thể mang tính bùng nổ. Do đó họ nhanh chóng dùng đến vũ lực, vì vũ lực là biểu hiện của đặc quyền nam giới mang tính kích thích tố nam và tinh hoa. Đó cũng là nguyên nhân dẫn tới những vụ thảm sát các đối thủ tôn giáo ở Syria; cách mạng và đàn áp ở Iran; chế độ chuyên quyền độc đoán ở Iraq và Sudan; các cuộc tấn công bằng khí độc chống lại người Kurd ở Iraq; cuộc diệt chủng người da đen ở phía nam Sudan; có cả những vụ giết người ngẫu nhiên hoặc chủ đích ở Pakistan, Ai Cập, và Algeria.* Bạo lực Algeria đã nói lên tất cả: ở đó chúng ta có, không phải một cuộc nội chiến, mà là cuộc chiến chống lại dân thường. Một cách giết người yêu thích: cắt cổ. Nó tiết kiệm đạn và đưa kẻ sát nhân đến gần hơn với Chúa.³⁴ Các tay súng đã giết chết những thiếu nữ không chịu “kết hôn” với những anh hùng của cuộc cách mạng. Đám côn đồ này coi mình là những kẻ có quyền, trước hết với tư cách đàn ông, sau đó là binh sĩ trong sự nghiệp cách mạng.

•

Bài báo của Jean-Paul Mari, “Enquête sur le massacre d’un peuple: Algérie: au delà de l’horreur” (Điều tra vụ thảm sát một dân tộc: Algeria: vượt xa nỗi kinh hoàng), Le nouvel observateur (Người quan sát mới), 23-29/3/1995, trang 58, nhận xét: “Algeria luôn tin rằng chỉ bạo lực mới có thể tìm thấy [thiết lập] thứ gì đó.” Để biết thêm về điều này, xem Miller, God Has Ninety-nine Names (Thượng Đế có 99 danh xưng), trang 168. Xem thêm Fisk, “Sept journees” (Bảy ngày).

Khía cạnh nổi bật nhất của chiến dịch chính thống Algeria là tốc độ của nó - chẳng hề tốn thời gian để xoay ngược đồng hồ về hàng thế kỷ.

“Tên ta là Ozymandias, vua của các vua:

Hãy nhìn những tác phẩm của ta, và tuyệt vọng, hỡi Đấng Toàn năng!"

Ngoài ra chẳng còn gì… vô biên và trần trụi

Những bãi cát đơn độc và phẳng lì trải dài tít tắp.

NHỮNG NGƯỜI THEO PHƯƠNG ĐÔNG LUẬN VÀ NHỮNG NGƯỜI THEO BẢN CHẤT LUẬN

Những xúc cảm học thuật trỗi dậy mạnh mẽ với các vấn đề Trung Đông. Độc giả và khán giả đã biết trước câu trả lời. Các cuộc tranh luận, thường giận dữ hay buồn tẻ, về bất kỳ thứ gì nhưng lại không phải là tranh luận. Không ai sẵn lòng kiểm tra súng của mình ở cửa; điều đó có thể là cần thiết. Những cái cớ của chiến tranh: cuộc xung đột Ả Rập-Israel; chủ nghĩa đế quốc kinh tế châu Âu, chính thức và phi chính thức; và những lời chỉ trích của phương Tây (do đó cũng là những lời vu khống) về văn hóa Ả Rập hay Islam giáo, đặc biệt là việc đối xử với phụ nữ.

Trong các trường hợp này, phần lớn cuộc tranh luận trở thành kiểu điểm tên chỉ mặt. Mục đích (hoặc hiệu quả) của những chiêu bài này là để gạt ra bên lề hoặc loại trừ đối thủ. Hắn ta là một… (điền vào mục phân loại). Không cần nói thêm gì nữa.

Ảnh hưởng lớn nhất của các cuộc tấn công thô bạo này là sự ra đời của “Phương Đông luận.” Đây là cái tội viết về châu Á, mà đặc biệt là về Trung Đông, từ bên ngoài, tức là từ quan điểm phương Tây đầy thù địch, kẻ cả, và bóc lột. Các cuộc tấn công vào niềm đam mê đáng kính một thời với những gì thuộc về phương Đông ít nhất đã có từ thập kỷ 1960; nhưng chính một cuốn sách được xuất bản vào năm 1978 của Edward Said với tên gọi này (Orientalism) mới bắt đầu quy trách nhiệm hiện hành và đặt ra câu hỏi với hầu hết các tác phẩm phương Tây viết về Trung Đông.³⁵ Bản cáo trạng liệt kê như sau:

Những nghiên cứu của người ngoài đã bóp méo đối tượng điều tra bằng cách biến con người thành đồ vật. Những đồ vật này về mặt định nghĩa đã đủ chín muồi để thao túng và thống trị. Đối với Said, các hệ thống như Phương Đông luận là “những bài diễn thuyết về quyền lực, những giả tưởng về ý thức hệ - xiềng xích của tâm trí.”

Kiểu giả học thuật như vậy có xu hướng áp đặt khuôn mẫu cho thời gian và không gian. “Phương Đông” - riêng cách gọi ấy đã thể hiện một sự áp đặt kiểu coi phương Tây là trung tâm - giống nhau qua các thời đại, và sự giống nhau về bản chất này là kết quả của một thứ Islam giáo trường tồn vốn “không bao giờ thay đổi.” Do đó sinh ra căn bệnh trí tuệ gọi là “bản chất luận.” Những người theo Phương Đông luận không có chỗ cho các chi tiết, sắc thái, hoặc kết cấu.

Sự rập khuôn tạo nên tình trạng phân biệt chủng tộc và thành kiến. Nó làm hai nhóm bị tách biệt, khiến một bên thì kiêu ngạo còn bên kia lại oán giận. Nếu chúng ta có thể loại bỏ “phương Đông,” chúng ta sẽ có “những học giả, nhà phê bình, trí thức, con người, mà đối với họ thì các khác biệt về chủng tộc, dân tộc, và quốc gia [là] không quan trọng bằng sự nghiệp chung trong việc thúc đẩy cộng đồng người.”³⁶

Người ta khó có thể cãi nhau về tình cảm cao cả, nhưng tình cảm thôi là chưa đủ. Nỗ lực thanh tẩy lĩnh vực này khỏi những căn bệnh nguy hiểm ấy đã trở thành một cuộc tấn công vào tri thức. Lúc đầu, phương pháp chống “Phương Đông luận” đã loại trừ các công cụ không thể thiếu trong điều tra. Như bất kỳ ai giỏi so sánh đều biết, sự phân biệt dựa trên hiểu biết. Chống “Phương Đông luận” không thể theo cả hai cách - vừa tố cáo, nghĩa là theo đuổi các đặc điểm riêng có với tư cách “người theo bản chất luận,” vừa kêu gọi một sự hiểu biết về tính khác biệt giữa các nhóm. Nhờ có sự hiểu biết này mà đa dạng trở thành nhận thức chung của nhân loại.

Trớ trêu thay, những người “rất phương Đông” này lại bị kết án thẳng thừng ở đây - giới triết học, khảo cổ học, và du khách, là những người phương Tây mê cát khoác trên mình bộ trang phục Trung Đông - lại yêu thích cái thế giới Islam giáo Ả Rập trong vô vọng. Một số người trong đó đang tìm kiếm thiên đường đã mất. Xin trích dẫn từ một dòng chữ khắc trên đá ở một cuốn sách gần đây: “Sự hấp dẫn, bùa chú của xứ Ả Rập, như nó thường được gọi, là một loại bệnh tưởng.³⁷ Ngày nay, những người theo Phương Đông luận này lại bị quở trách như những kẻ theo chủ nghĩa đế quốc kiêu căng, phân biệt chủng tộc. Nói vậy thì cũng hơi quá cho tình cảm lãng mạn của họ: chẳng có tình cảm tốt đẹp nào lại không bị trừng phạt. Họ có chân thành không? Vậy thì sao? Chân thành là đức hạnh rẻ tiền nhất.

Thứ hai, thực tế sắc thái không loại trừ sự hiểu biết mà khái quát hóa đem lại. Đúng là mọi thứ phức tạp hơn vẻ bên ngoài. Mỗi người, mỗi sự kiện đều là duy nhất. Mặc dù vậy, phải có ai đó nỗ lực đơn giản hóa để tìm ra quy luật. Nếu không, chúng ta sẽ chẳng có gì ngoài một túi dữ liệu không liên quan.

Thứ ba, tin xấu không hẳn là sai. Các quan sát độc lập có thể đem lại hiểu biết bất lợi, nhưng bằng chứng đó phải được đánh giá dựa trên giá trị của nó, không thể loại bỏ như một sự giả dối định trước. Cách làm đó gọi là sự tự kiểm duyệt và sao nhãng nhiệm vụ. Phần lớn các chỉ trích chống phương Đông là bản tóm tắt của luật sư bào chữa. Luật sư được trả tiền để làm kiểu công việc đó. Học giả có nghĩa vụ cao hơn.

Theo đó, ta không được chấp nhận thứ ngụ ý rằng người ngoài không đủ tiêu chuẩn: rằng chỉ người Islam giáo mới hiểu được Islam giáo, chỉ người da đen mới hiểu lịch sử người da đen, chỉ phụ nữ mới hiểu nghiên cứu của phụ nữ, v.v.. Nếu cứ theo cách đó, sẽ chỉ có sự tách biệt và cuộc đối thoại giữa mấy kẻ điếc. Nó cũng loại trừ những hiểu biết có giá trị của người ngoài và dẫn tới sự phân biệt chủng tộc. Tôi từng biết một người Brahmin Boston, anh ta không thể hiểu được vì sao một sinh viên gốc Ý lại muốn nghiên cứu về Christopher Columbus (“Tôi nghĩ Columbus là người Ý,” sinh viên đó trả lời); và một người nữa, anh ta ngạc nhiên khi thấy một người Mỹ gốc Phi nghiên cứu về lịch sử La Mã - như thể anh ta còn La Mã hơn người khác.*

•

Tôi thấy sự phân đôi trong-ngoài là khía cạnh đáng tiếc nhất, phản trí tuệ nhất của luận đề “phương Đông luận.” Thú vị thay, trong một bài tiểu luận tự xác định mục đích là làm lời bạt cho ấn bản mới của cuốn sách Said, ông không nói gì về điều này. Thay vào đó, ông tập trung vào những lời chỉ trích cuốn sách là lời cáo buộc chống phương Tây, mà theo ông thì ở một hoặc hai dạng ngụy biện: rằng Phương Đông luận là biểu tượng của toàn phương Tây; và rằng việc bóp méo Islam giáo và người Ả Rập là ngầm tấn công vào một hệ thống “hoàn hảo.” Lớp phòng thủ mạnh mẽ chống lại người rơm. Said, "East Isn't East” (Phương Đông không phải là phương Đông).

Ngoài ra, việc phân biệt đối xử trong các lĩnh vực loại trừ như vậy sẽ mời gọi một bài kiểm tra về lòng trung thành: liệu vị học giả đang bàn tới ở đây có ở đúng bên? Điều này áp dụng cho cả người ngoài, vốn có thể “giành được” sự chấp nhận do nghĩ đúng, lẫn người trong cuộc, mà đến cả màu sắc cũng bị thay đổi. Vì vậy, một sử gia hay một chính trị gia người Mỹ gốc Phi không đáp ứng các tiêu chuẩn về sự đúng đắn chính trị sẽ bị coi là một “oreo” - tên một loại bánh quy nổi tiếng trong đó có chiếc sandwich chocolate chứa đầy kem.

Trong phe chống “phương Đông” ở Trung Đông, việc chống lại chủ nghĩa phục quốc Do Thái là thứ đã lỗi thời. Bất kỳ niềm đam mê nào đối với Israel cũng đều là bằng chứng về lỗi lầm và sự vô can, nếu không phải là tệ hơn thế. Do đó, Edward Said và những người ủng hộ ông đã cố loại bỏ và chê bai Bernard Lewis, một tác giả hàng đầu trong lĩnh vực này, là “người theo Phương Đông luận” và “người theo bản chất luận,” nhưng cũng “quá gần gũi với sự nghiệp Israel để được coi là có khả năng đưa ra đánh giá công tâm.” Đúng là “Lewis nói những gì ông nghĩ. Tuy vậy, phê phán của Said được một bộ phận học giả phương Tây ủng hộ, đồng thời được người Islam giáo và những người khác ở Trung Đông hưởng ứng một cách thích thú.”³⁸

Mặt khác, một số học giả bên ngoài hội đủ điều kiện vì họ nhất trí về mặt chính trị với những người gác cổng. Vì vậy, Edward Said đưa ra một ngoại lệ trong Đông Phương luận cho một nhóm học giả phương Tây - ủng hộ Palestine, ủng hộ Ả Rập, ủng hộ Islam giáo - họ có thể đúng hoặc không, nhưng có những điều mà ông thấy là nằm ở bên đúng. Động cơ vượt trên cả sự thật và thực tế.³⁹

Theo đó, việc kiểm duyệt được thực hiện bằng cách loại bỏ và lờ di. Học thuật và nghiên cứu đã thua cuộc.

PHỤ NỮ NHẬT BẢN ĐANG NÓI VỀ LỀ THÓI⁴⁰

Trường hợp Nhật Bản có vẻ sẽ là một ngoại lệ chứng minh cho quy luật (mọi người đều biết đàn ông Nhật Bản coi trọng nam tính thế nào), và những kẻ biện hộ cho cách đối xử với phụ nữ ở các nước Islam giáo, hoặc chính xác hơn là cho nền văn hóa Islam giáo Ả Rập, luôn trích dẫn điều đó theo hướng giảm nhẹ. Lập luận ở đây là, nếu người Nhật Bản có thể làm điều đó tốt như vậy trong khi hạ thấp người phụ nữ, thì vì sao lại coi đây là một khuyết tật trong các xã hội Islam giáo? Và quả thực, phụ nữ Nhật Bản có truyền thống chấp nhận địa vị kém hơn của mình, cùng những hậu quả kinh tế trực tiếp. Họ bỏ việc sau khi kết hôn và hiếm khi đạt được những vị trí mà sẽ cho phép họ quản lý đàn ông. Ngay trang phục của họ cũng được thiết kế theo kiểu truyền thống để họ phải đi lại khép nép, lấy cớ là để bảo vệ sự khiêm tốn của họ và tôn lên nét nữ tính. Họ có quy tắc nói riêng và phức tạp, họ phải dùng nhiều âm tiết để thể hiện sự tôn kính; cách phát âm của họ được huấn luyện và chỉnh sửa sao cho nghe như giọng nữ cao thở hổn hển; cử chỉ của họ trở thành một bức tranh biếm họa đầy nhút nhát, khiêm nhường. (Không có gì ngạc nhiên khi đàn ông Nhật Bản tìm thấy niềm an ủi trong nhà tắm và những ngôi nhà khác, nơi mà họ có thể gặp gỡ nhiều đối tác “tự nhiên” hơn.)

Song, việc hạ thấp phụ nữ đã đạt đến tầm nghệ thuật này được ghi lại trong tranh ảnh, sân khấu, và các bộ phim về samurai của Nhật Bản liên quan đến vấn đề tầng lớp hơn là tập quán quốc gia. Đây là cách mà giới quý tộc và địa chủ có thời gian nhàn rỗi và có tiền bắt người hầu phục vụ cho mình. Trong hầu hết mọi gia đình, kể cả gia đình buôn bán giàu có, phụ nữ có nhiệm vụ giúp quản lý gia đình. Điều này có nghĩa là họ không chỉ có nhiệm vụ chăm sóc nhà cửa và nuôi dạy con cái mà còn phải sống thanh đạm, tham gia làm việc nơi đồng ruộng và nhà máy, tạo lập của cải. Quả thực, nhiệm vụ chính này liên quan đến tất cả, từ người chồng (và có thể là cả mẹ chồng) tới con cái. Tất nhiên, nội dung công việc khác nhau theo địa vị xã hội và thu nhập gia đình, nhưng sự nghiệp chung này, kết hợp với mục tiêu thịnh vượng và vĩ đại của quốc gia, đã khiến phụ nữ có nhiều ảnh hưởng hơn những gì mà một quan điểm đơn giản về nghi thức có thể đem lại.

Khi phải đối mặt với những giới hạn thông thường giữa hành vi và quy tắc của phái nữ với quyền ưu tiên của nam giới, lợi ích nào lớn hơn sẽ được đưa lên đầu. Bất chấp sự phân biệt đối xử truyền thống, giới chức giáo dục dưới thời Minh Trị (từ những năm 1870) vẫn yêu cầu phổ cập tiểu học đối với bé gái 4 tuổi, và sau này là 6 tuổi - đủ để đảm bảo biết chữ và nhiều hơn nữa. Vì sao lại là các bé gái? Bởi mục tiêu là hiện đại hóa và bình đẳng với phương Tây. Điều này đòi hỏi một khả năng đọc, viết, và tính toán tổng quát để giúp con cái học được bài. Phát triển công nghiệp sẽ khiến người cha phải làm việc bên ngoài ngôi nhà và nông trại; chính phủ và nghĩa vụ quân sự cũng sẽ chiêu mộ mất nam giới. Các bà mẹ phải lấp đầy khoảng trống. Lúc đầu, nhiều gia đình nghèo đã phản kháng lại sự mất mát về thu nhập do bọn trẻ: đồ dùng học tập và trường học không hề miễn phí. Một số phiến quân còn đi xa đến mức thiêu rụi cả trường học. Nhưng việc coi ngôi nhà như công ty, như khối kiến trúc về của cải và thành tựu quốc gia, đã làm thay đổi ngay cả những kẻ lạc hậu. Năm 1890, chỉ có 30% các cô gái hội đủ điều kiện được đi học; 20 năm sau, con số này là 97,4%.⁴¹

Đồng thời, các hoạt động của phụ nữ đã thay đổi để phù hợp với nhu cầu của một nền kinh tế mới. Ngày càng nhiều người trong họ tìm được việc làm ở bên ngoài, chủ yếu trong ngành công nghiệp nhẹ (dệt may, v.v.), là nơi mà 60-90% lực lượng lao động là nữ. Các ngành này tạo ra 40% GNP và 60% ngoại hối vào cuối thế kỷ 19.42 Làm thế nào mà phụ nữ có thể vừa đi làm công ăn lương vừa sinh đẻ và nuôi dạy con cái? Câu trả lời: Bằng cách thôi việc sau khi kết hôn và tập trung cho nội trợ và gia đình, dĩ nhiên trừ phi họ cần có thu nhập (một thứ “trừ phi” ít xảy ra). Ưu tiên là chìa khóa: đất nước và gia đình là trước tiên; sau đó mới là giới. Kết quả là, vai trò của người phụ nữ không bao giờ đơn giản chỉ là sinh đẻ. Phụ nữ còn hơn cả một con tàu. Phụ nữ là người làm việc, người tiêu dùng, người tích cóp, người quản lý. Và phụ nữ luôn có cả quyền lẫn nhu cầu tiếp cận với không gian công. (Ở đầy có sự tương phản nổi bật và rất quan trọng với các xã hội Islam giáo Ả Rập.)

Thứ mà phụ nữ Nhật Bản không có là quyền chính trị. Họ không được bỏ phiếu hay nắm quyền, và đàn ông Nhật Bản giải thích về tính công bằng khi loại trừ. Chính trị, chưa bàn tới các vấn đề quân sự, là quyền và nghĩa vụ của nam giới. (Mặt khác, quân đội Nhật Bản vui vẻ chấp nhận các nữ y tá, vì họ giải thoát nam giới khỏi những hoạt động phá hoại.) Mãi cho đến sau Thế chiến II, phụ nữ Nhật Bản mới được đi bầu cử - cũng giống như phụ nữ Pháp và sớm hơn phụ nữ Thụy Sĩ. Mặc dù vậy, họ đóng một phần rất nhỏ trong nhánh hành pháp. Một lần nữa, Nhật Bản không khác biệt là mấy với các nước khác.

Vậy sự phân biệt đối xử phần nào có tính thực dụng ấy tác động ra sao tới nam giới? Câu trả lời là còn tùy: đàn ông Nhật Bản thừa hưởng một cảm giác về đặc quyền và ưu thế tình dục, đôi khi thể hiện trên những chuyến tàu điện chật ních người, nơi không bị lộ danh tính.⁴³ Mặt khác, đàn ông Nhật Bản cũng góp phần vào những lĩnh vực thường hay gắn với phụ nữ. Ngay từ đầu thời kỳ Tokugawa (năm 1610), đã có một thương nhân dặn dò con trai mình về nhiệm vụ của cậu ta:

Với đôi tay con hãy nhen lên ngọn lửa dưới bếp lò, cho bữa sáng và bữa tối, sau đó hãy vẩy nước lên đám than hồng… Đi ra sau nhà, thu thập mọi mẩu rác: các sợi dây nhỏ có thể cắt ra để trộn vào xi măng… các mảnh gỗ hoặc tre vỡ, thậm chí chỉ dài vài phân thôi, cũng nên tích lại, rửa sạch, và dùng để đốt lửa báo hiệu… khi mua cái gì lần đầu tiên… hãy ra ngoài và tự mua. Mua với mức rẻ nhất, và cẩn thận ghi lại giá tiền. Sau đó… con sẽ biết liệu mặt hàng đó [người hầu] có quá đắt hay không… Trông nom nhà cửa được cho là chuyện về củi lửa, than đốt, và dầu… Dù nó có gọi là gì đi nữa, nhưng nếu một người đàn ông mà không tự giải quyết được những vấn đề này, thì anh ta chẳng bao giờ có thể điều hành thành công một gia đình được.⁴⁴

“Dù nó có gọi là gì đi nữa…” Đây là lời của một thương nhân đang trò chuyện, biểu đạt những đức hạnh xa xưa, căn bản. Trẻ em trai Nhật Bản, nói cách khác, được nuông chiều nhưng không hư hỏng.

Sự phát triển kinh tế và biến đổi chính trị đã làm thay đổi các chi tiết, nhưng những giá trị vẫn còn. Việc học ngày nay mang tính ganh đua cao; mỗi kỳ thi là một cuộc chiến. Khi các thành phố phát triển, việc đi làm xa trở nên cực nhọc. Người cha ít nhiều trông coi nhà cửa và lũ trẻ, nhưng điều đó chỉ làm tăng thêm vai trò và trách nhiệm của phụ nữ. Cũng có nhiều người cảm thấy chua chát về cái gọi là hạnh phúc hôn nhân. Ngày nay phụ nữ Nhật Bản học đại học cùng đàn ông, đạt được bằng cấp cao, kiếm được công việc ở vị trí điều hành. Họ vẫn phải đối mặt với giới hạn vô hình, và họ vẫn e dè, thậm chí không dám lên tiếng khi có mặt đàn ông. Nhưng nhiều người thì sẵn sàng từ bỏ gia đình để tập trung vào sự nghiệp. Trong một xã hội mà nam giới đi làm xa ít có thời gian cho vợ con, phụ nữ độc thân luôn được chú ý. Người Islam giáo sẽ nói, tôi đã bảo mà.

Khi tôi tới thăm Nhật Bản vào năm 1991 và nhận lời mời ăn tối; bà chủ nhà, tầm tuổi làm bà, từ chối ngồi ăn cùng nam giới, mà phục vụ họ. Nếu còn trẻ, bà ấy sẽ ngồi ăn với chúng tôi, và lũ trẻ. Trong một ngôi nhà Ả Rập một vài năm trước đó, phụ nữ chuẩn bị bữa ăn, nhưng không phục vụ hoặc thậm chí không xuất hiện; chủ nhà tiếp đón và phục vụ khách. Hai thế giới.

Vẫn có một điểm chung: Xã hội Nhật Bản cũng làm ra vẻ can đảm nam tính và ưa bạo lực. Nhật Bản có một lịch sử lâu dài gồm những cuộc chiến tranh xâm lược và áp bức, tất cả đều được biện minh bởi sự cần thiết của quốc gia. Không gì có thể thúc đẩy Nhật Bản hơn thế. Không gì có thể kéo lùi Nhật Bản hơn thế.

25.

ĐẾ QUỐC VÀ SAU ĐÓ

Đế quốc châu Âu ở nước ngoài bắt đầu vào thế kỷ 15 với các quần đảo Đại Tây Dương (Canary, Madeira) và các phần của Bắc Phi, ít nhiều kết thúc vào nửa cuối thế kỷ 20. 500 năm thống trị, một khoảng thời gian dài. Tuy nhiên, so với những tác động to lớn của chủ nghĩa thực dân, thì đó chỉ là một hiện tượng thoáng qua trong dòng chảy lớn của lịch sử thế giới. Một bên là sự rực rỡ và kiêu hãnh, một bên là nỗi nhục nhã - tất cả đều đã tan biến. Nhưng không hề bị lãng quên; những ký ức vẫn còn đó. Song, các mất mát có thể được bù đắp; các lợi ích có thể được lưu giữ; nhiệm vụ và cơ hội nằm ở phía trước.

Đế quốc, chủ nghĩa đế quốc; thuộc địa, chủ nghĩa thực dân, - các thuật ngữ này cần có định nghĩa.* Chủ nghĩa đế quốc là hệ thống (“nguyên tắc hay tinh thần”) và là sự theo đuổi đế quốc - sự thống trị của một nước này đối với một nước khác. Đế quốc trỗi dậy khi các quốc gia trỗi dậy, đế quốc này mạnh hơn đế quốc kia. Với phả hệ dài này và mối liên hệ giữa đế quốc với những cuộc chinh phục quân sự và ngoại giao, với vị thế, quyền lực, và của cải, “đế quốc” và “chủ nghĩa đế quốc” đã từng là (có thời) những từ đầy tự hào. Đó chính là lý do vào tháng 1/1936, trước khi băng hà, Vua George V còn hỏi: “Đế quốc ra sao rồi?”

•

Để có một sự thảo luận tốt về các thuật ngữ này và phân biệt theo thời gian, không gian, và ý thức hệ, xem Klor de Alva, “Postcolonization” (Hậu thực dân hóa). Ông phân biệt đối xử hơn tôi, đặc biệt khi sử dụng các thuật ngữ chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thực dân và khi phân biệt giữa chủ nghĩa hậu thực dân với tình trạng hậu thực dân. Cách tiếp cận của ông có ưu điểm của nó, nhưng tôi sẽ đổi sự sắc sảo lấy tính ngắn gọn.

Lưu ý rằng đế quốc xuất phát từ buổi bình minh của lịch sử có vẻ là một sự thật hiển nhiên, nhưng trên thực tế đó chính là một sự khẳng định nghiêm túc. Ví dụ, một số người khăng khăng cho rằng chủ nghĩa đế quốc, đạt đỉnh điểm vào cuối thế kỷ 19, bằng cách nào đó chính là một phát minh hoặc sản phẩm phụ của chủ nghĩa tư bản hiện đại - theo lời Lenin là “giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản.” Trên cơ sở này, họ lập luận rằng đế quốc là cần thiết (không thể thiếu) cho sự thịnh vượng và sống còn của chủ nghĩa tư bản hiện đại. Sự kiên trì của niềm tin này có thể được đo bằng một kho tài liệu phong phú, cho rằng chủ nghĩa đế quốc trên hết là hướng tới lợi ích vật chất, ngay cả khi chi phí và mất mát là rõ ràng.¹

Lịch sử lại chứng tỏ những liên kết nội tại như vậy với chủ nghĩa tư bản là không hề tồn tại. Hãy xem xét các đế quốc cổ đại của Ai Cập, Trung Quốc, Assyria, Ba Tư, Rome, v.v.; hoặc trong thời hiện đại là một số thiết chế đã ra đi không thương tiếc. Việc tốn không ít giấy mực về vấn đề này cho thấy sự cần thiết phải làm mất thể diện những kẻ theo chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa tư bản bằng cách khuyến khích tinh thần phản kháng và cách mạng. Họ tham gia vì tiền - điều gì có thể tệ hơn thế? Trong khi đó, các định nghĩa tồi và cách diễn giải tồi dẫn đến các kết luận tồi.

Chủ nghĩa thực dân chính là chủ nghĩa đế quốc đầy tăm tối: “Đối với nhiều người, nó ám chỉ sự bất bình đẳng xã hội một cách bất công, lạm dụng con người, và các mệnh lệnh đạo đức, đòi hỏi phải có hành vi phản kháng, đòi công lý, và đấu tranh vì tự do.”² Từ “thuộc địa” ra đời rất đỗi ngây thơ: trong thế giới cổ đại, nó có nghĩa là một nơi định cư xa xôi - thuộc địa Phoenicia của Carthage hoặc các thuộc địa Hy Lạp ở Ý. Nhưng nơi định cư, giờ thì chúng ta đã biết, ám chỉ một kiểu dịch chuyển (không có gì khan hiếm bằng đất trống), do vậy không thể mang nghĩa tốt hay đạo đức được, ít nhất là đối với nạn nhân; vì vậy việc định cư với tư cách một hệ thống (chủ nghĩa thực dân) rõ ràng là xấu. Trong những lập luận gần đây, khái niệm chủ nghĩa thực dân được mở rộng để chỉ “bất kỳ tình trạng phụ thuộc nào về kinh tế hoặc chính trị,” cho dù có hay không dẫn đến sự dịch chuyển của dân cư bản địa.³ Vì đặc điểm xấu này mà những nhà phê bình hiện đại về sự đô hộ nước ngoài (phương Tây) thích nói về chủ nghĩa thực dân theo nghĩa cũ của chủ nghĩa đế quốc hơn. Chủ nghĩa thực dân nghe có vẻ tệ hơn.

Chủ nghĩa đế quốc châu Âu (chủ nghĩa thực dân) - tôi sẽ sử dụng hai thuật ngữ này thay thế cho nhau - ra đời từ thời trung cổ, đến thời Drang nach Osten (tiến về phía đông) của Teutons nhằm chinh phục vùng đất Slav, đến các cuộc xâm lược của người Na Uy thuộc Anh và Normandy, và của người Anh thuộc Ireland, đến cuộc tái thiết ở Tây Ban Nha.⁴ Phần lớn việc bành trướng này mang hình thức hấp thụ. Kẻ xâm lược hòa tan vào dân bản địa, đến mức làm lu mờ bản sắc riêng của chính mình, hoặc nuốt chửng người bị chinh phục. (Thông qua hôn phối, ngôn ngữ, và tên riêng.)* Vì thế người Norman đã đánh bại người Anglo-Saxon (năm 1066 và sau đó), vốn trước đó từng đuổi người La Mã khỏi bờ cõi và chinh phục người Anh bản địa (một tộc người Celtic cũng từng chinh phục dân bản địa), đẩy nhiều người nói tiếng Celtic trước họ tới xứ Wales và vượt kênh tới nơi ngày nay được biết đến là Brittany. Đến nay, người nói tiếng Breton khi nghe các chương trình radio ở Welsh vẫn hiểu được phần lớn nội dung.*

•

Xem thêm Polyptique của Irminon, một cuộc điều tra dân số trên các điền sản của tu viện Saint-Germain (ngay bên ngoài Paris) vào đầu thế kỷ 9. Ai mang tên Frankish và ai là người Gallo-Roman?

•

Các cuộc tấn công và xâm lược sau này của người Đan Mạch trong thế kỷ 9 nhằm xâu xé một khu vực đáng kể ở miền Đông nước Anh được gọi là Danelaw (Danelagh). Những kẻ xâm lược Đan Mạch đã kết hôn với dân địa phương, và nửa thế kỷ sau khu vực này tái nhập vào vương quốc Anh.

Nói cách khác, toàn bộ hòn đảo Anh là một bản viết trên da cừu về những cuộc xâm lược và đánh chiếm kế tiếp nhau, đa phần đã bị xóa nhòa và trở thành một xã hội đơn nhất; mặc dù một số thành viên trong cộng đồng bị chinh phục của Welsh và Scots vẫn mơ về nền độc lập xưa kia và bản sắc riêng. Có thể tìm thấy tâm lý bi ai tương tự ở xứ Basque của Tây Ban Nha (nhưng không nhiều ở Pháp), ở Catalonia và Corsica, ở mấy mảnh vỡ của các đế quốc Habsburg và Romanov xưa; và bi kịch hiện tại của Bosnia nhắc nhở chúng ta rằng ký ức về sự thất bại và chinh phục vẫn tồn tại, hoặc có thể lại bị đánh thức và thao túng, còn cuộc đời thì ngắn ngủi nhưng mối hận lại dài lâu. Người Thổ Nhĩ Kỳ đánh bại người Serbia tại Kossovo năm 1389; người Thổ Nhĩ Kỳ từ lâu đã quên, nhưng người Serbia lại coi việc đảo ngược thất bại này là viên đá nam châm đối với khát vọng quốc gia của họ.

Ta có thể tiếp tục đi vòng quanh thế giới. Trong nhiều thế kỷ, người Trung Hoa đã xua đuổi về phía nam, chinh phục và đồng hóa những dân tộc phi Hán. Người Nhật Bản đã chinh phục các hòn đảo “quê nhà” của họ từ người Ainu, khiến họ co lại chỉ còn là một tàn dư ở phía bắc xa xôi. Người Miến Điện di cư từ quê gốc của họ ở Mông Cổ và lấy tên mình đặt cho một vùng đất xa xôi ở phía nam, đồng hóa hầu hết dân bản địa nhưng lại để sót một số tộc người vẫn chiến đấu đến ngày nay. Người Ả Rập thoát khỏi sa mạc và tiến vào Fertile Crescent, sau đó quét qua Bắc Phi, cải đạo hầu hết thần dân của họ sang Islam giáo. Họ đã tạo ra các quốc gia Islam giáo, còn ngôn ngữ của họ thì trở thành tiếng nói chung của những cộng đồng dân cư đa dạng này. (Tính đến năm 1998, ngôn ngữ chính thức duy nhất ở Algeria, nơi từng nói tiếng Pháp, là tiếng Ả Rập). Kết quả là, Trung Đông, một thuật ngữ kiểu lấy châu Âu làm trung tâm của chúng ta, kéo dài đến bờ biển Đại Tây Dương của châu Phi.

Rõ ràng, quan điểm thông thường cho rằng chủ nghĩa đế quốc là một phát minh và là độc quyền của phương Tây khi đến với các dân tộc phi châu Âu là sai.* Song, đó là điều mà hầu hết mọi người vẫn nghĩ về chủ nghĩa đế quốc. Rõ ràng, một điều khác biệt đã xảy ra khi người châu Âu dong buồm hoặc cưỡi ngựa vòng quanh thế giới, chinh phục các bộ tộc và dân tộc kỳ lạ bằng vũ khí và kiến thức vượt trội. Những xứ sở và dân tộc xa xôi này cách biệt với họ về văn hóa, địa lý, và vật lý. Trong khi các cuộc chinh phục trước đó diễn ra ngay bên cạnh và đồng nghĩa với sự hấp thụ hoặc đồng hóa, thì những vùng đất xa lạ này lại được xem như những giải thưởng, như những lĩnh vực có cơ hội - không phải như các hợp phần, mà như các phụ lục. Dân bản địa thì sao? Một giống người ít hơn - có thể sử dụng được, có thể cải thiện được, nhưng không phải người châu Âu tiềm năng. Mẫu quốc đã không ngờ tới một sự hợp nhất của cái cũ và cái mới, mặc dù điều này có thể và đã xảy ra, như người Mỹ gốc Tây Ban Nha và các thuộc địa Bồ Đào Nha ở cả Tân Thế giới lẫn Cựu Thế giới.* Có một câu chuyện trong thể thao thế này. Năm 1898, một thống đốc Anh ở Tây Phi cho xây dựng hai sân bóng chày, một cho người châu Âu, một cho người bản địa. Khi hai đội thi đấu giao hữu với nhau, trận đấu trở thành ganh đua về chủng tộc; và khi phe châu Phi bắt đầu giành chiến thắng, cuộc ganh đua liền bị ngừng lại.⁵ Chúng ta đã đi qua một chặng đường dài kể từ đó: bớt đi niềm kiêu hãnh thuộc địa và có thêm những mất mát thuộc địa.

•

Đôi khi có ngoại lệ đối với Nhật Bản hiện đại; nhưng châu Phi thời tiền thực dân thì sao? Các nhà tư tưởng “tiến bộ” giống vậy từng tố cáo chủ nghĩa thực dân châu Âu đã nhanh chóng tự hào về việc mở rộng Zulu hay Ashante. Về quan điểm của Mani giáo về lịch sử thế giới, để người đàn ông da trắng ác quỷ chống lại nạn nhân người da màu, xem cuốn sách nhấn mạnh của Bruckner Tears of the White Man (Nước mắt của người đàn ông da trắng).

•

Vì vậy, chính phủ Tây Ban Nha ban đầu dự tính tách riêng người Tây Ban Nha và người Anh-điêng ra, nhưng không tránh được sự kết hợp giữa kẻ xâm lược với người bản địa (castas) dẫn đến một quần thể người lai rộng lớn, và do bệnh dịch tàn phá mà đã tăng lên gần bằng số người Anh-điêng thuần chủng. Chính nhóm mestizo (người Tây Ban Nha/Bồ Đào Nha lai thổ dân) và criollo (người gốc Tây Ban Nha sinh ra và sống ở Nam Mỹ) này đã cố ý tách mình khỏi castas và cuối cùng cầm đẩu cuộc nổi dậy chống lại sự cai trị của Tây Ban Nha và tiếp quản quốc gia mới - Klor de Alva, “Postcolonization.”

Việc đưa vào phụ lục và khai thác những vùng đất xa xôi này diễn ra dưới nhiều hình thức. Đối với người Tây Ban Nha, cốt lõi của vấn đề là của cải. Đế quốc của họ bao gồm các mạch quặng liên kết với các tuyến cung ứng lao động, lương thực và sản xuất tại địa phương và khu vực, tới đường bờ biển kéo về tận châu Âu. Mặt khác, người Bồ Đào Nha ở châu Á, làm việc ở những vùng đất đông dân hơn hẳn, và đối với họ, đám dân này không thể chinh phục được. Họ đã phải xây dựng các căn cứ nhỏ, có khả năng phòng thủ như Goa - các cứ điểm hiện diện - và từ đó tỏa ra các nơi, mua, bán, và bòn rút tiền bảo kê từ thương nhân địa phương.*

•

Trái ngược trong vấn đề này là đế quốc Bồ Đào Nha ở châu Á cũng như ở Nam Mỹ (Brazil) và châu Phi (Angola và Mozambique). Trên mấy châu lục khác, họ gặp phải các quần thể cư dân thưa thớt thiếu tổ chức chính trị nên không thể kháng cự kịch liệt. Vì vậy, họ chiếm lấy lãnh thổ, với ranh giới chiều dài không xác định.

Người Hà Lan và Anh thì nhắm tới thương mại, mặc dù thương mại thường dẫn đến việc can thiệp vào các cuộc cãi vã địa phương và cưỡng đoạt đất đai. Chính phủ và an ninh đều phải có tiền, để chi cho đám lính tráng. Nhưng lãnh thổ có thể bị biến thành đặc quyền và độc quyền, và chi phí quản trị có thể được chuyển về cho cả mẫu quốc lẫn dân chúng thuộc địa. Bên cạnh đó, các tay tỉnh trưởng trong lĩnh vực này lại có tính toán riêng; người Tây Ban Nha không phải là những kẻ chinh phục duy nhất.

Sau khi đã thiết lập, người Hà Lan và Anh nhắm tới việc quản lý canh tác, để vượt xa những gì tự nhiên cung cấp. Đế quốc là một câu chuyện về doanh nghiệp trồng trọt, di chuyển cây trồng tới những mảnh đất và xứ sở của cơ hội: mía đường bắt đầu ở Ấn Độ Dương và chu du vòng quanh thế giới đến các đảo Caribbean; chè được trồng từ Trung Quốc đến Ấn Độ và Ceylon (chè Ấn Độ so với chè Trung Hoa); hạt giống cao su nhập lậu từ Brazil và trồng ở Malaya; cây canhkina (nguồn ký ninh) từ Nam Mỹ đến St. Helena đến Java; cây cho dầu từ Tân Thế giới đến Tây Phi; chỗ này cà phê, chỗ kia ca cao. Nơi đây, Vườn Thượng uyển ở Kew bên bờ sông Thames, ban đầu là sở thích của một công chúa, đã đóng vai trò dẫn dắt - một mô hình kết hợp giữa khoa học và thương mại. Tất cả những điều này có lợi hơn và bền hơn việc cướp bóc hoặc bòn rút, mặc dù đúng là không ai phản đối chuyện tìm ra kho báu - qua nhiều thế kỷ, kim cương ở Ấn Độ và Nam Phi, vàng ở Úc và châu Phi, dầu mỏ ở Miến Điện và Đông Ấn.

Các lợi ích tư nhân và đặc biệt đã cản đường những dự định hợp lý, thận trọng. Thương nhân phải tự tìm kiếm giao dịch, thay vì lãnh thổ. Họ sẽ làm ăn với cả ma quỷ nếu nó đồng nghĩa với lợi nhuận. Nhưng họ không muốn bị các đại lý hoặc quan chức bản địa cướp bóc và bắt nạt, chuyên coi mọi thương nhân là con mồi tiềm năng. Vì vậy, khi người châu Âu gặp rắc rối, họ kêu gọi chính phủ nơi quê nhà giúp đỡ.

Thường thì các chính phủ sẽ tham gia. Hẳn rồi, họ cử đi các đại diện non choẹt mà đa phần thiếu năng lực, được lựa chọn do các quan hệ gia đình và chính trị hơn là tài năng, rất thích hình thức và nghi thức.* (Tiểu sử của đám giá áo túi cơm này khiến người ta tự hỏi làm thế nào người Anh từng xây dựng và gìn giữ được một đế quốc. Nhưng một vài cá nhân xuất chúng có thể bù đắp cho đám quan chức bù nhìn, càng đúng khi mà đám quý tộc sẵn lòng bỏ bê công việc cho cấp dưới của họ.) Những quan chức bướng bỉnh này thường căm ghét đám thương nhân và coi đó là bọn thô lỗ và cục cằn, tham lam và quấy rầy. Quá tệ. Doanh nhân đã rất sẵn sàng để đi theo “các kênh bên ngoài” và khẩn cầu trực tiếp với London hoặc Paris, nơi tiền là tất cả.

•

Đây là Ngài George Robinson, Giám sát viên các thương nhân Anh tại Quảng Đông, đang rón rén trước mặt Huân tước Palmerston ở London: “Tôi tin rằng tôi không cần thiết phải thêm bất kỳ thứ gì để bảo đảm niềm kính trọng sâu sắc và tôn kính nhất mà tôi sẽ tuân theo hoàn toàn và thực thi đúng tinh thần của những mệnh lệnh tôi vinh dự được nhận, về điều này hay bất kỳ điều nào khác. Nghiêm chỉnh tuân theo các mệnh lệnh và hướng dẫn mà tôi có… là nền tảng mà tôi xây dựng…” Vào cuối khoảng thời gian hai năm này, kẻ nịnh hót đó đã bị sa thải dứt khoát. Nói nhẹ đi thì, Ngài George đã hành động theo truyền thống lịch sự nhất của Anh. Xem thêm những lời có cánh của William Pitt đối với Vua George III - Cook, The Long Fuse (Kíp nổ dài), trang 111.

Bên cạnh đó, đám quan chức cũng có mối quan tâm riêng với việc thăng tiến và làm giàu. Đế quốc thu hút những loại người như vậy, những kẻ không muốn sống như một thẩm phán quèn nơi phố huyện, những kẻ kiêu hãnh và quyền lực, và nếu chúng ta tin vào các báo cáo thì đó là những kẻ đôi khi bị lôi cuốn bởi sự mơ hồ và tự do tình dục của một thế giới đa chủng tộc, loạn lạc. Đây không phải là nơi lành mạnh, và nhiều quan chức đã chết sớm; họ uống rượu như cá, mà rượu là chất độc. Nhưng đám đàn ông mạnh mẽ, bản lĩnh lại cho rằng mình bất tử. Trong khi đó, họ nói tới “bổn phận” và “cải tiến” - một “lời hiệu triệu” về những thứ cao cả hơn.⁶

Những thứ cao cả hơn bao gồm việc đi chinh phục, “thống trị đám cọ và thông.” Các nhà hiền triết trong Văn phòng Thuộc địa có thể cố kìm hãm các đại lý ở nước ngoài, nhưng phải mất hàng tháng để những chỉ đạo đến nơi, sẽ còn khối thời gian cho sự đã rồi. “Peccavi [Tôi đã phạm tội],” Ngài Charles Napier viết cho cấp trên của mình ở London - một cách chơi chữ đồng âm khác nghĩa để làm nhẹ đi sự bất tuân của ông trong việc chiếm Sindh năm 1842 khi đối mặt với những mệnh lệnh rõ ràng là ngược lại. Vì vậy, trong nhiều thế kỷ, từng chút từng chút một, từng miếng từng miếng một, chẳng hạn người Anh, thấy mình đang đi góp nhặt các mảnh lãnh thổ lớn nhỏ: toàn bộ Ấn Độ, phần lớn Miến Điện, Canada đến tận Thái Bình Dương, Úc và New Zealand, cộng với các hồ nước và trạm tiếp nhiên liệu, các điểm sức mạnh chiến lược, các nơi ẩn náu dọc mấy tuyến thương mại lớn và ở ngoại vi những thị trường lớn (như Gibraltar, Malta, St. Helena, Capetown, Bombay, Singapore, Hong Kong, Aden). Những nơi như vậy giúp họ trang trải chi phí và xâu thành một chuỗi ngọc trai quanh địa cầu. Một số trong đó là phần thưởng cho tham vọng bá quyền; một số khác là lợi ích thương mại. Nhưng sau cùng, tất cả đều là phần thưởng cho sức mạnh ưu trội.*

•

Biên giới là những lằn ranh mà kẻ mạnh hơn gặp kẻ yếu hơn, đó cũng là địa điểm của thử thách và xung đột. Bá tước xứ Carnarvon phát biểu năm 1878 về “những khó khăn của biên giới”: “Các khiêu khích giống nhau, thật hoặc giả… sự cám dỗ giống nhau của những người ở nơi tranh giành lãnh thổ” là một đặc tính phổ quát của đế chế - Hyam, Britain’s Imperial Century (Thế kỷ đế quốc của Anh), trang 283. Về chủ nghĩa đế quốc như là một biểu hiện khác biệt về quyền lực, xem Landes, “Some Thoughts on the Nature of Economic Imperialism” và “An Equilibrium Model of Imperialism.”

Thời trước, sinh viên ngành lịch sử thế giới (hoặc châu Âu) từng học về những đế quốc “Cũ” và “Mới.” Cũ là các vùng lãnh thổ bị chiếm từ khoảng năm 1500 đến 1800: các lãnh thổ Mỹ của Tây Ban Nha, các vùng của Anh và Pháp ở Bắc Mỹ, Bồ Đào Nha, Hà Lan, và những nơi mà Anh nắm giữ ở Ấn Độ Dương. Sau đó, vào khoảng đầu thế kỷ 19, gần như tất cả các thuộc địa châu Mỹ thuộc các “đế quốc cũ” này đều tách khỏi mẫu quốc. Đối với nhiều người ở châu Âu, mất mát này đã chứng minh sự điên rồ của toàn bộ nỗ lực: làm thế nào một số đông đến thế đã lãng phí nhiều đến thế vào ít thứ đến thế? Kết quả là, chúng tôi nghe nói rằng thuộc địa không còn được thèm khát như xưa nữa. Trong một thế kỷ sau năm 1763 (Hiệp ước Paris giữa Anh và Pháp), chủ nghĩa đế quốc được cho là đang ngắc ngoải.

Chính trị nội bộ của Anh đã cung cấp thực chất cho niên đại này. Người Đảng Whig, luôn thực tế, gọi toàn bộ ngành kinh doanh này là một sai lầm, tiền bị ném vào các đối tượng kém văn minh, vô ơn, không trung thành (George Washington và đồng bọn) - “lũ khôn ngoan, khéo léo, và xảo quyệt.”⁷ Có người thậm chí còn tán thành việc trả tự do cho các thuộc địa không đòi độc lập.

Nhưng dĩ nhiên là không. Điều rất rõ ràng là biểu hiện quyền lực sẽ không dừng lại chỉ vì Cách mạng Công nghiệp đang trao quyền cho người châu Âu và làm tăng khả năng sống sót trong một môi trường đã từng gây chết người. Trái lại, chủ nghĩa đế quốc lại rất bận rộn trong những thập kỷ này, khi Pháp liên doanh với Algeria (năm 1830), Anh chiếm đóng Ấn Độ và tiến vào Miến Điện, Nga chinh phục Siberia và Caucasus, việc mở rộng của Mỹ về phía tây - bên cạnh những sự kiện khác - tất cả đều cho thấy điều đó. Chính vì các sử gia có điểm mù và một khái niệm giáo lý đã khiến đế quốc phải chờ đợi lời hiệu triệu của một chủ nghĩa tư bản trưởng thành (đang phai mờ?).

Chúng tôi nghe nói, lời hiệu triệu ấy giải thích cho “Chủ nghĩa đế quốc Mới.” Bắt đầu từ cuối những năm 1860, sự khan hiếm ngày càng tăng của vô sản nơi quê nhà đã hướng đôi mắt âu yếm về phía người lao động ở nước ngoài có thể bóc lột được. Đặc biệt không chỉ ở châu Phi, mà ở cả những hòn đảo châu Á và Thái Bình Dương, đã trở thành mục tiêu cơ hội cho tất cả các quốc gia châu Âu lớn. Trong số đó có Đức, muộn màng nhận ra rằng mình không thể trở thành một cường quốc thế giới nếu không có tài sản ở nước ngoài. Khi đám bụi đã lắng, tất cả châu Phi thuộc về chính phủ một nước châu Âu này hoặc khác. Ngoại lệ duy nhất: Liberia, một dự án của Mỹ về việc trả người da đen về lại quê nhà của họ; và Ethiopia, đất nước mà người Ý đã cố đoạt lấy nhưng thất bại.

“Chủ nghĩa đế quốc Mới” này khác với Cũ. Nó cũng được cho là dựa trên lợi ích hợp lý, vật chất, nhưng trên thực tế những vụ mua lại muộn mằn này không đem lại gì nhiều. Đúng là một số vùng đất có chứa các nguồn tài nguyên có giá trị tiềm tàng, nhưng các kho báu này thường không được biết đến tại thời điểm thôn tính. Phần lớn việc cướp đất mang tính chiến lược (từ Cape tới Cairo) hoặc phòng ngừa (của ta còn hơn là của người). Những khám phá tiếp theo là những điều ngạc nhiên vui vẻ và đôi khi làm thay đổi động cơ vì đã kích động các trận chiến mới giành quyền kiểm soát. Vì vậy, các mỏ vàng miền Nam châu Phi đã thu hút một cơn lũ những nhà thám hiểm thô sơ với tâm thế sẵn sàng tới Transvaal, gây ra các tranh chấp với chính quyền Nam Phi gốc Âu, đưa Anh lâm vào một cuộc tranh cãi, và dẫn đến Chiến tranh Boer.

Các nhà quan sát cấp tiến và hoài nghi tố cáo việc giành đất muộn mằn này, trước hết là sản phẩm của lòng tham tư bản, và sau đó là nhu cầu - một điều kiện tiên quyết của sự thịnh vượng châu Âu. Cái thứ nhất có phần nào đúng. Lòng tham giờ đây không còn giới hạn - không nhất thiết phải là lòng tham tư bản, mà là lòng tham đơn thuần của con người. Nhờ súng trường và súng máy bắn được liên thanh, mà việc giành đất và giết người giờ đây thật dễ dàng - dễ dàng đến nỗi lũ man rợ châu Âu tham gia vào việc thảm sát người bản địa như trò săn chim và gọi họ là “súc vật.” (Đối với những kẻ được gọi là quý ông đó, săn bắn là một trường học cho sự tàn bạo và hèn nhát. Thường là thế.) Đây là chàng thanh niên Winston Churchill, dự đoán trận chiến sắp xảy ra của Omdurman, trả thù cho Gordon tại Khartum: “… Một khoảnh khắc đẹp trong đời,” anh viết, và: “Tất nhiên chúng ta nên chiến thắng. Tất nhiên chúng ta nên cày nát chúng ra.” Và: “Không bao giờ có thể thấy thứ gì giống như trận chiến của Omdurman nữa. Đó là mối liên kết cuối cùng trong chuỗi dài xung đột ngoạn mục đó mà sự huy hoàng và rực rỡ của nó đã làm cho chiến tranh trở nên quyến rũ.” Người bản địa sớm học được cách làm thất vọng những kẻ chinh phục bằng việc từ bỏ quá nhanh. Không chém giết; không huy chương và thăng tiến.⁸

Cái thứ hai khẳng định, rằng châu Âu cần những vụ mua lại này vì lợi ích của chủ nghĩa tư bản, đơn giản là vô nghĩa. Một số doanh nhân kiếm tiền ở những nơi lạ lẫm và xa xôi này; nhưng số doanh nhân không làm vậy còn nhiều hơn. Còn các nền kinh tế châu Âu lại chẳng thu được gì mấy, nếu không muốn nói là không có tí gì từ những kết nối kỳ lạ này. Doanh nhân giỏi biết điều đó. Khi Vua Leopold của Bỉ, một kẻ dễ mua chuộc khi mang vương miện trên đầu, mời ông chủ ngân hàng Đức Gerson Bleichröder giúp xử lý mảnh đất lớn của mình ở Congo, Bleichröder đã lịch sự từ chối. Ông cũng quan tâm tới cơ hội hợp tác đó như bất kỳ một chủ ngân hàng giỏi nào, nhưng ông có thể nhìn trước được thất bại từ rất xa. Vài năm sau (đầu những năm 1880), Bismarck nghĩ đến việc góp nhặt một số mảnh ở châu Phi xa xôi và giữa các đảo Thái Bình Dương. Bleichröder sẽ giúp chăng? Lúc này ông chủ ngân hàng lại trở nên chủ động hơn, vì Bismarck là khách hàng cá nhân và là người bảo trợ của ông; dù vậy, ông vẫn yêu cầu một khoản hoàn trả tối thiểu được đảm bảo.

Công chúng lại là một vấn đề khác. Bạn có thể đánh lừa một số doanh nhân lúc này hay lúc khác; các chính trị gia nhiều lúc, và cử tri gần như mọi lúc. Hãy nghe Paul Leroy-Beaulieu giải thích cho cử tri Pháp vì sao chủ nghĩa đế quốc là một điều tốt: “Chức năng hữu ích nhất mà các thuộc địa thực hiện… là cung cấp cho thương mại của mẫu quốc một thị trường sẵn sàng để vận hành và duy trì nền công nghiệp của mình, và cung cấp cho cư dân của mẫu quốc - bất kể là nhà công nghiệp, công nhân, hay người tiêu dùng - nhiều lợi nhuận, tiền lương hoặc hàng hóa hơn.” Vì vậy, mở rộng thuộc địa đã trở thành một chủ đề tranh cử rỗng tuếch. Không có sự chính xác chính trị rụt rè ở cái thời ngây thơ này, nếu có cũng rất ít. Các nhà sử học và kinh tế học chính trị ngày nay thừa hiểu việc không nên coi những lời cam kết này trong vận động tranh cử là chuyện nghiêm túc.

Có cần phải chiếm một quốc gia để có được một thị trường? Cũng ở đây, giới học thuật cung cấp một cách diễn giải lại. Các sử gia đã từng viết về đế quốc (chính thức), giờ đây họ bắt đầu xem xét kỹ hơn về sự thống trị phi chính thức.⁹ Ví dụ như lịch sử sự hiện diện và ảnh hưởng của châu Âu ở Trung Đông. Khu vực này bao gồm đế quốc Ottoman, độc lập về danh nghĩa nhưng ngày càng phụ thuộc vào yêu cầu của châu Âu; và Ai Cập, dưới quyền bá chủ của Ottoman nhưng thực ra lại nằm trong tầm ảnh hưởng của châu Âu. Sẽ không thể hiểu được lịch sử phát triển kinh tế và chính trị Ai Cập thế kỷ 19 nếu không xét đến tác động của những kiểm soát ảo, phi chính thức.¹⁰ Giống như Ba Tư, chưa bao giờ là một thuộc địa, nhưng giống đế quốc Ottoman, độc lập trong ký ức hơn là trên thực tế.

Có thể nói tương tự về sự thống trị của châu Âu ở Mỹ La-tinh. Ở đây, toàn bộ lục địa, từng bị chia sẻ giữa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, đã chính thức tuyên bố độc lập vào những năm 1820 trừ một vài đảo và doi đất nhỏ ở vùng biển Caribbean. Hơn nữa, khả năng nắm giữ lãnh thổ mới ở Tây bán cầu đã không được nhắc đến mấy trong học thuyết Monroe.* Không phải là các cường quốc châu Âu bị uy hiếp hoàn toàn trước tuyên bố đơn phương này của tổng thống nước cộng hòa Mỹ. Người ta có lẽ sẽ đi đường vòng bằng cách dùng bù nhìn, như cách người Pháp đã thử với Maximilian ở Mexico.* Tuy nhiên, mối đe dọa trước sự can thiệp của Mỹ hiện nay đã được tính toán, là một sự răn đe tham vọng đế quốc. Không thành vấn đề. Có thể kiếm được nhiều tiền hơn từ thương mại: chuyển nhượng các công trình công, các hợp đồng vay, các sắp xếp thị trường thuận lợi. Không phải ngẫu nhiên mà phần lớn tài liệu về tình trạng phụ thuộc lại là tác phẩm của giới kinh tế học Mỹ La-tinh và giới khoa học chính trị. Họ cảm thấy, phần nào có lý, rằng phần của họ trên thế giới, mặc dù về danh nghĩa là tự do, đã bị các đối tác mạnh hơn cướp mất.

•

Tuyên bố chính thức được Tổng thống James Monroe đưa ra vào năm 1823, nhưng trên thực tế được John Quincy Adams viết ra và được tiên đoán từ trước dựa trên các tuyên bố sớm hơn của George Washington và Thomas Jefferson. Động lực tức thì đến từ cuộc nổi dậy thành công của các cựu thuộc địa Tây Ban Nha và các đe dọa can thiệp của châu Âu để khôi phục hiện trạng; cũng từ dấu hiệu Nga có thể mở rộng dọc theo bờ Thái Bình Dương của Bắc Mỹ. Tuyên bố chưa bao giờ được chính thức hóa bởi một hành động của Nghị viện nhưng nó đã được chấp nhận sau đó như là một biểu thị về chính sách của Mỹ.

•

Lý do duy nhất có lý, dù rằng trong một thời gian ngắn thì Mỹ đang bận rộn với cuộc nội chiến của chính mình. Nhưng một khi người Mỹ chuyển sự chú ý của họ sang vấn đề này và viện trợ cho cuộc kháng chiến bản địa, thì Maximilian đã tới số. Viện trợ châu Âu thắt chặt lại và bỏ mặc ông ta chịu trận - rất hợp lý.

Những đế quốc chính thức ngày nay rất hiếm. Phần lớn ở đây phụ thuộc vào định nghĩa (Puerto Rico có phải là thuộc địa của Mỹ không?). Nhưng vẫn có thể tìm thấy mấy mảnh kỳ lạ (Guam, Samoa, Bermuda, DOM-TOM của Pháp [các vùng lãnh thổ hải ngoại của Pháp]) đã bị kẻ khác thống trị. Đôi khi, như với Bermuda, hoặc New Caledonia, hoặc Puerto Rico, những quốc gia phụ thuộc lại thích như vậy vì họ kiếm được tiền từ sự phụ thuộc ấy.* Sau nhiều năm “làm việc cho đồng dollaaaah Yankee” như lời bài hát xưa, Panama cũng đang nghĩ lại về việc để Mỹ ra đi khỏi Khu vực Kênh đào. Hầu hết các vùng đất từng là thuộc địa, bị phụ thuộc, bị bảo hộ, bị thống trị, nhưng giờ đây các khu vực đô thị, hoặc các khu vực ở nước ngoài đều đã được tự do. Do tính nhạy cảm của việc từng là dân nước thuộc địa, và sự oán giận tích tụ từ việc bị chinh phục và sỉ nhục, nên lợi thế vật chất hiếm khi được nêu lên khi chủ trương tách ra.

•

Pháp là một nước hay trì hoãn đối với việc thống trị toàn cầu, chủ yếu vì lý do uy tín và lòng tự trọng. Chi phí thì phù phiếm như vậy, và Pháp chịu sức ép trước những thúc giục của châu Âu trong việc giảm thâm hụt ngân sách của mình, được cho là đang xem xét lại - Wall Street Journal, 25/1/1996, trang 1. Đừng tin vào nó.

Một làn sóng giải phóng đã khiến số quốc gia trên thế giới tăng hơn ba lần sau Thế chiến II. Mỗi quốc gia mới này, dù nhỏ bé và giả tạo đến đâu, đều có chủ quyền và có một phiếu tại Liên Hợp Quốc. Tự do hứa hẹn tăng trưởng và thịnh vượng với các nước từng bị khai thác, và - sự đảo mặt quan trọng của đồng xu - báo trước sự thu hẹp của các quốc gia tư bản đã từng phát triển mạnh mẽ nhờ đàn áp các nước khác và bây giờ phải tự mình xoay xở. Công lý sẽ được thực thi.

Mọi thứ đã không diễn ra theo cách đó. Nền kinh tế của các quốc gia từng là đế quốc lại trở nên thịnh vượng hơn bao giờ hết. Và hầu hết các quốc gia thuộc địa cũ lại gặp khó khăn trong việc tìm đường. Những bậc thầy thuộc địa của họ, lo sợ chủ nghĩa dân tộc phôi thai và coi thường khả năng của họ, đã không dạy họ nhiều - chỉ vừa đủ để làm các nhiệm vụ chính phủ ở bậc dưới. Đám cai trị da trắng sợ người bản địa có học: phá vỡ tổ chức bộ lạc, tràn trề những khát vọng “không phù hợp,” chính là, theo lời của một quan chức Anh (năm 1886), “lời nguyền rủa của bờ biển phía tây [châu Phi].”¹¹ Người Anh, với tất cả sự phụ thuộc của họ vào giới tinh hoa bản địa, đã loại trừ một cách có hệ thống các déracinés (bọn mất gốc) này khỏi những vị trí giữ trọng trách trong chính phủ và thương mại.

Vì vậy, mặc dù các nước thực dân thường để lại một cơ sở hạ tầng gồm đường bộ, cảng, đường sắt, và các tòa nhà, nhưng bảo trì chúng lại là một vấn đề khác. Khả năng bỏ bê và để những di sản vật chất xuống cấp của các nước cựu thuộc địa quả là tuyệt vời, như du khách có thể chứng thực. (Điều tương tự cũng xảy ra ở các nước Trung và Đông Âu khi bị lôi kéo vào thế giới quan liêu cồng kềnh của chủ nghĩa xã hội.)¹² Phần lớn những gì mà dân thuộc địa được học trong trường phổ thông và đại học của ông chủ thực dân là diễn ngôn chính trị và xã hội thay vì bí quyết khoa học và kỹ thuật mang tính ứng dụng - các cách làm cách mạng thay vì sản xuất. Và có lẽ đó là ưu tiên hàng đầu: tự do trước đã, kinh tế để sau; vì tự do là điều kiện cần nếu không muốn nói là đủ cho phát triển.

Những con số đầu tiên về sản phẩm và thu nhập trên đầu người sau khi được tự do là đáng khích lệ, nhưng có lẽ sẽ gây hiểu nhầm. Chúng phản ánh bề ngoài hơn là thực tế. Vì càng nhiều giao dịch trở nên thương mại hóa, ví dụ, khi sản phẩm được đưa ra thị trường nhiều hơn là tiêu thụ nội bộ, thì các kết quả sẽ xuất hiện trong dữ liệu ở những nơi mà trước đây chúng không có. Các chuyên gia kinh tế dự đoán tương lai tươi sáng cho các thuộc địa cũ như Nigeria (dầu mỏ), Bờ Biển Ngà/Côte d’Ivoire (ca cao), Algeria (dầu mỏ và khí đốt).

Để rồi thất vọng sau đó. Rất ít thuộc địa cũ này duy trì được tăng trưởng ổn định theo đầu người,* và sự phụ thuộc của chúng vào các điều khoản thương mại rất khác biệt (các mặt hàng nông nghiệp so với các sản phẩm chế tạo) đã gây ra những biến động đau khổ trong thu nhập. Như Tổng thống Julius Nyerere của Tanzania đã than phiền hồi năm 1976, vì sao đất nước ông phải dùng gấp đôi số kiện sisal* năm nay so với năm ngoái để đổi lấy cùng một cái máy kéo nông nghiệp? Tất nhiên, trước đó ông đâu có phàn nàn (1970-1974), khi mà giá của sisal tăng hơn bốn lần trong bốn năm.¹³ (Giá hàng hóa thất thường là chuyện bình thường. Từ năm 1925 đến 1928, giá cao su thế giới giảm từ 73 cent xuống còn 22 cent một pound, và sau đó với cuộc Đại Suy thoái, xuống dưới 3 cent một pound vào năm 1932.¹⁴ Các đồn điền Đông Nam Á [Malaya, Đông Ấn, Đông Dương] thua đậm. Nhưng từ đó giá chỉ có tăng lên, như nó đã tăng vào trước và trong chiến tranh. Chiến tranh là địa ngục trên lốp xe và là cơ hội tuyệt vời cho ngành kinh doanh cao su.)

•

Như vậy, sau những năm tháng tốt đẹp trong mấy thập kỷ 1960 và 1970, Côte d'Ivoire đã cho thấy mức tăng trưởng âm trong thập kỷ tới, -4,7%/năm/người từ năm 1980 đến 1992 - Ngân hàng Thế giới, World Development Report 1994 (Báo cáo Phát triển Thế giới năm 1994), Bảng 1. Algeria và Nigeria cho thấy một mô hình tương tự, mặc dù tỉ lệ suy giảm thấp hơn, -0,5 và -0,4% từ năm 1980 đến 1992. Trong hai năm sau, cuộc nội chiến đã ảnh hưởng tai hại đến nền kinh tế, ở Nigeria từ năm 1967 đến 1970, ở Algeria hiện nay.

•

Một loại vải dùng để đánh bóng đồ kim loại. (BT)

Khi đối mặt với nỗi thất vọng của sự tự do, quy luật về sự kết án không ngừng đã tiếp quản. Những ai vốn quen với việc đổ lỗi thất bại về vật chất lên các sai lầm nước ngoài giờ đây quyết định rằng việc khai thác đã đơn thuần khoác lên vỏ bọc mới. Họ nói, các khu vực thuộc địa cũ chỉ tự do trên danh nghĩa, và vẫn còn bị ràng buộc bởi những kẻ khai thác thông qua các mối quan hệ vô hình về thương mại bất bình đẳng và sự phụ thuộc, cùng các khoản trợ cấp và hối lộ để đổi lấy lòng trung thành và duy trì chế độ. Đó là lý do thất bại.

Một số nhà phê bình của chủ nghĩa thực dân mới này (thuyết tân thực dân) thậm chí còn lập luận rằng mọi trao đổi giữa các quốc gia công nghiệp tiên tiến và “Thế giới Thứ ba” lạc hậu là bất công về bản chất. Theo logic, nước nghèo nên cắt đứt mọi giao thương với nước giàu.¹⁵ Không thể tìm thấy công thức nào tốt hơn để duy trì nghèo đói, và may mắn là hầu hết các chính phủ Thế giới Thứ ba đều biết tốt nhất là không nên tự đóng cửa trong trao đổi về hàng hóa và tri thức; cũng như các khoản vay, quà tặng, và trợ cấp. Một ngoại lệ là Miến Điện (Myanmar), nơi một lệnh cấm vận tự áp đặt khiến người ta phải tháo tung các phương tiện đi lại để lấy phụ tùng thay thế, và sử dụng xăng dầu thô đến nỗi những đám chất độc đen kịt phun đầy đường phố. Chỉ giao thông thưa thớt mới cứu được lá phổi của người đi đường.

Kể từ khi độc lập, các quốc gia hỗn tạp mà chúng ta biết đến với tên gọi chung là các nước phương Nam, hoặc Thế giới Thứ ba (và đôi khi là các thế giới Thứ ba và Thứ tư, để phân biệt giữa các nước nghèo và rất nghèo), đã đạt được nhiều kết quả đa dạng. Chúng bao gồm từ những thành công ngoạn mục của Đông Á đến kết quả hỗn hợp ở châu Mỹ La-tinh đến sự thoái lui hoàn toàn ở các nơi như Miến Điện và phần lớn châu Phi.

Sự đa dạng của các kết quả này cho thấy rằng bản thân chế độ thực dân, thậm chí là nô lệ, không quyết định sự thất bại.* Trong chiều dài lịch sử, đây là trọng tâm của vấn đề: đi xuống không có nghĩa là bị loại. Một số nước đã tận dụng được vài thứ trong di sản thuộc địa, trong di sản về vốn đầu tư xã hội trên đầu người, giáo dục, ý tưởng, thậm chí trong cả sự tức giận, phản kháng, và kiêu hãnh của chính họ.* Một số nước lại tiêu xài hết nguồn lực thực dân bỏ lại và không học được cách thay thế nó. Một số nước thì còn lại chút ít, thường là vì thế lực lượng thực dân thấy không có gì để đánh đổi cho sự cải thiện. Vẫn còn những nước khác quá nghèo để có thể gợi được lòng tham của những nước mạnh hơn.

•

Hai ví dụ từ lịch sử cận hiện đại: người Israel cổ đại sau cuộc di cư từ Ai Cập; và người Aztec chạy trốn chế độ nô lệ đi vào đầm lầy và nổi lên chinh phục tất cả dân tộc xung quanh.

•

Ý nghĩa của kháng chiến và niềm tự hào là chủ đề chính trong nhiều tác phẩm mới về lịch sử chủ nghĩa đế quốc - điều mà Michael Adas coi là “The End of the White Hero in the Tropics” (Sự kết thúc của vị anh hùng da trắng ở xứ nhiệt đới) - “‘High’ Imperialism and the ‘New’ History” (Chủ nghĩa đế quốc và lịch sử ‘mới’), trang 318. Trong khi các nghiên cứu cũ tập trung vào những kẻ chinh phục, những thống đốc, và doanh nhân châu Âu, về tính hiện đại của châu Âu so với tính lạc hâu bản địa, về cải tiến so với trì trệ, thì căng thẳng gần đây đã mang hình thức và hậu quả là kháng chiến, không chỉ là các cuộc nổi dậy, bạo loạn, và “binh biến,” mà còn là phá hoại thường xuyên và bất hợp tác. Về vấn đề này, xem thêm Scott, Weapons of the Weak (Vũ khí của kẻ yếu). Vấn đề là khôi phục lại “cơ sở,” nghĩa là đem các nạn nhân thụ động trưng ra như các diễn viên có mục đích và coi những nền văn hóa bản địa như là nguồn năng lượng và cảm hứng.

Ví dụ về một vài thuộc địa cũ phát triển mạnh không an ủi được mấy cho các thất bại. Đối với họ, toàn bộ trải nghiệm này thật nhục nhã, đáng giận; và nỗi thất vọng tiếp theo chỉ làm trầm trọng thêm sự oán giận của họ. Họ có lý. Nhưng nếu đã ngậm nó, thì họ hoàn toàn có thể nhổ nó ra. Chẳng ai sắp đặt được chuyện này, dù tốt hay xấu. Đây là logic phát triển của tình huống, và tất cả đều tranh luận, từ sâu thẳm trong tim, rằng họ đang làm điều tốt nhất cho mọi người.

Lấy ví dụ người Pháp. Họ nghĩ mình là người có lý trí và đức hạnh phổ quát, chưa nói tới nền văn hóa văn học cao nhất; và trong khi họ chẳng mấy chú trọng chuyện giáo dục các dân tộc thuộc địa của mình, vì ít có cảm hứng trước sứ mệnh và sự hoàn hảo vô hạn - họ có thể biến bạn thành người Pháp. Việc giảng dạy trong lớp học thường bằng tiếng Pháp, đã tạo ra một tầng lớp có học xa rời cha mẹ và văn hóa bản địa - một trong các giáo viên gọi đó là một “cỗ máy xa lánh.” Lịch sử Pháp thực chất chứa đựng những lời sáo rỗng - “Nos ancêtres les Gaulois [tổ tiên chúng ta là người Gaul]…” và các tác phẩm văn học cổ điển như Andromaque của Racine và Le Cid của Corneille.¹⁶ Những sinh viên giỏi nhất, đủ để giành được học bổng tại các trường đại học Pháp, học được từ kho tàng đức hạnh của nền cộng hòa Pháp, những thứ khiến họ quay ra ghét bỏ tình trạng của mình, nếu không phải là chính bản thân họ và biến họ thành các lãnh tụ nổi loạn.

Bảng cân đối tài sản là gì? Vậy chủ nghĩa đế quốc là tốt hay xấu đối với người dân thuộc địa? Hãy để tôi thử đưa ra một loạt đề xuất:

1. Một mục đích chính của chủ nghĩa đế quốc là trích xuất của cải và lao động, nhiều hơn những gì có sẵn ở mức giá thị trường tự do. Kết quả không phải lúc nào cũng đáp ứng kỳ vọng. Mặt khác, trong (hầu hết) mọi trường hợp, một số người làm tốt - những thương nhân cứng rắn, những kẻ nhượng bộ, những viên chức, những người trung gian (tư sản mại bản), những giới tinh hoa địa phương - được chia thành hai phe: kẻ cai trị và kẻ bị trị, kẻ mạnh và kẻ yếu.

2. Hầu như tất cả chủ nghĩa đế quốc đều mang lại đau khổ vật chất và tâm lý cho người dân thuộc địa; nhưng cũng có cả lợi ích vật chất, trực tiếp và gián tiếp, hữu ý hay vô tình. Một số lợi ích này có được từ việc mở cửa và giao thương. Xin trích dẫn John Stuart Mill, viết theo quan điểm một người Anh/Smith vào giữa thế kỷ 19, “… xu hướng của mọi sự mở rộng thị trường [là] để cải thiện các quy trình sản xuất.”¹⁷

Tất cả những hiệu ứng thương mại này đều phụ thuộc vào bản chất của sự cai trị thuộc địa. Một số ông chủ giàu có hơn và tham vọng hơn. Các thực dân thường xây dựng những thứ hữu ích - đường sá, đường sắt, các bến cảng, tòa nhà, nguồn cung cấp nước, các đơn vị xử lý chất thải, và tương tự. Họ bắt dân bản địa chi trả cho những cải tiến này bằng lao động và thuế, nhưng họ có thể giữ lại số tiến ấy. Trong khi đó, lợi ích với người bản địa lại là ngẫu nhiên, vì những cải tiến như vậy được thực hiện chủ yếu để phục vụ kẻ cầm quyền và lợi ích thương mại của kẻ đó; dù sao thì, phải biến những nơi xa xôi này thành nơi sống được và sinh lợi, bảo vệ biên giới, duy trì trật tự. Đó là những lợi ích ngẫu nhiên. Điều tương tự diễn ra với các cơ sở y tế, mà ban đầu nhằm phục vụ cho giới chủ (tuy nhiên, cần lưu ý rằng đường sá và việc dọn dẹp có thể giúp lây lan bệnh tật). Song, động cơ không quan trọng bằng kết quả. Không ai có thể tách biệt các lợi ích của những nỗ lực đó. Ngoài ra, các nhà xây dựng và bác sĩ có ý thức trách nhiệm riêng đối với xã hội nói chung.

Nếu các nước này được tự do thì các cơ sở này có được xây dựng nhiều hơn không? Dưới chế độ tiền thực dân, điều này khó xảy ra. Ngay cả hiện nay, khi phát triển đã trở thành một thứ tôn giáo phổ quát và doanh nghiệp kinh doanh sẵn sàng đáp ứng, thì các công trình công cộng ở thuộc địa cũ vẫn thường gây thất vọng. Tệ hơn, các chế độ kế thừa lại để cho di sản thuộc địa ngày một xuống cấp. Một số ngoại lệ lớn là các xã hội hậu thuộc địa của Đông và Đông Nam Á: Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore. Và tất nhiên, các công nghệ mới đã khiến việc cải tiến là không thể tránh khỏi - ví dụ như sân bay và vận tải hàng không.

Tuy nhiên, ở những nước từng là thuộc địa, các dự án như vậy thường là chỗ tiêu tiền dễ thấy của giới cai trị, thích tiêu (tiền của người khác) cho cái mới, thay vì chăm lo cho cái cũ. Chúng ta được thế hệ trước để lại các lớp phân gio và tàn tích. Mô hình khảo cổ thông thường của các nền văn minh kế tiếp giờ đây được hồi sinh trong các xã hội thiếu chuẩn bị của thế kỷ 20 và có lẽ sẽ là niềm vui của những kẻ khai quật tương lai. Trong số di tích tương lai có: các khách sạn xa hoa, các đoàn lữ hành đang di chuyển và loại nhà trọ tạo bối cảnh cho thứ tiểu thuyết và điện ảnh phiêu lưu. Những du khách doanh nhân và đám quan liêu ngày nay mong chờ loại dịch vụ một đẳng cấp trên toàn cầu, kiểu như chương trình CNN và Sky-News.

3. Bản đồ thế giới thuộc địa do người châu Âu vẽ nên. Đường biên giới không phản ánh thực tế về địa điểm và con người. Điều này đặc biệt đúng với châu Phi (kể cả Ấn Độ và Miến Điện), nơi các bộ tộc bị chia rẽ và các bộ tộc khác bị nhập vào (trong đó có bộ lạc trẻ gồm những người định cư da trắng và dân di cư), đặt cơ sở cho bất công và xung đột. Tự do, khi nó đến, lại đến với những người không chuẩn bị để sống bên nhau. Tuy nhiên, các quốc gia mới coi những ranh giới nhân tạo này là thiêng liêng, vì e sợ thứ khác có thể thay thế chúng. Hoàn toàn đúng: hồ sơ tranh chấp lãnh thổ ở các khu vực từng là thuộc địa cho thấy cả kẻ thắng lẫn người thua đều phải chịu những hình phạt lớn nhỏ.¹⁸

4. Năng lượng, tài nguyên, và thiện chí tiềm năng của các quốc gia kế tục này đã cạn kiệt trong quá trình định hình quốc gia. Một số rất ít (ví dụ tiêu biểu nhất là Hàn Quốc) đã có những thứ như bản sắc dân tộc hoặc quốc gia vào thời điểm bị cường quốc thuộc địa xâm lược, và họ đã xây dựng sự kháng cự của mình trên cơ sở đó hoặc khôi phục được nó khi những kẻ bên ngoài ra đi.* Những nước khác phải chịu đựng sự bất ổn và bạo lực đi kèm với bản sắc và tính hợp pháp không chắc chắn, liêu xiêu từ cuộc đảo chính này đến cuộc đảo chính khác, từ vụ nổ này sang vụ nổ khác.¹⁹ Trong khi đó, các quốc gia công nghiệp tiên tiến nói về lòng trung thành, cứu giúp các nạn nhân, yểm trợ cho đám bạo chúa, tạo ra các nạn nhân mới, siết chặt tay, nói chung là chắp vá mọi sự can thiệp - lúc thì tốt lúc thì tệ hoặc vừa tốt vừa tệ, tự an ủi bằng những ý định đức hạnh, sự nghiệp lớn, và sự thỏa mãn đi kèm với ưu thế đạo đức. (Đó là mục đích của hành động này.) Hình ảnh những đứa trẻ đói khát và bị ruồi bâu đầy người tràn ngập các loại báo in và màn hình tivi. Nguồn cung về lý do từ thiện vượt quá nguồn cung về tài chính. Hầu như chỉ mang tính sơ cứu.

•

Trong một số trường hợp, những dân tộc bị áp bức này đã xây dựng đế chế riêng của họ trước khi người da trắng đến: dĩ nhiên có người Aztec và người Inca; có cả người An Nam ở Đông Dương, người Miến ở Miến Điện; người Zulus ở châu Phi; và v.v.. Tự do không nhất thiết đòi hỏi phục hồi sự bình đẳng. Bình đẳng chưa bao giờ tồn tại, và các cấu trúc nhà nước mới được đặt trên các hệ thống phân cấp cũ.

5. Chúng ta hãy xem thử sự phản tác dụng: các quốc gia lạc hậu về kinh tế sẽ phát triển và tiến bộ (theo nghĩa kỹ thuật và năng suất) nhanh hơn nếu họ chưa từng biết đến chủ nghĩa thực dân. Lập luận ủng hộ dựa trên giả thuyết: giả định rằng các dân tộc thuộc địa này lẽ ra không bị bóc lột ở trong nước cũng như nước ngoài; họ cũng có thể học tập và thay đổi. Lập luận phản đối lại dựa trên lịch sử: chủ nghĩa đế quốc không ngăn cản một số ít thuộc địa phát triển thành các trung tâm tự trị và không ngăn cản việc học tập và phát minh ra các kỹ thuật của một nền kinh tế công nghiệp.²⁰ Đó là trường hợp các thuộc địa của Anh ở Bắc Mỹ, Phần Lan như là một phần của đế quốc Nga, Na Uy nằm dưới Thụy Điển, Hồng Kông ở dưới Anh. Ví dụ đầu tiên về một quốc gia phi phương Tây là Nhật Bản, dù vẫn duy trì độc lập (không có vấn đề gì), nhưng đã làm được điều đó dù phải chịu giới hạn thuế quan của chủ nghĩa đế quốc phi chính thức. Nhưng như mọi người đều biết, lại một lần nữa, Nhật Bản là trường hợp đặc biệt.

Lịch sử cho thấy rằng sự giám hộ là một trường học. Tất nhiên, phụ thuộc rất nhiều vào giáo viên. Một số nước đế quốc cai trị tốt hơn các nước khác và thuộc địa của họ cũng khá hơn sau khi độc lập. Theo tiêu chuẩn này thì Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha là tệ nhất, Hà Lan và Pháp tệ vừa, và Anh ít tệ nhất vì họ sẵn lòng và có khả năng đầu tư vào xã hội ở mức cao (ví dụ như đường sắt ở Ấn Độ) và dựa vào giới tinh hoa địa phương để quản lý đất nước thay họ. Năm 1900, số dặm đường sắt của Ấn Độ lớn gấp 35 lần số dặm đường sắt của Trung Quốc độc lập trên danh nghĩa - người ta phải ngả mũ trước ý thức của người Anh về đế quốc và nghĩa vụ.²¹ (Một người hoài nghi có thể lập luận rằng các đường sắt này chủ yếu là để chở bông thô và các sản phẩm sơ chế khác đến cảng, chở binh lính đến các điểm bất ổn. Tuy nhiên, việc kết nối các thị trường Ấn Độ đã làm nhẹ bớt công tác phân phối lương thực ở một quốc gia dễ bị tổn thương bởi nạn đói địa phương. Và đôi khi có thể do nạn đói mà người ta đã xây dựng một tuyến tàu hỏa.)*

•

Lưu ý rằng chất lượng kỹ thuật của đường sắt Ấn Độ rất thấp; và rằng người nộp thuế Ấn Độ dù không tự nguyện đã phải trả phần lớn chi phí dưới hình thức đảm bảo hoàn lại cho nhà đầu tư Anh. (Dù họ đôi khi cũng có của cải, nhưng người Ấn Độ không quan tâm đến việc đầu tư vào các dự án đó.) Về câu chuyện chìm nổi này, xem Headrick, Tentacles of Progress (Xúc tu tiến bộ), chương 3.

Tuy nhiên, theo tiêu chuẩn này, ông chủ thực dân tốt nhất mọi thời đại là Nhật Bản, vì không có nước cựu thuộc địa nào lại phát triển tốt như Hàn Quốc và Đài Loan, với tốc độ tăng trưởng hằng năm trên đầu người từ năm 1950 đến 1973 đã vượt quá mức tăng trưởng của các nước công nghiệp tiên tiến (trừ chính Nhật Bản). Theo quan điểm của tôi, thành tựu đó phản ánh nền văn hóa của các xã hội này: cấu trúc gia đình, giá trị công việc, ý thức về mục đích. (Tôi nói điều này mặc dù nhiều nhà kinh tế học không coi trọng văn hóa, thứ không thể đo lường được, và đối với các chuyên gia này, đó chỉ là thứ ngáng đường những ý tưởng hay.) Các giá trị này đã có sẵn dưới sự cai trị của Nhật Bản, một phần để phản ứng với các giá trị ấy, và thể hiện trong cách phản ứng với cơ hội kiếm lời bất kỳ khi nào ông chủ ngoại quốc để cho người bản địa chút ít không gian làm việc.²² Nhưng thành công của giai đoạn hậu thực dân cũng chứng thực cho một di sản thuộc địa: tính hợp lý kinh tế của chính quyền Nhật Bản, điều đã dẫn tới “nỗ lực hiện đại hóa cực kỳ thành công mà chính Nhật Bản đã thực hiện” tại các nước thuộc địa.²³

Rõ ràng là, người dân Hàn Quốc và Đài Loan sẽ không đồng ý với điều này. Họ vẫn ghi nhớ sự bạo ngược, tra tấn, và lạm dụng - những ký ức càng thêm cay đắng khi người Nhật Bản “trước mặt họ” tỏ ra không hối hận hay ăn năn.²⁴ Ăn năn về cái gì? Hệ thống vẫn hoạt động.²⁵ Bên cạnh đó,

[Nhật Bản] chịu trách nhiệm về chính sách đối với người dân thuộc địa của mình… giống như Bỉ ở Congo, Pháp ở Đông Dương, Hà Lan ở Đông Ấn, hoặc Đức, Ý, Tây Ban Nha, hay Bồ Đào Nha ở châu Phi. Và công bằng mà nói, có thể lập luận rằng các nỗ lực thuộc địa của Nhật Bản nên được đánh giá theo tình trạng các nước thuộc địa khác, hơn là theo một số lý thuyết không tưởng.²⁶

Thế giới thuộc về những ai có lương tâm rõ ràng, điều mà Nhật Bản có rất nhiều, gần như là đồng lòng.

Hàn Quốc và Đài Loan sẽ nói rằng họ đã thành công mặc dù bị Nhật Bản đô hộ, đẩy họ vào nông nghiệp và rời xa công nghiệp. Nhật Bản nhiêu lần nhắc nhở về sự phụ thuộc chính trị và xã hội của họ; làm cho họ, trong trường hợp Hàn Quốc, phải thay tên và mang bản sắc mô phỏng thứ cấp của người Nhật Bản; giao cho họ những công việc mà người Nhật Bản thấy quá nguy hiểm và không thú vị (ví dụ, khai thác các đảo quê nhà). Khi được tự do, người Hàn Quốc vẫn nhớ. Nhưng họ không để cho ký ức ngáng đường sự phát triển vật chất. "Đừng tức giận; hãy vươn lên bằng người ta.”

Hàn Quốc và Đài Loan là ngoại lệ. Hầu hết các quốc gia hậu chiến mới đều sa đà vào ký ức và đi sai đường. Hệ thống kinh tế của những kẻ cai trị cũ bị căm ghét: chủ nghĩa tư bản được xem là không hiệu quả với tham nhũng và bất công.

Sau này, khi nhìn lại, về trải nghiệm đế quốc, người ta thấy một cuộc xung đột dai dẳng giữa lý thuyết và thực tế. Trong hầu hết thế kỷ trước, học thuyết chính thống phổ biến nhất không chỉ có chủ nghĩa chống thực dân. Chủ nghĩa chống thực dân đã mang một tầm nhìn lớn hơn (một cách giải thích) về lịch sử kinh tế: các thuộc địa là trụ cột của chủ nghĩa tư bản đang hấp hối. Trong mô hình này, các thuộc địa trả tiền, cho dù bằng cách nuôi dưỡng sự tăng trưởng của các nền kinh tế đế quốc hay bằng cách chuyển giao của cải từ người nghèo sang người giàu - đế quốc vẫn như con ma cà rồng. Không có thuộc địa, sự thống trị tư sản sẽ đi tới chỗ sụp đổ. Hoặc nói cách khác, châu Âu không thể chấp nhận việc từ bỏ các thuộc địa của nó. Ngược lại, một khi các dân tộc thuộc địa được tự do, họ sẽ nhanh chóng vươn lên để thịnh vượng.

Không thể chấp nhận… Không. Trong suốt thế kỷ 20, sự phản kháng với các ông thầy đế quốc tăng lên. Những lý tưởng châu Âu về tự do và quyền của con người tỏ ra dễ lây lan, và các dân tộc thuộc địa học được từ các ông thầy cách chống lại chính các ông thầy. Trong khi đó dư luận, từng vô tình ủng hộ đế quốc, giờ lại ân hận. Những vụ bê bối lớn - việc hé lộ vụ tra tấn và cắt xẻo ở Congo của Vua Leopold và các tội ác (kể cả trại tập trung) trong cuộc chiến chống người Nam Phi gốc Âu (1899-1902) - đã cung cấp lập luận cho những ngòi bút và chính trị gia tự do và cực đoan chống chủ nghĩa đế quốc. Đế quốc, niềm tự hào của kẻ mạnh và niềm an ủi của kẻ thấp cổ bé họng, biến nước nhỏ thành nước lớn và nước lớn thành khổng lồ, đã mất đi tính chính danh.*

•

Trong số các tuyên bố mạnh mẽ chống đế quốc có: Tiểu thuyết ngắn Conrad Heart of Darkness (Trái tim tối tăm của Conrad) (1902) của Joseph. Chứng ngôn hùng hồn này về sự lạm dụng của chủ nghĩa đế quốc và tính đạo đức giả của phương Tây dựa trên trải nghiệm cá nhân ở trung tâm châu Phi: “Đi vào dòng sông đó giống như du hành trở lại thuở sơ khai của thế giới…” Cuốn tiểu thuyết kể từ đó bị tố cáo là một tài liệu phân biệt chủng tộc, “Phương Đông luận” và do đó bị loại khỏi văn học kinh điển. Chúng ta nghe nói Conrad đã khắc họa người châu Phi bản địa dưới dạng nguyên thủy và bất lực (châu Phi là trái tim tối tăm), và chúng ta không thể chấp nhận điều đó. Đó là những đòi hỏi lỗi thời về sự đúng đắn chính trị. Cuộc tấn công vào tác phẩm mà luôn được coi là một kiệt tác của sự đồng cảm và nhân đạo đã tạo ra thứ mà thuật ngữ hiện thời vẫn lúng túng gọi là “lĩnh vực gây tranh cãi.” Xem bài viết hấp dẫn của David Denby, “Jungle Fever” (Sốt rừng).

Thế chiến II đã giải quyết bằng đảo chính. Các quốc gia phương Tây không chỉ đánh mất danh tiếng bất khả chiến bại của mình, mà mục đích cuộc chiến của họ đã khiến sự thống trị không được chấp nhận. Giờ thì gánh nặng của ông chủ trở nên nặng nề khó tin nổi. Một số nước, kiêu hãnh hơn các nước khác, vẫn trụ lại (Pháp ở Đông Dương, và thậm chí còn hơn thế là ở Algeria). Các nước khác (Anh ở Ấn Độ và Palestine, Hà Lan ở Indonesia) không thể chờ thêm. Họ đã đúng: Trước nỗi thất vọng về các học thuyết chống chủ nghĩa thực dân, các quốc gia cựu đế quốc không hề bị ảnh hưởng bởi những vùng lãnh thổ đã mất này, mà ngược lại.

Luận đề thứ hai cũng tỏ ra sai lầm. Năm 1961, một nhà kinh tế học người Ấn Độ tên là Surendra Patel đã xuất bản một bài luận chứng minh bằng số học không thể chối cãi rằng Ấn Độ, giờ đây thoát khỏi sự cai trị của Anh, sẽ mất khoảng 30 năm để vượt Pháp về thu nhập trên đầu người, và trong vài năm sau đó sẽ vượt Mỹ.²⁷ Ông không đơn độc; có thể tìm thấy những dự đoán lãng mạn khác. Chúng phản ánh hy vọng công bằng và học thuyết kiên trì; cũng là niềm tự hào quốc gia và là một kiểu trả thù ảo.

NHỚ THÌ DỄ MÀ QUÊN LẠI RẤT KHÓ

Một trong những di sản tồi tệ nhất của chủ nghĩa thực dân là sự bùng nổ các ý định độc ác chống lại giới chủ và đại diện của họ trước đây - không quá nhiều ở cấp chính phủ với việc thực hiện các giao dịch và tiền bạc, mà lại ở quan hệ giữa người với người. Nhiều thuộc địa, trong đó có một số thuộc địa quan trọng nhất, đã trở thành nơi định cư ở nước ngoài, mảnh đất của cơ hội cho những người phương Tây tìm cách bắt đầu lại hoặc ra đi. Tình yêu lớn dần trong những người định cư này đối với quê hương mới, đối với mảnh đất, con suối, cảnh quan, thị trấn, chợ ngoài trời và trong nhà; và vâng, đối với cả con người, mà họ yêu quý vì sự phụ thuộc, hoặc bí ẩn, hoặc kỳ lạ, hoặc ngây thơ nơi họ. Nhiều người trong họ nghĩ rằng mình đã tìm thấy một thiên đường mới, đang mở ra một cuộc đua mới - không phải bằng việc hòa trộn mà bằng việc cùng tồn tại trong sự mới mẻ. Hãy đọc Albert Camus viết về thời thơ ấu của ông ở Algeria.* Ông không phải là người châu Âu duy nhất có cảm xúc đó; ông chỉ là người viết ra giỏi hơn mà thôi.

•

The First Man (Người đầu tiên) (New York: Alfred Knopf, 1995), một cuốn tự truyện.

Lúc đó, có người cảm thấy bị sốc nặng khi biết rằng nhiều người bản địa không đáp lại thứ tình yêu này và bực bội trước sự xâm chiếm của những kẻ xa lạ ấy - họ chiếm đoạt vùng đất tốt nhất, những đặc quyền chính trị và xã hội, với sự kẻ cả không thể tránh khỏi, không thể cưỡng lại của họ.

Không phải tất cả người bản địa đều cảm thấy như vậy. Nhưng khi phong trào đòi độc lập sục sôi và lên tới đỉnh điểm, khi ý thức được thức tỉnh, khó có thể tiếp tục giữ thái độ trung lập được nữa (“Anh đang ở phe nào?”). Và như vậy, khi nền độc lập đến, đám thực dân phải rút lui. Hầu hết người châu Âu không thể chấp nhận việc mất đi đặc quyền và không còn được tôn trọng, và ngay cả những người cố ở lại, muốn ở lại, cũng bị đẩy đi bằng các lời nhục mạ, đe dọa, vũ lực, giành giật lại tài sản trước kia từng là đồ ăn cướp.

Algeria là một kiểu mẫu: hơn một triệu người châu Âu sống giữa cộng đồng người bản địa đông gấp chục lần. Những thực dân này không muốn độc lập. Họ muốn Pháp ở lại; thực vậy, nhiều người sẵn sàng chiến đấu để Algeria vẫn thuộc Pháp. (Bản thân Pháp suýt xảy ra một cuộc nội chiến về vấn đề này.) Chính phủ mới của Charles de Gaulle lúc đầu cũng sẵn sàng nhượng bộ để thuyết phục phong trào độc lập Algeria duy trì sự thống nhất với Pháp; nhưng không thành. Và một khi chính phủ Pháp quyết định cuộc chơi ấy không đáng giá, thì đó là dấu chấm hết. Chính phủ nói rằng các thực dân giờ đây phải tự lo, rằng Pháp sẽ công nhận nền độc lập của Algeria. Một số người cảm tử có thể sẽ tiếp tục chiến đấu, nhưng ai sẽ giúp họ trong một thế giới mà sự sụp đổ của chủ nghĩa thực dân đã là điều chắc chắn? Trong vòng một vài năm, tất cả các pieds-noir đã ra đi.* Không phải tất cả những người châu Âu này đều giàu có; họ tới đây trong cảnh nghèo đói và đến lúc ra đi thường vẫn nghèo. Nhưng những người thành công lại sở hữu các mảnh đất màu mỡ nhất, trồng rượu và lúa mì là các mặt hàng xuất khẩu quan trọng, nắm giữ việc vận chuyển, quản lý ngân hàng, khiến nền kinh tề tăng trưởng.

•

Pieds-noirs: nghĩa đen là “chân đen” (blackfeet). Thuật ngữ chỉ người định cư châu Âu ở Algeria, tương đồng với người bản địa đi chân đất.

Sự ra đi của họ không hề khiến cho người Algeria cảm thấy mất mát. Họ lấy lại được đất đai của mình; người Ki-tô (và người Do Thái) đã ra đi. (Họ cũng được giữ lại dầu mỏ ở sa mạc Sahara.) Song, sự mất mát về nguồn nhân lực này là một đòn chí mạng. Trong nhiều năm, nền kinh tế Algeria bị chậm lại, thậm chí dầu mỏ và khí đốt cũng không thể ngăn được thủy triều. Algeria bắt đầu xuất khẩu người sang Pháp, nơi tăng trưởng kinh tế dẫn tới nhu cầu lao động gia tăng. Quá nhiều đối với nhu cầu được cho là của tư bản đối với đế quốc.

26.

MẤT QUYỀN LÃNH ĐẠO

Thị trường được cho là sân chơi bình đẳng, vốn dĩ (luôn) hòa bình. Nhưng người chơi không muốn vậy: nếu chơi theo cách của mình, họ sẽ có mọi lợi thế và giữ cho thứ họ có không rơi vào tay kẻ đến sau. Tương tự đối với các tập đoàn, các ngành công nghiệp, và các nền kinh tế quốc gia: tất cả đều muốn nhận và giữ. May mắn thay, sự có mặt của các đối thủ cạnh tranh khiến họ phải cố gắng; về lâu dài, chẳng vì cái gì.

Với cạnh tranh kinh tế quốc tế cũng thế. Các thành phố và quốc gia đã từng đi trước, thua kẻ đến sau, đến lượt mình lại bị kẻ đến sau nữa vượt qua. Quá trình này không hề dễ chịu đối với bên thua cuộc, dù nỗi đau được giảm bớt nhiều bởi sự thiển cận cố ý; và cũng bởi thực tế là những tổn thất về địa vị này thường không nhất thiết dẫn đến sự suy giảm tuyệt đối.* Ngược lại, các bước tiến trước đó sẽ được chuyển thành kho của cải giúp những người có nó an nhàn; và cũng được chuyển thành nguồn vốn con người và vật chất mà sẽ tiếp tục mang lại thu nhập và tăng trưởng. Tuy nhiên, lãnh đạo định hình thói quen và niềm kiêu hãnh. Không ai muốn bị mất địa vị.

•

Phần lớn tài liệu về chủ đề này ngầm sử dụng thuật ngữ giảm sút để biểu thị tương đối thay vi tuyệt đối khi mất một địa điểm. Tốt hơn hết là nên xác định rõ ràng điều đó.

Ghen tị cho thấy tham vọng. Khi các “nhà số học chính trị” người Anh hồi nửa cuối thế kỷ 17 chỉ ra Hà Lan như là tấm gương và kẻ thù; khi các nhà văn Pháp thế kỷ 18 nhận ra và thương hại những thành tựu về tài chính và thương mại của Anh - có nghĩa là họ đang trút sự ghen tị, niềm hy vọng, và nỗi bất mãn của mình vào thời đại xây dựng và cạnh tranh quốc gia khốc liệt. Đó là bản chất của châu Âu, mà ở đây là rất khác biệt với Trung Quốc toàn thế giới hay Ấn Độ và Islam giáo hỗn loạn. Châu Âu bao gồm các quốc gia độc lập lớn nhỏ, mỗi quốc gia được lèo lái bởi niềm tự hào và lợi ích của người cai trị, nhưng ngày càng tăng bởi chủ nghĩa dân tộc tự ý thức. Tất cả đều ganh đua. Tất cả đều biết tầm quan trọng của tiền đối với địa vị và quyền lực.

Tính ưu việt của đồng tiền trong việc phục vụ quyền lực được tìm thấy ở tư tưởng kinh tế. Chủ nghĩa trọng thương không phải là một học thuyết, cũng không phải là một bộ quy tắc. Nó là một công thức chung cho việc quản lý kinh tế-chính trị: bất kỳ điều gì đề cao quốc gia đều đúng. Ngay cả Adam Smith cũng có những lúc theo thuyết trọng thương: ông viết, các hoạt động hàng hải có thể làm tăng chi phí đối với người tiêu dùng Anh, nhưng chúng làm sụp đổ sức mạnh trên biển của Hà Lan một cách đáng ngạc nhiên.

Đến thời Smith, kỷ nguyên ưu thế của người Hà Lan đã kết thúc. Đây là một điều đáng ngạc nhiên cả trăm năm nay: đất nước nhỏ bé này thống trị các đại dương; vận chuyển hàng hóa cồng kềnh và quý hiếm trên hàng ngàn con tàu; đứng lên và đánh bại các quốc gia đông dân hơn; tạo ra một ví dụ cho tất cả về tính duy lý và tính mục đích. Không gì chứng tỏ điều này tốt hơn là cuộc chinh phạt Anh của William xứ Orange, Thống đốc Hà Lan, hồi năm 1688. Đây là cuộc chinh phạt Anh thành công cuối cùng, và là lần đầu tiên kể từ William Con hoang - Công tước xứ Normandy, vào năm 1066. Nhưng chắc chắn, người Anh không nhớ sự việc theo cách đó. Việc Đảng Whig gọi sự lật đổ James II là “Cách mạng Vinh quang” đã che mờ bản chất của sự kiện. Tuy nhiên, đây là cuộc chinh phạt, và nó nhằm lật đổ nhà vua Anh để ngăn chặn nước này liên minh với Pháp chống lại Hà Lan. Hạm đội Hà Lan tập hợp vào tháng 9 năm đó gấp bốn lần quy mô hạm đội Armada Tây Ban Nha và mang theo đội quân thiện chiến nhất của Hà Lan, cộng với tình nguyện viên nước ngoài, động vật, trang thiết bị, và một đoàn pháo khổng lồ. “Khi xem xét mọi khía cạnh - quân sự, hải quân, tài chính, hậu cần, ngoại giao, nội bộ… thì có thể coi đây là một trong những kỳ tích tổ chức ấn tượng nhất mà một chế độ hiện đại thời kỳ đầu từng đạt được.”¹

Cuối năm 1776, Adam Smith vẫn cho rằng Hà Lan giàu hơn Anh. Làm sao ông biết? Ông so sánh lãi suất ở hai nước và thấy rằng chính phủ Hà Lan có thể vay nợ ở mức 2%, các chủ thể tư nhân ở mức 3%. Ông viết, lãi suất ở Anh cao hơn một điểm; lãi suất ở Scotland, có thể là hai điểm. Điều này ngụ ý rằng tư bản ở Hà Lan dồi dào hơn và lợi nhuận thấp hơn, ông nói. Chắc chắn, doanh nhân Hà Lan phàn nàn rằng kinh doanh khó khăn; nhưng đối với Smith, lợi nhuận thấp là “hiệu ứng tự nhiên của sự thịnh vượng,” và doanh nhân Hà Lan, trên thực tế, chịu tác động từ những gì người Marxist sau này sẽ gọi là nhận thức sai lệch.²

Smith cũng lưu ý rằng “tiền lương của lao động ở Hà Lan được cho là cao hơn ở Anh,” và điều này cũng cho thấy rằng Hà Lan giàu hơn. Ừ thì nó có thể có nghĩa là vậy, nhưng nó cũng có thể ngụ ý rằng Hà Lan phát triển nhanh hơn Anh, nhưng điều này đơn giản là không đúng.* Hãy nhớ lại rằng Smith đã tạo ra một mối liên hệ như vậy giữa mức lương cao với sự tăng trưởng khi so sánh các thuộc địa của Mỹ với mẫu quốc. “[Tuy] Bắc Mỹ chưa thật giàu như Anh, nhưng nó phát triển mạnh hơn hẳn, và sẽ trở nên giàu có với tốc độ nhanh hơn nhiều,” ông viết.³

•

Cách viết súc tích của ông trong trường hợp này có thể khiến chúng ta tin rằng phép so sánh của ông, bất kể chính xác ở mức nào, là tiền lương danh nghĩa chứ không phải thực - nói cách khác, không dựa trên sức mua.

Smith nên áp dụng các tiêu chuẩn so sánh của mình về Anh-Bắc Mỹ cho việc so sánh giữa Anh với Hà Lan; tức là phân biệt giữa của cải với tăng trưởng, giữa giàu có với phát triển. Chúng lẽ ra đã cho ông thấy những dấu hiệu suy thoái của Hà Lan.* Thay vào đó, ông tập trung vào một Hà Lan dư thừa vốn và tìm kiếm đầu ra cho đầu tư ra nước ngoài, một việc khá đúng. Ngay từ đầu thế kỷ 18, người Hà Lan đã bỏ nhiều tiền vào các quỹ Anh và Pháp, cũng như tại Ngân hàng Anh, cổ phiếu Đông Ấn, và South Sea. Tất nhiên, họ làm điều này là do các khoản đầu tư ở Anh và Pháp có lợi hơn; nhưng vấn đề là, họ trả nhiều hơn vì nhu cầu trong nước lớn hơn và nguồn cung ít hơn, và tất cả những việc này là do ít nhất ở Anh, kinh tế tăng trưởng nhanh hơn.*

•

“Một số người vờ rằng thương mại của Hà Lan đang phân rã, và có lẽ có ý đúng khi một số chi nhánh cụ thể đang như vậy.”

•

Họ cũng có thể đã trả tiền nhiều hơn vì ngành kinh doanh của Anh đang tệ hại, rủi ro lớn hơn, và họ tìm kiếm kẻ khờ bên ngoài nhằm cứu vãn tình thế - như Mexico năm 1994. (Dĩ nhiên là không đúng.) Giá cả được xác định bởi cầu cũng như cung. Trong trường hợp này, Smith chỉ nhìn vào phía Hà Lan - cung - và bỏ qua cầu.

Trong khi đó, nền công nghiệp Hà Lan đã sụp đổ giữa thời kỳ khó khăn. (Đây là một ví dụ mà lẽ ra Smith sẽ thu thập được nếu đến đó.) Sản lượng vải lụa Leiden đã giảm từ 25.000 cuộn một năm vào năm 1700 xuống còn 8.000 vào cuối những năm 1730; vải lạc đà Leiden giảm từ 37.000 mảnh vào năm 1700 xuống còn 12.600 vào năm 1750, 3.600 vào năm 1770. Ngành sản xuất thuốc tẩy trắng vải lanh Haarlem đã bị thu hẹp trong những năm 1730 và 1740. Khu phức hợp chạy bằng cối xay gió nổi tiếng bên sông Zaan (gỗ, vải buồm, làm dây thừng, đóng tàu) rơi tự do vào những năm 1750, nhiều nhà máy trở nên im hơi lặng tiếng. Vải bông và chế biến thuốc lá ở Amsterdam đang trên đà giảm từ trước giữa thế kỷ. Chỉ số sản xuất công nghiệp thiết lập năm 1584 ở mức 100 cho thấy đỉnh cao là 545 vào năm 1664, giảm xuống còn 108 vào năm 1795? Đám đối thủ khó nhằn nhất bao gồm: các ngành tiểu thủ công nghiệp đang phát triển nhanh chóng ở Flanders, vùng sông Rhine của Đức, Saxony, và Silesia.⁵ Thương mại cũng không ngoại lệ: “thương mại trù phú” tới vùng Cận Đông và Mỹ gốc Tây Ban Nha giảm, cùng với số lượng lớn cá trích, muối, và rượu vang ở vùng biển châu Âu. Một số ít khu vực trụ được, đặc biệt là nhập khẩu, chế biến, và tái xuất các sản phẩm thuộc địa như đường, cà phê, thuốc lá, chè, và ca cao. Nhưng dù sao, Hà Lan cũng đã mất mát tương đối, cụ thể là với Anh và Pháp.⁶

Kinh tế suy giảm ảnh hưởng tới cả cơ cấu xã hội. Thành phố lớn teo tóp do thợ thủ công lành nghề và doanh nhân nhỏ đi tìm cơ hội tốt hơn ở vùng đất khác. Sự suy giảm, dù vừa phải, đã tương phản đáng kể với quá trình đô thị hóa ổn định và thậm chí nhanh chóng ở những nơi khác.⁷ Các thị trấn Hà Lan không bị thu hẹp hơn do giá thuê nhà và giá lương thực giảm, có một số sự cứu trợ cho người nghèo; đây là một vấn đề về trật tự công cộng nếu không phải là từ thiện. Bên cạnh đó, tiền lương ở Hà Lan vẫn cao so với những vùng lân cận, phần lớn nhờ vào sự kháng cự của các phường hội thủ công, và mức chênh lệch này đã thu hút lao động giá rẻ từ nước ngoài tới cạnh tranh với những người mới thất nghiệp. Sự thù địch và xung đột gia tăng khiến người ta tìm đến lối thoát bằng các cuộc đình công, cho đến khi không còn gì để đình công.

Một số chuyện ở đây có thể khiến độc giả nhớ về tình trạng tại Mỹ trong 1/4 cuối thế kỷ 20. Do các ngành sản xuất bị thu hẹp trước sự cạnh tranh từ nước ngoài, doanh nghiệp bèn sa thải lao động dôi dư hoặc chuyển sang vùng có mức lương thấp hơn. Công nhân mới có chi phí rẻ hơn công nhân cũ, hãng hàng không biết quá rõ điều này. Người nhập cư nghèo tiếp tục đổ về. Các công đoàn đình công, đôi khi chỉ đẩy nhanh hơn việc đóng cửa nhà máy hoặc chuyển đơn đặt hàng cho nhà cung cấp rẻ hơn. (Trừ những khác biệt nhỏ, về cơ bản có thể thấy diễn biến tương tự ở Tây Âu ngày nay.)

Đó là những gì đã xảy ra ở Hà Lan hai thế kỷ trước. Hà Lan đã sắp xếp lại và tinh gọn để đáp ứng cạnh tranh, nhưng điều tốt nhất họ có thể làm là chạy tại chỗ. Nhiều doanh nhân đã từ bỏ cuộc chiến và về hưu nơi thôn quê hoặc lui về cuộc đời đầu tư thụ động. Có một sự phân cực về thu nhập giữa thiểu số giàu có và đa số nghèo khổ, và ở giữa là nhóm trung bình ngày càng giảm. Tiền thuế thu được cho thấy vào cuối những năm 1700, hầu hết những người Hà Lan giàu có là các địa chủ lớn, quan chức nhà nước cao cấp, hoặc người cho thuê nhà. Những doanh nghiệp thịnh vượng của “thời kỳ vàng son” đã biến mất: các ông chủ giờ đây bị tụt xuống hạng trung và thấp hơn.

Trong quá trình này, Hà Lan từ bỏ vị thế dẫn đầu thế giới về thương mại và sản xuất, chuyển sang phương thức hậu công nghiệp. Trước đó Ý cũng đi theo con đường này. Ví dụ, ở Venice, nghề len thủ công đã bị mai một dưới gánh nặng thuế má, các ngành công nghiệp chủ chốt phải di cư đến nơi rẻ hơn, và doanh nhân phải tái đầu tư tài sản của họ vào nông nghiệp trên đất liền.⁸ Tại Genoa, các thương nhân tích cực đã trở thành chủ ngân hàng ở Tây Ban Nha thời Habsburg. Cả Venice lẫn Florence đều đã đảm nhiệm vai trò mới của thỏi nam châm du lịch, sống trên đống tài sản của các đối thủ cạnh tranh cũ. Về tổng thể, Hà Lan vẫn giàu có, như ấn tượng của Adam Smith cho thấy, nhưng ước tính thu nhập hoặc sản phẩm trên đầu người giai đoạn 1750-1870 chẳng đưa Hà Lan đi đến đâu. Các quốc gia khác, tích cực và chủ động hơn, đang vượt qua nó.⁹ Không hẳn là sa sút, nhưng tạm dừng một thời gian dài và sau đó là đột biến.

Tại sao điều này lại xảy ra như vậy là một câu hỏi khó nhưng quan trọng về mặt lịch sử. Một số học giả đã chỉ ra sai lầm về chiến lược: người Hà Lan ở lại với Indonesia và gia vị trong khi người Anh và sau đó là người Pháp đặt cược vào Ấn Độ và dệt may; hoặc người Hà Lan xử lý kém các quan hệ thương mại của họ với Trung Quốc và do đó bị mất những hợp đồng chè béo bở; hoặc người Hà Lan, vì lý do này hay khác, bị mất chỗ đứng trong nền thương mại liên Á. Lập luận thuyết phục hơn đến từ việc bắt kịp và hội tụ: các trung tâm khác, có lợi thế nhờ tiền lương thấp hơn, đã học được cách làm hàng dệt may và các sản phẩm chế tạo khác, vốn từng là một trụ cột xuất khẩu và vận chuyển của Hà Lan, và học được cách đóng cửa với hàng nhập khẩu. Trong một thế giới của sự cạnh tranh hám lợi, các bộ luật hàng hải và chủ nghĩa bảo hộ đã giết chết những công xưởng cũ và đám thủ lĩnh trung gian. Không ngạc nhiên khi Hà Lan xuất khẩu tư bản: họ có thể thu lợi ở nước ngoài nhiều hơn nơi quê nhà.

Ví dụ về các nền công nghiệp thành công vào thế kỷ 19: trước hết là Anh, tiếp theo còn có miền Nam Hà Lan (từ năm 1815 thực ra là một phần của Vương quốc Hà Lan, sau đó từ năm 1831, là nước Bỉ độc lập), thoạt tiên cũng không phải là nơi đi đầu trong việc định nghĩa lại thiên hướng của Hà Lan. Có lẽ giá lao động không ngừng tăng cao đã làm nhụt chí ngành chế tạo, ít nhất là ở các tỉnh ven biển,¹⁰ hoặc người Hà Lan có thể gặp khó khăn khi từ bỏ thói quen cố hữu và xác định lại cơ hội.¹¹

Về điểm này, các học giả đã chỉ ra nỗi chán ghét của Hà Lan đối với hiện đại và ác cảm mạnh mẽ đối với rủi ro. Một sử gia đã viết:

Trong hầu hết các thị trấn công nghiệp ở vùng chúng tôi, có thể thấy các chủ sở hữu nhà máy và trafieken thà từ bỏ trận đấu không cân sức với một hàng xóm năng động còn hơn là điều chỉnh sức mạnh mới của máy móc theo phương thức sản xuất cổ lỗ sĩ được thừa hưởng. Phải, nhiều người coi đám khói bốc lên từ động cơ hơi nước giống như đám khói gớm ghiếc bốc lên từ vực thẳm của địa ngục.¹²

Và một đoạn khác:

Thương nhân Hà Lan dường như đang ngủ gật trên những tấm nệm êm được tập hợp từ người giàu xưa kia và giới lãnh đạo của các công ty công nghiệp từ thời ấy khiến chúng ta có cảm giác họ thuộc về tầng lớp đáng kính gồm những nhà buôn với cái bụng bự và bộ não yếu mềm, khiến họ không dám từ bỏ cách kinh doanh truyền thống để làm cú đột phá.¹³

Một sự phán xét khắc nghiệt, nhưng có nhiều trích dẫn khác tương tự. Thái độ ấy quan trọng như thế nào? Các nhà kinh tế học và “sử gia kinh tế mới” hoài nghi cách giải thích về tinh thần doanh nhân, vì rất khó nắm bắt nó để đo lường hay dự đoán. Một số doanh nhân có thể thờ ơ hoặc lười biếng, nhưng những người khác sẽ thế chỗ họ. Xét cho cùng, nếu nông dân có thể hành động nhanh chóng trước sự khác biệt về lợi ích từ cây trồng, thì thương nhân và nhà sản xuất cũng có thể nhanh chóng hơn thế khi phản ứng với các công nghệ mới! (Ngoài ra, những tác động trong ngành công nghiệp thường lớn hơn, tiền về chậm hơn, các thiệt hại cũng nặng hơn.)

Đó chính là tầm quan trọng của đổi mới và sáng kiến: chúng không ở sẵn đó cho đến khi được nghĩ ra. Trong khi chờ đợi, có người sẽ hỏi tại sao lại mất nhiều thời gian đến vậy với chúng, và vì sao ở nơi này thì lâu hơn nơi khác. Hà Lan thời “hậu công nghiệp” không có nhu cầu về vốn hoặc lao động giá rẻ hoặc kinh nghiệm về công nghiệp. Những gì họ thiếu, họ có thể nhập khẩu. Giao thông vận tải đáng ra đã có thể tốt hơn, nhưng để tốt hơn thì phải có doanh nghiệp. Chúng tôi thậm chí còn tìm thấy một vài người cừ khôi, là những doanh nhân không ngờ tới, mà tài sản của họ không phải bí quyết kinh doanh mà là kiến thức kỹ thuật và các quan hệ với chính phủ. Do đó, cựu sĩ quan hải quân Gerard Moritz Roentgen, trở về từ một chuyến thám hiểm thất bại tới Indonesia, đã được hải quân Hà Lan ủy nhiệm để nghiên cứu kỹ thuật mới trong xây dựng tàu và chế tạo sắt. Trong khi làm việc đó, ông đã góp phần lập nên xưởng đóng tàu hơi nước đầu tiên của Hà Lan, tại Rotterdam năm 1825.¹⁴

Nhưng những người phá cách này không thể làm nên một phong trào lâu dài, rộng khắp. Một số người thích mạo hiểm tìm thấy lối ra ở Indonesia. Trong khi đó, Hà Lan ngồi đếm thời gian và thấy mình hợp với sự ngưng trệ đã lâu này. Đây là lúc văn hóa vào cuộc: nó đề ra các mô hình tuyển dụng, các con đường của cơ hội, và nguồn cơn của sự hài lòng.

Của đáng tội, văn hóa là thứ hay thay đổi. Cuối thế kỷ 19, Hà Lan trở lại nền công nghiệp hiện đại trên cơ sở cạnh tranh quốc tế. Một thị trường được bảo hộ ở Indonesia đã trợ giúp. Những khoản lời đầu tiên được thu về từ sản xuất hàng dệt may, không phải ngẫu nhiên lại ở quận Twente sâu trong lục địa, hẻo lánh; nhưng để cất cánh thực sự, phải đợi đến “cách mạng công nghiệp lần thứ hai” về điện, đốt trong (động cơ diesel), hóa chất và sợi nhân tạo; cũng như nông nghiệp và nghề làm vườn. Chẳng mấy chốc mà thu nhập của Hà Lan, chưa bao giờ bị tụt lại quá xa, đã sánh vai với những nước hàng đầu châu Âu.¹⁵

Anh nối tiếp Hà Lan. Vào thế kỷ 17, cứ có cơ hội là Anh lại quấy nhiễu và tranh đấu với United Provinces:* do đó mới có thuế xuất khẩu đánh vào hàng len chưa hoàn thiện và Dự án của Aiderman Cockayne (1614-1617) để lấy lại từ người Hà Lan phần giá trị của việc nhuộm và hoàn thiện (không thành công);* hai bộ luật hàng hải, được thiết kế để làm hại đến vai trò vận chuyển chính và trung gian của Hà Lan (đã thành công); và hai cuộc chiến tranh hải quân khiến cho Hà Lan mất đi vị trí bậc thầy trên biển cả, đẩy họ ra khỏi Bắc Mỹ, và gián tiếp dẫn đến việc ngăn cản họ ở Ấn Độ. Sau đó, Hà Lan đưa William xứ Orange lên ngai vàng Anh (năm 1688), và kể từ đó, hai nước hợp tác cả trong chiến tranh lẫn hòa bình; nhưng Hà Lan luôn là đối tác yếu thế hơn. Đặc biệt, Hà Lan là rào cản của Anh trước tham vọng lãnh thổ của Pháp trên Lục địa. Hà Lan hữu ích trong vai trò này tới nỗi, ngay khi tiếp quản nước Pháp cách mạng dưới thời Napoleon, người Anh đã trả lại (năm 1815) cho Vương quốc Hà Lan mới thành lập các thuộc địa bị mất của nước này, bao gồm Indonesia (một ngoại lệ lớn: Thuộc địa Cape ở Nam Phi). Trong vụ mặc cả đó có khu vực nay là Bỉ, rồi một bức tranh khảm gồm Hà Lan-Áo, cùng một mớ lặt vặt các địa phận của giám mục và công quốc.

•

Nay là tỉnh Uttar Pradesh của Ấn Độ. (ND)

•

Một ước tính vào năm 1614 cho rằng việc nhuộm và hồ vải sẽ làm giá trị xuất khẩu tăng thêm 50 đến 100% - xem Supple, Crisis and Change (Khủng hoảng và thay đổi), các trang 33-51. Đề án thất bại vì các nhà xuất khẩu vải chưa hoàn thành (công ty Merchant Adventurers) có quyền lực riêng của họ và có nhiều tiền hơn. Và dĩ nhiên người Hà Lan đã chiến đấu với việc nhập khẩu vải thành phẩm.

Vấn đề là, Anh không còn phải sợ cạnh tranh kinh tế với Hà Lan nữa. Dù người Hà Lan đã làm gì, người Anh bây giờ đều đã làm lớn hơn và tốt hơn. Josiah Child, thương nhân London, nghị sĩ, sau này là thống đốc của Công ty Đông Ấn, kiêm nhà Số học Chính trị, đã nhìn rõ vấn đề này trong bài New Discourse of Trade (Diễn ngôn mới về thương mại) (năm 1668 và 1690):

Sự vươn lên phi thường của người Hà Lan về thương mại nội địa và ngoại thương, của cải, cùng vô vàn việc vận chuyển, khiến cho đương thời phải ghen tị, và tất cả các thế hệ tương lai có lẽ phải trầm trồ. Tuy nhiên, trong khi hầu hết các quốc gia khác đều có thể bắt chước cách thức tiến bộ của họ… thì chúng ta, vương quốc Anh, làm việc đó dễ dàng hơn cả.¹⁶

Chính xác. Ở thời của Child, Hà Lan xuất khẩu tư bản sang Anh, trong khi Anh dẫn đầu ngành công nghiệp hiện đại, là trung tâm tài chính và thương mại hàng đầu thế giới.

Sau năm 1815, chắc chắn về quyền bá chủ của mình, người Anh bắt đầu bãi bỏ các hạn chế được đưa ra trên tinh thần trọng thương trước đó: vì vậy mới có các lệnh cấm xuất khẩu máy móc và cấm nghệ nhân di cư cùng một số rào cản thuế quan lớn và các bộ luật hàng hải. Đồng thời, bằng cách sử dụng những lập luận không thể bắt bẻ về phân công lao động và lợi ích từ thương mại, họ đã tìm cách thuyết phục các nước khác phải đền đáp lại. Họ đã đạt được một số tiến bộ, nhưng thật không may cho lợi thế so sánh và học thuyết cổ điển, hầu hết các nước khác coi đây như một công cụ để kìm hãm mình ở ngành nông nghiệp. Thương mại tự do trở thành giáo điều và thực tiễn của Anh; hầu hết các nước khác cũng cố thử sức với nó và thấy khó theo nổi. Hoặc coi đó là một cái bẫy của Anh: nếu Albion* lừa dối muốn điều gì, thì đó không thể là thứ tốt lành được.¹⁷

•

Tên cổ của Anh. (ND)

Trong khi đó, nền công nghiệp Anh vươn lên trong bối cảnh thế giới cần những sản phẩm chế tạo giá rẻ. Nếu các quốc gia châu Âu không mua hàng, có thể tìm ra người mua ở các châu lục khác, việc vận chuyển càng được cải thiện đều đặn thì chi phí giao nhận càng giảm. Năm 1851, người Anh lần đầu tiên tổ chức triển lãm quy mô thế giới về thành tựu kỹ thuật và công nghiệp, họ đã nghĩ là để tôn vinh vị thế hàng đầu của mình. Họ có chừa chỗ và trao giải cho các quốc gia khác kém hơn họ, nhưng chủ đề chính vẫn là Anh như công xưởng của thế giới. Và của tương lai: chính kiến trúc của Cung điện Pha lê, từ hội trường đến các gian trưng bày, đã đánh dấu sự chia tay với đá và gạch để chào đón một kỷ nguyên mới của sắt và kính, của ánh sáng và không gian mở, của các hợp phần kiểu mô-đun và làm sạch bằng máy móc. Điều này tương đương với sự chuyển đổi thời trung cổ từ phong cách La Mã nặng nề sang kiểu mái vòm Gothic. (Sự táo bạo đó kéo theo một vài điều bất ngờ. Cung điện đủ lớn để trồng cây; cây đón chim đến đậu; chim để lại vật lưu niệm trên đầu đám đông bên dưới. Phải làm gì đây? Bắn chúng ư? Nhưng làm thế nào để làm điều đó mà không làm vỡ các bức tường và mái nhà bằng kính? “Chim sẻ hay khạc nhổ, thưa Lệnh bà,” vị công tước xứ Wellington nói với Nữ hoàng.)

Thậm chí khi đó, những đám mây nhỏ đã xuất hiện. Một số đối thủ cạnh tranh tiềm năng đã trưng bày các sản phẩm với chất lượng và khẩu vị khó mà cạnh tranh nổi: ví dụ lụa Pháp, đồ gốm Saxon, hoặc rượu vang cổ điển. Nhưng đó là chuyện cũ, hoàn toàn dễ hiểu trong một chế độ mà các kỹ năng được kế thừa, với các ưu đãi tự nhiên và lợi thế so sánh. Khó chịu hơn là những dấu hiệu vượt trội về công nghệ không phải của Anh trong một ngành mà Anh có xu hướng coi mình là độc tôn - sản xuất máy móc và các đồ vật được làm bằng máy. Những dấu hiệu đầu tiên gây rắc rối này là đồng hồ và vũ khí của Mỹ, được sản xuất hàng loạt với các bộ phận gần như có thể hoán đổi cho nhau.18 Năm 1854, chính phủ Anh cử một phái đoàn tới Mỹ để tìm hiểu thêm về “hệ thống Mỹ” này. Thông điệp mang về là đúng vậy, người Anh phải bắt đầu học lại.¹⁹

Càng về cuối thế kỷ càng khó chịu thực sự. Điều này liên quan đến những thay đổi chính trị báo hiệu sự thay đổi trong cán cân quyền lực: Đức đột ngột trỗi dậy thành kẻ thống trị trên Lục địa; nó đánh bại Pháp năm 1870 và sự ra đời của Deutsches Reich;* tham vọng thuộc địa ở châu Phi và Thái Bình Dương; các dự án xây dựng đường sắt và buôn bán ở đế quốc Ottoman, điều mà người Anh coi là mối đe dọa đối với sự sống còn của Ấn Độ; sự ra đi của một Bismarck thận trọng, khôn ngoan và thay thế ông là một vị hoàng đế sô-vanh quen ức hiếp các cố vấn chính trị của ông và căm ghét đám anh em họ người Anh của ông (những mối quan hệ gia đình phiền phức); cuối cùng, quyết định của Đức trong việc xây dựng một lực lượng hải quân mạnh, để thách thức cái quyền mà Chúa đã ban cho Anh: cai trị những con sóng. Ngoài ra, tất cả những điều này đều dựa trên lợi ích kinh tế đáng kể: tăng trưởng nhanh chóng của công nghiệp nặng (sắt, thép, hóa chất); thế mạnh đặc biệt trong các công nghệ mới (điện, hóa chất hữu cơ, đốt trong, động cơ xăng và dầu); một khu vực ngân hàng đặc biệt hỗ trợ cho các doanh nghiệp sản xuất và thương mại; một hệ thống giáo dục cho ra một số lượng lớn các kỹ thuật viên, kỹ sư, và nhà khoa học ứng dụng. Anh có lý do để lo lắng.

•

(Tiếng Đức) đế quốc Đức. (BT)

Với người nghiên cứu về hiệu quả kinh tế, mối lo ngại ngày càng tăng này đặt ra những câu hỏi thú vị. Phải chăng Anh đang thất bại? Phải chăng Anh đang tàn lụi? Nếu vậy, thì là lỗi của ai? Xử lý thế nào? Tin hay không, thì cuộc tranh luận này cũng đã diễn ra hơn một thế kỷ, đúng vậy, và vẫn đang tiếp tục. Tháng 4/1993, Giáo sư Barry Supple của trường Đại học Cambridge đã dành bài phát biểu của mình nhân dịp nhậm chức Chủ tịch Hiệp hội Lịch sử Kinh tế Anh cho câu hỏi về “sự thất bại” mà Anh bị cáo buộc và cho rằng nỗi sợ hãi còn lớn hơn thực tế.²⁰ Tháng 9/1995, một cuộc hội thảo chuyên đề quốc tế đã diễn ra tại Montpellier, Pháp, để bàn về vấn đề tương tự và đi đến kết luận giống vậy. Và vào tháng 5/1997, một nhóm khác được triệu tập kín trong Lâu đài Windsor để thảo luận vấn đề “bá chủ” quốc gia - có bao nhiêu quốc gia trên đời này thì có bấy nhiêu cách hiểu về từ “bá chủ” này. Các đối tượng cần đặc biệt chú ý: Anh vào thế kỷ 19; Mỹ vào thế kỷ 20. Chúng ta còn phải gặm cục xương cũ rích này đến bao giờ?

Mãi mãi. Vì tất cả các loại lý do:

1. Các chuyện gây tranh cãi cho thấy một sự nhầm lẫn hoặc hiểu sai vấn đề - nguyên do dẫn đến sự bất đồng vô tận. Mọi người vẫn hay nói hoặc viết về “tàn lụi.”* Tuy nhiên, Anh rõ ràng đã không tàn lụi theo nghĩa vật chất. Hiện nay nó giàu có hơn 100 năm trước. Thực ra, toàn bộ các nhánh đã teo tóp lại. Ngoài ra Anh cũng bị tàn lụi tương đối: các nước khác, từng nghèo hơn, nay lại vượt qua Anh và trở nên giàu hơn. Tuy nhiên, một thuật ngữ kiểu như tàn lụi tương đối mang tính kỹ thuật, cần được giải thích, thiếu hấp dẫn. Cho nên mọi người nói về tàn lụi và tệ hơn nữa. Các tín đồ đã sử dụng thuật ngữ này để tấn công chính phủ hoặc tầng lớp kinh doanh hoặc cả hai, đôi khi nhằm đạt được lợi ích chính trị. Các nhà phê bình lên án việc sử dụng thuật ngữ như một “sự tàn lụi” - rõ ràng là một cái gì đó xấu xa. Khi làm vậy, họ đã phá hủy một bù nhìn và làm sai lệch cuộc tranh luận.²¹

•

Từ này lặp lại nhiêu lần. Một ví dụ nhỏ: Eatwell, whatever Happened… The Economics of Decline (Bất kỳ điều gì đã xảy ra… Kinh tế học của suy thoái); Gamble, Britain in Decline (Nước Anh trong suy thoái); Pollard, Britain’s Prime and Britain’s Decline (Thời hoàng kim và suy thoái của Anh); Rubinstein, Capitalism, Culture, and Decline (Chủ nghĩa tư bản, văn hóa, và suy thoái); Elbaum và Lazonick, biên soạn, The Decline of the British Economy (Suy thoái của nền kinh tế Anh); Coates và Hillard, biên soạn, The Economic Decline (Suy thoái kinh tế). Lorenz, Economic Decline in Britain (Suy thoái kinh tế ở Anh), bàn đến một nhánh cụ thể.

2. Kinh tế hợp nhất với chính trị. Sự sa sút về sức mạnh kinh tế tương đối (mất thị phần, mất các ngành công nghiệp) có nghĩa là ít quyền lực chính trị hơn, nếu chỉ vì lực lượng vũ trang gây tốn tiền. Anh hôm nay khác xa Anh thời “Rule Britannia” của giai đoạn 1914-1918 hoặc thậm chí 1939-1945. Sức mạnh ấy bắt nguồn từ việc sở hữu vũ khí hạt nhân và mối quan hệ đặc biệt của Anh, chẳng biết có tác dụng gì không, với Mỹ. Giờ đây, việc mất đi của cải tương đối có thể là một khó khăn, nhưng đó chưa phải là nỗi đau của sự bất lực.²² Chủ nghĩa dân tộc là một biểu hiện của bản sắc, và thông qua bản sắc, của nhân phẩm và lòng tự trọng. Khi một quốc gia trở nên nhỏ bé đi, bản ngã của nó cũng bé lại. Khi người ta từng biết tới và được tận hưởng cảm giác về một nước Anh vĩ đại, thì thật khó mà chấp nhận được cảm giác sa sút.

Quan trọng nhất ở đây là vấn đề nhận thức. Một số học giả muốn coi cảm giác mất mát này như một ảo giác - giống như trải nghiệm của các hành khách trên một con tàu đứng im, họ nhìn thấy một con tàu khác đi qua và tưởng mình đang di chuyển theo hướng ngược lại.²³ Ngoài ra, loại cảm giác mất mát này chẳng phải là thứ không thể tránh được khi thấy các cường quốc khác vươn lên hay sao? Thế giới không mãi đứng yên, và sự khuếch tán của công nghệ và công nghiệp sẽ đưa tới những đối thủ mới, và thường là lớn hơn.²⁴ Anh chắc chắn mất vị thế của mình. Nhưng điều đó không xoa dịu được cảm giác mất mát. Nhận thức là chủ quan, và thái độ lãnh đạm của học giả giống như món trứng cá muối nói chung: nó chẳng có gì ngon lành.

Chúng ta được cảnh báo, kêu gọi lòng tự tôn dân tộc là công việc của các chính trị gia. “Nhưng họ đánh lừa chúng ta.” Xét cho cùng, chỉ có thể có một kẻ cầm đầu, chỉ có một kẻ là số một. Vì vậy, “nếu không ở ngôi đầu bảng là thất bại, thì nhiều nước cũng đã giống như Anh…” Nhưng điều đó có giống cảm giác đang mất vị trí đầu bảng hay không? Chúng ta nghe nói, nỗi đau là khủng khiếp nhất đối với những ai vẫn hoài niệm về cái thời tươi đẹp, đặc biệt là quãng thời gian lâu dài khi Anh còn bá chủ. Chứng kiến Mỹ giàu hơn và mạnh hơn là một chuyện. Nhưng còn Pháp và Ý! Hãy hỏi những người hâm mộ bóng đá Anh, đi từ Merseyside và Midlands để xem các trận đấu ở Milan và thấy người Ý sống tốt hơn và hiện đại hơn họ. Tuy nhiên, nỗi đau đó sẽ nguôi ngoai theo thời gian. Chẳng bao lâu sẽ không ai còn sống để mà nhớ nữa. Ngoài ra, số người nghèo tăng lên và tràn ngập cả thế giới. Trong câu lạc bộ các quốc gia công nghiệp tiên tiến, Anh có thể đã tụt xuống hàng thấp hơn, nhưng thử nghĩ xem Anh vẫn còn hơn nhiều Mexico hay Ấn Độ.²⁵

3. Vấn đề có khía cạnh tôn giáo của nó, và không có gì khuấy động sự bất hòa bằng đức tin. Trong chuyện này, chúng ta đang nói về thứ tôn giáo kinh tế, thứ tôn giáo tự do thương mại. Tự do thương mại từ đâu ra? Umm, chẳng bao lâu sau khi Anh cảm thấy sức nóng của cạnh tranh, các nhà sản xuất tại quê nhà đã kêu gọi bảo hộ trở lại. Họ nói, thương mại tự do, có thể từng tốt khi Anh là công xưởng của thế giới, nhưng bây giờ các quốc gia khác có thể sản xuất mọi thứ rẻ hơn, nếu không muốn nói là rất tốt. Hơn nữa, các quốc gia này lại chơi không công bằng. Họ có các loại thuế quan và rào cản khác với hàng nhập khẩu nước ngoài, trong khi Anh mở cửa cho tất cả. Họ trợ cấp cho các ngành công nghiệp của mình, bán (phá giá) hàng hóa của họ thấp hơn giá thị trường trong nước, tham gia vào các tập quán kinh doanh “bất bình đẳng” để giành thị phần. Kết quả là sau đó, một chi nhánh sản xuất khác của Anh thấy mình bị ép vào chân tường, đã buộc phải cắt giảm đầu tư, và đóng cửa nhà máy.

Nhưng thương mại tự do đã trở thành một vấn đề liên quan tới đức tin - đức tin không chỉ ở những lợi ích từ thương mại mà còn là sức mạnh của tiến bộ vật chất và trao đổi quốc tế để tạo ra hòa bình và tình yêu thương. Logic là tính kinh tế, tính hợp lý của lợi thế so sánh. Nhưng niềm đam mê lại mang tính đạo đức. Hãy nghe John Bowring, đại lý bán rong các lợi ích thương mại của Anh, nhớ lại chuyến thăm Đất Thánh (còn nơi nào tốt hơn cơ chứ?) và nói về thương mại, hòa bình, và tình yêu thương:

Mọi người đều cảm thấy thật thỏa mãn khi đi từ phương Tây sang phương Đông, và thấy một trong những người Druse cổ đại mặc bộ quần áo mà các nông dân cần cù của chúng tôi cung cấp cho anh ta. Thật vui sướng khi đến Thành phố Thiêng để rồi được dừng lại trong đoàn lữ hành ở Nazareth - để thấy 4.000 con người và khó có thể tìm được ai đó không sử dụng những tiện nghi hay đồ trang trí mà đất nước bạn mang lại! Hòa bình và công nghiệp đã làm điều này và nhiều điều khác nữa; vì thế hãy yên tâm rằng trong khi nước này đang lan tỏa phước lành, thì cũng đang tạo ra lợi ích, khơi dậy trong tâm trí của những người mà nó phục vụ một tình cảm với mình, và rằng thương mại là một cách phổ biến những điều tốt đẹp và phân phát các phước lành mà chưa ai từng được hưởng trước đó.²⁶

Khi một học thuyết được cho là có tính khoa học thì đức tin ở nó có bớt đi không? Dưới đây là W. S. Jevons, một trong những biểu tượng của nền kinh tế học chính trị Anh, nói vỗ mặt cánh dị giáo trong cuộc khủng hoảng kinh doanh hồi giữa những năm 1880:

Tự do thương mại có thể được coi là một tiền đề cơ bản của kinh tế học chính trị… Chúng ta có thể hoan nghênh cuộc điều tra chân thành về tình trạng thương mại, và nguyên nhân gây ra trầm cảm hiện tại của chúng ta, nhưng chúng ta không thể mong đợi ý kiến của mình về thương mại tự do bị thay đổi bởi một cuộc điều tra như vậy, giống như Hội Toán học hy vọng có các tiền đề của Euclid bị bác bỏ trong quá trình điều tra một vấn đề phức tạp.²⁷

Do đó, những lo ngại về việc Anh mất đi quyền lãnh đạo công nghiệp đã bị nhiều người bác bỏ - bao gồm nhiều nhà kinh tế học - vì họ có thể và đã quen với việc thách thức những điều thiêng liêng.

4. Một nền kinh tế phát triển nhờ xuất khẩu đang mất đi thị trường xuất khẩu của nó. Để đối phó với các công đoàn lao động và áp lực chính trị, chính phủ Anh đã trợ cấp và xã hội hóa các ngành dự phòng xưa kia - sắt thép, dệt vải bông, than đá. Nhưng chúng không tăng trưởng. Chỉ toàn là lao động bán thất nghiệp, những tập quán cũ kỹ, và sự sa sút đầy đau khổ.

Đối với các công nghệ và sản phẩm chế tạo mới, umm, công việc đang mở ra số dây chuyền sản xuất ít hơn. Nhà sử học kinh tế Cambridge J. H. Clapham đã chỉ ra rằng sự thay đổi như vậy là bình thường: khi các chi nhánh đóng cửa, mọi người sẽ phải ra đi và chuyển đến “một số nghề mở rộng, ví dụ như làm sôcôla hay hát hợp xướng.” Ông nói điều này vào năm 1942; nếu có thể nhìn trước được tương lai, hẳn ông sẽ nói về Beatles. Vấn đề với các món đặc sản đó là một số món mang tính đặc thù về văn hóa và không đem đi xa được, chí ít là không phải mọi nơi. Ví dụ, một số người, không thích sôcôla của Anh - quá nhiều sữa, quá ngọt. Nhưng nó lại hợp với khẩu vị người Anh, trẻ em thích nó, và bán được ở các siêu thị Mỹ. Không có gì để tranh cãi.

Quan trọng hơn, các dây chuyên sản xuất mới này có thể không mang lại giá trị kinh tế và xã hội giống như những công việc cũ. Đó là điểm cơ bản trong lập luận của Chamberlain. Barry Supple nói lập luận ấy là không rõ ràng, “Phải chăng sản xuất thuốc lá hay xe tăng thường hữu ích hơn cung cấp y tá hoặc nghệ sĩ violin?” ông đặt câu hỏi, đưa ra các lựa chọn và mời gọi một câu trả lời “không.” Các so sánh khác - ví dụ ô tô hoặc máy tính so với phim ảnh hoặc nghệ sĩ saxophone - có thể sẽ gợi ra câu trả lời “có,” dù không phải với tất cả.²⁸ Nhiều sản phẩm mới này không có cùng trình độ tay nghề, kiến thức, và những công việc lương cao như ở các mặt hàng công nghệ cao. Tất cả những điều này đặt ra một câu hỏi cơ bản: phải chăng một số hoạt động có hiệu quả hơn các hoạt động khác? Giới kinh tế học bị chia rẽ sâu sắc về điều này, nhưng các nhà tân cổ điển sẽ nhấn mạnh rằng 1 đô-la mua hamburger cũng giống như 1 đô-la mua chip máy tính; hoặc theo thuật ngữ của Ricardo, giá trị của 1 pound rượu vang Porto cũng bằng giá trị của 1 pound bông do máy kéo. Những người bất đồng chính kiến, lạ thay, lại bị kẹt giữa logic và trực giác, chỉ dám thì thào phản đối.

5. “Phải chăng Anh dưới thời Victoria đã thất bại?” - một câu hỏi được đặt ra. Đó là tiêu đề của một bài báo trong đó coi thất bại nghĩa là làm kém hơn hành vi hợp lý được cho phép.²⁹ Phải chăng doanh nhân Anh đã bỏ lỡ cơ hội kiếm nhiều tiền hơn vì thiếu phẩm chất, kiến thức, hay tính hợp lý? Câu trả lời của nhà kinh tế học lịch sử (“nhà sử học kinh tế mới”) là không: nếu Anh làm kém hơn một số nước khác, ví dụ trong sản xuất than hoặc thép hoặc bông, thì là vì nó không thể làm tốt hơn. Trữ lượng than không đủ dày; quặng sắt tốt hơn có thể chờ sau khi quặng cũ kém hơn được sử dụng hết; máy kéo sợi nhanh hơn không phù hợp với sợi của Anh. Trong cạnh tranh, tất cả phải hướng tới thứ tốt nhất trong những thứ tốt nhất mà thế giới có thể có.

Đúng là các đối thủ nước ngoài giờ đây có máy móc chạy nhanh hơn và tốt hơn. Nhưng đồ mới không phải lúc nào cũng rẻ hơn, ít nhất là ở giai đoạn đầu. Đừng bao giờ đánh giá thấp sự kiên trì và khéo léo của các thiết bị cũ, nơi những cú chạm và kỹ năng đôi tay đóng một vai trò nay đã bị mất đi với sự tự động hóa. Ngay cả khi thiết bị của Anh đã già cỗi, không phải cứ thay thế máy móc là xong. Những chiếc máy cũ này đã phải bỏ tiền mua, và lợi nhuận ròng chúng đem lại có thể cao hơn một thiết bị mới. Máy mới có thể hiệu quả hơn, nhưng nó vẫn phải khấu hao.

Và còn có một số thứ vượt ra khỏi tầm kiểm soát của doanh nhân. Ví dụ, chi phí ngoài (chi phí liên quan) ở Anh lớn hơn, do đường ray tương đối hẹp, toa chở hàng nhỏ, cầu thấp, đường hẹp, quanh co. Những công trình và thiết bị này được xây dựng trước đây là để tiết kiệm vì khối lượng vận chuyển nhỏ. Giờ đây, chúng làm giảm quy mô nền kinh tế và làm hại đến sản xuất hàng loạt. Tương tự, Anh đã phát triển một hệ thống các nhà môi giới ăn hoa hồng và nhà phân phối đa ngành giữa nhà sản xuất và khách hàng tiềm năng.³⁰ Các thỏa thuận này đã từng thúc đẩy sự phân công lao động. Bây giờ chúng lại cản trở các giao dịch lớn. Một số doanh nghiệp Anh đã tìm ra cách khắc phục những nút cổ chai này, nhưng rất ít.

Trớ trêu thay, nhiều thay đổi trong sản xuất được coi là không cần thiết và không đem lại lợi nhuận trước năm 1914 lại được thực hiện sau chiến tranh - mọi thứ có thời điểm của nó. Chúng đến quá muộn.* Và khi có bằng chứng về các biện pháp khắc phục chậm trễ trong nhiều thập kỷ kể từ Thế chiến II, người ta có khuynh hướng coi căn bệnh của Anh như một ca chậm trễ, một chứng táo bón kinh doanh.

•

Như vậy, Clapham nói về những cải tiến trong công nghệ sắt và thép: “Song thật khó để tin rằng một quá trình được sử dụng rộng rãi vào năm 1925 và 1913 lại không thể sử dụng để tạo ra lợi thế hơn vào năm 1901 và trước đó” - Economic History (Lịch sử kinh tề), III, 148.

Đối với những người bênh vực hiệu suất của Anh - hãy gọi họ là những người lạc quan vì họ nhìn mọi thứ trong sự tươi đẹp nhất - bằng chứng về “thị phần giảm, quy mô hoạt động [giảm], cường độ vốn [thấp hơn], vốn ban đầu [cũ] và năng suất lao động trung bình” không thể hiện “sự lạc hậu về kinh doanh.”³¹ Cũng không có bằng chứng về sự chậm trễ. Họ nói, tại sao lại chú trọng nhiều như vậy đến các ngành công nghiệp dự phòng cũ: bông, sắt thép, hóa chất? Những ngành này sản xuất hàng hóa trung gian. Còn ngành công nghiệp tiêu dùng thì sao? Không được tính ư? Công việc của một nền kinh tế là làm cho mọi người hạnh phúc, không phải để thực hiện “những kỳ tích thống kê.”³²

Vì vậy, những người lạc quan bác bỏ các số liệu về tiêu thụ bông, sản xuất sắt, sản lượng axit sulfuric. Quá xấu hổ. Thay vào đó, họ đưa ra các cách thức thống kê về tổng sản phẩm và năng suất - “chắc chắn là một tiến bộ lớn” so với những dữ liệu “mang tính vụ việc” cho “một số ít ngành công nghiệp được lựa chọn.”³³ Những con số tưởng tượng này trước hết đã gây ấn tượng sâu sắc cho các nhà sử học kinh tế, và sau đó là những sử gia nói chung, vốn cảm thấy có nghĩa vụ phải chấp nhận giá trị bề mặt của chúng. Những con số có vẻ rất chính xác (một hoặc hai chữ số thập phân) và kịp thời, như một số chuyên gia đo lường đã khẳng định.

Tuy nhiên, khi tất cả đã xong xuôi, dữ liệu cũ về các nhánh riêng lẻ, dựa trên các biện pháp trực tiếp, lại trở nên chính xác và đáng tin cậy hơn hẳn cách tính gộp chung, khi các chuyên gia đo lường thừa nhận tưởng tượng của họ đang chống lại họ. Điều này xảy ra ngay sau khi Anh mất quyền lãnh đạo trên diện rộng dưới thời Victoria và Edward, bao gồm cả thời kỳ sau Thế chiến I. Hiện nay, đối với thế kỷ 20, các ước tính so sánh về năng suất, giống như dữ liệu công nghiệp, kể câu chuyện về việc Anh mất vị trí. Và giờ đây, đột nhiên, những người lạc quan lại cảnh báo độc giả về sự thiếu tin cậy của các dự báo vĩ mô - của “tính mong manh trong các tính toán,” của “các sai sót và thiếu chính xác trong đo lường” và “dung sai rất lớn”; và cảnh báo rằng những con số tổng hợp quốc gia là một “cơ sở mong manh” để xây dựng các lý thuyết về hiệu suất của Anh.³⁴ Một người rất hay nói có, trung thành với lý thuyết, còn chẳng thèm bận tâm: anh ta đơn giản là bác bỏ những tính toán về năng suất cao hơn ở các nước khác (ví dụ Mỹ), coi đó là mấy thứ số liệu vớ vẩn hoặc không đáng tin: tại sao những khoảng trống lớn như vậy lại có thể tồn tại dai dẳng?³⁵

Nhưng dĩ nhiên, chúng vẫn tồn tại. Có điều là chúng không dai dẳng. Biên niên sử về cạnh tranh cho thấy toàn bộ các ngành công nghiệp quốc gia đang lê lết và héo úa - không phải doanh nghiệp này hay doanh nghiệp khác, mà là toàn bộ ngành công nghiệp.* Đôi khi, học được bài học, các thành viên cuối cùng của ngành sẽ chuyển hướng, thường là theo kiểu lao động rẻ hơn; đó là một sự thông minh, nhưng cũng dễ dàng, và là bằng chứng về tính hợp lý hơn là tính kinh doanh. Và đôi khi, như ở Anh và Hà Lan trước đây, doanh nhân nghỉ hưu với lợi tức, cổ tức, tiền thuê nhà, và sự an nhàn. Đó cũng là bằng chứng về tính hợp lý hơn là kinh doanh. Có thể hiểu được lựa chọn này: kinh doanh nghĩa là vất vả và mạo hiểm; ai mà muốn cơ chứ?

•

Sau hậu quả của Thế chiến II, các xưởng đóng tàu của Anh đã chiếm hơn một nửa tổng trọng tải sản xuất trên thế giới - 1,3 triệu tấn vào năm 1950. Đây là những trường hợp ngoại lệ được thừa nhận, vì hầu hết các đối thủ cạnh tranh tiềm năng đã bị đánh bại bởi chiến tranh. Trong 1/4 thế kỷ sau, một giai đoạn chứng kiến sự ra đời của các loại tàu hoàn toàn mới (ví dụ tàu chở dầu khổng lồ) và mức tăng trưởng nhanh chóng của ngành, sản lượng của Anh vẫn đứng yên, và sau đó trong 12 năm (1975-1987) đã lao dốc 96%. Sạch sẽ. E. Lorenz, Economic Decline in Britain, chương 4, trong khi chỉ ra các chính sách bảo hộ và trợ cấp ở nước ngoài, đã lưu ý “sự thất bại của các nhà đóng tàu Anh được hưởng lợi từ… công nghệ năng suất cao” và những phương pháp tổ chức sản xuất tốt hơn, sau này do “thiếu niềm tin giữa lao động và quản lý” (các trang 90-91). Xem thêm D. Thomas, “Shipbuilding” (Đóng tàu), trong Williams và cộng sự, Why Are the British Bad? (Tại sao người Anh lại xấu?) các trang 179-216.

6. Tinh thần doanh nhân có quan trọng không? Một số người cho rằng có, nhưng điều đó phụ thuộc vào tăng trưởng. Bởi lý do này, tinh thần doanh nhân của Anh bị tác động bởi cơ hội và sự mở mang. “Vì [Anh] đã có một nhà máy công nghiệp lớn, gồm nhiều chi nhánh đáp ứng được nhu cầu đặt ra trong mấy thập kỷ 80 và 90, nên động lực lắp đặt công suất mới và cơ hội thử các phương pháp mới đã bị hạn chế.³⁶ Vì vậy, chúng tôi đã thay đổi chậm: tại sao phải vội vàng lắp đặt đường dây điện nếu đã có một nguồn cung cấp ánh sáng tuyệt vời từ khí đốt? (Câu trả lời là: Điện tốt hơn và an toàn hơn, nhưng ít lãng mạn hơn; và cũng linh hoạt hơn nhiều.) Đặc biệt là nếu chính quyền thành phố đã bỏ một đống tiền vào sản xuất và phân phối khí đốt.³⁷ (Chi phí liên quan và quyền lợi nhiều hơn).

Nhưng Anh không phải là thị trường duy nhất cho nền công nghiệp Anh. Nó gửi phần lớn sản phẩm của mình ra nước ngoài, như chúng ta đã thấy, và nhu cầu nước ngoài đi đôi với sự tăng trưởng sẽ đón nhận những kẻ nhanh chân và thông minh hơn. Như một người nghiên cứu về sự rút lui của Anh ở châu Á đã nói: “Ví dụ, chẳng có gì là không thể tránh khỏi, trong thực tế thì thị phần nhập khẩu của Anh vào Hồng Kông và Singapore giảm trong thời kỳ 1960-1980 từ 11,3% xuống 4,9% và từ 8,9% xuống 3,0%, trong khi thị phần nhập khẩu của Nhật Bản vào hai nền kinh tế đó tăng từ 16,1% lên 23% và từ 7,3% lên 18,8%. Doanh nghiệp Nhật Bản cung cấp những gì mà hai nền kinh tế phát triển nhanh chóng này cần; doanh nghiệp Anh thì không.”³⁸

Vậy là, “chẳng có gì là không thể tránh khỏi”; thế mà vẫn có người cho rằng doanh nghiệp, giống như con người, đang bị chứng xơ vữa động mạch. Điều này một phần là do con người tạo ra chúng bị lão hóa. Thừa kế quyền kiểm soát là một quá trình khó khăn và gây ra ganh ghét, làm người trong cuộc đấu với người ngoài cuộc, một số người trong cuộc đấu với nhau, xương máu đấu với tài năng, xương máu đấu với xương máu, tài năng đấu với tài năng. Những quyết định liên quan đến việc lựa chọn sản phẩm và phương pháp sản xuất là những thứ bị ảnh hưởng nhất. Ở đây người Anh đã chậm trễ trong việc khai thác các lĩnh vực và cách làm mới, thay vì thế lại nhấn mạnh việc vừa làm vừa học, trong cửa hàng và trên ghế nhà trường. Việc học nghề kiểu này có những điểm tốt và thành công của nó, nhưng đó cũng là cách tốt nhất để bảo tồn cái cũ và bỏ lỡ các khả năng đổi mới.

Cả giới sử gia lẫn người đương thời đều chỉ ra rằng những thiếu sót về công nghệ và khoa học như vậy là nguyên nhân chính dẫn đến việc Anh mất quyền lãnh đạo. Những người lạc quan theo kiểu “đo lường” đã vặn lại bằng cách bênh vực cho hiệu suất của Anh ở các ngành công nghiệp cũ như bông và thép - các mặt hàng chủ lực đã khiến Anh trở thành công xưởng của thế giới. Nhưng còn các ngành chế tạo mới, các ngành công nghiệp của cách mạng công nghiệp lần thứ hai thì sao? Trở lại năm 1965, một nhà sử học kinh tế ở Cambridge đã kêu gọi các học giả vượt ra ngoài đám “gang và tất bông” và chú ý hơn đến xà phòng, bằng sáng chế y học, thực phẩm sản xuất hàng loạt, và kỹ thuật ánh sáng, “việc sản xuất năng động của những doanh nghiệp mạnh mẽ và có thực lực như bất kỳ tiền nhiệm nào.”³⁹

Vô ích; những người bênh vực cho doanh nghiệp Anh chẳng làm được gì mấy với các câu chuyện thành công này vì trên thực tế chúng quá ít và nhỏ lẻ. Cách mạng công nghiệp lần thứ hai là phát súng tịt. Thất bại nghiêm trọng nhất là việc xóa bỏ ngành công nghiệp hóa chất hữu cơ đa năng (thuốc nhuộm, nhựa, dược phẩm). Ở đây, Anh thực sự là nhà tiên phong và lãnh đạo, với thế mạnh về nguyên liệu thô chủ đạo (nhựa than đá) và về nhu cầu (ngành dệt may), nhưng lại thua Đức, Thụy Sĩ, thậm chí cả Pháp vì thiếu kiến thức, trí tưởng tượng, và doanh nghiệp.⁴⁰ Giới quản lý không quan tâm đến việc nghiên cứu mang tính hệ thống. R. J. Friswell, một nhà hóa học công nghiệp hồi đầu thế kỷ (năm 1905), đã nuối tiếc nói rằng những người phụ trách ngành công nghiệp hóa chất “đã nhìn nhận mọi khám phá [khoa học] này một cách biệt lập và thiếu kết nối theo bất kỳ cách nào… rằng chúng chỉ là các may mắn.” Chẳng có gì phải băn khoăn khi người nhập cư nước ngoài lại đóng vai trò quan trọng - những doanh nhân theo đuổi cơ hội. Do đó, Ivan Levinstein, một người Do Thái nhập cư và vì thế cũng là người ngoài, vào năm 1886 đã phàn nàn về sự bỏ bê với các ngành công nghiệp mới, không phải chủ lực, “không coi trọng ngành công nghiệp hóa chất… thiếu mọi sự kết nối chặt chẽ hoặc tương tác giữa nhà khoa học và nhà sản xuất.”⁴¹

Ở đây có thể thấy rõ mức độ thoái lui của người Anh. Trong những ngành mới này, các nước công nghiệp cùng nhau bắt đầu, và nội dung khoa học cao độ của những đổi mới này đảm bảo rằng kiến thức và kỹ thuật sẽ được lan truyền nhanh chóng. Cơ hội của Anh cũng tốt và thậm chí là tốt hơn các quốc gia khác. Anh cũng không phải là nước lạc hậu về khoa học như Pháp vào thế kỷ 18. Nhưng giống Pháp trước đó, Anh của các thế kỷ 19 và 20 quan tâm nhiều đến khoa học thuần túy hơn là ứng dụng của nó.⁴² Một phần khó khăn nằm ở hệ thống trường học Anh: các nước Lục địa coi các thiết chế khoa học và kỹ thuật là một vấn đề chính sách, trong khi Anh lại để cho loại hình giáo dục này phát triển như cỏ dại và coi nó, một khi đã tươi tốt, như một người bà con nghèo khó của trường phổ thông và trường đại học “đúng nghĩa.”*

•

Một khía cạnh của cách tiếp cận đa nguyên, bán tự do này là sự xuất hiện của các lớp học buổi tối, nhiều lớp trong đó dành cho công nhân muốn nâng cao kiến thức và kỹ năng. Những khóa học này có từ thời các giảng viên lưu động của thế kỷ 18 và dự định bù đắp thiếu sót của hệ thống trường học thông thường. Một số người cho rằng chúng có ích, thậm chí đủ để bù đắp. Tôi không đồng ý: các lớp học buổi tối tự nguyện cho người đi làm mệt mỏi không thay thế được cho lớp học toàn thời gian, chuyên nghiệp, tập trung, thi cử nghiêm ngặt, chương trình học liên tục.

Một số người giải thích thiếu sót này là do các yếu tố ngoại sinh, đặc biệt là văn hóa. Họ cố tìm cách giải thích sự rút lui của Anh khỏi quyền bá chủ là do chiến thắng của quan điểm bài kinh doanh, bài vật chất và những hậu quả tiêu cực của nó đối với tuyển dụng.⁴³ Các giáo viên, nhà thơ, đàn ông và đàn bà có học, và trí thức - những người lên tiếng và sắp xếp các giá trị - đã nuôi dưỡng một cảm giác khinh miệt đối với cửa hàng và văn phòng. Vấn đề ở đây là phải vượt lên vật chất để tới những thứ cao sang hơn. Thói giả tạo ấy tìm thấy sự cộng hưởng đặc biệt trong đám thượng lưu già, thấy mình phải chen lấn với lũ dơ dáy mới đến, và dĩ nhiên trong lũ dơ dáy mới đến ấy, cũng có những kẻ muốn tẩy sạch mình.⁴⁴ Thái độ kênh kiệu là sự trả thù của kẻ kiêu căng và là trò bịp của kẻ tham vọng.

Những người khác thì phản đối bằng cách chỉ ra thái độ tương tự ở các nước khác. Chắc chắn Đức cũng nuôi dưỡng những thành kiến bài tư sản. Toàn châu Âu cũng vậy. Riêng về điều này, Anh thoát khỏi những thành kiến lỗi thời này so với các nước xung quanh. Tuy nhiên, người ta có thể tranh luận rằng khi công nghiệp tụt hâu, Anh tỏ ra dễ bị tổn thương hơn và dễ bị khuất phục hơn, sức đề kháng của nó bị thất vọng làm cho cạn kiệt.

Để Anh thế kỷ 20 có thể trụ lại với những gì còn sót, không cần gì khác ngoài một cuộc cách mạng công nghiệp mới: đổi mới và dám nghĩ dám làm trong các ngành điện tử, dược phẩm, quang học và thủy tinh, động cơ và mô-tơ. Một số ít công ty đã bắt đầu và có được những dây chuyền này. Mấy công ty như ICI, Pilkington, Glaxo, Courtauld, Dunlop, tất cả đều chứng kiến sức mạnh thương mại của sự đổi mới. Nhưng những ví dụ này đã không lây lan. Trong các thập kỷ sau Thế chiến II, Anh (cùng với Mỹ) đã tụt lại trong câu lạc bộ các quốc gia công nghiệp tiên tiến (xem Bảng 26.1).

Những khác biệt này có ý nghĩa gì về mặt dài hạn? Tỉ lệ tăng trưởng 2,8% mang lại mức tăng gấp 16 lần trong suốt một thế kỷ, so với 2.200 lần với tỉ lệ hằng năm là 8%. Đó là sức mạnh của lợi ích kép. Tất nhiên, không nước nào có thể duy trì mức tăng 8% mỗi năm trong một thế kỷ, vì bị kìm hãm bởi các mối quan hệ, các cú đảo ngược tình cờ, các đợt suy giảm theo chu kỳ, các thay đổi trong chính phủ, cạnh tranh, và một loạt thành công. Ngay cả Nhật Bản cũng đã có những lúc bị tụt hậu về bất động sản và ngân hàng; trong khi đồng yên tăng giá, nhu cầu đối với các sản phẩm chế tạo của Nhật Bản bị đóng băng. Trái lại, ngành công nghiệp Anh, dựa vào dầu mỏ Biển Bắc, sự nồng hậu với doanh nghiệp nước ngoài, và cuộc đụng độ của Margaret Thatcher với các chủ tịch công đoàn, đã có sự khởi sắc từ những năm 1980.*

•

Và thậm chí còn sớm hơn theo một số tính toán. Ước tính tăng trưởng hằng năm về giá trị gia tăng mỗi giờ trong sản xuất, giai đoạn 1950-1990, cho thấy Nhật Bản ở mức 7,4%, Pháp ở mức 4,9, Đức ở mức 4,5, Anh ở mức 4,1, Mỹ ở mức 2,6 - Eaton và Kortum, “Engines of Growth” (Động cơ tăng trưởng), trang 6. Kể cả khi cho phép lỗi, nhưng đúng là chúng ta không thấy dấu hiệu suy thoái; thay vào đó, có sự hội tụ rõ ràng.

Cuối cùng là về Mỹ. Vào cuối Thế chiến II, khi tất cả các đối thủ công nghiệp bị vùi trong đống đổ nát, Mỹ đã chiếm phần lớn sản phẩm công nghiệp thế giới. Năng suất lao động của nước này vào năm 1950, sau một vài năm dọn dẹp và một khởi đầu mới ở Đức và Nhật Bản, đã tăng gấp đôi so với năng suất của các nền kinh tế tiên tiến nhất thế giới, và vẫn cao gấp đôi vào năm 1960.⁴⁵

Bảng 26.1: Tỉ lệ phần trăm tăng trưởng hằng năm theo quốc gia, giai đoạn 1950-1987

Năng suất lao động GDP trong ngành chế tạo

Nhật Bản

7,9

8,0

Đức

4,6

4,3

Anh

2,5

2,8

Mỹ

3,2

2,6

NGUỒN: Porter, Comparative Advantage (Lợi thế so sánh), các trang 279-280.

Không nước nào có thể kỳ vọng giữ được vị trí dẫn đầu như vậy vô thời hạn. Các nước theo sau cũng đạt được những tiến bộ khác nhau bằng cách nắm bắt công nghệ tiên tiến nhất. (Đó là ý nghĩa của việc bắt kịp.) Từ năm 1950 trở đi, năng suất lao động trung bình của các đối thủ này đều đã đuổi kịp Mỹ: 1,82% một năm từ năm 1950 đến 1973; 1,31% từ năm 1973 đến 1987.⁴⁶

Những con số này nói lên điều gì? So sánh quốc tế mang tính tùy tiện và thường mâu thuẫn, do vậy không rõ vào khoảng năm 1990, liệu Mỹ đứng thứ nhất hay thứ ba thế giới về thu nhập trên đầu người, liệu Mỹ có duy trì tỉ lệ tăng năng suất thấp hơn, liệu các nền kinh tế tăng trưởng nhanh khác, cộng với một số nước mới nổi, có hội tụ với Mỹ hay trên đường vượt qua Mỹ.* Các vấn đề này càng trở nên rối rắm bởi tình hình đầu thập kỷ 1990: người Nhật Bản vật lộn với suy thoái, trong khi kinh tế Mỹ tiếp tục tăng trưởng. Có lẽ đã đến lúc “phép lạ” của người Nhật Bản chấm dứt.*

•

Từ năm 1960 đến 1973, tổng năng suất nhân tố của Mỹ (tức là, mức tăng năng suất sau khi tăng vốn và lao động đã được khấu trừ) tăng 1,5% mỗi năm, so với 6,3% của Nhật Bản. Cú sốc dầu mỏ năm 1973 đã tác động mạnh đến Nhật Bản, làm giảm tăng trưởng TFP xuống 1,5% giai đoạn 1973-1979, 2% 1979-1988. Nhưng TFP Mỹ thực sự đã chuyển sang âm giai đoạn 1973-1979, tăng lên dưới 0,5% trong 1979-1988 - Hart, “Comparative Analysis” (Phân tích so sánh), trang 207.

•

Không có gì nguy hiểm hơn việc xây dựng các dự báo dựa trên năm trước (hoặc quý trước). Nhật Bản dường như đang khá hơn vào năm 1996; nhưng xem Wall St. 20/6/1996, trang A-13: “Mặc dù có chút tăng trưởng, Nhật Bản vẫn chưa lấy lại phong độ.”

Không cần lo lắng. Dữ liệu của Mỹ vẫn ghi nhớ các cuộc rút lui trước đó của Hà Lan và Anh: mất thị phần trong ngành chế tạo; lãng phí các ngành còn lại; thuê mới trong các công việc dịch vụ, thường là với mức lương thấp hơn; sự phân cực trong thu nhập.⁴⁷ Mặt khác, tỉ lệ thất nghiệp của Mỹ vẫn thấp (thấp hơn châu Âu, nhưng không phải Nhật Bản), và Mỹ tiếp tục thống trị các dây chuyền sản xuất mới, trong đó có các ngành sản xuất công nghệ cao gắn với máy tính (phần mềm và cứng), khiến có lý do để tự tin (hay hy vọng?). Một báo cáo mới lập luận rằng, trong khi người Mỹ tiết kiệm ít hơn (15% thu nhập so với 33% ở Nhật Bản), họ lại sử dụng khoản tiết kiệm của mình hiệu quả hơn; năng suất vốn ở Đức và Nhật Bản được xem là chỉ bằng 2/3 mức độ của Mỹ. Do đó “chúng ta có thể chi nhiều hơn cho đầu tư từ thu nhập hiện tại của mình mà không sợ ảnh hưởng tới mức sống trong tương lai.”⁴⁸ Tương tự, mặc dù hiệu suất chế tạo ở Nhật Bản là tuyệt vời, nhưng năng suất tổng thể lại thấp hơn đáng kể (bằng 55% của Mỹ), vì nông nghiệp thì được nâng niu còn khu vực dịch vụ bị quá tải về nhân công, phân tán cao, và cạnh tranh kém. Toàn bộ hệ thống được thiết kế để tạo ra và duy trì quyền lợi cá nhân, và càng tệ hơn cho người tiêu dùng. Trong khi đó, đồng yên được định giá quá cao, và các so sánh quốc tế dựa trên tỉ giá hối đoái vẫn thiên về phía Nhật Bản một cách lố bịch. Thực tế lại rất khác. Nhà ở của người Nhật Bản rất mong manh và không gian khan hiếm đến nỗi thường thì việc phá bỏ một ngôi nhà và xây dựng lại còn dễ hơn việc đi tìm một chỗ ở tốt hơn. Tất nhiên, trừ phi ai đó sẵn sàng chuyển ra vùng ngoại ô mênh mông và hằng ngày phải đi làm khá xa.

Vậy là có một bức tranh hỗn hợp. Theo quan điểm của các nhà kinh tế học, chưa bàn tới mấy học giả tự phong, nhà báo, và chính trị gia, chúng ta có đầy tạp âm. Sự chia rẽ này về quan điểm, bản thân nó khiến người ta phải khựng lại; vì nó gợi nhớ cuộc tranh luận kéo dài cả thế kỷ về hiệu suất của Anh. Liệu có kiểu chối bỏ tình trạng sa sút? Phải chăng bằng chứng nhiều đến mức mỗi quan điểm đều có thể tìm thấy thứ nó muốn? Hay toàn bộ vấn đề về sự lãnh đạo hiện nay không còn thích hợp nữa? Có phải giờ đây chúng ta đã bước vào một kỷ nguyên mới của doanh nghiệp toàn cầu, đến mức quốc tịch không còn quan trọng nữa?

Không hẳn.

SỰ TRỖI DẬY VÀ SỤP ĐỔ CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP Ô TÔ ANH

Việc phát minh ra ô tô đáng ra phải thúc đẩy nền công nghiệp Anh. Không nước nào có truyền thống chế tạo máy móc và kỹ thuật lâu như Anh; không nước nào lại tập trung nhiều công nhân kim khí lành nghề như Anh. Nhu cầu tiềm năng rất tốt. Mức thu nhập của Anh đứng đầu toàn châu Âu, và vương quyền cũng như tài sản của Anh tạo ra những thị trường được bảo hộ ở nước ngoài. Song, Anh lại chậm chạp trong việc phục hồi và chỉ biết đứng đó nhìn trước hết là Pháp và sau đó là Mỹ dẫn đầu. Năm 1913, chỉ có một chiếc ô tô của Anh ở trong số 10 sản phẩm hàng đầu của Mỹ và Anh - mẫu Maxwell, ở vị trí thứ sáu với 17.000 chiếc, so với 202.667 chiếc của Ford.⁴⁹

Do đường sá hẹp và quanh co, nên các nhà sản xuất xe hơi của Anh muốn tập trung vào những chiếc xe nhỏ. Một số đã làm vậy; nhưng trước đó, ngành công nghiệp đã chuyển sang những mẫu xe lớn, đắt tiền, thu hút các khách hàng giàu có hơn (nhiều người có lái xe riêng) và mang lại lợi nhuận lớn hơn trên mỗi chiếc. Kết quả là, ngành công nghiệp có đặc trưng gồm nhiều mẫu xe (198 mẫu năm 1913), chạy được quãng ngắn, và kỹ thuật tốn kém, với nhiều sự điều chỉnh và tháo lắp. Một số nhà quan sát cho rằng các nhà sản xuất ô tô đã đánh giá thấp nhu cầu. Tờ The Times nói hồi năm 1912: “không hãng nào… có quy mô kinh doanh phù hợp để xây dựng một nhà máy đủ lớn nhằm sản xuất ra những chiếc xe nhỏ với số lượng đủ để làm cho sản phẩm thực sự rẻ.”⁵⁰

Thế chiến I và việc Ford cho ra đời công nghệ lắp ráp dây chuyền tại Mỹ đã buộc ngành công nghiệp Anh phải thay đổi. Các công ty Anh bèn mua về những máy móc hạng nặng và bắt đầu chuẩn hóa các mẫu xe, dù chỉ là thăm dò, kiểu như nhúng chân vào nước lạnh. Đó là công đoạn còn dễ dàng. Họ thấy khó có thể theo kịp người Mỹ trong việc tăng mặt bằng lương để mua được sự hợp tác của người lao động. Không gì bằng tiền để xoa dịu nỗi khổ sở của việc lao động nhanh hơn và kỹ thuật tiết kiệm nhân công. Khi Herbert Austin (của hãng Austin Motors) đến thăm các nhà máy Ford sau Thế chiến I, ông bị ấn tượng mạnh nhất trước màn trình diễn làm việc “đầy năng lượng,” sự hối hả và nhộn nhịp, mà ông cho là nhờ có “sự đa dạng của các chủng tộc làm thuê” (một cuộc cạnh tranh liên chủng tộc?) và áp lực của dòng chảy dây chuyền. “Tôi đã thấy các cửa hàng Ford nổi tiếng… điều mà tôi quan tâm và khiến tôi ngạc nhiên là cách thức mà trong đó mọi người dường như đang cố gắng làm hết sức mình.”⁵¹

Giới quản lý Anh không muốn hội đồng quản trị có mức lương cao hơn. Họ thích nhắm tới mục tiêu và thưởng cho những lao động có năng suất cao hơn. Vì vậy, theo tập quán, chủ thuê lao động đề xuất lương theo sản phẩm. Điều đó cũng có chút ích lợi, nhưng lại đem tới một bất lợi nghiêm trọng: họ đẩy nhịp điệu công việc sang người lao động. Giả định tốt, hợp lý là lương theo sản phẩm sẽ khiến người lao động tối đa hóa năng suất, mà trong một số trường hợp thì đúng là như vậy. Nhưng nó cho phép những người khác đặt ra tốc độ mà cả nhóm hoặc cả đội đều thấy thoải mái và đều được thưởng. Cả nhóm sẽ chỉ nhanh như thành viên chậm nhất của nhóm.

Thật là trớ trêu! Vào thế kỷ 18, người Anh đã phát triển hệ thống nhà máy và giám sát công nhân để đối chọi lại đám công nhân độc lập trong các hộ gia đình. Bây giờ họ lại cho phép một hệ thống công nhân độc lập như thế xuất hiện trong nhà máy của mình.

Thế là người Anh đã hy sinh năng suất vì tập quán và chủ nghĩa cá nhân, và cảm thấy đầy đạo đức khi làm thế. Một người Anh từng chê phương pháp của Mỹ là “phương pháp bầy đàn.” Rõ ràng là, việc dàn xếp tiền lương, giống như phương thức sản xuất, là khác nhau giữa các nhà sản xuất xe hơi, nhưng nói chung, giới quản lý Anh coi các hệ thống tiền thưởng như một cách để tiết kiệm về quản lý. (Đừng bao giờ đánh giá sở thích nhàn rỗi của giới chủ thấp hơn của công nhân.) Về lâu dài thì đây là một nền kinh tế sai lầm. Sau Thế chiến II, khi ô tô nước ngoài xâm chiếm thị trường Anh, giới chủ đổ lỗi cho người lao động vì thiếu chăm chỉ và chú ý, còn người lao động lại đổ lỗi cho giới chủ vì thiếu năng lực và quan tâm. Cả hai đều đúng.⁵²

Tính theo quy mô của hiệu suất lao động, hệ thống Anh nằm ở mức thấp, Mỹ và Đức tốt hơn đáng kể, Nhật Bản giỏi nhất. Lương theo sản phẩm và tiền thưởng trong một thế giới đổi mới nhanh chóng và cạnh tranh sâu sắc dễ dẫn tới xung đột. Mọi thay đổi trong công việc và tốc độ đều là cái cớ cho sự bất đồng; mọi vụ dàn xếp đều là nguồn cơn cho nỗi thất vọng; mọi điều đạt được đều là quyền cá nhân thiêng liêng; mọi mất mát phải được bù đắp ít nhiều; và chẳng ai quên bất cứ điều gì. Các số liệu thống kê về đình công không u ám, nhưng cũng chẳng khắc họa được những gián đoạn bình thường và đột ngột, những cơn phẫn nộ bùng nổ, những hằn học giữa giám sát viên và quản đốc.

Tất cả những điều này đã khiến ngành công nghiệp ô tô của Anh rơi hẳn vào suy thoái. Số lượng xe đăng ký tăng từ 2,5 triệu năm 1951 lên hơn 9,5 triệu năm 1966 và hơn 15 triệu vào năm 1980, nhưng kẻ đại thắng lại là các nhà sản xuất nước ngoài, vì họ có sự phối hợp hành động sau chiến tranh với nhau: 5% thị trường Anh năm 1965, 14% năm 1970, 49% năm 1978, 58% năm 1982.⁵³ Những công ty đa quốc gia với các chi nhánh ở Anh - General Motors, Ford, và Chrysler - chẳng làm gì để khai thác khả năng xuất khẩu của các công ty con của mình tại Anh; họ có nền tảng dễ dàng hơn để làm việc cùng.⁵⁴ Ngược lại, nhờ vào Thị trường Chung, họ có thể nhập khẩu phụ tùng vào Anh. Từ năm 1973 đến 1983 - 10 năm - tỉ lệ nội địa hóa trong xe ô tô GM sản xuất tại Anh giảm từ 98% xuống 22%; ở xe Ford, từ 88% xuống 22%. Nếu thể hiện qua số lượng xe, thì con số này tương đương 150.000 xe nhập khẩu. Khi cộng chung với những chiếc xe được nhập khẩu toàn bộ, số lượng xe chiếm 2/3 thị trường Anh vào năm 1984.

Các công ty Anh bản địa, không có chi nhánh ở nước ngoài, ít đi thuê ngoài. (Sự thờ ơ của Morris [sau này là Lord Nuffield] trước cơ hội mua lại Volkswagen vào năm 1945, do đó tạo ra một khu vực của địch trên Lục địa, nói lên nhiều điều.)⁵⁵ Thay vào đó, người Anh đã chọn cách sáp nhập ở quê nhà. Những vụ sáp nhập này được dự định sẽ thúc đẩy một sự phân công lao động hợp lý, nhưng vô ích. Các nhà máy bị đóng cửa và công nhân bị sa thải, đặc biệt là sau khi các ngân hàng Anh ngừng giải ngân do bị lỗ. Làm thế nào để thiết kế những mẫu mới mà không cần nguồn tiền mặt mới, và làm thế nào để bán xe mà không cần mẫu mới? Nhà nước vào cuộc với những khoản trợ cấp, 2.400 triệu bảng từ năm 1975 đến 1984 - mà trong thời hoàng kim của Tory thì laissez-faire, laissez-crever (cứ để mặc chúng rên rỉ ).⁵⁶ Chẳng ích gì.

Đến năm 1989, Công ty Leyland của Anh (đổi tên thành Tập đoàn Rover), tập đoàn còn lại của một thế hệ các vụ sáp nhập (1936-1968) vừa nuốt chửng toàn bộ ngành công nghiệp nơi quê nhà, chỉ chiếm 13,6% doanh số bán xe trong nước. Nếu không phải vì những vụ cấy ghép nước ngoài, bao gồm một số nhà máy Nhật Bản sử dụng Anh như một bàn đạp để thâm nhập Thị trường Chung châu Âu, thì sản xuất ô tô của Anh đang trên bờ tuyệt chủng. Như vẫn vậy, giờ đây nó bị phụ thuộc vào “nguồn tài chính, thiết kế và công nghệ sản xuất, phương pháp quản lý, thực tiễn làm việc và cách tiếp cận quan hệ công nghiệp” của người Mỹ, Pháp, và đặc biệt là các công ty đa quốc gia Nhật Bản.⁵⁷

Như mọi khi, có nhiều cách giải thích cho tình trạng đáng buồn này. Đây là cách của Sidney Pollard: “[Ngoài chính sách của chính phủ], các yếu tố khác dẫn tới tình trạng sa sút là do quản lý yếu kém, sự tự mãn, quan hệ công nghiệp yếu kém, cơ cấu công nghiệp bị phân mảnh quá mức, các tổ chức tài chính vô dụng và thị trường quê nhà tương đối trì trệ.”⁵⁸ Nhưng trên hết là do quản lý yếu kém - một cách khác để nói về tinh thần doanh nhân yếu kém.

27.

NGƯỜI CHIẾN THẮNG VÀ...

Thế kỷ 20 phân chia rõ nét tại hai thời điểm: 1914 và 1945. Thời điểm thứ nhất đánh dấu sự khởi đầu của cái gọi là Đại chiến - một trong những cuộc xung đột ngớ ngẩn nhất trong lịch sử nhân loại. Bốn năm giao tranh này đã lấy đi sinh mạng 10 triệu người và khiến nhiều người khác bị tàn tật và còi cọc. Chúng cũng rút cạn năng lượng của một châu Âu thịnh vượng và phát triển, chỉ để lại sự suy kiệt. Thảm kịch nằm ở sự ngu xuẩn của những vua chúa, chính khách, và tướng lĩnh, kiếm tìm và sai lầm khi lao vào xung đột, và sự phù phiếm khờ dại của những kẻ cho rằng chiến tranh là một bữa tiệc - một chiếc kính vạn hoa với những bộ quân phục đẹp mắt, sự quả cảm nam tính, lòng ngưỡng mộ của nữ giới, những cuộc diễu hành của gấm vóc, và sự vô tư của tuổi trẻ bất diệt.*

•

Về tính ngạo mạn ngu ngốc của các tướng lĩnh, xem những lời bình luận đây đó trong Blood, Tears, and Folly (Máu, nước mắt, và sự điên cuồng) của Len Deighton. Deighton chủ yếu là một nhà văn chuyên về tiểu thuyết phiêu lưu và gián điệp, nhưng ông cũng viết sách phi hư cấu, và một khi đã viết, ông viết rất tài tình.

Các cuộc chiến tranh thuộc địa đáng ra phải đưa lại một sự cảnh báo, nhưng việc sử dụng vũ khí liên thanh và tự động chống lại “lũ man rợ” đã bảo toàn sự tự tin của người da trắng. Tuy nhiên, Chiến tranh Boer ở Nam Phi, nơi mà người Anh phải chịu thương vong khủng khiếp, đáng ra phải khiến người ta thấu hiểu và thận trọng. Nhưng không hề: một thập kỷ sau, sự tàn phá của súng máy trên những cánh đồng xứ Flanders dường như vẫn khiến người ta rất ngỡ ngàng. Các vị chỉ huy lúng túng đã tính toán với logic hoàn hảo rằng đội quân nào có những người lính cuối cùng còn trụ lại và bắn được sẽ chiến thắng. Các tướng lĩnh được thăng quân hàm, thưởng huân chương, mang danh hiệu, và thường trên lưng ngựa. Lính của họ thì chết trong bùn.

Những tổn thất của chiến tranh được ghép lại từ những sai lầm của hòa bình. Có lẽ điều này là bất công, các chính khách và nhà ngoại giao đã bị mắc kẹt với một di sản đầy cừu hận và toan tính trả thù khiến cho chẳng còn chỗ cho lý tính. Pháp có thể hào phóng với Đức không? Năm 1870, Đức xâm lược Pháp, và sau một vài thương vong và không có thiệt hại đối với lãnh thổ riêng của mình, Đức đã sử dụng chiến thắng của mình để đòi bồi thường với giá cắt cổ. Giờ đây Đức lại xâm chiếm Pháp một lần nữa, giết chết hơn một triệu người Pháp và phá hủy những vùng công nghiệp trù phú nhất, rút quân ngay sau khi quân đội Đồng minh đe dọa sẽ di chuyển vào lãnh thổ Đức. Liệu Pháp có thể để họ rút quân không? Làm sao tính toán nổi những thiệt hại kiểu đó? Các ý định xấu xa sẽ được định giá bao nhiêu? Nếu Đức thắng thì sẽ thế nào?

Còn mặt trận nơi quê nhà thì sao? Người Đức đã không đầu hàng vào năm 1918; họ chỉ chấm dứt một cuộc đình chiến. Họ đã thua, nhưng lại không thừa nhận thất bại. Đám bất mãn và đám theo chủ nghĩa sô-vanh của Đức (và Áo) thì gào lên về sự phản bội: chúng ta đã bị đâm sau lưng. Bọn côn đồ ở đó để đánh dấu - bắt đầu với người Do Thái, cùng những người xã hội chủ nghĩa, và thậm chí tốt hơn, cả hai cùng lúc.

Với người đương thời, năm 1945 là một trong những năm của thắng lợi và thất bại, của thiên khải và lụi tàn, của khuây khỏa và tuyệt vọng, của niềm vui và nỗi buồn. Những năm chiến tranh đã chứng kiến sự tàn bạo và ác liệt chưa từng thấy: 55 triệu người chết, 35 triệu người bị thương, 3 triệu người mất tích; khoảng 30 triệu dân thường chết, trong đó có 6 triệu người Do Thái châu Âu. Một số người sống sót tự an ủi với hy vọng rằng chiến tranh đã vượt ngoài sức tưởng tượng. Số khác phải chăm sóc những vết thương không thể chữa lành cùng nỗi đau đớn vô hạn. Vẫn có những người khác chuẩn bị tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn.

Những phản ứng này, thường được hợp nhất trong cùng một con người, đã tạo ra sự đa dạng về mục tiêu và phương tiện. Các mục tiêu lớn là như nhau: phục hồi và sửa chữa, cải thiện điều kiện vật chất, hòa bình và hạnh phúc. Giống như thiên chức làm mẹ - mọi người đều ủng hộ. Tuy nhiên, nói về sự đồng thuận lý tưởng thì thế giới sau năm 1945 đã bị chia rẽ bởi sự cạnh tranh giữa một bên là các nước tư sản, tư bản, và một bên là các nước xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa. Xung đột này đã từng ngủ yên trong chiến tranh, cho phép tất cả cùng hợp tác chống lại một nước Đức cáu kỉnh theo đuổi sự “thuần khiết” chủng tộc và quyền thống trị thế giới.

Phản ứng trước mối đe dọa Đức đã chậm lại và miễn cưỡng. Làm thế nào mà quê hương của Goethe và Beethoven lại trở thành một nơi ô uế toàn những tàn phá và hiểm họa cho tất cả?* Ngoài ra, sau cuộc Đại chiến điên rồ, điều gì có thể biện minh cho một cuộc xung đột khác? Mệt mỏi và sợ hãi tạo ra sự khoan dung vô điều kiện cho cái ác, miễn sao nạn nhân là người lạ ở những chốn xa xôi. Chỉ khi mọi sự trở nên rõ ràng rằng Đức càng ăn lại càng thèm, và khi hiệp ước Đức Quốc xã-Xô Viết đã giúp Đức yên tâm với hậu phương để xâm lược phương Tây, thì các chính phủ dân chủ mới phải đối mặt với thực tế và tuyên chiến.

•

Trên thực tế, kỷ lục về phân biệt chủng tộc và thù địch nhóm của Đức trong các thập kỷ trước chế độ Đức Quốc xã đã cho thấy dấu hiệu cảnh báo rằng đây là một xã hội rất bệnh hoạn. Xem Weiss, Ideology of Death (Tư tưởng về cái chết).

Họ đã làm việc này không ổn chút nào; và khi đã chiếm được gần hết Lục địa Tây Âu, Đức bèn quay sang phía đông chống lại Liên Xô, kẻ đi đêm với ma quỷ và giờ đã mọc răng nanh. Thế là các nước dân chủ (tư bản) và xã hội chủ nghĩa liên hiệp để chống lại kẻ thù chung. Phương Tây tiếp tế hậu cần, chơi các bài hát Nga, chiến đấu trên cả hai mặt trận của một cuộc chiến tại Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Người Xô Viết chết nhiều nhất: trong số dân gần 200 triệu người, cứ bốn người thì có hơn một người bị chết hoặc bị thương. (Người Đức cũng mất mát nặng nề, nhưng đó là cái giá của việc cố gắng chiếm lấy thế giới.) Trong khi đó Đồng minh phương Tây lại vô tình cung cấp nơi trú ẩn cho các điệp viên Xô Viết, cả kẻ trong cuộc lẫn kẻ ngoài cuộc. Hợp tác quân sự không loại bỏ được những khác biệt cơ bản, và chế độ xã hội chủ nghĩa đã quyết tâm sử dụng liên minh này để đặt nền móng cho thành công sau chiến tranh. Thậm chí trước khi Thế chiến II kết thúc, chiến tranh lạnh giữa hai hệ thống đã bắt đầu, hay chính xác hơn, đã tiếp tục.

Trong những thập kỷ tiếp theo, các nền kinh tế thị trường phương Tây để lại Đại Suy thoái và những mất mát thời chiến sau lưng và bước vào một giai đoạn tăng trưởng chưa từng thấy. Phần lớn sự phát triển này là nhờ đổi mới công nghệ có tính dồn nén. Ví dụ, Pháp-1948, sau nhiều thập kỷ trì trệ về kinh tế vì chiến tranh và bị chiếm đóng, là một phiên bản mệt mỏi của Pháp-1900. Paris vắng bóng xe cộ, không cần cả đèn giao thông cũng như đường một chiều; tất cả ô tô phải đưa vào gara khi đêm xuống; bơm tay ở các trạm xăng. Nhiều căn hộ và nhà nhỏ dùng rất ít điện, chỉ 3 ampe - đủ cho một bóng đèn, một radio, có thể có một bàn ủi điện; thêm bất cứ thiết bị nào nữa sẽ làm nổ cẩu chì. (Không có cầu chì lắp sẵn, mà phải bắt vít vào. Người ta phải mua dây điện với điện trở nhất định và nối vào hai đầu dây dẫn.) Một số khu nhà ở Paris không có điện, và chuyện các tòa chung cư phải dùng chung toilet là rất phổ biến, ai may mắn (giàu có) thì có toilet trong nhà, những người khác thì ra ngoài sân. (Cứ thử leo cầu thang năm hoặc sáu tầng mỗi khi có chuyện hệ trọng xem. Như người Pháp vẫn nói, điều đó tốt cho đôi chân - ça fait lesjambes.) Người giàu có thể có một toilet trong nhà để sử dụng riêng, một toilet ngoài trời cho người hầu; hoặc có nước nóng để sử dụng riêng nhưng không có trong bếp. Cả một khu vực Lozere đích thị là một khu nghèo, tất tật có ba bồn tắm - có lẽ một cái ở chỗ quận trưởng, một cái trong “Hôtel Moderne,” và có trời mới biết cái thứ ba ở đâu. Nhiều nơi dùng bồn tắm làm chỗ để củi hoặc đồ lặt vặt. Không mấy ai biết đến tủ lạnh, người ta dùng thùng đựng đá và garde-manger (chạn đựng thức ăn). Chả có lý do gì để dùng tủ lạnh trừ phi phải mua đồ một lần cho vài ngày liền; chả có lý do gì để mua sắm kiểu đó trừ phi có thể tìm thấy một nơi đáp ứng được mọi nhu cầu về thực phẩm, và khi đó giá mà có được một chiếc ô tô để chở đồ về nhà và có thang máy trong tòa nhà căn hộ để mang các loại túi và chai lọ. Xương đầu gối được kết nối với xương cẳng chân, xương cẳng chân với xương mắt cá chân, xương mắt cá chân với xương bàn chân, và Pháp chưa thực sự bước vào thế kỷ 20.

Trong ba thập kỷ tiếp theo - được biết tới như trente glorieuses (30 năm huy hoàng từ năm 1945 đến 1975) - Pháp chuyển mình nhanh chóng. Công trình xây dựng mới, máy móc công nghiệp mới được lắp đặt, mạng lưới đường sá mới - mới, mới, mới - tất cả những điều này đem lại cơ hội để lắp đặt các thiết bị hiện đại, nhằm điện khí hóa, cơ giới hóa, và động cơ hóa. Ô tô và điện thoại là minh chứng. Từng được coi là những thứ xa xỉ dành cho người giàu, giờ đây chúng đã trở thành vật dụng cần thiết. Trong khi vào năm 1953, chỉ có 8% người lao động Pháp sở hữu xe hơi, thì 14 năm sau, một nửa trong số họ đã có xe hơi. Từ năm 1954 đến 1970, các hộ gia đình có ô tô tăng từ 22,5 lên 56,8%. Đường phố đầy xe hơi cả ngày lẫn đêm; có thể thấy các phương tiện đỗ bên ngoài những trang trại mà thậm chí sau chiến tranh vẫn còn dùng ngựa. Giao thông giờ cao điểm trở thành vấn đề nhức nhối và ngày càng tệ hơn, các thành phố như Paris bắt đầu phải đo độ ô nhiễm không khí và cảnh báo công dân của mình về những chất độc khó tránh khỏi. Không ai thực sự quan tâm; sự tự do đi cùng với sự di động đã đè bẹp mọi thứ còn lại. Bên cạnh đó, một xã hội có thể hút được thuốc lá Gauloises thì có thể hít thở bất cứ thứ gì.

Trong khi đó, cũng những con người ấy đã từng ngồi hàng giờ trong quán cà phê chờ đợi một cuộc gọi đường dài được kết nối (và có thể uống vài ngụm rượu và chơi bài, quán cà phê cũng phải kiếm sống), bây giờ bắt đầu có điện thoại ở nhà. Họ có thể phải chờ một hoặc hai năm để được kết nối. Các tổng đài trung tâm thường bị quá tải, đặc biệt là ở Paris, và bưu điện, nơi điều hành dịch vụ điện thoại, lại ít cảm thông với phương thức giao tiếp cạnh tranh này. Những ai cho người nước ngoài thuê căn hộ rất coi trọng một thực tế là căn hộ phải có sẵn điện thoại. Nhưng không chỉ người nước ngoài; điện thoại gây nghiện, và người Pháp có thể trò chuyện theo cách tốt nhất. Cuối cùng, PTT (Postes - bưu điện, Telegraphs - điện tín, Telephones - điện thoại) đã tách khỏi hệ thống điện thoại và chính phủ lập ra France Telecom để xử lý những vấn đề này - một bước đầu tiên không thể thiếu để tự chủ, chủ động, và đáp ứng thị trường.

Trong bối cảnh đó, nền kinh tế Pháp đã tăng trưởng cũng như thay đổi theo định hướng và kế hoạch của chính phủ (dirigisme - chính phủ điều hành nền kinh tế, étatisme - chế độ sở hữu nhà nước) - nhiều hơn ở các nước châu Âu khác. Điều này phù hợp với truyền thống quốc gia, từ thời chủ nghĩa Colbert* của Chế độ Cũ, chủ yếu dựa vào việc tuyển dụng cạnh tranh những người tốt nhất và sáng giá nhất trong grandes écoles (các trường danh giá) - Polytechnique, Mines, Normale; và giờ đây là một cái tên mới: Ecole Nationale d’Administration, ENA, với các sinh viên tốt nghiệp chính là những hạt giống quan chức và người cầm quyền tương lai - énarques,* chẳng mấy chốc người ta sẽ gọi họ như thế.

•

Biến thể của chủ nghĩa trọng thương, mang tên Bộ trưởng Tài chính Pháp dưới thời Louis XIV. (BT)

•

Những sinh viên tốt nghiệp ENA. (ND)

Các cấu trúc và cơ quan chức năng của chính phủ, dù có hay không có sự hợp tác của doanh nghiệp tư nhân, đều hiện đại hóa cơ sở hạ tầng: đường sá, đường sắt, thông tin liên lạc, nhà ở xã hội, trang thiết bị. Kết quả vượt quá mong đợi, và ở một số lĩnh vực, chẳng hạn như dịch vụ đường sắt cao tốc, Pháp đã thiết lập tốc độ cho phần còn lại của thế giới. Không rõ những sự phát triển ấy có phải lúc nào cũng tốt hay không, nhưng các khoản trợ cấp của nhà nước, dù là bộc lộ hay kín đáo, đều che đậy thực tế của thị trường. Nhưng đối với hành khách được hưởng đặc quyền của đường sắt, đặc biệt là những ai được ưu đãi giảm giá vé (ví dụ như nhân viên nhà nước), thì thật thú vị khi được đi trên những tuyến đường sắt êm và nhanh nhất thế giới! Pháp chưa bao giờ trở thành một nhà sản xuất khổng lồ về các sản phẩm công nghiệp được tiêu chuẩn hóa. Người Pháp thường mua máy móc gia dụng ở Đức và Ý, và khi thu nhập tăng lên, những người giàu hơn trong họ có xu hướng mua xe hơi từ Đức. Nhưng Pháp vẫn là bậc thầy về chất lượng, họ sẽ quyết định xem sản phẩm nào được đặt ở chiếu trên và sản phẩm nào sẽ bị loại khỏi thị trường bởi thị hiếu (theo cả hai nghĩa) và thẩm mỹ. Và Pháp vẫn là một trong những đất nước đẹp nhất thế giới để đến thăm, một tác phẩm nghệ thuật của tự nhiên và nhân tạo, một thiên đường du lịch. Những năm 1990, Pháp có mức sống cao nhất nhì trên thế giới, với thu nhập theo quý một lần nữa cao như đối thủ cũ của Pháp là Anh. Các mặt hàng chủ lực cũ trở nên ế ẩm; Pháp không học cách sản xuất hàng loạt các thiết bị công nghệ cao của thời đại máy vi tính. Nhưng rượu vang, pho mát, các loại vải và thời trang vẫn là những sản phẩm chính.

Một trở ngại, nguồn gốc của điểm yếu cũng như sức mạnh: người Pháp khá kiêu hãnh. Họ có cách làm việc của mình, và khác với người Anh, họ không dễ dàng chấp nhận việc mất quyền lực. Điều này khiến họ rất kém trong việc học theo cách làm của nước ngoài. Họ có cách riêng của mình. Ngày nay, người lao động Pháp được hưởng một mạng lưới an sinh xã hội hào phóng, chăm sóc y tế và giáo dục trẻ em tuyệt vời, cùng nhiều đặc quyền riêng (các kỳ nghỉ dài hưởng lương, nghỉ hưu sớm). Cộng với lợi thế văn hóa, điều này làm cho Pháp trở thành một đất nước tuyệt vời để dưỡng già. Nhưng nó cũng khiến người sử dụng lao động chậm thuê nhân công, vì mỗi lần thuê sẽ phải chịu gánh nặng chi phí liên quan và trách nhiệm tiềm tàng. Hiệu ứng: tỉ lệ thất nghiệp cao, đặc biệt ảnh hưởng tới giới trẻ. Nhà nước, lo cho an sinh xã hội (làm thế nào để tranh luận hòa bình và có lý với các lái xe tải đang chặn những con đường chính?), sẽ duy trì những sự sắp xếp xã hội này, sợ chúng bị pha trộn, nhưng vẫn muốn có nhiều việc làm hơn. Các nước như Mỹ, bị thuyết phục về giá trị của thị trường tự do và quy luật chọn lọc tự nhiên, đã cho người Pháp thấy lời khuyên. Câu trả lời của Pháp: Biến đi, chúng tôi không cần bất kỳ bài học nào từ quý vị. Đặc biệt là không phải từ quý vị, với tội ác của quý vị, sự đối kháng chủng tộc, sự đồng hóa thiếu hoàn hảo.

Sự trở lại của Đức thậm chí còn đáng kinh ngạc hơn. Đất nước này chịu thiệt hại nặng nề bởi chiến tranh, và phần lớn những gì còn sót lại đã bị người Nga chiếm giữ, họ có lý do chính đáng để khiến kẻ thua cuộc phải thanh toán cho những gì mình đã phá hủy và cướp đi - nhưng không phải lúc nào cũng biết nên làm gì với máy móc và vật liệu. Hàng đống máy móc bị vứt bên đường và rỉ sét. Để chúng thành rác còn tốt hơn để lại cho người Đức. Năm 1945, người Đức đã ngừng dùng bồn tắm vì thiếu nước nóng hoặc xà phòng. Những cô gái bán thân cho quân chiếm đóng để đổi lấy một bao thuốc lá. Có thể thấy đám tư sản mặc áo khoác và cà vạt đi gom phân ngựa về làm nhiên liệu.

Những khó khăn và nhục nhã này của Đức đã gợi nên sự cảm thông phần nào. Một số chuyên gia Đồng minh kêu gọi nông nghiệp hóa đất nước: không còn công nghiệp nữa. Số khác lập luận rằng nếu nước này phải trả tiền bồi thường, thì phải phát triển một số ngành công nghiệp - một nửa đầu ra của năm 1938. Mọi dự án trừng phạt ấy đều thất bại trước các mệnh lệnh của chiến tranh lạnh: các cường quốc phương Tây cần và muốn có Đức. Vì vậy, không giống như việc thực thi bồi thường sau Thế chiến I cứng nhắc mà thường là vô ích, lần này phe chiến thắng đã cung cấp viện trợ đáng kể cho kẻ thù bại trận của họ.

Nhưng trên tất cả, nên coi trọng năng lượng và thói quen làm việc của người Đức bại trận. Năm 1945, đồng tiền của họ vô giá trị. Loại tiền duy nhất có giá trị là đô-la hoặc thuốc lá, và lính Mỹ, dù hút hay không hút thuốc, đều được tiêu chuẩn một thùng carton môi tuần.* (Bản thân tôi đã mua một chiếc mô tô Harley, trừ bộ phận phát điện, bằng năm thùng carton đó - hoàn toàn vi phạm quy định.) Mấy năm sau đó được đánh dấu bằng những mùa đông khó khăn, thiếu lương thực và nhiên liệu, dọn dẹp đống đổ nát bất tận, và sửa chữa chính trị, thay vì trừng phạt. Và rồi vào năm 1948, nước Đức mới đã phát hành một loại tiền mới, đổi 1 mark Đức cho 10 Reichsmark. Kiểm soát giá cả được nới lỏng, và các cổ phiếu tích trữ ra khỏi nơi ẩn náu. Nền kinh tế cất cánh.¹ Trong 20 năm, đồng mark Đức, cùng với đồng franc Thụy Sĩ, trở thành đồng tiền mạnh nhất ở châu Âu. Các nhà máy mới mọc lên và hàng hóa Đức được bán khắp nơi, nổi tiếng về độ bền và thiết kế khó sánh kịp.

•

Các loại hàng hóa phổ biến khác là cà phê và lụa hoặc tất nylon, nhưng rõ ràng là các mặt hàng này đều kém tiện lợi hơn. Xem thêm Kindleberger, Financial History (Lịch sử tài chính), trang 403.

Cũng ngoạn mục như “phép lạ kinh tế” của Đức, phép lạ ở Nhật Bản thậm chí còn hơn thế. Bom Mỹ hủy diệt và gây ra thương vong khủng khiếp, do phần lớn nhà cửa dễ bắt lửa và thái độ ngoan cố không chịu thừa nhận của một quốc gia đầy kiêu hãnh, chưa từng bại trận trong chiến tranh. Đến cuối cùng, người Mỹ “đã sở hữu” được bầu trời và có thể tấn công tùy thích. Mặc dù vậy, họ phải dùng đến bom nguyên tử mới thuyết phục được hoàng đế và nhiều (nhưng vẫn không phải là tất cả) cố vấn cũng như quân đội của ông đầu hàng.²

Người Nhật Bản, giống như người Đức, phục hồi về việc làm, giáo dục, quyết tâm. Họ cũng được Mỹ hỗ trợ tài chính; như ở châu Âu, mục đích ở đây là để ngăn chặn mối đe dọa nghe nói từ Nga. Sự phát triển nhanh chóng của Nhật Bản đáng kinh ngạc hơn ở chỗ nó diễn ra mà không có lợi thế đế quốc. Nhật Bản trước chiến tranh đã từng tin rằng việc kiểm soát nguyên liệu thô là một điều kiện tiên quyết của quyền lực và của cải, và quả thực đã tham chiến để bảo đảm quyền kiểm soát này. Giờ thì họ đã mất tất cả và thấy ngạc nhiên trước những gì các nhà kinh tế học lẽ ra đã có thể nói với họ từ đầu, cụ thể là nguyên liệu thô có thể được chuyển tới bất cứ nơi nào trên thế giới với các điều khoản cạnh tranh. Chỉ cần có tiền là mua được. Nếu các cường quốc phương Tây có khó khăn trước chiến tranh, thì đó là vì chính sách quân sự của Nhật Bản buộc họ phải có các biện pháp phòng ngừa và trả thù. Bây giờ người Nhật Bản biết rằng có nhiều thứ mà họ có thể đạt được bằng cách mua thay vì chiếm lấy.

Sự mau lẹ của họ làm đối thủ của Nhật Bản phải choáng váng. Một số bí quyết rơi vào tay họ vì những nhà sản xuất ở các nước khác đã thuê công ty Nhật Bản chế tạo vật dụng (đồng hồ, phụ tùng ô tô) mà nước tiên tiến hơn có thể gắn nhãn và bán như của mình. Họ sao chép phần lớn bằng cách làm ngược lại, tháo tung mẫu vật phương Tây và tìm cách làm ra chúng tốt hơn. Họ cũng cử các phái đoàn đến thăm các vùng đất phương Tây và khiêm tốn học hỏi bằng cách quan sát và đặt câu hỏi, chụp ảnh và ghi âm. “Khiêm tốn” là từ quan trọng ở đây: người Nhật Bản là một trong những dân tộc kiêu hãnh nhất, nhưng chính sự kiêu hãnh ấy đã biến sự khiêm nhường thành một nghệ thuật và đức hạnh. Những sứ giả luôn cúi chào và thỏ thẻ này liên tục bị kinh ngạc trước sự cởi mở của chủ nhà, đặc biệt là ở Mỹ. Nhưng tại sao lại không? Người Mỹ nghĩ rằng họ chẳng có gì phải sợ những kẻ thất trận nhỏ bé ấy cả.³

Ấn tượng hơn là khả năng của Nhật Bản trong việc phát minh và vượt xa sự mô phỏng. Đến thăm một phòng trưng bày của Nhật Bản giống như nhìn vào tương lai vậy: các đồ vật trông có vẻ quen thuộc, nhưng những thứ họ làm đều là cái mới. Thành công lớn nhất của họ là về ô tô, một ngành công nghiệp ngốn nhiều nguyên liệu cũng như linh kiện đa dạng tới nỗi nó có thể trở thành đầu tàu cho phần lớn khu vực chế tạo. Ngoài ra, họ cũng để mắt đến những sản phẩm yêu cầu công nghệ cao và tiên tiến nhất: thiết bị quang học, cơ khí và dụng cụ chính xác, robot và điện tử. Trước chiến tranh, người Đức gần như độc quyền về máy ảnh chất lượng cao; những cái tên như Leica và Zeiss đã thành huyền thoại. Vào cuối thế kỷ, Leica vẫn còn đó, nhưng một chiếc máy ảnh Leica tốt có giá gấp ba lần một sản phẩm tương đương của Nhật Bản. Đối với những người hâm mộ giàu có, giá cả không thành vấn đề. Nhưng đối với hầu hết người dùng, trong đó có các nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp, sự khác biệt kiểu đó là điều cấm kỵ. Nhật Bản thống trị thị trường chung, để lại thị trường ngách cho những nhà sản xuất khác.

Tất cả những điều này lại được hỗ trợ bởi việc kiểm soát chất lượng hiệu quả nhất thế giới. Trước chiến tranh, hàng hóa Nhật Bản bị coi như rác rưởi - kém chất lượng, đẹp mã, không đáng tin cậy - được sản xuất cho những cửa hàng rẻ tiền. Đó một phần là phản ứng hợp lý trước tình trạng suy thoái sâu và hạn chế lớn về nhu cầu. Nhưng bây giờ, trong sự thịnh vượng ngày càng tăng của tăng trưởng sau chiến tranh, kẻ ở cuối hàng đã trèo lên đầu hàng, và xe hơi, máy ảnh, tivi, và máy vi tính mini Nhật Bản đã thiết lập tiêu chuẩn công nghiệp. Họ làm được điều đó bằng cách nào? Một phần cảm hứng được lấy từ tấm gương Mỹ, đặc biệt là học thuyết của W. Edwards Deming, người đã trở thành một nhà tiên tri danh dự xa quê. Nhưng chỉ riêng ý tưởng sẽ chưa đủ. Đó còn là đạo đức Nhật Bản về trách nhiệm tập thể - một người đơn giản là không thể để cho cả nhóm đi xuống - điều đó đã khiến cho họ làm việc nhóm rất hiệu quả, chia sẻ ý tưởng giữa người lao động và quản lý, chú ý đến từng chi tiết để loại bỏ lỗi (một sản phẩm không tì vết).

Các đối thủ cạnh tranh ở mấy quốc gia công nghiệp cũ thức tỉnh muộn và nhìn quanh để tìm ai đó đổ lỗi - bất cứ ai ngoài chính họ. Lý do đầu tiên của họ là người Nhật Bản chơi không công bằng, rằng họ được tiếp cận thị trường nước ngoài nhưng lại từ chối mở cửa thị trường nước mình. Phàn nàn này cũng có lý, mặc dù người Nhật Bản chỉ đang làm theo các tấm gương trước đây của châu Âu và Mỹ: bảo hộ cho đến khi mạnh tới mức không cần phải lo lắng về sự cạnh tranh. Vào cuối thời Tokugawa và Minh Trị (từ những năm 1850 đến năm 1900), khi Nhật Bản bị hiệp ước ngăn việc áp thuế hải quan, nhiều người không dùng hàng hóa nước ngoài là do yếu tố văn hóa ăn sâu bén rễ vào sở thích của người tiêu dùng. Cũng chính những quy định quan liêu này đã gây ra bao nhọc nhằn cho các nhà nhập khẩu; giai đoạn mở cửa là một trường học về các rào cản phi thuế quan với thương mại. Một khi Nhật Bản được tự do thiết lập thuế quan, họ đặt ra mức thuế đủ cao để bảo hộ cho nền công nghiệp nước nhà.

Sau Thế chiến II, chính sách thương mại thế giới đã thay đổi định hướng. Kinh nghiệm thảm khốc của những năm 1930, khi các quốc gia công nghiệp đóng cửa chính và cửa sổ để đi ăn mày hàng xóm, đã khiến hầu hết các nhà kinh tế học và chính trị gia nhận ra lợi thế của tự do thương mại, không chỉ đối với sự thịnh vượng kinh tế mà còn cả sự hài hòa quốc tế. Hẳn là mỗi nước có một cảm giác rất khác nhau đối với vấn đề này, nhưng với Mỹ dẫn đường, ngoại giao và chuyên môn đã thúc giục mọi nước mở cửa. Mỹ ở đây đã theo tiền lệ của Anh một thế kỷ trước đó: giờ đây đã là nền kinh tế giàu có và hùng mạnh nhất trên thế giới, Mỹ từ bỏ thói quen bảo hộ cũ; mặc dù trong một quốc gia có các cuộc bầu cử và thương lượng chính trị diễn ra thường xuyên, thì không phải lúc nào cũng dễ dàng để tìm ra và xóa bỏ các tư tưởng đối lập. (Một số lợi ích cá nhân gần như lố bịch. Trong chiến tranh, người Mỹ đã học được cách làm một loại rượu vermouth* để thay thế các phiên bản của Pháp và Ý. Trong hòa bình, ngành công nghiệp non trẻ này thấy mình không thể cạnh tranh với sản phẩm chính hãng. Vì vậy, ngành này kêu gọi sự bảo hộ trên cơ sở an ninh quốc gia và hầu như đã có được sự bảo hộ đó.)

•

Rượu vang trắng loại mạnh. (BT)

Nhật Bản cũng theo cách này để đi tới thương mại tự do hơn, nhưng không có nước nào hiệu quả bằng Nhật Bản trong việc thực thi các rào cản phi thuế quan.* Sự xấc xược khéo léo của Nhật Bản đã trở thành huyền thoại. Những cây gậy bóng chày khi đến Nhật Bản đã bị khoan thủng để đảm bảo chúng hoàn toàn bằng gỗ. Thiết bị y tế công nghệ cao tân tiến được sử dụng rộng rãi, nhưng quy trình sử dụng những chiếc máy này lại bị loại khỏi bảo hiểm y tế (lệnh cấm được dỡ bỏ khi người Nhật Bản tự chế tạo được thiết bị của riêng mình). Những chiếc ô tô bị tháo tung ra để kiểm tra bên trong và bên ngoài trước khi có thể đem bán chúng cho người tiêu dùng. Có lần, lo lắng trước việc nhập khẩu ván trượt tuyết của Pháp gia tăng, người Nhật Bản đã cố gắng loại bỏ chúng bằng cái cớ rằng tuyết Nhật Bản khác. Người Pháp đáp lại bằng cách đe dọa loại bỏ xe máy Nhật Bản với lý do là đường sá của Pháp cũng khác. Đã hiểu, và người Nhật Bản từ bỏ kế hoạch của họ.

•

Về những thực hành tốt (hoặc xấu), mà nhiều nhà kinh tế học Mỹ có xu hướng xem nhẹ và tầm thường hóa hoặc một số người coi là “Nói xấu Nhật Bản” (cụm từ được tạo ra để loại bỏ những tình huống khó xử mà không cần phải trả lời), xem Lincoln, Japan's Unequal Trade (Thương mại bất bình đẳng của Nhật Bản). Từ “nói xấu” là phương thức yêu thích của kiểu trí thức vô lại.

Tất cả những phiến toái này minh chứng cho sự xảo quyệt ranh mãnh, cái kiểu cho phép chậm trễ đến vô hạn, trốn tránh, lúc thế này lúc thế kia, nhưng lại luôn ra vẻ nghiêm túc và lịch sự. Nghiêm trọng hơn về lâu dài là quan hệ kinh doanh và kỳ vọng xã hội sẽ loại bỏ việc mua hàng nhập khẩu giá rẻ. Người Nhật Bản không coi thị trường như một không gian mở. Nó bao gồm các khu vực, và những người kinh doanh vi phạm ranh giới sẽ được cảnh báo về việc khi nào và liệu thứ hàng nhập khẩu ấy có còn hay không, kẻ đi săn mấy món hời kiểu vô tổ chức sẽ không tìm thấy nhà cung cấp Nhật Bản nào chịu giúp cả.

Những loại sản phẩm chế tạo nhập khẩu nào thì qua lọt? Các thương hiệu lớn uy tín, thường gắn với đặc điểm quốc gia: whisky Scotch, cognac Pháp, sôcôla Bỉ và Thụy Sĩ, hành lý Vuitton, đồng hồ Patek và Rolex, quần áo thiết kế của Ý - loại hàng hóa tạo nên một lời tuyên bố, dù là để làm quà tặng hay thứ đồ vật để khoe sự thành công. Tất cả các cửa hàng bách hóa lớn của Nhật Bản đều có gian riêng cho những mặt hàng này: một đất nước sẵn sàng chi 100 đô-la cho một quả siêu dưa gắn ruy-băng thì có thể đủ khả năng để nuông chiều bản thân. Mặc dù vậy, không có chỗ cho phim Kodak; người Nhật Bản có thương hiệu Fuji của riêng mình - và ánh sáng Nhật Bản khác.

Chính sách hám lợi này đã làm dấy lên sự phẫn nộ trong các “đối tác” giao dịch và sự bối rối trong các nhà kinh tế học. Lẽ nào người Nhật Bản không hiểu rằng chính sách như vậy là cố tình làm kiệt quệ chính người dân của họ, phải trả nhiều tiền hơn cho những gì mình mua? Không ai gọi người Nhật Bản là lũ ngốc, ngay cả khi thỉnh thoảng họ vẫn mắc lỗi. Lẽ nào họ không hiểu lợi thế so sánh? Chẳng lẽ họ không biết rằng thương mại tự do thúc đẩy tăng trưởng và thịnh vượng?

Trước những câu hỏi tu từ này, người Nhật Bản đáp lại rằng cái đích của chính sách kinh tế không phải là giá thấp và phân phối giảm giá. Mục tiêu là thị phần, tăng cường năng lực, sức mạnh công nghiệp và quân sự.* Nhà sản xuất quan trọng hơn người tiêu dùng. Ai cũng mua được, nhưng không phải ai cũng sản xuất được. Nếu mọi người chi tiêu ít hơn, họ sẽ tiết kiệm nhiều hơn (khoảng 1/3 thu nhập). Con cái họ sẽ có nhiều của cải hơn và Nhật Bản sẽ mạnh hơn.

•

Về các liên kết công nghệ ở Nhật Bản giữa việc phát triển công nghiệp và sức mạnh quân sự, đặc biệt xem Samuels, “Rich Nation, Strong Army” (Nước giàu, quân mạnh). Một điều tôi muốn bổ sung vào phân tích của ông là vai trò của sản xuất định hướng xuất khẩu trong việc mở rộng năng lực công nghiệp. Người Nhật Bản đã không quên hậu quả chiến lược do tương đối yếu kém về công nghiệp trong Thế chiến II.

Đằng sau người Nhật Bản, mà theo một số thước đo bây giờ có thể là những người giàu nhất trên thế giới, là “đám hổ con” (hoặc “lũ rồng” nếu bạn thích), những người châu Á mới đến đầy tham vọng, và chỉ đường cho những kẻ tham vọng khác. Hai trong số đó từng là thuộc địa của Nhật Bản, gồm Đài Loan và Hàn Quốc; hai nữa, Singapore và Hồng Kông, là các quốc gia-thành phố toàn cầu, gợi nhớ đến các trung tâm thương mại-công nghiệp của Ý cuối trung cổ.⁴ Không có nhóm nào phát triển “nhanh hơn và ổn định hơn” trong 35 năm qua.* Trong bốn trường hợp trên, tài sản quan trọng nhất là đạo đức nghề nghiệp giúp mang lại sản phẩm cao với lương thấp; và như ở Nhật Bản, là đôi tay vô cùng khéo léo nhờ việc ăn bằng đũa và đặc biệt hữu ích trong việc lắp ráp vi mô. (Lập luận cuối cùng này khiến các đồng nghiệp của tôi phải tủm tỉm, nhưng tôi vẫn kiên trì với nó. Phần lớn việc lắp ráp hiện đại là dùng nhíp gắp khéo léo, và không có gì chuẩn bị cho điều đó tốt hơn với việc ăn bằng đũa từ khi còn nhỏ.)*

•

Ngân hàng Thế giới, East-Asian Miracle (Phép màu Đông Á), trang 28. Chúng ta đang nói về tốc độ tăng trưởng trung bình 6% hoặc hơn mỗi năm. Cần lưu ý rằng Đài Loan dù có quyền lực kinh tế thì nó vẫn là kẻ vô hình. Annual Development Report (Báo cáo phát triển hằng năm) của Ngân hàng Thế giới không bao gồm dữ liệu về Đài Loan hoặc thậm chí không liệt kê nó trong số các quốc gia trên thế giới - điều này dường như tránh xúc phạm Trung Quốc, bất chấp mọi dấu hiệu công nhận Đài Loan như một thực thể riêng biệt. Trong East-Asian Miracle, Đài Loan xuất hiện dưới dạng “Đài Loan, Trung Quốc.” Cần trao cho Ngân hàng Thế giới một chiếc huy chương bằng thiếc vì mánh khóe này.

•

Hầu như mọi người khi viết về hiệu quả kinh tế của các đơn vị Đông Á này đều nhận xét về chất lượng của lực lượng lao động, nhưng đều coi nó là đương nhiên. Manuel Castells, “Four Asian Tigers” (Bốn con hổ châu Á), trang 55 và đây đó, thấy đặc điểm chung quan trọng nhất là vai trò của nhà nước, kể cả ở Hồng Kông. Vấn đề duy nhất của tôi với điều đó là người ta thấy có sự can thiệp của nhà nước ở khắp nơi, khi khôn ngoan, lúc ngu xuẩn. Nhà nước có thể trợ giúp phát triển kinh tế, nhưng nó phải là một thế giới của nhiều việc tốt và doanh nghiệp sẽ làm cho hình ảnh nhà nước có vẻ đẹp đẽ.

Sự sẵn có của lao động tay nghề cao, lương thấp đã làm cho tất cả các nước này - cộng với các nước đi theo trong khu vực như Malaysia, Thái Lan, và Indonesia - hấp dẫn những doanh nghiệp tiên tiến ở các nơi khác, đặc biệt là từ các nơi có đồng tiền được định giá cao.* Không gì thuyết phục được người Nhật Bản sản xuất ở nước ngoài bằng một đồng yên có giá. Chưa bao giờ mà vốn lại trở nên di động đến vậy. Trong những năm 1980, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của các quốc gia công nghiệp đã tăng gấp năm lần so với thương mại thế giới, nhanh gấp 10 lần so với đầu ra thế giới; và kể cả khi những dòng chảy này chậm lại vào những năm 90, thì FDI đến các nước đang phát triển vẫn tiếp tục tăng lên.⁵

•

Ngân hàng Thế giới gọi đây là “nền kinh tế châu Á có hiệu suất cao," nó có vẻ thích hợp, nhưng rồi lại làm mất giá trị của danh xưng này khi đưa ra dữ liệu tăng trưởng đáng ngờ của các nước khác. Điều gì tạo nên một danh sách các nước theo thứ tự tăng trưởng trên đầu người mỗi năm giai đoạn 1960-1985, có Ai Cập, Hy Lạp, Syria, và Bồ Đào Nha trong top 20, và Botswana (kim cương) dẫn đầu tất cả các nước còn lại? - East-Asian Miracle, trang 3, dựa trên Summers và Heston, “A New Set (Một bộ mới).

Bằng cách ấy, đầu tư và kỹ thuật chảy từ nước này sang nước khác, với mức lương tăng tương ứng. Người Hàn Quốc chuyển sang sản xuất ô tô với đơn đặt hàng và hỗ trợ kỹ thuật từ các công ty Mỹ, dưới áp lực cạnh tranh mạnh với Nhật Bản. Người Thụy Sĩ và Nhật Bản ký hợp đồng về đồng hồ, các bộ phận được làm tại Hồng Kông, sau đó tại Malaysia. Các công ty đa quốc gia Nhật Bản (NEC, Sony), châu Âu (Philips, Rollei), và Mỹ (GE, Seagate Technologies) đã biến Singapore thành một trung tâm điện tử và nhiếp ảnh thế giới, trong khi Hồng Kông, nơi mà lao động tị nạn từng chấp nhận mức lương thấp và một tấm ván để ngủ giữa đám máy móc, đang bận rộn xây dựng nhà máy và cho thuê lại công việc ở Trung Quốc đại lục. Singapore đã đi thuê sản xuất điện thoại ở Malaysia và Philippines.

Không nền kinh tế nào tiên tiến tới nỗi không bị xuyên thủng, không bức tường nào là quá cao. Đến cuối năm 1996, hơn 30 công ty Hàn Quốc có các đơn vị sản xuất ở Anh. Xứ Wales đã tự ăn mừng về “sự hồi sinh” nhờ có các nhà đầu tư nước ngoài, phần lớn là người châu Á, và 5.000 người đã nộp đơn xin 300 việc làm khi công ty Hàn Quốc đầu tiên vào đây. Các nước châu Âu khác ít hiếu khách hơn. Tại Pháp, tập đoàn Hàn Quốc Daewoo Electronics đã đồng ý tiếp quản chi nhánh điện tử tiêu dùng của hãng Thomson Multimedia thuộc Pháp. Điều này sẽ giúp Deawoo đi trước Sony, trở thành nhà sản xuất tivi lớn nhất thế giới, mà Thomson đang bán dưới nhãn RCA. Thỏa thuận đã bị hủy bỏ. Người Hàn Quốc tức giận.*

•

Về xứ Wales, xem The Times (London), 6/1/1997, trang 40. Về Daewoo: Int. Herald-Tribune, 18/10/1996, trang 20; 19-20/10/1996, trang 15. Daewoo có miếng bánh Thomson với giá tượng trưng 1-franc, nhưng món quà này đi kèm gánh nặng về nợ. (Chính phủ Pháp đang cố gắng giảm thâm hụt để mở đường cho việc gia nhập liên minh tiền tệ mới.) Tuy nhiên, đến tháng 12/1996, thỏa thuận này đã bị hủy. Các đối thủ nước ngoài của Pháp ì xèo vế đồng franc tượng trưng, nhưng ít khi nói tới hoặc không nói gì về khoản nợ. Sau khi rút ra, chính phủ Pháp cố gắng nấp sau Cộng đồng châu Âu, nhưng chẳng ai bị lừa. Ở Hàn Quốc, người ta nói về chủ nghĩa phân biệt chủng tộc Pháp - nếu là một người mua Mỹ thì không vấn đề gì - và chính phủ Hàn Quốc gọi Pháp là không đáng tin (bài ngoại) và là “một mối lo ngại quốc gia.” “Pháp không thể tin được.” Int. Herald-Tribune, 6/12/1996, trang 1; 9/12/1996, trang 13; 15/1/1997, trang 11. Tuy nhiên, lưu ý rằng bản thân Hàn Quốc nổi tiếng thù địch với quyền sở hữu nước ngoài. Một câu chuyện về chó phương Đông chê mèo phương Tây lắm lông. Mặc dù vây, Daewoo vẫn có thể quan tâm.

Trong việc lựa chọn mục tiêu đầu tư, mức lương rõ ràng mang tính quyết định, nhưng rào cản và cảm giác thị trường, có tính phi vật chất và cá nhân, cũng quan trọng. Do đó, các công ty thuê ngoài của Mỹ thấy đối tác Hàn Quốc rẻ hơn nhiều đối tác Nhật Bản, và cũng dễ làm việc cùng hơn nhiều. Nhưng khi người Nhật Bản thành lập các chi nhánh tại Hàn Quốc, họ đã sớm thấy tiền lương tăng lên nên bèn rút sang những nơi rẻ hơn. Và có lẽ người Hàn Quốc đã rất vui khi thấy họ ra đi.

(Tại sao lại là Malaysia? Đất nước có dân số chỉ 19 triệu người, vì vậy khó kiếm được lao động, kể cả lao động không có kỹ năng. Nhưng nước này có các doanh nghiệp, và chúng thu hút công nhân như một thỏi nam châm. Người nhập cư bất hợp pháp, chủ yếu từ Indonesia [dân số 190 triệu] và Bangladesh [115 triệu], đổ vào bất chấp các nỗ lực vất vả để bảo vệ những cánh cổng. Như mọi nơi, việc buôn lậu người với mức phí trên trời rất phát triển. Người nhập cư trông có vẻ không khác biệt, nhưng thực ra là có; vì vậy, điều mà người bản địa lo lắng không phải là sự cạnh tranh việc làm, mà là vấn đề sinh lý phức tạp. Thủ tướng Malaysia trích dẫn lời phàn nàn của các trưởng thôn: những cô gái bỏ trốn cùng bạn trai nước ngoài, những người mẹ không hôn thú bị người tình bỏ rơi, những bà vợ bỏ nhà theo trai nước ngoài, vì có thể họ được đối xử tốt hơn.⁶ Không thể nào.)

Kết nối dân tộc cũng được tính đến, đặc biệt là trong số người Trung Hoa xa xứ (ở nước ngoài). Người Trung Hoa, những thiểu số trung gian cự phách, là chất men và chất bôi trơn cho thương mại Đông Nam Á, và từ đó đi vòng quanh thế giới. Họ trân trọng đạo đức công việc, mà sẽ làm cho một người Calvin kiểu Weber phát ghen, và bằng cách nào đó họ truyền lại nó cho người nghèo và người giàu từ thế hệ này sang thế hệ tiếp theo.

(Tôi nhớ lại lần đầu tiên đến Hồng Kông cách đây một thế hệ. Đó là vào buổi tối, và bên ngoài khách sạn của tôi, tôi đi qua một cửa hàng máy ảnh nhỏ núp dưới chân cầu thang. Tôi chỉ liếc vào, và thế là đủ. Ông chủ ngay lập tức hỏi tôi đang tìm mua gì. Umm, lúc đầu tôi sững lại, nhưng sau đó nhớ rằng mình có thể cần một ống kính đặc biệt; vì vậy tôi đã hỏi về nó. Mặt ông chùng xuống; ông không có nó trong kho. Rồi mặt ông sáng lên. Nếu tôi quay lại sau, ông sẽ kiếm được nó cho tôi. Tôi nói với ông tôi ra ngoài ăn tối, ít ra cũng phải tới nửa đêm mới quay lại. “Đừng lo,” ông nói. “Anh cứ quay lại. Tôi sẽ đợi ở đây với chiếc ống kính.” Quá nửa đêm một chút tôi mới về và bắt đầu lên phòng. Rồi tôi nhớ ra, nhưng lại tự nhủ trong cơn buồn ngủ rằng sẽ chỉ phí thời gian thôi. Nhưng sau đó tôi cảm thấy áy náy, bèn quay lại cửa hàng, và tất nhiên cửa hàng vẫn mở, ông chủ ngồi đó, với chiếc ống kính. Thử tìm cho tôi một người Mỹ hay châu Âu làm điều đó xem.)

Người Trung Hoa đóng một vai trò quan trọng ngay từ đầu trong sự thành công của lối cai trị châu Âu - ở Indonesia với Hà Lan và Philippines với Tây Ban Nha, và sau đó vào cuối thế kỷ 19 ở Đông Dương với Pháp. Những nơi này tiếp tục phát triển khi trở thành quốc gia.⁷ Quan hệ đối tác quốc tế đã phát triển cùng với các dòng tộc. Do đó, Hồng Kông, Đài Loan, và Singapore đang triển khai các nền tảng đến Thái Lan, nơi có nhiều người Trung Hoa đã lấy tên Thái Lan để trở nên phù hợp hơn;* và đến Malaysia, nơi người Trung Hoa điều hành việc kinh doanh, mặc dù hành động quyết đoán và nền chính trị khôn ngoan thúc giục họ chấp nhận đối tác Malaysia.* Thái Lan tự hào về sự khác biệt vượt trội, một phần nhờ vào sự ngăn cản mạnh mẽ việc học tiếng Trung riêng biệt ở trường. Người Trung Hoa mỉm cười lịch sự, công khai tán thành, nhưng thường bổ sung chương trình học của Thái Lan bằng việc học ở nước ngoài. Cộng đồng cân bằng “trên một cái bập bênh vô hình giữa hai hay nhiều bản sắc.”⁸ Về vấn đề kinh tế, điều đó có nghĩa là người Trung Hoa biết mình là ai và có thể làm việc với nhau.

•

Tuy nhiên, tôi được biết rằng danh sách các tên Thái mà họ chọn là để người Thái có thể nhận ra người gốc Hoa.

•

Người Thái cảm thấy rằng họ hiếu khách hơn người Malaysia trong thiểu số người trung gian gốc Hoa - Kaplan, Ends of the Earth (Kết cục của Trái đất), trang 377.

Ở Malaysia, những khác biệt về dân tộc sâu sắc hơn, thấm thía nỗi oán hờn hơn. Malaysia đã từng trải qua bạo lực, đụng độ chủng tộc - không nơi nào tệ như ở Indonesia, nhưng đủ tệ để phải nhớ đến. Vì vậy, mọi người đều phải né tránh yếu tố dân tộc. Trong khi đó, trên đảo Penang (bờ biển phía tây bắc), thủ đô ổ đĩa của thế giới (hơn 40% sản lượng), người Trung Hoa nắm giữ hầu hết các vị trí điều hành và kỹ thuật. “Họ giống người Mỹ hơn,” một nhà điều hành nói, “họ sống để làm việc.”⁹ Các thành viên khi đó đều thuộc tầng lớp quý tộc hiếm hoi: hầu hết mọi người đều phải làm việc để kiếm sống.

Cưỡi trên ngọn sóng tăng trưởng kinh tế, mạng lưới thương nhân và doanh nhân Trung Hoa trên toàn thế giới phát triển mạnh hơn mỗi ngày. Sự thành công của cộng đồng phân tán này sẽ biện minh cho việc gọi phép màu Đông Á và Đông Nam Á là một chiến thắng của văn hóa dân tộc. Tại Indonesia, người Trung Hoa chiếm 4% dân số, kiểm soát 17/25 tập đoàn kinh doanh lớn nhất vào đầu những năm 1900. Ở Thái Lan (10% là người Trung Hoa), họ chiếm hơn 90% số gia đình giàu nhất và sở hữu một tỉ lệ tài sản thương mại và công nghiệp tương tự. Việc họ không sở hữu mọi thứ không phải do ít có sự cạnh tranh bản địa mà là do các đòi hỏi của những kẻ trong cuộc về chính trị, lập ra doanh nghiệp đặc quyền riêng của mình hoặc kỳ vọng được hưởng một mẩu của bất cứ thứ gì có vẻ có lợi.

Dự đoán về tổng sản lượng của các doanh nghiệp do Trung Quốc kiểm soát, trong đó có cả doanh nghiệp Trung Hoa, nhưng không có Indonesia, Thái Lan, Malaysia, và Philippines, vào khoảng 2.500 tỉ đô-la (10¹²) vào năm 1990, trên cả Nhật Bản (2.100 tỉ đô-la), bằng một nửa Mỹ, và tăng nhanh hơn cả Nhật Bản lẫn Mỹ.¹⁰ Một số người cảm thấy rằng thời điểm Nhật Bản nắm quyền lãnh đạo đã qua.¹¹ Điểm mạnh và điểm yếu của Nhật Bản - cả hai - đều là ý thức về tính độc đáo và tính ưu việt quốc gia. Điều này kích thích người Nhật Bản đạt mức hiệu suất cao, nhưng cũng khiến họ khó có thể làm việc với những người khác như các đối tác bình đẳng.* Tuy nhiên, cảm giác của riêng tôi là người Nhật Bản sẽ học hỏi - như mọi khi.

•

Mặt khác, tính thị tộc của người Trung Hoa khiến họ ở một số nơi trở thành mục tiêu có chủ đích của tội phạm, bởi họ giàu hơn số đông dân cư. Điều này đến lượt nó không khuyến khích họ đầu tư tại địa phương: ai mà biết được khi nào họ lại phải bỏ chạy? Xem thêm Seth Mydans, “Kidnapping of Ethnic Chinese Rises in Philippines (Bắt cóc người dân tộc Hoa gia tăng ở Philippines), N. Y. Times, 17/3/1996, trang 3.

Có hai lưu ý với câu chuyện thành công này ở Đông Á. Lưu ý thứ nhất liên quan đến việc khuyến khích chuyển ngành trồng trọt sang doanh nghiệp tự chủ. Sử dụng công nghệ hiện đại dễ dàng hơn nhiều so với việc phát minh ra nó. Rất ít nước có nhiều bằng sáng chế công nghiệp. Những nước sôi nổi này, cùng với các ngành công nghiệp sơ khai đầy sức sống, vẫn chưa đứng vững trên đôi chân của mình. Một số việc khó khăn nhất vẫn còn ở phía trước.

Thứ hai, tăng trưởng càng nhanh, các tác dụng phụ tiêu cực càng nhiều, về vật chất và tâm lý (vội vàng gây lãng phí). Để khắc phục, đòi hỏi các tổ chức chính trị và xã hội phải có khả năng làm chủ vấn đề và triển khai giải pháp. Các tổ chức này có thể chưa ra đời. Thời gian trôi qua; các biện pháp khắc phục chẳng bao giờ bắt kịp. Thường thì đơn giản chỉ là vấn đề về ưu tiên: tiền là quan trọng; con người có thể tiêu được; chi phí liên quan có thể chờ.

Lấy ví dụ Thái Lan. Khu vực đô thị lớn Bangkok bùng nổ cả ngoài lẫn trong. Công nghiệp và thương mại đổ xô vào, thu hút hàng đống kẻ săn việc làm sau đó, còn thu nhập hộ gia đình danh nghĩa đã tăng cả chục lần trong 20 năm.¹² Các nhà thầu xây dựng hạnh phúc đã lấp đầy mọi không gian mở và chưa sử dụng đến. Ngay cả kênh rạch, từng là những con đường huyết mạch, nay được bê tông hóa để có mặt bằng cho xây dựng. Thu nhập tăng khiến ô tô trở nên phổ biến, trong cả sử dụng thương mại lẫn cá nhân, và ùn tắc giao thông trở nên nghiêm trọng. Khi tôi đến thăm Bangkok vào năm 1979, Sứ quán Mỹ cấp cho tôi một ô tô và tài xế đi kèm. Trên xe có một chiếc điện thoại di động (đầy ngây thơ, tôi chưa bao giờ thấy một chiếc điện thoại di động) để thông báo cho Sứ quán nếu chúng tôi bị tắc đường; và tôi được dặn là chỉ thực hiện hai cuộc hẹn mỗi ngày, một cho buổi sáng, một cho buổi chiều. Ngày nay, Bangkok có 10 triệu người (gấp 20 lần dân số vào năm 1900) và nhiều người trong đó thích ô tô to. Các phương tiện đổ vào trung tâm mỗi ngày từ vùng ngoại ô và nông thôn xung quanh. Tài xế không chỉ cần điện thoại di động mà còn cả một cái bô nữa. Người có quyền thì ra lệnh cho mô tô hộ tống, thậm chí dành cho cả vợ con, nhưng hậu quả là hàng trăm xe bị nghẽn lại và chất đống thì ai cũng có thể tưởng tượng ra. Năm 1979, tôi nhanh chóng hiểu rằng không nên đi bộ trên đường phố giữa ban ngày; không khí không thể thở nổi. Ngày nay, một nửa số cảnh sát giao thông trong thành phố bị mắc bệnh đường hô hấp, và một nghiên cứu năm 1990 báo cáo rằng không khí ô nhiễm (mức độ chì gấp ba lần ở châu Âu hoặc Mỹ) khiến trẻ 7 tuổi sụt giảm sáu điểm trong chỉ số IQ.¹³

Tóm lại, người Thái đô thị giàu lên, nhưng cũng nghèo đi. Không phải về thu nhập, mà về chất lượng cuộc sống.* Chỉ 2% dân số Bangkok có hệ thống xử lý nước thải thích hợp. Nền đất đang sụt xuống; thành phố đang chìm vào một vùng đồng bằng châu thổ không có cây cối, sẵn sàng để nước biển tràn vào. Điều kiện sống tồi tệ làm cản trở sự phát triển xa hơn. Thái Lan đã đi xa như có thể trên cơ sở lao động giá rẻ; lao động giá rẻ hơn ở ngay bên kia biên giới. Nước này giờ đây cần nền công nghiệp công nghệ cao, sử dụng nhiều tri thức, nền công nghiệp ấy kêu gọi các nhà đầu tư nước ngoài và kỹ thuật viên xa xứ, và sẽ chẳng ai chịu đến đây để hít chất độc. Trong khi đó, các con số kinh tế vĩ mô cho thấy sự tăng trưởng ngoạn mục và được thổi phồng bởi nỗ lực rất lớn để xử lý những vấn nạn này. Các thiết bị và biện pháp chống ô nhiễm, xử lý chất thải, chăm sóc y tế, và các chi phí tương tự sẽ xuất hiện cạnh mục ghi có của tài khoản thu nhập và sản phẩm.

•

Thu nhập hằng năm theo hộ gia đình năm 1995 cho khu vực đô thị Bangkok ước tính trung bình gấp 2,5 lần toàn vương quốc. Achavanuntakul, “Effects of Government Policies” (Ảnh hưởng của các chính sách chính phủ), trang 9.

“HỌ CÓ THỂ CÓ BẤT KỲ MÀU SẮC NÀO HỌ MUỐN”:

NGÀNH CÔNG NGHIỆP Ô TÔ CỦA MỸ VÀ NHẬT BẢN

Henry Ford, trong một lần khoe khoang gượng gạo, nói rằng người mua ô tô của ông có thể chọn bất kỳ màu nào họ muốn, miễn là màu đen. Đây là thời hoàng kim của Model T, mà trên thực tế đã được sản xuất tại nhiều thời điểm khác nhau với nhiều màu sắc, nhưng mỗi thời điểm chỉ có một màu. Đó là bản chất triết lý sản xuất hàng loạt của Ford: sản xuất tất cả những chiếc xe giống nhau, và sản xuất thật nhiều. Bán xe rẻ và mọi người sẽ mua xe. Những người muốn kiểu cách và dấu ấn cá nhân có thể tìm chỗ khác. Hoặc mua khung xe Model T và đặt làm riêng.¹⁴

Các nguyên tắc của Ford đã trở thành cơ sở cho ngành chế tạo ô tô của Mỹ cũng như các ngành khác. Công nghiệp ô tô Mỹ trở thành cánh chim đầu đàn của thế giới: nhà sản xuất và xuất khẩu lớn nhất, nhà tạo ra thị hiếu và dẫn dắt phong cách, nhà sản xuất hàng loạt với những thùng chứa đầy tự do và tình yêu.*

•

Nguyên tắc dây chuyền lắp ráp có thể thích ứng với nhiều phương pháp sản xuất khác nhau. Henry Ford nhấn mạnh tính lâu dài và bị mắc kẹt với công nghệ rất lâu sau khi chúng lỗi thời. Khi ông đúng, ông rất, rất đúng. Và khi ông sai, các nhà sản xuất khác chiếm mất thị phần. Flink, “Unplanned Obsolescence” (Tính lỗi thời không được dự kiến), nói rằng Model T ở một số khía cạnh đã lỗi thời ngay từ khi bắt đầu. Nhưng nó rẻ, giá của bản tiêu chuẩn giảm từ 825 đô-la năm 1908 xuống 260 năm 1927. Đây là kết thúc: vào tháng 5/1927, chiếc cuối cùng trong số hơn 15 triệu Model T rời khỏi dây chuyền.

Số lượng xe có động cơ được đăng ký tại Nhật Bản năm 1917 là 3.856; năm 1923, con số này chỉ tăng lên 13.000, tất cả đều được nhập khẩu. Phương tiện đi lại phổ biến vẫn là xe người kéo, xe ngựa và xe bò, cộng với xe lôi và xe lửa dành cho du lịch đường dài.* Nhưng chiến tranh, như ở khắp nơi, đã mài sắc nhu cầu và cơ hội. Quân đội học được cách trân trọng những chiếc xe tải có giá trị và giờ đây chuyển sang phát triển ngành chế tạo trong nước. Họ nói chuyện với các zaibatsu (các tập đoàn) hàng đầu - Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo - và thấy các tập đoàn này dửng dưng. Vì vậy, họ nhắm tới các tay chơi nhỏ hơn, và công nghiệp ô tô Nhật Bản chủ yếu nằm trong tay của “những ma mới.”

•

Dễ đánh giá thấp đóng góp của xe kéo hai bánh, nhưng đó là loại xe quan trọng của đô thị Nhật Bản: chỉ riêng Tokyo có khoảng 38.000 chiếc hồi năm 1888. Morris-Suzuki, Technological Transformation (Chuyển đổi công nghệ), trang 97, lập luận rằng “Xe kéo cũng quan trọng với sự phát triển kinh tế hiện đại của Nhật Bản như đường sắt.” Bà tiếp tục nhấn mạnh hai khía cạnh: đó là chiếc xe Nhật Bản đầu tiên được xuất khẩu, mở ra thị trường mà sau này sẽ có xe đạp và xe máy; và nó được sản xuất nhờ mạng lưới các nhà cung cấp linh kiện nhỏ, qua đó làm tiền đề cho cấu trúc của ngành ô tô và các ngành lắp ráp khác.

Bước vào một cánh đồng hoang nhưng màu mỡ, Ford và General Motors đã xây dựng các nhà máy lắp ráp ô tô ở Yokohama (năm 1925) và Osaka (năm 1927). Người Nhật Bản xem đây không phải là một lợi ích cho người tiêu dùng nước mình, mà là một trở ngại với sự phát triển của nền công nghiệp nước nhà, vẫn chưa quen với công nghệ sản xuất hàng loạt. Có giá thấp như tiền lương, một chiếc xe của Nhật Bản làm đắt hơn 50% so với một chiếc xe lắp ráp hoặc nhập khẩu của Mỹ. Từ năm 1926 đến 1935, xe Mỹ chiếm hơn 95% số xe đăng ký mới.¹⁵

Trong khi đó, với suy tính hung hăng, nhà nước đã tập trung vào sản xuất vì mục đích quân sự: nhờ đó mà có sự ra đời của Luật hỗ trợ ô tô quân sự năm 1918, theo đó những chiếc xe thiết thực đạt tiêu chuẩn quy định sẽ nhận được nhiều trợ cấp.* Xe chở khách có thể để sau. Nhưng liệu có thể để sau? Một thập kỷ tiếp theo, khi doanh nghiệp tư nhân vẫn chưa thể hiện sự quan tâm, một số quan chức bắt đầu lo lắng. Năm 1929, Bộ Thương mại và Công nghiệp (tiền thân của Bộ Thương mại Quốc tế và Công nghiệp [MITI]) đã xuất bản một nghiên cứu, tên là “Chính sách thành lập ngành công nghiệp xe cơ giới,” và tiếp đến là đề nghị được làm mới lại với các tập đoàn kinh doanh lớn nhất.

•

Vì Nhật Bản vào thời điểm này không có kẻ thù trong tầm nhìn, nên cần phải thấy những biện pháp này là bước chuẩn bị mở rộng đế quốc. Về bộ luật năm 1918, xem Morris-Suzuki, Technological Transformation, trang 124.

Bằng cách nêu gương và khuyến khích, chính phủ đã thiết kế và bắt đầu sản xuất vào năm 1931 một chiếc xe nhỏ 45 mã lực có thể đạt 40 km/giờ. Tuy nhiên, sự chậm chạp này đã không bắt kịp, và năm 1936 hai gã khổng lồ Mỹ vẫn chiếm khoảng 3/4 sản lượng quốc gia. Giờ thì quân đội Nhật Bản đề xuất rằng đơn giản và đơn thuần là trục xuất mấy hãng nước ngoài ấy. Xét cho cùng, chiến tranh là chiến tranh, và thương trường là chiến trường.* Tuy nhiên, các chính trị gia rụt rè lại thấy làm thế là hơi thiếu tế nhị, vì vậy Diet* đã thông qua một đạo luật, do quân đội soạn thảo, cung cấp những khoản trợ cấp lớn cho các nhà sản xuất Nhật Bản và yêu cầu các công ty ô tô phải do người Nhật Bản sở hữu và điều hành là chính. Đồng thời, chính phủ coi trọng nhiệm vụ nhập khẩu nguyên chiếc và các bộ phụ tùng rời để lắp ráp. Loại thuế quan này đã có tác dụng: năm 1938, thị phần sản xuất của Nissan, Toyota, và Isuzu tăng tới 57%. Người Mỹ đã cố cầm cự, tìm cách hợp nhất với các nhà sản xuất Nhật Bản. Không đời nào: mọi kế hoạch sáp nhập, giải thể, hoặc tránh việc phân biệt đối xử này đều phải có sự chấp thuận của chính phủ. Năm 1939, các công ty Mỹ đành bỏ cuộc và giải thể. Đối với người Nhật Bản, đây hóa ra lại là một bài tập tốt về chủ nghĩa trọng thương và là một sự chuẩn bị cho các cuộc chiến thương mại trong tương lai.

•

Đây là một chủ đề xưa cũ trong điệp khúc của những người Nhật Bản dân tộc chủ nghĩa. Haruhiro Fukui, “The Japanese State” (Nhà nước Nhật Bản), trang 206, đem đến một lời giải thích hùng hồn trong bài phát biểu của thống đốc tỉnh năm 1904: “… chiến tranh trong thời gian hòa bình diễn ra liên tục. Trong loại chiến tranh này, chính là đấu tranh sống còn, những ai biết khai thác công cụ khoa học để mở rộng công nghiệp, sản xuất hàng hóa với chi phí thấp, và do đó hấp thụ các nguồn lực tài chính, sẽ nuôi dưỡng sức mạnh đất nước mình, làm phong phú nguồn lực của mình, và trở thành người chiến thắng…”

•

Nghị viện Nhật Bản. (BT)

Tất cả những điều này sẽ dẫn đến đâu, chúng ta có thể đoán được. Nhưng chiến tranh đã làm thay đổi mọi thứ, kể cả những kế hoạch tốt nhất. Năm 1945, các nhà máy và thiết bị nằm trong đống đổ nát, và giới chức Mỹ chiếm đóng không thấy có lý do gì để Nhật Bản phải bận tâm với một nền công nghiệp ô tô của mình. Một số quan chức tại Ngân hàng Nhật Bản và Bộ Giao thông vận tải cũng đồng tình. Nhưng MITI lại coi ô tô là trọng tâm của một loạt ngành liên quan và đã xây dựng một gói kích thích: những khoản vay chi phí thấp, đặc quyền thuế, được bảo hộ trước sự cạnh tranh nước ngoài. Vì mục đích thuế, doanh thu xuất khẩu được khấu trừ từ thu nhập; nhập khẩu công cụ và thiết bị được miễn thuế.¹⁶ (Sau đó [những năm 1960], Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại [GATT] đã cấm một số hành vi phân biệt đối xử kiểu này. Chẳng có tác dụng; người Nhật Bản đã đi trước mọi nỗ lực cân bằng cuộc chơi. Mọi nhà kinh tế học đều biết rằng có nhiều cách để vô hiệu một văn bản quốc tế.)

Lần này, nền công nghiệp nước nhà, do Toyota và Nissan dẫn đầu, đã bùng cháy. Năm 1950, Nhật Bản sản xuất 32.000 xe - bằng khoảng một ngày rưỡi sản xuất của Mỹ. Vào thời điểm đó, Chiến tranh Triều Tiên đem lại một loạt đơn đặt hàng và tạo nên một cú hích cho công nghiệp ô tô khiến cho nó không bao giờ thua, và càng được khẳng định khi sự chiếm đóng của Mỹ chấm dứt vào năm 1952, để lại một Nhật Bản tự do theo đuổi vận mệnh công nghiệp của mình. Điều này đã biến Nhật Bản thành một nước xuất khẩu lớn, không phải chỉ vì doanh thu lớn hơn có nghĩa là chi phí đơn vị thấp hơn và lợi nhuận cao hơn, mà còn vì năng lực sản xuất lớn hơn đã tăng cường sức mạnh quốc gia. Thua trận - lần đầu tiên Nhật Bản phải hứng chịu - đã để lại một dư vị đắng ngắt. Người Nhật Bản biết rằng họ đã thua trong chiến tranh không phải vì người Mỹ là những chiến binh dũng cảm hay giỏi giang hơn, mà là vì sản lượng công nghiệp của Mỹ.

Đến năm 1960, sản lượng ô tô đạt 482.000 chiếc, trong đó 39.000 chiếc được xuất khẩu, chiếm khoảng 8%. Một thập kỷ sau, Nhật Bản đã sản xuất được 5,3 triệu ô tô, trong đó 1,1 triệu chiếc được bán ra nước ngoài. Đến năm 1974, Nhật Bản đã thay thế Tây Đức để trở thành nước xuất khẩu ô tô lớn nhất thế giới. Đến năm 1980, Nhật Bản đã giao khoảng 6 triệu xe, chiếm 54% tổng sản lượng, và đã vượt qua Mỹ với tư cách là nhà sản xuất ô tô lớn nhất trên thế giới.¹⁷ Ngoài ra, xét trong điều kiện như nhau, ô tô Nhật Bản giành được thị phần không phải bởi giá thấp hơn. Ô tô Nhật Bản thực ra đắt hơn, thường cao hơn giá niêm yết, trong khi ô tô Mỹ thường được bán thấp hơn giá niêm yết. Tại sao vậy? Bởi ô tô Nhật Bản có ít lỗi hơn và vận hành bền bỉ hơn, do đó được bán lại với giá cao hơn trên thị trường ô tô đã qua sử dụng.

Tỉ lệ tăng trưởng 30 và 40% một năm trước những đối thủ cạnh tranh vô cùng giàu có và đã có chỗ đứng vững chắc sẽ được nghiên cứu trong tương lai như một bài học về năng lượng, sự khéo léo, và dám nghĩ dám làm. Henry Ford hẳn đang quay cuồng dưới mộ.

Người Mỹ, khi tìm kiếm lời giải thích (hay cái cớ), đã chỉ ra sự trợ cấp và chủ nghĩa bảo hộ của nhà nước Nhật Bản. Chúng có tác dụng; nhưng chúng không làm nên ngành công nghiệp. Đó là công việc của những người chế tạo xe - lực lượng lao động, các kỹ sư, doanh nhân. Còn về sự yếu kém của các nhà sản xuất ô tô Mỹ, từng đi từ chiến thắng này đến chiến thắng khác, từng cho rằng doanh nghiệp của họ sánh ngang với đất nước, từng nghĩ rằng người tiêu dùng Mỹ nợ họ một đời, và từng trả lương và thưởng không liên quan gì đến lợi nhuận.¹⁸ Đối với họ, cú lội ngược dòng này của Nhật Bản là sự báng bổ trên quy mô toàn cầu.

Người Nhật Bản đã làm điều đó bằng cách nào? Trước tiên, họ tạo ra một ưu điểm trước những bất lợi. Vì thị trường nội địa trở nên quá nhỏ bé về lâu dài đối với các phương pháp sản xuất hàng loạt của nền công nghiệp Mỹ, nên Nhật Bản đã đa dạng hóa sản phẩm, phục vụ nhu cầu và thị hiếu đặc biệt, chuyển đổi mô hình theo yêu cầu đặt ra. Nhằm đạt được mục tiêu này, họ đã tìm cách thiết kế và thử nghiệm nhanh hơn: 46 tháng ở Nhật so với 60 tháng ở Mỹ (1,7 triệu giờ làm so với 3,1 triệu giờ làm) để tạo ra một mẫu mới; 1,4 tháng so với 11 tháng để trở lại chất lượng bình thường sau khi giới thiệu mẫu mới.¹⁹ So sánh sau là rất quan trọng. Vội vàng gây nên lãng phí, chất lượng là quyết định, và biên niên sử ngành sản xuất ô tô Mỹ ghi nhận các trường hợp tiết kiệm thời gian bị lọt thỏm trong nhiều trường hợp phải chỉnh sửa lâu.*

•

Xem thêm Lee Iacocca, lúc đó là chủ tịch của Chrysler, về chiếc xe giá rẻ 7 đô-la một chiếc chống rỉ Aspen, tiếp theo là 100 triệu đô-la sửa chữa và thậm chí cái giá phải trả còn đắt hơn: mất niềm tin ở người tiêu dùng - Holusha, “Detroit’s Push” (Thúc đẩy Detroit), trang D-8.

Những kỹ thuật liên tục thay đổi ấy đã giúp Nhật Bản có thể đạt được lợi thế đi đầu,* sao chép nhanh chóng thành công của các nhà sản xuất khác; mau lẹ rũ bỏ được sai lầm. Đây là lối sản xuất linh hoạt mà một số người coi là công nghệ của tương lai.²⁰ Nó không phải là việc chuyển qua quy mô nhỏ (“nhỏ là đẹp”) như một số người đã nghĩ; ngược lại, các hãng lớn có nguồn lực để làm tốt hơn và chịu được chi phí cho sự thay đổi. Nhưng đó cũng đã là một thay đổi lớn so với “bất kỳ màu nào, miễn là màu đen.”²¹

•

Tháng 3/1983: “Các nhà sản xuất ô tô Nhật Bản đã giới thiệu ba mẫu xe mùa xuân này khiến các mẫu mới nhất của Detroit dường như bị lỗi thời,” Nag và Simison, “With Three New Cars” (Với ba chiếc xe mới), về tác động tương lai của Toyota Camry, Honda Prelude, và Mazda 626.

Sự đa dạng đòi hỏi một công nghệ linh hoạt tương xứng. Sau chiến tranh, người Nhật Bản cần thiết bị mới, và điều này đã cho họ cơ hội để tưởng tượng và kết hợp các công cụ cũng như máy móc khéo léo - hầu hết trong đó, trớ trêu thay, lại được làm theo đơn đặt hàng tại Mỹ. Nó cũng mở đường cho các thiết bị mới nhất - tự động hóa, robot, tin học hóa. Sự thay đổi quan trọng đã đưa Nhật Bản từ những cỗ máy dùng cho mục đích đơn lẻ sang đa năng, đòi hỏi một lực lượng lao động được đào tạo để giải quyết một loạt công việc, chuyển dịch nhanh chóng từ việc này sang việc khác. Người Nhật Bản đã làm điều này bằng cách điều chỉnh thiết bị và học qua thực hành, do đó, chẳng hạn đến những năm 1970, họ có thể thay đổi màu ở máy dập trong vòng năm phút, so với tám đến 24 giờ ở các nhà máy của Mỹ.²² Chiến lược này đã tác động sâu sắc đối với quan hệ quản lý lao động. Việc Mỹ tập trung vào máy móc dùng cho mục đích đơn lẻ và các tác vụ khó đã làm cho tay nghề suy giảm; nó còn dẫn đến tình trạng các công đoàn yêu cầu có sự phân khúc trong công việc và giới quản lý phải chấp nhận điều đó.

Đương nhiên là, nhiều mẫu xe, sẽ nhiều hàng tồn, và hàng tồn làm đọng vốn, tăng chi phí lưu kho, gây đình trệ. Trong khi các nhà sản xuất ô tô Mỹ, với kế hoạch sản xuất lâu dài và ít có sự thay đổi, sợ bị gián đoạn (ví dụ, do đình công) và phải trữ sẵn linh kiện để đề phòng, thì các nhà sản xuất Nhật Bản lại cố gắng giảm thiểu hàng tồn bằng cách sử dụng hệ thống mà chúng ta biết đến với cái tên “đúng lúc“ (just in time).* Như chúng ta đã biết, ý tưởng này xuất phát từ các chuyến thăm Mỹ - không phải các nhà máy ô tô mà là các siêu thị, với sự đa dạng đặc biệt của sản phẩm. Người Nhật Bản quan sát các bà nội trợ Mỹ theo dõi và mua những thứ cần đến; còn thị trường cũng theo dõi và làm tương tự. Hàng hóa được kéo thay vì đẩy. Tại sao không thể làm thế với ô tô? (Tại các nhà máy ô tô của Mỹ, chúng đã được sản xuất theo cách đó, nhưng người Nhật Bản đã tinh chế ra một quy trình trong đó có chỗ cho việc cải tiến hơn nữa.) Tất cả những ý tưởng này là minh chứng cho giá trị của trí tò mò, óc quan sát và tưởng tượng; nói tóm lại, là tầm quan trọng của yếu tố con người.²³

•

Vai trò của xung đột lao động và quá trình gián đoạn là rất quan trọng. Ford, trong thời hoàng kim tiền lương 5 đô-la và quản lý gia trưởng (thập kỷ 1910 và đầu thập kỷ 1920), có thể đủ khả năng ghim lại hàng trong kho từ 204 ngày năm 1903 đến 17 ngày năm 1922. Nói chung, Abernathy và Clark viết, “Notes on a Trip” (Ghi chú trong một chuyến đi), trang 36, “Thực tiễn Nhật Bản không mở rộng quá trình hợp lý hóa quá xa khỏi công nghệ tiên tiến… trong cơ sở Rouge River của Ford hồi những năm 1920.”

Người Nhật Bản cũng cố gắng loại bỏ lỗi, nhằm đạt tới mục tiêu không tưởng là những thiết kế không tì vết. Thay vì lỗi những chiếc xe ra khỏi dây chuyền, họ cố gắng phát hiện ra lỗi khi nó xuất hiện, dừng dây chuyền nếu cần. Điều đó có thể gây tốn kém, nhưng vấn đề là để ngăn chặn thay vì sửa chữa. “Các thanh tra đâu rồi?” một khách Mỹ hỏi. Trả lời, “Chúng tôi không có thanh tra. Công nhân làm điều đó."

Những đổi mới này đã làm xoay chuyển hoàn toàn danh tiếng của các nhà sản xuất Nhật Bản; trong khi trước chiến tranh, người Nhật Bản bị gắn với những chiếc xe trông giống lon thiếc, rẻ tiền và xấu xí, thì giờ đây sản phẩm của họ đã đi đầu về chất lượng. Các nhà sản xuất ô tô của Mỹ thấy khó có thể chấp nhận được thực tại mới, họ mải bám lấy khuôn mẫu hằng nâng niu đến mức không thể quay lại được nữa. Họ cũng chế nhạo ý tưởng về những chiếc xe nhỏ; chính cái tên “Toyota” cũng khiến họ tủm tỉm. Họ biết, người Mỹ thích những chiếc xe to mà người ta có thể yêu nhau và làm tình trong đó. Khi có người ở Chrysler thiết kế một mẫu xe thấp bé, người điều hành hàng đầu đã chế nhạo: “Chrysler chế tạo ô tô để ngồi trong đó, không phải để đi tiểu.”²⁴

Trong khi đó, những chiếc xe nhỏ gọn của Nhật Bản chiếm thị phần ngày càng tăng ở thị trường Mỹ, và khi các biện pháp thương mại đặt ra giới hạn về số lượng xe Nhật Bản có thể vận chuyển đến Mỹ, họ đã mở rộng quy mô, đầu tiên là những chiếc xe tầm trung, và sau đó là những chiếc xe tốt nhất. Thế là, những kẻ thích ngăn cản đã bị cản đường. Đây cũng là một cách để xây dựng lòng trung thành của khách hàng, đưa họ lên ngang với thu nhập và địa vị xã hội của mình.²⁵ Nghe cứ như đùa khi người Nhật Bản thông báo rằng họ có kế hoạch cạnh tranh với xe sang của Đức. Một hoặc hai năm sau, Mercedes và BMW đã không còn cười được nữa. Người Nhật Bản đã gạt sang một bên những biểu tượng thành công giá đắt hơn mình.

Sẽ là không đúng nếu nhìn nhận những thành quả này đơn giản chỉ là vấn đề kỹ thuật, là việc lấy đi hoặc sao chép. Con người tạo ra mọi khác biệt. Đối với bất cứ ai đã từng đến Nhật Bản và chịu đựng thứ giao thông mà với người đó là phiền phức, thậm chí là ác mộng do tập trung quá tải về công nghiệp và đô thị, thì sẽ thấy điều hành được một hệ thống “đúng lúc” là một việc kỳ diệu. Làm thế nào để bất cứ ai có thể giao các bộ phận theo yêu cầu đúng giờ? Câu trả lời: bằng cách tranh thủ ngủ khi làm việc. Tài xế sẽ đánh chiếc xe tải của mình về gần cửa nhà máy và đỗ ở đó qua đêm, cuộn tròn trong xe mà ngủ. Ngày mai anh ta đã có mặt ở đó.

Nhưng có một điểm cần lưu ý: thứ nước sốt dành cho ngỗng cái thì không dành cho ngỗng đực. Nhà máy mẹ “đúng lúc” đang tiết kiệm thời gian. Rất thông minh. Nhưng nhà cung cấp lại đang tiêu phí thời gian. Toàn bộ hệ thống thuê ngoài của Nhật Bản dựa trên việc ép xuống, ép các nhà cung cấp trong khi đến lượt họ, họ lại ép lực lượng lao động của mình. Khi đó, không phải mọi thứ đều hoàn hảo nơi thiên đường công nghiệp Nhật Bản. Mặt khác, công ty mẹ cũng không hề vô lý: nó thúc ép, nhưng cũng trợ giúp bằng thiết bị, kỹ thuật, và tiền bạc. Đó là những con người cứng rắn, kiên cường, luôn rất thứ bậc, nhưng với một ý thức mạnh mẽ về nghĩa vụ tương hỗ từ dưới lên và trên xuống.

Trong ngành sản xuất ô tô, tất cả những điều này phụ thuộc vào phương pháp tiếp cận mang tính đội ngũ trong đó gắn quản lý với lao động, cùng cam kết không chỉ hoạt động hiệu quả mà còn liên tục cải tiến. Người ta không mong người lao động phản đối sự đổi mới, ngay cả trong các cách tiết kiệm lao động,²⁶ và trong các công ty lớn mọi công nhân đều cảm thấy có nghĩa vụ, thực ra là bị thúc ép, đưa ra các đề xuất, gắn bó với hàng chục ngàn người, để tiết kiệm công sức và tiền bạc, dù chỉ một vài yên, ở đây và ở kia. (Ta chỉ có thể đặt câu hỏi là làm cách nào giới quản lý xử lý được cơn lũ ý tưởng này.) Hơn nữa, mọi người trong dây chuyền được đào tạo để làm một loạt các nhiệm vụ, và một sự gián đoạn không phải cơ hội để nghỉ ngơi mà là cơ hội để làm việc gì đó khác. (Không công đoạn nào ở đây - “đó không phải việc của tôi” - có thể “làm hỏng” công việc là tập hợp của các ngành nghề khác nhau.)* Ở Nhật Bản, người lao động có và cảm thấy có bổn phận lúc nào cũng phải là người hữu ích.*

•

Lưu ý rằng mọi thứ có thể khác đi. Trong những năm sau chiến tranh, lao động Nhật Bản thường được lãnh đạo bởi người lính, áp dụng hình thức chiến đấu nhưng đã bị từ chối và vứt bỏ chỉ sau vài trận chiến khốc liệt với các công đoàn. Việc Mỹ chiếm đóng cũng có vai trò của nó: ban đầu là mở cửa bằng cách hợp pháp hóa công đoàn; sau đó, mối quan tâm chính nằm ở việc chế ngự công đoàn bằng cách giảm ảnh hưởng của Liên Xô.

•

Nhà kinh tế học Harvey Leibenstein đưa ra sự tương phản về thuật ngữ nói chung: lý tưởng ở phương Tây là một quan điểm hợp đồng ngắn hạn hoặc lý tưởng hợp đồng về hiệp hội doanh nghiệp hơn là một sự sở hữu lâu dài thuộc về lý tưởng. Cũng có lý khi coi cách tiếp cận phương Tây đại diện cho một loạt hợp đồng… liên quan đến sự tận tụy với một kỹ năng hoặc công việc cụ thể (thậm chí là ‘quyền sở hữu’ trong công việc) thay vì trung thành với công ty nói chung” - “Japanese Management System” (Hệ thống quản lý Nhật Bản), trang 9. Xem trang 11 về kết quả mâu thuẫn của các cuộc điều tra thái độ: năm 1976 có 49% công nhân Nhật Bản nói rằng họ nên giúp đỡ người khác khi đã hoàn thành công việc của mình; chỉ 16% công nhân Mỹ cảm thấy như vậy.

Tất cả những điều này nghe có vẻ hay ho, nhưng lại không dễ, và cũng không tốt cho tổ chức hoặc cái tôi. Nó đòi hỏi một sự phụ thuộc chặt chẽ của một người vào cấp trên và vào nhóm. Công ty có hàng ngàn cách để thưởng cho công nhân có tinh thần hợp tác, và trừng phạt những ai không tuân thủ. Nhóm nào gây khó khăn sẽ thấy công việc của mình bị chuyển cho nhà cung cấp bên ngoài làm. Các công ty như Toyota nuốt chửng nhân viên của họ; họ có lịch riêng của mình, không phụ thuộc vào ngày nghỉ lễ và cuối tuần (hầu hết người Nhật Bản không có ngày sabbath tôn giáo). Với việc phải làm thêm giờ và quãng đường đi từ nhà tới nơi làm việc khá xa, người lao động thường không ở nhà từ 11 tới 12 tiếng một ngày; nhưng đội ngũ nòng cốt và các ông chủ cũng vậy. Đây là lúc người vợ phát huy vai trò: họ nuôi dạy lũ trẻ và dỗ chúng đi ngủ trước khi Người cha về nhà. Nghỉ ngơi có thể đồng nghĩa với: 40% số công nhân sản xuất làm việc lạm vào một ngày nghỉ của mình trong tháng; 30% lạm vào hơn năm ngày nghỉ trong tháng. Hầu hết trong đó tham gia vào các hoạt động do công ty tài trợ rơi vào ít nhất một ngày nghỉ trong tháng; 1/3 tham gia nhiều hơn thế. Công ty làm cho điều này trở nên dễ dàng, với những cơ sở giải trí tư nhân, những hoạt động có tổ chức, và những đốc công cần mẫn. Hãy hỏi một công nhân Nhật Bản anh ta làm gì, và anh ta sẽ cho bạn biết tên công ty của mình.²⁷

Các nhà quan sát đã công bằng khi so sánh tinh thần đồng đội, sự hy sinh của cá nhân đối với nhóm, và đúng vậy, áp lực căng thẳng của công việc, với mối quan hệ đối nghịch là hiện thân và là sự trừng phạt lòng tự trọng của lao động phương Tây. Trong thực tế, công ty Mỹ là đa nguyên: giới chủ có mục tiêu của họ; công nhân có mục tiêu của mình; cổ đông cũng có. Và trong khi về mặt lý thuyết thì tất cả đoàn kết nhờ lòng trung thành với công ty, nhưng ý nghĩa của lòng trung thành đó phụ thuộc vào lợi ích cạnh tranh. Do đó mới dẫn tới một sự căng thẳng liên tục, tiềm ẩn, bị ngắt quãng bởi các cuộc xung đột và tranh đấu cuối cùng.

Nhật Bản không làm việc theo lối đó. Các công đoàn công ty ở Nhật Bản hầu như luôn đạt được các yêu cầu về lương của họ vì chúng đã được đàm phán với ban quản lý từ trước.* Những cuộc đình công khi xảy ra thường mang tính tượng trưng, trong vòng một ngày, chỉ để cho thấy rằng người lao động cũng quan trọng.* Trái ngược với ở Mỹ: các cuộc đàm phán thường là chiếu lệ, và các vấn đề được giải quyết bằng thử thách vũ lực. Đôi khi, do tính toán sai lầm, trận chiến kết thúc bằng việc đóng cửa công ty hoặc nhà máy - ai mà cần tất cả những rắc rối này cơ chứ? Thường thì trận chiến để lại một dư âm là cảm giác khó chịu, các mối quan hệ chua chát dẫn tới một trận chiến mới. Cả hai bên đều tuyên bố thắng cuộc, nhưng cứ đợi đến lần tới hẵng hay.²⁸

•

Tương tự trong các phiên tòa hình sự của Nhật Bản: vào thời điểm vụ án được đưa ra tòa, bị cáo phần lớn thừa nhận, vì vậy tỉ lệ kết án là gần như 100%.

•

Bản chất của quan hệ lao động Nhật Bản là một câu đố cho các chuyên gia. Sự vắng mặt của cuộc xung đột này có phải là một giai đoạn mà lao động sẽ tăng cao? Hay nó phản ánh các giá trị và truyền thống xã hội sâu xa? Nhiều người Nhật Bản nghiêng về lời giải thích sau, nhưng Galenson và Odaka, “The Japanese Labor Market” (Thị trường lao động Nhật Bản), trang 627, không cho rằng cần thiết phải “giảm bớt kiểu khái quát hóa cũ rích về cấu trúc gia đình và bản chất phân cấp, truyền thống của xã hội Nhật Bản.” Liệu một lời giải thích có trở nên ít thuyết phục hay ít hợp lý hơn vì nó “cũ rích”?

Cách thức “sản xuất tinh gọn,” kiểm soát chất lượng, và hợp tác quản lý-lao động này của Nhật Bản liệu có thể xuất khẩu? Liệu người Mỹ có học được những cách làm mới? Chúng tôi đã bắt đầu có câu trả lời nằm ở tính hiệu quả - tại Mỹ cũng như tại Anh - của các chi nhánh Nhật Bản: Honda, Toyota, Mitsubishi, v.v.. Các nhà máy này có nguồn gốc từ rào cản thương mại; chúng được xây dựng để đứng sau những bức tường. Chúng trả lương tương tự như các công ty Mỹ, nhưng lại có thể loại được công đoàn ra ngoài nhờ việc phân khúc nhiệm vụ và phân chia chủ quyền. Chúng cũng phụ thuộc nhiều vào các bộ phận nhập khẩu, đến mức phải đặt câu hỏi về quốc tịch của sản phẩm. Nhưng đó là bản chất của nền công nghiệp toàn cầu: người ta mua những thứ rẻ nhất. Trong khi đó, các cấy ghép này dường như cho thấy năng suất và chất lượng lao động cao hơn các công ty hoàn toàn của Mỹ, mặc dù các nhà máy Nhật Bản ở Nhật Bản hoạt động có phần tốt hơn.²⁹

Các kết quả này cho chúng ta biết công nhân Mỹ có thể khởi sự từ hỗn tạp ra sao. Các cấy ghép vắng bóng công đoàn này không bị nghi ngờ và không có tiêu cực do những thế hệ trong cuộc chiến của Liên minh Công nhân ô tô (United Auto Workers - UAW) để lại. Mặt khác, một số sự tương phản giữa người Mỹ và người lao động Nhật Bản quay trở lại với cách nuôi dạy con cái. Có hay không có công đoàn, con người vẫn cứ khác nhau. Douglas Fraser, Chủ tịch UAW và là một người đàn ông có lý lẽ, khi được hỏi liệu công nhân Mỹ có phải chấp nhận các giá trị và thái độ của Nhật Bản để cạnh tranh, đã nói rằng ông không cho là như vậy, và lập luận trên cơ sở tính khí: “… Công nhân Mỹ có cá tính và sẵn sàng bất đồng chính kiến chứ không đáp ứng với kiểu chỉ đạo độc tài.”³⁰ “Độc tài"? Từ này cho thấy khoảng cách.

Khá nhiều những lời đổ lỗi vòng quanh. Phần lớn thất bại ban đầu của ngành công nghiệp ô tô Mỹ trong việc trụ vững trước đối thủ cạnh tranh sừng sỏ này là lỗi của chính nó - một phần do lao động, vì trong nó có sự miễn cưỡng trước việc thay đổi con đường hoặc nhường đường; nhưng phần nhiều do quản lý. Danh sách các tội lỗi khá dài: (1) sự tự mãn (chúng ta là nhất, lúc nào cũng nhất); (2) thiếu cảm thông (họ có thực sự mong người Nhật Bản, với đường sá hẹp và cách lái xe về bên trái, mua những chiếc ô tô lớn có tay lái bên trái không?); (3) sự phụ thuộc hai mặt còn lại vào sự hỗ trợ của chính phủ (tất cả chúng ta đều ủng hộ doanh nghiệp tự do, nhưng làm sao mà cưỡng lại được sự thiên vị chính thức với công nghiệp ô tô Nhật Bản?);* và (4) một tầm nhìn ích kỷ và ngắn ngủi về thời gian đã buộc giới quản lý Mỹ phải tận dụng quãng thời gian nghỉ ngơi trong cuộc cạnh tranh với Nhật Bản để tăng giá bán và cổ tức thay vì đầu tư và cải tiến kỹ thuật.

•

Xem thêm vụ giải cứu Chrysler, khi chính phủ nắm giữ cổ phiếu vì lý do an ninh. Thị trường cổ phiếu đánh giá rất cao khi Chrysler trở lại hoạt động, tại thời điểm đó Chrysler cố gắng lập luận rằng chính phủ không nên thu lãi vốn. Có thể tưởng tượng được những gì Chrysler hẳn sẽ nói nếu mọi chuyện đi theo hướng khác. Chơi đẹp ở chỗ nào?

Nhưng người Mỹ đã học được và đang làm tốt hơn. Đây đó, ngày càng nhiều nhà sản xuất ô tô áp dụng các phương pháp của Nhật Bản - nhiều người phải trầm trồ kinh ngạc và tự chúc mừng, như thể họ phát hiện ra nước Mỹ. Ví dụ: Quyết định của Ford dừng dây chuyền lắp ráp tại nhà máy lắp ráp xe tải Louisville đủ lâu để cho phép công nhân hạ thấp thân xe trên khung xe. Đơn giản thế thôi, vậy mà điều này giúp cho công việc chuẩn xác hơn và ít thiệt hại hơn: “Bạn chỉ cần xếp hàng hai và thả nó xuống.” Ý tưởng đến từ công nhân trong dây chuyền. Nếu là ngày xưa, giới quản lý sẽ không để ý. Nhưng bây giờ họ đã lắng nghe.³¹

Vì vậy, ngày nay nền công nghiệp Mỹ đang cân bằng giữa các con đường cũ và mới. Nhà sản xuất ô tô lớn đang phụ thuộc hơn trước vào nhà cung cấp linh kiện, trong và ngoài doanh nghiệp, để tập trung lắp ráp linh kiện, trên thực tế vừa đẩy gánh nặng trở lại cho người Nhật Bản vừa giữ được hóa đơn tiền lương thấp. Để tránh hàng tồn, họ yêu cầu giao hàng đúng lúc, một số trường hợp cách nhau 20 phút. Một số nhà sản xuất phụ tùng trực thuộc giờ đây làm việc cho nhà sản xuất ô tô bên ngoài cũng như cho nhà máy lắp ráp mẹ, do đó tận dụng được tối đa. Nếu có một cuộc đình công chống lại công ty mẹ, liệu công nhân trong nhà máy có tiếp tục sản xuất cho các đối thủ cạnh tranh? Đó là một việc khó khăn. Dân kỳ cựu thì nói không; số khác lại chỉ ra thực tế đau đớn. Họ cảnh báo, nếu lao động quá khó khăn, nhà sản xuất ô tô sẽ chuyển sang nhà cung cấp có tính hợp tác hơn, ý là Mexico. (NAFTA muôn năm!) Các ông lớn không thể để cho một nhà cung cấp phụ tùng làm đình trệ toàn bộ quá trình. Những kẻ thực dụng đã thắng trong lập luận này. (Trên thực tế, khả năng chuyển hướng như vậy đã làm nhụt nhuệ khí thương lượng của lao động.) Các tư tưởng gia về lao động chẳng vui vẻ gì: “Bạn đang nhìn thấy một kiểu chủ nghĩa công đoàn doanh nghiệp,” họ chỉ trích. Lao động đang đi đêm với giới quản lý.³² Đây có phải là tình yêu?

Trong khi đó, các nhà sản xuất ô tô Nhật Bản bắt đầu cảm thấy các đối thủ châu Á như Hàn Quốc đang gặm nhấm gót chân mình. Những cuộc chiến kiểu này không hề ngơi nghỉ hay kết thúc.

28.

NHỮNG NƯỚC THẤT BẠI

Xếp hàng dài phía sau các dân tộc dẫn đầu và dân tộc theo sau - với nghĩa là các dân tộc đang theo kịp hoặc đang bắt kịp - là hầu hết các dân tộc trên thế giới.

So với Đông Á, phần còn lại của thế giới trông giống như một nghiên cứu chuyển động chậm, hoặc thậm chí một bước tiến, hai bước lùi. Trung Đông hay chọn cách này, đặc biệt là với nguồn thu khổng lồ từ dầu mỏ (khoảng 2.000 tỉ đô-la [10¹²] trong 20 năm sau năm 1973), nhưng các thiết chế chính trị, xã hội, và văn hóa của nó không đảm bảo được sự an toàn cho doanh nghiệp hoặc thúc đẩy phát triển công nghệ tự chủ. Ngoài ra, thái độ văn hóa, và trên tất cả là những định kiến về giới, đã kìm hãm doanh nghiệp. Một kết quả là tỉ lệ thất nghiệp cao và thiếu việc làm, lại bị giáo dục làm cho tệ hơn và gây phẫn nộ hơn: những người từng đi học đã mong đợi nhiều hơn.¹

Chắc chắn, các chính phủ có thiện chí trong khu vực đã cố gắng bù đắp cho sáng kiến tư nhân. Vậy nên Ai Cập, khi nhớ lại các dự án công nghiệp của Muhammad Ali trước đây 100 năm, đã quyết định đầu tư vào các nhà máy kéo sợi bông sau Thế chiến II. Ý tưởng này có vẻ rất rõ ràng. Ai Cập trồng được thứ bông xơ dài tốt nhất trên thế giới; vì sao không phát triển nó lên và thu về giá trị tăng thêm? Vấn đề là sợi do các nhà máy non trẻ này sản xuất ra không có chất lượng quốc tế, trong khi người trồng bông nước ngoài tìm cách nâng cấp bông thô của họ còn thợ dệt thì tìm cách tạo ra vải chất lượng cao với các giống kém hơn. Đừng bao giờ đánh giá thấp sự khéo léo của kỹ thuật viên tốt: trước khi người Ai Cập có thể đảo ngược tình thế, họ đã bị mắc kẹt với thứ vải kém dành cho thị trường trong nước và đã bị mất một phần thị trường xuất khẩu bông nguyên liệu. Thật không may, Ai Cập không phải là ví dụ duy nhất về ngành công nghiệp bị thui chột. Lục địa châu Phi có vô số dự án và nỗi thất vọng.

Thất bại làm chai sạn trái tim và che mờ đôi mắt. Cho đến nay, những nước thất bại ở Trung Đông chỉ biết tìm kiếm sự bù đắp trong tính chính thống tôn giáo và xâm lược quân sự. Ở cấp độ phổ biến, chỉ cầu nguyện và đức tin mới làm nguôi nỗi bất lực và khát khao trả thù. Do đó, giai điệu khải huyền trong nhiều bài giảng đạo và diễn thuyết của người Islam giáo lại vang lên: Sự kết thúc sẽ mang đến khởi đầu mới. Trong khi đó, kẻ mạnh lại viện đến vũ lực. Họ thấy ăn cướp và trở mặt thì dễ hơn là xây dựng và thực hiện. Với Iraq cũng vậy, cho rằng chiếm đoạt dầu mỏ và cướp bóc nhà cửa ở Kuwait thì sẽ giàu nhanh hơn là sản xuất hàng tiêu dùng. Vì sao phải mua vũ khí nếu không sử dụng chúng?

Liệu những khuynh hướng phản tác dụng này có chuyển hướng? Không thể nói được. Chúng không phải ngẫu nhiên mà là vấn đề nội tại. Các chuyên gia quốc tế luôn giữ được niềm lạc quan của mình (họ được trả tiền để làm vậy) và cung cấp những công thức khiêm tốn để cải thiện tình hình. Do đó, Ngân hàng Thế giới, khi nói về “điều chỉnh,” đã nhắc nhở chúng ta rằng các chính sách tốt sẽ xứng đáng với công sức bỏ ra. Các chính sách tốt là gì? Tỉ giá hối đoái thực tế và cạnh tranh, thâm hụt ngân sách thấp hoặc bằng không, rào cản thương mại ít hoặc không có, thị trường, thị trường, thị trường.

“Những cải tiến trong khung kinh tế vĩ mô” như thế đúng là có tác dụng. Chúng xóa bỏ những sự biến dạng và trở ngại chính. Nhưng chúng không đến dễ dàng. Làm thế nào một quốc gia có thể chấm dứt thâm hụt ngân sách khi nhà nước quản lý một nửa lực lượng lao động trì trệ và sự ổn định chính trị gắn liền với sự kém hiệu quả? (Vấn đề kiểu này khiến ngay cả các quốc gia giàu có cũng đau đầu. Hãy nhìn vào các tiêu chí của châu Âu và vùng Maastricht đối với đồng euro.)

Và đó mới chỉ là bước khởi đầu. Công việc thực sự về xây dựng cấu trúc và thiết chế vẫn còn đấy. Bên cạnh đó, chuyện gì xảy ra khi dầu mỏ cạn?*

•

Field, Inside the Arab World (Bên trong thế giới Ả Rập), trang 21, chỉ ra rằng với tốc độ khai thác vào đầu những năm 1990, dầu mỏ ở vùng Vịnh chỉ còn 130 năm nữa. (Dĩ nhiên giả định là chúng ta biết có gì ở đó. Người ta vẫn đang tìm kiếm.) Nhưng đó là vùng Vịnh; đối với các nhà sản xuất dầu mỏ khác ở Trung Đông và Bắc Phi, ngày tàn còn gần hơn. Trong khi đó, tiến trình cạn kiệt là một động lực để tìm kiếm các công nghệ năng lượng mới. Cuối cùng thì, dầu mỏ hiện nay giống như than đá ngày trước, vẫn còn một lượng nằm trong lòng đất.

Mỹ La-tinh đã có gần 200 năm độc lập chính trị để có được sự độc lập kinh tế. Tuy nhiên, nó vẫn là một khu vực hỗn độn, không có sáng kiến địa phương, công nghệ chắp vá, thiếu tinh thần doanh nhân. Mô hình phát triển trì trệ này cho thấy những lề lối cũ và lợi ích cố hữu có sức kháng cự mạnh mẽ. Đặc biệt, sự tập trung hợp lý khá rõ vào đất đai và sinh hoạt nông thôn (lợi thế so sánh muôn năm!), được củng cố bởi đặc quyền xã hội và chính trị, đã biến giới tinh hoa quyền lực và bảo thủ trở nên lạc lõng và thù địch với một thế giới công nghiệp. Sự chia rẽ này, khi kết hợp với nỗi bất mãn xã hội - rất nhiều người nghèo - dẫn đến những giải pháp (caudillismo) phản dân chủ, dù mang tính dân túy, khủng khiếp khi kéo dài, phá hoại khi mong manh.

Vì vậy, nền công nghiệp xuất hiện muộn. Điều này không phải là một khiếm khuyết; sự muộn màng có lợi thế của nó. Nhưng mọi thứ phụ thuộc vào chất lượng của doanh nghiệp và khả năng công nghệ của xã hội. Ở hầu hết các nước Mỹ La-tinh, nền công nghiệp ra đời dưới lá chắn chống nhập khẩu: thuế quan cao, luật và quy định phân biệt đối xử, hàng rào phi thuế quan với hàng nhập khẩu. Như chúng ta đã biết từ kinh nghiệm của Mỹ ở thế kỷ 19 và Nhật Bản ở thế kỷ 20, các biện pháp như vậy có thể có tác dụng trong bối cảnh thi đua tràn đầy năng lượng, các tiêu chuẩn cấp thiết ở tầm thề giới (năng lực xuất khẩu), cạnh tranh trong nước. Ở châu Mỹ La-tinh, xung lực này hầu như không có. Không phải ngành nào cũng vậy. Một số ngành ở trên đỉnh cao. Nhưng đa số còn lại đều lạc hậu, thoi thóp sau bức tường bảo hộ.

Sự bảo hộ này được biện minh bởi lợi ích quốc gia hoặc bởi tư tưởng chống thực dân, và nếu vậy, sẽ đưa đến kết quả logic là chấm dứt mọi trao đổi với các quốc gia công nghiệp tiên tiến hơn trên thế giới. (Châu Mỹ La-tinh là một khu vực của quan điểm lưỡng phân: trung tâm với ngoại vi, chủ nghĩa thực dân mới với các nạn nhân, kẻ xấu với người tốt.) May mắn thay, điều đó đã không xảy ra. Kết quả như vậy về lý tính (hoặc phi lý tính) thuần khiết thì phù hợp với các nghiên cứu của giới học giả hơn là nghị trường, như Tổng thống Cardoso của Brazil, từng dẫn đầu trường phái phụ thuộc, giờ đây đã phát hiện ra.

Chúng ta không nên đánh giá thấp tầm quan trọng của phát hiện đó: chỉ vì cái gì đó là hiển nhiên không đồng nghĩa với việc mọi người sẽ thấy nó, hoặc nó sẽ khiến họ từ bỏ niềm tin vào thực tại. Trong nỗ lực để có mọi thứ theo cả hai cách, hoặc mọi cách, để vỗ về lợi ích cũ, khuyến khích lợi ích mới, để mời người nước ngoài vào nhưng tránh xa anh ta, hầu hết các quốc gia La-tinh đã sử dụng cách thao túng thương mại và tiền tệ: rào cản nhập khẩu và hạn ngạch, tỉ giá hối đoái khác nhau, một bộ giáp kìm hãm mà một số người gọi là “mô hình hướng nội” - và, tất nhiên, hướng đến việc vay mượn.²

Các biện pháp như vậy có thể cung cấp cứu trợ tạm thời, nhưng ở một mức giá cao: điều chỉnh liên tục, thị trường tiền tệ đen, lạm phát không ngừng, chi phí giao dịch cao, đầu tư nước ngoài thờ ơ. Mặc dù vậy, một số nước Mỹ La-tinh vẫn có thể vay các khoản tiền khổng lồ từ các nhà cho vay quốc tế chính thức (Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế) và từ các ngân hàng thương mại tư nhân, hành động với sự khích lệ của chính phủ, và chắc chắn được ngầm đảm bảo bởi một mạng lưới giải cứu an toàn. Phần lớn số tiền này đã tìm cách quay lại các tài khoản cá nhân bí mật tại Mỹ, Thụy Sĩ, và các nơi trú ẩn dễ chịu khác.

Sự kết hợp giữa quản lý kém, lãng phí, tham nhũng, và vay mượn vô giới hạn - sự phát triển không có những ràng buộc về hiệu quả - chẳng thể tồn tại lâu dài. Các cấu trúc như vậy thực ra rất dễ sụp đổ, vì ai cũng căng thẳng cực độ và mọi thứ được kết nối với nhau. Sớm hay muộn, sẽ có người lo lắng; các bảng cân đối có sự chênh lệch; người cho vay giật mình; nợ cũ và mới không trả nổi. Hoảng loạn!

Điều này đã xảy ra trong cuộc khủng hoảng đồng peso của Mexico hồi 1994-1995. Không thể tệ hơn (một số sẽ nói là tốt hơn), ngay sau khi chính phủ Mỹ chật vật thông qua Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) bằng cách kêu gọi từng mảnh vỡ chính trị và cam kết với một núi các loại ủng hộ phi kinh tế. Giờ thì chính phủ ấy phải tìm ra hàng chục tỉ đô-la để trấn an thị trường và cung cấp thời gian cho các nhà đầu tư và các đồng minh tiền tệ để lôi họ ra khỏi mấy chuyện cũ rích. Nhưng lần này thì chính phủ không thể có được hành động nhanh chóng từ một Nghị viện thiển cận và ngoan cố. Không phải lo lắng: các chuyên gia, dẫn đầu bởi nhà kinh tế học Lawrence Summers, đã tìm thấy một lượng vàng khoảng 20 tỉ đô-la nằm lặng lẽ trong một tài khoản được lập ra hơn nửa thế kỷ trước với lợi nhuận có được do thoái thác nghĩa vụ hồi những năm 1930. Những món lợi bất chính này đã được giấu kín một thời gian để bảo vệ đồng đô-la Mỹ… Umm, có thể nói rằng sự sụp đổ của đồng peso và việc thanh lý tài sản của Mỹ ở Mexico sẽ gây thiệt hại khủng khiếp cho NAFTA và đồng đô-la Mỹ… 20 tỉ đô-la đó cộng thêm 30 tỉ đô-la khác được các tổ chức cho vay quốc tế gom lại để cứu vãn tình thế. Chính phủ Mỹ sau đó đã thực hiện nhiều khoản bù trừ nhanh chóng với Mexico, và báo chí bèn nói giảm nói tránh, hoặc không bao giờ để ý, về thực tế là người Mexico đã phải vay tiền. Nợ mới để trả nợ cũ.

Tâm điểm của vấn đề là Mỹ La-tinh cần tiếp tục vay tiền, chỉ để trả lãi cho các khoản vay cũ. Một người nghiên cứu đến từ Mỹ La-tinh có lần phàn nàn với tôi về gánh nặng nợ cũ này và chuyện đòi nợ phiền phức, dai dẳng và thiển cận của nước ngoài. “Các bạn không phải trả nợ,” tôi chỉ ra; “một quốc gia có chủ quyền luôn có thể từ chối.” “Phải,” anh ta trả lời, “nhưng sau đó chúng tôi sẽ đi đâu để vay nữa?” Chính xác. Tuy nhiên, các ngân hàng giờ đây rất cảnh giác, và các tổ chức cho vay quốc tế đang hỗ trợ cải cách tài chính và thương mại theo hướng cởi mở. Mật mã là “điều chỉnh” - chắc chắn là một điều tốt. Một thị trường mở hơn là một lực lượng hợp lý và hiệu quả, một trật tự mới của hoạt động kinh tế theo hướng lợi thế so sánh, một sự hạn chế tham nhũng và thiên vị. Và triển vọng được viện trợ có thể là một động lực để hợp tác trong cuộc đấu tranh chống buôn bán ma túy - một lĩnh vực mà sự tăng trưởng chỉ có thể suy đoán.³ Không có sự đảm bảo. Nhưng đẩy theo đúng hướng thì tốt hơn là quay lại hiện trạng.

Thất bại nặng nề nhất trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế và tiến bộ công nghệ kỷ lục này là các nước Liên Xô, Romania và Bắc Triều Tiên tệ hại tương tự, cùng một loạt nạn nhân vệ tinh và bản sao đang vật lộn để vượt lên tình cảnh rối ren. Tốt hơn cả có lẽ là Tiệp Khắc và Hungary, với Đông Đức (DDR) và Ba Lan theo sau.

Tất cả những thứ bệnh tật đã ảnh hưởng đến châu Mỹ La-tinh và Trung Đông đều được nhân lên theo hàm mũ ở châu Phi cận Sahara: chính phủ kém cỏi, chủ quyền bất ngờ, công nghệ lạc hậu, giáo dục không đủ, khí hâu tệ hại, không đủ năng lực tư vấn nếu không muốn nói là thiếu trung thực, nghèo khổ, đói kém, bệnh tật, quá đông dân - một tai họa trong nhiều tai họa. Trong tất cả các khu vực được gọi là phát triển, thì châu Phi tệ nhất: tổng sản phẩm quốc nội trên đầu người có thể tăng ít hơn 1% một năm; các bảng thống kê rải đầy những dấu âm; nhiều nước hiện nay có thu nhập thấp hơn trước khi độc lập. Thất bại càng trở nên chua chát khi so sánh với các nước khác: năm 1965, Nigeria (nước xuất khẩu dầu mỏ) có GDP bình quân đầu người cao hơn Indonesia (nước xuất khẩu dầu mỏ khác); 25 năm sau, Indonesia gấp ba lần Nigeria.¹⁰

Nỗi đau thực tại gây tổn thương nhiều hơn cho sự hồ hởi ban đầu. Với nền độc lập, gánh nặng bóc lột sẽ được dỡ bỏ. Giờ là lúc dành cho phần thưởng. Một vài con số tăng trưởng ban đầu dường như xác nhận điều này: “Một số khu vực - như Rhodesias, Congo thuộc Bỉ, Morocco, Gabon, Kenya - được cho là đã tăng trưởng từ 6 đến 11 % một năm, tỉ lệ cao nhất trên thế giới.”¹¹ Rất ít người hạ thấp các ước tính này để tính đến sự thiên vị gia tăng ở các nước đang tiến tới đô thị hóa và một phần những giao dịch tiền tệ hóa ngày càng nhiều, do đó đếm được. Và chẳng ai dừng lại để hỏi vì sao các cường quốc thuộc địa lại nhanh chóng rời đi. Mọi người muốn châu Phi làm tốt. Đây là một người quan sát phương Tây, viết vào năm 1962:

Người châu Phi nói chung là những người có đầu óc nhất trên Trái đất… Không có ngoại lệ đáng kể, tất cả giới lãnh đạo châu Phi… chia sẻ mong muốn cháy bỏng muốn có mọi điều tốt đẹp mà nền văn minh phương Tây đã tạo ra từ hai thiên niên kỷ trong lịch sử của mình. Họ đặc biệt muốn nhận được các phước lành công nghệ của nền văn minh Mỹ, và được vậy càng nhanh càng tốt. Việc thiếu ý thức về lịch sử của người dân nơi đây giúp giới lãnh đạo châu Phi có một lợi thế lớn trong việc nhanh chóng hành động hướng tới mục tiêu hiện đại hóa này.¹²

Vậy mà… Basil Davidson, người châu Phi trung thực và nhân ái, đã buồn bã viết về khoảnh khắc vỡ mộng - thời điểm mà người châu Phi dù ở nơi nào cũng đều nhận ra rằng tự do không phải là cánh cổng tự động dẫn tới hạnh phúc và thịnh vượng.¹³

Giới chuyên gia trong mấy vấn đề này phân biệt giữa an ninh lương thực và tự túc lương thực; châu Phi đang muốn ghi điểm cả hai. Một số lượng dân cư lớn và ngày càng tăng - và điều đó có nghĩa chủ yếu là phụ nữ và trẻ em - bị đói và suy dinh dưỡng, cho dù là vì sức mua yếu hay do cách phân phối tệ hại. Nó gợi nhớ tình trạng hỗn loạn của cựu đế chế La Mã, khi thành phố và đất nước gây chiến với nhau. Đám tân quan chức ra sức ôm chặt đất đai và trả thấp hơn giá thị trường. Nông dân co cụm lại hoặc bỏ cuộc. Cánh thị dân mất gốc đã học được những thị hiếu mà ở địa phương thì không thể thỏa mãn được. Vì vậy, ngay cả trong điều kiện tốt nhất, đất đai sản xuất quá ít lương thực hoặc sản xuất không đúng loại lương thực, và phải nhập khẩu từ bên ngoài, với chi phí ngày càng cao so với lợi nhuận và cán cân thanh toán. Không nơi nào khác trên địa cầu lại có nhiều tù nhân của sinh tồn như nơi đây.¹⁴

Hơn nữa, không giống như các vùng nghèo đói khác, sự thiếu hụt trong nguồn cung lương thực của châu Phi, không phải tại người mua lương thực ở các thành phố, mà tại những nông dân nhỏ lẻ chăn nuôi gia súc và bới tìm trên đất đai.* Ở đây thiên nhiên - những trở ngại vật chất và biến đổi khí hậu - đóng một vai trò khó chịu, không chỉ biến động dữ dội từ những năm bội thu đến mất mùa, mà còn tích tụ các xu hướng qua những thời kỳ dài hơn. Trong 25 năm từ năm 1960 đến 1984, sản lượng lương thực không theo kịp dân số, và chỉ có tăng cường nhập khẩu mới giữ được tình trạng dinh dưỡng đạt tới mức thiếu hụt (so với mức thảm họa). Các lực lượng thị trường đã khuyến khích xu hướng này: ví dụ, năm 1983, có thể mua được ở Lagos các loại lương thực từ Mỹ với giá bằng 1/4 giá lương thực trồng tại địa phương.¹⁵ Phụ thuộc nhập khẩu (6% lượng calo trong giai đoạn 1969-1971, 13% trong giai đoạn 1979-1981) chuyển đổi khẩu vị từ các loại thức ăn cũ, nhàm chán sang ngũ cốc mới, trong khi thói quen ăn uống mới nơi đô thị đã dẫn đến nhu cầu về thịt tăng lên do có những người không đủ tiền mua. Bằng cách này, ngày càng có nhiều cây lương thực của châu Phi trở thành thức ăn chăn nuôi. Cuối cùng, tỉ lệ tăng trưởng dân số tự nhiên cao nhất thế giới (trên 3% một năm) đã đẩy nông dân đến những vùng đất bên lề mà sẽ sớm cằn cỗi. Hoặc đưa họ từ chốn thôn quê đến khu ổ chuột ở thành phố.¹⁶ Ở những nước mà các cơ quan chính trị yếu kém và không hiệu quả, những vết sẹo của quản lý kém không dễ chữa lành, cái tốt và cái xấu không cân bằng.

•

Thông thường, nông dân sẽ có đủ thức ăn (sẽ tự cung cấp thức ăn cho mình trước tiên) nếu chính phủ không cung cấp thực phẩm phù hợp để phân phối ở các thành phố hoặc để bán ra nước ngoài. Ở châu Âu trong Thế chiến II là như vậy. Nhưng ở Liên Xô, việc thu giữ nông sản trong những năm 1930 ở Ukraine đã dẫn đến nạn đói khủng khiếp làm chết hàng triệu người. Nhưng đây chính là mục đích. Họ là những người dân tộc chủ nghĩa và kulak (nông dân giàu có), được coi là kẻ thù của Cách mạng. Để có mô tả ngắn gọn, sinh động về tội ác tàn bạo này, xem Moynahan, The Russian Century (Thế kỷ Nga), các trang 114-122. Hiểu được điều này là hiểu được sự sụp đổ cuối cùng của một chế độ thối nát.

Không nên đổ lỗi của các hậu quả này lên sự thiếu hiểu biết hoặc kém cỏi ở những tiểu chủ, vì tại châu Phi, cũng như tại bất kỳ đâu, phương pháp canh tác và hành vi tái sản xuất đều là sự hòa trộn các giá trị và nghi thức cũ với một phản ứng hợp lý trước điều kiện vật chất. Nông dân châu Phi không phải lũ ngốc, còn trẻ em bắt đầu sớm biết cách tự xoay xở ở nơi mà củi và nước khan hiếm với đa số thời gian là dùng để kiếm thức ăn và mang vác. Kết quả thật dễ hiểu: một gia đình đông đúc thì hay hơn. Các gia đình đông đúc cũng là bằng chứng cho sự nam tính và là một nguồn tự hào.¹⁷ Nói chung, phụ nữ làm như họ được bảo, đặc biệt là trong những nền văn hóa nơi tục đa thê chiếm ưu thế; và khi cánh đàn ông trở về nhà, vì họ thường làm việc xa, nên có những hành động mà thường gây ra nguy cơ lớn với sức khỏe. AIDS? Quên bao cao su đi; đàn ông không thích chúng. Còn phụ nữ? “Họ có rất nhiều vấn đề khác để suy nghĩ, vậy tại sao họ lại nên suy nghĩ về thứ mà 10 năm sau mới giết chết bạn?”¹⁸

Trong những ngày cuối cùng của đế chế, một số chính phủ và cố vấn nước ngoài đã cố gắng khắc phục mấy căn bệnh này, mặc dù tính toán của họ thường bị méo mó bởi các động cơ ngoại lai và lợi ích cá nhân. Lấy ví dụ nông nghiệp. Ngay cả trước khi độc lập, một số nhà cầm quyền thuộc địa đã cố gắng sửa chữa những sai lầm cũng như sự thờ ơ trong quá khứ và giới thiệu các phương pháp “hiện đại.”

“Mẹ” của tất cả các dự án như vậy là chương trình cây thân củ của Anh (trong tiếng Anh Mỹ là cây lạc), được trồng và thất bại ở Tanganyika trong giai đoạn 1946-1954 và “nhằm chứng minh những gì nhà nước có khả năng… khi khai thác công nghệ hiện đại và ý kiến chuyên môn từ phương Tây.”¹⁹ Ý tưởng này xuất phát từ giám đốc quản lý của Công ty United Africa, một công ty con của Unilever, một công ty nổi tiếng với sản phẩm dầu. Kế hoạch đã được xem xét và phê duyệt ở cấp độ nội các Anh. Mục tiêu trước mắt: giảm bớt tình trạng thiếu dầu và chất béo sau chiến tranh của Anh mà không phải bỏ tiền ra (mua thuộc địa). Theo lời của Bộ trưởng Lương thực John Strachey, “Nhiều hơn bất kỳ yếu tố nào khác, thành công của bạn phụ thuộc vào việc liệu các bà nội trợ đang căng thẳng của Anh có nhiều bơ thực vật hơn, nấu mỡ và xà phòng, để dùng trong tương lai gần hay không.”²⁰

Mục đích cuối cùng là “nâng cao mức sống của nông dân châu Phi” bằng cách chứng minh khả năng của công nghệ hiện đại. Chắc chắn là, những hạt lạc này không dành cho người tiêu dùng châu Phi, dù họ có thể đang chết đói; nhưng nông dân sẽ nhận thấy (sẽ được giải thích bằng một “minh họa hình ảnh,” quan liêu) và bắt chước ưu thế của nông nghiệp cơ giới hóa quy mô lớn. Không làm thủ công; mọi thứ sẽ được làm bằng máy: máy ủi, máy kéo, máy gặt, máy gieo hạt, máy đa chức năng.

Đồng thời, để chứng minh ưu điểm của chủ nghĩa xã hội kiểu Anh (cùng với các dự án khác, dự án này dự định để chứng minh đây là một sự thay thế vượt trội cho hệ tư tưởng Xô-viết), chính phủ Anh do Công Đảng cầm quyền đã cử các quan chức đến dạy nhân viên châu Phi cách đình công đòi tăng lương. Lòng vị tha này đã thành công ngoài mong đợi. Người bản địa cầm lấy giáo khiên, bỏ bê máy kéo, chặn đường đi lại, ngăn cản xe lửa. Cảnh sát đã phải vào cuộc; các nhà lãnh đạo công đoàn bị bỏ tù. Cuộc đình công thất bại, nhưng người bản địa đã học được vài điều.²¹

Các nhà lập kế hoạch hành động vô kế hoạch. Họ đã chọn một điểm trung tâm vì nó trống không. Nó trống không vì nó chẳng có nước. Các thành viên thực hiện đã thừa nhận “hoàn toàn không có một chút kinh nghiệm nào về nông nghiệp cơ giới.” Không ai từng thử loại hình này. Cần thông tin về các mô hình lượng mưa và ảnh hưởng của chúng đến năng suất; với đất đai cũng thế; và những ước tính về chi phí dọn dẹp các bụi rậm được rút ra từ kinh nghiệm với các bãi đáp máy bay trong chiến tranh. Các nguồn cung nấp dưới dạng mấy cửa hàng quân đội còn sót lại của người Philippines, một số hữu ích, một số vô giá trị, tất cả những thứ tệ nhất thì bị bỏ bê. Đoàn công tác không có chuyên gia kỹ thuật nào. Như một thành viên là kế toán đã nói: “Tất cả chỉ là phỏng đoán, và phỏng đoán của chúng tôi cũng tốt như của bất kỳ ai.”

Các bà nội trợ người Anh và nông dân châu Phi đã chờ đợi trong hy vọng từ lâu. Nông dân châu Phi trồng lạc ở một số khu vực, nhưng họ (thường là phụ nữ) đã làm việc đó rất khó khăn và vất vả, phải vật lộn và xoay xở từng bước. Mặc dù vậy, họ đã làm tốt hơn các cỗ máy đó, với tất cả những thép, cao su, và động cơ đốt trong ốm yếu giữa khí hậu châu Phi. Thường xuyên hỏng hóc, cửa hàng sửa chữa hiếm hoi, và họ sẽ làm gì nếu không có phụ tùng thay thế? Việc dọn quang các bụi rậm và rễ cây khó nhằn là một cơn ác mộng. Nó gây tốn kém gấp chục lần ước tính ban đầu, và mặt đất sau khi được dọn sạch thì khô cứng như gạch.* Ngay sau đó các nhà phát triển dự án đã phải hạ thấp kỳ vọng và dùng hoa hướng dương thay thế cho một số bụi cây lạc. Những thay đổi này chẳng ích gì. Thiên nhiên từ chối hợp tác, và sản lượng ở dưới mức kỳ vọng.

•

Về đất đá ong, xem Chương I.

Những ảnh hưởng đến kinh tế địa phương và xã hội thật tồi tệ. Giới chủ người Anh đã có đủ tiền để khiến người bản địa rời xa ngành lương thực, và người bản địa lần lượt có việc làm trong dự án và từ bỏ việc canh tác truyền thống. Vì vậy, sản xuất lương thực giảm và phải nhập khẩu số lượng lớn để nuôi những người được cho là tạo ra thặng dư xuất khẩu. Rượu cũng đến cùng gái mại dâm, trả bằng “mức phí kỳ diệu gồm 5 xu và nhiều hơn nữa,”²² và trộm cắp - mọi nỗi phiền não và thối nát của việc giàu có bất ngờ. Trong khi đó, người Anh cố gắng dạy cho người bản địa những phẩm chất về tình đoàn kết và bình đẳng của tầng lớp lao động. Người bản địa nhìn nhận điều này như một sự lật đổ về trật tự và đạo đức.

Đến năm 1950, thất bại là không thể tránh khỏi; giờ là lúc để hối hận và thanh lý. Dự án lạc không thể canh tác đại trà. Năng suất kinh tế đòi hỏi phải thâm canh. Kế hoạch phát triển trong các vùng rộng 30.000 mẫu Anh hoàn toàn không thực tế. Phải mất bốn năm để xử lý các thiết bị và máy móc. Người Anh đã chuyển giao cho chính phủ Tanganyika mới độc lập càng nhiều càng tốt, họ coi đống phế thải chẳng mấy hấp dẫn này như một sự phiền phức thay vì của cải. Không khó để các nhà quan sát nhận thấy rằng số tiền đó lẽ ra đã có thể được sử dụng tốt hơn.

Khỏi cần phải nói, sự thất bại đã làm tổn thương uy tín của Anh và không khuyến khích các “kế hoạch giàu trí tưởng tượng khác trong việc phát triển kinh tế.” Liệu chúng có thể tỏ ra tốt hơn? Hồ sơ không đáng khích lệ lắm, ngoại trừ với các nhà lập kế hoạch và kỹ thuật viên luôn lạc quan, có vẻ họ sử dụng mấy dự án này như kiểu trẻ em chơi với nhà búp bê, và họ đang học hỏi từ mỗi thất bại. Tôi sẽ không đánh giá thấp động cơ và hành động của cánh chuyên gia này. Họ vẫn là niềm hy vọng của chúng ta cho các cải tiến ở quy mô lớn, tầm nhìn xa. Song, không có gì hấp dẫn và quyến rũ hơn là việc tạo ra một thế giới và cảm thấy hài lòng với nó. Cuối cùng, người Anh đành rũ bỏ thất bại. Quốc gia này đã mệt mỏi và còn những điều tốt hơn để lo lắng thay vì mấy cây lạc ở châu Phi.

Kế hoạch cây lạc của Anh không phải là ngoại lệ. Chính quyền thuộc địa chịu trách nhiệm với những cám dỗ này, đưa ra lời hứa hấp dẫn khó cưỡng lại về việc làm tốt hơn trong khi chỉ làm tốt vừa vừa. Người Pháp thì thử làm với bông bên sông Niger, trên thượng lưu từ Timbuktu (nay là Mali), từ những năm 1910 đến những năm 1940. Một lần nữa châu Phi là nơi cung cấp cho nhu cầu của châu Âu - lần này là nhu cầu tiềm năng của thợ quay sợi Pháp, gây sức ép để tìm những đồng đô-la quý giá cho bông Mỹ. Nhà cầm quyền thuộc địa thì lo lắng và quan tâm bảo vệ cử tri châu Phi của họ, thậm chí tự mâu thuẫn, đồng thời đảm bảo cung cấp bông nguyên liệu mà có thể cạnh tranh trên thị trường thế giới. Người Pháp cũng muốn duy trì quyền tự do của doanh nghiệp khi có thể. Vì vậy, với logic kiểu Pháp hoàn toàn, họ đã đưa ra một công thức thỏa hiệp: nông dân có một "nghĩa vụ nghiêm ngặt” trồng bông từ sáng sớm đến tối, nhưng hoàn toàn tự do bán nó.²³ Sau đó người Pháp buộc nông dân phải rời đi và đưa tới nơi khác, bắt họ trồng bông, và nếu nông dân gặp khó khăn hoặc làm ra bông không đạt yêu cầu, họ sẽ bị bỏ tù. Một số người muốn nghĩ đó là một thứ nhà tù lỏng lẻo, dễ chịu - nhưng chỉ vậy cũng đủ hiểu.

Người ta muốn nghĩ rằng việc giải phóng đã thay đổi tất cả những điều đó, nhưng trên thực tế tân chính phủ đã có kế hoạch phát triển kinh tế và kỹ thuật xã hội riêng của mình, lấy cảm hứng từ một thế giới mới của các chuyên gia và kỹ thuật viên lưu động hăm hở - hăm hở để tiêu tiền, để làm tốt, để nắm quyền lực. Có thể nói, những con người hành động này không gặp rắc rối gì khi tưởng tượng ra các đề án, càng lớn càng tốt. Còn khi các đề án thất bại?

Đó là lỗi của phương Tây. Phương Tây bảo chúng tôi xây dựng các nhà máy điện, cầu cống, nhà máy, nhà máy thép, mỏ phốt phát. Chúng tôi xây dựng chúng vì các quý vị đã nói như vậy, và theo cách các quý vị bảo chúng tôi. Nhưng bây giờ chúng không hoạt động được, các quý vị bảo chúng tôi phải dùng tiền của mình để trả cho chúng. Thế là không công bằng. Các quý vị bảo chúng tôi xây, các quý vị nên trả tiền cho chúng chứ. Chúng tôi có muốn xây chúng đâu.²⁴

Phần lớn khoảng cách giữa kỳ vọng và nhận thức là do không có sự chuẩn bị. Người châu Phi hậu thuộc địa không có kinh nghiệm về chế độ tự quản, và giới cai trị của họ lại được hưởng một sự chính danh nhờ mạng lưới quan hệ họ hàng và lòng trung thành khách hàng. Đột nhiên, những quốc gia mới này đã bị ép phải mặc chiếc áo ngực chật chội của chính phủ đại diện, một hình thức xa lạ với truyền thống riêng của họ và không được chuẩn bị bởi chế độ gia trưởng thực dân. Trong một số trường hợp, quá trình chuyển đổi này đã được bắt đầu bằng một cuộc chiến tranh giải phóng, động viên niềm đam mê và bản sắc. Nhưng di sản ấy lại bị một kẻ mạnh cai trị, là hiện thân độc đoán trước nguyện vọng của dân chúng, do đó là kẻ giết chết nền dân chủ. Sự ổn định phụ thuộc vào độ cường tráng của một người đàn ông, và khi anh ta bị suy yếu hoặc chết (hoặc được giúp đỡ để chết), tình trạng hỗn loạn do đảo chính quân sự sẽ nhanh chóng xảy ra.

Các chính phủ ra đời dưới sự cầm quyền của kẻ mạnh này đều thể hiện sự lạc lõng giống nhau, với phần nào ngoại lệ do nạn cướp bóc. Ở châu Phi, những người giàu nhất là những người đứng đầu nhà nước hoặc là bộ trưởng.²⁵ Bộ máy hành chính bị phình ra để cung cấp việc làm cho đám tay chân; nền kinh tế bị vắt kiệt để tạo ra thặng dư. Phần lớn (lớn nhất?) viện trợ nước ngoài có đích đến là các tài khoản được đánh số ở nước ngoài.²⁶ Những kẻ tư lợi này có nhiều lợi ích khi sống ở Thụy Sĩ, gần ngân hàng của họ. Nhưng chỉ mỗi tiền bạc thôi thì có lẽ chưa đủ.

Basil Davidson đem đến cho chúng ta hai trường hợp nghiên cứu riêng rẽ. Trường hợp thứ nhất, Zaire (trước đây là Congo thuộc Bỉ), là bộ khung của một nhà nước. Bạo chúa Mobutu Sese Seko cai trị tại thủ đô Kinshasa cùng một vài thành phố khác, và những nơi mà các công ty nước ngoài đã khai thác tài nguyên khoáng sản. Tất cả các công ty này đều cống nạp cho ông ta, và nghe đâu tổng cộng các tài khoản của ông ta ở Thụy Sĩ lên đến hàng tỉ đô-la. Giữa vài điểm kiểm soát hiệu quả này, hàng không là đường vận chuyển duy nhất, vì những con đường dưới đất là không thể đi qua được hoặc không an toàn. Dưới sự cai trị của Bỉ, năm 1960 Congo có 88.000 dặm đường sá có thể sử dụng; đến năm 1985 con số này đã giảm xuống 12.000 dặm, trong đó chỉ có 1.400 dặm được trải đá. Nhưng rồi các con đường đất bẩn thỉu lại tốt hơn các con đường có bề mặt cứng bị nứt và thủng lỗ. Đường trải đá chỉ tốt khi nó được bảo dưỡng.

Gần như toàn bộ đất nước và xã hội đều đồng lòng nhưng không phải theo kiểu giả vờ yêu nước. Ở phía đông, những kẻ xâm lược nước ngoài đã đẩy người tị nạn nước ngoài đến cái chết trong khi ủng hộ cuộc nổi dậy chống lại Kinshasa. Tại thủ đô, phe đối lập trong nghị viện tố cáo các kế hoạch nổi dậy và cảnh báo về một thứ chủ nghĩa độc tài mới: “Chúng tôi không loại bỏ một kẻ mạnh để thay thế bằng một kẻ khác.” Phản hồi của phiến quân: Nếu lãnh đạo phe đối lập “muốn lèo lái một con tàu sắp đắm,” ông ta nên học bơi.²⁷ Trong khi đó, các mật vụ phương Tây lại cố thuyết phục Mobutu về hưu (hoặc giữ ông ta tại vị) trong khi tranh giành ảnh hưởng với những gì có thể xảy ra. Mối quan tâm chính của phương Tây là tiếp tục khai thác các khoáng sản đó. Người Pháp cũng muốn giữ Zaire trong quỹ đạo của cộng đồng Pháp ngữ, như thể phẩm giá của Pháp phụ thuộc vào điều đó. (Người Bỉ đã giơ tay hàng từ lâu rồi.) Người Mỹ… ừm, không rõ điều gì có thể khiến người Mỹ quan tâm, trừ việc có thể “gán nó” cho người Pháp.

Ở giữa tình trạng hỗn loạn này, các cơ quan cứu trợ quốc tế đã cố gắng giữ cho người tị nạn sống sót nhưng phải ngậm miệng lại mỗi khi có kẻ cướp đến gần. Một số hàng cứu trợ khẩn cấp đã tới, nhưng cho ai? Một số tài nguyên khoáng sản vẫn còn khai thác được, nhưng cho ai? Vụ phiến quân chiếm được thủ đô kim cương của đất nước vào tháng 4-1997 đã báo hiệu một sự thay đổi chế độ. Không có doanh thu, Mobutu không thể trả tiền cho quân đội của mình, để giờ đây bị biến thành lũ cướp (lính vẫn phải sống); ông ta cũng không thể giữ được trái tim của các cường quốc lớn, ngay cả khi ông ta nói tiếng Pháp. Chú thích: Kể từ đó Zaire đã biến mất khỏi các bảng thanh toán của Ngân hàng Thế giới. Đây là dự đoán: sau khi lật đổ Mobutu vào tháng 6, các phiến quân chiến thắng đổi tên nước trở lại (Cộng hòa) Congo.

Trường hợp thứ hai là Benin, trước đây là Dahomey. Số liệu thống kê chính thức cho thấy sản phẩm và thương mại gần như không tồn tại. Song, Benin đang trồng và thu hoạch dầu cọ cũng như lạc. Nó đơn giản là không cung cấp sản phẩm của mình cho chính quyền hoặc cho thị trường chính thức. Mọi thứ chỉ di chuyển trong các kênh song song. Điều này mang lại cho nông dân nhiều thứ hơn bất cứ khi nào anh ta nhận được từ một hội đồng tiếp thị chính thức, và nông dân đã mua chuộc bộ máy quan liêu cồng kềnh. Khi đó, theo hồ sơ thì Benin là một mảnh vỏ trấu rỗng tuếch với cán cân thương mại bị âm nặng và tăng trưởng âm; nhưng nó thực sự là một cỗ máy buôn lậu.

Bài học rút ra từ những trường hợp này và tương tự là châu Phi không tệ như ta thấy, mà tệ hơn. Nhìn vào một bức ảnh hoặc màn hình tivi, thấy những đứa trẻ kiệt sức bị ruồi bâu quanh, với tất cả xương, da nhăn nheo, mắt và bụng lồi ra, và bạn bị choáng ngợp bởi sự đau khổ. Bạn biết rằng những đứa trẻ mà mình đang nhìn thấy đã chết vào lúc bạn nhìn thấy chúng. Nhìn vào một cảnh tượng khác, đặc biệt là trong các trang đẹp như tranh vẽ của National Geographic, và bạn ngạc nhiên trước những nụ cười và sức sống của các vũ công hoặc thương nhân trong một khung cảnh kỳ lạ. Lục địa này chứng kiến hy vọng và tuyệt vọng, can đảm và buông xuôi. Hoàn cảnh thật kinh khủng, song bằng cách nào đó mọi người tìm cách để đối phó, tồn tại, chết đi, nhưng sinh sôi.

Trong khi đó, các chuyên gia và quan chức quốc tế vẫn hát những bài ca vô tội và chẳng biết gì. “Điều chỉnh” là điệp khúc hiện thời: một chút tự do ở đây, một chút thị trường và tỉ giá hối đoái thực ở kia, và mọi thứ sẽ tốt hơn, thậm chí có thể hoàn hảo. Có thể gọi một trong những trò mà các nhà kinh tế học vẫn chơi là “sự suy luận sai về thống kê.” So sánh nhiều hơn hoặc ít hơn những con số so sánh từ các nước khác nhau rồi rút ra kết luận, quá khứ và tương lai. Vì vậy, với châu Phi: như chúng ta đã thấy trước đó, khi so sánh Nigeria với Indonesia, thì thấy châu Phi đã làm kém hơn các nước Đông Á vốn bắt đầu ở mức thấp hơn. (Ta có thể so sánh tương tự giữa Thổ Nhĩ Kỳ với Hàn Quốc.) Nhưng vì sao không quay lại? Nếu Indonesia đã có thể làm tốt như vậy, vì sao Nigeria lại không? Tương tự, báo cáo của Ngân hàng Thế giới khi lấy làm tiếc về hiệu suất châu Phi trong giai đoạn 1965-1990 đã trích dẫn các số liệu châu Á cho năm 1965 (“các điều kiện tương tự như ở châu Phi vào năm 1990”) để dự đoán tăng trưởng của châu Phi trong 1/4 thế kỷ tiếp theo. Mức ngang bằng tại những thời điểm khác nhau khiến các chuyên gia này đánh đồng các điều kiện. Ồ vâng, tỉ lệ trẻ em đến trường ở châu Á cao hơn, nhưng điều đó có thể dễ dàng khắc phục. Nếu không, chẳng sao cả. Chỉ là mấy sự khác biệt về văn hóa và thể chế, có gì đâu.

Sự kiện mới: Liên Hợp Quốc, hợp tác với Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế, đã công bố kế hoạch tăng 25 tỉ đô-la trong thập kỷ tới, hơn và hơn thế nữa những gì mà các tổ chức quốc tế này có thể tìm thấy (đến từ các nguồn tư nhân là chủ yếu), và đầu tư phát triển châu Phi.²⁸ Hiện tại 22/25 nước nghèo nhất trên thế giới là ở châu Phi, và 54% số người châu Phi sống dưới mức nghèo khổ của Liên Hợp Quốc; hơn nữa, châu Phi là khu vực duy nhất mà đói nghèo dự kiến sẽ tăng trong 10 năm tới. 25 tỉ đô-la có thể làm được những gì? Umm, đến năm 1994, các khoản nợ của các quốc gia châu Phi tổng cộng là 313 tỉ đô-la (gần 2,5 lần tổng thu nhập từ xuất khẩu), do đó, 25 tỉ đô-la có thể trả lãi cho một năm. Trong khi đó, năm 1995, 231 tỉ đô-la đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Thế giới Thứ ba, khoảng 2 tỉ đô-la, dưới 1%, vào châu Phi. Doanh nhân biết nên đi đến những nơi khác.

Không thành vấn đề: coi trọng tính tích cực. Tình hình càng tồi tệ, tiềm năng cải thiện càng lớn. Các chính sách tốt hơn (điều chỉnh cơ cấu) có thể/sẽ đưa châu Phi trở lại con đường tăng trưởng. Nhưng vẫn còn nhiều việc phải làm. Những vấn đề của lục địa sâu xa hơn hẳn các chính sách tệ hại, và các chính sách tệ hại không phải là một tai nạn. Chính phủ tốt không phải cứ cần là có. Châu Âu phải mất nhiều thế kỷ để có được nó, vậy làm sao châu Phi sẽ có được như vậy chỉ trong vài thập kỷ, đặc biệt là sau sự biến dạng của chủ nghĩa thực dân? Và nếu không có chính phủ đó thì sao? Ví dụ, tại thời điểm này, Somalia là một khoảng trống chính trị: ngay cả khi ta muốn giúp, cũng chẳng biết giúp theo địa chỉ nào? “Chúng tôi thậm chí không biết làm thế nào để gửi cho họ một tin nhắn.”²⁹

Trong một thế giới mong manh, các chính sách tốt là các con tin cho tài sản. Ở châu Phi, giống như ở nhiều nơi trên thế giới chỉ hơn thế một chút, đồng hồ thời gian vừa lùi vừa tiến.

NƯỚC BỊ CAN THIỆP: ALGERIA

Một trong những bài tập khó chịu nhất trong lịch sử kinh tế là nhớ lại các dự đoán chuyên môn của ngày hôm qua và đánh giá cao sự vô nghĩa của chúng.

Trong trạng thái phởn phơ của những năm 1970, khi nguồn thu từ dầu mỏ của Algeria tăng đột ngột, và sau Nam Phi, có cơ sở công nghiệp lớn nhất trên lục địa, một bộ trưởng công nghiệp vui vẻ dự đoán rằng Algeria sẽ là “Nhật Bản đầu tiên của châu Phi, và thứ hai của thế giới.” Lời nói gió bay. Có nhà máy và thiết bị không có nghĩa là có đầu ra, và có đầu ra không có nghĩa là có ích và bán được. Giống như các quốc gia đang phát triển khác trước đó, trong đó có các quốc gia ở châu Âu thế kỷ 19, Algeria đã thiết lập một cơ sở hạ tầng công nghiệp hiện đại. Giống như một số nước, nó đặc biệt nhằm thúc đẩy công nghiệp nặng, càng nhiều càng tốt, giống như học thuyết xã hội chủ nghĩa cho rằng đó là con đường duy nhất. Lợi thế so sánh (một học thuyết tư sản-tư bản) bị nguyền rủa.

Tất cả các thiết bị đắt tiền thuộc sở hữu nhà nước này đều dư thừa, không hiệu quả, giá cả phi thị trường, và sổ sách bị giả mạo. Không sản phẩm công nghiệp nào có thể xuất khẩu được, và ngay cả trong thị trường nội địa đóng kín, nhiều thứ không thể sử dụng được hoặc bị xuống cấp nhanh chóng. Các nhà máy đã nhanh chóng xuống dốc. Nhiều nhà máy hoạt động cầm chừng hoặc không vận hành vì thiếu bảo dưỡng và phụ tùng thay thế. Thói xẻ thịt máy móc, luôn đồng lõa với việc sửa chữa kém, đã làm hỏng thiết bị trước thời gian. Sản lượng giảm 1,9% mỗi năm từ năm 1980 đến 1992; và giảm từ 10 đến 15% GDP trong 1/4 thế kỷ từ năm 1970 đến 1992.³⁰

Trong khi đó, dân số tăng gấp ba lần trong 30 năm sau khi độc lập (10 triệu vào năm 1960, 27 triệu vào năm 1993), bất chấp có sự di cư đáng kể đến châu Âu. Chính phủ cách mạng đầy tham vọng đã khuyến khích các gia tộc lớn trong việc tăng cường sức mạnh quân sự và ảnh hưởng quốc tế, và sinh đẻ hóa ra lại trở thành một nhánh sản xuất hiệu quả. Thật không may, trẻ em được sản xuất ra ngày một tăng, và tốc độ gia tăng này (gần một nửa dân số hiện nay dưới 15 tuổi) đã đặt ra một gánh nặng dù tạm thời. Ví dụ, khuyến khích sinh đẻ hàm ý một sự đầu tư lớn vào giáo dục, nhưng năm 1990 có 43% dân số mù chữ, 55% trong đó là phụ nữ.* Nó cũng giả định về một nguồn cung lương thực dồi dào, nhưng đất nước này đã không tăng thêm diện tích đất trồng của mình (2,9% diện tích như năm 1910), tạo nên một mớ hỗn độn về nông nghiệp tập thể, và không thể tự nuôi sống mình được nữa. Algeria nhập khẩu ngày càng nhiều lượng lương thực cơ bản và không cơ bản (ngũ cốc, sữa, đường, chuối, dầu ăn) và trợ cấp chúng cho người tiêu dùng.

•

Những người dân tộc chủ nghĩa Algeria giờ đây sẽ đổ lỗi mù chữ cho người Pháp. Họ cho rằng một nửa dân số đã biết chữ khi người Pháp đến vào năm 1830, nhưng người Pháp đã đóng cửa các trường bản địa và hầu như không nhận người Islam giáo vào các trường công mới. Phải có niềm tin lắm mới tin vào con số 50% (có lẽ không có phụ nữ và toàn đàn ông).

Trong khi đó, chính phủ cũng thường xuyên nhập khẩu hàng tiêu dùng và bán chúng cho những người được ưu tiên trong nội bộ với giá ưu đãi. Các hợp đồng béo bở để cung cấp hàng hóa như vậy đã trở thành đối tượng cạnh tranh gay gắt giữa các nhà cung cấp nước ngoài. Người ta có thể đã chờ đợi giá thầu và phản đối để có giá thấp hơn; ngược lại, họ đã hối lộ những món còn lớn hơn. Và dù lớn, chúng vẫn chỉ là một phần nhỏ của một quỹ đầu tư nhà nước bị tư nhân hóa lớn hơn nhiều. Người Algeria nói tới 26 tỉ đô-la (10⁹) trong các tài khoản ngân hàng bí mật ở nước ngoài.³¹

Xuất khẩu bù nhập khẩu đã được thực hiện vào đầu những năm 1990 từ 3% đến 10%, hầu như toàn đến từ các chuyến hàng dầu mỏ và khí đốt. Con số đó nghe có vẻ ít, nhưng xin nhớ, 2/3 doanh thu từ dầu mỏ này, cũng như thu nhập xuất khẩu khác, là để trả lãi cho nợ nần. (Dầu mỏ, nói cách khác, được thế chấp, và dự trữ đang giảm nhanh.)³² Một lần nữa, giống như mọi quốc gia có chủ quyền khác, Algeria có thể nói với các chủ nợ của mình giãn nợ. Nhưng nếu chỉ để nuôi sống chính mình, nước này cần phải vay nhiều hơn. IMF đã cung cấp giải pháp tài chính “điều chỉnh cơ cấu" thông thường: Chúng tôi sẽ trả tiền để quý vị thay đổi cách làm. Chính phủ Algeria bèn chấp nhận với sự hào hứng: Chúng tôi sẽ thay đổi cách làm. Hơn nữa, chúng tôi đã nợ rất nhiều, thêm một chút cũng chẳng sao.

Các nhà quan sát Algeria được giáo dục theo kiểu Pháp đã so sánh nước mình với con châu chấu trong ngụ ngôn của La Fontaine:

Quefaisiez-vous au temps chaud?…

Je chantais, ne vous déplaise.

(Bạn đang làm gì khi trời ấm?…

Tôi hát, tôi hy vọng bạn không thấy phiền?)³³

May mắn thay cho Algeria, IMF không quá cứng rắn và khẩn thiết như con kiến của La Fontaine: “Bạn đã hát ư? Tôi thích điều đó. Umm, giờ thì nhảy nào. ”

Algeria sẽ không dễ thay đổi. Chủ nghĩa xã hội nhà nước không chỉ là một phương thức sản xuất; nó còn là một biểu tượng và là di sản cách mạng, một “cam kết không thể thay đổi” (trích dẫn nguyên văn hiến pháp), một lý tưởng bình quân, thứ khẩu hiệu mà với nó Algeria đã đóng một vai trò quan trọng trong phong trào chính trị Thế giới Thứ ba.

Trong vài năm qua, đất nước đã chùn bước và mưng mủ. Gần 3/4 số thanh niên từ 17 đến 23 tuổi bị thất nghiệp. Đây là “những người dựa tường,” vì họ không có gì để làm ngoài việc dựa lưng vào một bức tường và nhìn cảnh qua lại trên đường phố. Họ chất chứa đầy oán giận, ấp ủ mộng tưởng đen tối, là miếng mồi cho bom đạn và súng ống. Nội chiến đã giết chết hơn 60.000 người. Cái chết không đúng lúc chưa bao giờ dễ chịu, nhưng phiến quân ở Algeria đã cư xử độc ác, kết liễu nạn nhân bất kỳ khi nào có thể bằng cách cắt cổ họ. Làm vậy để tiết kiệm đạn và được cho là mang kẻ sát nhân đến gần hơn với Chúa.³⁴

Phần lớn cái chết là ngẫu nhiên, những nạn nhân vô tội qua đường, nhiều người trong đó là phụ nữ và trẻ em. Nhưng đám khủng bố Islam giáo còn đặc biệt nhắm vào “đám phụ nữ không biết xấu hổ" và những vị trí chủ chốt: các luật sư và viên chức được đào tạo, các kỹ thuật viên nước ngoài, các nhà lãnh đạo trí tuệ. Bằng cách này, họ đảo ngược được mọi tiến trình hướng tới tự do tư tưởng và bình đẳng giới. Người ngoài rất dễ bị tổn thương: một vài vụ giết người làm gương có thể ngăn cản phần còn lại và thuyết phục họ rời đi. (Hãy xem hiệu quả của các vụ tấn công vào khách du lịch nước ngoài ở Ai Cập.) Nhà nước phản ứng bằng bạo lực riêng của mình: tra tấn, hãm hiếp, giết chóc. Có lẽ một kết thúc sẽ đến - ở phía bên này ranh giới, không ai có thể nói ra. Trong khi đó, dân thường, dân thuộc cộng đồng Pháp ngữ chạy trốn sang Pháp. Người Pháp không muốn họ, một phần vì người Algeria mang theo cuộc đấu tranh. Pháp đã từng có những vụ nổ cảnh cáo của khủng bố Algeria.

TỪ HỌC GIẢ TẢ KHUYNH ĐẾN TỔNG THỐNG BRAZIL:

ƯU ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC

Trong nhiều năm, Fernando Henrique Cardoso là một nhân vật hàng đầu của trường phái Mỹ La-tinh độc lập, ngọn cờ ý thức hệ chống chủ nghĩa tư bản và thực dân. Học thuyết ấy lần đầu tiên được định nghĩa bởi Raoul Prebisch người Argentina, người đã lấy cảm hứng từ các lý thuyết trung-tâm-và-ngoại-vi về việc khai thác các nền kinh tế yếu kém ở nước ngoài của châu Âu và Mỹ; và đã tìm thấy sự cộng hưởng mạnh mẽ ở các nước buồn rầu trước khoảng cách ngày càng tăng giữa người giàu và người nghèo. Trong những năm 1960 và 1970, nhà xã hội học Cardoso đã viết hoặc biên tập khoảng 20 cuốn sách về chủ đề này. Một số trong đó đã trở thành các tài liệu tiêu chuẩn định hình một thế hệ sinh viên. Có lẽ nổi tiếng nhất là Dependency and Development in Latin America (Sự phụ thuộc và phát triển ở châu Mỹ La-tinh). Trong phiên bản tiếng Anh, cuốn sách này đã kết thúc với một thứ cương lĩnh khoa trương và phần nào kích động:

Trận chiến hiệu quả… là giữa chủ nghĩa tinh hoa kỹ trị và tầm nhìn về quá trình hình thành của một xã hội công nghiệp đại chúng, có thể cung cấp những gì có tính đại chúng như quốc gia một cách rõ ràng và những gì tạo nên thành công trong việc chuyển đổi nhu cầu cho một nền kinh tế phát triển hơn và cho một xã hội dân chủ trở thành quốc gia, thể hiện sức sống của các lực lượng thực sự vì dân, có khả năng tìm kiếm các hình thức xã hội chủ nghĩa cho tổ chức xã hội của tương lai.³⁵

Sau đó, vào năm 1993, Cardoso trở thành Bộ trưởng Tài chính của Brazil, ông nhận ra nước này đang chìm trong tỉ lệ lạm phát hằng năm là 7.000%. Chính phủ đã trở nên quá quen với loại ma tuý tiền tệ này, còn người Brazil thì lại rất khéo léo trong các biện pháp đối phó cá nhân của mình (taxi sử dụng đồng hồ có thể điều chỉnh được tùy theo chỉ số giá, và có lẽ tùy theo cả khách hàng), đến mức các nhà kinh tế học nghiêm túc đã sẵn sàng làm sáng tỏ sự biến động này với cái cớ rằng sự chắc chắn lạm phát cũng là một hình thức ổn định.

Điều này có lẽ đúng với những người Brazil có thể thực hiện biện pháp đề phòng; nhưng lạm phát đã tàn phá tín dụng quốc tế của Brazil, trong khi nước này cần đi vay. Brazil cũng cần giao dịch và làm việc với các nước khác, đặc biệt là mấy nước tư bản giàu có được gắn mác là kẻ thù. Vì vậy, Cardoso bắt đầu nhìn mọi thứ một cách khác biệt, đến mức giới quan sát ca ngợi ông là một kẻ thực dụng, “không cần một cốt lõi tư tưởng mạnh mẽ.”³⁶ Giờ đây không còn niềm đam mê chống thực dân; không còn sự thù địch với các mối quan hệ nước ngoài, với sự phụ thuộc ngầm vào họ. Brazil không có sự lựa chọn, Cardoso nói. Nếu nó không được chuẩn bị để trở thành một bộ phận của nền kinh tế toàn cầu, nó sẽ “không có cách nào cạnh tranh… Đó không phải là một áp đặt từ bên ngoài. Đó là điều cần thiết đối với chúng ta.”³⁷

Mỗi lần một phẩm chất. Hai năm sau, Cardoso được bầu làm tổng thống, phần lớn là vì ông đã đem lại cho Brazil đồng tiền mạnh đầu tiên của mình trong nhiều năm: một đồng tiền thực, được đánh giá cao hơn đồng đô-la một chút. Đồng tiền thực vẫn còn đó, và điều thúc đẩy niềm tự hào dân tộc: hơn 1 đô-la!

Lời kết: Một đồng tiền ổn định không chữa trị được mọi thứ. Vào giữa năm 1996, tài chính công cho thấy một sự thâm hụt lớn hơn; tăng trưởng xuất khẩu đã chậm lại; sản phẩm thực bị giảm trong quý đầu tiên; lãi suất thực mặc dù thấp hơn nhưng vẫn ngăn cản; và năng suất đạt được trong sản xuất đã giảm mạnh, thực tế đã xuống tới mức âm trong các lĩnh vực quan trọng như luyện kim, cơ khí, và dệt may vào năm 1995.³⁸

29.

CHÚNG TA ĐÃ TỚI ĐÂY BẰNG CÁCH NÀO? CHÚNG TA SẼ ĐI ĐÂU TIẾP?

Kỷ lục thiên niên kỷ dường như khá đơn giản. Từ một thế giới của các đế chế và vương quốc lớn nhỏ, gần như ngang nhau về độ giàu có và quyền lực, chúng ta đã trở thành một thế giới của các quốc gia-dân tộc, một số giàu và mạnh hơn các quốc gia-dân tộc khác. Từ hàng trăm triệu người, chúng ta đã có 6 tỉ và còn nữa. Từ chỗ làm việc với các công cụ và kỹ thuật khiêm tốn nhưng tinh xảo, chúng ta đã trở thành bậc thầy của những cỗ máy tuyệt vời và các lực lượng vô hình. Bỏ qua một bên ma thuật và mê tín, chúng ta đã chuyển từ việc mày mò và quan sát thông minh sang một kho tàng tri thức khoa học khổng lồ ngày càng phát triển, tạo ra một dòng chảy liên tục các ứng dụng hữu ích.*

•

Tôi được nhắc nhở rằng mê tín và ma thuật chưa chết; và một số người cho rằng đức tin tôn giáo là một phần của nhóm này. Không nghi ngờ gì, vì chúng ta là con người yếu đuối, chúng ta tìm kiếm sự an ủi ở nơi ta thấy. Ngay cả các nhà khoa học và kỹ thuật viên cũng dễ bị tổn thương, vì khoa học và lý trí là những người bạn đồng hành khó khăn. Tuy nhiên, ảo ảnh, ảo tưởng, và đức tin bị loại trừ về nguyên tắc và thực tế khi điều tra và khám phá.

Hầu hết điều này là tốt, mặc dù quyền lực trí tuệ và vật chất thường bị lạm dụng với những mục đích xấu xa và phá hoại. Hoặc chỉ đơn giản được sử dụng, với những hậu quả vô tình nhưng nguy hại.¹ Chúng ta phải chịu đựng sự bất đối xứng giữa kiến thức của mình về tự nhiên và về con người, giữa sự hiểu biết về cái bên ngoài và sự dốt nát về chính mình. Tuy nhiên, rất ít người muốn trở lại thời kỳ trước đó. Những ai tách khỏi thế giới vật chất giàu có để tìm kiếm sự đổi mới tâm linh trong tự nhiên có lẽ đã để lại đồng hồ của họ phía sau. Nhưng họ mang theo sách, kính, và quần áo may sẵn, đôi khi cả máy nghe đĩa; và họ thường đủ hiểu biết để tìm sự giúp đỡ y tế khi cần.

Lưu ý rằng giả định của tôi về lợi thế và lợi ích tối ưu của tri thức khoa học và năng lực công nghệ hiện nay đang bị tấn công gay gắt, ngay cả trong Học viện. Những lý do cho phản ứng này, thường do cảm tính thay vì lý trí, biểu hiện đa dạng từ nỗi thất vọng tại Thiên đường Không tìm thấy đến nỗi sợ và sự oán giận của những kẻ mới bước chân vào thế giới tri thức vô minh.² Một số kẻ tin vào thời hoàng kim trong số người phản đối: họ nhìn thấy một cuộc cách mạng khải huyền để sửa chữa những sai lầm và lan tỏa hạnh phúc. Các nhà xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa Marxist, từ kẻ nịnh bợ đến người làm khoa học, đều thuộc thể loại này. Những người khác thuộc kiểu hoài cổ, ôm mộng trở lại với các phước lành ảo tưởng của xã hội không có nhà nước, đại đồng, nguyên thủy. Nhóm thứ nhất minh họa tốt cho giới hạn nhân văn của những thiện ý. Nhóm thứ hai chỉ té nước theo mưa. Đó không phải là nơi thế giới đang hướng tới.*

•

Cách tiếp cận này là thành thạo về nhân học, vốn phải đối mặt với tình trạng khó xử do đối tượng nghiên cứu truyền thống của nó: giữ gìn và bảo tồn trong chất lỏng đặc; hoặc nghiên cứu và khuyến khích việc làm biến đổi hoặc biến mất đối tượng. Về các đức tính của người nguyên thủy, xem Diamond, In Search of the Primitive (Đi tìm người nguyên thủy); xem thêm Jordan, “Flight from Modernity” (Chuyến bay từ hiện đại).

Cho đến mãi gần đây, trong cả ngàn năm và lâu hơn của quá trình này mà hầu hết mọi người đều xem là tiến bộ, yếu tố then chốt - động lực thúc đẩy - là nền văn minh phương Tây và sự phổ biến của nó: kiến thức, kỹ thuật, các hệ tư tưởng chính trị và xã hội, tốt hơn hoặc tồi hơn. Sự phổ biến này một phần đến từ sự thống trị của phương Tây, mang lại tri thức và sức mạnh bí quyết ngang bằng; một phần đến từ việc học hỏi phương Tây; và một phần đến từ sự ganh đua. Khuếch tán không đồng đều, và nhiều hình mẫu phương Tây đã bị từ chối vì người ta xem nó là một sự xâm lăng.

Ngày nay, chính diễn biến của câu chuyện này cũng được một số người coi như một sự xâm lăng. Trong một thế giới của các giá trị tương đối và bình đẳng đạo đức, chính ý tưởng về lịch sử toàn cầu lấy phương Tây là trung tâm (Eurocentric) bị tố cáo là kiêu ngạo và áp đặt. Ban đầu, chúng ta được bảo rằng, “hãy chỉ ra sự ưu việt của châu Âu để chứng minh cho sự thống trị của phương Tây đối với phương Đông."3 Nhưng lẽ ra, thay vì thế, chúng ta nên nghĩ về một lịch sử đa văn hóa, toàn cầu, bình đẳng mà có thể nói lên điều gì đó (tốt nhất là điều tốt) về mọi người. Đóng góp của châu Âu - ít nhiều được coi là việc tạo ra và định nghĩa về tính hiện đại - nên được xem là ngẫu nhiên, hoặc để sử dụng từ ngữ hợp lý, khách quan.

Chúng ta đã thấy các ví dụ về nỗi sợ châu Âu này trong các cuộc thảo luận gần đầy về kỷ nguyên du hành và khám phá. Người Trung Hoa, như chúng ta được kể, (đáng lẽ đã) có thể tìm thấy châu Mỹ. Hay người Nhật Bản hay người châu Phi. Lẽ ra họ đã làm được. Châu Âu chỉ may mắn thôi. Hoặc, trong một biến thể đầy giận dữ, người châu Âu không hề may mắn. Họ rất khó chịu và xấu xa. Họ đã đánh cắp bạc của Tân Thế giới, sử dụng nó để trả tiền cho đế quốc và buôn bán ở châu Á, đàn áp những dân tộc trồng trọt, và sau đó tự khen ngợi tài sản, thành tựu kỹ thuật, sứ mệnh văn minh, và giá trị tinh thần của mình.

Trên tất cả, người theo chủ nghĩa toàn cầu cho rằng, chúng ta không phải giải thích tính ưu việt của châu Âu bằng cách “cần thiết hóa” nó, bằng cách gắn nó với các thiết chế và nền văn minh châu Âu - hãy giải thích nó bằng “sự hiện diện” của châu Âu ngược lại với “sự vắng mặt” của châu Âu. Theo đó, sự bất đối xứng hiển nhiên giữa một bên là tính tò mò có hệ thống của châu Âu về các nền văn minh và văn hóa khác với một bên là sự thờ ơ tương ứng của “các nền văn minh và văn hóa khác" này đã bị những người biện hộ phản đối, nhưng họ lại vô tình khẳng định điều ngược lại.⁴ Người theo chủ nghĩa toàn cầu nói, vấn đề là ở đây chẳng có gì để giải thích cả. Hoặc, nếu thích, có thể “đặt vấn đề” cho cả lịch sử châu Âu lẫn phi châu Âu bằng cách nêu lên những gì không xảy ra: “các cuộc đấu tranh thất bại hay thành công tất cả đều là một phần của lịch sử."⁵ Chắc chắn là, sự chú ý tới thất bại đã dẫn đến bi quan phiến diện: ai nói rằng người phi châu Âu phải theo đuổi các mục tiêu tương tự như phương Tây? Nhưng làm thế nào phổ biến điều này, đặc biệt là đối với người phương Tây nghe nói là sô-vanh đó. Người theo chủ nghĩa toàn cầu mới, không thích thông điệp này, muốn giết sứ giả - dù lịch sử đã không diễn ra như vậy. Thực tế công nghệ phương Tây vượt trội là đúng.* Chúng ta nên biết vì sao, tất cả chúng ta, bởi biết vì sao có thể giúp chúng ta hiểu được hôm nay và dự đoán ngày mai.⁶

•

Một số người cho rằng (như A. G. Frank) kiến thức và bí quyết của châu Âu không vượt xa các nền văn minh khác cho tới Cách mạng Công nghiệp, khoảng năm 1800 - như thể sự thống trị của châu Âu chỉ là tình cờ và Cách mạng Công nghiệp là ánh sáng soi đường. Lịch sử xấu xí.

Các nhà sử học muốn nhìn lại phía sau, không phải phía trước. Họ cố gắng hiểu và giải thích hồ sơ. Các nhà kinh tế học cũng muốn biết quá khứ, nhưng tin vào những gì họ biết trong chừng mực phù hợp với lý thuyết và logic; và vì họ có sự đảm bảo về các nguyên tắc cơ bản, họ ít có khuynh hướng nói về một tương lai được định hình từ suy luận. Chắc chắn là, các nhà kinh tế học nhận ra khả năng xảy ra nhầm lẫn và suy luận sai, nhưng những điều này về lâu dài chỉ trì hoãn một cách hợp lý điều không thể tránh khỏi. Suy luận sẽ chiến thắng vì suy luận đã trả giá. Nhiều hơn là tốt hơn, và trong việc lựa chọn mục tiêu, thành tựu vật chất là lập luận tốt nhất.

Vì vậy, trong khi các sử gia là những người bất khả tri về tương lai, vì thế những người bi quan giả tạo, nhà kinh tế học và doanh nhân có xu hướng lạc quan.⁷ Sự lạc quan, trên tất cả, phải liên hệ với sự giàu có, được Adam Smith gọi là “tiến bộ tự nhiên của sự giàu có.” Ngay cả đối với người nghèo: “Dù bạn tính theo cách nào, cuộc sống vẫn đang tốt hơn cho người dân ở các nước đang phát triển.”⁸ Và sống lâu hơn; những dữ liệu về tuổi thọ sẽ cho thấy rõ điều này. Theo cách tương tự, người nghèo đang ở mức trung bình tốt hơn. Không kém đi; mà tốt hơn. Các nhà kinh tế học giờ đây cho rằng thế giới sẽ tiếp tục giàu có hơn, rằng người nghèo sẽ bắt kịp người giàu, rằng các đảo phát triển sẽ trở thành lục địa, rằng kiến thức có thể giải quyết vấn đề và vượt qua các khó khăn về vật chất cũng như xã hội trên đường đi.* Nó đã từng như vậy, và sẽ như vậy.

•

Hòn đảo tăng trưởng: không phải ai cũng bị mê hoặc. Paul Kennedy đặt ra câu hỏi trong Preparing for the Twenty-first Century (Chuẩn bị cho thế kỷ 21): “Làm thế nào mà thoải mái được khi có những ốc đảo thịnh vượng trong một biển nghèo đói?” Rifkin, End of Work (Chấm dứt công việc), tương đối gây tranh cãi do sự tương phản giàu nghèo. Nếu đó là tương lai, chúng ta nên chuyển sang một “xã hội hậu thị trường,” bất kể đó là gì. Xem thêm Mount, “No End in Sight” (Chưa thấy kết cục). Điều gì đang diễn ra với hàng loạt hậu-này hậu-kia, rồi chúng ta sẽ sớm có hậu-hậu và hậu-hậu-hậu.

Các nhà kinh tế học không phải lúc nào cũng cảm thấy như thế.* Những người kế nhiệm Adam Smith đã dự đoán về một sự trì trệ: Malthus, với nỗi ám ảnh không ngừng về nguồn cung lương thực cho con người; Ricardo, với quan niệm về “trạng thái tĩnh” khi đất và việc thuê mướn đã hút hết giá trị thặng dư; Jevons, với ông ba bị của việc cạn kiệt nhiên liệu. Trong những thời điểm đó, kinh tế học bị đặt biệt danh là “khoa học ảm đạm.” Sự tiến bộ sau đó đã làm giảm bớt những nỗi lo âu này, mặc dù một số người thấy ngày tận số của chủ nghĩa Malthus chỉ là vấn đề thời gian.*

•

Smith đưa ra chút lòng tin trước các giới hạn, khi ông nói về một quốc gia “đã giành được đủ mọi thứ của cải mà thiên nhiên phú cho qua đất đai và khí hậu, và vị trí địa lý so với các nước khác; do đó, không thể tiến xa hơn được nữa” - Wealth of Nations, quyển I, chương 9: “Of the Profits of Stock” (Về lợi nhuận của vốn). Nhưng ông coi điều này như một viễn cảnh xa xôi, “có lẽ” chưa từng trải qua, và ám chỉ đến cơ hội vượt qua các giới hạn này với “luật lệ và thể chế tốt hơn.”

•

Nhờ nghiên cứu thực vật và phát minh ra “lúa thần kỳ,” thu hoạch lúa thế giới đã tăng gần gấp đôi từ năm 1967 đến 1992. Ấn Độ đã có “Cách mạng Xanh” của mình. Dân số bây giờ lại một lần nữa gây áp lực mạnh lên nguồn cung, và Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế hứa hẹn một loại “siêu lúa” cho thu hoạch nhiều hơn từ 20 đến 25% - Seth Mydans, “Scientists Developing ‘Super Rice’ to Feed Asia” (Các nhà khoa học đang phát triển ‘siêu lúa’ để nuôi châu Á), N. Y. Times, 6/4/1997, trang A-9. Điều đó sẽ đủ chăng? Còn châu Phi thì sao?

Trong khi đó, một tay đua mới tham gia cùng các tay đua khác tới ngày tận thế: thảm họa sinh thái. Chúng ta không còn phải lo lắng về sự cạn kiệt của nguồn tài nguyên này hay khác nữa; công nghệ sẽ tìm ra thứ thay thế.⁹ Nhưng chúng ta sẽ phải chấp nhận thiệt hại nghiêm trọng, thường xuyên và có thể không cứu vãn nổi mà chúng ta đang gây ra cho môi trường. Mối đe dọa tới sự bình yên này liên quan trực tiếp đến phát triển kinh tế, vì chất thải, ô nhiễm, và thiệt hại môi trường tăng lên cùng với sự giàu có và sản lượng. Những thứ khác cũng không kém, chính người giàu đã đầu độc Trái đất.

Chắc chắn là, người giàu thấy rõ hiểm họa - ít nhất có một số người như vậy - và sự giàu có của họ cho phép họ chi tiền để dọn dẹp và đổ rác của mình ở nơi khác.* Họ cũng có rất nhiều lời khuyên sinh thái tốt đẹp với những nhà công nghiệp mới. Đến lượt những người này nhanh chóng chỉ ra sự ô nhiễm do các nước giàu ngày nay gây ra trong thời kỳ tăng trưởng của họ. Vì sao những người đến muộn của hôm nay phải cẩn thận? Bên cạnh đó, hầu hết các nước đang phát triển sẵn sàng trả giá bằng môi trường: giờ cứ có tiền công và giàu có đã; bệnh tật và cái chết còn đang trên đường. Chắc chắn là, không ai tiến hành thăm dò ý kiến, nhưng sự ưu tiên này có vẻ hợp lý. Những người trẻ - và các nước đang phát triển thì đầy người trẻ - nghĩ rằng họ sẽ sống mãi. Trong khi đó, ai có thể hạn chế ô nhiễm và bệnh tật? Người giàu e ngại, còn người nghèo thì không. Người giàu có nhiều thứ để mất hơn.

•

Nhưng không luôn như vậy, vì chẳng ai muốn thứ đó. Vào ngày 7/5/1996, những kẻ bạo loạn ở Đức phản đối việc trả lại chất thải phóng xạ, có nguồn gốc từ Đức, được gửi sang Pháp để xử lý và sau đó đưa trở về Đức nhằm lưu trữ an toàn. Người Đức đã chi hàng triệu đô-la để xoa dịu đám đông giận dữ. Đó là lý do tại sao một nhà kinh tế học gần đây từng đề xuất việc các quốc gia giàu có sẽ đổ rác thải không mong muốn ở những nơi nghèo như châu Phi - toàn cát ở đó, và người châu Phi cần tiền. Ý tưởng rất không thể chấp nhận được.

Nếu chúng ta có học được bất kỳ điều gì từ lịch sử phát triển kinh tế, thì đó là văn hóa tạo nên mọi khác biệt. (Ở đây Max Weber đã đúng.) Chứng kiến doanh nghiệp của người thiểu số xa xứ - người Trung Hoa ở Đông Á và Đông Nam Á, người Ấn Độ ở Đông Phi, người Lebanon ở Tây Phi, người Do Thái và người Calvin trên khắp châu Âu, và còn nữa. Song văn hóa, theo nghĩa là các giá trị nội tại và thái độ vốn dẫn dắt một nhóm cư dân, lại khiến các học giả sợ hãi. Nó có cái mùi nồng nặc của sự phân biệt chủng tộc và tính kế thừa, mang hơi hướng của sự bất biến. Trong những khoảnh khắc nghĩ suy, các nhà kinh tế học và khoa học xã hội nhận ra rằng điều này không đúng, và thực sự hoan nghênh các tấm gương thay đổi tích cực về văn hóa trong khi phản đối các thay đổi tiêu cực. Nhưng việc hoan nghênh hay phản đối đều hàm ý về tính thụ động của người quan sát - không có khả năng sử dụng kiến thức để định hình con người và mọi thứ. Giới chuyên môn có lẽ sẽ: thay đổi lãi suất và tỉ giá hối đoái, tự do hóa thương mại, thay đổi các thiết chế chính trị, quản lý. Bên cạnh đó, những chỉ trích về văn hóa đụng chạm đến cái tôi, làm tổn thương bản sắc và lòng tự trọng. Những chỉ trích đến từ người ngoài như vậy, tuy có gián tiếp và khéo léo, nhưng vẫn bốc mùi kẻ cả. Những người cách tân rộng lượng đã học được cách định hướng rõ ràng.

Bên cạnh đó, nếu văn hóa quan trọng như vậy, thì vì sao nó không tác động một cách nhất quán? Các nhà kinh tế học không đơn độc trong việc đặt câu hỏi vì sao một số người - người Trung Hoa chẳng hạn - ở trong nước thì làm việc rất thiếu hiệu quả nhưng ra nước ngoài lại rất năng động. Nếu văn hóa quan trọng, vì sao nó không làm Trung Quốc thay đổi? (Giờ thì nó đang làm vậy.) Một người bạn kinh tế, bậc thầy về các liệu pháp kinh tế-chính trị, giải quyết nghịch lý này bằng cách phủ nhận mọi mối liên hệ. Ông nói, văn hóa không cho phép ông dự đoán kết quả. Tôi không đồng ý. Ta có thể thấy trước sự thành công kinh tế sau chiến tranh của Nhật Bản và Đức nhờ việc xem xét yếu tố văn hóa. Tương tự với Hàn Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ, Indonesia và Nigeria.

Mặt khác, văn hóa không đứng một mình. Phân tích kinh tế ấp ủ cái ảo giác rằng một lý do chính đáng là đủ, nhưng các yếu tố quyết định của tiến trình phức tạp luôn là số nhiều và có liên hệ với nhau. Chỉ giải thích một yếu tố sẽ không hiệu quả. Các giá trị tương tự bị “chính phủ tồi” cản trở tại quê nhà có thể tìm thấy cơ hội ở nơi khác. Do đó mới có thành công đặc biệt của các doanh nghiệp di cư. Người Hy Lạp cổ đại, như thường lệ, đã có một từ cho nó: metics, cư dân nước ngoài, là chất men của các xã hội chế nhạo nghề thủ công (do đó từ “banausic” mới mang nghĩa miệt thị) và tiền bạc. Vì vậy, người lạ tìm thấy và bán hàng hóa và kiếm tiền.

Trong khi đó, vì văn hóa và hiệu quả kinh tế được liên kết, nên những thay đổi của một bên sẽ ảnh hưởng trở lại bên kia. Ở Thái Lan, tất cả nam thanh niên tốt đều dành nhiều năm để đi tu trong các tu viện Phật giáo. Giai đoạn trưởng thành này là tốt cho tinh thần và linh hồn; nó cũng phù hợp với nhịp độ lờ đờ của hoạt động kinh tế truyền thống và việc làm. Đấy là hồi trước. Ngày nay, Thái Lan di chuyển nhanh hơn; thương mại phát triển mạnh; kinh doanh vẫy gọi. Kết quả là, nam thanh niên chỉ đi tu trong một vài tuần - đủ thời gian để học hỏi một số lời cầu nguyện và nghi thức rồi trở lại với thế giới thực, vật chất. Thời gian, mà mọi người đều biết là tiền bạc, đã thay đổi theo giá trị tương đối. Không thể áp đặt thay đổi này theo kiểu cách mạng. Người Thái đã tự nguyện điều chỉnh các ưu tiên của họ.

Câu chuyện Thái Lan minh họa cho phản ứng của văn hóa với tăng trưởng và cơ hội kinh tế. Điều ngược lại cũng có thể - văn hóa có thể thay đổi so với doanh nghiệp. Chúng ta có trường hợp của Nga, 75 năm chống lại thị trường, chống lợi nhuận trong giáo dục và đặc quyền nội bộ đã tạo nên và duy trì thái độ chống đối doanh nghiệp. Ngay cả sau khi chế độ đã sụp đổ - mọi người vẫn lo sợ những bất ổn của thị trường và khao khát sự an toàn nhàm chán của công việc nhà nước. Hoặc bình đẳng trong nghèo khó. Như người Nga vẫn đùa rằng, nông dân Ivan ghen tị với hàng xóm Boris, vì Boris có một con dê. Một nàng tiên đến và cho Ivan một điều ước. Anh ta ước gì? Đó là con dê của Boris sẽ chết.

May mắn thay, không phải mọi người Nga đều nghĩ vậy. Sự sụp đổ của các lệnh cấm và hạn chế Marxist đã dẫn đến một loạt hoạt động kinh doanh, cái tốt nhất thì liên quan đến các giao dịch bên trong, một số cái liên quan đến tội phạm, phần lớn là công việc của những dân tộc thiểu số không phải người Nga (người Armenia, người Georgia, v.v.). Lớp men này đã có, và thường là đủ: sáng kiến của một số ít tiên phong, khác biệt. Trong khi đó, thói quen cũ vẫn còn, tham nhũng và tội phạm lan tràn, chiến tranh văn hóa dữ dội, các cuộc bầu cử phụ thuộc vào những vấn đề này, và kết quả thì không chắc chắn.*

•

Nga không phải là một nơi an toàn để kinh doanh. Xem thêm Remnick, Lenin’s Tomb and Resurrection (Lăng mộ và sự phục sinh của Lenin) Ukraine có thể còn tệ hơn. Xem thêm R. Bonner, “Ukraine Staggers on Path to the Free Market” (Ukraine lảo đảo trên con đường dẫn đến thị trường tự do), N. Y. Times, 9/4/1997, trang A-3.

Hội tụ là khẩu hiệu của thời đó, là lời hứa về sự bình đẳng cuối cùng, về sự thịnh vượng chung, sức khỏe, và hạnh phúc. Điều đó, dù ở mức độ nào, là những gì mà lý thuyết kinh tế cho chúng ta biết qua việc giả định tính linh động của các yếu tố sản xuất.

Kinh nghiệm lại là một vấn đề khác. Các con số đối với một nhóm nhỏ nước công nghiệp tiên tiến dường như xác nhận sự hội tụ, nhưng mấy nước riêng lẻ không phải lúc nào cũng ở lại với nhóm của nó. Liệu Nhật Bản có tiếp tục tiến lên? Liệu Anh sẽ tiếp tục tụt hậu, hay tin tốt lành của thập kỷ này là lời hứa hẹn về ngày mai? Đây có phải là thế kỷ Đông Á không? Còn Mỹ thì sao? Người Mỹ nên nhớ việc người Anh từ chối đối mặt với những rắc rối của họ trước khi họ cuối cùng cũng để mình được xoa dịu bởi những dự đoán lạc quan. Đó là điểm yếu của chủ nghĩa tương lai: các nhà tiên tri không ở đó để chịu trách nhiệm cho những dự đoán sai của mình. Ngay cả khi họ làm vậy, chẳng ai chú ý đến họ nữa; và bản thân họ chỉ nhớ những dự đoán tốt. (Ngoài ra, hãy nhớ quy luật cơ bản: Tôi đã đúng khi tôi nói điều đó.)

Trong khi đó, tiến bộ và lạc hậu, người giàu và người nghèo dường như không đến gần được với nhau hơn. Những nhà thống kê lạc quan chỉ ra sự hội tụ nho nhỏ, nhưng họ cho châu Á là nghèo, và chỉ có thành công đặc biệt của Đông Á mới tạo ra ảo ảnh quang học này. Châu Phi và Trung Đông vẫn chưa đi đến đâu cả. Mỹ La-tinh đang làm một công việc hỗn hợp, trộn lẫn theo thời gian và không gian. Khối xã hội chủ nghĩa cũ đang trong quá trình chuyển đổi: một số nước đang làm tốt; những nước khác, đặc biệt là Liên Xô cũ, loay hoay trong tình trạng bất ổn cao độ.

Thế còn sự bất ngờ và rắc rối? Có quá nhiều thứ đi đến chỗ sai lầm - chiến tranh, cách mạng, thiên tai, chính phủ tồi, tội phạm, tư tưởng chống sản xuất. Nhiều câu chuyện thành công có vẻ dễ đổ vỡ, phụ thuộc vào hiện trạng chính trị. Báo chí mỗi ngày vẫn đưa thông điệp đầy hy vọng: Ấn Độ đang thay đổi và bắt đầu khuyến khích đầu tư nước ngoài; hòa bình và trật tự “bám rễ” ở Sierra Leone; sau nhiều năm xung đột nội bộ, Argentina đang trở lại; Nga phát triển với doanh nghiệp mới khi Pepsi-Cola lên kế hoạch đầu tư mới. Có thể coi những chuyển biến tích cực này là rõ ràng không? Các ngày khác, vẫn tờ báo ấy lại đăng những cảnh báo về rắc rối và đảo ngược.

Hong Kong thuộc địa Anh có lẽ là ví dụ tốt nhất về sự đu đưa không chắc chắn. Nó trở về Trung Quốc vào ngày 1/7/1997. Lợi nhuận chưa được tính đến. Trung Quốc có thể lựa chọn hoặc yêu mến nó, hoặc có thể quyết định buộc nó phải theo nền kinh tế đại lục. Chắc chắn là, Trung Quốc sẽ không thể giết con ngỗng đẻ nhiều trứng vàng như vậy. Nhưng trứng của Hong Kong quan trọng như thế nào trong bức tranh lớn hơn của Trung Quốc? Bên cạnh đó, lịch sử đã biết đến những sự phi lý tương tự, và Trung Quốc có truyền thống hy sinh thương mại cho nguyên tắc hoàng gia. Trong khi đó, các gia tộc kinh doanh ở Hong Kong đã phòng ngừa theo cả hai cách - ở lại hoặc ra đi. Họ đã lấy được quốc tịch ở những thiên đường an toàn hơn (khoảng 600.000 người có hộ chiếu nước ngoài).¹⁰ Họ cũng học cách dùng tiếng Quan Thoại song song với tiếng Quảng Đông bản ngữ của mình và thay thế các giám đốc điều hành phương Tây bằng người Trung Hoa.¹¹ Một chiến lược “tối đa hóa cái nhỏ" thật hợp lý: giảm thiểu tối đa khả năng mất mát.

Toàn cầu hóa và hội tụ có phải là dấu hiệu chấm dứt sự phấn đấu của quốc gia? Liệu ý tưởng về tính cạnh tranh kinh tế quốc tế không còn ý nghĩa nữa? Nhà kinh tế học Paul Krugman nói như sau: “quan điểm [của những người kêu gọi vì một nền kinh tế quốc gia] dựa trên một sự thất bại để hiểu ngay cả các sự kiện và khái niệm kinh tế đơn giản nhất.”¹²

Bị ép buộc và xua đuổi, nhưng những người ủng hộ sự can thiệp của nhà nước đã không đầu hàng. Chúng ta đang nói về hai mục tiêu ở đây: quyền lực và sự giàu có; và hai lý tưởng: công lý chia đều và hiệu quả khách quan. Tất cả những thứ này gắn với nhau. Mỗi thứ đều có quyền kháng cáo, quyền bầu cử, và quyền bào chữa.

Ngay cả trong kinh tế học, các ý kiến cũng khác nhau. Các nhà tân cổ điển nói không: đối với họ, không có tín hiệu nào đáng tin cậy hơn tín hiệu thị trường. Ở đây, họ tiếp bước của bậc thầy vĩ đại: “Các quốc gia vĩ đại không bao giờ bị nghèo bởi kinh tế tư nhân, mặc dù đôi khi nghèo là do hoang phí và sai lầm ở khu vực công. Toàn bộ, hoặc gần như toàn bộ thu nhập công, ở hầu hết các nước được dùng để duy trì những bộ phận không hiệu quả.”¹³ Adam Smith lo lắng rằng những bộ phận máy chủ này có thể tiêu thụ hết sản phẩm mà lẽ ra cần thiết để nuôi sống các thành viên sản xuất của xã hội. (Có những nước như thế.)

Song, Adam Smith cũng hiểu rằng nhà nước có thể (sẽ) làm một số việc - quốc phòng, an ninh - tốt hơn doanh nghiệp tư nhân, ở Thổ Nhĩ Kỳ thời Ottoman, việc phòng cháy chữa cháy nằm trong tay các công ty tư nhân, chạy tới khi chuông báo cháy vang lên. Họ cạnh tranh với nhau và thương lượng giá với chủ nhà tại hiện trường. Trong thời gian thương lượng, ngọn lửa cháy cao hơn và số tiền đặt cọc giảm đi. Hoặc được chia ra. Hàng xóm đã quan tâm đến việc đóng góp vào nồi cơm chung. Giữa sự tham lam và nhỏ mọn ấy, nhiều đám cháy từ một nhà đã biến thành đám cháy lớn lan rộng.

Vấn đề càng cấp thiết ở những nước mà doanh nghiệp đang thiếu. Trong một thế giới thay đổi nhanh chóng và cạnh tranh quốc tế, liệu xã hội có thể đủ khả năng để chờ đợi sáng kiến tư nhân? Hãy nhìn vào vai trò của nhà nước ở những nơi mẫu mực như Hàn Quốc, Đài Loan, và thậm chí Nhật Bản: khuyến khích, che chở, và hướng dẫn doanh nghiệp thị trường tự do đúng nghĩa. Các nhà tiếp thị tự do đáp lại việc này bằng cách gợi nhớ vụ Trân Châu Cảng.

Các hồ sơ sau đó rõ ràng đã bị trộn lẫn. Sự can thiệp của nhà nước giống như cô bé có vài sợi tóc xoăn ở giữa trán: khi đẹp thì vô cùng đẹp, còn khi xấu thì xấu kinh hoàng.

Bên cạnh đó, nhà nước có thể rất hữu ích trong vai trò đầy tớ của doanh nghiệp. Các quan chức luôn phải chịu trách nhiệm trước cám dỗ (hối lộ); đó là bản chất con người. Nhưng sự tăng trưởng của tiền lương và tiền thưởng tư nhân trong các nền kinh tế đang mở rộng đã thổi phồng và đẩy nhanh sự định vị này của chính phủ và nền quản trị. Người có tiền có thể mua người có quyền. Tổng thống và thủ tướng hành động như người bán hàng lưu động và đánh giá thành công của họ bằng các thỏa thuận được khép lại và hợp đồng được ký kết. Người Anh đang nói về việc thay thế du thuyền hoàng gia bằng một con tàu thậm chí lớn hơn, tương đương với một con tàu du lịch cho hai người, cộng với khách khứa. Con tàu lớn này sẽ tốn hàng trăm triệu bảng, và nếu trải nghiệm là một sự hướng dẫn, thì cuối cùng sẽ mất nhiều thời gian để chạy hơn để làm - một thứ đồ chơi càng đắt tiền như vậy càng buộc phải sử dụng nó. (Hoàng gia không có khái niệm về học thuyết chi phí chìm.) Không thành vấn đề. Những người ủng hộ con tàu bảo đảm với người đóng thuế của Anh rằng nó sẽ mang lại thương mại. Trong khi đó, nhiều người chỉ nghĩ tới lợi ích. Trung Quốc đang hành xử tồi tệ? Cách tốt nhất để lập lại trật tự là không nói gì và làm kinh doanh. Điều đó có vẻ gây hoài nghi; nhưng có lẽ nó là một cách tốt để xử lý bất kỳ sự phi lý chuyên quyền nào.

Quá trình chọn lọc tiếp tục. Cuộc tìm kiếm lao động giá rẻ ngày nay đã chuyển việc làm từ các nước giàu sang nước nghèo, hoặc chính xác hơn, sang một số nước nghèo.¹⁴ Hạnh phúc với một số nước, thiếu thốn với các nước khác. Sự trộn lẫn giữa tin tốt và tin xấu này là tất cả những gì thay đổi về kinh tế. Các nhà kinh tế học và đạo đức hoan nghênh việc chuyển giao đó như một sự hợp lẽ, phản ánh lợi thế so sánh, do đó có lý và đáng mong đợi. Vì sao việc làm cho người Malaysia và Mexico lại kém hấp dẫn hơn việc làm cho người Mỹ và Đức? Krugman một lần nữa lên tiếng: “Người ta có thể mong đợi mọi người chào đón sự thay đổi này trên quy mô toàn cầu, để thấy sự cải thiện nhanh chóng về mức sống của hàng trăm triệu người, nhiều người trong đó đã nghèo đến tuyệt vọng, như một tiến bộ - và là một cơ hội kinh doanh chưa từng có.¹⁵

Không có lý do gì, trừ những người thất nghiệp đang buồn bã và giận dữ, và ở các quốc gia công nghiệp phát triển, để những người thất nghiệp đi bỏ phiếu. Họ cũng biểu tình và bạo động. Các nhà quan sát trên, thay vì lo lắng về những sai lầm của chính sách thương mại “chiến lược,” có thể tập trung vào các rủi ro và cái giá của xung đột. Một nhà kinh tế học lạnh lùng có thể lập luận rằng các quốc gia không cạnh tranh như các công ty; hoặc sự mất mát của thị trường xuất khẩu và việc làm không tạo ra sự khác biệt nhiều với một nước giàu như Mỹ,16 hoặc các quán bar nhập khẩu sẽ không thúc đẩy năng suất hoặc nâng cao mức sống trong nước; hoặc mất việc làm trong những ngành không còn “thuận lợi” sẽ được đền bù bằng việc tạo ra các công việc khác ở các khu vực khác. Những lý lẽ và sự thông minh ấy sẽ không giúp được người lao động và công đoàn đang lo sợ trước sự đe dọa của di cư công việc. Chúng cũng không an ủi được ai đó bị mất chỗ làm và phải chấp nhận hài lòng với mức lương thấp hơn nào đó, hoặc người trong độ tuổi xế chiều với ý tưởng bắt đầu lại thật phi thực tế.¹⁷

Nhưng còn khó chịu hơn thế là những thông báo sa thải thô bạo, rồi bảo công chúng hãy vui mừng trước viễn cảnh về những chiếc ô tô và tivi rẻ hơn mà họ không còn đủ khả năng mua, và khuyên họ kiếm việc bằng cách trồng đậu nành hoặc chăm sóc các tài khoản ngân hàng. Hãy nhớ, đây chính là sự lặp lại lời khuyên mà John Bowling đã nói với các quốc gia thành viên của Liên minh Thuế quan Đức vào năm 1840: trồng lúa mì, và bán nó để mua hàng sản xuất của Anh. Đấy là một ví dụ tuyệt vời về tư duy kinh tế tốt; nhưng Đức hẳn sẽ là nước nghèo hơn vì điều đó. Như chúng ta đã thấy, lợi thế so sánh hôm nay có thể không còn đúng vào ngày mai. Liệu bảo hộ chỉ hợp pháp đối với các ngành công nghiệp non trẻ? Liệu các nước giàu có nghĩa vụ đạo đức là tránh dùng các công cụ được các nước đang phát triển thường xuyên áp dụng? Những người ủng hộ lý thuyết phụ thuộc từ lâu đã nhấn mạnh điều được coi là bất công thương mại giữa mạnh và yếu, giàu và nghèo. Nhưng sự bất đối xứng xảy ra với cả hai phía.

Những câu hỏi này không có câu trả lời đơn giản, rõ ràng. Ủng hộ một chính sách tích cực là một việc, còn có các biện pháp đúng đắn và hiện thực hóa chúng lại là một việc hoàn toàn khác. Tuy nhiên, có một việc có vẻ rõ ràng với tôi. Đối với các nước giàu hơn, xu hướng công nghiệp hóa toàn cầu hiện nay sẽ kéo theo mức lương giảm, gia tăng bất bình đẳng thu nhập, và/hoặc mức thất nghiệp (chuyển việc?) cao. Không nước nào chống lại được quy luật cung cầu. Rất nhiều, nếu không muốn nói hầu hết, nhà kinh tế học sẽ không đồng ý. Ở đây, họ dựa vào tính chắc chắn thiêng liêng về lợi ích từ thương mại cho tất cả. Họ nói với chúng ta, cạnh tranh quốc tế là một trò chơi có tổng dương: mọi người đều có lợi.

Về lâu dài. Đây không phải là nơi để thể hiện, trong một vài trang, một cuộc khảo sát về những ý kiến khác biệt đối với vấn đề này, vốn tiếp tục tạo ra một thư viện tư liệu nữa.¹⁸ Tôi chỉ đơn giản là tranh luận ở đây, từ hồ sơ lịch sử, rằng:

- Lợi nhuận từ thương mại là bất bình đẳng. Như lịch sử đã cho thấy, một số nước sẽ làm tốt hơn hẳn các nước khác. Lý do chính đó là lợi thế so sánh không giống nhau đối với mọi quốc gia, và một số hoạt động thì sinh lợi và hiệu quả hơn những hoạt động khác. (1 đô-la không phải là 1 đô-la thì không phải là 1 đô-la.) Chúng đòi hỏi và mang lại lợi ích lớn hơn về kiến thức và bí quyết, bên trong và bên ngoài.

- Xuất khẩu và nhập khẩu là những công việc không giống như buôn bán hàng hóa. Cả hai có thể hoán đổi về mặt lý thuyết, nhưng tác động của con người là rất khác nhau.

- Lợi thế so sánh là không cố định, và nó có thể có lợi hoặc bất lợi.

- Nó luôn tham gia và tương tác với thị trường. Nhưng không phải cứ thị trường đưa ra tín hiệu là mọi người sẽ phản ứng kịp thời hoặc tốt. Một số người làm việc này tốt hơn những người khác, và văn hóa có thể tạo nên sự khác biệt.

- Một số người thấy chấp nhận nó thì dễ dàng hơn và dễ chịu hơn là tạo ra. Sự cám dỗ này có ở mọi xã hội, và chỉ có rèn luyện đạo đức và cảnh giác mới có thể giữ nó trong tầm kiểm soát.

Hơn nữa, tôi không muốn ủng hộ bất kỳ chính sách quốc gia cụ thể nào, càng ít có hoạt động can thiệp mà có thể sẽ làm mọi thứ tồi tệ hơn thì càng tốt. Mỗi trường hợp phải được đánh giá dựa trên thành quả, và chính phủ có khả năng phạm sai lầm nhiều hơn, lớn hơn, so với các doanh nhân cố gắng định hình và chơi trên thị trường. (Hoặc ngược lại. Phụ thuộc nhiều vào những gì mà người ta muốn tối đa hóa: của cải, công bằng, an ninh, cứu rỗi, hoặc những gì bạn có.)¹⁹ Tôi chỉ muốn nói rằng mô hình hiện tại về mức độ lan tỏa công nghệ và phát triển đuổi kịp sẽ gây áp lực lớn đến nước giàu, đặc biệt là các nạn nhân đơn lẻ của việc tái tổ chức kinh tế, trong khi mang “những điều tốt đẹp” và hy vọng tới nước nghèo, và tuyệt vọng, thất vọng, giận dữ tới nhiều nước khác.

Chắc chắn là, các nước công nghiệp giàu có có thể tự vệ (dễ dàng nhưng không loại bỏ được nỗi đau) bằng cách tiếp tục nghiên cứu hiện đại, bằng cách chuyển sang các ngành mới và đang phát triển (tạo việc làm mới), bằng cách học hỏi từ những nước khác, bằng cách tìm được đúng thị trường ngách, bằng cách nuôi dưỡng cũng như sử dụng khả năng và kiến thức. Họ có thể đi một quãng dài trên con đường kiểm soát và mạng lưới an toàn, giúp kẻ thua cuộc học các kỹ năng mới, kiếm việc làm mới, hoặc nghỉ hưu. Phần lớn sẽ phụ thuộc vào tinh thần doanh nhân, ý thức về bản sắc và cam kết trước hạnh phúc chung, lòng tự trọng, khả năng truyền tải những tài sản này qua nhiều thế hệ ở họ.

Trong khi đó, các nước nghèo, lạc hậu, và thua thiệt thì sao? Xét cho cùng, các nước công nghiệp giàu có, dù phải chịu áp lực bởi cuộc cạnh tranh mới, vẫn ở vị trí tốt hơn hẳn nên khó có thể quan tâm và thông cảm. Với tất cả những rắc rối của mình, họ có một nghĩa vụ không ngừng, thậm chí là đạo đức thay vì thận trọng, với những nước kém may mắn hơn. Liệu họ có nên cho vì lợi ích của việc cho? Cho chỉ khi hợp lý (có ích) để cho? Cho, như các chủ ngân hàng cho, tốt nhất là với những nước không cần giúp đỡ chăng? Tình yêu cứng rắn, mềm mại ư? Cả hai? Tôi hỏi những câu này không phải vì tôi biết câu trả lời (chỉ những tín đồ thực sự mới nói là biết), mà vì người ta phải nhận thức được sự rối loạn không thể giải quyết được của các động cơ xung đột và các hiệu ứng mâu thuẫn. Việc lèo lái vượt qua những ghềnh thác này đòi hỏi sự điều chỉnh và điều chỉnh liên tục, nhưng khó khăn hơn vì chính sách bị hạn chế bởi nền chính trị trong nước.

Và bản thân nước nghèo là gì? Lịch sử cho chúng ta biết rằng sự chữa trị thành công nhất cho nghèo đói đến từ bên trong. Viện trợ nước ngoài có thể giúp đỡ, nhưng giống như sự giàu có từ trên trời rơi xuống, cũng có thể gây hại. Nó có thể ngăn cản sự cố gắng và tạo ra một cảm giác tê liệt vì bất lực. Như người châu Phi thường nói, “Bàn tay nhận luôn nằm dưới bàn tay cho.”²⁰ Không, điều quan trọng là công việc, tiết kiệm, trung thực, kiên nhẫn, dẻo dai. Đối với những người bị ám ảnh bởi đau khổ và đói khát, có thể thêm vào đó sự thờ ơ ích kỷ. Nhưng ở phía dưới, không có sự trao quyền nào hiệu quả như sự tự trao quyền.

Một số ý trên nghe có vẻ giống như một bộ sưu tập sáo rỗng - một dạng bài học được sử dụng để học ở nhà và ở trường khi cha mẹ và giáo viên nghĩ rằng họ có nhiệm vụ nuôi dưỡng và nuôi dạy lũ trẻ của mình. Ngày nay, chúng ta đã chỉ rõ những sự thật như vậy, gạt bỏ chúng như mấy điều vô vị. Nhưng vì sao trí tuệ sẽ trở nên lỗi thời? Chắc chắn là, chúng ta đang sống trong một thời đại tráng miệng. Chúng ta muốn mọi thứ trở nên ngọt ngào; quá nhiều người trong chúng ta làm việc để sống và sống để hạnh phúc. Không có gì sai trong việc này; nó chỉ không thúc đẩy năng suất lao động tăng. Bạn muốn năng suất cao? Thế thì bạn nên sống để làm việc và có được hạnh phúc như một phụ phẩm.

Không dễ. Những người sống để làm việc là một giới tinh hoa nhỏ bé và may mắn. Nhưng đó là một giới tinh hoa mở cho người mới đến, tự chọn, kiểu người làm nổi bật tính tích cực. Trong thế giới này, những người lạc quan có nó, không phải vì họ luôn đúng, mà là vì họ tích cực. Ngay cả khi sai, họ vẫn tích cực, và đó là con đường của thành tựu, sửa chữa, cải tiến, và thành công. Được giáo dục, sự lạc quan khai trí mang lại lợi ích; sự bi quan chỉ mang đến niềm an ủi trống rỗng về cái đúng.

Một bài học nổi bật là cần phải tiếp tục cố gắng. Không có phép lạ. Không có sự hoàn hảo. Không có thiên niên kỷ. Không có khải huyền. Chúng ta phải nuôi dưỡng một đức tin hoài nghi, tránh giáo điều, lắng nghe và quan sát tốt, cố gắng làm sáng tỏ và xác định mục đích, tốt hơn là chọn cách thức.

…Ta đã đặt trước ngươi sự sống và cái chết, sự ban phước và lời nguyền; do đó chọn cuộc sống.

Sách Đệ nhị luật 30:19

PHỤ LỤC

GIỚI THIỆU

1. Trong “Illogic of Neo-Marxian Doctrine” (Sự phi lý của học thuyết tân Marxist), trang 107.

2. Thus Wilson, Rothschild, trang 102.

3. Ở đây tôi dựa trên, và có sửa đổi, những ước tính táo bạo của Paul Bairoch, “Ecarts internationaux des niveaux de vie avant la Révolution industrielle” (Sự khác biệt quốc tế về mức sống trước Cách mạng Công nghiệp), Annales: économies, sociétés, civilizations (Biên niên sử: kinh tế, xã hội, văn minh), 34, 1 (1-2/1979), các trang 145-171. Nếu tính toán theo thực tế (PPP), phạm vi trong GDP (tổng sản phẩm quốc nội) được đưa ra ở Human Development Report 1996 (Báo cáo Phát triển con người năm 1996) là 80:1. Ram, “Tropics and Human Development” (Vùng nhiệt đới và phát triển con người), trang 1.

CHƯƠNG 1

1. Có một điều ở các trường học của Pháp: họ rất chắc chắn về mình. Vì vậy, Edmond Demolins, từ hồi bước ngoặt thế kỷ đã nói: “Nếu lịch sử nhân loại bắt đầu lại, mà không có bất kỳ sự thay đổi nào trên bề mặt thế giới, về đại thể nó sẽ lặp lại chính mình” - Comment la route crée le type social (Con đường nào tạo ra loại hình xã hội) (Paris, n.d.), I, ix. Đối với cái nhìn hoài nghi về lợi ích này của châu Âu trong vấn đề địa lý - bị chỉ trích là huấn luyện cho chủ nghĩa thực dân - xem Blaut, The Colonizer’s Model (Mô hình thực dân), trang 45, chú thích 3.

2. Xem Andrew Kamarck, The Tropics and Economic Development (Vùng nhiệt đới và phát triển kinh tế).

3. Xem Arnold Guyot, The Earth and Man (Trái đất và con người) (1849; tái bản 1897), trang 251. Cũng xem Livingstone, “The Moral Discourse of Climate” (Diễn thuyết đạo đức về khí hậu), trang 414.

4. Về câu chuyện này, xem Smith, “Academic War” (Cuộc chiến học thuật), các trang 155, 162; cũng xem S. B. Cohen, “Reflections on the Elimination of Geography” (Suy ngẫm về việc loại bỏ địa lý), trang 148.

5. Vì vậy dễ dàng hơn, và chắc chắn là thực tế hơn (mặc dù không phải là cho những gì tôi đang cố gắng làm) khi hạn chế các cuộc thảo luận về nông nghiệp châu Phi trong những gì có thể và không thể thực hiện ở hoàn cảnh hiện thời. Xem R. P. Moss, “Environmental Constraints” (Những hạn chế về môi trường). Đối với một quan điểm địa lý ít nhiều bình đẳng vô điều kiện hơn (không ai hơn ai, vì không nên như thế), xem Blaut, The Colonizer’s Model.

6. David Smith, “Climate, Agriculture, History: An Introduction” (Khí hậu, nông nghiệp, lịch sử: Nhập môn), các trang 1-2. Hơn nữa, Smith cho chúng ta biết rằng sự uyên bác trong lĩnh vực này đòi hỏi “sẵn lòng chấp nhận mọi sự chế giễu hoặc thậm chí bài xích từ đồng nghiệp.”

7. “Conditions for Economic Change in Underdeveloped Countries” (Điều kiện cho việc thay đổi kinh tế ở các nước kém phát triển), Journal of Farm Economics, 33 (11/1951), 693. Trích trong cuốn sách có giá trị nhưng ít được chú ý đến của Andrew Kamarack, The Tropics and Economic Development, trang 4.

8. “How Poor Are the Poor Countries?” (Các nước nghèo thì nghèo đến mức nào?) trong Seers và Joy, biên soạn, Development in a Divided World, trang 78. Xem thống kê hồi quy của Rati Ram về thu nhập, tuổi thọ, v.v., trên khoảng cách từ đường xích đạo, “rất có ý nghĩa thống kê và định lượng" - "Tropics and Economic Development,” trang 10.

9. L. Don Lambert, “The Role of Climate” (Vai trò của khí hậu), trang 339 và chú thích 1, so sánh phương pháp tiếp cận một chiều của một nhà kinh tế học với một bác sĩ chỉ tập trung vào những người khỏe mạnh và điều trị cho người ốm bằng cách kê đơn “cuộc sống tốt đẹp" của người khỏe. Ông viết, “… các câu hỏi liên quan không chỉ là: Nguyên nhân phát triển là gì? mà còn: Nguyên nhân trì trệ là gì?”

10. “The Deadly Hitch-hikers” (Người đi nhờ xe chết chóc), The Economist, 31/10/1992, trang 87.

11. Elvin, The Pattern of the Chinese Past (Mô hình quá khứ Trung Hoa), trang 186, chú thích một văn bản Trung Hoa năm 1264 mô tả bệnh sán máng và các bệnh nhiễm giun khác. Trích trong Jones, The European Miracle (Phép màu châu Âu), trang 6.

12. The Economist, 27/7/1991, các trang 74-75. Xem Giblin, “Trypanosomiasis Control” (Kiểm soát bệnh buồn ngủ).

13. Dữ liệu bệnh tật từ bệnh viện quân đội tại Bone-Curtin, Death by Migration (Cái chết do di cư), các trang 65-66.

14. Những dữ liệu này từ Ngân hàng Thế giới, World Development Report 1994 (Báo cáo Phát triển thế giới năm 1994), Bảng 1, các trang 162-163.

15. Ngân hàng Thế giới, World Development Report 1991 (Báo cáo Phát triển thế giới năm 1991), Bảng 28, các trang 258-259 và 1994, Bảng 27, các trang 214-215. Richard Easterlin gọi những thành tựu này là một “cuộc cách mạng về tỉ lệ tử vong” - điều vẫn còn đang diễn ra.

16. Giá vẫn cao bất chấp kỹ thuật phòng thí nghiêm hiện đại và biện pháp phòng ngừa an ninh. Trong cuộc chiến chống lại các loại virus nguy hiểm chết người mới được phát hiện mà hầu hết có nguồn gốc nhiệt đới, xem Altman, “Researcher’s Infection” (Nhà nghiên cứu bị nhiễm trùng).

17. Sattaur, “WHO to Speed Up Work on Drugs for Tropical Diseases” (WHO tăng tốc nghiên cứu thuốc cho bệnh nhiệt đới), trang 17. Một lần nữa, một số người sẽ không đồng ý. Blaut, The Colonizer’s Model, các trang 77-78, cho rằng gần đây, những vùng “vĩ độ tầm trung” (ông muốn tránh từ “ôn đới”) cũng tràn ngập bệnh tật như vùng nhiệt đới; và cư dân của vùng nhiệt đới phát triển hệ miễn dịch thích hợp với các mầm bệnh và ký sinh trùng. Những điều kiện khác như nhau, “liệu khi đó, có một phần còn lại có thể được gọi là ‘bẩm sinh [nội tại?] không lành mạnh của vùng nhiệt đới’? Có lẽ câu trả lời là không."

18. N. Y. Times, 16/2/1997, trang 1.

19. Về cuộc xung đột giữa phương Tây, trường phái khoa học và y học bản địa, xem Verma, “Western Medicine” (Y học phương Tây), cho rằng người châu Âu đã giữ bí mật của mình. Người phương Tây đem đến các phương pháp và sách in; còn thầy thuốc bản địa không có sách, chỉ thực hành và bí mật. Người phương Tây muốn giúp đỡ, nhất là đối với các cách thức đại chúng như tiêm chủng. Nhưng họ đã dạy cho người bản địa ít hơn những gì họ dạy cho đồng hương của mình, vì giáo dục bình đẳng sẽ làm suy yếu quyền lực (trang 134).

20. Xem Gwyn Prins, nói với chúng ta rằng, “Hygsea đối với nhiều người châu Phi được xem là con điếm của thực dân” - “But What Was the Disease?” (Nhưng đó là bệnh gì?), trang 164. Đây là một bài viết không mấy vui vẻ, cảnh báo về những thất bại và sai lầm của y học thuộc địa, thông cảm với các liệu pháp truyền thống nhưng không cả tin, mà gần như tức giận. Tác giả bị giằng xé giữa khoa học và một loại “kiến thức“ khác: “tại sao những lý giải đó vốn có thể áp dụng rộng rãi lại được giả định là ưu việt hơn ở khắp nơi" (trang 178)? Nhưng người châu Phi có khác biệt về mặt sinh học không?

21. Xem Paul Harrison, “The Curse of the Tropics” (Lời nguyền của vùng nhiệt đới), trang 602. Những biến thể này tạo ra một sự khác biệt. Xem thêm Sah, “Priorities” (Ưu tiên), các trang 339-340, về thảm họa cây thân củ (cây lạc) của người Anh vào cuối những năm 1940, thất bại cùng với một số thứ khác do thiếu khả năng tính toán sự biến động về lượng mưa (thảo luận bên dưới, chương xxviii).

22. Wade, “Sahelian Drought” (Hạn hán Sahel), các trang 234-237.

23. Kamarck, The Tropics and Economic Development, trang 16.

24. Đoạn này dựa trên Raaj Sah, “Priorities of Developing Countries,” (Ưu tiên của các nước đang phát triển), trang 337.

25. Bandyopadhyaya, Climate and World Order (Khí hậu và trật tự thế giới), trang vi.

CHƯƠNG 2

1. Tortella, “Patterns of Economic Retardation and Recovery in Southwestern Europe” (Các mô hình về sự chậm phát triển và phục hồi kinh tế ở Tây Nam Âu).

2. “Speech on Mr. Fox’s East India Bill” (Phát biểu về Dự luật Đông Ấn của ông Fox), 1/12/1783.

3. Charlene L. Fu, “China Paper Details Risk of Hepatitis in Transfusions” (Tài liệu Trung Quốc đưa chi tiết về nguy cơ viêm gan trong truyền máu), Boston Globe, 30/6/1993, trang 2.

4. Về tác động của bệnh tật và suy dinh dưỡng đối với hiệu quả kinh tế, xem Alan Berg, “Malnutrition and National Development” (Suy dinh dưỡng và phát triển quốc gia), các trang 126-129.

5. Oshima, Economic Growth (Tăng trưởng kinh tế), trang 21.

6. Lattimore, Inner Asian Frontiers (Biên giới nội Á), trang 23.

7. Leeming, Changing Geography (Thay đổi địa lý), các trang 11-12. Khoảng 65% Trung Quốc là núi, đồi, và cao nguyên.

8. Trích trong Elvin, The Pattern of the Chinese Past, trang 37.

9. Từ Chin History (Lịch sử Chin), trích bởi Elvin, sđd., trang 39.

10. Wei History (Lịch sử Wei) (do Wei Shou biên soạn vào thế kỷ 6), trích bởi Elvin, sđd., trang 45.

11. Jones, The European Miracle.

12. Chang, “Agricultural Potential” (Tiềm năng nông nghiệp), trang 338. Mặt khác, Debeir và cộng sự, In the Servitude of Power (Nô lệ của quyền lực), trang 47, xếp lúa nước (lúa gạo) cao hơn lúa mì và ngô “vì chất lượng protein và sự phong phú các axit amin thiết yếu của nó.”

13. Karl A. Wittfogel, Oriental Despotism: A Comparative Study of Total Power (Nền chuyên chế phương Đông: Một nghiên cứu so sánh về quyền lực tổng quát).

14. Xem Chi Ch’ao-ting, Key Economic Areas in Chinese History (Các lĩnh vực kinh tế trọng điểm trong lịch sử Trung Hoa), kể câu chuyện về lương thực và chính trị: người kiểm soát các vựa lúa lớn nắm giữ chìa khóa quốc gia.

15. March, The Idea of China (Tư tưởng của Trung Quốc), các trang 94-95.

16. Xem Stevens, “The High Risks of Denying Rivers Their Flood Plains” (Nguy cơ cao trong việc tước mất bãi bồi của các dòng sông).

17. Debeir và cộng sự, In the Servitude of Power, trang 50.

CHƯƠNG 3

1. Xem Kautsky, Politics of Aristocratic Empires (Nền chính trị của các đế chế quý tộc); Richard Landes, “While God Tarried” (Trong khi Chúa lần lữa) (sắp xuất bản).

2. Tract on the Popery Laws (Tiểu luận văn về luật chế độ giáo hoàng).

3. Michael Cook, “Islam: A Comment” (Hồi giáo: Một bình luận), trong Baechler và cộng sự, biên soạn, Europe and the Rise of Capitalism (Châu Âu và sự nổi lên của chủ nghĩa tư bản), trang 134.

4. Xem Crone, Pre-Industrial Societies (Các xã hội tiền công nghiệp), các trang 161-162, nhấn mạnh việc nhiều lực lượng bạo lực man rợ đã phá hủy đế chế phương Tây, để lại nhiều hậu quả chính trị, và tôi sẽ thêm vào, văn hóa cùng với ngôn ngữ. Crone chỉ ra, một thực thể thống nhất là Giáo hội, ít nhiều chung ngôn ngữ, và giáo hoàng không quan tâm đến việc thúc đẩy một đối thủ thế tục.

5. Như đã dẫn trong Lévi, Le grand empereur (Vị vua vĩ đại), trang 187. Đây là một cuốn tiểu thuyết, nhưng dựa rất nhiều và thường lấy nguyên văn từ các tài liệu đương thời.

6. Balazs, La bureaucratic celeste (Bộ máy thiên tử quan liêu), các trang 22-23. Xem John Fairbank, nói về các xã hội “phương Đông,” “được tổ chức dưới chính quyền chuyên chế trung ương, trong đó bộ máy quan liêu chi phối trên hầu hết mọi khía cạnh của hoạt động quy mô lớn - hành chính, quân sự, tôn giáo, và kinh tế - nên không có sắc lệnh nào đối với doanh nghiệp tư nhân được ban hành…” The United States and China (Mỹ và Trung Quốc), trang 47. Lưu ý việc sử dụng từ “phương Đông,” khi đó chưa bị chỉ trích.

7. Về tầm quan trọng của luật pháp và công lý đối với quy tắc chính trị trung cổ, xem Crone, Pre-Industrial Societies, các trang 157-158, nhấn mạnh sự đóng góp của chức năng này với doanh thu hoàng gia. Nhưng hậu quả thật trớ trêu: người kiếm sống nhờ luật pháp phải sống theo luật pháp.

8. Trích trong Edmonds, Northern Frontiers (Biên giới phía bắc), trang 55.

9. Một số người lập luận rằng điều này không phải như vậy; xem Rowe, Hankow: Commerce and Society in a Chinese City (Hán Khẩu: Thương mại và xã hội ở một thành phố Trung Hoa), và Perdue, Exhausting the Earth (Làm kiệt quệ Trái đất), trang 263, chú thích 6. Những lập luận như vậy bỏ qua các quyền tự trị chính trị rõ ràng và đặc quyền địa vị của làng xã châu Âu.

10. Robert Lopez, trích bởi Pounds, Economic History (Lịch sử kinh tế), trang 104.

11. Về những đặc quyền nông thôn và mối liên hệ của chúng với các dự án cải tạo đất đai và mở rộng canh tác, trở lại thế kỷ 11, xem bài viết quan trọng của Bryce Lyon, “Medieval Real Estate Developments and Freedom” (Phát triển bất động sản thời trung cổ và tự do), Amer. History. Rev., 63 (1957), các trang 47-61.

12. Xem Bartlett, The Making of Europe: Conquest, Colonization and Cultural Change (Sự hình thành châu Âu: Chinh phục, thuộc địa và biến đổi văn hóa).

13. “Hoàn toàn không bị tác động bởi chính quyền hoàng gia, châu Âu được thúc đẩy do sự cạnh tranh liên tục giữa các bộ phận hợp thành.” Và, nhấn mạnh nghịch lý về sự cứu rỗi khi thiên đường hoàng gia đã mất: “Châu Âu đã thất bại: nếu thành công, nó sẽ vẫn là một xã hội tiền công nghiệp” - Crone, Pre-Industrial Societies, các trang 161-172.

14. Hippocrates, Air Waters Places (Đất biển không khí), trích trong March, Idea of China, trang 29. Đối với March, bản thân khái niệm châu Á là một chuyện hoang đường - một “họ” đối lập đưa ra định nghĩa về châu Âu dựa trên những điều không đúng hoặc những điều không muốn. Ông thấy rằng điều này phản ánh các lợi ích về tư tưởng và tầng lớp: “'Châu Á' hiện đại của chúng ta bất diệt không phải nhờ khoa học, mà dựa trên các tầng lớp quan tâm đến việc duy trì lý tưởng của nền văn minh phương Tây và hưởng lợi từ những huyền thoại thiêng liêng về chủ nghĩa cá nhân, tài sản tư nhân, và sự bảo vệ tự do quyết liệt” (trang 35). Trong đó không nhất thiết có điểm nào vô hiệu hóa những tương phản này.

15. Về phong trào “Hòa bình của Thiên Chúa” vào cuối thế kỷ 10, đầu thế kỷ 11, dưới hình thức những cuộc gặp gỡ công khai đại chúng giữa các giáo sĩ, quý tộc, và dân chúng đã tạo ra một loạt khế ước xã hội, xem thêm Head và Landes, biên soạn, The Peace of God: Social Violence and Religious Response (Hòa bình của Thiên Chúa: Bạo lực xã hội và phản ứng tôn giáo). Những khế ước này không phải lúc nào cũng được coi trọng, nhưng về nguyên tắc nó có ý nghĩa, và hơn nữa, bằng chứng về sự chủ động và biểu hiện của công chúng như vậy là đặc điểm của châu Âu.

CHƯƠNG 4

1. Phần quan trọng là bài viết đáng chú ý của Lynn White, Jr., “Technology and Invention in the Middle Ages” (Công nghệ và phát minh trong thời trung cổ), Speculum, 15 (1940), các trang 141-159.

2. Jean Gimpel, The Medieval Machine (Máy móc trung cổ), trang 14. Xem White, Medieval Religion and Technology (Tôn giáo và công nghệ trung cổ), các trang 226-227. White cũng chỉ ra rằng trong khi giấy từ các vùng đất Hồi giáo (không được sản xuất bằng máy) chẳng bao giờ có họa tiết mờ, còn các dấu thương hiệu đã xuất hiện trên giấy của Ý từ những năm 1280, một dấu hiệu của doanh nghiệp thương mại.

3. Trên thủy tinh thời trước khi có mắt kính, xin xem tác phẩm của Zecchin, Vetro e vetrai di Murano (Thợ làm kính và thủy tinh Murano) (Venice, 1989), trích bởi Ilardi, “Renaissance Florence” (Florence thời phục hưng), trang 510.

4. Người phát ngôn là Dominican Fra Giordano xứ Pisa, trong một bài giảng đạo tại Santa Maria Novella ở Florence năm 1306. Trích trong White, “Cultural Climates” (Khí hậu văn hóa), trang 174; có trong bản in lại, 1978, trang 221. White trích dẫn bản gốc tiếng Ý. Tôi có thay đổi nhỏ về phong cách trong bản dịch. Xem thêm Rosen, “Invention of Eyeglasses” (Phát minh ra kính mắt); và Ilardi, Occhiali và “Renaissance Florence.”

5. Moses Abramovitz lập luận rằng tuổi thọ cao hơn sẽ khuyến khích đầu tư vào nguồn nhân lực và khiến người ta sẵn sàng chuyển đến vùng đất mới và nghề nghiệp mới. Bao lâu nữa khi những năm tháng dư ra có thể là những năm tháng đẹp nhất - “Manpower, Capital, and Technology” (Nhân lực, vốn, và công nghệ), trang 55.

6. “Đồng hồ không chỉ là một phương tiện theo dõi giờ, mà còn đồng bộ hóa hoạt động của con người. Đồng hồ, chứ không phải động cơ hơi nước, là cỗ máy chủ chốt của thời đại công nghiệp hiện đại… ngay từ thời kỳ đầu của kỹ thuật hiện đại đã xuất hiện tiên đoán về cỗ máy tự động chính xác… Trong mối quan hệ của nó với định lượng năng lượng xác định, với tiêu chuẩn hóa, với tự động hóa thao tác, và cuối cùng là với sản phẩm đặc biệt của riêng nó, đo thời gian chính xác, đồng hồ là cỗ máy đứng đầu trong kỹ thuật hiện đại; và ở mỗi thời kỳ nó vẫn luôn dẫn đầu; nó đánh dấu một sự hoàn hảo mà các cỗ máy khác luôn khao khát” - Mumford, Technics and Civilization (Công nghệ và nền văn minh), các trang 14-15.

7. Trích trong Lewis, The Muslim Discovery of Europe (Khám phá của châu Âu về người Hồi giáo), trang 233.

8. Sivin, “Science and Medicine” (Khoa học và y học), trang 165, cho rằng kiểu in rời không thay thế phương pháp cũ cho đến tận thế kỷ 20.

9. Xem thêm Hall, Powers and Liberties (Quyền lực và tự do), trang 49.

10. Elvin, Pattern of the Chinese Past, trang 180.

11. Needham, “The Guns of Khaifeng-fu” (Súng của phủ Khai Phong), trang 40.

12. Levathes, When China Ruled the Seas (Khi Trung Quốc cai trị các vùng biển), trang 102.

13. Về điểm này, lưu ý sự hình thành, từ thế kỷ 16, của một tuyên bố chính thức của quân đội chiến thắng khẳng định quyền sở hữu đối với tất cả chuông, hoặc chiếc chuông tốt nhất, trong và xung quanh khu vực bị chiếm: “quyền sở hữu chuông.” Cipolla, Guns, Sails, and Empires (Súng, thuyền buồm, và đế chế), trang 30, chú thích 1.

14. Vào năm 885, tất cả những người chép sách chuyên nghiệp ở Baghdad được yêu cầu phải thề không chép sách triết học. Về mâu thuẫn của khoa học Hồi giáo với học thuyết Hồi giáo, xem Hoodbhoy, Islam and Science (Hồi giáo và khoa học), đặc biệt là các chương 9 và 10.

15. Ibn Khaldun, The Muqaddima: An Introduction to History (Muqaddima: Giới thiệu về lịch sử) (London: Routledge và Kegan Paul, 1978), trang 373, trích trong Hoodbhoy, Islam and Science, các trang 103-104. Chúng ta có một ví dụ tương tự về chủ nghĩa hoài nghi và cuồng tín quá khích trong các biên niên sử Ki-tô: khi quân đội “thập tự chinh” của Pháp được cử đi đàn áp dị giáo Cathar đột nhập vào Beziers và được phép (được lệnh) hành quyết cư dân ở đây, viên chỉ huy được hỏi là làm thế nào phân biệt giữa Ki-tô hữu ngoan đạo với kẻ dị giáo; ông ta trả lời: “Chúa sẽ tự biết.”

16. White, Medieval Religion and Technology, trang 227.

17. Elvin, The Pattern of the Chinese Past, trang 184.

18. Sđd., trang 85. Elvin đưa ra con số “khoảng 35.000 đến 40.000 tấn và 125.000 tấn,” nhưng cũng nói rằng ông thích con số ước tính cao hơn. Ở đây ông dựa vào Yoshida Mitsukuni, một chuyên gia người Nhật Bản viết năm 1967. Công trình kế tiếp của Robert Hartwell, “Markets, Technology, and the Structure of Enterprise” (Thị trường, công nghệ, và cấu trúc doanh nghiệp), trang 34, cũng theo con số cao hơn. Trong Hall, Powers and Liberties, trang 46, con số này trở thành “ít nhất là 125.000 tấn.” Đó là chặng đường của các số liệu lịch sử - chúng tăng dần lên.

19. Elvin, The Pattern of the Chinese Past, các trang 297-298.

20. Xem thêm Goldstone, “Gender, Work, and Culture” (Giới tính, công việc, và văn hóa).

21. Balazs, La bureaucratic céleste, các trang 22-23.

22. Trích trong White, Medieval Religion and Technology, các trang 245-246.

CHƯƠNG 5

1. Schama, “They All Laughed” (Tất cả họ đều cười), trang 30, viết rằng ngay cả hồi năm 1892, những người biểu tình đã phản đối lễ này và trì hoãn nó suốt một năm.

2. Xem “The Invasion of the Nina, the Pinta, and the Santa Maria” (Các cuộc xâm lược của Nina, Pinta, và Santa Maria), New York Times, 2/6/1991; và sự phẫn nộ bất bình của Teresa de Balmaseda Milam, sđd., 4, 7/1991.

3. James Barron, “He’s the Explorer/Exploiter You Just Have to Love/Hate” (Ông ta là nhà thám hiểm/kẻ bóc lột bạn nhất định sẽ thích/ghét), New York Times, 12/10/1992, trang B7. Xem thêm Sam Dillon, “Schools Grow Harsher in Scrutiny of Columbus” (Các trường học trở nên khắc nghiệt dưới sự giám sát của Columbus), sđd., trang A1. Mặc dù “người Mỹ bản địa” giờ đây đã được thừa nhận và là tên gọi được chấp nhận đối với những hậu duệ của cư dân nguyên bản (đầu tiên) ở Tây bán cầu, nhưng một số người đã phản đối rằng “người Mỹ” là để chỉ người châu Âu, và do đó là danh xưng không phù hợp. Thay vì thế, nên dùng từ đó để nói về “người bản địa.” Nhưng tất cả những người khác sinh ra ở bán cầu này thì sao? Họ không phải là người bản địa ư? Rõ ràng là một số người bản địa thì bản địa hơn những người khác.

4. Xem Joel Sable, “Mexico Hails Aztecs with Multiple Issues” (Mexico trút cho Aztecs rất nhiều vấn đề), Boston Globe, 3/4/1994, trang B34.

5. Xem Schama, “They All Laughed.” Danh mục được minh họa rõ ràng: Levenson, biên soạn, Circa 1492: Art in the Age of Exploration (Khoảng năm 1492: Nghệ thuật trong thời đại khám phá).

6. Vitorino Magalhaes Godinho nói chính xác về sự phi lý của luận đề không có gì mới này, mà ông mô tả là một “cái bẫy trẻ con.” “Role du Portugal” (Vai trò của Bồ Đào Nha), trang 58.

7. Về những vấn đề này, xem King, Art of Mathematics (Nghệ thuật toán học), các trang 41-46.

8. Ibn Khaldūn, The Muqaddimah, trích trong Fernandez-Armesto, Before Columbus (Trước Columbus), trang 50.

9. Fernandez-Armesto, Before Columbus, trang 49.

10. Xem phần thảo luận sđd., các trang 84-85.

11. Sđd., trang 12.

12. Đối với người Bồ Đào Nha, cuộc gặp gỡ đầu tiên với Madeiras có khả năng diễn ra từ năm 1419. Huygue, Coureurs d’épices (Những tay đua gia vị), trang 119, cho đó là ngẫu nhiên.

13. Bennassar và Bennassar, 1492, trang 252.

14. Axtell, After Columbus (Sau Columbus), trang 168.

15. Bartolomé de Las Casas, Brief Relation of the Destruction of the Indies, (Tóm tắt quan hệ về sự hủy diệt của người Anh-điêng), trích trong Josephy, Indian Heritage (Di sản Anh-điêng), trang 287.

16. Các báo cáo này là từ một lá thư năm 1516 của một nhóm tu sĩ Dominica gửi cho bộ trưởng của Charles I (sau này là Charles V) ở Tây Ban Nha, trích trong Todorov, La conquête de l'Amérique (Cuộc chinh phạt của Mỹ), trang 146. Bức thư nói đến một trong những hành động tàn bạo là trường hợp một bà mẹ nghèo với đứa con bất hạnh đang ẵm ngửa đi qua một nhóm người Tây Ban Nha có con chó đang đói. Phóng đại chăng? Chúng ta có bằng chứng xác thực từ các nhân chứng khác.

17. Hầu hết phần tiếp theo được rút ra từ trình bày sinh động của Fernandez-Armesto, Before Columbus, các trang 143-147.

18. Bruckner, The Tears of the White Man (Nước mắt người da trắng), trang 10, cho rằng Columbus do đọc tác phẩm Imago mundi (Hình ảnh thế giới) của Pierre d’Ailly (viết năm 1410, xuất bản năm 1480) nên sẵn sàng tin rằng Vườn Địa đàng nhất định là một vùng đất ấm áp đâu đó ở phía bên kia đường xích đạo. Chắc chắn là, vùng đất mới này, dù ấm áp, không nằm ở phía bên kia đường xích đạo. Nhưng theo tôi, điều thực sự quan trọng với Columbus chính là sự lõa lồ và hồn nhiên của những người dân xinh đẹp nơi đây. Làm sao Ailly biết được Vườn Địa đàng nằm ở phía nào của đường xích đạo?

19. Các trích dẫn trên trích từ Bruckner, sđd., lấy trong bản dịch tiếng Pháp nhật ký của Columbus: Christophe Colomb, La découverte de l'Amérique (Khám phá châu Mỹ), 2 tập. (Paris: Maspero, 1979).

20. Xem bài viết của Henley, “Spanish Stew” (Món hầm Tây Ban Nha), trang 5, nói về Boucher, Cannibal Encounters (Chạm trán bọn ăn thịt người): “Boucher xem xét tình trạng tranh luận hiện tại giữa các chuyên gia, và kết luận rằng bằng chứng về việc ăn thịt người là rất yếu. Nếu nó có thật đi nữa, thì có lẽ đó chỉ là một nghi thức tế lễ liên quan đến việc ăn mỡ của kẻ thù bị giết trong những dịp hạn chế nhất định. Chắc là họ sẽ không bao giờ đem người khác nấu thành nồi thịt hầm.” Xem thêm Wright, “The Two Cultures” (Hai nền văn hóa), trang 3, ông lập luận rằng các ghi chép của châu Âu về tục này nên được xem xét bằng con mắt nghi ngờ. “Vụ chống lại người Mexico không có bằng chứng, và người Tây Ban Nha, theo lời kể của chính họ, không phải thỉnh thoảng mới có nhầm lẫn trong vấn đề này.” Wright lưu ý rằng trong cuộc bao vây Mexico, đã có rất nhiều xác chết nằm khắp nơi trong khi bên phòng vệ thì chết đói. Nhưng điều đó đơn giản có nghĩa là tục ăn thịt người có các khía cạnh nghi thức nên đã không cho phép ăn thịt những người chết khác. Xem thêm lệnh cấm của người Do Thái đối với đồ ăn là động vật đã chết (nghĩa là không bị làm thịt đúng nghi thức), cho dù chính đáng.

21. Maybury-Lewis, “Societies on the Brink” (Các xã hội trên bờ vực), trang 56.

22. Todorov, La conquête de l’Amérique, trang 150.

23. Về “Huyền thoại Đen,” xem thông tin trong tác phẩm của Stern, Peru’s Indian Peoples (Người Anh-điêng của Peru), các trang xli-xlii. Stern, người luôn muốn phải chính xác về chính trị, nhận ra những hành vi sai trái của người Tây Ban Nha nhưng đành phải chấp nhận vị thế biện hộ bằng cách ám chỉ đến “việc đơn giản hóa” và “thành kiến chống Tây Ban Nha.” Ông cũng chỉ ra “lịch sử tàn bạo ngang nhau của các lực lượng thực dân châu Âu khác gây ra bạo lực và bóc lột chủng tộc.” Sau đó là lời chỉ trích: ông than vãn rằng lý luận phản-Huyền thoại đã “hạ thấp cuộc chinh phục thành một câu chuyện về lũ hung ác và các anh hùng châu Âu.” Còn người Mỹ bản địa và phản ứng của họ thì sao? ông hỏi. Việc mô tả cư dân bản địa như những nạn nhân bất lực không còn được chấp nhận trong giới dân tộc học; theo lời Stern, họ không phải là “đối tượng đơn thuần phải chịu đựng cái ác.” Rất công bằng, nhưng còn người Mỹ bản địa thì sao? Như chúng ta sẽ thấy dưới đây, họ gây ra những điều tàn ác riêng của mình; họ tự áp đặt thứ chủ nghĩa đế quốc riêng của mình. Chủ nghĩa đế quốc không phải là độc quyền của người châu Âu hay phương Tây. Lịch sử Mỹ La-tinh chính thống thường bỏ qua phần này của câu chuyện. Toàn bộ chuyện này là một bãi mìn lớn đối với việc phán xét đạo đức. Các nhà sử học Mỹ La-tinh phải đối mặt với tình trạng khó xử hơn nữa khi họ thường xuất thân từ cả phía nạn nhân lẫn phía ác ôn. Vậy thì, họ nên thông cảm cho bên nào?

CHƯƠNG 6

1. Về tầm quan trọng trong tâm lý và thể chất của Bojador, xem Randles, "La signification” (Ý nghĩa).

2. Trích trong Huyghe, Coureurs d'épices, trang 121.

3. Về các vấn đề điều hướng đặc biệt ở Nam Đại Tây Dương, xem Landes, “Finding the Point at Sea” (Tìm vị trí trên biển), trong Andrewes, biên soạn, The Quest for Longitude (Tìm kiếm kinh độ); và Seed, Ceremonies of Possession (Nghi lễ chiếm đóng), chương 4: “A New Sky and New Stars (Một bầu trời mới và những ngôi sao mới). Tác phẩm cuối này về sau là một nghiên cứu tuyệt vời đặt cơ sở khoa học cho việc điều hướng và khám phá đại dương của Bồ Đào Nha.

4. Zacut là tác giả của Abnanach Perpetuum (1478), tính được vị trí của Mặt trời hằng ngày ở mỗi vĩ độ. Tác phẩm này, dành cho các nhà thiên văn học, đã được đơn giản hóa và chuyển đổi thành một bảng biểu để sử dụng trên biển bởi người cùng tôn giáo với ông là John Viz-inho-Jones, Sail the Indian Sea (Dong buồm trên biển Ấn Độ), các trang 37-38.

5. Đoạn trên được trích từ bài viết có giá trị của Godinho, “Rôle du Portugal,” các trang 81-83.

6. Giới thiệu về tác phẩm của ông Tratado im defensam da carta de marear, trích trong Seed, Ceremonies of Possession, trang 126.

7. Xem thêm thảo luận xuất sắc của Needham, “China, Europe, and the Seas Between” (Trung Quốc, châu Âu, và những vùng biển ở giữa), ban đầu bài này được trình bày tại Đại hội Lịch sử Hàng hải Quốc tế, Beirut, 1966, và được tái bản tại Needham, Clerks and Craftsmen (Thư ký và thợ thủ công), các trang 40-70. Nhưng khảo luận lớn nhất về những chuyến đi này, phong phú và hấp dẫn đến từng chi tiết, với phạm vi bao trùm rất rộng, là cuốn sách gần đây của Louise Levathes, When China Ruled the Seas.

8. “Ở thời đại của Sung, tàu thuyền Trung Hoa đã trở nên tinh vi hơn hẳn. Chúng được đóng bằng đinh sắt, và được chống thấm bằng dầu của cây t’ung, một chất bảo quản tự nhiên tuyệt vời. Thiết bị của họ có các vách ngăn kín nước, buồng nổi, chắn bằng tre ở đường nước, neo nổi để giữ tàu ổn định trong bão, bánh lái dọc trục thay cho mái chèo, thiết bị gắn mái chèo và chắn gió ở mạn thuyền, mái chèo để sử dụng trong thời tiết bình thường, gàu múc để lấy mẫu từ đáy biển, đường dẫn âm thanh để xác định chiều sâu, la bàn để điều hướng, và tên lửa nhỏ đẩy bằng thuốc súng để tự vệ” - Elvin, The Pattern of the Chinese Past, trang 137. Truyền thống này tiếp tục dưới triều đại Mông Cổ: Khubilai Khan (vị hoàng đế của Marco Polo) có những chiếc tàu hơn chục cánh buồm, đủ lớn để chứa cả ngàn người. Chiếc lớn nhất, dài khoảng 450 feet, là tàu đi hồ, “di chuyển trên nước cực ổn định và khiến hành khách cảm thấy như thể họ đang ở trên đất liền” - Levathes, When China Ruled the Seas, trang 81. Tất nhiên, nước hồ không giống nước biển.

9. Needham cung cấp số lượng tàu là 73.

10. Điều này chủ yếu dựa vào Levathes, When China Ruled the Seas, trang 73 và các trang tiếp theo.

11. Huang, China (Trung Quốc), các trang 155-157.

12. Levathes, When China Ruled the Seas, các trang 174-175.

13. Levathes nhấn mạnh một mặt là mối liên kết giữa sự thờ ơ về thương mại với học thuyết Nho giáo, mặt khác là tính chính danh của đế chế. Muốn làm thương mại thì phải thừa nhận rằng Trung Quốc có nhu cầu về các thứ từ nơi khác, và “biểu hiện về nhu cầu lại không xứng đáng với ngôi rồng” - When China Ruled the Seas, trang 180.

CHƯƠNG 7

1. Wealth of Nations (Sự giàu có của các quốc gia), quyển IV, chương 7, phần I: “Thực tế là sự tự tin ngớ ngẩn mà hầu hết mọi người đều có cơ hội thành công, rằng bất cứ nơi nào có xác suất thành công dù thấp nhất, một phần rất lớn trong xác xuất ấy sẽ tới với họ [các dự án khai mỏ] theo ý mình.”

2. Xem thêm Fernandez-Armesto, Millennium (Thiên niên kỷ), các trang 211-220, về niềm tự hào Aztec trong thành công quân sự của họ.

3. Stuart, The Mighty Aztecs (Người Aztec hùng mạnh), trang 73. Bartolomé de Las Casas, người hết lòng bảo vệ quyền cho người Anh-điêng, cuối cùng cũng phải khen ngợi, không phải nghi thức, mà là lòng tận tụy đã thôi thúc họ. “Người ta có thể tranh luận đầy thuyết phục,” ông viết trong cuốn Apologia, “dựa trên cơ sở Đức Chúa Trời đã ra lệnh cho Abraham hy sinh người con trai duy nhất của mình là Isaac, rằng Đức Chúa Trời không hoàn toàn căm ghét việc hiến tế người.” Và xa hơn: "… trong tín ngưỡng, [người Aztec] đã vượt qua mọi quốc gia khác, vì các quốc gia mộ đạo nhất là các quốc gia đem con cái mình ra hiến tế vì lợi ích của nhân dân.” Trích trong Todorov, La conquête de l'Amérique, các trang 194-196.

4. Về nỗi đau trí tuệ của nhân chủng học (dân tộc học) với tư cách là một ngành bị giằng xé giữa “giá trị phổ quát” và “thuyết tương đối văn hóa” - liệu chúng ta có nên chỉ trích một nền văn hóa khác từ vị thế cao hơn? - xem Fluehr-Lobban, “Cultural Relativism and Human Rights” (Thuyết tương đối văn hóa và nhân quyền).

5. Kiểu bào chữa tu quoque (bạn cũng vậy) ít nhất có từ thời Las Casas - Todorov, La conquête de l'Amérique, trang 194.

6. Sahlins, “Cosmologies of Capitalism” (Vũ trụ học của chủ nghĩa tư bản), trang 19, chú thích 24, dẫn ghi chép của Đại sứ George Macartney tại Trung Quốc năm 1793. Macartney tội nghiệp: ông cố gắng dùng lối cư xử trang nghiêm của mình để thuyết phục người Trung Hoa rằng người Anh là văn minh. Nhưng mọi nỗ lực của ông trong việc bảo vệ phẩm giá của mình, tức là thiết lập sự ngang hàng giữa ông với chủ nhà, chỉ càng thuyết phục họ rằng ông còn phải học nhiều trước khi có thể được coi là văn minh.

7. Từ biên niên sử Pedro Aguado, như được dẫn trong Gomez, L’invention (Phát minh), trang 171. Xem thêm Smith, Wealth of Nations, quyển IV, chương 7, phần 2.

8. Kirkpatrick, Les conquistadors espagnols (Những người Tây Ban Nha đi chinh phục), trang 147.

9. Fernandez-Armesto, Millennium, trang 224.

10. Bernand, The Incas (Người Inca), trang 28.

11. Diamond, Guns, Germs, and Steel (Súng, vi trùng và thép), trang 80.

12. Lịch sử nhân khẩu học của người Amerindia là một chủ đề gây tranh cãi và tưởng tượng. Ước tính dân số châu Mỹ thời tiền Columbia vào khoảng từ 13 triệu người theo A. Rosenblatt, La pohlacion de America (Dân số châu Mỹ) (1971) đến 100 triệu người theo trường phái Berkeley. Xem thêm Woodrow Borah, Sherburne Cook, L. B. Simpson, Essays in Population History (Tiểu luận về lịch sử dân số) (1971). Đối với đa số học giả, ước tính thứ hai là hết sức phóng đại, và con số từ 50 đến 70 triệu, đại đa số các khu vực tiêu thụ ngô của Mexico và Peru, hiện nay được coi là hợp lý hơn. Con số phóng đại đó phần nào do ý thức hệ: cường điệu thảm họa nhân khẩu học bằng cách làm trầm trọng thêm tội lỗi của châu Âu - như thể như vậy còn chưa đủ. Liệu rằng người da đỏ vùng bờ biển phía tây Nam Mỹ có thể mang một bộ gen khác biệt, và đã phơi nhiễm với các tác nhân gây bệnh? Xem suy đoán của Dickinson và Mahn-Lot, 1492-1992, các trang 93-94.

13. Nhiều lần, các kế hoạch nổi loạn đã bị phản bội qua những lời thú tội và tố cáo với chính quyền - Rowe, “The Incas” (1957), trang 158. Xem thêm Chklovski, Voyage of Marco Polo (Hành trình của Marco Polo), trang 162, về vai trò tương tự của các nhà chiêm tinh (giải nghĩa giấc mơ) ở đế chế Trung Quốc thời Mông Cổ của Kublai Khan. Chắc chắn là, các nhà chiêm tinh ấy chẳng bao giờ buộc phải giữ bí mật thông tin này.

14. Thành ngữ thì có thể bỏ qua. Nhưng lịch sử có nghĩa vụ riêng của mình, và Fernandez-Armesto, Millennium, trang 225, lập luận rằng chúng ta không được quên: "… điều quan trọng là phải khôi phục hoạt động hoàng gia của các quốc gia châu Phi và Mỹ về vị trí thường được ghi nhận trong quá khứ… không cần một bức tranh tổng quát về các phong trào mở rộng và hội tụ đã gặp nhau trong ‘thời đại mở rộng,’ bản chất của thế giới được hun đúc từ sáng kiến của châu Âu trong nửa sau thiên niên kỷ là không thể nắm bắt được hoàn toàn, quy mô của thành tựu khó mà dự tính được trên thực tế.”

15. Trong đó quan trọng nhất là (1) ghi chép của Cha Bernabe Cobo, History of the Inca Empire: An Account of the Indians Customs and Their Origin Together with a Treatise on Inca Legends, History, and Social Institutions (Lịch sử đế chế Inca: Ghi chép về tập quán Anh-điêng và nguồn gốc của họ cùng chuyên luận về huyền thoại, lịch sử, và các tổ chức xã hội Inca) (hoàn thành năm 1653). Rowe, “Inca Culture” (Văn hóa Inca), trang 195, mô tả cuốn History của Cha Cobo "luôn là mô tả đúng nhất và đầy đủ nhất về văn hóa Inca hiện có.” Và (2) Garcilaso de la Vega El Inca, Royal Commentary of the Incas and General History of Peru (Bình luận hoàng gia về người Inca và lịch sử tổng quan của Peru) (hoàn thành năm 1616). De la Vega, có quan hệ với hoàng gia Inca phía bên ngoại, là con trai của một người Tây Ban Nha đi chinh phục. Theo ghi chép phần nào làm dịu di của de la Vega về cuộc chinh phục Inca, xem Bernand, The Incas, trang 28.

16. Tôi nói “nhục nhã” một cách có chủ ý. Trong cuộc đối đầu với người Tây Ban Nha, người Araucania đem diễu phố những phụ nữ Tây Ban Nha bị bắt và nhìn thấy đang mang thai trước mặt chồng cũ của họ, váy ôm sát eo - Padden, “Cultural Change and Military Resistance” (Thay đổi văn hóa và kháng cự quân sự).

17. Cobo, History, các trang 228-230. Nhiều điều đã được tạo nên nhờ đường sá xuất sắc của Inca, và bản thân người Tây Ban Nha đã bị ấn tượng bởi những tuyến đường rộng và thẳng hơn của họ; mặc dù thực ra người Tây Ban Nha cũng chẳng có tuyến nào tốt ở mẫu quốc. Hai tuyến chính chạy theo hướng bắc-nam, một dọc theo bờ biển, một dọc theo sườn núi cao nguyên; chúng nối với các đường ngang đông-tây và đường nhỏ ở địa phương. Theo quan điểm của một nhà kinh tế học, sự xuất sắc của những tuyến này nằm ở thực tiễn: chúng không cần tốt hơn mức cần thiết, ở địa hình xấu hơn, chúng thường không khác một lối mòn, có lẽ rộng chừng một thước Anh, lát đá khi cần và có bậc để rút ngắn khoảng cách, ở những nơi cần thiết, chúng được bảo vệ khỏi đá sạt lở, nhưng người đi phải cẩn thận kẻo ngã. Theo từng chặng, tại các thị trấn hoặc dọc theo con đường, người Inca xây dựng nơi trú chân và nhà kho cho lữ khách. Hầu hết lữ khách đều là người đi công chuyện. Nhà nước Inca không khuyến khích thương mại tư nhân và giữ độc quyền hiệu quả đối với thương mại đường dài. Xem thêm Rowe, “Inca Culture,” các trang 229-233.

CHƯƠNG 8

1. Khoảng năm 1600, đế quốc đảo vùng Caribbean của Tây Ban Nha có dân số khoảng 75.000-80.000, trong đó 1/10 là người Tây Ban Nha, còn lại là người da đen và hỗn hợp. Ít có dấu vết của người bản địa. Vì vậy, mật độ là một người dân trên 5 km², một “người định cư” Tây Ban Nha trên 50 km2 - Chaunu, L'Amérique (Châu Mỹ), trang 112.

2. Chỉ có 25 nhà máy tinh chế đường ở Amsterdam vào năm 1622 - Rich, “Colonial Settlement” (Định cư thuộc địa), trang 334.

3. Wood, Spanish Main (Phần chủ yếu của Tây Ban Nha), trang 125, đưa ra tổng số khoảng dưới 5.000.

4. Về côn trùng ở vùng Caribbean, xem Starkey, Economic Geography (Địa lý kinh tế), trang 60; về động vật gây hại, Watts, The West Indies (Tây Ấn), trang 195. Khỏi cần phải nói, sự kết hợp của khí hậu, sâu bệnh, và tác nhân gây bệnh tạo ra tỉ lệ tử vong cao ở động vật tham gia làm việc còn hơn cả ở người. (Tôi lấy những tài liệu này từ Stanley Engerman.)

5. Parry, Age of Reconnaissance (Thời đại thăm dò), trang 276. Dunn, Sugar and Slaves (Mía đường và nô lệ), trang 55, nói rằng con số này là “không thể.” Trên cơ sở tờ khai hoàn thuế, ông cho rằng dân số vào khoảng 10.000 người năm 1640, tương đương với Massachusetts hay Virginia.

6. Parry, Age of Reconnaissance, trang 276.

7. Chaunu, L'Amérique, trang 113.

8. Wealth of Nations, quyển rv, chương 7, phần 2.

9. Littleton, Groans of the Plantations (Tiếng rên rỉ của đồn điền), trang 20, trích trong Dunn, Sugar and Slaves, trang 194.

10. Rich, “Colonial Settlement,” trang 322.

11. Joseph Miller, trong cuốn sách về buôn bán nô lệ Angola, Way of Death (Tử lộ).

12. Sheridan, “Eric Williams,” trang 326, trích Williams, Capitalism and Slavery (Chủ nghĩa tư bản và chế độ nô lệ), các trang vii, 52, 105. Sheridan viết (trang 327) rằng cuốn sách của Williams “mở ra thời kỳ hiện đại của lịch sử Tây Ấn.”

13. Inikori, “Slavery and the Development of Industrial Capitalism” (Chế đô nô lệ và sự phát triển của chủ nghĩa tư bản công nghiệp), trang 101.

14. Sheridan, “Eric Williams,” trang 327.

15. Vì vậy Oxaal cho rằng: “Williams đã tấn công sự tự mãn đạo đức gắn liền với hiểu biết của người Anh về quá khứ chiếm hữu nô lệ của họ.” Ông mô tả Williams (cùng với James) là một “tri thức da đen bên lề, có trải nghiệm cá nhân đã khiến ông nhận thức được tính đạo đức giả đằng sau lòng tự hào của người dân đô thị trong giao dịch với các thuộc địa” - Black Intellectuals (Trí thức da đen), các trang 75-76.

16. Trong một bài đánh giá trên American Sociological Review (Tạp chí Xã hội học Mỹ), Wilson Gee đã chỉ trích Williams do đã phóng đại vai trò của chế độ nô lệ “bằng cách tuyên bố rằng nó gần như là hòn đá tảng không thể thiếu trong việc hình thành chủ nghĩa tư bản hiện đại.” Trích bởi Sheridan, “Eric Williams,” trang 320.

17. Anstey, “Capitalism and Slavery”; xem thêm Atlantic Slave Trade (Mua bán nô lệ vùng Atlantic) cùng tác giả. Anstey tiếp tục ước tính phần lợi nhuận từ nô lệ trong việc hình thành vốn của Anh ở mức 0,11% - “thật đáng cười.” Stanley Engerman, “The Slave Trade and British Capital Formation” (Buôn bán nô lệ và sự hình thành vốn của Anh), sử dụng các dữ liệu “theo một số giả định hợp lý” và đưa ra những con số giả thiết, mạnh mẽ và có khuynh hướng tăng lên, dao động từ 2,4% đến 10,8% trong giai đoạn 1688-1770, qua đó ông cho rằng “nên dừng lại để suy ngẫm về những người liên quan tới việc buôn bán nô lệ đã đóng góp lớn vào sự hình thành vốn công nghiệp trong thời kỳ Cách mạng Công nghiệp. Ông cũng so sánh “tổng giá trị buôn bán nô lệ” với thu nhập quốc dân của Anh và đi đến con số trung bình khoảng 1%, lên tới 1,7% năm 1770, bản thân con số đó quá nhỏ để nói lên nhiều điều. Ông tiếp tục cho rằng sự đóng góp của bản thân việc buôn bán nô lệ cần được tính cả vào hệ thống đồn điền; và do đó sẽ nhìn nhận chúng rõ hơn trong bối cảnh liên kết động.

18. Inikori, “Market Structure” (Cấu trúc thị trường), trang 761, chú thích 52. Inikori ước tính lợi nhuận ở mức 50%, không liên tục mà chỉ trong một số năm. Nó dựa trên một khoản đầu tư không bao gồm các khoản nợ phát sinh khi mua bán hàng hóa thương mại: “Khoản đầu tư mà người buôn bán nô lệ thực sự bỏ ra để đầu tư (tiền mặt thực tế) thường ít hơn một nửa tổng chi phí bên ngoài," (trang 775).

19. Về lợi ích đối với người trồng, xem Sheridan, “The Wealth of Jamaica” (Sự giàu có của Jamaica), và Ward, “The Profitability of Sugar Planting” (Khả năng sinh lợi của việc trồng mía đường). Quan điểm kinh tế vĩ mô phần nào đã bác bỏ Sheridan: R. P. Thomas, trong “The Sugar Colonies” (Các thuộc địa mía đường), đã chỉ ra rất rõ theo quan điểm Smith về tổng chi phí của đế chế và chi phí của người tiêu dùng trong một thị trường độc quyền, được bảo hộ ở Anh đối với đường từ các đồn điền Anh. Điều này dĩ nhiên là một câu chuyện cũ: tư nhân hóa lợi ích và xã hội hóa chi phí. Tính ra, sẽ thấy rằng các hiệu ứng vĩ mô là rất khác với các kết quả bộ phận.

20. Tương tự, xem Zahedieh, “London and the Colonial Consumer” (London và người tiêu dùng thuộc địa).

21. Solow và Engerman, biên soạn, British Capitalism (Chủ nghĩa tư bản Anh), các trang 10-11.

22. Hầu hết tư liệu tiếp theo về mía đường Mexico được trích từ Cardoso, Negro Slavery in the Sugar Plantations (Nô lệ da đen trong các đồn điền mía đường).

CHƯƠNG 9

1. William Hunter, History of British India (Lịch sử Ấn Độ thời thuộc Anh), I, 109, trích bởi Masselman, Cradle of Colonialism (Cái nôi của chủ nghĩa thực dân), trang 218. Masselman viết: “Có nhiều ví dụ khác thuộc kiểu này, tất cả đều là một phần của chính sách cố ý đe dọa để giành quyền kiểm soát Ấn Độ.” Về tục cắt mũi và tay này - do đây là một tục được thực hiện có chủ ý - xem chương V (ở trên) về chính sách Tây Ban Nha.

2. Trích bởi Boxer, The Portuguese Seaborne Empire (Đế quốc đường biển Bồ Đào Nha), trang 297.

3. Lang, Portuguese Brazil (Brazil thời thuộc Bồ Đào Nha), trang 34.

4. Xem thêm Boxer, The Portuguese Seaborne Empire, trang 59.

5. Những dòng này lấy từ The Letter-Book of William Clarke, Merchant in Aleppo (Tuyển tập thư của William Clarke, thương nhân ở Aleppo), trích trong Domenico Sella, “Crisis and Transformation in Venetian Trade” (Khủng hoảng và chuyển đổi trong thương mại Venice), của Pullan, biên soạn, Crisis and Change in the Venetian economy (Khủng hoảng và thay đổi trong nền kinh tế Venice), trang 97.

6. Về toàn bộ điều này, đặc biệt xem các tác phẩm của K. N. Chaudhuri: The Trading World of Asia and the English East India Company 1660-1760 (Thế giới thương mại của châu Á và công ty Đông Ấn Anh giai đoạn 1660-1760); Trade and Civilisation in the Indian Ocean (Thương mại và văn minh ở Ấn Độ Dương); và Asia Before Europe (Châu Á trước châu Âu).

7. Tôi lấy những câu thơ này từ Boxer, The Dutch Seaborne Empire (Đế quốc đường biển Hà Lan), trang 115. Về điểm yếu của Bồ Đào Nha so với Hà Lan và Anh, xem Meilink-Roelofsz, Asian Trade (Thương mại châu Á), các trang 116-135.

8. Boxer, The Portuguese Seaborne Empire, trang 57.

9. Từ Luis da Camoëns, The Lusiads (Os Lusiadas, “The Lusitanians”). Các sử thi vĩ đại được viết trong nhiều năm và cuối cùng được xuất bản vào năm 1572.

10. Trích bởi Boxer, The Portuguese Seaborne Empire, trang 147.

11. Những lời này là từ Cha Antonio Vieira, S. J. (1608-1697), trích trong Boxer, The Portuguese Seaborne Empire, trang 340.

12. Seed, Ceremonies of Possession, các trang 135-137 và chú thích 133.

13. Boxer, The Portuguese Seaborne Empire, trang 350.

14. Từ Dom Luis da Cunha, trích trong Boxer, The Portuguese Seaborne Empire, trang 356. Hàm ý ở đây chắc chắn là hiệp ước Methuen năm 1703, theo đó Bồ Đào Nha đồng ý miễn thuế cho sợi len và đồ len của Anh, trong khi Anh sẽ giảm mạnh thuế đối với rượu vang Bồ Đào Nha (porto và madeira).

15. Sđd., các trang 340-342.

16. Sđd., trang 350.

17. Sđd., trang 344.

CHƯƠNG 10

1. Từ Werken (Làm việc), III, các trang 628-629, Keene dịch, The Japanese Discovery of Europe (Khám phá của châu Âu về Nhật Bản), trang 3. Cuốn sách của Keene, ít được biết đến bên ngoài lĩnh vực nghiên cứu Nhật Bản, là một viên ngọc quý.

2. Như đã nêu trong Braudel, Civilisation matérielle (Nền văn minh vật chất), III: Le temps du monde (Các thời kỳ của thế giới), trang 149. Đoạn trích này, từ báo cáo của một tu viện Scaglia, đã trải qua một loạt phiên bản trước khi đến với trang sách của tôi.

3. Israel, Dutch Primacy (Hà Lan đứng đầu), trang 24.

4. Xem thêm Peyrefitte, Du “miracle” (Phép lạ), các trang 146-147.

5. Xem thêm Israel, The Dutch Republic (Cộng hòa Hà Lan), các trang 183-184.

6. Các giám đốc với Đô đốc Pieter Verhoef, 29/3/1608, trích trong Masselman, Cradle of Colonialism, các trang 257-258. Thời hạn dự kiến cho việc đóng băng lãnh thổ là 1/9/1609. Về lợi nhuận từ các loại gia vị quý hiếm, xem Prakash, “Dutch East India Company” (Công ty Đông Ấn Hà Lan), trang 189 và chú thích 6.

7. J. P. Coen với Heeren XVII (ban giám đốc của VOC), 27/12/1614, trích bởi Boxer, Dutch Seaborne Empire, trang 107. Về sự nghiệp của Coen, xem Masselman, Cradle of Colonialism.

8. J. P. Coen với Heeren XVII, trong Boxer, The Dutch Seaborne Empire, trang 107.

9. Xem thêm C. P. Thunberg, Travels in Europe, Africa and Asia 1770-1779 (Những chuyến đi ở châu Âu, châu Phi và châu Á giai đoạn 1770-1779), I, 277, trích trong Boxer, The Dutch Seaborne Empire, các trang 238-239.

10. Hannay, The Great Chartered Companies (Những công ty đặc quyền vĩ đại), trích trong Boxer, The Dutch Seaborne Empire, các trang 225-226.

11. Furnivall, Netherlands India (Ấn Độ thời thuộc Hà Lan), trang 49.

12. Thời kỳ đầu, khoảng những năm 1620, VOC dường như đã chấp nhận chia sẻ với người Anh độc quyền của mình tại quần đảo Gia vị, với điều kiện là người Anh chia sẻ chi phí đồn trú tại khu vực này. Người Anh thấy rằng rút ra thì rẻ hơn - Prakash, “Dutch East India Company,” trang 188.

13. Furnivall, Netherlands India, trang 39.

14. Về thương mại Anh (Anh Quốc) với các thuộc địa Bắc Mỹ, Adam Smith lập luận rằng độc quyền do luật hàng hải đã tăng tỉ lệ lợi nhuận lên trên mức có thể đạt được trong một thị trường tự do - Wealth of Nations, quyển IV, chương 7, phần 3. Nhưng ông không tính đến nhân tố ảnh hưởng đối với doanh thu ở các thuộc địa và do đó đối với phần thuế mẫu quốc thu được. Nếu ông đã làm vậy, ông hẳn sẽ thấy thêm một lý do nữa để phản đối sự can thiệp như vậy với thị trường.

15. Furnivall, Netherlands India, trang 39; Vlekke, Nusantara, các trang 203-204.

16. Wealth of Nations, quyển III, chương 7, phần 3.

17. Braudel, Civilisation matérielle, III: Le temps du monde, trang 191.

18. Braudel chú thích (sđd.) rằng Johannes Hudde, chủ tịch hội đồng quản trị hồi cuối thế kỷ 17, đã nhận thức rõ khó khăn và cố sửa đổi (biến đổi) hệ thống tài khoản. Ông chưa bao giờ thành công. “Vì hàng ngàn lý do và khó khăn thực sự. Nhưng có lẽ cũng vì các giám đốc của Công ty không muốn công bố rõ ràng các tài khoản.” Sự không rõ ràng có lợi thế của nó. Điều này cũng không hiếm trong quản lý kinh doanh hiện đại, thậm chí càng nhiều hơn khi có xung đột lợi ích giữa chủ sở hữu, giám đốc, và người quản lý.

CHƯƠNG 11

1. Sainsbury, biên soạn, Calendar of State Papers, East Indies (Lịch văn thư lưu trữ nhà nước, Đông Ấn), đoạn 321, trích trong Masselman, Cradle of Colonialism, trang 281.

2. Người Anh, dựa trên một chiếu chỉ hoàng gia miễn cho họ nghĩa vụ hải quan, đã bảo hộ cho đủ loại thương nhân và bán cho họ quyền thông quan, trong khi thu thuế từ đại lý và đại diện của Nawab, đánh thuế chuyển nhượng đất và hôn nhân trong khu vực do họ kiểm soát. Kết quả: một sự phản đối thường xuyên tại tòa án Bengal đã dẫn đến cuộc chiến không thể tránh khỏi - Edwardes, Battle of Plassey (Cuộc chiến Plassey), các trang 23-24, trích Thuyền trưởng Rennie, năm 1756.

3. Trích trong Bhattacharya, East India Company (Công ty Đông Ấn), trang 19 và trang kế.

4. Cả hai sđd., trang 22.

5. Edwardes, Battle of Plassey, trang 24.

6. Chaudhuri, The Trading World of Asia, trang 195.

7. Về toàn bộ vấn đề này, xem Steensgaard, “Trade of England” (Thương mại Anh), các trang 123-126. Bảng 3.8 cho thấy các ước tính tóm tắt về hàng dệt may nhập khẩu của Ấn Độ (cộng với một số của Trung Quốc) vào châu Âu, giai đoạn 1651-1760, bởi VOC và EIC. Những dữ liệu này cho thấy là EIC đã ở một vị trí mạnh hơn các đối thủ ngay cả trước Cuộc chiến Plassey. Steensgaard cho rằng việc này đã góp phần dẫn đến sự phân cấp sâu hơn của công ty Anh và bước đầu tạo điều kiện cho các đại lý của nó trong lĩnh vực này.

8. Journal of the House of Commons (Ghi chép của Hạ viện), 14/2/1704, XIV, 336, trích trong Chaudhuri, The Trading World of Asia, trang 277

9. Moreland, India at the Death of Akbar (Ấn Độ ở thời điểm Akbar chết), các trang 9-22; trích trong Habib, “Potentialities” (Tiềm năng), trang 54, chú thích 6.

10. Habib, “Population” (Dân số), trang 167, đưa ra một con số khả dĩ “xấp xỉ dưới 150 triệu vào năm 1600.” Habib, “Potentialities,” các trang 34-35. So sánh năm 1600 và 1900, Habib lập luận rằng, cân bằng đất đai dồi dào trong giai đoạn trước (do đó độ màu mỡ trung bình cao hơn) so với vốn đầu tư xã hội tăng lên sau này (đầu tư của Anh vào các kênh tưới tiêu, đường sắt, v.v.) và tính đến kỹ thuật canh tác trì trệ trong thời gian đó, có thể phỏng đoán rằng năng suất trên đầu người trong nông nghiệp Ấn Độ ít nhất là cao ngang với hồi đầu của giai đoạn sau này. Ông cũng cho rằng năng suất bình quân đầu người ở Moghul Ấn Độ là “không hề lạc hậu khi so sánh với các xã hội đương thời khác, trong đó có xã hội Tây Âu.” Tôi nghĩ điều này khó xảy ra. Về các lập luận tương tự, xem thêm Parthasarathi, “Rethinking Wages” (Xem xét lại tiền lương).

11. Kautsky, Politics, trang 188, dẫn Lybyer, The Government of the Ottoman Empire (Chính quyền của Đế quốc Ottoman), trang 295. Và Kautsky chỉ ra rằng vì những ước tính này dựa trên đồng đô-la trước Thế chiến I, nên cần phải nhân chúng với 10 để chuyển đổi thành giá trị năm 1981. Tính toán của riêng tôi sẽ là 20 hoặc 25 để phù hợp với giá trị năm 1994.

12. Lybyer, Government, trang 293, trích dẫn Alexander Dow, The History of Hindustan (Lịch sử của người Hindu), 3 tập (London, 1770-1772), rằng “sinh ra là một hoàng tử” của đế quốc Moghul là “một điều bất hạnh tồi tệ nhất và đáng xấu hổ nhất. Anh ta sẽ phải chết nhờ lòng nhân từ, hoặc lội qua vũng máu của gia đình mình để tới với an toàn và đế chế.” Trích trong Kautsky, Politics, trang 240; ông cũng trích dẫn Herbert A. Gibbons, The Foundation of the Ottoman Empire (Nền tảng của Đế quốc Ottoman), trang 180, người đề cập việc xử phạt thần học đối với những xung đột đẫm máu này trong nội bộ gia đình: “Vị tân tiểu vương đã biện minh cho tội ác này bằng một câu được các nhà thần học của ông ta tiện tay tìm thấy trong kinh Koran: ‘Chúng thường trở lại nổi loạn, ở đó chúng sẽ bị lật đổ; và nếu chúng không chịu rời đi, và để ngươi yên, rút tay khỏi cuộc chiến với ngươi, hãy bắt lấy chúng và tiêu diệt chúng ở bất cứ nơi đâu ngươi bắt gặp chúng’ (Sura IV, câu 94). Họ tuyên bố rằng sự cám dỗ làm phản và nổi dậy luôn hiện diện ở các anh em của kẻ cai trị, và việc sát nhân ấy còn tốt hơn binh biến.”

13. Về những khối tài sản cá nhân khổng lồ của tầng lớp cầm quyển Moghul và hậu quả của việc tích trữ có hệ thống của họ, xem Raychaudhuri, The Mughal Empire” (Đế chế Mughal), trang 183. Hưởng lợi cuối cùng là người Anh, họ bỏ tiền ra để loại bỏ đám quyền lực ở địa phương và vẫn còn rất nhiều để dành cho Raj (chính quyền Anh ở Ấn Độ) và chính mình.

14. Xem thêm, một trong nhiều tài liệu, Chaudhury, “Trade, Bullion and Conquest” (Thương mại, vàng thỏi và chinh phục). Nguy cơ ở đây là các vấn đề lớn hơn về vai trò của người châu Âu trong một thế giới đã thịnh vượng: Tại sao nhiều người cứ rối lên về chúng? Ai cần đến họ?

15. Xem thêm Root, “Le marché des droits de propriété” (Thị trường quyền tài sản), trang 299.

16. J. Ovington, A Voyage to Surat in the Year 1689 (Hành trình đến Surat vào năm 1689), biên soạn. H. G. Rawlinson (London, 1929), trích bởi Raychaudhuri, “The Mughal Empire,” trang 185, ông gọi sự mô tả về “nỗi sợ hãi và ti tiện” là “điển hình cho hàng trăm người khác.”

17. Macaulay, “Lord Clive” (Lãnh chúa Clive), trang 222.

18. Về lợi ích kinh doanh của công ty và các đại lý, nhiều người trong đó đã tham gia vào đủ kiểu doanh nghiệp tư nhân, và người Anh muốn giúp chính quyền địa phương trở nên thân thiện, xem Chaudhury, “Trade, Bullion and Conquest,” các trang 27-30.

19. Trích dẫn này là từ bức thư ngày 9/4/1757 của Luke Scrafton gửi cho “bạn tâm giao của Clive” John Walsh - Chaudhury, “Trade, Bullion and Conquest,” trang 28.

20. Xem thêm Adas, “'High’ Imperialism and the ‘New History’” (Chủ nghĩa đế quốc ‘cao độ’ và ‘lịch sử mới’), các trang 9-10; xem thêm Edwards, Battle of Plassey.

21. Keay, Honourable Company (Công ty danh dự), các trang 318-319.

22. Macaulay, “Clive,” trang 253.

23. Sđd., trang 250.

24. Marshall, Problems of Empire (Các vấn đề của đế quốc), trang 60.

25. Xem thêm Pearson, “India and the Indian Ocean” (Ấn Độ và Ấn Độ Dương), trang 72: “Đối với thế kỷ 16, chúng ta đang phụ thuộc khổ sở vào các nguồn lực châu Âu.”

26. Habib, Agrarian System (Hệ thống nông nghiệp), các trang 90, 350, 390. Câu chuyện sau là từ John Fryer, A New Account of East India and Persia being Nine Years’ Travels, 1672-81 (Ghi nhận mới về Đông Ấn và Ba Tư qua chuyến du hành chín năm, 1672-1681). Toàn bộ được trích từ Kautsky, Politics of Aristocratic Empires, trang 103, chú thích 14.

27. Vì vậy, Andre Wink khẳng định rằng “vào buổi bình minh của Cách mạng Công nghiệp thu nhập trên đầu người ở nhiều vùng của châu Á có thể cao hơn ở châu Âu” - Wink, “'Al-Hind,'" trang 65. Xem thêm Bairoch, “Ecarts internationaux” (Những khoảng cách quốc tế) và “The Main Trends in National Economic Disparities” (Các xu hướng chính trong chênh lệch kinh tế quốc gia), trang 7. Xem thêm Parthasarathi, “Rethinking Wages” (Xem xét lại tiền lương).

28. Xem thêm Alam, “How Rich Were the Advanced Countries in 1760 After All?” (Rốt cuộc thì các nước phát triển vào năm 1760 giàu đến mức nào?).

29. Macaualay, “Clive,” trang 228.

CHƯƠNG 12

1. Xem Salaman, History and Social Influence (Lịch sử và ảnh hưởng xã hội); và Langer, “Europe’s Initial Population Explosion” (Cuộc bùng nổ dân số đầu tiên ở châu Âu).

2. Và không chỉ những thế kỷ đầu. Xem thêm S. K. Coll, “Anti-Malaria Drugs Post Hard Choice for Parents” (Thuốc chống sốt rét đem đến quyết định khó khăn cho phụ huynh), Int. Herald-Tribune, 18/10/1996, trang 11.

3. Curtin, “Epidemiology and the Slave Trade” (Dịch tễ học và buôn bán nô lệ), Bảng 1, trang 203, trích trong Sheridan, Doctors and Slaves (Bác sĩ và nô lệ), trang 12. Những con số này dựa trên tỉ lệ tử vong của quân nhân Anh, da trắng và da đen, được điều động đến các khu vực khác nhau trên thế giới, giai đoạn 1817-1836. Dựa trên ước tính của một số nghiên cứu, tỉ lệ tử vong có lẽ thấp hơn so với mấy thế kỷ 17 và 18.

4. Trích bởi Edwy Plénel, “Le conquérant oublié” (Kẻ chinh phục bị lãng quên), Le Monde, 1-2/9/1991, trang 2. Có thế tìm thấy những cuộc truy hoan tương tự khiến các nước giàu dầu mỏ tự hủy hoại vào cuối thế kỷ 20.

5. Nền công nghiệp Tây Ban Nha không bằng Italy hay các nước Tây Bắc Âu, nhưng không phải là không đáng kể vào thế kỷ 16. Xem thêm Peyrefitte, Société (Xã hội), trang 134. Về sự sụt giảm hồi thế kỷ 17, xem Lynch, Hispanic World (Cộng đồng Hispanic), các trang 210 và tiếp theo.

6. Alfonso Nunez de Castro, trích trong Cipolla, Before the Industrial Revolution (Trước Cách mạng Công nghiệp), trang 251.

7. Trích trong Lewis, The Muslim Discovery, trang 197. Nhà sử học và chính khách người Italy là Francesco Guicciardini cũng có ý kiến tương tự, tuy ông diễn đạt nó bằng các từ ngữ của người có giá trị cộng thêm. Guicciardini, Relazione di spagna, trang 131, trích trong Cipolla, Before the Industrial Revolution, trang 250.

8. Bernaldez, chương cxii, trang 257, trích trong Bernand và Gruzinski, Histoire du nouveau monde (Lịch sử thế giới mới), I, 78-79, 643. Lưu ý rằng ở một số nền văn hóa, buôn bán da thuộc và đồ da thường bị coi thường là xấu xa và bẩn thỉu; thế nên, Nhật Bản đã gộp những người làm nghề đó vào eta, một nhóm xã hội không nên chạm vào, trong đó có cả những người làm dịch vụ tang lễ và đào huyệt, ở Thổ Nhĩ Kỳ thời Ottoman, một xã hội giống như Tây Ban Nha chuyên về nghệ thuật và thói quen chiến trận, ngành thủ công nghiệp chủ yếu nằm trong tay những người thiểu số mộ đạo, đặc biệt là người Armenia.

9. Xem thêm Peyrefitte, Société, các trang 141-142.

10. Về những người giàu có và thương mại ở Bắc Đại Tây Dương, xem Axtell, “At the Water’s Edge: Trading in the Sixteenth Century” (Bên bờ biển: Thương mại trong thế kỷ 16), trong cuốn After Columbus, các trang 144-181. Về dấu cá voi, ông viết (trang 146), nó “có lợi nhuận như vàng lỏng” (nhưng ít hấp dẫn với lũ cướp). “Vì dầu cá voi dùng thắp sáng các loại đèn của châu Âu, làm xà phòng và súp, bôi trơn mọi thứ từ chảo rán tới đồng hồ, và vì cá voi được phân loại là một loại cá, làm ra lard de carême - mỡ chay - dùng trong những ngày thánh khi thịt bị cấm.”

11. Về sự suy giảm của ngành dệt may ở Italy (hơn hẳn nhánh chính của sản xuất công nghiệp), xem Cipolla, Before the Industrial Revolution, các trang 253-263. Chúng ta có nhiều thứ để tìm hiểu về các ngành công nghiệp mới đang hình thành ở những thị trấn nhỏ hơn và ở cả nông thôn. Xem thêm Ciriacono, “The Venetian Economy” (Kinh tế Venice) và “Venise et la Vénétie” (Venice và Veneto). Nhưng các trung tâm đô thị cũ dường như đã sử dụng quyền lực kinh tế và chính trị để giữ chân các ngành này ở vị trí khiêm tốn. Xem Sella, Crisis and Continuity (Khủng hoảng và tính liên tục), và Moioli, “De-Industrialization in Lombardy” (Phi-công nghiệp hóa ở Lombardy).

12. [Anthony Walker], The Holy Lift of Mrs Elizabeth Walker (Cuộc đời thánh thiện của bà Elizabeth Walker) (1690), trích trong Thomas, “Cleanliness and Godliness” (Sạch sẽ và thánh thiện), trang 56. Cảm ơn Keith Thomas vì đã tạo điều kiện có được bản thảo trước khi xuất bản.

13. Baxter, “Of Redeeming Time” (Thời gian chuộc tội), Practical Works (Hoạt động thực tiễn), trang 228. Một lần nữa, cảm ơn Keith Thomas.

14. Xem thêm H. M. Robertson, Aspects of the Rise of Economic Individualism (Các khía cạnh về sự trỗi dậy của chủ nghĩa cá nhân kinh tế).

15. Về nguyên tắc cư xử xưa cũ và bảo thủ của dòng dõi quý tộc, xem bài viết quan trọng của Arthur Livingston, “Gentleman, Theory of the” (Quý ông, lý thuyết về), trong Encyclopedia of the Social Sciences (Bách khoa thư khoa học xã hội). Xem thêm Kautsky, Politics of Aristocratic Empires, các trang 177-197.

16. Candolle, Histoire des sciences et des savants (Lịch sử khoa học và học giả). Một số người đã bác bỏ các số liệu với lý do là Candolle bắt đầu tính từ những năm 1660, khi cách mạng khoa học đã diễn ra rồi. Xem thêm Smith, Science and Society (Khoa học và xã hội), trang 48. Tất nhiên, loại trừ khả năng có một cuộc khảo sát tương tự ở giai đoạn trước đó, sự phản đối ấy có thể không mang lại kết quả tương tự; nhưng hàm ý là kết quả sẽ không phải vậy. Vấn đề là Candolle có dữ liệu có thể đếm được để nghiên cứu sau khi thành lập các viện hàn lâm khoa học. Có vẻ không hợp lý nếu bác bỏ chúng chỉ vì thời kỳ mà họ xử lý số liệu, trong khi sự lãnh đạo của Tin Lành về khoa học dường như là một thực tế. Cho dù lời giải thích có nằm ở sự thù địch của Tin Lành hay Công giáo đối với khoa học mới, hay cả hai, thì đó lại là vấn đề khác.

17. Trích bởi Mason, “Scientific Revolution” (Cách mạng khoa học).

18. Đây là nhà sử học người Thụy Điển Kurt Samuelsson, trong một chuyên khảo mỏng được dịch sang tiếng Anh là Religion and Economic Action (Hành động tôn giáo và kinh tế).

19. Ví dụ, phê bình về mặt thống kê của Samuelsson đối với dữ liệu của Weber về Baden không có tính thuyết phục, mặc dù ông cho rằng người Tin Lành có nhiều khả năng sống ở những khu vực đô thị, nơi có các trường kỹ thuật luôn tọa lạc. Nhưng đó cũng không phải là vấn đề.

20. Landes, Revolution in Time (Cách mạng về thời gian), các trang 92-93. Xem thêm de Vries, Dutch Rural Economy (Kinh tế nông thôn Hà Lan), trang 219: trên cơ sở tài sản hộ gia đình, sở hữu đồng hồ ở huyện Leewarderadeel tăng từ 2% giai đoạn 1677-1686 lên 70,5% giai đoạn 1711-1750. Tất nhiên, đây là những hộ gia đình kinh tế đủ khá ở mức có tài sản sau khi chết.

21. Xem thêm Michaud, “Orleans au XVIIIe siècle” (Orleans ở thế kỷ 18), trang 11. Mặc dù vậy, một số dòng hiệp sĩ không cởi mở với những người mới ấy, và việc chống lại các nỗ lực nhằm tôn vinh thành công kinh doanh đã đi đến chỗ một số người đề xuất lập ra một hình thức mới của dòng bằng cách nâng cao vị thế của những người bị đánh giá thấp. Lời tuyên bố về lòng tự trọng này không hề rỗng tuếch; mà qua đó ta thấy rằng nhiều người khác không đồng thuận.

22. Bennassar, L’Inquisition espagnole (Tòa án dị giáo Tây Ban Nha), chương viii: “Refits de la Reforme” (Từ chối Cải cách), đặc biệt là các trang 289-290. Một lần nữa, phản ứng của Tây Ban Nha đã được định hình, với cái giá của nó, bởi lịch sử lâu dài tuân thủ nghiêm ngặt trong tôn giáo và những đau khổ từ đó mà ra. Xem Goodman, “Scientific Revolution” (Cách mạng khoa học), các trang 163-164, cho thấy sự khan hiếm bác sĩ Công giáo Cổ xưa ở Tây Ban Nha thế kỷ 16 có thể phản ánh mối liên hệ chủng tộc (bẩm sinh) mà một số người Tây Ban Nha cho là có tồn tại giữa Do Thái với y học. “Cũng có thể là, trong một xã hội coi trọng những người có thể tự do ly khai khỏi gốc gác Do Thái hoặc Moor, các Ki-tô hữu Cổ xưa thường né tránh nghề y, bởi nếu chữa trị thành công có thể gây nên nghi ngờ về dòng máu Do Thái.” Bánh mì có độc trên mặt nước.

23. Goodman, “Scientific Revolution in Spain and Portugal” (Cách mạng khoa học ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha), trong Porter và Teich, biên soạn, Scientific Revolution (Cách mạng khoa học), trang 172. Một số sử gia Tây Ban Nha, tìm cách bao biện cho điều không thể bao biện, đã lập luận rằng các trường đại học bên ngoài rất nghèo nàn và hủ lậu nên sinh viên Tây Ban Nha cũng không bỏ lỡ gì nhiều. Có lẽ; mặc dù các trường đại học Tin Lành, ở Anh và Hà Lan chẳng hạn, tốt hơn đáng kể. Nhưng bảo thủ cố chấp thì khỏi bàn. Xem thêm Smith, Wealth of Nations, quyển V, chương i, phần 3, đoạn 3d, về việc chảy máu chất xám từ các trường đại học sang Giáo hội ở những nước Công giáo.

24. Crow, Spain: The Root and the Flower ((Tây Ban Nha: Rễ và hoa), trang 149.

25. Trong cuốn Carta filosofica, medico-chymica (Madrid, 1687), trích bởi Goodman, “Scientific Revolution,” trang 173.

26. Trevor-Roper, “Religion, the Reformation and Social Change” (Tôn giáo, cải cách và thay đổi xã hội), trong tuyển tập các tiểu luận cùng tên. Bài viết này lúc đầu được chuyển cho Hội nghị sử gia Ireland lần thứ năm ở Galway vào năm 1961. Chắc hẳn nó đã khiến nhiều người nghe khó chịu.

27. Về Bruno và chiến dịch của Giáo hội nhằm chế ngự khoa học, xem Minois, L’Eglise et la science (Giáo hội và khoa học), I, chương ix: “Contre-Réforme et reprise en main des sciences.” Về lai lịch “khoa học” của Bruno, xem Yates, Giordano Bruno, và đánh giá trong Copenhaver, “Natural Magic” (Ma thuật tự nhiên).

28. Grenet, Passion des astres (Niềm đam mê của các ngôi sao), trang 87.

29. Sđd., trang 79.

30. Đặc biệt xem La Lumia, Histoire de l'expulsion des Juifs de Sicile (Lịch sử trục xuất người Do Thái khỏi Sicily).

CHƯƠNG 13

1. OED, s.v. Revolution (Cách mạng), III, 6, b.

2. Về bánh xe: Mokyr, Lever of Riches (Đòn bẩy của cải), các trang 90-92. Về thủy lực so với hơi nước: Tunzelmann, Steam Power (Công suất hơi nước); và Greenberg, “Reassessing the Power Patterns” (Đánh giá lại các mô hình năng lượng).

3. Đây là lời giải thích truyền thống - xem Ashton, Iron and Steel (Sắt và thép). Hyde, Technological Change (Thay đổi công nghệ), trang 40, lập luận rằng đây không phải là lý do; mà Darby thành công vì ông biết cách đúc tàu sắt vách mỏng dùng cát thay vì đất pha sét, do đó tiết kiệm được một nửa số kim loại, và có thể dễ dàng chế tạo từ gang đúc bằng than cốc.

4. John U. Nef, Rise of the British Coal Industry (Sự nổi lên của ngành than ở Anh). Học giả lập luận vững chắc nhất về tầm quan trọng của nhiên liệu hóa thạch và hơi nước là E. A. Wrigley. Xem Continuity, Chance and Change (Tính liên tục, cơ hội và sự thay đổi) và bài viết của ông về “The Classical Economists, the Stationary State, and the Industrial Revolution” (Các nhà kinh tế học cổ điển, trạng thái tĩnh và Cách mạng Công nghiệp), trang 31. Adam Smith, Wealth of Nations, quyển V, chương 2, tiết 4, lưu ý xu hướng của nền công nghiệp Anh là tập trung gần các mỏ than. Ông cho rằng đó là do ảnh hưởng của nhiên liệu rẻ đối với tiền lương (có thể thấp hơn) và đối với chi phí của các ngành công nghiệp sử dụng nhiên liệu (dùng nhiệt) như thủy tinh và sắt. Ông không bàn về việc dùng than làm nhiên liệu cho động cơ và máy móc; về vấn đề trên, ông không bàn về động cơ hơi nước và nói rất ít về máy móc. Smith cũng có các điểm mù của mình.

5. Đây là ước tính của A. P. Usher, History of Mechanical Inventions (Lịch sử của các phát minh cơ khí).

6. A. Rees, The Cyclopaedia (Bách khoa thư), tập 38 (London, 1819), trích trong Randall, Before the Luddites (Trước người Luddite)*, trang 13.

•

Người bảo thủ và ghét khoa học kỹ thuật. (BT)

7. Trích trong Kindleberger, World Economic Primacy (Đứng đầu kinh tế thế giới), chương viii, trang 6.

8. Trình tự này đã dẫn A. P. Usher, người nghiên cứu tiên phong trong việc liên kết giữa công nghệ và công nghiệp, đến chỗ theo dõi tiến độ và thời gian của Cách mạng Công nghiệp chỉ bằng những dữ liệu này - Industrial History (Lịch sử công nghiệp), các trang 304-313.

9. Sđd., trang 306.

10. Vì vậy, T. S. Ashton, tác giả cuốn sổ tay kinh điển và “đẳng cấp,” The Industrial Revolution (Cách mạng Công nghiệp), lấy bối cảnh các năm 1760 và 1830.

11. So sánh phân tích tương tự của Christopher Freeman về sự suy giảm năng suất ở các nước công nghiệp tiên tiến trong hai thập kỷ 1970 và 1980 - The Economics of Hope (Kinh tế hy vọng), các trang 86-89.

12. Xem thêm Landes, “What Room for Accident in History?” (Chỗ nào cho sự cố trong lịch sử?)

13. McCloskey, “Statics, Dynamics, and Persuasion” (Tĩnh, động, và niềm tin).

14. Aidcroft, “Europe’s Third World?” (Thế giới Thứ ba của châu Âu?), trang 2. Công trình tiên phong về những so sánh lịch sử này là của Paul Bairoch; xem “Main Trends in National Economic Disparities” (Các xu hướng chính trong chênh lệch kinh tế quốc gia).

15. Tuy nhiên, ngay cả trong những vấn đề có vẻ rõ ràng này, vẫn có thể mắc những sai lầm nghiêm trọng. Xem thảo luận của J. Cuenca Esteban, “British Textile Prices” (Giá cả ngành dệt của Anh), về giá vải bông của N. E R. Crafts và Knick Harley, được sử dụng để tính toán sự tăng trưởng công nghiệp của Anh. Những số liệu này dường như cho thấy sự gia tăng (nguyên văn) hoặc sự ổn định của giá bông trong quá trình Cách mạng Công nghiệp. Không may, chúng đã được lựa chọn không tốt lắm cho mục đích trên (một trong những lý do là các chỉ số chỉ có trên hợp đồng chứ không phải là giá cả thị trường), gần như rõ ràng là do tiện lợi và sẵn có. Tuy nhiên, lẽ ra phải thấy được mọi dấu hiệu báo động. Các con số phải có ý nghĩa, và bất kỳ ai, sẵn sàng tin rằng giá sợi hoặc vải vẫn đứng yên hoặc đi lên sau phát minh ra khung nước, máy kéo, và máy dệt điện, cũng sẵn sàng tin bất cứ điều gì. Về sự nguy hiểm và vô vị khi cả tin vào các con số, xem Landes, “What Room for Accident in History?”

16. Theodore w Schultz, “On Investing in Specialized Human Capital” (Về việc đầu tư vào nguồn vốn nhân lực chuyên sâu), trang 343.

17. Jeffrey Williamson tính ra 0,3% - “New Views on the Impact” (Quan điểm mới về tác động), trang 1.

18. Crafts, “British Industrialization in an International Context” (Công nghiệp hóa Anh trong bối cảnh quốc tế), trang 425. Để có một phân tích thực nghiệm đáng tin cậy hơn về sự tăng trưởng và thu nhập của bảng công nghiệp, xem Temin, “Two Views” (Hai góc nhìn).

19. Xem bài viết, “The Price of Light” (Cái giá của ánh sáng), The Economist, 22/10/1994, trang 84.

20. Về một ví dụ có từ sớm của việc phòng tránh này, xem Youngson, Possibilities of Economic Progress (Khả năng tiến bộ kinh tế, chương viii: “The Acceleration of Economic Progress in Great Britain, 1750-1800” (Sự tăng tốc của tiến bộ kinh tế ở Anh, giai đoạn 1750-1800), đặc biệt là trang 117: "… không gì có thể được chứng minh hoặc bác bỏ về nền kinh tế nói chung.” Youngson khẳng định rằng “tiến bộ không bao giờ liên tục” và rằng những đóng góp tương ứng của các khu vực khác nhau luôn thay đổi. Kết quả: nhiều cây, không có rừng.

21. Ward, “Industrial Revolution and Imperialism” (Cách mạng Công nghiệp và chủ nghĩa đế quốc), trang 58, bình luận về Cain và Hopkins, “Gentlemanly Capitalism” (Chủ nghĩa tư bản hào hoa), các trang 510-512. Dường như với tôi, Cain và Hopkins hoàn toàn không có ý nói thế.

22. Eric Jones trong Growth Recurring (Tăng trưởng định kỳ), trang 19. Xem Landes, “The Fable of the Dead Horse” (Ngụ ngôn về con ngựa chết), nói đến cuộc tranh luận rộng hơn.

23. Trích trong Massie, Dreadnought (Thiết giáp hạm), trang 475.

CHƯƠNG 14

1. Trích trong McCloskey, “1780-1860: A Survey” (1780-1860: Một khảo sát) trang 243.

2. Như đã trích bởi White, “Cultural Climates and Technological Advance” (Xu thế văn hóa và tiến bộ công nghệ), trong Medieval Religion and Technology, trang 221, chú thích 16. Cần lưu ý rằng bài giảng là tiếng bản địa. Tôi đã sửa đổi một chút bản dịch từ bản gốc của White.

3. Trong cuốn Coloquios doi simples e drogas he cousas medicinais da India (Dialogues on the Simples, Drugs, and Materia medica of India) (Đối thoại về cây thuốc, thuốc men, và dược liệu của Ấn Độ) (Goa, 1563), trích trong Goodman, “Scientific Revolution,” các trang 168-169.

4. Trích trong Smith, Science and Society, trang 51. Xem thêm phiên bản hiện nay về sự phụ thuộc như vậy vào toán học, lần này là trong lĩnh vực vũ trụ học: “… lý thuyết siêu trọng lực, lý thuyết Kaluza-Klein, và mô hình chuẩn [công việc], nhưng chúng ta hoàn toàn không thể giải thích tại sao… Lý thuyết trường chuỗi tồn tại, nhưng nó chế nhạo chúng ta vì chúng ta không đủ thông minh để giải đáp được. Vấn đề là trong khi vật lý thế kỷ 21 đã vô tình rơi vào thế kỷ 20, thì toán học thế kỷ 21 vẫn chưa được phát minh ra.” Michio Kaku, Hyperspace (Siêu không gian) (New York: Oxford, 1993), trích dẫn New York Times, 20/3/1994, “Book Review” (Bình sách), trang 21.

5. Trích dẫn ở đây là từ tác phẩm của Frances Yates: Giordano Bruno và “The Hermetic Tradition” (Truyền thống thuật giả kim). Yates cho rằng cách mạng khoa học có thể được xem như một quá trình gồm hai bước: “giai đoạn thứ nhất bao gồm một vũ trụ vật linh được vận hành bởi ma thuật, giai đoạn thứ hai là một vũ trụ toán học được vận hành bởi cơ học” - “The Hermetic Tradition,” trang 273.

6. Hansen, “Science and Magic” (Khoa học và ma thuật), trang 495.

7. Xem thêm Edward Rosen, “Was Copernicus a Hermetist?” (Copernicus có phải là một nhà giả kim?) trong Roger H. Stuewer, biên soạn, Historical and Philosophical Perspectives of Science (Quan điểm lịch sử và triết học về khoa học), các trang 163-171: “… từ ma thuật và chiêm tinh học thời Phục hưng đã mang đến, không phải khoa học hiện đại, mà là ảo thuật và chiêm tinh học hiện đại,” trích trong Hansen “Science and Magic,” trang 505, chú thích 35. Tất nhiên, nếu coi khoa học là sự phát sinh thay vì tự sinh, có thể than thở rằng “khoa học đã ‘trả nợ’ theo cách vô ơn: phá vỡ tính siêu hình của ma thuật."(sđd., trang 497).

8. Sđd.

9. Phần này có được là nhờ ông Noah Efron, nghiên cứu sinh tại Đại học Hebrew, hiện đang chuẩn bị một luận án về phản ứng của các học giả Do Thái với khoa học mới của thế kỷ 17.

10. Xem thêm Sarton, “Arabic Science” (Khoa học Ả-rập), trang 321: “Trong khi người phương Tây đã khám phá ra bí mật của khoa học thực nghiệm và đang sử dụng các phương pháp mới với sự tự tin và tần suất ngày càng tăng, thì các bác sĩ Hồi giáo vẫn đang đọc lại những cuốn sách na ná nhau và rơi vào vòng luẩn quẩn vô vọng. Sự trì trệ trong việc thúc đẩy tiến bộ của con người đồng nghĩa với thoái lui; khoảng cách giữa tư tưởng phương Đông và phương Tây ngày càng tăng dần, người phương Tây tiến ngày càng xa và người Hồi giáo - vẫn dậm chân tại chỗ - ngày càng tụt lại sau.”

11. Dumas, Scientific Instruments (Dụng cụ khoa học), các trang 49-55.

12. Sarton dẫn lời một người Thổ Nhĩ Kỳ gốc Algeria tuyên bố phát minh ra logarit: Ibn Hamza al-Maghribi - “Arabic Science,” trang 305, chú thích 2. Câu hỏi quan trọng ở đây là, đến mức nào?

13. Trích trong R. Lenoble, “The Seventeenth-Century Scientific Revolution” (Cách mạng khoa học thế kỷ 17), trong Taton, biên soạn, A General History of the Sciences (Lịch sử tổng quát về khoa học), II: The Beginnings of Modern Science (Khởi đầu của khoa học hiện đại), trang 183.

14. Dooley, “Processo a Galileo” (Tiếp tục với Galileo), bản dịch tiếng Anh, các trang 8-9.

15. Landes, Revolution in Time, các trang 125-127. Một phần của vấn đề là Hooke hy vọng thu được lợi ích từ điều này và những ý tưởng kinh hoàng liên quan và sợ rằng mình sẽ mất một khoản kha khá nếu tiết lộ bí mật của mình. Vì vậy, cuối cùng ông chẳng có gì.

16. “Mặc dù lý thuyết về nhiệt ẩn của Tiến sĩ Black không gợi ý cho tôi về việc cải tiến động cơ hơi nước, nhưng những kiến thức về nhiều chủ đề khác nhau mà ông sẵn lòng trao đổi cùng tôi, và cách thức lý luận chính xác, cho tôi thấy ví dụ về việc thực hiện các thí nghiệm, chắc chắn đã đóng góp rất nhiều vào quá trình phát minh của tôi…” Fleming, “Latent Heat” (Nhiệt ẩn), trích John Robinson, A System of Mechanical Philosophy (Hệ thống triết học cơ học) (Edinburgh, 1822), quyển II, chương ix.

17. Về nội dung này, xem Musson và Robinson, Science and Technology (Khoa học và công nghệ), các trang 80-81.

18. Về các nỗ lực của gián điệp công nghiệp nhằm tìm hiểu một nhà máy sản xuất tơ lụa thành lập năm 1681 tại Utrecht ở Hà Lan, xem Davids, “Openness or Secrecy?”(Công khai hay bí mật?) trang 338.

19. Về Lombe và xe sợi cơ giới: Wadsworth và Mann, Cotton Trade (Thương mại bông), các trang 106-108; Usher, History of Mechanical Inventions (Lịch sử các phát minh cơ khí), các trang 275-276.

CHƯƠNG 15

1. So sánh sự phân tích về đóng góp của nông nghiệp với phát triển kinh tế Nhật Bản trong Ohkawa và Rosovsky, “A Century of Japanese Economic Growth” (Một thế kỷ tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản) và Hayami và Ruttan, “Korean Rice, Taiwan Rice” (Gạo Hàn Quốc, gạo Đài Loan).

2. Về nghề làm vườn trên thị trường, xem E J. Fisher, “Development of the London Food Market” (Sự phát triển của thị trường lương thực London).

3. Một số sử gia nhấn mạnh các hạn chế về vật chất. Do đó Wrigley coi than là nhân tố chính - People, Cities and Wealth (Con người, thành phố và sự giàu có), các trang 90-91: “… trong thế giới này [của Adam Smith] có một mức trần đối với quy mô sản xuất công nghiệp khả dĩ do khó khăn trong việc mở rộng nguồn cung nguyên liệu với mức giá giảm hoặc không đổi chừng nào phần lớn các nguyên liệu công nghiệp đều là hữu cơ. Khi điều này không còn đúng nữa, mức trần biến mất.” Về vận chuyển là chìa khóa, xem Szostak, Role of Transportation (Vai trò của giao thông vận tài).

4. Về vấn đề ngẫu nhiên và cơ hội trong lịch sử kinh tế, xem Landes, “What Room for Accident in History? Explaining Big Changes by Small Events” (Còn chỗ cho ngẫu nhiên trong lịch sử? Giải thích những thay đổi lớn bằng các sự kiện nhỏ). Đây là phản hồi phần nào với một bài luận nổi tiếng và có lẽ có chủ ý khiêu khích của Nick Crafts về vấn đề các ước tính cũ: “Industrial Revolution in Britain and France: Some Thoughts on the Question ‘Why Was England First?’” (Cách mạng Công nghiệp ở Anh và Pháp: Một số suy nghĩ về vấn đề ‘Tại sao Anh là nước đầu tiên?’).

5. Điều này đặt ra nhiều câu hỏi. Một số người sẽ lập luận - trong quá khứ nhiều hơn bây giờ - rằng nền kinh tế có năng suất cao nhất sẽ là một nền kinh tế được chỉ huy từ bên trên. Nền kinh tế chỉ huy đó hàm ý việc chính phủ chiếm dụng thặng dư, và tốt hơn là tái đầu tư bằng cách lập kế hoạch từ trước. Hoặc sẽ lập luận rằng chính phủ làm một số việc thì tốt hơn là thị trường làm. Nhưng đó là một cuốn sách khác, và nhiều người khác đã viết. Xem thêm Kuttner, Everything for Sale (Tất cả đều để bán).

6. Một trong những lập luận tốt nhất ở đây là trong Liah Greenfeld, “The Worth of Nations” (Giá trị của các quốc gia), trang 580 và nhiều trang khác. Xem lại lý lẽ của Adam Smith về các hành vi điều hướng của quyền lực quốc gia - Wealth of Nations, quyển IV, chương 2.

7. Xem thêm Berend và Ránki, European Periphery (Ngoại vi châu Âu), trang 66, về giới hạn hành động của nhà nước ở các xã hội nghèo, kém phát triển của Đông và Đông Nam châu Âu. Ngoài ra xem Batou và David, “Nationalisme économique” (Chủ nghĩa dân tộc kinh tế), trang 6, về vấn đề thiếu một “sự đồng thuận xã hội” đủ lớn ở Ba Lan thế kỷ 19.

8. Wealth of Nations, quyển IV, chương 5: “Digression on the Corn Trade” (Sự chệch hướng của thương mại bông).

9. Macfarlane, “On Individualism” (Về chủ nghĩa cá nhân). Công nghiệp ở nông thôn: chúng ta đã lưu ý tầm quan trọng của việc gia công ở nông thôn trong việc đưa lao động nhàn rỗi hoặc dư thừa vào sản xuất. Đối với các thương nhân sản xuất, lao động đó rẻ và có lợi; đối với người dân nông thôn, cơ hội làm việc mới đồng nghĩa với tăng thu nhập đáng kể. Xem thêm Faujas de Saint Fond, Journey Through England (Hành trình xuyên nước Anh), tập I. Năm 1778, một thanh tra viên sản xuất người Pháp đã phản đối việc đưa máy kéo sợi vào Pháp bởi nó sẽ ngăn cản sự lan truyền của ngành tiểu thủ công; ông ít quan tâm đến sự phát triển kinh tế hơn là thu nhập của người dân nông thôn. Wadsworth và Mann, Cotton Trade, trang 504, chú thích 2.

10. Fortescue, Governance (Quản trị), các trang 114-115. Xem thêm các quan điểm vào một thế kỷ sau của Giám Mục John Aylmer, trích trong Fisher, biên soạn, Essays in the Economic and Social History (Các bài luận về lịch sử kinh tế và xã hội), các trang 12-13.

11. Về tầm quan trọng của quan điểm trên, xem Greenfeld, “The Worth of Nations.”

12. Xem Crouzet, “Les sources de la richesse de l’Angleterre, vues par les Français du XVIIIe siècle” (Nguồn gốc giàu có của Anh, qua con mắt người Pháp thế kỷ 18), trong De la supériorité (Về sự ưu việt), chương 5, và các nguồn trong đó, các trang 488-493. Xem thêm Lacoste, Voyage philosophique (Hành trình triết học), I, 93; Chantreau, Voyage (Hành trình), I, 7; Moritz, Travels (Du hành), trang 31. Và các cuốn khác.

13. Defoe, A Plan of the English Commerce (Kế hoạch thương mại Anh), các trang 76-77.

14. Crouzet, De la supériorité, trang 115, trích dẫn J. Meyer, L'armement nantais dans la deuxième moitiédu XVIIIe siècle (Vũ khí của người Nantes trong nửa sau thế kỷ 18) (Paris, 1968), trang 252; và Crouzet, “Les Français” (Pháp), trang 28. Tuyên bố từ năm 1792. Về mối liên hệ giữa tiêu thụ nhiều và công nghiệp hóa (cung cầu), xem bài viết quan trọng của de Vries, “The Industrial Revolution” (Cách mạng Công nghiệp).

15. Về Biencourt, xem Crouzet, De la supériorité, trang 115.

16. Ngoài ra xem McKendrick, Brewer, và Plumb, The Birth of a Consumer Society (Sự ra đời của một xã hội tiêu dùng); Hopkins, Birmingham; Shammas, The Pre-industrial Consumer (Người tiêu dùng tiền công nghiệp); Weatherill, Consumer Behaviour (Hành vi tiêu dùng); Berg, biên soạn, Markets and Manufacture (Thị trường và sản xuất); và Berg, Age of Manufactures (Thời đại sản xuất) (tái bản lần hai).

17. Xem thêm Muller, “Justus Moser,” các trang 170-171.

18. Về nỗ lực của hoàng đế Habsburg nhằm khắc phục những sai lầm này qua một sắc lệnh gây tranh cãi vào năm 1731, sđd., các trang 162-163.

19. Xem Warren Scoville, The Persecution of Huguenots (Cuộc đàn áp người Pháp Tin Lành).

20. Về những người Do Thái ngoan cường, nhưng bị pha loãng nhiều, sẵn sàng đồng hóa nhanh chóng, xem Endelman, Radical Assimilation (Đồng hóa triệt để), các trang 9-33.

21. Xem thêm Crouzet, “The Huguenots and the English Financial Revolution” (Người Pháp Tin Lành và Cách mạng Tài chính Anh), trong Higonnet và cộng sự, biên soạn, Favorites of Fortune (Vận may ưu ái), các trang 221-266.

22. Studeny, L‘invention de la vitesse (Phát minh về tốc độ), trang 184.

23. Fukazawa, “Non-Agricultural Production” (Sản xuất phi nông nghiệp), các trang 314-315.

24. Raychaudhuri, “Non-Agricultural Production,” trang 286.

25. Xem Raychaudhuri, sđd., trang 295: “Nếu nhu cầu là mẹ của phát minh, thì áp lực của nó trong trường hợp Ấn Độ là không mạnh mẽ.”

26. Sđd., các trang 286-287.

27. F. Buchanan, A Journey from Madras… (Hành trình từ Madras…) (1807), trích sđd., trang 291. Raychaudhuri đồng tình.

28. Brennig, “Textile Producers” (Các nhà sản xuất dệt may), trang 86. Những từ trong ngoặc kép là của ông.

29. Về các đoàn lữ hành Banjara (du mục có đẳng cấp), xem Habib, Agrarian System, trang 62, và Brennig, “Textile Producers,” các trang 68-69. Như Brennig nói, “thời gian không quan trọng lắm.”

30. Chaudhuri, Trading World (Thế giới thương mại), Phụ lục 5, Bảng C.20, các trang 540-541.

31. Wadsworth và Mann, The Cotton Trade, trang 117.

32. Spear, The Nabobs (Những thái thú Ấn Độ), trang 75. Lưu ý rằng thợ đóng tàu Ấn Độ rất có uy tín và không chỉ đóng tàu cho dân bản địa mà còn cho khách hàng ở các khu vực châu Á khác. Người châu Âu gần như hoàn toàn dựa vào họ, không chỉ vì sản phẩm của họ tốt (gỗ tếch tốt hơn gỗ sồi) và chi phí thấp hơn, mà còn vì tàu do châu Âu làm thường ở trong tình trạng hao mòn nhiều khi họ đến Ấn Độ Dương.

33. Habib, “Potentialities,” trang 63.

34. Raychaudhuri, “Non-Agricultural Production,” trang 292, kể về thợ đóng tàu Ấn Độ tán đinh lên ván và nói rằng điều này tốt hơn hẳn cách xảm thuyền của châu Âu. Liệu có nhầm với việc “ghép mộng” không? Về kỹ thuật Ấn Độ, xem Barendse, “Shipbuilding” (Đóng tàu) và Bhattacharya, “A Note on Shipbuilding” (Lưu ý về đóng tàu). Cơn giận này là một câu chuyện cũ ở châu Âu. Gimpel, The Medieval Machine, các trang 65-66, dẫn ra số lượng và chủng loại đinh lưu trong kho khi đó: nửa triệu ở Calais năm 1390; hàng chục ngàn với hàng tá kích cỡ khác nhau (liệt kê kèm giá) tại York Castle năm 1327. Việc tiêu chuẩn hóa đinh theo công năng là dấu hiệu cho thấy sự tinh vi của công nghệ này.

35. Kuppuram, “A Survey of Some Select Industries” (Khảo sát về một số ngành công nghiệp lựa chọn), trang 46.

36. Habib, “Potentialities,” trang 62 và chú thích 4, dẫn J. Ovington, A Voyage to Surat in the Year 1689 (Chuyến đi đến Surat năm 1689) (London, 1929), các trang 166-167. Ovington kể rằng thợ thủ công Ấn Độ thấy khó làm ra đồng hồ vì bụi kẹt vào bánh xe. Không thể làm được. Đó có thể là một vấn đề, nhưng không phải không giải quyết được với công nghệ Ấn Độ. Còn với đồng hồ Trung Hoa, đó là những đồ bắt chước kém cỏi theo sản phẩm của châu Âu. Về Claude Martin, người đã để lại một bất động sản lớn mà giờ vẫn tài trợ cho mấy trường có tên là La Martinière ở Lucknow, Calcutta, và Lyons, xem Landes, Revolution in Time và L’heure qu'il est (Đó là thời gian).

37. Chaudhuri, Trading World, các trang 273-274. Xem thêm Bernier, Voyage dans les états (Hành trình qua các quốc gia), trang 168.

38. Kerr, “Colonialism and Technological Choice” (Chủ nghĩa thực dân và sự lựa chọn công nghệ), các trang 95-97. Kerr thấy sự lựa chọn của Ấn Độ là khá hợp lý, nhưng tính hợp lý vừa là phương tiện vừa là cách thức.

CHƯƠNG 16

1. Xem thêm các tham khảo về McCloskey trong Landes, “The Fable,” trang 163, chú thích 27. Pollard, Peaceful Conquest (Cuộc xâm chiếm hòa bình), không coi câu chuyện công nghiệp hóa của châu Âu là một lời đáp trả tích cực với thách thức của Anh, mà là sự lan toả hài hòa của công nghệ trên mọi ngành do thị trường xác định. Điều đó cũng… đúng. Xem thêm Davis, “Industrialization in Britain and Europe” (Công nghiệp hóa ở Anh và châu Âu), các trang 54-55.

2. Trích bởi Crouzet, De la supériorité, trang 105.

3. Sđd., trang 107.

4. Voltaire, Essai sur les moeurs et l’esprit des nations (Tiểu luận về cách cư xử và tinh thần của các quốc gia) (Paris: Garnier, 1963), II, 695-697; trích trong Crouzet, “Les Français,” trang 24. Đạo luật Hàng hải đầu tiên thực ra là vào năm 1651, tiếp theo là một đạo luật khác vào năm 1660, ngay sau khi khôi phục chế độ quân chủ.

5. Crouzet, De la supériorité, trang 110. Crouzet lưu ý (trang 489, chú thích 28) rằng sự oán giận này của các nhà thương mại Anh đã có trong cẩm nang thương mại của Jacques Savary, Le parfait negotiant (Nhà giao dịch hoàn hảo) (xuất bản lần một năm 1675). Mặt khác, một bản ghi nhớ năm 1711 nói rằng Anh đã có ý định bảo hộ cao chỉ sau khi Pháp làm trước và rằng người Anh thực ra chơi đẹp [công bằng] hơn các quốc gia khác. Nên coi những ý kiến đó là các quan điểm khác nhau.

6. Vì vậy, Crouzet, có ý đùa giỡn, dẫn một loạt nguồn, trang 490, chú thích 31.

7. Riem, quyển IV, trang 17.

8. Mirabeau, trang 47.

9. Karl Marx, lời nói đầu trong Capital (Tư bản), trang 13. Một hệ quả của niềm tin này trong luật pháp là việc xác định một con đường xã hội chủ nghĩa phù hợp để phát triển, với sự nhấn mạnh vào ưu tiên công nghiệp nặng - một loại bái vật giáo về luyện kim. (Không phải ngẫu nhiên mà Josef Dzhugashvili lấy Stalin [thép] làm tên của đảng mình.)

10. Mặc dù nghiên cứu thực nghiệm từ lâu đã chứng minh các đặc điểm của những mô hình phát triển quốc gia (ví dụ, xem Clapham, Economic Development (Phát triển kinh tế) [1923]), câu chuyện về “một mô hình công nghiệp duy nhất và đa tuyến dựa trên kinh nghiệm của Anh” vẫn chỉ là một bù nhìn rơm bất lực, bị đánh gục bởi những lần xét lại liên tục về các lý lẽ nghe nói là thông thường. Xem những phát hiện tuyệt vời (ở nhiều mặt) trong O’Brien và Keyder, Economic Growth in Britain and France (Tăng trưởng kinh tế ở Anh và Pháp), hân hoan tuyên bố rằng Pháp đã tìm thấy “con đường đến thế kỷ 20” của riêng mình. Về một quan điểm quan trọng đồng tình với những hành động này trong việc bài trừ thánh tượng, xem Davis, “Industrialization in Britain and Europe,” các trang 48-54.

11. Đây là ý kiến của Jordi Nadal trong tác phẩm Fracaso de la Revolution industrial en Espana (Thất bại của cách mạng công nghiệp ở Tây Ban Nha), mà ông mô tả là một “phân tích về những nguyên nhân gây hạn chế nỗ lực áp dụng mô hình cổ điển - kiểu Anh - ở Tây Ban Nha trong phát triển kinh tế.”

12. Good, Economic Rise (Tăng trưởng kinh tế), các trang 11-12; Kemp, Industrialization (Công nghiệp hóa), các trang 26-27. Về thứ mà ngày nay chúng ta gọi là một sự tấn công chính trị đúng đắn vào thành kiến tạm thời lấy Chúng ta làm trung tâm, xem Fabian, Time and the Other (Thời gian và thứ khác). Xem thêm Landes, “Time of Our Lives” (Thời gian trong đời ta), trang 719, chú thích 7.

13. Xem thêm Domar, “Causes of Slavery or Serfdom” (Nguyên nhân của chế độ nô lệ hay nông nô).

14. Trích trong Bradley, Guns for the Tsar (Súng cho Sa hoàng), trang 132.

15. Crisp, “Labour and Industrialization in Russia” (Lao động và công nghiệp hóa ở Nga), trong Mathias và Postan, biên soạn, The Cambridge Economic History of Europe (Lịch sử kinh tế châu Âu của Cambridge), tập VII, phần 2, trang 330. Con số này (4 triệu) đại diện cho khoảng 6,5% tổng dân số. Khi đó tương đối nhỏ, nhưng thực ra rất lớn.

16. Một số học giả nhấn mạnh sự không triệt để của việc giải phóng, đặc biệt là việc duy trì nghĩa vụ tập thể của làng, là lý do cho sự thiếu hiệu quả của nó - xem thêm Gerschenkron, “Die Vorbedingungen” (Điều kiện tiên quyết), trang 25. Như các văn bản trên cho thấy, tôi nhấn mạnh hơn về tác động của tự do lên lực lượng lao động trong công nghiệp - những ai đã làm ở đó và những ai được tuyển vào.

17. Báo cáo mùa xuân năm 1859, trích trong Hamerow, Social Foundations (Tổ chức xã hội), trang 120. Cụm từ “hệ thống cấm” ám chỉ các lệnh cấm nhập khẩu từ một số nhà sản xuất, đặc biệt là bông, cách để bảo vệ và thúc đẩy nền công nghiệp sơ khai tại địa phương.

18. Vào giữa những năm 1860, 16 bang của Liên bang Đức với 34 triệu dân đã chuyển đổi sang cơ chế mới; 7 bang với 7 triệu người đang trong quá trình chuyển đổi; và 12 bang chỉ có 3,5 triệu người, hầu hết trong đó làm nông, được tổ chức theo cơ chế cũ - Hamerow, Social Foundations, trang 121.

19. Heckscher, Mercantilism (Chủ nghĩa trọng thương), quyển I, trang 64.

20. Heckscher, sđd., quyển I, trang 72, nói rằng các quan chức cao nhất có liên quan tới chiến thuật bí mật này; do đó, giám đốc thu phí của Đông Phổ nhận được mức thuế quan năm 1644 cùng với lệnh cấm nghiêm ngặt không tiết lộ cho bất cứ ai. Thật khó hiểu một chiến lược như vậy, trừ phi những lợi ích không lành mạnh được chia sẻ ngay trong hệ thống.

21. Về những tác động kinh tế, xem Koerner, “Linnaeus’ Floral Transplants” (Cấy ghép hoa của Linnaeus), về dự án nuôi trồng hệ thực vật nước ngoài trong khí hậu Thụy Điển hồi thế kỷ 18. Tham vọng của Linnaeus về trồng chè ở phía bắc đã không thành công, nhưng ông theo dõi và dự đoán đây là một trong những thành tựu chính với kiến thức về khám phá địa lý.

22. Tôi lấy phân tích này từ Tortella, “Patterns of Economic Retardation,” các trang 8-9.

23. Tortella nhìn nhận nó theo cách khác: theo ông, bất lợi so sánh của Thụy Sĩ trong nông nghiệp là lớn hơn nhiều. Trích Bergier, Histoire économique (Lịch sử kinh tế), các trang 106, 179; ông chỉ ra rằng từ thời trung cổ, Thụy Sĩ đã nhập gần 50% lương thực. Nhưng lợi thế so sánh là hoàn toàn tương đối, và đây chỉ là một cách khác để nói rằng công nghiệp Thụy Sĩ thu lợi hơn - bất chấp việc chính phủ trợ cấp cho nông nghiệp.

24. Tortella, “Patterns of Economic Retardation,” trang 11.

25. Về điều này, xem Tortella, “La pénurie d’entrepreneurs" (Thiếu hụt doanh nhân), các trang 63-64.

26. Bradley, Guns for the Tsar, trang 45.

CHƯƠNG 17

1. Freudenberger, “The Schwarzenberg Bank” (Ngân hàng Schwarzenberg), trang 51 và nhiều trang khác.

2. Về thế giới ngân hàng này, xem Landes, “Vieille banque et banque nouvelle” (Ngân hàng cũ và ngân hàng mới), và Bankers and Pashas (Các chủ ngân hàng và tổng trấn).

3. Về mối quan tâm của Rothschild với công nghiệp và giao thông, xem tác phẩm sắp ra mắt về ngân hàng và gia tộc của Niall Ferguson.

4. Xem thêm Barbier, Finance et politique (Tài chính và chính trị), chương 14: “Fould après Fould” (Fould sau Fould), truy tìm mối quan hệ của gia tộc ngân hàng Fould với ngân hàng Heine và các gia tộc khác ở Đức, gia tộc Gunzburg (người thừa kế kinh doanh của Stieglitz; hiện có quan hệ về hôn nhân với gia tộc Bronfman) ở St. Petersburg, các gia tộc Lazard và Furtado ở Pháp, cộng với các gia tộc cao quý (phong kiến và thời Napoleon) với những vườn nho, ngựa, và khu tự trị.

5. Ngoài Société Générale của Brussels, ta có ngân hàng A. Schaffhausen'sche Bankverein ở Cologne, một ngân hàng tư nhân bị phá sản bởi cuộc khủng hoảng năm 1848 và sau đó chuyển sang hình thức công ty. Ấn tượng chung là anh em Pereire đã phát minh ra một hình thức mới xuất phát từ những nghiên cứu như Plenge, Gründung und Geschichte des Credit Mobilier (Sự ra đời và lịch sử của người huy động tín dụng), được Gerschenkron lựa chọn trong bài Economic Backwardness in Historical Perspective (Lạc hậu kinh tế theo quan điểm lịch sử). (Bài tiểu luận có từ năm 1951.)

6. Người Đức cũng vậy, theo luật ngày 11/6/1870. Vấn đề là liệu các doanh nhân có thể thành lập một công ty cổ phẩn với trách nhiệm hữu hạn mà không có sự cho phép trước của chính phủ, cho dù bằng điều lệ từ hoàng gia hay dự luật của cơ quan lập pháp. Sa hoàng Nga không bao giờ có cơ hội phê duyệt kế hoạch như vậy: theo sắc lệnh năm 1836, có hiệu lực cho đến cuộc cách mạng năm 1917 (sau thời điểm đó chẳng có gì còn hiệu lực), bất kỳ công ty nào như vậy cũng phải được luật pháp cho phép - F. Crouzet, trong Moss và Jobert, biên soạn, Naissance et mort (Sinh tử), trang 201. Ở Mỹ, các quy tắc là khác nhau ở mỗi bang, nhưng bất chấp thủ tục thành lập công ty ở một số bang trước Nội chiến, các hình thức hợp danh vẫn tiếp tục thống trị cho đến thập kỷ 1870. Một lý do là ngân hàng thích cho vay dựa trên sự bảo đảm trách nhiệm vô hạn.

7. Về “trợ giúp cho kẻ mạnh,” xem R. Tilly, “German Banking, 1850-1914” (Ngân hàng Đức, giai đoạn 1850-1914).

8. Sđd., trang 113. Toàn bộ vốn công nghiệp? Hoặc chỉ vốn do các công ty cổ phần đại chúng nắm giữ?

9. Về chiến thắng của tự do hóa thương mại, xem Levasseur, Histoire des classes ouvrières… de 1789 à 1870 (Lịch sử các tầng lớp lao động… từ năm 1789 đến 1870), tập II, quyển VI, chương 5. Cần lưu ý rằng động thái này đối với thương mại tự do là rất ngắn ngủi. Trong bối cảnh khủng hoảng tài chính và thương mại nghiêm trọng (1873-), các quốc gia công nghiệp lớn đã quay lại hướng bảo hộ (Đức, Áo, Italia, năm 1878-1879; Pháp, thuế quan Méline, năm 1892). Trong khi đó, Mỹ áp đặt một mức độ bảo hộ cao hơn hẳn ở châu Âu (ngoài Nga). Chỉ Anh vẫn trung thành với thương mại tự do, mặc dù ở đó, kích động đòi hỏi bảo hộ vẫn gia tăng. Về toàn bộ điều này, xem Bairoch, Economics and World History (Lịch sử kinh tế và thế giới), các trang 16-55, không giống giới kinh tế học chính thống, ông cho rằng bảo hộ có cái đúng của nó.

10. Về toàn bộ điều này, xem André Thuillier, Economic et société nivernaises (Kinh tế và xã hội), các chương ix và x.

11. Về việc thường xuyên chuyển từ thương mại sang ngân hàng này, nói chung là thông qua việc tích lũy thương phiếu, xem Landes, Bankers and Pashas, chương i.

12. Về Seillière và “sự đi lên” của các doanh nhân Lorrain đến Paris trong cách mạng và dưới thời đế quốc, xem Bergeron, Banquiers (Giới chủ ngân hàng), các trang 54-55. Về vai trò của Seillière trong sự nghiệp của Ignace de Wendel và sau đó mua lại xưởng sắt của gia đình, cộng với việc mua lại xưởng rèn của Moyeuvre, xem Woronoff, L’industrie sidérurgique (Ngành thép), trang 485.

13. Muốn biết thêm về những quan điểm đôi khi trái ngược trong vấn đề này, xem Sylla và Toniolo, biên soạn, Patterns of European Industrialization (Các mô hình công nghiệp hóa châu Âu).

CHƯƠNG 18

1. Harris, “The First British Measures” (Các biện pháp đầu tiên của Anh) và “Law, Espionage, and the Transfer of Technology” (Luật pháp, gián điệp, và chuyển giao công nghệ); Cellard, John Law (Luật John), các trang 180-181.

2. Landes, Revolution in Time, trang 161.

3. Young, A Six Months Tour through the North of England (Hành trình sáu tháng qua miền Bắc nước Anh) (tái bản lần hai, 1771), trích trong Musson và Robinson, Science and Technology, trang 216, chú thích 3.

4. Có những trường hợp tình cảm yêu nước chiến thắng lợi thế vật chất. Xem Landes, Revolution in Time, chương 10: “The French Connection” (Liên kết của Pháp), về cuộc thi quốc tế chủ đề phát minh ra công cụ đo thời gian hàng hải.

5. Về cuộc tìm kiếm không mệt mỏi của Boulton cho thợ lành nghề (ông “luôn cảnh giác với những phát minh của Pháp trong các ngành xa xỉ”), xem Musson và Robinson, Science and Technology, các trang 218-221.

6. Sđd., các trang 225-227.

7. Harris, “Industrial Espionage in the Eighteenth Century” (Gián điệp công nghiệp trong thế kỷ 18), trong Essays in Industry (Các bài luận về công nghiệp), các trang 164-165. Harris cho chúng ta biết chi tiết về một trong những kẻ rình mò ấy ở “A French Industrial Spy” (Tên gián điệp công nghiệp của Pháp).

8. Harris, Essays in Industry, trang 170.

9. Sđd., trang 171. Harris chỉ ra, khá chính xác, rằng sự hội tụ của những gián điệp này ở Anh “nhấn mạnh tính trung tâm của công nghệ với cách mạng công nghiệp, và khẳng định vị trí dẫn đầu áp đảo của Anh về công nghệ.” Ngoài ra, “tiến bộ công nghệ của Anh đã được tích lũy và thu hút sự chú ý trước khi cất cánh trong tăng trưởng kinh tế” - sđd., trang 164.

10. Về Alcock, xem Harris, “Attempts to Transfer English Steel Techniques” (Những nỗ lực chuyển giao công nghệ thép của Anh) và “Michael Alcock and the Transfer of Birmingham Technology” (Michael Alcock và chuyển giao công nghệ Birmingham). Bài thứ hai trong số này ghi nhận rằng cha của bạn gái Alcock phủ nhận cô là tình nhân của Alcock khi bà Alcock đến La Charite. Nhưng ông sẽ nói thế, đặc biệt là khi các đối thủ người Pháp của Alcock đang sử dụng tin đồn về mối quan hệ đó để làm mất uy tín của ông với chính quyền. (Người Pháp kể từ thời đó đã vượt qua những hối tiếc và thắc mắc ấy về sự nhiệt tình nghiêm khắc của các lực lượng vũ trang Mỹ.)

11. Về Cockerills, xem Mokyr, Industrialization in the Low Countries (Công nghiệp hóa ở các Nước Thấp), chương ii; xem thêm Demoulin, Guillaume Ist, và Henderson, Britain and Industrial Europe (Anh và châu Âu công nghiệp). Trích dẫn trên được dẫn bởi Mokyr từ một bài báo của Nisard, “Souvenirs de voyage, le pays de Liège” (Quà lưu niệm du lịch, đất nước Liège), Revue de Paris (Đánh giá Paris), 24 (1835), các trang 130-146. John có hai anh trai, William Jr. và James. Cả hai định cư tại Phổ, nơi William thành lập một nhà máy kéo sợi len tại Guben còn James chế tạo máy móc ở Aachen-Henderson, State and the Industrial Revolution (Nhà nước và Cách mạng Công nghiệp), trang 113.

12. Héron de Villefosse năm 1803, trích trong Woronoff, L’industrie sidérurgique, trang 318. Tài liệu này có thể là lời giới thiệu ngắn gọn của Peace of Amiens, đã tạo cơ hội cho người Pháp đưa doanh nhân và kỹ thuật viên người Anh vào.

13. MacLeod, “Strategies for Innovation” (Chiến lược đổi mới), trang 302.

14. Kuznets cho rằng thời đại này bắt đầu từ thế kỷ 17. Ông hơi vội vàng khi ước tính thời gian. Nhưng liên kết thì chính xác: sự kết hợp giữa khoa học và công nghệ đã tạo ra khác biệt.

15. Xem một phê bình gay gắt về cách đánh giá và ảnh hưởng của Reaumur từ Frédéric Le Play trong Annales des Mines (Biên niên sử về mỏ), 9 (1846), trích trong Harris, “Attempts to Transfer English Steel Techniques,” ở Essays in Industry (Các bài luận về công nghiệp), trang 109, chú thích 18. Về Reaumur, xem sđd., trang 84.

16. Woronof, L’industrie sidérurgique, trang 351.

17. Sđd., các trang 352-353.

18. Về Fischer, xem Henderson, J. C. Fischer. Fischer giữ lại những nhật ký vô giá, đã được Karl Schib biên tập và xuất bản.

19. Về chuyện này, xem Haber, Chemical Industry (Công nghiệp hóa chất), các trang 128-136, 169-198; và Travis, The Rainbow Makers (Những người tạo ra cầu vồng), các trang 237-239, tác giả nhấn mạnh tính cởi mở của những nhà hóa học trẻ người Đức về trục lăn công nghệ.

20. Haber, Chemical Industry, trang 84.

21. Milward và Saul, Economic Development (Phát triển kinh tế), trang 230.

CHƯƠNG 19

1. Tôi lấy mấy số liệu này từ Engerman và Sokoloff, “Factor Endowments” (Yếu tố cấp vốn), Bảng 4; xem các nguồn được trích ở đó. Nên nhớ rằng những ước tính như vậy, đặc biệt là với mấy năm trước đó, đều là những sự tưởng tượng, sản phẩm của nhiều thao tác và phỏng đoán cường điệu, chưa kể đến các sai sót và biến dạng trong dữ liệu gốc - xem thêm Randall, “Lies, Damn Lies, and Argentine GDP” ("Nói dối, nói dối tệ hại, và GDP của Argentina.” Vấn đề càng phức tạp hơn do những so sánh quốc tế yếu ớt không dựa trên sức mua ngang nhau. Ví dụ, nếu tính đến sự sụt giảm của đồng peso Mexico vào tháng 12/1994 đến tháng 1/1995, thì kết quả của Mexico có vẻ sẽ còn yếu hơn nữa. Dù thế nào, bức tranh chung về mức tăng trưởng nhanh hơn của Mỹ cũng đáng tin cậy. Về tập hợp các ước tính khác, dựa trên dữ liệu bất động sản được chuyển đổi thành thu nhập (ước tính gần đúng), xem Garcia, “Economic Growth” (Tăng trưởng kinh tế), các trang 53-54.

2. Xem, giữa nhiều phân tích khác: Caves, “'Vent for Surplus’ Models of Trade” (Các mô hình thương mại ‘lối thoát cho thặng dư’) và “Export-Led Growth” (Tăng trưởng dựa trên xuất khẩu); Baldwin, “Patterns of Development” (Các mẫu hình phát triển); Watkins, “A Staple Theory of Economic Growth” (Lý thuyết chính yếu về tăng trưởng kinh tế); và Garcia, “Economic Growth and Stagnation” (Tăng trưởng kinh tế và trì trệ).

3. Đây là luận án của Stanley Engerman và Kenneth Sokoloff trong bài luận về “Factor Endowments.” Một phân tích quan trọng và tài tình. Về các lập luận song song liên quan đến việc khai thác và sản xuất “nội sinh” đối với nguyên liệu thô (Mỹ hơn cả may mắn), xem David và Wright, “Increasing Returns” (Tăng lợi nhuận).

4. Fischer, Albion’s Seed (Hạt giống của Anh), trang 174.

5. Smith, Wealth of Nations, quyển IV, chương 7, phần 2: “Causes of the Prosperity of New Colonies” (Nguyên nhân thịnh vượng của các thuộc địa mới).

6. Smith, Wealth of Nations, quyển I, chương 8: “Of the Wages of Labour” (Về tiền công lao động).

7. Cả hai trích dẫn lấy từ Fischer, Albion’s Seed, trang 560.

8. Xem Hartley, Ironworks on the Saugus (Nghề rèn ở Saugus).

9. Trích trong Oliver, History of American Technology (Lịch sử công nghệ Mỹ), trang 89.

10. Fischer, Albion’s Seed, trang 860.

11. Một thế hệ sử gia kinh tế mới không hài lòng với những gì được coi là “sự giải thích theo bản chất luận về văn hóa không có hiệu quả trí tuệ,” “nổi tiếng là trơn tru và khó đánh giá,” và đòi hỏi phân tích hồi quy bằng cách sử dụng “các biện pháp rõ ràng, cụ thể, có thể áp dụng rộng rãi” - Carlton và Coclanis, “The Uninventive South?” (Miền Nam không sáng tạo?) các trang 304, 326. Ngoài câu hỏi tại sao văn hóa nên được coi là “không có hiệu quả trí tuệ” hoặc “bản chất luận” (có thể khó định lượng, nhưng câu hỏi thực sự là nó có ý nghĩa gì không?), vấn đề với việc phân tích hồi quy là ở chỗ nó loại trừ những gì nó bỏ qua và có thể được cụ thể hóa do đó để lại chút ít sự dư thừa “không giải thích được.” Nó có tác dụng tốt khi đo lường tầm quan trọng tương đối của các yếu tố được chỉ định, có lẽ là các biến số kinh tế có thể định lượng, nhưng chẳng nói gì về phần còn lại.

12. Jeremy, Transatlantic Industrial Revolution (Cách mạng Công nghiệp xuyên Đại Tây Dương), trang 254.

13. Gibb, Saco-Lowell Shops (Các cửa hàng Saco-Lowell), trang 10, trích trong Oliver, History of American Technology, trang 158. Xem thêm Rosenberg, “Anglo-American Wage Differences” (Những khác biệt về tiền lương của người Mỹ gốc Anh), cho rằng mặc dù tiền lương ở Mỹ cho lao động không có kỹ năng là cao hơn người Anh, nhưng người Mỹ có thể thuê các nhà sản xuất máy móc “tốt nhất” với giá rẻ hơn.

14. Về dòng chảy ngược, xem Musson và Robinson, Science and Technology, các trang 62-64. Họ trích dẫn Matthew Curtis, nhà sản xuất máy móc ở Manchester, tại ủy ban nghị viện năm 1841: "… Tôi hiểu rõ rằng phần chính… của những phát minh thực sự mới, đó là ý tưởng mới, trong việc thực hiện một quy trình nhất định bằng máy móc mới, hoặc trong một cách thức mới, có nguồn gốc nước ngoài, đặc biệt là ở Mỹ.”

15. Jeremy, Transatlantic Industrial Revolution, trang 253.

16. Sđd., trang 252.

17. Xem Broadberry, “Comparative Productivity in British and American Manufacturing” (Năng suất so sánh trong sản xuất của Anh và Mỹ).

18. Xem Eisler, biên soạn, The Lowell offering.

19. Về khía cạnh tiêu cực của lao động nhà máy, xem Dublin, Women at Work (Phụ nữ đi làm), và Zonderman, Aspirations and Anxieties (Nguyện vọng và lo âu).

20. Trích trong Jeremy, Transatlantic Industrial Revolution, trang 253.

21. Rosenberg, Perspectives on Technology (Quan điểm về công nghệ), các trang 39-40.

22. Về tầm quan trọng của kết cấu nhà khung, xem Giedion, Space, Time, and Architecture (Không gian, thời gian, và kiến trúc); và Rosenberg, Perspectives on Technology, trang 38. Có ý kiến lập luận rằng sự đa dạng của hàng hóa, bao gồm cả nhà ở, sẵn có đối với người tiêu dùng Anh, tạo thành một sự thú vị không thể hiện trong các số liệu về thu nhập tiêu chuẩn hoặc sản xuất nhưng làm tăng đáng kể mức sống - xem Prais, “Economic Performance and Education” (Hiệu quả kinh tế và giáo dục), trang 155. Nhưng số ít người vẫn ở trong các ngôi nhà bằng gạch và đá của Anh - thậm chí vào tháng 8 vẫn lạnh - sẽ ủng hộ kiểu xây nhà của Mỹ, tuy có nhạt nhòa và thiết thực, nhưng mang lại nhiều không gian sống và điều kiện thoải mái hơn so với giá tiền. Hơn nữa, bản chất của kết cấu nhà khung là hệ thống nước và điện có thể dễ dàng lắp đặt trong tường, và điều này góp phần vào việc sớm áp dụng các tiện nghi như nước nóng và nước lạnh cùng hệ thống sưởi trung tâm. Mặt khác, việc xây dựng nề và thạch cao châu Âu có khả năng chịu lửa tốt hơn đáng kể, và điều này có thể tạo ra sự khác biệt sinh tử.

23. Rosenberg, Perspectives on Technology, trang 42.

24. Về sự khác biệt và về các tiêu chuẩn của khả năng thay thế, xem Landes, Revolution in Time, các trang 283-285, và chương xix: “Not One in Fifty Thousand” (Không có một trong 50.000).

25. Nathan Rosenberg, Perspectives on Technology, trang 17, gọi hiện tượng này là hội tụ công nghệ, bởi ông thấy các nhánh khác nhau hội tụ trên cùng một kỹ thuật. Nhưng tôi thích cái gì đó kiểu như phổ biến hoặc tương quan công nghệ hơn, và tốt hơn là nhấn mạnh sự lan truyền của kỹ thuật vào nhiều ứng dụng.

26. George Talcott, trong S. V. Benet, biên soạn, A Collection of Annual Reports… Relating to the Ordnance Department (Tuyển tập báo cáo thường niên… liên quan tới Cục Hậu cần), I, 395, trích trong Gordon, “Who Turned the Mechanical Ideal” (Ai đã biến cơ học thành lý tưởng), trang 746.

27. Xem thêm Rosenberg, American System of Manufactures (Hệ thống sản xuất của Mỹ).

28. Erickson, American Industry (Nền công nghiệp Mỹ), trang 132.

29. Trích trong Oliver, History of American Technology, trang 375.

30. Abramovitz và David, “Convergence and Deferred Catch-up” (Hội tụ và bắt kịp trì hoãn), trang 21. Dữ liệu được lấy từ Angus Maddison, “Explaining the Economic Performance of Nations” (Giải thích hiệu quả kinh tế của các quốc gia), Bảng 2-1 (trang 22) và 2-4 (trang 28), và được đo bằng PPE (purchasing power equivalent - sức mua tương đương).

31. Trích dẫn này và các trích dẫn sau lấy từ Wealth of Nations, quyển IV, chương 7, phần 2: “Causes of the Prosperity of New Colonies.”

32. Wealth of Nations, quyển II, chương 5: “Of the Different Employment of Capitals” (Về các cách sử dụng tư bản khác nhau).

33. Cook, The Long Fuse (Kíp nổ dài), các trang 58-59.

34. Các sử gia kinh tế lượng hiện đại đã cố gắng đo lường gánh nặng của những hành vi này đối với thực dân Mỹ và lập luận rằng nó không đáng kể. Ngụ ý ở đây là “lý lẽ” kinh tế chỉ là ngụy biện và rằng kẻ thực dân đã có động cơ khác đối với chiến tranh, hoặc tệ hơn, đơn giản là lũ vô ơn bạc nghĩa. Bên cạnh những sai lầm trong tính toán gánh nặng chi tiêu và các vấn đề cùng với sự phản tác dụng không có thật về điều gì sẽ xảy ra nếu không có đạo luật hàng hải, chính ý niệm về việc có thể định lượng được mối bất bình nhận được và từ đó đánh giá liệu một cuộc chiến tranh có hợp lý hay không đã tấn công sự ngây thơ của tôi. Về vấn đề được tranh luận khá nhiều này, xem Thomas, “A Quantitative Approach” (Phương pháp tiếp cận định lượng), và về lời đáp lại, xem Sawers, “The Navigation Acts Revisited” (Xét lại đạo luật hàng hải) và các bài viết được trích dẫn ở đó.

35. Trích trong Cook, The Long Fuse, trang 59.

CHƯƠNG 20

1. Xem thêm Humboldt, Relation historique (Lịch sử quan hệ), Tulard biên tập, trang 252.

2. Fischer, Albion’s Seed, trang 26 và chú thích 5 - ở Virginia, một vùng đất của đồn điền và giao kèo, tỉ lệ này là 4:1; ở Brazil, một vùng đất mía đường và nô lệ, 100:1.

3. Một bài viết trong Quarterly Review, 35, (trang 537), nói về phân khúc của xã hội Mỹ La-tinh theo màu da: “các tầng lớp khác nhau, qua thời gian, theo quy tắc xã hội hơn là ảnh hưởng của pháp luật, hình thành một loạt cấp bậc theo mối quan hệ hơn hoặc kém so với chủng tộc da trắng.” Trích trong Rodney và Graham, Reports of the Present State, trang 12.

4. Xem thêm Fischer, Albion’s Seed, các trang 240-246, về các giá trị phân cấp và thể chế của miền Nam nước Anh.

5. “Người dân ở Buenos Ayres không tìm kiếm độc lập, mà độc lập được ném ra giữa đường cho họ” - Rodney và Graham, Reports of the Present State, các trang 28-29.

6. Sự tương phản là của Furtado, Economic Growth of Brazil (Tăng trưởng kinh tế của Brazil), trang 109.

7. Xem thêm Faith, The World the Railways Made (Đường sắt tạo nên thế giới), trang 156, trích dẫn Ferns, Britain and Argentina (Anh và Argentina): “Lợi ích của Argentina không liên quan đến việc đầu tư hoặc giành quyền kiểm soát các cam kết như vậy, bất kể họ có thể tự do phê bình hoạt động của mình trên báo chí và trong nghị trường như thế nào… đều có… lợi hơn nếu đầu cơ vào đất, bán gia súc và len, và thực hiện lĩnh canh, tất cả đều được đường sắt kích thích mạnh nhờ mở đường đến các thị trường trước hết là Buenos Aires và sau đó là thế giới…”

8. Mullet des Essards, Voyage en Cochinchine (Hành trình ở Nam Kỳ), trang 95.

9. Điều trên được rút ra từ Rock, Argentina, trang 25. Về đinh, xem E. A. J. Clemens, The La Plata Countries of Latin America (Các nước La Plata của Mỹ La-tinh) (1886), trích trong Rock, “Features of Industrial Development” (Các đặc điểm của sự phát triển công nghiệp), trang 8; cũng xem Mullet des Essards, Voyage en Cochinchine, trang 89.

10. Rock, “Features of Industrial Development,” trang 7.

11. Những lời này là của Sarmiento, viết vào những năm 1840, trích trong Rock, sđd.

12. Juan Bautista Alberdi, Bases epuntos de partida para la organización politica de la Republica Argentina (Căn cứ và điểm khởi đầu cho tổ chức chính trị của Cộng hòa Argentina) (1852), trích bởi Shumway, Invention of Argentina (Phát minh của Argentina), trang 149.

13. “Thậm chí ngày nay, giới lãnh đạo Giáo hội Argentina vẫn được cho là bảo thủ nhất, nếu không muốn nói là phản động, ở châu Mỹ La-tinh” - Shumway, Invention of Argentina, trang 150.

14. Adelman, Frontier Development (Phát triển vùng cận biên), trang 105.

15. Krout và Fox, The Completion of Independence (Độc lập trọn vẹn), các trang 53-57.

16. Fish, Rise of the Common Man (Dân thường nổi dậy), trang 130. Cần lưu ý rằng không phải ai cũng đồng tình với cuộc tổng vận động về phía tây định cư. Các quốc gia già nua hơn đã phản đối với lý do rằng các điều khoản hào phóng như vậy sẽ khuyến khích người dân của họ di cư, điều mà họ đã làm trên thực tế. Và các quốc gia nô lệ bị khó chịu trước một chính sách không có sự xem xét đặc biệt đối với chủ nô: sự phân bổ ở họ sẽ không lớn hơn những người không phải chủ nô. Mục đích là để phát triển nhà cửa, không phải đồn điền.

17. Fish, Rise of the Common Man, trang 118.

18. R. Cortes Conde, “The Growth of the Argentine Economy” (Sự tăng trưởng của nền kinh tế Argentina), trong Bethell, biên soạn, Argentina Since Independence (Argentina kể từ khi độc lập), trang 75.

19. Bethell, biên soạn, Argentina, trang 55. Một điều cho thấy sự khác biệt giữa ý thức về bản sắc của người Mỹ và mục đích chống lại người Argentina là việc Mỹ tiến hành tổng điều tra dân số quốc gia mỗi thập kỷ từ khi thành lập nền cộng hòa, trong khi Argentina thực hiện cuộc tổng điều tra dân số lần đầu năm 1869, lần hai là 1895 - sđd., trang 54.

20. Nguồn chính cho những số liệu này là Rock, Argentina 1516-1987, các trang 141-145, 164-167.

21. Các số liệu lấy từ Historical Statistics of the United States (Thống kê lịch sử của Mỹ), series A và C.

22. Sđd., series C, các trang 115-132.

23. Rock, Argentina, 1516-1987, trang 89.

24. Juan B. Justo, Internacionalismo y patria (Chủ nghĩa quốc tế và quê hương) (Buenos Aires, 1933), trích trong Cornblit, “European Immigrants” (Người nhập cư châu Âu), trang 233.

25. Ngay cả những nông dân hiệu quả nhất cày cấy trên mảnh đất màu mỡ nhất cũng đã thấy (và đang thấy) lợi nhuận của họ mất dần dưới hình thức giá cả thấp hơn. Lợi nhuận đã chuyển (và đang chuyển) phần lớn sang khách hàng. Erik Reinert, “Symptoms and Causes of Poverty” (Triệu chứng và nguyên nhân của đói nghèo) nhấn mạnh sự tương phản giữa mô hình “cổ điển” trong phân phối lợi ích do sự thay đổi công nghệ, mà ông thấy đặc biệt là ở nông nghiệp và phân phối, và mô hình “cấu kết” của các ngành công nghiệp được đánh dấu bằng các rào cản gia nhập và tăng dần tiền lãi nhờ kiến thức. Ông dùng từ cấu kết vì “các lực lượng của quốc gia sản xuất (vốn, lao động, và chính phủ) trong thực tế - dù không phải là âm mưu - ‘cấu kết’ để chiếm đoạt những lợi ích này” (trang 84).

26. Landes, Revolution in Time, trang 326.

27. Shumway, Invention of Argentina, trang 156, chú thích 3.

28. Rock, Argentina, 1516-1987, trang 233.

29. Cortés Conde, Corrientes immigratorias (Dòng di cư); Cornblit, “European Immigrants” (Người nhập cư châu Âu), trang 230. Trong những cuộc tổng điều tra dân số thời đầu, khoảng 1/10 cơ sở công nghiệp là những nơi mà ngày nay chúng ta gọi là dịch vụ: cửa hàng sửa giày, studio chụp ảnh, cửa hàng thợ may, tiệm cắt tóc, và làm tóc - mọi nhu cầu cần thiết của cuộc sống đô thị. Cuộc tổng điều tra dân số năm 1935 đã loại bỏ chúng khỏi khu vực công nghiệp - Lewis, Crisis of Argentine Capitalism (Khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản Argentina), trang 35.

30. Lewis, Crisis, chương 6: “Labor” (Lao động). Đoạn trích tiếp theo là từ trang 103.

31. Xem sđd., trang 492.

32. Pedro de Azevedo, trích trong Freyre, The Masters and the Slaves, trang 41.

33. Baton, Cent ans (Trăm năm), chương 8: “L'essor économique du Paraguay” (Bùng nổ kinh tế của Paraguay).

34. Về cái gọi là trường phái xét lại này, xem Pastore, “State-led Industrialisation” (Công nghiệp hóa do nhà nước dẫn dắt), tác giả trích dẫn, trong những người khác, Whigham, “The Iron Works of Ybycui” (Đồ sắt của Ybycui); bản thảo của Vera Blinn Reber, “Modernization from Within: Trade and Development in Paraguay, 1810-1870” (Hiện đại hóa từ bên trong: thương mại và phát triển ở Paraguay, giai đoạn 1810-1870) (Shippensburg Univ., Carlisle, PA, 1990); và Batou, Cent ans, coi đây là một ví dụ nữa của một mẫu hình lớn hơn về sự thù địch của châu Âu với các sáng kiến (lỗi thời) “Thế giới Thứ ba.” Về cách tiếp cận xét lại tương tự với lịch sử Argentina, Pastore dẫn Tulio Halperin Donghi, El revisionismo historico argentine (Chủ nghĩa xét lại lịch sử Argentina) (Buenos Aires, 1970).

35. Xem Batou, Cent ans, trang 223, chú thích 13, tác giả gán khái niệm này cho Gramsci.

36. Batou, Cent ans, trang 232, dẫn A. Garcia Mellid, Proceso a los falsificadores de la historia del Paraguay (Quá trình tha thứ cho lịch sử của Paraguay) (Buenos Aires, 1963).

37. Batou, Cent ans, trang 260. Khi so sánh, Batou dẫn ra 8-10% đối với Argentina năm 1865, 10-15% đối với Colombia trước năm 1870, 18-20% đối với Mexico năm 1873.

38. Là một phần của chiến dịch này, giới cai trị và thương nhân để mắt đến việc Buenos Aires liên tục đóng cửa sông Parana và cắt “nước cộng hòa Guarani” ra khỏi biển. Xem bảng dữ liệu về sự phong tòa này ở Batou, Centans, trang 241. Theo luật pháp quốc tế, trong đó định nghĩa phong toả là một hành động chiến tranh, thì Argentina đã ở tình trạng chiến tranh với Paraguay từ năm 1827 đến 1852.

39. Về các ngành công nghiệp này, hầu hết được tạo ra vào những năm 1850 dưới sự cai trị của Carlos Antonio Lopez, xem Batou, Cent ans, chương 8; Pastore, “State-led Industrialisation,” “The Iron Works of Ybycui.”

40. Về một quan điểm ủng hộ Paraguay, xem Batou, Cent ans, các trang 263-266.

41. Xem bảng do Batou tổng hợp, Cent ans, trang 249, cho biết dân số là 750.000 năm 1865, 230.000 năm 1872. Không phải mọi học giả đều đồng ý với những thất bại này, vốn từ lâu vẫn được coi là chân lý. Vì vậy, Reber, “The Demographics of Paraguay” (Nhân khẩu học Paraguay), cho rằng số người tử vong trong Thế chiến, hơn một nửa dân số và phần lớn là nam giới, có thể bằng ít nhất là 8,7 đến 18,5% dân số trước chiến tranh. Nhiều người khác lại thấy ước tính xét lại này, vốn “dựa trên sự hồi quy phi tuyến tính với rất ít bậc tự do” (Pastore, “State-led Industrialisation,” trang 296, chú thích 3), là không hợp lý.

42. Batou, Cent ans, trang 267.

CHƯƠNG 21

1. Từ Welsh, A Borrowed Place (Vùng đất mượn), trang 16, ông trích dẫn không có nguồn.

2. Về buổi lễ sáng, xem Landes, Revolution in Time, các trang 51-52; xem thêm Huang, 1587, a Year of No Significance (1587, một năm vô nghĩa).

3. Nathan Sivin nói tới “một thước đo lớn về tính ổn định xã hội và tính đồng nhất văn hóa mà không làm ảnh hưởng đến các giá trị và hình thức truyền thống bởi sự sáng tạo đằng sau chúng đang dần suy yếu do sự chính thống trí tuệ” - “Science and Medicine,” Ropp, biên soạn, Heritage of China (Di sản của Trung Quốc), trang 166.

4. Thư gửi Bộ trưởng Pháp Colbert, không rõ ngày, năm 1675 - Landes, Revolution in Time, trang 45.

5. Về chuyện này, xem Cipolla, Clocks and Culture (Đồng hồ và văn hóa); xem thêm Landes, Revolution in Time, chương 2.

6. Spence, Emperor of China (Hoàng đế Trung Quốc), trang 74.

7. Về tất cả những điều này, nguồn tốt nhất vẫn là Cipolla, Guns, Sails, and Empires, đặc biệt là các trang 116-119. Cipolla không phải một nhà Hán học và phải dựa hoàn toàn vào các nguồn châu Âu, trong đó có lời kể của những người truyền giáo và du khách Ki-tô; nhưng “tầm nhìn toàn cầu” của ông đem tới cho ông những hiểu biết quan trọng vốn đang thiếu trong tài liệu chuyên môn.

8. Mu, The Wilting of the Hundred Flowers (Trăm hoa tàn úa) (New York, 1963), các trang 76-77, trích trong Cipolla, Guns, Sails, and Empires, trang 120.

9. Taton, biên soạn, A General History, quyển II, trang 592.

10. Sđd., trang 590.

11. Sđd., trang 589, chú thích 1.

12. Đây là một trong những đóng góp chính ở cuốn sách của Alain Peyrefitte, L’empire immobile (Đế chế bất động). Vì ông được quyền truy cập vào tàng thư Trung Hoa, trong đó là các tài liệu được hoàng đế đọc và bút phê, Peyrefitte có thể cho thấy lối làm việc quan liêu lập lờ từ bên trong.

13. Cipolla, Guns, Sails, and Empires, trang 120 và trang tiếp.

14. Peyrefitte, L’empire immobile, trang 286. Trích dẫn Staunton là từ phiên bản tiếng Pháp về hành trình của ông: Voyage en Chine et en Tartarie (Hành trình đến Trung Quốc và Tartary) (6 tập; Paris, 1804), VI, 6. Huc là từ cuốn Souvenirs d'un voyage (Ký ức về một chuyến đi) của ông, IV, 81. Eric Jones, “The Real Question” (Vấn đề thực sự), các trang 12-13, bác bỏ những hồi ức cá nhân ấy vì là “những ấn tượng trong khoảnh khắc.” Tôi nghĩ ông đã sai. Các nhân chứng này trùng nhau; họ cùng nói về một trạng thái tâm hồn; và lời kể của họ phù hợp với những gì chúng ta biết về sự thay đổi công nghệ ở Trung Quốc. Jones nhớ lại sự bảo thủ “tương tự” ở Anh sau chiến tranh (công nhân từ chối công nghệ Mỹ), ông cho rằng, Anh “đã sớm chấp nhận nhiều cách làm của người Mỹ.” Ví dụ tồi.

15. Fairbank và Reischauer, East Asia (Đông Á), trang 291, dẫn Oshima, Economic Growth, trang 34. Fairbank và Reischauer cho rằng nguyên nhân cho sự “ổn định” của Trung Quốc là “trạng thái hoàn hảo mà văn hóa và tổ chức xã hội Trung Hoa đã đạt được vào thế kỷ 13.” Sự tương phản với châu Âu, với nhiều khiếm khuyết, không thể sắc nét hơn. Xem thêm Crone, Pre-Industrial Societies, các trang 172-173: “Trung Quốc là một ví dụ điển hình về một nền văn minh thành công… Trung Quốc đạt đến đỉnh cao phát triển kinh tế có thể là trong điều kiện tiền công nghiệp và đã dừng lại: không thấy có lực lượng nào đẩy nó theo một hướng khác…”

16. Xem Jones, “The Real Question,” các trang 8-9, ông không bị ảnh hưởng bởi những sự phản đối trước đây đối với dòng thắc mắc này: “Tôi không thể hiểu tại sao; [các nhà Hán học] không bị quy tội và câu hỏi dường như không hướng đến một xã hội đã thành tựu quá nhiều và sau đó bỏ qua rất nhiều thế kỷ mà không thành tựu lần nữa.”

17. Taton, biên soạn, A General History, quyển II, trang 590.

18. Xem Goldstone, “Gender, Work, and Culture,” cho rằng hỗ trợ đối với những ràng buộc như vậy đến từ chính quyền hoàng gia, vốn có chức năng chính là “thực thi vai trò vị trí" (trang 25). Trung Quốc rất khác biệt ở điểm này so với châu Âu hoặc Nhật Bản.

19. Trích trong Lippit, “Development of Underdevelopment” (Phát triển của kém phát triển), các trang 266-267. Tôi đã sửa đổi bản dịch một chút, thuần túy vì lý do văn phong.

20. Sivin, “Science and Medicine,” trang 195.

21. Từ một ấn phẩm của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Hoa nói đến những độc giả tuổi teen - sđd. Điều thú vị là lời hô hào này đã bị bỏ qua trong bản dịch tiếng Anh, có lẽ vì các dịch giả đã không nghĩ rằng đó là chương trình nghị sự ý thức hệ hay là nên quan tâm đến người không phải người Trung Hoa.

22. Nathan Sivin, như được dẫn trong Spence, Chinese Roundabout (Quanh co Trung Hoa), trang 148. Spence hoài nghi những lý lẽ phòng thủ của trường phái Needham. Mặt khác, ông hoan nghênh triển vọng nghiên cứu sâu hơn về các hướng yêu cầu mà họ đã mở ra.

23. Sivin, “Science and Medicine,” trang 164. Xem thêm Needham, “Poverties and Triumphs” (Nghèo đói và chiến thắng), trong Crombie, biên soạn, Scientific Change (Thay đổi khoa học), trang 149: “Khoa học phổ thông hiện đại, có; khoa học phương Tây, không! “

24. Sđd., trang 196.

25. Chính sách hỗ trợ này là tương tự với nỗ lực của một số học giả - đúng hơn là một ít - và được gọi là các nhà giáo dục nhằm thúc đẩy hoặc bảo vệ quan điểm mới lấy châu Phi làm trung tâm trước sự trỗi dậy của nền văn minh phương Tây. Xem thêm Bernal, Black Athena (Athens đen), và nhiều bài đánh giá.

CHƯƠNG 22

1. Trích trong Wilkinson, Japan versus the West (Nhật Bản so với phương Tây), trang 121. Chúng ta có một sự coi thường tương tự về năng suất ở Nhật Bản của một chuyên gia Úc vào năm 1915: "… chứng kiến con người nước bạn làm việc khiến tôi cảm thấy rằng các bạn là một dân tộc rất dễ hài lòng và cho rằng thời gian không thành vấn đề. Khi tôi nói chuyện với một số người quản lý, họ cho tôi biết rằng không thể nào thay đổi thói quen của di sản dân tộc” - Jagdish Bhagwati, trích trong Meier and Seers, biên soạn, Pioneers in Development (Những người tiên phong trong phát triển), trang 53.

2. Gaspare Gonsalves vào năm 1585, trích trong Fisher, “The Britain of the East?” (Nước Anh của phương Đông?), các trang 345-346, từ Lach, Asia in the Making of Europe (Châu Á trong việc tạo ra châu Âu), quyển I, trang 696.

3. Hugh Murray, An Encyclopaedia of Geography (Bách khoa thư địa lý) (London, 1834), trang 1102, trích trong Fisher, “The Britain of the East?” trang 346.

4. Takekoshi, Economic Aspects (Các khía cạnh kinh tế), quyển I, trang 291.

5. Xem Wilkinson, Japan versus the West, trang 108, trích một báo cáo năm 1812 của Ngài Stamford Raffles, khi đó là thống đốc của Java.

6. Oishi, “The Bakuhan System” (Hệ thống Bakuhan), trang 28. Những hồ sơ này vẫn được lưu giữ cẩn thận trong các kho lưu trữ cấp tỉnh của Nhật Bản và cho thấy một nguồn lớn chưa được khám phá về phân tích nhân khẩu học, bao gồm cả việc tái tổ chức gia đình.

7. Hane, Premodern Japan (Nhật Bản tiền hiện đại), các trang 142-143.

8. Sakaiya, what Is Japan? (Nhật Bản là gì?), các trang 128-129, nói rằng Nhật Bản có 100.000 khẩu súng vào năm 1600, so với khoảng 10.000 của quân đội Pháp, và sản lượng quốc gia vượt xa toàn châu Âu. Xem thêm Samuels, “Rich Nation, Strong Army” (Nước giàu, quân mạnh), các trang 79-80.

9. Sawada Taira, trích Samuels, “Rich Nation, Strong Army,” các trang 80 và 358, chú thích 6.

10. Về đồng hồ Nhật Bản, xem Robertson, Evolution of Clockwork (Sự phát triển của đồng hồ), các trang 190-287; Mody, Japanese Clocks (Đồng hồ Nhật Bản); Fernandez, “Precision Timekeepers of Tokugawa Japan” (Những chiếc đồng hổ chính xác ở Nhật Bản thời Tokugawa).

11. Về hệ thống doanh thu từ gạo và một số hậu quả không lường trước được của nó, xem Keisuke, “The VOC and Japanese Rice” (Công ty Đông Ấn và gạo Nhật Bản).

12. Sakudo, “Management Practices" (Thực hành quản lý), các trang 150-151, 154.

13. Từ một vở kịch năm 1718 của Monzaemon Chikamatsu (1653-1724), trích trong Yamamoto, “Capitalist Logic of the Samurai” (Logic vốn của Samurai), trang 2.

14. Hane, Premodem Japan, trang 150.

15. Trích trong Yamamoto, “A Protestant Ethic” (Đạo đức Tin Lành), trang 2.

16. Về kênh đào và khai khẩn, xem Takekoshi, Economic Aspects, quyển III, trang 409-416.

17. Hane, Premodern Japan, trang 194. Xem thêm Miyamoto, “Emergence of National Market” (Sự xuất hiện của thị trường quốc gia), trang 297, có niên đại không tương ứng với Hane. Những con số này hàm ý rằng người Nhật Bản đang khai khẩn và canh tác trên đất đai ít màu mỡ, một phần rõ ràng là để đối phó với dân số gia tăng, phần vì gánh nặng thuế má trên những vùng đất mới này thấp hơn đất cũ. Về ưu đãi thuế và tuyển dụng người làm nông - Takekoshi, Economic Aspects, quyển III, trang 413-414.

18. Trích trong Nakamura và Shimbo, “Why Was Economic Achievement…?” (Tại sao thành tựu kinh tế…?), trang 9.

19. Xem Fisher, “Development of the London Food Market.”

20. Xem thêm Nakamura và Shimbo, “Why Was Economic Achievement… ?”, trang 18.

21. Xem đánh giá có giá trị của Satoru Nakamura, “The Development of Rural Industry” (Sự phát triển của công nghiệp nông thôn), trong Nakane và Oishi, biên soạn, Tokugawa Japan (Nhật Bản thời Tokugawa), các trang 81-90.

22. Sđd., trang 96. Cho, “The Evolution of Entrepreneurs” (Sự phát triển của các doanh nhân), trang 15, liên kết sự thành công của các hình thức sản xuất công nghiệp mới, nhập khẩu với một mạng lưới hỗ trợ bản địa có từ trước. Nếu không có điều này, “các công ty nước ngoài phải mang theo nhà thầu phụ của mình với tư cách là nhà cung cấp các bộ phận thiết yếu.

23. Xem Rozman, “Edo’s Importance” (Tầm quan trọng của Edo). Về sự đóng góp tương đương của London với sự phát triển của Anh, xem E. A. Wrigley, “A Simple Model” (Một mô hình đơn giản). Tuy nhiên, có một khác biệt lớn. London, rộng gần bằng Tokyo vào cuối thế kỷ 18, là thủ đô của một quốc gia chừng 9 triệu dân, bằng khoảng 1/3 dân số của Nhật Bản.

24. Nakamura và Shimbo, “Why Was Economic Achievement...?", trang 7.

25. “Các thiết chế của Nhật Bản có thể có một trình độ tinh tế về chức năng có thể sánh ngang, nếu không muốn nói là cao hơn” - sđd., trang 14. Xem thêm Hauser, Economic Institutional Change (Thay đổi thiết chế kinh tế).

26. Tôi lấy phần lớn danh sách này từ Nakamura và Shimbo, các trang 14-15.

27. Sđd., trang 19. So sánh sự sẵn sàng của các thương nhân lưu động người Anh trong thế kỷ 18, và sau này, của những người bán rong Mỹ, khi bán các loại đồng hồ và đồng hồ đeo tay ở khu vực nông thôn bằng cách trả góp.

28. Về danh sách hàng hóa đầy đủ, xem Crawcour “Tokugawa Heritage” (Di sản thời Tokugawa), trang 41.

29. Keene, Japanese Discovery of Europe, trang 25.

30. Trích sđd., trang 25.

31. Về cuộc đàn áp này, xem Takekoshi, Economic Aspects, quyển III, trang 233-235.

32. Xem Keene, Japanese Discovery (Khám phá của Nhật Bản), các trang 21-22, về vụ giải phẫu “Thanh trà bà.”

33. Trích sđd., các trang 26-27.

34. Totman, Early Modern Japan (Nhật Bản cận đại), trang 519.

35. Craig, Chōshū in the Meiji Restoration (Chōshū trong phục hồi Minh Trị), trang 71.

36. Tsuru Shigeto, “Development of Capitalism and Business Cycles in Japan” (Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản và chu kỳ kinh doanh ở Nhật Bản) (MS, Đại học Harvard), trích trong Brown, “Okubo Toshimichi,” trang 186.

CHƯƠNG 23

1. Về các giai đoạn này và khác trong những năm tháng thử nghiệm và đo đếm qua lại ấy, xem Miyoshi, As We Saw Them (Như chúng ta đã thấy họ), chương 4: “Lives” (Cuộc sống).

2. Brown, “Okubo Toshimichi,” trang 190.

3. Về toàn bộ việc này, xem Shimada, “Social Time and Modernity in Japan” (Thời gian xã giao và tính hiện đại ở Nhật Bản).

4. Brown, “Okubo Toshimichi,” trang 191, chú thích 27. Kẻ thù của Okubo sử dụng chính nhà ông để gây hại cho ông. Họ thậm chí còn gửi ảnh một tòa nhà công cộng mới xây cho Satsuma và nói rằng đây là ngôi biệt thự đáng ghét của Okubo; và nghe nói là bức ảnh này đã thuyết phục Saigo tách khỏi Okubo và nhóm của ông.

5. Minami, Economic Development (Phát triển kinh tế), trang 99.

6. Xem thêm Samuels, Business of the Japanese State (Việc kinh doanh của nhà nước Nhật Bản), chương 3, đặc biệt là hình minh họa, các trang 76-79.

7. Hirschmeier, Origins of Entrepreneurship (Nguồn gốc của tinh thần doanh nhân), trang 99; Hane, Peasants, Rebels, and Outcasts (Nông dân, phiến quân, và đám vô gia cư), trang 173; Ohkawa và Kohama, Lectures on Developing Economies (Tập bài giảng về các nền kinh tế đang phát triển), trang 35.

8. Minami, Power Revolution (Cách mạng quyền lực), chương vi.

9. Landes, “What Do Bosses Really Do” (Các ông chủ thực sự làm gì?), trang 593.

10. Fukui, “Japanese State” (Nhà nước Nhật Bản), trang 205.

11. Sđd., trang 204: vào đầu thế kỷ mới, hầu như tất cả trẻ em đều được ghi danh, nhưng không quá 3/4 đi học thường xuyên.

12. Hane, Peasants, Rebels, and Outcasts, các trang 177-178.

13. Sđd., trang 182.

14. Câu trên dựa theo Thomas Smith, “The Right to Benevolence: Dignity and Japanese Workers 1890-1920” (Quyền nhân ái: Nhân phẩm và công nhân Nhật Bản), giai đoạn 1890-1920), trong Smith, Native Sources (Nguồn bản địa), các trang 236-270.

CHƯƠNG 24

1. Chaudhuri, Asia before Europe, trang 71.

2. Trích sđd., trang 73.

3. Công thức sinh động này là của Eric Jones, The European Miracle, trang 194. Chương 9 của Jones, “Islam and the Ottoman Empire” (Hồi giáo và đế quốc Ottoman), có lẽ là đánh giá tốt nhất và cô đọng nhất về những vấn đề này.

4. Sđd., trang 194.

5. Xem thêm Lewis, The Muslim Discovery of Europe, các trang 190-191.

6 Xem thêm Jones, The European Miracle, trang 185, trích Braudel, La Méditerranée (Địa Trung Hải).

7. Lewis, The Muslim Discovery, trang 161.

8. Jones, The European Miracle, trang 177; Lewis, The Muslim Discovery, trang 199.

9. Lewis, The Muslim Discovery, trang 195-196.

10. Jones, The European Miracle, trang 185.

11. Về Jumel, xem Baton, Cent ans de résistance (Trăm năm kháng cự), trang 96. Giống như nhiều người, ông bị Ai Cập thu hút vì các ưu đãi tài chính; và đã lên đường đi theo tiếng gọi của trái tim (“une déception sentimentale" - một sự thất vọng về tình cảm).

12. Issawi, “Economic Development” (Phát triển kinh tế), trang 362, đưa ra con số là “hơn 200.000 qantar” và 345.000 qantar tương ứng. Nhưng ông nói, trang 518, rằng định nghĩa về qantar thay đổi vào năm 1835, và tôi đã chuyển đổi thành kilogram cho phù hợp.

13. Lévy-Leboyer, Les banquet européennes (Ngân hàng châu Âu), trang 189.

14. Đánh giá thích hợp nhất bằng tiếng Anh có trong Batou, “Muhammad-Ali’s Egypt” (Ai Cập của Muhammad-'Ali’). Batou cảm thấy rằng dự án công nghiệp Ai Cập đã bị đánh giá thấp và không được thừa nhận. Ngoài ra, sự sụp đổ của nó là do bàn tay của các đối thủ châu Âu, đặc biệt là người Anh.

15. Batou, “Muhammad-Ali’s Egypt,” trang 185, Bảng 1.

16. Saint-John, Egypt (Ai Cập), trang 412.

17. Sđd., trang 417.

18. Issawi, “Economic Development,” trang 363.

19. Friedman, “Egypt Runs for the Train” (Ai Cập đuổi theo chuyến tàu).

20. Mohammed Mannei, thương nhân chủ ngân hàng ở Vịnh Ba Tư, trích bởi Jonathan Raban, Arabia: A Journey Through the Labyrinth (Ả-rập: Hành trình qua mê cung), trang 63.

21. Về sự khác biệt giữa cạn kiệt tài nguyên và ràng buộc thị trường cartel, xem Dasgupta, “Natural Resources” (Tài nguyên thiên nhiên), trang 112.

22. Về tiền chuộc trả cho những kẻ cực đoan, xem Goodwin, Price of Honor (Cái giá của danh dự), các trang 15-17.

23. Xem thêm Friedman, “Egypt Runs for the Train.”

24. Keddie, trong Keddie và Baron, biên soạn, Women in Middle Eastern History (Phụ nữ trong lịch sử Trung Đông), trang 5.

25. Về nghiên cứu mới, tai tiếng này, có ở các nước Hồi giáo chỉ dưới dạng samizdat,* xem Amy Dockser Morris, “These Potboilers Stir Widespread Interest in ‘Islamic Affairs’” (Những nồi hơi này đang khuấy động mối quan tâm rộng rãi với ‘các vấn đề Hồi giáo’), Wall St. J., 22/12/1995, trang 1.

•

Tài liệu chép tay các ấn bản in bị kiểm duyệt và truyền tay để đọc. (BT)

26. Phần trích dẫn là lời của Giáo sư Francis Hamilton, xem Lewis, The Middle East (Trung Đông), trong TLS ngày 8/12/1995, trang 4. Roy Mottahedeh, “The Islamic Movement” (Phong trào Hồi giáo), trang 123, cũng hy vọng. Ông lưu ý vai trò của các nhà lãnh đạo chính trị phụ nữ ở một số nước Hồi giáo (nhưng không phải Ả-rập), và nói rằng “quyền bầu cử của phụ nữ cho thấy một bằng chứng thuyết phục về khả năng phát triển của nền văn hóa chính trị Hồi giáo.” Có và không: “hấp dẫn” là gì? Tình trạng của phụ nữ ở những nước này, kể cả Thổ Nhĩ Kỳ thế tục, vẫn bị ràng buộc bởi các quy định và phong tục Hồi giáo, đến mức chúng ta phải hạ thấp những giả định về khả năng giải phóng của quyền chính trị. Chúng ta cũng phải ghi nhớ sự phân tán về không gian của các xã hội nơi có các thành phố phát triển rất khác với nông thôn. Thổ Nhĩ Kỳ, với Istanbul ở một thế giới và thời đại này, còn Anatolia ở một thế giới và thời đại khác, và Anatolia tràn vào Istanbul, là một nghiên cứu tình huống hấp dẫn về sự phân liệt văn hóa và thời gian kiểu này. Do đó, sự trở lại của bầu cử vào cuối năm 1995 đã mang lại đa số phiếu cho đảng Hồi giáo.

27. Mottahedeh, “Clash of Civilizations” (Cuộc đụng độ của các nền văn minh), trang 11.

28. Barakat, Arab World (Thế giới Ả-rập), trang 105.

29. Mosteshar, Unveiled (Vén màn), trang 353. Cuốn sách này, một rổ kinh nghiệm và quan sát, là góc nhìn thú vị về một Iran nghĩ là mình đang hiện đại hóa; nước này đã tạo ra một cuộc cách mạng trên danh nghĩa tự do vĩ đại và chứng kiến nó bị những người chính thống tôn giáo tấn công; rồi sau đó thấy đồng hồ quay ngược hàng thế kỷ. Và một cái nhìn đáng sợ về bản chất của một chế độ chuyên chế lôi thôi, thất thường: tai mắt ở khắp nơi, lũ chỉ điểm thù hận, những quy tắc không xác định, bạo lực tùy tiện.

30. Ở Mỹ La-tinh, xem trong các tác phẩm khác, Calvin Sims, “Justice in Peru: Rape Victim Is Pressed to Marry Attacker” (Công lý ở Peru: Nạn nhân bị cưỡng hiếp bị ép phải lấy kẻ hiếp dâm), N. Y. Times, 3/12/1997, trang A1.

31. Makiya, Cruelty and Silence (Tàn ác và im lặng), trang 298, trích lời một y tá Palestine đến từ Acre. Xem thêm Goodwin, Price of Honor, trang 4.

32. Ajami, Arab Predicament (Tình thế khó khăn của Ả-rập), trang 233.

33. Về quan điểm coi dầu mỏ như một nỗi bất hạnh, xem Ajami, Arab Predicament.

34. Fisk, “Sept journees ordinaires” (Bảy ngày bình thường), trang 7 - một bài viết quan trọng.

35. Xem Landes, “Passionate Pilgrims (Những người hành hương nồng nhiệt).

36. Said, Orientalism, trang 327.

37. Trong Tidrick, Heart Beguiling Araby (Araby quyến rũ con tim), không hề dịu dàng với các nạn nhân người Anh đầy ảo tưởng lãng mạn. Xem lời tựa của Albert Hourani.

38. Các trích dẫn lấy từ Francis Robinson, “Through the Minefield” (Xuyên qua bãi mìn), các trang 3-4. Robinson, một giáo sư tại Đại học London, nói chung là thông cảm với Lewis và tôn trọng quan điểm của ông. Quan sát của ông về bầu không khí trí thức nói lên nhiều điều.

39. Việc chú trọng này vào động cơ một lần nữa thể hiện trong lời tố cáo của Said về hành động của phương Tây ở các xã hội Hồi giáo và Ả-rập. Thay vì đối mặt với dữ liệu và các luận điểm, ông bác bỏ toàn bộ sự việc bởi chúng xuất phát từ “đối kháng và thù địch,” bởi “ác cảm văn hóa.” Xem bài giảng của ông tại Collège de France, “Comment l’Occident voit les Arabes” (Phương Tây nhìn người Ả-rập thế nào), Le Monde, 3/12/1996, trang 16.

40. Xem Nicholas D. Kristof, “Japan’s Feminine Falsetto Falls Right Out of Favor” (Giọng nữ cao the thé của Nhật Bản không được ủng hộ), N. Y. Times, 13/12/1995, trang A-1.

41. Nolte và Hastings, “Meiji States Policy” (Chính sách của nhà nước Minh Trị), trang 157.

42. Sđd.

43. Xem Sheryl WuDunn, “On Tokyo’s Packed Trains, Molesters Are Brazen” (Trên các chuyến tàu chật ních của Tokyo, có những kẻ sàm sỡ trơ tráo), N.Y. Times, 17/12/1995, trang A-3.

44. Shimai Soshitsu, trích trong Uno, “Women and Changes” (Phụ nữ và các thay đổi), trang 33.

CHƯƠNG 25

1. Trong mấy năm gần đây, một nỗ lực đã được thực hiện nhằm kiểm tra bằng con số về điều từng là quan điểm chính thống ít gây tranh cãi: trong đó có Davis và Huttenback, Mammon and the Pursuit of Empire (Tiền tài và cuộc theo đuổi của đế chế); hoặc một trường hợp đơn lẻ, Kimura, “The Economics of Japanese Imperialism in Korea” (Kinh tế học về chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản ở Hàn Quốc), đặc biệt là các trang 568-570. Michael Adas, “'High’ Imperialism,” các trang 327-328, gọi những “nỗ lực lớn để cân đối chi tiêu” này là hành động “đơn giản hóa và rốt cuộc vô ích.” Diễn giải: kết quả không như những người hiểu chủ nghĩa đế quốc theo kiểu duy vật muốn; không đủ lợi nhuận.

2. Klor de Alva, “Postcolonization” (Hậu thực dân hóa) , trang 242.

3. Sđd., trang 267. Xem thêm Prakash, trong Prakash, biên soạn, After Colonialism (Sau chủ nghĩa thực dân), trang 3.

4. Về điều này, đặc biệt xem Bartlett, Making of Europe (Sự hình thành châu Âu).

5. Hopkins, Economic History (Lịch sử kinh tế), trang 256.

6. Hyam, Britain’s Imperial Century (Thế kỷ đế quốc của Anh), trang 290, dẫn việc giải khuây bằng “chai rượu, viên đạn, và kinh thánh” (không dẫn nguồn) và đưa ra số liệu về việc tiêu thụ rượu, không chỉ của các quan chức và sĩ quan, mà còn của cả binh lính cấp dưới. Về tình dục, ông dẫn (trang 291) Alfred Milner (1854-1925), vị thống đốc tích cực ở Nam Phi: “Tình dục đi vào cả các Vấn đề Lớn này của Nhà nước. Nó luôn thế, nó sẽ luôn thế. Nó chẳng bao giờ được ghi lại, do đó lịch sử sẽ không bao giờ hiểu được.” Nhà sử học có thể giả định một cách an toàn rằng trong những vấn đề riêng tư như vậy, các mối quan hệ rải rác mà chúng ta biết đến chỉ là phần nổi. Xem thêm Hyam, Empire and Sexuality (Đế chế và tình dục).

7. Cook, The Long Fuse, trang 227, dẫn Charles Stuart trong một bức thư năm 1775 gửi cho cha mình là bá tước xứ Bute, sau khi chiến đấu với phiến quân Mỹ trong Trận chiến Bunker Hill.

8. Về đế chế khát máu, xem Lindqvist, “Exterminate All the Brutes” (Tiêu diệt tất cả lũ súc vật), trang 52 và các trang sau. Tôi không nghĩ tác giả nói quá.

9. Do đó, bài viết có ảnh hưởng của Gallagher và Robinson, “The Imperialism of Free Trade” (Chủ nghĩa đế quốc của tự do thương mại).

10. Xem thêm Landes, Bankers and Pashas, chương 3, về hành động và lợi nhuận của chủ nghĩa đế quốc phi chính thức.

11. Hyam, Britain’s Imperial Century, trang 164.

12. Xem thêm S. Erlanger, “Retired People Are Struggling in the New Russia” (Những người về hưu đang chật vật ở nước Nga mới), N. Y. Times, 8/8/1995, trang A-3: “Ngôi nhà cựu chiến binh này, mở cửa vào năm 1986 và đã đổ nát theo kiểu đặc trưng Xô-viết…”

13. Harrison, Inside the Third World (Bên trong Thế giới Thứ ba), trang 336.

14. Murray, The Development of Capitalism in Colonial Indochina (Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Đông Dương thuộc địa).

15. Về việc sử dụng thuật ngữ chủ nghĩa thực dân mới, xem Stavrianos, Global Rift (Mối bất hòa toàn cầu), các trang 177-178.

16. Harrison, Inside the Third World, chương 17: “The Alienation Machine: The Uneducated và Miseducated” (Cỗ máy ngoại lai: Thiếu giáo dục và giáo dục sai lầm). Xem trang 325: “Thật tệ khi trẻ em Pháp phải nhồi vào não những tác phẩm cứng nhắc và khô khan này, nhưng dạy chúng cho trẻ em châu Phi thì đó là tội ác thực sự.” (Tôi không biết. Tôi bị Andromaque thuyết phục.)

17. Mill, Principles of Political Economy (Nguyên tắc của kinh tế chính trị), trích trong Meier, “Theoretical Issues” (Các vấn đề lý thuyết), các trang 42-43.

18. Về “các cuộc chiến tranh tốn kém và vô ích” của Mỹ La-tinh, xem Harrison, Inside the Third World, trang 384 và trang tiếp theo. Nhưng cần thêm vào danh sách của ông những xung đột giữa Mexico và Mỹ và các cuộc tấn công tàn phá của Mỹ vào Canada của Anh. Một số bản đồ Mexico vẫn cho thấy Texas và vùng Tây Nam Mỹ là lãnh thổ Mexico, đang chờ được đòi lại.

19. Harrison, Inside the Third World, trang 388, trích S. E. Finer cho thấy đã có 104 cuộc đảo chính từ năm 1962 đến 1975, chỉ có một số ít đã diễn ra ở các nước Thế giới Thứ ba. Năm 1975, 1/4 số quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc bị cai trị bởi các chế độ lên nắm quyến thông qua đảo chính.

20. Alam, “Colonialism, Decolonisation and Growth Rates” (Chủ nghĩa thực dân, giải phóng thuộc địa và tỉ lệ tăng trưởng,” trang 235 và chú thích 2, sẽ không đồng tình. Ông lưu ý rằng trong thế kỷ 19, các nước đã phát triển khu vực sản xuất hiện đại là “các quốc gia có chủ quyền hoặc tự quản” và cho rằng “kiểm soát nội địa đối với các chính sách kinh tế là một điều kiện cần thiết cho công nghiệp hóa.”

21. Ấn Độ 23.627 dặm; Trung Quốc 665 dặm - Kerr, “Colonialism and Technological Choice,” các trang 93-94. Về sự hỗ trợ muộn màng của người Anh cho ngành sản xuất sắt thép Ấn Độ, xem Bahl, “Emergence” (Sự xuất hiện), và Making of the Indian Working Class (Sự hình thành tầng lớp lao động Ấn Độ).

22. Xem phản ứng trước sự sụp đổ của hàng sản xuất nhập khẩu của Nhật Bản trong Thế chiến I. Ho, “Colonialism and Development” (Chủ nghĩa thực dân và sự phát triển), trong Myers và Peattie, biên soạn, The Japanese Colonial Empire (Đế quốc thuộc địa Nhật Bản), trang 365.

23. Mark Peattie trong Myers và Peattie, biên soạn, The Japanese Colonial Empire, trang 23. Về những dữ liệu này và lý do đặc biệt cho sự phát triển ở Hàn Quốc và Đài Loan, nơi chính sách của Nhật Bản được định hình thêm bởi những cân nhắc quân sự chiến lược và nhu cầu về thực phẩm giá rẻ, xem Alam, “Colonialism,” các trang 250-253; và Hayami và Ruttan, “Korean Rice, Taiwan Rice.”

24. Về sự tự mãn của người Nhật Bản trong vấn đề Hàn Quốc, xem N. Y. Times, 12/10/1995, trang A-5; 14/11/1995, trang A-14. Về ký ức và sự phẫn nộ của Hàn Quốc, Yoichi Serikawa, “Deux peuples empêtrés dans leur passé” (Hai người mắc kẹt trong quá khứ của mình), Courrier international, 211 (17-25/11/1994), trang 32, với minh họa là một bức tượng sáp trưng bày tại đài tưởng niệm độc lập Hàn Quốc cho thấy sự tra tấn của quân đội Nhật Bản đối với một người Hàn Quốc yêu nước. Về vấn đề xâm lược lớn hơn trước và trong Thế chiến II, xem Buruma, The Wages of Guilt (Đồng lương tội lỗi). Tuyên bố của một quan chức Nhật Bản gây “xôn xao” mới đây là “Nhật Bản đã làm một số điều tốt. Nhật Bản đã xây dựng trường học ở mọi thành phố tại Hàn Quốc để nâng cao tiêu chuẩn giáo dục và cũng đã xây dựng các tuyến đường sắt và cảng biển.”

25. Quan điểm ủng hộ Nhật Bản, được thể hiện ở một người phương Tây, nói về “lực lượng cảnh sát hiện đại và cực kỳ hiệu quả, cộng thêm sự khai thác thông minh các hệ thống kiểm soát cộng đồng địa phương.” Peattie trong Myers và Peattie, biên soạn, The Japanese Colonial Empire, trang 27.

26. Sđd., trang 47.

27. Patel, “Rates of Industrial Growth” (Tốc độ tăng trưởng công nghiệp).

CHƯƠNG 26

1. Israel, The Dutch Republic, trang 850. Giống như người Nhật Bản, thích nhìn nhận lịch sử nước mình qua tác động thần thánh của thần phong (kamikaze), người Hà Lan và người Anh gắn thành công của cuộc xâm lăng vào một “cơn gió Tin Lành” - cơn gió mạnh từ phía đông đưa Armada xuyên qua Biển Bắc và khóa cứng hạm đội Anh ở sông Thames, nơi họ chỉ có thể ngồi nhìn kẻ thù đi qua - sđd., trang 851.

2. Wealth of Nations, quyển I, chương ix: “Of the Profits of Stock” (Về lợi nhuận của vốn).

3. Sđd., quyển I, chương viii: “Of the Wages of Labour” (Về tiền công lao động).

4. Trích trong Wallerstein, “Dutch Hegemony” (Bá quyền Hà Lan), trang 98. Sự chính xác rõ ràng như vậy vẫn phải được thẩm định lại, nhưng xu hướng tổng thể là không thể nhầm lẫn.

5. Vandenbroeke, “Regional Economy” (Kinh tế khu vực), trang 170, lập luận rằng những ngành công nghiệp có mức lương thấp này đặt ra một thách thức khủng khiếp đối với Anh, vốn đã thấy cú trả đũa trong cơ giới hóa; nhưng lập luận tương tự có thể được sử dụng để giải thích cho thất bại của Hà Lan: họ đã không cơ giới hóa.

6. Hầu hết những dòng trên lấy từ Israel, The Dutch Republic, các trang 998-1003. Xem thêm Wallerstein, “Dutch Hegemony.”

7. Israel, The Dutch Republic, trang 1011.

8. Về sự suy giảm sản lượng len của Venezia, xem Rapp, Industry and Economic Decline (Suy giảm kinh tế và công nghiệp), các trang 140-141, 148 và chú thích 24; và Sella, “Rise and Fall” (Trỗi dậy và sụp đổ). Chính sách thương mại dường như có tác dụng ngược đáng sợ. Về việc di chuyển vốn vào đất liền, xem Woolf, “Venice and the Terraferma” (Venice và đất liền). Cũng xem Ciriacono, “The Venetian Economy” và “Venise et la Vénétie.”

9. Xem thêm van Zanden, “The Dutch Economy in the Very Long Run” (Nền kinh tế Hà Lan trong thời gian rất dài).

10. Xem thêm Mokyr, Industrialization in the Low Countries, so sánh tiền lương với Bỉ. Nhưng tiền lương của người Hà Lan, dù cao hơn Bỉ ở khu vực dọc theo bờ biển, cũng chỉ thấp ngang vùng phía trong và tổng thể thấp hơn so với Anh, chẳng hạn thế. Griffiths, Industrial Retardation (Chậm phát triển công nghiệp), các trang 3, 62-65, cho rằng nguyên nhân của độ trễ Hà Lan phải được tìm ở chỗ khác; rằng Bỉ sau đó đã có một cơ sở công nghiệp mạnh và có thể hiện đại hóa dễ dàng hơn. Nước này có nguồn tài nguyên than tốt, một nền sản xuất bông và len được cơ giới hóa sớm, một truyền thống lâu đời mà mạnh mẽ về luyện kim, và sự khởi đầu của việc chế tạo máy ở Liégeois. Hà Lan vốn rất mạnh về công nghiệp, nhưng sau một thế kỷ suy giảm, đã gặp khó khăn khi bắt đầu.

11. Mokyr, Lever of Riches, trang 260, lưu ý sự kiên trì của người Luddite phản đối máy kéo sợi bông ở Hà Lan.

12. H. J. Koenen, Voorlezingen over de geschiedenis der nijverheid in Nederland (Về lịch sử nền công nghiệp ở Hà Lan) (Haarlem, 1956), trang 140, dẫn trong Griffiths, Industrial Retardation, trang 41.

13. Peter W. Klein, Traditionele ondememers en economische groei in Nederland, 1850-1914 (Doanh nhân truyền thống và tăng trưởng kinh tế ở Hà Lan, giai đoạn 1850-1914) (Haarlem, 1966), trang 3, dẫn trong Griffiths, Industrial Retardation, trang 42.

14. Griffiths, Industrial Retardation, trang 121.

15. Về giai đoạn sau này, xem thêm Pollard, Peaceful Conquest, các trang 237-238. Cuộc tiến quân thầm lặng của Hà Lan vào thế giới công nghiệp hiện đại được phản ánh trong sự thờ ơ chung của lịch sử kinh tế. Đất nước này hầu như không lên nổi sân khấu.

16. Trích từ một ấn bản năm 1693 ở Chaudhuri, The Trading World of Asia, trang 5.

17. Về sự nhạy cảm của Pháp, xem Ratcliffe, “Great Britain and Tariff Reform” (Anh và cải cách thuế quan), trang 102.

18. Về đồng hồ và sản xuất của Mỹ, xem Landes, Revolution in Time, các trang 310-313. Về vũ khí, Smith, Harpers Ferry Armory and the New Technology (Kho vũ khí Harpers Ferry và công nghệ mới); Uselding, “Technical Progress at the Springfield Armory” (Tiến bộ kỹ thuật tại kho vũ khí Springfield).

19. Về tiếng gọi báo động này, xem Rosenberg, American System of Manufactures.

20. Supple, “Fear of Failing” (Nỗi sợ thất bại). Phần này chủ yếu tái hiện những suy nghĩ và thái độ của Clapham về chủ đề đó, như đã được trình bày trong Economic History of Modem Britain (Lịch sử kinh tế Anh hiện đại) của ông, quyển III (1938), chương 3: “The Course of Industrial Change” (Tiến trình thay đổi công nghiệp).

21. Xem thêm Tomlinson, “Inventing ‘Decline’” (Phát minh ra ‘suy tàn'); cũng xem Supple, “Fear of Failing,” các trang 442-413.

22. Supple, trang 444, nói về “những hậu quả tâm lý và chính trị đáng lo ngại.”

23. Supple, trang 444, chú thích 9, trích W. A. P. Manser, Britain in the Balance (Anh trong thế cân bằng) (1971), trang 179.

24. Xem Clapham, Economic History, quyển II, trang 113, viết hồi năm 1932 ảm đạm về cuộc khủng hoảng thương mại năm 1885: “Phong trào cơ khí và công nghiệp cuối cùng đã trở thành quốc tế, và có rất ít đại diện đi trước… Động cơ lạnh lùng làm việc cho tất cả. Độc quyền công nghiệp cơ khí hoặc khoa học tồn tại rất ngắn ngủi.” Clapham không biết từ “hội tụ,” nhưng ông hiểu hiện tượng này. Cũng trong sđd., quyển III, trang 122: “Một nửa lục địa có khả năng qua thời gian có thêm nhiều than và làm ra nhiều thép hơn cả một hòn đảo nhỏ…” Kiêu ngạo sẽ thất bại!

25. Về vận may giữa những người giàu có, Clapham, sđd., quyển III, trang 554; McCloskey, If You’re So Smart (Nếu bạn rất thông minh), trang 48; Supple, “Fear of Failing,” trang 443: “… sự khác biệt giữa Anh với các xã hội tiên tiến khác là ít hơn nhiều (và ít quan trọng hơn nhiều) sự khác biệt giữa các nước tiên tiến với kém phát triển hơn.” McCloskey thực sự phẫn nộ khi những người may mắn phàn nàn rằng họ đang bị mất chỗ đứng vào tay những người giàu có khác: “tốt nhất là cảm giác vô vị trong một thế giới của các bi kịch thực sự…; tệ nhất… tính ích kỷ vô đạo đức, các sự vớ vẩn mang tính dân tộc chủ nghĩa…” Đó là rắc rối với con người: họ nghĩ đầu tiên đến Number One (số một). Họ cũng nghĩ rằng đầu tiên thì tốt hơn là thứ hai hoặc thứ 14.

26. Trích trong Burn, Age of Equipoise (Thời đại cân bằng), trang 64.

27. W. S. Jevons, Methods of Social Reform (Các phương pháp cải cách xã hội) (London: Macmillan, 1883), các trang 181-182, trích trong Supple, “Official Economic Inquiry” (Điều tra kinh tế chính thức), trang 325.

28. Đây là McCloskey, mang đến cho đồng hương sự an ủi nhạt nhẽo: “Người Mỹ đâm ra khá hơn khi Nhật Bản ‘đánh bại’ họ về chế tạo ô tô, vì khi đó họ sẽ làm những việc họ có khả năng làm tương đối tốt - ngân hàng, hoặc có thể nói là trồng đậu nành - và để cho người Nhật Bản sản xuất ô tô hoặc đồ điện tử tiêu dùng.” McCloskey, “1066 and a Wave of Gadgets” (1066 và một loạt bộ phận cải tiến), trong McCloskey và Dormois, biên soạn, “British Industrial ‘Decline,’” (‘Suy giảm’ công nghiệp Anh), trang 21.

29. McCloskey, Econ. Hist. Rev (Kinh tế lịch sử hiệu đính) tái bản lần hai, quyển 3 (1970).

30. Xem Wilson, British Business History (Lịch sử kinh doanh của Anh), các trang 90-93. Có thể mong đợi các nhà phân phối mâu thuẫn này sắp xếp mọi thứ đâu ra đấy và tập trung vào những thương hiệu có lợi nhuận hơn. Hoặc các nhà sản xuất thiết lập mạng lưới bán hàng và dịch vụ của riêng họ, như đã diễn ra ở Mỹ và sau đó ở Nhật Bản.

31. Peter H. Lindert và Keith Trace trong McCloskey, biên soạn, Essays on a Mature Economy (Các bài luận về một nền kinh tế trưởng thành), trang 242.

32. Wilson, “Economy and Society” (Kinh tế và xã hội), các trang 185, 190, trích trong Dintenfass, “Converging Accounts” (Các tài khoản hội tụ), trang 19.

33. Các trích dẫn lấy từ Dintenfass, “Converging Accounts,” trang 22. Những người lạc quan đã bác bỏ như nhau trước lời khai của doanh nghiệp về hiệu suất kém. Xem Edgerton, “Science and Technology in British Business History” (Khoa học và công nghệ trong lịch sử kinh doanh của Anh) và Science, Technology (Khoa học, công nghệ), trang 11. Đối với cái nhìn bi quan dựa trên lịch sử kinh doanh, Coleman và MacLeod, “Attitudes to New Techniques” (Thái độ với kỹ thuật mới).

34. Floud, “Britain” (Nước Anh), trong Floud và McCloskey, biên soạn, “Economic History,” xuất bản lần một, quyển II, trang 23.

35. McCloskey, “International Differences in Productivity?” (Sự khác biệt quốc tế về năng suất?) trong McCloskey, biên soạn, Essays on a Mature Economy, các trang 286-287.

36. Habakkuk, American and British Technology (Công nghệ Mỹ và Anh), trang 212.

37. Xem thêm Clapham, Economic History, quyển III, trang 131.

38. Davenport-Hines và Jones, biên soạn, British Business in Asia (Doanh nghiệp Anh ở châu Á), trang 21. Có thể có quan sát tương tự về sản xuất thép của Anh. Các nhà sản xuất của Anh đã có mọi ưu đãi và lợi thế ở thị trường Ấn Độ nhưng vẫn ngày càng bị mất chỗ: 8.000 bảng cho thép Bỉ năm 1885/1886 so với 98.000 bảng cho thép Anh; 280.000 bảng cho thép Bỉ vào năm 1895/1896 so với 274.000 bảng cho thép Anh - và điều này xảy ra bất chấp danh tiếng của thép Anh cao hơn. Saul, Studies in British Overseas Trade (Nghiên cứu về ngoại thương của Anh), trang 199.

39. Charles Wilson, “Economy and Society,” trong Payne, “Industrial Entrepreneurship” (Tinh thần doanh nhân công nghiệp), trang 208.

40. James Foreman-Peck, “The Balance of Technological Transfers 1870-1914” (Sự cân bằng trong chuyển giao công nghệ, giai đoạn 1870-1914), trong McCloskey và Dormois, biên soạn, “British Industrial ‘Decline,’” trang 11, bác bỏ sự thua lỗ “chỉ là một mô hình chuyên môn hóa quốc tế kiểu khác.” Pollard, Britain’s Prime (Thời rực rỡ của Anh), chương 3, coi thuốc nhuộm chỉ là thứ vụn vặt.

41. Friswell và Levinstein trích trong Haber, Chemical Industry, trang 168. (Đây chỉ là loại bằng chứng mà những người lạc quan thấy khó xử, vì vậy họ gạt nó đi như là sự tư lợi.) Những người Do Thái nổi tiếng nhất trong ngành hóa chất của Anh là các cổ đông quản lý ở Brunner, Mond & Co., công ty hàng đầu về sản xuất kiềm. Họ mang đến quy trình Solvay, không ảnh hưởng đến công nghệ lỗi thời của các ngành công nghiệp còn lại - trừ phi muốn khuyến khích chúng ẩn mình sau những thỏa thuận về hạn chế thương mại. Brunner, Mond đã đi theo hướng đó và thu được tiền thuê độc quyền.

42. Rubinstein, Capitalism, Culture and Decline (Chủ nghĩa tư bản, văn hóa và suy thoái), các trang 94-96, nói nhiều về đóng góp của Anh trong khoa học thuần túy, được công nhận qua tỉ lệ giải Nobel bất cân xứng. Nhưng ông nói rất ít về các ứng dụng, trừ việc đồng ý rằng hầu hết các ứng dụng ấy “thường, và giờ thì liên tục” được các nước khác sử dụng. Về ngành công nghiệp điện, nơi mà kỹ thuật rõ ràng rất quan trọng, xem Byatt, British Electrical Industry (Ngành công nghiệp điện của Anh), các trang 188-190: “Doanh nhân Anh không giỏi lắm trong việc sử dụng kỹ sư của mình.” Để có cái nhìn chuẩn hơn về giáo dục khoa học và kỹ thuật của Anh, xem Edgerton, Science, Technology, đặc biệt là chương 5.

43. Xem, trong các tác phẩm, Landes, The Unbound Prometheus (Prometheus được cởi trói), chương 5; và Wiener, English Culture and the Decline of the Industrial spirit (Văn hóa Anh và sự sụt giảm tinh thần công nghiệp). Ngoài ra qua một nhận xét của Habakkuk, American and British (Mỹ và Anh), trang 212: “Sự lựa chọn nghề nghiệp của một người Anh, sự thật là bị ảnh hưởng rất nhiều bởi truyền thống, tục lệ và quán tính, và không nghi ngờ gì là ở Anh có khuynh hướng lái tài năng ra khỏi kinh doanh sang các ngành nghề khác.” Mặt khác, xem Dintenfass, Decline (Suy thoái), các trang 61-64.

44. Xem thêm Livingston, “Gentleman, Theory of the.” Sự bồi đắp tính ưu việt về vật chất cũng thể hiện trong hồi ký của du khách Anh khi đến Mỹ. Trong khi ở thế kỷ 18, Anh là đối tượng của sự chỉ trích hay ngưỡng mộ vì tính di động xã hội và thành công vật chất, thì vào thế kỷ 19 Mỹ đã thể hiện các đức tính và thói tật này, trở thành đối tượng khinh miệt và chiếu cố của cánh hợm mình cũng như đám săn tìm sự giàu có.

45. Abramovitz và David, “Convergence and Deferred Catch-up,” các trang 26-27. 16 nước tiên tiến được nhóm lại để so sánh có 12 nước dẫn đầu châu Âu: Áo, Bỉ, Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Phần Lan,* Đức, Italia, Hà Lan, Na Uy, Thụy Điển, Thụy Sĩ, cộng với Vương quốc Anh; cộng với Úc, Canada, và Nhật Bản.

•

Có lẽ có sự nhầm lẫn ở đây, khi Phần Lan được liệt kê hai lần. (BT)

46. Sđd., trang 27, Bảng 1.

47. Xem Steven A. Holmes, “Income Disparity between Poorest and Richest Rises” (Chênh lệch thu nhập giữa tăng trưởng của các nước nghèo nhất và giàu nhất), N.Y. Times, 20/6/1996, trang A-1. Xem thêm Keith Bradsher, “More Evidence: Rich Get Richer” (Thêm bằng chứng: Người giàu càng giàu), sđd., 22/6/1996, trang A-31. Paul Krugman, Pop Internationalism (Chủ nghĩa quốc tế đại chúng), đang giảm dần sự phản đối của ông với những ai cho rằng sự rút lui của Mỹ có liên quan đến sự tiến bộ của các đối thủ cạnh tranh quốc tế. Song, tôi thấy có một sự tương đồng với các trường hợp mất quyền lãnh đạo trước đó.

48. Robert Samuelson, “Is There a Savings Gap?” (Có khoảng cách về tiết kiệm không?), Newsweek, 17/6/1996, trang 56, trích một nghiên cứu của McKinsey Global Institute.

49. Lewchuk, American Technology (Công nghệ Mỹ), trang 117.

50. Trích sđd., trang 117. Trong ba nhà sản xuất hàng đầu vào những năm trước chiến tranh, chỉ có Anh là giảm đáng kể nhu cầu về nhà ở. Pháp vận chuyển hơn một nửa sản lượng của mình ra nước ngoài và là nước xuất khẩu hàng đầu trên thế giới.

51. Sđd., các trang 171-172.

52. Về nghiên cứu tình huống trong quản lý rối loạn chức năng, trở lại những năm tháng chiến tranh, xem Church, “Deconstructing Nuffield” (Giải ma Nuffield). Về sở thích giải trí, Church ghi lại (trang 572) các chuyến đi thường niên kéo dài hàng tháng của Nuffield đến Úc, trên một chiếc thuyền đi chậm được trang bị đầy đủ để chơi ném vòng trên boong.

53. Pollard, Development of the British Economy (Sự phát triển của nền kinh tế Anh), các trang 242-243.

54. Xem thêm Channon, Strategy and Structure (Chiến lược và cấu trúc), trang 109: "… chiến lược của họ không có vẻ hứa hẹn đối với sự phát triển lâu dài của ngành công nghiệp ô tô Anh.”

55. Church, “Deconstructing Nuffield,” trang 578, chú thích 127.

56. Pollard, Development of the British Economy, trang 400.

57. Church, Rise and Decline (Tăng trưởng và suy thoái), các trang 77, 104, 115, và nhiều trang khác; và “Effects of American Multinationals” (Tác động của các công ty đa quốc gia Mỹ).

58. Pollard, Development of the British Economy, trang 401.

CHƯƠNG 27

1. Kindleberger, Financial History (Lịch sử tài chính), trang 407: “Tôi coi cải cách tiền tệ của Đức năm 1948 là một trong những kỳ tích vĩ đại về kỹ thuật xã hội của mọi thời đại.”

2. Vào những ngày cuối cùng, xem Toland, The Rising Sun (Mặt trời mọc).

3. Về những cuộc gặp gỡ có tính nghi thức này, xem thêm Halberstam, The Reckoning (Ngày phán xét), trang 310.

4. Tôi lấy cụm từ “thành bang toàn cầu” từ Murray và Perera, Singapore.

5. “A Survey of Multinationals” (Cuộc khảo sát các công ty đa quốc gia), The Economist, 24/6/1995, trang 4.

6. M. Richardson, “Malaysia Readies a Crackdown on Illegal Workers” (Malaysia sẵn sàng thẳng tay đàn áp người lao động bất hợp pháp), Int. Herald-Tribune, 7/10/1996, trang 4.

7. Về Đông Dương, xem thêm Murray, The Development of Capitalism, trang 619, chú thích 345. Ông dẫn René Dubreuil, De la condition des Chinois et de leur rôle économique en Indochine (Tình hình người Trung Hoa và vai trò kinh tế của họ ở Đông Dương) (Bar-sur Seine, 1910), trang 71: “Khi chính quyền Pháp được thiết lập ở Nam Kỳ, đã phát hiện ra rằng người Trung Hoa… là trợ thủ vô giá trong việc thực hiện thuộc địa hóa… Để khiến… [người Việt] thay đổi thói quen và ý chí của mình, để giáo dục họ trong lĩnh vực thương mại và khiến họ đem của cải cất giữ ra để duy trì bộ máy hành chính của chúng ta, chúng ta cần một trung gian sống cạnh họ, nói ngôn ngữ của họ và kết hôn với phụ nữ dân tộc họ. Trung gian đó là người Trung Hoa. Người Trung Hoa linh hoạt, khéo léo, không thành kiến, và thích tiền.”

8. Pan, Sons of the Yellow Emperor (Con trai của Hoàng đế), trang 247; về việc này có khá nhiều, xem chương 13: “Cultural and National Identities” (Bản sắc văn hóa và quốc gia).

9. Ohmae, End of the Nation State (Kết thúc của quốc gia dân tộc), trang 179. Về rắc rối mới ở Indonesia, xem: Int. Herald Tribune, 11-12/1/1997, trang 1.

10. Những con số này và trước đó lấy từ Rohwer, Asia Rising (Châu Á trỗi dậy), các trang 228-229.

11. Xem Naisbitt, Megatrends Asia (Các xu thế lớn của châu Á), trang 17: “Người Trung Hoa đang đến. Châu Á và phần lớn thế giới ngày nay đang chuyển từ Nhật Bản thống trị sang Trung Quốc chèo lái.” Nếu Naisbitt đúng, thì thời kỳ dẫn đầu của Nhật Bản sẽ là một trong những thời kỳ ngắn nhất của lịch sử. Nhưng điều gì sẽ xảy ra sau đó? Lãnh đạo ở đâu trong một thế giới doanh nghiệp toàn cầu?

12. Achavanuntakul, “Effects of Government Policies” (Ảnh hưởng của các chính sách chính phủ), trang 9. Theo Ngân hàng Thế giới, lạm phát tăng 9,2% từ năm 1970 đến 1980, 4,2% từ năm 1980 đến 1992.

13. Về toàn bộ việc này, xem Thomas L. Friedman, “Bangkok Bogs Down (Bangkok sa lầy), N. Y. Times, 20/3/1996, trang A-19; và Kaplan, Ends of the Earth (Kết thúc của Trái đất), các trang 380-382. Vấn đề càng trầm trọng hơn do việc sử dụng nhiên liệu than ngày càng tăng và rộng rãi, phần lớn là than non - loại tệ nhất. Về xe mô tô: Int. Herald-Tribune, 9/1/1997, trang 2.

14. Về sự đa dạng của Model T, xem Flink, “Unplanned Obsolescence" (Sự lỗi thời không được dự kiến).

15. Cusumano, Japanese Automobile Industry (Công nghiệp ô tô Nhật Bản), trang 7.

16. Tôi lấy đoạn này từ Cusumano, các trang 18-19. Ông lưu ý rằng cho dù ở một vài nơi có thể có hạn chế, nhưng Ngân hàng Nhật Bản, Ngân hàng Phát triển Nhật Bản, và Ngân hàng Công nghiệp Nhật Bản đã cho vay những khoản tiền lớn để giữ Nissan, Toyota, và Isuzu không bị phá sản vào cuối những năm 1940. Giả như MITI đã không thắng trong cuộc tranh luận, ông viết, “thì lịch sử Nhật Bản (và thế giới) sau chiến tranh hẳn sẽ khác biệt đáng kể” (trang 19).

17. Những con số này lấy từ Cusumano, các trang 4-5.

18. Nguồn tốt nhất và dễ đọc nhất ở đây là The Reckoning của Halberstam. Quên các nhà kinh tế học và sử gia kinh tế đi. Halberstam hiểu về công nghiệp, mà thậm chí ông càng hiểu người trong cuộc hơn. Xem thêm, tương tự, Lacey, Ford.

19. Từ Womack và cộng sự, The Machine That Changed the World (Máy móc đã làm thế giới thay đổi), trang 118.

20. Friedman, “Beyond the Age of Ford” (Sau thời đại của Ford). Xem thêm Piore và Sabel, The Second Industrial Divide (Sự phân chia công nghiệp lần thứ hai).

21. Về sự khác biệt giữa quy mô và tính linh hoạt, xem Landes, “Piccolo e bello. Ma e bello dawéro?“ (Nhỏ và đẹp. Nhưng nó có đẹp không?)

22. Dertouzos và cộng sự, Made in America (Sản xuất tại Mỹ), trang 180. Các chiến lược kỹ thuật của Nhật Bản không đồng nhất trong mỗi công ty. Chẳng hạn, Nissan và Toyota cho thấy những khác biệt đáng kể - trước đây gần gũi hơn với mô hình của Mỹ; sau này thì áp dụng các phương thức linh hoạt hơn. Xem thêm Cusumano, Japanese Automobile Industry.

23. Abernathy và Clark, trang 36, nói về “sự song song lôi cuốn nhưng cuối cùng vẫn tương phản sắc nét.” Xem thêm Cusumano, Japanese Automobile Industry, chương 5, về hệ thống sản xuất của Toyota và sự nghiệp phi thường của Taiichi Ohno, người đã đến với ô tô từ công ty mẹ (khung dệt tự động Toyoda), nhìn mọi thứ mới mẻ, và chuyển đổi đặc tính của sản xuất hàng loạt.

24. Halberstam, The Reckoning, các trang 43, 50.

25. Xem thêm Womack và cộng sự, The Machine That Changed the World, trang 109, về Honda Accord.

26. Xem Johnson, Japan (Nhật Bản), trang 31.

27. Về phần lớn việc này, xem Tabb, The Postwar Japanese System (Hệ thống Nhật Bản sau chiến tranh), trang 160.

28. Xem thêm Keith Bradsher, “Cost-Cutting Strategy” (Chiến lược cắt giảm chi phí), N. T. Times, 17/3/1996, trang A-1, về những ưu điểm và khuyết điểm của cuộc đình công tại Dayton, Ohio, nhà máy phanh của General Motors.

29. Xem thêm Stopford và Strange, Rival States (Những quốc gia đối thủ), các trang 84-85.

30. N. Y. Times, 13/5/ 1983, trang D-3.

31. Holusha, “Detroit’s New Labor Strategy” (Chiến lược lao động mới của Detroit).

32. Xem Keith Bradsher, “New Union Tactics” (Chiến thuật công đoàn mới), N.Y. Times, 10/3/1996, trang A-16.

CHƯƠNG 28

1. Xem thêm Ishac Diwan, “Hard Time for More Labor Economics” (Thời kỳ khó khăn đối với nền kinh tế dùng nhiều lao động), Forum (Bản tin của Diễn đàn Nghiên cứu kinh tế các nước Ả-rập, Iran & Thổ Nhĩ Kỳ), 2, 2 (tháng 7-8/1995), 1-3; và N. Fergany, “Unemployment in Arab Countries: The Menace Swept Under the Rug” (Thất nghiệp ở các nước Ả-rập: Hiểm họa bị che giấu), sđd., các trang 4-5.

2. Bulmer-Thomas, Economic History of Latin America (Lịch sử kinh tế của châu Mỹ La-tinh), trang 278.

3. Chương trình Kiểm soát ma túy quốc tế của Liên Hợp Quốc, trong Báo cáo về ma túy thế giới đầu tiên, ước tính thương mại các loại thuốc bất hợp pháp ở mức 400 tỉ đô-la - khoảng 8% tổng thương mại thế giới. Ước tính khoảng 28 đến 53% doanh thu xuất khẩu của Bolivia đến từ ma túy; khoảng 6% GDP của Colombia - Financial Times, 26/6/1997, trang 4. Đoán tất cả xem.

4. Để có cái nhìn sâu sắc về nền kinh tế thần kỳ của các nước xã hội chủ nghĩa, trong trường hợp này là Cộng hòa Dân chủ Đức, xem Merkel và Mühlberg, biên soạn, Wunderwirtschaft (Nền kinh tế kỳ diệu).

5. Feshbach và Friendly, Ecocide in the USSR (Hủy diệt sinh thái ở Liên Xô), chương 4; Kaplan, Ends of the Earth, trang 277; David Filipov, “A Sea Dies, Mile by Mile” (Một đại dương chết trên từng hải lý), Boston Globe, 23/3/1997, trang A-1.

6. Filipov, “In Chernobyl Soil, Fatalism Thrives” (Trên đất Chernobyl, mặc cho định mệnh), Boston Globe, 21/4/1996, trang 17.

7. Xem thêm Josephson, “’Projects of the Century’” (‘Các dự án thế kỷ’), trang 546 và nhiều trang khác.

8. Shcherbak, “Ten Years of the Chernobyl Era” (Mười năm của thời đại Chernobyl), trang 44. Xem thêm Marples, Social Impact (Tác động xã hội); Medvedev, Truth About Chernobyl (Sự thật về Chernobyl); Michael Specter, "10 Years Later, Through Fear, Chernobyl Still Kills in Belarus” (10 năm sau, nỗi sợ hãi đã qua, Chernobyl vẫn giết người ở Belarus), N. Y. Times, 31/3/1996, trang A-1.

9. Davidson, Black Mans Burden (Gánh nặng của người da đen), trang 216.

10. Ngân hàng Thế giới, Adjustment in Africa (Điều chỉnh ở châu Phi), trang 17. Xem thêm Bank’s World Development Report 1997: The State in a Changing World (Báo cáo phát triển thế giới năm 1997 của ngân hàng: Nhà nước trong một thế giới đang thay đổi). Một khó khăn với số liệu này là biên độ lỗi rất lớn. Một mặt, giới chức châu Phi vẽ ra các số liệu khi cần thiết. Mặt khác, tất cả các hoạt động kinh tế song song đều thoát khỏi việc đo đếm. Những chênh lệch này liệu có dàn đều ra?

11. Kamarck, Economics of African Development (Các nền kinh tế phát triển ở châu Phi), trang 17.

12. H. J. Spiro, Politics in Africa (Chính trị ở châu Phi), trích trong Kamarck, Economics, trang 48.

13. Davidson, The Black Mans Burden, trang 197.

14. Về toàn bộ việc này, xem Platteau, “Food Crisis in Africa” (Khủng hoảng lương thực ở châu Phi.)

15. Sđd., trang 451.

16. Một số người hoan nghênh sự đô thị hóa sớm này như là nền tảng của hiện đại, dân chủ, và doanh nghiệp kinh doanh. Xem thêm A. Frachon, “L’Afrique n'est plus rurale” (Châu Phi không còn nông thôn), Le Monde, 10-11/11/1996.

17. Xem thêm Dasgupta, “Population, Poverty, and the Local Environment” (Dân số, nghèo đói, và môi trường bản địa).

18. J. C. McKinley, Jr., “Anguish of Rwanda Echoed in a Baby’s Cry” (Nỗi thống khổ của Rwanda vang lên trong tiếng khóc của một em bé), N. Y Times, 21/2/1996, trang A-8. Xem thêm Howard W. French, “Migrant Workers Take AIDS Risk Home to Niger” (Người lao động di cư mang nguy cơ AIDS về Niger quê nhà), N.Y Times, 8/2/1996, trang A-3.

19. Havinden và Meredith, biên soạn, Colonialism and Development (Chủ nghĩa thực dân và phát triển), trang 276.

20. sđd., trang 278.

21. Tôi lấy từ ghi chép của Evelyn Waugh, Tourist in Africa (Du khách ở châu Phi), trang 98.

22. Sđd., trang 99.

23. Roberts, “The Coercion of Free Markets” (Sự ép buộc của thị trường tự do), trang 224; xem thêm Davidson, Black Man’s Burden, trang 217.

24. Một đội trưởng cảnh sát được đào tạo và di chuyển ở Mali, trích trong Biddlecombe, French Lessons (Bài học tiếng Pháp), trang 247.

25. George B. N. Ayittey, “The U.N.’s Shameful Record in Africa” (Hồ sơ đáng xấu hổ của Liên Hợp Quốc ở châu Phi), Wall St., 26/7/1996, trang A-12.

26. Theo Ayittey, Liên Hợp Quốc ước tính rằng khoảng 200 tỉ đô-la đã được chuyển từ châu Phi đến các ngân hàng nước ngoài riêng trong năm 1991 - bằng 90% GDP của khu vực châu Phi cận Sahara. Sđd.

27. H. W. French, “Personal Rivals Fight to Finish in War in Zaire” (Các đối thủ cá nhân chiến đấu để kết thúc chiến tranh tại Zaire), N. Y. Times, 6/4/1997.

28. Barbara Crossette, “U.N., World Bank and IMF Join $25 Billion Drive for Africa” (Liên Hợp Quốc, Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế cùng vận động 25 tỉ đô-la cho châu Phi), N.Y. Times, 17/3/1996, trang A-6. Tờ African Observer (Quan sát viên châu Phi) đặt ở New York đã lên án kế hoạch này như là một trò đố chữ, được Boutros Boutros-Ghali dựng lên bằng cách thúc đẩy chiến dịch vận động gia hạn nhiệm kỳ tổng thư ký Liên Hợp Quốc (nếu vậy, nó đã chẳng ích gì) - Ayittey, “U.N.’s Shameful Record.”

29. N.Y. Times, 17/3/1996, trang A-6.

30. Những dữ liệu này từ Ngân hàng Thế giới, World Development Report 1994 (Báo cáo phát triển thế giới năm 1994).

31. Tính đến năm 1993. Field, Inside the Arab World (Bên trong thế giới Ả-rập), trang 135, lưu ý rằng số tiền này khớp với nợ nước ngoài của quốc gia tính đến thời điểm đó, để mọi người có thể mơ ước không nợ nần gì. Giá như họ có thể đặt tay lên số tiền đó.

32. Về điều này, xem Abdelaziz, “Une économic paralysée” (Một nền kinh tế tê liệt).

33. Field, Inside the Arab World, trang 134.

34. Fisk, “Sept journées ordinaires,” trang 7.

35. Cardoso và Faletto, Dependency and Development, trang 216. Nói cho công bằng thì đọc văn bản này bằng tiếng Tây Ban Nha chắc tốt hơn.

36. Matt Moffett, “Foreign Investors Help Brazil’s Leader Tame Its Raging Inflation” (Các nhà đầu tư nước ngoài giúp lãnh đạo Brazil chế ngự lạm phát hoành hành), Wall St. J., 15/12/1995, trang A-1.

37. Sđd. Trên giả định rằng các trích dẫn là bản dịch, tôi đã tự ý thay đổi ngôn từ một chút mà không làm thay đổi nghĩa.

38. Sebastian Edwars, “Why Brazil Is Not Mexico-Yet” (Tại sao Brazil chưa phải là Mexico), Wall St.J., 26/7/1996, trang A-13.

CHƯƠNG 29

1. Về mặt tiêu cực và “quá mức” của công nghệ, xem Salomon, Le destin technologique (Vận mệnh công nghệ).

2. Xem Holton, Einstein, History (Einstein, lịch sử).

3. Islamoğlu-Inan, “Introduction” (Lời giới thiệu), trang 222. Trong một chuyến du ngoạn thông minh dí dỏm về chủ đề này, Khoo Khay Jin cho rằng trong các nguồn gốc của khủng hoảng lương tâm ở phương Tây ưu việt này, có “sự sụp đổ của dự án xã hội chủ nghĩa trong tư tưởng và hiện thực.” H-World @ h-net.msu.edu, 31/10/1996.

4. Xem Tavakoli-Targhi, “Orientalism’s Genesis Amnesia” (Sự mất trí nhớ về nguồn cội của Đông phương học).

5. Islamoğlu-Inan, “Introduction,” trang 229.

6. Xem thêm Hall, “A Theory of the Rise of the West” (Lý thuyết về sự trỗi dậy của phương Tây), trang 231.

7. Về sự gia tăng của thứ mà Ferdinand Mount gọi là sách “Tận thế,” xem bình luận của ông trong “No End in Sight” (Không có dấu hiệu tận thế), TLS, 3/5/1996, trang 30. ông viết: “Một điều phổ biến với mấy thứ tạp âm toàn những lời tiên tri và dự đoán này: không chịu dừng lại và suy ngẫm, kể cả trong việc thể hiện sự quan tâm tới bất kỳ lập luận nào của đối thủ hay bất kỳ nhược điểm nào của chính mình.”

8. B. Biggs, chủ tịch, Morgan Stanley Asset Management, trích ở Kaplan, Ends of the Earth, trang 297.

9. Xem thêm Dasgupta, “Natural Resources.” Nó nói về giai đoạn thứ ba, “Age of Substitutability” (Thời đại của sự thay thế): “Trong Thời đại cuối cùng này, các hoạt động kinh tế sẽ dựa hoàn toàn vào nguyên liệu hầu như không cạn kiệt, với mức tiêu hao tương đối ít trong mức sống” (trang 1128).

10. Xem thêm Edward A. Gargan, “A Year from Chinese Rule, Dread Grows in Hong Kong” (Một năm dưới quyền Trung Quốc, lo ngại gia tăng ở Hong Kong), N.Y. Times, 1/7/1996, trang A-1; và Peter Stein, “China Is Slow to Handle Issues on Hong Kong” (Trung Quốc chậm xử lý các vấn đề tại Hong Kong), Wall St. J., trang B7D.

11. So sánh biện pháp phòng ngừa của các công ty Nga, thành lập trụ sở tại đảo Cyprus để tránh xa tội phạm và những rắc rối tiềm ẩn ở quê nhà. Mark M. Nelson, “Economic Fugitives” (Những kẻ đào tẩu kinh tế), Wall St. 9/5/1996, trang 1.

12. Krugman, Pop Internationalism, trang 70.

13. Wealth of Nations, quyển II, chương 3.

14. N.Y. Times, 19/6/1996, trang D-5: “Moulinex [nhà sản xuất đồ gia dụng của Pháp] đang chuyển sang sản xuất ở Mexico. Không phải tất cả: bốn trong 11 nhà máy, 2.600 trên 11.300 việc làm. Công ty đã lỗ 702 triệu franc cho năm tài chính kết thúc ngày 31/3, sau khi thua lỗ 213 triệu một năm trước đó.

15. Pop Internationalism, trang 50.

16. Xem sđd., các trang 112-113, nói rằng ngay cả một “chính sách thương mại chiến lược” thành công sẽ cộng thêm không quá 1/15 của 1% vào thu nhập quốc gia của Mỹ. Điều này đã đặt chính sách ấy “như một vấn đề ngang với chính sách giá cả cho người chăn nuôi và thợ mỏ hoạt động trên đất liên bang.” Tôi không đồng ý. Trong chừng mực chính phủ có thể thúc đẩy khả năng cạnh tranh, thì nó nên làm, vì trên nguyên tắc thì kiến thức và hiệu suất lao động lan truyền nhanh hơn. Và trong khi chính phủ đang cho thuê đất liên bang với giá trị thị trường thấp hơn, thì nó nên dừng lại, theo nguyên tắc thì việc tìm kiếm địa tô thành công là một thói quen xấu và cũng dễ lây lan. Lập luận thực sự duy nhất chống lại sự can thiệp của chính phủ là nó thường làm hỏng việc. Và điều đó cũng dễ lây lan.

17. Xem thêm Uchitelle, “Like Oil and Water” (Như dầu và nước). Bài viết này là một sự so sánh về kinh tế - nội dung và thái độ - của Lester Thurow và Paul Krugman.

18. Trong các đóng góp gần đây hơn có mấy bài luận của Krugman, Pop Internationalism, lên án chủ nghĩa bảo hộ và những nỗ lực khác nhằm quản lý thương mại. Krugman đặc biệt nghiêm túc đối với các đối thủ trí thức của mình, xác định “chủ nghĩa quốc tế đại chúng” là “lối hùng biện liến thoắng để lôi cuốn những ai muốn ra vẻ tinh tế mà không muốn phải nghĩ nhiều.” Trích từ bài đánh giá của Charles Wolf, Jr., trong Wall St. J., 1/6/1996, trang A-12.

19. Đối với một cái nhìn hoài nghi về hiệu quả thị trường và một sự bảo vệ lợi thế can thiệp của chính phủ, xem Kuttner, Everything for Sale.

20. Xem le Masson, Faut-il encore aider? (Liệu chúng ta có nên giúp?), trang 145.