THÔNG TIN E-BOOK

— Tên sách —
Red Nile - Tiểu sử của dòng sông vĩ đại nhất thế giới — Nguyên tác —
Red Nile - A biography of the world's greatest river — Tác giả —
Robert Twigger — Dịch giả —
Bội Quỳnh & Thảo Trúc — Nhà xuất bản —
NXB Thế Giới — Đơn vị phát hành —
Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam (Omega Plus) — Số trang —
724 — Kích thước —
16 x 24 cm — Loại bìa —
Bìa cứng — Giá bìa —
399.000 đồng — Năm xuất bản —
Tháng 8/2021 — Nguồn sách —
Thư viện tỉnh Lâm Đồng — Tạo e-book —
PlanetVN — Ngày hoàn thành —
29/02/2024

VỀ TÁC GIẢ

Theo học Đại học Oxford và sau đó trải qua một năm huấn luyện võ thuật với Cảnh sát chống bạo động Tokyo. Ông đạt giải Newdigate về thơ, Somerset Maugham cho văn học và giải thưởng William Hill Sports Book of the Year. Bên cạnh viết sách, ông còn viết bài cho các tạp chí Esquire, Maxim, Daily Telegraph, và Financial Times. Ông sống ở cả Cairo và Anh Quốc.

NHẬN XÉT VỀ TÁC PHẨM

“Một tác phẩm đầy hấp dẫn và thú vị.” ― The Guardian (UK)

“Tiểu sử đầy tham vọng về sông Nile là một thành tựu bất ngờ của Robert Twigger… một câu chuyện sắc sảo muôn màu về dòng sông và vùng đất Twigger đã tỏ tường… bi ai lay động… thú vị khôn cùng… có lẽ đã trở thành kiệt tác.” ― The Sunday Times (UK)

“Twigger đã tìm thấy cho riêng mình một hình thức kể chuyện hiếm hoi giữa những phong cách du ký cùng thời: rõ ràng, điềm nhiên, tẩm ngẩm tầm ngầm, dí dỏm tinh quái và sự uyên bác đầy khiêm tốn.” ― Mail on Sunday (UK)

“Một kẻ liều lĩnh đầy thành ý với chất xám từ bộ não và mọi thứ vượt lên quy chuẩn.” ― Andrew Martin, Daily Telegraph (UK)

LỜI GIỚI THIỆU

Tôi tin rằng, Robert Twigger là một người hạnh phúc. Tác giả của cuốn sách Red Nile: Tiểu sử của dòng sông vĩ đại nhất thế giới được sống ở Ai Cập, nơi ông gắn bó bao năm của cuộc đời, bên dòng sông Nile mà ông yêu quý và gần như là tôn thờ, và đó chính là cảm hứng lớn lao để ông viết cuốn sách đặc biệt này. Sách rất dày, nhưng đọc vô cùng cuốn hút, không phải bởi tác giả đã viết rất duyên, mà còn vì con sông vĩ đại nhất thế giới ấy có biết bao nhiêu câu chuyện để kể, và khi độc giả đã ôm lấy cuốn sách rồi, sẽ không muốn buông xuống nữa, vì dường như họ đang thấy lịch sử các vùng đất, các dân tộc, các sự kiện kéo dài mấy nghìn năm như một thước phim quay chậm trước mặt họ.

Ở Palestrina, một thị trấn nhỏ cách thủ đô Roma của Italia hơn 30 kilômét, có một bức tranh tường rất lớn mà tôi đã từng ngây người đứng xem trong một lần đến đây, và vì rất tò mò khi biết cái nơi chắc chẳng có mấy khách du lịch đến tham quan, khi bản thân Roma đã là một thế giới quá lớn của các bảo tàng và danh thắng, lại có một bức tranh thế này. Rộng chừng sáu mét và cao tới bốn mét, đó là một bức tranh ghép mảnh (mosaic) đã có hơn hai nghìn năm tuổi và chủ đề chính của nó là sông Nile. Đấy không phải là một tấm bản đồ mà là một bức tranh mô tả cuộc sống của con người ở hai bên bờ của con sông dài nhất thế giới từ gần giữa châu Phi ra đến Địa Trung Hải.

Ai là tác giả của bức tranh rất lớn ấy? Các nhà sử học cho rằng, rất có thể người đã tạo ra chúng là một nghệ sĩ Hy Lạp từng sống ở Ai Cập khoảng năm 165 trước Công nguyên, và nó được coi là một trong những tác phẩm sớm nhất về Ai Cập được sáng tác trên lãnh thổ La Mã. Điều đó chỉ khẳng định một sự thật mà nhiều nhà nghiên cứu về Ai Cập và La Mã cùng thống nhất với nhau từ nhiều thập niên trước: không chỉ người Ai Cập và các dân tộc, các bộ lạc châu Phi khác bị ám ảnh bởi sông Nile và yêu con sông chảy qua vùng đất của mình trong hàng nghìn năm lịch sử, mà chính người La Mã cũng có một nguồn xúc cảm mạnh mẽ đối với dòng Nile và Ai Cập. Đấy là mảnh đất mà sau đó một thế kỷ, lần lượt Julius Caesar và Augustus chinh phục nó, sau khi đã chinh phục nữ hoàng Cleopatra.

Trên thực tế, nỗi đam mê về sông Nile và các nền văn minh châu Âu đã có từ trước đó nhiều thế kỷ, bởi một lý do rất địa lý: sông Nile đổ ra Địa Trung Hải, và vào thời kỳ ấy, Địa Trung Hải là trung tâm của thế giới Hy Lạp cổ đại, với những chủ thuyết, phát kiến, khai phá và tri thức, từ nhân văn cho đến vũ trụ. Tên của con sông được kết nối với châu Âu qua nhà thơ Hy Lạp Hesiod, sống trong khoảng giữa những năm 700 và 600 trước Công nguyên, khi Ai Cập và Hy Lạp cùng chia sẻ không gian sống Địa Trung Hải. Ông gọi con sông là Neilos, trong thần thoại Hy Lạp là một trong số ba nghìn thần sông, là con của thần đại dương Oceanus và Tethys, người vợ nhưng cũng là em gái mình. Neilos chính là vị thần cai quản sông Nile.

Nói dài dòng như thế một chút để thấy con sông dài nhất thế giới ấy đã là một nguồn cảm hứng lớn lao đối với nhiều dân tộc, nhiều kẻ đi xâm lược, nhiều nhà thám hiểm, nhiều nhà văn ở mọi thời đại. Kiến thức đầu tiên của tôi về sông Nile thực ra không phải bắt đầu từ lúc đứng trước bức tranh khảm Palestrina ấy, mà nhiều năm trước đó nữa, khi còn nhỏ, nằm nhà ngốn ngấu cuốn Trên sa mạc và trong rừng thẳm của văn hào Ba Lan Henryk Sienkiewicz. Đấy là một cuốn sách cho lứa tuổi thiếu niên, về hành trình lang bạt tìm nhau của hai anh em, trải dài trên hàng nghìn cây số qua sa mạc Sahara. Sách không nhắc đến sông Nile, nhưng đã cho tôi, một đứa trẻ mê đọc, những tri thức và cảm xúc đầu tiên về châu Phi.

Để rồi nhiều năm sau đó, khi đặt chân đến châu Phi, nhớ đến tiểu thuyết ấy, và nhận ra mình đang hạnh phúc thế nào khi có mặt ở một châu lục đầy bí hiểm, hoang dã, nhưng tôi vẫn không may mắn như tác giả, bởi tôi chưa được đến sông Nile, dù đã từng có kế hoạch đi Ai Cập (chuyến đi bị hủy bỏ vì bất ổn chính trị ở đó). Và cuốn sách này chính là sự bù đắp cho chuyến đi bất thành ấy. Nile Đỏ là phần cuối cùng chảy ra biển của dòng Nile, là phần hợp thành của hai con sông Nile Xanh và Nile Trắng bắt nguồn từ hàng nghìn kilômét trước đó, sâu trong lãnh thổ châu Phi, hệt như một động mạch lớn chảy từ trái tim của châu lục.

Cuốn sách là một hành trình tuyệt vời đi từ lịch sử của các dân tộc sống hai bên dòng Nile, và bỗng dưng có cảm giác rằng, con sông lớn ấy là một cội nguồn của văn minh nhân loại, khi những người cổ đại đã từng sống ở đây. Dòng Nile trở thành con sông đầu tiên xuất hiện trong văn học cổ đại, từng được nhắc đến trong Kinh Cựu Ước, sách Sáng Thế Ký: “Một con sông từ vườn Địa đàng chảy ra tưới khu vườn, và từ đó chia thành bốn nhánh”. Phải chăng đó chính là dòng Nile, động mạch sự sống của những cộng đồng đầu tiên sống quây quần bên nó? Sông Nile phải chăng là lối thoát của vườn Địa Đàng?

Và việc thuần hóa dòng Nile từ hàng nghìn năm trước bằng các phát minh thủy lợi đầu tiên trở thành một ví dụ cho việc con người biến tự nhiên thành đồng minh của mình. Hành trình ấy kéo dài suốt chiều dài lịch sử, khi người Ai Cập cổ đại lợi dụng những cơn lũ để chuyển đá về xây lên các kim tự tháp khổng lồ, khi người ta tạo nên những hồ chứa nước lớn để tưới tiêu nông nghiệp và điều tiết lũ như những đập nước được tạo nên ở thế kỷ XIX và XX. Con sông chứng kiến tất cả những gì đã diễn ra ở đó, không chỉ là một cái nôi của văn minh nhân loại, cái nôi của loài người mà còn là nơi có những tiến bộ khoa học, có thư viện Alexandria mà thủ thư của nó là nhà khoa học Eratosthene, người tìm cách đo chu vi Trái đất.

Đọc Red Nile: Tiểu sử của dòng sông vĩ đại nhất thế giới, chúng ta không chỉ biết đến những câu chuyện về khỉ đầu chó, hà mã hay cá sấu (vị thần vĩ đại trên sông Nile, mỗi năm cướp đi mạng sống của hơn một nghìn người khu vực này và vì thế mà loài này được thờ cúng ở Ai Cập, dù chúng mang đến “những nụ hôn thần Chết”), mà còn biết bao câu chuyện về những chuyến thám hiểm đi tìm đầu nguồn của dòng Nile, với bao giai thoại về những con người nổi tiếng đã đến đây trong lịch sử, và bị sông Nile quyến rũ. Sau đó, một cách rất khéo léo, Robert Twigger dần đưa chúng ta trở về với thời hiện đại khi khẳng định con sông cũng chứng kiến những cuộc chiến tranh, những xung đột của các cường quốc, những vụ ám sát, những vụ thảm sát biến nước sông Nile thành màu đỏ vì máu người chết bị ném xuống đó, những nhân vật gắn liền với chủ nghĩa khủng bố (như Al Qaeda).

Robert Twigger viết những dòng cuối cùng khi ông và gia đình phải rời Ai Cập vào năm 2011 khi cuộc cách mạng Arab diễn ra ở đây. Không hối tiếc, không kêu ca hay chỉ trích, tác giả tin rằng đó là một định mệnh đã gắn ông với cái nơi đặc biệt này. Hai năm sau, ông trở lại sống ở Ai Cập và cuốn sách này ra đời. Cảm ơn tác giả vì những trải nghiệm thực tế dọc theo dòng sông, vì sự hiểu biết của ông đối với Ai Cập và khu vực Đông Phi nói chung, và vì đã cho độc giả một món quà tuyệt diệu của tri thức.

Hãy cùng thưởng thức cuốn sách ngay bây giờ...

TRƯƠNG ANH NGỌC

ẢNH MINH HỌA

Cây cói giấy trong Tử thư của Nakht, cho thấy Lời thần chú 110 của thành Thebes, vào cuối Vương triều thứ Mười tám, 1350-1300 TCN (Ban Quản trị Bảo tàng Anh Quốc)

Giấy cói vẫn tồn tại cho đến ngày nay, được chôn vùi trong cát ở Oxyrhynchus gần sông Nile. Một mảnh giấy cói từ Tử thư, vào cuối Vương triều thứ Mười tám, năm 1350-1300 TCN.

Phần lưng của bộ giáp da cá sấu thuộc thế kỷ III, được phát hiện gần thành phố Manfalut (Ban Quản trị Bảo tàng Anh Quốc)

Da cá sấu được gia cố thêm nhờ phần xương ở lớp hạ bì để làm nên áo giáp. Phần lưng của một bộ áo giáp bằng da cá sấu được phát hiện gần Manfalut, thế kỷ III.

Bản đồ hình ảnh từ Ai Cập tới Ethiopia nằm trong bản thảo Ptolemy, tranh minh họa trong quyển Memoires de la Société Royale de Géographie d’Egypte (Ký sự của Hiệp hội Địa lý Hoàng gia Ai Cập) khoảng năm 1470 (Bộ sưu tập Cá nhân/Bridgeman)

Một bản đồ 2000 năm tuổi về cơ bản vẫn chính xác. Một phiên bản của Bản đồ Ptolemy ở thế kỷ XV chỉ ra rằng Dãy núi Mặt trăng là nguồn của sông Nile.

Hình chụp Đại Kim tự tháp Cheops soi bóng trên dòng nước lũ sông Nile, khoảng năm 1950 (Bộ sưu tập ảnh của G. Eric và Edith Matson/Thư viện Quốc hội)

Lũ sông Nile đã được sử dụng để vận chuyển các khối đá cần thiết trong việc xây dựng các kim tự tháp. Đại kim tự tháp Cheops soi bóng trên dòng nước lũ sông Nile.

Hình chụp Đập Aswan từ trên cao, hướng ra phía bắc, khoảng năm 1936 (Bộ sưu tập ảnh của G. Eric và Edith Matson/Thư viện Quốc hội)

Đứa con tinh thần của William Willcocks, một học giả mộ đạo và tôn sùng tính cân đối: Đập Aswan, hướng ra phía bắc, khoảng năm 1936.

Tranh vẽ thuộc thế kỷ XV trong quyển Les Grandes Chroniques de France (Biên niên sử vĩ đại của nước Pháp), minh họa trận chiến của vua Louis IX với người Saracen (Hồi giáo Ả Rập) trên sông Nile (AKG/Erich Lessing)

Cuộc Thập tự chinh thứ bảy làm cho sông Nile, như được nhìn thấy ở đằng sau, chảy màu đỏ máu người Frank; từ Les Grandes Chroniques de France (Biên niên sử vĩ đại của nước Pháp), sự sáng chói của Pháp ở thế kỷ XV.

Nilometer (hệ thống đo mực nước lũ) ở đảo Rhoda (Radius Images/Corbis)

Cột trụ trung tâm của Nilometer (hệ thống đo mực nước lũ) ở đảo Rhoda đã đo mực nước lũ sông Nile trong suốt thời kỳ huy hoàng về nghệ thuật của Hồi Giáo.

Tác phẩm Trận chiến trên sông Nile, 10h tối ngày 1 tháng 8 năm 1798 của Thomas Luny, năm 1834 (Bonham’s, London/Bridgeman)

Nelson 1; Napoleon 0. Tác phẩm The Battle of the Nile, 1 August 1798 at 10 p.m. (Trận chiến trên sông Nile, 10h tối ngày l tháng 8 năm 1798), Thomas Luny vẽ, vào năm 1834.

Bản đồ lộ trình của Speke và Grant từ Zanzibar đến sông Nile, do Grant vẽ và tô màu, cùng lời chú thích của Speke, ngày 26 tháng 2 năm 1863 (Hiệp hội Địa lý Hoàng gia)

Chiến thắng cuối cùng của Speke không tả xiết: Bản đồ lộ trình của Speke và Grant từ Zanzibar đến sông Nile.

Thác Tissisat (Christophe Bolsvieux/Hemis/Corbis)

Nile Xanh hùng vĩ chảy qua thác Tissisat.

Gus Flaubert tại ngôi nhà và khu vườn thuộc khu người Pháp ở Cairo trên bản in Albumen (kỹ thuật in với lòng trắng trứng), năm 1850 (Bộ sưu tập cá nhân/Christie’s/Bridgeman)

Bức ảnh duy nhất của Flaubert ở Cairo.

Hình chụp một chiếc thuyền buồm dahabiya ở Cairo, khoảng năm 1860-1890 (Thư viện Quốc hội)

Quy chuẩn của sự lãng mạn, từ Flaubert đến Agatha Christie: một chiếc thuyền buồm dahabiya ở Cairo cuối thế kỷ XIX.

Ảnh in các bé trai vượt thác sông Nile trên những khúc gỗ, khoảng năm 1901 (H.C. White Co./Thư viện Quốc hội)

Những vận động viên bơi lội trên sông giỏi nhất thế giới. Các bé trai vượt thác sông Nile trên những khúc gỗ, khoảng năm 1901.

Ảnh nổi những cây cọ chìm một phần trong dòng Nile ở Cairo, khoảng năm 1898 (B.W. Kilburn/Thư viện Quốc hội)

Ngập lụt: cảnh tượng bạn sẽ không bao giờ thấy ngày nay khi người ta ngăn đập sông Nile.

Tác phẩm General Gordon’s Last Stand (Nỗ lực cuối cùng của tướng Gordon) của George William Joy (Phòng trưng bày nghệ thuật Leeds/Bridgeman)

Gordon đã có nhiều cơ hội rời khỏi. Cuối cùng lại là quá trễ. General Gordon's Last Stand (Nỗ lực cuối cùng của tướng Gordon), của George William Joy.

Lính Ai Cập xả súng vào Tổng thống Anwar Al-Sadat khi ông đang duyệt buổi diễu binh tưởng nhớ Cuộc chiến tháng Mười 1973, ngày 6 tháng 10 năm 1981 tại Cairo (Makaram Gad Alkareem/AFP/Getty Images)

Sadat đã cố gắng hét to để ngăn họ... Lính Ai Cập xả súng vào Tổng thống Anwar Al-Sadat khi ông đang duyệt buổi diễu binh tưởng nhớ Cuộc chiến tháng Mười 1973, ngày 6 tháng 10 năm 1981 tại Cairo.

Thác Murchison (Ric Ergenbright/Corbis)

Tại thác Murchison, toàn bộ dòng chảy sông Nile bị dồn nén băng qua khe hở hẹp 6 mét, đổ xuống độ cao 43 mét.

Hình chụp thủ đô Khartoum từ trên cao, cho thấy phần hợp lưu của Nile Xanh và Nile Trắng, chụp từ tàu vũ trụ Columbia, năm 1990 (Time and Life Pictures/Getty Images)

Khi không có lũ lụt, Nile Trắng thu nhỏ Nile Xanh. Khi lũ lụt xảy đến thì đây là nơi Nile Đỏ khởi nguồn. Ảnh chụp trên không, từ tàu vũ trụ Columbia, cho thấy phần hợp lưu của Nile Xanh và Nile Trắng.

BẢN ĐỒ

GIỚI THIỆU

Con sông màu đỏ

Hãy hình dung trong đầu một con sông chảy qua một phần tư lục địa châu Phi,[*] hợp lại từ những dòng suối và nhánh sông khác, nhưng trong tâm trí ta nó vẫn là một thể thống nhất, một biểu tượng đơn nhất, mặc cho sự đa dạng của những quốc gia và bộ lạc mà nó chảy qua. Một phân tử nước xuất phát từ những cánh rừng ở Burundi hay từ hồ Tana ở Ethiopia có thể phiêu lưu đến tận vùng đồng bằng châu thổ Ai Cập rồi hòa dòng chảy đổ ra Địa Trung Hải. Điều đó chứng minh cho việc chúng tôi nhận định cả hệ thống sông Nile hùng vĩ như một con sông duy nhất.

Xem thêm nội dung đoạn văn thứ 2 tại Mục 39 thuộc Phần V – BT. (Từ đây về sau chú thích của Biên tập viên viết tắt là BT, còn lại là chú thích của Người dịch. Riêng chú thích này là của người làm e-book, cần sửa lại cho phù hợp vì trong sách giấy thì Biên tập viên dẫn chiếu tới số trang trong sách. Ngoài ra, không rõ vì lý do gì mà trong sách lại sử dụng cụm từ “sau công nguyên”?!? Theo hiểu biết của PlanetVN thì chỉ có khái niệm “trước công nguyên”, còn hiện tại thì “công nguyên” vẫn đang tiếp diễn và chưa kết thúc, nên hiện tại không thể gọi là “sau công nguyên”. Do đó, PlanetVN đã bỏ toàn bộ những chữ “sau công nguyên” trong e-book này! Không nhiều, khoảng 4 hay 5 chỗ thì phải! :-D)

Sông Nile hùng vĩ. Nếu sông Thames có cùng kích cỡ, nó đã không kết thúc ở Gravesend mà tiếp tục băng qua eo biển Manche, xuyên qua châu Âu, đi hết Thổ Nhĩ Kỳ, chảy vào Iraq để rồi tràn ra biển như sông Euphrates chảy ra Vịnh Ba Tư. Hãy hình dung mình đang du ngoạn trên một dòng sông vĩ đại như thế, rằng mình khao khát sở hữu và kiểm soát nó. Đó chính là ước mơ của biết bao con người và quốc gia, kể từ khi quốc gia đầu tiên trên thế giới được thành lập – Ai Cập (trong tiếng Ả Rập gọi là Misr).

Những cố gắng chinh phục này dần tan biến, tác động và hệ quả của chúng cũng đã trôi vào quên lãng. Chỉ còn đó những mẩu chuyện. Thế còn tàn tích của những công trình vĩ đại, đập nước, đền đài và các bức tượng ngày xưa cũ? Chẳng phải chúng vẫn tồn tại trong những mẩu chuyện ta thường kể về chúng và những người tạo nên chúng hay sao? Đúng thế, chỉ còn sót lại những mẩu chuyện mà thôi.

Thế còn màu sắc của những mẩu chuyện đó? Một câu hỏi lắt léo đấy. Những câu chuyện được lưu truyền đến ngày nay luôn đậm màu nhất, chứa đựng đam mê mãnh liệt nhất hoặc đẫm máu nhất. Hiển nhiên, chúng sẽ có sắc đỏ.

Đỏ. Sông Nile đích thực không phải sông Nile Trắng (White Nile), hay Xanh dương, hay Xanh lá, mà là Nile Đỏ (Red Nile). Khoảnh khắc khi toàn bộ cơn lũ của dòng Nile Xanh (Blue Nile) đổ về dòng Nile Trắng, con sông tích dòng, đảo chiều dòng chảy suốt khoảng tám kilômét, trộn lẫn lớp trầm tích bên dưới với phần nước trong trẻo hơn từ dòng Nile Trắng để tạo nên một con sông đỏ máu trong vài ngày. Vào đúng thời gian và địa điểm, khoảnh khắc khi Nile Xanh và Nile Trắng giao nhau vào đầu mùa hè gần thủ đô Khartoum của Sudan là một hình tượng ẩn dụ diệu kỳ cho con sông vĩ đại nhất thế giới: một dòng sông của máu, của sự sống, của cái chết. Khi Moses yêu cầu Pharaoh cho phép người Do Thái cổ đại được rời đi, đã có 10 tai ương ập xuống đất nước Ai Cập – đầu tiên sẽ là dòng sông Nile hóa thành máu và mọi loài cá đều chết. Nhiều nhà phê bình cho rằng đó là “thủy triều đỏ”, sự sinh sôi hiếm thấy của một loài tảo trên bề mặt sông. Nhưng chỉ một lúc nữa thôi, ta sẽ khám phá những cách lý giải khác hợp lý hơn cho sự việc tưởng chừng như bí ẩn này. Sau đó, vào năm 1249, Baiburs “Máu me”, một chiến binh Mamluk đấu tranh bảo vệ Ai Cập, đã kết thúc mạng sống của 3.000 thập tự quân người Pháp bằng lưỡi kiếm của mình ngay vùng đồng bằng châu thổ và đã “nhuộm máu dòng Nile hùng vĩ”. Xuyên suốt lịch sử, con sông này đã theo quy luật tự nhiên mà hóa đỏ, thành màu của chiến tranh, của tạo hóa, của đấu tranh, của cuộc hành hương, của bệnh tật và của chiến thắng.

Nile Trắng và Nile Xanh là những con sông gây kinh ngạc, nhưng quy mô và lịch sử của chúng chỉ ngang ngửa với các dòng sông lớn được công nhận trên khắp thế giới. Hạ nguồn sông Nile, dòng sông duy nhất chảy xuyên qua sa mạc Sahara, cũng chứa đựng sự phi thường rất riêng. Nhưng khi ghép cả ba lại với nhau – Nile Xanh, Nile Trắng, và hạ nguồn sông Nile – ta có được một điều độc nhất vô nhị. Đó là lý do tôi đặt tên cho nó là sông Nile Đỏ. Đây là toàn bộ hệ thống sông Nile, và nó hiển nhiên là hệ thống sông vĩ đại và có sức ảnh hưởng nhất trên thế giới.

Vào thế kỉ IV TCN, sông Nile đã truyền cảm hứng cho Alexander Đại đế mở cuộc tìm kiếm đầu nguồn của nó để giải thích hiện tượng bí ẩn về những cơn lũ kéo đến vào mỗi mùa hè. Tất cả các con sông khác trong thế giới cổ đại chỉ gây ngập lụt vào mùa đông. Đất nước Ai Cập bấy giờ sở dĩ có được sự thịnh vượng, có khả năng tích lũy thóc lúa và thiết lập nền văn hóa thành thị (cũng như trở thành quốc gia dân tộc đầu tiên trên thế giới), một phần là nhờ nguồn nước dồi dào đổ về mỗi khi họ cần vào mùa nóng và khô hanh. Đó là một cơn lũ thực sự, một dòng nước mạnh mẽ vỡ bờ, đem lớp phù sa bồi đắp sự sống vào từng cánh đồng. Lượng phù sa dồi dào đến từ sơn nguyên Ethiopia đó luôn là nguồn lực không gì sánh bằng cho hoạt động trồng trọt, mãi cho đến khi các loại phân bón hóa học xuất hiện. Nhờ cơn lũ và lượng phù sa nó mang lại, ta được chứng kiến sự hình thành của đất nước mà người La Mã gọi là “giỏ bánh mì của Đế chế”.

Nhóm phái viên của Alexander Đại đế chưa bao giờ tìm ra được đầu nguồn của con sông. Thế là ông tìm đến đền thờ thần ở Siwa, xin thần linh giải thích về hiện tượng ngập lụt vào mùa hè. Không có ghi chép nào lưu lại về câu trả lời bí ẩn ấy. Nhưng ngày nay ta đã biết được cơn lũ dâng cao là bởi những cơn mưa gió mùa mùa hạ làm ngập lụt vùng sơn nguyên Ethiopia.

Con sông của tạo hóa

Khói từ những đống lửa của cư dân ven sông nghi ngút hai bờ sông Nile. Nơi đây có cá sấu, hà mã, linh dương và cò quăm. Lục bình lững lờ trôi giữa dòng. Là con sông thiêng liêng, già cỗi và được uốn nặn thành hình hài của một huyền thoại tạo hóa, sông Nile Đỏ hấp thụ mọi sự sống và cái chết rồi vẫn tiếp tục chảy. Nó len lỏi sâu vào lòng lục địa châu Phi, với quy mô khó mà tưởng tượng được.

Bờ sông Nile Đỏ với hàng cọ, hàng cói che phủ là nơi khởi đầu của vạn vật. Của mọi tôn giáo, mọi sự sống, mọi câu chuyện. Của những chữ tượng hình ta khắc ghi, của ngôn ngữ ta dùng để nói. Của các vị thần, những huyền thoại và tên của những vì sao. Con sông vĩ đại này luôn tiếp tục dòng chảy nhanh về phía trước với vẻ điềm tĩnh đến không ngờ, và vẫn luôn là đấng tạo hóa vĩ đại và trường tồn nhất trong lịch sử.

Những người đầu tiên sinh sống ven sông Nile Đỏ có lẽ cũng là tổ tiên của loài người. Họ đến được thung lũng sông Nile, khu vực kéo dài từ Thung lũng Tách giãn Lớn (Great Rift Valley) phía đông châu Phi. Khu vực tách giãn này là nơi xuất thân của những nhóm cạnh tranh nhỏ mang hình dáng con người. Cuối cùng, loài Homo sapiens sapiens (người tinh khôn) đã vượt qua được vùng tách giãn và hướng lên thượng nguồn của sông Nile, tiến vào châu Âu và phần còn lại của thế giới.

Trí tưởng tượng của những giống người đầu tiên này không hề hạn hẹp chút nào. Chúng ta hiểu biết thêm về họ qua các tác phẩm nghệ thuật được vẽ chăm chút trên các vách động được đục đẽo, và qua các dụng cụ của họ: rìu cầm tay nặng trĩu và có lưỡi hình con sò; đầu mũi tên gọt giũa từ đá lửa có chứa chất silica, một khoáng chất thủy tinh quý hiếm chỉ có tại sa mạc Sahara thuộc Ai Cập. Người ta cho rằng silica được hình thành từ cú va chạm giữa một thiên thạch kích cỡ khổng lồ với sa mạc Great Sand Sea (Biển Cát Vĩ Đại),[*] trộn lẫn với cát nơi đây và tạo nên loại thủy tinh màu xanh thủy cung kỳ diệu này. (Vài thiên niên kỷ sau đó, một mảnh to thủy tinh silica được vận chuyển bằng lừa lên phía thượng nguồn sông Nile để Pharaoh Tutankhamen có thể cho chạm thành hình con bọ hung, đặt lên chiếc dây chuyển vàng trên cổ của ông.)

Một khu vực rộng tới 72.000 kilômét vuông trong sa mạc Sahara, được bao phủ bởi hầu hết là các đụn cát, nằm giữa Tây Ai Cập và Đông Libya – BT.

Những câu chuyện còn sót lại

Lâu đời hơn cả Ai Cập, xa xưa hơn cả dòng chảy hiện tại của sông Nile, là loài Crocodylus niloticus, cá sấu sông Nile. Đã từng có một con xuất hiện ngay bên ngoài cửa sổ nơi tôi ở tại thành phố Cairo, nơi gió luôn vi vu thổi và dòng Nile luôn hờ hững trôi về phương bắc. Cứ mỗi hai đến ba năm lại có người trình báo bắt gặp loài cá sấu này, thường là giữa những cây sậy của vùng ngoại ô Cairo ven sông Nile. Lần này nó trồi lên tại Maadi, nơi tôi sống, cách trung tâm thành phố vài kilômét. Chú cá sấu này không phải động vật hoang dã mà là thú cưng bị người chủ đang chán chường của mình thả ra. Vào thời Ai Cập cổ đại, cá sấu là biểu tượng cho sự bảo vệ. Tôi thấy thật an lòng khi có nó gần bên.

Nhà tôi nằm cách mặt sau đại lộ Corniche một con đường. Đại lộ này đã từng rất rộng lớn, chạy dọc khúc sông Nile ở Cairo nhưng giờ đây lại bị lãng quên và trở nên khá tồi tàn. Tôi có thể thấy mặt nước giữa hai tòa nhà mới xây: mặt sông phẳng lì, tô điểm bởi hình ảnh một cây cọ đơn độc và mảng trời trong xanh. Trên mặt nước vào buổi chiều tà, khi sương mù không bao phủ, tôi có thể thấy mặt trời đang lặn xuống ngay phía sau những kim tự tháp cách đó khoảng 16 kilômét. Các kim tự tháp được xây dựng từ những khối đá vôi khổng lồ do những cơn lũ sông Nile chuyển đến cao nguyên Giza. Ngày nay ta sẽ chẳng thể xây dựng chúng bằng phương pháp của các Pharaoh ngày trước, vì đập Aswan đã khiến những cơn lũ mùa hè chỉ còn là một dòng chảy nhanh và dâng cao không quá 30 centimét; đây chính là những gì còn sót lại của cơn lũ vĩ đại trong quá khứ. Gió luôn mơn man thổi qua dòng sông, nhưng đáng kinh ngạc là nó không bao giờ thổi ồ ạt. Những chiếc du thuyền lướt thư thả trên mặt sông, còn có cả những chiếc dhow nhỏ mà người Anh gọi là felucca, dựa theo tên những chiếc thuyền của Bồ Đào Nha có cùng xuất xứ Ả Rập với hình dáng tương tự. Lâu đời hơn nữa thì có thuyền chèo tay của các ngư dân. Nó được thiết kế với đuôi và mũi thuyền nhọn, hướng lên cùng mái chèo đầu vuông, giống với những cổ vật tìm thấy trong các lăng mộ cổ ở Saqqara.

Các gia đình ngư dân quanh năm sống trên mặt nước. Cánh đàn ông thường sẽ có động cơ gắn ngoài hỗ trợ, còn phụ nữ và thanh niên vẫn phải chèo tay bằng các mái chèo vướng víu. Họ tung lưới và đập nước để lùa cá chui vào lưới. Cũng như với các con thuyền, có những tấm phù điêu cổ 3000 năm tuổi tìm thấy trong lăng mộ của Beni Hassan mô tả cảnh ngư dân thời đó đang đập nước, hệt như cách người ta làm ngày nay. Còn một kiểu “ngư dân” khác mà tôi chỉ có thể bắt gặp khi đến gần sông hơn, thường là từ một sân hiên ngoài trời của tiệm TGI Friday’s có phục vụ bia lạnh và nhìn ra quang cảnh con sông. Đó là loài chim bói cá trên sông Nile, thay vì có bộ lông màu xanh biển thường thấy, chúng khoác lên mình bộ áo trắng đen, từ trên cao lao thẳng xuống mặt nước, chớp nhoáng, rồi lại trồi lên mặt nước ngậm trong mỏ chú cá ánh bạc có dính máu. Cách đây không lâu, trên con thuyền cao su nhỏ thích hợp để đi biển hơn là du ngoạn trên sông Nile, tôi xuôi dòng khoảng chín kilômét từ khu ngoại ô nơi tôi ở đến trung tâm thành phố. Tôi lướt qua một hòn đảo mà theo truyền thuyết chính là nơi Moses đã bị bỏ vào trong chiếc giỏ; xuôi dòng thêm vài kilômét nữa chính là nơi Joseph và Mary dừng chân sau khi chạy trốn đến Ai Cập. Người dân trên bờ lúc này đang bận bịu làm thịt một con cừu cho dịp lễ eid.[*] Họ đứng trên bờ vẫy gọi mời tôi tham gia, còn bọn trẻ thì nhảy ùm xuống dòng sông nhuốm đỏ để tóm nhanh lấy chiếc thuyền của tôi. Sông Nile Đỏ sẽ không để bạn thoát khỏi dòng chảy lịch sử – nó vừa là nơi khơi nguồn vừa là nơi làm phong phú thêm lịch sử, theo nhiều cách khác nhau.

Eid al-Fitr, còn gọi là Bayram (Bajram), là ngày lễ tôn giáo quan trọng của người Hồi giáo, đánh dấu sự kết thúc của tháng Ramadan, tháng ăn chay thiêng liêng của họ.

Ai nhìn thấy sông Nile lần đầu tiên cũng khó ngăn được sự tò mò muốn lội ngược dòng, khám phá những bí mật của nó, sở hữu nó, kiểm soát sự dồi dào của nó. Hầu hết những câu chuyện – những câu chuyện về loài người – đều nhắc đến những cố gắng chinh phục con sông này, dù thành công hay thất bại. Qua hàng nghìn năm, con người chế ngự lũ sông Nile bằng cách đắp bờ cao hoặc xây đê dọc theo con sông. Những phương thức này sẽ giữ được nước lũ, rồi những bờ đê bồi theo các góc vuông hướng sức lũ chảy sang phải hoặc trái vào các hồ chứa lớn thẳng tắp. Đó là tổ hợp các hồ nhỏ, tại đó người dân có thể di chuyển trên những chiếc bè cói, thuyền gỗ hoặc đơn giản chỉ là các khúc gỗ nổi. Các hồ chứa này sau khi cạn nước sẽ để lại lớp đất màu mỡ với lượng phù sa dồi dào và độ ẩm phù hợp giúp lúa thóc sinh sôi phát triển tốt. Tuy nhiên, những mẩu chuyện tiếp theo không nằm trong lịch sử chính thống, vốn âm thầm lưu truyền từ năm này sang năm khác. Thay vào đó, tôi đã đào sâu hơn vào phép ẩn dụ ấy, với những câu chuyện lấy cảm hứng từ dòng lũ sông Nile Đỏ, những câu chuyện về sự thừa mứa, về tình yêu, đam mê, sự huy hoàng và cái chết. Rất nhiều cái chết.

Nhưng trong khi tự giới hạn bản thân, một cách tất yếu, với những câu chuyện hay nhất và đẫm máu nhất, tôi nhận ra một điều kỳ lạ. Những mẩu chuyện rời rạc này lại bắt đầu liên đới với nhau theo những cách không ngờ nhất. Cũng như cách dòng nước lũ liên kết các dòng kênh rạch không ai để mắt tới, thay vì bất ngờ, tôi lại bắt đầu mong đợi những mối liên kết phi thường mà tôi thường bắt gặp giữa các câu chuyện mà tôi khám phá được. Ai lại ngờ được rằng tại Mansoura – đoạn sông Nile nhuốm đầy máu của thập tự quân – cũng chính là nơi bảng mô tả chính xác đầu tiên của vòng tuần hoàn máu ra đời chỉ vài năm sau đó? Ai có thể ngờ rằng Cleopatra không những là người tình của Caesar và đồng hành cùng ông trên con thuyền hoàng gia đi ngược dòng sông Nile, mà còn có qua lại với vua Herod – người sau này đã dồn đuổi Mary và Joseph khiến họ thực hiện một chuyến đi có phần kém sang trọng hơn trên sông Nile cùng với người con trai sơ sinh Jesus của họ? Hay có ai ngờ một hòn đảo trên sông Nile với thiết bị đo mực nước lũ lâu đời nhất cũng chính là đại bản doanh của nhóm chiến binh xuất thân nô lệ Mamluk sau này bị tiêu diệt bởi Muhammad Ali, người đầu tiên ngăn dòng nước lũ bằng cách xây dựng một con đập bắc ngang sông Nile? Hay Napoleon lại vô tình đóng góp vào sự hình thành kênh đào Suez và công trình biên dịch chữ tượng hình? Hay Flaubert gần như đã bước trùng dấu chân trên cát với Florence Nightingale khi ông du ngoạn trên sông Nile chỉ sau bà vài ngày? Hay Stanley – người tìm được Livingstone[*] – cũng chính là người đầu tiên tham quan đầu nguồn Nile Xanh trước khi đến đầu nguồn Nile Trắng, lúc đi thu thập thông tin để viết bài báo về Cuộc chiến Voi (Elephant War)[*] ít được biết đến vào năm 1868 tại Ethiopia (tình cờ đồng hành với ông có James Grant, người đã đến đầu nguồn Nile Trắng trước đó và lúc ấy đang tham quan Nile Xanh)? Hay đập cao Aswan là đứa con tinh thần của một nhà phát minh người Hy Lạp đơn độc, được truyền cảm hứng từ Ibn Haytham – người Ả Rập đầu tiên dám nghĩ đến việc xây đập trên sông Nile, và cũng là người tình cờ phát minh ra máy ảnh? Hay Maxime du Camp – người đầu tiên chụp ảnh sông Nile – vô tình cũng chính là nguyên nhân khiến Flaubert viết quyển Bà Bovary (Madame Bovary), tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của thế giới. Và đây chỉ mới là một vài kênh rạch, mương dẫn nước, những đốm nước lấp lánh đồng hành cùng bất cứ hành trình lịch sử nào trên dòng Nile.

Henry Morton Stanley (1841-1904): nhà báo và nhà thám hiểm người xứ Wales, nổi tiếng với chuyến đi khám phá trung tâm châu Phi và vụ tìm kiếm nhà truyền giáo và thám hiểm mất tích David Livingstone.

Trận đánh giữa quân Anh (dẫn đầu bởi Robert Napier) và quân Ethiopia của vua Theodore tại Magdala năm 1868, với sự tham gia của đàn voi chiến của người Anh. Xem thêm Phần V, Mục 27 “Sự điên loạn của vua Theodore và những con voi tham chiến” – BT.

Tôi không muốn tự làm khó mình và quyết định sẽ không đi từ đầu nguồn ra đến biển trên chiếc thuyền cao su mà tôi đã dùng để di chuyển khắp Cairo (tôi vẫn sẽ nói không, nếu có một chiếc thuyền hợp để ra khơi hơn). Tôi đã để bộ diều lượn ở nhà, và có thể nói là đã từ bỏ khá dễ dàng ham muốn lái mô tô nước như James Bond từ Uganda ra đến Địa Trung Hải. Tôi cần phải đi thật xa và đọc thật nhiều. Nhưng tôi lại muốn du ngoạn từ tốn theo cách của mình, cố gắng khám phá những câu chuyện hấp dẫn nhất, với cả mặt tốt lẫn mặt xấu, những câu chuyện nhuốm sắc đỏ bạo lực, càng kỳ quái càng tốt, những xung đột đổ máu và man rợ của con sông đã hòa vào dòng chảy lịch sử. Chỉ những câu chuyện còn sót lại.

PHẦN I
DÒNG SÔNG NILE TỰ NHIÊN

— Quái thú và khởi đầu —

1. Đầu nguồn

Dòng nước là sức mạnh của loài cá sấu
- Ngạn ngữ Uganda -

Mọi thứ đều cần có điểm khởi đầu, và với một con sông, đó sẽ là đầu nguồn. Nhưng chính xác thì nó nằm ở đâu? Mặc cho, hoặc có lẽ bởi vì, khát khao “tìm kiếm đầu nguồn sông Nile” của toàn nhân loại, đến tận bây giờ, địa điểm bắt đầu thực sự của con sông vẫn còn gây tranh cãi.

Đi tìm đầu nguồn thực sự của sông Nile thực chất giống như đến thăm Stratford – nơi được mệnh danh là “Chốn sinh thành của Shakespeare” – và khám phá ra rằng nó chỉ là một ý tưởng quảng bá của thế kỷ XIX, và trên thực tế, Shakespeare có đến vài quê quán vẫn còn đang tranh cãi. (Theo thông tin mới nhất, địa điểm sinh thành của thi nhân này hiện giờ là một bãi đậu xe.)

Vào thuở xa xưa, hai con sông hợp lưu của sông Nile là Nile Trắng và Nile Xanh thường khiến mọi người nhức đầu khi phải chỉ ra đầu nguồn thực sự. Nile Xanh bắt nguồn từ Ethiopia, Nile Trắng lại từ Trung Phi. Vào mùa hạ ẩm ướt, Nile Xanh cung cấp 85% lượng nước chảy qua sa mạc Sahara và tiến vào Ai Cập. Nhưng vào mùa đông khô cằn, lưu lượng của nó giảm xuống đáng kể, chỉ còn chưa đến 5%, và Nile Trắng lại trở thành nguồn cung nước chính. Vậy nên bạn có thể lập luận rằng Nile Xanh là đầu nguồn vào mùa hạ và Nile Trắng là đầu nguồn vào mùa đông.

Một định nghĩa khác được nhiều người đồng tình hơn là: đầu nguồn đơn giản là điểm xa nhất tính từ cửa sông, khi nó chảy ra biển tại vùng đồng bằng châu thổ trên vùng Địa Trung Hải. Nile Trắng là phụ lưu dài nhất của sông Nile, nó chính thức khởi nguồn khi rời khỏi hồ Victoria ở thị trấn Jinja.

Nhưng lại có nhiều con sông đổ vào hồ Victoria và con sông dài nhất trong số đó chính là Kagera. Đây là một con sông có vành đai rộng lớn và dòng chảy mạnh hơn đáng kể so với nhiều con sông ở châu Âu. So với Kagera, sông Thames hơi nhỏ và chẳng đáng nói đến. Dù không thể sánh bằng danh tiếng của sông Nile nhưng theo một cách hiểu nào đó, sông Kagera chính là mẹ của sông Nile. Với độ dài khoảng 725 kilômét, bản thân Kagera cũng đã là một con sông hùng vĩ. Ở hạ lưu sông Kagera, việc di chuyển khá dễ dàng, nhưng càng ngược lên thượng nguồn dòng chảy càng quanh co giữa các khe nước nhỏ và những đầm lầy phủ đầy cây cói giấy. Cao hơn nữa, nó hòa mình vào một dòng suối chảy cuồn cuộn trên núi, rút cạn nước từ các núi quanh hồ ở phía tây dãy núi kéo dài từ dãy Rwenzori[*] (hay Dãy núi Mặt trăng vào thời cổ đại).

Tác giả dùng Ruwenzori là tên cũ. Tên Rwenzori phổ biến hơn nên từ đây sẽ dùng tên này.

Vậy là dù còn nhiều tranh cãi, người ta cho rằng đầu nguồn đích thực của sông Nile cũng chính là đầu nguồn của sông Kagera. Cũng vì điều đó mà tôi bắt đầu cuộc tìm kiếm. Đây không phải lần thám hiểm sông Nile đầu tiên của tôi, từ lúc chuyển đến Cairo vào năm 2004, tôi đã ngược xuôi dòng sông này nhiều năm trời, nhưng khi nghĩ về câu hỏi này thì tôi có cảm giác giai đoạn “viết sách sông Nile” hiện tại mới thật sự bắt đầu.

Tuy nhiên, mọi đầu mối ngày càng rối ren. Bản thân sông Kagera cũng có vài điểm khởi đầu, hầu hết đều tận trong rừng sâu heo hút hoặc nơi đầm lầy. Và việc đo lường dòng sông từ hình ảnh vệ tinh và bản đồ không bao giờ là chính xác tuyệt đối. Ví dụ, bạn sẽ đo đường cong theo mép ngoài, mép giữa, hay mép trong? Cứ cho là mép giữa đi. Vậy khi nó di chuyển quanh các hòn đảo thì sao? Chẳng hạn như những hòn đảo không cố định vị trí tại đầm Sudd mênh mông ở Sudan, nơi dòng Nile chảy qua?

Trong một cuộc thám hiểm trước đây, tôi đã dây vào một nhiệm vụ khó nuốt là đo độ dài của những con rắn và trăn, lũ này có bao giờ chịu duỗi thẳng đâu! Loài trăn rất khỏe, nếu bạn gặp may thì “độ thẳng” nhất sẽ là một đường cong uốn lượn như một con sông; xác định được chiều dài của loài trăn khi chúng cứ vặn vẹo như thế không phải là một môn khoa học mà là một nghệ thuật, dù đã có các công nghệ hỗ trợ đo lường chính xác.

Vào năm 2006, một chuyến thám hiểm ngược dòng sông Nile được thực hiện trên những chiếc thuyền cao su gắn động cơ, trang bị thêm bộ diều lượn để vừa vượt ghềnh thác vừa đo đạc lộ trình. Không dựa nhiều vào lý thuyết, phương pháp đo lường thực tiễn này đã giúp chúng ta xác định được độ dài chính thức của con sông: 6.719 kilômét. Nhóm thám hiểm này cũng đã kiên trì tìm kiếm đầu nguồn xa nhất mà họ có thể lần theo được. Đó cũng là đầu nguồn mà tôi quyết tâm tìm kiếm.

Lẽ ra dấn thân vào nơi được “săn đón” nhất này phải mang lại những khám phá rất quan trọng. Tôi cứ tự nhủ hãy nghĩ về lịch sử nhân loại, nhưng khi đứng giữa rừng Nyungwe rậm rạp ướt át tại Rwanda, tôi chẳng thể cảm nhận được gì lớn lao. Lúc đầu là thế. Ngay cả đàn khỉ đầu chó olive[*] chạy tán loạn cũng không làm tôi hứng thú. “Chúng sợ bọn thợ săn thịt rừng” – tôi được bảo như thế.

Khỉ đầu chó olive (olive baboon): một loài khỉ sống tại nhiều nước châu Phi, từ Mali tới vùng Đông Phi (Tanzania, Ethiopia) – BT.

Tôi ngỡ mình đã hiểu rõ về sông ngòi. Tôi đã từng theo dấu sông Peace – con sông dài nhất Canada – từ cửa sông của nó tại hồ Athabasca đến điểm khởi đầu trên dãy Rocky ngàn thông. Tôi cũng đã viết về hành trình kéo dài ba mùa chống chọi với dòng chảy hung hãn của dòng Peace trong quyển sách Voyageur. Tôi dùng từ “hung hãn” vì sông Peace rất gắt gỏng, không như sông Fraser mạnh mẽ nhưng hiền hòa. Mỗi con sông đều có một tính cách riêng, nghe có vẻ lạ lẫm nhưng đó là sự thật. Bạn thường nhận ra “tính cách” của con sông khi mạo hiểm đi ngược dòng, khi uống ngụm nước sông, khi tiểu tiện trên sông, hay khi ngắm nhìn dòng chảy êm đêm nhưng cũng đầy giận dữ của nó. Nếu đi xuôi dòng, bạn sẽ khó lòng mà hiểu được nó hơn. Cũng giống như con người – bạn chỉ hiểu được bản chất thật của ai đó khi chống đối họ, chọc tức họ hoặc khi họ khiến bạn giận dữ, hay là khi cả hai cùng vật lộn với nghịch cảnh chung. Nếu bạn chịu phục tùng và để mặc dòng chảy đưa bạn đi, thì có khả năng bạn chỉ chìm vào giấc ngủ thay vì học được thứ gì hay ho. Tôi không dại dột đến nỗi có ý định lần theo con sông từ điểm đầu đến điểm cuối về mặt địa lý, hoặc đi theo chiều ngược lại như nhóm người yêu thích phiêu lưu đã dùng bộ diều lượn để vượt thác ghềnh. Tôi ngờ rằng với một con sông giàu tính lịch sử và địa lý như sông Nile, hành động đó sẽ là phương cách tẻ nhạt nhất để tiếp cận nó. Từ trải nghiệm cá nhân khi làm một nhà thám hiểm thời hiện đại với những hành trình dài đằng đẵng và cực kỳ khó khăn mà chưa ai thực hiện (ít nhất là trong trí nhớ hiện thời của tôi), tôi rút ra một điều: trở ngại lớn nhất trong việc khư khư bám trụ vào mục tiêu chinh phục con sông – không tính đến những chuyến đi nhờ xe thuận tiện, những lần dừng chân trong thị trấn, những tour du lịch địa phương – là thật ra nó sẽ ngăn cản bạn tương tác cũng như có cái nhìn sâu sát đối với đất nước mà bạn đi qua. Trải nghiệm chèo thuyền vượt ghềnh thác mà tôi thực hiện sau đó trong hành trình khám phá sông Nile của mình cũng giống như thế. Càng chèo nhiều, bạn sẽ thấy trải nghiệm càng giống nhau, chẳng khác biệt là mấy. Các hướng dẫn viên sẽ nỗ lực biến mỗi buổi tối thành một buổi tiệc bãi biển có bia, có boombox[*] và món thịt nướng khiến bạn hưng phấn với mùi mỡ thơm lừng lách tách trên đống than hồng. Khi chuyến đi càng thử thách bạn về thể chất, thì bạn càng phải cố lờ đi những thứ phi thể chất – nói trắng ra là mọi thứ khác, thật đấy. Nhưng dòng Nile không chỉ có những đoạn ghềnh thác được liệt vào cấp độ 5[*] xen kẽ với những đoạn nước êm đềm đến chán chường, nó còn mang trong mình ý nghĩa lớn lao cho nhân loại.

Một dòng máy nghe nhạc cầm tay.

Nằm trong sáu cấp độ phức tạp của dòng nước sủi bọt tại ghềnh thác. Cấp độ 5 đòi hỏi kỹ thuật chuyên nghiệp.

Lúc đầu là thế. Nhưng khi tôi vừa ngước nhìn vũng nước mà tôi biết ngay chính là đầu nguồn của con sông, một cảm giác mãn nguyện khó tả chiếm lấy tôi. Nó không phải niềm hân hoan mà tôi đã hình dung cách đó rất lâu, khi còn đang lên kế hoạch, mua vé di chuyển, và thông báo với mọi người. Thay vào đó, nó là một cảm giác vui sướng tuyệt trần, bạn nói tôi đùa cợt cũng được, nhưng nó không khác gì cảm xúc khi lần đầu tiên được đến Legoland[*]. Trong chuyến tham quan lần đầu tiên, kích cỡ của thế giới Legoland tí hon (tất cả đều làm từ mảnh ghép Lego – dãy núi, thị trấn, thành phố, bến cảng, rừng rậm) khiến tôi cảm thấy ngỡ ngàng nhưng cũng thật gần gũi, kiểu tình cảm vô bờ đối với thú cưng của nhiều người – một thế giới trong lòng bàn tay, nhưng vẫn mênh mông nhường nào.

Công viên giải trí Lego.

Và khởi nguồn của mọi sự kỳ vĩ lại là một vũng nước nhỏ lọt thỏm giữa khu rừng ở Rwanda. Mặc dù Pius – anh hướng dẫn viên của đoàn – nghĩ sẽ vô ích và không khả thi, tôi vẫn nằng nặc bắt anh ấy dùng thiết bị GPS eTrex[*] màu vàng rẻ tiền mà tôi trân quý như một người bạn. Với thiết bị ấy, chúng tôi men theo một lối đi xuyên qua những bụi rậm kỳ dị với hàng nghìn gai nhọn, đi qua hết rãnh nước này đến rãnh nước khác, rồi qua mấy khúc gỗ mục nát như vỏ bánh để đến được địa điểm mà các nhà thám hiểm đi trước tôi trong cùng năm ấy đã quả quyết là đầu nguồn đích thực của dòng sông Nile. Theo ý họ là thế, vì nó có khoảng cách xa nhất từ cửa sông tại vùng đồng bằng châu thổ Ai Cập nơi đổ ra Địa Trung Hải. Tôi ngồi sát vũng nước, hào hứng và vô cùng thích thú rút ra một “vũ khí bí mật” – món đồ cá nhân của tôi, bảo bối của tôi. Si-105 là một bộ lọc bơm siêu nhỏ, bảo đảm lọc sạch tối đa 55 lít nước. Nó chỉ cỡ bằng một tuýp kem đánh răng loại lớn, có các ống cao su để hút nước từ nhiều nơi như thân cây hoặc một khe nước nhỏ. Điểm đặc biệt của Si-105 là bộ lọc tích hợp phía đầu hút nước, hơi loe ra và có một màng lọc siêu vi bọc lại. Thiết kế này sẽ giúp nó không bị nghẹt, nhược điểm của các bộ lọc bơm nước tôi từng sử dụng trước đây. Ý định của tôi đơn giản đến không ngờ – tôi có thể uống nước sông Nile thoải mái, cứ bơm nước vào thiết bị tại bất cứ nơi nào tôi thấy hứng thú, những nơi có ý nghĩa lịch sử, tâm lý, thần bí và mọi nơi có ý nghĩa khác tôi có thể nghĩ ra. Tôi sẽ thu thập được 55 mẫu thử, vậy là rất nhiều rồi. Hy vọng tôi sẽ không ngã bệnh – mà ngại gì, muốn ăn phải lăn vào bếp chứ, và tôi cũng chẳng biết cách nào khác để khám phá hết vẻ kiêu hãnh và huy hoàng của dòng sông này. Ngoại trừ một cách: bơi xuống sông. Tôi đã cởi đôi giày bốt chống thấm nước ướt mồ hôi của mình và đang đung đưa chân dưới lớp bùn. Tôi phải cởi giày trước khi bắt đầu bơm nước, vì chợt nhớ ra câu chuyện về Orde Wingate, người lính Abyssinia[*] lão làng cứ khăng khăng chạy lên đầu hàng ngũ một cách khó hiểu khi đoàn quân đến được một hố nước, rồi ông cởi quần áo và trầm phần mông của mình xuống nước... trước khi lính của ông hớp được ngụm nước nào. Nhưng việc đó xảy ra ở nhánh sông khác – Nile Xanh.

Máy định vị cầm tay.

Tên cũ của Ethiopia.

Nước bơm lên rất trong và đầy cám dỗ. Tôi cứ tưởng Pius và người bạn Peter của anh ấy sẽ hơi phật lòng. Nhưng họ lại cười toe toét và sẵn lòng uống chung khoảng nửa lít nước mà tôi cố sức bơm vào chai nước hiệu Sigg – một người bạn đồng hành khác của tôi (bạn sẽ thấy thân thiết với những vật dụng du lịch, biểu tượng hóa những điều thường nhật như cách ta bình thường hóa những điều mới mẻ và không ngờ tới).

Được tắm và uống nước sông Nile đã luôn là hoài bão của tôi, cũng giống như Roger Deakin đáng kính trong hành trình bơi xuyên nước Anh. Tôi đã bám víu lấy giấc mơ ấy được ít lâu, rồi dần cảm thấy nó hơi ngốc nghếch. Sao lại phải liều mạng trước nguy cơ bị nhiễm bệnh hoặc bị ăn tươi nuốt sống chỉ vì một quyển sách? Có lẽ hành động đó cũng có ý nghĩa riêng: thúc đẩy tôi dấn thân, tận mắt nhìn thấy con sông và hiểu được nó trong vai trò là nguồn nước và phương tiện di chuyển chính của toàn khu vực từ thời kỳ xa xưa nhất. Nó chỉ không còn được ưa chuộng nữa khi việc di chuyển bằng hàng không và nước khoáng từ các giếng nước đào sâu đến tận tầng ngậm nước thuộc vùng Nubia[*] bắt đầu chiếm lĩnh dần trong thế kỷ này. Thậm chí cho đến tận ngày nay, chỉ có giới thượng lưu mới đủ khả năng bỏ qua nguồn lợi dồi dào của sông Nile.

Nubia là khu vực dọc theo lưu vực sông Nile, nằm giữa Aswan ở miền Nam Ai Cập và Khartoum (Sudan). Đây là nơi sinh sống của người Nubia, cũng là nơi xuất hiện một trong những nền văn minh cổ xưa nhất của châu Phi – BT.

Tôi định sẽ đi đường vòng. Đó là một quyết định quan trọng. Vì nhu cầu tri thức, tôi đã tránh tiếp cận con sông theo cách trực diện nhất; vậy chỉ còn lại phương cách tìm hiểu theo lịch sử còn nhiều lỗ hổng, theo hướng địa tâm lý, hoặc hoàn toàn mang tính cá nhân và vòng vo tam quốc. Khía cạnh lịch sử là cách tiếp cận chính của tôi. Địa tâm lý không hứa hẹn là mấy, mặc dù tôi rất nể trọng những công trình nghiên cứu và phương pháp của các nhà địa tâm lý học, nhưng tôi chắc mẩm rằng lối nghĩ đô thị phương Tây rồi sẽ bị cái mênh mông của châu Phi nuốt chửng và nghiến thành từng mảnh. Còn các kiểu diễn giải theo khuôn khổ của tâm lý học, một khi không còn được ứng dụng trong môi trường quen thuộc của một thành phố phương Tây hoặc vùng ngoại ô tiện nghi của khuôn viên trường học, thì lại có xu hướng bị lép vế và bị xuyên tạc thành những câu chuyện thần thoại. Ta có thể áp dụng cách phân tích tâm lý học nào đây để giải thích cho hành động của thủ lĩnh “Quân đội kháng chiến của Chúa” Joseph Kony khi y ra lệnh cho lính của mình phải cắt lìa môi của những đứa trẻ làm y phật lòng? Hành động xâm chiếm Ai Cập của Napoleon vào năm 1798 với ý định sẽ chinh phục Ba Tư, Ấn Độ và cả thế giới sẽ được giải thích thế nào? Hay làm sao để lý giải hành động của nữ hoàng đầu tiên của Ai Cập – Shajar al-Durr – khi bà giết một người chồng của mình lúc ông ta đang tắm, và giả vờ rằng một người chồng khác vẫn đang còn sống mặc dù đó là dối trá? Lối nghiên cứu mang tính cá nhân và vòng vo này hữu hiệu một cách đáng kinh ngạc khi tôi phải đối diện với những trọng tội như thế. Tôi hy vọng nó cũng sẽ giúp ích cho tôi một lần nữa, khi trước mắt tôi là con sông dài quanh co khúc khuỷu.

2. Hành trình tốc độ cao xuôi dòng sông Nile

Nơi nào sông Nile chảy qua, người dân chẳng cần phải tằn tiện khi dùng nước để giặt rửa
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Với bất kỳ quyển sách nào cố gắng truyền tải một câu chuyện đan xen giữa yếu tố địa lý và lịch sử, hoặc một chuỗi câu chuyện được liên kết với nhau, vấn đề ở đây là yếu tố địa lý phát xuất từ đầu nguồn (nếu chúng ta đang nói về những dòng sông) và kết thúc trên biển, trong khi lịch sử có thể rong ruổi ngược xuôi dòng sông đôi ba lần qua mỗi thế hệ. Một số địa điểm nhất định có bề dày lịch sử lâu đời hơn các nơi khác: dĩ nhiên phải nhắc đến Cairo, và cả những khu rừng rậm âm u nơi thượng lưu sông Nile. Nhưng dù muốn “mổ xẻ” nó thế nào đi nữa, bạn cũng cần chuẩn bị trước một nền tảng kiến thức địa lý vững chắc để hiểu được bất kỳ lát cắt lịch sử nào của sông Nile. Nếu không, khi một người ngược xuôi dòng sông, chẳng hạn như theo chân tướng Horatio Kitchener[*] trong chiến dịch trả thù cho tướng Gordon đồng thời giành quyền kiểm soát sông Nile từ tay người Pháp đang tràn vào từ Congo, người đó cần biết mình đang ở đâu. Tên gọi của từng nơi: từ những ghềnh đá, thác nước đến các nhánh sông. Bản đồ sẽ rất hữu ích, và chúng tôi cũng có đính kèm vài bản đồ trong quyển sách này, nhưng bạn vẫn cần có một hình dung cụ thể về dòng sông trước khi chúng ta bắt đầu. Vì vậy, với hành trình trên thuyền phản lực và máy bay Cessna trong chóng vánh mà tôi hy vọng không chiếm quá mười trang sách, bạn sẽ hoàn toàn chìm đắm vào một con sông thực sự rất dài, với những phân đoạn thú vị, dù vẫn còn đâu đó những đoạn khá chán ngán.

Horatio Kitchener (1850-1916) là một chỉ huy quân sự và chính khách người Anh, nổi tiếng với chiến dịch tái chiếm Sudan, đỉnh cao là trận Omdurman năm 1898, sau chiến công này ông trở thành Toàn quyền Sudan. Kitchener tiếp tục những thành công trong binh nghiệp tại cuộc chiến Boer ở Nam Phi 1899-1902, và là Bộ trưởng Chiến tranh Anh trong Thế chiến I.

Đầu tiên, với những ai chưa bao giờ nhìn thấy sông Nile, nó trông như thế nào? Tôi sẽ không bao giờ quên nỗi thất vọng khi nhìn thấy dòng Mississippi hùng vĩ ở New Orleans. Lầy lội, ảm đạm, và chẳng có gì đáng nhớ. Tệ hơn nữa khi tôi còn bị đe dọa cướp tài sản ở đài quan sát. Trong đầu tôi khi ấy chỉ có suy nghĩ: nó chẳng rộng lớn đến thế. Tôi đã mong đợi một thứ gì đó giống như sông Brahmaputra[*] – mặt nước trải rộng mênh mang đến nỗi bạn không thể nhìn thấy bờ bên kia, một thứ gì đó gợi nhớ về một hồ nước mênh mông hoặc biển cả rộng lớn, chứ không chỉ là một dòng sông. Sông Mississippi không hề như thế, nó rất bình thường, như sông Thames tại Deptford vậy, dòng Mississippi tẻ nhạt không đáng để mắt đến. (Ở đây tôi đang nói về đoạn sông Mississippi tại New Orleans mà thôi, vì dòng sông này mở rộng ở những nơi khác.) Tại Cairo, khi dòng Nile lượn lờ quanh các hòn đảo giữa sông, nó cũng có thể trông khá hẹp. Nhưng khi xuống tới bờ sông, sự hùng vĩ, tĩnh lặng nhưng vẫn đầy uy nghiêm của dòng Nile lại hết sức rõ ràng. Đây là dòng sông đã chảy qua biết bao nơi chốn – với dòng chảy thong thả, nó dường như không (hoặc ít nhất là chưa) chút nào mệt mỏi với hành trình của mình. Nó là một con sông chảy nhanh xuyên lục địa, “nhanh” nếu so sánh với một con sông lớn ở Anh. Có những đoạn dòng sông mở rộng ra: khu vực hồ Kiyoga nằm ở phía bắc hồ Victoria, hay những đoạn sông ở Sudan và Thượng Ai Cập. Nhưng sông Nile không bao giờ giống như sông Congo và sông Amazon, hai con sông được những trận mưa nhiệt đới cung cấp nước suốt chiều dài của chúng. Sông Nile phần lớn chảy qua sa mạc hoặc thảo nguyên khô cằn, nó không phải một con kênh thoát nước mà đúng hơn là một dòng chảy mang lại sự sống tươi tốt. Ở phía nam Ai Cập, sông Nile chỉ chảy qua một thành phố lớn duy nhất là Khartoum nên nó sạch sẽ “từ trong ra ngoài”. À, bạn vẫn sẽ thấy rác ở những con kênh, một vài bãi biển và những nơi giặt rửa ở Cairo, những nơi mà thậm chí ngày nay phụ nữ vẫn còn đem nồi chảo ra sông để rửa; có thể có cả vỏ chai Coca và túi nhựa nữa. Nhưng đáng gì so với lượng rác đang tràn ra khỏi các nắp thùng rác mà bạn bắt gặp trên đường phố (một hình thức thay thế cho những người thu gom rác bằng xe lừa kéo rất có hiệu quả, bởi họ bị cho là quá “lỗi thời”).

Một trong những con sông lớn của châu Á, chảy qua Tây Tạng, Ấn Độ, Bangladesh và đổ ra vịnh Bengal.

Nhưng đặc tính của một dòng sông thì liên quan gì ở đây? Tôi đã từng viết rằng tất cả các dòng sông đều có tính cách riêng. Nghe có vẻ khá mơ hồ nhưng những ai gắn bó lâu dài với dòng sông đều sẽ cảm nhận được. Đặc tính của sông Nile là sui generis[*], một đặc tính đáng tin cậy. Mặc cho những cơn lũ, nạn đói và những cơn thịnh nộ nho nhỏ mà sông Nile gây ra, đây là một dòng sông bạn có thể đặt trọn niềm tin. Nếu bạn ngã xuống sông, nó sẽ không tiễn bạn đến với thần Chết mà sẽ đưa bạn xuôi dòng, có lẽ là vào đến bờ. Tôi nên nói rõ rằng mình đang nói về hạ lưu sông Nile – nơi Nile Trắng và Nile Xanh hợp dòng. Hơn nữa, thượng lưu Nile Trắng cũng mang lại cảm giác đáng tin cậy tương tự, dù nó cũng đầy những thác nước lớn nhỏ. Nile Xanh lại hoàn toàn hoang dã và khó đoán hơn. Tính khí của nó hoang dã khó bảo, kiểu hoang dại của một con chim ưng hoặc chim săn mồi mà ta có thể huấn luyện để phục vụ mình nhưng vẫn không thể hoàn toàn tin tưởng nó. Nile Xanh cho ta cảm giác chỉ cần một phút lơ là, nó sẽ nhấn chìm bạn ngay.

Duy nhất, độc nhất.

Giờ đây chúng ta có vài điểm đầu nguồn cần xem qua và quan sát: Nile Xanh bắt nguồn từ Ethiopia, tại hồ Tana, hoặc đúng hơn là 48 kilômét từ hồ Tana; còn Nile Trắng bắt nguồn từ nơi có khá nhiều quốc gia của châu Phi dường như cùng hội tụ: Uganda, Kenya, Sudan, Congo, Rwanda. Những nơi đầu nguồn này chiếm lĩnh trí tưởng tượng của con người, nhưng chúng chỉ là một phần nhỏ trong bản sắc của sông Nile, một bản sắc chủ yếu được tôi luyện, đúc kết bởi địa hình mà nó chảy qua. Danh xưng “Mẹ của sông Nile” hẳn phải dành cho Nile Xanh, với dòng nước lũ cuồn cuộn vào mỗi mùa hè, hay có thể hiểu là mang “một bụng bầu” đầy nước. Nhưng chúng ta sẽ bắt đầu hành trình tốc độ cao này từ nơi được công nhận rộng rãi là đầu nguồn của Nile Trắng, cha đẻ của tất cả các nhánh sông Nile. Sông Kagera, đầu nguồn chính của Nile Trắng, len lỏi từ những khu rừng nhiệt đới trên núi ở Rwanda đến bờ phía tây của hồ Victoria. Nhưng dòng nước ấy thực sự đến từ đâu? Giống như Nile Xanh được “nạp” nước từ những cơn mưa gió mùa trút xuống vùng sơn nguyên Ethiopia, Nile Trắng đón nhận lượng mưa từ những cơn gió mạnh mang theo rất nhiều hơi ẩm thổi từ nam Đại Tây Dương vào bờ biển châu Phi. Không gì ngăn cản những cơn gió bão này cho đến khi chúng ập vào những dãy núi của khu vực tách giãn trung tâm, mưa trút xuống và theo dòng chảy về phía bắc. Lượng mưa đổ xuống những ngọn núi thấp hơn trong dãy núi quanh hồ Tanganyika, sau đó thoát vào lưu vực sông Congo và chảy trở lại Đại Tây Dương. Điều thú vị là hồ Victoria, chỉ sâu khoảng 90 mét với diện tích hơn 65.000 kilômét vuông, lại có thể gây thất thoát lượng nước khá lớn, lượng nước chảy vào nhiều hơn là thoát ra, phần còn lại theo gió mà bốc hơi hết.

Sau khi khởi nguồn từ thác Owen tại hồ Victoria, sông Nile xuôi theo một loạt ghềnh thác, xuyên qua những cánh rừng đã từng vắng bóng con người do sự hoành hành của bệnh ngủ châu Phi. Lúc này đây con sông vô cùng hung hãn và chỉ với sự xuất hiện của hoạt động chèo thuyền vượt thác, ta mới có thể di chuyển xuống an toàn. Khu rừng cận nhiệt đới rậm rạp hai bên bờ trước đây chỉ có loài voi đi xuyên qua được, chúng tạo ra những con đường mòn khổng lồ mà sau này vào cuối thế kỷ thứ XIX trở thành lối đi cho những nhà thám hiểm tò mò, hoàn toàn phớt lờ việc người dân địa phương đã tránh khỏi khu vực đầy rẫy bệnh dịch này – để rồi phải mắc bệnh vì nó. Phải đối phó với những cơn sốt kỳ lạ, mụn nhọt, triệu chứng lột da quái đản, nhức xương và sốt rét, tất cả đã trở thành “đặc sản” dành cho những ai cả gan xâm nhập vào trái tim của châu Phi.

Hàng năm khoảng 50.000 người châu Phi được cho là bỏ mạng vì bệnh ngủ châu Phi (sleeping sickness). Do loài ruồi xê xê lây lan, căn bệnh này là một loại amip ký sinh, cuối cùng sẽ xâm chiếm hệ thần kinh, nếu không được điều trị có thể dẫn đến tàn phế và tử vong. Hiện nay có vài biện pháp phòng chống cũng như nhiều phương thuốc và phương pháp điều trị khác nhau. Điều này giúp đẩy lùi căn bệnh ở một số khu vực. Nô lệ Ả Rập, thực dân và những người tân tiến càng góp phần lan rộng căn bệnh từ nơi khởi phát của nó ở vùng thượng lưu sông Nile. Giờ đây, các nơi khác mới cần lo ngại căn bệnh ngủ châu Phi này hơn, chứ không phải vùng đất phía trên hồ Victoria.

Như vậy nhờ đập thác Owen (nay đã đổi tên thành Nalubaale), 65 kilômét đầu tiên của Nile Trắng không còn quá hoang dại như trước đây, ít bệnh tật hơn, và những ghềnh thác cũng bớt hung hãn hơn. Chỉ trong 65 kilômét này, sông Nile đổ dốc hơn 180 mét, từ đó ta có thể dễ dàng lý giải vì sao trong những năm 1860, nhà thám hiểm John Hanning Speke chọn cách tránh di chuyển xuống trực tiếp trên lòng sông. Tuy vậy, nếu khi đó dũng cảm bất chấp bệnh tật và thác nước lớn, ông có lẽ đã phát hiện ra rằng 195 kilômét tiếp theo của con sông lại dễ di chuyển vô cùng. Bề rộng sông Nile mở ra thành nửa cây số và những cánh rừng bắt đầu lùi xa dần. Cứ như thể ai đó đã thuê một công ty lâm nghiệp để tỉa cây một cách duyên dáng cho phù hợp với cảnh quan, nhưng thật ra “tác phẩm” này là do một mình thiên nhiên thực hiện.

Lúc này, bề ngang con sông mở rộng đến 1,5 kilômét và đáy sông ngày càng gần mặt nước hơn, sâu chưa đến ba mét. Bạn có thể thấy cả những chú cá ngoi lên hớp không khí, có cá rô sông Nile, cá da trơn, cá rô phi và cá vòi voi. Con sông ngày càng mở rộng hơn nữa và hòa vào hồ Kiyoga, một lớp nước bùn mênh mông với đám cỏ dại rải rác quanh hồ, báo hiệu đầm lầy đang ở phía trước. Khi dòng sông chảy qua khoảng một trăm kilômét của hồ Kiyoga, nó mang theo cả một làn hoa súng màu xanh nhạt, kết lại với nhau như một tấm thảm Trung Quốc trên mặt nước đang lững lờ trôi.

Một nhánh sông dữ dội khác cũng hợp dòng ở đầu phía bắc hồ Kiyoga, nhánh Kafu. May mắn là nhánh sông này không chảy vào hồ nước đầm lầy ở đoạn trước đó, nếu không sự hung hãn của nó hẳn đã bị hấp thu và triệt tiêu. Và nếu điều này xảy ra vào hàng nghìn năm trước, sông Nile hẳn cũng đã bị “chết yểu”, tiêu hao hết sức lực khi còn chưa hoàn thành được nửa chặng đường.

Sau khi hợp dòng, dòng sông bắt đầu uốn khúc theo hình thòng lọng, những xoáy nước thôi miên của con sông khiến tôi nhớ lại câu hỏi hóc búa của nhà triết học về việc nhận dạng một cây chổi, khi phần đầu chổi và tay cầm của nó đã bị thay đổi rất nhiều lần. Liệu nó vẫn còn là cây chổi trước đây? Tương tự, sông Nile được tiếp sức suốt đường đi của nó, và cũng sớm đánh mất phần lớn lưu lượng nước đầu nguồn trước khi đến được biển. Tuy vậy, bằng một cách bí ẩn nào đó, con sông vẫn duy trì được đặc tính của mình.

Khi sông Nile tràn về phía tây, hình ảnh những đầm lầy ban đầu đột ngột thay đổi, đáy sông đầy đá bị bào mòn xuất hiện trở lại khiến con sông một lần nữa biến hình thành một “dòng suối núi” – một biệt hiệu được Speke thốt lên và là nguyên nhân của nhiều lời nhạo báng từ những thành viên kỳ cựu lắm râu của Hiệp hội Địa lý Hoàng gia. Sông Nile hùng vĩ mà là một dòng suối ư? Thật xúc phạm! Tuy nhiên, chỉ những ai đã tận mắt chứng kiến bề rộng mênh mang cả 1,5 kilômét của sông Nile và dòng chảy hung hãn bị ép vào một hẻm núi rộng chỉ tầm sáu mét mới có thể hiểu rằng, cả hai hình ảnh này đều là sông Nile. Ngay tại đây, nơi thác Murchison, sông Nile bị ép sát và cuồn cuộn lao xuống tầng tầng gờ đá với ánh cầu vồng bao quanh. Nhà thám hiểm Samuel Baker[*] là người đầu tiên chứng kiến cảnh tượng này, với ông, nó là biểu tượng của sự may mắn.

Samuel Baker (1821-1893): nhà thám hiểm người Anh đã giúp đỡ để tìm ra nguồn gốc của sông Nile.

Sau cú đổ ổ ạt từ độ cao 43 mét của thác Murchison, lớp bọt trắng vẫn đọng lại và kéo dài một quãng rất xa, nhưng dòng sông lại nhanh chóng trải rộng ra khi lớp đá lởm chởm bắt đầu mất dạng. Đây là nơi loài hà mã tung hoành ngang dọc, và cả cá sấu nữa – hàng trăm con phơi nắng trên những tảng đá. Cả hai loài vật đều như đang chờ đợi những người chèo thuyền vượt thác và chèo thuyền kayak qua vùng nước này mà thiếu cẩn trọng, có lẽ do quá tự phụ hoặc quá xui xẻo. Giờ đây, một lần nữa từ đoạn đầu của mình, sông Nile tiếp tục chảy vào một hồ nước khác – hồ Albert. Ven bờ, những trảng cỏ được thay thế bởi những cánh rừng và đủ các loại sinh vật hoang dã sinh sôi nảy nở, sông Nile lại được “tiếp sức”, lần này là nhờ lượng nước tập trung ở hồ Albert từ dãy Rwenzori – Dãy núi Mặt trăng.

Dãy núi Mặt trăng hấp dẫn theo cách riêng của nó, và sau này chúng ta sẽ quay lại tìm hiểu kỹ hơn. Còn bây giờ ta sẽ chỉ nhìn thoáng qua từ cửa sổ máy bay để thấy dãy núi bị mây bao phủ suốt 300 ngày một năm, với đỉnh núi Stanley phủ đầy tuyết sừng sững đâm qua lớp mây, trông như một hòn đảo vi diệu nổi lên từ một hồ nước đầy mê hoặc.

Rất nhanh, dòng sông dần giảm tốc và bắt đầu ngoằn ngoèo trông giống bộ ruột của một con quái thú khổng lồ nào đó. Thảo nguyên cằn cỗi với những trảng cây thấp dày đặc xuất hiện ven bờ. Khi dòng sông mở rộng và rẽ nhánh, tốc độ dòng chảy sẽ chậm đến nỗi rất khó để xác định nó đang chảy theo hướng nào. Như với một bệnh nhân đang hôn mê vậy, chỉ có trang thiết bị tiên tiến nhất mới có thể phát hiện họ còn sống hay không. Chúng ta đang tiến vào đầm lầy lớn nhất thế giới – đầm Sudd.

Không khí tĩnh mịch đến ngột ngạt bao trùm vùng Sudd. Nơi đây sông Nile gần như bị lạc trong dòng chảy lang thang vô định của mình và trong lớp đất mùn ngậm nước của đầm lầy lớn nhất thế giới. Với sông Nile của một triệu năm trước, đầm Sudd là dấu chấm hết thực sự của đoạn sông này. Tuy vậy, giờ đây nó chỉ là một trở ngại, một trở ngại to lớn, nhưng cuối cùng con sông sẽ vượt qua.

Dòng sông mở rộng nhưng không bao giờ vỡ bờ, ngay cả trong thời điểm lũ lụt, lượng nước dư thừa đó cũng chỉ đơn giản thấm vào đất liền. Những hòn đảo nổi[*] là dấu hiệu vẫn còn đầm lầy ở phía trước. Khoảng 480 kilômét về phía bắc, đoạn từ hồ Bor đến hồ No, đầm lầy hoàn toàn chiếm ưu thế. Bay là đà trên chiếc Cessna sáu chỗ qua khu vực này, dòng Nile nâu đỏ bên dưới dường như hơi nhấp nhô, nối kết với nhau bởi lớp bùn sáng màu. Những khoảng nước đọng, hồ nhỏ và đầm lầy phân tách dòng sông thành những bãi nước nông đầy cây cói giấy và cỏ voi. Được nuôi dưỡng bởi lớp đất bùn, cỏ là loài thực vật phổ biến nhất vùng đầm lầy này.

Một hiện tượng tự nhiên phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới, là hòn đảo gồm thực vật thủy sinh nổi, bùn và than bùn có độ dày từ vài centimét đến vài mét.

Khi quá trình di chuyển trong đầm lầy được tiết lộ, cũng dễ hiểu vì sao người ta không thực sự chinh phục được đầm Sudd cho đến những năm 1900. Mặc dù lần vượt “hàng rào bảo vệ” gồm nhiều đảo, bùn và đầm lầy bằng đường thủy được thực hiện lần đầu tiên vào những năm 1880, nhưng chỉ có người Anh đến những năm 1900 mới quyết định nghĩ cách để có thể di chuyển qua nó. Quá trình này vô cùng hao công tổn sức. Vấn đề đầu tiên là xác định phần thảm thực vật chặn dòng chảy là thuộc phần bờ sông hay thuộc phần của hòn đảo có thể di chuyển này. Nếu thuộc về đảo, người ta sẽ cắm cọc và dùng dây cáp cố định chúng vào những chiếc thuyền chạy bằng hơi nước, sau đó thuyền sẽ chạy ngược dòng và xé toang lớp hàng rào thực vật. Giống như một nha sĩ khi nhổ răng, những gì cản trở thao tác sẽ được cắt nhỏ từng mảng rồi kéo ra. Đôi khi các hòn đảo sẽ bị đốt trước, sau đó hàng trăm người dân bản địa sẽ lội xuống, nước ngập đến thắt lưng, hì hục dùng cuốc xẻng chém đứt phần rễ cây. Phải mất đến 3 tháng, 5 chiếc thuyền chạy bằng hơi nước cùng 800 tù nhân người Nubia để làm sạch 8 kilômét đầm lầy. Trong suốt thời gian đó, họ luôn bị bao vây bởi các bộ lạc hiếu chiến, muỗi và các cơn sốt. Nhiệm vụ dọn sạch hết sức gian nan này vẫn luôn đầy những mối nguy hiểm chực chờ như thế. Hướng chảy thực sự của dòng sông luôn thay đổi và vẫn tiếp tục bị chặn. Vào những năm 1990, trong cuộc nội chiến thứ hai ở Sudan, đầm Sudd một lần nữa trở nên “bất khả xâm phạm”, đôi khi trong hàng tháng.

Chúng tôi tiếp tục bay qua các thị trấn và làng mạc xiêu vẹo chìm trong sắc trắng xám, nhưng chúng chẳng là gì so với luồng nước chảy không ngừng về phương bắc của con sông uốn lượn. Đây là nét đặc trưng của khu vực này. Xung quanh mỗi ngôi làng và thị trấn, chẳng có gì ấn tượng hơn thảm thực vật phong phú chúng tôi thấy ven sông.

Khoảng 480 kilômét về phía bắc hồ Bor, khu vực đầm lầy chỉ toàn là cây cói giấy và cỏ voi. Cây cói giấy là loại “cực phẩm” của sông Nile, chúng được dùng để làm ra những chiếc thuyền và loại giấy đầu tiên. Hình ảnh thuyền cói giấy được mô tả trên vách các lăng mộ cũng tương tự như loại thuyền vẫn được dùng trên sông Nile ngày nay. Những ưu điểm của cây cói giấy cũng được ghi lại trên những mảnh giấy cói cổ xưa đã khô héo dần do không khí sa mạc ở hai thành phố Oxyrhynchus và Fayoum. Cây cói giấy ở đầm Sudd có nơi mọc cao hơn 5,5 mét, hình thành nên những cánh rừng xanh thẫm, những cây còn non sẽ thấp hơn và mang màu sắc nhợt nhạt vì thiếu ánh sáng. Hàng cây cói rì rào, xào xạc từ rìa sông vươn mình ra hẳn dòng nước.

Cỏ voi có phần thân như cây tre, trông cứng cáp và kém duyên dáng hơn cây cói giấy. Nó có phần tán phủ lông tơ màu nâu và lá nhọn thẳng đứng. Một loại cỏ khác là “um soof” với lớp lông màu xanh lá, tên nó có nghĩa là “mẹ của len”. Vươn lên cao trên tất cả là ambatch, một loại cây lõi xốp nhiều xơ, cao chừng 6 mét và dày 15 xentimét. Nó thường được dùng để trang trí cùng cây bìm bìm hoa xanh khổng lồ. Ambatch có gai nhỏ nên không dễ thao tác như cây cói giấy, nhưng cả hai giống cây này đều là nguyên liệu tuyệt vời để kết bè.

Chúng tôi tiếp tục lao vút qua ngọn lửa của những giàn khoan dầu. Vào những năm 1970, đầm Sudd được tập đoàn Chevron[*] khoan để khai thác dầu, nhưng những rắc rối tiếp diễn trong khu vực khiến nó luôn là một nơi khó duy trì sản xuất.

Một tập đoàn năng lượng đa quốc gia có trụ sở tại San Ramon, California và hoạt động tại hơn 180 quốc gia.

Sau đầm lầy, hay nói cách khác là sau những đầm lầy chứa dầu của Sudd, sông Nile lại bắt đầu từ con số không, một số không khổng lồ, chính là hồ No[*] – đầm phá đầu tiên ta bắt gặp khi ra khỏi đầm lầy Sudd vĩ đại. Đây thực sự là khởi đầu của một kỷ nguyên mới trong sự tồn tại của sông Nile. Từ giờ trở đi, sông Nile chỉ chảy xuống dốc mà thôi. Hầu hết là vậy.

Nghĩa là “hồ Không”.

Ở phía nam Sudan này, khoảng 10 độ vĩ bắc, sông Nile có lại đáy sông vững chãi, và vẫn duy trì như thế cho đến khi ra tới đồng bằng châu thổ của nó tại Ai Cập. Không còn đầm lầy nữa. Đây là nơi sông Bahr el-Ghazal – “biển đảo”- gặp sông Bahr el-Jebel – “biển núi”- ở đầu phía tây hồ No. Mặc dù Ghazal chỉ là một phụ lưu trong khi Jebel là dòng chảy nối tiếp của sông Nile, nhưng Ghazal cũng mang trong mình sự hùng vĩ riêng. Trên đường qua đầm lầy trước đó, nó cũng cung cấp lưu lượng nước tương đương với sông Nile. Một phụ lưu khác là Bahr el-Zeraf – “biển hươu cao cổ”. Nhìn từ máy bay, khi hợp dòng với sông Nile, nhánh sông này trông như một căn bệnh ác tính đang ăn mòn nơi đất liền. Đây là vị trí xa nhất mà người cổ đại đặt chân đến trên sông Nile. Những quần thần của hoàng đế Nero biết vị trí này, và có thể cả những người Hy Lạp ở thời trước đó cũng vậy. Seneca[*] đã viết về Nero và hai centurion[*] do hoàng đế này cử lên sông Nile vào thế kỷ I. Theo ghi chép của Seneca, khi trở về, hai sĩ quan kể rằng, “chúng tôi gặp phải những đầm lầy mênh mông rộng lớn, điểm cuối của chúng không người dân nào biết và cũng chẳng ai muốn tìm hiểu, các loài thực vật đan xen chi chít cùng với dòng nước đến nỗi chúng tôi không thể vật lộn thoát khỏi bằng chân hoặc trên thuyền, bởi đầm lầy, bùn và những thứ gây cản trở khiến bất kỳ con bè nào cũng không thể đi qua, trừ khi nó nhỏ và chỉ chứa một người”. Mô tả về đầm lầy Sudd và những chiếc bè cói giấy này là chính xác và không cần bàn cãi. Điều đáng chú ý là chuyến thám hiểm kỳ công như thế đã không được lặp lại trong gần 2000 năm.

Lucius Annaeus Seneca, hay Seneca Trẻ (4 TCN-65): triết gia La Mã, từng là cố vấn cho hoàng đế Nero.

Sĩ quan chỉ huy đội quân 100 binh sĩ trong quân đội La Mã.

Sông Nile giờ đây tiến vào vùng đất khô cằn, cho tới khi đổ ra biển. Đất nơi đây là đá ong đỏ, nên khi các phương tiện di chuyển đi qua sẽ để lại vết hằn trên mặt đất và dọc theo bờ sông. Sông Nile cuối cùng cũng đổi hướng chảy về phương bắc một lần nữa, và sông Sobat hợp lưu với nó ngay tại điểm rẽ này. Là con sông Ethiopia đầu tiên “chạm trán” sông Nile, Sobat mang theo phù sa từ sơn nguyên phía tây nam. Đây là một dòng sông mạnh mẽ, cung cấp 14% lưu lượng nước cho Nile Trắng mang đến Khartoum. Đoạn sông này không sâu, có lẽ chỉ 4,5 mét, thậm chí có nơi sâu chưa tới 1,8 mét. Đất hai bên bờ dần bằng phẳng và cây cói giấy nhường chỗ cho cây keo. Không có ghềnh thác nào suốt 1.200 kilômét của đoạn sông này, từ hồ No đến Khartoum. Những đụn đất nhấp nhô hai bên bờ giúp bảo vệ đất trước đầm lầy và lũ lụt, giữ cho dòng nước chảy giữa hai bờ sông vững chắc. Có 11 chủng loại cây keo mọc trên bình nguyên dọc theo bờ sông, và theo truyền thống, người Shilluk dùng chúng để làm ra mọi thứ, từ thuyền đến bánh xe nước, củi, nguyên liệu thuộc da và keo. Chúng đứng sừng sững như những bộ xương đen chống chọi lại ánh mặt trời giữa trưa trên những bình nguyên.

Đây chính là điểm giao dọc sông Nile giữa nền văn hóa châu Á đang dần lấn áp và nền văn hóa châu Phi đang dè dặt ẩn núp. Những túp lều hình nón của người Dinka và Shilluk nhường chỗ cho những ngôi nhà hình khối vuông của người phương bắc bị Ả Rập hóa. Giờ đây, lừa và lạc đà lững thững dọc sông Nile, người dân thì che kín mít từ đầu đến chân. Hà mã càng trở nên hiếm hoi. Tại Kosti có cây cầu thứ ba bắc qua sông Nile, từ khi nó khởi nguồn cách đó 3.200 kilômét.

Đây cũng là nơi những loài chim di cư của phương bắc trú đông: chim én, loài corncrake[*] đang ngày càng hiếm, cò, chim hoàng anh, chim nhạn, chim dẽ giun và chim te te. Điều kỳ lạ nhất là chim én Ai Cập chỉ bay một đoạn ngắn dọc sông Nile. Những loài di cư xa nhất về phương nam cũng đến từ nơi xa nhất ở phương bắc, điều này cũng đúng ở loài sếu và cò. Hai loài này di cư xa hơn các loài bản địa, như thể chúng có lý do cần thiết khác để thực hiện hành trình này ngoài đấu tranh sinh tồn, như thể chúng cũng muốn tìm cách thâm nhập dọc theo sông Nile càng xa càng tốt, giống như tổ tiên chúng ta vậy.

Một loài chim thuộc họ gà nước, sinh sản ở châu Âu và châu Á xa đến tận tây Trung Quốc, và di cư đến châu Phi để tránh đông.

Chúng tôi giờ đây đến thủ đô Khartoum của Sudan và ngắm nhìn thành phố đang mở rộng không ngừng. Nếu được bay lơ lửng trên bầu trời vào mùa hè và gặp chút may mắn, ta sẽ bắt gặp khoảnh khắc ra đời của dòng Nile Đỏ, “cuộc hôn nhân” vĩ đại của Nile Trắng và Nile Xanh: Nile Xanh vô cùng mạnh mẽ vào thời điểm này đến nỗi đẩy dòng Nile Trắng già nua ngược dòng. Phù sa – mang sắc cam, đỏ, hay hồng tùy thuộc vào những điều kiện nhất định – đổ xuống dòng sông bao la khi nó tiếp tục chảy về phía những thác nước ở phía bắc Sudan.

Từ trên cao, ghềnh thác trông như những giọt kem đánh răng rơi trên sàn nhà màu xám. Khi quan sát từ cửa sổ máy bay nhỏ, do hiện tượng ảo ảnh thị giác kỳ lạ nào đó, bạn sẽ thấy dòng sông như đóng băng và chững lại. Nhưng từ mặt đất vang lên âm thanh ồn ã inh tai.

Chúng tôi bay qua khoảng hơn 200 kim tự tháp có bề mặt dốc đứng lạ lùng thuộc quần thể Kim tự tháp Meroe, nơi ở của các Pharaoh “Đen”[*], họ sống nơi đây từ năm 800 TCN đến khoảng năm 230. Từ trên cao, quần thể kim tự tháp này trông như một loạt các đường chéo giao nhau; khi máy bay chao liệng bạn sẽ thấy được mặt bên, và bằng cách nào đó chúng trông như những ngôi nhà gỗ nhỏ xíu còn sót lại từ một bàn cờ tỷ phú kiểu cũ.

Các vị vua Nubia (một quốc gia châu Phi cổ đại, nằm giữa Ai Cập và Sudan ngày nay), còn được gọi là các Pharaoh da đen.

Sông Nile tiếp tục chảy đến hồ Nasser – một trong những hồ nước nhân tạo lớn nhất thế giới, dài hơn 402 kilômét. Phải mất hẳn một tiếng đồng hồ để bay qua nó trên một chiếc Beechcraft hai cánh quạt. Ôi làn nước mênh mông đó! Rồi màu xanh nước hồ thì như thôi miên, điểm xuyết đây đó màu xanh lá cây của tảo ở quanh bờ. Hồ Nasser hình thành nên các vịnh hẹp rất nhỏ dọc bờ, cũng chính là những thung lũng khô cằn mà nó đã lấp đầy nước. Đáng ngạc nhiên khi tại một hồ nước chưa đầy 50 tuổi này đã hình thành một số bãi cát dọc theo rìa hồ.

Máy bay chúng tôi lướt qua hai con đập được ngụy trang bởi màu nâu của đá từ trên cao, mà không kịp thấy tàn tích Philae. Những lợi ích nông nghiệp của sông Nile lúc này đây hiển lộ rất rõ ràng: những cánh đồng xanh tươi quanh những dãy cọ rậm rạp xanh thẫm. Mọi thứ trông như được cày xới, được chăm sóc, và đột ngột không hề báo trước, thứ tiếp theo đập vào mắt chúng tôi là màu vàng của cát tinh khiết – sa mạc. Hình ảnh dòng sông mang lại sự sống chưa bao giờ rõ ràng hơn lúc này, khi nhìn từ trên cao với rìa sông màu mỡ mỏng manh của nó bám vào hai bờ.

Chúng tôi tiếp tục bay qua đền Luxor nguy nga, lướt qua con đập nhỏ, hoặc đập chắn nước, ở Asyut. Dòng sông mở rộng và thu hẹp không vì lý do gì cả, đầy rồi lại vơi. Tại Cairo, mọi thứ phát triển đến mức chóng mặt. Đô thị ở khắp mọi nơi, dòng sông thu hẹp nhưng vẫn đóng vai trò thiết yếu, vẫn gánh vác nhiệm vụ bơm sức sống cho thành phố như vai trò của động mạch chính vậy. Chúng tôi băng qua con đập đầu tiên từng được xây dựng trên sông Nile – đập nước ở đồng bằng châu thổ, nằm ở ngã ba của hai nhánh sông chính. Đồng bằng châu thổ trải rộng xung quanh chúng tôi. Đây là khởi nguồn của tất cả đồng bằng châu thổ, có hình dạng giống chữ “D” trong tiếng Hy Lạp.

Cuối cùng chúng tôi ra đến biển. Đỉnh sóng màu trắng trông bất động, giống như những ghềnh thác chúng tôi thấy trước đó. Những chấm đen, hay đúng hơn là con người, trên bãi biển. Nước biển có sắc xanh lục – nhạt hơn do đã không còn phù sa tràn vào như trước đây, nuôi sống những bầy cá mòi giờ đã biến mất. Con sông hòa vào biển, về với ngôi nhà của mình, và mất hút.

3. Con sông của đổi thay

Một kẻ bị Thiên Chúa nguyền rủa sẽ phải bán bơ vào mùa nóng và muối vào mùa mưa
- Ngạn ngữ Sudan -

Vậy là tôi đã hoàn thành trải nghiệm. Bay trên dòng Nile, lướt qua mặt nước của con sông, giờ là lúc ta phải tìm hiểu sâu hơn trong khả năng của mình. Tôi nghĩ điều thú vị nhất để bắt đầu sẽ là tuổi thọ của sông Nile, nó đã và đang tiếp tục thay đổi ra sao. Theo một cách hiểu nào đó, mọi dòng sông đều trường thọ, và một vài đoạn của sông Nile đúng là già nua thật; nhưng về mặt địa chất thì nó lại là một con sông trẻ. Những thung lũng cổ xưa nhất của sông Nile đã có hàng triệu năm tuổi. Tuy nhiên, nếu nhìn vào dòng chảy của nó hiện giờ, sông Nile trẻ đến không ngờ (theo thuật ngữ địa chất): chỉ mới 12.500 tuổi thôi. Trên hết, nó là một con sông đã qua muôn hình vạn trạng, biến hóa khôn lường.

Nếu phải chọn một điều khắc cốt ghi tâm khi nghĩ về sông Nile, tôi sẽ nghĩ đến ý niệm về thay đổi cực kỳ đơn giản nhưng cũng rất khó nắm bắt của nó. Sông Nile đã thay đổi, khiến nhiều thứ thay đổi theo. Con người cũng sẽ thay đổi khi tương tác với nó – thông qua quá trình di chuyển men theo con sông, định cư ven sông, phát minh ra hệ thống thủy lợi, chữ viết, rồi hình thành xã hội dân sự sơ khai, hoặc dùng nó làm cái cớ cho việc xâm lăng, thay đổi tín ngưỡng, cướp bóc, trị vì. Dòng Nile luôn thay đổi, nó là chất xúc tác cho những đổi thay. Một nhận định chung chung như thế chắc không hữu ích là bao nhỉ? Để rồi xem.

Vậy nó để lại gì? Sau khi nước lũ dâng cao trên dòng sông đỏ, nó sẽ để lại gì? Vùng đất, một vùng đất đen thẫm. Một vùng đất nhuốm sắc đen từ lượng phù sa cực kỳ màu mỡ giúp Ai Cập cổ đại trở nên thịnh vượng. Dòng nước bị chặn rồi tiếp tục chảy đó mang sắc đỏ như máu; và rồi khi cạn dần và khô, rồi cứng lại theo thời gian, nó chuyển thành màu đen, cũng giống như máu khi khô vậy. Sẽ luôn có rủi ro lạc đề nếu ta đi quá xa và mãi không chịu dứt khỏi phép ẩn dụ như thế, nhưng tôi lại thấy nó có vẻ hợp lý. Đối với dòng Nile có chiều dài và phạm vi to lớn như thế, dù không thuyết phục mấy nhưng đó là cách duy nhất để tôi có nhìn nhận của riêng mình về lớp phù sa màu mỡ, cùng một núi các nghiên cứu, mẩu chuyện, lịch sử, khoa học, thần thoại và giả tưởng đang chất cao dần quanh tôi trong phòng làm việc cạnh sông Nile. Ngồi trong căn phòng nhỏ sáng đèn ở số 32 đường 100, phía trên trạm xăng tại Maadi, tôi quyết tâm mỗi khi rời mắt khỏi máy tính mình sẽ luôn ngắm được toàn cảnh sông Nile mà không bị bất cứ gì che khuất. Tôi đã lôi mấy bộ rèm cửa xuống, vì chất liệu của chúng rất nặng và ngăn cản tầm nhìn của tôi. Một ô cửa vuông vức trống trải sẽ tốt hơn nhiều, nhất là khi tôi mở cánh cửa sổ khung bạc ra. Dòng sông trông như một dải vải nhỏ màu nâu ánh lục kẹp giữa hai tòa nhà. Một tòa nhà với hơn 20 tầng, cao chót vót, chỉ mới mọc lên vài năm trước. Tòa nhà còn lại, dựa vào cảm nhận của tôi trong giai đoạn phát triển đô thị điên cuồng của Ai Cập, hẳn là dành cho các bệnh nhân tâm thần. À thì, cứ khoảng một lần mỗi tuần, tôi lại nghe thấy tiếng la hét từ đó. Khi tôi hỏi vợ mình, cô ấy bình thản bảo: “Vậy nghĩa là một bệnh nhân đã trốn thoát.” “Ý em là tiếng hét không phải của bệnh nhân tâm thần?” “Không, là của y tá đó.”

Như tôi đã nói lúc nãy, công trình đầu tiên che khuất, mà đúng hơn là hạn chế, tầm nhìn của tôi là một khu nhà mới dành cho những đối tượng giàu xổi, hẳn là giàu hơn tôi. Bằng chứng là họ sống gần sông Nile hơn tôi. (Ở Ai Cập, việc sống gần sông luôn được ưu tiên, nhưng những khoản đầu tư tài chính lớn và lợi nhuận từ ngành bất động sản đã khiến ham muốn sống gần sông của người ta lên tới mức điên cuồng, tương tự như tình trạng mà ta biết ở London và Paris với sông Thames và Seine. Thật kỳ lạ, người dân ở New York vẫn thích sống gần công viên trung tâm Central Park hơn là gần sông Hudson, nơi có lẽ vẫn còn bị ảnh hưởng xấu bởi hoạt động thương mại.)

Làm thế nào để có góc nhìn đầy đủ về sự đổi thay, sự “lột xác”, biến dạng, tiến hóa, cách mạng, hoán đổi, biến hình, chuyển đổi, hoán cải, thay thế, tái sinh? Có một góc nhìn thế này: xem dòng chảy của dòng sông như một bản palimpsest[*] – khi đào đủ sâu bạn sẽ phát hiện tầng tầng lớp lớp kiến thức về hoạt động cư trú, địa chất, nông nghiệp. Chỉ đơn giản vậy thôi. Hoặc cứ bỏ qua những lớp kiến thức chồng chất đó. Hãy trở thành người phản khảo cổ học, phản cổ sinh vật học. Trong khi các học giả loay hoay với những chứng cứ trước mắt, một lối nghiên cứu cấp tiến hơn có lẽ là tập trung vào những gì không ở trước mắt: những lỗ hổng trong hồ sơ hóa thạch, những thông tin rõ ràng còn khiếm khuyết, sự thiếu kiến thức, những bộ tộc đã biến mất và những người biệt tăm biệt tích.

Một loại văn bản cổ xưa, thường làm từ da thuộc, với nhiều lớp thông tin được viết, xóa rồi viết đè lên qua nhiều thế hệ. Các lớp thông tin ẩn bên dưới có thể được phát hiện dưới ảnh huỳnh quang của tia X.

Có lẽ phương pháp trước mắt là phải nhìn vào khía cạnh khác, đó là trạng thái trái ngược của dòng sông – trạng thái tù đọng. Dòng sông luôn chảy, tiếp thêm sự sống. Khi tù đọng, nó sẽ trở thành một cái hồ hoặc con kênh – một thứ bị kìm kẹp trong một hình thù nào đó, một chỗ trũng, một mương đào giữa cảnh quan thiên nhiên. Như thể phần đất liền đã lấn át dòng sông, khiến nó bị lệ thuộc thay vì dâng trào sức sống. Nhưng sự thật là các con kênh đều bị rỉ nước và người ta phải dùng đất sét bồi đắp để tránh nước thoát hết ra ngoài.

Sự tù đọng có thể cũng hữu ích, nhưng chẳng được bao lâu. Nếu con người không để tâm, không trồng trọt, không can thiệp, thì bề mặt ứ đọng của nó sẽ diễn ra các hoạt động phân rã, trở thành ổ bệnh và mối nguy thực sự cho con người; từ nơi sinh sản của muỗi đến chỗ trú ngụ của ký sinh trùng, nó có thể đưa ta đến với thần Chết.

Mặc dù biết rõ điều này, bản năng luôn thôi thúc chúng ta chặn đứng dòng chảy – và biến dòng sông thành một hồ nước “hữu ích”. Mong muốn của chúng ta cứ tăng dần, khi muốn có tất cả đống trứng vàng thì ta sẽ giết con ngỗng để đạt mục đích.

Nó nhắc tôi nhớ đến bài thơ Tẩu khúc tử thần của Paul Celan, trong đó có câu “Sữa đen[*] buổi ban mai chiều chiều ta uống”: ta luôn muốn từ bỏ dòng sông đỏ đầy sức sống để đổi lấy sữa đen. Cuộc đời dường như khiến ta nhàm chán. Ta cứ phải biết được mình có thể nốc cạn, hớp một ngụm hay nhấm nháp bao nhiêu loại thức uống mang tên “cái chết” nơi góc tối không ai để ý.

Bài thơ nói về nỗi niềm của những tù nhân Do Thái trong cuộc diệt chủng Holocaust, trong đó sữa đen là hình ảnh ẩn dụ cho sự bức bối của họ trong cảnh tù đày (trái ngược với màu trắng của sữa tượng trưng cho sự sống, phát triển và hy vọng vào tương lai).

Từ alcohol trong tiếng Anh (nghĩa là “cồn”) bắt nguồn từ một từ Ả Rập là al-kohl – một loại phấn kẻ mắt màu đen rất được ưa chuộng ở Ai Cập cổ đại và sau đó được người Ả Rập học theo. Quy trình làm al-kohl bao gồm việc chưng cất bột antimon, và alcohol có ý nghĩa “bất kỳ quy trình nào có liên quan đến chưng cất” (quả là trớ trêu và kỳ lạ khi những người Ả Rập phản đối rượu mạnh chưng cất lại chính là người phát minh ra quy trình đó).

Dù mang lại nhiều hưng phấn, thứ thức uống ưa thích của chúng ta cũng có thể gây ngộ độc. Khi ở dạng methanol, cồn có thể làm cho mù lòa và gây tử vong. Khi ở dạng ethanol, nó chỉ đơn giản khiến ta say. Nhưng mùi vị của ethanol tinh khiết không hề dễ chịu, nên tất cả những thức uống có cồn được ưa chuộng hơn đều chứa methanol – chất độc thuần túy – với liều lượng khác nhau. Cái chết cũng có hương vị riêng đấy.

Lại nói về màu đen. Con mắt được kẻ bằng kohl là một trong những hình ảnh biểu trưng nhất của Ai Cập cổ đại – trong bộ chữ tượng hình, nó được dùng để miêu tả con mắt của thần Horus. Ứng với hình ảnh một vị thần đầu chim ưng, con mắt của Horus giống mắt của một loài chim săn mồi, dõi theo và bảo vệ vị Pharaoh ở thế giới bên kia. Cùng với những lý do mê tín tương tự khác, tập quán vẽ con mắt của Horus lên mũi tàu đã lan tỏa khắp vùng Cận Đông. Thậm chí ngày nay bạn vẫn sẽ thấy biểu tượng con mắt của thần Horus trên mũi thuyền dhou hoặc felucca ngược xuôi trên sông Nile. Người Ai Cập cổ đại cho rằng con mắt không phải là một cơ quan thụ động chỉ biết ghi nhận thông tin, mà còn là nơi thể hiện hành động, ý định và sự phẫn nộ. Con mắt bảo bọc ta khỏi sự dòm ngó của mắt quỷ[*]. Từ những ghi chép đơn thuần mà tôi quan sát được, có lẽ tôi nên hiểu được những ngụ ý và xông pha thực hiện: Vượt dòng sông.

Mắt quỷ ám chỉ một sức mạnh ma quái có thể gây ra bệnh tật, điềm gở, thiên tai và chết chóc bằng con mắt. Người Ai Cập cổ tin vào mắt quỷ và sử dụng phấn mắt cùng son để ngăn chặn mắt quỷ xâm nhập vào mắt hay môi họ.

Sữa đen, mắt quỷ. Đến khi nào thì thay đổi sẽ đem đến sự tiêu diệt và mang hình hài của cái chết? Đến khi nào thì truyền thống sẽ khiến người ta cảm thấy bó buộc, ngột ngạt và trở thành nguyên nhân của cái chết? Ở Ai Cập, điều này biểu hiện quá rõ ràng, khi đời sống quá hiện đại không ngừng xung đột với những gì thời xa xưa để lại. Những người sống nơi những ngôi mộ ở thành phố của người chết[*] lại kết nối với thế giới trên chiếc điện thoại thông minh Mobinil.

Cairo được mệnh danh là “Thành phố của người chết”, với những ngôi mộ của những người đã khuất xen giữa những ngôi nhà của người đang sống.

Người cổ đại gọi Ai Cập là vùng đất đen, và bấy lâu nay nó vẫn thế. Ở vùng đồng bằng châu thổ, cho đến giữa thế kỷ XX, người dân vẫn dùng phương pháp trồng trọt giống hệt 3000 năm trước. Thậm chí đến ngày nay, những nhóm cư dân nghèo hơn sống dọc sông Nile vẫn có lối sống không khác ngày xưa là mấy. Vùng đất ấy không hề thay đổi, nhưng dòng sông thì có.

Truyền thống chẳng hay ho gì. Đó là một quan điểm võ đoán. Nhưng truyền thống cũng có thể được gọi là sự bảo tồn, nhằm gìn giữ lối sống, gìn giữ đời người. Thay đổi có thể kéo theo sự diệt trừ những thứ ta cần nhưng tạm thời không muốn có nữa, vì chúng đã bị đẩy ra khỏi tầm nhìn của ta.

Tuy vậy, tôi vẫn chắc chắn một điều: việc sắp xếp các tài liệu, cảnh tàu thuyền qua lại dưới sông nhìn từ phòng làm việc nhỏ bé chất đầy sách và không có rèm cửa của tôi, cảnh tượng sông Nile ngày và đêm (hoàng hôn ở đây rất đẹp), việc ghi chép lại hành trình đó – cũng có thể gọi là nhật ký hành trình của phi công – tất cả đều là hành trình quan trọng không kém bất kỳ một hành trình thực tế nào của tôi trong tương lai. Gần đây, đã có rất nhiều chuyến đi khám phá sông Nile, bất kể mang tính phiêu lưu hay chỉ phù hợp để lên màn ảnh; một số chuyến đi đã ghi nhận những thay đổi của dòng sông, số khác thì không. Một số chuyến đi lại cố gắng nhấn mạnh rằng chẳng có gì thực sự đổi thay trong khi một số khác muốn chứng minh điều ngược lại. Tất cả phụ thuộc vào những gì bạn đang quan sát, những gì con mắt viền đen bằng phấn kohl hướng về.

Chắc chắn rằng, suy ngẫm về sự tồn tại của dòng Nile qua quãng thời gian đằng đẵng nhất sẽ giúp ta phác họa rõ hơn vai trò của sự hồi sinh, cái chết, sự thay đổi và truyền thống. Chúng là những câu hỏi đích thực, phải không nào? Tôi hy vọng là thế, nhấm nháp chai bia Sakkara của mình – một loại cồn tinh chế hảo hạng, tôi có lời khen dành tặng cho nhà máy bia Al-Ahram – trong lúc ngồi trước cánh cửa sổ nhỏ ngắm nhìn ánh hoàng hôn giữa căn phòng vuông vức nho nhỏ bất di bất dịch của riêng mình.

4. Người con của thung lũng tách giãn

Trên đời chỉ có hai thứ mang bản chất thánh thiện: nước và mẹ hiền
- Ngạn ngữ Sudan -

Vào năm 1912, thuyết “trôi dạt lục địa” do nhà thám hiểm và nhà khoa học người Đức Alfred Wegener đưa ra đã bị mọi người hoài nghi và dè bỉu. Ông cho rằng thế giới đã bị nứt ra, như xương sọ của trẻ sơ sinh, nhưng những vết nứt này hóa ra lại “đâm hoa kết quả”, hình thành dòng mắc-ma (magma) nóng chảy sâu dưới lòng biển, lan tỏa và chồng lên nhau. Qua đời sớm tại Greenland vào năm 1930, Wegener đã hoàn toàn bị quên lãng cho đến những năm 1950, đây là một phát súng cảnh báo cho những ai muốn đề xuất một giả thuyết nghe có vẻ hợp lý nhưng lại không dễ dàng lý giải.

Khi còn nhỏ, như bao đứa trẻ ở độ tuổi đi học, Wegener cũng để ý thấy một điều: Nam Mỹ vừa khít với góc vuông phía tây của châu Phi; và khối đất liền của cả Trái đất thật ra trông như thể chúng đã từng là một khối. Wegener đã tìm ra được những viên đá và hóa thạch ăn khớp với nhau từ hai bờ của Đại Tây Dương để chứng minh cho giả thuyết của mình. Mặc dù vẫn chưa nắm được cơ chế của hiện tượng này, ông vẫn công bố bằng chứng tìm được và đã bị các tổ chức lớn, uy tín như Hiệp hội Dầu mỏ Hoa Kỳ phản đối gay gắt. Ông bèn thực hiện các cuộc thám hiểm đến phương bắc băng giá. Trong chuyến đi cuối cùng đến Greenland, điều kiện ở đó khắc nghiệt đến nỗi ông đã phải dùng chiếc dao nhíp của mình cắt lìa những ngón chân bị đóng băng của một thành viên trong nhóm. Nhiệt độ hạ xuống -60 độ, và khi đó Wegener, ở độ tuổi 50, nghiện hút thuốc, ru rú trong phòng nghiên cứu quá lâu, đã qua đời.

Vào những năm 1960, người ta phát hiện ra rằng quả thực đáy biển đã mở rộng như nhận định của Wegener ngày trước, với dòng mắc-ma sôi sục dọc theo các ranh giới mảng kiến tạo[*]. Vậy là giả thuyết từng bị chế giễu và đả kích cuối cùng cũng được người đời tôn trọng. Các nhà khoa học nhất trí rằng phần lõi nóng lưu chuyển ở dạng chất lỏng của Trái đất chính là nguyên nhân khiến các mảng kiến tạo di chuyển, cùng các lục địa nằm bên trên chúng. Giống như hạt gạo quay vòng trong nồi nước sôi, vỏ Trái đất luôn chuyển dịch và bị đưa đẩy bởi sự vận động của dòng mắc-ma bên dưới.

Nơi hai mảng kiến tạo (tectonic plate) gặp nhau. Ranh giới giữa các mảng này không trùng với ranh giới các lục địa.

Tôi nghĩ ta nên lưu ý về điều này: Cho đến những năm 1960, giả thuyết hiện tại về sự ra đời của sông Nile tại một thung lũng do sự di chuyển của các mảng kiến tạo hình thành nên bị cho là hết sức vô lý. Tôi nghĩ tất cả mọi người, nhất là những ai không phải nhà khoa học, thường xem nhẹ tính tạm thời của “chân lý” khoa học. Theo định nghĩa, chân lý chỉ là hành trình lần mò hướng đến những lý giải ngày càng hợp lý hơn. Tôi nghĩ chúng ta cần phải duy trì phong thái khoan thai pha chút ngớ ngẩn mỗi khi một giả thuyết trở nên quá nặng nề, quá trọng yếu. Có khi một vài năm nữa, giả thuyết đó cũng sẽ trở nên hết sức vô lý.

Nhưng hiện tại thì Wegener và giả thuyết trôi dạt lục địa của ông vẫn được xem là hợp lý. Sông Nile Đỏ và Biển Đỏ (Hồng Hải) là “hai người con” của Thung lũng Tách giãn – một cặp song sinh kiến tạo. Thung lũng Tách giãn bắt đầu từ Đông Phi và nứt theo hướng bắc cho đến đới đứt gãy phía bên kia tại Palestine và vùng Levant[*]. Từ đó tạo nên “đứa con” thứ nhất là Biển Đỏ, thứ hai là thung lũng sông Nile.

Ngã tư giữa Tây Á, Đông Địa Trung Hải và Đông Bắc Phi, bao gồm Liban, Syria, Jordan, Israel và các vùng lãnh thổ của Palestine. Đôi khi cũng bao gồm cả Cộng hòa Síp, Sinai và Iraq.

Dòng sông hợp nhất – dòng Nile Đỏ – được hình thành trong điều kiện thay đổi khí hậu và dịch chuyển kiến tạo mạnh mẽ đến nỗi những mối quan tâm hiện tại của chúng ta giống như lý sự cùn về chế độ cài đặt thiết bị cảm ứng điều chỉnh nhiệt. Chúng ta đang nói đến quãng thời gian rất dài khi mà tất cả các đại dương đã biến mất được thay thế bằng những cơn lũ tràn về với hình thái gợi ta liên tưởng đến biên niên sử của Ur và Kinh Thánh, chứ không phải về ngành khoa học “nặng”[*].

Hay còn gọi là khoa học tự nhiên, gồm các ngành: vật lý học, hóa học, sinh học, thiên văn học, địa chất, khí tượng học.

Nhưng rất lâu trước khi Kinh Thánh được viết nên, vào bảy triệu năm về trước, Địa Trung Hải đã bốc hơi và chỉ còn là một vũng nước. Lúc đó, vùng Gibraltar liền với Morocco và nhiệt độ toàn cầu nóng đến nỗi hầu hết lượng nước đều sôi sục bay hơi mất, để lại một chảo muối khổng lồ và vũng nước tôi vừa nói lúc nãy. Những mối lo ngại hiện tại về hiện tượng nóng lên toàn cầu khiến ta dễ nhầm tưởng rằng Trái đất chưa bao giờ nóng bức. Nhưng giai đoạn giữa các kỷ băng hà, nhiệt độ có thể cao hơn nhiệt độ trung bình ngày nay khoảng 15 đến 20 độ. Mong mỏi một ngày được ra ngoài khi nhiệt độ là 60 độ ư? Nhiệt độ cao như thế đương nhiên sẽ gây ra hiện tượng bốc hơi nghiêm trọng. Đồng thời việc dịch chuyển mảng kiến tạo cũng góp phần tạo ra các cầu lục địa[*] và giờ bạn đã lý giải được điều kiện tự nhiên thất thường ở Địa Trung Hải.

Cầu lục địa (land bridge) là các eo đất hay những dải đất hẹp nối hai vùng đất lớn hơn lại với nhau, được bao bọc bởi những vùng nước xung quanh – BT.

Với lượng nước ít ỏi đó, mực nước biển của Địa Trung Hải thấp hơn rất, rất nhiều, và điều đó nghĩa là bất cứ con sông nào đổ ra Địa Trung Hải cũng phải chảy dốc hơn nhiều. Độ dốc tăng lên khiến tốc độ chảy của các dòng sông tăng theo và chúng sẽ tạo những đường cắt rất sâu vào hẻm núi khi ra đến bờ biển. Dòng Nile ở Ai Cập – lúc ấy chỉ nằm vỏn vẹn trong lãnh thổ quốc gia này và được tiếp sức bởi các cơn mưa từ bình nguyên rậm rạp (lúc đó chưa trở thành sa mạc) – đã cắt sâu hàng kilômét vào một hẻm núi. Cairo nằm ngay trên hẻm núi đó, giờ đây được bồi đắp phù sa bởi dòng Nile qua nhiều thời kỳ. Nếu có thể quay về khoảng bảy triệu năm trước, chúng ta sẽ bắt gặp một cảnh tượng giống đại vực Grand Canyon[*], dẫn ra vùng biển đã ráo nước. Hẻm núi tại Cairo có thể sâu hơn 1,5 kilômét, còn tại đồng bằng châu thổ thì nó có thể sâu đến 4 kilômét. Bạn có thể thoải mái vừa chơi môn thể thao mạo hiểm BASE-jump từ trên đỉnh vực, vừa hút một, hoặc thậm chí là hai, điếu thuốc trong khi rơi xuống đáy vực.

Grand Canyon là một khe núi dốc, tạo ra bởi sông Colorado ở tiểu bang Arizona. Với chiều dài 446 kilômét, chiều rộng từ 0,4 đến 24 kilômét, độ sâu đến 1,8 kilômét, đây là một kỳ quan thiên nhiên của Hoa Kỳ – BT.

Đời sống ven sông Nile vào bảy triệu năm về trước hẳn đã có sự hiện diện của loài cá sấu khổng lồ dài 18 mét, loài thú tổ tiên của sư tử đã tuyệt chủng từ lâu với hàm răng to và háu đói hơn nhiều, loài rùa khổng lồ và có thể là một số loài linh trưởng.

Cuối cùng Địa Trung Hải cũng khôi phục lượng nước – chiều lòng rất nhiều du khách trong tương lai. Mực nước biển dâng cao của Đại Tây Dương đã chôn vùi cầu lục địa nối Gibraltar và Morocco, là chiếc cầu từng bắc qua Địa Trung Hải và tạo điều kiện cho sự bốc hơi. Lúc đó là vào khoảng năm triệu năm trước. Mực nước biển vẫn tiếp tục dâng cao nhanh chóng. Con sông nơi hẻm núi tràn ngập nước đến vài trăm cây số phía thượng nguồn. Cả con sông Nile trở thành một cái vịnh rộng lớn, một vịnh biển, rộng hơn 11 kilômét tại Aswan, và kéo dài 844 kilômét đến thượng nguồn.

Rồi một lần nữa, sông Nile lại trở nên khô cằn, rất khô cằn. Tôi biết điều này không chỉ là niềm tin từ Cựu Ước[*] mà sự việc này thực sự đã diễn ra, theo nghiên cứu khoa học tiên tiến nhất mà ta có. Hai triệu năm trước, cả dòng Nile đều cạn nước, trở thành một thung lũng mịt mù khói bụi, hay một wadi[*]; xung quanh toàn toàn là sa mạc, toàn là cát.

Việc sông Nile khô cạn được nhiều lần đề cập qua những lời sấm truyền, cảnh báo trong sách Cựu Ước.

Một thuật ngữ trong tiếng Ả Rập thường dùng để chỉ thung lũng. Trong một số trường hợp, từ này đề cập tới đáy sông bị cạn trong mùa khô và chỉ có nước trong khoảng thời gian có những cơn mưa hay chỉ đơn giản là những dòng suối chảy không thường xuyên.

Rồi đến 800.000 năm trước, Trái đất bắt đầu cựa quậy, nói đúng hơn là vỏ Trái đất bắt đầu chuyển dịch theo một cách khác: mảng kiến tạo Ethiopia nâng dần lên và nghiêng về phía sông Nile, xa dần Biển Đỏ. Nước thay vì đổ vào Biển Đỏ lại bắt đầu chảy vào sông Nile. Phần trên có nhắc đến thông tin sông Nile chỉ nằm vỏn vẹn trong lãnh thổ Ai Cập; chỉ đến thời điểm này, may mắn nhờ có độ nghiêng và những con sông mới từ lãnh thổ Ethiopia đổ về, sông Nile vĩ đại đã không còn là thung lũng khô cằn nữa mà trở thành một đường thủy đầy sức sống tràn trở về châu Phi.

Cùng lúc đó, tại Trung Phi, từ khu vực sau này sẽ trở thành lưu vực Congo và lưu vực sông Nile tại Sudan, nước ngập lên hình thành vùng đầm lầy Sudd – ngõ cụt rộng lớn nhất thế giới. Các con sông đều chảy vào đây nhưng lại không có hướng ra, không có lối thoát ra biển. Và chúng ứ đọng trong một khu vực lớn hơn cả nước Pháp, tạo ra vùng đầm lầy lớn nhất thế giới. Hãy tưởng tượng bạn mang đôi giày bốt cao su từ Boulogne rồi lội bùn đến tận Marseilles, và phải bơi trong nước bùn vài lần. Đầm lầy Sudd là thế đấy.

Cái tên Sudd xuất phát từ chữ “rào chắn” trong tiếng Ả Rập – và nó vẫn luôn là một rào chắn thực sự cho đến khi lượng băng hình thành trong thời kỳ băng giá nhất khoảng 15.000 năm trước bắt đầu tan dần. Trong kỷ băng hà cuối cùng đó, các dãy núi ở vùng Trung Phi như dãy Rwenzori có thể có tuyết phủ quanh năm. Có khi với người cổ đại, chúng là thứ gì đó rất lạ lẫm và lấp lánh dưới ánh dương buổi sớm. Có lẽ cái tên dân gian Dãy núi Mặt trăng cũng bắt nguồn và được gìn giữ từ một câu chuyện cổ xưa từ thời kỳ này.

Tuyết tan tạo ra các dòng sông mới dẫn nước chảy đi. Những dòng sông mới trên núi này với nước sông băng cuồn cuộn giống như một con đập khổng lồ đang vỡ òa, đẩy nước xuyên qua đầm lầy Sudd và liên kết nó với các phụ lưu của sông Nile thuộc lãnh thổ Ethiopia.

Lúc này, dòng Nile bắt đầu từ hồ Tanganyika, chảy qua hồ Albert và đổ ra biển tại khu vực sẽ là Ai Cập sau này. Hoạt động kiến tạo tiếp đó đã chặn hồ Tanganyika, thế là khu vực hồ Edward và hồ Albert lại trở thành đầu nguồn của sông Nile.

Sông Nile lúc này gần giống với dòng sông mà chúng ta biết ngày nay. Cuối cùng, vào khoảng 12.500 năm trước, hồ Victoria lại dâng lên đáng kể, đủ để vùi lấp các phiến đá nằm ở đầu phía bắc hồ nước. Nước hồ tràn bờ, vượt qua đến kênh thoát nước của sông Nile ở hồ Albert, hình thành nên con sông Nile của thời hiện đại. Giai đoạn này cực kỳ ẩm ướt – những dòng chảy lớn và mạnh đã phá toang dòng Nile đầy những đụn cát và lau sậy, tạo thành một con sông rộng lớn và đầy nguy hiểm, một con sông khiến ai cũng phải sợ hãi và tránh xa.

Giai đoạn ẩm ướt kéo dài từ năm 12500 TCN đến năm 4000 TCN này đồng nghĩa với việc con người sẽ chọn sống trong sa mạc thay vì ven sông (sa mạc lúc bấy giờ dễ sống hơn nhiều, gần như là một vùng thảo nguyên cho đến tận năm 2450 TCN, vào Vương triều thứ Năm của Ai Cập cổ đại). Cách sông Nile hàng trăm kilômét, những gì còn sót lại trên sa mạc cho thấy đã từng có giếng nước và các hồ chứa nước mưa tại một đất nước giờ đây chỉ còn lại sự khô cằn, đá và cát tinh khiết.

Những cư dân sa mạc này đã phải tản cư khỏi vùng thảo nguyên thoai thoải khi nó trở nên khô cằn, và nhận ra rằng dòng sông cuồn cuộn ngày nào giờ đây đã trở nên tĩnh lặng hơn, dễ chế ngự hơn. Đi cùng họ là các biểu tượng cho lối sống ở sa mạc: Kim tự tháp mô phỏng các cồn cát hình sao, nhân sư trông giống các yardang[*] do gió tạo nên – hay trông giống như “những con sư tử bùn đất”. Họ nhận ra mình có thể điều tiết cơn lũ hàng năm của con sông, và phát minh ra các phương pháp thủy lợi vẫn được áp dụng ngày nay. Nền văn minh ngày càng lớn mạnh và quốc gia dân tộc đầu tiên trên thế giới đã thành hình dọc hai bên bờ con sông này. Quá trình “thuần hóa” Nile Đỏ bắt đầu.

Địa hình được điêu khắc, hình thành do tác động của gió hoang mạc.

Khi con người định cư dọc theo dòng sông Nile, những câu chuyện theo đó cũng được dệt nên – những huyền thoại về khởi điểm, những mẩu chuyện về đầu nguồn của nó mà cho đến giờ vẫn mang hơi hướng của sự thật. Chúng được lồng ghép vào trong kho tàng truyện dân gian của châu Phi, Ai Cập và cả Hy Lạp. Khi chúng được truyền miệng rồi ghi chép lại, dòng Nile trở thành con sông đầu tiên xuất hiện trong văn học cổ đại.

5. Món nợ thoát khỏi vườn địa đàng

Cười khi thai nghén, khóc khi sinh con.
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Vậy là dòng sông đã thành hình, thế còn những người sinh sống nơi đó thì sao? Khoảng 95 kilômét từ thung lũng sông Nile, đi qua những đụn cát của vùng sa mạc ở Ai Cập, tôi dẫn đoàn thành viên ban quản trị của công ty máy tính Oracle trong một chuyến huấn luyện hoạt động đội nhóm. Vai trò của tôi là tiết lộ những bí mật của sa mạc, nhưng chính giám đốc kinh doanh của công ty lại là người tìm ra một chiếc rìu cầm tay. Bà ấy đã không nhận ra ý nghĩa của phát hiện này. Có lẽ một trong những cư dân cổ xưa nhất dọc thung lũng sông Nile đã để lại chiếc rìu ở đó từ 200.000 năm về trước.

Đó là chiếc rìu tay Acheulean, một kỹ nghệ hàng đầu vào năm 200.000 TCN, giống như cơ sở dữ liệu Oracle[*] trong thế kỷ XXI vậy. Những cư dân sông Nile nguyên thủy không để lại bộ xương hay bằng chứng về hoạt động sử dụng lửa nào – sa mạc đã hủy hoại tất cả. Tất cả những gì ta có là dụng cụ của họ. Chúng nằm rải rác khắp nơi trong sa mạc, cho thấy dòng chảy dồi dào của sông Nile đã tràn vào tận những nơi mà ngày nay là vùng đất hoang mạc khô cằn. Khi tôi đưa ra lời giải thích này, vị giám đốc nhìn thấy sự phấn khích của tôi và đã trao cho tôi chiếc rìu tay đó. Món quà này quý hóa đến mức không nên tặng nó cho bất kỳ ai. Bà ấy bảo: “Vả lại, nó nặng quá, không thể cho vào hành lý xách tay”.

Nguyên văn: Oracle Database, phần mềm được cho là nổi tiếng nhất hiện nay của tập đoàn công nghệ Oracle, được sử dụng tại nhiều doanh nghiệp và được xem là một trong những hệ thống quản trị cơ sở dữ liệu hàng đầu thế giới.

Trong Sáng Thế Ký có ghi: “Một con sông từ Vườn Địa đàng chảy ra tưới khu vườn, và từ đó chia thành bốn nhánh.” Đó có phải là dòng sông Nile – động mạch chính của nhân loại? Xuôi theo (và ngược lên) dòng huyết mạch này, nhân loại đã mở mang và phát triển ngay từ những ngày đầu hình thành sông Nile.

Như ta đã thấy, đối với sông ngòi, với sự hình thành dòng chảy hiện tại của mình, sông Nile vẫn còn khá mới mẻ. Sông Nile cổ đại chảy vào biển Tethys – giờ đây là Địa Trung Hải – đã tồn tại vài triệu năm trước. Nhưng chỉ đến khi vùng sơn nguyên Ethiopia bắt đầu nghiêng xa dần Biển Đỏ, dòng chảy của sông Nile mới có thể tràn ngược về, chảy ra khỏi Ai Cập vào khoảng 800.000 năm trước.

Khu vực liên kết ven sông mới hình thành này tạo điều kiện cho một quần thể họ Người (hominid) nhất định thoát ra khỏi lãnh địa cô lập của mình. Họ bắt đầu thống trị thế giới và tồn tại lâu hơn bất kỳ quần thể nào, chứng kiến sự tuyệt chủng của loài Homo erectus[*] ở vùng Viễn Đông vào khoảng 50.000 năm trước và làm mất gốc loài Homo neanderthalensis[*] thông qua việc giao phối khác loài. Nhưng loài Homo sapiens sapiens có thể vẫn bị cô lập ở vùng sơn nguyên Ethiopia. Nếu không có sông Nile, có lẽ họ đã ở lại Vườn Địa đàng của riêng mình, rồi có lẽ cũng diệt vong và tuyệt chủng như rất nhiều quần thể họ Người nào trước đó.

Homo erectus (người đứng thẳng, trực nhân); một loài người đã tuyệt chủng, sống trong thời cổ đại – BT.

Homo neanderthalensis (người Neanderthal): một loài người đã tuyệt chủng. Sống ở châu Âu và một vài nơi ở phía Tây và Trung Á – BT.

Thung lũng sông Nile chính là lối thoát của họ.

Loài Homo sapiens sapiens nguyên thủy nắm giữ một lợi thế hơn hẳn những loài tồn tại trước đó như Homo ergaster[*], erectus và neanderthalensis. Giống loài này có một bản chất muôn đời: thích cho đi. Bằng chứng từ các mảnh đất sét được nung bằng lửa cách đây rất lâu cho thấy gần một triệu năm về trước, họ Người nguyên thủy đã tìm ra cách dùng lửa để phục vụ mục đích của mình. Thậm chí trước đó chúng ta còn thấy việc sử dụng dụng cụ đã được nâng cấp thành chiếc rìu tay Acheulean, một công cụ phổ biến vẫn chẳng thay đổi là bao sau 500.000 năm. Làm từ một viên đá to lớn hình giọt nước, chiếc rìu tay này là dụng cụ lý tưởng để đập lấy tủy những bộ xương thú dài mà họ nhặt hoặc săn được từ những con mồi to lớn – như nai, trâu, linh dương eland, tê giác và hươu cao cổ. Tủy động vật là loại thức ăn trọng yếu vì nó chứa hàm lượng chất béo cao, giúp tiêu hóa lượng đạm từ con mồi. Dù có ăn nhiều thực phẩm chứa protein đến đâu đi nữa mà thiếu chất béo thì cũng có thể dẫn đến tử vong vì suy dinh dưỡng – như trong bài học từ chuyên gia sinh tồn Chris McCandless khi ông qua đời giữa Alaska hoang dã mặc dù đã đi săn rất nhiều thú lấy thịt. Ông không có rìu tay để lấy tủy và đã bỏ mạng khi chỉ còn cách đường cao tốc 32 kilômét.

Homo ergaster: một loài người đã tuyệt chủng, có thể có tổ tiên chung hoặc chia sẻ tổ tiên chung với Homo erectus. Sống ở châu Phi.

Vậy mà 500.000 năm về trước, người cổ đại đã làm được việc đó. Họ bắt đầu tiến hành các nghi lễ mai táng – cách bài trí thi thể người chết. Và thậm chí người Neanderthals còn bắt đầu phát triển các hình thức nghệ thuật cơ bản. Nhưng chỉ có loài Homo sapiens sapiens được chôn cất với các vật phẩm trao đổi từ phương xa, rất xa so với khu vực sinh sống của họ. Khi khai quật các địa điểm chôn cất trên dãy núi Pyrenees[*], người ta tìm thấy các bức chạm khắc bằng đá hắc diện thạch xuất xứ từ Trung Âu. Người Bắc Âu sở hữu những hạt cườm từ vùng Địa Trung Hải. Họ là hậu duệ của nhóm Homo sapiens đầu tiên di chuyển lên thượng lưu sông Nile và ra khỏi châu Phi, trao đổi hàng hóa trên hành trình của mình.

Một dãy núi phía tây nam châu Âu tạo thành đường biên giới tự nhiên giữa Pháp và Tây Ban Nha. Dãy núi này cũng là ranh giới giữa Pháp với bán đảo Iberia.

Chúng ta cứ nghĩ rằng họ giao thương với nhau, nhưng khi quan sát nhóm người tương đồng gần nhất vẫn còn tồn tại đến ngày nay – nhóm săn bắt hái lượm – thì có khả năng cao là họ chỉ trao tặng các vật phẩm này. Người bộ lạc !Kung, “bà con xa” của người San[*] sống ở sa mạc Kalahari, cũng chỉ tặng quà cho nhau chứ không buôn bán. Bộ lạc này không có tù trưởng. Một người !Kung đã nói: “Chúng tôi có nhiều thủ lĩnh, mỗi người đều là thủ lĩnh của chính mình!” để bông đùa với nhà nhân chủng học Richard Lee khi ông nghiên cứu lối sống rất mực hiệu quả của họ.

Còn được gọi là người Bushmen, là tên để chỉ nhiều dân tộc bản địa có truyền thống săn bắt hái lượm, sinh sống tại khu vực Nam Phi.

Trong các hoạt động thiết yếu của con người, việc buôn bán giao thương ăn sâu trong tâm trí đến nỗi ta sẽ nhận định việc tặng quà là một hành vi quá khác thường hoặc hồn nhiên của người cổ đại. Nhưng những nhóm người săn bắt hái lượm như bộ lạc !Kung cũng như loài Homo sapiens nguyên thủy không có nhu cầu hoặc động cơ nào để thực hiện việc buôn bán, họ sống trong các nhóm khoảng 30 người – quy mô lý tưởng cho một đơn vị săn bắt. Mặc dù người ta hay nhắc đến con số Dunbar[*] khi nói về số lượng lý tưởng cho một cộng đồng người (khoảng 150 thành viên), nhưng đây chỉ là một công thức mang tính lý thuyết bắt nguồn từ phương pháp ngoại suy trong các nghiên cứu về loài linh trưởng. Các nhu cầu cần thiết để cung cấp đủ miếng ăn cho một nhóm người không trông cậy vào hoạt động trồng trọt được phản ánh đúng hơn qua một con số thấp hơn thế, chỉ khoảng 30 mà thôi. Người săn bắt hái lượm nguyên thủy chỉ đem theo vỏn vẹn chừng 11 kilôgam vật dụng khi thỉnh thoảng phải di chuyển để săn con mồi mới. Ta có thể giả định rằng một con sông rộng lớn với lượng thực phẩm trời phú dồi dào sẽ là một nam châm tự nhiên, thu hút người săn bắt hái lượm tiến xa hơn về phương bắc. Họ không có nhu cầu trao đổi buôn bán – hành trang nặng 11 kilôgam có đủ mọi thứ họ cần – nhưng chắc chắn họ đã trao nhau hàng hóa để làm quà tặng. Khi phải di chuyển, bạn sẽ muốn gói đồ của mình càng nhẹ càng tốt, hành lý dư thừa không ích lợi gì cả.

Là giới hạn về số người mà chúng ta có thể duy trì mối quan hệ xã hội ổn định do nhà nhân chủng học, nhà tâm lý học tiến hóa người Anh là Robin Dunbar đưa ra.

Trung bình mỗi bốn năm, phụ nữ bộ lạc !Kung mới sinh con. Cho con bú trong quãng thời gian dài đến thế cũng là một phương pháp phòng tránh thai tự nhiên, một điều cần thiết vì sẽ rất khó khi vừa bồng bế hai đứa trẻ sơ sinh vừa phải di chuyển liên tục. Nhưng đây cũng là một giải pháp sinh thái. Từ lâu, việc phụ nữ là cỗ máy sinh sản được coi là điều hiển nhiên, nhưng chỉ khi có hoạt động nông nghiệp, đàn ông mới phát huy được vai trò đó của phụ nữ. So với phụ nữ ở các nhóm du mục chăn thả gia súc và nông dân du mục, phụ nữ săn bắt hái lượm sẽ sống bình đẳng hơn với đàn ông. Chẳng lãng mạn gì đâu, nó xuất phát từ vai trò quan trọng của họ trong việc gom nhặt thức ăn và gánh vác khó khăn khi phải di chuyển đây đó.

Người !Kung không trao đổi buôn bán bởi vì tất cả những gì họ mang trên người là một vài dụng cụ và có thể là một nhạc cụ. Nhu cầu di chuyển ngăn cản sự nảy sinh lòng tham – một yếu tố gắn liền trong cuộc sống thường nhật của những nhóm người định cư. Vậy phải chăng khi người nguyên thủy đặt bước chân đầu tiên ra khỏi Vườn Địa đàng, họ đã thực sự sa ngã? Người !Kung hóa giải những khác biệt bằng lời nói, chứ không bằng chiến tranh – cũng giống như những người săn bắt hái lượm Penan ở Borneo theo những gì được ghi chép, hay những nhóm Homo sapiens tồn tại đến ngày nay đang sống rải rác và có nguy cơ diệt vong luôn trung thành với lối sống nguyên thủy và không sa vào cám dỗ của lúa thóc và động vật chăn thả. Với tôi, “không có thủ lĩnh” có lẽ nên thay bằng “không có kẻ phục tùng”. Những kẻ phục tùng mới là ngọn nguồn mọi vấn đề, người nguyên thủy đã giải quyết được chuyện này trước khi đưa con sông đó ra khỏi Vườn Địa đàng.

Các chi tiết đối chiếu đều đúng. Sông Nile giờ đây rẽ thành hai nhánh chính tại đồng bằng châu thổ Ai Cập. 1000 năm trước, nó có đến 3 nhánh. Vào thời tiền sử, nó có 4 nhánh, đúng như đã nêu trong Sáng Thế Kỷ.

Quay ngược thời gian luôn là một mong muốn khó cưỡng. Nhưng tính bất khả thi của nó được lột tả rõ qua câu chuyện về sự sa ngã, hay chuyện đầu tiên về sông Nile. Adam và Eva đã bị đuổi và không thể quay lại. Người nguyên thủy cũng rời khỏi Vườn Địa đàng, tìm thấy một con sông dẫn lối về phương bắc và phần còn lại của thế giới. Nhưng sau này, con sông ấy sẽ thúc đẩy cho hoạt động nông nghiệp và nguồn cung dồi dào sẽ khai mở cho hoạt động trao đổi buôn bán. Sự thay đổi xảy đến. Nhưng trước khi bắt đầu buôn bán, loài Homo sapiens đã triệt tiêu các loài Homo erectus, neanderthalensis và heidelbergensis rồi.

Tất nhiên sẽ có tranh cãi dữ dội về các đặc tính giúp Homo sapiens vượt bậc hơn các loài họ Người khác. Tặng quà thật ra là một hành động cấp tiến hơn buôn bán. Loài tinh tinh và vượn bonobo mua bán, đổi chác những thứ họ cần và đem lại lợi ích cho họ thông qua việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ. Tặng quà đòi hỏi khả năng thấu hiểu và hình dung được người khác muốn gì. Nó cũng là bước đầu để rèn luyện tính rộng lượng. Chắc chắn rằng giai đoạn đầu tiên để trở thành con người chính là khi ta nhận ra rằng kết nối với những cá thể khác mang lại nhiều lợi ích hơn việc một cá nhân đơn độc chỉ ích kỷ mưu toan sinh tồn, mà đây lại là đặc tính của các loài động vật.

Chúng ta không còn sống trong những nhóm 30 người, không còn săn bắt hái lượm để mưu sinh, không còn sinh con mỗi bốn năm, hay phải đi bộ quãng đường thật xa để đi tìm nguồn quả mọng và hạt mới. Nhờ có sông Nile, chúng ta giờ đã là người văn minh, nhưng một trong những phẩm chất đáng quý nhất vẫn được lưu giữ, đó là sự rộng lượng, cho đi những món quà. Nhà sử học cổ đại người Hy Lạp Herodotus có câu viết nổi tiếng: “Ai Cập là món quà của sông Nile.” Có lẽ vậy, bởi dù có bị sông Nile – lối thoát từ Vườn Địa đàng – cám dỗ thế nào, chúng ta vẫn giữ gìn tập tính cho đi, tặng quà.

6. Những vị thần sông

Chú khỉ đầu chó không thấy được chỗ hói sau lưng của mình lại đi cười nhạo khiếm khuyết của những con vật khác
- Tục ngữ Sudan -

Tôi đã có mặt ở một đầu nguồn “khác” của Nile Trắng: nơi dòng Nile rời khỏi hồ Victoria ở Jinja. Đây chính là nơi một phần tro tàn của Mahatma Gandhi đã yên nghỉ (cũng như trên vài con sông ở Ấn Độ và một đền thờ ở Los Angeles). Đó chính là điều kỳ lạ nơi đầu nguồn này – vì thông tin sông Nile khởi nguồn từ Jinja được truyền bá rộng rãi trong các cẩm nang du lịch và các ấn phẩm tương tự (hành trình của Kagera quá phức tạp, không phù hợp để giới thiệu vắn tắt trên Fodor[*]). Vòng xoáy cuộc đời diệu kỳ nào đó đã để Gandhi lại góp phần quảng bá Jinja là đầu nguồn của sông Nile – danh tiếng này hỗ trợ cho danh tiếng kia. Ở Jinja cũng có một ngôi chùa Phật giáo, một nhà thờ Hồi giáo và một vài nhà thờ Kitô giáo. Tôn giáo cũng có câu chuyện diễn giải riêng về những khởi đầu tối thượng, và những điểm tương đồng giữa chúng có lẽ cũng gần giống với các nguồn khác vốn được thêu dệt thêm sắc màu thần bí theo thời gian. Hay ít ra cũng là những điều có quyền năng mê hoặc lòng người.

Là nhà xuất bản các ấn phẩm về thông tin du lịch bằng tiếng Anh.

Nhưng tôi đến đây để tôn thờ tự nhiên, chứ không phải để nghiên cứu tôn giáo. Tôi vừa trải nghiệm chèo thuyền vượt sông, một hoạt động thú vị trên bất kỳ con sông nào, và tại khu vực thác Bujagali này có các địa điểm chèo thuyền kỳ thú nhất (ngoài ra còn có nhảy bungee, vượt núi băng rừng v.v...).

Đến đây thì thông tin bắt đầu rối rắm – khi chế độ mới tiếp quản, tên của vài con thác và đập nước đã được thay đổi. Tóm lại là: ban đầu sông Nile vượt qua các phiến đá, chảy ra khỏi hồ Victoria. Chỗ này được gọi là thác Ripon, đặt tên theo Lord Ripon – người đỡ đầu của John Hanning Speke và là người châu Âu đầu tiên nhìn thấy quang cảnh thác nước. Ngay bên dưới thác Ripon còn có thác Owen và xa thêm khoảng 6,5 kilômét nữa có thác Bujagali. Thật ra, những thác nước này giống các ghềnh sông hoang dại đầy đá hơn, chứ không xứng với tên gọi như những con thác ở Niagara. Vào những năm 1950, người ta cho xây một đập nước tại thác Owen, khiến cho nước ở thác Ripon dâng cao. Đã từng có một tấm bia kỷ niệm sự kiện Speke phát hiện ra chúng, giờ đây đã chìm dưới dòng nước.

Trong nhiều năm, người ta đã lên kế hoạch xây dựng một con đập khác để làm ngập thác Bujagali – ngay trên khu vực mà tôi vừa vút qua trên chiếc thuyền phao Avon dài 5 mét. Khi đọc được những dòng này, có lẽ bạn đã hết cơ hội trải nghiệm nó. Thật tuyệt vời khi họ đã dừng lên kế hoạch và bắt tay vào xây dựng. Công trình xây đập khởi công vào cuối năm 2011.

Nói theo cách nào đó, với không khí tôn giáo lan tỏa trong thị trấn, tôi có lẽ đã đúng khi đến đây để tiếc thương cho “cái chết” của thác Bujagali. Nó sẽ bị con đập mới nhấn chìm trong nước, cách đập Owen hơn ba kilômét. Đúng thế, con sông chưa thực sự bắt đầu mà chúng ta đã chặn nó. Những hai lần.

Vậy là lại có thứ bị nhấn chìm. Các con đập chôn vùi nhiều thứ. Đập cao Aswan nhấn chìm Nubia, khiến 100.000 người rơi vào cảnh vô gia cư. Đập Bujagali sẽ gây ảnh hưởng đến ít người hơn, nhưng dĩ nhiên Uganda rất cần có nguồn điện. Ai đó sẽ hỏi vì sao ở một nơi có lượng ánh sáng mặt trời dồi dào như thế lại phải mặc cả với một con sông? Vì đập nước, cũng như các nhà máy điện hạt nhân, là một thương vụ lớn. Với một hợp đồng xây đập, bạn có thể thu về một số “tiền cò” khổng lồ. Dự án năng lượng mặt trời lại không có hiệu quả tài chính như thế đối với quan chức chính phủ.

Người theo đạo Hindu, đạo Phật và phong trào Kỷ nguyên mới (New Agers) rất quan tâm đến thác Bujagali nhưng nó lại mang ý nghĩa tôn giáo khá tách biệt. Ja Ja Nabamba Budhagali (xin thứ lỗi khi cái tên này gợi nhớ đến nhóm thủy quái – xuất thân của nhân vật Jar Jar Binks trong phim Chiến tranh giữa các vì sao) là một người đàn ông 95 tuổi, và là người bảo hộ đời thứ 39 của họ. Ông tuyên bố con đập làm ông hết sức tức tối vì nó sẽ nhấn chìm các ngôi mộ của những người tiền nhiệm ở ba mươi tám đời trước, cùng với tất cả những hòn đảo nơi ông thường hái thảo dược.

Tôi đã muốn gặp gỡ Ja Ja Budhagali nhưng không được. Ông ấy luôn bận rộn, hoặc là ra ngoài tìm nơi hái thảo mộc mới. Có người bảo ông ấy 97 tuổi, số khác lại bảo là 95, và có người còn nói “trên 80 tuổi”. Lúc đầu tôi muốn tìm kiếm và đưa các tập quán thờ cúng con sông vào phần trọng yếu của quyển sách, nhằm cho thấy việc thờ tụng là một mối quan hệ tự nhiên giữa con người đối với dòng sông: dù là vì nó đem đến cơn lũ “bồi đắp” sự sống hay môn thể thao mạo hiểm “dặm thêm” chút hương vị cho cuộc sống. Nhưng tôi bắt đầu nhận ra rằng dù chúng ta có thờ cúng các dòng sông thì bản chất của nó luôn là sự thay đổi. Dòng nước luôn thay đổi, hướng chảy đôi khi cũng thay đổi và con người cũng sẽ góp phần thay đổi nó. Và trong toàn bộ thời kỳ tồn tại của nhân loại (mọi người đều nhất trí rằng nó chẳng là gì so với thời gian tồn tại của loài gián hoặc cá sấu!), sông Nile đã nổi lên, đã “thành hình”, nói nôm na là thế. Chắc chắn nó đã thay đổi dù không ai nhận ra. Sống trên đời là phải biết khi nào nên buông tay và khi nào nên níu giữ. Cũng giống như chèo thuyền vượt sông vậy. Trong một thời gian rất lâu, Ja Ja Budhagali đã không nói liệu những linh hồn nơi dòng sông vẫn ở lại sau khi đập nước hoàn thành hay không, nhưng giờ ông ta đã nói những linh hồn sẽ ở lại, dù quê nhà truyền thống của họ cùng mọi thứ khác sẽ bị nhấn chìm trong làn nước. Vào năm 1994, chính Ja Ja Budhagali là người đi vớt những thi thể đổ xuống từ cuộc diệt chủng Rwanda[*].

Là vụ giết người hàng loạt do chính quyền Rwanda (do đa số người Hutu lãnh đạo) nhắm tới sắc tộc Tutsi ở nước này. Ước chừng 500 ngàn tới 1 triệu người, tức là 70% dân số người Tutsi, bị sát hại trong 100 ngày diễn ra nạn diệt chủng, từ tháng 4 đến giữa tháng 7 năm 1994.

Vào lúc này, thác Bujagali trông rất tuyệt mỹ. Cũng thật dễ chịu khi nghe âm thanh phát ra từ nó, như tiếng đường cao tốc gào thét liên miên, không phải là tiếng ồn trắng[*], mà là tiếng ồn của ghềnh thác trắng xóa. Những con thác hình thành khi dòng sông cuồn cuộn chảy qua một dãy các bậc đá khổng lồ, một bụng nước trong xanh mong chờ vỡ òa, tan thành bọt nước trắng. Bạn có thể chèo thuyền vượt thác, nhưng đường đi sẽ lắt léo đấy. Thậm chí nếu đủ gan dạ và có một can nước 25 lít, bạn cũng có thể bơi qua nó. Nếu được trả 3 đô la, một thanh niên người Uganda chỉ cần bám vào can nhựa màu vàng đã có thể vượt qua mọi ghềnh thác chính. Nhưng đã có một cậu bé chết đuối vào năm 2011. Nếu bạn muốn xem họ làm như thế nào, hãy xem trên Youtube.

Tiếng ồn trắng (white noise), hay nhạc trắng: là một dạng tiếng ồn được tạo ra bằng cách kết hợp nhiều loại âm thanh với tần số khác biệt lại với nhau, với mục đích phục vụ cuộc sống, chẳng hạn để dễ ngủ, thư giãn. Những ví dụ về tiếng ồn trắng: tiếng lò vi sóng, tiếng máy sấy tóc, tiếng động cơ xe hơi, tiếng sấm sét đang mưa, tiếng máy bay, tiếng sóng biển v.v... – BT.

Đập nước Bujagali mới bắt đầu xây dựng từ tháng Mười năm 2011 và hoạt động chèo thuyền chính thức đóng cửa vào ngày 27 tháng Hai năm 2012, nên những gì tôi đã chứng kiến giờ đây sẽ không còn nữa. À phải rồi, 5 kilômét đầu của hành trình đã ngừng hoạt động, nhưng công ty dịch vụ chèo thuyền đã cố thuyết phục tôi rằng họ sẽ dời xuống đoạn sông phía dưới, và các ghềnh thác ở đó cũng sẽ thách thức không kém.

Tôi không thích đập nước cho lắm, nhưng tôi vẫn cảm thấy nể phục sự tự tin phi thường trong kế hoạch xây dựng đập vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Thật ra, đập thác Owen xây dựng vào những năm 1950, là một phần trong kế hoạch đầy tham vọng mà các nhà thủy văn người Anh đã nung nấu nhằm kiểm soát toàn bộ dòng sông Nile từ đầu nguồn đến cửa biển. Vào năm 2006, người ta đã phát hiện thêm một kế hoạch tuyệt mật của người Anh từ 50 năm trước. Theo đó, họ muốn sử dụng đập thác Owen để chặn dòng chảy của sông Nile nhằm thúc ép Tổng thống Ai Cập Gamal Nasser trao trả lại kênh đào Suez mới bị ông chiếm giữ. Người Anh đã không thực hiện kế hoạch đó, mặc dù vẫn duy trì những động thái can thiệp tham vọng thêm vài năm nữa. Trong số đó, có việc xây dựng một con kênh dài 320 kilômét xuyên qua đầm lầy Sudd mênh mông, xây đập trên dòng Nile Xanh và nhiều đại công trình khác nữa. Đa số các công trình đều dang dở và sông Nile vẫn chưa bị kiểm soát hoàn toàn. Những kế hoạch của người Anh nhằm thu phục dòng sông đã không màng đến nền độc lập của Sudan, Uganda và Ai Cập. Để phức tạp hóa thêm cục diện, nền độc lập “điên rồ” đó còn nằm trong khu vực biên giới quyết định bởi bộ máy chính quyền thuộc địa trước đó đã gây ra nhiều căm phẫn trong nhân dân; và hiển nhiên, chiến tranh cùng với dịch bệnh theo đó mà diễn ra.

Dòng Nile chảy từ hồ Victoria sẽ đổ xuống thác Ripon cũ ở Uganda. Điểm giao này, được John Hanning Speke phát hiện vào năm 1862 và Henry Morton Stanley xác nhận vào năm 1875, ắt hắn là một cảnh trí mê ly. Nhưng tôi đã đến quá muộn nên không được nhìn thấy cảnh trí ấy, bù vào đó là chuyến tham quan một đập nước.

Đập thác Owen mang sắc xi măng vàng úa, đặc trưng của mọi con đập ở châu Phi. Những tranh luận về ý tưởng xây đập này đã có từ năm 1904 và sau đó cũng được Winston Churchill khích lệ trong quyển sách My African Journey (Hành trình châu Phi của tôi) xuất bản năm 1908. Trong đó, tác giả viết khá vô tư rằng: “Sẽ thú vị biết bao khi ta hướng dòng chảy của sông Nile cổ xưa qua một tua-bin tại điểm xuất phát của nó”. Tôi đã nghĩ “từ ngữ gì mà hàm hồ, đáng ghét” khi ngắm nhìn cấu trúc đáng thương của con đập đã nhấn chìm tấm bia tôn vinh Speke vô cùng cảm động và cả dòng thác Ripon cao 3,6 mét vì dòng chảy được dồn về hồ Victoria. Tôi nghi ngờ hiệu quả của những con đập lớn, đập nhỏ thì có thể chấp nhận được. Các loài cá vẫn di chuyển quanh đập nhỏ dễ dàng. Speke đã từng miêu tả khung cảnh những đàn cá lúc nhúc nhảy lên dòng thác để vào được hồ Victoria. Ôi, may là chúng cũng đã biến mất; không thì dựng một đăng cá[*] ở đập thác Owen sẽ tốn chi phí không cần thiết. Ngày trước, cá vùng khác đến sẽ lội ngược dòng, nhảy qua thác nước để vào đến hồ Victoria. Lượng cá rô sông Nile tại hồ Victoria tăng đột biến gần như chắc chắn là hậu quả của việc xây đập ngăn sông. Thật điên rồ và ngạo mạn khi mong muốn kìm kẹp một con sông vĩ đại, nhưng nó cũng cho thấy sự giải phóng đáng ngưỡng mộ khỏi nỗi sợ: sợ thiên nhiên báo thù, sợ Chúa trừng phạt vì dám động chạm vào thế giới của Người. Phải thừa nhận rằng tôi thiên vị. Từ rất lâu, tôi đã bị ông cậu của mình tiêm nhiễm tư tưởng chống Churchill vào đầu. Ông cậu tôi đã chiến đấu cùng phe Bạch Vệ[*] và ngồi tù một năm tại nhà tù Lubyanka ở Moscow (ông coi thường Churchill vì đã chấp nhận gửi trả những người Cossack về nước, để rồi họ bị giết hại dưới lệnh của Stalin vào năm 1945).

Hàng rào làm bằng cọc hoặc cành cây dựng ngang qua dòng suối để tạo ra vũng có thể bắt cá được.

Là lực lượng bao gồm một phần của các lực lượng vũ trang Nga (gồm cả chính trị và quân sự) chống lại những người Bolshevik sau Cách mạng tháng Mười, chiến đấu chống lại Hồng quân trong Nội chiến Nga 1917-1923.

Rồi ta sẽ “bắt gặp” Churchill một lần nữa khi ông tham gia “chiến tranh trên dòng sông” ở Omdurman – nhưng vào lúc này, tôi chỉ nhìn chằm chằm vào con đập phun trào nước sông như một con thủy quái được giải thoát sau khi bị giam hãm trong ô nhục, đầy tổn thương sợ hãi khôn cùng. Con đập hoàn thành vào năm 1954, Ai Cập đã trả một phần chi phí xây dựng vì họ có thể xả một lượng nước giữ lại trên đập để giải quyết khô hạn vào mùa đông (Ý định này sau đó đã phá sản khi họ cho xây đập cao Aswan). Nữ hoàng Anh đã tham dự lễ khánh thành đập thác Owen. Chắc bạn sẽ nghĩ: làm gì có con đập hiện đại nào thu hút được nữ hoàng, và tôi chắc chắn hoàng tử Charles sẽ phản đối thay vì tán dương việc xây dựng nó. Người ta kể lại rằng một con hà mã hung hãn đã tấn công khu vực hoàng gia nhưng không ai bị thương cả. Con đập rộng 800 mét, cao 30 mét và ước tính sẽ nâng mực nước hồ Victoria lên 9 mét. Tôi không thể không chú ý đến màu sắc của nó. Không phải màu gỉ sét, dơ bẩn, mà là một kiểu mục rã của loại bê tông Tây phương, vô cùng có hại cho sức khỏe. Nếu không được bảo trì tốt thì một con đập có thể tồn tại bao lâu? Tôi đã từng đến thăm một con đập ở Canada và phần thành chắn bằng đất đã có các lỗ hổng với kích cỡ đủ to để “nuốt chửng” một bánh xe van của người hippy khi họ băng qua không đúng lúc. Họ sẽ trám lại những lỗ đó, cứu nhóm người hippy, nhưng cho đến bao giờ ta mới thôi chơi trò đuổi bắt với dòng nước, với những lỗ hổng, với gỉ sét, với thời gian? Cứ mỗi năm, dòng Nile lại bị ngăn đập nhiều hơn. Từ “đập” tính ra cũng thật thích hợp, không phải ngẫu nhiên mà gọi như vậy. Con sông không những bị “đập” bằng những vết gỉ sét và lỗ thủng, mà còn bởi rất nhiều cách khác. Mọi thứ ở châu Phi đều hư hại nhanh chóng hơn bất kỳ đâu. Người ta chẳng mảy may muốn bảo trì và tân trang, như những tấm gương sáng của người dân hai thành phố Coventry và Dresden[*]. Ở Đông Phi, cũng bình thường thôi nếu bạn thấy cảnh một chiếc máy kéo bị vứt bỏ chỉ vì nó hết xăng. Tôi có thể hiểu cho họ, một phần trong tôi cũng luôn thôi thúc vứt quách chiếc xe đạp của mình đi mỗi khi nó bị thủng lốp. Bạn có thể bị vật chất chiếm hữu quá mức. Và những con đập chiếm hữu được bạn – rồi một ngày nào đó, khi đồng tiền dễ kiếm không còn rơi vào túi nữa, họ sẽ thôi không tân trang chúng nữa.

Coventry ở Anh và Dresden ở Đức, hai thành phố bị đánh bom trong Thế chiến II và đã vực dậy mạnh mẽ.

Đại khái là tôi đang ở giữa những con đập, sau hành trình xuôi dòng kéo dài sáu tiếng và thêm 45 phút để quay về, trên một chiếc xe tải được hàn khéo léo có gắn ghế ngồi cao quá mức ở trên nóc, giống như một con rùa cạn gắn ghế ở trên mai. Tôi đang ăn bánh mì chapati[*] cuộn trứng chiên, một trong những món ngon nhất ở Uganda nếu bạn cũng ở khu du lịch bụi, giống như nhà nghỉ Explorer’s Lodge tôi chọn ở Jinja.

Một loại bánh mì mềm hình tròn, được cán mỏng, làm từ bột mì nguyên cám.

Vào giờ ăn trưa, tôi đã xuống sông bơi, à thật ra chỉ là lội thôi, một cách hết sức cẩn trọng. Tôi không phải dân bơi can đảm. Tôi chỉ là một máy bắn nước hoạt động được. Năm 13 tuổi, tôi từng bơi được 1,6 kilômét và từ đó đến nay chưa bao giờ tập tành nghiêm túc. Tôi thích bơi dưới làn nước trong, vì các ảo ảnh thị giác. Tôi chẳng sợ lạnh miễn là có đội mũ: đấy là bí quyết để nhảy ùm vào làn nước biển lạnh buốt và thành kẻ gan lì nhất – hãy luôn đội mũ. Nhưng sông Nile ở đây thì cũng ấm như... à, nó không ấm đâu, nước khá lạnh (mặc dù nhiệt độ không khí vào khoảng 28 độ), giống như nước bồn tắm để nguội và hóa ra lại lạnh hơn bạn tưởng.

Chúng tôi dừng lại tại một nhánh sông nhỏ, hướng dẫn viên Henry đã cam đoan rằng chỗ này an toàn. Anh ấy bảo đoạn sông này không còn hà mã hay cá sấu nữa, mặc dù đoạn dưới nữa lại có rất nhiều. Chẳng ai muốn gia nhập cùng tôi lội xuống như thánh John the Baptist[*], mặc dù trước đó sáu bạn trẻ thích phiêu lưu đi chèo thuyền với tôi đều phấn khích nhảy xuống từ một hòn đá tít trên cao. Tôi đã sợ cụp đuôi khi phải mang cặp kính, tôi cho là mình vẫn có thể tháo chúng ra nhưng lúc ấy lại không nghĩ đến. Ai cũng mặc quần sọt, có mỗi tôi mặc quần dài. Nhảy từ trên cao xuống nước trong chiếc quần dài trông cũng khá ngớ ngẩn, và tôi cũng hơi lo ngại về hiện tượng bẫy khí. Dù sao thì giờ tôi cũng đã bù đắp cho lần đó bằng cách xông pha nhảy xuống dòng sông trong chiếc quần sọt dài đỏm dáng, hy vọng là sẽ không thu hút một con cá sấu hay hà mã hay khỉ đầu chó nào. Dù Henry có nói chắc thế nào, thì câu lạc bộ golf của Jinja vẫn sẽ tặng một cú đánh miễn phí nếu bạn xui rủi đánh bóng rớt ngay vào dấu chân của một con hà mã.

John the Baptist, hay Thánh Gioan Tẩy Giả, sống vào đầu thế kỷ 1, là một nhà giảng đạo, người dẫn đầu phong trào rửa tội (nghi thức thanh tẩy). Ông đã thực hiện nghi thức rửa tội cho Chúa Jesus tại sông Jordan bằng hình thức dìm toàn thân vào nước – BT.

Nhưng điều làm Henry lo lắng không phải là bọn hà mã. Anh nói với tôi: “Tôi dè chừng đám khỉ đầu chó hơn bất kỳ loài nào ta đụng phải trên sông. Chắc chắn là hơn cả cá sấu, và thật ra là hơn cả bọn hà mã. Một con khỉ đầu chó có thể xé toạc bộ hàm của anh.”

“Nhưng mình cũng phải khiêu khích nó trước thì mới thể?”

Anh cười phá lên: “Cá sấu thích tấn công những người bị thương. Hà mã thì ta chỉ cần để ý lãnh thổ của chúng là được. Nhưng khỉ đầu chó thì... khi chúng mà muốn thì chúng cũng rất thông minh và gian ác.”

Tôi đã từng nghe kể về khỉ đầu chó ở Jinja. Một bầy khỉ đầu chó đã ngồi xuống biểu tình trên đường đi sau khi một con khỉ cái to lớn bị xe đụng phải. Các nhân chứng của vụ tai nạn đều kể lại rằng tài xế đã cố tình lèo lái chiếc xe để giết con khỉ cái ấy, và dù có đem cây mía ra dụ, đàn khỉ đầu chó ấy nhất quyết không chịu rời khỏi đường đi. Chúng thương tiếc con cái đầu đàn của mình. Vì các con đực sẽ dần tách đàn và chỉ con cái ở lại, con cái đầu đàn sẽ nắm giữ kho kiến thức về khu vực sinh sống của cả đàn. Chúng đã khóc thương cho con cái đầu đàn vì mất mát lớn lao đó.

Khỉ đầu chó là loài có đầu óc, chúng thương tiếc đồng loại đã mất và cũng là loài vật ưu việt ngang tầm với hà mã và cá sấu trên sông Nile. Người Ai Cập cổ đại xem khỉ đầu chó như hiện thân của Thoth – vị thần đại diện cho minh triết, cho thuật viết chữ, cho sự đoàn kết giữa các vị thần. Vị thần này được mô tả với cái đầu của khỉ đầu chó.

Sâu trong sa mạc Sahara ở Ai Cập, tôi đã từng thấy một hang đá sâu là minh chứng cho tập tục thờ tụng khỉ đầu chó. Trong hang chứa những hình vẽ khỉ đầu chó không đầu với niên đại khoảng hai thiên niên kỷ trước khi sa mạc trở nên khô cằn vào 4.500 năm trước. Nó giống như hình ảnh phản chiếu của thần Thoth. Và chúng ta biết rằng những hạt nhân trong cộng đồng định cư xuất thân từ vùng đất mà ta gọi là Ai Cập cổ đại, họ được tạo nên từ những cá thể tỏa ra từ chính vùng Sahara dần khô cằn đi khoảng 5.000 năm trước. Tôi cũng phát hiện thêm một điều bí ẩn nữa: hình vẽ khỉ đầu chó không đầu tương tự cũng được tìm thấy trong các hang động ở Botswana.

Chắc chắn phải có lý giải nào đấy. Có thể là thế này: hơn một triệu năm trước, một loài họ Người – Homo rudolfensis – đã bị loài khỉ đầu chó đẩy đến bờ tuyệt chủng, do phải tranh giành đất sống với loài linh trưởng trú ngụ bên sông Nile này. Mà cũng có thể là do một cuộc đọ sức kẻ tám lạng người nửa cân giữa loài khỉ đầu chó và Homo sapiens nguyên thủy.

Có một lý do thuyết phục để tin rằng mọi nỗi sợ vô căn cứ đều là những nỗi sợ sót lại từ những trải nghiệm đau đớn của sự hóa thân kiếp trước, hoặc các hình thức tiến hóa. Ta tước đi sức mạnh của nỗi sợ đó thông qua việc nhìn nhận và quan sát chúng, hay qua việc miêu tả chúng bằng hình vẽ. Dần dà, có khi ta sẽ thấy thích thú với chúng, trao cho chúng dáng hình mà ta hằng tôn kính. Có lẽ hình vẽ những sinh vật mang thân hình khỉ đầu chó trên đá là để bày tỏ lòng tôn kính dành cho một đối thủ thời cổ đại.

Đây là một “khúc quanh” hấp dẫn của con sông, hao hao giống luận điểm của Bruce Chatwin rằng có một con mèo khổng lồ, Dinofelis, đã đẩy người nguyên thủy đến bờ tuyệt chủng, chỉ khác là phiên bản này thay bằng khỉ đầu chó. Hình vẽ khỉ đầu chó liên đới trực tiếp với thần Thoth, nhưng bất kỳ mối liên hệ nào với sông Nile đều là gián tiếp. Người Ai Cập cổ đại có thần Hapi – vị thần cai quản những cơn lũ, nhưng bản thân sông Nile lại chỉ được gọi bằng cái tên Iterw – nghĩa là dòng sông. Vị thần Ai Cập liên hệ nhiều nhất khi nói về thế giới bên kia, thần Osiris (được miêu tả khá thú vị với màu da xanh, tương đồng với huyền thoại người da xanh của châu Âu), đôi khi cũng được liên hệ với sông Nile, nhưng có lẽ vì đi đâu cũng nhìn thấy dòng sông nên người Ai Cập cổ đại đã coi nhẹ nó.

Tất cả những người biên ký[*] đều tôn thờ thần Thoth, vì thần đã sáng tạo ra chữ viết. Vì thế, một quyển sách bao gồm những câu chuyện được viết lại về sông Nile như thế này chắc chắn phải nhắc đến thần Thoth. Vị thần (cũng như người Ai Cập) đã mang đến cho ta chữ viết và truyền thuật huyền bí (tiếng Anh là hermetic tradition, theo tên của thần Hermes – phiên bản Hy Lạp của thần Thoth) chứa những tri thức, minh triết, chủ nghĩa thần bí, thuật giả kim bí ẩn. Cũng chính thần Thoth là người đảm bảo cái tốt và cái xấu sẽ bất phân thắng bại muôn đời.

Scribe (người biên ký): người sao chép các bản viết tay trước khi nghề in được phát minh – BT.

Có một câu chuyện Ai Cập cổ đại nhắc đến một văn bản với tên gọi Quyển sách của thần Thoth. Quyển sách này bao gồm một thần chú giúp con người hiểu được ngôn ngữ của các loài vật. Truyện kể rằng ban đầu, quyển sách được giấu dưới đáy dòng sông Nile và có bảy con mãng xà canh giữ. Một hoàng tử Ai Cập rắp tâm trộm chiếc hộp chứa quyển sách đó, nhưng khi cầm nó trong tay, một tai họa đã giáng xuống cuộc đời hoàng tử, rồi đến đời con, đời cháu của ông ta. Thông điệp của câu chuyện chỉ đơn giản là: tri thức của các vị thần không dành cho loài người, trừ phi họ muốn tự hại mình.

Khi rời khỏi điểm dừng chân vào buổi chiều, những con khỉ đầu chó chuyền cây lướt qua chúng tôi. Không cần phải lọc nước ở đây, tôi đã được nếm vị hôi tanh của dòng sông khi Henry cố tình lẩy chiếc thuyền khi thấy một cơn sóng to vô hại được xếp vào ghềnh thác cấp 4 gọi là “Easy Rider”, một đỉnh sóng óng ánh xanh với cường độ mạnh tan thành bọt trắng trong tiếng cười của nhóm người đội mũ bảo hộ và áo phao cứu hộ màu cam. Trước cú “tấn công” đầy phấn khích này, chúng tôi đã ngồi ngắm một bầy khỉ đầu chó khoảng 30 con, nhảy tầng tầng dọc bờ sông như bọn du côn trẻ trâu ở khu vực vẽ graffiti nơi thành thị, dáo dác tìm cách hành động, vô lo, và có vóc dáng to lớn hơn bạn nghĩ.

7. Mồ hôi máu

Một chú hà mã bước ra khỏi hồ nước rộng lớn và liếm láp hạt sương trên ngọn cỏ
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Có thể các hướng dẫn viên trên sông sợ khỉ đầu chó nhất, nhưng loài hà mã vạm vỡ lại được cho là giết chết nhiều người hơn. Thế mà, khi tôi đào bới núi số liệu thống kê để tìm loài vật sông Nile nào nguy hiểm nhất, thì cá sấu cũng nằm trong danh sách. Rồi tôi ngẫm nghĩ làm cách nào mà họ thu thập được các số liệu này? Một vài nơi, như ở phía nam Sudan, người ta thậm chí còn không biết dân số là bao nhiêu, chứ đừng nói đến bao nhiêu trong số họ bị hà mã giẫm chết hay bị cá sấu khổng lồ nuốt chửng. Tôi đành tạm gác các số liệu đáng ngờ vực đó và tiếp tục tập trung sự chú ý của mình vào cả hai loài hà mã và cá sấu.

Mặc dù có rất nhiều cá sấu sông Nile cư ngụ trên lưu vực sông Nile phía Ai Cập – hầu hết đều không tiến xa hơn khu vực hồ Nasser – nhưng không còn thấy con hà mã nào nữa. Hà mã đã từng sinh sôi khắp nơi và được người Ai Cập cổ đại thờ phụng cùng với Thoth – vị thần có cái đầu của khỉ đầu chó. Họ cũng rất sợ chúng, vì chính Menes, người trị vì Vương triều thứ Nhất – tức là vị Pharaoh đầu tiên, đã bị một con hà mã lôi xuống sông và giết chết. Con hà mã cuối cùng cũng đã biến mất tại hạ lưu sông Nile vào đầu thế kỷ XX sau khi đập nước đầu tiên do người Anh thiết kế tại Aswan hoàn thành vào năm 1900. Flaubert đã thấy hà mã khi ông thám hiểm thượng nguồn sông Nile vào năm 1849, mặc dù con hà mã cuối cùng ở Cairo có lẽ đã chết vào đầu thế kỷ XIX.

Loài hà mã, tên khoa học là Hippopotamus amphibius, vẫn sống ở khu vực thượng lưu của cả sông Nile Trắng và Nile Xanh. Nguy cơ tuyệt chủng của chúng có lẽ không tệ như ta nghĩ. Ông trùm buôn lậu ma túy Pablo Escobar đã mua bốn con hà mã sông Nile tại New Orleans và nuôi giữ chúng trong khu nhà riêng Hacienda Nápoles, cách thành phố Medellín của Colombia khoảng 100 kilômét. Khi Pablo Escobar bị bắt giữ vào năm 1987, bốn con hà mã đã được thả cho chạy rông trong khu này. Đến năm 2007 đã có 16 con hà mã cư trú trên sông Magdalena[*] và chúng đã tấn công con người lẫn gia súc, dùng cặp răng nanh bằng ngà dài 60 xentimét gây ra những vết thương sâu hoắm. Hà mã không ăn thịt, thức ăn chủ yếu của chúng là cỏ ven sông. Nhưng khi căng thẳng, chúng sẽ trở thành động vật ăn thịt mặc dù không thể tiêu hóa thịt. Đến năm 2009, cuộc săn lùng con đầu đàn của bầy hà mã nổi loạn này bắt đầu. Các cơ quan hành pháp địa phương đặt tên con đực đầu đàn cực kỳ hung dữ này là Pepe, cứ như thể cuộc đời Escobar được tái hiện bởi những con thú cưng ngoại cỡ của hắn. Cuối cùng, Pepe đã bị dồn vào đường cùng và bị cảnh sát bắn theo lệnh của chính quyền địa phương.

Với chiều dài 1.528 kilômét, Magdalena là con sông lớn của Colombia, bắt nguồn từ phía nam đất nước này, chảy theo hướng bắc và đổ ra biển Caribe tại thành phố cảng Barranquilla – BT.

Sự thật về tính nguy hiểm của những con hà mã đã được kiểm chứng bởi tất cả hướng dẫn viên chèo thuyền mà bạn tìm thấy trên các con sông châu Phi. Chỉ cần lướt qua YouTube bạn cũng sẽ thấy một đoạn ghi hình cảnh tượng kinh hoàng khi một con hà mã tấn công và vật lộn với một con cá sấu sông Nile to lớn. Cá sấu thường chỉ dám mon men ăn thịt hà mã đã chết, nếu còn sống thì quá nguy hiểm. Nói chung, con người sợ hà mã hơn cá sấu vì chúng hung hăng hơn rất nhiều – hệ quả của tập tính bảo vệ lãnh thổ gay gắt. Một con hà mã đực cần một lãnh thổ khoảng 230 mét dọc bờ sông, và nó sẽ bảo vệ khu vực đó đến cùng. Những khu đất bằng phẳng rộng lớn giữa bụi rậm ngay rìa sông không phải là nơi để cắm trại, bạn có thể chạm trán một con hà mã trong bụi cây bấc cao ngang đầu, nó xông ra đoạn sông mà nó quyết bảo vệ. Hà mã cái cũng rất hung hăng, chỉ kém hơn con đực thôi, nhưng sẽ rất khó đoán biết giới tính vì chúng có kích cỡ tương đương với nhau.

Khi một con hà mã chuyển sang màu đỏ, bạn phải hết sức cẩn trọng.

Người Ai Cập cổ đại miêu tả thần Set – vị thần của những cơn giông bão, của sa mạc, và hỗn loạn – trong hình dáng của một con hà mã đỏ, điều này cho thấy họ biết về hiện tượng “mồ hôi máu” ở loài hà mã. Cũng như con người, hà mã đổ mồ hôi giữa một ngày nóng bức, và cả khi nó giận dữ (điểm này lại khác chúng ta!). Và không giống bất kỳ loài vật nào đã từng được nghiên cứu, hà mã đổ mồ hôi ngay cả khi ở dưới nước. Mồ hôi thắm đỏ đã được kiểm nghiệm có tính kháng khuẩn và chống tia UV rất hiệu quả, giống như một sự kết hợp giữa kem chống nắng và thuốc sát trùng, giữa Savlon và Soltan. Không như nhiều loài sống dưới nước khác, da hà mã không có vảy (thật ra nó có cùng tổ tiên với cá voi và cá heo), và những vết cứa hoặc trầy xước trên thân chúng đều rất mau lành, dù chúng liên tục ngâm mình trong nước và bùn. Kimiko Hashimoto và Yoko Saikawa đã dành tận bảy năm đáng khâm phục để nghiên cứu hiện tượng “mồ hôi máu” của hà mã. Họ cho rằng thành phần hoạt chất trong mồ hôi bao gồm a-xít hipposudoric và a-xít norhipposudoric (tên hoạt chất cũng được đặt theo loài). Hai loại a-xít này sẽ giúp trải đều dịch tiết màu đỏ, khi khô dần thì sẽ chuyển thành màu nâu.

Một vị thần Ai Cập cổ đại khác được tượng trưng bằng loài hà mã chính là “nữ thần vĩ đại” Taweret. Bà có thân hình của một con hà mã cái đang mang thai và thường xuất hiện với một con cá sấu trên lưng, thú vị biết bao.

Người ta rất hay nhầm tưởng một đàn hà mã là thứ gì khác. Tôi từng thấy chúng và khăng khăng đấy là một hòn đá màu xám. Thật ra nó là một đàn hà mã vây thành vòng tròn, đầu tụ về tâm. Dù chỉ cách ta chừng 90 mét, sống lưng của chúng vẫn trông hệt như tảng đá vôi tròn nhẵn điển hình của thượng lưu sông Nile, cho đến khi chúng nghe thấy tiếng mái chèo thì mới bơi đến gần để dò la. Hà mã bơi với tốc độ 8km/h, thành ra một người chèo kayak có thể vượt mặt nó, nhưng cũng sẽ rất sát sao. Nếu bạn đang chèo thuyền phao thì tốt nhất nên di chuyển gần bờ cho dù có nguy cơ xâm nhập lãnh thổ của một con hà mã đực. Nguyên lý là thế này: cho dù chiếc thuyền bị tấn công ngay rìa sông, bạn vẫn có thể nhảy lên bờ và rút lui êm thấm khi con hà mã đang ăn chiếc thuyền phao của bạn. Nhưng nếu chiếc thuyền bị lật ngã giữa dòng, con hà mã có thể hung hăng xé xác bạn thành từng mảnh khi bạn đang vẫy vùng trong làn nước. Không như cá sấu, hà mã có thể nhai.

Có một vài sự việc lạ lùng đã xảy ra. Cựu hoa hậu Nam Phi Diana Tilden-Davis đã bị một con hà mã tấn công tại đầm lầy Okavango vào năm 2007. Chỉ trước đó hai tuần, một người phụ nữ khác (trong tuần trăng mật của mình) cũng bị hà mã giết. Cô Tilden-Davis sống sót nhưng vẫn phải dùng nạng suốt hai năm sau đó. Cả hai cuộc tấn công đều xảy ra vào cuối mùa khô, khi mực nước sông hạ thấp và thức ăn khan hiếm. Thường thì đây là thời điểm các con đực sẽ trở nên hung hãn nhất. Nếu một người ở nơi nước sâu hơn và điều kiện ẩm ướt hơn thì sẽ giảm thiểu khả năng bị tấn công.

Vào ban ngày, hà mã thường lảng vảng quanh các bụi cây, và khi giật mình, chúng sẽ nổi tính hung hăng, do đó tốt nhất hãy tránh xa những nơi như vậy. Loài chim bắt bét bò[*] phát ra âm thanh báo động rất đặc trưng – nếu bạn nghe thấy âm thanh ấy thì có thể đang có hà mã quanh đó.

Oxpecker (chim bắt bét bò, chim đậu lưng bò): loài chim ở châu Phi, hay đậu trên lưng các loài thú lớn như trâu, bò, ngựa vằn, linh dương và ăn ve, bét, ký sinh trùng trên người những con thú này – BT.

Nếu bị hà mã tấn công, cố tạo tiếng ồn hoặc vỗ tay sẽ chẳng có tác dụng gì. Đây là một sinh vật có thể làm gãy xương sống của một con cá sấu chỉ với một cú táp. Nó chẳng sợ gì cả. Cách tốt nhất là leo lên cây hoặc trốn đằng sau một tổ mối. Dĩ nhiên là một tổ mối lớn.

8. Sát thủ săn mồi đáng sợ nhất

Hãy học cách đấu lại một con báo bằng cách quan sát người chạm trán với nó nhiều nhất: chủ của đàn dê
- Ngạn ngữ Sudan -

Vậy là bạn tránh xa loài khỉ đầu chó và hà mã, dù vẫn cho rằng lời cảnh báo nguy hiểm mà mọi người dành cho hai loài vật này chỉ là chuyện vặt vãnh bị nói quá lên. Giờ đây, cuối cùng bạn sẽ phải đối mặt với sát thủ săn mồi thực sự, loài động vật trên cạn có thể sánh ngang với cá mập trắng lớn: Nilus crocodilus. Cá heo có thể là sát thủ hiệu quả hơn cả cá mập (và hiển nhiên cá mập cũng rất sợ bị cá heo tấn công), nhưng chúng không bao giờ có thể đem đến một cảm giác chết chóc, mang tính bản năng, đánh ngay vào nỗi sợ hãi của chúng ta như cá mập. Loài cá sấu cũng mang lại cảm giác như vậy.

Khi lần đầu tiên nhìn thấy cá sấu, tôi cứ nghĩ đó là một khúc gỗ, một khúc gỗ dài khoảng 15 xentimét với hai khối u lên, là nơi những cành cây mới có thể nhô ra. Tôi đã không nhận ra, cũng chẳng để ý, tôi đã không thực sự quan tâm vì đang say mê chiêm ngưỡng mặt nước lung linh mờ ảo trải rộng của dòng Nile khi đi qua nhánh sông Sobat ở Sudan. Nhưng tôi cũng biết rằng mình không nên lướt ngón tay trên mặt nước. Lúc này khúc gỗ thu hút sự chú ý của tôi – nó đang trôi lên trên, lội ngược dòng, tạo nên những gợn sóng lăn tăn trước mặt. Rồi nó từ từ dạt vào mạn thuyền – lạc quan nhất cũng thấy đây là một điều rất bất thường. Sau đó, nhanh như chớp, đầu nó bất thình lình trồi lên, gây sốc như thể một mảnh ký ức đã bị chôn vùi lâu dưới những ngóc ngách xa xưa nhất trong não chúng ta đột nhiên trỗi dậy. Kể từ lần đó, tôi đã gặp chúng thêm vô số lần, thậm chí còn dùng thịt cá sấu tại một nhà hàng (có vị như cá), nhưng tôi vẫn rất thận trọng. Bởi có thứ gì đó liên quan đến đôi mắt của chúng.

Hendri Coetzee[*] bị một con cá sấu cướp đi mạng sống ở tuổi 35. Khi đó ông ấy đã đạt thành tựu mà không nhà thám hiểm nào khác có được: đi hết toàn bộ chiều dài sông Nile, từ đầu nguồn xa nhất tại sông Kagera đến biển Địa Trung Hải. Ông ấy đã đi qua khu vực thác Murchison nổi tiếng, nơi tập trung đông đảo cá sấu sông Nile khổng lồ hơn bất cứ nơi nào trên hành tinh. Ông ấy có nhiều năm kinh nghiệm chèo thuyền trên vùng sông nước châu Phi. Lần đầu tiên tôi nghe về ông ấy là khi đang chèo thuyền phao rong ruổi trên sông Zambezi để viết bài cho một tạp chí du lịch. Theo lời miêu tả đầy kính nể từ một người bạn của Coetzee, là người chèo thuyền kayak thực hiện một đoạn phim phóng sự về chuyến đi xuôi sông Nile đó, Coetzee là một người làm việc hiệu quả, thích giúp đỡ người khác và luôn giữ được bình tĩnh khi gặp áp lực. Những lời khen này nghe quen thuộc một cách kỳ lạ, nó khiến tôi nhớ đến chuyện đã rất lâu, về những gì người ta nói tới một nhà thám hiểm khác cũng qua đời khi còn rất trẻ – nhà thám hiểm Bắc Cực Gino Watkins. Ông ấy cũng bỏ mạng trên một chiếc kayak nhưng là giữa cái lạnh băng giá phía bắc, chứ không phải cái nóng hầm hập của rừng nhiệt đới Trung Phi.

Hendrik “Hendri” Coetzee (1975-2010): người Nam Phi, nổi tiếng với chuyến đi dọc sông Nile từ đầu nguồn (hồ Victoria) ra tới cửa sông ở Địa Trung Hải vào năm 2004. Do có ý kiến cho rằng hồ Victoria chưa phải là đầu nguồn sông Nile, năm 2005 ông tiếp tục thực hiện một chuyến đi “bổ sung” nữa cho trọn vẹn hành trình sông Nile, lần này đi từ sông Kagera tới hồ Victoria – BT.

Hendri Coetzee từng nói: “Nếu chỉ muốn lướt sóng thôi, tôi đã chẳng bao giờ rời khỏi nhà. Bản chất của con thú săn là chấp nhận mạo hiểm.” Và “con thú săn” đó chính là việc khám phá những dòng sông con người chưa từng đặt chân đến nơi thượng nguồn sông Nile đoạn thuộc lãnh thổ Congo trên những chiếc thuyền độc mộc nhỏ bé. Đó là những chiếc kayak dài khoảng hai mét rưỡi, có nhiều không gian để chứa thức ăn và đồ đạc hơn so với thuyền playboat. Với một chiếc thuyền nhỏ bé như vậy, ông cần cân nhắc mang theo các vật dụng cần thiết sao cho thuyền không phải tải quá nặng vì sẽ rất khó yêu cầu tiếp tế ở một nơi xa xôi hẻo lánh như vậy. Watkins qua đời ở tuổi 27 khi chiếc kayak của ông bị một tảng băng trôi bất thường đâm chìm ở Greenland. Tương tự, Hendri cũng không thấy dấu hiệu cảnh báo nào khi một con cá sấu sông Nile khổng lồ bất chợt vồ lấy ông từ phía sau trên vùng sông nước Lukuga hoang vu. Nơi đây từng được cho là một trong các đầu nguồn của sông Nile (các chi lưu của sông Lukuga thực sự đã đổ vào một đầu nguồn của sông Congo).

Tôi rất mong được gặp Coetzee vì ông có kiến thức sâu rộng về các điều kiện thực tế trên Nile Trắng hơn bất kỳ ai hiện thời. Tuy nhiên, có vẻ như chính hành động thách thức của ông, hành động muốn “khuất phục” sông Nile khi hoàn thành trọn vẹn chuyến đi suốt chiều dài của nó lần đầu tiên (Đừng tính đến những người theo phe chủ nghĩa thuần túy ngoan cố phủ nhận thành tựu này chỉ vì chuyến đi có ngắt quãng một lần) – một thành tựu thể hiện sự kiêu ngạo của con người đối với thế giới tự nhiên – theo cách huyền bí và cố hữu xa xưa nào đó vô tình đã chọc giận các vị thần sông. Và vị thần vĩ đại nhất trên sông Nile vẫn luôn là cá sấu.

Tôi không thể rũ bỏ tâm trạng ngột ngạt nặng trĩu khi nghĩ Gino Watkins dường như cũng đã tự tìm đường chết. Watkins là người đã truyền bá kỹ năng “lật kayak” (Eskimo roll)[*] cho thế giới phát triển này. Trước khi ông dành một năm trời sống tại Greenland, người ta vẫn cho rằng “một người đàn ông da trắng sẽ không thể nào thực hiện được ngón kỹ xảo với độ khó cao và cần sự uyển chuyển chỉ có ở những người mảnh khảnh”. Nhưng Watkins đã lật chiếc kayak của mình tài tình đến nỗi thường bị lầm tưởng là thợ săn bản địa. Đây cũng là một kỹ năng không thể thiếu ở vùng biển Bắc Cực băng giá. Tuy nhiên, ông đã làm một điều mà không người bản xứ nào dám làm: đi săn một mình. Và khi một tảng băng trôi hất ông lật nhào khỏi chiếc thuyền thủ công mỏng manh làm từ những khúc xương và gỗ bọc da hải cẩu, đã không ai có mặt để cứu ông khỏi vùng nước đóng băng.

Một động tác lật thuyền kayak lên trở lại, khi chiếc thuyền bị lật nghiêng hay lật úp, mà nắp boong sẽ giúp cho nước không tràn vào boong.

Tôi kể câu chuyện về Watkins bởi kỹ năng mà ông chứng minh mình có thể thuần thục (tôi cũng được hưởng lợi khi học cách lật một chiếc thuyền nhỏ trong bể bơi ở Oxford cách đây nhiều năm), cũng là điều giúp Hendri Coetzee thực hiện những chuyến đi đáng kinh ngạc của mình trên chiếc thuyền tí hon như vậy.

Coetzee biết những rủi ro và cũng hiểu về loài cá sấu, mặc dù thật không đáng khi có thể ông đã tin vào lời đồn đại về sự ngu ngốc của loài vật này. Cá sấu sông Nile có bộ não phức tạp nhất so với mọi loài bò sát trên hành tinh, nhưng chúng không phải là loài tiến hóa gần đây nhất. Cá sấu hầu như không thay đổi nhiều trong suốt 60 triệu năm, những biến thể cá sấu gần nhất đã tồn tại cùng thời với loài khủng long khoảng hơn 200 triệu năm trước. Đi bộ khoảng 48 kilômét từ thung lũng sông Nile hiện tại, tôi đã tìm thấy bộ răng mài nhẵn của loài Laganosuchus, một trong những tổ tiên thời tiền sử của cá sấu. Ban đầu bạn cho rằng chúng có thể là hóa thạch của loài belemnite[*], dài tầm 2,5 centimét đến gần 4 centimét, nhưng rồi bạn nhìn thấy lớp men hóa thạch sáng bóng không thể nhầm lẫn và mép răng dạng phay, giống như một cái đục lưỡi phẳng nằm cân bằng trên những chiếc răng nhọn nhất. Và rồi bạn nhận ra rằng sinh vật đã chết từ lâu này có cấu tạo như một cây dùi cui đầy gai hoặc đầy đinh, chỉ một cú táp từ bộ hàm đầy những chiếc răng sắc như đinh này sẽ cướp đi mạng sống của bạn không thương tiếc. Một con cá sấu sông Nile có đến 66 cái răng. Kỳ lạ thay, ở thượng nguồn Nile Trắng, khi triều xuống, vô số cá sấu sẽ ẩn mình dưới những hố trũng hoặc vũng nước khá nhỏ nơi đáy sông. Việc chúng tự giam hãm mình (dưới lớp bùn nhão và nằm khá bất động) khiến ta cảm thấy những chiếc chuồng nhỏ nhất trong sở thú vẫn còn rộng rãi chán!

Loài động vật biển thuộc ngành Mollusca và lớp Cephalopoda. Họ hàng gần nhất của chúng là mực ống và mực nang.

Hendri Coetzee đã cảnh báo nhóm của mình hãy luôn đi gần nhau. Vì theo lời giải thích của một trong số họ là: “Như vậy trông bạn không chỉ là một chiếc kayak dài hai mét rưỡi đơn lẻ, mà là một nhóm lớn hơn; các bạn sẽ trông như một sinh vật lớn hơn.” Cá sấu lại có vẻ không nghĩ như thế. Mặc dù Coetzee đã áp dụng chiến thuật này rất hiệu quả khi đi ngang qua các khu vực lúc nhúc sấu như tại thác Murchison, nhưng những khu vực này cũng không thiếu người dân và thuyền bè qua lại. Có lẽ chiến thuật săn mồi “phục kích đơn lẻ” của cá sấu sông Nile đã giảm bớt hiệu quả sau khi chúng học được rằng một nhóm người có thể phản ứng khác với một đàn hươu, đàn lợn hoặc bầy cá rô sông Nile.

Cá sấu sông Nile còn có một cơ chế sinh tồn tuyệt vời khác giúp nó có thể sống qua ngày chỉ với một con ếch hay tiêu hóa cả một con ngựa vằn. Bằng cách tắm nắng trên những tảng đá ven sông ấm áp, chúng bảo toàn năng lượng và có thể không cần ăn trong một thời gian dài.

Chiến thuật săn mồi “phục kích đơn lẻ” của cá sấu đặc biệt hiệu quả khi kết hợp với tiếng ồn và nước bắn tung tóe. Tiếng ồn không làm chúng sợ mà ngược lại còn thu hút chúng, rõ ràng Coetzee đã đúng khi liên tục ra lệnh mọi người đừng hoảng loạn khi phải đối mặt với mối nguy hiểm này. Tiếng ồn báo hiệu một đàn linh dương đầu bò hoặc một nhóm học sinh của một lớp học sắp băng qua sông. Kẻ yếu ớt nhất, chậm nhất, kẻ tụt lại phía sau, chính là mục tiêu của cá sấu sông Nile. Coetzee và hai người đi cùng chèo rất sát nhau nên họ phải hết sức cẩn thận để mái chèo không đụng nhau. Nếu lý thuyết “tạo cảm giác áp đảo” là đúng, họ quả thật đang làm rất tốt. Nhưng Coetzee hơi tụt lại phía sau, và đó chính là nơi cuộc tấn công xảy ra. Ông bị một con cá sấu phục kích vì trong mắt nó, họ là một nhóm con mồi tiềm năng đang làm bắn nước tung tóe.

Chúng ta vẫn luôn đánh giá thấp trí thông minh của động vật hoang dã. Thường chỉ có thợ săn (và những nhà sinh vật học “đi săn” với khẩu súng phi tiêu của mình) mới có thể cảm nhận được một sinh vật sống sót qua 60 triệu năm có thể khôn ngoan đến nhường nào. Cuộc tấn công vào Coetzee không có nghĩa là những người chèo kayak nên áp dụng một chiến thuật khác. Cá sấu sông Nile là loài thú ăn thịt to lớn ở châu Phi, không ai biết chắc chắn nhưng theo ước tính, chúng đã cướp đi mạng sống của hơn 1.000 người mỗi năm. Chúng dường như chỉ chung sống hòa thuận với những ai tôn thờ chúng – đó là người Ai Cập cổ đại và người Ghana sống ở thị trấn nhỏ Paga. Họ cho chúng ăn cá trê và thoải mái đến nỗi phơi cả quần áo lên lưng cá sấu khi chúng tắm nắng dưới ánh mặt trời. Phải chăng chính sự tôn thờ hơi ngu muội loài dã thú ăn thịt này lại là một chiến thuật rất khôn ngoan để chung sống với kẻ mà tốc độ và sự nhanh trí đều hơn hẳn con người trong trò chơi sinh tồn?

Đừng bao giờ quên rằng cá sấu sông Nile được ghi nhận là có lực cắn mạnh nhất so với bất kỳ loài động vật nào: hơn 422 kg/cm². Con số này chỉ khoảng 21kg/cm² ở chó chăn cừu Đức, 42kg/cm² ở sư tử, 128kg/cm² ở hà mã, 42kg/cm² ở cá mập trắng lớn – một con số chẳng đáng gì, và 70kg/cm² ở rùa đớp[*]. Lực cắn của con người chỉ khoảng 7kg/cm².

Rùa đớp (snapping turtle): một loài động vật vô cùng nguy hiểm, có họ hàng với rùa cá sấu, là một trong những loài rùa nước ngọt lớn nhất thế giới.

Thật thú vị khi khám phá ra rằng những người sùng bái vị thần cá sấu Ai Cập cổ đại Sobek xây dựng các đền thờ, điện thờ tại nơi loài cá sấu nguy hiểm nhất và tụ tập đông đúc nhất, đó là ghềnh thác và những khuỷu sông mở rộng. Trên thực tế, cá sấu là vị thần Ai Cập duy nhất có địa điểm đặt đền thờ được lựa chọn dựa trên những nguyên nhân thực tiễn và vị trí dễ thấy. Đối với đền thờ các vị thần Ai Cập khác, chúng ta dường như không hay biết lý do tại sao họ lại chọn một địa điểm nào đó. Thái độ thờ phụng thành kính và toàn tâm toàn ý được chứng thực qua khu nghĩa trang cá sấu rộng lớn được tìm thấy ở Tebtunis trong ốc đảo Fayoum. Tín ngưỡng thờ cúng Sobek phát triển rực rỡ vào thời Vương triều Ptolemy[*] khi thành cổ Crocodilopolis ra đời ở Fayoum. Điều này cũng dễ lý giải khi bấy giờ hồ Qarun là hồ lớn nhất Ai Cập (cho đến khi một con đập cao tạo nên hồ Nasser sau này) và số lượng cá sấu cũng lớn không kém.

Ai Cập bị Alexander Đại đế chinh phục năm 332 TCN, bắt đầu quá trình bị Hy Lạp hóa cho đến thế kỷ I TCN. Khi Alexander Đại đế qua đời năm 323 TCN, đế quốc của ông ta tan vỡ, Ai Cập thuộc quyền cai trị của tướng Ptolemy, người sau đó trở thành vua đầu tiên của Vương triều Ptolemy – BT.

Crocodylus niloticus là loài vật xứng tầm với một dòng sông hung bạo. Cá sấu không thích ngoạm vào động mạch và tĩnh mạch nhưng chúng có thể dùng đuôi quất bạn. Trên thực tế, cá sấu ưa thích cách giết người âm thầm, chớp nhoáng, nhanh gọn, vồ lấy rồi dìm chết con mồi. Nạn nhân của chúng thường là đàn ông – số đàn ông chết do cá sấu tấn công nhiều gấp bốn lần phụ nữ. Mặc dù tôi rất mong muốn sử dụng số liệu này làm bằng chứng prima facie[*] cho sự ngu ngốc của cánh mày râu, nhưng lý giải khả thi hơn là trong các xã hội truyền thống, người phụ nữ dù có đến bờ sông cũng thường không đi bơi và câu cá ở những nơi dân cư thưa thớt. Cá sấu nước mặn và cá sấu sông Nile là tác nhân gây ra cái chết cho con người nhiều hơn bất kỳ sinh vật bơi, bò hoặc chạy nào khác trên Trái đất. Đây là sự thật bất di bất dịch. Nhà thám hiểm thế kỷ XIX John MacGregor, người đã can đảm chèo xuống trên sông Nile vào năm 1849, cho hay đã tận mắt chứng kiến hai người đàn ông bị một con cá sấu dài tám mét vung vẩy cái đuôi như cây dùi cui đầy gai khổng lồ của mình giết chết. Trước đó mười năm, du khách người Ireland Eliot Warburton viết rằng ông nhìn thấy một chú bé khóc lóc cạnh một con cá sấu đã chết, chính nó đã ăn thịt người bà của cậu bé. Sau đó, cậu bé đã bán con cá sấu với thi thể người bà bên trong với giá 7 shilling 6 pence.

Nghĩa là đầu tiên, theo tiếng Latinh.

Không mấy ngạc nhiên khi cá sấu đã và vẫn đang được thờ phụng. Thần Sobek là vị thần cá sấu cổ đại nổi tiếng nhất vào thời Vương triều Ptolemy, khoảng thế kỷ III TCN. Ốc đảo Fayoum, được nuôi dưỡng bởi dòng Nile, được gọi là Crocodilopolis, và cái tên hiện đại của loài cá sấu cũng bắt nguồn từ cụm từ tiếng Hy Lạp này. Lạ lùng thay, hóa thạch cá sấu khổng lồ – di tích còn sót lại của dòng Nile cổ đại – cũng được tìm thấy tại ốc đảo Fayoum. Tại các cửa hàng bào chế thuốc trong khu chợ gia vị ở Cairo, bạn vẫn sẽ thấy một con cá sấu nhồi bông được treo trên dầm mái như biểu tượng của sự bảo vệ. Bạn cũng có thể mua một con cầu may mắn tại khu chợ Hồi giáo Khan al Khalili. Hầu hết số cá sấu này đến từ hồ Nasser, nơi dòng Nile bị ngăn để xây đập. Sông Nile còn bị “ngăn” theo một nghĩa khác: với hơn 70.000 con cá sấu, đó không phải là nơi bạn nên lởn vởn khi đêm xuống. Tuy vậy, con đập cũng giúp ích khi giữ cho đàn cá sấu khỏi bơi xuống Cairo. Hầu hết trong số chúng thôi. Thật vậy, khi có tin đồn cá sấu lởn vởn quanh thị trấn, nó thường là một con cá sấu thú cưng bị ruồng bỏ và được chủ nó thả về lại môi trường tự nhiên.

Một con cá sấu nhồi bông tô điểm thêm cho gian phòng của vị pháp sư là phân cảnh thường thấy trong các bộ phim hay chương trình truyền hình về hiện tượng siêu nhiên. Điều này xuất phát từ những truyền thuật bí ẩn và giả kim của Ai Cập, là sự kế thừa tự thân từ tập tục thờ thần Sobek. Hầu hết các tập tục “phù phép” là hình thức “biến chất” của những nỗ lực thực tế. Có nhiều lập luận thuyết phục rằng các hình thức cầu nguyện ban đầu vốn là những chuyển động cơ thể tinh vi được thiết kế để đạt sức khỏe thể chất và tinh thần siêu việt, như trong môn thái cực quyền. Như chúng ta đã thấy, tập tục thờ thần Sobek có lẽ xuất phát từ khát khao xoa dịu kẻ săn mồi to lớn nhất trong khu vực, cũng như từ một chiến lược giám sát và thỏa hiệp khôn ngoan được duy trì bằng cách nâng cao vị thế của kẻ săn mồi lên tầm siêu nhiên và mang tính nghi lễ.

Việc sông Nile không có vị thần nào chứng tỏ tầm quan trọng tột cùng của chính con sông. Tại thác nước lớn đầu tiên của sông Nile gần Aswan thuộc Ai Cập hiện đại, cư dân địa phương có thờ thần Khnum. Đây là một địa điểm ưa thích của François Mitterrand[*] và Aga Khan[*], chưa kể còn có Agatha Christie[*] và Winston Churchill[*], bởi khí hậu tuyệt vời của nó vào mùa đông. Nơi đây có tên gọi Đảo Voi, do từng là nguồn cung ngà voi duy nhất. Một lượng lớn ngà voi được trữ tại đây trước khi được chuyển lên các sà lan trôi dọc xuống sông Nile ra khỏi châu Phi. Theo một nghĩa nào đó, thác nước lớn đầu tiên chính là lối vào Ai Cập, khi lũ tràn về thì đây là nơi đầu tiên “đánh hơi” được cơn lũ mang theo sự thịnh vượng và sức khỏe của cả một dân tộc. Thần Sobek đôi khi được xem là vị thần sáng tạo thuở sơ khai, nắm mọi quyền lực trong tay. Điều này gần như chắc chắn có từ trước thời của tập tục thờ phụng thần Ra và các vị thần mặt trời, cũng như trước cả khi nhóm tôn giáo ánh sáng với các thuyết độc thần, bởi khi nền văn minh phát triển, các tôn giáo trái đất[*] hầu như luôn bị thay thế bởi các tôn giáo ánh sáng. Tôi đã chứng kiến một ví dụ rõ ràng về điều này ở phía bắc đảo Borneo. Ở đó, một người thuộc bộ lạc Lundaiya (nay đã cải đạo sang Kitô giáo) đã chỉ cho tôi thấy một gò đất hình cá sấu nơi họ từng thờ cúng (và treo đầu kẻ thù). Dù cá sấu có từng tồn ở vùng đất đó hay không, thì giờ cũng đã không còn; tuy nhiên, đại diện nguyên thủy của tôn giáo trái đất đã tồn tại vững vàng cho đến khi tôn giáo ánh sáng của Kitô giáo thay thế.

Tổng thống Pháp giai đoạn 1981-1995.

Lãnh tụ Hồi giáo dòng Ismaili.

Nhà văn trinh thám người Anh, được mệnh danh là “Nữ hoàng trinh thám”.

Thủ tướng Anh giai đoạn 1940-1955.

Hệ tôn giáo dựa trên sự tôn kính của các hiện tượng tự nhiên, ví dụ, các thiên thể như mặt trời và mặt trăng và các vật thể trên mặt đất như nước và lửa.

Một con cá sấu sông Nile có thể nặng đến một tấn, tương đương trọng lượng một chiếc xe hơi nhỏ hiệu Honda Civic hay Ford Fiesta, nhưng một chiếc Ford Fiesta không thể dùng chân sau và đuôi để tung mình lên hơn hai mét rưỡi, cũng không thể đung đưa chiếc đuôi để duy trì lực nâng khi phóng lên khỏi mặt nước và táp con mồi bằng bộ hàm có sức nghiền của cả một chiếc máy ép. Những người nhảy từ thuyền lên những nhánh cây thấp vẫn bị kéo xuống khỏi những cái cây ấy dù khoảng cách giữa họ với mặt nước đã lớn hơn chiều cao của chính họ. Trên đất liền, nếu muốn đi dạo dọc theo bãi đất ven sông, ta cần giữ một khoảng cách vừa phải với những khoảng nước nông. Một khúc gỗ có mắt có thể phóng lên chín mét và đáp xuống bãi đất từ vị trí ẩn náu dưới nước của mình. Và chúng đã thành thạo chuyện này từ rất lâu. Tại hẻm núi Olduvai trong Thung lũng Tách giãn Lớn, người ta tìm thấy dấu tích của người tối cổ (Homo habilis) với những vết cắn của cá sấu sông Nile trên hộp sọ hóa thạch triệu năm tuổi.

Cá sấu bố mẹ sẽ canh giữ tổ cho đến khi các con non phát ra tiếng kêu nhỏ báo hiệu đã đến lúc đào trứng lên để nở. Cá sấu mẹ sau đó sẽ ngậm những con non còn đang ngọ nguậy vào cái túi ở đáy khoang miệng khổng lồ của mình và tha đi. Cá sấu con được thả vào trong vùng nước an toàn và được bố mẹ trông nom trong 6-8 tuần. Đây không phải là một tập tính bình thường ở loài bò sát nói chung, bởi chúng chủ yếu coi trọng số lượng hơn chất lượng. Nếu sau hàng thiên niên kỷ, những con cá sấu chăm bẵm con non lại tồn tại lâu hơn những loài bò sát chỉ đẻ nhiều trứng cho xong, vậy thì phải thừa nhận rằng cá sấu đang làm tốt trách nhiệm của bậc phụ mẫu.

Cái miệng khổng lồ của cá sấu có sức nghiền đến hơn một tấn. Tuy nhiên, cơ mở quai hàm của chúng lại tương đối yếu, điều này tạo điều kiện cho các thợ săn (trông khá giống Tarzan) giữ miệng chúng ngậm lại cho đến khi buộc chặt được miệng chúng bằng dây thừng. Cá sấu không thể nhai, vì nếu chuyển động qua lại khi nhai sẽ khiến sức mạnh nghiền thẳng của chúng bị suy yếu; thay vào đó, chúng sẽ cắn xé con mồi nhỏ thành từng mảnh, lắc mạnh con mồi để các mảng thịt rớt ra, hoặc, với một con thú lớn, chúng sẽ ngoạm chặt rồi xoay người nhiều vòng để rứt thịt ra. Đã có một số trường hợp mà người bị cá sấu ngoạm rồi xoay lòng vòng, và con cá sấu thả nạn nhân xuống một cách thê thảm, dù vẫn còn sống, bởi nó chẳng làm miếng thịt nào rơi ra được. Khi xé toạc được tảng thịt, chúng thực hiện tư thế ngửa cổ đặc trưng, ném miếng thịt lên và nuốt chửng.

Khi nhìn thấy cách người ta bắt cá sấu, bạn sẽ hiểu được thị lực của cá sấu đóng vai trò tối quan trọng trong các cuộc tấn công của chúng. Herodotus đã viết rằng khi thoa bùn vào mắt cá sấu sông Nile, chúng sẽ trở nên bị động. Điều này được phản ánh trong kỹ thuật săn bắt hiện đại khi ta thảy bao tải che mắt con cá sấu vào ban đêm. Có thể nói đây là gót chân Achilles của nó, hoặc có vẻ như thế, bởi con thú vẫn không tấn công cho đến khi bị trói và bắt giữ. Chỉ cần lắc để vật che mắt rơi ra cũng đâu khó, sao nó không làm nhỉ? Tương tự, một thợ săn mới tự nhiên khác là chim ưng, cứ hễ bóng tối ập đến thì chúng dường như “tắt máy”, cho đó là một tín hiệu nghỉ ngơi. Cá sấu có mí mắt thứ ba trong suốt, màng nháy này giúp chúng nhìn rõ dưới nước. Có lẽ mí mắt thứ ba này có liên quan đến sự thụ động của chúng khi thiếu ánh sáng. Một điều không thể bàn cãi đó là khả năng nhìn dưới nước giúp cá sấu nhấn chìm con mồi đến chết, giấu dưới một tảng đá nằm ở vị trí thuận tiện để quay lại và “đánh chén”, khi đó thịt đã rửa ra và dễ nhai hơn. Trong cuộc vật lộn với con mồi, cá sấu có thể ở dưới nước suốt 15 phút, và có thể lâu hơn đến tận hàng giờ trong điều kiện thoải mái. Đã có trường hợp một con cá sấu ngâm mình dưới làn nước rất lạnh suốt tám giờ, nhiệt độ thấp làm chậm hoàn toàn quá trình trao đổi chất và giúp nó bảo toàn lượng oxy.

Cá sấu chuộng vùng nước sâu vì dìm đến chết là phương thức kết liễu con mồi ưa thích của chúng. Chắc chắn là Hendri Coetzee đã bị dìm chết; đáng buồn là thi thể của ông đến giờ vẫn chưa được tìm thấy.

9. Dăm ba câu chuyện về cá sấu

Nước chảy, theo thời gian, có thể khiến cả hòn đá cất lời
- Tục ngữ Ethiopia -

Sử gia Hy Lạp Herodotus có nói đến loài chim ong: theo ông, đây là loài chim duy nhất được phép đến gần một con cá sấu đang tắm nắng. Nó chui vào miệng con thú khổng lồ và ăn ngấu nghiến những con đỉa bên trong. Loài chim ong này được xác định là loài chim choi choi Ai Cập – Pluvianus aegyptius – loài duy nhất thuộc chi Pluvianus này. Đáng chú ý là loài chim này có cựa ở mỗi bên vai, gợi nhớ đến bộ у vuốt của loài thằn lằn bay đã tuyệt chủng. Theo truyền thuyết, chim choi choi dùng bộ cựa này cào vào vòm miệng cá sấu nếu chúng lơ đễnh khép hàm ngoạm phải người bạn hữu ích của mình. Các nhà điểu học hiện đại khá khinh thường loài “chim cá sấu” này, hay còn được biết dưới cái tên siksak mà cư dân dọc sông Nile gọi nó. Mặc dù vào năm 1840, James Augustus St. John đáng tin cậy đã viết rằng: “Một điều chắc chắn là hầu như lúc nào người ta bắt gặp cá sấu cũng thấy chúng có ít nhất một vài chú chim này quẩn quanh”. Xa hơn về phía nam, tiến sĩ Livingstone cho hay tại phía nam Sahara, loài chim này có tên là setula-tsipi, nghĩa là “tiếng búa rèn sắt”, bởi tiếng kêu báo động “ting ting ting” của nó. Ông cũng nhắc đến mối quan hệ thân thiết của chim choi choi với cá sấu nhưng chưa bao giờ thấy nó chui vào miệng cá sấu cả. Một số ý kiến cho rằng chúng sống dựa vào ký sinh trùng trên lưng cá sấu chứ không phải ký sinh trùng trong miệng cá sấu, và tín hiệu báo động của chúng cũng rất có lợi cho cá sấu. Herodotus viết rằng những người sống bên bờ sông Nile tại Aswan không tôn sùng cá sấu như người dân tại hạ lưu sông Nile, thậm chí còn ăn thịt chúng. Một miếng thịt lợn được gắn vào một lưỡi câu và ném ra giữa dòng sông. Cùng lúc đó, ở trên bờ, người dân trói một con lợn và dùng thanh tre đánh đập đến khi nó ré lên. Con cá sấu, nhầm tưởng hai sự việc ấy với nhau, sẽ nuốt lưỡi câu gắn mồi nhử và sau đó dễ dàng bị kéo về phía con lợn đang kêu eng éc. Khi kéo nó đến gần bờ, người ta dùng đất sét ướt trát vào cả hai mắt con cá sấu khiến nó khá ngoan ngoãn và chắc chắn sẽ bị giết mà không phản kháng gì. Thợ săn cá sấu nổi tiếng người Úc Steve Irwin từng rất thích chứng minh việc bắt một con cá sấu dễ dàng như thế nào, bằng cách trùm một chiếc áo khoác hoặc miếng vải lên đôi mắt cá sấu trước tiên rồi mới cột nó lại. Nếu không có biện pháp đề phòng này, con cá sấu sẽ liều mình chiến đấu vì mạng sống.

10. Nụ hôn thần chết trên sông Nile

Dòng sông rong ruổi cả ngày dài, chẳng đợi chờ ai, nhưng mỗi người đều có một phần san sẻ từ nó
- Ngạn ngữ Sudan -

Thật thú vị khi điểm qua tất cả những phương thức sát hại đầy kịch tính mà thế giới tự nhiên dành cho con người trên sông Nile, nhưng ở đây chúng ta vẫn chưa nhắc đến sát thủ thực sự dưới một cái tên tầm thường: bệnh tật.

Bệnh tật là kẻ thù muôn thuở. Nước không phải là tác nhân lây lan bệnh tật nhiều nhất, mà đó là những sinh vật sống trong và xung quanh nước. Các căn bệnh đó đã khiến sông Nile của 10.000 năm trước trở thành một nơi vô cùng khắc nghiệt. Người cổ đại ưa thích sống tại thảo nguyên khô cằn hơn, chính là nơi sau này trở thành sa mạc Sahara. Bệnh tật, kỳ lạ thay, lại không có trên sa mạc. Dòng sông đầy nước và bùn thì ngược lại. Thời tiết thay đổi cũng là khi sông Nile trở nên dễ sinh sống hơn. Tuy nhiên, nó vẫn là nhân tố chính lan truyền bệnh tật. Bọ, ruồi, nhện, muỗi, amip, ký sinh trùng, giun, ve. Chào mừng đến với thế giới vi mô nguy hiểm của dòng Nile tự nhiên.

Hãy nghĩ đến âm thanh phát ra khi hai diễn viên với phong cách hơi “lố” chào hỏi nhau, chạm gần sát mặt nhau và hôn gió – muah, muah. Giờ hãy thử phát ra âm thanh đó rồi pha thêm chút kinh dị và cảnh báo vào đó. Khó lắm đúng không? Ấy vậy mà cho đến tận bây giờ, khi thấy nghi thức chào hỏi vô nghĩa đó, âm thanh tôi nghe thấy vẫn không là gì khác ngoài nỗi lo sợ quá rõ ràng. Cha Oswald từng nói với tôi: “Hãy coi chừng bọn muah, muah.” Cha Oswald là một nhà truyền giáo người Tây Ban Nha, đang làm việc ở đầm lầy Sudd với sự kiên nhẫn vô hạn cần có ở châu Phi nếu bạn muốn tránh xa khỏi rượu chè hoặc huyết áp cao. Ông không hề nở nụ cười khi tôi giải thích về trò đùa, về nụ hôn bóng gió đó. “Muah, muah” là chuyện hết sức nghiêm túc. Đó là một con ruồi: Simulium damnosum, đàn ruồi bay vo ve trên sông và dễ bị nhầm là khói của lốp xe đang cháy. Ở đầm Sudd và khúc thượng lưu sông Nile hướng về hồ Victoria, ruồi damnosum nguyền rủa tất cả mọi thứ. Với tên gọi địa phương là mbwa, âm thanh của nụ hôn gió, loài côn trùng bay này thực chất là loài ruồi đen – có vết cắn đáng sợ chứa một con giun ký sinh còn phôi thai. Con giun gây tăng trưởng khối u đem đến những cơn đau nhức dữ dội, biến dạng, trong trường hợp xấu nhất có thể dẫn đến mù lòa. Cha Oswald nói với tôi rằng tất cả những người chèo thuyền trên sông nên cẩn thận, vì loài ruồi này đẻ trứng trong nước và ấu trùng sẽ bám vào những tảng đá mà ta rất dễ chộp phải nơi những ghềnh đá và thác nước lớn.

Còn có một loài ruồi anh em “lành tính” khác của ruồi damnosum sinh sống ở dòng sông ngoài rìa đầm Sudd, giữa thác nước lớn thứ ba và thứ tư ở Sudan (thác nước lớn là thứ “cản trở tầm nhìn”[*] lởm chởm đá, là tập hợp các thác nước rất nhỏ giữa các mạch đá ngầm chảy qua sông). Loài ruồi cắn “người” với tên tượng thanh là nimiti này có cấu tạo để cắn chim và lừa – và cả người nữa. Khi bay thành đàn vần vũ, chúng có thể tràn vào mắt, mũi và tai, cảm giác “cứ như ngụp đầu dưới làn nước lạnh buốt”. Để loài vật gây hại này không đến gần, người dân nơi dòng sông mang theo bên mình một sợi dây âm ỉ khói, theo lời Cha Oswald là trông như một vị linh mục với chiếc lư hương đung đưa của mình.

Từ cataract (thác nước lớn) còn có nghĩa là bệnh đục thủy tinh thể, triệu chứng có thể bao gồm tầm nhìn mờ hơn, khó nhìn, mỏi mắt, nhạy cảm hơn với ánh sáng hay lóa mắt.

Khi còn ở Cairo tôi từng ngã bệnh và nó chẳng liên quan gì đến ruồi hoặc ký sinh trùng; tôi chỉ đơn giản là già thêm khoảng 50 tuổi sau một đêm. Phải chăng là do lần bơi đó, sau một cú nhảy thiếu suy nghĩ do cồn kích thích, tôi đã bơi từ đảo Zamalek ở Cairo đến một chiếc nhà thuyền neo đậu nơi bờ phía tây của dòng sông? Tôi không chắc lắm nhưng cảm thấy... rất kỳ quái: tôi bỗng thấy mình yếu ớt như một ông lão chín mươi. Tôi cảm giác lưng mình có thể gãy lìa khi cúi xuống quá nhanh hoặc với quá xa; ngay cả việc buộc dây giày cũng là một thao tác đầy nguy hiểm. Trong bụng tôi cứ nhộn nhạo như mọi thứ đã biến thành nước hết, có lẽ là nước sông. Phải chăng tôi đã nuốt phải thứ gì đó trong lần té nước vô thưởng vô phạt chiều tối hôm đó? Ai cũng thế mà. Tôi có những người bạn thường xuyên bơi trên sông Nile mà chẳng bao giờ ngã bệnh. Ngư dân và con cái họ cũng bơi sông hoài đó thôi. Một chuyên gia về nước thải từng nói với tôi rằng: ngoài các kim loại nặng trên sông, nước ở đấy khá sạch và có thể uống được. Vì hiện nay Cairo đã bơm nước thải thô ra sa mạc qua các ống dẫn nước có đường kính một mét rưỡi, có lẽ là uống được thật? Tôi cũng sẽ chẳng uống nước sông Thames đâu.

Có khi chỉ là một ca ngộ độc thực phẩm hiếm gặp (tôi nhận ra rằng nếu bạn tránh xa các tàu du lịch trên sông Nile ở Aswan, đúng là sẽ hiếm bị ngộ độc thực phẩm hơn so với ở Anh). Nhưng cũng có thể là do dòng sông. Các con kênh ở Cairo trông rất khủng khiếp – rác trôi lềnh bềnh hai bên rìa, và là nơi rửa ráy những con ngựa và con lừa kiệt sức – nhưng dòng sông lúc nào trông cũng sạch sẽ. Bạn hầu như không bao giờ nhìn thấy rác trôi nổi trên sông và rác nhựa hai bên bờ cũng ít hơn so với biển. Nhìn qua thì nó là một con sông sạch, và bởi nó chảy khá nhanh – tốc độ dòng chảy giữa dòng vào tầm 1,3 mét mỗi giây ở Cairo – nên nó vẫn là một dòng sông sạch.

Lũ sông Nile dâng lên và được các hồ nước giữ lại, nhưng bệnh sốt rét không và chưa bao giờ sinh sôi nảy nở dọc theo chiều dài của nó. Lý do là muỗi sẽ không sinh sản trong nước phù sa. Ở Bengal[*], khi hệ thống tưới tiêu bằng nước phù sa bị bỏ hoang và thay bằng phương pháp tưới tiêu bằng nước mưa, bệnh sốt rét bắt đầu hoành hành. Ở những khu vực được gọi là Tân Cairo thuộc khu Sa mạc phía đông với tiến độ xây dựng chóng mặt, muỗi còn nhiều hơn cả trên sông Nile. Các hồ nước tù đọng tại các công trường xây dựng và trong các khu vườn mới xây chính là “thủ phạm”.

Khu vực Đông Bắc Ấn Độ và Bangladesh – BT.

Người Ai Cập cổ đại trồng bersim, hay giống cỏ ba lá Ai Cập, dọc bờ sông Nile. Mỗi chiếc xe đẩy nhặt rác hay bán trái cây lăn bánh quanh Cairo đều có một bó cỏ này ở phía sau – loại cỏ này là “nhiên liệu hỏa tiễn” của một nền kinh tế chạy bằng lừa. Cũng như cây sả Java, bersim có tác dụng nhẹ trong việc chống muỗi. Quan trọng không kém, nó nở hoa liên tục và ta cũng có thể cắt liên tục, điều này càng khiến muỗi tránh xa những con mương dọc bờ sông, nếu không những nơi đó đã là nơi sinh sản màu mỡ cho chúng. Một số phương pháp chữa bệnh thời Pharaoh, như những bài thuốc liên quan đến phân ngỗng và tinh hoàn rùa, hoàn toàn đi ngược lại các quan điểm y học hiện đại. Nhưng những sắc lệnh khắc nghiệt khác ban hành từ cung điện lại khá hợp lý: người dân làm công việc công ích bị cấm ăn rau chưa nấu chín, một biện pháp bảo vệ chống lại sự lây lan của bệnh khi ăn rau cỏ được bón bằng phân người và tưới bằng nước tù đọng.

Chúng ta nên nhắc đến William Willcocks ở đây, bộ óc vĩ đại đằng sau con đập lớn của Anh, nguyên mẫu của con đập cao ở Aswan. Willcocks là một người đáng kính với bản tính “thẳng như ruột ngựa”, là một công nhân cũng như một người thợ xây. Ông thực hiện các công trình thủy lợi cho các khu vực rộng lớn thuộc Ấn Độ, Iraq và Ai Cập. Ông là người phát triển kế hoạch vĩ đại để kiểm soát toàn bộ sông Nile. Khoảng thời gian cuối đời, ông không được “ngủ trên chiến thắng” mà sống với đám sán máng và giun móc lan tràn từ chiếc hộp Pandora[*] mình đã mở ra.

Theo thần thoại Hy Lạp, câu chuyện về chiếc hộp Pandora kể về một người con gái có tên Pandora, do tò mò đã mở chiếc hộp quà tặng của thần Zeus. Hậu quả là tất cả cái ác, thiên tai, bệnh dịch, chết chóc và nhiều điều kinh hoàng khác trong hộp được thả tự do ra thế giới.

Những căn bệnh này hoành hành tại các kênh rạch với hoạt động tưới tiêu quanh năm do ông thiết kế. Khi các kênh rạch đầy nước quanh năm, mực nước ngầm và mực nước các giếng hoang cũng dâng lên; điều này giúp giun móc sinh sôi phát triển. Như để “xát thêm muối vào nỗi đau”, khi đập cao được xây dựng, lượng phù sa trôi xuống hạ lưu giảm đi càng giúp muỗi có thể sinh sôi trở lại.

Sán máng là một loại ký sinh trùng quái ác khác do ốc sên truyền nhiễm. Ốc sên không thể sống trong dòng nước chảy, nó cần một con mương nóng ẩm, một cái hồ, một cái ao tù để đánh dấu lãnh địa, để sinh con đẻ cái. Từ thời các Pharaoh đã có cả những ghi chép rằng nước chảy xiết giúp tránh được các căn bệnh.

Triệu chứng chính của bệnh sản máng là mệt mỏi và đau nhức. Căn bệnh này sẽ tàn phá cơ thể trong nhiều năm. Sức khỏe của bạn suy giảm, sức lực cũng dần lụi tàn. Khi ở Nubia, tôi nghe nói sự lây lan trong thói quen sử dụng bango[*] và hashish[*] tỷ lệ thuận với mức độ lây lan của bệnh sán máng ở thượng lưu sông Nile – cả hai thứ “thuốc” này đều có tác dụng giảm đau tuyệt vời.

Một loại cỏ ở Đông Phi được dùng để làm nhà tranh.

Hashish hay Hash thường được gọi là “băm”, một dạng cần sa được tạo ra từ nhựa cây cần sa.

Trước đây, sán máng rất hiếm thấy ở đồng bằng châu thổ. Sau khi xây dựng con đập đầu tiên trên đồng bằng, đập nước của những năm 1880, công trình thủy lợi quanh năm đầu tiên cũng được thực hiện, từ đó bệnh sán máng bắt đầu phát triển. Nhưng khi đập cao ở Aswan, đập nước ở Asyut cùng tất cả các công trình chặn nước và chuyển hướng dòng chảy tài tình khác xuất hiện, ốc sên càng có cơ hội lan rộng khắp mạng lưới kênh rạch và mương nước ngày càng dày đặc.

Từ xa xưa, người Ai Cập chỉ tưới tiêu đất đai của họ bằng mỗi một cơn lũ sông Nile vào mùa hè. Giờ đây các con đập giúp giữ lại một lượng nước và bơm nước liên tục quanh năm cho các kênh đào. Không còn một trận lụt lớn, một trận lụt thanh tẩy, phá toang những ngóc ngách, xó xỉnh ưa thích của ốc sên sán máng, kẻ mang mầm bệnh sán máng, còn được gọi là schistosomiasis.

Loài ký sinh trùng sán lá truyền nhiễm qua ốc sên này xuất hiện (thường chỉ vào ban ngày) và xâm nhập vào làn da của bất kỳ người nào ở gần nó. Một khi vào trong cơ thể người, sinh vật này mon men vào phổi, sau đó định cư trong gan và bắt đầu ăn các tế bào hồng cầu. Ký sinh trùng trưởng thành thành một con giun dài chưa đến 1,5 centimét và bắt đầu đẻ hàng trăm quả trứng. Những con giun như vậy có thể ở lại trong cơ thể đến 20 năm, gây ra tình trạng lờ đờ kinh niên, các bệnh về gan, sốt và suy dinh dưỡng ở chủ thể.

Trên khắp các mương và kênh rạch ở Thượng Ai Cập, ốc sên sinh sôi và kéo theo đó là căn bệnh sán máng. Nó làm giảm đáng kể sức khỏe của nhân công Thượng Ai Cập. Vào những năm 1900, trạm cung cấp than P&O tại Cảng Said có tỷ lệ tiếp tế than cao hơn bất kỳ nơi nào trên thế giới. Nhân công khi đó là những người Thượng Ai Cập dày dạn, rắn rỏi, đã quen với hàng giờ liền làm việc gian khổ. Vào những năm 1930, dân số Thượng Ai Cập bị ảnh hưởng bởi bệnh sán máng và tỷ lệ tiếp tế than cũng giảm xuống thê thảm.

Vào năm 1918, một phương pháp chữa bệnh này được tìm ra ở Anh: một hợp chất antimon thời Trung cổ tên là tartar emetic được chứng minh có hiệu quả trong điều trị. Tuy có những tác dụng phụ như co giật kỳ lạ và nôn mửa, nhưng tại khu vực Ai Cập mới ở hồ Nasser, những triệu chứng này được xem là vặt vãnh. Một chương trình tiêm chủng quy mô lớn đã diễn ra từ những năm 1950 đến những năm 1980. Lại có thêm một đoạn cuối trớ trêu cho câu chuyện này: kim tiêm chưa rửa sạch được dùng đi dùng lại cho toàn bộ cư dân nông thôn ở các khu vực bị ảnh hưởng. Điều này làm lây lan bệnh viêm gan C ở Ai Cập, ngày nay căn bệnh này có mức độ lây nhiễm cao nhất thế giới, ở mức khoảng 10% dân số. Hiện tại, bệnh sán máng đã được chữa khỏi bằng cách điều trị bằng thuốc uống trị sán hàng năm.

Bệnh sán máng thậm chí đã có từ thời các Pharaoh, dù vậy nó lại đạt đến đỉnh điểm trong những giai đoạn sau, có lẽ do khi đó kiến thức về sự cần thiết của dòng nước di chuyển nhanh để tránh xa bệnh tật đã thất truyền. Trong thời cổ đại, chất nhựa thơm được coi là một phương thuốc hiệu quả. Thời hiện đại cũng có một loại thuốc chứa chất nhựa thơm là Mirazid, nhưng cuối cùng bị loại bỏ vào năm 2005, vì mặc dù có hiệu quả, thuốc chữa sán hiện tại còn có hiệu quả hơn gấp tám lần.

Thất bại to lớn trong chuỗi sự kiện về bệnh sán máng/tiêm ngừa/viêm gan C là một ví dụ cho quy luật không thể tránh khỏi của những hệ lụy ngoài ý muốn. Tuy nhiên, mặc dù thiếu tầm nhìn xa, Willcocks là một người đàn ông đầy thú vị. Ngoài tác phẩm đồ sộ hai tập, The Nile (Dòng Nile), ông còn là tác giả của một trong những quyển sách thú vị nhất từng được viết về những chuyến phiêu lưu của Moses. Willcocks quyết định xem xét Kinh Thánh theo quan điểm thủy văn và thủy lợi. Các nền văn minh lâu đời nhất đều dựa trên thủy lợi, nên đây hẳn là một khởi điểm hợp lý. Hãy ngắm nhìn thế giới từ góc nhìn của Moses, không phải của chúng ta. Dù đã nghiêm túc học về cách mài đá lửa và cách tạo ra lửa thời cổ đại, làm thế nào một nhà khảo cổ học có thể nhìn ra thế giới – sau những tấm bằng cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ và tất cả công việc nghiên cứu chuyên sâu, tình nguyện sao chép các bình gốm – bằng một đôi mắt không phải của một nhà khảo cổ học? Tôi thấy kỳ lạ khi kiến thức chuyên môn cứ phải bao gồm việc hình thành những quan điểm che khuất chính đối tượng mà bạn muốn nghiên cứu.

Khi còn rong ruổi trên sa mạc thu thập các dụng cụ bằng đá, tôi khám phá ra rằng bất kỳ nơi nào có vẻ thú vị đối với chúng ta cũng sẽ thú vị với người cổ đại. Tại các hang động, những khối đá có hình thù kỳ lạ, những phần nhô thú vị, bạn đều sẽ tìm thấy những đồ tạo tác hay ho nhất – đây cũng là nơi sẽ thu hút một đứa trẻ, hoặc một người vẫn còn tâm hồn trẻ thơ. Một trong những phát hiện có giá trị nhất của tôi là ba chiếc vò hai quai còn nguyên vẹn ở sa mạc Great Sand Sea (Biển Cát Vĩ Đại), nhờ tôi đã yêu cầu một người trèo lên một tảng đá thú vị để tôi chụp ảnh. Những cái vò được chôn ngay dưới chân tảng đá đó.

Willcocks là một chuyên gia về thủy lợi chứ không phải về nghiên cứu Kinh Thánh, nhưng những kết luận ông đưa ra trong quyển From the Garden of Eden to the Crossing of the Jordan (Từ vườn Địa đàng đến hành trình vượt sông Jordan) không hề thiếu hiểu biết, không hề nhàm chán như khi giới kỹ sư viết về bí ẩn của kim tự tháp. Nó là một lăng kính tuyệt vời và đầy hấp dẫn để cảm nhận được trí óc của một nhà thông thái cuối thế kỷ XIX.

Ông là người gốc Anh mặc dù sinh ra ở Mussoorie, một thị trấn trên sườn núi ở Ấn Độ. Khi đến thăm nơi này, tôi nhận ra ngay những sườn đồi dốc và những cây tuyết tùng Himalaya thơm ngát từng là sân chơi của Willcocks thời trai trẻ. Ông theo học tại các trường Ấn Độ và một trường đại học kỹ thuật Ấn Độ. Tham vọng của ông là trở thành người như cha mình, một người con của hạt Devon, người đã tự mình vươn lên từ một anh lính thấp cổ bé họng thành kỹ sư thủy lợi bằng quyết tâm bền bỉ và sự chăm chỉ. Cha ông tin rằng thành công của người Anh ở nước ngoài hoàn toàn là nhờ vào phẩm chất của tầng lớp quý tộc địa chủ. Mặc dù ông tự nhận bản thân xuất thân là tiểu địa chủ, nhưng với kinh nghiệm của một người lính từng trải, đã từng chiến đấu cho những người Carlist[*] ở Tây Ban Nha cũng như phục vụ quân đội Anh ở Afghanistan và Ấn Độ, ông cho rằng không người địa chủ nào hào phóng được như giới quý tộc địa chủ Anh. Ông đã nói với đứa con trai William của mình rằng, tầng lớp quý tộc địa chủ chính là tài sản quý giá của người Anh.

Những người ủng hộ Don Carlos, bá tước Molina (1788-1855) và chi họ của ông ta trở thành người kế vị hợp pháp của ngôi vua Tây Ban Nha.

Willcocks sống một cuộc sống kỷ luật và giản dị đến mức khắc khổ. Ông từng viết: “Theo tôi, gian khổ và sự tỉnh thức luôn đồng hành”. Khi đi khảo sát, ông thích ở trong một căn lều khiêm nhường như công nhân, nếu không nói là xoàng xĩnh hơn nhiều. Khi các chủ đất địa phương tạt qua, họ cho rằng chẳng có ông chủ người châu Âu nào đang làm việc ở đó cả, nên họ đã bỏ về, để lại Willcocks tiếp tục với công việc quý giá của mình. Thậm chí đến cuối đời, ông còn thường bị nhầm là nhân viên chứ không phải là người đứng đầu một dự án thủy văn lớn. Đại tá Colin Scott-Moncrieff (anh trai của người đã dịch tác phẩm của nhà văn Proust), cấp trên và sau này là cha vợ của Willcocks, đã miêu tả ông là một người vô cùng năng nổ. Nếu không có ông, chế độ nô lệ theo khế ước hay còn gọi là corvée đã không kết thúc, và cũng đã chẳng có đập Aswan.

Một ngày thường nhật của Willcocks bắt đầu lúc 5h sáng. Ông thức dậy trong khu tập thể ở khu nghỉ dưỡng Helwan, cách phía nam thủ đô Cairo khoảng 24 kilômét. Hàng xóm của ông gồm nhà thám hiểm người Đức đáng kính Georg August Schweinfurth, chúng ta cũng sẽ nhiều lần bắt gặp hành trình của ông qua quyển sách này. Sau bữa sáng vội vàng với cháo, Willcocks sẽ dành 20 phút để tập thể dục với bài tập Sandow. Willcocks đã dõi theo vận động viên thể hình Eugen Sandow từ rất sớm, cùng với một vận động viên thể hình tiên phong khác là Arthur Conan Doyle. Thật vậy, Sandow đã tham gia buổi thao diễn thể hình đầu tiên trên thế giới tại nhà hát Royal Albert Hall (London) vào năm 1901; và hôm đó giám khảo chính là Arthur Conan Doyle, cha đẻ của nhân vật thám tử Sherlock Holmes lừng danh.

Mang trong mình hai dòng máu Nga-Phổ, Sandow, “cha đẻ của thể hình hiện đại”, đã viết những quyển sách với tiêu đề Strength and Health (Sức mạnh và sức khỏe) và Movement is Life (Chuyển động là cuộc sống). Vào năm 1894, Edison Film Company có làm một bộ phim về ông (về sau chúng ta sẽ bắt gặp Edison làm bộ phim đầu tiên về cảnh giết voi: ông đã quay lại cái chết của một con voi hung hãn). Bộ phim về Sandow mang lại thành công lớn, mọi người trầm trồ trước múi cơ bắp cuồn cuộn hơn là sức mạnh của ông. Sandow nổi tiếng đến mức bức tượng nhỏ tạc thân hình rắn chắc, cường tráng của ông là giải thưởng cao nhất trong cuộc thi Quý ngài Olympia (Mr Olympia), một cuộc thi thể hình nổi tiếng thế giới mà Arnold Schwarzenegger đã giành chiến thắng sáu lần liên tiếp. Có vẻ hợp lý khi người đàn ông đã vật lộn với sông Nile nhiều hơn bất kỳ ai cũng là một người hâm mộ thể dục thể hình.

Vậy là Willcocks kết thúc luyện tập lúc 6h20’ sáng, sau đó dành một tiếng tiếp theo để đi bộ với tốc độ rất nhanh, “một đường thẳng tắp lên đồi rồi lại xuống thung lũng”[*] trên sa mạc gần đó. Vào 7h30’ sáng, ông đến Cairo và trở về nhà lúc 5h chiều. Từ 5h30’ đến 7h30’, một lần nữa ông lại vội vã đi qua sa mạc. Đi bộ là thú tiêu khiển yêu thích của ông, khi khảo sát một công trình thủy lợi hoặc con kênh mới, ông đi bộ không biết mệt mỏi. Ông tự hào mình đã từng đi bộ 40 kilômét hàng ngày trong suốt 107 ngày dưới nhiệt độ trên 80 độ (sic). Một người đàn ông thép đích thực. Trở về nhà, ông ăn tối lúc 8h và đi ngủ lúc 10h, sẵn sàng cho một ngày mới tại văn phòng, để tiếp tục thay đổi dòng chảy của tự nhiên và lịch sử.

Nguyễn văn là up hill and down dale, thành ngữ nghĩa là đi đây đó khắp nơi.

Willcocks đầy nhiệt huyết và có lẽ cũng vì thế mà ông không được lòng bá tước Cromer, người cai trị de facto[*] độc tài của Ai Cập. Lần đầu tiên trong đời, Willcocks bị “đá” khỏi cơ hội thăng chức. Ông viết rằng, thế là đủ rồi, đủ để ông lung lay niềm tin vào Đấng sáng tạo và đủ để thuyết phục được ông từ bỏ kế hoạch mình ấp ủ làm con đập lớn. Thật vậy, những suy nghĩ báng bổ này luẩn quẩn trong đầu ông vào một buổi sáng khi đang đi bộ nhanh trên sa mạc. Đột nhiên ông cảm thấy một cánh tay đặt lên vai mình và người cha đã khuất hiện về, đồng hành cùng ông trong nửa tiếng tiếp theo, tranh luận với ông, kiên trì thuyết phục ông đừng bao giờ từ bỏ giấc mơ của mình. Willcocks viết rằng: “Từ đó trở đi, tôi chưa bao giờ dừng bước mà tiếp tục với dự án của mình cùng sự nhiệt tâm gấp bội.”

Tiếng Pháp, nghĩa là chưa hợp pháp, nhưng có thực quyền.

Các bản kế hoạch được công nhận là vô cùng hoàn hảo. Kết quả khảo sát ở Aswan cũng không có lỗi nào. Ông đã dự trù hết mọi thứ – thiết kế con đập thật cao để có thể lắp các cổng vòm mà toàn bộ cơn lũ sẽ tràn qua đó. Ý định của Willcocks là thế, nhờ đó con sông sẽ mang cả dòng Nile thấm đẫm phù sa xuống đồng bằng châu thổ mà không dồn ứ lại nơi đập nước. Con đập có thể được nâng cao hơn vào một thời điểm trong tương lai. Một lần nữa, Willcocks đã dự đoán rằng những ai phản đối trận lụt hàng năm tại ngôi đền Philae sẽ dịu đi khi cảm nhận được lợi ích to lớn của con đập. Thiết kế của ông đã hoàn thiện đến mức chỉ cần kỹ sư xây dựng chiếc cầu Forth, ngài[*] Benjamin Baker, biến nó thành hiện thực.

Tiếng Anh là “Sir”, một danh hiệu được đặt trước tên một người khi họ được hoàng gia Anh phong tước hiệp sĩ.

Nhưng chẳng có gì xảy ra. Một năm rồi hai năm trôi qua. Thậm chí ông còn làm việc hăng say hơn; trong một cuộc khảo sát, ông không nghỉ dù chỉ một ngày Chủ nhật trong suốt mười tám tháng, còn nằng nặc đòi ngủ trong những chiếc lều sơ sài hơn cùng với người của mình trong toàn bộ thời gian đó. Cuối cùng, vào năm 1897, ông đã hỏi thẳng bá tước Cromer rằng liệu kế hoạch đập Aswan của ông có được thực hiện không. Cromer đã giải thoát bản thân khỏi người cấp dưới rắc rối này khi trả lời rằng Ai Cập cần dùng toàn bộ ngân khố để tái chiếm Sudan, và ông nghi ngại rằng con đập sẽ không được xây vào thời Willcocks. Vậy là Willcocks quyết định từ chức và vào làm việc tại Ủy ban Cấp thoát nước Cairo. Một năm sau, con đập thay đổi thế giới bắt đầu khởi công. Nhà đầu tư Ernest Cassel đã tài trợ cho dự án, nhưng Willcocks đã không còn đó để nâng đỡ đứa con tinh thần của mình: “Tôi vẫn nhớ như in cảm giác nhục nhã nhấn chìm tâm trí khi đứng trên đường ống nước đường kính 1,2 mét, là thứ chứa toàn bộ nguồn cung nước của Cairo, và so sánh giá trị của việc trông coi nguồn nước này với những việc liên quan đến thiết kế các công trình kiểm soát dòng lũ ồ ạt của sông Nile.”

Willcocks từ chối tham gia xây dựng và bắt đầu viết với tâm trạng muốn trả thù: tác phẩm hai tập The Nile của ông là một kiệt tác tỉ mỉ đến từng chi tiết và các kế hoạch được tính toán tài tình. Ông tập tành đầu cơ bất động sản theo chỉ thị của chính Ernest Cassel, người tài trợ cho con đập – và mất rất nhiều tiền.

Với bầu nhiệt huyết luôn tràn đầy, sau đó ông tham gia giải quyết các vấn đề thủy lợi của sông Euphrates tại Iraq.

Vào cuối đời, Willcocks vướng vào tranh chấp với Murdoch Macdonald, một gã vừa nhìn đã biết là người ba phải, luôn nịnh bợ những ai có quyền lực. Vụ tranh chấp kết thúc như một vụ kiện phỉ báng, như chiến trường truyền thống của nước Anh khi mọi lý lẽ đều bị bác bỏ. Willcocks thua kiện. Vụ tranh chấp tranh cãi về tốc độ dòng chảy của một con đập sẽ được xây dựng – lần này là trên một phụ lưu chính của sông Nile, nhánh Atbara. Willcocks khăng khăng rằng các số liệu là giả. Dù sự thật có là gì thì ông cũng đã thua. Nhưng thái độ căm ghét tột cùng của ông trong cuộc tranh chấp có vẻ hơi bất thường ở một người luôn ôn hòa và siêng năng. Tôi tin rằng lý do có thể nằm ở chỗ ông đã nhận thức được rằng những con đập cũng có thể mang lại sự khốn khổ. Ông chỉ đơn giản không muốn một con đập nữa được xây lên.

Trong suốt những năm đã qua, nhận thức đó dần thành hình trong tâm trí ông, rằng tất cả công trình đó, hàng núi công trình đó, sẽ không mang lại lợi ích tuyệt đối cho nhân loại. Hàng núi công trình: đập trữ nước, kênh đào, hệ thống bơm nước, đập chắn nước – nếu ai có thể biến đổi thế giới, đó hẳn là anh chàng kỹ sư thủy lợi. Anh có thể tạo nên những vùng đất màu mỡ bằng cách đắp đê lấn biển, anh có thể nối các đại dương lại với nhau chỉ bằng một kênh đào khổng lồ, anh có thể nuôi sống cả một quốc gia đang đói khát. Thay vì xây dựng các tượng đài bằng đá vô dụng, anh xây dựng những thứ hữu ích (ở những phần sau chúng ta sẽ thấy các kim tự tháp suýt bị phá hủy để xây con đập đầu tiên trên sông Nile). Thay vì khóc than về lũ lụt và nạn đói, anh sẽ ngăn chúng lại. Có gì sai sao? Còn có thể làm gì hơn khi một người đã bỏ lại đằng sau cả một nền nông nghiệp đơn giản và bước vào vòng luẩn quẩn khắc nghiệt của những hậu quả không lường trước được? Của việc xây dựng một con đập mang lại bệnh tật và khổ sở nhưng cũng giúp gia tăng dân số?

Chúng ta biết rằng so với lối sống săn bắt hái lượm, hoạt động nông nghiệp khiến sức khỏe nói chung bị suy giảm. Chẳng hạn, hàm răng của những người săn bắt hái lượm thường được giữ đến già. Khi bột được xay, sâu răng trở nên phổ biến ở những cộng đồng theo nông nghiệp. Vì vậy, mỗi khi ta phát triển công nghệ thêm một bậc, sức khỏe cá nhân lại suy giảm nhưng dân số lại tăng lên. Đập nước Ai Cập ra đời cũng là khi dân số tăng mạnh – từ 5 triệu dân năm 1890 lên đến 85 triệu dân hiện nay. Tất cả đều sống trên cùng một dải đất, chỉ khác là dải đất này được tưới tiêu tốt hơn và biến đổi thành phần hóa học nhiều hơn so với hầu hết vùng đất đen[*] khác trên hành tinh này.

Nguyên văn là Black earth, loại đất dinh dưỡng, giàu mùn.

Sự liên quan với nhau, mối quan hệ cộng sinh giữa tăng trưởng dân số theo cấp số nhân và ngăn chặn con sông, ngăn chặn dòng chảy, dường như khá quan trọng. Không có một mắt xích nào đủ hữu ích, không có gì để một viên chức tận tâm ở phòng phát triển có thể đổ dồn công sức vào, chưa có gì đủ cơ sở như thế. Nhưng nếu nó rõ ràng, chúng ta đã sửa từ lâu rồi. Nếu nó rõ ràng, vấn đề đã được giải quyết. Tôi tự hỏi liệu hết thảy những gì chúng ta được quyền biết chỉ là những gợi ý, những mối liên kết mơ hồ, những bằng chứng không chính thức và cả những tin đồn hữu ích. Thế giới cần ta ra tay phán quyết mà ta lại trốn tránh bởi chỉ muốn mọi chuyện dễ dàng. Willcocks đã cố gắng sửa đổi, nhưng thiệt hại đã xảy ra, con đường dẫn đến những tổn thất đã được định sẵn, bất di bất dịch. Bạn có làm gì cũng không thể quay ngược thời gian mà phá bỏ một con đập. Chỉ thời gian mới có thể làm điều đó.

Tôi đã hồi phục sau căn bệnh quái lạ. Thường thì ai cũng vậy. Willcocks cuối cùng đã nghỉ hưu và đến Ai Cập. Rõ ràng là ông có tình cảm với đất nước này. Tôi không chắc ông đã qua đời như thế nào.

11. Sông Nile bốc hơi

Dù có khát đến thế nào, bạn cũng không thể uống cạn cả dòng sông
- Tục ngữ Buganda -

Willcocks có quan điểm giống nhiều người theo chủ nghĩa lý tưởng kỹ thuật, nếu không nói là hầu hết, rằng mỗi tiến bộ kỹ thuật hầu như không hề đem lại hậu quả gì nghiêm trọng. Vì vậy, ông đã không tính đến bệnh tật, còn những người kế nhiệm của ông thì không tính đến sự bốc hơi. Nỗ lực chuyển hướng sông Nile tại Toshka gần đây, “để làm cho sa mạc nở hoa” ở quanh rìa phía tây của hồ Nasser, đã gặp thất bại ê chề. Một dự án khủng, một ảo tưởng từ lâu trong tâm trí các lãnh tụ Ai Cập, từ thời Tổng thống Nasser trở đi (và trước họ là người Anh), là chuyển hướng sông Nile vào Thung lũng Mới – một hệ thống wadi trên sa mạc chứa ba ốc đảo lớn của sa mạc Ai Cập.

Có một số bằng chứng cho thấy hàng triệu năm trước, trước cả khi sông Nile thành hình, các hệ thống sông đã cắt qua sa mạc Sahara ở một số nơi. Một trong số đó là dòng sông Uweinat – hiện đang bị sa mạc Great Sand Sea thuộc Ai Cập-Libya bao phủ. Thông tin này đã khích lệ ý tưởng xây dựng một con sông mới, một con kênh, mang theo nước hoặc nói đúng hơn là nước thải, từ bể chứa ở hồ Nasser vào sa mạc. Vào những năm 1990, dự án được ca ngợi là sự cứu rỗi Ai Cập. Đến năm 2010, bạn hầu như không còn nghe thấy một lời nào về nó. Hệ thống kênh đào quanh Toshka đã tạo ra diện tích đất nông nghiệp ít hơn rất nhiều so với tưởng tượng của những quan trắc viên bi quan nhất. Nhiễm mặn cũng là một vấn đề thường xuyên xảy ra và dường như không giải quyết được. Làm cho sa mạc nở hoa đã trở thành một sai lầm hết sức tốn kém.

Điều này càng khiến sông Nile trở thành tâm điểm chú ý, bởi nó là con sông duy nhất chảy qua sa mạc Sahara. Sông Nile đã làm được điều mà chưa con người nào có thể tái hiện lại, ngay cả trong những công trình tuyệt vời nhất của mình. Kim tự tháp có thể mô phỏng những ngọn núi nhỏ, nhưng chúng ta vẫn chưa xây được một dòng sông như sông Nile. Sông Nile, một dòng sông đang “sống”, chảy nhanh hơn bất kỳ con kênh nhân tạo nào, có thể sống sót trước một hiện tượng đã tiêu hủy tất cả lượng nước ở những nơi nóng bức: hiện tượng bốc hơi.

Ngựa đổ mồ hôi, đàn ông toát mồ hôi, phụ nữ má đỏ hây hây và dòng sông thì bốc hơi – miễn là nó di chuyển đủ chậm và đủ rộng. Đó là “chiêu thức” của sông Nile khi đi qua đầm lầy Sudd khét tiếng.

Đầm Sudd rất phi thường bởi nó rất bằng phẳng. Thật vậy, độ phẳng của nó trải rộng đến nỗi rất khó để tưởng tượng dòng sông đã chảy qua như thế nào. Trong khoảng 402 kilômét, độ dốc chỉ là 0,01% ít ỏi, chỉ đủ để dòng sông “rò rỉ” xuống dốc để ra Địa Trung Hải cách đó 4.828 kilômét về phía bắc.

Đầm Sudd bằng phẳng, di chuyển chậm và hút nước. Willcocks và nhóm của ông quyết định xây một con kênh để giải quyết vấn đề bốc hơi. Nhưng ngay cả con kênh cũng là nạn nhân của những tia nắng tàn nhẫn. Ngay cả khi có một con kênh dẫn nước theo đường thẳng băng qua đầm lầy, tốc độ dòng chảy cũng chỉ tăng tầm 5% nhỏ nhoi (hoặc 7% nếu bạn đọc các báo cáo lạc quan khác).

Dù bạn băng qua đầm lầy như thế nào, một lượng lớn nước cũng sẽ bay hơi đi mất dưới khí trời khô nóng. Khi sông Nile đến được khu vực sa mạc ở Sudan rồi chảy qua Ai Cập, tình trạng bốc hơi càng trầm trọng. Trước khi vượt qua những tua-bin của đập Aswan, sông Nile mất 10% lưu lượng mỗi năm khi đi qua hồ Nasser trữ nước. Đương nhiên đây chỉ là con số áng chừng. Khi tìm hiểu cách tính tỷ lệ bay hơi, bạn sẽ thấy người ta dùng rất nhiều con số ước tính. Đầu tiên, bạn cần đoán kích thước của vật chứa – có thể là hồ hoặc bờ sông. Sau đó, bạn phải tính toán tổn thất bằng các phương tiện khác.

Rõ ràng nước bị mất do bay hơi, và khi nước cạn và có gió nóng, lượng nước mất đi có thể vô cùng lớn. Mọi người rất quan ngại. Một kế hoạch khá ngớ ngẩn đưa ra gợi ý trải một loạt các tấm nhựa lớn lên hồ Nasser để hạn chế bốc hơi.

Chúng tôi đã từng nói rằng tình trạng bốc hơi trên sông cũng giống như đổ mồ hôi ở người. Một số người đổ mồ hôi nhiều hơn người khác. Một số dòng sông mất toàn bộ sức mạnh do bốc hơi; số khác lại hiếm khi bị ảnh hưởng. 3.219 kilômét cuối trong hành trình ra biển lớn của mình, sông Nile uốn lượn qua sa mạc lớn nhất thế giới. Lượng nước bốc hơi nhiều đến nỗi dù lưu vực thoát nước sông Nile có to đến thế nào – chiếm khoảng hơn 10% diện tích châu Phi – khi chảy ra biển tại cửa sông Rosetta, sông Nile giờ đây giống như một dòng sông châu Âu khiêm tốn, chẳng còn bề rộng mênh mông như hồ nước mà nó có được nhờ những con sông trong rừng nhiệt đới châu Á và Nam Mỹ. Dòng Nile đổ mồ hôi như mưa, và những gì nó không mất dưới ánh mặt trời rồi cũng sẽ mất trong đầm lầy Sudd.

Sông Nile mất nước nhiều nhất vào tháng Bảy ở Ai Cập, còn ở Sudan là vào tháng Tư. Ở phía nam, tại Uganda và nam Sudan, do những cơn mưa mùa hè, lượng nước bốc hơi ít nhất vào tháng Bảy và tháng Tám.

Người đàn ông ra mồ hôi ướt đẫm sẽ để lại một vệt nước mặn trên áo, còn sông Nile thì đọng muối khi nó “toát mồ hôi” trên đường chảy qua các sa mạc ở Ai Cập và Sudan. Lượng muối tích tụ nhiều hơn so với trước đây, bởi trước khi đập Aswan được xây dựng, trận lụt hàng năm đã xả muối đi bớt. Giờ đây, tấm áo mướt mồ hôi ấy không bao giờ được giặt và các dòng kênh phụ sẽ càng mặn hơn. Khi phù sa không còn lắng đọng mỗi năm để làm loãng thành phần muối, đất đai trở nên kém màu mỡ hơn, cần nhiều phân bón hơn, rồi phân bón thấm ra sông và lại tiếp tục làm tăng nồng độ muối.

Nhưng chúng ta đã chuyển hưởng – cũng tự nhiên khi ai đó nhận định thủy lợi là một nghệ thuật chuyển hướng dòng nước. Giờ đã đến lúc quay về một khởi nguồn khác của sông Nile, đầu nguồn của mọi nét lãng mạn và bí ẩn về Ai Cập – đó là quá khứ cổ xưa thời các Pharaoh.

PHẦN II
SÔNG NILE CỔ ĐẠI

— Nạn đói, sâu bệnh và một dương vật bị cắt lìa —

1. Sắc đỏ và đen

Vì muốn thách thức những hòn đá trên sông, vại nước đã vỡ tan tành
- Ngạn ngữ Sudan -

Đỏ và đen là hai màu chủ đạo của Ai Cập thời cổ đại, và cả thời Predynastic (Tiền triều đại)[*] trước đó nữa. Chúng luôn là hai màu chiếm ưu thế trong những mảnh gốm cổ xưa nhất thuộc Thời Đồ đá mới được tìm thấy nằm lẫn trong những cồn cát trên sa mạc. Quá trình tạo ra hai màu này khá dễ dàng: đỏ từ sắt oxit (gỉ sét) hoặc từ đất đỏ, và đen lấy từ than đá hoặc dầu hắc ín, chủ yếu là cacbon. Ai Cập được mệnh danh là “vùng đất đen” nhờ sở hữu chất đất màu mỡ. Từ “alchemy” (giả kim thuật) trong tiếng Ả Rập là al-kemi, thật ra được chuyển ngữ từ chữ kemi nghĩa là “đen” trong tiếng Ai Cập cổ đại. Thuật giả kim thần thánh này của Ai Cập đã được người châu Âu trung cổ săn đón để ứng nghiệm cho những giấc mơ về phú quý hay giác ngộ của họ. Sắc đỏ tượng trưng cho vùng đất sa mạc và màu nước của sông Nile. Cho đến tận ngày nay, màu đỏ và đen vẫn là màu tượng trưng cho đất nước Ai Cập, phấp phới trên quốc kỳ của họ.

Thuộc thời kỳ tiền sử của Ai Cập từ thời kỳ định cư sớm nhất của con người vào năm 6000 TCN đến đầu thời kỳ Sơ triều đại vào khoảng năm 3100 TCN. Thời điểm bắt đầu và kết thúc của nó vẫn còn gây tranh cãi.

Đỏ là màu của cách mạng, của hệ thống chính trị cấp tiến, của đổi thay – hay cảm hứng cho sự đổi thay. Con sông chưa bao giờ ngừng biến đổi nhưng vẫn luôn là nó. Để giải đáp những bí ẩn về sông Nile, hãy lần theo sắc đỏ.

Khi sáng tác những bài thơ của mình, nhà văn avant-garde[*] người Pháp Raymond Roussel đã từng dùng thủ thuật nói trại và chơi chữ nhằm ngụ ý về đối tượng thơ văn của mình. Nên cũng không có gì táo bạo khi nói rằng ta phải lần theo dấu vết một màu sắc để tìm ra sự thật về một đối tượng nghiên cứu. Nhưng phải có người bắt đầu ở đâu đó.

Tiếng Pháp, nghĩa là Tiên phong, có thể hiểu là nhà văn sáng tạo ra những ý tưởng mới lạ, đầy bất ngờ trong văn học.

Khi đọc về sông Nile, một trong những câu hỏi đầu tiên của tôi là: làm thế nào mà người cổ đại – tôi chủ yếu muốn nói đến người Ai Cập cổ đại – có quá nhiều hiểu biết về sông Nile mà không cần tận mắt quan sát nó? Sau này, những ai được thầy tế lựa chọn đã truyền lại tri thức đó cho những lữ khách như Herodotus, với trọng trách ghi chép lại những gì họ được nghe kể. Làm thế nào người Ai Cập cổ đại biết được sông Nile Trắng bắt nguồn từ Dãy núi Mặt trăng? Ta biết được rằng bất kỳ ai muốn đi về phía nam đều phải băng qua Sudd – vùng đầm lầy rộng lớn nhất thế giới, và ta cũng biết rằng khu vực này đã khiến hai quân đoàn do hoàng đế Nero cử đi để nghiên cứu về nguồn gốc của các dân tộc Nile phải khuất phục. Sẽ vô cùng hợp lý khi tin rằng bất cứ người Ai Cập nào băng qua nó trước cả khi những sự kiện trên diễn ra đều đã phải chùn bước.

Nếu như vậy, có lẽ lần theo màu đỏ ở đây nghĩa là theo dấu các cổ vật từ sa mạc thắm đỏ. Năm 2007, Mark Borda và Mahmoud Marais phát hiện ra chữ tượng hình của người Ai Cập nằm sâu trong sa mạc Sahara – xa hơn nhiều so với bất kì bia khắc nào được tìm thấy trước đây. Trước đó, khi tìm thấy các chữ tượng hình ở gần ốc đảo Dakhla, cách rìa sa mạc khoảng 65 kilômét và cách sông Nile khoảng 320 kilômét, người ta cho rằng đây đã là nơi xa nhất trong sa mạc mà người Ai Cập đặt chân đến. Nhưng ta cũng biết rằng vào những vương triều cổ xưa hơn cách đây hơn 4.000 năm, cũng là thời kỳ của những chữ tượng hình này, khí hậu lúc bấy giờ không khô nóng nhiều như ngày nay. Mặc dù cách ốc đảo hàng chục kilômét, đoạn chữ tượng hình được tìm thấy sâu trong sa mạc lại rất gần với núi Uweinat – một trạm dừng chân quen thuộc của thổ dân du mục Tebu cho đến khi họ rời đi vì cảm thấy nó quá khắc nghiệt vào khoảng 50 năm về trước. Đoạn chữ tượng hình kể về cuộc gặp gỡ giữa người lữ khách Ai Cập tên Tekhebet và một người đến từ vùng đất Yam có mang theo trầm hương. Tình tiết này gợi ý về một tuyến giao thương thông thường tách biệt với con sông Nile và kéo dài đến tận vùng Trung Phi, nguồn hàng có lẽ là từ các loại gỗ thơm được dùng làm trầm hương thời đó. Khả năng rất cao là tuyến giao thương này tồn tại từ năm 3000 TCN hoặc sớm hơn nữa. Nếu vậy, nó chính là lối dẫn vào châu Phi xa xưa hơn cả những gì mà con người từng dự đoán. Những bằng chứng bổ trợ cho giả thiết này đến từ những ghi chép của Harkhuf – một hoàng tử Pharaoh của Vương triều thứ Sáu, vào khoảng năm 2300 TCN, theo đó ông đã bắt đầu chuyến đi đến vùng đất Yam theo “con đường ốc đảo”. Ban đầu, câu này được hiểu rằng vị hoàng tử bắt đầu đi từ ốc đảo để trở lại sông Nile. Nhưng thật ra không phải vậy, chúng ta đã biết được rằng bốn chuyến đi của vị hoàng tử đến vùng đất Yam, mỗi lần mất 7 tháng, hẳn là đã xuyên qua sa mạc mênh mông đến vùng châu Phi Hạ Sahara, có khả năng ngang qua Cộng hòa Chad ngày nay. Harkhuf đã cho khắc chi tiết về các chuyến đi trong lăng mộ của mình: “Tôi quay về cùng 300 con lừa chất đầy trầm hương, gỗ mun, nước hoa hekenu[*], lúa thóc, da báo, ngà voi, rất nhiều boomerang, và tất thảy những món quà tinh xảo và hảo hạng.” Hoàng tử còn nói đến tộc người lùn pygmy sinh sống ngay dưới đầu nguồn của Nile Trắng. Đây là một thông tin cực kỳ chính xác, vì tộc người này vẫn luôn là những nhân vật thần thoại mãi đến khi “được phát hiện” bởi Stanley – nhà thám hiểm hiện đại đầu tiên – vào năm 1887-1888 tại khu vực rừng Ituri trong cuộc viễn chinh giải cứu Emin Pasha xui rủi[*].

Một loại tinh dầu lấy từ quả của cây carob, cần 365 ngày để chiết xuất.

Emin Pasha (1840-1892) là thống đốc tỉnh Equatoria (ngày nay là khu vực nam Sudan và bắc Uganda) của Ai Cập, khi đó đang thuộc quyền kiểm soát của Đế quốc Ottoman. Năm 1885, ông ta bị những người Hồi giáo Mahdi bao vây và truy đuổi. Một cuộc giải cứu Emin được thiết lập, dẫn đầu bởi nhà thám hiểm lừng danh Henry Morton Stanley, kéo dài trong những năm 1886-1889. Đây cũng được xem là một trong những cuộc thám hiểm quan trọng và kỹ lưỡng vào lục địa châu Phi của người châu Âu trong thế kỷ XIX – BT.

Dãy Uweinat nằm ở ngã ba biên giới quốc gia Libya, Sudan và Ai Cập, là nơi quy tụ rất nhiều hang động có chứa các hình thái nghệ thuật trên đá với niên đại trước, hoặc trùng với hành trình của Harkhuf. Chữ tượng hình được tìm thấy vào năm 2007 nằm trên một tảng đá cách phía nam Gebel Uweinat khoảng 64 kilômét. Đây là dãy núi cao nhất thuộc lãnh thổ đất liền Ai Cập với độ cao chỉ khoảng 1.934 mét, nhưng nó vươn mình từ sa mạc, nơi có độ cao không tới 300 mét so với mực nước biển.

Đoạn chữ tượng hình được tìm thấy nằm ở vị trí cách ốc đảo gần nhất ngày nay là 483 kilômét, đây chính là bằng chứng xác thực nhất cho thấy cách đây chỉ vài nghìn năm, sa mạc Sahara vẫn còn là một vùng đất khá màu mỡ. Thuở ấy ở Ai Cập không có lạc đà, loài vật do những kẻ xâm lược Ba Tư mang tới vào khoảng năm 500 TCN, nên phương tiện di chuyển duy nhất trên sa mạc là lừa. Nhà thám hiểm người Đức Carlo Bergmann đã tìm thấy các bộ yên cương, bình lọ và các bằng chứng khác về những chuyến đi bằng lừa của các Pharaoh trên con đường hướng đến dãy Uweinat, giúp xác thực hình thức di chuyển này.

Những bí ẩn khác cũng dần được giải đáp. Vào năm 1998, người ta phát hiện ra rằng con bọ hung trong suốt nằm trong bộ trang sức bằng vàng mà Pharaoh Tutankhamen đeo trước ngực không phải làm bằng đá thạch anh như lâu nay vẫn tưởng, mà là thủy tinh. Nhưng không phải thủy tinh nhân tạo. Con bọ hung này được chạm khắc từ chất thủy tinh silica tự nhiên được gọi là tektite, được tìm thấy trong những vùng hẻo lánh của sa mạc Great Sand Sea cách dãy Uweinat khoảng 240 kilômét về phía bắc. Đá tektite là thủy tinh tự nhiên, hình thành từ một thiên thạch va vào vùng Sahara nguyên thủy hàng triệu năm trước và đã đốt chảy cát thành thủy tinh. Sự thật về loại đá chỉ có thể tìm thấy ở một khu vực nhỏ hẹp cách một ốc đảo 322 kilômét lại được vận chuyển đến sông Nile, một lần nữa đã chứng minh sa mạc Sahara thuở trước không hề cằn cỗi hay khó băng qua như ngày nay. Sự có mặt của loài lạc đà đã khiến việc di chuyển ở khu vực này dễ dàng hơn trong điều kiện khô nóng thời nay, không thì giờ đây chúng ta chẳng thể nào di chuyển đến đó bằng lừa được.

Vậy là ta có thể hình dung một đoàn lừa nối tiếp nhau, có lẽ đã dùng Dãy núi Mặt trăng để định vị phương hướng, đi vào sâu tận bên trong vùng sa mạc thắm đỏ, chinh phục những đầm lầy ở Sudd, rong ruổi khắp vùng lãnh thổ thuộc nước Cộng hòa Trung Phi và Congo ngày nay, rồi hội tụ về sông Nile tại hồ Albert.

Khám phá của Mark Borda đã bổ sung thêm một mắt xích nữa trong chuỗi bằng chứng xác thực về tri thức của người cổ đại đối với đầu nguồn của sông Nile. Tri thức ấy đã bị đánh mất, bị chia nhỏ, được khôi phục lại và thậm chí bị bỏ mặc suốt một thiên niên kỷ sau đó, giờ đây lại tái xuất hiện trên bản đồ của người La Mã, hoặc trong các truyền thống truyền miệng của bộ tộc du mục vùng Sahara.

Tại sa mạc Sahara thuộc Ai Cập, tôi đã từng hỏi một người Bedouin[*] cát sa mạc đến từ đâu. Anh ấy nhặt một trong những chiếc vỏ hàu hóa thạch rất phổ biến ở rìa sa mạc Great Sand Sea và nói rằng: “Biển đã từng ở nơi đây, rồi biển rút đi, để lại bờ biển trơ trọi.” Điều này khá đồng nhất với tư duy hiện đại rút ra từ phát hiện về sự dịch chuyển mạnh mẽ của Địa Trung Hải: Sahara chính là một bãi biển khổng lồ tồn tại sau hàng triệu năm nước biển dâng lên rồi rút đi nơi Bắc Phi.

Nhóm người du mục Ả Rập bắt nguồn từ xa xưa.

2. Giấy và chì

Khi muốn chết, con dê liếm mũi của con báo hoa
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Trong sa mạc, người ta dùng những hòn đá để vẽ và chạm khắc. Nhưng chính giấy cói (papyrus) – món quà từ sông Nile – đã giúp việc sử dụng chữ viết của con người trở nên riêng tư, hiệu quả và dễ vận chuyển hơn. Các mệnh lệnh và chỉ thị viết trên giấy giúp con người có thể cùng lúc kiểm soát nhiều hơn một thành phố. Mặc dù có nhiều bằng chứng thuyết phục rằng thành bang đầu tiên xuất hiện ở vùng Lưỡng Hà cổ đại, nhưng nhà nước đầu tiên do Ai Cập cổ đại định hình. Và giấy cói đóng vai trò quan trọng nhất. (Trớ trêu thay, đến thập niên 1950 thì giống cây cói giấy đã tuyệt chủng ở Ai Cập và phải nhờ công của tiến sĩ khảo cổ học Hassan Ragab đem giống về từ Nile thượng. Ông là người sáng lập của công viên chủ đề tuyệt vời mang tên Dr. Ragab’s Pharaonic Village – Làng Pharaoh của tiến sĩ Ragab, một địa điểm tham quan không nên bỏ qua ở Cairo!).

Con người đã phát hiện ra cây cói giấy – một giống cỏ cao của châu Phi – có thể làm thành giấy khi họ cắt nhỏ, giã nhuyễn, ngâm nước rồi trải ra dưới nắng để phơi khô. Nhưng phát minh này chỉ xuất hiện khi các bộ tộc sa mạc bắt đầu di cư về phía gần sông Nile vì các cơn mưa bắt đầu hiếm dần.

Như ta đã biết, sa mạc Sahara 7000 năm về trước từng có đầy muông thú và có nguồn nước khá dồi dào. Sông Nile thuở ấy là một đầm lầy khiến mọi người tránh xa. Nhưng rồi, khí hậu thay đổi và các cư dân sống trên sa mạc nhận ra con sông chính là đấng cứu nhân. Dòng sông độ thế đó trở thành nguồn cảm hứng cho cả một thế giới thần thoại.

Các câu chuyện thần thoại có thể được viết trên loại giấy cói được làm từ giống cây thần kỳ họ thấy mọc ven sông. Và những câu chuyện xa xưa nhất đều tràn ngập nỗi sợ của cư dân sa mạc – nỗi sợ bị đuối nước, bị đe dọa bởi thủy lực của tự nhiên.

Trong những mẫu chuyện cổ xưa nhất của người Ai Cập, chính nước mắt của thần Isis khóc thương chồng mình là Osiris đã tạo ra cơn lũ đem lại nguồn sống cho sông Nile. Osiris là người trị vì thông thái trong văn hóa thần thoại Ai Cập cổ đại, còn Isis là người em gái song sinh đồng thời là vợ của ông. Họ là một đôi vợ chồng hoàn hảo cùng đứa con trai tuyệt vời là Horus.

Nhưng họ cũng có một người em trai độc ác là Set (hoặc Seth). Set được miêu tả là vị thần của sa mạc và những cơn bão cát. Hiển nhiên vị thần này đại diện cho nỗi căm ghét và sự chống đối của các cư dân mới chuyển đến ven sông đối với điều kiện khắc nghiệt mà sa mạc lúc bấy giờ phải hứng chịu. Còn các thần “tốt tính” Isis, Osiris và Horus là đại diện cho món quà đáng quý mới được phát hiện từ con sông. Ta cũng có thể nhận thấy thần Set được mô tả với các đặc điểm kỳ quái: đôi tai quá khổ của loài cáo fennec, cái mõm của loài lợn đất – cả hai đều là loài vật sinh sống ở sa mạc hoặc trảng cỏ vào thời điểm đó. Sau này, hóa thân của Set là một con lừa với mục đích gìn giữ phương tiện di chuyển chủ yếu trên sa mạc.

Khi thấy anh mình với tư cách là Chúa tể cai trị vương quốc ven sông mới và thịnh vượng của Ai Cập đang chiếm hết tình yêu thương và sự chú ý của mọi người, người em xấu tính Set nảy sinh ganh tỵ. Từ vùng đất sa mạc cằn cỗi hoang vu, Set bắt đầu lập âm mưu trả thù. Một trong những tập tục của cư dân ven sông mới này khi có người qua đời là dùng một chiếc hộp làm quan tài và xây lăng mộ, không giống tập tục dùng đá và hang động như khi còn sống trên sa mạc. Trên thực tế, có vẻ như họ đã trở nên ám ảnh với cái chết một cách thái quá. Set đã nảy ra một kế hoạch.

Chuyện xảy ra tiếp theo có thể được xem là phiên bản cổ xưa nhất của đoạn “nếu mang vừa chiếc giày” trong truyện Lọ Lem: Set tham dự một buổi tiệc của các vị thần với một chiếc quan tài bằng chì rất lớn. Các vị thần vốn luôn quái gở như thế. Set bảo mọi người hãy nằm vào trong đó và thử xem có vừa không. Người thắng cuộc sẽ sở hữu một chiếc quan tài kim loại mới tinh và đẹp mắt khi họ giã từ kiếp sống (không như đa số các trường hợp, các vị thần ở Ai Cập không bất tử). Một số phiên bản khác kể lại rằng chiếc quan tài chì này đơn giản chỉ là quan tài đá với các đường viền bằng chì, có lẽ để ngăn nước và không khí lọt vào bên trong.

Hiển nhiên, Set đã lén lút lấy số đo của anh mình và tự tay đóng quan tài giữa vùng sa mạc, nơi ông chỉ sống có một mình. Ông vừa ngạc nhiên vừa hài lòng khi các vị khách tao nhã đang dự tiệc rất sẵn lòng tham gia trò chơi, thay phiên nhau nằm vào quan tài đá có viền bằng chì, để xem ai sẽ là người vừa với nó nhất. Khi Osiris nằm vào trong, Set đã bàn mưu tính kế trước với nữ hoàng Ethiopia (ta có thể liên kết ngay được rằng nhân vật này là phép ẩn dụ cho niềm tin Ethiopia chính là nguồn cơn của cơn lũ) và hai người lập tức đóng nắp quan tài, lôi nó qua mặt những vị khách đang vô cùng bất ngờ và thả nó xuống dòng sông Nile.

Người Ai Cập cổ đại có biết bơi không? Các nhà thám hiểm thời kỳ đầu đã xác nhận về kỹ năng bơi lội cừ khôi của người Nubia, những người sống tại phần lớn lãnh thổ địa đầu phía nam của Ai Cập cổ đại, nên dường như chắc chắn là người cổ đại biết bơi. Trong các tàn tích cung điện có các hồ nước có lẽ đã được dùng làm bể bơi, và trên nhiều bức tường trong các lăng mộ đều có hình vẽ minh họa người đang bơi. Thần Set của vùng sa mạc chắc hẳn sợ nước hơn Osiris hay Isis.

Cho dù Osiris biết bơi thì ông cũng không phải ảo thuật gia Houdini[*], nên khi bị khóa chặt trong chiếc quan tài bằng chì, ông đã bị đuối nước. Isis tìm thấy ông, nhưng lại lơ đễnh đặt quan tài trên đất bùn lầy (gợi nhớ một cách lạ lùng đến chuyện của Moses). Isis đã nghĩ gì mà làm như vậy? Set, cũng như những người Bedouin thay thế ông sau này, luôn quanh quẩn gần mép nước rình mò tấn công các cư dân ven sông xấu số.

Nghệ danh Harry Houdini, tên thật là Eric Weisz (1874-1926), người Mỹ gốc Hungary, nổi tiếng với các màn ảo thuật trốn thoát giật gân.

Trong khi Isis đi mất, Set đã tìm thấy chiếc quan tài trên đường đi săn. Set dùng thanh gươm sắc bén nhất của mình mở toang nắp quan tài. Với bản tính điên cuồng, và biết rất rõ về khả năng tái sinh của các thần, Set đã chặt thi thể anh mình làm 14 khúc.

Nữ thần Isis đang rối trí nhưng một lòng chung thủy đã quay lại và chứng kiến cảnh tượng kinh hoàng. Tìm lại tất thảy các phần cơ thể của Osiris để ráp nối lại dưới âm phủ là điều cấp bách cần làm mới mong cứu sống được ông, như thể Đại úy Marvel[*] thời cổ đại vậy. Lang thang khắp nơi, khóc ròng trong đau buồn, Isis đã tìm được 13 trong số 14 phần cơ thể đẫm máu. Nàng đã khóc suốt 40 ngày đêm trong lúc đi tìm phần thứ 14, còn gì khác hơn là dương vật của Osiris.

Tên một nhân vật siêu anh hùng trong bộ phim Mỹ cùng tên – BT.

Và lũ sông Nile tràn về. Từ những giọt nước mắt ấy.

Thật ra cũng không bất ngờ lắm khi nàng Isis sướt mướt không thể tìm thấy dương vật bị mất tích vì nó đã bị một con cá tầm (Oxyrhynchus) đói bụng đớp mất. Rất có khả năng cái tên của thị trấn sa mạc Oxyrhynchus giáp ranh với sông Nile được lấy từ loài cá này; lạ lùng thay, đó cũng chính là nơi chúng ta tìm thấy hàng nghìn mảnh giấy cói bị chôn vùi sâu dưới cát. Nhờ thế, chúng được giữ gìn nguyên vẹn cùng với rất nhiều kiến thức ta có được ngày nay về Ai Cập cổ đại, bao gồm các phiên bản khác nhau của truyện thần thoại này, được viết trên loại giấy cói phơi khô.

Quả là xui rủi nhỉ? Của quý của mình bị cá ăn mất, còn chưa kể đã bị phanh thây thành 14 khúc. Nhưng đây là thế giới của các vị thần, nên Isis xoay xở cho đúc một dương vật thay thế bằng vàng, cất lên tiếng hát để cơ thể Osiris được tái tạo và chôn cất đàng hoàng. Osiris vẫn không thể sống lại, nhưng lại có thể ra lệnh cho một vị thần cấp cao dưới âm phủ, và cuối cùng trở thành người cai quản âm phủ.

Và đây chính là nơi sông Nile bắt đầu chảy.

Thêm một chú thích khá kỳ lạ liên quan đến Targum (một bản dịch Kinh Thánh Do Thái trong tiếng Aram), theo đó Joseph đã được chôn cất tại sông Nile và quan tài của ông được Moses phát hiện ra giữa vùng đầm lầy. Mặc dù thi thể Joseph không bị phanh thây, chi tiết này làm chúng ta không thể không liên tưởng tới việc Isis đi tìm quan tài của Osiris ngày xưa.

3. Tình yêu đồng giới nơi dòng Nile cổ đại

Nơi một người nghỉ qua đêm quan trọng hơn cả nơi họ trải qua ban ngày
- Ngạn ngữ Nubia -

Vị thần Ai Cập cổ đại Set, hay Seth, là một Ác thần. Thần xuất hiện trong hình hài một con cáo và một con lừa, đôi khi lại là một con bọ cạp và một con lợn – đều là những con thú ô uế. Chưa thỏa mãn với việc sát hại người anh tốt của mình, Set bước vào con đường trở thành một kẻ hiếp dâm, cố gắng bạo hành cả Isis và Horus, dù vậy Horus cũng đã xé nát được một trong hai tinh hoàn của Set.

Không giống các phiên bản chính thống mô tả về nguồn gốc của con người trong các thuyết độc thần vĩ đại, những phiên bản trong thần thoại Ai Cập cổ đại đặc biệt dâm dục. Set buộc Horus có quan hệ tình dục đồng giới với ông, đây cũng có thể là bản miêu tả đầu tiên về quan hệ tình dục qua đường hậu môn xuất hiện trong văn chương. Để rửa sạch nỗi nhục nhã bị hãm hiếp, Horus đã trả thù bằng cách lừa Set ăn rau diếp rưới tinh dịch (trước đó Horus đã dùng rau này để lau sạch tinh dịch của mình).

Với việc thần Set đại diện cho phần lớn những hành động bị lên án, không gì ngạc nhiên khi các văn bản tôn giáo thời kỳ Cổ Vương quốc[*] (từ Vương triều thứ Ba đến thứ Sáu, vào khoảng 4100-4600 năm trước) coi tình dục đồng giới là cách thỏa mãn ham muốn tình dục bất hợp pháp. Mọi thứ không thay đổi nhiều suốt hàng nghìn năm sau đó cho đến thời kỳ Tân Vương quốc[*] (Vương triều thứ Mười tám đến Hai mươi, cách đây khoảng 3100-3600 năm): khi đề cập đến những điều tồi tệ một người đàn ông chưa từng làm (như một cách xây dựng hình ảnh tốt đẹp trong mắt các vị thần), một chương trong Quyển sách của người chết hay Tử thư Ai Cập (The Book of the Dead, tập hợp các bài cúng trong tang lễ của người Ai Cập) có đoạn “và tôi không có mối quan hệ nào với một người đàn ông, cũng không thực hiện hành vi thủ dâm ở bất kỳ nơi linh thiêng nào”. Đúng là một ý niệm khá mới mẻ. Bạn hãy tưởng tượng những người theo Kitô giáo lầm rầm những lời giáo huấn cấm không thủ dâm tại bàn thờ Thánh lễ xem!

Thời kỳ Cổ Vương quốc (Old Kingdom) trong lịch sử Ai Cập cổ đại: 2686 TCN - 2181 TCN – BT.

Thời kỳ Tân Vương quốc (New Kingdom) trong lịch sử Ai Cập cổ đại: 1549 TCN - 1069 TCN – BT.

Trong bộ Bùa chú quan tài[*] (Coffin Texts) ra đời trước cả Tử thư Ai Cập, chúng ta biết rằng: “Thần Atum[*] chẳng có quyền lực gì đối với người đã chết, đúng hơn là, người quá cố đã thụ tinh ở phần mông của ông.” Trong những truyền thuyết về Horus, quan hệ tình dục với một người đàn ông khác được xem là hành động thể hiện sự ưu việt hơn người kia, không phải xuất phát từ tình yêu. Một “đạo lý” tương tự cũng được thấy trong các nhà tù ở Mỹ ngày nay. Đối tượng chủ động thậm chí cảm thấy tự hào về hành động này, trong khi đối tượng thụ động có “phần mông bị thụ tinh” lại thấy nhục nhã và ghê tởm. Sự nhục nhã đó không phải do đồng tính luyến ái, về mặt đạo đức thì hoạt động này được coi là không xấu, mà nguyên nhân chính là bị “hạt giống” của một người đàn ông khác xâm nhập vào cơ thể. Vậy nên Horus đã trả thù bằng cách lén lút đặt tinh dịch của mình vào cơ thể Set – không phải từ “đầu ra” mà là ở “đầu vào”.

Tập hợp hơn 1.000 bài chú và các nghi lễ tôn giáo khác được khắc trên quan tài để giúp người quá cố tìm đường qua thế giới bên kia.

Người Ai Cập cổ tin rằng Atum là vị thần đầu tiên tồn tại trên trái đất.

Trong những văn bản Ai Cập cổ, tinh dịch trong hoạt động đồng tính luyến ái là một loại nọc độc hoặc chất độc đối với người bị xâm hại. Ẩn ý về các vụ hãm hiếp đồng tính trong thần thoại được đưa vào các bùa chú bảo vệ khỏi vết cắn của các động vật có độc. Trong một cuộc vui sa đọa khác, Set đã cưỡng bức đồng tính nữ thần Anat (không rõ vị thần này chọn xuất hiện trong hình hài nam giới vì thuận tiện hay do tính ngang bướng). Tình tiết nhỏ này được sử dụng trong một câu chú bảo vệ khỏi vết cắn của bọ cạp.

Trong một bài thánh ca vùng Memphis cổ đại, hai anh em thần Shu và Tefnut cực kỳ khiếp sợ bản chất ấu dâm nơi cha họ, thần Atum – một trong những vị thần quan trọng nhất của Ai Cập cổ đại. Chính Atum là người sẽ đưa linh hồn vị Pharaoh quá cố từ ngôi mộ của họ về với bầu trời đầy sao. Vậy nên bất chấp những lời giáo huấn cấm đồng tính luyến ái, có vẻ các vị thần vẫn ngang nhiên làm điều đó, thậm chí còn thêm hạng mục “loạn luân” vào danh sách những điều gây nhục nhã.

Trong một văn bản văn học thời kỳ Cổ Vương quốc, có những dòng miêu tả (không có hình ảnh) về nạn tham nhũng và sự biến chất trong một câu chuyện về mối quan hệ đồng tính giữa vua Nefekare và tướng Sisenet. Điều thú vị là hầu như không hề có các hình ảnh minh họa các hoạt động tình dục khác thường, ngoài một loạt các phác thảo tục tĩu của các nghệ sĩ và nghệ nhân, có lẽ vì mục đích gây cười, trên các bức tường của một số lăng mộ ở Thebes thời kỳ Tân Vương quốc (giai đoạn từ thế kỷ thứ XVI đến thế kỷ thứ XI TCN – bao gồm các Vương triều thứ Mười tám, Mười chín và Hai mươi). Mặc cho những câu chuyện mang hơi hướng bạo lực của mình, người Ai Cập cổ không hề có khuynh hướng khiêu dâm.

Họ cũng khá khoan dung với những lối sống khác thường. Khoảng năm 2500 TCN, vào Vương triều thứ Năm, ngôi mộ của “hai người bạn” được xem là bằng chứng cho một mối quan hệ đồng tính nam được giới cầm quyền cấp cao nhất cho phép, bởi cả hai người đàn ông, Niankhkhnum và Khnumhotep (bạn thử lặp lại thật nhanh hai cái tên này đi!), là những thành viên thân cận nhất của Pharaoh. Hai người là cận thần với chức danh “giám sát các thợ làm móng của Pharaoh[*]”. Một số nhà lý luận bảo thủ cho rằng đây là một bằng chứng nữa về xu hướng tình dục của hai cận thần. Bởi Yep – thợ làm móng của nhà vua, cũng là một người đồng tính nam. Mặt khác, việc hai người bạn nằm trong cùng một ngôi mộ cũng có thể chỉ là dấu hiệu của một xã hội không hề biến chất chấp nhận và tôn vinh hai người bạn tốt mà thôi.

Nguyên văn là “the Great House” (ngôi nhà vĩ đại). Trong tiếng Ai Cập cổ, Pharaoh nghĩa là “ngôi nhà vĩ đại”.

Hầu hết các bằng chứng cho thấy, để đồng nhất với toàn bộ sự khinh miệt dành cho thần Set, hành vi duy nhất bị chỉ trích là hiếp dâm nam giới và tùy tiện tiếp xúc với hemti-tjay, theo nghĩa đen là “trai thuê”. Ấu dâm cũng là một hành động bị coi khinh, và trong xã hội nơi con người luôn lo sợ bị gièm pha này, hành động vô đạo đức nhất là xúi giục các bê bối và tội ác liên quan đến hành vi quan hệ tình dục nơi công cộng. Chúng ta lại nói về những kẻ thủ dâm tại đền thờ. Việc người Ai Cập cổ đại lên án mạnh mẽ các hoạt động tình dục nơi công cộng cho thấy họ cũng có chút xu hướng làm tình ngoài trời. Dogging[*] ngoài sa mạc chẳng hạn.

Một từ lóng của Anh chỉ việc tham gia vào các hoạt động tình dục ở nơi (bán) công cộng hoặc xem người khác làm vậy.

Người Ai Cập cổ đại giữ thái độ im lặng về quan hệ đồng tính nữ. Trong Tử thư Ai Cập có một câu nói lặp đi lặp lại của một người phụ nữ quá cố về đức hạnh của mình: “Tôi không cặp kè với một người phụ nữ nam tính”. Nhưng nó cũng chưa nói lên được gì về đồng tính nữ.

4. Kim tự tháp và vị pharaoh Menes thần bí

Con chó trong gia đình một nhà tiên tri cũng được xem là một nhà tiên tri
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Quần thể Kim tự tháp tọa lạc trên một con đồi có tầm nhìn xuống Cairo. Từ bãi đậu xe trước Đại Kim tự tháp (Great Pyramid), hãy chuẩn bị sẵn tinh thần trước sự vồ vập của những người bán giấy cói và bưu thiếp (vẫn còn rất nhiều người bán hàng rong và kẻ cắp vặt ngay cả khi đã có hàng rào “an ninh” mới bao quanh quần thể kim tự tháp). Sau khi khóa xe hoặc leo xuống từ chiếc buýt siêu nhỏ nồng nặc mùi mồ hôi, bạn sẽ không quá choáng ngợp trước tầm vóc đáng kinh ngạc và sự uy nghi của hàng loạt kim tự tháp nhấp nhô đâu, thay vào đó là cảnh tượng không ngờ tới của một thị trấn đã mất kiểm soát, như thể chực chờ để tràn lên sườn đồi và chôn vùi cả di tích vĩ đại nhất: Kim tự tháp Cheops, kỳ quan cuối cùng còn đứng vững trong bảy kỳ quan cổ đại của thế giới, được cho là xây dựng vào Vương triều thứ Tư, cách đây khoảng 4500 năm.

Giờ hãy nhìn lại Cairo, thành phố với làn khói bụi tầng tầng lớp lớp, với tiếng còi inh ỏi điên cuồng, với hơi nóng bốc lên, lượn lờ quanh những khu ổ chuột ảm đạm, nhếch nhác luôn chực chờ sụp đổ (khu nhà có cửa sổ nhưng không có kính). Khu dân cư chìm trong sắc đỏ và xám, những dầm bê tông xám cùng “bức màn” gạch đỏ được xây theo cách qua loa nhất (bạn cứ dựa vào một trong những bức tường đó đi, chúng sẽ đổ ụp xuống như một bức màn vậy, hoặc do tôi vẫn luôn cho là thế). Khu nhà được xây dựng bất hợp pháp trên vùng đất nông nghiệp sơ khai, bởi người dân đang ồ ạt “tràn” vào Cairo với tốc độ chỉ lũ sông Nile từng có.

Khu dân cư đông đúc, lộn xộn này, cho đến khi xây dựng đập Aswan đầu tiên, vốn là một loạt các bể chứa nước lũ vô cùng màu mỡ được lấp đầy vào mỗi mùa hè khi lũ sông Nile tràn vào. Sau đó, mực nước hạ dần xuống và trở thành những ruộng lúa và cánh đồng lúa mì. Trên thực tế, chỉ có vùng đồi cao, cảnh quan báo hiệu sắp vào trong sa mạc Sahara, còn gọi là Cao nguyên Giza, hay trước đây là Khu đồi Libya, vẫn vững vàng hiên ngang trước sức càn quét của cơn lũ sông Nile cuồn cuộn không ngừng vào mỗi mùa hè.

Đây cũng là lý do tại sao kim tự tháp được xây dựng tại đoạn đồi này. Đây là vùng đất vững chắc trên vùng cao mà bạn sẽ thấy đầu tiên khi du ngoạn từ sông Nile ở Cairo đến sa mạc Sahara. Khoảng 32 kilômét về phía đông, theo hướng ngược lại, là một đoạn đồi khác – vùng đồi Moqattam, nơi khai thác phần lớn các tảng đá nguyên khối bao phủ kim tự tháp.

Sông Nile chính là phương tiện vận chuyển đá của người Ai Cập. Hãy nghĩ mà xem – bạn không có phương tiện có bánh xe (xe ngựa chỉ xuất hiện vào thời kỳ Trung Vương quốc, khoảng năm 2000 TCN - 1600 TCN, thuộc Vương triều thứ Mười một đến Mười ba; và được cho là có nguồn gốc từ người Hyksos, những kẻ xâm lược Ai Cập đến từ Tây Á), nhưng bạn cần chuyển hàng trăm khối đá mỗi ngày từ bờ sông bên này sang bên kia.

Khi đó bạn sẽ lợi dụng dòng nước lũ. Bấy giờ bạn không chỉ có một dòng sông rộng mênh mông, mà còn rất nhiều bể chứa và kênh rạch để mở rộng dòng chảy của sông Nile hơn nữa. Những khối đá được nâng lên những chiếc bè bằng cây cói giấy và trôi sang nơi cần đến, bờ phía tây. Bạn còn có hẳn một lực lượng lao động sẵn sàng để giúp đỡ trong quá trình vận chuyển, bởi lũ tràn về vào thời điểm nóng nhất, khi mọi người đang thảnh thơi vì không làm việc.

Về phần đá granite ngoại lai, đá porphyry[*] và đá bazan đến từ Thượng Ai Cập, chúng được chất lên sà lan, nương theo dòng Nile xuống hạ lưu sông, sau đó trôi theo dòng nước lũ để đến gần kim tự tháp.

Với tôi, không nghi ngờ gì kim tự tháp và tượng Nhân sư là sự mô phỏng nhân tạo lý tưởng hóa ngôi nhà sa mạc của những người Ai Cập đầu tiên. Gần giống với con tàu cướp biển giống như thật là biểu tượng ở Las Vegas, hai công trình đều như lời nhắc nhở về một điều gì đó xa lạ và khác biệt nhưng theo cách nào đó vẫn hấp dẫn và thiết yếu. Như thể những người Ai Cập đầu tiên đang nói: Giờ đây khi đã rời khỏi sa mạc, chúng ta cũng không được lãng quên cội nguồn của mình.

Theo Herodotus, vị Pharaoh đầu tiên, trong các tư liệu sau này có tên gọi Menes mặc dù không có một ghi chép đương đại nào về cái tên này, đã xây dựng thành phố Memphis, thủ đô đầu tiên của đất nước Ai Cập cổ đại, sau khi ông thống nhất hai vương quốc Thượng và Hạ Ai Cập. Ông chọn Memphis (chỉ cách thành phố Cairo hiện đại vài kilômét về phía nam), nằm ngay dưới đồng bằng châu thổ nơi sông Nile chia thành hai nhánh chính, bởi đây là nơi khởi đầu của Thượng Ai Cập (Hạ Ai Cập nằm ở khu vực đồng bằng châu thổ màu mỡ phía bắc).

Đá porphyry: một loại đá cứng, màu đỏ có chứa tinh thể đỏ và trắng, có thể mài bóng thành đồ trang sức.

Khu vực đồng bằng châu thổ màu mỡ. Nhưng vào thời đó, chúng có màu mỡ không? Herodotus kể rằng, Menes đã rút cạn các vùng đầm lầy của sông Nile để tạo địa thế cho thủ đô Memphis. Ông thực hiện bằng cách xây dựng đập nước đầu tiên trên sông Nile. Đó cũng chính là khu vực đầm lầy đã khiến những người Ai Cập nguyên thủy chùn bước và phải trụ lại sa mạc thuở ban đầu. Chúng ta có thể thấy vào thời điểm đó, sa mạc hoàn toàn có khả năng mang lại sự sống chứ không phải vùng đất hoang vu và cằn cỗi sau bao năm tháng đổi thay. Vì vậy, rất có khả năng Menes và người của ông đã chọn Memphis, bởi dù là đầm lầy, nó lại ít lầy lội hơn nhiều so với đồng bằng châu thổ vào 5000 năm trước. Và đó cũng là nơi có khả năng sinh sống gần nhất với Địa Trung Hải.

Ngay cả vào thời ấy, khu vực này cũng không dễ sống chút nào. Menes vẫn cần phải xây một con đập, hoặc nhiều hơn thế, để chuyển hướng dòng sông. Lý giải thông thường cho thấy ông muốn xây đập ở phía tây sông Nile, nhưng lúc ấy, dòng chảy sông Nile lại ở ngay dưới vùng đồi Libya. Vị trí này thuận tiện để vận chuyển đá nhưng lại khó khăn khi xây đập xuống địa hình thấp. Vậy nên Menes được cho là đã chuyển hướng sông Nile ở phía trên, tại vùng Kosheish, khoảng 19 kilômét hướng lên phía thượng nguồn, nghĩa là về phía nam của Memphis. Được biết, con đập này làm từ đá cắt, cao 15 mét và rộng 457 mét.

Cách duy nhất một con đập nhỏ như vậy có thể chống lại sức mạnh vĩ đại của sông Nile là khi dòng sông đã bị chia cắt thành nhiều nhánh nhỏ, và con đập này của Menes chỉ đơn giản là chuyển hướng dòng chảy này sang dòng chảy khác. Gần như chắc chắn là sông Nile ở đoạn Kosheish đã tách thành các nhánh nhỏ; Menes chỉ việc kìm hãm dòng chảy về phía vùng đồng bằng châu thổ. Trên vùng đất được cải tạo đó, ông đã dựng lên Memphis.

Vậy Memphis giờ nằm nơi đâu? Dưới dòng chảy mới của sông Nile? Đã bị phá hủy để xây dựng các phiên bản Cairo sau này? Chìm dưới tầng tầng lớp lớp phù sa qua bao thời đại? Có lẽ cả ba giả thuyết trên đều phần nào hợp lý. Là thủ đô của Cổ Vương quốc, có lẽ Memphis không hoành tráng như thủ đô của Tân Vương quốc – Thebes, ngày nay là Luxor (xuất phát từ cụm Al-Uxor, nghĩa là “cung điện” trong tiếng Ả Rập).

Chúng ta biết rằng cho đến khi đập cao ở Aswan được xây dựng – vào lúc lượng phù sa giảm mạnh (đập Aswan đầu tiên xây dựng vào năm 1902 cố tình cho cơn lũ đi qua nhằm tránh việc bùn còn đọng lại) – độ dày của thung lũng sông Nile tăng thêm 13 centimét sau mỗi thế kỷ. Hơn 1,2 mét mỗi một nghìn năm – vậy tổng cộng đã dày thêm khoảng 6 mét kể từ khi Memphis được xây dựng 5000 năm trước. Những gì còn lại của thành phố này sẽ phải được đào lên từ dưới lòng đất và lập tức bị úng nước. Việc này cần thực hiện các hoạt động bơm liên tục và tốn kém không thua gì khảo cổ học ở đồng bằng châu thổ vậy.

Làm thế nào Menes chuyển hướng sông Nile khi không có máy đào đất và máy bơm hạng nặng? Willcocks đã cho chúng ta một gợi ý khi nói về corvée, lực lượng lao động khổ sai vào thế kỷ thứ XIX gồm các fellahin, nông dân vùng đồng bằng châu thổ. Các nhà cầm quyền Ai Cập buộc những người lao động này đào kênh và xây để chống lũ. Willcocks đã quan sát hàng nghìn người đàn ông làm việc bằng tay không và vận chuyển bùn trên lưng. Họ chắc chắn đã làm việc hiệu quả hơn nếu có công cụ, nhưng sự thiếu thốn cũng không ngăn được những nỗ lực tột cùng của họ, thường là dưới làn roi của những đốc công hà khắc. Willcocks cũng kể về hàng trăm người đàn ông lấp đầy một con kênh bằng công cụ tưới tiêu shadouf, phương pháp truyền thống để chuyển nước vào một con mương cao hơn. Shadouf thực chất bao gồm một cái xô treo vào đầu của một đòn bẩy dài; đầu còn lại đặt một đối trọng, shadouf được thả xuống dòng nước thấp và bơm nước lên dòng cao hơn. Willcocks viết: “Họ nâng nước với hơn 100 shadoof[*] hoạt động liền kề nhau. Mỗi shadoof có bốn người đàn ông, xoay tua làm việc không ngừng nghỉ cả ngày lẫn đêm để shadoof không bao giờ dừng lại, dù chỉ trong một phút. Mỗi cái shadoof còn có bốn cậu bé thay phiên nhau làm việc... giữ đối trọng ở đầu kia khi xô nâng lên cao... Tôi chưa từng thấy cảnh tượng nào sánh được với hơi thở và chuyển động của cuộc sống trong bức tranh lao động này; ngay cả động cơ di động lớn nhất cũng không thể di chuyển được lượng nước khổng lồ như vậy.” Tại Ai Cập, có những khu vực nơi mọi thứ không hề thay đổi kể từ thời các Pharaoh. Hoàn toàn hợp lý khi cho rằng sự đồng lòng chung sức của hàng nghìn người vẫn diễn ra cho đến cuối thế kỷ thứ XIX cũng có thể là điều đã giúp những người như Menes chuyển hướng cả một dòng sông, và tất nhiên, là xây dựng cả các kim tự tháp hàng nghìn năm trước.

Giữ theo nguyên tác, là cách viết từ shadouf trong tiếng Anh.

5. Máy bơm sông Nile

Khi đầm lầy khô cạn, mùi hôi càng tệ hơn
- Ngạn ngữ Sudan -

So với những kim tự tháp, việc Menes đã bỏ rất nhiều thời gian và công sức xây dựng con đập, đã không còn là một điều bí ẩn. Nhưng mọi chuyện sẽ dễ hiểu hơn khi chúng ta tính đến việc người Ai Cập cổ đại thật ra đã học được cách kiểm soát dòng Nile thông qua việc sử dụng hồ Moeris, ngày nay chính là hồ Qarun trong ốc đảo Fayoum.

Khi đi từ Fayoum[*] rồi rẽ khỏi đường cao tốc, bạn sẽ được chiêm ngưỡng hồ Qarun mênh mông như biển. Từng đợt sóng lớn vỗ bờ còn những người ngư dân thì đứng dưới hồ, nước ngập đến eo và tung lưới.

Thành phố nằm trong ốc đảo Fayoum, cách thủ đô Cairo chừng 100 kilômét về phía tây nam, trong lưu vực phía tây sông Nile – BT.

Nhưng hồ Qarun đang thoi thóp, nói nhẹ nhất thì nó đang ngày càng mặn hơn qua mỗi năm. Điều này có thể liên quan trực tiếp đến việc ngăn sông Nile tại Aswan để xây đập. Vào năm 1902, dòng Nile đã bị thuần phục khi con đập đầu tiên được xây dựng dựa trên kế hoạch của William Willcocks. Đến năm 1970, con đập cao đã hoàn toàn tước đi sức mạnh của sông Nile. Độ mặn bắt đầu tăng lên vào khoảng đầu thế kỷ XX do nguồn nước lũ cuồn cuộn hàng năm đã sụt giảm. Khi tác động từ cơn lũ giảm xuống, các kênh đào dọc theo sông Nile chảy vào hồ Qarun không còn được lấp đầy nước với cùng tốc độ như trước. Hồ Qarun bắt đầu trở nên mặn hơn. Vào thời điểm con đập thứ hai hoàn thành, đã không còn tí nước nào chảy đến được hồ. Số phận của nó chính thức chấm dứt khi phân bón sử dụng quanh hồ bắt đầu ngấm trở lại vào nước thành dòng chảy. Có hai nguyên nhân trực tiếp dẫn đến nhu cầu sử dụng phân bón: một là do hệ thống tưới be bờ dựa vào phù sa sông Nile không còn nữa; hai là sự xuất hiện của hình thức tưới tiêu quanh năm bằng đập nước khiến người ta bắt đầu thấy cần phải thêm phân bón vào nguồn nước không bao giờ cạn đó.

Khi đến tham quan Qasr el-Sagha với người bạn tốt của mình, nhà thám hiểm Tahir Shah, tôi đã tận mắt chứng kiến hồ Qarun, hay hồ Moeris, tăng rồi lại giảm kích thước. Qasr el-Sagha là một ngôi đền từ thời Cổ Vương quốc (mặc dù thường bị xếp nhầm vào thời Tân Vương quốc), cách bờ hồ Qarun hiện đại khoảng 1,5 kilômét hoặc hơn thế. Xung quanh ngôi đền là sa mạc đầy đá sỏi, gần như không có cát. Ẩn hiện phía sau nó là tầng tầng lớp lớp vách đá chứa các hang động của các ẩn sĩ và tu sĩ Kitô giáo sau này. Tại sao ngôi đền lại được xây ở đây, trừ phi hồ nước đã từng tràn sâu vào đất liền đến tận nơi này?

Chúng ta biết được rằng bờ hồ bị lấn ra dữ dội vào cuối thời Vương triều Ptolemy bởi thành phố Dimeh bị bỏ hoang nằm sát rìa hồ hơn nhiều, cách Qasr el-Sagha một vài kilômét. Đồ gốm nứt vỡ của người La Mã tràn đầy Dimeh, còn các bức tường thì xây từ gạch bùn. 3000 năm trước, những người thợ xây của đền Qasr el-Sagha đã dùng những khối đá xây khổng lồ cắt không đều nhau nhưng vẫn vừa khít một cách hoàn hảo – những bức tường của Cuzco ở Peru và trong đền Nhân sư ở Giza cũng áp dụng kỹ thuật xây dựng tương tự.

Tôi có hứng thú với Qasr el-Sagha không chỉ vì địa thế của nó ở rìa hồ chứa nước sông Nile thuở ban đầu, mà còn bởi mối liên hệ của nó với Schweinfurth và Willcocks – hai người nắm giữ lượng kiến thức về sông Nile có lẽ không ai sánh bằng. Họ là bạn bè và khi còn ở Cairo, vẫn thường cùng đi dạo quanh Wadi Degla, một địa điểm ưa thích của những người đi xe đạp leo núi và đi bộ đường dài ngày nay. Schweinfurth là người phụ tá trong chuyến thám hiểm băng qua sa mạc Sahara, được khởi xướng bởi Gerhard Rohlfs vào năm 1873. Tôi đã lặp lại hành trình này vào năm 2010 và phát hiện rằng Schweinfurth đã phóng đại về những khó khăn của địa hình nơi đây. Kỳ lạ là tôi lại thấy cảm thông với ông hơn; khi một đoàn thám hiểm được công chúng quyên góp tài trợ, họ cảm thấy có trách nhiệm khiến chuyến đi mang dáng vẻ hào hùng. Điều thực sự hào hùng là chuyến hành trình sau đó của ông đến trái tim của châu Phi, đến vùng đất huyền thoại Bongo, nơi ông tỉ mỉ ghi lại tập quán của bộ tộc ăn thịt người Azande. Nhưng chuyện này để nói sau.

Schweinfurth là người đầu tiên phát hiện ngôi đền Qasr el-Sagha huyền bí, gồm một gian phòng rộng lớn bên trong, với 7 cái hốc trông như dành để đặt các bức tượng. Ngoài ra còn có một số gian phòng bí ẩn mà ta chỉ có thể đi vào qua một cái lỗ đặt gần sàn nhà với kích thước cỡ một cái cửa chui dành cho mèo lớn. Tuy nhiên, có một điều mà Schweinfurth và tất cả nhà khảo cổ học tiếp nối ông đã bỏ sót, nhưng tôi chắc là Willcocks không bỏ sót, đó là: Qasr el-Sagha là một ngôi đền tiên tri – tương tự ngôi đền được tìm thấy ở Siwa nơi Alexander Đại đế đã tìm đến để giải đáp nguyên nhân gây ra lũ sông Nile (và nếu những ghi chép của nhà địa lý học Strabo là đáng tin cậy, ông còn đến để tìm hiểu xem liệu mình có thể thống trị thế giới hay không). Tại Siwa, nơi Schweinfurth dừng chân sau hành trình xuyên sa mạc của mình, là ngôi đền tiên tri của Ammon[*]. Ngôi đền nằm trên đỉnh của một tảng đá nút (rock plug) cao 15 mét và gồm một loạt gian phòng thô kệch. Những gian phòng này chỉ thú vị ở chỗ chúng có mối liên hệ với kiến trúc thời cổ đại, đồng thời cũng bởi chúng tiết lộ tính thực dụng giản đơn trong việc thực hiện các thuật tiên tri khi đó. Cao trên vách tường là những cái lỗ được thiết kế có chủ ý. Chạy dọc bức tường là một gian phòng hẹp hoặc một hành lang, từ đó ta có thể nghe trộm những gì phát ra từ bên trong gian phòng. Hoặc một ai đó có thể đứng trong hành lang và phán một lời tiên tri, những lời đó sẽ vang lên một cách vô cùng huyền bí. Nếu trên tường có treo thảm hoặc tấm gỗ, mà khả năng cao là thế, lỗ truyền tin sẽ bị che khuất và hoạt động giống như hệ thống điện báo bí mật trên một con tàu.

Ammon trong tiếng Ai Cập là Amun hoặc Ammun, người Hy Lạp gọi ông là Zeus Ammon, người La Mã gọi ông là Jupiter Ammon và người Do Thái gọi là Amon.

Justin Majzub[*] đã chỉ cho tôi cấu trúc tương tự tại đền Qasr el-Sagha: một hành lang bí mật chạy dọc tường ngoài, và một cái lỗ nhỏ ở một đầu bức tường dẫn vào ngôi đền. Lối vào hành lang bí mật rất khó phát hiện – đó là một cánh cửa mỏng ở tường ngoài – và hiển nhiên đã bị ẩn đi vào thời xưa, cũng giống như lỗ nghe hoặc lỗ nói được giấu đi ở lối vào chính lớn.

Nhà tiên phong và thiết kế sáng tạo cho các chữ cái Ả Rập, biến đổi, xoay chuyển chúng thành các hình dạng khác nhau giúp người học khám phá ngôn ngữ này.

Điều đáng chú ý không phải là việc Schweinfurth đã bỏ sót sự tương đồng nói trên, mà là không hề có một mô tả khảo cổ nào về Qasr el-Sagha đề cập đến chức năng tiên tri của ngôi đền. Người ta có thể yên tâm giả định rằng vị trí của ngôi đền phần nào có liên quan đến hoạt động của hồ Qarun/Moeris với vai trò là hồ trữ nước điều tiết cho sông Nile. Người ta cũng có thể phỏng đoán rằng lời tiên tri chứa những dự báo về mức độ của trận lụt và lượng nước có thể được giữ lại trong phạm vi hồ. Những thông tin như vậy vô cùng trọng yếu. Có lẽ tốc độ lấp đầy hồ sẽ có liên hệ nào đó với quy mô của trận lụt; và có lẽ người cổ đại cũng đã dùng những dụng cụ chỉ báo quan trọng khác giống như vào thời nay, các nhà đầu cơ hàng hóa sử dụng những công cụ chỉ báo liên ngành phức tạp giữa thời tiết và thiên tai để xác định giá thành tương lai của một thương vụ.

Lối vào hồ Moeris là một con kênh nhân tạo được biết đến hàng thế kỷ dưới cái tên kênh đào Joseph. Theo Willcocks – kỹ sư thủy lợi luôn hiện diện của sông Nile – nếu nghiên cứu kỹ Sáng Thế Kỷ, ta sẽ thấy Joseph đã kiểm soát hồ Moeris ở một giai đoạn vô cùng quan trọng trong lịch sử Kinh Thánh.

Chẳng cần nghi vấn liệu những con đập ban đầu vẫn còn tồn tại không – hãy nhìn những công trình khổng lồ bằng đá xẻ với hình thù như những đập nước nằm cạnh Kim tự tháp Hawara đi (đây cũng là nơi nhà Ai Cập học Flinder Petrie khai quật được một cuộn giấy cói chứa quyển một và hai trong bộ sử thi Iliad của Homer). Kênh đào Joseph dẫn nước vào khoảng 27 mét quanh Kim tự tháp, và khi mùa đông đến, mực nước dâng lên làm ngập lối vào Kim tự tháp.

Nhưng hoạt động kiểm soát hồ Moeris đã ra đời trước cả Joseph hàng trăm năm. Khi hệ thống hồ Moeris cuối cùng cũng đổ nát, có lẽ vào một trong những thời kỳ bất ổn giữa các vương triều, ốc đảo Fayoum đã sinh sôi nảy nở dưới lòng hồ nước cũ. Hồ nước thu nhỏ về kích thước ban đầu; chúng ta biết điều này bởi các dụng cụ bằng đá thời tiền sử được tìm thấy xung quanh bờ hồ hiện tại. Tuy nhiên, đi xa lên nữa đến gần đền Qasr el-Sagha, chúng tôi tìm thấy di tích của loài sò sông Nile – một bằng chứng khẳng định chắc chắn rằng kích thước của hồ hay thay đổi. Vùng đất xa xa chủ yếu có địa hình thấp, chỉ nhô lên cao thành vùng đồi nơi ngôi làng nghệ sĩ Tunis[*]. Vùng đất thấp, đồng thời là tất cả diện tích nông nghiệp chính này, sẽ chìm trong nước nửa năm do hồ nước hoạt động như một bộ máy điều tiết thủy triều khổng lồ trên sông Nile.

Tunis là một ngôi làng trong ốc đảo Fayoum, nổi tiếng về nghệ thuật làm đồ gốm và đồ thủ công mỹ nghệ – BT.

Khi dòng Nile bị kiểm soát như vậy, có lẽ vùng đồng bằng châu thổ đã được tưới tiêu tốt hơn quanh năm. Sông Nile – theo những ghi chép có niên đại hơn 1000 năm trước – không bao giờ có hai cơn lũ với lượng nước thấp hai năm liên tiếp. Nếu năm nay nước lũ thấp thì năm sau nước lũ luôn ở mức bình thường hoặc cao. Quan điểm cho rằng những cơn lũ với lượng nước thấp liên tiếp gây ra nạn đói đã không còn cơ sở. Như ở Ethiopia và Sudan thời nay, nạn đói là hệ quả của thiên tai, đồng thời bị trạng thái trì trệ, bất ổn chính trị khiến trầm trọng hơn gấp nhiều lần. Vì vậy, dường như khi hồ Moeris đóng vai trò là một hồ trữ nước phòng khi mực nước lũ thấp, Ai Cập may mắn trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới giành được quyền kiểm soát nguồn cung thực phẩm cho chính mình.

Đêm xuống, ánh hoàng hôn trải dài lên mặt hồ Qarun mênh mang như biển, bạn có thể bắt gặp ánh đèn hậu từ những chiếc xe máy rẻ tiền xuất xứ Trung Quốc, mỗi xe có hai ngư dân đang lèo lái trên đường về nhà. Họ đã đập nước cả ngày, giống như tổ tiên của họ đã làm hơn 5000 năm trước. Giờ đây khi không còn cơn lũ để bổ sung lại nguồn nước ngọt, hồ Qarun đang dần chuyển thành muối. Thậm chí đã có những ý tưởng thả hai loài cá biển là cá vược và cá tráp vào hồ, nhưng ít ai thật sự bàn chuyện nghiêm túc. Trong vài năm tới, hồ nước sẽ trở nên quá mặn đến nỗi không loài cá lấy thịt nào có thể sống nổi. Trên thực tế, nó sẽ tương tự những hồ nước rộng bao la xung quanh Siwa. Hai đền thờ tiên tri cổ đại nay chìm trong tĩnh lặng và đối mặt với tiếng vỗ bập bềnh của dòng nước chết.

6. Đời sống tình dục và giấy cói xé vụn

Nếu một người trải lòng về tất cả, trái tim họ sẽ vẫn trống rỗng
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Trong quyển tiểu sử về Nile Đỏ này, chúng ta không được ngại tiết lộ mọi thứ. Nền văn hóa sa mạc tĩnh lặng nhường chỗ cho nền văn hóa sông nước sung mãn, cũng chính là nơi ta có thể khám phá rất nhiều điều về đời sống thân mật của những người dân thường, nhờ vào những hình vẽ trong cuộn giấy cói Turin Erotic Papyrus (được mệnh danh là “tạp chí dành cho đàn ông cổ nhất trên thế giới” với những hình vẽ các tư thế làm tình khác nhau), và từ bằng chứng của những bài thơ trữ tình cổ đại.

Theo thần thoại, nữ thần Isis đã mò mẫm khắp vùng đầm lầy để tìm kiếm dương vật chồng mình. Trong thực tế, dường như phụ nữ Ai Cập cổ đại chiếm ưu thế trước cánh mày râu trong các vấn đề tình dục, họ khá đòi hỏi và chắc chắn không hề mang tâm lý yếu đuối.

Trái với lệ thường trong các nền văn minh trọng nam khinh nữ hơn sau này, từ khi còn nhỏ, đàn ông Ai Cập đã được dạy phải tôn trọng phụ nữ. Các tập tục thời đó nỗ lực khuyến khích mọi người kiềm chế ham muốn tình dục cho đến khi được chung sống thông qua hôn nhân. Mặc dù, hoặc có thể bởi vì, được nam giới tôn trọng hết mực, xã hội đòi hỏi phụ nữ phải kiềm chế hoạt động tình dục nhiều hơn đàn ông. Lý do rất đơn giản: mối lo ngại có từ thời xưa về tính hợp pháp (hoặc lo ngại về những điều khác) của đứa con.

Lũ sông Nile là cơn lũ ngập nước mắt. Những người khóc mướn chuyên nghiệp được thuê để khóc lóc thảm thiết tại các nghi lễ tôn giáo, đúng là “khóc cả một dòng sông” theo nghĩa đen. Những người phụ nữ khóc mướn này (họ thuộc mọi lứa tuổi, bởi khóc là một kỹ năng không chỉ dành riêng cho giới trẻ) khoác lên mình tấm áo của nữ thần Isis và chị gái bà, nữ thần Nephthys, trong các nghi lễ tôn giáo, và họ được yêu cầu phải kiêng quan hệ trong một khoảng thời gian nhất định.

Thị nữ trong đền thờ còn thê thảm hơn, bởi họ phải trở thành một trong những “người vợ của các vị thần” và buộc phải giữ trinh tiết cả cuộc đời. Gần như chắc chắn rằng các chế độ tu hành khắc khổ trong dòng tu Kitô giáo – tôn giáo nổi lên ở sa mạc Ai Cập khi các tôn giáo cũ dần biến mất – đã bị ảnh hưởng bởi yêu cầu kiêng khem tình dục này. Các linh mục của đền thờ Apis tại Memphis cũng bị cấm thực hiện bất kỳ hình thức quan hệ tình dục nào.

Mọi thứ lại không quá hạn chế với dân thường. Những chàng trai trẻ có thể kết hôn ở tuổi 13. Quan hệ tình dục tuổi thanh thiếu niên được chấp thuận, miễn là có cưới xin đàng hoàng. Không có nghi lễ dân sự hay tôn giáo gì cả – thỏa thuận duy nhất được viết ra liên quan đến quyền sở hữu tài sản trong trường hợp tử vong và ly hôn, đôi khi còn được soạn thảo một thời gian rất lâu sau khi kết hôn.

Mục tiêu của hôn nhân là sinh con đẻ cái. Có nhiều phương pháp trị vô sinh thời ấy, một số mang thuộc tính kích dục. Khi nhắc đến vấn đề này, người ta nghĩ ngay đến rau diếp, thêm một yếu tố hấp dẫn cho giai thoại Set nhai món salad rau diếp tẩm tinh trùng mà Horus đưa cho ông. Còn có một loại thực vật khác được cho là đảm bảo hỗ trợ sinh sản, được biết đến với cái tên không thể phát âm được là mnhp. Loại thực vật này được miêu tả bằng một chữ tượng hình kết thúc với hình ảnh không thể nhầm lẫn của một tượng dương vật.

Với những ai không muốn sinh con, và thậm chí còn nhảy múa gợi tình trái luật ở nơi công cộng, có một số phương pháp tránh thai phổ biến rộng rãi. Một cách phòng ngừa bất thường nhưng rất phổ biến là phân. Theo một công thức được khuyên dùng, hỗn hợp phân cá sấu, mật ong và/hoặc nhựa cây được đưa vào âm đạo trước khi quan hệ tình dục. Một phương pháp khác được đưa ra là nhét đầu của cành cây keo (chứa gôm keo), chà là và mật ong vào âm đạo. Hãy cố gắng vật lộn để vượt qua đống bùi nhùi đó. Người ta nghĩ rằng phương pháp ngừa thai này sẽ có hiệu quả ngăn tinh trùng thâm nhập nhiều hơn là khả năng diệt tinh trùng của thứ thuốc đó.

Vô số xác ướp của các bà mẹ và trẻ em vẫn còn dính vào nhau cho thấy những rủi ro khi sinh nở. Những đứa bé sống sót được nuôi bằng sữa mẹ cho đến khi ba tuổi. Nhu cầu sữa mẹ rất cao – không chỉ vì mục đích vốn có, mà sữa còn là phương thuốc chữa cảm lạnh, các bệnh về mắt, chàm, bỏng và thậm chí tè dầm. Mặc dù ích lợi của sữa cho đối tượng khác ngoài trẻ sơ sinh không rõ ràng lắm, nhưng danh sách khuyến nghị về những thứ sữa có thể chữa được dường như được rút ra từ những căn bệnh mà nó ngăn ngừa hoặc hạn chế được ở trẻ nhỏ. Nói cách khác, người Ai Cập cổ đại đã thấy được tầm quan trọng của sữa mẹ đối với hệ thống miễn dịch của trẻ, những lợi ích mà khoa học hiện đại mới chỉ xác nhận đây thôi.

Còn điều gì khác nữa xảy ra dọc theo con sông vĩ đại cách đây hơn 4500 năm? Như chúng ta đã thấy, phần lớn đã được truyền lại cho các tôn giáo về sau. Các chàng trai cắt bao quy đầu vào sinh nhật thứ 12 của mình, mặc dù ở tuổi đó cũng đã là muộn. Một hình vẽ xuất hiện tại khu nghĩa trang Saqqara mô tả cảnh vị thầy tu ngồi xổm trước một cậu bé, chuẩn bị cắt bao quy đầu bằng một mảnh đá lửa, một dụng cụ truyền thống mà chắc hẳn chính là tàn dư của những ngày sống ở sa mạc. Và, giống những con dao gốm được các bác sĩ phẫu thuật ngày nay sử dụng, không dụng cụ nào có nhát cắt gọn như một mảnh đá sắc nhọn.

Thật thú vị khi biết rằng cắt bao quy đầu là một chuẩn mực, nhưng không phổ quát ở nam giới Ai Cập cho đến khi những người Libya (không có tập tục cắt bao quy đầu) bắt đầu sinh sống cùng với dân Ai Cập. Chỉ đến khi đó, cắt bao quy đầu mới trở thành một nghi thức cần thiết để thể hiện sự thuần khiết trong tôn giáo. Chúng ta có thể gần như chắc chắn rằng việc các tôn giáo Semit vay mượn nghi thức cắt bao quy đầu được hình thành từ sự ảnh hưởng của Ai Cập cổ đại. Họ cũng có cùng một lý giải: tập tục này là một cách thức để phân biệt với người khác.

Tất cả người Ai Cập đều bị cấm quan hệ tình dục vào những ngày mà theo lịch tôn giáo, các vị thần cũng đang cuồng hoan. Một năm cũng chỉ chưa tới 50 ngày như thế, bởi các vị thần chỉ được làm việc ấy khoảng một lần mỗi tuần, có thể là vào tối thứ bảy.

Như chúng tôi đã gợi ý, trong các cuộc hôn nhân Ai Cập cổ đại, người phụ nữ được đối xử bình đẳng với đàn ông. Dưới góc nhìn lịch sử toàn cầu, điều này cực kỳ bất thường, và chắc chắn là một dấu hiệu thể hiện sự tinh tế trong văn hóa. Nhà thám hiểm sông Nile Richard Burton (chỉ trùng tên thôi, không phải người kết hôn với diễn viên Liz Taylor đóng vai nữ hoàng Cleopatra đâu nhé!) từng nhận xét: “Dấu hiệu của một nền văn hóa tiến bộ rất đơn giản: sự bình đẳng tương đối giữa nam và nữ”. 4000 năm trước ở hai bờ sông Nile thậm chí còn có những cuộc hôn nhân mà địa vị người phụ nữ rõ ràng là cao hơn so với người bạn đời. Từng có ghi chép về một người phụ nữ giàu có kết hôn cùng một anh lính bình thường nhỏ tuổi hơn. Còn có một người phụ nữ kết hôn lần đầu với một người biên ký (scribe) và sau đó tái hôn với một nghệ nhân.

Ở những giai cấp xã hội cao hơn, các cuộc hôn nhân cùng huyết thống để bảo vệ vương triều cũng là chuyện thường tình. Phải duy trì dòng máu hoàng tộc bằng mọi giá. Ramses II cưới ba cô con gái của mình. Thế giới thần thoại cũng đầy những kiểu mẫu hôn nhân loạn luân, Osiris kết hôn với em gái mình là Isis; và Set, mặc dù thích cướp đoạt, cũng kết hôn với em gái mình là Nephthys. Tuy nhiên, hãy lưu ý rằng loạn luân không phổ biến ở Ai Cập cổ đại như ta từng nghĩ. Trên các tài liệu pháp lý liên quan đến hôn nhân, một người đàn ông và một người phụ nữ có thể được gọi là “anh chị em”, và điều này đã khiến người ta nhầm lẫn. Trường hợp này thật ra chỉ là một thể thức pháp lý biểu hiện sự bình đẳng đôi bên trong hôn nhân, không nhằm biểu đạt ý họ là anh em ruột.

Nhưng đó lại là một dấu hiệu rất tốt đẹp cho tính công bằng tương đối của thể chế hôn nhân cổ xưa này, rằng hai bên được coi là anh chị em chứ không phải chủ tớ như ở xã hội phương Tây cho đến gần đây. Các thỏa thuận tiền hôn nhân thậm chí được phát hiện đã có từ thời Vương triều Ptolemy. Trong các thỏa thuận thường có thời gian chấm dứt hợp đồng hôn nhân, đó là lúc hai bên không còn cảm thấy hạnh phúc nữa. Người ta tìm thấy một ghi chép trên giấy cói về trường hợp một người chăn ngỗng có một điều khoản chín tháng thêm vào thỏa thuận hôn nhân, theo đó vợ ông sẽ được trả một khoản đặc biệt trong chín tháng đó, có lẽ vì đã mang thai.

Ly hôn, cũng như kết hôn, không phải là một vấn đề dân sự hay tôn giáo; khá hợp lý khi nó được quy về phương diện cá nhân. Như một điềm báo cho thời hiện đại, trong nhiều trường hợp, phụ nữ có tài chính khấm khá hơn sau khi ly hôn, còn đàn ông thì ngược lại. Nguyên nhân ly hôn vẫn là những “bài ca” muôn thuở quen thuộc: phản bội, vô sinh, không hợp nhau hoặc đôi khi chỉ vì muốn kết hôn với một người khác. Người dân hoàn toàn tự do để ly hôn, nhưng những ai ly hôn mà không có lý do chính đáng sẽ bị lên án dữ dội trong cộng đồng. Tuy nhiên, các bằng chứng có được cho thấy phần lớn các cuộc hôn nhân ở Ai Cập đều bền lâu.

7. Sự xuất hiện của Moses và tai họa thắm đỏ

Vị thần của những phụ nữ lớn tuổi chính là “sự lo xa”
- Ngạn ngữ Nubia -

Những cư dân sông Nile đằm thắm, với những cuộc hôn nhân bình đẳng và xu hướng thực hiện hành vi khiêu dâm ở những nơi thiêng liêng, nhưng nếu nhìn từ góc độ của những cư dân Israel cổ đại thì họ lại là kẻ thù. Cư dân sông Nile, những người Ai Cập, cũng chính là chủ nô của dân Israel, ấy vậy mà dưới chế độ áp bức hà khắc đó, tôn giáo thờ Moses đã hình thành. Vì vậy, theo cách nghĩ nào đó, kẻ thù cũng là căn nguyên của sự khai sáng và hình thức tối cao nhất sẽ là tự do.

Không giống với những tôn giáo châu Phi khác, người Ai Cập khác biệt hẳn bởi các hoạt động tôn giáo hướng đến ánh sáng. Thay vì tập trung vào thờ phụng rắn và cá sấu (mặc dù họ vẫn xem hai loài vật này là biểu tượng của vị thần chính), tôn giáo Ai Cập cổ đại tiến một bước đến đối tượng trừu tượng hơn bằng cách thờ phụng ánh sáng: ánh mặt trời đem lại sự sống. Tín ngưỡng thờ phụng những động vật nguy hiểm dường như xuất phát từ nỗi sợ hãi, còn hành động tôn thờ mặt trời dường như được thúc đẩy bởi lòng biết ơn và bởi tri thức khoa học tiến bộ về các suối nguồn của sự sống.

Nhưng người dìu dắt chúng ta đi bước tiếp theo trong hành trình phát triển quan niệm về thần linh của con người chính là Moses và những điều luật của ông. Moses là người đầu tiên tuyên bố rằng Chúa là trừu tượng, rằng sẽ không thể có bức tượng nào tạc được hình Ngài. Ông đi lên một ngọn núi và trở lại với những bảng đá khắc những điều luật của một tôn giáo mới. (Ngày nay nhiều người cho rằng những bảng khắc đó thực chất làm từ đất sét, một phương pháp ghi chép thông thường đối với ngôn ngữ cầu nối tượng hình thời đó.)

Nhưng Moses không cải tổ tôn giáo cổ xưa của người Do Thái trong hoàn cảnh sống tách biệt; ông cũng sống một cuộc đời gắn bó chặt chẽ với sông Nile.

Nhà sử học người Do Thái Josephus vào năm 94 đã tuyên bố rằng cái tên Moses có nguồn gốc từ tiếng Ai Cập cổ đại mà sau này là ngôn ngữ Copt: mo nghĩa là “nước” và uses nghĩa là “cứu khỏi”. Như vậy là Moses, được cứu thoát chết từ một chiếc nôi trôi trên sông Nile, hóa ra lại được giải cứu bởi chính dòng sông (có lẽ vì sự pha trộn độc đáo khó cưỡng giữa tính kịch và tính giải trí của câu chuyện, công viên chủ đề tuyệt vời Dr. Ragab’s Pharaonic Village – Làng Pharaoh của tiến sĩ Ragab – nằm cạnh sông Nile ở Cairo mà tôi đề cập ở phần trên đã có một hoạt cảnh tái hiện khá chân thực với một em bé búp bê đặt trong một cái nôi).

Sông Nile thực sự là nguồn nước chủ yếu ở Ai Cập, vì vậy khi Moses được cứu khỏi dòng nước, trên danh nghĩa ông đã là đứa con của sông Nile. Từ Xuất Ai Cập Ký[*], chúng ta có thể biết được nguyên nhân Moses “tái sinh” nhờ dòng sông là: Thời đó Pharaoh đã ra lệnh rằng tất cả trẻ em gốc Do Thái dưới một độ tuổi nhất định phải bị dìm chết đuối nơi sông Nile. Tất nhiên đó cũng sẽ là một cách nhanh chóng và hiển nhiên để loại trừ một lượng lớn trẻ nhỏ không mong muốn. (Sau này, có một câu chuyện mê tín được đồn thổi rằng bất cứ ai chết đuối ở sông Nile đều sẽ hiện hồn về ám ảnh người còn sống. Có lẽ đó là do có quá nhiều vụ giết người được hợp thức hóa. Dòng sông không còn là nơi giết chóc nữa sau khi Caesar thắng trận chiến sông Nile năm 47 TCN và đưa Cleopatra lên làm nữ hoàng. Khi đánh bại một đối thủ, ông rất cẩn thận không để nạn nhân chết đuối hoặc bị phát hiện là chết đuối, phòng khi dân chúng đồn đại chuyện nạn nhân hiện hồn về ám ông.)

Book of Exodus, Xuất Egypto Ký, hoặc Sách Xuất Hành, là quyển sách thứ hai trong Cựu Ước kể lại hành trình ra khỏi Ai Cập của dân Israel.

Tuy nhiên, chúng ta biết rằng Moses nợ sông Nile mạng sống là bởi mẹ ông, bà Jochebed, đã bện một chiếc nôi bằng lau sậy trát hắc ín để nó không bị thấm nước và thả xuôi dòng đến nơi con gái của Pharaoh đang tắm. Chị gái của Moses là Miriam đã hỏi người con gái của Pharaoh xem nàng có cần một bảo mẫu tháo vát để nuôi dạy đứa trẻ hay không. Câu trả lời là có, và thế là Jochebed được giới thiệu là một bảo mẫu lý tưởng. Vậy là Moses, từ việc nằm trong danh sách sát hại của Pharaoh, nay được mẹ ruột mình nuôi lớn nơi hoàng gia nguy nga tráng lệ. Ai đó sẽ muốn hét lên: “Quá hay!”. Bằng “cái chết giả” trên sông Nile, ông không chỉ sống sót mà còn được trọng thưởng khi trở thành một vị hoàng tử.

Trước đó trong quyển đầu tiên của Kinh Thánh, Sáng Thế Ký, Moses được nhắc đến là thế hệ người Israel cổ đại thứ hai sinh ra ở Ai Cập, hậu duệ của Jacob, người đã đặt chân đến Ai Cập vì một trận hạn hán ở vùng đất Canaan. Một trong những tổ tiên của Moses là Joseph, người con thứ 11 trong số 12 người con trai của Jacob. Joseph là người sở hữu chiếc áo choàng nhiều màu sặc sỡ, trở thành cánh tay phải đắc lực của Pharaoh nhờ khả năng diễn giải các giấc mơ. Khi người Do Thái đã có mối liên hệ với hoàng gia Ai Cập, không quá khó để thực hiện mưu kế đưa Moses vào tầng lớp này.

Tuy nhiên, sống dưới thân phận một kẻ mạo danh đã ảnh hưởng đến Moses và ông trở nên đặc biệt nhạy cảm với cảnh ngộ khốn khổ của người Do Thái – khi đó họ bị đối xử như công dân hạng hai ở Ai Cập. Có lần Moses bắt gặp cảnh một người Ai Cập đánh đập người Do Thái, ông tức giận đến nỗi đã giết người Ai Cập đó và giấu xác y (do đó phá vỡ một trong những điều răn sau này của ông). Khi mọi chuyện bại lộ, Moses bỏ chạy vào vùng sa mạc ở bán đảo Sinai và lưu lạc trốn tránh dưới thân phận một người chăn cừu. Ông sống ở đó 40 năm cho đến khi Chúa gửi ông một dấu hiệu: bụi cây gai cháy dưới chân núi Sinai (ngày nay, bụi cây vẫn đang sống trong khuôn viên sáng sủa của một tu viện Kitô giáo xây dựng ngay đó, dù nó kiên định không chịu bốc cháy lần nữa bởi đã không còn nhà tiên tri nào). Thu hút được sự chú ý của Moses qua những tán lá rực lửa, Chúa ra lệnh ông hãy giải thoát người Do Thái khỏi ách trói buộc của Ai Cập.

Hãy cầu xin đi, các ngươi sẽ được. Nhưng khi Moses cầu xin, vị Pharaoh lại từ chối bởi ông sẽ mất đi một lực lượng lao động hữu ích. Moses đã cầu xin Chúa giúp đỡ và Ngài đã không tốn nhiều lời: giáng một tai họa đẫm máu xuống Ai Cập – biến nước sông Nile thành máu để dọa vị Pharaoh. Cụm từ chính xác “tai họa máu” khá hữu ích bởi nó đưa ra dấu hiệu lý giải tai họa này thực sự là gì. Moses nhớ rằng Chúa đã bảo ông như sau: “Ta sẽ lấy cây gậy đập nước sông Nile, nước sẽ biến thành máu. Cá dưới sông Nile sẽ chết, sông sẽ trở nên hôi thối. Người Ai Cập không thể uống nước sông ấy được.” (Xuất Ai Cập Kỷ 7:17-18).

Pharaoh không đồng ý với yêu cầu của Moses, vậy là nhà tiên tri Aaron, dưới sự hướng dẫn của người em Moses của mình đã dùng cây gậy để đập nước sông Nile và biến nó thành một dòng sông máu. Dĩ nhiên là người ta không thể dùng nước ở sông được nữa, cá chết và tất cả đều là tai ương. Tai họa máu trên sông Nile kéo dài bảy ngày.

Trùng hợp là trong tài liệu cổ viết trên giấy cói Ipuwer Papyrus[*] từ Vương triều thứ Mười tám (1550-1300 TCN) – Tutankhamen là vị Pharaoh thuộc vương triều này – chứa một số điểm tương đồng đáng kinh ngạc với giai đoạn hứng chịu các tai họa này ở Ai Cập, đặc biệt là tai họa máu. Trong Ipuwer Papyrus có đoạn: “nạn dịch ở khắp mọi nơi. Máu chảy lênh láng. Dòng sông là máu. Chẳng ai dám thử uống nước sông.” Đây là một trong số ít trường hợp khi một ghi chép này chứng thực những gì đã diễn ra ở một ghi chép khác.

Còn được biết đến với cái tên “Những lời cảnh báo của Ipuwer”, được viết trên một tờ giấy cói duy nhất mô tả về nạn đói, hạn hán, bệnh dịch, và bạo loạn ở Ai Cập cổ đại.

Tài liệu cổ trên giấy cói còn đề cập đây là thời kỳ đầy biến động, khi người hầu nổi loạn chống lại chủ nhân. Không khó để thấy điểm tương đồng với bản văn Do Thái. Vì nhu cầu truyền khẩu và thần thánh hóa đòi hỏi biến những sự kiện ắt hẳn còn chưa rõ ràng ở Ai Cập thành một câu chuyện có sức lan tỏa và có thể tồn tại qua nhiều thế kỷ thông qua sự lặp đi lặp lại, có vẻ như hoàn toàn chính đáng khi nói rằng những sự kiện này thực sự đã xảy ra. Cố gắng chứng minh các tai họa thực sự đã xảy ra thường là một bài rèn luyện tư duy sáng tạo hữu hiệu, tuy nhiên bằng chứng khoa học gần đây cho thấy câu chuyện đó cũng có căn cứ thực tế. Nếu Ai Cập đã thực sự hứng chịu mười tai họa, vậy tai họa đầu tiên là gì, phải chăng chính là dòng sông nhuốm máu đỏ?

Một số người suy đoán nguyên nhân là do sự bùng nổ tảo, gần giống với hiện tượng Thủy triều đỏ của loài tảo ở vịnh Mexico. Sự tương đồng giữa hiện tượng bùng nổ tảo gây hại và một “dòng sông máu” khá thuyết phục – cả hai hiện tượng này đều làm giảm nồng độ oxy khiến cá và thực vật chết. Nhưng có thể có cách giải thích khác. Sông Nile nhuộm đỏ phù sa khi Nile Xanh và Nile Trắng hợp lưu tại Sudan, vì vậy, vào thời khi chưa có bất kỳ đập nước nào được xây dựng, một cơn lũ sông Nile tràn bờ sẽ trông như dòng thủy triều đỏ tràn xuống hạ lưu. Việc tai họa máu chỉ kéo dài bảy ngày cho thấy đó giống như một cơn lũ quét hiếm hoi chỉ diễn ra một lần. Mùi hôi thối lưu lại sau khi lũ rút đi – khiến cá mắc cạn và bùn sông tràn lan khắp nơi – cũng trùng hợp với mùi hôi thối được ghi nhận trong những ghi chép của Kinh Thánh.

Pharaoh không nhượng bộ trước những yêu cầu của Moses, vì rõ ràng những pháp sư của ông cũng có thể biến nước thành máu – có lẽ chỉ cần hòa thật nhiều phù sa màu đỏ vào nước. Tai họa tiếp theo, tai họa ếch nhái đã xác nhận giả thuyết cơn lũ quét. Dịch ếch nhái khá phổ biến ở Ai Cập, hoặc đúng hơn là chỉ phổ biến cho đến khi đập cao được xây dựng tại Aswan, và xảy ra vào thời điểm lũ sông Nile tràn về vào mùa hè. Vậy là trận lụt mạnh đến vỡ bờ đã kéo theo một lượng lớn ếch nhái và gây tai họa cho cư dân của Nile Đỏ.

Như vậy tai họa máu và tai họa ếch nhái có thể được giải thích bằng hiện tượng tự nhiên. Nhưng những tai họa còn lại thì sao? Có tới mười tai họa với mức độ nghiêm trọng ngày càng tăng nhằm thuyết phục Pharaoh để Moses và dân tộc của ông rời đi.

Tai họa thứ ba là dịch chấy rận. Một số nhà khoa học đã khá ngạo mạn khi kết luận rằng người Ai Cập cổ đại không thể phân biệt được chấy rận và những loài vật cắn người “vô hình” như ve, muỗi vằn và muỗi nhỏ. Sau thời gian tiếp xúc với tộc người Bedouin mù chữ mà vẫn nhận thức rất rõ về sự khác biệt nêu trên, tôi nghĩ rằng khả năng người Ai Cập nhầm lẫn chấy rận thành một con gì khác là... rất thấp. Chấy rận lây lan qua tiếp xúc. Có lẽ vì đời sống bị đảo lộn giữa các tai họa, người dân đã bỏ bê thói quen giữ vệ sinh bình thường và để chấy rận có cơ hội sinh sôi.

Tai họa thứ tư là thảm họa ruồi nhặng – khả năng lớn là muỗi hoặc một số loài ruồi lây lan bệnh như muỗi vằn hoặc ruồi cát. Thảm họa ruồi nhặng có thể phát sinh từ nơi cá thối rữa và chết trên bờ sông. Ai Cập tương đối ít ruồi so với các khu vực khác của châu Phi, do đó, cảnh ruồi nhặng bay tràn ngập khắp nơi là rất bất thường và gây phiền toái. May mắn cho người Do Thái, vùng Goshen, một khu vực thuộc đồng bằng châu thổ Ai Cập nơi họ sinh sống, nằm ngoài khu vực ruồi cát cư ngụ.

Tai họa thứ năm là dịch bệnh khiến động vật chết hàng loạt. Ghi chép trong Xuất Ai Cập Ký mô tả lừa và lạc đà bị giết nhưng lợn hay dê lại vô sự. Chi tiết bất thường kỳ lạ này khiến các nhà khoa học đi đến kết luận rằng đây là nạn dịch của bệnh ngựa châu Phi hay bệnh lưỡi xanh, những căn bệnh gây ra bởi virus do chấy rận từ tai họa thứ tư lây lan. Những căn bệnh này ảnh hưởng đến những loài vật đề cập trong Kinh Thánh nhưng không bao gồm những con vật không được nhắc đến, là lợn và dê.

Có lẽ bạn cho rằng đến đây thì Pharaoh đã chịu đủ rồi, đã nhìn đủ cảnh những lạc đà và lừa của mình gục ngã. Nhưng không, Pharaoh vẫn từ chối để Moses và dân tộc của ông rời đi. Vậy là thêm một tai họa khác giáng xuống. Tai họa thứ sáu là tai họa bỏng rộp. Đây có thể là sự bùng phát của bệnh than thể ngoài da, thường mắc phải khi xử lý thi thể những người mang mầm bệnh. Vì lạc đà và lừa có thể thụ động mang mầm bệnh than, có lẽ xác chết chất đống xung quanh đã khiến nạn dịch bùng phát. Bệnh than thể ngoài da gây nhọt màu tím khó coi, hiếm khi gây tử vong, dù vậy nó có thể dẫn đến nhiễm độc máu và tử vong trong một số trường hợp nhất định.

Tai họa thứ bảy là mưa đá. Vào mùa đông, du khách đến Ai Cập sẽ bị sốc bởi thời tiết lạnh giá nơi đây. Tôi đã từng trải qua một cơn mưa đá ở sa mạc phía tây – một nơi không ai nghĩ là sẽ đổ mưa (mặc dù đúng là trời có đổ mưa). Tuyết từng rơi một lần ở Cairo vào thế kỷ trước và có lẽ có mưa đá khoảng chục lần. Vì vậy, “tai họa” này, thường đi kèm với một mùa đông đặc biệt lạnh lẽo, dù khác thường, thậm chí hơi kỳ dị, lại hoàn toàn có thể tin được, ngay cả khi đã nghe nói về khí hậu nóng nực ở Ai Cập.

Vẫn không có tin vui từ Pharaoh, và nói thật lòng thì mưa đá cũng không đáng sợ đến thế. Vì vậy, đối với tai họa thứ tám, Chúa quyết định ra tay thực sự tàn nhẫn: sự đổ bộ của châu chấu. Ở bất kỳ quốc gia Trung Đông nào, châu chấu tràn ngập đồng nghĩa với việc mọi thứ đều bị ăn sạch và nạn đói chắc chắn sẽ diễn ra. Mọi người thực sự sợ hãi những hiện tượng như vậy. Một lần nữa, trong bảy năm sinh sống ở Ai Cập, tôi đã trải qua hai đợt dịch châu chấu kinh hãi – cả hai đều bắt nguồn từ thượng lưu sông Nile và hướng về phía bắc. Trong một lần, một đàn châu chấu bay lên sông Nile ngấu nghiến sạch sẽ hầu hết những thứ trên đường chúng đi, sau đó dừng lại cách ngoại ô Cairo vài kilômét. Trong nhiều tuần sau đó, tôi tìm thấy những con châu chấu bị gió quật chết trong những wadi đầy cát ở phía đông Cairo. Trong thời buổi không có thuốc trừ sâu hoặc các hệ thống cảnh báo sớm và quan sát trên không, khả năng dịch châu chấu xảy ra là rất cao. Người Israel cổ đại, sống ở Goshen – nay là khu vực đồng bằng châu thổ phía đông – ở phía bắc Memphis (Cairo ngày nay), sẽ là những người cuối cùng chịu ảnh hưởng của châu chấu, bởi khi đến nơi, số lượng chúng đã giảm hẳn. Một khi tất cả hoa màu của người Ai Cập bị ăn sạch, họ buộc phải dùng đến kho dự trữ lúa thóc – và nhiều người tin rằng, chính tình cảnh này đã dẫn đến tai họa thứ mười và cũng là cuối cùng.

Nhưng trước đó là tai họa thứ chín: tai họa bóng tối. Mặc dù có bằng chứng cho thấy lần phun trào núi lửa Santorini năm 1652 TCN đã thải ra một lượng lớn bụi tro vào sông Nile và vùng đồng bằng châu thổ, nhưng những nỗ lực của một vài người cố liên kết nó với tai họa bóng tối (và tai họa máu) vẫn không thành. Lập luận ở đây là vụ phun trào gây ra bóng tối bao trùm khi tro bụi che khuất bầu trời, sau đó tro bụi hòa vào dòng sông, khiến dòng nước biến thành màu đỏ máu. Nếu chúng ta công nhận hai sự kiện liên hoàn này, thì tại họa bóng tối đã đến trước và tai họa máu mới tiếp sau. Nhưng hãy bỏ chuyện đó sang một bên, một lời giải thích hợp lý hơn nhiều về tai họa bóng tối là một hiện tượng mà tôi đã tự mình trải nghiệm ở Cairo: khamsin, hay cơn bão bụi. Tai họa bóng tối kéo dài ba ngày cũng đã gợi ý đôi chút – bão cát (thực ra là bão bụi, vì bão cát tinh khiết chỉ đạt độ cao tối đa ba mét từ mặt đất) có thể dễ dàng che khuất mặt trời trong vài ngày. Một khamsin mãnh liệt xuất hiện đột ngột sau một lời tiên liệu về bóng tối sẽ có tác động rất lớn đến những người trải nghiệm nó.

Tai họa cuối cùng vừa là hiện tượng kỳ thú nhất vừa khó giải thích nhất. Tai họa thứ mười là cái chết hàng loạt của những đứa con trai đầu lòng. Một tai họa cực kỳ khủng khiếp trong một xã hội phụ hệ, nơi đứa con trai đầu lòng thường nhận được tất cả tình yêu thương và sự quan tâm chăm sóc. Nhưng đó cũng là điểm mấu chốt: con đầu lòng là những người quan trọng nhất – trong bất kỳ xã hội gia trưởng nào. Sau sự sụp đổ của hoạt động nông nghiệp, theo sau là chín tai họa trước đó, tất cả dẫn đến tình trạng thiếu lương thực trầm trọng. Những nơi trữ lúa thóc bí mật lúc này đáng giá cả gia tài và chỉ dành cho những người quan trọng nhất: những đứa con trai đầu lòng. Nhưng lúa thóc trữ quá lâu sẽ bị nhiễm độc tố nấm mycotoxins, loại nấm phát triển trên bề mặt, một nguyên nhân tiềm ẩn gây tử vong nhanh chóng. Người ta cho rằng một nhóm các công dân ưu tú nhất – phần lớn là con trai đầu lòng – đã tự đãi mình bữa ăn cuối cùng với lúa thóc đã bị nhiễm độc tố mycotoxins. Chỉ cần hít phải thứ độc tố này cũng đủ giết chết bạn. Khi tất cả đã chết, tin đồn có một thảm họa giáng xuống những đứa con trai đầu lòng sẽ lan truyền nhanh chóng.

Bản thân người Do Thái được tha mạng: nhờ dùng bữa ăn trong lễ Vượt qua, thần chết đã phớt lờ họ. Những người Do Thái vẫn có thể ăn bữa ăn gồm thịt cừu non và bánh mì không men này là vì họ vẫn còn một ít thức ăn, bởi châu chấu trước đó đã không gây rắc rối cho họ. Vậy là nhờ miễn nhiễm với những tai họa trước, họ đã không phải cướp bóc những kho lúa thóc dự trữ. Theo một cách hiểu nào đó, lễ Vượt qua không phải là nguyên nhân mà là sự chứng giám cho sự sống sót của họ.

Không một thủ lĩnh nào có thể khoanh tay đứng nhìn tất cả những đứa con trai đầu lòng bị diệt vong; Pharaoh ủ rũ và cho phép Moses rời đi. Nhưng vốn là một Pharaoh lớn tuổi xấu tính, ông tất nhiên đổi ý ngay khi họ vừa khởi hành. Đạo quân Ai Cập nhảy lên cỗ xe ngựa và tăng tốc về phía bắc để ngăn chặn đoàn người Do Thái đang chạy trốn đến bán đảo Sinai và trở về quê nhà tại Canaan.

8. Moses băng qua dòng Nile đỏ

Dẫn một kẻ ngốc và con nước đi đâu, chúng sẽ xuôi theo đấy
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Những cỗ xe ngựa chen chúc nhau trên những con đường mịt mù khói bụi hướng về vùng đồng bằng châu thổ. Những người Do Thái đang bỏ chạy cùng đống hành lý, bầy gia súc và tư trang có thể thấy đám bụi bốc lên từ xa sau lưng mình. Đã đến lúc Moses phải cầu cứu một người bạn. Hoặc ít nhất là tung ra một chiêu thức bí mật của mình. Để đến được bán đảo Sinai, rõ ràng là họ sẽ phải men theo con đường ven biển Địa Trung Hải – và đây cũng là tình tiết gây nhiều hoài nghi, vì làm gì có Biển Đỏ quanh đây, chỉ có một bên là Địa Trung Hải và một bên là vịnh Suez – chỉ khi bạn đi xuống phía nam bờ biển Ai Cập thêm chút nữa thì mới thấy Biển Đỏ. Như vậy, danh tính của vùng biển nơi Moses rẽ nước đi qua là bài toán đầu tiên. Rồi còn các quân đoàn của Pharaoh, chẳng lẽ họ bị nước biển quét sạch không còn một ai? Một sự kiện phi thường như thế có lẽ cũng chứa đựng một phần sự thật, nhưng được phóng đại để trở nên đáng ghi nhớ hơn vì vào thời ấy, những câu chuyện chỉ được truyền miệng chứ chưa được ghi chép lại.

Trong Xuất Ai Cập Ký phiên bản tiếng Do Thái, vùng biển đó được gọi là Yam Suph, và chữ suph cũng mang nghĩa “cây sậy” trong các phần khác của Kinh Cựu Ước. Kỳ lạ thay – trong cả tiếng Anh lẫn tiếng Do Thái – Biển Đỏ có thể cũng được hiểu là Biển Sậy[*]. Ngay từ thế kỷ XI, nhà học giả về bản kinh Talmud[*] người Pháp tên Rashi đã viết rằng Biển Đỏ lẽ ra phải được gọi là Biển Sậy.

Đây là do phép (gần) đồng âm của tiếng Anh: “Red” trong Red Sea (Biển Đỏ) thành Reed Sea (Biển Sậy).

Văn bản trung tâm của giáo sĩ Do Thái giáo, bao gồm những ý kiến của hàng ngàn giáo sĩ Do Thái trong nhiều chủ đề: pháp luật, đạo đức, triết học, phong tục, lịch sử, thần học, truyền thuyết...

Một điều hiển nhiên khác là khi ai đó nghiên cứu tài liệu của Herodotus – sử gia sống sau thời của Moses nhiều thế kỷ – sẽ nhận ra rằng đồng bằng châu thổ sông Nile đã trải qua nhiều đổi thay; sau 3000 năm hứng chịu dòng nước lũ cuồn cuộn và phù sa bồi đắp, thì điều này cũng là lẽ thường. Một nhánh lâu đời khác không còn tồn tại của sông Nile, thường biết đến dưới tên gọi nhánh Pelusian (bắt nguồn từ chữ Hy Lạp pelous nghĩa là “có phù sa” hoặc “có bùn”), hay còn gọi là “dòng suối nhỏ của Ai Cập”, chảy xa hơn về phía bắc và phía tây so với kênh đào Suez hiện tại và có lẽ đã tràn vào một cái hồ bùn lầy rộng lớn gọi là hồ Tanis. Hồ này che phủ cả một khu vực mà giờ đây bị chia đôi bởi kênh đào Suez.

Trong Xuất Ai Cập Ký có đoạn: “Đức Chúa đẩy lùi nước biển bằng cơn gió đông mạnh mẽ.” Nếu chúng ta đang đề cập đến Biển Đỏ thực sự, hoặc thậm chí là vịnh Suez, một cơn gió đông có thể dễ dàng tạo nên những con sóng khổng lồ ập vào bờ biển phía đông Ai Cập – khó có khả năng tạo ra một lối thoát hoàn hảo. Tuy nhiên, một hồ nước nằm ở trục đông-tây sẽ bị thổi sạch nước nếu có gió đông mạnh quét qua. Vào năm 2010, Carl Drews, làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Khí quyển Quốc gia ở Colorado, đã thiết kế mô hình của một hồ nước như thế trên máy tính, để tìm hiểu xem liệu một cơn gió có thể làm lộ lớp bùn bên dưới hay không. Ông phát hiện ra chỉ cần sức gió 100 kilômét mỗi giờ, không mạnh bằng sức gió trong cơn bão năm 1987 tại Vương quốc Anh – thật ra chỉ đơn thuần là một đợt gió mạnh – là đã có thể thổi nước dạt ra trong một cái hồ chứa nước sông như vậy và để lộ ra đáy hồ.

“Biển Sậy” đã chặn đường trốn chạy của người Israel cổ đại vì nó nằm giữa đường bờ biển bùn lầy và một sa mạc ở sâu hơn trong đất liền. Đồng thời, nó hẳn cũng là tuyến đường dẫn trực tiếp từ Memphis đến bán đảo Sinai. Có thể đã có một cơn gió mạnh thực sự mở đường băng qua đáy bùn của dòng Nile Đỏ, một lối đi mà quân đoàn vội vã và khát máu của Pharaoh đã không thể vượt qua... hoặc có khi họ đã làm được, nhưng ngay tại thời điểm đó, cơn gió bỗng ngừng thổi một cách bí ẩn và một cột nước ập xuống nuốt chửng những số phận không may trong cuộc truy đuổi.

9. Bí ẩn quanh câu chuyện về Moses

Khi một kẻ ngốc bị đánh, sẽ có một người khôn ngoan ngồi cạnh bên học hỏi
- Ngạn ngữ Nubia -

Chứng kiến cảnh kẻ thù bị dòng nước nuốt chửng, Moses đã chạy thoát đến sa mạc thuộc Sinai. Tại đây, ông leo lên đỉnh núi Sinai và nhận lãnh Mười điều răn từ Thiên Chúa. Ông và đoàn dân sau đó lưu lạc trong 40 năm và cuối cùng đã đặt chân đến bờ sông thuộc Jordan – Miền đất hứa. Nhưng Moses lại bị cấm không cho tiến vào Miền đất hứa vì đã vi phạm đạo đức trước đó, nên anh trai Aaron của ông sẽ quyết định có dẫn họ tiến vào hay không.

Ta hãy quay về với dòng Nile. Chính xác thì vị Pharaoh nào đã bị nước cuốn trôi, hoặc bị bỏ lại tại bờ sông với tâm trạng tức tối? Đây là một bài toán lắt léo. Kinh Thánh chỉ nhắc đến tên một Pharaoh duy nhất là Shishaq. Ông tấn công Jerusalem và chủ yếu chiến đấu trên vùng đất là Israel ngày nay. Trong nhiều năm trời, người ta cho rằng nhân vật Shishaq này là vị thủ lĩnh mà người Ai Cập gọi là Shosheng, một Pharaoh đi xâm chiếm Canaan – vùng đất nơi người Do Thái sinh sống. Điểm tương đồng giữa hai cái tên và những trận chiến được ghi chép lại tạo ra bằng chứng khá thuyết phục, mặc dù không phải ai cũng nhất trí. Nhưng hóa ra, ông không phải là vị Pharaoh được đề cập trong Xuất Ai Cập Ký.

Bất cứ Pharaoh nào có tên bao gồm chữ “Moses” hoặc âm hao hao giống, như Tuthmoses hoặc Ra-moses, đều đã được xem là “đối tượng tình nghi” cho nhân vật Pharaoh trong thời Moses. Nhưng một lần nữa, cũng không có nhiều dữ liệu bổ trợ cho giả thuyết này.

Phe hoài nghi đã chỉ ra rằng tài liệu của Ai Cập chứa rất ít thông tin về mười tai họa. Nhưng nếu câu chuyện của Moses không có ý nghĩa quan trọng mang tính thần học thì người Ai Cập chỉ xem các tai họa đó là điềm xui rủi thường tình, cớ gì phải viết về nó như một sự kiện đặc biệt chứ? Nạn đói Stele được nhiều người biết đến kéo dài suốt bảy năm vào Vương triều thứ Ba (khoảng năm 2685-2615 TCN), trước thời Moses rất lâu. Những đoạn chữ tượng hình đề cập đến nạn đói – khắc trên đá granit tại một hòn đảo trên đoạn sông Nile gần Aswan – thực chất lại được chạm khắc rất lâu sau đó, khoảng năm 300 TCN. Vì vậy có lẽ nạn dịch đó được lấy từ thần thoại khu vực Trung Đông rộng lớn về các nạn đói kéo dài bảy năm xảy ra trong quyển Sử thi Gilgamesh (với niên đại 3800 năm, một trong những tác phẩm văn chương lâu đời nhất từng được phát hiện) cũng như lấy từ Kinh Thánh. Trong ngôn ngữ tượng hình tín ngưỡng huyền bí, các nạn đói trong thần thoại là thông tin đáng để ghi chép lại; nhưng có lẽ các nạn đói trong thực tế lại không được ghi chép. Vậy là những vận xấu, bao gồm lũ lụt và nạn đói đều chỉ là một phần tất yếu trong trải nghiệm cuộc sống dọc sông Nile nơi Ai Cập khi Moses sinh thời.

Hầu hết sinh viên ngành khảo cổ học đều tán thành với nhận định Ramses II chính là vị Pharaoh đã đối đầu với Moses. Lý do là bởi tiếng tăm cũng như hoạch định xây dựng rất tham vọng của ông được đề cập trong phần đầu Xuất Ai Cập Ký. Tuy nhiên, cũng có một nhận định thuyết phục khác dành cho Pharaoh Khaneferre, một cái tên độc nhất vô nhị trong bản danh sách các vị vua do Manetho[*] biên soạn, trong khi cái tên Ramses lại được dùng rất nhiều. Vì sao đây lại là chi tiết quan trọng? Vì nhà sử học người Do Thái Artapanus đã đề cập trong các văn bản của mình rằng Khaneferre là cha nuôi của Moses. Một thông tin thuyết phục hơn nữa, Artapanus đã biên soạn tác phẩm của mình vào thế kỷ III TCN, một giai đoạn hẳn là có rất nhiều ghi chép nguyên bản trong các đền thờ Ai Cập và trong thư viện ở Alexandria. Đây là thư viện đồ sộ nhất của thế giới cổ đại, được xây dựng khoảng năm 300 TCN tại thành phố mang tên người sáng lập ra nó – Alexander Đại đế. Nếu Artapanus chỉ đơn thuần là bịa ra một tình tiết, thì tại sao lại chọn một vị Pharaoh vô danh như thế? Sao lại không chọn một người ai cũng biết như Ramses II? Và nếu Artapanus chỉ chọn đại một cái tên, xét về tính xác suất thì một cái tên không nhiều người biết như Khaneferre sẽ ít khả năng được chọn hơn, so với một vài cái tên Ramses.

Một nhà sử học đồng thời là giáo sĩ Ai Cập cổ đại sống vào khoảng thế kỷ III TCN. Ông là tác giả của quyển sách về 31 triều đại Ai Cập nổi tiếp nhau cai trị có nhan đề Aegyptiaca (Lịch sử Ai Cập).

Liệu Khaneferre có sở hữu tố chất của một nhà kiến tạo tầm vóc và chứng thực được “những công trình vĩ đại” nhắc đến trong Xuất Ai Cập Ký? Có đấy. Tại vùng Tanis ở phía đông đồng bằng châu thổ sông Nile, người ta đã tìm thấy vài bức tượng đồ sộ bằng đá granite đen tạc hình Khaneferre. Nếu ta chấp nhận thông tin niên đại cũng có sai số – và buộc phải thế, bởi ta sẽ không bao giờ xác định được chính xác các giai đoạn giữa những thời trị vì của Pharaoh đã được xác minh – thì có vẻ như chuyến xuất hành của người Do Thái khỏi Ai Cập đã diễn ra vào Vương triều thứ Mười ba (khoảng từ năm 1800 TCN đến 1650 TCN) dưới sự cai trị của Pharaoh Khaneferre.

Bổ trợ cho quan điểm này là việc cái tên Israel được nhắc đến lần đầu tiên, trong sử sách hay bất kỳ đâu – trên một tấm bia do Mineptah, con trai của Ramses II, ra lệnh khắc chữ. Trên đó có dòng chữ “Israel đã tàn lụi, giống nòi của nó thì không”[*]. Danh sách những quốc gia bị các Pharaoh thu phục còn có Gezer, Canaan và Hurru (Palestine). Nếu người Israel trốn chạy khi cha của Mineptah tại vị – và khá chắc là vẫn đang lưu lạc đâu đó – sao nó lại được liệt vào danh sách các quốc gia bị chinh phục? Họ thậm chí còn chưa tính là một quốc gia. Ramses II sống vào Vương triều thứ Mười chín (từ 1300 TCN đến 1185 TCN); nếu chuyến xuất hành diễn ra trước đó rất lâu, thì khá hợp lý khi đến thời Ramses II, người Israel đã là một quốc gia được công nhận và đáng được nhắc đến.

Nguyên bản: Israel is laid waste, his seed is not.

Nhưng các nhà sử học người Do Thái còn đề cập nhiều thông tin khác về Moses. Cả hai sử gia Artapanus và sau đó là Josephus đều nhắc đến việc Moses thống lĩnh cuộc viễn chinh chống lại người Kush – tức người Ethiopia – sinh sống tại khu vực bên ngoài thác nước lớn thứ hai, sau này là Nubia. Có một thông tin tham chiếu về hoạt động quân sự của người Ai Cập tại vùng Thượng Nubia thuộc Vương triều thứ Mười ba, được chạm khắc trên một tấm bia hiện nằm ở Bảo tàng Vương quốc Anh. Dấu khắc tên và tước vị trên tấm bia đó không phải của ai khác ngoài Khaneferre.

Có lẽ mảnh ghép cuối cùng tiếp theo sẽ khiến câu chuyện liền mạch. Vùng bị xâm chiếm của Thượng Nubia ắt hẳn tập trung quanh thị trấn Kerma thuộc Sudan ngày nay. Một trăm năm trước, trên đảo Argo phía nam Kerma, người ta đã phát hiện một bức tượng Pharaoh không đầu kích cỡ người thật, tước hiệu khắc trên tượng là Khaneferre, vị Pharaoh đã từ chối thả tự do cho người Do Thái và hứng chịu sự trừng phạt từ cơn lũ hung bạo của dòng Nile.

10. Khúc chuyển tiếp đói khát

Kẻ điên nói: “Mọi thứ là của tôi!”
- Ngạn ngữ Ethiopia -

“Từ lũ lụt đến nạn đói” là một cách nói tượng hình phổ biến trong thần thoại. Trên tấm bia Nạn đói đứng sừng sững như một biểu tượng ở giữa dòng Nile có những miêu tả về 7 năm trời vắng bóng cơn lũ và người dân lâm vào cảnh đói khát như thế nào: “lúa thóc hiếm hoi, quả hạt khô héo, ai ai cũng cướp bóc, kể cả từ người anh em song sinh của mình”[*]. Sáng Thế Ký cũng kể lại một vài câu chuyện về nạn đói ở Ai Cập. Trên thực tế, hình ảnh quốc gia Ai Cập luôn gắn liền với nạn đói, hay luôn khiến ta hình dung về nạn đói, cho đến khi hai công trình đập lớn được xây dựng trên đoạn sông Nile ở Aswan. Nhưng ai đó sẽ tự vấn liệu nạn đói có xảy ra thường xuyên như lời những người đề xướng xây đập. Trong cuộc viếng thăm Ai Cập vào năm 1840, James Augustus St John[*] đã khẳng định: “Những cuộc đổ bộ đau thương này có lẽ ít xảy ra ở Ai Cập hơn bất kỳ quốc gia nào khác”. Chắc chắn nạn đói lớn ở châu Âu từ năm 1315-1317 cũng tang thương như bất kỳ nạn đói nào ở Ai Cập, với nhiều khu vực bị ảnh hưởng nghiêm trọng và phải đến tận năm 1322 mới phục hồi được. Và trong giai đoạn từ năm 1351-1369, nước Anh đã có nhiều nạn đói hơn hẳn.

Nguyên bản: grain was scant, kernels were dried up, every man robbed his twin.

James Augustus St John (1795-1875): nhà báo, tác gia người Anh. Ông đi ngao du khắp nơi để sáng tác. Năm 1832, ông đi bộ gần hết hành trình viếng thăm Ai Cập và Nubia. Từ chuyến đi đó, ông đã xuất bản bốn quyển sách: Egypt and Mohammed Ali, Travels in the Valley of the Nile (gồm hai quyển), Egypt and Nubia, và Isis, an Egyptian Pilgrimage (gồm hai quyển).

Tấm bia Nạn đói còn thiếu khá nhiều chi tiết, nó chỉ nhắc đến hoàn cảnh khốn khổ của người Ai Cập nhưng lại không mô tả kỹ càng. Phải tiếp tục xuôi dòng lịch sử đến thời kỳ Hồi giáo thống trị ta mới có được cái nhìn bao quát về những gì xảy ra trong một nạn đói. Ta hãy tạm rời thời kỳ cổ đại và tiến đến năm 1032-1036. Thời điểm này có một nạn đói lớn ở Ai Cập, có lẽ manh nha từ một năm không có lũ, nhưng trở nên trầm trọng hơn vì các cuộc tấn công của người Berber trên hệ thống kênh mương và lòng tham của những kẻ trị vì người Thổ trên đất Ai Cập. Tình hình trở nên tồi tệ đến nỗi một nắm lúa mì bán được đến hai đồng dinar vàng (khi Sultan[*] Saladin qua đời, ông cũng chỉ để lại một đồng dinar vàng và vài thỏi bạc trong di chúc), và theo tỷ giá ngày nay thì tương đương khoảng vài trăm bảng Anh. Khi đã dùng hết những loại thực phẩm bình thường, những người đói khát bắt đầu chuyển qua ăn thịt chuột, thịt chó, và thi thể của người mới chết. Những con chó được họ giữ lại cũng vì đói mà hóa điên, xông vào những ngôi nhà trong thị trấn và ăn thịt những đứa trẻ trước mắt cha mẹ chúng, những người đã quá yếu ớt không thể chống đỡ để bảo vệ con mình. Hai mươi căn nhà trị giá nhất Cairo – trên 20.000 dinar – đã bị bán để đổi lấy một lượng bánh mì cỏn con. Ben Aljouzi, một nhà quan sát đương thời, thuật lại rằng có một quý bà giàu sụ với thân thế cao quý bước ra đường, trong tay cầm một nắm trang sức và hô to: “Ai cho ta ngô để đổi lấy những viên đá quý này?” Không ai để mắt đến lời kêu gọi của bà. Trong nỗi tuyệt vọng, bà đã vứt nắm trang sức xuống đường và nói: “Khi ta gặp nạn thì chúng chẳng giúp được gì, giữ chúng còn có ích gì không?” Số trang sức cứ thế nằm trên đường, chẳng ai buồn động đậy và lấy chúng đi bởi họ đã quá rệu rã vì cơn đói. Trong nạn đói năm 1296, phương cách sống nhờ thịt chó và xác chết chỉ là bước đầu trước khi tình trạng trở nên tuyệt vọng hơn nhiều. Vị thống đốc ở Cairo khi tha thẩn trong cơn đói đã bắt gặp ba kẻ côn đồ ngồi quanh thi thể của một đứa bé và nêm nếm với muối, hành tây sống băm nhỏ và giấm. (Họ lấy đâu ra hành tây nhỉ?) Khi bị tra hỏi, ba kẻ côn đồ thú nhận đã “sống qua ngày bằng thịt trẻ em” trong nhiều tuần, mỗi ngày ăn một đứa bé. Họ bị xử tử, xác họ treo tại cổng vào thành phố tại Zawiet; nhưng trong đêm ấy, những cái xác đã bị lôi xuống và “đánh chén” bởi những cư dân đói khát, cuối cùng tất cả cũng đều trở thành những kẻ ăn thịt đồng loại.

Là một tước hiệu chỉ định nhà vua được dùng ở các xứ nơi Hồi giáo là quốc giáo, và có nhiều ý nghĩa qua các đời. Vào khoảng năm 1000, “Sultan” trở thành vương hiệu và đến khoảng năm 1250 thì được dùng rộng rãi ở nhiều nước châu Á và châu Phi.

11. Vị pharaoh đỏ

Kẻ điên có trí thông minh tiềm ẩn
- Ngạn ngữ Sudan -

Nỗi ám ảnh ăn thịt đồng loại rồi cũng nguôi ngoai khi ta lại quay ngược thời gian, cùng địa điểm đó, nhưng trở về Vương triều thứ Mười bảy (khoảng 1580-1550 TCN) của Ai Cập cổ đại. Giống như cỗ máy du hành thời gian của H. G. Wells[*], nơi ta quay lại đã thay đổi hoàn toàn. Moses đã rời đi, Tutankhamen chuẩn bị lên ngôi, nhưng người đang nắm quyền lúc này là Pharaoh Seqenenre Tao II. Ông đích thực là vị Pharaoh Đỏ, vì ông là đức vua duy nhất chúng ta biết chắc đã có một kết cục hết sức bi thảm.

Herbert George Wells (1866-1946) là một nhà văn người Anh nổi tiếng với những tiểu thuyết khoa học viễn tưởng như Cỗ máy thời gian, Chiến tranh giữa các thế giới, Người vô hình v.v...

Xác ướp của ông nằm trong số hiếm những xác ướp với những vết thương chinh chiến đã lành. Không như những bộ xương đã được khôi phục của các vị vua Thập tự chinh, tàn tạ với nhiều vết thương lành hẳn và đang lành, xác ướp của hầu hết các Pharaoh đều biểu thị một cuộc đời không thương tích.

Vì thế, xác ướp mang thương tích của Seqenenre Tao II đã hé mở cánh cửa độc đáo bước vào thời chiến ở Ai Cập cổ đại – hay nói đúng hơn là bước vào các thời khắc hiếm hoi, là khi chiến tranh diễn ra ở một nền văn hóa được gây dựng dựa trên sự ổn định và tính liên tục, hơn là những thay đổi hiếu chiến.

Trong một nghiên cứu về tác động chiến tranh, các vết thương của vị Pharaoh này cung cấp rất nhiều dữ liệu để phân tích. Không như những chấn thương ngoài da tìm thấy trên xác ướp của Tutankhamen, Seqenenre rõ ràng đã chịu những vết thương chí mạng (sâu đến tận não và xương hàm), nên ta không phải nhìn kết quả rồi đoán già đoán non, mà là được khai sáng nhiều kiến thức.

Một trở ngại không nên nhắc đến nhưng lại đáng để đề cập của ngành Ai Cập học là không có đủ bằng chứng để biết đích xác chuyện gì đã xảy ra. Dĩ nhiên, ai cũng có quyền suy đoán, các nhà Ai Cập học đã làm như thế hơn một thế kỷ nay khi nghiên cứu nội dung của những lăng mộ, biên dịch các chữ chạm khắc trên tường, trên giấy cói và trên ostraka (các mảnh vỡ bằng gốm hoặc đá có chữ viết). Nhưng các trở ngại sẽ càng thêm khó khăn nếu một người “đào sâu” vào thế giới bên kia và cố miêu tả thế giới Ai Cập cổ đại với các chi tiết sao cho giống thật nhất. Sao lại như thế. Đơn giản thôi, vì dân tộc này không xem việc lưu giữ bất cứ ghi chép thực tế nào là đem lợi ích. Mọi thứ khắc trên đá đều có ý nghĩa biểu tượng hoặc tôn giáo thâm thúy hơn nhiều ý nghĩa hoặc tầm quan trọng của chúng trong cuộc sống thực tiễn thường nhật. Trong các hình vẽ trên tường minh họa “cuộc sống thường nhật”, ta sẽ thấy rất nhiều chi tiết, nhưng không có một hình vẽ nào miêu tả con người đang xây dựng kim tự tháp. Trên các diềm mái[*] trang trí minh họa chiến tranh, vị vua được mô tả giết chết cả một đội quân. Mặc dù người ta vẫn luôn mong muốn công nhận pháp thuật của người Ai Cập cổ đại vượt trội hơn cả những pháp sư và những ảo thuật gia thuộc mọi thời đại, nhưng thật khó để tin rằng pháp thuật lại là diễn giải chính xác cho các sự kiện đã xảy ra. Không chỉ thiếu chính xác, việc vị vua một tay đánh bại cả một quân đoàn không hề thực tiễn chút nào. Dù là thế, ta vẫn có thể có được vài manh mối từ một kẻ dối trá trắng trợn hay kẻ mơ mộng viển vông nhất. Khi nhìn vào hình minh họa cảnh Tutankhamen tàn sát quân Assyria[*] trên chiếc tráp nhỏ xinh, ta có thể phỏng đoán khá chắc chắn về hình thù của một cỗ xe ngựa (mà vị vua trẻ tuổi đang lái), rằng một con ngựa chiến sẽ có một lớp áo giáp – có thể kết từ các lớp vảy bằng đồng, rằng nếu cuộc chiến được chỉ đạo từ các cỗ xe ngựa thì vũ khí họ dùng sẽ là cung và mũi tên và ta cũng có thể thấy được hình thù của chúng. Ta có thể hình dung về người dân thời ấy, họ ăn mặc thế nào, dùng vũ khí gì, nhưng ta lại không thể hình dung ra được tình hình thực tế của những sự kiện được mô tả. Những điều nhỏ nhặt thì lại dễ thấy, còn ý nghĩa của bức tranh toàn cảnh lại không dễ nắm bắt chút nào. Tín ngưỡng đã len lỏi vào đời sống hằng ngày của họ đến mức nào? Các cuộc chiến được miêu tả có quy mô ra sao? Và trên hết, chi tiết nào được hiểu theo nghĩa đen, và chi tiết nào được hiểu theo nghĩa bóng?

Trong kiến trúc cổ điển, diềm mái (frieze) là phần giữa của mũ cột (entablature), nằm ngay phía dưới mái đua (cornice), có nhiều họa tiết trang trí, phù điều hết sức công phu.

Là một sắc tộc tôn giáo Semit theo Kitô giáo bản địa tại vùng Trung Đông. Xứ sở Assyria trong lịch sử ngày nay thuộc bắc Iraq, đông bắc Syria, đông nam Thổ Nhĩ Kỳ và tây bắc Iran.

Đơn cử hình ảnh phổ biến miêu tả cảnh một vị Pharaoh đang quất roi vào kẻ thù – thật ra, hễ ai dám cả gan chống đối Pharaoh thì đa số đều chịu cảnh đòn roi. Họ thường vẽ hình Pharaoh cao lớn và kẻ bị trừng phạt thu mình nhỏ bé. Nhưng ta có nên tin rằng vị vua sẽ thực sự dành cả ngày để đi lòng vòng, trong tay cầm roi da hà mã và quất roi liên tục? Chẳng phải đặc quyền đầu tiên khi được làm vua là sai một người chuyên đi quất roi cho mình sao?

Dĩ nhiên, một khi đã hoài nghi nghĩa đen của một hình ảnh như thế, thì việc hiểu được chúng sẽ càng mơ hồ, khó nắm bắt. Có một hướng đi là dùng kiến thức có sẵn về chủ nghĩa tượng trưng và chủ nghĩa huyền bí từ các lĩnh vực khác để giải mã những bí ẩn của Ai Cập cổ đại. Đây là một hướng đi cực kỳ nguy hiểm, đặc biệt là với giới học thuật.

Tiến sĩ Garry Shaw đã chọn một hướng đi khác. Trong nghiên cứu năm 2008 của ông về quyền lực hoàng gia trong Vương triều thứ Mười tám của Ai Cập, sau khi tham chiếu mọi bằng chứng, ông buộc phải đưa ra kết luận rằng chẳng ai có thể đưa ra bất cứ luận điểm chắc chắn nào về các Pharaoh cả:

… rõ ràng ta không thể mô tả được một “lý lịch” chi tiết và có thực về vai trò của Pharaoh, với tư cách là một cá nhân trong bộ máy cai trị cho giai đoạn này. Bất kỳ học giả nào khẳng định có một sự kiện đã xảy ra, hay “vị vua đã làm hành động x” đều chỉ là đưa ra giả định từ bằng chứng có được. Không có quan điểm nào về bằng chứng này là không thiên vị, và cũng chẳng có một nhà phê bình khách quan nào để ta có thể tham khảo quan điểm từ góc nhìn nằm ngoài hệ thống các quan điểm của họ. Bằng chứng là một hệ thông tin khép kín, tự liên kết chặt chẽ bên trong, nhưng lại không thể diễn dịch thành thực tế lịch sử vì ta không tài nào biết được diễn giải đó có đáng tin cậy không. Có lẽ nhiều người đã đúng khi nói rằng vị vua muốn làm gì cũng được, nhưng lại không thể sử dụng bằng chứng từ Ai Cập để chứng minh cho lời khẳng định đó.

Những kết luận này mang tính khiêm nhường khá thú vị, vì đã quá lâu rồi, những lời tuyên bố hùng hồn về cuộc sống thời Ai Cập cổ đại đều chỉ dựa trên cơ sở bằng chứng quá ít ỏi.

Tuy nhiên, tiến sĩ Shaw đã công nhận rằng một số kết luận là rất thuyết phục, chẳng hạn như khi phân tích hài cốt của các vị vua trong hình dáng xác ướp. Cũng như một đội CSI[*] có thể đưa ra vô số kết luận từ một thi thể, hài cốt được bảo quản tốt của các vị vua là một trong những kết quả xác thực đáng giá của ngành Ai Cập học.

Crime Science Investigation – Đội Điều tra Hiện trường Vụ án.

Hãy cùng xem xét qua những gì chúng ta có thể biết về cuộc sống của các vị vua. Theo đó, khả năng họ dẫn đầu đội quân của mình là rất thấp. Người ta miêu tả cảnh tượng Tutankhamen (qua đời năm 19 tuổi) đã khiến một đội quân bại trận phải chạy tán loạn, nhưng có vẻ một chàng trai liễu yếu đào tơ như thế khó có khả năng điều binh khiển tướng trong suốt một trận đánh.

Nhưng không phải xác ướp nào cũng yếu đuối đâu! Từ trước đến nay, hài cốt của Pharaoh Seqenenre Tao II – thuộc Vương triều thứ Mười bảy – thường được đơn cử là ông vua chinh chiến. Xác ướp này kèm với nhiều chấn thương trên đầu lâu, nay được cho là thuộc về một vị vua hy sinh khi đang kề vai chiến đấu cùng đội quân của mình. Nhưng có thật là vậy không? Garry Shaw hạ quyết tâm khám phá sự thật đằng sau hài cốt bí ẩn của vị Pharaoh Đỏ này bằng các phương pháp của một nhân viên điều tra hiện trường.

Trước khi đồng hành cùng ông ấy trong cuộc điều tra, ta cũng nên điểm lại những kiến thức đã có về chiến tranh trong thời kỳ thiết lập quốc gia đầu tiên trên dòng Nile. Trên thực tế, Ai Cập là quốc gia đầu tiên của thế giới, nên họ cũng sẽ tiên phong trong hình thức chiến tranh mới – không còn là chiến tranh giữa các bộ tộc mà là một quốc gia hợp nhất đi gây chiến với bất kỳ một liên minh bộ lạc còn lỏng lẻo nào, bất kỳ thành bang hay nhóm người nào dám gây hấn với nó.

Chúng ta cũng biết một sự thật hơi bẽ bàng là quân đoàn của vị Pharaoh di chuyển bằng lừa. Không phải ngựa, và chắc chắn không phải lạc đà. Yên và dây cương trên những con lừa từ những thời kỳ Ai Cập xa xưa nhất đã được tìm thấy, nhưng sự hiện diện của lạc đà không được ghi nhận hoặc thậm chí không được đề cập mãi đến khi người Ba Tư thực hiện các cuộc xâm lăng vào thế kỷ V TCN. Dĩ nhiên là họ có cả ngựa và lừa, nhưng sức bền và khả năng hoạt động trong khí hậu khô cằn của loài lừa sẽ đóng vai trò trụ cột trong việc chuyên chở hành lý và tư trang cho quân đội.

Chúng ta biết rằng khi thực hiện chiến dịch, quân lính sẽ ở trong lều và đắp đất bảo vệ vòng quanh. Ta có thể giả định rằng lều của nhà vua sẽ nằm chính giữa trại tập kết, với một cái miếu thờ Amun, vị thần chính trong thời kỳ Tân Vương quốc. Khá chắc là cái tên Amun, thẩm thấu dần vào tiếng Do Thái cổ rồi sau đó là tiếng Ả Rập và Hy Lạp, chính là nguồn gốc của chữ “amen” sau mỗi câu nguyện cầu. Điều kiện chỗ ở như thế cũng không quá tệ cho những cuộc viễn chinh với mục tiêu bảo vệ dòng Nile trước những cuộc tấn công, và thậm chí là mở rộng biên giới xa hơn về phía bắc. Lều cho một chỉ huy có thể có hơn hai phòng, một chiếc giường xếp cắm trại và một chiếc ghế xếp, không khác gì các vật dụng ngoài trời ta dùng ngày nay.

Một người lính từng phụng sự đất nước có thể được cấp một mảnh đất. Một cựu chiến binh có thành tích trên chiến trường có thể sẽ được truy tặng huy chương: cấp bậc sư tử vàng cũng dễ hiểu, nhưng còn có cấp bậc gọi là ruồi vàng – cái này sẽ trao tặng cho thành tích gì đây? Quyết tâm theo đuổi mục tiêu và quyết chí không bị đánh chăng? Người biên ký Khethy trong thời Tân Vương quốc vẽ một bức hình chân thực đầy lôi cuốn nhưng cũng dễ gây phản cảm về cuộc sống trong quân đội. Ông miêu tả các đợt huấn luyện tàn khốc, cãi vã liên miên trong chỗ đóng quân, say xỉn, cá cược, cơ thể tàn phế sau trận chiến, cơn đói khát và... lũ ruồi. Có lẽ cấp bậc ruồi vàng sẽ được truy tặng cho những ai chịu đựng được chúng lâu nhất.

Mặc dù người ta đã khôi phục được các thanh kiếm của người Ai Cập với lưỡi kiếm bằng đồng đỏ hoặc đồng đen và đôi khi có cán vàng, nhưng khá chắc là các vũ khí chủ yếu sử dụng vào thời này sẽ là dùi cui, thương, cung tên và mũi tên. Cũng như việc hầu hết binh lính tử trận thời trung cổ đều bị gãy chân tay, một thanh kiếm có khuynh hướng đâm vào lớp mỡ trên người sẽ không thể là vũ khí hiệu quả nhất trong các trận chiến hỗn loạn. Một loại vũ khí có thể đốn ngã và chế ngự đối thủ sẽ nhanh hơn nhiều; dùi cui và chùy sẽ là vũ khí phù hợp hơn, và càng tốt hơn nhiều nếu binh lính có thể phóng thương và mũi tên từ xa và từ trên cao.

Mỗi ngày, binh lính sẽ phải mang theo tất cả quân trang hành quân tới 20 kilômét qua địa hình sa mạc. Kỷ luật quân đội cũng có thể thấy khá bài bản khi áp dụng những biện pháp điều động chiến thuật chính xác vào trận chiến, dùng kèn để ra hiệu lệnh. Nhưng liệu nhà vua có ở đầu tiền tuyến để chỉ huy trận chiến không? Ta hãy quay lại với Pharaoh Seqenenre để tìm câu trả lời.

Xác ướp của vị Pharaoh này được khai quật, có lẽ là ngay trong chính cỗ quan tài của ông, vào năm 1881 tại Deir el-Bahri – một quần thể các đền tang lễ trên bờ tây của sông Nile, gần thành phố Luxor ngày nay. Đây cũng chính là nơi 58 du khách và 4 người Ai Cập bị lực lượng jihad[*] Hồi giáo sát hại vào năm 1997, một lần nữa biến khu vực này thành vùng đất chết chóc.

Còn được gọi là nhóm Thánh chiến Hồi giáo, các chiến binh là phong trào Jihadism – một từ mới trong các nhóm ngôn ngữ Tây phương để chỉ các phong trào quân sự Hồi giáo mà họ cho rằng “bắt nguồn từ Hồi giáo” và “đe dọa đến sự tồn tại” của thế giới phương Tây.

Nhưng vào năm 1881, ngành du lịch vẫn còn đang chập chững và ngành Ai Cập học vẫn chưa phát triển. Các xác ướp được phát hiện bởi gia đình Abd al-Russul làm nghề trộm mộ. Gia đình này “khởi nghiệp” bằng cách đào bới từ chính những ngôi nhà của họ tại Qurna để tìm xác ướp. Khi bị tra tấn, hai anh em trong gia đình này đã khai ra những gì họ đào được. Các xác ướp sau đó được chuyển đến Cairo. Chính nhà khảo cổ vĩ đại người Pháp Gaston Maspero đã thuyết phục anh em nhà al-Russul thú tội, còn hành động tra tấn thì có lẽ là do cảnh sát địa phương tự ý thực hiện. Maspero, thuở thiếu thời muốn học nhảy nhưng lại bị cha mình cấm cản, đã là người tháo băng xác ướp của Seqenenre vào tháng 6 năm 1886. Lúc đó, thời tiết ắt hẳn nóng như thiêu đốt, nên tình trạng xác ướp bắt đầu mục rữa và bốc mùi hôi thối khiến nhiều người chần chừ tiến hành công tác này. Lớp vải liệm bên ngoài động vào thấy nhơm nhớp, có mùi và dính vào lớp da bên dưới. Maspero ngay lập tức nhận ra ba vết thương trên đầu của vị vua này (thật ra có đến năm vết thương!). Xung quanh chúng có một chất trăng trắng có thể là rỉ từ não ra. Đầu tiên là một vết thương lớn phía trên mày phải; thứ hai là một cú đánh bằng chùy hoặc rìu chiến đấu vào má trái làm gãy hàm dưới; và thứ ba là một vết thương bị tóc của nhà vua che một phần, phía trên đỉnh đầu có một đường rạch – người ta phỏng đoán là do một chiếc rìu gây ra. Não bộ đã rỉ ra từ đường rạch ấy.

Ghi chép của Maspero cho thấy cặp tai của Seqenenre đã biến mất, cả hai hàm răng đều vẫn còn khỏe mạnh và kẹp chặt lưỡi ông. Maspero phỏng đoán rằng cái xác đã phân hủy ngay cả trước khi các thợ ướp xác bắt tay vào. Quy trình ướp xác cũng không đúng quy cách và được làm gấp rút. Họ đã không sử dụng chất natron (một dạng bột soda tự nhiên có tác dụng sát trùng được dùng để làm xà phòng và bảo tồn xác ướp); chỉ có một vài mảnh gỗ hương rắc lên thi thể. Phần não vẫn chưa được lấy ra. Các lớp vải liệm bị sâu và bọ cánh cứng đục khoét, cùng với những cái vỏ ấu trùng bọ cánh cứng trên tóc của vị vua. Maspero đoán chừng Seqenenre lúc ấy khoảng 40 tuổi và có lẽ đã cạo râu vào ngày ông qua đời.

Các nhà nghiên cứu sau này cũng phát hiện xác ướp không có thương tích nào trên cánh tay hoặc bất cứ bộ phận nào khác của cơ thể. Garry Shaw cho rằng đây là một manh mối quan trọng. Nạn diệt chủng sắc tộc Tutsi của người Hutu vào năm 1994 đã để lại nhiều bằng chứng rùng rợn về các loại thương tích trong chiến trận cho các nhà nhân chủng học pháp y. Các vết thương gây ra bởi những vũ khí thô sơ – điển hình là dùi cui làm từ các thanh sắt, gỗ và dao rựa. Nói cách khác, họ đã dùng loại vũ khí y hệt như trên chiến trường Ai Cập vào 3000 năm trước. Những thi thể trôi dạt từ đầu nguồn Kagera của sông Nile ra đến hồ Victoria cũng có thương tích y hệt như những người đã tử trận hàng nghìn năm trước đó tại cuối nguồn của sông Nile, nơi nó đổ ra biển. Như thể nguyên do dẫn đến những cái chết đã đẩy mọi thời kỳ “văn minh” trên hành tinh đến giới hạn xa xôi nhất.

Khi tham chiếu bằng chứng từ các cuộc tấn công bằng dao rựa và dùi cui thời hiện đại, ta có thể giả định rằng: trong bất kỳ hình thức cận chiến nào, gần như bất cứ ai bị đánh vào đầu cũng sẽ có thương tích ở cánh tay và trên cơ thể. Và nhiều đòn tấn công liên tiếp vào đầu lúc nào cũng sẽ đi kèm với vết thương trên cánh tay vì nạn nhân sẽ cố gắng bảo vệ mình – sau từng cú ra đòn riêng lẻ nhưng không gây mất mạng ngay lập tức, họ vẫn có đủ thời gian để chống trả. Quan sát này gợi ý cho Shaw rằng vị vua không bị giết trên chiến trường. Ông không bị thương ở chỗ nào khác ngoài các vết thương được ngắm kỹ lưỡng và chính xác vào đầu.

Shaw đã áp dụng nghiên cứu thống kê trên các bức phù điêu minh họa cảnh chiến đấu và đem lại kết quả có độ chính xác về mặt giải phẫu học. Các nghiên cứu này giả định rằng loại vết thương được miêu tả sẽ phản ánh khả năng bị thương trong lúc chiến đấu. Ông phát hiện trong số những bức miêu tả cảnh “đang chết”, các vết thương ở đầu và cổ chỉ chiếm 17,1% trong khi vết thương ở ngực lại chiếm đến 70%. Trong những bức vẽ cảnh “đóng quân” trong đền Luxor, chỉ có 12,5% bị thương ở vùng đầu. Điều này càng cho thấy vì là mục tiêu nhỏ hơn, nên khả năng phần đầu bị tấn công sẽ khó xảy ra hơn so với các bộ phận lớn và dễ nhìn thấy hơn của cơ thể.

Chẳng phải đã có áo giáp bảo vệ toàn bộ phần còn lại của cơ thể sao? Tuy nhiên, không có bằng chứng nào cho thấy binh lính các thời kỳ Cổ và Trung Vương quốc có mặc giáp. Chiếc giáp đầu tiên ta phát hiện là vào Vương triều thứ Mười tám, với các vảy đồng đen xếp sát vào nhau và được đóng vào lớp áo bằng vải lanh hoặc da thuộc dài đến đầu gối. Người ta cho rằng mũ bảo hộ và áo giáp được phát triển cùng lúc với cỗ xe ngựa – một phương tiện di chuyển dành cho các cung thủ chứ không phải là cỗ máy giúp cá nhân tăng tốc theo truyền thuyết Ben-Hur[*]. Dù sao thì vào thời Seqenenre, họ vẫn chưa sử dụng cỗ xe ngựa, thêm một bằng chứng cho việc vị Pharaoh đã không tử trận trong lúc chiến đấu.

Judah Ben-Hur, một nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết Ben-Hur: A Tale of the Christ, là vị hoàng tử người Do Thái của Jerusalem. Một trong những chi tiết đáng nhớ của quyển tiểu thuyết là cảnh đua ngựa đầy gay cấn ở đấu trường Antioch của Ben-Hur, được nhà văn Lew Wallace dành hẳn bốn trang mô tả chi tiết.

Vậy thì ông đã giao tranh với ai vào thời điểm đó? Người Hyksos, một dân tộc bí ẩn mà sử gia người Do Thái thế kỷ I Josephus tin rằng chính là nhóm người Israel cổ đại bị trục xuất trong chuyến xuất hành khỏi Ai Cập. Chuyển ngữ từ chữ Hyksos trong tiếng Ai Cập, ông gọi họ là “Các vị vua chăn cừu”. Các học giả hiện đại ngày nay tin rằng “Thủ lĩnh những vùng đất ngoại lai” mới là bản dịch đúng. Nghe kém thuyết phục hơn nhiều. Các vị vua chăn cừu bị xua đuổi đến Canaan, điều này lại càng củng cố giả thuyết họ là người Israel cổ đại. Josephus tiếp nhận quan điểm đó từ sử gia Ai Cập Manetho – người đã viết lịch sử Ai Cập vào thế kỷ III TCN. Manetho và Herodotus là hai sử gia cung cấp hầu hết những kiến thức ta có được về người Ai Cập cổ đại. Chính cái tên Manetho được cho rằng bắt nguồn từ cụm từ “người yêu hoặc món quà của thần Thoth”. Mặc dù các quan điểm trước đây tin rằng đã có đoàn người Hyksos man rợ tấn công Ai Cập, nhưng nhiều bằng chứng gần đây cho thấy họ chỉ thâm nhập một cách hòa hiếu vào khu vực Hạ Ai Cập của vùng đồng bằng châu thổ – cũng chính là khu vực mà Joseph và người Israel cổ đại đã định cư.

Từ các cổ vật dưới dạng chữ viết và phù điêu, ta biết được rằng vị vua không hề thiếu một người cận vệ. Điều này cũng khá mâu thuẫn với truyền thuyết dân gian về một vị vua một mình tiêu diệt cả một đoàn quân, nhưng lại đồng nhất với tất cả nguyên tắc được nói đến trong quân đội: một thủ lĩnh bị giết, nhất là một thủ lĩnh hoàng gia, sẽ ảnh hưởng rất lớn đến nhuệ khí toàn quân. Đó là lý do vị thủ lĩnh phải được bảo vệ bằng mọi giá. Khi có đoàn cận vệ vây quanh, vị vua được bảo vệ khó có khả năng bị tấn công và sát hại chỉ bằng những cú đánh vào đầu. Càng tìm hiểu thì càng thấy có vẻ Seqenenre đã không tử trận trên chiến trường.

Quay lại với kết quả pháp y. Maspero kết luận rằng quá trình ướp xác thiếu chuẩn xác và vội vàng là vì nó được thực hiện ngay trên chiến trường, hay ít nhất là cách xa thủ đô Thebes. Việc phân hủy chính là hệ quả của quy trình xử lý gấp rút này, chứ không phải vì họ đình trệ việc ướp xác, vì một thợ ướp xác vào thời kỳ này sẽ có khả năng ngăn chặn triệt để thi thể bị thối rữa trong toàn bộ quá trình ướp xác. Dù gì thì với khí hậu nóng bức như ở Ai Cập, sự thối rữa luôn xảy ra gần như ngay lập tức.

Vào cuối những năm 1960, hình chụp X-quang của thi thể cho thấy mặc dù bộ xương đã được tháo khớp (một bước trong quy trình ướp xác), nhưng không có dấu vết nứt gãy nào ở các khúc xương, ngoại trừ xương sọ. Có vẻ như đức vua đã bị hành hình, hoặc theo một số suy đoán, bị ám sát khi đang say giấc nồng. Không có vết thương nào trên người ông xuất hiện mảng da đã lành thành sẹo, tức là Seqenenre đáng thương đã không sống sót sau khi bị tấn công, dù với phương thức nào đi nữa.

Phải chăng ông đang ngủ hoặc đang thưởng thức một bữa ăn khi kẻ ám sát lẻn vào hạ sát ông?

Ngày trước đã có những luận giải khá thuyết phục với giả thuyết về vụ ám sát. Tuy nhiên, nếu một vị vua bị ám sát thì sẽ không được thực hiện nghi lễ ướp xác hoàn chỉnh. Nếu Seqenenre đã bị sát hại trong cung điện hoặc thậm chí là trong khu đóng quân của mình thì sẽ không có lý do gì phải ướp xác ông một cách nửa vời và vụng về như thế.

Thêm một luận điểm chống lại giả thuyết ám sát là tổ hợp vũ khí được dùng để tấn công ông. Người ta nhận ra vài vết thương trên đầu của ông là do vũ khí của cả Ai Cập và người Hyksos gây ra. Hai trong số những vết thương đó khớp với một chiếc rìu chiến đấu bằng đồng đen của người Palestine – một loại vũ khí chỉ có thể tìm thấy trong khu vực của người Hyksos thuộc đồng bằng châu thổ đông bắc. Các vết thương khác thì có vẻ khớp với rìu cầm tay hoặc rìu nhỏ của người Ai Cập. Sẽ rất bất thường nếu sử dụng nhiều vũ khí như thế trong cùng một vụ ám sát. Tuy vậy, người Hyksos lại có các chiến binh chư hầu Ai Cập phục vụ họ, nên vũ khí của cả hai dân tộc đều sẽ có mặt trên chiến trường. Điều này lại bổ trợ cho giả thuyết tử trận khi chiến đấu, mặc dù như đã xác định lúc nãy, tình huống đó cũng không thể xảy ra.

Nếu Seqenenre không bị ám sát, cũng không hy sinh khi chiến đấu, thì ông đã chết như thế nào? Còn một khả năng nữa là một kiểu hành hình nào đó. Khi một người bị hành hình bằng dao rựa hay dùi cui, tay họ sẽ bị trói, và sẽ có các vết thương tương tự (thậm chí trong trường hợp này, người ta cũng thường bắt gặp các vết thương ở xương bả vai và xương đòn vì người hành hình có thể đánh trượt mục tiêu, dù người bị hành hình đã bị khống chế).

Khi tôi trò chuyện với tiến sĩ Garry Shaw, ông giải thích rằng có thể khi bị hành hình, Seqenenre đang quỳ gối, ngay trên hoặc gần chiến trường. Ông cũng gợi ý rằng cả hai đầu của một loại vũ khí – cạnh sắc bén của lưỡi rìu và đầu cùn giống dùi cui để cân bằng đầu kia – đã được sử dụng để tiễn vị vua về trời. Sau khi bị giết, thi thể của ông đã trải qua quy trình ướp xác sơ sài trước khi được chuyển về Thebes và nơi an nghỉ cuối cùng.

Một điều thú vị là mọi thương tổn tìm thấy trên thi hài tất cả các vị vua Ai Cập cổ đại đều không hề giống với các vết thương tìm thấy trên một vị vua châu Âu, ở thời Thập tự chinh chẳng hạn. Các bằng chứng đương đại cho thấy thân thể của Alexander Đại đế mang đầy các vết thương đã lành. Một trong những vị vua chiến binh được tôn kính nhất là Ahmose, con trai của Seqenenre, và cũng là người đã đẩy lùi quân xâm lăng Hyksos ra khỏi Ai Cập. Nhưng Ahmose lại có một cơ thể không cường tráng, một thể chất thường thấy ở những người chưa bao giờ phải động tay chân làm chuyện nặng nhọc trong đời. Ahmose thật tình là quá yếu đuối, không thể là một anh hùng vung kiếm như được miêu tả trên các diềm mái, phù điêu và các bằng chứng bằng văn bản. Garry Shaw khi xem xét các văn bản liên quan đã nhận thấy một sự biến chuyển trong văn phong mỗi khi người ta đề cập đến tên một vị vua: từ sắc thái thiếu chất thơ và vô cảm, đột nhiên lại chuyển sang phép ngoa dụ. Điều này gợi nhớ đến danh sách những thành tựu và khám phá hào hùng vĩ đại mà các lãnh tụ Kim Nhật Thành, Mao Trạch Đông và Stalin được cho là đã gặt hái được khi tại vị, theo lời các chuyên viên truyền thông của họ.

Seqenenre, hay Pharaoh Đỏ, tưởng chừng đã đi ngược lại bằng chứng cho rằng các vị vua Ai Cập luôn tránh xa cảnh đổ máu. Nhưng giờ đây ta hiểu ra ông chỉ đơn thuần là gặp vận xui – bị bắt và hành hình bằng phương thức tàn bạo như cảnh tượng ta có thể hình dung xảy ra ngay giữa cuộc chiến.

12. Dòng sông cổ xưa bắt nguồn từ dãy núi Mặt Trăng

Giải pháp cho người đang gặp rắc rối tựa như con đường cho người lữ khách
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Thành tựu của những người như Pharaoh Đỏ đã giúp danh tiếng của Ai Cập lan xa khắp Địa Trung Hải, không chỉ riêng về phương diện chiến tranh. Hàng hóa giao thương hoặc quà tặng từ Ai Cập cổ đại đã được tìm thấy ở Tunisia và Thổ Nhĩ Kỳ. Vào thiên niên kỷ I TCN, Đế quốc Hy Lạp trỗi dậy, các thủ lĩnh và học giả của họ đã xem Ai Cập như một nơi để tìm kiếm tri thức. Và những gì họ phát hiện là dòng Nile.

Sông Nile thật sự là một dòng sông cổ xưa. Ý tôi là theo một cách hiểu nào đó, sông Nile tồn tại là nhờ các tài liệu tham khảo cổ xưa viết về nó. Tất nhiên sông Nile đóng vai trò quan trọng đối với người Ai Cập cổ đại và người Do Thái, nhưng chính người Hy Lạp mới là người khoác cho nó chiếc áo hào nhoáng, nâng tầm nó vượt khỏi Trung Đông và tiến vào lãnh thổ châu Âu.

Cái tên “Nile” hiện tại xuất phát từ chữ Neilios trong tiếng Hy Lạp – cũng mang một nghĩa rất tương thích là “dòng sông”. Neilios gần như chắc chắn có nguồn gốc từ chữ nahar hoặc nahal trong tiếng Semit cổ. Hai từ này vẫn tồn tại trong từ nahar của tiếng Ả Rập, nghĩa là “dòng sông”, và từ nachal trong tiếng Do Thái để chỉ một dòng suối nhỏ hơn.

Homer, tác gia vào thế kỷ VIII TCN, đã mô tả rằng thế giới được bao quanh bởi một đại dương. Sông Nile giống như lỗ thoát nước của nó, nước từ trên thoát xuống xuyên qua Libya đến các đại dương xa xôi hơn. Đầu nguồn sông Nile là nơi sinh sống của tộc người lùn; thật chứ không đùa, bởi những người lùn sinh hoạt trong khu rừng Ituri tối tăm tiếp giáp với Dãy núi Mặt trăng, dãy Rwenzori, cũng chính là đầu nguồn của phần lớn lưu lượng nước Nile Trắng. Trong hàng thế kỷ, các độc giả hoài nghi vẫn không tin vào sự tồn tại của những rặng núi mặt trăng và của tộc người nhỏ bé này, mà cho rằng cả hai cũng “có thật” tựa như nhân vật người khổng lồ một mắt Cyclops trong truyện của Homer.

Tôi nghe thấy cái tên “Dãy núi Mặt trăng” lần đầu tiên vào năm 18 tuổi. Tôi biết cái tên có pha chút hơi hướng cổ xưa, rằng Caesar đã viết về những ngọn núi này và rằng chúng ở đâu đó trong lòng châu Phi. Ngoài những chuyện đó ra, tôi chỉ thấy cái tên nghe cũng hợp tai. Nhiều năm sau, khi nghiên cứu một quyển sách về một loài hươu quý hiếm do Cha Armand David phát hiện, tôi biết được rằng một trong những sinh viên của ông là công tước xứ Abruzzi, cũng là người đầu tiên thám hiểm Dãy núi Mặt trăng một cách bài bản vào năm 1906. Hành trình này lấy cảm hứng từ một lời đề nghị của Stanley (trong câu chuyện nổi tiếng về Livingstone và Stanley), và Stanley là người châu Âu đầu tiên chiêm ngưỡng dãy núi. Ngài công tước đã leo lên tất cả các đỉnh núi chính.

Sau đó, ngài công tước tiếp tục một sự nghiệp đầy thú vị, cố gắng leo lên đỉnh K2[*] và nhập chiếc xe tăng bọc thép đầu tiên vào Ethiopia, chiếc xe đã giúp dập tắt cuộc đảo chính năm 1928 tại đây. Ban đầu, ông không gặp may mắn trong tình yêu. Ông đã bị thúc giục phải từ bỏ người đầu tiên mà ông muốn lấy làm vợ (một người dân thường), nhưng sau đó cũng bù đắp được khi kết hôn với một nữ nông dân người Somalia. Ông đã qua lại với bà khi đang thành lập một cộng đồng nông nghiệp thử nghiệm ở đất nước đó. Trong thời gian ở Ethiopia, ông đã đến tham quan hồ Tana ở đầu nguồn Nile Xanh, và chính thức gia nhập nhóm người ưu tú đã đặt chân đến cả hai đầu nguồn của sông Nile.

Còn được gọi là đỉnh Godwin-Austen, Lambha Pahar, Chogori, Kechu hay Dapsang, cao 8.611 mét so với mặt nước biển, là đỉnh núi cao thứ nhì trên thế giới sau đỉnh Everest, nằm tại giáp ranh biên giới giữa huyện Taxkorgan, địa khu Kashgar, Tân Cương, Trung Quốc và Pakistan, thuộc dãy núi Karakoram.

Ngài công tước thật ra thuộc nhóm các nhà thám hiểm “sinh sau đẻ muộn” trên hành trình tìm kiếm Dãy núi Mặt trăng và đầu nguồn của sông Nile. Herodotus, sử gia Hy Lạp và cũng là nhà văn du lịch đầu tiên trên thế giới, chính là người tiên phong trên con đường tìm kiếm này. Herodotus vẫn là người định hình phần lớn những gì chúng ta biết về Ai Cập cổ đại và sông Nile. Những giải thích của ông về kim tự tháp và thuật ướp xác vẫn là nền tảng kiến thức được thừa nhận về các chủ đề này. Khi ông đến Ai Cập vào năm 457 TCN, quốc gia này đang trên đà lụi tàn, nhưng nó vẫn là Ai Cập cổ đại, một nơi mà các tục lệ và ngôn ngữ vẫn bất biến qua hàng nghìn năm. Ông là một người thành thạo trong việc đặt câu hỏi và tài tình trong việc chắt lọc những thông tin có nhân tố mà tờ báo Sun sau này gọi là “Này, bà Gladys ơi” – nghĩa là bất kỳ thông tin nào thú vị đến nỗi có thể khiến một bà nội trợ phải hét gọi bà hàng xóm Gladys qua hàng rào để chia sẻ. Một đơn cử ngẫu nhiên: “Người Ai Cập là những người khỏe mạnh nhất và chỉ đứng sau người Libya... vì họ thanh lọc cơ thể bằng việc tự nôn mửa và thụt hậu môn định kỳ ba ngày mỗi tháng.” Hoặc “Mỗi thầy thuốc chỉ chữa duy nhất một loại bệnh mà thôi, người chuyên về mắt, người chuyên về đầu, người chuyên về răng và chuyên về nhiều căn bệnh bí ẩn khác nữa.” Hay là “Khi một hộ gia đình mất đi một người đàn ông, người phụ nữ sẽ trát bùn lên toàn bộ đầu mình.” Dù có thật hay không, những thông tin này chắc chắn là rất ấn tượng.

Herodotus đã di chuyển lên thượng nguồn sông Nile đến tận đảo Voi gần Aswan ở miền Nam Ai Cập. Đó là một hành trình đáng nể, hơn 965 kilômét. Vài trăm năm sau, học giả Eratosthenes đã bỏ tiền thuê những chuyên gia đi bộ đều bước để đo được khoảng cách chính xác. Từ đó, ông sẽ tính được chính xác chu vi của Trái đất. Đảo Voi nổi tiếng với ngà voi và nô lệ, nếu trên đời có một hòn đảo máu thì đích thị là đảo Voi. Cũng thật trớ trêu khi hàng nghìn năm sau, một hòn đảo nhỏ nằm cạnh đảo Voi trở thành món quà thể hiện lòng biết ơn mà chính phủ Ai Cập dành tặng Lord Kitchener, người phát động “cuộc chiến trên sông” tàn khốc năm 1898, tàn sát 11.000 người Sudan dưới làn đạn súng máy và đạn pháo, trong khi chỉ có 47 lính Anh bỏ mạng. Sự kiện đẫm máu này diễn ra tại nơi hợp lưu của Nile Trắng và Nile Xanh. (Lại một lý do khác để đặt tên cho con sông sau khi hợp dòng là Nile Đỏ.) Ngày nay, có một khu vườn tươi tốt trên hòn đảo của Kitchener, và một khách sạn cực kỳ xấu xí chiếm toàn bộ một bên của đảo Voi. Nhìn thoáng qua trông nó như một lỗ thông khí khổng lồ.

Herodotus kể lại đầy khinh bỉ khi một thầy tu đã đưa ra giả thuyết với ông rằng sông Nile khởi nguồn giữa Aswan và đảo Voi, giữa hai ngọn núi có tên gọi Crophi và Mophi, tại một lòng suối sâu vô chừng. Herodotus khinh miệt ý tưởng này, bởi ông ngờ rằng đầu nguồn thực sự cách rất xa trong lòng châu Phi. Chúng ta cũng sẽ coi khinh ý tưởng của vị thầy tu ấy, trừ phi xem đó là câu chuyện bóp méo hiện thực, nhằm khoác lên sự thật chút yếu tố thần thoại. Nhưng nếu vị thầy tu ngày xưa đó miêu tả đúng chi tiết về đầu nguồn đích thực của sông Nile thì sao, chỉ là sai vị trí tổng quan? Như thể bạn đưa cho ai đó một tấm bản đồ chính xác của London nhưng lại nói đó là bản đồ của New York. Bằng cách áp các chi tiết từ Aswan sang vùng Trung Phi, mọi thứ lại trở nên vô cùng hợp lý: giờ đây chúng ta biết rằng đúng là có một hồ nước sâu nằm giữa hai đỉnh núi tuyết xa nhất về phía bắc của dãy Rwenzori, đó là đỉnh Emin và Gessi. Hồ nước sâu này là đầu nguồn của sông Ruamuli – nguồn chính cho hồ Albert, suy ra là cho cả Nile Trắng. Có lẽ đây là cách mà rất nhiều tri thức về Ai Cập vẫn giữ được độ chính xác của nó trong khi vẫn nhuốm màu “bí ẩn”.

Aristotle ám chỉ đầu nguồn sông Nile là một ngọn núi bạc – người ta một lần nữa ngờ rằng ông ngụ ý nói về dãy Rwenzori phủ đầy tuyết. Tất nhiên là ông gọi chúng bằng cái tên cổ xưa – Dãy núi Mặt trăng.

Thật thú vị khi khám phá ra rằng trong một mối liên hệ phức tạp nào đó, những ngọn núi này cùng cái hồ mà chúng cung cấp nước – hồ Albert – là đầu nguồn thực sự của sông Nile. Lập luận đưa ra là lượng nước chảy vào đỉnh hồ Albert tương đương với lượng nước chảy khỏi hồ Victoria. Do đó lượng nước hồ Victoria không hề tăng lên. Mà từ quan điểm thủy văn, đầu nguồn thực sự là nơi một dòng sông bắt đầu tăng lưu lượng. Hồ Albert vẫn luôn (như cách đây 12.500 năm, trước khi hồ Victoria vỡ bờ) là khởi nguồn của nguồn sống nơi sông Nile; đó là nơi dòng Nile tạm nghỉ, bảo toàn kích thước, để rồi bắt đầu không ngừng tăng lưu lượng trên đường tiến ra biển.

Đối với những ai, chẳng hạn như tôi, thích nghĩ rằng người cổ đại đã xác định được rõ ràng vị trí đầu nguồn, có thêm một bằng chứng chưa thuyết phục mấy chỉ ra rằng Dãy núi Mặt trăng chính là đầu nguồn thực sự – mà không cần dùng tới các định nghĩa thủy học khó hiểu. Có gợi ý rằng dãy Rwenzori cũng kết nối với dãy đồi hình thành do đứt gãy, bao gồm khu vực vùng cao nơi “đầu nguồn thực sự” hiện tại khởi phát, đó là sông Kagera.

Khoảng 300 năm sau, khi nhà địa lý học Strabo xuất hiện vào năm 63 TCN, ông đã hướng sự chú ý sang Ethiopia và đầu nguồn Nile Xanh. Lần đầu tiên trong tài liệu nghiên cứu, trận lụt sông Nile được phơi bày: “Người cổ đại lúc này chủ yếu dựa vào phỏng đoán, nhưng những người đời sau đã tận mắt chứng kiến và lĩnh hội được rằng sông Nile được lấp đầy bởi những cơn mưa mùa hè khi Thượng Ethiopia bị ngập lụt, đặc biệt là ở vùng núi xa xôi nhất của đất nước, và rằng khi những cơn mưa chấm dứt, tình trạng ngập lụt cũng dần dần chấm dứt.”

Điều này hoàn toàn chính xác. Strabo cũng nói về một đầu nguồn khác nơi hoa lily sông Nile (arum) và thân của những cây bàng quang quả (staphylini) cao khoảng 5,5 mét – cứ như thảm thực vật ngoại cỡ và cực kỳ phong phú nơi dãy Rwenzori sừng sững. Đó lại là một bằng chứng mơ hồ nữa cho thấy những thứ đáng để biết vốn đã... vô tình được người ta biết!

Khi theo đuổi ảo tưởng được chấp nhận nói trên, ta không nên bỏ qua các tôn giáo xuất hiện sau này. Một hadith, hay lời dạy, của nhà tiên tri Muhammad là: “Sông Nile chảy ra khỏi Vườn Thiên đàng, và nếu ngươi để ý khi nó chảy ra, ngươi sẽ thấy những chiếc lá của Thiên đàng.” Điều này có thể dễ dàng khiến ta liên tưởng đến thảm thực vật chi chít của đầm lầy Sudd mênh mông, nhưng hơn cả, nó khơi gợi trong tâm trí ta hệ thực vật háo nước, khổng lồ, đầy sức sống của dãy Rwenzori – một nơi đầy những loại thực vật kỳ lạ không đâu sánh bằng, chìm trong sự hùng vĩ nguyên thủy của dãy núi.

Từ độ cao gần 2.300 mét, những cây tre tiếp tục vươn cao lên hơn 15 mét, chỉ mọc thấp dần khi độ cao so với mặt nước biển từ từ vượt mốc 3.000 mét. Từ đây, bạn bước vào vùng núi cao và có thể bắt gặp loài hoa thạch thảo – nhưng Erica arborea và Philippia johnstonii không phải là những loài hoa thạch thảo bình thường – chúng cao đến 12 hoặc 15 mét và đường kính thân cây lên đến vài mét. Ở dãy Rwenzori, mùa sinh trưởng diễn ra quanh năm, bởi không những có độ ẩm thường xuyên mà còn có lượng ánh sáng cực tím hiếm có. Để gọi là Vườn Địa đàng thì còn nơi nào tuyệt hơn?

Ở độ cao khoảng 2.000 mét, ta sẽ bắt gặp những cây hoa cúc lobelia khổng lồ – không khó để thấy những cây cao tới 9 mét, cây cao trên 6 mét cũng rất nhiều. Những cánh hoa thường dài đến 3 mét tạo thành những khóm hoa dày đặc. Loài thực vật này đã được lấy hạt giống và có thể gieo trồng nếu được chăm sóc cẩn thận trong khí hậu ẩm ướt mát mẻ của nước Anh. Nếu được trồng trong nhà kính để tránh sương giá, chỉ trong hai năm tăng trưởng, chúng có thể cao tới 1,2 mét hoặc 1,5 mét. Ra khỏi Vườn Địa đàng, mọi thứ đều thu nhỏ lại và chỉ còn là một bản sao nhạt nhòa.

Còn có một loài thực vật khổng lồ khác, Lobelia wollastonii, có hẳn một ngồng hoa thường dài 3 mét, những chiếc lá bắc[*] có lông mịn màu xanh lam nhạt bao phủ một bông hoa màu xanh lơ mong manh. Thật đáng kinh ngạc khi ở độ cao như vậy mà loài thực vật này vẫn có thể tăng trưởng mạnh mẽ. Tuy nhiên, khi được vận chuyển đến châu Âu, loài thực vật này gần như không thể phát triển mạnh và tàn lại không lâu sau đó.

Lá bắc (bract) là một chiếc lá biến dạng, mọc ở dưới hoa hay cụm hoa – BT.

Những điều lạ lùng vẫn chưa chấm dứt nơi Dãy núi Mặt trăng: Stanley, trong sách In Darkest Africa (Ông cũng tình cờ tiết lộ trong quyển sách rằng mình là người thú vị hơn nhiều so với hình ảnh biếm họa một người luôn sốt sắng, hăng hái mà người ta vẫn thường gán cho ông), giải thích rằng ông đã tìm thấy một bản thảo cổ xưa khi du hành qua Ai Cập. Ồ, những hình ảnh lóe lên là gì: nhà thám hiểm thời Victoria lộng lẫy trong bộ “đồng phục thám hiểm” đặc biệt của mình (Stanley đã phát minh và phổ biến một thứ như vậy) len lỏi qua khu chợ Hồi giáo như mê cung. Một tiếng huýt gió và tiếng thì thầm khiến ông để mắt đến người bán đồ cổ dạo già nua, nhăn nhúm. Sạp hàng của ông lão chất đầy kho báu bám bụi, nhưng trong số đó Stanley chỉ mua một quyển sách cổ, với giá một đồng đô la Marie-Thérèse ông giấu trong thắt lưng thám hiểm “mạ vàng” đặc biệt của mình.

Trở lại khách sạn Shepheard’s, sau khi đảm bảo không bị ai nhìn thấy, ông nghiên cứu kỹ bản thảo đã được chuyển ngữ trước đó bởi một ông giáo đeo kính mà ông may mắn gặp được. Có vẻ như nó là bản sao của một bản văn thậm chí còn lâu đời hơn. Bản văn đó cũng viết bằng tiếng Ả Rập, và được biết đến dưới cái tên The Explorer’s Desire (Khát khao của nhà thám hiểm), có niên đại từ thời của Saladin thuộc thế kỷ XI. Stanley vui mừng khôn xiết nên đã trích dẫn chi tiết từ quyển sách đã thất truyền từ lâu này:

Abu El Fadel, con trai của Kadama, đã viết rằng: “Về phần sông Dizzir Nile, nó bắt nguồn từ dãy núi Gumr [gần như chắc chắn là bắt nguồn từ chữ kamar có nghĩa là “mặt trăng”] phía bên kia đường xích đạo, bắt nguồn từ nơi rẽ ra mười dòng sông, cứ năm dòng sông lại chảy vào một hồ nước riêng biệt, rồi mỗi hồ nước đó lại có hai dòng sông chảy ra; sau đó cả bốn dòng sông sẽ cùng đổ vào một hồ nước lớn và sông Nile chảy ra từ chính hồ nước lớn này.”

Khi Stanley xác nhận hồ Victoria là đầu nguồn của Nile Trắng, người ta có thể thấy rằng văn bản này củng cố thêm phát hiện của ông. Đoạn tiếp theo trong quyển sách cổ: “Tương truyền rằng một vị vua nào đó đã phái một đoàn thám hiểm đi khám phá những đầu nguồn của sông Nile. Họ đã đến được dãy núi đồng, và khi mặt trời mọc, tia nắng phản chiếu quá mạnh khiến cả đoàn bị thiêu rụi.”

Thật thú vị khi biết rằng vào những năm 1930, rất lâu sau khi Stanley qua đời, những mỏ đồng dồi dào tại vùng Kilembe đã được phát hiện dưới chân dãy Rwenzori phủ tuyết. Dãy núi Mặt trăng dồi dào về mọi thứ: nước, bí ẩn và giờ là tiền.

13. Những câu chuyện quyền lực: người Ethiopia mang tên Aesop

Hai cạnh sắc sẽ không cắt nhau
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Nếu có một đặc điểm rõ ràng tách biệt cổ xưa và truyền thống với hiện đại, thì đó chính là niềm tin vào sức mạnh của những câu chuyện. Mặc dù các doanh nhân và nhà khoa học đang tái khám phá những câu chuyện truyền thống như một hình thức tư duy tiến bộ và tinh vi, nhưng việc này vẫn chưa phải là xu hướng tư duy “chính thống”. Đối với người có lối suy nghĩ truyền thống, những câu chuyện là nguồn sống của giao tiếp. Còn với những người hiện đại, chúng chỉ là những câu chuyện mà thôi.

Văn bản của Herodotus, cũng như Kinh Thánh, những tác phẩm của Homer và Don Quixote, chỉ là những câu chuyện nối tiếp nhau; thực ra hình thức của mọi quyển sách cho đến kỷ nguyên hiện đại đều như nhau. Cũng khá dễ nhận ra rằng khi thể loại tiểu thuyết dưới hình thức nghệ thuật ra đời, thì cũng chính là lúc những câu chuyện bắt đầu mất đi vị thế chủ đạo và được thay thế bởi kiểu lập luận chặt chẽ, hợp lý, quan điểm khoa học mơ hồ, chính trị và tiến bộ. Tiểu thuyết – như một phương thức giải trí – trở thành nơi thích hợp để những câu chuyện dừng chân. Thế nhưng những câu chuyện lại không chấp nhận dừng chân.

Khi kể câu chuyện về Nile Đỏ, tôi không chỉ là vô tình “vấp” phải một loạt câu chuyện; mà như thể chính sông Nile có liên quan mật thiết đến sự hình thành các câu chuyện xuyên suốt lịch sử. Điều này dường như cũng thu hút những nhà sáng tác truyện tài ba. Một trong số đó là Aesop.

Hầu hết các hành trình của tôi là ở phần hạ lưu của Nile Trắng, nhưng tôi tự nhủ không được bỏ sót Ethiopia – lãnh thổ có đầu nguồn của Nile Xanh và cũng được cho là vùng đất của suối nguồn tuổi trẻ. Ethiopia cũng có thể là nơi sinh của Aesop. Mặc dù trong một số truyền thuyết ông là nô lệ Hy Lạp, nhưng các loài động vật châu Phi trong truyện của ông cũng như nguồn gốc phù hợp với cái tên của ông – Aesop hoặc Aethiope – đã khiến nhiều người kết luận rằng truyện của ông có nguồn gốc Ethiopia, và “chất” Hy Lạp trong chúng (và ngôn ngữ thể hiện chúng) chỉ đơn thuần là do quốc tịch của người kể lại hoặc thậm chí là của người biên ký.

Sông Nile liên kết mọi thứ với nhau: các mối liên hệ xuất hiện ngoài dự đoán của tôi. Nhiều nhà bình luận cho rằng nguồn gốc truyện ngụ ngôn Aesop là tập truyện kể về một người châu Phi hư cấu tên là Luqman, một nô lệ gốc Ethiopia. Đi sâu hơn vào các truyền thuyết truyền miệng, chúng ta phát hiện ra rằng Luqman, hay còn được biết đến với danh xưng hakim hoặc người khôn ngoan, sinh ra tại Nubia, trong một ngôi làng bên sông Nile.

Luqman bị những tên cướp Hy Lạp bắt vào khoảng năm 200 TCN và được đưa trở lại Hy Lạp để làm thợ mộc và thợ đóng thuyền – những ngành nghề ông học thạo khi ở châu Phi. Hầu hết nô lệ châu Phi có nguồn gốc từ sông Nile đều được biết đến là người Ethiopia, và khi ông bắt đầu kể những truyện ngụ ngôn và ngạn ngữ uyên thâm của mình, bộ sưu tập truyện được biết đến dưới cái tên Ngụ ngôn Aesop hay Ngụ ngôn Ethiopia. Theo một truyền thuyết, ông có lại được tự do và danh tiếng của mình khi người chủ nô yêu cầu ông mổ thịt một con cừu và dâng lên cho ông ta những miếng thịt “ngon nhất” cũng như dở nhất. Có lẽ người chủ định dạy đời Luqman bằng cách cho ông thấy những phần thức ăn thượng hạng tương phản với phần thức ăn không thể ăn được. Dù động cơ của người chủ là gì, Luqman vẫn thực hiện nhiệm vụ và dâng lên chiếc đĩa chỉ chứa quả tim và phần lưỡi. Người chủ nô khá bất ngờ nhưng vẫn chưa phán lời nào. Ông không muốn một tên nô lệ thấp kém lại vượt trội hơn mình. Tuy nhiên, ngày hôm sau, người chủ đầy hứng thú của Luqman lại yêu cầu ông làm thịt một con cừu khác – và Luqman lại một lần nữa dâng lên quả tim và phần lưỡi. Người chủ Hy Lạp hỏi: “Tại sao hai thứ này có thể vừa ngon nhất lại vừa tệ nhất?” Luqman trả lời rằng: “Ở một người chân thành, trái tim và lưỡi là phần đáng giá nhất của anh ta, nhưng ở một kẻ giả dối, trái tim và lưỡi lại là phần xấu xa nhất của anh ta.”

Câu trả lời khá hợp với suy nghĩ của người chủ. Người chủ Hy Lạp rất vui mừng, còn Luqman không lâu sau có được danh tiếng nhờ truyền lại những câu chuyện mà mọi người muốn kể lại. Cuối cùng ông được trao trả tự do – để có thể rong ruổi và kể các câu chuyện ở bất cứ nơi nào ông chọn. Khi được hỏi làm thế nào có được vốn tri thức như thế, Luqman trả lời rằng: “Bằng cách quan sát những người thiếu hiểu biết.” Trong một dịp khác, ông nói: “Bằng cách nói sự thật và tránh những điều không liên quan đến tôi.”

Khi thấy chán ngán với ý kiến cho rằng những truyện đơn giản như vậy chỉ dành cho trẻ em, nhiều người dĩ nhiên sẽ bị hấp dẫn bởi truyền thống Ả Rập, trong đó cho rằng ý nghĩa đằng sau truyện ngụ ngôn Aesop thường trái ngược với “đạo đức” đã định hình của họ. Đạo đức là mồi nhử cần thiết để “thu hút” dân chúng và trẻ em, nhưng thực sự là mỗi truyện ngụ ngôn đều chứa đựng ý nghĩa hữu ích và kích thích sự phát triển tư duy mà lại không nhận ra. Chẳng hạn truyện Con cáo và chùm nho: con cáo cứ cố nhảy lên để có thể với tới chùm nho, cuối cùng nó thất vọng quay đi và nói: “Nho còn xanh lắm, chẳng thèm!” Đạo đức chuẩn mực ở đây là hình ảnh “nho xanh” – chúng ta chế giễu những gì mình không có được. Nhưng ý nghĩa sâu xa bên trong lại là hình ảnh con cáo, một sinh vật có thể chỉ vì tò mò mà giết chóc, đại diện cho phần tò mò thuần túy của chúng ta, phần muốn biết mọi thứ chỉ vì muốn biết mà thôi. Thay vì tránh những gì không liên quan đến mình, như lời khuyên của Luqman, chúng ta lao đầu vào những thứ thực sự có thể gây hại cho bản thân. Và với lối suy nghĩ này thì bất kỳ nỗ lực nào nhằm giải đáp những thắc mắc đích thực đều sẽ “đứt gánh giữa đường”, bởi lâu nay chúng ta đã tập thói từ bỏ dễ dàng, như con cáo vậy.

Không như một truyện “răn dạy đạo đức”, khi đọc truyện ngụ ngôn Aesop ta sẽ thấy được nhiều ý nghĩa. Chúng ta nhận ra rằng nó đã răn đe về những mối quan tâm tùy tiện, thiếu ràng buộc. Nếu muốn khai sáng thực sự – nho và rượu xuất hiện rất nhiều lần như là biểu tượng của sự khai sáng trong truyện dân gian – thì chúng ta phải buông bỏ một điều gì đó. Điều này cũng có nghĩa là đừng mượn “cớ” để biện minh khi mọi thứ không diễn ra theo cách mà ta muốn, như lúc con cáo biện minh rằng “nho xanh” vậy. Nếu trong các cuộc tranh luận sau khi chuyện đã rồi, ta cứ tự an ủi mình như vậy, thì chúng ta đã cách ly bản thân khỏi hiện thực – mà trong truyện chỉ là con cáo thất bại vì nhảy không tới. Hành động phản ứng sáng suốt thực sự không phải nằm ở biện pháp lập luận để xoa dịu mà phải là cách ứng phó thực tế: đi lấy một cái thang để với được đến chùm nho. Tìm kiếm trợ giúp – từ một người thầy chẳng hạn.

Không như Luqman, con cáo lại quan tâm đến những thứ không mang lại lợi ích cho nó. Nếu chưa học được cách chú ý đến những gì liên quan đến mình và bỏ ngoài tai những gì không liên quan, lợi ích vẫn sẽ nằm ngoài tầm với của con cáo.

Đương nhiên, khi viết về những vấn đề như vậy tôi cũng phải xem xét hành vi của chính mình. Chẳng phải tôi, ở một khía cạnh trần tục hơn, cũng đang thể hiện sự tò mò tùy tiện nhất đời khi lần theo những đầu mối tuy vô tận nhưng hứa hẹn sẽ khai sáng cho tôi về sông Nile? Có lẽ là thế thật. Tuy nhiên, tôi không thể rũ bỏ được niềm tin, và chỉ một niềm tin mà thôi, rằng sông Nile là dòng sông của những câu chuyện và cũng là dòng sông của lịch sử.

14. Di chúc và di ngôn cuối cùng của Eratosthenes, năm 194 TCN

Một kẻ căm thù mọi thứ thì đến mật ong họ cũng ghét bỏ
- Ngạn ngữ Nubia -

Có một câu chuyện. Eratosthenes[*], thì thào những tiếng không dễ gì nghe được qua hơi thở khó nhọc của mình, mấp máy từng lời cho một người biên ký kiên nhẫn mà thậm chí ông còn chưa thấy mặt.

Eratosthenes (276 TCN-194 TCN): nhà toán học, địa lý và thiên văn người Hy Lạp, thủ thư của thư viện Alexandria ở Ai Cập trong thời kỳ Vương triều Ptolemy – BT.

“Tôi bị mù và cũng già rồi, tôi đã làm bạn với cảnh ngộ này quá lâu để biết rằng chúng cũng có những giới hạn, như bất kỳ tình trạng nào khác. Con người bị giới hạn trong cuộc sống của chính mình, chúng ta luôn hão huyền về sự giải thoát đến tận khi lìa trần. Giờ đây tôi quyết định rằng cái kết đã gần kề rồi: tôi sẽ không ăn nữa, tôi chẳng hứng thú phải tự tay kết liễu đời mình, nhưng ngừng ăn và ngừng sống như thế, là cách tôi rời khỏi cuộc sống này với chút nhân phẩm nhỏ nhoi còn nguyên vẹn. Thư viện Alexandria là nơi tôi sẽ tiếp tục sống – trong các tác phẩm của mình – những người trẻ sẽ gặp tôi nơi đó với tư cách là người thầy của họ khi tôi đã ra đi.

“Tôi đã làm được những gì? Tôi đã phơi bày sự thật về sông Nile, tước bỏ mọi điều mê tín xấu xí được thêu dệt về nó. Tôi đã chỉ ra sự thật về thế giới, kích thước và quy mô của nó. Khoảng cách của mặt trời và mặt trăng – tôi đã chỉ ra hết cả rồi, lần đầu tiên trong lịch sử và một cách chính xác. Liệu tri thức này sẽ lại thất lạc lần nữa? Sẽ không đâu, miễn là Thư viện Alexandria vẫn còn đó.

“Người nông dân Ai Cập vẫn thờ thần Amun – mặt trời – mà không biết rằng mặt trời xa xôi diệu vợi. Người nông dân không biết, cả tôi cũng không, tại sao mặt trăng, gần chúng ta và nhỏ hơn mặt trời nhiều, khi nhìn từ Trái đất lại thấy cùng kích thước với mặt trời. Do đó, mặt trăng có thể che khuất mặt trời và mặt trời cũng có thể làm điều ngược lại – không bên nào vượt trội hơn về kích thước. Như thể các vị thần đã định đoạt cả rồi. Nhưng những khoảng cách mà tôi tính toán được lại chẳng có phép thuật gì cả.

“Để tìm ra hướng chảy thực sự của sông Nile, điều mà tôi đã chỉ ra chính xác hơn gấp nghìn lần so với lão già dối trá Herodotus, tôi cần rút ra từ hành trình đến Syene nổi tiếng của mình, nơi tôi tận mắt chứng kiến mặt trời trên đỉnh đầu mà không hề tỏa bóng xuống bên trái hay phải. Tôi có bốn người bộ hành lành nghề đi cùng – những người sẽ thực hiện 100 hoặc 1.000 bước đều nhau. Họ chỉ đi theo một đường thẳng, trừ khi gặp những khúc quanh của dòng sông thì phải dừng lại. Tôi tính toán góc và định hướng độ lệch, từ đó có được khoảng cách từ Alexandria đến Syene ở Thượng Ai Cập. Có được thông tin này nghĩa là tôi có thể tính được chu vi của Trái đất.

“Ở Syene, tôi được thả xuống một cái giếng sâu bốc mùi, đung đưa trên sợi dây thừng cho đến khi có thể đích thân kiểm chứng rằng đã không có bóng đổ – mặt trời thật sự ở trên đỉnh đầu.

“Ở Alexandria trước đó tôi đã đo góc mặt trời vào giữa trưa và có được thông số là 7 độ 12 phút. Sự khác biệt cùng với khoảng cách dọc theo sông Nile mà tôi đã đi, cho tôi biết rằng thế giới hình tròn với chu vi là 252.000 stadia[*].

Tương ứng với khoảng 40.030-40.320 kilômét, stadia là số nhiều của stadion, một đơn vị đo độ dài của Hy Lạp thời cổ.

“Ở Syene, tôi đã hỏi tất cả những ai có một số kiến thức về dòng sông và những bí ẩn của nó – tại sao nó gây lũ vào mùa hè chứ không phải mùa đông như mọi dòng sông khác. Câu trả lời rất rõ ràng – nước xuất phát từ những ngọn núi, nơi giữ lại những cơn mưa mùa hè; ở Ethiopia có những ngọn núi đón nhận những cơn mưa tích nước từ vùng biển giữa châu Phi và Ấn Độ. Người ta nói rằng bản thân Alexander không hề biết điều này và vẫn luôn khao khát muốn biết – thật đáng buồn khi tôi không được phụng sự ông để làm vơi đi sự thiếu hiểu biết đó.

“Vậy là thời gian của tôi cũng đến rồi. Thật kỳ lạ, khi một người nghiên cứu về thế giới, họ cũng phần nào hiểu thêm về chính mình. Tri thức đó nói cho tôi biết đã đến lúc tôi phải đi rồi. Tôi sẽ không ăn, thay vào đó tôi sẽ dựa vào ánh dương để nuôi dưỡng mình. Tôi có cảm giác nó sẽ kéo dài hơn dự định. Có lẽ tôi sẽ sống mãi mãi.

“Người ta bảo tôi đã nhìn mặt trời quá lâu và quá thường xuyên. Đó là lý do tại sao, vào năm thứ 82 của cuộc đời, tôi là một gã mù phải dựa dẫm vào bờ vai của một thằng bé, đặt tay lên đó và để nó dẫn tôi đi khắp nơi. Nhưng thà được liếc nhìn mặt trời một lần còn hơn phải lẩn trốn tia nắng khai sáng của nó suốt một đời người.”

15. Tiếp bước Cleo

Chẳng ai trèo cây để chào đón cơn mưa
- Ngạn ngữ Sudan -

Eratosthenes đã đo đạc dòng Nile rồi cả thế giới. Vào thời điểm năm 194 TCN, trung tâm trí tuệ của cả thế giới có lẽ sẽ là bất cứ nơi nào Eratosthenes xem là nhà ông, dù nơi ấy có sâu dưới một cái giếng hôi tanh đi nữa. Một trăm năm sau đó, không ai ngăn được xu thế mọi thứ dần thoát ly khỏi Alexandria và hướng về Rome: nền văn hóa Hy Lạp – Ai Cập phát triển rực rỡ mà ông từng thấy ở Alexandria đã không còn như trước. Người ta cho rằng nạn cướp bóc thường xuyên đã khiến cho kho lưu trữ của thư viện bị thuyên giảm. Họ mất nhiều tài liệu đến nỗi khi thư viện bị cháy (ai phóng hỏa thì vẫn chưa xác định được – người Ả Rập đổ cho người Kitô giáo, và ngược lại) thì gần như chẳng còn lại quyển sách nào.

Nhưng đấy là chuyện tương lai. Vào thời của Caesar và Cleopatra của thế kỷ I TCN, thành phố Alexandria vẫn là một trung tâm siêu việt của thế giới cổ đại. Từ đó trở đi thì danh tiếng của nó cũng như cả vùng bờ biển phía bắc của Ai Cập bị suy giảm đáng kể.

Tôi đang có mặt ở khu vực bờ biển phía bắc tân tiến ấy, và hiện đang bơi trong hồ tắm của Cleopatra. Hồ này là phiên bản ngoài trời và không có sữa – nơi bà đã bày trò tiêu khiển cùng Mark Antony vào năm 40 TCN. Mặc dù hồ nước được đẽo từ những tảng đá nhưng cũng dễ nhận ra nó là hồ nhân tạo hình chữ nhật, nằm rất gần với bãi biển cát trắng đẹp mắt của cảng Mersa Matruh (cũng tại vùng này, vào Thế chiến II, thống chế Erwin Rommel[*] đã đặt sở chỉ huy phía trong hang động nơi vách đá nhìn ra toàn cảnh thị trấn; ở đó cũng có một bảo tàng nho nhỏ trưng bày chiếc áo măng-tô bằng da thuộc của ông, do con ông là Manfred biểu tặng bảo tàng). Nữ hoàng Cleo[*] sẽ không bao giờ muốn bơi dưới ánh nắng chói chang như tôi, vì nó sẽ hủy hoại làn da rạng rỡ có tiếng của bà. Lúc bà sinh thời, hồ tắm có lẽ được thắp sáng xung quanh bằng hàng trăm ngọn nến cháy phập phồng trong làn gió biển mơn man. Bây giờ thì ở đây chẳng có nến và cũng chẳng có ai ngoài tôi. Nước hồ khá lạnh lẽo; bầu không khí khá ly kỳ. Những con sóng biển vẫn đánh vào được tận bên trong, và sẽ làm đầy mặt hồ khi thủy triều lên. Dòng nước nặng nề, dập dìu như một cơ thể lười biếng đang nâng mình lên, có vị mặn, chẳng giống hồ tắm chút nào. Vào thời La Mã thống trị, bến cảng tự nhiên này được gọi là Paraetonium. Nó cách thành phố Alexandria 240 kilômét, nên có lẽ Cleopatra và Antony đã dùng hồ tắm ở đây vào một trong những chuyến du ngoạn dọc bờ biển của họ.

Erwin Rommel (1891-1944), còn được biết đến với biệt danh “Cáo sa mạc”, là một trong những vị thống chế lừng danh nhất của Đức Quốc xã trong Thế chiến II.

Tên tắt của Cleopatra.

Tiếp bước Cleo: Cleo là một kẻ sát nhân, Cleo là một phụ nữ hư hỏng, khi Tony[*] thua cuộc trước gã Gussy[*], bà đã bỏ chạy khiến trái tim ông tan nát. Cleo kết hôn với Jules[*] để cứu vương quốc của mình, và Cleo kết hôn với Tony để níu kéo quyền trị vì của mình. Cleo là một kẻ sát nhân, bà đã sát hại người em trai thân thương nhất và cho người đầu độc em gái mình – Arsinoe già cả đáng thương. Cleo là một phụ nữ hư hỏng, thậm chí bà còn ngủ với vua Herod, ông đã mê đắm bà đến nỗi không chịu rời khỏi giường ngủ của bà. Cleo là người trị vì, vị Pharaoh cuối cùng trong lịch sử, sở hữu sắc đẹp không ai sánh bằng cùng trí khôn ngoan bội phần.

Tên tắt của Antony.

Biệt danh của Augustus.

Tên tắt của Julius Caesar.

Cleopatra VII là vị Pharaoh cuối cùng của Ai Cập. Sau cái chết của bà vào năm 30 TCN, quân xâm lăng, không kiểu này cũng kiểu khác, thay nhau cai trị đất nước Ai Cập, cho đến khi Gamel Abdul Nasser thay mặt quân đội và nhân dân giành lại chính quyền vào năm 1952. Cleo là nữ hoàng sông Nile cuối cùng, tràn đầy kiêu hãnh khi được xưng tụng là vị quân chủ Ai Cập.

Thật ra Ai Cập trước đó cũng đã trên đà xuống dốc. Sau khi Alexander Đại đế xâm chiếm đất nước này vào năm 332 TCN và giao quyền cai trị cho người thân cận với mình là gia đình Ptolemy, cũng là lẽ thường khi mọi thứ bắt đầu hướng về Hy Lạp. Ít nhất là trong một thế kỷ, dòng họ Ptolemy đã từ chối nói tiếng Ai Cập, chỉ dùng tiếng Hy Lạp. Vì thế mà phiến đá Rosetta[*] được viết bằng hai ngôn ngữ là chữ tượng hình Ai Cập và tiếng Hy Lạp (cũng nhờ thế, mãi sau này các học giả châu Âu mới có thể dùng nó để giải mã ngôn ngữ tượng hình). Nhưng Cleo nói tiếng Ai Cập (ngôn ngữ này còn tồn tại về sau, gọi là tiếng Copt, và là nguồn từ vay mượn cho tiếng Ả Rập Ai Cập). Bà tự hào mang dáng vẻ của người Ai Cập, và thành công thể hiện nó với đầy đủ nét duyên dáng cùng sắc vóc của mình.

Một tấm bia Ai Cập cổ đại làm bằng đá granodiorite có khắc một sắc lệnh ban hành ở Memphis năm 196 TCN nhân danh nhà vua Ptolemy V.

Người La Mã đã đổ bộ, đề nghị được giữ gìn an ninh cho cha của Cleo là vua Ptolemy XII. Để lấy lòng Caesar, Ptolemy đã hành hình Pompey – kẻ thù của Caesar. Nhưng Caesar lại xem đó là hành động khiếm nhã và định sẽ sáp nhập toàn bộ đất nước Ai Cập vào La Mã sau trận thắng trên sông Nile. Nhưng vì một cô gái 21 tuổi khiến ông say mê đắm đuối, ông đã từ bỏ ý định và quyết định ở lại Ai Cập cùng cô ấy thêm hai năm nữa, và còn để cho cô ấy cai trị đất nước. Thử tưởng tượng Saddam là một phụ nữ mà xem, xinh đẹp quyến rũ đến nỗi có thể thuyết phục George W. chuyển đến sống ở Baghdad và làm cha thêm vài đứa nhóc nữa[*]? Có người cho rằng cách duy nhất để ổn định một đất nước rối ren là kết hôn với người thuộc dòng tộc trị vì...

Tác giả muốn nói tới Saddam Hussein (Tổng thống Iraq 1979-2003) và George W. Bush (Tổng thống Mỹ 2001-2009), hai nhân vật chính trong cuộc tấn công Iraq năm 2003 của liên quân Mỹ-Anh nhằm tiêu diệt chế độ Saddam Hussein đang nắm quyền tại Iraq – BT.

Khi Cleopatra và Julius Caesar cùng nhau viếng thăm nước Ý lần đầu tiên, ông đã 54 tuổi, bà chỉ mới 23. Ông đã cho tạc một tượng vàng tuyệt đẹp theo hình mẫu của bà, sáng lấp lánh trong đền thờ nữ thần Venus tại Rome. Còn bà đã biếu tặng tranh khảm sông Nile, giờ đây vẫn còn nằm trong đền thần Isis tại thành phố Pompeii. Cả thành Rome phải tỏ lòng tôn kính với vị thần Ai Cập Isis – nước mắt của thần đã tạo thành cơn lũ sông Nile – cho thấy Ai Cập có sức ảnh hưởng to lớn nhường nào trong thế giới cổ đại. Trong tác phẩm tranh khảm đặc biệt này, ta có thể thấy rõ dòng Nile chính là huyết mạch của Ai Cập, dòng chảy và chiều gió ngược của nó tạo nên hệ thống giao thông đường thủy hiệu quả nhất thế giới cổ đại. Vậy mà Cleopatra, mặc dù bị cuốn vào thế giới La Mã, thỉnh thoảng vẫn sẵn lòng bỏ mặc nó mà trở về với Alexandria và dòng nước xanh trong bình dị ở Paraetonium để ngâm mình trong hồ tắm ngoài trời của mình. Động thái dĩ hòa vi quý của bà, dù cần thiết để giữ cho Ai Cập không bị xâm lược, nhưng cuối cùng cũng chỉ là sự trì hoãn của một kết cục không tránh khỏi.

Cái kết không tránh khỏi chính là khi Caesar trước đó đã mềm lòng giao lại cho Cleo đất nước của bà, nhưng vẫn không đến nỗi nhu nhược giao cho bà cả đế chế của ông. Con trai của họ là Caesarion đã không được Caesar chỉ định làm người nối dõi (không được toàn quyền cai trị nhưng vẫn được nhiều đặc ân). Thay vào đó Caesar chọn cháu trai của mình là Octavian[*] làm người thừa kế, sau này được biết đến với cái tên Caesar Augustus.

Bà ngoại của Octavian là chị gái của Julius Caesar. Octavian (sau này trở thành Augustus, hoàng đế đầu tiên của Đế quốc La Mã trong giai đoạn 27 TCN - 14) gọi Caesar là ông cậu – BT.

Octavian đủ khôn ngoan để hiểu rằng trên đời chỉ có thể tồn tại một Caesar. Sau cái chết vì bị mưu sát của Caesar, cuối cùng ông cũng lập quan hệ đồng minh với Mark Antony. Cũng như Caesar, Mark Antony nuôi mộng trị vì Ai Cập – vùng lãnh thổ có giá trị thứ nhì trong thế giới cổ đại lúc bấy giờ, chỉ đứng sau thành Rome. Nhưng một lần nữa, Cleo lại dùng đến sức cám dỗ của mình. Tuy nhiên, thời gian lại không còn nhiều. Octavian muốn một mình nắm mọi quyền lực trong tay. Ông đánh bại Mark Antony trong trận Actium và vài người kể lại rằng Cleo đã phải tháo chạy. Cuối cùng, hai người họ đã chạy thoát thân đến thành phố Alexandria. Chính nơi đây, chỉ một năm trước đó, đã chứng kiến bao lần ăn chơi đồi trụy đầy kinh ngạc mà cả thế giới vẫn phải sững sờ mỗi khi nghe kể chi tiết. Nhưng thời của Cleo đã hết.

Có người sẽ nói rằng khi Cleopatra bỏ mặc dòng Nile thì bà cũng mất đi mọi thứ, kể cả người đàn ông của mình. Sống hưởng thụ ở Alexandria và nước ngoài khiến bà quên rằng người trị vì cần phải có tàu thuyền và lực lượng hải quân lớn mạnh hơn nhiều so với kẻ thù. Có lẽ bà nghĩ mình cũng có thể quyến rũ Octavian. Chớ hòng mơ tưởng; ông này thích chém giết hơn yêu đương!

Là một chiến binh xuất chúng vượt xa Mark Antony, Caesar hiểu rằng ông cần phải giữ kết nối với dòng Nile. Khi đặt chân đến Alexandria và bị Cleopatra cám dỗ, Caesar đã không từ chối (như Mark Antony sau đó) lời mời thực hiện chuyến du ngoạn trên sông Nile đến Memphis để ăn mừng chiến thắng. Đó là một hành trình đầy tính biểu tượng và là một hành động vốn có thể hiện sự hợp nhất ở Ai Cập, nơi sông Nile là sợi dây kết nối, là động mạch chủ trong giao thông và là nguồn sinh sôi mọi của cải dưới hình dáng cơn lũ mùa hè ngập nước và phù sa. Với ba mùa thu hoạch một năm, Ai Cập đã trở thành nguồn cung dồi dào nhất của thế giới La Mã. Sự giàu sang của Cleopatra đã đi vào truyền thuyết. Bà rắp tâm phải níu giữ nó bằng những thủ đoạn phi thường của mình.

Và độc dược. Một điều ta có thể nhận xét về Cleopatra là hiểu biết sâu rộng của bà về độc dược không chỉ để cho vui. Nó thậm chí khiến người tình nồng nhiệt nhất của bà là Antony cảm thấy bất an. Khi Antony quyết định tuyển một nhóm người thử đồ ăn cho mình tại cung điện ở Alexandria, Cleopatra đã nhúng vòng hoa đội đầu của mình vào thuốc độc và mời ông ăn. Khi ông sắp đưa vòng hoa vào miệng, bà giật nó lại và vứt nó cho một tên tù nhân mà bà đã chủ ý cho đưa đến chờ ở đó. Và khi tên tù nhân quằn quại trên sàn trong đau đớn, Mark Antony đã hiểu được thông điệp: nếu bà muốn trừ khử ông, bà sẽ làm được, dù ông có cẩn trọng đến thế nào đi nữa.

Antony cũng không phải dạng vừa. Khi ông thua trận Seleucas, ông đã hỏi Cleopatra liệu ông có nên hành hình tướng lĩnh chỉ huy lực lượng quân Ai Cập đã để thua trận dưới danh nghĩa của ông. Và cả gia đình của vị tướng lĩnh đó. Rồi cả ngựa của họ. Tất cả những mối dan díu, độc dược, lệnh hành hình kẻ thù và gia đình của họ khiến ta nhớ đến những hành động điên cuồng cuối cùng trong thời kỳ Đệ tam Đế chế của Hitler.

Cleopatra luôn là một nhân vật thú vị trong dòng lịch sử vì có vẻ như bà quá khác biệt với chúng ta. Với những buổi dạ tiệc hoang phí vô độ kéo dài đến bình minh và những hành động ngông cuồng của mình, dường như Cleopatra giống nữ diễn viên Elizabeth Taylor hơn là một nhà lãnh đạo tầm thế giới. Cũng khá phù hợp khi Taylor thủ vai nữ hoàng Cleopatra trong bộ phim kinh điển ra đời năm 1963.

Nữ hoàng Rắn hổ mang (Cobra Queen) có con với cả Caesar và Mark Antony. Bà tự tước đi mạng sống của mình vào năm 39 tuổi. Sinh thời, bà và Mark Antony đã tiệc tùng rất nhiều, nhiều vô kể. Họ đã thành lập cả một hội gọi là “Hội những người vô song”. Vào cuối đời, họ đã thành lập thêm “Hội những người chết không chia lìa”. Điều này vô tình gợi nhớ đến cặp đôi Kurt Cobain và Courtney Love[*] hơn là những nhà thống trị của một đất nước vĩ đại.

Kurt Cobain (1967-1994) là ca sĩ, nhạc sĩ rock nổi tiếng, thủ lĩnh ban nhạc Nirvana, có vợ là nhạc sĩ Courtney Love (sinh năm 1964). Kurt Cobain là người nghiện cần sa rồi heroin, sau đó qua đời vì tự sát khi mới 27 tuổi – BT.

Toàn bộ cảnh chết chóc cũng là “màn cuối” của một vở kịch melo[*]. Mà có chắc là cuối cùng không? Cleopatra sẽ làm bất cứ thứ gì để cứu lấy Ai Cập. 2000 năm qua đi và bạn sẽ lại bắt gặp phẩm chất tương tự đó ở vị Pharaoh Ai Cập thời hiện đại, Tổng thống Anwar Sadat. Khi một người hoàn toàn đồng cảm với đất nước, họ sẽ không hề cảm thấy mình tách biệt với quê hương. Với tâm thế hợp nhất đó, họ sẽ có các động thái từ phương diện cá nhân lẫn chính trị nhằm đạt được mục tiêu của mình. Nhưng không có nghĩa là họ hy sinh mong muốn cá nhân để phụng sự tổ quốc, mà chỉ là những khao khát cá nhân cũng đòi hỏi phải đưa ra các quyết định chính trị ảnh hưởng đến hàng nghìn người. Và danh mục các mưu lược để “cứu lấy tổ quốc” cũng bao gồm chuyện hoàn toàn cá nhân như có quan hệ tình ái hoặc phủ phục trước một nhà lãnh đạo khác (như hành động hiệu quả mà Sadat đã làm khi thực hiện chuyến hành hương đến Jerusalem để giải quyết mâu thuẫn về Sinai cho Ai Cập).

Thể loại melodrama: Kịch có tình tiết truyện có tính chất ngang trái, éo le, lâm ly, thống thiết, trong đó nhân vật chính có phẩm cách tốt đẹp thì bị các thế lực, các hoàn cảnh đen tối ngăn cản đàn áp.

Cleopatra đã tận dụng nhan sắc và sự hấp dẫn để có được thứ mình muốn. Nhưng như vậy không có nghĩa là bà không đem lòng yêu thương ai hay không có chút lòng trung thành nào. Tuy nhiên, bà biết rõ số phận đã an bài khi liên minh với Mark Antony: bà chẳng thể phủi tay ruồng bỏ ông ấy. Nhưng ông ấy buộc phải biến mất. Rồi ông ấy sẽ trở thành vật cản. Bà yêu ông, và dù ông phải chết thì tình yêu đó vẫn sẽ còn mãi. Nói như thế là tước đi mạch tình cảm dạt dào trong chuyện tình lãng mạn của họ dưới ngòi bút của Plutarch[*] và truyền cảm hứng để Shakespeare chọn một kết cục đẹp đẽ cho họ. Dù vậy, sau khi xem xét mọi hành động của Cleopatra, ta buộc phải kết luận rằng bà thà sống thêm một ngày để chiến đấu còn hơn phải chết trong vòng tay người tình. Tình yêu của bà dành cho Antony đủ lớn để bà không ra tay sát hại ông. Bà không phải phiên bản nữ của vua Herod. Bà cần tìm ra cách để buộc ông phải tự sát. Nhưng bà đồng thời cũng sợ nếu thua cuộc thì sẽ trở thành chiến lợi phẩm và bị đem bêu rếu khắp đường phố Rome. Nhưng liệu Octavian có làm thế không? Chắc chắn ông ấy sẽ thỏa thuận gì đó với bà – đây hẳn là suy nghĩ của Cleopatra, nhưng suy nghĩ của ông sẽ là “Mình có cần người phụ nữ phiền hà này không?”

Plutarch (46-119): người Hy Lạp, triết gia, sử gia nổi tiếng của La Mã cổ đại.

Lúc này Cleopatra chưa đến tuổi 40, và có lẽ vẫn mơ mộng về việc quyến rũ Octavian. Nhưng để làm được chuyện đó, thì phần đầu kế hoạch của bà phải thành công trước đã.

Cleopatra nghiêm túc tìm hiểu các loại độc dược, từ kỹ năng sử dụng độc dược tinh thông đến khả năng nhận biết chúng. Bà thí nghiệm độc dược trên những tử tù và cả những tù nhân không bị án tử hình. Độc dược sẽ được chọn làm vũ khí khi ai đó không có đủ sức mạnh để hạ bệ kẻ thù một cách công khai. Nó là loại vũ khí thượng thừa trong các mưu đồ nơi cung cấm.

Khi tường thuật lại câu chuyện này, mặc dù Plutarch đã liên kết nữ hoàng với nhiều thí nghiệm về độc dược, nhưng đó chỉ là cách bà khẳng định uy quyền của mình khi bị bao quanh bởi cánh đàn ông. Mark Antony thì thách Octavian cử bất kỳ chiến binh ưa thích nào của mình để tham gia một cuộc đối đầu, còn Cleopatra thì chỉ vuốt ve con rắn hổ mang hoặc một lọ chiết xuất độc dược từ quả cà độc (belladonna) hoặc chi ô đầu (wolfsbane) của mình. Bà biết chính xác quân cờ thương thuyết của mình là gì: bà đã tích lũy được lượng của cải khổng lồ cho Ai Cập – đúng thế thật, trong vai trò Pharaoh của Ai Cập, ai cũng thấy rằng cơ đồ của đất nước này đã có một bước ngoặt dưới bàn tay trị vì của bà. Vào thời điểm đó, Ai Cập là nước giàu có nhất trên thế giới. Thành phố Alexandria uy nghi hơn cả thành Rome. Octavian khao khát tước hết của cải khỏi tay người Ai Cập, và cả kho lúa thóc của họ, và số vàng, số đá quý mà họ góp nhặt sau biết bao thế kỷ khai thác mỏ và giao thương với châu Phi và phương Đông. Số kho báu tích lũy đó chính là mục tiêu và trong tình cảnh nợ nần ở Rome, Octavian cần phải có được nó. Ông có cần nữ hoàng không? Dĩ nhiên là không, nhưng ông cần những gì thuộc quyền sở hữu của bà. Cleopatra hiểu rõ sẽ phải đi đến cùng với trò chơi này – thế nên bà mới cho xây lăng mộ, nhưng thật ra nó là một hầm trú ẩn. Nó được xây vững chắc và tính toán thông minh, khi một người đã bước vào bên trong thì không ai từ bên ngoài có thể phá sập cửa. Nhưng nó có một cửa sổ nằm phía trên cao, chỉ đủ lớn để một người trườn vào, dùng để giao tiếp với thế giới bên ngoài, nhưng rất hạn chế.

Trong phân cảnh cuối, ta có nhân vật Antony, bị hải quân của Cleopatra bỏ rơi trong tâm trạng thất vọng não nề, bị Octavian đánh bại vì ông đã cố đánh trên cả hai mặt trận là đường bộ và đường thủy. Hải quân của Octavian hùng mạnh hơn, và lực lượng 60 thuyền chiến ba tầng chèo trireme của Cleopatra đã nhanh chóng quay đầu tháo chạy khi thế trận không còn nghiêng về phía họ. Cũng như những trận đánh khác trước đó. Cleo là người tình, không phải một đấu sĩ. Antony biết rõ điều này, nhưng lòng tự phụ đã khiến ông thuận theo điều kiện có lợi cho Octavian thay vì cho mình. Nếu ông quyết tâm chỉ tập trung chiến đấu trên đường bộ, nếu ông cưỡng lại lời thỉnh cầu giúp đỡ của Cleopatra, thì có lẽ lịch sử đã rẽ sang hướng khác: Ai Cập có lẽ vẫn giữ được sự thịnh vượng, sánh vai cùng Ấn Độ và Trung Quốc một thời. Mọi bằng chứng đều cho thấy sự thống trị của người La Mã trên đất Ai Cập – từ năm 45 TCN cho đến khi người Ả Rập đổ bộ vào thế kỷ VII – đã vơ vét nhiều đến nỗi nó chẳng bao giờ khôi phục lại được. Sẽ có người so sánh nó với câu chuyện về những hệ thống thủy lợi tinh vi của tỉnh Balkh ở phía bắc Afghanistan, hệ thống này phục vụ cho đời sống văn hóa thành thị giàu sang và đã bị Thành Cát Tư Hãn hủy hoại và định đoạt số mệnh mãi về sau của mảnh đất ấy khi rơi vào tay dân du mục ngày đây mai đó. Những con sóng dài trong lịch sử, có nguyên nhân lẫn hậu quả, vang vọng hàng thế kỷ cho đến tận ngày nay.

Lại nói đến số kho báu. Đối trọng của nó chính là con cái. Các con của Cleopatra mang nửa dòng máu La Mã, dòng máu đáng kính của chính Caesar – ông cậu của Octavian. Nữ hoàng dĩ nhiên muốn bảo vệ chúng. Bà đã gửi người con cả là Caesarion – cũng là người dễ gặp nguy nhất – sang Ấn Độ cùng số của cải khổng lồ để thiết lập một nền kinh tế giao thương tự chủ, một kiểu chính phủ lưu vong. Mạng sống của những người con còn lại của Cleopatra sẽ cần được thương thảo bằng quân cờ chủ chốt là số kho báu – đây là đặc điểm con người phương Đông trong vị nữ hoàng này, biết cách nhận ra giá trị của vật chất – và đồng thời cho đối phương thấy rõ dù sống hay chết, bà vẫn có thể gây rắc rối đến mức nào. Nếu bà dùng hai quân cờ này thành công, có lẽ con của bà và cả đất nước Ai Cập có thể sống sót. Bà có lo lắng cho bản thân mình? Ta có thể thấy khá rõ ràng Cleopatra có một cái tôi “quá khổ” nên bà sẽ không thể chịu được cảnh miệt thị và mất thanh thế khi bị cư xử như một kẻ nô lệ bị giam giữ tại Rome. Vì sao ư? Bà đã từng được tung hô tại Rome với tư cách nữ hoàng, nếu giờ đây phải bị lôi đi trong xiềng xích trên chính những con phố đó thì mức độ nhục nhã sẽ vượt quá khả năng chịu đựng của bà. Nhưng đây chính là lúc tính gian trá bắt đầu lộ diện. Người thành Rome có tính khí thất thường. Họ luôn cảm kích lòng gan dạ của kẻ thù, và quan điểm của họ về sự công minh dù hay thay đổi nhưng vẫn chân thật. Cleopatra muốn câu chút thời gian để Octavian có thể nhận ra mối nguy tiềm tàng nếu để bà tuần hành khắp đường phố trong tình trạng tồi tệ. Bà cần thêm chút thời gian để có được thỏa thuận nào đó, một thỏa thuận tốt hơn kết cục ông ra tay giết bà.

Trong lúc đó, Octavian bắt đầu mua chuộc tất cả mọi người, và hóa ra những người quanh Cleopatra không hề trung thành tuyệt đối với bà. Con trai của Antony là Antyllus có một vị giám hộ, người này biết rằng cậu bé có mang một viên đá quý kếch xù dưới tấm áo tunic[*] của mình – trị giá hơn cả mạng sống của Antyllus. Vị giám hộ phản bội, cậu bé đã bị hành quyết, nhưng y cũng đã lén tẩu thoát cùng viên đá quý trước đó. Y bị bắt quả tang, Octavian hiểu ra sự việc và đã cho đóng đinh y lên thập tự giá. Đấy là thông điệp Octavian muốn truyền tải: Ai dám phản bội cả hai phe cùng lúc thì sẽ phải chịu hình phạt như thế.

Tunic là một loại áo tròng cổ, có thân kéo dài đến đoạn trên đầu gối và thường có dây buộc ở thắt lưng.

Lúc này, Antony đã quyết định sẽ phủ chiếc áo tunic qua đầu và thực hiện nghi thức tự tử theo đúng kiểu người La Mã. Lưỡi kiếm chinh chiến sắc bén, gladius[*] của ông (vì nó mà ngày nay ta có từ tiếng Anh gladiator – đấu sĩ) là một công cụ phù hợp để tự sát nếu ông thực hiện đúng cách. Khi một người La Mã muốn nhận lãnh sai lầm của mình, họ sẽ nhắm lưỡi kiếm vào tim, nhưng Antony đã đâm trượt. Hình thức tự sát này cũng tương tự nghi thức mổ bụng tự sát seppuku của người Nhật Bản, một trải nghiệm đau đớn và ghê rợn.

Một từ Latinh để chỉ một loại kiếm ngắn được bộ binh La Mã cổ đại sử dụng.

Nhưng khi thấy mình chưa chết, Antony đã ra lệnh cho quân lính dùng xe đẩy ông đến lăng mộ của Cleopatra vì ban đầu ông tin rằng bà đã bị tống giam và bỏ mạng rồi. Nhưng bà đâu đã chết. Bà chỉ đang ẩn nấp cho đến khi biết nên làm gì tiếp theo. Thật tội cho Antony si mê trong tình yêu lại không thể thuyết phục Cleopatra mở cửa lăng mộ từ bên trong. Bà bảo chuyện đó là bất khả thi. Tình tiết lăng mộ này là bất khả xâm phạm và bị chắn ngang từ bên trong nghe không hợp lý tí nào. Xây dựng một lăng mộ không có lối thoát làm nơi an nghỉ cuối cùng không khớp với phần còn lại của câu chuyện. Dù sao thì trong lúc dở khóc dở cười này, Antony đã dùng chút sức lực còn lại để tự leo lên cánh cửa sổ trên cao để rồi ngã xuống sàn nhà bên trong. Ông đã hỏi xin chút rượu nho, bảo Cleopatra hãy tin tưởng người hầu của Octavian là Proculeius, rồi trút hơi thở cuối cùng.

Tiếp theo, Proculeius cố lẻn vào lăng mộ. Ông cũng phải theo lối cửa sổ không mấy danh giá đó. Trong toàn bộ câu chuyện về cái chết kéo dài lay lắt nơi tận cùng của sông Nile vẫn có chút hài hước đấy chứ. Ấy vậy mà, ván bài cuối này cũng kết thúc sinh mệnh của một nước Ai Cập với uy quyền đích thực. Cuối cùng, Cleopatra cũng đã đồng ý gặp Octavian, có lẽ kế hoạch của bà từ ban đầu đã là thế (và chắc chắn cũng đã bác bỏ luôn chuyện về lăng mộ không có lối thoát, trừ phi bà tự chui ra ngoài qua cánh cửa sổ). Chuyện này có một phiên bản mà tôi thích hơn, trong đó nữ hoàng sẽ tung chiêu quyến rũ Octavian lần cuối. Khi kế hoạch không thành, bà biết chắc mình sẽ bị giải đi vòng quanh thành phố Rome với tư cách nữ hoàng bị bắt giữ, một nỗi nhục không gì sánh bằng. Hãy nhớ rằng, đây là người phụ nữ dành cả đời để “đánh cược” những thứ quan trọng nhất. Bà đã hạ quyết tâm đây sẽ là chiến thắng lưu danh muôn đời hoặc là cái chết. Khi dẫn dụ Octavian không thành, bà hiểu rằng mình phải có một cái chết có thể gửi gắm thông điệp đến muôn đời sau. Một vài người lập luận rằng con rắn hổ mang Ai Cập (asp) đã giết nữ hoàng, còn trong phần miêu tả chi tiết cái chết của bà lại ghi là rắn hổ mang (cobra). Thế mà loài hổ mang Ai Cập được sử dụng trong việc hành hình do hoàng gia phán định lại quá to, không thể lén đưa vào trong một giỏ quả sung. Có một loại rắn hổ mang cực độc màu xanh lục với độ dài hoàn hảo khoảng 90 xentimét. Bỏ nó vào trong một chiếc bình đựng nước có hai quai cầm có thể khiến nó lờ đờ, và sẽ rất dễ cuộn nó vào đáy của chiếc giỏ đựng quả sung.

Một biểu tượng của Ai Cập chính là rắn hổ mang, hay rắn hổ mang Ai Cập. Nó được dùng để tô điểm cho mảnh trang sức đội đầu của Pharaoh. Cũng như một con rắn, dòng sông Nile uốn lượn khắp quốc gia. Kể cả ngày nay, những ai bị rắn hổ mang cắn đều được cho là được ban phép lành đặc biệt – nếu họ sống sót. Cho đến tận những năm 1940, nông dân ở Fayoum sẽ để một con rắn hổ mang cắn vào dái tai của một cậu bé 12 tuổi (sau khi đã ép con rắn cắn vào xác của một con gà). Dái tai không có nhiều mạch máu và lượng nọc độc đã bị tiêu hao sẽ không giết nổi cậu bé, mặt khác lại làm tăng hệ miễn dịch. Vào thời cổ đại, người ta tin rằng một vết cắn có thể đem lại sự bất tử.

Nhưng ở Ai Cập dưới sự trị vì của người La Mã, rắn hổ mang được dùng cho việc hành hình do hoàng gia phán định. Các tù nhân sẽ bị cắn vào mạch máu nổi trên thân người hoặc ở chân. Hoặc nọc độc sẽ được lấy và bôi lên vết thương hở. Ta biết được rắn hổ mang Ai Cập là một loài hổ mang, dựa vào các miêu tả sơ lược khi có người chết vì vết cắn của nó. Nọc độc chủ yếu tác động lên hệ thần kinh, gây ra hiện tượng tê miệng, ngứa ran và tê liệt các chi, lồng ngực có cảm giác nặng nề sau đó phải dằn vặt trong đau đớn, co thắt gân, hôn mê rồi tử vong. Không như loài rắn độc Ai Cập khác là rắn sừng, nọc độc của rắn hổ mang có tác dụng chỉ trong sáu phút. Nọc độc của rắn sừng sẽ tác động đến mạch máu, gây xuất huyết nội, và sẽ cần nhiều thời gian hơn, đôi khi lên đến 20 tiếng đồng hồ.

Như đã nói, Cleopatra hiểu rất rõ về độc dược. Trong phân cảnh cuối cùng, bà cho người lén chuyển một con rắn hổ mang vào buồng ngủ của mình. Mọi lời khẩn cầu để được lòng kẻ chiến thắng Octavian đã không thành. Octavian muốn có sông Nile, muốn có tài sản của Ai Cập. Sau khi trừ khử được Cleopatra – người đã cố níu kéo lấy của cải của mình bằng cách thao túng Mark Antony – Ai Cập sẽ không còn người thống trị. Rome muốn chiếm hữu dòng Nile và sẽ giữ nó trong lòng mình.

Vậy là con rắn hổ mang Ai Cập đã cắn Cleopatra. Plutarch kể rằng Cleopatra có hai vết cắn, hay đúng ra là hai đường rạch trên cánh tay. Ta biết rằng nữ hoàng đã thử nghiệm độc dược trên tử tù, nên bà sẽ hiểu rõ con rắn này là giải pháp tối ưu nhất. Có tác dụng nhanh chóng, lượng nọc độc sẽ đủ giết bà và cả hai người hầu của bà – một con rắn hổ mang có thể chứa đến 60 miligam nọc độc và chỉ cần 10,8 miligram cũng đủ giết một mạng người. Độc tính của nó mạnh hơn chất thay thế nhân tạo tubocurarine (còn gọi là chất giãn cơ) gấp 40 lần. Cây độc cần (hemlock) và các độc dược từ cây cỏ khác chẳng là gì so với nọc độc của rắn hổ mang, nhưng Cleopatra đã chọn nó vì một lý do khác. Nhận thấy một biểu tượng sẽ đi theo dòng lịch sử mà không bị bóp méo, Cleopatra đã gửi gắm thông điệp rằng cái chết của bà là do vị thần đích thực và độc nhất của Ai Cập định đoạt: dòng Nile quanh co bất diệt.

Cleopatra được ban cho một lễ chôn cất tráng lệ. Thi thể của bà được đặt cạnh Antony yêu quý, họ đã gây ra cho nhau bao nhiêu dày vò mất mát. Chắc chắn cả hai đã được ướp xác, đây là truyền thống mãi cho đến năm thế kỷ sau đó khi Kitô giáo trở thành tôn giáo phổ biến nhất Ai Cập. Plutarch đã gợi ý rằng lăng mộ được đặt ở trung tâm thành phố Alexandria; nó chưa bao giờ được tìm thấy. Thậm chí còn có những cuộc tìm kiếm đến tận Siwa. Địa điểm được nhiều người quan tâm hiện nay là Taposiris Magna, một tiền đồn nhỏ ở sa mạc cách Alexandria khoảng 32 kilômét.

Sau 22 năm trị vì[*], Cleopatra đã qua đời. Thời gian trị vì của bà dài hơn 10 năm so với thời gian trị vì của Alexander Đại đế, người đã khởi lập Vương triều Ptolemy 300 năm trước. Giờ đây vương triều của nữ hoàng đã đến hồi kết, Ai Cập cuối cùng cũng bị Đế quốc La Mã thâu tóm. Thời hiện đại thì có sự kiện nào tầm cỡ được như thế nhỉ? Châu Mỹ thâu tóm những hòn đảo độc lập trước đây ở Hawaii? Vẫn chưa đáng để so sánh. Đế quốc Anh thâu tóm Ấn Độ – cũng tương đương. Nhưng dù sao thì vẫn còn những lỗ hổng. Octavian là một hoàng đế máu lạnh và có năng lực. Ông đã giải tán Tam đầu chế – lãnh đạo chế độ tam hùng trị vì ở Rome – một cách hiệu quả như Napoleon đã loại bỏ chính quyền ba tổng tài – và Octavian đã gặt hái nhiều thành công tại Ai Cập hơn bất kỳ chế độ xâm lăng nào sau ông. Octavian biết luật chơi để giữ vững vương quyền ở phương Đông: giết hết mọi ứng viên tiềm năng, kể cả người ruột thịt. Người nào có cái tên hứa hẹn tương lai xán lạn thì càng phải nâng quyết tâm hạ thủ gấp bội. Tội nghiệp cậu bé Caesarion – con trai của Caesar và Cleopatra, một sự kết hợp tài tình – mới 17 tuổi đầu: phải chi vị giám hộ với trọng trách bảo vệ mạng sống của cậu đã không phản bội cậu đâu đó trên bờ biển Ai Cập nhìn ra Biển Đỏ, trên đường tẩu thoát đến Ethiopia hoặc Ấn Độ. Y đã thuyết phục cậu bé quay lại Alexandria. Có lẽ hai người đã phát hoảng và bị lừa hết của cải, thêm nữa là viễn cảnh phải bắt đầu một đế quốc mới ở Ấn Độ không hứa hẹn bằng địa vị ngồi mát ăn bát vàng từ hoàng đế. Làm một kẻ vô danh không dễ chút nào đối với ai sinh ra đã có thanh thế; có lẽ làm một người có thanh thế sống trong hiểm nguy còn tốt hơn một vô danh sống tự do. Rõ ràng là cậu bé không hề sở hữu khả năng siêu phàm trong việc tự bảo vệ mình như cha mẹ cậu. Dù là gì đi nữa, người giám hộ tên Rhodon của Caesarion đã thuyết phục rằng cậu sẽ được trao quyền trị vì Ai Cập sau khi Octavian ở lại đất nước này ít lâu. Trên đường trở về Alexandria, Caesarion đã chạm trán nhóm lính Octavian cử đi để bắt cậu. Chẳng những không được trị vì Ai Cập, người em họ bé nhỏ của Octavian còn bị tra tấn rồi giết hại[*]. Không có tài liệu nào giải thích và miêu tả về quá trình tra tấn, nhưng các vụ giết người bất hợp pháp thường được khoác lên màu áo chính nghĩa và chính đáng, và có lẽ việc tra tấn sẽ chứng minh chuyện cậu bé đã phạm tội xúi giục một cuộc nổi dậy không có thực.

Nữ hoàng Cleopatra (69 TCN - 30 TCN) cai trị đất nước trong hơn 20 năm, từ năm 51 TCN đến khi tự sát – BT.

Octavian gọi Caesar là ông cậu, nhưng cũng được Caesar nhận làm con nuôi, trong khi Caesarion (47 TCN - 30 TCN) là con trai của Caesar, nên ở đây tác giả mới viết là “người em họ” – BT.

Tính mạng những người con khác của Cleopatra và Antony không bị đe dọa, vì chúng còn nhỏ và không mang dòng máu của Caesar trong người. Chúng được đưa đến Rome, và được chị Octavian nuôi dưỡng với tư cách là con cái của ông. Con gái của Cleopatra, có cùng tên với mẹ, cuối cùng đã kết hôn với quốc vương của Mauretania cổ đại (vị trí của nó cho đến nay vẫn còn gây tranh cãi, đâu đó trong nước Algeria ngày nay). Người ta đã đúc tiền xu với hình dáng khuôn mặt của cô con gái, trông hệt như mẹ mình, vị Pharaoh cuối cùng của Ai Cập; nhưng chữ viết trên các đồng xu đó là tiếng Hy Lạp, không phải chữ tượng hình.

16. Herod canh giữ dòng sông

Khi sắp gần đất xa trời, cuộc đời kẻ lười biếng lại bắt đầu nở hoa
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Dòng Nile kết nối mọi thứ với nhau, và từ rất sớm, chứ không đợi đến sau này. Hãy xuôi dòng lịch sử êm ả, từ thời nữ hoàng Cleopatra đến Chúa Jesus hài đồng. Sông Nile là một phần cuộc sống của cả hai nhân vật này, nhưng mối liên kết ban đầu chính là vua Herod già lắm chiêu. Từ lúc còn trẻ, Herod đã theo phe Antony và Cleopatra chống lại Octavian (người sau này trở thành Caesar Augustus vĩ đại). Vua Herod là bạn của Antony, có vẻ là bạn tốt, và vẫn một mực trung thành với Antony ngay cả trong lần bại trận sau cuối. Nhưng ở phương diện chính trị, Herod lại là một người La Mã. Trong mọi mối bất hòa, dù có gốc Ả Rập, ông vẫn ủng hộ Rome (mẹ của ông là người Nabataea đến từ khu vực Petra, còn cha ông là người Idumea – một bộ tộc Ả Rập đã bị đe dọa tính mạng buộc phải theo đạo Do Thái vào khoảng năm 135 TCN; cho nên Herod là người Do Thái, mặc dù về mặt văn hóa thì ông là người Hy Lạp, có tên Hy Lạp và nói tiếng Hy Lạp). Khi Herod phải đối mặt với Caesar Augustus, ông đã tháo bỏ vương miện của mình và công khai thừa nhận sự ủng hộ trước đây cùng tình bạn lâu bền với Antony, ngay cả khi Antony đã qua đời. Augustus ngưỡng mộ lòng trung thành đó và bảo Herod hãy đội lại vương miện lên đầu.

Khi còn trẻ, Herod khôi ngô, mạnh mẽ và quyết đoán, nhưng sức khỏe suy yếu nhiều khi về già. Ông có 10 người vợ và ngày càng trở nên bất ổn và hoang tưởng. Người vợ ông yêu quý nhất là Mariamne đã bị ông sát hại vì nghi ngờ lòng trung thành của bà về mặt chính trị. Sau đó ông cứ quanh quẩn trong cung điện gọi tên bà và khi không thấy bà trình diện thì sai người hầu đưa bà đến gặp ông. Khi họ không hoàn thành nhiệm vụ, ông đã ra lệnh đánh đập không thương tiếc.

Ông đã phải hứng chịu những cơn đau đại tràng kéo dài, và những cơn ngứa không tài nào chịu đựng nổi trên vùng da toàn thân, bệnh gout, tinh hoàn sưng tấy và “thối rữa vùng kín, làm sản sinh giun”. Ông còn mắc chứng khó thở và phải cố gắng ngủ ngồi. Các thầy bói bảo rằng những chứng bệnh này là sự trừng phạt cho những hành động ông đã làm và sẽ làm trong tương lai. Các bác sĩ thời hiện đại đã kết luận rằng ông mắc bệnh thận mãn tính, và nó chuyển biến phức tạp hơn bởi triệu chứng hoại thư cơ quan sinh dục. Đau đớn thay! Chắc chắn một điều là những cơn đau thể chất khủng khiếp đó đã không giúp gì cho chứng ảo tưởng của ông. Ông đã bắt giam người con trai cả của mình, vị hoàng tử kế vị, vì tội phản bội. Khi cơn đau càng dày vò ông nhiều hơn, Herod đã cố tự sát nhưng đã có một người hầu cận trong cung điện (phải nói thẳng là khá ngu ngốc!) đã ngăn ông lại. Giữa lúc hỗn loạn ấy, vị hoàng tử kế vị từ phòng giam của mình đã cầu xin thống thiết được thả ra để cậu có thể tiếp quản trị vì đất nước. Khi Herod nghe tin này, ông đã ra lệnh hành quyết cậu vì tội phản bội... và sau đó 5 ngày cũng vĩnh biệt cuộc đời, dằn vặt trong nỗi hối hận khôn nguôi vì đã giết con mình.

Ta không thể biết chính xác thời điểm nào Herod quyết định giết hết tất cả các bé trai sinh ra ở Bethlehem – chỉ thấy rằng nó là một minh chứng rõ ràng cho tính cách loạn thần của ông.

Jesus, Mary và Joseph đã băng qua vùng Sinai để trốn thoát, hoặc có lẽ đã lên một con thuyền đến Ai Cập – một đất nước do người La Mã cai trị và có cộng đồng Do Thái sinh sống. Theo truyền thuyết, đây cũng chính là nơi họ đã thực hiện hành trình lên thượng nguồn sông Nile. Qua thời gian, Giáo hội Copt[*] luôn đề cao cuộc viếng thăm đó của Thánh gia[*]. Gần nơi tôi sống ở Maadi, có một tu viện Copt nằm kẹp giữa dòng Nile và con đường nổi tiếng sầm uất Corniche. Có một đường hạ thủy xuống sông Nile và đi vài bước sẽ đến địa điểm đánh dấu nơi Thánh gia đã từng đặt chân đến. Thật ra họ chỉ dừng lại nghỉ chân, cũng giống như khu dịch vụ Keele trên đường M6 được tung hô vì hoàng tử William đã từng ghé đó năm nào, trên đường từ trường đại học về nhà. Thánh gia đã dừng lại nghỉ ở nhiều nơi khác dọc đường đến thành phố Asyut ở phía nam. Người ta nhận ra Đức Trinh nữ Mary ở một vài nơi. Trong một đất nước chỉ có khoảng 10% dân số theo Kitô giáo, không hẳn chỉ những tín hữu Kitô mới cảm thấy phấn khởi với những lần trình báo bắt gặp Đức Trinh nữ. Rất nhiều người Hồi giáo cũng xác nhận đã tận mắt thấy bà. Nhưng ở đất nước này, các từ ngữ tôn giáo lại thường được phát hiện viết dưới dạng hoa văn bằng hạt trong quả dưa hấu hoặc cà tím. Không có một bằng chứng thuyết phục nào về hành trình qua Ai Cập của Jesus – lúc ấy, Ngài vẫn là một đứa trẻ vô danh, và không có lý do gì để Joseph và Mary phải rêu rao việc con trai mình ra đời từ một lời tiên tri xa xưa, nhất là khi họ vừa trốn thoát để cứu Jesus khỏi cái chết ở Israel.

Giáo hội Chính thống giáo Copt (Coptic Orthodox Church), tức là Giáo hội Chính thống giáo của Ai Cập – BT.

Thánh gia (Holy Family): một gia đình gồm 3 thành viên, trong đó người cha là Joseph, người mẹ là Mary và người con trai là Jesus.

Tuy nhiên, lại có rất nhiều bằng chứng thuyết phục từ sách Phúc âm không chính tông và các truyền thuyết truyền miệng bổ trợ cho giả thiết rằng Jesus đã từng viếng thăm Ai Cập vào một thời điểm nào đó khi sinh thời. Chuyện này hoàn toàn có thể xảy ra, bởi khi đó Ai Cập là trung tâm truyền dạy về những điều huyền bí.

Một điều chắc chắn là Ai Cập, từ thời xa xưa nhất, đã là nơi quy tụ những cộng đồng Kitô giáo mới thành lập xung quanh vùng Trung Đông. Khi cuộn giấy cói ghi chép Phúc âm của Thánh Thomas được phát hiện trên các vách núi nhìn xuống đoạn sông Nile ở Nag Hammadi vào năm 1945, nó đã làm lung lay thông tin từ Kinh Tân Ước về những ngày đầu sáng lập Kitô giáo. Thị trấn Nag Hammadi nằm ở khu vực hạ lưu cách thành phố Luxor khoảng 80 kilômét. Những người nông dân tìm thấy nơi cất giấu 13 quyển sách cổ chép tay bằng giấy cói và được bọc da, họ đã đốt cháy một cuốn và bìa của cuốn thứ hai, lý do thì đến nay vẫn còn là bí ẩn. Có lẽ họ nghĩ chúng là những ghi chép bùa phép. Các quyển sách chép tay này có niên đại từ thế kỷ II, tức là chỉ khoảng một trăm năm sau cái chết của Chúa Kitô. Bản sao hoàn thiện duy nhất của Phúc âm Thánh Thomas vẫn là bản được tìm thấy ở Nag Hammadi. Những bản văn khác nằm trong 12 bản chép tay còn lại bao gồm Phúc âm của người Ai Cập[*] nổi tiếng, một đoạn trong quyển Cộng hòa của Plato, một vài trang trong Thần y Asclepius, Sách Khải huyền của Thánh Peter và Chuyên luận thứ hai của Seth Vĩ đại (Second Treatise of the Great Seth) (không phải vị thần Set của người Ai Cập mà là người anh em của Cain và Abel trong Kinh Cựu Ước), một bản văn chứa lời buộc tội của Jesus dành cho các nhà tiên tri đi trước ông, theo cách mô tả về họ, chỉ là trò cười cho thiên hạ. Người ta tin rằng Phúc âm của Thánh Thomas ra đời trước cả các sách Phúc âm chính tông; hiển nhiên những lời dành cho Jesus trong Phúc âm Thomas cũng đầy tôn kính như trong Phúc âm Matthew, Mark, Luke và John.

Gospel of the Egyptians, với tên chính thức là Holy Book of the Great Invisible Spirit (Sách Thánh của Đấng Vô hình Vĩ đại).

Jesus và Mary đã xuất hiện nhiều nơi trong hành trình của mình. Một vài nơi sau này cũng được xác nhận là địa điểm người ta đã bắt gặp bóng dáng tương tự như miêu tả về Đức Trinh nữ Mary. Không biết vì sao bà lại được nhìn thấy nhiều hơn Jesus, và dường như chẳng ai từng thấy Joseph cả. Từ nhà tôi bắt tàu điện ngầm đi một đoạn sẽ có một địa danh quan trọng, nên tôi quyết định sẽ đến tham quan một trong những nơi Jesus đã ghé qua trong hành trình của ông trên đất Ai Cập. Nó nằm ở Zeitoun – một khu vực khá nghèo nàn của Cairo, chỉ cách nơi tôi ở 5 trạm tàu điện ngầm và rất dễ đi. Cũng thật kỳ lạ, tôi biết đến cái tên này không phải vì sự kiện xảy ra từ 2000 năm trước, mà là từ thông tin lịch sử hiện đại về Ai Cập mà tôi đọc được. Theo đó, một nhà tù ở Zeitoun là nơi giam giữ Sadat[*] sau khi ông tham gia âm mưu ám sát một chính trị gia Ai Cập cấp cao vào năm 1948. Sau đó, dĩ nhiên chính Sadat cũng đã bị ám sát.

Anwar Al-Sadat (1918-1981), Tổng thống thứ ba của Ai Cập (1970-1981) – BT.

Tôi đi tàu điện ngầm đến đó và lang thang giữa những con phố hẹp dẫn ra con đường chính rộng lớn. Tôi bất ngờ khi nhìn thấy các cửa hiệu có dán áp phích hình Đức Trinh nữ Mary – thường thì người ta tránh dán những hình ảnh như thế lên tường, trừ phi là tường nhà thờ. Bầu không khí hơi căng thẳng, và mọi người hỏi han xem tôi có phải là nhà báo không. Tôi nói không, tôi chỉ là khách du lịch. Vào năm 2009, đã có một quả bom nổ ngay phía ngoài một nhà thờ khi họ đang tổ chức lễ cưới. Không ai mất mạng cả. Lại thêm một nỗ lực nữa nhằm hủy hoại mối quan hệ vốn nhạy cảm nhưng vẫn hòa giải được giữa người Hồi giáo và Kitô giáo ở Ai Cập. Chọn địa điểm đánh bom là Nhà thờ Đức bà Mary cũng là một hành động có tính biểu trưng cao vì đây là nơi cả hai cộng đồng Hồi giáo và Kitô giáo từng chứng kiến một hiện tượng kỳ lạ. Ngay cả Tổng thống Nasser cũng đã thực hiện cuộc hành hương đến địa danh này.

Tôi tiếp tục dạo bước giữa dòng giao thông hỗn loạn như mắc cửi của những chiếc taxi Lada trắng đen méo mó, những cậu bé đội chiếc mâm vuông lớn bằng kim loại trên đầu với 10-15 lớp bánh mì chất chồng lên nhau theo hình kim tự tháp, lèo lái trên chiếc xe đạp xuyên qua mấy đoạn đường tắc nghẽn đầy xe hơi, xe kéo bằng lừa chất đầy thứ linh tinh và mấy anh đàn ông vác theo máy mài dao luôn đi cùng một đứa trẻ; toàn bộ cảnh tượng này là một phần thu hút khách du lịch đến với Zeitoun. À phải rồi, Đức Trinh nữ Mary cũng đã từng hiển linh tại đây vào năm 1968.

Một thợ sửa xe buýt người Hồi giáo tên là Farouk Mohammed Atwa là người đầu tiên để ý thấy có gì đó kỳ lạ vào ngày 2 tháng 4 năm 1968. Rồi có thêm hai nhân viên canh giữ bãi xe cũng thấy rằng có một người phụ nữ trẻ trên mái nhà đối diện đang muốn tự sát. Bãi xe đó nằm đối diện nhà thờ trên đường Tamambay. Người phụ nữ đang đứng trên mái vòm. Khi họ bắt đầu cố hét vọng lên để người phụ nữ nghe thấy thì đám đông bắt đầu tụ tập. Càng ngày càng đông – người dân Cairo kéo đến nhanh lắm. Rồi có người nhận ra là mái vòm ấy quá dốc, không ai có thể bước đi trên đó được. Vào lúc này, những tiếng la hét đầy lo lắng đã chuyển sang thán phục và tôn kính. “Là Đức Trinh nữ Mary!” Không ai biết người đầu tiên thốt lên câu này là ai, nhưng ngay lập tức, cả đám đông tin rằng đó là sự thật.

Ngày hôm sau, Farouk Atwa phải nhập viện để thực hiện một ca phẫu thuật. Trước đó, bác sĩ chẩn đoán ông bị hoại thư (ở chân thôi, không giống bệnh của vua Herod đâu!). Sau khi khám cho ông, các vị bác sĩ đều kinh ngạc khi thấy chứng hoại thư đã thuyên giảm, giờ đây không phải phẫu thuật nữa. Chỉ sau một đêm, nhà thờ trở thành trung tâm chữa lành tâm linh của Ai Cập. Người người đến chụp ảnh. Các đài truyền hình đổ xô đến quay phim. Bạn có thể tự tìm hình ảnh trên mạng mà xem. Ánh sáng và bóng đổ kỳ lạ, quầng sáng – mọi thứ trông rất thật; một trong những bức hình đắt giá nhất là màn sương khói với hình dáng một phụ nữ lơ lửng ngay trên nhà thờ. Không ai có thể giải thích được hiện tượng đó. Ngay cả những người đa nghi nhất cũng phải công nhận đã thấy “ánh sáng nhấp nháy”. Đã một giai đoạn, Đức Mẹ sẽ hiển linh khoảng hai đến ba lần mỗi tuần. Tổng thống Nasser đã đến thăm nơi này vào giữa tháng Năm. Lúc ấy, ông lâm vào tình cảnh sa sút thực sự, vừa thua Israel trong cuộc Chiến tranh Sáu ngày năm 1967, và đã xin từ chức. Căn bệnh tiểu đường của ông trở nặng, và có thông tin rằng ông đã phải dùng thuốc giảm đau liên tục. Ông ẩn danh và đến đây vài lần mỗi tuần, cứ đứng ở bãi đậu xe hơi chờ đến khi Đức Trinh nữ xuất hiện. Một chi tiết thú vị chỉ có Nasser mới nghĩ ra được: ông đã đi cùng một thành viên của tổ chức Anh em Hồi giáo[*] để người này làm nhân chứng. Sau một tuần ghé qua vài lần như thế, Nasser và người đồng hành của ông đều nhìn thấy Đức Trinh nữ. Tin tức chính thống lan truyền còn hơn cả khi Jimmy Carter[*] nhìn thấy UFO (vật thể bay không xác định) vào năm 1969. Chính phủ đã đưa ra tuyên bố: “Chúng tôi đã thực hiện các cuộc điều chính thức, kết quả là việc hiển linh của Đức Trinh nữ Mary đầy ơn phúc tại nhà thờ Zeitoun trong hình hài sáng lòa và rõ ràng trước sự chứng kiến của tất cả những ai – dù là tín đồ Kitô giáo hay Hồi giáo – đứng trước nhà thờ là một sự thật không thể chối cãi.”

Điều thú vị là ở chỗ chính tổ chức “Anh em Hồi giáo” đã cho người ám sát hụt Nasser tại Alexandria vào tháng 10/1954, dẫn đến việc ông này đàn áp mạnh mẽ các phe nhóm đối lập, sau đó tập trung mọi quyền hành và chính thức trở thành Tổng thống thứ hai của Ai Cập từ 1956 cho tới khi qua đời năm 1970 – BT.

Jimmy Carter, Tổng thống Mỹ (1977-1981), từng báo cáo rằng ông ta đã nhìn thấy một vật thể bay không xác định (UFO) hồi năm 1969 tại thị trấn Leary, hạt Calhoun, tiểu bang Georgia – BT.

Nasser cảm thấy vô cùng ấn tượng, nên ông đã ra lệnh rao bán bãi đậu xe để xây dựng một nhà thờ mới tại đó. Nhà thờ này có kết cấu vĩ đại, với gác chuông cao nhất thành phố Cairo. Lúc ông tại vị, xây dựng một nhà thờ mới ở Ai Cập là một điều bất khả, nên sự kiện này quả thực rất phi thường. Người dân Ai Cập đã không chấp thuận việc ông từ chức, và mặc dù bệnh tình không chữa trị khỏi, nhưng ông cũng sống thêm được 3 năm nữa.

Ngành khoa học bắt đầu để tâm đến các bức hình này. Michael Persinger từ Đại học Laurentian ở Sudbury, Canada đã viết một bài nghiên cứu trên tạp chí Perceptual and Motor Skills vào năm 1989. Ông kết luận rằng: “Đặc tính của hiện tượng phát sáng này là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy trong khu vực có sự biến dạng kiến tạo (tectonic strain). Theo giả thuyết về biến dạng kiến tạo, hiện tượng phát sáng kỳ lạ được tạo ra bởi những thay đổi biến dạng nhanh chóng tại chỗ xảy ra trước khi có động đất trong vùng. Các yếu tố tâm lý khiến trải nghiệm có thêm nhiều chi tiết phức tạp, vì cùng lúc có hai tác động: trực tiếp từ sự kích thích của bộ não người quan sát, và gián tiếp từ kiến thức lịch sử được tăng cường.”

Michael Persinger đã phát hiện ra cách đó khoảng 400 kilômét có một số hoạt động địa chấn chưa có tiền lệ, và chúng có lẽ là nguyên nhân tạo ra ánh sáng kỳ thú đó.

Một trong những câu chuyện lạ lùng nhất là từ người đã chụp rất nhiều tấm hình xuất sắc từ hiện tượng này. Wagih Rizk, một nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp, tay trái bị liệt vì một tai nạn xe hơi vào năm 1967. Khi nhìn thấy Đức Mẹ vào ngày 13 tháng 4 năm 1968, anh đã miêu tả như sau: “Tôi thấy Đức Mẹ dưới hình thái ánh sáng tỏa ra như các đám mây... ánh sáng chói lòa đến mức mắt người không thể chịu nổi và người ta thấy nó phát ra gần thánh giá phía trên mái vòm nhỏ ở phía đông. Sự hiển linh khiến tôi sững sờ. Tôi rùng mình bởi nỗi kinh sợ xâm chiếm mình.”

Đêm hôm sau, Wagih đem máy chụp hình lên sân thượng của một ga-ra. Đêm đầu tiên chứng kiến cảnh tượng đó, anh đã quá choáng ngợp nên không thể bấm nổi nút chụp. Nhưng đêm tiếp theo, anh đã chụp được vài tấm. Sau đó, anh nhận ra mình... dùng tay trái để chụp hình. “Năm bác sĩ, trong đó có vài người là bác sĩ phẫu thuật nổi tiếng nhất Ai Cập, đã khẳng định với tôi rằng không có hy vọng gì và tay tôi sẽ không bao giờ có thể cử động được nữa. Nhưng Đức Trinh nữ Mary đã điều trị cho tôi bằng phép màu.”

Những truyền thuyết truyền miệng ở Ai Cập truyền tải một nội dung khác so với Kitô giáo truyền thống. Theo đó, Jesus được cho là có kết hôn và đã không chết trên thánh giá. Ngài được công nhận là tác giả của nhiều câu châm ngôn, một vài câu được chọn đưa vào Phúc âm Thánh Thomas, một vài câu vẫn được truyền miệng từ đời này sang đời khác bởi tín đồ Hồi giáo và Kitô giáo. Còn có một truyền thuyết cho rằng Ngài đã học pháp thuật cổ đại tại Ai Cập.

Ai Cập là nơi bắt nguồn của chế độ tu hành Kitô giáo, nơi sa mạc tiếp giáp với dòng Nile được chọn làm nơi từ giã mọi mục đích sống của kiếp người và chỉ phụng sự Chúa; và từ Ai Cập, chế độ tu hành Kitô giáo đã lan tỏa đến Tây phương, cuối cùng cũng chiếm ưu thế trong nền văn hóa phương Tây. Nhưng trước khi chuyện đó xảy ra, Ptolemy đã “tặng” chúng ta bản đồ thế giới của ông ấy. Ptolemy không theo phe Cleopatra nhưng ông là một người La Mã công nhận tên tuổi đáng kính của vị nữ hoàng. Cũng không có gì ngạc nhiên khi trung tâm bản đồ thế giới mà ông vẽ nên chính là dòng sông Nile vĩ đại.

17. Sở trường của Ptolemy

Thay vì noi gương người cha, tốt hơn hãy noi theo thời đại
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Claudius Ptolemeus, hay quen thuộc hơn là Ptolemy, là một người La Mã với cái tên Hy Lạp. Theo như ta biết, ông sống trọn đời ở thành Alexandria của Ai Cập từ năm 90 đến năm 168. Lúc bấy giờ, thành phố này nằm dưới sự thống trị của người La Mã. Ông là một học giả nổi tiếng với các công trình về thiên văn học và quang học (có ảnh hưởng sâu sắc đến Ibn Haytham, người đầu tiên nghĩ rằng mình có thể xây đập trên sông Nile nhưng rồi lại trở thành người phát minh ra phòng tối). Ptolemy cũng viết rất nhiều về chiêm tinh học, nhưng ông lại được biết đến nhiều nhất với những công trình địa lý của mình và đặc biệt là tấm bản đồ thế giới. Ông thừa nhận mình không biết gì về toàn bộ thế giới, và tri thức về kích thước thật của thế giới cũng thua kém nhiều so với vị tiền nhân là Eratosthenes thành Alexandria, người đã đích thân đến Aswan và trèo xuống một cái giếng để nhìn mặt trời.

Tuy nhiên, bản đồ của Ptolemy, đặc biệt là phần mô tả châu Phi và sông Nile, vẫn còn được sử dụng 1700 năm sau khi nó hoàn thành, được đưa vào quyển sách The Nile Basin (Lưu vực sông Nile) của Richard Burton. Bản đồ được xem như một dẫn chứng hỗ trợ cho luận điểm của tác giả rằng còn có một hồ nước là đầu nguồn thứ hai của sông Nile, nơi ông nhầm tưởng là hồ Tanganyika (thay vì hồ Albert như ta biết hiện nay).

Tấm bản đồ chính xác đến kinh ngạc; chỉ như thế mới có thể tồn tại qua 1700 năm. Ta biết rằng người Ai Cập cổ đại đã đi sâu vào sa mạc Sahara và tiến vào quốc gia Chad trong thời kỳ các vương triều đầu với khí hậu ẩm ướt hơn. Gần như chắc chắn rằng kiến thức địa lý về châu Phi và thượng lưu sông Nile đã được các dân tộc du mục trong khu vực này truyền lại trong các truyền thuyết truyền miệng. Có thể Ptolemy đã lấy nguồn thông tin từ đấy. Nhưng dù lấy từ đâu đi nữa, bản đồ của ông đã định vị chính xác bốn khu vực đầu nguồn chính: sông Atbara và Nile Xanh (Nile Xanh được hiển thị chính xác là bắt nguồn từ hồ Tana) và hồ Albert cùng sông Nile chảy ra từ hồ Victoria.

Người ta cho rằng Ptolemy đã lấy một phần thông tin từ một thương nhân Hy Lạp là Diogenes, người đã du hành trong lãnh thổ nội địa từ Rhapta – có lẽ là tên một cảng bên bờ Ấn Độ Dương, nằm ở biên giới Tanzania-Kenya ngày nay. Diogenes tuyên bố rằng sau 25 ngày rong ruổi từ bờ biển thì sẽ đến được đầu nguồn sông Nile, con sông có dòng chảy xuất phát từ Dãy núi Mặt trăng phủ tuyết, hay Lunae Montes. Sở dĩ có cái tên này là vì những đỉnh tuyết trắng của dãy núi này phát sáng ngay cả dưới ánh trăng.

Trên bản đồ Ptolemy, dãy Lunae Montes nằm chếch về phía nam và dọc theo hai hồ nước đầu nguồn Nile Trắng. Nghĩa là chúng có thể là núi Kilimanjaro và núi Kenya – cả hai đều chẳng liên quan gì đến đầu nguồn sông Nile – dù chúng cũng có tuyết phủ quanh năm. Cả hai đều là những ngọn núi lửa hỗn hợp (stratovolcanoes) khổng lồ nhưng lại không phải là dãy núi, nên càng ít có khả năng là ứng cử viên bởi Lunae Montes được mô tả là một dãy núi. Cuối cùng, bởi đều là núi lửa, chúng không liên quan đến sự hình thành thung lũng do đứt gãy, mà đây lại là điều kiện cần cho một hồ trữ nước của đầu nguồn sông Nile. Giả sử mọi chi tiết khác của Ptolemy đều đúng, sẽ hợp lý hơn nếu gán cái tên Dãy núi Mặt trăng vào những đầu nguồn thực sự của đoạn sông Nile chảy từ hồ Albert: đó chính là dãy Rwenzori – như chúng ta đã cố xác minh trong những phần trước đó. Dãy Rwenzori đáp ứng được tất cả tiêu chí để trở thành một ứng viên thực thụ, tuyết bao phủ – dãy núi duy nhất ở châu Phi (ngoài núi Kilimanjaro và núi Kenya) được tuyết bao phủ quanh năm – và nó cũng là một phần của sự hình thành do đứt gãy đã tạo nên hồ Albert và hồ Edward. Thật phi thường khi biết rằng thông tin gần 2000 năm tuổi này cuối cùng cũng được Henry Morton Stanley xác minh là chính xác vào năm 1879, khi ông thám hiểm dãy Rwenzori – đây là lần đầu tiên trong lịch sử. Như mọi người vẫn nói, đó đúng là một tấm bản đồ tuyệt hảo.

18. Đám đông Kitô giáo nổi loạn giết hại nữ triết gia quyến rũ

Ta không thể tìm thấy một con lạc đà bị lạc mất vào buổi sáng nếu đi tìm vào buổi chiều tối
- Ngạn ngữ Bedouin -

Jesus đã xuất hiện rồi ra đi. Trong một trăm năm sau đó, những tín đồ của ông hiện diện ở khắp phía đông Địa Trung Hải. Các tôn giáo cạnh tranh với nhau – giáo phái Mithras[*] đối đầu Kitô giáo. Khá thú vị với giả định rằng bản đồ của Ptolemy từng được các tín đồ Kitô thời kỳ đầu tham khảo, khi họ tìm kiếm những vùng đất xa xôi hơn nữa để thoát khỏi ách ngược đãi của người La Mã, bởi không lâu sau thời của Ptolemy, Kitô giáo xuất hiện ở Alexandria, và Ai Cập trở thành một trong những cái nôi cho tôn giáo mới này.

Một tôn giáo huyền bí của La Mã thờ thần Mithra, vị thần của tình bạn, trật tự và hiệp ước.

Kitô giáo phát triển mạnh mẽ khi Rome suy tàn. Chế độ tu hành, dựa theo một tập tục thần bí của người Ai Cập cổ đại nhằm tìm kiếm sự độc hành trong sa mạc, trở thành một giải pháp tu khổ hạnh nhằm đáp trả lại lối sống xa hoa quá độ của Đế chế La Mã. Dần dần, chủ trương quay lưng với lối sống sai lạc này đã trở thành động lực cho trật tự mới của thế giới phương Tây và trong suốt sáu thế kỷ, Kitô giáo là tôn giáo thống trị ở Ai Cập cho đến khi người Ả Rập xâm lăng vào thế kỷ VII.

Ban đầu những tín đồ Kitô giáo bị Rome ngược đãi: họ bị quăng làm mồi ăn cho sư tử và bị đóng vào thập tự giá. Không quá ngạc nhiên khi sau này, lúc Kitô giáo chiếm ưu thế, những hình thức ngược đãi đó cũng không thay đổi quá nhiều.

Vào năm 453 tại Alexandria, việc học hỏi những tri thức Hy Lạp tiếp tục phát triển mạnh mẽ dưới thời Đế quốc La Mã, nhưng thời của nền văn hóa cựu thế giới[*] này cũng đã đến lúc kết thúc. Ngay khi văn hóa đang đạt đến đỉnh cao của tự do trí tuệ, nó lại trở thành nạn nhân của Kitô giáo, một tôn giáo mới, trẻ trung, mạnh mẽ và cũng đầy niềm tin mù quáng. Một dấu hiệu nữa cho thấy mức độ văn minh của thành Alexandria là khi nhà toán học và triết học hàng đầu nơi đây không phải một người đàn ông mà là một phụ nữ, Hypatia.

Cựu Thế giới (Old World) bao gồm châu Âu, châu Á và những phần của thế giới mà người châu Âu biết đến trước khi Christopher Columbus phát hiện ra châu Mỹ.

Hypatia là một phụ nữ thông thái, xinh đẹp, độc đáo và cũng hơi khác thường. Khi bị một người đàn ông theo đuổi, bà đã vẫy một mảnh vải thấm máu kinh nguyệt đuổi anh ta đi. “Ham muốn xác thịt chẳng hay ho gì”, bà hét lên, còn anh chàng theo đuổi thì nhanh chóng biến mất dạng. Chẳng ngạc nhiên gì khi với “chiến thuật” như vậy, bà đã giữ được sự trinh trắng đến cuối đời. Theo sử gia Kitô giáo thời kỳ đầu Socrates Scholasticus: “Bởi sự tự chủ và tính cách ôn hòa có được từ tu dưỡng tâm trí, bà thường xuyên xuất hiện nơi công cộng trước sự chứng kiến của các quan tòa. Bà cũng không cảm thấy lúng túng khi ở giữa một nhóm đàn ông. Đối với tất cả đàn ông, chính phẩm giá và đức tính phi thường mới là điều khiến họ càng ngưỡng mộ bà hơn.”

Hypatia nghiên cứu Plato, Plotinus và toán học dưới sự dạy dỗ của cha mình, nhà triết học Theon. Bà nổi tiếng là người phụ nữ thông thái nhất vùng, và cũng là người nắm giữ nhiều tri thức nhất về các vấn đề liên quan đến triết học và toán học. Phải chăng bà là người sớm mắc hội chứng Asperger?[*]

Một dạng tự kỷ, với những triệu chứng: người bệnh chỉ tập trung chú ý vào một chủ đề, và tuy thông minh nhưng gặp khó khăn trong các giao tiếp xã hội – BT.

Có lẽ chính cách tư duy cứng nhắc kết hợp với sự thiếu nhạy cảm trong các tình huống xã hội, một đặc điểm của chứng Asperger, đã là nguyên do khiến bà bị ngược đãi. Bà bị vu oan giá họa vì đã chỉ ra những điểm không hợp lý trong mối quan hệ hợp tác giữa thống đốc Orestes và Giám mục của thành Alexandria.

Một đám đông giáo dân, do một kẻ kích động quần chúng râu ria xồm xoàm chỉ được biết đến với cái tên “Gã mù quáng Peter” cầm đầu, đã rình rập và chặn cỗ xe ngựa của bà. Hypatia phản kháng và cố gắng tranh luận theo đúng phong cách của một triết gia hàng đầu. Nhưng giữa những tiếng gào thét “phù thủy, kẻ ngoại đạo”, bà bị lôi ra ngoài, và càng sỉ nhục hơn nữa khi bị lột trần truồng. Họ chở bà diễu hành qua các con phố trong tình trạng trần như nhộng, đến nhà thờ mới của người Kitô giáo chỉ vừa được chuyển đổi từ nhà thờ Caesareum của La Mã. Tại đây, họ đã dùng những mảnh sò và bình gốm vỡ, róc toàn bộ lớp da và cướp đi mạng sống của bà. Thi thể đẫm máu của Hypatia được đem đến cổng thành và hỏa thiêu. Socrates Scholasticus đã rất công bằng khi nói rằng điều này hoàn toàn bất công, và rằng Peter đã bị thôi thúc “bởi một nhiệt huyết quá khích và mù quáng”.

Thời thế đổi thay. Chỉ hai thế kỷ sau đó, Hypatia dần dần lại bị gán cho hình hài quỷ dữ. John xứ Nikiû,[*] một tác gia vào thế kỷ VII, đã viết rằng Hypatia “luôn cống hiến cho ma thuật, chiêm tinh, âm nhạc và quyến rũ nhiều người với những mưu ma chước quỷ của mình”. Theo đó, từ một kẻ giết người mù quáng, Peter trở thành “Vị quan tòa Peter”. Còn Hypatia lại dường như đáng phải hứng chịu những tai tiếng.

Một giám mục Copt của Nikiû, sống vào khoảng cuối thế kỷ VII. Nikiû thuộc miền Bắc Ai Cập, trong vùng châu thổ sông Nile, ngày nay thuộc địa phận thành phố Zawyat Razin – BT.

Chân lý mãi mãi trường tồn. Qua nhiều thế kỷ, Hypatia vẫn khó bị lãng quên. Có thể nói rằng bà đã được phong thánh. Bà là nguồn cảm hứng cho hàng trăm câu chuyện hư cấu và phi hư cấu, tên của bà được dùng để đặt cho một kiểu chữ Adobe (Hypatia Sans Pro), một hố mặt trăng và một vành đai tiểu hành tinh. Rachel Weisz thủ vai bà trong bộ phim Agora; và tên bà cũng xuất hiện trong tiêu đề của tác phẩm Hypatia: A Journal of Feminist Philosophy (Hypatia: Hành trình của triết lý nữ quyền) do Đại học Washington xuất bản.

Kỳ lạ thay, Gã mù quáng Peter vẫn chỉ là một kẻ vô danh.

PHẦN III
DÒNG SÔNG CỦA NHỮNG TÍN ĐỒ

— Sự cuồng loạn và những nhà huyền môn —

1. Các vị vua và những đập nước điên rồ trên sông Nile

Ta chẳng thể tiên liệu ngày mình trở nên giàu có hoặc hói đầu
- Ngạn ngữ Sudan -

Ibn Haytham là cái tên quen thuộc trong lĩnh vực khá chuyên biệt là vật lý quang học, nhưng lại ít được biết đến trong những chuyên ngành khác. Chúng ta nghe nhiều hơn về Roger Bacon, học giả người Anh thường được ghi nhận là người sáng lập ngành khoa học thực nghiệm. Nhưng chính Ibn Haytham mới là người thực sự đặt nền móng cho cái mà ngày nay chúng ta gọi là phương pháp khoa học vào thế kỷ X ở Cairo. Chính ông, trước Roger Bacon hàng thế kỷ, là người đầu tiên vạch ra phương pháp khoa học hiện đại trong hoạt động thí nghiệm và rút ra kết luận từ những bằng chứng xác thực. Ông cũng là cha đẻ của quang học hiện đại, người phát minh ra phòng tối, một triết gia, nhà thủy văn học – một nhà thông thái đích thực. Ông cũng tuyên bố rằng mình có thể xây đập trên sông Nile. Và đó cũng chính là nguyên nhân khiến ông sụp đổ.

À, chúng ta đi tới đâu rồi nhỉ? Chúng ta đã đọc về người Hy Lạp, người La Mã và Hypatia già cả đáng thương. Đế quốc Đông La Mã, sau đó trở thành Đế quốc Byzantine cho đến năm 1453, đóng đô ở Constantinople, nhưng sức ảnh hưởng của nó lan rộng đến tận vùng Levant, Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ và vài khu vực ở Bắc Phi. Người Byzantine ưa chuộng ngôn ngữ Hy Lạp hơn ngôn ngữ Latinh, và là tín đồ Chính thống giáo. Sự chia rẽ với Đế quốc Tây La Mã đã sớm xảy ra vào năm 380, ngay sau đó là sự sụp đổ của thành Rome vào thế kỷ V trước sự xâm chiếm của các bộ lạc German. Người Byzantine nắm quyền khi Hypatia bị giết, đồng thời cũng kiểm soát phần lớn Ai Cập và sông Nile cho đến thế kỷ VII, khi những động thái mới ở sa mạc Ả Rập đã dẫn đến sự xuất hiện của một đội quân xâm lược chưa từng thấy trước đó: Hồi giáo đang trỗi dậy.

Những người Ả Rập đầu tiên ở Ai Cập là những người Bedouin thực sự – họ khinh miệt thành Memphis vĩ đại và sống trong những túp lều trên những cánh đồng Fustat (ngày nay thuộc trung tâm Cairo). Chỉ điều này thôi cũng đã minh chứng cho ý chí cũng như quyết tâm theo đuổi mục đích vượt trội của người Ả Rập, so với người Byzantine đang suy yếu cùng sự giàu có vẻ vang của họ.

Nhưng người Ả Rập thời đó không phải là lực lượng Taliban thời hiện đại với những kẻ độc tài có bộ mặt đáng sợ. Họ đặc biệt khoan dung, hài hước và có niềm tin mãnh liệt vào sự truyền bá tri thức. Thật vậy, giờ đây người ta thường nói rằng chính người Ả Rập đã khôi phục và truyền bá lại tri thức Hy Lạp vào phương Tây thông qua những bộ bách khoa toàn thư đồ sộ và các bản dịch uyên bác của Aristotle do các học giả Ả Rập viết.

Khi đế quốc Ả Rập phát triển và bao trùm cả Afghanistan ở phương Đông và Tây Ban Nha ở phương Tây, học thuật đã tái hồi sinh một cách mãnh liệt, một cuộc phục hưng thực sự. Nhân vật Ibn Haytham đã xuất hiện chính trong tình cảnh này. Không cần đến thăm Ai Cập, ông cũng đã có thể viết một quyển sách về kỹ thuật dân dụng, trong đó ông tuyên bố rằng mình có thể xây một con đập và một loạt kênh đào, đê điều để kiểm soát cơn lũ sông Nile hàng năm. Ông viết: “Nếu ở Ai Cập, tôi đã có thể làm được chút gì đó để điều tiết sông Nile và giúp người dân thu được lợi ích từ dòng thủy triều của nó.” Sống ở Basra (ngày nay thuộc Iraq), có lẽ ông cảm thấy rằng tuyên bố mang tính lý thuyết này sẽ không bao giờ được kiểm chứng. Nhưng ông đã không lường đến sự điên rồ của Caliph[*] Hakim ở Ai Cập.

Caliph (từ này bắt nguồn từ khalifah trong tiếng Ả Rập, nghĩa là “người thay thế” hay “người kế vị” nhà tiên tri Muhammad, người sáng lập Hồi giáo) là vị chức sắc cao nhất đối với tín đồ Hồi giáo trên thế giới, người đứng đầu một vương triều Hồi giáo (caliphate). Caliph Hakim (985-1021) là nhà lãnh đạo tối cao của Triều đại Fatima theo dòng Hồi giáo Shia. Là một trong những đế quốc Ả Rập quan trọng nhất trong thời đại Hồi giáo, Vương triều Fatima (909-1171) cai trị một lãnh thổ rộng lớn trải dài từ Bắc Phi (Tunisia, Ai Cập) tới bờ Đông của Địa Trung Hải, với thủ đô là Cairo.

Sự lập dị của Hakim đã đi vào huyền thoại. Ông từng ra lệnh giết tất cả những con chó ở Cairo vì tiếng sủa của chúng khiến ông phát điên, hoặc là... điên hơn! (Đã tận mắt chứng kiến vấn nạn chó hoang ở Cairo, tôi thấy mình có chút xíu cảm thông với Hakim trong trường hợp này.) Nhưng mọi thứ còn tệ hơn thế nữa. Hakim đã ngược đãi không chỉ các tín đồ Kitô giáo, mà cả người Do Thái và Hồi giáo – một cách đồng đều. Ông phá hủy thành cổ Fustat, thủ phủ Ả Rập đầu tiên tại Cairo, bởi hướng của nó “làm ông thấy khó chịu”. Ông cho xây một thư viện khổng lồ ở Cairo để cạnh tranh với Ngôi nhà Trí tuệ[*] ở Baghdad; sau đó, ông cướp phá Nhà thờ Phục sinh ở Jerusalem. Về đêm, ông thường cải trang đi lang thang trên vùng đồi Moqattam, nơi được cho là khu vực lai vãng của những nhà huyền môn (mystic) và những kẻ điên.

Một thư viện, viện dịch thuật và trung tâm nghiên cứu được thành lập vào thời cai trị của Vương triều Abbas ở Baghdad, Iraq. Đây được coi là trung tâm trí tuệ lớn trong thời kỳ hoàng kim của Hồi giáo.

Trong lúc đang thư thái ngồi dạy học cho con trai của những người giàu có tại Basra, Ibn Haytham có lẽ cũng không xúc động quá mức khi nhận được một lá thư. Đó chính là “thư mời” nhận một công việc mới – xây đập trên sông Nile. Chỉ có điều, nó là một mệnh lệnh thì đúng hơn là lời mời, xuất phát từ một kẻ cai trị nổi tiếng với tính khí thất thường. Nhưng máu kỹ sư trong ông đã bỏ qua tất cả những nghi ngại đó và nắm lấy cơ hội để chứng minh lý thuyết của mình là đúng. Ông đến Cairo năm 1011 để khảo sát cho nhiệm vụ xây đập. Mặc dù khoảng năm 3000 TCN, Pharaoh Menes đã cho xây nhiều kênh đào với mong muốn ngăn đập trên sông Nile, nhưng chưa ai từng cố gắng hiện thực hóa nó cho đến khi Caliph Hakim ra lệnh cho Ibn Haytham làm điều đó.

Haytham hẳn cũng biết rằng nhiệm vụ hoành tráng này có lẽ sẽ chiếm cả phần đời còn lại của mình. Nhưng nhà khoa học và triết gia 47 tuổi chẳng thể ngờ rằng ông sẽ đánh đổi mạng sống vì nó, hoặc có khả năng làm thế. Nhưng một khi ông đã gặp Hakim và bắt tay vào việc, thì ông càng nhận ra rằng từ chối dự án này sẽ khiến ông trở thành nạn nhân tiếp theo của Hakim.

Khi nghe tin Haytham đến Ai Cập, Hakim vô cùng phấn khích và lao đến làng Khandaq để trực tiếp gặp mặt Ibn Haytham. Haytham đang trên đường đến Cairo, lúc đó đang trú tại một nhà khách nhỏ trong làng. Vị Caliph điên rồ rất hài lòng với kế hoạch của Haytham và hứa hẹn sẽ trút toàn bộ ngân khố của mình vào việc hoàn thành dự án.

Hơi lo sợ trước sự vồ vập của nhà mạnh thường quân, Ibn Haytham bèn bắt đầu nhiệm vụ dài hơi ngược dòng sông Nile để tìm vị trí xây đập thích hợp. Và ông đã tìm thấy nó ở Janadil, một ngôi làng gần Aswan. Dọc đường đi, khi đoàn người đi qua các kim tự tháp và những ngôi đền vĩ đại, Ibn Haytham bắt đầu cảm thấy bất an. Ông chú ý đến độ chính xác và tay nghề đáng kinh ngạc trên những công trình này, và rút ra kết luận đáng lo ngại rằng những kỹ sư tài ba có thể xây dựng nên các công trình cao nhất thế giới mà lại lựa chọn không xây đập trên sông Nile. Hẳn là phải có một lý do.

Tại Janadil, Haytham nhận thấy các bờ đá granite cao sẽ rất hoàn hảo cho một con đập. Sau đó, ông đo khoảng cách giữa hai bờ. Nhưng khoảng cách giữa hai bờ sông thực tế và giữa hai vách đá granite là khác nhau, mặc dù vừa nhìn qua tưởng không chênh lệch mấy. Hai bờ chỉ cách nhau 549 mét. Chỉ có từng đó thôi. Nhưng hai vách đá granite trên mặt đất lại cách nhau 975 mét. Ở vị trí cách mặt sông 110 mét, hai vách đá granit cách nhau 3.657 mét, tức là gấp 16 lần chiều rộng của Đại Kim tự tháp.

Thật không may, Haytham đã đến sớm tận 900 năm. Ông đã tìm đúng vị trí mà nhiều năm sau đó là nơi đập Aswan được xây dựng.

Khi Ibn Haytham đo đạc xong, ông biết mình đang gặp rắc rối nghiêm trọng. Nếu không có bất kỳ sự hỗ trợ nào của máy móc, ông sẽ cần một triệu con người để hoàn thành đập nước, và dù có xoay xở được lượng nhân công khổng lồ như thế cũng sẽ mất đến một hoặc hai thế kỷ để hoàn thành! Tiếp tục là hết sức điên rồ. Và cũng điên rồ không kém nếu có ý định quay đầu.

Ông bất đắc dĩ quay về Cairo để báo tin này cho Hakim. Haytham cho rằng mình sẽ bị khiển trách, bị trừng phạt hoặc thậm chí bị giết chết, nhưng ông đã nhầm. Vẫn khó đoán như mọi khi, Hakim giao cho ông một chức vụ khá được ưa chuộng, đó là cố vấn nội điện của mình. Haytham một lần nữa phải chấp nhận vì sợ hãi. Ông biết rõ chiến thuật này. Bạn dùng “lời ngon tiếng ngọt” ru một người vào cảm giác an toàn giả tạo, bạn mời anh ta vào lều và bùm – bạn siết cổ anh ta bằng sợi dây lụa trên chiếc áo choàng ngủ của anh ta. Haytham giờ đã nhận ra bản chất ranh mãnh và vô cùng đáng sợ của Caliph Hakim. Sớm muộn gì Hakim cũng sẽ ra tay với Ibn Haytham, người đã tuyên bố mình có thể xây đập trên sông Nile rồi lại không làm được.

Haytham sau đó buộc phải tung ra nước bài xuất sắc của mình. Ông giả vờ hóa điên.

Giờ thử nghĩ xem, thuyết phục một vị vua điên rồ rằng bạn còn điên hơn ông ta sẽ tốn không ít công sức. Kẻ điên thực sự thường có giác quan thứ sáu nhạy bén và đánh hơi được những ai thực sự tỉnh táo. Đó sẽ phải là một màn kịch thực sự đẳng cấp. Vậy là Ibn Haytham cố ý làm quá lên: ông ăn đậu bẩn rớt trên sàn nhà – thật ra trước đó ông đã đặt chúng trong một cái xô để trông giống như phân. Ông từ chối trả lời mọi câu hỏi trừ khi có thể trả lời bằng cách xướng ca. Ông khăng khăng đeo mặt nạ khi ra khỏi nhà. Ông tuyên bố chiếc mặt nạ sẽ nói chuyện thay mình bởi ông đã mất đi năng lực đó.

Những mưu mẹo của ông có hiệu quả, đại loại là thế. Hakim loại ông khỏi bộ máy cai trị và chẳng còn ai nghĩ Haytham sẽ bị xử tử vì đã không xây được đập trên sông Nile. Theo luật Hồi giáo, người điên sẽ được bảo vệ, không ai được chạm tới họ. Tuy nhiên, Hakim vẫn còn đó những nghi ngờ, vì vậy ông đã giam cầm Haytham trong hai căn phòng ở Cairo hàng tháng trời, sau đó kéo dài thành nhiều năm trời. Kỳ lạ thay, điều này có thể chính là cơ hội quý giá mà vị học giả cần.

Bị giam cầm trong những căn phòng tối om, Haytham bắt đầu nghĩ về ánh sáng và thị lực. Ông đã phát minh ra phòng tối – cũng chẳng ngạc nhiên bởi ông đúng là có cảm giác như bị mắc kẹt trong một căn phòng tối vậy – và phòng tối cũng là nền tảng cho cơ chế hoạt động của tất cả các loại máy ảnh sau này. Ông đã phát minh ra những thí nghiệm tư duy khoa học đầu tiên – bởi ông không có cơ hội kiểm chứng mọi thứ trong thực tế. Ông là người đầu tiên nhận ra rằng người Hy Lạp cổ đại đã nhận định sai về thị lực – mắt chúng ta không phát ra tia sáng để nhìn thấy mọi vật. Thay vào đó, ánh sáng phản chiếu lên các vật thể và khiến chúng “có thể nhìn thấy được”. Việc ông bị cầm tù cũng thể hiện rõ ràng qua các nghiên cứu khoa học của ông: trong số hàng tá thí nghiệm ông mô tả, chỉ có một thí nghiệm là cần đến trợ lý.

Vậy là Ibn Haytham, bị cầm tù ở Cairo vì thất bại trong việc xây đập sông Nile, đã có nhiều thời gian để suy ngẫm không chỉ về khoa học mà cả sự trần tục, huyền bí và điên rồ thuần túy. Ông vắt óc suy ngẫm làm thế nào để có thể thoát khỏi thế giới xấu xa tăm tối của Hakim.

2. Hakim đi ra ngoài quá nhiều

Hồi giáo xuất hiện như một kẻ xa lạ và cũng sẽ rời đi như một kẻ xa lạ
- Hadith[*] của nhà tiên tri Muhammad -

Là tập hợp các hành động và dạy nhà tiên tri Muhammad, người sáng lập Hồi giáo.

Quyền lực đằng sau ngai vàng Ai Cập lúc đó không phải một người đàn ông mà là Sitt al-Mulk, “người phụ nữ quyền lực”. Chúng ta sẽ thấy bà không phải là nữ quân chủ đầu tiên hay cuối cùng của Ai Cập. Em trai bà, cũng chính là lý do bà có thể nắm quyền cai trị, chính là Caliph Hakim điên loạn. Ông cai trị đất nước tệ đến mức bà được chào đón làm người thay thế. So với những hành động thái quá của Hakim, việc một người phụ nữ lên ngôi chẳng hề điên rồ chút nào.

Vương triều đầy sóng gió của Hakim bắt đầu khi ông đi ra ngoài quá nhiều. Đây không phải là điều mà một Caliph nên làm, trừ phi đã ngụy trang đàng hoàng. Vào một ngày thứ Bảy đáng nhớ, người dân thấy Hakim xuất hiện không dưới sáu lần. Một lần cưỡi ngựa, một lần cưỡi lừa, lần thứ ba ngồi trên kiệu khiêng bởi một đoàn phu khuân vác người Nubia. Trong lần xuất hiện thứ tư, người ta thấy ông đi thuyền trên sông Nile mà không quấn khăn turban[*] trên đầu. Sau lần xuất hiện đáng hổ thẹn đó, người ta dường như chẳng thèm để tâm đến lần thứ năm và thứ sáu.

Với tín đồ Hồi giáo, việc đội khăn turban mang ý nghĩa biểu tượng, bao gồm thể hiện sự kính trọng đối với Thiên Chúa.

Hakim chỉ mới 11 tuổi khi người cha 42 tuổi của ông qua đời trong bồn tắm. Nguyên nhân cái chết là do dùng loại thuốc nguy hiểm sau một tai nạn kỳ quái (chân ông trượt vào bánh xe ngựa, bị gãy do cuốn vào nan hoa đang quay – lúc đó ông đang dùng roi quất một người hầu). Khi đó khí trời nóng nực và thi thể của vị Caliph quá cố cần được chôn cất. Cha của Hakim, giống như Hakim khi trưởng thành, có dáng người rất cao và theo ghi chép là không chiếc quan tài nào vừa người ông. Người ta đưa thi thể ông đến mộ phần trong một cái hộp, một đầu hộp mở ra và đôi chân trần của ông thò ra ngoài.

Chị gái của Hakim, Sitt al-Mulk, hơn ông 16 tuổi, càng ngày càng không thể chịu đựng nổi em trai mình. Ông luôn bị ám ảnh với sự bội tín thể hiện ra mặt của bà. Và ông ghét tiếng chó sủa. Lâu nay, chó hoang có mặt ở mọi nơi – những lữ khách xa xưa nhất ghi nhận rằng sự hiện diện của chúng khá khó chịu nhưng không thể tránh khỏi. Nhưng mọi người khiếp sợ Hakim đến nỗi họ phải thi nhau hoàn thành mệnh lệnh tận diệt những con chó. Người ta ghi nhận một giống chó đã bị tuyệt chủng. Nếu một con chó xuất hiện ở một ngõ nhỏ, dù là ngày hay đêm, nó cũng sẽ bị đuổi giết, bị ném đá hoặc bị đánh chết ngay lập tức. Hakim gần như đã thành công trong nỗ lực giết hết loài chó, và điều này cho thấy ông điên rồ đến mức nào.

Mọi người kinh hãi trước những hành vi cuồng loạn tùy hứng của ông. Có lần Hakim đi ngang qua một cửa hàng bán thịt và thấy thích thú với con dao pha to lớn đang cắm trên mặt thớt. Thế là ông rút con dao ra và vung nó vào người bán thịt đang ngỡ ngàng, chém đầu người này làm hai. Sau đó, ông tiếp tục dạo chơi khắp phố với con dao pha nhỏ máu bên mình, như thể chưa có gì xảy ra. Những người có mặt đã choáng váng đến nỗi không dám chôn cất người bán thịt. Cái xác vẫn nằm trong cửa hàng thịt đến tận ba ngày sau đó, khi mà Hakim ra lệnh ban một tấm vải liệm tuyệt đẹp để bọc thi thể đã thối rữa của người bán thịt.

Hakim trở nên thích đi bộ dạo quanh thành phố về đêm. Mặc những bộ quần áo lộng lẫy, đeo trang sức và khoác lên mình những tấm lông thú vào mùa đông, ông và tùy tùng yêu cầu các cửa hàng mở cửa suốt đêm vào ngày họ quyết định ghé qua. Thành phố buộc phải dần quen với sự đảo lộn cuộc sống thường nhật này. Thật vậy, ngày nay, bất kỳ du khách nào đến Cairo trong tháng Ramadan cũng sẽ chứng thực được rằng người dân Cairo thích ứng rất dễ dàng với cuộc sống về đêm. Nhưng khi thành phố đã quen với lối sống về đêm, Hakim lại đổi ý và ra sắc lệnh không ai được xuất hiện trên phố từ lúc hoàng hôn đến bình minh. Mọi hoạt động giải trí công cộng đều bị cấm. Rượu vang, ngay cả đối với tín đồ Kitô giáo, cũng bị cấm. Hàng chục lít rượu vang bị trút xuống đoạn sông Nile tại Roda, biến dòng nước thành màu đỏ như máu. Toàn bộ vụ mùa nho cũng bị đổ xuống sông, lên men ở hai bên bờ và biến sông Nile thành một dòng sông rượu trong một thời gian ngắn. Ngay cả mulukhiyyah, một món ăn đặc trưng của Ai Cập, cũng bị biến thành bất hợp pháp (việc này cũng tương tự như ta muốn cấm món khoai tây chiên ở Anh vậy!) Sau đó Hakim ra lệnh không người phụ nữ nào được xuất hiện trên phố. Tín đồ Kitô giáo buộc phải luôn luôn đeo thánh giá bằng gỗ nặng nề, còn người Do Thái thì đeo một chiếc chuông nhỏ quanh cổ để cảnh báo về sự xuất hiện của họ. Tín đồ của những tôn giáo này không được cưỡi ngựa mà phải dùng lừa – điều này đi ngược lại pháp lệnh của Hồi giáo rằng tín đồ Kitô giáo và người Do Thái là “Dân tộc của sách”[*], nằm dưới sự bảo hộ của các triều đại Caliph.

Thuật ngữ “Dân tộc của sách” trong kinh Qur’an của người Hồi giáo chỉ các tín đồ của các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham mà lâu đời hơn Hồi giáo, bao gồm tất cả tín đồ Kitô giáo, người Do Thái và tín đồ Sabian Mandaean.

Cú trượt cuối cùng vào vòng xoáy điên loạn và cách hóa giải nó đều đến từ chính dòng Nile. Một đợt hạn hán kéo dài đồng nghĩa với việc thiếu lương thực. Hakim cho triệu tất cả quân sư của mình và khiển trách họ vì đã không thể giải quyết được vấn nạn hạn hán. Thóc lúa ngày càng khan hiếm khiến giá bánh mì tăng lên. Bánh mì là một vấn đề nhạy cảm với tất cả người dân Ai Cập. Gần đây, những cuộc bạo loạn vì bánh mì vào những năm 1970 đã gần như khiến chính quyền Tổng thống Sadat sụp đổ. Hakim quyết định đánh thuế bánh mì để ngăn không cho mọi người mua quá nhiều. Chẳng những không giải quyết được vấn đề mà người dân còn nổi dậy và bạo loạn bánh mì lan khắp thành phố. Đó như một sự “tức nước vỡ bờ” khá nhẹ tay sau tất cả mọi kìm hãm mà họ đã phải hứng chịu bấy lâu.

Hakim ngày càng đơn độc và khổ hạnh, ông khoác lên mình chiếc áo choàng len, và cứ đi lang thang giữa những ngọn đồi Moqattam. Một ngày nọ ông ta biến mất. Chị ông ra lệnh rà soát tất cả vùng đồi từ Moqattam đến Helwan và tất cả những gì họ tìm thấy là một con lừa với cái chân đầy vết rạch. Người ta nói rằng con thú này thuộc về vị Caliph điên rồ. Hầu hết người dân Ai Cập đều cho rằng người chị của Hakim, người sẽ nhiếp chính trong bốn năm tiếp theo (dùng cháu trai sơ sinh của mình như người được ủy nhiệm và là cái cớ để bà trị vì), đã giết ông. Tất nhiên, việc để cho bà ta nắm quyền không phải là vấn đề. Hakim đã bị căm ghét đến mức người nào loại bỏ ông ta – dù đàn ông hay đàn bà – đều xứng đáng với ngai vàng.

Nhưng Sitt al-Mulk dường như thực sự buồn bã trước cái chết của em trai mình. Có nhiều lời đồn về việc ông thực sự đã chết như thế nào. Người ta tuyên bố kẻ sát nhân thực sự là một thành viên của bộ lạc Beni Husayn, người đã cùng ba người đàn ông khác ra tay giết vị Caliph. Kẻ thủ ác đã bị bắt và bị thẩm vấn. “Đây là cách tôi đã làm”, hắn tuyên bố, dùng một con dao găm đã giấu trước đó đâm vào giữa xương sườn của mình và chết ngay trước mặt những người thẩm tra.

3. Lời thú nhận kỳ lạ của Ibn Haytham

Ta sẽ không thể học hết tri thức từ vị chủ nhà nếu chỉ xem mình là khách
- Ngạn ngữ Ethiopia -

“Tôi bị quản thúc tại gia trong suốt mười năm. Với tôi, đó là một khoảng thời gian gặt hái được nhiều thành quả nhưng đồng thời tôi cũng trở nên chán ghét sự cô độc. Cánh cửa sổ duy nhất, nơi tôi có thể nhìn thấy cung điện và vùng đồi Moqattam phía sau, là niềm vui duy nhất của tôi trong nhiều tháng. Ánh sáng lọt qua khung cửa sổ này chính là sự sống đối với tôi. Khi ánh sáng đó mất đi, tôi như thể đã chết. Người đàn ông mang thức ăn cho tôi, và sau đó là con trai ông, ban đầu tỏ vẻ khinh thường tôi. Trong mắt mọi người tôi là một kẻ điên. Nhưng họ vẫn đem giấy mực vào và cho phép tôi làm việc. Tôi tạo ra các loại động cơ và bộ phận máy khác nhau, rồi từ bóng đổ của chúng, tôi có thể tính toán khoảng cách của mọi thứ ở bên ngoài cửa sổ. Ví dụ, tôi biết Caliph rời cung điện từ một cánh cửa cách cửa sổ của tôi 256 mét. Tôi biết ông đi qua một cánh cổng vòm trên đường viếng thăm vùng đồi Moqattam về đêm của mình, cách cửa sổ của tôi đúng 402 mét. Sau đó ông bước vào một hang động cách cổng vòm đúng 8.224 mét. Thông số cuối cùng có được là nhờ sự hỗ trợ của con trai người giám ngục, vô tình trở thành đồng lõa với tôi. Tôi đang “nhảy cóc” qua vài tình tiết ở đây rồi. Đầu tiên tôi cần chứng minh mình có ích với họ. Đúng là tôi điên đấy, nhưng tôi có năng lực nhìn thấu tương lai và chữa khỏi mọi bệnh tật. Cậu bé con người giám ngục có một ngón tay gần như đứt lìa ra. Nó bốc mùi hôi thối khủng khiếp nhưng mọi người lại thiếu hiểu biết và quá sợ hãi nên cứ để phần ngón tay thối rữa đó treo lơ lửng chỉ bằng một mảnh da mỏng. Cậu bắt đầu ngã bệnh và tôi biết rằng khi phần nhiễm trùng lây lan, cậu sẽ chết. Người cha đồng ý ghì chặt cậu bé xuống để tôi cắt đứt ngón tay bằng lưỡi dao cạo của thợ cắt tóc đã được khử trùng qua ngọn lửa. Sau đó, tôi đắp hỗn hợp mật ong và nhựa thơm lên. Bàn tay ấy và cả cậu bé hồi phục nhanh chóng, thế là tôi trở thành thầy thuốc của họ. Tôi thận trọng chỉ điều trị những căn bệnh chắc chắn có thể chữa được. Nếu họ đưa đến một người thân không còn khả năng chữa trị được nữa tôi sẽ bắt đầu giả như “lên đồng”, đảo mắt và phán rằng người bệnh đó không thích hợp với tài năng khác thường của mình. Theo thời gian, số trường hợp tôi phải giả vờ như vậy cũng khá ít và đã chiếm được lòng tin của họ – bởi tôi biết rằng nhiều người trong số các “bệnh nhân” của tôi dù gì cũng sẽ hồi phục.

“Theo chỉ dẫn của tôi, con trai người giám ngục đi đều bước đến hai địa điểm mà tôi đã căn dặn trước đó trên vùng đồi Moqattam và để lại hai cái chậu đáy phẳng được đánh bóng. Khi mặt trời lên cao, tôi có thể dùng một chiếc thước đo độ tự tạo để đo được các góc tạo ra do tia nắng phản xạ lên những cái chậu này. Từ hai chiếc chậu đồng trở đi, tôi hướng dẫn cậu bé rải đậu lăng theo khoảng cách đều đặn dọc suốt đường đi. Mỗi ngày cậu bé sẽ báo lại tôi liệu các hàng đậu lăng có bị xáo trộn hay không. Không lâu sau tôi có được đầy đủ chi tiết về lộ trình mà vị quốc vương, cũng là chủ nhân cũ của tôi, đã tự mình thực hiện trên những ngọn đồi đơn độc. Có tin đồn ông gia nhập một giáo phái kỳ lạ hứa hẹn sẽ trao cho ông quyền lực ở một thế giới khác... Đó không phải là mối quan tâm của tôi. Lúc đó tôi đang bận lắp những hộp đèn chứa một hoặc nhiều ngọn nến. Với những chiếc hộp này tôi chứng minh được rằng các chùm sáng bị phân tán bởi những chiếc lỗ trên một bức màn sẽ không hòa vào nhau khi chúng giao nhau. Do đó, ánh sáng chắc hẳn bao gồm các hạt có thể tương tác với nhau, nhưng không phải theo cách tương tác của các hạt trong chất lỏng.

“Tôi điều chỉnh một trong những chiếc hộp sao cho tia nắng mặt trời chiếu vào sẽ rọi thẳng vào một chiếc gương cong, sau đó đốt cháy một ngọn nến. Đây là nơi tôi tập hợp các thí nghiệm được viết trong quyển sách của tôi có tên On parabolic burning mirrors (Bàn về những chiếc gương đốt cháy có hình parabol). Thiết bị chạy bằng năng lượng mặt trời này được đặt giữa chốn hoang vu, vị trí của nó được ghi nhận trên thước đo độ. Tôi phải đề cập ở đây rằng khu vực vùng đồi mà đức vua đi vào luôn được một đội quân đáng tin cậy của ông kiểm tra và đảm bảo không có ai lai vãng. Sau khi đội quân rời đi, vị vua tàn độc sẽ tiến về phía hang động và hội họp với những đồng sự ngu ngốc thuộc giáo phái của ông. Nơi đó được thắp sáng bởi một ngọn nến lập lòe như ngọn hải đăng ở Alexandria, để dẫn đường cho ông. Thiết bị của tôi được đặt ở phía đối diện của một khe núi hiểm trở, và tôi đã chờ đến một đêm không trăng. Tôi dùng một chiếc gương để phản chiếu các tia nắng mặt trời cuối ngày và điều hướng luồng sáng đó vào chiếc gương giữ sáng trong thiết bị. Tôi giữ yên chiếc gương đốt cháy của mình bằng một chiếc kẹp thợ rèn hạng nặng, chiếc kẹp này cố định chắc chắn thước đo độ vào chiếc gương. Tôi phải có niềm tin rằng ngọn nến kia đã được thắp sáng dù giờ vẫn còn là ban ngày, tôi không thể nói chắc được.

“Mặt trời lặn xuống trong những tầng mây ánh vàng đỏ sặc sỡ, khiến những ngọn đồi như sáng bừng sức sống. Các đội quân tuần tra đang hoàn thành nhiệm vụ của mình. Màn đêm buông xuống. Có thể chứ! Tôi có thể thấy ngọn nến nhỏ lập lòe của mình, cách một khoảng trước ngọn nến thứ hai đánh dấu vị trí hang động. Tuy nhiên, tôi biết rằng mình sẽ không thấy được ngọn nến thứ hai cho đến khi muộn thêm một chút nữa.

“Sáng hôm sau, bộ quần áo dính máu của Caliph Hakim được tìm thấy ở đáy của một wadi đầy đá. Ông đã bị ngã và ai đó đã mang xác ông đi, có thể họ nghĩ rằng mình sẽ kiếm được chút lợi ích gì đó từ việc này. Riêng tôi thì được thả ra vài ngày sau đó và lên tàu về Basra mà không gặp sự cố nào nữa.”

Sự biến mất của Hakim, dù rất ít người thương tiếc nhưng lại gây ra nỗi khiếp đảm to lớn. Một Caliph, đại diện của Thiên Chúa trên trái đất, không thể đơn giản là biến mất. Câu hỏi hóc búa này đã trở thành một trong những giáo lý chính của một tôn giáo vẫn còn tồn tại với chúng ta đến ngày nay. Druze là giáo phái còn sót lại của những người tin rằng Hakim rồi sẽ trở lại. Giáo phái này bắt nguồn từ một giáo phái Ismaili, do một nhà chiêm tinh lưu động sáng lập. Hamza ibn Ali đã lươn lẹo chiếm được lòng tin của vị Caliph điên loạn và nói với Hakim điều ông muốn nghe nhất: rằng ông sẽ không bao giờ chết vì thực ra ông chính là Thiên Chúa. Ở góc độ thần bí, điều này có thể đúng, nhưng Hamza đã đi xa hơn thế và tuyên bố rằng Hakim một ngày nào đó sẽ quay trở lại bằng da bằng thịt. Tuyên bố này đủ để biến ông thành một kẻ điên như Hakim trong mắt của người dân Cairo. Người theo giáo phái Druze bị đuổi ra khỏi Ai Cập vì quan điểm không chính thống, cuối cùng đã định cư ở nơi sinh sống hiện tại của họ tại vùng núi Lebanon.

4. Ibn Haytham và người học trò của mình

Con đường và cuộc cãi vã kết thúc khi ta muốn chúng kết thúc
- Ngạn ngữ Nubia -

Ibn Haytham được phép về nhà ở Basra, và ông đã làm vậy. Trong những năm cuối đời, tất cả tri thức về những thành tích khoa học chói lọi của ông gắn liền với những năm tháng chiêm nghiệm: ông được biết đến là một người thông thái, người mà bạn có thể tìm đến để xin lời khuyên, để học biết về ý nghĩa thực sự của cuộc sống. Tương truyền rằng chỉ cần trò chuyện với Ibn Haytham thôi, bạn sẽ xác định được hướng đi cho đời mình sớm hơn những 20 năm so với việc chỉ dựa vào những trải nghiệm sống “mưa dầm thấm lâu”. Nếu bạn lắng nghe, ông có thể giúp bạn tiết kiệm thời gian.

Điều này hiển nhiên khiến ông nổi tiếng. Ông dùng đủ biện pháp để mọi người khó tìm được mình và đôi khi còn dùng đến thủ thuật cũ là giả điên để ngăn những người không thích hợp làm phiền ông, bởi ông biết rằng dù có khuyên thì họ cũng chẳng bao giờ nghe theo. Nhưng ông có thể giúp đỡ một số người, một số ít thôi.

Nhà quý tộc giàu có Surkhab đã xin được học với Ibn Haytham. “Tất nhiên là được,” nhà khoa học nói. “Nhưng anh phải trả phí cho tôi đấy.”

“Bao nhiêu?” Surkhab ngạc nhiên hỏi, vì ông đã thật tâm nghĩ rằng người đàn ông râu ria này khi có được người theo học là vui mừng lắm rồi, nên ông sẽ dạy miễn phí – chẳng phải có câu nói “không thể mua hay bán trí khôn” hay sao?

Ibn Haytham vẫn có tiếng là một kẻ điên, hoặc thỉnh thoảng lại lên cơn một lần. Surkhab biết điều này nhưng ông cũng tin vào phán đoán của mình. Ông đã 35 tuổi và có đủ kinh nghiệm sống để biết những điều này:

1. Một kẻ thô lỗ có thể hữu ích hơn một người “sẵn lòng giúp đỡ”.
2. Hiểu biết sâu sắc thực sự rất hiếm có. Hầu hết mọi người chỉ lặp lại những gì họ vừa nghe hoặc đã nghe từ cha họ.
3. Hiểu biết sâu sắc thực sự cũng dễ vuột mất như một con cá vừa đánh được, và thực tiễn của những hiểu biết đó cũng mỏng manh như lớp vảy cá phản chiếu ánh mặt trời rực rỡ trong khoảnh khắc khi vừa sa lưới, để rồi mất đi sức sống, rơi rụng khỏi thân cá sau nửa giờ nằm trong chiếc giỏ trên bờ sông.
4. Tùy thuộc vào hoàn cảnh, cái đối nghịch với sự thật được thừa nhận đôi khi lại chính là chân lý.

Surkhab tìm được niềm vui thú khi ngao du khắp nơi trên lưng con tuấn mã của mình, tìm kiếm tri thức và những nhà thông thái. Ông yêu thích khoa học, nhưng niềm quan tâm dành cho cái mà con người gọi là “khoa học tầm cao hơn” cũng không hề kém. Đó là ngành khoa học tìm hiểu cách con người có thể nhận thức Thiên Chúa rõ hơn, biết được tương lai và sống hòa hợp hơn với chính mình cũng như người khác. Khi lặng lẽ quan sát Ibn Haytham trong vài tháng cư trú ở Cairo, ông nhận ra rằng Ibn Haytham luôn cười, không bao giờ cáu kỉnh, luôn nói tốt về mọi người, nhưng lại bị coi là lập dị, đôi khi hơi điên rồ. Ông nhận thấy Ibn Haytham hiểu biết nhiều hơn mình; quan trọng hơn là Ibn Haytham có một quan điểm khác về những gì mình đã biết. Như thể quan điểm đó đã trui rèn cách ứng xử của ông trong cuộc sống hàng ngày chứ không phải thui chột hay bào mòn chúng, điều mà Surkhab đã thấy ở nhiều người có học khác.

Nhưng ông cũng không ngờ mình phải trả tiền học phí. Ông thầm nghĩ: Đây có lẽ là một khoản tiền danh nghĩa giúp Ibn Haytham “chứng minh” với học trò của mình rằng việc học cũng đáng giá ở mức nào đó. Nhưng hết sức bình tĩnh, người đàn ông khôn ngoan kia yêu cầu 100 dinar mỗi tháng, tức là khoảng 450 bảng Anh hiện nay. Mọi thứ lúc đó rẻ hơn vì Ibn Haytham được cho là kiếm sống bằng việc sao chép một bản cho các bộ sách Elements (Cơ sở của hình học) của Euclid và Almagest (Sách thiên văn) của Ptolemy, cùng với cả Data (Các dữ kiện), Optics (Quang học) và Phenomena (Hiện tượng) của Euclid. Ông kiếm được 150 dinar cho công việc này – khoảng 675 bảng Anh theo thời giá hiện nay. Và ta có thể nói chắc rằng 100 dinar mỗi tháng là một khoản tiền lớn đến bất ngờ mà người tìm kiếm tri thức trẻ tuổi phải trả. Surkhab có đủ khả năng chi trả, nhưng đó không phải vấn đề. Ông nói với Ibn Haytham: “Tôi cần suy nghĩ lại”.

“Cứ tự nhiên” nhà khoa học nói, “mặc dù tất nhiên tôi có thể không ở đây vào lần tới khi anh đến tìm tôi.”

Surkhab cuối cùng quyết định đồng ý và trả tiền.

Ông học với Ibn Haytham trong ba năm. Khi đến lúc rời đi, Ibn Haytham đã trả lại cho ông toàn bộ 3.600 dinar “học phí”, và nói: “Giờ đây anh còn xứng đáng có được số tiền này hơn trước đây, vì đã tin vào trực giác rằng tôi có thứ gì đó để cho đi. Vì lẽ đó tôi đã muốn kiểm chứng sự chân thành của anh. Nhưng khi tôi thấy rằng vì lợi ích của việc học, anh chẳng màng đến tiền bạc, nên tôi đã toàn tâm toàn ý dạy anh. Hãy nhớ rằng cho dù lý do có chính đáng đến đâu, thật không tốt khi nhận ‘lại quả’, dù đó là của hối lộ hay quà tặng.”

5. Ông trùm của hội sát thủ

Tự giới thiệu bản thân chẳng hề xúc phạm gì đến người khác
- Ngạn ngữ Sudan -

Mọi thứ đều có “dây mơ rễ má”. Druze, tàn dư giáo phái của Hakim, khởi nguồn từ dòng Ismaili – một trong hai phân nhánh của Hồi giáo Shia[*], một phái ly giáo trong đạo Hồi. Ismaili là một nhánh chính của phái Shia, họ sinh sống ở vùng núi Lebanon không xa nơi người Druze sống là mấy. Dĩ nhiên là cả hai giáo phái này đều có bất đồng về nhiều vấn đề. Nhưng có một điều họ cùng đồng thuận, đó là thanh trừng những người không cùng đức tin. Đối với người Druze, mục tiêu đó đồng nghĩa với việc hăng hái chiến đấu chống lại mối đe dọa mới từ phương Tây: thập tự quân người Frank[*]. Còn đối với người Ismaili, nó đồng nghĩa với việc cắt bỏ trái tim đã mục nát của chính Hồi giáo, bằng cách ám sát các lãnh tụ Hồi giáo. Và từ đó về sau, tên của họ đã thay đổi và được biết đến với cái tên Hội Sát thủ.

Khi nhà tiên tri Muhammad qua đời năm 632, cộng đồng Hồi giáo chia rẽ trong việc xác định ai là người kế vị, sau đó chia thành hai dòng chính là Sunni và Shia (hay Shiite). Dòng Hồi giáo Shia bắt nguồn từ những người ủng hộ Ali (601-661, anh em họ và cũng là con rể Muhammad) lên ngôi kế vị; trong khi dòng Sunni (hiện nay chiếm tới 85% tín đồ Hồi giáo trên thế giới) ủng hộ Abu Bakr (573-634, một tín hữu và cũng là cha vợ của Muhammad). Hiện nay người Sunni sinh sống chủ yếu ở các nước Ả Rập, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Malaysia, Indonesia; còn người Shia chiếm phần lớn dân số Iran, Iraq, Bahrain – BT.

Là một liên minh bộ lạc dân tộc German được ghi nhận sống ở hạ lưu (và cả trung lưu) sống Rhine lần đầu tiên vào thế kỷ III.

Một trăm năm sau thời của Ibn Haytham, thời kỳ phục hưng Hồi giáo bao trùm sông Nile đã trở thành mục tiêu bị tấn công. Từ khoảng thế kỷ XII đến thế kỷ XIV, những kẻ thô bạo từ phương Tây tự xưng là “thập tự quân” đến với dã tâm giành quyền kiểm soát Đất Thánh. Người ta kể rằng những người Frank này thậm chí còn không biết xà phòng hay nước hoa và hoàn toàn không có ý niệm gì về những tri thức cấp tiến của người Hy Lạp. Tất cả điều này họ đều phải học lại từ người Ả Rập, họ đã quên hết mọi thứ trừ các nghi thức tu viện sau sự sụp đổ của Đế chế La Mã. Họ thậm chí còn thực hành việc ăn thịt người trong các cuộc tấn công khoa trương của họ vào Jerusalem.

Các cuộc Thập chinh là một sứ mệnh jihad – nhưng là của người châu Âu, khi bị nền văn hóa tu viện ở châu Âu kích động, vì nỗi lo sợ rằng cánh cửa để các tín đồ Kitô giáo viếng thăm Jerusalem sẽ bị đóng lại vĩnh viễn. Bởi họ đã nuôi từ lâu những ý niệm trả thù ban sơ và “phần thưởng nơi thiên đàng” chứ chẳng phải là những cuộc hôn nhân khác chủng tộc và đồng hóa về văn hóa, cho nên đặc trưng của những cuộc Thập tự chinh là những hành động tàn ác và thiếu chiến lược – trong nhiều trường hợp, chứ không phải tất cả. Tuy nhiên, do những hệ quả ngoài ý muốn nào đó, thập tự quân và kẻ thù của họ đều học cách đánh giá cao phẩm chất của đối phương, và đem tinh thần đó trở về quê hương mình. Nhưng những nhận định như vậy khác xa so với suy nghĩ của người dân bản địa vùng Trung Đông, bao gồm cả những tín đồ Kitô giáo đã sống ở đó.

Bước vào thời kỳ hỗn loạn này là một người Kurd sinh ra ở Syria: Saladin. Ông hứa sẽ giải phóng sông Nile khỏi quân xâm lược người Frank và các đồng minh của họ. Thật không may, ông có những kẻ thù khác ngoài những hiệp sĩ châu Âu thích cướp bóc – Hội Sát thủ (Assassins) đang truy sát ông. Có một số tranh cãi quanh nguồn gốc của cái tên này. Phải chăng nó bắt nguồn từ việc họ sử dụng hashish[*] – bấy giờ vẫn là hàng xuất khẩu của các thung lũng Lebanon – hay nó bắt nguồn từ chữ assass trong tiếng Ả Rập, nghĩa là “tổ chức”, và assassyoun, nghĩa là “người trung thành nhất với tổ chức”?

Hội Sát thủ còn có tên là Hashshashin, có nhiều ý kiến cho rằng cái tên này xuất phát từ cụm từ hashishi trong tiếng Ả Rập nghĩa là “người dùng hashish”, một loại á phiện.

Dù bắt nguồn từ đâu, họ cũng đã cố giết Saladin ba lần trước khi ông chiếm được sông Nile và chặn đứng người Frank trong cuộc xâm lược thiếu suy nghĩ của họ. Hội Sát thủ được cử đi từ hang ổ nằm trên đỉnh một vách đá mà Hassan al-Sabah, với biệt danh cha già của ngọn núi, đã chọn. Hang ổ đó là một pháo đài bất khả xâm phạm, dĩ nhiên được gọi là “tổ đại bàng”. Hassan al-Sabah, một Osama bin Laden thời đó, luôn yêu cầu lòng trung thành tuyệt đối. Động lực của ông chỉ đơn giản là thâu tóm quyền lực cho Hội Sát thủ của mình – một trong những giáo phái thuộc dòng Ismaili Shia, và sau này là giáo phái kế thừa duy nhất để lãnh đạo dòng Ismaili. Họ vẫn còn tồn tại đến ngày nay, hiện do các Aga Khan lãnh đạo. Sẽ rất kỳ quái khi nói tay chơi Aga Khan được nhắc đến trong bài nhạc pop “Where do you go to (My lovely)” do Peter Sarstedt thể hiện trong thập niên 1960 lại có liên hệ gì đó với Hội Sát thủ của thế kỷ XI. Nhưng đúng là vẫn còn đó mối liên hệ với sông Nile: cha của tay chơi Aga Khan, Aga Khan III, được chôn cất năm 1957 tại Aswan, địa điểm nghỉ đông yêu thích của ông (và của cả François Mitterrand). Xin hãy nhớ lại rằng Aswan là nơi Herodotus dại dột tuyên bố là khởi nguồn của sông Nile và cũng là nơi Eratosthenes lần đầu tiên đo đạc thế giới từ đáy giếng tối tăm.

Trở lại với những cuộc Thập tự chinh. Có rất ít ghi chép về ngoại hình của Saladin: nghe nói ông nhỏ bé và yếu đuối, với bộ râu ngắn gọn gàng. Có tài liệu còn nói bộ râu có màu đỏ. Người ta đề cập nhiều hơn đến khuôn mặt trầm ngâm, đúng hơn là u sầu của ông, nhưng nó sẽ bừng sáng với một nụ cười dịu dàng giúp người đối diện thoải mái. Ông luôn hào phóng với những vị khách viếng thăm, cố thuyết phục họ ở lại và ăn uống ngay cả khi họ là kẻ ngoại đạo; ông sẽ đáp ứng mọi yêu cầu của họ, tiếp đãi họ chu đáo. Ông không thể chịu được nếu mọi người mang tâm trạng thất vọng rời khỏi nhà mình, và tất nhiên có nhiều người đã lợi dụng điều này. Baha al-Din tiết lộ rằng sự hào phóng của ông đã đi vào huyền thoại. Lần nọ có một người Frank tên là Brins xứ Antioch bất ngờ đến lều của ông và đòi lại quyền sở hữu mảnh đất đã bị Saladin chiếm bốn năm trước. Saladin ngay lập tức trao trả lại nó. Chưởng quản quốc khố của ông luôn giấu một phần tài sản hoàng gia khỏi chủ nhân của họ, bởi nếu biết, ông sẽ tiêu nó ngay lập tức. Saladin nói: “Có những người mà đối với họ tiền không quan trọng bằng cát. Nếu anh là một người như vậy thì thật ngu ngốc khi giả vờ là người khác.” Ông chẳng hứng thú gì với vẻ ngoài lộng lẫy. Khi những cung điện nguy nga tráng lệ của các Caliph Fatima rơi vào tay Saladin, ông đã tặng chúng cho các tiểu vương[*] của mình, nói rằng ông phù hợp với nơi ở của tể tướng hơn là một cung điện trang trọng. Bên cạnh đó, ông thích nhất là được ở trong một chiếc lều chỉ huy.

Emir (tiểu vương) là một danh hiệu quý tộc hoặc một chức vụ cao quý của quan chức, tại nhiều vùng trong các quốc gia Ả Rập – BT.

Ông có hai mục tiêu: thống nhất thế giới Ả Rập và tái chiếm Jerusalem từ tay quân xâm lược châu Âu. Hội Sát thủ lại nghĩ khác. Ban đầu, họ bị thôi thúc bởi những ý niệm sai lệch về sự thuần khiết của đạo Hồi. Dần dần việc ám sát đã hội đủ lý do hợp lý cho họ – họ đã hoàn thiện các thủ thuật giết chóc và luôn sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ, có lẽ với cái cớ vô nghĩa nhất. Thập tự quân đã chiếm Jerusalem, giờ đây phần thưởng thượng hạng nhất là sông Nile đang chờ đón họ – với điều kiện họ ngăn được Saladin. Hội Sát thủ sẽ là vũ khí của họ, những tay súng đánh thuê ở Trung Đông.

Kẻ tấn công đầu tiên xuất hiện tại cửa lều của Saladin vào năm 1175 trong cuộc vây hãm Aleppo. Ta chỉ có thể tưởng tượng rằng kẻ tấn công đã không xuất hiện như một nữ nhân viên bán hàng tận nhà của hãng Avon. Hắn sẽ lén lút, lén lút hết mức! Tuy nhiên, Saladin được vây quanh bởi những người chiến binh phối hợp trong đội hình tốt nhất. Kẻ đột nhập giả trang thành người trong nội điện, nhưng một tiểu vương cảm thấy khả nghi và chặn đường hắn.

Không nhiều lời qua tiếng lại – quy trình thực hiện nhiệm vụ chuẩn mực của những sát thủ sử dụng hashish là sự im lặng tuyệt đối. Họ là Tu sĩ dòng Luyện tâm (Trappist) của Định kiến Tận cùng. Câu trả lời dành cho kẻ ngốc là sự im lặng... hoặc trong trường hợp này là một con dao găm lưỡi hái cắm vào cánh tay. Con dao làm từ thép Damascus[*] sắc bén. Loại thép sắc bén này là vũ khí ưa thích của các sát thủ, dù đến tận ngày nay, các nhà luyện kim vẫn chưa khám phá ra được sức mạnh cấu trúc chính xác của nó. Thường thì lưỡi kiếm có một đường rãnh khía để chứa chất độc. Những sát thủ này là chuyên gia sử dụng lưỡi dao tẩm độc: khi cú đâm không giết được đối thủ, chất độc sẽ hoàn thành nhiệm vụ quỷ quyệt của nó. Họ thường dùng nọc độc của một con rắn sừng, nó sẽ phá hủy hệ thống máu dẫn đến một cái chết đau đớn. Chỉ có thao tác cấp cứu nhanh chóng và bôi dung dịch amoniac (hoặc đơn giản là nước tiểu nếu không có sẵn dung dịch đó) mới giúp tăng cơ hội sống sót. Vậy là vị tiểu vương chạy ra ngoài để tìm ai đó tiểu lên cánh tay bị chém của mình. Nhưng tên sát thủ cũng thoát được. Mặc dù bị thương nhưng vị tiểu vương vẫn cố rút ra được thanh kiếm scimitar[*] của mình và vung một nhát chém dài từ xương đòn đến thắt lưng của kẻ tấn công.

Là một loại thép truyền thống dùng để rèn kiếm của vùng Trung Đông. Loại thép này độc đáo với đặc trưng các vân kim loại nổi bật với các vết đốm như nước chảy. Các thanh kiếm được làm từ loại thép này nổi tiếng với tính chất rất chắc chắn, rất khó vỡ, lưỡi đàn hồi tốt và có thể mài rất bén. Kỹ thuật tinh luyện loại thép này hiện nay đã thất truyền.

Một loại kiếm đến từ Trung Đông với lưỡi ngắn và cong.

Năm 1176, khi Saladin một lần nữa tham gia chiến dịch ở Aleppo, cuộc tấn công thứ hai xảy ra. Lần này, tên sát thủ xông hẳn vào lều Saladin và cố đâm vào đầu ông. Bấy giờ vị thủ lĩnh chiến binh đã có chuẩn bị. Ẩn sau chiếc mũ khăn của ông là lớp giáp kim loại che phần đầu. Thế là kẻ tấn công chuyển mục tiêu sang cổ ông, nhưng Saladin đang mặc một bộ giáp cổ kim loại cao gắn vào chiếc áo tunic dày. Cận vệ của Saladin có mặt ngay khi tên sát thủ thứ hai và thứ ba nhào đến ông. Danh tiếng của ông gắn liền với việc được thần thánh bảo vệ càng tăng lên khi bằng phép màu nào đó, ông thoát khỏi nỗ lực phối hợp hạ sát mình mà không hề bị thương.

Saladin nhận được một thông điệp từ tổ đại bàng, từ Sinan, thủ lĩnh mới của Hội Sát thủ. Người sứ giả yêu cầu được nói chuyện riêng với Saladin. Vị Sultan đã cho người cận vệ của mình lui ra và chỉ giữ lại hai người Mamluk, những người lính nô lệ từ Đông Âu nổi tiếng với khả năng chiến đấu và lòng trung thành.

Người sứ giả khẳng định hắn không thể truyền tải thông điệp của mình trừ phi họ ở một mình. “Những người này như con trai của ta vậy”, Saladin nói. “Họ và ta là một.” Lúc này, sứ giả bèn quay sang hai người lính và nói: “Nếu ta nhân danh thủ lĩnh của ta ra lệnh cho hai ngươi giết vị Sultan này, các ngươi sẽ ra tay chứ?” Họ rút kiếm và đồng thanh nói: “Ông muốn gì thì hãy cứ ra lệnh.” Người sứ giả sau đó rời đi cùng với hai người Mamluk, để lại thông điệp quá rõ ràng: ngay cả những người thân nhất của Saladin cũng có thể bị tác động. Không thể tin tưởng bất kỳ ai.

Derren Brown, nhà thôi miên trên sân khấu nổi tiếng, đã chỉ ra một cách thuyết phục rằng không khó để gieo vào tâm trí một người những gợi ý dẫn đến một vụ ám sát có chủ đích. Có lẽ câu chuyện này phản ánh thực tế rằng các sát thủ đã sử dụng khả năng thôi miên này. Trước đây cũng đã có ý kiến cho rằng thôi miên là một trong nhiều thủ thuật mà họ sử dụng cho nhiệm vụ thâu tóm toàn bộ quyền lực bất chính của mình.

Tất nhiên Saladin có hơi lo sợ, nói đúng hơn là tức giận, khi liên tục trở thành mục tiêu ám sát. Không thể tiếp tục nhã nhặn nữa, ông quyết định tấn công pháo đài trên cao ở Masyaf. Thủ lĩnh của Hội Sát thủ, Sinan, đã vắng mặt vào thời điểm đó. Khi biết tin về cuộc vây đánh, y đã yêu cầu gặp mặt Saladin lần nữa trên đỉnh một ngọn núi gần đó. Tự tin rằng mình đã kiểm soát được người thủ lĩnh, Saladin phái quân đến bắt y. Nhưng năng lực ám thị cao cường của Sinan khiến đội quân mất mặt quay trở về và cho hay tứ chi của họ như bị một thế lực kỳ lạ nào đó thao túng, ngăn cản họ tấn công.

Tâm trí của Saladin cũng bị ám thị như vậy. Ông cho rắc vôi và tro xung quanh lều của mình để bảo vệ (hai thứ này giúp để phòng cả rắn và quỷ), rồi nằm xuống nhưng chẳng thể yên giấc. Ông ra lệnh thắp đèn khắp trại và cận vệ phải luân phiên thay ca sau nửa tiếng. Không có cuộc tấn công nào và cũng chẳng có dấu chân nào giẫm lên lớp tro vào sáng hôm sau. Tuy nhiên, bên cạnh giường của ông lại xuất hiện một số bánh nướng, vẫn còn nóng hổi, xếp theo hình thù riêng biệt của Hội Sát thủ – một vòng tròn với đường chữ chi, một con rắn nằm vắt ngang qua chiếc nhẫn của Solomon. Ngoài ra còn có một tờ giấy để lại với nội dung: “Nhân danh Đức vua của Đế quốc! Những gì ông sở hữu rồi sẽ vuột khỏi tầm tay, bất chấp tất cả, nhưng chiến thắng cuối cùng vẫn sẽ thuộc về chúng tôi: hãy nhớ là chúng tôi nắm giữ ông và kìm chân ông lại cho đến khi ông trả hết món nợ.”

Saladin hét lên một tiếng chói tai và nhóm cận vệ của ông xuất hiện ngay lập tức. Vị Sultan không bao giờ ngạo mạn đến mức ngu ngốc và hiểu rằng ông sẽ bị giết trừ phi chịu hủy bỏ cuộc vây đánh pháo đài Masyaf. Và ông cũng đã làm vậy, rút quân vội vã đến nỗi không kịp lấy một số đạn pháo của mình. Tại cây cầu Munkidh, sau khi xác nhận ông đã rút quân, thủ lĩnh của Hội Sát thủ đồng ý “cấp phép thông hành an toàn” cho Saladin rời đi.

Saladin tự hào vì mình không bao giờ quá kiêu căng. Vì vậy, ông quyết định thử một cách tiếp cận khác: hòa giải. Nếu người Frank có thể trả tiền thuê những kẻ sát nhân, ông sẽ trả nhiều hơn, và còn “khuyến mãi” thêm cả những lời khen ngợi. Sự kết hợp giữa tiền và những lời tâng bốc của ông mang lại hiệu quả. Ông thành công lôi kéo họ từ bỏ những người chủ cũ, một trong số đó là Amalric, vua của người Frank.

Saladin đã tham gia rất nhiều trận chiến và thành công trong việc chấm dứt gần trăm năm chiếm giữ Đất Thánh của những người nhập cư đến từ châu Âu[*]. Cũng có thể nói ông đã giữ cho sông Nile không trở thành một dòng sông Kitô giáo sau khi người Ả Rập giành được nó từ tay các tín đồ Kitô giáo đầu tiên từ 5 thế kỷ trước đó.

Thành Jerusalem bị thập tự quân Kitô giáo chiếm từ năm 1099 trong cuộc Thập tự chinh lần thứ nhất (1095-1099), và mãi đến năm 1187 thì quân Hồi giáo mới chiếm lại được, dưới sự chỉ huy của Saladin – BT.

Saladin bấy giờ đã già và mệt mỏi vì bao rắc rối trong đời. Ông trải qua những ngày cuối đời trong vòng tay gia đình. Sức khỏe ông vẫn luôn kém, nhưng giờ đây ông dường như già hơn rất nhiều so với độ tuổi 55 của mình. Ông qua đời không lâu sau đó. Vào thời điểm lìa trần, tài sản cá nhân của ông chỉ vẻn vẹn là một dinar vàng Tyre và 47 dirhem bạc. Ông chẳng có tài sản đất đai hay nhà cửa, cũng chẳng còn vật dụng nào, và thậm chí con ngựa của ông cũng đã được cho đi trước khi ông qua đời.

6. Moses thứ 2 của dòng Nile

Người ta không sợ cầm lấy một con rắn mà người khác đang giữ trong tay
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Vị cố vấn tuyệt vời của Saladin trong các vấn đề liên quan đến Ai Cập và sông Nile là nhà thông thái người Do Thái Moses Maimonides. Vào thế kỷ XII, người Do Thái ưa thích sự cai trị của người Hồi giáo hơn là những người Frank tàn nhẫn. Nhiều người Do Thái đã rời khỏi các vương quốc Kitô giáo đến sống ở vùng đất Hồi giáo. Thành Alexandria lúc đó có hơn 3.000 người Do Thái, còn ở Cairo là 2.000 người. Ở Morocco dưới sự cai trị của Hồi giáo, người Do Thái không gặp mối đe dọa nào nhưng vẫn phải che giấu tôn giáo của mình. Còn ở Ai Cập của Saladin thì khác, tại đây người Do Thái được tự do thực hành tập quán tín ngưỡng và giữ chức vụ cao trong bộ máy cầm quyền.

Maimonides sinh ra ở Tây Ban Nha dưới sự cai trị của Hồi giáo và sau đó định cư ở Palestine, bấy giờ nằm dưới sự cai trị của thập tự quân. Nhưng ông nhận thấy cuộc sống dưới ách những người châu Âu khốn khổ đến mức ông phải chuyển đến Cairo. Ông là một nhà lập pháp, thầy thuốc đồng thời cũng là một nhà thông thái, được mọi người tìm đến xin lời khuyên ở mọi lĩnh vực. Tại Ai Cập, ông cho ra đời kiệt tác triết học The Guide for the Perplexed (Hướng dẫn cho những người bối rối), hiện nay vẫn còn được xuất bản. Còn tiêu đề nào hay hơn cho một tác phẩm triết học chứ? Người ta nói rằng Richard I “Sư tử tâm” (1157-1199) đã rất ấn tượng với Maimonides và mời ông nhận chức tể tướng trong cung điện của mình. Trên thực tế, có lẽ là Amalric I, vị vua thập tự quân gốc Pháp cai trị Jerusalem, mới là người có hứng thú với Maimonides. Nhưng nhà hiền triết đã khôn ngoan từ chối lời mời. Ông đã dự đoán chính xác rằng bất kỳ hiệp ước nào giữa người châu Âu và người Ai Cập (có một vài hiệp ước ngắn ngủi như thế) đều sẽ sớm kết thúc, khi đó mọi thầy thuốc phục vụ cho người Frank đều sẽ rơi vào thế kẹt khi đối mặt với kẻ thù. Vì vậy, Maimonides hạ quyết tâm chỉ phục vụ cho Saladin và gia đình ông ta.

Saladin nhiễm sốt rét, căn bệnh đặc thù dọc theo bờ sông Nile, nhưng sức khỏe của ông vốn cũng không tốt; ông đã từng dùng đủ loại thuốc. Maimonides lại nghĩ khác. Ông khuyên rằng bệnh nhẹ thì không nên dùng thuốc, nó sẽ khiến cơ thể trở nên thụ động trong việc hình thành khả năng chống chọi với nhiễm trùng. Maimonides chủ yếu tin rằng một chế độ sống lành mạnh sẽ giúp tránh được bệnh tật ngay từ đầu – một quan điểm đồng nhất với các lý thuyết hiện tại về việc tăng cường hệ thống miễn dịch thay vì dựa vào các giải pháp dược lý bừa bãi. Maimonides trích dẫn lời của Hippocrates[*], “Tự nhiên luôn là phương thuốc chữa bệnh”. Ông nói với Saladin: “Tôi đã cảnh báo ngài, khuyên ngài và thúc giục ngài hãy cứ để mọi thứ tự nhiên vì trong hầu hết trường hợp, nếu cứ để yên và không đụng tới, bệnh tình rồi cũng sẽ khỏi.”

Được xem là cha đẻ của y học và là người thầy thuốc vĩ đại nhất trong lịch sử Hy Lạp cổ đại.

Khi Taqi, cháu trai của Saladin, người lúc nào cũng có một đám thiếu nữ vây quanh, mắc chứng liệt dương, cậu đã hỏi Maimonides cách để “tăng cường hưng phấn” bởi chuyện phòng the quá phóng túng đã khiến cậu hốc hác, nóng sốt, đầu óc quay cuồng và yếu ớt. Maimonides bắt tay vào tìm hiểu và viết một quyển sách cho hoàng tử mang tên On Sexual Intercourse (Luận về quan hệ tình dục). Ông đúng là có khiếu đặt tựa sách! Trong đó, ông đã đưa ra các phương pháp và cách điều trị mang tính kích dục, nhưng cũng cực lực khuyên vị hoàng tử hãy kiềm chế trong các hoạt động tình ái. Maimonides phản đối kịch liệt những ham muốn trần tục trong ăn uống và giao hợp. Quan hệ tình dục – mặc dù rõ ràng là hoạt động giúp tăng cường năng lượng – thực sự giống như uống rượu vậy, là một hình thức giải phóng ức chế tạm thời, nếu quá trớn sẽ tiêu tốn hết năng lượng của một người. Cũng như khi uống rượu, nếu một người uống cùng bạn bè, trong bầu không khí vui vẻ với nhiều tiếng cười, xúc cảm sinh ra sẽ ảnh hưởng tích cực đến hoạt động tình dục. Nhưng những cảm xúc tiêu cực như lo lắng, buồn phiền và ác cảm sẽ làm thay đổi hoàn toàn tác dụng xoa dịu của giao hợp. Ông khuyên không nên làm tình với những phụ nữ kém hấp dẫn, những người có tâm địa đen tối và những ai không mang lại vui thú. Ông cũng cho rằng những người phụ nữ còn quá trẻ hoặc quá già sẽ tiêu tốn rất nhiều năng lượng tình ái của hoàng tử.

Ông đã kê cho hoàng tử tiêu đen nhập khẩu từ Ấn Độ để cải thiện ham muốn tình dục. Vị cay sẽ khiến cơ thể chảy mồ hôi và tăng huyết áp như khi đang thân mật. Maimonides xem chúng như một cách để đánh lừa cơ thể vào trạng thái động tình. Ông cũng đề nghị dùng nước mật ong và một ít rượu vang, mặc dù theo như tiên liệu của Shakespeare, lượng rượu quá nhiều sẽ kích thích một ham muốn mà “chất lượng” của trò chơi tình ái sẽ không đáp ứng được. Giữa những dòng trích dẫn thông thái trong sách, Maimonides nói rằng ông sẽ tiết lộ một “bí mật kinh thiên động địa chưa từng được tiết lộ”. Đây là một trong những tuyệt tác của kho tàng tài liệu Hồi giáo thời trung cổ – một sự linh hoạt hết mực từ nội dung khiêu dâm đến tôn giáo, tất cả gói gọn trong một trang giấy. Maimonides nói rằng hoàng tử phải trộn một số loại dầu với loài kiến màu nghệ tây, và dùng hỗn hợp này xoa bóp dương vật trong hai hoặc ba giờ trước khi quan hệ tình dục. Nhà hiền triết tiết lộ rằng sự cương cứng vẫn còn ngay cả sau khi đã làm tình. Viagra thời trung cổ, hay một phương pháp cai tình dục vĩnh viễn cho hoàng tử? Rõ ràng axit formic trong nọc độc của vết kiến cắn sẽ có một số tác dụng; nhưng cũng thật thú vị khi biết rằng axit formic thường được sử dụng trong quá trình thuộc da.

Ông còn đề nghị sắc một loại thảo dược có tên gọi oxtongue thành rượu. Oxtongue được xem là một loại thần dược trong thời La Mã để xua tan nỗi u sầu. Thật vậy, các nhà thảo dược châu Âu đã sử dụng nó cho mục đích này, đặt cho loại thảo mộc này cái tên là “cây lưu ly”. Đây là giống cây mọng nước như loại thuốc giải sầu mà Homer từng đề cập tới. Theo Pliny[*], oxtongue là một loại thuốc khiến người ta hoàn toàn quên lãng – nghe như Rohypnol[*] thời trung cổ vậy. Maimonides cũng khuyên hoàng tử nên hít hương liệu, đặc biệt là chất nhựa thơm và nhục đậu khấu. Ông kết thúc chuyên luận về tình dục của mình bằng một lời chúc: “Cầu xin Chúa Trời kéo dài năm tháng sống của ngài bằng niềm vui thú, và cầu cho những khoái cảm đó sẽ gắn kết với hạnh phúc vĩnh cửu vì lòng tốt và sự nhân từ của Chúa.”

Pliny Già, nhà bác học La Mã, nổi tiếng với tác phẩm bách khoa toàn thư nổi tiếng Natural History (Lịch sử tự nhiên).

Rohypnol (hay flunitrazepam) là thuốc có tác dụng an thần, thôi miên, giãn cơ, chống trầm cảm...

7. Giếng nước của Joseph

Có hai bầu ngực nhưng dòng sữa mẹ thì như nhau
- Ngạn ngữ Sudan -

Cairo sử dụng nguồn nước từ sông Nile và một loạt các giếng nước không sâu lắm, chỉ sâu hơn đáy sông Nile và vừa chạm đến mực nước ngầm bên dưới. Nhưng dòng Nile không thể tự bảo vệ cho chính nó. Saladin cần một thành lũy kiên cố. Không có vị trí nào tốt hơn nơi giam cầm Ibn Haytham trước đó một thế kỷ: trên rìa của vùng đồi Moqattam cao ráo và có nhiều đá, nơi ta vẫn còn có thể thấy rõ khu khai thác mỏ rộng lớn từ thời các Pharaoh.

Trên chính ngọn đồi này, Saladin đã xây dựng một công trình vĩ đại gọi là Thành lũy[*]. Trở ngại duy nhất là nó không có nguồn nước. Rất gần với dòng sông cung cấp nước cho toàn Ai Cập, nhưng lại cũng rất xa. Lần này thì ông lại cậy nhờ một hiền nhân kiêm quân sự – Karakush.

Nguyên văn Citadel, cũng có nghĩa là thành lũy.

Buồn thay, Karakush đã bị lịch sử phỉ báng. Thanh danh của ông đã bị hủy hoại. Hãy hình dung một người đàn ông vĩ đại, một nhà kiến tạo anh tài, bị biến thành trò đùa cho thiên hạ, thành đối tượng thấp hèn với tên tuổi bị đánh đồng với Mr. Punch trong các vở múa rối cho trẻ em. Tên tuổi Karakush đã thành ra thế đấy. Ở phương Đông, kẻ thù không biết mệt mỏi đã biến tên ông trở thành đối tượng để cười cợt và châm biếm. Điều này đã làm lu mờ những thành tựu đích thực của Karakush, hoạn quan và là quân sư cho Saladin, là người kiến tạo nên Thành lũy Saladin và thực chất còn là kiến trúc sư của toàn bộ thành phố Cairo như ta thấy ngày nay.

Vào thế kỷ XII, sông Nile vỗ về bến bờ của thành phố Cairo dưới sự cai trị của đế quốc Abbas. Nhà Abbas là những Caliph theo nhánh Hồi giáo Sunni, đặt thủ đô ở Baghdad. Saladin trung thành với nhà Abbas hơn các Caliph nhà Fatima theo nhánh Hồi giáo Shia. Khu vực Abbas của Cairo hiện đại nổi tiếng với chợ Hồi giáo Khan al-Khalili và thánh đường Hồi giáo Al-Azhar. Sau đó, dòng Nile bắt đầu rẽ hướng về phía tây ngay trên khu Cairo Cổ, là nơi từng có các nhà thờ Copt; phải mất nhiều năm sau, mảnh đất phía trên khu Cairo Cổ, vốn là nơi con sông chảy qua, mới dần dần được khai phá trở lại. Vào lúc ấy, vị trí của đại sứ quán Anh và Hoa Kỳ ngày nay có lẽ đã nằm dưới làn nước sông gần như suốt năm.

Nằm giữa khu Cairo Cổ và khu Cairo của người Hồi giáo là thành Fustat, đây chính là nơi đội quân xâm lược Ả Rập đầu tiên thiết lập thành phố của riêng mình chỉ với lều trại. Karakush đã hợp nhất tất cả những khu vực này để tạo nên Cairo mà ta có ngày hôm nay; và kết nối chúng với thành lũy vĩ đại mà ông cho xây dựng trên vùng đồi nhìn xuống toàn cảnh Cairo: Thành lũy Saladin. Nhiều năm sau đó, chính ngay tại chân của Thành lũy, người ta phát hiện ra thi thể của vị nữ quân chủ thứ hai của Ai Cập. Và cũng chính tại thành lũy này, những chiến binh Mamluk (từng ra tay sát hại vị Sultana[*] của Ai Cập Shajar al-Durr) đã bị giết chết bởi tên cướp người Albania và thủ lĩnh Ai Cập tương lai Muhammad Ali.

Sultana: nữ Sultan. “Sultan” nghĩa là vua của một quốc gia Hồi giáo – BT.

Nhưng trước tiên, Karakush phải xây được thành lũy đã. Hồi đó ở Cairo không có chuyện thiếu vật liệu xây dựng. Thành cổ Memphis vẫn còn các đền thờ và kim tự tháp. Giờ đây chúng đã biến mất và Memphis chỉ đơn thuần là một dãy các ngôi làng nối tiếp nhau trên bờ tây của dòng Nile – gần như đối diện với nhà tôi ở Maadi thuộc ngoại ô Cairo. Những tảng đá của các di tích này từng được sử dụng để xây đê, tường và cung điện. Nhưng trước khi bắt đầu xây dựng Thành lũy để bảo vệ phạm vi mới rộng lớn hơn của Cairo, ngày nay kéo dài từ sông Nile đến vùng đồi phía sau, họ buộc phải tìm được nguồn nước mới.

Những kẻ dè bỉu luôn hình dung hoạn quan là những người yếu đuối, ẻo lả, chuyên chạy việc vặt, có lẽ rất giỏi dọn dẹp và nấu nướng. Không hề nhé. Một người trở thành hoạn quan sau khi đã qua tuổi dậy thì sẽ giống như một chiếc đồng hồ có một quả lắc nhẹ hơn – nó sẽ chạy mãi không ngừng. Hoạn quan thường là những người to con và mạnh mẽ nhất trong cung điện, và Karakush cũng không ngoại lệ. Bên cạnh Saladin nhỏ bé tóc đỏ, ông đứng sừng sững như một con đại bàng to lớn sẫm màu, và đó cũng là ý nghĩa của tên ông: Hắc điểu.

Karakush không thể xây dựng Thành lũy ở một vị trí lý tưởng ngay rìa của vùng đồi Moqattam nếu không có nước. Đã có rất nhiều người nhận ra được ưu thế trong phòng ngự của dải đất đồi Moqattam nhưng chưa ai dám khởi công gì ở đó cả. Nếu không có nước, cần nhấn mạnh là rất nhiều nước, thì chẳng lâu đài nào có thể trụ vững. Saladin thậm chí nghi ngại việc xây dựng lâu đài ở đó, nhưng Karakush đã quả quyết: “Sông Nile ở đâu nào? Nếu khoảng cách đến sông Nile ít hơn 20 kilômét thì chắc chắn sẽ có nước!” Không chỉ có mỗi dòng Nile, mà còn có nguồn nước nuôi sống thành phố Cairo – một tầng ngậm nước nằm sâu khoảng 18 mét cho phép người dân đào rất nhiều giếng nước trong thành phố, để mỗi ngày họ không phải đi một chặng đường dài đến con sông để lấy nước khi có cuộc tấn công nào xảy ra. Karakush biết rõ ông chỉ cần đào đất lên. Nhưng đào ở đâu?

Karakush nhận thức rõ một điều là vị trí đào giếng nước chỉ cần cách nhau vài mét là đã sự khác biệt: lượng nước thu được có khi gấp đôi hoặc chỉ bằng nửa. Chuyện may rủi thôi, hoặc ý Chúa. Nhưng Karakush rất tâm đắc một câu châm ngôn của người xưa: “Tin vào Chúa, nhưng hãy buộc con lạc đà của mình lại trước.”

Karakush đã nghĩ rằng lời của Chúa hiện diện trong thế giới này, và đã thuê một thầy dò mạch nước nhằm xác định đúng chỗ để đào. Người ta đã tìm thấy que thăm dò mạch nước trong các lăng mộ Ai Cập cổ đại; các hình vẽ trên hang động ở sa mạc Sahara cũng cho thấy rõ ràng hình người đang lúi cúi dò tìm với một công cụ dạng đũa dò; Herodotus cũng viết về người Scythia[*] sử dụng một cành liễu để dò tìm mỏ vàng; cả vua Solomon cùng cây quyền trượng và nữ hoàng xứ Sheba đều được biết là những chuyên gia dò mạch nước và mỏ vàng nổi tiếng. Nhưng Saladin lại không đồng tình với bất kỳ phương thức ma thuật nào. May thay, việc dò tìm mạch nước có thể làm vào ban đêm, dưới ánh sáng từ ngọn đèn dầu.

Hay người Scythe, là một dân tộc bao gồm những người chăn thả gia súc, sống du mục, cưỡi ngựa, có nguồn gốc từ Iran, đã thống trị vùng thảo nguyên Biển Đen trong suốt thời kỳ cổ đại từ khoảng thế kỷ VIII-VII TCN.

Thầy dò mạch xuất hiện trong bộ áo choàng kín từ đầu đến chân; đó là một đêm trời trở gió và ngọn đèn le lói trên lớp đá nhẵn nhụi của vùng đồi Moqattam. Ông ta rút ra một cành gỗ sim cổ, đây là nguồn gốc hình ảnh chiếc đũa phép của pháp sư mà mọi người thường liên tưởng. Ông ta cảm nhận được sự bồn chồn của Karakush và giơ bàn tay lên để xoa dịu bớt sự nôn nóng của Karakush.

“Mọi sai sót trong lĩnh vực này đều là do tính nôn nóng mà ra: nôn nóng khám phá hoặc nôn nóng mau chóng khám phá – cả hai đều như nhau cả thôi. Để tìm được cái cần tìm có thể ở đây, phải mất bao nhiêu đêm ta cũng phải chấp nhận.”

Tay cầm hờ chiếc đũa, thầy dò mạch giải thích rằng linh hồn của nước sẽ giao tiếp với năng lượng của chính ông, khiến cho chiếc đũa lung lay.

Ông liên tục đi qua đi lại toàn bộ khu vực dự định sẽ xây Thành lũy. Vẫn không thấy gì.

“Ở đây không có nước à?” Karakush hỏi. “Không chỗ nào có nước à?”

“Ồ, có nước chứ, nhưng nó nằm rất sâu. Hơn 60 mét.”

Karakush cười vang. “Tôi sẽ đào lên, như cách vua tôi đã chiến đấu. Chúng tôi đánh những trận cỏn con trước và khi những trận đánh đầy thử thách xuất hiện thì đã dồn đủ năng lực để chiến thắng.”

Thầy dò mạch vuốt ve bộ râu quai nón và kéo áo che ngực mình trước cơn gió lạnh. “Tôi sẽ đi một vòng nữa, dò hết mọi độ sâu.”

Chỉ trong vài phút, ông đã tìm ra được vị trí. “Chỗ này có nhiều nước nhất, sâu 76 mét, không hơn không kém.”

“Nhiều nước là bao nhiêu?”

“Cái giếng sẽ rộng bao nhiêu?”

“Rộng tới mức tôi cần.”

“Tầm 2.800 lít mỗi ngày với giếng rộng 1,8 mét.”

“Chưa đủ đâu. Giếng rộng 6 mét thì sao?”

“Tầm 16.000 lít...”

“Vậy chắc đủ.”

Vị chuyên gia cầm lấy số tiền phí mà chẳng buồn đếm lại. Chẳng nói lời nào, ông quay đi rồi biến mất.

Ngày hôm sau, họ bắt đầu đào giếng. Nhân công không mặn mà gì lắm với mảnh đất này. Sử gia Jubayr đã từng ghi nhận rằng Cairo được xây nên bởi nhiều người châu Âu hơn người Ả Rập. Nhóm nhân công này là tù nhân từ các cuộc Thập tự chinh – phải lao động khổ sai để phá hủy Kim tự tháp Memphis và xây nên những kiệt tác của thành phố Cairo theo hình dung của Karakush. Hai mươi người Frank lực lưỡng điều khiển chiếc máy khoan cồng kềnh. Nó là một cái khuôn dẫn khổng lồ làm bằng gỗ cọ, giúp cố định các cần khoan. Hai người sẽ thay nhau dùng búa nện vào đế mũi khoan trong khi người thứ ba sẽ dùng tay xoay mũi khoan thật nhanh, rồi né ra ngay phòng khi bị nện trúng.

Một ngày nọ, Karakush nhìn xuống và thấy nhân công của mình cầm xà beng và cuốc đứng chờ nhau. Cái lỗ đào đã đủ rộng cho 20 người làm việc liền kề nhau để phá hủy đống đá vôi – nhưng việc nâng và hạ cái máy khoan để làm sạch đá bên trong lại mất thì giờ, nên tiến độ chậm, rất chậm. Giữa lúc dạo bước trong các khu khai thác mỏ cổ đại mênh mông của Moqattam, những khu mỏ cung cấp đá tảng cho các Pharaoh xây dựng kim tự tháp, Karakush đã nảy ra ý tưởng sử dụng cơ chế bậc thang để khoan đá. Nhiều thân trục dẹp được đục xuyên qua tảng đá từ trên xuống và sau đó sẽ khoan từ hai bên để nối các thân trục. Mũi khoan đơn giản chỉ là một thanh sắt được nện vào rồi xoay rồi cứ tiếp tục như thế. Trong các khu mỏ ở Moqattam, ta có thể thấy cơ chế dùng các thanh chèn bằng gỗ để tách tảng đá ra. Men theo các trục ngang được khoan vào, họ chèn các miếng gỗ tuyết tùng có nhiều lỗ rỗng rồi đổ nước vào. Các miếng gỗ thấm nước rồi nở ra, tạo ra nhiều vết nứt dọc theo các thanh trục, cho phép họ nâng rất nhiều tảng đá to ra khỏi khu mỏ bằng một cần cẩu làm bằng thân cây cọ. Giếng nước của Joseph ngày một sâu hơn. Tên của giếng nước bắt nguồn từ tên thật của Saladin là Yusuf[*]. Càng về sau, nhiều du khách cứ nhầm lẫn nó với một giếng nước khác ở Gallilee, tương truyền là do nhân vật Joseph trong Kinh Thánh xây nên.

Tiếng Ả Rập của cái tên Joseph là Yusuf.

Saladin đến khảo sát khi cái giếng đã đào sâu được tầm 20 mét. “Vẫn còn khô”, ông nhận định.

Karakush mỉm cười: “Ta chỉ mới đào được một phần ba, có khi chưa đến.”

Saladin trầm ngâm: “Nếu không có nước, ta sẽ không bao giờ nhắc tới chuyện này nữa.”

Đào được 30 mét thì dưới đáy hố bắt đầu tối om. Karakush cho người lắp đặt một tấm gương đồng mạ kẽm khổng lồ được đánh cực bóng ngay trên miệng giếng. Một người được giao nhiệm vụ phản chiếu tia nắng xuống dưới hố, để thắp sáng và sưởi ấm cho những người nhân công.

Đào đến khoảng 40 mét thì Saladin nghe ai đó thì thầm. “Ông ấy đã chọn sai vị trí. Ông ấy sẽ dời cái giếng.” Saladin đã không nói gì với Karakush, biết rõ mình không nên nghi vấn người cận thần đáng tin nhất này. Một khi đã mất lòng tin thì mọi thứ sẽ sụp đổ. Nhưng vài ngày sau đó, ông lại đến và đích thân khảo sát cái giếng vào buổi bình minh, men theo lối nhỏ xoắn ốc đã được đục thành hình bậc thang bao quanh thành giếng và dẫn xuống tận đáy giếng sâu.

Phía dưới đáy, một cấu trúc giống hang động đã được đào xới, nói đúng hơn là đang được đào xới, từ phần đá vôi dạng trứng cá. Cách cái giếng tầm chín mét về hướng tây, các dụng cụ nằm ngổn ngang cho thấy họ đang đào một hố mới và hẹp hơn một chút. Vậy là tin đồn đã đúng. Trong lúc bối rối, Karakush đã buộc phải đào ở vị trí mới.

Nhưng Saladin vẫn không nói gì với người cận thần của mình.

Công việc đào giếng vẫn tiếp diễn. Ngày này sang tháng nọ, họ cứ đào bới, đục đẽo và tách đá, càng ngày càng xuống sâu hơn. Thêm một chiếc gương công phu nữa được lắp tại đáy của cái giếng thứ nhất. Cái gương này sẽ phản chiếu ánh sáng đến chiếc gương thứ ba cách đó không xa, nằm trên miệng của giếng nước thứ hai.

Cuối cùng, ở độ sâu 76 mét, Karakush bắt đầu mất niềm tin. Cái hố vẫn không có giọt nước nào.

Đến độ sâu 80 mét, Karakush lại gọi thầy dò mạch nước. Saladin nghe tin và hỏi Karakush liệu có phải cái hố đó vẫn không có nước, và hỏi luôn vì sao họ phải đào cái giếng thứ hai.

Karakush thận trọng trả lời: “Cái giếng thứ hai nằm ngay bên dưới vị trí chỉ định của... chuyên gia về mạch nước. Chúng tôi cố tình đào cái giếng đầu tiên cách vị trí đó chín mét về phía đông. Đến nửa độ sâu có cái hang mà ngài đã thấy là bể chứa nước, vì tôi đã tính toán được rằng nếu câu nước trực tiếp lên miệng giếng bằng một cái thùng từ độ sâu 76 mét thì sẽ mất rất nhiều thời gian.”

Saladin gật đầu và Karakush hiểu đây là ngụ ý cho một lời xin lỗi vì đã tra vấn ông. Tuy nhiên, thầy dò mạch nước lại không thể giải thích vì sao cái hố vẫn cạn nước. Nguyên tắc của Saladin là theo đuổi mục tiêu đến cùng dù có gặp trở ngại gì, miễn là những nguyên nhân khiến ta dấn thân thực hiện hành động đó luôn giống như lúc ban đầu. Karakush không tìm được lý do gì để dừng việc đào giếng.

Đến độ sâu 82 mét, ngày làm việc của họ kết thúc với một cái hố cạn nước. Đến ngày hôm sau, bằng một phép màu nào đó, cái giếng chứa đầy nước, chỉ cách miệng giếng ba mét. Từ đó đến nay, nước giếng chưa bao giờ cạn.

Vào năm 1976, người dân không được đến dùng giếng nước nữa vì các bậc thang đi xuống đã xói mòn thành một cái dốc quanh co và nguy hiểm. Tôi tình cờ đọc được một bài thơ mô tả cảm xúc khi đi xuống một giếng nước già cỗi sau 5 thế kỷ[*] từ ngày nó được tạo nên (mặc dù độ sâu nhắc đến trong bài thơ bị sai số hàng chục – giếng nước chỉ sâu 85 mét thôi).

Chỗ này có lẽ tác giả viết sai số, vì giếng nước của Saladin được đào từ thế kỷ XII, tức là cách nay 8 thế kỷ, không phải 5 thế kỷ – BT.

Bước vào cánh cửa mục nát,
trên ngọn đồi cao
tường thành vững chãi bao quanh
để giữ thành phố yên bình.
Độ sâu đến tám trăm mét
chúng tôi phải bước xuống;
bám vào tường nứt nẻ,
theo con dốc trơn trượt.
Một vực đen sâu hoắm phía tả.
Tôi chẳng dám ghé mắt nhìn xuống.
Tĩnh lặng bao trùm,
ánh nến lập lòe
chúng tôi bị hút vào chiều sâu thẳm
là với những bước đi vô chừng,
đến khi tưởng như không còn lối khác,
và thời gian vô kể đã trôi qua.
Nhưng vẫn còn,
một bụi rậm, và xuyên qua những cành cây đan vào nhau
chúng tôi phải trượt xuống nữa
đến một hồ nước trong vắt bên dưới
nơi những đồng xu phát sáng.
Đã bao nhiêu người trước chúng ta
đến được nơi này?
Và đã từ bao lâu?
Giza El Aala, 1973-1974

8. Shajar Al-durr, nữ chiến binh ẩn mình

Môi dưới coi thường môi trên
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Thời kỳ Hồi giáo cai trị dài đằng đẵng trên dòng Nile vẫn tiếp diễn. Có nhiều vị Sultan để lại tiếng xấu và một vài người có tính điên loạn, nhưng chỉ có một người duy nhất là phụ nữ. Vào năm 1250, Shajar al-Durr trở thành Sultana đầu tiên và duy nhất của Ai Cập. Cuộc đời bà còn thâm độc và nhiều ngang trái hơn cả cuộc đời của Cleopatra, có lẽ họ là kỳ phùng địch thủ về nhan sắc, còn về tham vọng thì chắc chắn cũng mãnh liệt như nhau. Cuộc đời của Shajar cực kỳ phức tạp: bà xưng vương sau cái chết của người chồng đầu tiên, sau đó hạ sát người chồng thứ hai (bà là vợ hai nhưng lại được ưu ái nhất), nhưng rồi bà lại bị sát hại bởi một nữ nô lệ phục vụ cho người vợ cả... của người chồng thứ hai!

Tương truyền rằng Shajar al-Durr lúc sinh ra đã đẹp hơn ánh trăng vừa nhú lên như một vệt sáng giữa bầu trời đêm. Và khi còn trẻ, nét đẹp của bà trang nhã hơn cả cảnh tượng đáng nhớ khi đàn bồ câu cất cánh giữa thiên nhiên hoang dã. Tên bà nghĩa là “Cây Ngọc trai” vì bà như một cây liễu được điểm xuyết bởi những kho báu quý giá nhất của cả nhân loại. Người ta kể rằng bà có một giọng nói trầm thấp và đầy mê hoặc đến nỗi bất kỳ nơi nào bà cất tiếng nói hoặc tiếng hát, thì ở đó sữa sẽ không bao giờ đông lại. Shajar al-Durr có màu mắt xanh lục, tóc vàng và làn da trắng như màu sữa ngựa. Mặc dù được sinh ra ở Turkmenistan, nhưng bà xuất thân từ một bộ lạc có tổ tiên đã từng di cư về phía tây hàng nghìn năm về trước, một trong những nhóm dị biệt với đặc điểm da trắng tóc vàng tồn tại trên thế giới. Bà sống một cuộc đời trầm lặng và mộ đạo, được biết đến vì đức tính không bao giờ lừa dối.

Bà cũng ra tay giết người hòng chiếm đoạt ngôi vương trị vì Ai Cập.

Shajar al-Durr bắt đầu sự nghiệp của mình từ việc làm nô lệ cho một người giàu có. Nếu trong thời đại này thì tương đương nghề gì nhỉ? Thư ký riêng tài năng? Một người sẵn sàng ngủ với nhiều người để leo lên được đỉnh cao, dĩ nhiên rồi. Không ai biết bà đã đến vùng Levant như thế nào, nhưng chính là khi làm nô lệ ở đấy, bà đã được mua về và bước vào cuộc đời của Ayyub Salih – một vị lãnh chúa Ả Rập có danh tiếng lẫy lừng. Nhưng vận số của Ayyub lại tuột dốc thảm hại, và vào năm 1249, bà đã vì lòng trung thành mà đồng hành cùng ông vào ngục giam. Cũng không bất ngờ khi sức khỏe của Ayyub suy yếu nghiêm trọng trong lúc bị giam giữ, mặc dù có sự hiện diện của người tình sau này là vợ thứ tư của ông. Việc Shajar al-Durr là người vợ duy nhất cùng chồng vào chốn lao tù đã chứng minh cho lòng trung thành cũng như tính cách cứng cỏi của bà.

Một năm sau đó, mọi thứ bước sang trang mới. Ayyub hồi phục sức khỏe, tự lên kế hoạch để thoát cảnh tù đày và trở thành Sultan của Ai Cập – đất nước giờ đây lại bị tấn công lần nữa. Sông Nile đối diện với nguy cơ bị chiếm lĩnh bởi vua Louis IX của nước Pháp. Chính người Mamluk sẽ đánh bại ông.

Người Mamluk là ai? Hãy nhớ lại câu chuyện về những người nô lệ trung thành của Saladin: Mamluk là tầng lớp nô lệ từ Đông Âu và Trung Á, luôn là những chiến binh siêu việt với đặc trưng không theo cơ chế phục vụ dòng tộc, mục tiêu duy nhất của họ là phụng sự những Caliph Hồi giáo. Họ sinh ra là người ngoại đạo (người Hồi giáo không được bắt người cùng tôn giáo làm nô lệ) và sau đó sẽ được trao tặng cơ hội khẳng định danh tiếng và tích lũy của cải bằng nghề lính đánh thuê. Ở Ai Cập, người Mamluk đóng quân tại pháo đài ở đảo Roda, công trình mang tính biểu tượng giữa sông Nile tại Cairo. Được các Sultan ở Ai Cập trọng dụng, họ dần dà đạt được quyền hạn cao đến nỗi lấn át được cả chủ nô danh nghĩa của mình.

Họ chỉ chú tâm vào việc cướp bóc, săn bắt, kỹ thuật cưỡi ngựa, giao tranh với các thủ lĩnh phe thù địch, thu thập chiến lợi phẩm và xâm lược những nước khác. Mọi nỗ lực của họ đều tập trung cho các hoạt động này... Cứ như thế, họ ngày càng thành thục những kỹ năng kể trên, thay thế cho nghề thủ công và giao thương, đồng thời hợp thành niềm phấn khích, sự vinh quang và chủ đề cho mọi cuộc trò chuyện của họ. Vì thế, tiềm lực chinh chiến của họ đã ngang tầm với năng lực triết học của người Hy Lạp...

Ý chính của đoạn trích trên là phần đề cập đến kỹ thuật cưỡi ngựa. Trên thực tế, người Mamluk chính là hình ảnh phản chiếu của dân tộc đã từng một thời áp bức họ, người Mông Cổ. Nhiều người Mamluk được tuyển quân từ người Kipchak, một bộ lạc Kazakh bị dân Mông Cổ đánh đuổi phải dạt sang phương tây để định cư tại nhiều vùng ở châu Âu. Họ thật ra không hề giống với những kẻ côn đồ thất học được miêu tả trong những tập biên niên sử Thập tự chinh: có một lượng đáng kể tài liệu bản địa của người Kipchak cho đến nay vẫn có thể hiểu được nếu sử dụng Codex Cumanicus – một từ điển do các nhà truyền giáo Kitô giáo sau này biên soạn. Người Kipchak sau này cũng theo bước người láng giềng Mông Cổ của mình, và đã đưa được hai người thủ lĩnh Mamluk đầu tiên lên trị vì Ai Cập là Baiburs và Qalawun. Không phải mọi chiến binh Mamluk đều là người Kipchak; ngay cả trước đợt trọng dụng nô lệ tóc vàng người Circassia, Albania và Balkan sau này, thì đã có chiến binh Mamluk người Phổ. Bất kỳ bộ tộc hiếu chiến nào đều có khả năng chuyển sang chế độ nhân tài quân sự theo kiểu của người Mamluk.

Các sử gia lâu nay vẫn luôn thấy rối rắm trước các đợt tây tiến hết lần này đến lần khác của các bộ tộc hiếu chiến từ thảo nguyên Á-Âu. Nhưng khi bạn chịu dừng lại ngẫm nghĩ, thì câu trả lời thực sự rất đơn giản: ngựa. Vùng thảo nguyên này cũng giống vùng Viễn Tây Hoa Kỳ trong thời kỳ thống lĩnh ngắn ngủi của thổ dân da đỏ Bắc Mỹ, cả hai đều là những vùng hoàn hảo để nuôi ngựa. Các bộ lạc ở thảo nguyên đã gia tăng bản tính hiếu chiến lên hàng trăm lần bằng cách cưỡi ngựa tấn công các dân tộc phương tây hầu như chỉ chiến đấu trên đôi chân của mình. Người Mông Cổ, và bản sao chân thật của họ – người Mamluk – không những thành thạo trong việc chiến đấu từ trên lưng ngựa mà còn làm được thế với một đội ngũ cung thủ hùng hậu. Phương pháp điều khiển trận đánh rất đơn giản: người chỉ huy có thể quan sát cờ hiệu của từng phe và chỉ cần nhìn thoáng qua sẽ biết ngay tình hình chiến trận đang như thế nào. Thêm vào đó là một cuốn cẩm nang binh pháp xoay quanh việc sử dụng mã lực vượt trội, như thế là họ đã có trong tay một lực lượng hầu như bất khả chiến bại. Các chiến thuật này giúp họ áp dụng nhiều thế trận đa dạng. Tiến quân bọc sườn là chiến thuật dễ dàng thực hiện nếu quân lính đã quen chiến đấu trên lưng ngựa và có thể vượt mặt quân địch trên bất cứ địa hình nào. Rút lui nghi binh cũng có thể xuất phát từ quyết định rút lui thực sự khi quân địch đang đánh dàn trải, như thế ta sẽ không phải gặp khó khăn về tâm lý khi phải tránh không để thế rút lui biến thành một cuộc tháo chạy – vấn đề nan giải lâu nay trong quân sự. Nếu tốc độ rút lui của ta nhanh hơn tốc độ tấn công của địch, ta có thể tập hợp lại và phản công khi họ đang ì ạch chạy lên đồi để đuổi kịp ta.

Binh pháp của người Mông Cổ đều xuất phát từ mối gắn kết tuyệt vời giữa người và ngựa, chưa kể đến khả năng tấn công từ xa trên lưng ngựa với độ chính xác cao từ những cung tên đầy uy lực làm bằng da, gỗ và xương động vật. Chỉ đến khi pháo binh hạng nặng xuất hiện thì phương pháp chiến đấu của người Mông Cổ cuối cùng mới chịu nhường bước. Nếu phải tìm một ví dụ tương đương trong thời hiện đại, ta có thể xem xét sự xuất hiện của máy bay đã thay đổi cục diện của mọi xung đột trong nửa sau thế kỷ XX như thế nào. Nếu không có thế mạnh không quân, thì dù đội quân trên đất liền có quy mô đến đâu đi nữa vẫn không thể nắm chắc phần thắng trong tay.

Vậy là, với sự phò tá của những bậc thầy quân sự như thế, Shajar đã bước lên được ngôi thống lĩnh, dù không dễ dàng, và chỉ thành công nhờ vào những cuộc đàm phán tài tình – vì vào thời điểm đó, phần lớn thế giới Ả Rập sẽ không sẵn lòng thần phục một người nô lệ. Tộc Bedouin đã cương quyết lên tiếng chống đối một chính quyền như thế, và điều này khiến cho bất kỳ chiến binh Mamluk nào dù có uy lực đến đâu cũng phải kiềm hãm quyền thế trong triều đại Caliph, một thể chế có thể xem là tương đương với vai trò của Giáo hoàng tại châu Âu thời trung cổ. Do đó, tuy các chiến binh Mamluk, dưới sự lãnh đạo cực kỳ hiệu quả của Baiburs cùng nhiều lực lượng khác, đã giành thắng lợi trước cuộc tấn công của vua Louis IX tại thành Mansoura dọc sông Nile, họ vẫn chưa thể xưng vương ngay lập tức.

Mà thật ra họ cũng sẽ không muốn thế, vì họ tin rằng Sultan Ayyub vẫn còn sống. Câu chuyện lịch sử liên quan đến Shajar al-Durr quả thực chỉ xoay quanh đàn ông, vì rất nhiều sử gia ghi chép lại thời kỳ này vẫn có xu hướng hạ thấp năng lực trị vì hiệu quả của người phụ nữ siêu phàm đã từng là nô lệ này.

Có lẽ ta nên nói rõ về bản chất của chế độ nô lệ ở phương Đông trong thời kỳ này. Khi đó, từ “nô lệ” vẫn chưa mang ý nghĩa miệt thị cực đoan xuất phát từ thực tiễn của người Mỹ da đen trong thế kỷ XVIII-XIX. Định nghĩa về “việc làm” như ta hiểu ngày nay với mọi chính sách bảo đảm, phụ cấp lương hưu, phúc lợi sức khỏe lúc đó vẫn chưa tồn tại. Ở một mức độ nào đó, ít nhất là trong hành chính và quân sự, chế độ nô lệ gần giống như việc tuyển dụng lao động – một chế độ bảo đảm trọn đời trong một thế giới bất định. Sẽ có người tranh cãi rằng người nô lệ không chủ động lựa chọn lệ thuộc vào ai đó; nhưng cũng sẽ có người dùng chính lập luận đó để giải thích cho những thế lực xã hội mạnh mẽ khiến nhiều người mong muốn làm việc cho người khác thay vì tự làm chủ. Ngay cả ngày nay, trong cộng đồng người Bedouin và các bộ lạc ở Trung Đông, khi ai đó “bán một giờ của mình” thì sẽ phải chịu dè bỉu, nên định nghĩa về “việc làm” cũng mang màu sắc tiêu cực như “nô lệ” vậy.

Tầng lớp siêu nô lệ Mamluk, những người sau này sẽ chiếm quyền giai cấp chủ nô của mình, có lẽ sẽ được so sánh với ban quản trị ăn lương của một công ty khổng lồ đa quốc gia. Ban quản trị này có mức lương thưởng quá cao nên cuối cùng có thể sở hữu được cổ phần của chính công ty đó; có thể họ bắt đầu sự nghiệp từ vị trí nhân viên văn phòng nhưng cuối cùng sẽ trở thành chủ sở hữu hoặc ít nhất là cổ đông của công ty.

Việc giải thích rõ ngữ nghĩa là cần thiết để tránh phạm phải sai sót như trong các tài liệu phổ biến, khi người Mamluk lại được khắc họa là những tên nô lệ tàn nhẫn theo cảm nhận của thế giới hiện đại, là những người tự thân báo thù vì một thế giới “tự do” của người Kitô giáo và Mông Cổ. Trên thực tế, cơ hội dịch chuyển xã hội[*] cho những nhân tài trong cộng đồng người Frank theo Kitô giáo có nhiều hạn chế hơn so với những chế độ xã hội tương đương ở Trung Đông. Thật ra chỉ có các tu viện Kitô giáo cho phép tài năng được tỏa sáng, trong khi các trường đại học tôn giáo ở phương Đông lại khuyến khích các nhân tài học thuật bản xứ, còn tầng lớp Mamluk lại nuôi dưỡng những người có năng khiếu bẩm sinh về quân sự và hành chính.

Social mobility, có thể hiểu là sự chuyển dịch từ một vị trí này qua một vị trí khác trong hệ thống phân tầng xã hội.

Là một người phụ nữ, Shajar al-Durr phải vô cùng mưu mô mới mong không bị mất quyền lực khi chồng mình qua đời. Người chồng đổ bệnh khi quân Pháp xâm lăng, và Shajar al-Durr biết rằng ông sẽ không trụ được lâu. Khi ông hấp hối trên giường, bà đã dìu bàn tay của Sultan giúp ông ký hơn một nghìn tờ giấy để trống cho những chỉ thị mà bà định sẽ ban hành. Ngay khi chồng qua đời, bà đã lợi dụng tục ướp xác để bảo đảm thi thể được ướp hương và trông như còn sống, phòng khi có người nghi ngờ về cách cư xử hơi bất thường của ông. Cảnh tiếp theo gợi ta nhớ đến bộ phim kinh dị Psycho, khi Shajar al-Durr và hai chỉ huy quân đội cùng tham gia kế hoạch lừa dối với bà, mỗi ngày đều đến thăm và chăm sóc Ayyub đã qua đời và được ướp hương. Với cùng tinh thần thép đó, mỗi đêm Shajar al-Durr đều ngủ trong phòng một mình với cái xác đã được ướp hương, nằm trên chiếc trường kỷ ngay tại chân chiếc giường đồ sộ của vị Sultan. Sau này, bà cũng dùng chính tinh thần ấy để níu giữ thứ quyền lực mà bà đã phải giành lấy từ tay người chồng quá cố của mình. Những giấc mơ của bà chắc là sẽ kinh hoàng lắm! Hay có lẽ là những cơn ác mộng giữa ban ngày? Nhưng tất cả những điều ấy không thể nào sánh bằng tương lai sắp ập đến. Hãy nghĩ đến nhân vật phu nhân Macbeth[*], chỉ khác là bà không phát điên.

Nhân vật chính trong vở Macbeth của William Shakespeare.

Trong các mối giao hữu thân tín, bà cố tình không để cho người Mamluk đang nắm quân quyền nhúng tay vào. Ngoài việc tham gia chiến trận theo lệnh bà, họ không thể được tin tưởng giao việc trọng đại hơn. Ba cận thần của bà gồm Fakhr al-Din, người Ả Rập nắm quyền chỉ huy quân đội Ai Cập (ông này là một người tự do), một vị tể tướng kiêm trưởng nội quan, nắm quyền quản lý người Mamluk.

Dĩ nhiên, cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra. Thế là con trai cả của Ayyub là Turanshah từ Syria cấp tốc chạy về để chiếm đoạt ngôi vua, nhưng đến lúc đó thì “ván đã đóng thuyền”. Vào thời điểm đó, Fakhr al-Din đã tử trận khi chiến đấu chống lại cuộc tấn công của quân Thập tự chinh tại Mansoura. Sau đó đội quân Mamluk chặn đứng cuộc tấn công này. Vua Louis IX bị bắt và người ta kể lại rằng trước đó không lâu, ông đã tuyên bố (có lẽ với giọng điệu ngạo nghễ) rằng giờ đây ông chỉ mong muốn có người dâng lên cho mình trái tim của Turanshah, nếu còn đập thì càng tốt. Lời tuyên bố hùng hồn được đưa ra bởi cuộc Thập tự chinh lúc đó đang diễn ra suôn sẻ, khi đó Robert xứ Artois đang thắng thế lúc đầu trong cuộc đánh chiếm Mansoura.

Vị tướng của Shajar al-Durr, Baiburs “Máu me” đã giăng bẫy quân Pháp. Ông để Mansoura “hớ hênh” như thế nhằm dụ thập tự quân dồn vào trong thành, họ nghĩ rằng có thể chiếm giữ nó. Dĩ nhiên, Baiburs đã chuẩn bị vài lối vào thành bí mật sau khi trời sập tối. Đoàn quân xâm lăng ngỡ ngàng đã bị dồn đến rìa sông và bị tàn sát, hết hàng này đến hàng khác, ngã xuống như rạ trên sông Nile. Người ta kể lại rằng máu của quân Pháp tử trận đã nhuộm đỏ sông Nile từ đoạn này ra đến biển. Sau đó, các cuộc tấn công của quân Mamluk Bahri đã khiến cho quân Pháp thua trận tháo chạy tán loạn khắp vùng đồng bằng châu thổ ngập nước. Vua Louis IX sẽ phải hối tiếc về những gì đã nói ra.

Tên gọi Mamluk Bahri xuất phát từ chữ bahr, nghĩa là “sông” hoặc “biển”. Nhóm Mamluk này cư ngụ trên sông Nile và đặt căn cứ trên đảo Roda tại Cairo. Roda là nơi có Nilometer, một hệ thống xây bằng đá được dùng để đo đạc mực nước lũ sông Nile. Mọi dữ liệu về mực nước lũ đã được liên tục ghi nhận tại Roda từ đầu thời kỳ Hồi giáo ở Ai Cập khi công tác ghi nhận này được chuyển giao lại từ thời trị vì của đế quốc Byzantine, trước đó là La Mã và trước nữa là Ai Cập cổ đại. Vì thông tin về quy mô của cơn lũ rất cần thiết để xác định thời điểm phá đê cho nước tràn về các cánh đồng, hệ thống Nilometer là một địa điểm chiến lược mang tính sống còn ở Ai Cập (đi về phía thượng nguồn cũng có một vài Nilometer khác, nhưng hệ thống ở Roda vẫn là quan trọng nhất). Không phải ngẫu nhiên mà quân Mamluk Bahri “sông nước” chọn trung tâm quyền lực của sông Nile này làm cứ điểm cho mình.

Mặc dù giữ được một căn cứ mạnh, những người Mamluk vẫn không thể chiếm được quyền lực. Turanshah coi thường người mẹ kế Shajar al-Durr và tùy tiện chiếm dụng đất đai, còn những chiến binh Mamluk thì nguyện phụng sự Fakhr al-Din. Nhóm quân Mamluk Bahri bắt đầu thấy bồn chồn. Turanshah, như bất kỳ vị “Tổng giám đốc” nào đang muốn chứng tỏ thực quyền, đã bổ nhiệm một hoạn quan da đen lên làm tổng quản hoàng gia và một hoạn quan nữa làm trưởng cận vệ hoàng gia. Giới hoạn quan da trắng và quân Mamluk “để bụng” việc này – mặc dù có rất ít bằng chứng cho thấy sự phân biệt chủng tộc kiểu đó chẳng có ý nghĩa gì khác hơn ngoài sở thích cá nhân của Turanshah.

Người ta nói rằng vị vua mới này có tính bốc đồng và không sáng dạ cho lắm. Ông ta cũng thích uống rượu – vài người bảo rằng thói quen đó là để kiểm soát chứng co giật thần kinh ở toàn bộ phần vai trái và trên mặt mỗi khi bị phản đối bởi ai đó mà ông kính sợ. Vào một buổi tối thấm men rượu cọ, Turanshah vung thanh kiếm scimitar làm bằng thép Damascus chém vào phần trên của hàng nến khổng lồ làm từ mỡ động vật đang thắp sáng căn lều to lớn tại Mansoura. Ông ta gào lên: “Ta sẽ xử lý bọn Bahri như thế này!” Thanh kiếm scimitar sắc đến nỗi đã chém các chân nến kim loại đứt thành hai mảnh khi vị vua nhắm vào cây nến nhưng vụng về trượt mất mục tiêu.

Nhưng một thanh kiếm sắc bén như thế cũng không thể bảo vệ Turanshah khỏi người mẹ kế và nhóm quân Mamluk, khi bà đã rỉ tai với họ về các toan tính hèn hạ của ông. Thậm chí Turanshah còn “xát thêm muối vào nỗi đau” khi lên tiếng đòi lại tất cả trang sức mà người cha quá cố đã tặng cho người mẹ kế. Án tử hình của ông giờ đây chỉ còn là vấn đề thời gian.

Shajar al-Durr đã dùng nước bài xuất sắc là tìm đến sự hỗ trợ từ quân Mamluk Bahri; có người cho rằng chính Baiburs là chủ mưu của vụ việc. Dù sao thì trong một bối cảnh tương tự với cái chết của Rasputin[*], Turanshah đã không chịu bỏ mạng dễ dàng. Người đầu tiên tấn công ông là một lính Mamluk cấp dưới, chỉ chém được một nhát vào xương bả vai khi vị Sultan đầy sức trẻ tháo chạy khỏi căn lều của mình. Khi ra ngoài, ông đối mặt với một vòng vây quân Mamluk cứng cựa và kiên định. Khi thân thể vô hồn của ông gục ngã trên mặt đất, trái tim vẫn còn đập đã bị moi ra khỏi lồng ngực. Nhuốm màu sắc hài hước nhưng đầy rùng rợn, trái tim của Turanshah đã được đem dâng lên cho một kẻ thua cuộc khác trong câu chuyện này – vua Louis IX. Thực ra, sử sách ghi lại rằng hành động này là để giúp vua Louis phấn chấn tinh thần, vì ông cứ than vãn mãi chuyện Turanshah ra giá chuộc lại ông quá cao. Quân Mamluk tự có thỏa thuận riêng và vua Louis được trao trả về quê hương. Trong những phút hấp hối cuối đời, Sultan Ayyub – cha của Turanshah – đã viết nhắn nhủ con mình nên bỏ tật rượu chè và hãy tôn trọng quân Mamluk Bahri. Một lời khuyên rất hay nhưng chẳng được nghe theo!

Grigori Yefimovich Rasputin (1869-1916) một nhân vật lịch sử người Nga, nổi tiếng vì nhiều điều huyền bí xoay quanh cuộc đời và nhất là cái chết bí ẩn, cũng do bị ám sát của ông.

Thế là ngôi vua bị khuyết, và Shajar al-Durr đã tự đề cử mình làm người có khả năng trị vì nhất hiện tại. Ai cũng có thể thấy là người Mamluk vẫn còn lưỡng lự nhưng sẵn lòng chớp cơ hội được nắm quyền lực cao nhất từ trước đến nay. Shajar al-Durr cho đúc tên mình lên tiền xu, trên đó chức quyền của bà là “Nữ hoàng Hồi giáo” bởi bà là mẹ của con trai Sultan Ayyub – hoàng tử Khalil – mặc dù cậu hoàng tử này đã qua đời khi còn bé, lúc cha cậu còn đang trị vì. Nói cách khác, động thái này rõ ràng là một nỗ lực để dân chúng chấp nhận ngôi vương của bà. Nhóm quân Mamluk Bahri lại không biết nên theo ai. Một mặt thì bà ấy là phụ nữ, mà phụ nữ thì chắc chắn rất dễ kiểm soát. Mặt khác, dù có chút tín nhiệm từ mối liên hệ với vị cựu Sultan nhưng cũng chưa chắc Triều đại Abbas sẽ tán thành việc Shajar al-Durr lên ngôi. Không ai có thể can ngăn bà thực hiện sứ mệnh của mình. Bà cần một người đàn ông để hợp pháp hóa việc xưng vương. Nhưng không phải một người đàn ông quyền lực, chỉ cần đủ để mọi người chấp thuận, và là người bà có thể thao túng. Chúng ta biết rõ bà đã thành công vì tiền xu trong suốt bảy năm sau đó đều có tên của hai vợ chồng bà. Trong một xã hội mà phụ nữ phải giấu thân phận sau mạng che mặt và những tấm mashrabiya[*], thì đây quả là một thành tựu, mặc dù cũng không quá khác thường như ta nghĩ, nhất là khi nghĩ đến trường hợp nhân vật Sitt al-Mulk – người chị của Caliph Hakim điên rồ.

Trong kiến trúc truyền thống của Ả Rập, mashrabiya là một tấm che bằng gỗ được dùng để đưa ánh sáng tự nhiên vào mà không ảnh hưởng đến tính riêng tư của không gian, như tường hoa gió của Việt Nam.

Người chồng Shajar al-Durr chọn cho mình không phải một Mamluk xuất sắc, thậm chí còn không phải một Mamluk Bahri, nhưng ông đã đóng vai trò quan trọng trong cuộc đời người chồng quá cố của bà. Tên ông là Aybak al-Turkomani, ông là người nếm độc cho vị Sultan thời trước. Ông cũng đã kết hôn, nhưng những chi tiết nhỏ nhặt như thế vốn chưa bao giờ có thể cản bước Shajar al-Durr.

9. Bức thư của Baiburs máu me

Người nào có lưỡi thì đều gây tội
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Nếu phải chọn một nhân vật có thể đại diện cho sự đẫm máu của dòng Nile và những số mệnh sống quanh nó, chắc chắn người đó sẽ là chỉ huy của quân Mamluk, Baiburs Máu me. Là đồng minh của Shajar al-Durr, Baiburs đã cứu được thành phố Mansoura trong cuộc Thập tự chinh lần thứ bảy và bắt giam vua Louis IX tại đó.

Baiburs xuất thân là người Kipchak, thuộc bộ lạc Kazakh, trên bán đảo Crimea. Tại đó, Baiburs bị người Mông Cổ bắt đi và bán làm nô lệ tại Syria. Hoàn cảnh của ông có nhiều điểm tương đồng với sự xuất hiện của Shajar al-Durr. Chúng ta được dạy rằng thời cổ xưa không có chỗ cho sự thăng tiến vì năng lực, và chỉ có ở thế giới hiện đại thì một người nghèo mới có cơ hội vươn lên đỉnh cao. Nhưng đây chính là một ví dụ cho thấy thế giới đã được định hình bởi những người còn “thấp kém” hơn cả người nghèo – giai cấp nô lệ.

Baiburs chẳng hề có vẻ ngoài ưa nhìn. Người chủ đầu tiên của Baiburs, tiểu vương xứ Hama, thấy khiếp sợ một gã lùn da sáng màu năng động, độc nhãn, với một miếng che hốc mắt trống rỗng – nếu không thì ắt hẳn cũng là một con mắt đầy tà ác, và đã bán ông cho Vương triều Ayyub của Ai Cập (với một giá hời, vì trước đó khi được vị tiểu vương nói trên mua về, Baiburs được định giá rất thấp vì khuôn mặt khiếm khuyết của mình, chỉ có 800 dirhem). Mặc dù chỉ có một con mắt, nhưng Baiburs nổi tiếng là không bao giờ chớp mắt. Ông bù đắp cho vẻ ngoài của mình bằng lòng quả cảm và kỹ năng chiến đấu. Ông sớm trở thành cận vệ chính cho Sultan Ayyub.

Bộ lạc của Baiburs đã bị người Mông Cổ tận diệt, nhưng sau này Baiburs lại chính là người gây ra chiến bại đầu tiên trong đợt mở rộng lãnh thổ liên tiếp của đoàn quân Mông Cổ. Ông chỉ huy các chiến binh Mamluk phụng sự cho Shajar al-Durr rồi sau đó phụng sự cho kẻ đã giết bà là Qufuz. Mười năm sau đó, trong trận Ain Jalut[*], ông đối mặt và hạ gục quân Mông Cổ, những người đã từng biến ông thành nô lệ. Baiburs chỉ có một thỉnh cầu duy nhất: phong ông làm thống đốc thành Aleppo. Nhưng Caliph Qufuz lại rất lo ngại về Baiburs nên đã từ chối không thưởng gì cho ông. Thế là Baiburs cho người giết vị thống lĩnh của mình khi ra ngoài đi săn. Hai người đã bẻ gãy cổ vị Caliph và đặt thi thể ông ta lên lưng ngựa, vỗ ngựa cho nó phi về nhà. Đây là một hành động lăng mạ giới tri thức, một sự dối trá rất rõ ràng – làm sao một người bị gãy cổ có thể leo lên lưng ngựa và phi về nhà? Mọi người bảo nhau đó là một tai nạn lúc đi săn.

Nguyên bản tiếng Anh viết là “Ain Jalat”, đúng ra phải là “Ain Jalut”. Diễn ra năm 1260, đây là trận đánh có quy mô nhỏ nhưng rất quan trọng, vì lần đầu tiên quân Mông Cổ bị đánh bại bởi quân Mamluk Bahri của Ai Cập. Ain Jalut là một địa điểm thuộc Israel ngày nay – BT.

Giờ đây Baiburs là Sultan của Ai Cập. Ông ra các chỉ thị từ trên lưng ngựa hoặc nơi đóng quân, và không bao giờ đi săn với người nào mà ông không thể giết họ nhanh hơn họ giết ông nếu nguy cơ ấy xảy ra. Ông là một kẻ hoang tưởng đích thực. Vị Sultan nào chỉ quanh quẩn trong cung điện luôn có nguy cơ bị tấn công. Khi đêm xuống, ông trằn trọc và luôn gặp ác mộng. Ai cũng biết dạ dày ông “không được khỏe” và ông thường thích ăn các món súp và các món thanh đạm hơn là những bữa yến tiệc liên miên mà các bằng hữu của ông luôn yêu thích. Vào những đêm trăng sáng khi bị mất ngủ, như nhân vật Haroun al-Raschid (một vị thống lĩnh đời trước với hành vi được thần thoại hóa trong Nghìn lẻ một đêm), ông sẽ cải trang kỹ càng và vi hành xuống phố, nghe ngóng về những lời đồn thổi, âm mưu, và vạch mặt những gián điệp.

Baiburs nổi tiếng với phương thức hành động lật mặt chớp nhoáng. Trong một cuộc vây hãm, ông sẽ đưa ra nhiều hứa hẹn với người dân trong thành – một lệnh ân xá toàn diện, sự tự do, thức ăn và nước uống được cấp vô hạn – nếu họ chịu mở cửa thành cho ông. Họ luôn khuất phục, thậm chí không phải chờ lâu, và rồi Baiburs sẽ hủy mọi hứa hẹn trước đó và tàn sát tất cả mọi người. Hitler cũng đã dùng chiến thuật tương tự; mục đích biện minh cho phương tiện. Nhưng Baiburs lại không khát máu như các thống lĩnh sông Nile người Mamluk có nguồn gốc Circassia sau này. Có thể ông sẽ ra lệnh đóng đinh ai đó lên thập tự giá hoặc chém cơ thể làm đôi, nhưng chỉ khi ông không còn cách nào khác. Mặc dù sau này các chiến binh Mamluk đã trở thành bậc thầy trong phương thức chiến tranh vây hãm, nhưng ban đầu họ lại không sử dụng thông thạo các cỗ máy chiến tranh. Thay vào đó, Baiburs như đã đi trước thời đại với việc áp dụng cách thức “chiến tranh tổng lực” của nhiều thế kỷ sau này: ông cho hủy hoại hết mùa màng, hoa quả xung quanh các thị trấn có pháo đài nhằm làm suy yếu khả năng kinh tế của kẻ địch. Nếu Baiburs có thể đạt được mục đích mà không cần hạ sát ai, thì đó sẽ là cách ông chọn – miễn là ông phải có được kết quả thật nhanh chóng.

Vào năm 1266, Baiburs lại để mắt đến người Mông Cổ, lần này là các quốc gia chư hầu Antioch và Tripoli, do hoàng tử theo Kitô giáo Bohemond VI trị vì. Khi Antioch thất thủ, Bohemond lâu nay cũng không có mặt để lo việc trị vì, rút quân về Tripoli. Baiburs gửi một bức thư vô cùng đặc biệt nói rõ rằng cuộc thảm sát tại Antioch “là do thống lĩnh của họ đã vắng mặt bấy lâu”. Baiburs bảo Bohemond rằng Tripoli rồi cũng sẽ có số phận tương tự. Thực ra, Baiburs biết rõ các tướng lĩnh của mình không muốn thực hiện một chiến dịch dài hơi nữa tại phía bắc Ai Cập. Họ muốn trở về với sông Nile và tận hưởng thành quả đã cướp bóc được. Baiburs đã hy vọng bức thư này sẽ thay đổi lịch sử, bằng việc tống hết những vương quốc Thập tự chinh cuối cùng của vùng Trung Đông ra ngoài biển cả:

“Thật sỉ nhục khi ngươi, một vị chỉ huy, đã không thể chứng kiến cảnh quân lính hy sinh tính mạng vì ngươi. Một vị chỉ huy bại trận không nên tin vào lời nói của bạn bè mình. Họ chỉ muốn trấn an ngươi. Thay vào đó, ngươi nên thật cứng cỏi mà tin vào lời nói của kẻ thù; vì chúng luôn đáng tin.

“Khi lính của chúng ta tiến vào cửa đông, họ đã bất mãn khi bị tấn công bằng đá từ trên cao, và cứ tưởng đó là các khẩu súng thần công cầm tay của đối phương. [Việc sử dụng súng ống đầu tiên trên chiến trường được ghi nhận là khi Baiburs cho dùng súng thần công cầm tay trong trận đánh mang tính bước ngoặt Ain Jalut.] Quân của chúng ta bắt giữ nhóm bảo vệ Kitô giáo và lột bỏ áo giáp của từng người. Đạn lắp trong các khẩu thần công cầm tay của chúng ta là các viên đá granite thô ráp. Dùng chúng để bắn từ xa thì không hiệu quả. Một tù binh bị buộc phải từ bỏ tôn giáo của mình nhưng đã từ chối. Thế là khẩu thần công cầm tay được điều chỉnh để có thể bắn theo đường dọc và loại bỏ năng lực đàn ông của tù nhân chỉ bằng một cú bắn. Chúng ta đã thực hiện điều này ít nhất bảy lần. Trong tất cả các trường hợp thì đều không tìm thấy “công cụ” của tù nhân.

“Hàng trăm binh lính đã được xử lý như trong một cuộc săn hươu đực, và đó chính là để trả lễ cho các thủ lĩnh Mông Cổ của các người. Vì trên vùng thảo nguyên quê hương, phương thức săn hươu của họ không phải là giết một con, mà sẽ từ từ làm nó bị thương và để nó khiến cả đàn chậm lại. Sẽ lại có thêm nhiều con hươu bị tên hoặc thương đâm trúng và bị thương ở chân và phần thân sau. Cuộc đi săn giờ đây sẽ trở thành việc lùa cả bầy hươu rớt xuống vách núi, hoặc vào một wadi đã chặn lối ra. Cả bầy đều bị giết nơi đó. Cũng với phương thức tương tự, binh lính của chúng ta dùng kiếm và giáo thay cho cây chùy, làm gãy chân kẻ thù nào dám chống trả và để cho họ chạy thoát ra đến một con đường đã chặn một đầu. Tất cả đều bị giết bởi cú đánh vào đầu, vì binh lính của ta đã than phiền rằng mỡ người từ mấy cuộc chém giết liên miên đã khiến lưỡi kiếm của họ bị cùn, và tệ hơn nữa là mỡ người bám trên lưỡi kiếm khiến việc hạ sát kiểu này chậm hơn nhiều.

“Lính của ta có một thú vui tiêu khiển là luộc trứng vịt trong nửa tiếng cho đến khi chúng cứng như đá. Những món đồ chơi hay ho này vẫn còn nóng hổi khi được đưa vào người của các binh lính bảo vệ thành trì tinh nhuệ nhất, theo đường hậu môn. Họ không thể dùng hai cánh tay đã bị trói chặt, nên đã bị bỏng từ bên trong thông qua phương thức hành hình thú vị này.

“Nhiều binh lính chưa bị giết thì sẽ bị xẻo lấy phần mũi và tai, có lẽ cách đây không lâu ông đã nhận được rồi. Họ tưởng rằng mình đã được thả tự do, còn binh lính của ta thì lại muốn vui đùa chút đỉnh nên đã tóm những tên mặt mũi biến dạng đó rồi dìm họ chết đuối trong vài cái thùng to đựng sữa ngựa, màu sữa nhanh chóng sẽ thấm đẫm sắc máu từ bộ phổi nổ tung của họ.

“Dĩ nhiên là phụ nữ và trẻ em sẽ không thoát nổi. Nhiều nhóm đã bị giết cùng nhau. Những phụ nữ với tinh thần chống đối cao nhất sẽ bị lùa lên tầng thượng của những công trình cao rồi bị dí kiếm phải nhảy xuống. Chẳng ai sống sót cả, trừ một người, và đầu cô ta đã bị một gã lính cầm phủ thương đang ngắm nhìn cảnh tượng kinh hoàng ở đó đập nát. Cũng chẳng có đứa trẻ nào sống sót. Tất cả chúng đều bị dí kiếm đe dọa đi đến nhà xí của thành phố và bị nhấn chết chìm trong phân.

“Nếu ngươi không đầu hàng, thì đó sẽ là số phận dành cho ngươi và dân của ngươi. Màu cờ đỏ của ngươi đã bị thay thế khắp nơi bằng màu cờ vàng của chúng ta, tiếng chuông thánh đường của ngươi giờ đây đã phải thinh lặng trước tiếng khẩn cầu Allah Akhbar![*] Tiếng gọi vang lên từ tất cả thánh đường Hồi giáo.”

Hỡi Thánh Allah vĩ đại!

Dù những chi tiết trên có thật hay không, thì bức thư đã có tác dụng như mong đợi và Bohemond đã quyết định sẽ không phản kháng. Đây là một nước cờ xuất sắc; bức thư sặc mùi máu me đến nỗi Bohemond đồng ý thỏa ước, để Baiburs không phải thực hiện một cuộc đổ máu thực sự.

10. Mái nhà ở đâu thì trái tim ở đấy

Đau đớn nơi chân còn hơn dằn vặt trong tim
- Ngạn ngữ Nubia -

Nile Đỏ: dòng sông chuyển sắc đỏ từ máu của quân xâm lăng, từ sắc đỏ của phù sa, của những tai họa thời cổ đại; dòng sông cũng là một nơi cực kỳ thích hợp để tiết lộ những bí mật đẫm máu đen tối nhất.

Mansoura là một thị trấn trên sông Nile, nằm trong vùng đồng bằng châu thổ phía bắc Cairo, nơi dòng Nile rẽ nhánh và hoàn thành chặng đường vài cây số cuối cùng chảy ra Địa Trung Hải. Được bồi đắp bởi phù sa qua vài triệu năm, vùng đồng bằng châu thổ này chính là khu vực thịnh vượng nhất của Ai Cập. Và như trong sử sách, Mansoura cũng là nơi Baiburs đã chặn đứng được thập tự quân manh nha tiến vào Ai Cập và bắt giam vua Louis IX. Nó cũng là nơi bác sĩ Ibn al-Nafis – người bạn Baiburs tin tưởng nhất – thành lập bệnh viện Al-Nassri và để lại rất nhiều công trình nghiên cứu y học.

Al-Nafis thật ra cũng không mặn mà với giải phẫu học, ông bảo ông yêu quý động vật quá đỗi, không thể phanh thây mổ xẻ chúng chỉ để phục vụ cho khoa học. Đó quả là một tư duy giác ngộ khác thường. Những kiến thức ông phát hiện được về cấu tạo cơ thể có lẽ là từ quá trình nghiên cứu con người, thay vì động vật. Nhưng những khám phá của ông thật phi thường: chỉ tính riêng chủ đề y học, ông đã soạn hơn 80 tập sách, và cũng đóng góp lượng kho tàng kiến thức tương đương cho ngành thần học, pháp lý và kiến thức phổ thông. Quyển tiểu thuyết triết học Theologicus Autodidacticus của ông được mệnh danh là tiểu thuyết khoa học giả tưởng (sci-fi) đầu tiên trong lịch sử. Trước William Harvey[*] tận 400 năm, ông đã phát hiện ra máu trong cơ thể lưu thông như thế nào.

William Harvey (1578-1657) là một bác sĩ người Anh nổi tiếng, đã có công phát hiện ra quá trình lưu thông máu trong cơ thể người. Với khám phá về tuần hoàn máu, giới khoa học đã coi William Harvey là cha đẻ của nền y học hiện đại.

Cho đến khi Al-Nafis xuất hiện, người có uy tín trong lĩnh vực cơ chế hoạt động của cơ thể người là Galen – một người Hy Lạp sống vào thế kỷ II TCN. Giả thuyết của Galen được nhà thông thái vĩ đại Avicenna công nhận (Al-Nafis đã luận bàn về nghiên cứu chức năng tim và phổi của Avicenna), với nội dung: trên vách ngăn tim sẽ có vô số những lỗ li ti không nhìn thấy được, bằng cách nào đó, những lỗ nhỏ này cho phép không khí đi vào máu. Ông đưa ra tiên đề rằng hệ thống tĩnh mạch và động mạch là hoàn toàn tách biệt. Cho đến gần đây, giới y học đều mặc định rằng chúng ta còn mù mờ về tuần hoàn máu cho đến khi Harvey – một giảng viên giải phẫu học và là một bác sĩ được vua James I kính trọng – đưa ra nghiên cứu của mình. Điều này cũng cho thấy tính tự phụ của người phương Tây trong lĩnh vực khám phá khoa học. Có một sự tương đồng về mặt lịch sử khá kỳ lạ khi biết rằng cả hai nhà khám phá bí mật của tuần hoàn máu đều là những thầy thuốc được những vị vua đương thời trọng dụng, chỉ khác là Harvey rất thích mổ xẻ mà thôi! Trong các bài giảng về giải phẫu học của mình, ông đã đưa ra nguyên tắc: “Mổ xẻ càng nhiều càng tốt, khi có người xem”. Nhưng giờ đây ta biết rằng Harvey không phải là người đầu tiên hiểu về tuần hoàn máu. Vào năm 1924, khi đang đào bới kho lưu trữ khổng lồ của Thư viện Phổ tại Berlin, một vị bác sĩ người Ai Cập tên Muhyi al-Din al-Tatawi đã tình cờ phát hiện ra tài liệu Luận bàn về phần giải phẫu học trong các tác phẩm được công nhận của Avicenna[*] do Al-Nafis viết vào năm 1242, khi ông ta chỉ mới 29 tuổi. Rồi khoảng cuối thế kỷ XV, học giả và là nhà ngoại giao Andrea Alpago đến từ Venice đã chuyển ngữ một công trình nghiên cứu khác của Al-Nafis – một bảng tóm tắt các loại thuốc được sử dụng trong thế giới Ả Rập – và trong phần chú thích cũng có đề cập rằng Al-Nafis bất đồng quan điểm với Galen về tuần hoàn máu. Cháu trai của Alpago đã xuất bản quyển sách biên dịch này vào năm 1547, và sách còn được tái bản vào các năm 1556, 1562, 1582 và 1595. Harvey đã học y khoa tại Padua từ 1599 đến 1602 và tốt nghiệp với tấm bằng bác sĩ. Gần như chắc chắn ông đã từng đọc hoặc nghe nói đến những ý tưởng của Al-Nafis vào lúc đó.

Tên tiếng Anh là Commentary on Anatomy in Avicenna’s Canon.

Al-Nafis đã viết:

“... máu từ buồng tim phải sẽ chảy vào buồng tim trái nhưng giữa chúng không hề có đường thông nhau trực tiếp. Vách ngăn dày của tim không có lỗ nhìn thấy được như nhiều người nghĩ hoặc lỗ li ti không nhìn thấy được như Galen nghĩ. Máu từ buồng tim phải chảy qua động mạch chủ đi vào phổi, lan tỏa khắp thành phần của phổi, trộn lẫn với khí tại đó, rồi đi qua tĩnh mạch chủ để chảy vào buồng tim trái.”

Có lẽ Al-Nafis, sinh ra tại Damascus và chuyển đến Cairo vào năm 1236, đã được truyền cảm hứng từ con nước dâng lên rồi hạ xuống của dòng Nile khi viết miêu tả về cơ chế hoạt động của tim. Galen đã không thể thấy được khả năng hai hệ thống động mạch và tĩnh mạch nhìn có vẻ khác biệt nhưng lại thuộc một thể thống nhất. Nhưng dòng Nile mùa nước lũ thì hoàn toàn khác xa với dòng Nile khi cạn nước, như khi so sánh giữa lượng máu dồi dào trong động mạch với độ ít ỏi trong một tĩnh mạch.

“Hai lá phổi cần động mạch chủ để chuyển lượng máu đã được pha loãng và làm ấm từ tim, để các thành phần trong máu thẩm thấu qua các lỗ nhỏ của các nhánh động mạch vào phế nang của phổi, sau đó các thành phần đó có thể hòa lẫn với các thành phần trong lượng khí có sẵn trong phổi, rồi kết hợp với nhau, hỗn hợp được tạo nên sẽ trở thành dạng nhiên liệu lỏng phù hợp khi quá trình hòa lẫn diễn ra ở khoang tim trái.”

Al-Nafis đã đưa ra nhận định dứt khoát:

“Tim chỉ có hai tâm thất... và giữa chúng nhất quyết không có ống thông nào. Hơn nữa, kết quả giải phẫu cho thấy điều họ nói trước đó là không đúng, vì vách ngăn giữa hai khoang tim này dày hơn nhiều so với tất cả những nơi khác. Vai trò của lượng máu (nằm trong khoang tim phải) là để di chuyển đến phổi, hòa lẫn với các thành phần có trong phổi chứa đầy khí, rồi đi theo tĩnh mạch chủ về khoang tim trái...”

Cơn lũ sông Nile mang đến sự sống cho mảnh đất dưới hình thức dòng nước chở nặng phù sa. Có lẽ Al-Nafis đã nghĩ đến điều này khi viết rằng:

“... một lần nữa nhận định của ông ấy [của Avicenna] về công dụng của lượng máu nằm bên phải là để nuôi dưỡng tim hoàn toàn không chính xác, bởi vì việc nuôi dưỡng tim là nhờ vào lượng máu chảy qua các mạch máu và thẩm thấu qua cấu trúc của tim.”

Cũng hợp lý biết bao khi thầy thuốc riêng của một trong những thống lĩnh khát máu nhất cũng là người khám phá ra vòng tuần hoàn của máu. Nhưng tôi thích nghĩ rằng chính sông Nile đã gợi ý câu trả lời cho Al-Nafis, chứ không phải vô số những thi thể mà vị chúa tể khát máu của ông đã “hiến dâng” cho thế giới.

Có ghi chép rằng khi không phải làm việc, Al-Nafis rất thích xem cảnh bắn pháo hoa (hẳn là du nhập từ Trung Quốc cùng với loại súng thần công cầm tay của Baiburs), những đám lửa trại to lớn, người biểu diễn tung hứng, nhào lộn và ảo thuật với mọi hình thức đa dạng.

11. Vợ người thử độc

Khi người phụ nữ mang thai, họ cũng như bao phụ nữ mang thai khác
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Rất nhiều vị trí trong bộ máy chính quyền hiện đại rõ ràng đều bắt nguồn từ những công việc hầu hạ thấp kém, những công việc lặt vặt nhưng lại đòi hỏi lòng trung thành tuyệt đối. Và tất cả chế độ cai trị đều được gây dựng trước tiên là dựa trên lòng trung thành, chứ không phải trí thông minh, năng lực và sự khôn khéo, bởi không có lòng trung thành, sát thủ mà kẻ thù phái đến có thể tấn công bất cứ lúc nào – một sự thật mà Saladin đã nhận ra. Chức danh viên thị thần bắt nguồn từ một người trông coi phòng ngủ. Còn chức danh đại pháp quan xuất phát từ vị trí lính gác tại các khu vực sinh hoạt của vị quân chủ, nhưng lính gác cũng có thể nắm giữ địa vị quyền lực khi chính quyền đã vững vàng và trở nên quan liêu. Người chiếm giữ những vị trí này có thể hy vọng được thăng chức, thậm chí leo lên cả những vị trí chủ chốt quanh Sultan. Tuy nhiên, trong trường hợp của Ayyub, không ai trong số những người Mamluk xuất chúng có cơ hội trở thành Sultan. Shajar al-Durr quyết tâm giữ ý định nắm quyền cai trị cho riêng mình, bà cần một người có mối liên hệ với vị quốc vương đã qua đời, được quân Mamluk Bahri chấp nhận nhưng không thể là một trong số họ – bởi điều đó sẽ trao cho họ quá nhiều quyền lực. Và người thích hợp chính là Aybak, người thử độc trước đây của Ayyub.

Trong “thế giới” những người Mamluk cầm quyền với lối sống đầy nghi ngờ và luôn nguy hiểm đến tính mạng, thử độc là một công việc cực kỳ quan trọng. Vị trí này không chỉ đòi hỏi lòng trung thành tuyệt đối, mà còn cả lòng can đảm và năng lực – bởi yêu cầu chính của công việc là quản lý nhà bếp sao cho chất độc không thể được đưa vào ở bất kỳ công đoạn nào từ nhà bếp đến phòng ăn. Người ta thậm chí chỉ thuê những đầu bếp từ làng Manial Shiha như Aybak đã làm, vì ngôi làng này không chỉ có đầu bếp giỏi mà họ đều có quan hệ ruột thịt và ràng buộc nhau bởi một lòng trung thành tương tự – và ai cũng biết rằng nếu quốc vương bị đầu độc, họ cũng sẽ bị giết theo (bị một thanh kiếm lưỡi cong sắc như dao cạo chẻ đôi là cái chết quen thuộc với một người thử độc). Nhưng ngay cả với một nhà bếp không một lỗ hổng và được quản lý bài bản để ngăn chặn những kẻ không phận sự cùng với một đội ngũ người hầu trung thành, một thành phần bất hảo vẫn có khả năng xâm nhập vào hệ thống. Vì vậy, người thử độc cần có khả năng phát hiện ra một món ăn bị bỏ độc – ngay cả khi anh ta đang mơ màng ngủ, vào đêm muộn hay khi sáng tinh mơ. Và lẽ dĩ nhiên với tri thức đó, họ cũng trở thành chuyên gia về thuật đầu độc, và do đó không được những người Mamluk đang cầm quyền với tính cách lo sợ thái quá hoàn toàn tin cậy. Thử độc không phải là một công việc dễ dàng.

Cà dược, bả chuột, bọ khoai tây, axit sulfuric; nước nguyệt quế, dung dịch kiềm tro gỗ, chi ô đầu và rượu vang có chứa antimon; cà độc dược lùn[*], nấm mực và giấm chứa chì – tất cả đều có đặc trưng riêng và dấu hiệu để nhận biết. Bạn phải rất cẩn thận để không nhầm lẫn cây lê lư, loài huệ tây, sâm độc và cây kỳ nham với nhau, nếu không thuốc giải độc sẽ càng làm tình trạng tệ hơn. Thuốc giải độc là phòng tuyến tự vệ cuối cùng. Rốt cuộc thì chẳng ai muốn chết khi làm công việc này cả. Đương nhiên, người thử độc luôn có một thầy thuốc giải độc gần bên trong trường hợp khẩn cấp.

Nguyên bản: Thorn apple và Jamestown weed.

Ngay khi xuất hiện dấu hiệu nhiễm độc, người nhiễm cần kích thích nôn mửa – cách tốt nhất là dùng chất gây nôn như mù tạt nghiền nát hoặc phèn tán thành bột pha trong xi-rô mật đường. Nếu có triệu chứng khô cổ họng, run rẩy và chóng mặt, thì có thể đã nhiễm phải sâm độc. Khi đó, ta phải làm rỗng dạ dày hoàn toàn, có thể dùng amoniac nếu cần.

Ngộ độc loài huệ tây gây ra các triệu chứng nôn mửa dữ dội và phân có máu. Khi đó chỉ cần đẩy nhanh việc nôn mửa bằng cách uống vài ngụm nước ấm và mật đường. Thuốc xổ chứa dầu và cà phê mạnh, cúc La Mã và thuốc phiện để rửa ruột qua đường hậu môn, đều là những phương pháp chống lại loại chất độc từ thực vật nguy hiểm này.

Đối với chất độc từ khoáng chất như axit sulfuric, đầu tiên người nhiễm sẽ nôn ra máu, sau đó là triệu chứng khát quá mức, co giật và tử vong, khi đó da nơi miệng và môi bị tróc, nhăn nhúm và biến màu vàng trắng. Ta có thể giải độc hiệu quả nếu ngay lập tức uống magie oxit nung khô trộn với sữa cho đến khi đặc như kem. Khi chất độc đã được loại bỏ, có thể dùng trà cây du trơn và cháo hạt lanh loãng để hỗ trợ quá trình phục hồi.

Chi ô đầu (aconite) gây cảm giác tê ngứa râm ran trong miệng, và từng chút một lan đến tất cả các vùng trên cơ thể khiến ta không thể chịu đựng nổi. Nó được sử dụng vào thời cổ đại để gây nhiễm độc những cái giếng, cũng như dùng trên đầu mũi tên và giáo mác khi săn sư tử. Một dạng chi ô đầu có trong cây mao lương hoa vàng thông thường; cho lá và cánh hoa của nó vào miệng là hành động vô cùng ngu ngốc. Nếu nghi ngờ nhiễm độc chi ô đầu, ta cần dùng một chất gây nôn mạnh ngay lập tức, sau đó dùng một lượng nhỏ amoniac mỗi nửa tiếng. Nếu có nước giếng lạnh, hãy xối lên đầu và ngực, nhưng nhớ ủ ấm chân tay.

Cà dược là một chất độc được yêu thích thời xưa khi đầu độc hoàng tộc bởi người ta vẫn chưa tìm ra được thuốc giải độc. Loài cây này hầu như không có mùi và chỉ hơi đắng nên rất dễ che lấp bằng mật đường hoặc mật ong. Nhiễm độc cà dược gây khô miệng sau đó là mất thị lực. Vì không có cách chữa trị nên ta chỉ còn có thể đặt hy vọng vào một loại thuốc gây nôn mửa kịp thời, cách tốt nhất là liên tục kích thích cơ thể bằng rượu và thuốc phiện cho đến khi các triệu chứng qua đi hoặc không thì sẽ dẫn đến tử vong.

Liều lượng lớn nước nguyệt quế (thành phần hoạt chất là xyanua) gần như gây tử vong ngay lập tức. Liều lượng nhỏ hơn sẽ gây mất kiểm soát của các cơ vân[*]. Thông thường, mùi vị hạnh nhân của nước nguyệt quế đã đủ để người thử độc nhận ra loại độc này. Nếu nhiễm độc, ta có thể chữa bằng cách thận trọng hít hơi nước của dung dịch amoniac pha loãng.

Nhóm cơ này giúp cho bộ xương dính với nhau, định vị hình dạng của cơ thể, và giúp cho cơ thể thực hiện được các hoạt động thường nhật của mình. Bạn có thể kiểm soát được cử động của chúng. Chúng có thể co rút lại (siết chặt cơ lại) nhanh và dữ dội nhưng dễ mỏi và phải được nghỉ ngơi giữa các buổi luyện tập thể lực.

Ta hoàn toàn có thể sát hại một vị hoàng tử hoặc một vị vua bằng thuốc phiện. Ban đầu người nhiễm sẽ thấy choáng váng, uể oải, cảm thấy suy yếu nhanh chóng và rất nhanh sẽ chìm vào trạng thái mê sảng; sau đó mạch đập chậm và yếu dần, đồng tử co lại và khi cái chết đến gần tay chân trở nên lạnh băng, cơ vòng giãn ra. Hiển nhiên người ta sẽ dùng một liều lượng lớn chất kích thích nôn mửa để chữa trị trong trường hợp này. Cà phê mạnh cũng được khuyên dùng. Trong những trường hợp nghiêm trọng, cà dược cũng có thể được sử dụng với liều lượng cực nhỏ sau mỗi 20 phút, liều lượng chính xác được phán đoán bằng cách theo dõi đồng tử giãn nở. Người ta sẵn sàng dùng bất kỳ phương pháp nào miễn là ngăn được người nhiễm hôn mê, nếu không đó có thể là giấc ngủ nghìn thu.

Mã tiền, hoặc có tên gọi hiện đại là strychnine, gây nên triệu chứng rất đặc biệt trên cơ thể khiến ta chú ý ngay lập tức: co cứng cơ và tủy sống chỉ còn là một cột xương căng cứng. Cơ thể dịu lại sau đó rất nhanh rồi bắt đầu đợt co giật thứ hai khá mạnh, kéo dài hơn lần đầu tiên, và đi kèm với việc dừng hoạt động hô hấp. Sau đó những triệu chứng chấm dứt và người nhiễm sẽ thấy dễ thở hơn, rồi lại mê sảng và sau đó là một đợt co giật khác; các đợt co giật mạnh cứ thế trở lại, mỗi lần lại khủng khiếp hơn cho đến khi cận kề cái chết. Nếu ta chạm vào bất kỳ bộ phận nào của cơ thể giữa những cơn co giật, nó sẽ trở lại ngay lập tức. Thú vị là thậm chí hành động đe dọa chạm vào nạn nhân cũng có thể kích thích một đợt co giật mạnh. Thuốc xổ qua đường hậu môn nên được dùng cùng với một loại thuốc gây nôn mạnh. Dầu nhựa thông có thể được dùng làm thuốc giải độc sau khi đã rửa sạch dạ dày. Thuốc phiện cũng đã chữa trị hiệu quả trong nhiều trường hợp nghiêm trọng. Ta cũng có thể chữa bằng cách đưa dầu và bơ vào dạ dày rỗng.

Cà độc dược lùn gây rối loạn thị giác và dẫn đến hoa mắt. Cách điều trị tương tự như khi ngộ độc cà dược.

Sâm độc được nhận biết thông qua triệu chứng chóng mặt dữ dội mà nó gây ra, sau đó là cổ họng khô rát và tê liệt chân tay. Dạ dày cần được súc sạch bằng mù tạt, sau đó dùng một lượng nhỏ amoniac. Thầy thuốc theo hầu có thể cần thổi khí vào phổi nạn nhân nếu nhịp thở hạ xuống mức nguy kịch.

Nhưng Aybak, với địa vị là chồng của Shajar al-Durr, vẫn chưa đủ để thuyết phục người Mamluk Bahri. Do đó một chế độ lưỡng đầu có sự góp mặt của Musa, cháu trai sáu tuổi của một Sultan trước đó thuộc vương triều Ayyub, đã trở thành bình phong cho một chế độ “tam hùng” kỳ lạ.

Dưới sự cai trị của người Thổ Nhĩ Kỳ, người dân phải sống dưới chế độ khắc nghiệt của một bầy sói. Người kế vị phù hợp nhất là kẻ ra tay giết người cai trị. Còn người không xứng đáng kế vị sẽ chỉ dùng sự phục tùng và năng lực để phụng sự cũng như không muốn hạ bệ kẻ thống trị; dù thời cơ hạ bệ có thể đến mà không báo trước, như khi kẻ trị vì bắt đầu mất quyền lực, vận may hoặc khả năng của mình. Hệ tư tưởng này, tuy tàn bạo nhưng lại rất hiệu quả, đã đạt đến đỉnh cao thể hiện qua việc các hoàng tử Thổ Nhĩ Kỳ sát hại anh chị em ruột của họ để đảm bảo không còn đối thủ cạnh tranh cho vương vị.

Aybak trở nên tự phụ. Ông núp sau tấm bình phong Musa nhỏ bé, xoay xở để hất cẳng những người Mamluk và tự xưng là người cai trị duy nhất, xóa hẳn tên Shajar al-Durr trên đồng tiền mới đúc. Tuy nhiên, ông đã đi một bước quá xa khi tìm cách kết hôn với con gái của tiểu vương xứ Mosul. Đó hoàn toàn là cuộc hôn nhân chính trị – bạn cứ tưởng tượng hình ảnh ông giải thích điều đó với người vợ đang giận dữ ở Cairo đi. Dù gì thì quyết định đó cũng sẽ khiến ông phải trả giá đắt. Khi đang dựa người vào hồ tắm lát gạch trang trí công phu nơi hậu cung, nước hoa hồng được đổ xuống đầu, ông bị những người hầu tắm túm lấy. Những người hầu này là nô lệ trung thành với Shajar al-Durr hơn bất kỳ ai, họ đã cắt cổ họng ông, vết cắt sâu đến nỗi đầu ông gần như lìa ra và máu chảy từ động mạch tràn ra đầy cả bồn tắm.

Nhưng Shajar al-Durr đã lầm tưởng về uy quyền của mình. Người Mamluk nhận ra rằng thời cơ của họ đã đến. Trong một số dị bản, người Mamluk xúi giục vợ cũ của Aybak ra tay trả thù người phụ nữ đã chiếm tình cảm của chồng mình, sau đó bắt giam bà vì tội sát nhân.

Shajar al-Durr nhốt mình trong tòa tháp đỏ của Thành lũy để tránh bị truy bắt. Ngày càng suy yếu vì thiếu thức ăn, bà dành cả ngày để nghiền nát trang sức trên một tảng đá granite phẳng được người Bedouin sử dụng để nghiền ngũ cốc trên sa mạc. Quyết tâm không để người phụ nữ nào có thể đeo những phụ kiện lộng lẫy của mình, bà đã tìm cách tiêu hủy một lượng lớn của cải. Theo một dị bản, trong cơn điên loạn cuối đời, bà thậm chí đã ăn luôn cả phần bột nghiền từ các món trang sức vì quá đói. Cuối cùng, bà phải mở cổng trong tình trạng cực kỳ đói khát. Các tì thiếp khác trong hậu cung của người chồng quá cố lôi bà ra và dùng guốc đánh bà đến chết. Sau đó, cơ thể bà bị vứt bỏ trong cái hào bao quanh Thành lũy. 500 năm sau tại con hào này, người Mamluk cuối cùng sẽ bị tận diệt dưới bàn tay của kẻ cướp người Albania, Muhammad Ali.

Vậy còn số phận của Baiburs, người sẽ sớm tiếp quản ngai vàng từ Shajar al-Durr đã chẳng còn giá trị lợi dụng và người chồng thử độc của bà? Ông sẽ lãnh đạo người Ả Rập giành những chiến thắng vĩ đại trước người Mông Cổ và người Kitô giáo, bảo vệ Trung Đông khỏi kẻ thù trong nhiều thế kỷ. Ông có lẽ chết ở tuổi 64 vào năm 1277 vì uống kumiss, sữa ngựa cái lên men, một món đồ uống yêu thích của người Kipchak và Mông Cổ. Baiburs ngày càng trở nên hoang tưởng. Luôn lo sợ bị ám sát, ông khăng khăng ra lệnh nhuộm sữa ngựa cái theo màu da vàng nghệ tây, để ông chắc là nó đến từ kho dự trữ an toàn của mình. Chứng hoang tưởng của Baiburs còn bị các căn bệnh khác, như tiêu hóa kém và giảm trí nhớ, làm trầm trọng hơn. Đôi khi người ta phát hiện thức ăn và đồ uống dưới những chiếc gối nơi ông nghỉ ngơi. Nếu để quá lâu, kumiss sẽ trở thành chất độc chết người; và có vẻ như Baiburs đã tự đầu độc mình.

12. Thành phố của Baiburs

Đừng mua con ngựa mạnh mẽ nhanh nhẹn, hãy mua con đã được thuần hóa
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Thời điểm lý tưởng nhất để tham quan khu Cairo Cổ, tức Cairo của Baiburs và Al-Nafis, là khoảng 6h hoặc 6h30 sáng thứ Bảy, khi xung quanh không một bóng người. Mặt trời vừa ló dạng và đang tỏa từng tia nắng hồng hào xuống các thánh đường Hồi giáo lớn, các tường thành và cung điện. Nếu đi xe máy, bạn có thể xuống xe ở bất kỳ con ngõ nhỏ và con phố trải dài nào; đi bộ cũng được, nhưng di chuyển bằng phương tiện có bánh khiến sự hùng vĩ của nơi này nhân lên gấp bội, bởi bạn có thể ngắm được nhiều điều thú vị hơn trong tâm trạng phấn khích hơn. Bạn có thể lướt nhanh qua những chú chó, hoặc thuê một chiếc taxi và cứ lái xe vòng quanh...

Tất nhiên tôi hiếm khi làm theo lời khuyên của mình! Thường thì tôi sẽ lái xe quanh phố cổ vào đêm muộn, khi đó sự cổ kính của nó trở nên rạng rỡ dưới ánh đèn xanh lục từ thánh đường Hồi giáo và ánh sáng nhấp nháy từ một tay thợ hàn điện trên phố.

Có lần, tôi ra ngoài muộn hơn bình thường, dừng chân tại một quán cà phê có phục vụ shisha[*] (hay còn gọi là tẩu hút nước hoặc hookah) ngay dưới chân Thành lũy, cách nghĩa trang Thành phố Người chết[*] không xa. Hai cậu bé tầm 15-16 tuổi đang biểu diễn cho một nhóm khán giả nhỏ, mà tôi đoan chắc là cũng không mặn mà lắm. Nhưng tôi lại thấy khác. Những cậu bé này là “dân chơi thứ thiệt”, ốm o gầy mòn trong bộ đồ thể thao bẩn thỉu và đôi dép bụi bặm, chỉ mang theo mình một chai nước Baraka đầy xăng, một cái lò nhỏ chứa đầy than hồng và một vài miếng giẻ. Trong khi đứa lớn biểu diễn trò nuốt lửa, đứa nhỏ với chỏm tóc nhuộm màu nâu sáng dị hợm trên đỉnh đầu tung hứng những cây gậy nhỏ bọc bằng bông tẩm xăng đang bốc cháy. Khi thấy tôi hứng thú quan sát, chúng biểu diễn càng hăng hơn. Đứa nuốt lửa lấy ra một thanh kim loại – tôi đoán là sắt hoặc thép – hơ nóng trên lò than cho đến khi nó phát ra ánh sáng màu đỏ. Rất chậm, và cũng không cố thêm vẻ màu mè, đứa nhóc cắn đứt một đầu kim loại và nhổ nó vào một cốc nước, làm phát ra tiếng rít và tiếng xèo xèo đầy lôi cuốn.

Còn gọi là thuốc lào Ả Rập, một thiết bị có một hoặc nhiều thân (thường làm bằng thủy tinh) dùng để hút như hút thuốc lá, trong đó khói được lọc và làm lạnh bằng cách đi qua nước.

Cách gọi khác của thành phố Cairo.

Đứa nhỏ đưa cho đứa lớn vài miếng bọt biển bẩn thỉu rồi nhanh chóng tưới xăng lên. Đứa lớn giữ chúng bằng meshi, cái kẹp dùng để uốn ống nước. Sau đó, cậu ta đốt từng miếng bọt biển bằng một chiếc bật lửa ngụy trang và ném chúng cao lên bầu trời đêm. Cậu ta há miệng đớp từng miếng bọt biển đang cháy từ trên cao rơi xuống – vậy mà cuối cùng miệng cậu ta lại trống không. Chỉ mình tôi vỗ tay tán thưởng, dù có hai ông lão khác cũng đang thích thú quan sát. Tôi biết mình sẽ phải trả tiền, nhưng cũng đáng đó chứ.

Trò cuối cùng có thể nói là ấn tượng nhất. Không hề báo trước và cũng chẳng có điệu nhảy fandango[*] của một ảo thuật gia “thứ thiệt”, gần như cũng chỉ là ứng biến, cậu nhóc dùng nĩa nhặt một mẩu than từ lò than nóng đỏ rực lên. Không đợi mẩu than nguội, cậu ta nhét nó vào miệng. Và thêm một mẩu nữa, rồi một mẩu nữa. Một, hai, ba, bốn – tất cả đều đã lọt vào cổ họng, nhưng cậu ta chỉ đứng đó mỉm cười, để lộ ra hàm răng trắng và cái miệng trống không, như thể cậu ta đã nuốt hết đống than đỏ rồi.

Một trong những điệu nhảy truyền thống ở Bồ Đào Nha, trong đó những vũ công gõ chân xuống sàn và thay đổi vị trí theo những quy luật khá phức tạp.

Tôi đưa tiền cho chúng, khoảng bốn bảng Anh, tính ra là số tiền khá lớn ở nơi đó, và lấy số điện thoại di động của đứa lớn, giải thích rằng tôi muốn chụp một số hình ảnh của buổi biểu diễn. Vào 4h chiều hai ngày sau, tôi đợi ở địa điểm cũ nhưng chúng không xuất hiện và sau lần đầu tiên trả lời cuộc gọi của tôi, chúng cũng không gọi lại hoặc nhấc máy khi tôi gọi đến. Chủ quán cà phê, một người đàn ông một mắt, nhớ ra tôi và hỏi tôi đang làm gì trong khi không ngừng lật một xấp tiền dày bẩn thỉu. Ông nói rằng những cậu bé ảo thuật đó vô gia cư và có lẽ điện thoại của chúng đã bị cướp. Chúng đã phát hoảng. “Nhưng ông ta có thể cho anh biết chúng đã làm những trò đó như thế nào.” Ông ra dấu với một người đàn ông gầy gò đến khó tin trong bộ galabiya[*] xám đang ngậm ống shisha với cái miệng hình như chả còn chiếc răng nào. À thật ra là vẫn còn, khi người đàn ông mỉm cười và để lộ một vài chân răng đen kịt. Ông ta vẫy gọi tôi qua, vỗ vỗ lên chiếc ghế nhựa bên cạnh. Ông ta rất thích nói chuyện, hào hứng cứ như “say” trà và shisha. Ông ta nói rằng ông ta biết những mánh khóe đó sau nhiều năm quan sát. “Chỉ cần quan sát thôi.” Nhìn tình trạng bộ răng của ông ta, trông như thể ông ta cũng đã biểu diễn nuốt lửa vậy.

Trang phục truyền thống của người Ai Cập.

“Theo anh thì tại sao hai đứa nhóc luôn đến đây biểu diễn?” ông ta hỏi.

“Tại sao?”

“Bởi vì nơi này nổi tiếng với những hình thức biểu diễn với lửa kiểu như vậy kể từ thời những người Ả Rập đầu tiên, thậm chí còn trước đó nữa, từ khi các linh mục Ba Tư nuốt lửa đến Ai Cập. Nói cho anh biết, khi còn nhỏ tôi đã học hết mọi mánh khóe này rồi – dù vậy phải công nhận là bọn nhóc đó khá đấy. Trò nuốt lửa chẳng hạn, nó dễ lắm, chỉ cần nhớ là lúc nào anh cũng phải thở ra, đừng thở mạnh quá nếu không mọi người sẽ thấy hết. Rồi khi anh ngậm miệng nuốt ngọn lửa, nó sẽ tắt ngay lập tức. Miễn là xăng không nhỏ giọt, nó sẽ chẳng đau chút nào, và anh cần giữ cho miệng mình luôn ẩm ướt bằng cách uống nước và sữa chua trước đó, thực tế là phải uống cả ngày ấy.”

“Thể còn trò cắn đứt thép thì sao?”

“Đó là sắt chứ không phải thép. Chúng lấy nó từ những chiếc thùng phi cũ. Trước khi biểu diễn, thằng nhóc uốn cong thanh sắt qua lại hàng trăm lần để làm thanh sắt yếu đi và sẽ rơi ra gần như ngay khi anh chạm vào. Cũng phải công nhận là thanh sắt nóng đỏ khi thằng nhóc dùng răng nghiến nó, nhưng nếu không chạm vào môi hoặc nướu thì hàm răng có thể giữ thứ gì đó rất nóng trong một hoặc hai giây. Khi nó phun mảnh sắt, thật ra chỉ là nhả ra khỏi miệng với chút lực bổ trợ từ cái hất đầu. Mặc dù vậy, tôi phải công nhận là trò đó dễ mắc lỗi lắm.”

“Nhưng còn than cháy, chúng làm thế nào?”

“Nhân lúc anh không để ý, thằng bé thả một vài miếng gỗ thông mềm vào giữa đống than. Khi cháy lên, gỗ thông cũng đen như than nhưng vẫn mềm – đó là lý do tại sao nó dùng một cái nĩa. Chỉ có gỗ thông đen thì mới châm nĩa vào được. Không như than, gỗ thông mất nhiệt rất nhanh nên anh có thể nhai và nuốt nó một cách dễ dàng. Nhưng có một trò bọn chúng đã không biểu diễn, tôi thích trò đó lắm. Nếu anh thấy ai đó uống chì sôi thì đây là mánh của họ – họ thêm bismuth[*] [tương tự trong tiếng Ả Rập] và thiếc vào chì – việc này khiến hỗn hợp tan chảy dưới nhiệt độ sôi của nước. Vậy là họ đúc một chiếc thìa từ hỗn hợp kim loại này và giới thiệu nó là một chiếc muỗng cà phê thông thường. Họ còn chứng minh bằng cách dùng nó khuấy một ít trà (mà nó vừa đủ cứng để trụ được). Sau đó, người biểu diễn nấu chảy chiếc thìa vào một cái muôi trên lò than và giả vờ nó cực kỳ nóng. Sau đó, anh ta đưa phần kim loại nóng chảy vào miệng, khiến nó nguội đi và cứng lại trong miệng.”

Bitmut, một nguyên tố hóa học trong bảng tuần hoàn có ký hiệu Bi và số nguyên tử 83, là một kim loại yếu giòn, nặng, kết tinh màu trắng ánh hồng.

“Nó không có độc hả?”

Ông ta cười. “Mấy đứa nhóc chẳng quan tâm đến chuyện đó đâu, miễn là chúng kiếm được một bảng Anh cho màn biểu diễn! Đứa lớn dù sao cũng bị bệnh, nó mắc bệnh sán máng.”

Một trong những vị khách cũng đang lắng nghe ở đó nhếch môi khỏi ống hút shisha của mình và nói: “Khi còn bé, nó chơi với nước quá nhiều, giờ thì nó đùa với lửa”.

PHẦN IV
DÒNG NILE NỐI DÀI

— Thịt bò sống và Napoleon —

1. Suối nguồn tuổi trẻ vĩnh cửu

Một con nai là quà thưởng cho người thợ săn mưu trí, một phụ nữ là quà thưởng cho người đàn ông biết chờ đợi
- Ngạn ngữ Nubia -

Herodotus có tình cờ đề cập trong tác phẩm Histories rằng Suối nguồn Tuổi trẻ Vĩnh cửu[*] nằm ở Ethiopia và thông tin này càng được củng cố thêm khi người Ethiopia sống rất thọ. Bạn có thấy bất ngờ chút nào không khi một đầu nguồn của sông Nile, Nile Xanh, cũng xuất phát từ Ethiopia?

Nguyên bản: Fountain of Eternal Youth.

Nile Xanh cung cấp nước cho Nile Trắng. Chúng ta đã thấy cách nó tạo ra vùng hạ lưu sông Nile qua dòng nước lũ ồ ạt vào mùa hè. Trong một cảnh tượng mang tính trọng tâm của quyển sách này, Nile Xanh tích dòng thêm hơn tám kilômét nữa từ đoạn sông gần Khartoum, đảo ngược dòng chảy của Nile Trắng và phun trào trầm tích – khiến Nile Trắng hóa đỏ.

Vậy là Nile Xanh cũng đóng vai trò “đầu nguồn sông Nile” không thua kém gì Nile Trắng. Phần lớn sự nhầm lẫn trong thời cổ đại là do người ta không biết rằng có đến hai đầu nguồn quan trọng như nhau. Thông tin xác thực về cả hai đầu nguồn thay vì được nhìn nhận là bổ trợ cho nhau, thì lại bị coi là mâu thuẫn với nhau.

Nhưng còn quan điểm xem Nile Xanh là dòng nước của sự sống? Có những con sông như sông Hằng chứa đầy rẫy vi khuẩn gây bệnh nhưng lại có thể giúp chữa bệnh hoặc ít nhất ngăn một người khỏi bị bệnh khi uống nước sông bẩn. Sông Nile cũng đại loại thế: khi chảy nhanh ở những nơi không có đập nước, cũng có bằng chứng cho thấy tác dụng khử trùng nhẹ của dòng sông.

Tuy nhiên, không có dấu hiệu gì cho thấy “Nile Xanh nhỏ bé” (dòng sông cung cấp nước cho hồ Tana và hồ nước cũng chính là nơi Nile Xanh khởi nguồn) là thứ gì khác ngoài một dòng suối. Tôi vốn đặt nhiều hy vọng nhưng ít niềm tin thực sự khi tiếp cận Nile Xanh. “Dòng nước của tuổi trẻ vĩnh cửu” là một huyền thoại xuất hiện liên tục xuyên suốt nhiều nền văn hóa. Nó xuất hiện trong tác phẩm Alexander Romance, một bộ sưu tập những truyền thuyết về Alexander Đại đế. Trong đó, người dẫn đường bí ẩn cho Moses, Khidr – người cũng xuất hiện trong Kinh Koran và trong nhiều tài liệu về truyện truyền miệng ở phương Đông – biết đường đến suối nguồn tuyệt vời đó.

Cuộc săn lùng tuổi trẻ vĩnh cửu chuyển hướng sang khu vực Tân thế giới[*] khi người ta khám phá ra châu Mỹ, cũng là nơi Juan Ponce de León đoan chắc mình đã tìm thấy suối nguồn huyền thoại. Người ta bắt đầu kháo nhau rằng đảo Bimini ở vùng biển Caribe có suối nguồn tuổi trẻ; thậm chí gần đây ảo thuật gia David Copperfield cũng đã “góp vui” với tuyên bố rằng các nhà khoa học đang thử nghiệm nước biển trong khu vực quần đảo nhỏ ở biển Caribe của ông (Copperfield tốn 50 triệu đô la cho những hòn đảo này!), vì nó được cho là có khả năng “trẻ hóa”... lá cây. Nhưng sau đó, cũng chính David Copperfield là người đã trả cho Claudia Schiffer 100.000 đô la để nói rằng bà đã đính hôn với ông.

Một trong những tên gọi được sử dụng cho phần lớn Tây bán cầu của Trái đất, đặc biệt là châu Mỹ và châu Đại Dương.

Quan điểm cho rằng Suối nguồn Tuổi trẻ Vĩnh cửu chỉ là một biểu tượng hữu ích, một thí nghiệm tưởng tượng mang tính thần thoại, và không nên hiểu theo nghĩa đen, lại không thường nằm trong suy nghĩ của giới trí thức.

Cuộc sống vĩnh cửu thường đại diện cho cả niềm vui sướng lẫn nỗi bất hạnh. Con quạ già tả tơi uống nước từ suối nguồn và không thể chết, dù nó có muốn từ giã cõi đời đi chăng nữa. Hay gần đây nhất trong bộ phim Cướp biển vùng Caribe 4, các thủy thủ “bất tử” bị nguyền rủa thiếu vắng sự an yên trong lòng và nổi cơn thịnh nộ khắp Trái đất – đều là những ví dụ mới đây về sự xuất hiện thường xuyên của câu chuyện thần thoại này.

Tis Abay thực chất là một thác nước (còn được gọi là thác Tissisat) và thường được coi là điểm khởi đầu của Nile Xanh. Giờ thì tiếng ầm ầm của nó đã nhường chỗ cho một nhà máy thủy điện, nhưng chỉ vào những Chủ nhật thuộc ngày lẻ, các chức sắc nước ngoài đến và người ta sẽ xả nước để làm cho thác đổ xuống tạo ra làn khói nước, hệt như cảnh tượng các nhà thám hiểm dòng Tên đầu tiên đã được chứng kiến và thuật lại.

Thật thú vị khi Gish Abay – “dòng Nile trẻ” – lại cạnh tranh vị trí “ứng viên” đầu nguồn thực sự của Nile Xanh với lý do nó làm đầy hồ Tana, và dòng Nile Xanh lại khởi nguồn từ đó. Tuy nhiên, ta không thấy rõ được có dòng chảy nào xuyên qua hồ Tana từ đầu ra của “dòng Nile trẻ” đến đầu nguồn Nile Xanh, và nhiều người đã dựa vào điểm này để loại Gish Abay (hãy nhớ lại dòng Kagera chảy xuyên qua hồ Victoria). Tương truyền rằng nước suối của Gish Abay, hay còn gọi là “Abay nhỏ”, có tác dụng chữa lành bệnh. Nếu thần thoại là một phiên bản hoạt hình của thực tại nhằm tác động sâu sắc đến lăng kính văn hóa của chúng ta, thì để đảm bảo một con suối với khả năng chữa bệnh không bị vẩn đục, còn cách nào tốt hơn là gán cho nó danh nghĩa nguồn gốc của sự sống vĩnh cửu?

Dòng suối thiêng liêng của Gish Abay nằm cách hồ Tana khoảng 35,4 kilômét, gần thị trấn Sekala và thuộc khuôn viên của một tu viện. Tại nhà khách, tôi được cảnh báo là không nên ăn vào ngày hôm đó. Người đàn ông gầy gò, nghiêm túc ở quầy lễ tân ngồi trước quyển sổ đặt chỗ khổng lồ, cứ như một người đang đọc quyển Kinh Thánh vĩ đại; ông ta vẫy ngón tay khẳng khiu và nói: “Đi sớm đi, vì họ sẽ không tin rằng anh vẫn chưa ăn gì nếu anh đến sau buổi trưa.”

Tôi cảm thấy là lạ, giống kiểu cảm giác ngớ ngẩn thôi thúc tôi điền thông tin sai lệch vào những tờ đơn vô nghĩa khi đăng ký tham gia các câu lạc bộ cho thuê video và những thứ tương tự. Và cũng chính cảm giác ấy khiến tôi bỏ bữa sáng hôm đó, chỉ là phòng khi có người theo dõi, nhưng tôi vẫn lén lút và thích thú nhóp nhép thanh sôcôla hạt phỉ hiệu Cadbury trước khi khởi hành. Làm thế nào những tu sĩ này biết được?

Đó là một chuyến đi bộ dài hơi dọc theo những con đường bụi bặm để đến được tu viện huyền thoại khá đổ nát. Tôi đến lúc 8h sáng nhưng đã có một đoàn người Đức cáu kỉnh túa ra từ chiếc microbus[*] – hẳn là những người này đã bỏ lỡ tách cà phê sáng của họ. Tôi cảm thấy khá tốt vì khi đi bộ, tôi đã giữ vững tinh thần hăng hái của mình với kẹo dẻo và một thanh sôcôla khác.

Là phương tiện chở hành khách không gian hẹp, có sức chứa 9 người, bao gồm cả tài xế.

Tôi phải chi vài trăm birr ở lối vào tu viện và lại chi thêm một khoản nhiều hơn nữa ở hàng rào gỗ cạnh đầm lầy biểu thị đầu nguồn của Nile Xanh. Tôi có thể thấy bể nước rửa tội nơi tôi dự định lát nữa sẽ bơi. Bản thân con suối trào ra từ một đường ống gỉ sét với đường kính khoảng 2,5 xentimét. Bể rửa tội đặt trong một căn nhà đá với một cánh cửa gỗ thấp. Có một người canh gác tươi cười hớn hở ngay cánh cửa gỗ – một tu sĩ với một quyển Kinh Thánh.

“Trong sạch, thuần khiết chứ?” anh ta hỏi.

“Đúng vậy.”

“Anh hiểu điều đó nghĩa là chưa ăn gì, đúng không?”

“Phải, chưa ăn gì.”

Anh ta quay mặt đi. “300 birr.”

“Nhưng tôi đã trả tiền rồi mà!”

“Anh cũng có thể đã ăn rồi!”

Anh ta đã biết. Có lẽ tôi còn dính chút sôcôla trên răng.

“Tôi chỉ muốn lấy một ít nước để cầu may mắn.” Tôi cho anh ta xem chai nước chanh Pháp với nút chai bật dây của tôi.

Bàn tay cứng cáp cầm quyển Kinh Thánh giơ ra chặn đường tôi. Tôi đành phải trả tiền và cúi người chui vào.

Nước nhìn cũng khá là sạch trong khi chảy vào cái chai. Khi thấy người canh gác không nhìn, tôi nốc một ngụm, mà chẳng thèm lọc nó. Nước ở tận khởi nguồn của “chuỗi thức ăn” hẳn là phải sạch rồi. Và nước có dòng chảy thường ổn, miễn là không có thứ gì trôi nổi trong đó; chỉ có nước tù đọng mới gây rắc rối cho bạn thôi. Đây là những gì tôi luôn trấn an bản thân mỗi khi lên cơn khát. Tuy nhiên, nước này có mùi rong biển nhẹ, hơi giống i-ốt.

Sau đó, tôi lột đồ, đứng đằng sau một số người hành hương Ethiopia mặc áo choàng trắng xanh sắp được rửa tội. Những bậc thang đá trơn trượt, nhầy nhụa. Nước lạnh, lạnh khủng khiếp! Tôi thầm nghĩ đúng là khác nhau quá rõ rệt so với nước Nile Trắng. Điểm khác biệt không phải dòng nước trong xanh mà là không khí xung quanh tôi, bầu không khí. Có lẽ một phần do độ cao, nhưng tôi thực sự cảm thấy tràn đầy năng lượng, như thể được hồi sinh. Đúng vậy, tôi thấy tràn đầy sức sống. Tôi có thể thấy tay chân mình biến dạng trong làn nước, tôi có cảm giác mình bỗng dưng trở nên nhỏ bé, trôi nổi trên dòng nước ối của sông Nile, một đứa trẻ sắp được tái sinh.

2. Vùng đất của Prester John

Một con lạc đà là bản sao của vùng đất nơi nó sống
- Ngạn ngữ Somali -

Chúng ta đã thấy cách thế giới Hồi giáo thông qua Ai Cập để thắt chặt sự kềm cặp đối với sông Nile – bằng cách dàn trải thế lực dần lên thượng nguồn sông Nile và tràn vào từ bờ Biển Đỏ kể từ thế kỷ VII trở đi. Kitô giáo bấy giờ đang ở thế bất lợi. Chính thống giáo Copt đã đi trước Hồi giáo, hoặc có thể nói là quyết tâm vượt mặt Hồi giáo. Tại Ethiopia, nó đã tìm thấy một thành trì để thực hiện điều đó. Các tu sĩ sống trong các hang động cao chót vót trên vách đá, họ di chuyển lên bằng cách leo vào những chiếc giỏ và tự kéo chúng va đập vào một bức tường đá cách mặt đất tầm 60 mét. Nhà thờ được chạm khắc từ đá. Đây là vùng đất của Prester John, vị vua người Kitô giáo huyền thoại của phương Đông. Tại đây những tín đồ Copt sẽ an toàn, hoặc đó là họ nghĩ vậy.

Vào thế kỷ XVI, châu Âu thức giấc. Châu lục này quyết định lên đường tìm kiếm mục tiêu. Châu Phi là một lựa chọn hiển nhiên, cũng như châu Mỹ. Những nhà cai trị trong thần thoại cũng hấp dẫn không kém những thành phố đã mất. Raleigh[*] dành trọn cuộc đời tìm kiếm El Dorado. Những người khác lại tìm kiếm Prester John. Những gì họ tìm thấy dường như còn kỳ lạ hơn cả trong thần thoại.

Walter Raleigh, nhà thám hiểm người Anh, tin rằng Guiana là vị trí của thành phố dát vàng huyền thoại El Dorado và đã có hai chuyến đi tới Guiana nhưng đều thất bại.

Cũng như nhiều người khác, lần đầu tiên tôi biết đến thần thoại Prester John là trong bài thơ Conversation Galante của T. S. Eliot. Sau đó, có tiểu thuyết Prester John của John Buchan – mặc dù bối cảnh được đặt ở Nam Phi, chứ không phải Ethiopia – vị trí vẫn được nhắc đến trong truyền thuyết về vị vua huyền thoại này. Tin đồn về một vị vua người Kitô giáo ở phương Đông hiển nhiên do Giáo hội Copt hiện diện ở Ethiopia lan truyền, có lẽ còn được phóng đại bởi lời đồn thổi đã bị bóp méo từ sự việc tất cả vùng đất xung quanh đều cải đạo sang Hồi giáo.

Nhưng khi gặp các vị vua người Kitô giáo xứ Abyssinia, chính những nhà thám hiểm Bồ Đào Nha của thế kỷ XVI đã tin rằng họ thực sự đang gặp được hoàng tộc của Prester John. Trong tác phẩm Ho Preste Joam das Indias. Verdadera informacam das terras do Preste Joam ra đời năm 1540 của Francisco Álvarez, chúng ta phát hiện ra rằng trước khi chết những người con trai của Prester John bị “buộc phải im lặng trên một ngọn núi và không còn ai nghe nói về họ nữa”. Bị chôn sống ư? Chắc chắn rồi, vì ở Ethiopia, người châu Âu sẽ tìm thấy một nền văn hóa quái gở hơn nhiều so với những gì họ có thể tưởng tượng.

Những nhà thám hiểm Bồ Đào Nha hừng hực ngọn lửa truyền giáo này đã tiến vào Ethiopia từ Biển Đỏ. Không thể thâm nhập vào vùng thượng lưu sông Nile thông qua Ai Cập dưới sự cai trị của Hồi giáo, người châu Âu bấy giờ cố gắng đến được vùng đất chứa đầu nguồn sông Nile từ bờ biển Ấn Độ Dương của châu Phi. Như chúng ta đã thấy, mặc dù Nile Trắng là con sông dài hơn, nhưng Nile Xanh lại đóng góp đến 85% lượng nước trong đợt lũ lớn vào mùa hè, cơn lũ nuôi sống nền nông nghiệp Ai Cập. Vậy là trong cuộc săn lùng các đầu nguồn thần thoại, ta lại tìm thấy nguồn gốc của cơn lũ.

Trong giai đoạn bùng nổ hoạt động thám hiểm vào thế kỷ XVI và XVII, có một nỗi ám ảnh trỗi dậy về một vương quốc Kitô giáo ẩn mình ở phương Đông. Thật ra cũng có Ethiopia, quốc gia theo dòng Copt giống như người Kitô giáo ở Ai Cập. Vào năm 1621, nhà truyền giáo dòng Tên Pedro Páez mang hy vọng tìm thấy Prester John, nhưng rồi lại phát hiện ra một đầu nguồn của sông Nile, chính là Nile Xanh. Ông cũng bắt gặp một cộng đồng Kitô giáo đeo những đồ trang trí làm từ lòng bò, trên những cây giáo của họ treo mảnh vải đỏ chứa tinh hoàn của những người họ đã giết, và họ còn móc mắt tù binh trước khi thẩm vấn. Một đầu nguồn của Nile Đỏ chắc chắn đã được tìm thấy.

Người Bồ Đào Nha, dưới thời Vasco da Gama, đã đi vòng quanh châu Phi bằng đường biển và tìm được đường đến Abyssinia từ những tháng cuối của thế kỷ XIV. Sau đó, họ bắt đầu công cuộc thiết lập giao thương trên bờ Biển Đỏ. Hoạt động này xảy ra cùng lúc với một cuộc xâm lược của người Hồi giáo tràn vào từ đất nước Danakil vào năm 1527, do lãnh tụ Ahmed Gran “Thuận tay trái”, chỉ huy. Ông đã dẫn dắt 10.000 người lính và biến cuộc thám hiểm có vẻ như với mục đích cướp bóc thành một cuộc chiến tôn giáo. Vua xứ Abyssinia, trong cơn tuyệt vọng, đã cầu cứu sự tiếp viện từ quốc gia theo Kitô giáo duy nhất mà ông biết, nước Bồ Đào Nha. Năm 1541, Bồ Đào Nha cử đến 400 ngự lâm quân dưới sự chỉ huy của Cristóvão da Gama. Vào thời điểm binh lính với súng ống ập đến, vua xứ Abyssinia là Lebna Dengal đã bỏ mạng khi trốn chạy, và tất cả dường như đã rơi vào tay thế giới Hồi giáo. Vì nhiều bản thảo cổ có niên đại từ thời các linh mục Copt xuất hiện lần đầu tiên vào thế kỷ V và VI đã bị phá hủy trong cuộc xâm lược của Ahmed Gran, chúng ta có thể chắc chắn rằng sự đổ bộ của quân Bồ Đào Nha có khả năng đã cứu được rất nhiều đồ tạo tác văn hóa của Giáo hội Ethiopia.

Cristóvão da Gama, người mà Richard Burton[*] mô tả là “người đàn ông hào hiệp nhất trong một thời đại hào hiệp”, là con trai của nhà thám hiểm Vasco da Gama. Khi biết được ý định của Cristóvão da Gama, Ahmed Gran đã cử một sứ giả đến gặp và ra lệnh cho ông này rời khỏi Ethiopia hoặc phục tùng sự cai trị mình. Thông điệp đi kèm với một món quà – một chiếc áo choàng tu sĩ. Kiểu xúc phạm gì đây? Có lẽ hàm ý rằng Cristóvão da Gama không phải là một chiến binh và tốt hơn là chỉ nên cầu nguyện để được giải thoát như những tu sĩ khác ở Ethiopia. Tuy nhiên, Cristóvão da Gama rất cứng cựa và gửi lại lời từ chối, đề nghị ngược lại Gran rằng ông nên rời đi hoặc phục tùng, và kèm theo món quà là một chiếc gương lớn với một cái nhíp – ngụ ý rằng Gran là một phụ nữ và cần nhổ lông mày đi.

Ngài Richard Francis Burton (1821-1890): nhà thám hiểm, học giả người Anh, cũng là nhà Đông phương học, nổi tiếng với những chuyến du lịch và thám hiểm ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ, là người châu Âu đầu tiên khám phá hồ Tanganyika.

Gran khó mà hài lòng với thông điệp này và cử 1.000 ngự lâm quân tiến vào từ miền Nam Ả Rập với sự chấp thuận của Đế quốc Ottoman. Hoàn toàn bị kẻ địch lấn áp về số lượng và hỏa lực, những người lính của Cristóvão da Gama vẫn tiếp tục chiến đấu, nhưng rồi họ phát hiện ra rằng con trai và người kế vị của Lebna Dengal – vua Gelawdewos – chỉ có 60 lính dưới trướng và vẫn đang ẩn náu trên đồi.

Sau những cuộc giao tranh và những trận chiến nhỏ, người Bồ Đào Nha đã cố gắng mở được một đợt tấn công lớn vào đội quân của Gran. Tại đây, người anh hùng Cristóvão da Gama trúng đạn, gãy tay và bị chính chiến binh “Thuận tay trái” Ahmed Gran bắt giữ. Chiếc nhíp đáng sợ được trình ra và Gran đã dùng nó để nhổ từng sợi râu của Cristóvão da Gama. Hành động này không có tác dụng như mong muốn, vì vậy họ áp dụng hình thức tra tấn tồi tệ hơn: Cristóvão da Gama bị treo lên bởi chính cánh tay gãy và bị lắc dữ dội cho đến khi cánh tay đứt lìa ra; sau đó ông còn bị “tùng xẻo” và cắt lưỡi. Dù vậy ông vẫn không khuất phục hay chịu cải đạo. Cuối cùng, đối phương chém đầu ông và ném vào một dòng suối. Theo truyền thuyết, từ sau sự kiện đó, nước suối nơi đây có khả năng giúp người bệnh khỏe lại. Khi nghe về danh tiếng của con suối, Ahmed, mang tâm lý của một kẻ ti tiện thực sự, đã ra lệnh ném một con chó chết vào dòng suối và đặt một tảng đá lớn lên trên để chặn dòng chảy lại.

Mệnh lệnh đã được thi hành, Ahmed Gran cảm thấy khá hài lòng với bản thân và cho rằng chiến tranh đã kết thúc. Ông cho toàn quân quay về và chỉ giữ lại 200 ngự lâm quân Ả Rập của mình, sau đó đến hồ Tana để tận hưởng bầu không khí khá yên ả của mùa mưa nơi đây.

Có vẻ như nơi đầu nguồn của sông Nile là địa điểm thích hợp cho một trận chiến đẫm máu, một trận chiến đã phân chia chính xác bản đồ tôn giáo của châu Phi.

Nữ hoàng Sabla Wangel và con trai bà là Gelawdewos, dưới sự ủng hộ của số quân Bồ Đào Nha còn sót lại, cùng lượng vũ khí họ vẫn mang theo, đã tập hợp quân đội lại và tiếp tục mở cuộc giao tranh. Trận chiến diễn ra vô cùng ác liệt khi cả hai phe đều có nhiều thương vong. Có một câu chuyện vẫn còn lưu truyền về một chiến binh Bồ Đào Nha quyết tâm trả thù hành động tra tấn ghê tởm đối với Cristóvão da Gama. Anh ta cầm khẩu súng hỏa mai lên đạn của mình và cưỡi ngựa xuyên qua tuyến đầu của Ahmed cho đến khi có thể ngắm bắn vị thủ lĩnh Hồi giáo ở cự ly gần. Nhà lãnh tụ bị thương ngã xuống còn đội quân của ông ta thì quay đầu tháo chạy tan tác.

Một tư liệu về trận chiến kể lại rằng một chiến binh Ottoman vô địch đã từ chối bỏ trốn cùng với những người khác. Ngay khi nhận thấy rằng:

... người Moor[*] đang nhượng bộ, y quyết định sẽ liều chết. Chẳng hề có giáp hộ thân, chỉ với một thanh kiếm dài trong tay, y hoa một đường kiếm rộng phía trước mặt, và chiến đấu như một kỵ binh dũng cảm. Năm kỵ binh Abyssinia nhằm vào y, nhưng chẳng ai có thể giết hoặc khiến y đầu hàng. Một trong số họ dùng giáo tấn công; y dùng tay vặn mạnh cây giáo, đâm vào gân kheo làm què một con ngựa của một kỵ binh khác, khiến chẳng ai dám đến gần. Lúc này một kỵ binh Bồ Đào Nha tên là Gonçalo Fernandes xông lên và phóng ra một mũi giáo khiến y bị thương nặng. Người chiến binh Thổ này nắm chắc cây giáo đến nỗi trước khi kịp rút nó ra, đối phương đã kịp chém thêm một đường sâu vào đầu gối ly, làm đứt hết gân và khiến y quỵ xuống. Thấy bản thân đã bị thương, y rút kiếm ra và tự sát.

Ý nói quân Hồi giáo của Ahmed Gran – BT.

Đến năm 1543, những kẻ xâm lược được người Ả Rập hậu thuẫn đã bị đẩy lùi và Ethiopia vẫn là một đất nước theo tôn giáo Copt tách biệt trong toàn bộ khu vực Đông Phi theo Hồi giáo. Prester John đã ca khúc khải hoàn.

3. Một chút sắc xanh

Buổi sáng là dành cho công việc; thời gian còn lại trong ngày thì tự mỗi người quyết định
- Ngạn ngữ Ethiopia -

James Bruce[*] là một nhà thám hiểm và tên tuổi của ông gắn liền với Nile Xanh. Ông tuyên bố mình là người châu Âu đầu tiên đặt chân đến đầu nguồn của nó, mặc dù điều này không chính xác.

James Bruce (1730-1794): nhà thám hiểm, nhà văn, sinh ra ở vùng Kinnaird, Stirlingshire thuộc Scotland – BT.

Chúng ta đã nghe kể rằng Nile Xanh, hay Abay theo tiếng Ethiopia, có nguồn gốc từ dãy núi tại thị trấn Sekala, một sự thật đã được biết đến trong nhiều thế kỷ trước khi Bruce thám hiểm Ethiopia. Vào thế kỷ XVII, Baltazar Téllez đã viết về chuyện những nhà truyền giáo dòng Tên đến thăm Ethiopia như sau: “Người ta nói rằng câu hỏi đầu tiên của Alexander Đại đế khi đến Jupiter Ammon [ngôi đền tiên tri tại Siwa] là ‘sông Nile bắt nguồn từ đâu?’; và ông đã cử các nhà thám hiểm lùng sục khắp Ethiopia nhưng vẫn không thể tìm ra đầu nguồn này.” Trước đó, một ông vua Ba Tư là Cambyses, nhà xâm lược, cũng đã cử quân đi tìm kiếm đầu nguồn sông Nile ở Ethiopia. Vị vua này sau đó đã mất cả một đội quân ở sa mạc Sahara trên đường đi cướp phá chính ngôi đền tiên tri mà Alexander đã ghé thăm.

Cả hai nỗ lực đều suýt thành công. Mặc dù vị trí đã được khoanh vùng, nhưng địa điểm chính xác lại chưa xác định được, và phải đến năm 1613 thì đầu nguồn của Nile Xanh mới được một người châu Âu là Pedro Páez tìm thấy. Có một số tranh cãi xung quanh sự kiện này, như tuyên bố của James Bruce rằng ông là người châu Âu đầu tiên đặt chân đến đầu nguồn Nile Xanh trong chuyến đi từ bờ Biển Đỏ vào năm 1769-1771. Hành trình của Bruce xứ Kinnaird thật hào hùng và phi thường, đây là điều không phải bàn cãi; đó cũng là chuyến đi từ Nile Xanh đến Nile Trắng đầu tiên không men theo chiều dài đầy thác nước lớn của Nile Xanh. Tuy vậy, công trạng phải thuộc về Páez. Mức độ chuẩn xác trong mô tả của ông về dòng suối nơi Nile Xanh bắt nguồn cho thấy ông đã tận mắt nhìn thấy nó. Bruce đã bị tổn hại danh tiếng khi cố gắng “tạt gáo nước bẩn” vào tuyên bố của Páez. Sau này, khi Bruce quay về Anh và có những tiết lộ hoàn toàn đúng sự thật của riêng mình về Ethiopia, thì lại bị tiến sĩ Johnson cùng nhiều người khác chế giễu. Chắc chắn sẽ có người cảm thấy như công lý đã được thực thi.

James Bruce đến thăm dòng suối thiêng liêng vào năm 1770. Hoàng đế Takla Haimanot II đã phán rằng: “Ta trao làng Gish và những suối nước ông rất thích cho Yagoube [Bruce] và con cháu của ông mãi mãi, không bao giờ xuất hiện dưới cái tên khác trong deftar [sổ đăng ký] và không bao giờ được tước đoạt khỏi ông hoặc đem đi trao đổi.” Nhà thờ tại đầu nguồn dành riêng cho Thánh Michael và Zarabruk. Vào năm 1925, khi thiếu tá R. E. Cheesman giữ chức lãnh sự Anh ở phía tây bắc Ethiopia, ông đã hỏi về lai lịch của Thánh Zarabruk. Các linh mục nói rằng ông ấy là một vị thánh và chẳng có thêm thông tin nào nữa (mặc dù cũng có thể cái tên ấy mang ý nghĩa “hạt giống phước lành” trong tiếng Amhara[*]). Tuy nhiên, khi Bruce ở đó, nhà thờ chỉ mang cái tên duy nhất là Thánh Michael Gish. Có ý kiến cho rằng “Zarabruk” là biến thể từ tên nhà thám hiểm này, vì vậy có thể di sản của Bruce đúng là đã trường tồn theo mệnh lệnh của vị hoàng đế.

Một ngôn ngữ được sử dụng tại Ethiopia – BT.

Tại lễ hội văn học Wigtown ở Scotland, tôi đã gặp một người là con cháu trực hệ của James Bruce, ông này làm việc tại một nhà máy chưng cất rượu whisky. Nghe có vẻ trùng khớp vì Bruce đã kết hôn với con gái của một thương gia buôn rượu. Hậu duệ nói trên, Alex Bruce, sống trong một điền trang ở Scotland. Tuy nhiên, ông không hề biết gia đình mình có sở hữu đất đai ở nước ngoài, mà lại còn là một vùng đất huyền thoại và kỳ lạ nữa: vùng đất chứa đầu nguồn Nile Xanh.

4. James Bruce – “kẻ dối trá” của dòng Nile

Lời nói thật thường ngắn, lời nói dối lại dông dài
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Nếu chỉ nhìn thoáng qua thì ai cũng nghĩ James Bruce, một người họ hàng xa của Robert the Bruce[*] và bá tước xứ Elgin, là nhà thám hiểm được trang bị đầy đủ nhất để truy tìm sự thật về sông Nile. Cũng như nhân vật Samuel Baker mà ta đã gặp ở thác Murchison, James Bruce là người to cao và mạnh khỏe: ông cao tới 1m93, với mái tóc đỏ và thân hình cơ bắp. Cũng như Burton, ông thông thạo nhiều ngôn ngữ – tiếng Ả Rập, Copt và Amhara. Cũng như Stanley, ông gan dạ và xông xáo theo đuổi mục tiêu của mình. Cũng như Schweinfurth, ông là một nhà khoa học tự nhiên thích tìm hiểu sâu rộng về tất cả những gì quan sát được. Thế mà, trong nhiều năm, người ta chỉ nhớ đến ông như một kẻ dối trá, một kẻ khoe khoang dễ chạm tự ái, một kẻ bắt nạt bất tài và một người keo kiệt khó ưa. À, và sau này ông còn trở nên béo phệ, tệ đến nỗi khi ông leo lên chiếc xe ngựa thì nó sẽ lắc lư không kiểm soát được, và khi ông ngã xuống mấy bậc thang thì cân nặng quá khổ sẽ nghiền nát thân hình cứng cáp ngày nào, đủ để cướp đi mạng sống của ông. Điều gì đã gây ra nông nỗi này?

Biệt danh phổ biến của Robert I (1274-1329), vua Scotland trong giai đoạn 1306-1329. Robert là một trong những chiến binh nổi tiếng nhất trong thế hệ của ông.

Bruce đã thu thập được thông tin mới về sông Nile và đầu nguồn của nó, vấn đề là chẳng ai muốn nghe. Ông kể về những người nông dân lóc một miếng thịt từ một con bò sống rồi ăn luôn nó, sau đó “vá” phần da lại để con bò có thể sống và gặm cỏ thêm ngày khác. Nhưng thông tin đó chỉ đơn thuần là bằng chứng cho những lời chế nhạo ông, điều mà tiến sĩ Johnson và những người khác sẽ vin vào khi họ không thể chịu nổi gã người Scotland hống hách vênh váo thích khoe khoang, ít hào phóng, và tệ nhất là chẳng hài hước gì. Điều thú vị là ở Pháp, Bruce được tôn trọng và lời nói của ông có tầm ảnh hưởng nhất định. Nhưng ở Anh, ông chỉ nhận được những lời nhạo báng. Chẳng ai lại kể câu chuyện về miếng thịt bò sống theo kiểu thận trọng và lố bịch như vậy, trừ phi khiếu hài hước của người đó có vấn đề. Rồi anh ta sẽ nhận thấy sự hoài nghi từ mọi người và chuyển sang chủ đề khác. Còn đây là cách giải quyết của Bruce: khi một người khách tỏ ra nghi ngờ câu chuyện của ông, ông sẽ cắt một miếng thịt sống và sẽ không để vị khách rời đi trước khi ăn hết miếng thịt. Đấy là khách ông mời đến nhà chơi. Thử hình dung ông sẽ phản ứng ra sao khi thành phố London văn vẻ cho rằng những câu chuyện của ông hơi... bất thường. Không, Bruce chính là một ví dụ điển hình cho kiểu người dù có thành tích hoàn mỹ đến đâu nhưng nếu không biết ăn nói thì cuối cùng sẽ bị số đông bác bỏ.

Bruce sinh ra ở Scotland, học tập ở vùng Harrow[*] và làm lãnh sự tại thủ đô Tunis trong hai năm. Ngay cả lúc ấy, ông đã rất gan dạ, tự bảo vệ chính kiến của mình trước tòa trong khi người thưa kiện thấy sự hiện diện của ông là đã cứng họng. Ông cũng là một người tiên phong. Trước thời của Mungo Park, người châu Âu đầu tiên đi lên thượng nguồn sông Niger, nhìn chung thì chẳng một nhà thám hiểm bằng đường bộ nào ngó ngàng đến châu Phi (cũng khá thú vị khi biết rằng 4 nhà thám hiểm vĩ đại nhất thế giới đều là người Scotland: Mungo Park, Alexander Mackenzie (người đầu tiên đi xuyên Bắc Mỹ), James Bruce và David Livingstone). Đi xuyên qua những lãnh địa xa xôi của các bộ lạc chưa từng được biết đến sẽ đòi hỏi lòng gan dạ nhiều hơn so với hành trình vượt biển vòng quanh địa cầu trên chiếc tàu chiến, và Bruce là người đầu tiên chứng minh việc này là hoàn toàn khả thi. Ông hạ quyết tâm giải đáp “vấn đề” ở sông Nile và đã thành công. Trước khi mọi người cười nhạo ông!

Một thị trấn rộng lớn ở London.

Kỳ lạ thay, dấu ấn tiên phong của ông không nằm trong hành trình đến các vùng đất xa lạ, mà là chuyến đi trở về quê hương. Trên đường tìm kiếm đầu nguồn Nile Xanh, ban đầu ông định đi ngược dòng từ Cairo nhưng đã nhanh chóng hủy kế hoạch theo đường sông và chọn con đường qua Biển Đỏ, dẫn ông đến cảng Massawa[*]. Tại đây, khi đang theo bước của biết bao thế hệ tiền nhân Bồ Đào Nha, ông gặp gỡ một người Ý chịu đồng hành cùng ông lên đầu nguồn. Nhân vật người Ý này tên là Luigi Balugani, một họa sĩ tài năng sau này qua đời ở Ethiopia. Bruce, vốn là một người thực dụng, đã tước đoạt tranh vẽ của Balugani rồi gửi chúng cho vua George III như thể chúng là do chính tay ông vẽ nên. Và trong quyển hồi ký ông viết 17 năm sau, Balugani đã không được nhắc tên lấy một lần. Qua chuyện này, ta cũng hiểu nguyên cớ vì sao ông lại bị căm ghét đến thế. Loại người gì lại đi cướp di sản và đóng góp duy nhất của người bạn đồng hành chết trẻ của mình mà không thèm nhắc đến tên anh ấy chứ.

Một hải cảng trên bờ Biển Đỏ, thuộc địa phận Eritrea ở Đông Bắc Phi – BT.

Khi Bruce đến được đầu nguồn Nile Xanh, thật ra đã có người đến trước ông những 150 năm. Hành trình thực sự, hành trình trọng đại của đời ông vẫn chưa bắt đầu, dù ông nghĩ nó đã kết thúc. Tại hồ Tana, ông đã cáo buộc Pedro Páez, người châu Âu đầu tiên đến được đầu nguồn Nile Xanh, vì tội nói dối, rằng Pedro thật ra chưa từng đến đó bao giờ. Khi người cuối cùng trong số các nhà thám hiểm vĩ đại của sông Nile là R. E. Cheeseman (ông là người đầu tiên vẽ bản đồ cho phần lớn Nile Xanh vào thập niên 1920 và 1930) đến thăm địa điểm mà Páez đã đặt chân đến, ông nhận ra là vị tu sĩ dòng Tên Pedro Páez đã thực sự có mặt tại đầu nguồn này và Bruce đã cố tình đưa thông tin sai lệch để cả thế giới tin rằng một người Anglo-Saxon, một người phản đối Giáo hoàng, mới là người đầu tiên đến đây.

Để tránh những cư dân xảo quyệt và tham lam ở cảng Massawa trên Biển Đỏ, Bruce quyết định quay về bằng cách đi men theo sông Nile Xanh, ít nhất là một đoạn, đến khi nó hợp lưu với Nile Trắng tại Sudan. Cũng dễ hiểu khi ông cảm thấy chùn bước trước cảnh tượng con sông vĩ đại trải dài xuống tận phía nam vào sâu trong lòng châu Phi, nên đã quyết định phớt lờ hoặc không tính đến sự tồn tại của nó. Ông còn chẳng thèm đặt tên cho nó, chỉ gọi nó bằng cái tên địa phương “Abiad”, nghĩa là “trắng” trong tiếng Ả Rập.

Từ đây xuống dần hạ lưu, Bruce băng qua nhiều bút đá tháp (obelisk)[*] kỳ bí và kim tự tháp dốc đứng, ông nhanh trí ghi chép lại nhận định đầu tiên trong lịch sử: “Ta buộc phải liều mình phỏng đoán rằng đây chính là thành cổ Meroe” khi nhắc đến một địa danh gần thị trấn Shendy thuộc Sudan ngày nay. Ông đã hôn lên bàn tay của nữ hoàng xứ Shendy, và bà đã rút tay lại trong tâm trạng hoàn toàn ngỡ ngàng, thốt lên rằng chưa ai từng cả gan hành động như thế. Đúng với bản chất thông thái của mình, ông đã quan sát thấy rằng vào thời điểm đó, sao Kim tỏa sáng một cách kỳ lạ: “Nó phát ra ánh sáng không ngớt cả ngày, chẳng hề e ngại ánh mặt trời chói lọi nhất”. Quả thực vào năm đó, vị trí của sao Kim nằm gần nhất với Trái đất trong 243 năm.

Là một cột đá, dạng công trình tượng đài, có đỉnh hình chóp, thường được người Ai Cập cổ đại đặt một cặp tại lối vào các đền thờ linh thiêng. Theo quan niệm của họ, bút đá tháp có sự liên kết chặt chẽ với thần Mặt trời.

Sau đó Bruce đi theo tuyến đường Bốn mươi ngày[*] nổi tiếng để băng qua sa mạc Nubia. Ông chỉ mới đi 18 ngày mà hai bàn chân đã tê liệt trong hành trình đó. Ông đến Aswan và ngâm chân dưới dòng Nile, tuyên bố với giọng điệu cay cú cố hữu rằng ông sẽ không bao giờ quay lại đây. Ông nghỉ vài tháng ở Cairo để đôi chân được hồi phục, sau đó trở về bằng cách đi xuyên qua nước Ý, nơi ông đã thách đấu tay đôi với vị phu quân người Ý của người tình cũ (bà đã biệt tăm biệt tích 12 năm trời mà không thư từ gì với ông). Vị bá tước người Ý đã hết lòng xin lỗi, nói rằng ông hoàn toàn không biết gì về chuyện tình của họ. Bruce lê bước về London, nơi những câu chuyện của ông nhanh chóng nổi tiếng là những câu chuyện hư cấu ngớ ngẩn nhất. Ông lao vào cuộc tranh cãi với tiến sĩ Johnson, người đã biên dịch một tài liệu do Cha Jerome Lobo (đồng môn của Téllez) thuộc dòng Tên ở Ethiopia biên soạn. Bản dịch đó chính là nỗ lực xuất bản sách đầu tiên của vị tiến sĩ 40 năm về trước. Bruce lại cho rằng tất cả thông tin đó đều là dối trá. Thật “bất tiện” khi James Boswell[*] cũng là người cùng thời và chẳng ưa Bruce là mấy. Fanny Burney[*] cũng từng gặp Bruce, và bổ sung một nhận xét chế giễu khéo léo mà bất kỳ ai từng bị người Anh mỉa mai đều hiểu: “Khí chất lớn của ông Bruce, cùng chiều cao vượt trội, và cái trán hãm tài khiến mọi người nể sợ. Ông ấy là nhân vật cao nhất thế giới mà bạn có thể đi xem miễn phí.”

Forty Days Road, còn có tên là Darb El Arba’in, tuyến đường bộ chạy theo hướng bắc nam từ miền Trung Ai Cập đến Sudan, có từ thời Cổ Vương quốc Ai Cập. Herodotus đã mô tả tuyến đường này mất 40 ngày để đi qua, là tuyến đường bộ giao thương quan trọng giữa Nubia và Ai Cập vào thời của ông.

James Boswell (1740-1795) là bạn và là người viết tiểu sử của tiến sĩ Samuel Johnson – BT.

Fanny Burney (1752-1840): nữ văn sĩ châm biếm người Anh – BT.

Bruce ấm ức lui về sống tại cơ ngơi ở Scotland và từ chối không viết gì về những cuộc phiêu lưu của mình. Mười lăm năm trôi qua, ông nguôi ngoai phần nào và thuê một mục sư trong nhà thờ Moravian ở đường Fetter Lane (làm sao Bruce tìm được người mục sư này?) để làm người biên chép. Tiến sĩ Johnson có Boswell thì Bruce có B. H. Latrobe, người đã viết rằng: “Đã một hoặc hai lần tôi gặp vận xui khi dám làm phật lòng ông ấy chỉ vì muốn sửa một vài lỗi chính tả.” Latrobe đã lao động cật lực trong thời gian dài và biên được 5 tập hồi ký. Như đã dự đoán, Bruce không chịu trả tiền, nên Latrobe buộc phải đe dọa sẽ gửi đơn kiện. Bruce trả lời: “Ta không thể ngờ ông lại để bản thân bị kiểm soát bởi số tiền lương, và ta cũng chẳng biết nó có lợi gì, vì nó chưa bao giờ có ý nghĩa với ta...” Cuối cùng, Bruce chỉ trả Latrobe năm đồng guinea cho công sức ông này đổ ra bấy lâu.

Các tập sách ra đời và sau bao năm, sự cười nhạo vẫn chưa bao giờ kết thúc. Horace Walpole[*] đã tuyên bố là các tập sách dài dòng này “chán ngắt và đắt đỏ”. Những người khác lại bàn tán về chủ đề nói dối. Một quyển sách nối tiếp quyển Baron Munchausen (Nam tước Munchausen[*]) xuất bản năm 1792 tại London đã lấy James Bruce làm tâm điểm của truyện. Đấy chính là số phận của những nhà thám hiểm đã buông lời dối trá để được người đời tin tưởng, là số phận của những người nói lên sự thật nhưng lại bị nghi ngờ. Hầu hết các nhà thám hiểm đều nhào nặn sự thật – họ làm những điều đáng kinh ngạc nhưng cũng “thêm mắm dặm muối” chút ít! Có lẽ đó là động lực của họ.

Horace Walpole (Horatio Walpole), bá tước thứ tư của Oxford (1717-1797), là sử gia nghệ thuật, tiểu thuyết gia và chính trị gia người Anh.

Hay “Những cuộc phiêu lưu kỳ thú của Nam tước Munchausen”, vốn là những câu chuyện truyền miệng về một nhà thám hiểm khoác lác, do nhà văn Đức Rudolf Erich Raspe viết lại thành tác phẩm văn học được nhiều người yêu thích – BT.

Nhưng sông Nile không chỉ thu hút các nhà thám hiểm. Sớm thôi, du khách và vận động viên đều sẽ đến và chiêm ngưỡng con sông vĩ đại nhất thế giới.

5. Chạy dọc sông Nile

Đừng cố chạy trước một dòng sông trong cơn lũ
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Mensen Ernst là vận động viên chuyên nghiệp đầu tiên trên thế giới, nếu không tính một vài võ sĩ đấu lấy tiền và dân cưỡi ngựa đua; ông là người Na Uy, sinh năm 1795 và có khiếu chạy bẩm sinh. Kế sinh nhai của ông rất tài tình: đánh cược với mọi người về những chặng đường chẳng ai dám chạy, rồi ông sẽ chạy. Ông nắm kỷ lục hạng nhì giải marathon thế giới và hạng nhất giải siêu marathon[*] thế giới. Có lần ông chạy từ Paris đến Moscow trong 14 ngày, dành một ngày để tham quan rồi chạy về. Vào năm 1836, Công ty Đông Ấn đã cược 250 bảng Anh rằng ông không thể chạy từ Constantinople đến Calcutta được – và ông đã hoàn thành đường chạy trong 4 tuần. Sau ba ngày nghỉ ngơi, có lẽ còn ăn vội vàng một phần cà-ri, ông lại chạy ngược về. Toàn bộ chặng đường đi về mất 59 ngày, nghĩa là trung bình một ngày ông chạy khoảng 140 kilômét.

Tên gọi của bất kỳ đường chạy nào dài hơn chặng 42,195 kilômét của đường chạy marathon tiêu chuẩn.

Ernst là người can đảm, muốn chứng thực giả thuyết rằng ông có thể vượt mặt bất kỳ một kẻ tấn công tiềm tàng nào, thậm chí những người ngồi trên lưng ngựa. Để chứng minh quan điểm của mình, ông đã có lần vượt mặt một chú ngựa đua, không phải về tốc độ ban đầu mà là sức bền: chú ngựa đua kiệt sức ngã quỵ chỉ sau khoảng 110 kilômét. Còn lúc đó thì Ernst coi như mới lấy lại sức.

Vào năm 1842, ông quyết định sẽ chạy từ cuối đến đầu nguồn sông Nile Trắng. Chẳng cần biết là đầu nguồn vẫn chưa được tìm ra. Chẳng cần biết rằng nhiều thế kỷ trước đó các vị centurion của hoàng đế Nero, những người di chuyển nặng nề chứ không nhanh nhẹn như dân chạy, đã biến mất trong vùng đầm lầy Sudd vĩ đại nhầy nhụa. Ông có ý định gì chứ – bước đi trên mặt nước à? Dù sao thì Ernst cũng rất nghiêm túc và bắt đầu chạy từ Cairo vào một ngày đẹp trời tháng Mười hai, tháng đẹp nhất để bắt đầu hành trình (trước đó ông đã chạy từ Phổ, băng qua Jerusalem để đến Cairo). Ông đã uống nước sông Nile và nhận xét rằng nó “tiếp thêm sinh lực”. Ông chạy lên dốc 80 kilômét mỗi ngày, cố giữ sức cho chặng băng sa mạc dài hơi. Tại Aswan, ông nghỉ dưới một tán cây trong chốc lát, rồi qua đời. Thi thể khô khốc của ông được tìm thấy vài ngày sau đó. Theo lời của một nhà viết tiểu sử người Đức cùng thời, châm ngôn sống của Ernst chính là: “Dịch chuyển là sống. Bất động là chết”. Điều này kỳ lạ thay lại ứng với cả con người lẫn những dòng sông.

Thật buồn khi người ta đoán rằng nguyên nhân tử vong của người nắm kỷ lục thế giới đường đua siêu marathon là kiết lỵ và kiệt sức do nhiệt. Những phiến đá đánh dấu nơi chôn cất của ông đã bị chôn lấp khi xây đập Aswan, một công trình khiến cho các dòng kênh của Ai Cập bị tù đọng.

Danh tiếng của sông Nile ngày càng lan rộng. Với sự ra đời của hàng loạt nhà xuất bản và lượng độc giả am hiểu ngày càng tăng, thế giới hướng mọi sự chú ý vào các yếu tố ngoại lai. Thế rồi có một độc giả mê mẩn mọi điều về phương Đông và đất nước có dòng sông Nile vĩ đại: một sĩ quan pháo binh trẻ tuổi người Corsica, tên là Napoleon Bonaparte.

6. Nữ hoàng của sông Nile

Một kẻ yếu đuối luôn thích điểm yếu của người mạnh mẽ
- Ngạn ngữ Nubia -

Với châu Âu, sông Nile chưa bao giờ bị quên lãng – đã có một loạt những ấn phẩm du lịch ra mắt liên tục trong suốt thế kỷ XVIII bởi những “đồng môn” của James Bruce, Jan Potocki và Richard Pococke.

Tuy vậy, chỉ khi Napoleon xuất hiện ở đó thì sông Nile mới chiếm toàn bộ tâm trí của người châu Âu một lần nữa. Napoleon muốn trở thành người như Alexander Đại đế, và phải vĩ đại hơn thế. Alexander đã chinh phục Ai Cập và dòng Nile trước khi để mắt đến Ấn Độ. Napoleon sẽ làm tốt hơn thế, ông lấy Ai Cập làm mục tiêu, rồi đến vùng Levant, và cuối cùng giành lấy Ấn Độ từ tay người Anh đầy toan tính.

Napoleon xem dòng sông là huyết mạch của Ai Cập. Ông ta nói: “Nếu ta thống trị đất nước này thì sẽ không để một giọt nước nào rò rỉ ra biển.” Một trăm năm mươi năm sau đó, câu nói này đã được nhắc lại bởi kỹ sư mang hai dòng máu Ai Cập và Hy Lạp Adrian Daminos khi ông lên tiếng ủng hộ việc xây dựng đập cao Aswan – vậy mới thấy cuộc xâm lược Ai Cập ngắn ngủi của Napoleon có sức ảnh hưởng lâu dài. Chiến dịch đầy vẻ hoành tráng này cũng đã dẫn đến sự ra đời của ngành Ai Cập học (Egyptology) mà ta biết ngày nay, “đánh thức” đất nước này sau giấc ngủ dài dưới sự cai trị của Đế quốc Ottoman. Quân lính của Napoleon phát hiện ra phiến đá Rosetta, giúp cho quá trình giải mã chữ tượng hình cuối cùng cũng bắt đầu; và sự đổ bộ của savant[*] đã khiến giới khoa học để mắt đến sông Nile, từ đó dẫn đến việc xây dựng đập ngăn nước đầu tiên băng qua dòng sông và cuối cùng là kênh đào Suez.

Một từ tiếng Pháp để chỉ riêng giới học giả người Pháp.

Napoleon đã một mình thực hiện khi vắng bóng Josephine yêu quý của mình. Khi đến Ai Cập để chinh phục dòng Nile vào năm 1799, ông đã hình dung Josephine sẽ đồng hành cùng mình. Họ đã cố gắng có một đứa con nhưng chẳng thành. Nàng Josephine khôn ngoan đã đề xuất rằng một phương thuốc ở suối nước khoáng tại La Plombières có thể hỗ trợ quá trình thụ thai tốt hơn so với hành trình 54 ngày lênh đênh trên biển để đến Alexandria. Napoleon đã rất phật lòng về chuyện này nhưng cũng nghiến răng cho phép bà ở lại châu Âu.

Tuy vậy, Josephine không hề có ý định nghỉ ngơi tịnh dưỡng tại dãy núi Vosges; ngay cả món kem Plombières nổi tiếng cũng không lôi kéo được bà. Thay vào đó, bà đã ở Paris và tiếp tục mối quan hệ bất chính với một chàng trai trẻ tên Hippolyte Charles. Napoleon cho đến thời điểm đó chưa bao giờ phản bội Josephine, nên khi nghe tin này ông hoàn toàn suy sụp. Và đó không phải lần đầu tiên. Tại Ý, ông đã từng đe dọa sẽ giết Josephine khi phát hiện bà đang vụng trộm với một sĩ quan trẻ tên là... Hippolyte Charles. Ông đã tống cổ Charles ra khỏi quân đội. Giờ thì hình như có người đã bắt gặp bà ngồi cùng Charles trong khu ghế ngồi riêng tư ở nhà hát. Chưa hết, còn có tin Charles tặng bà một chú chó nhỏ và thậm chí còn bị bắt gặp trên cỗ xe ngựa của bà. Lúc đầu, Napoleon đã không vội tin ngay mọi chuyện. Thật bất ngờ khi một tướng lĩnh thành công như ông lại có niềm tin tuyệt đối như thế, nhưng tướng Junot, người từng chiến đấu nhiều năm cùng Napoleon và cũng là bạn ông đã mạnh dạn cam đoan rằng những thông tin đó là sự thật. Bonaparte cảm thấy giận dữ, buồn bã rồi lại giận dữ: “Josephine! Đáng lẽ ông nên nói với ta. Vì đã bị lừa dối đến mức này. Ta sẽ tận diệt lũ người hợm hĩnh và diêm dúa. Còn đối với cô ta – ly dị! Một cuộc ly dị công khai giữa ban ngày ban mặt!”

Thay vào đó, ông lại xâm lược Ai Cập. Hãy cứ xem đây là một giai đoạn “trốn tránh sự thật”. Khi cố quên đi niềm đau, Napoleon định bụng sẽ đọc rất nhiều sách trong các chiến dịch của mình. Thư viện doanh trại mà ông khăng khăng phải đưa đi cùng trên đường chinh chiến bao gồm nhiều tác phẩm của các nhà thơ mà ông ưa thích, như Ossian và Tasso, 40 “Tiểu thuyết Anh”, các tác phẩm của Homer, Ariosto, Plutarch, các tác phẩm về địa lý, du lịch và lịch sử như quyển Worlds (Các Thế giới) của Fontenelle[*] và Voyages (Những hành trình) của Cook[*], cùng chuyên luận về công sự và pháo hoa (hẳn là các loại vũ khí nguy hiểm hơn của họ), Voltaire, Goethe và các quyển sách do chính tay ông xếp vào chủ đề “Chính trị”: Kinh Thánh, Kinh Cựu Ước, Kinh Koran, triết học Vedanta, thần thoại, De l’esprit des lois (Tinh thần pháp luật) của Montesquieu.

Bernard le Bovier de Fontenelle (1657-1757), một nhà văn, triết gia người Pháp.

Thuyền trưởng James Cook (1728-1779), nhà thám hiểm, hoa tiêu, chuyên gia vẽ bản đồ người Anh.

Chẳng lẽ linh tính đã mách bảo Napoleon liệt kê các tác phẩm tôn giáo trong chủ đề “Chính trị” khi ông tiến về phương Đông, cái nôi của tôn giáo? Hoặc có lẽ trong nỗ lực cứu thế của ông, tôn giáo là công cụ hữu dụng hơn những cuộc tranh cãi vô tận mà giới chính trị thường dùng đến? Khi rời Pháp, ông nói với thư ký Louis de Bourrienne của mình: “Châu Âu nhỏ bé lắm. Chưa có một cuộc cách mạng hay đế chế vĩ đại nào không bắt nguồn từ phương Đông.” Khi đến nơi, Napoleon viết thư cho anh trai Joseph: “Ai Cập có sản lượng bắp, lúa gạo, rau củ và gia súc nhiều hơn bất kỳ đất nước nào trên thế giới.” Những tham vọng của ông thể hiện rất rõ khi có người hỏi ông định ở Ai Cập trong bao lâu: “Một vài tháng hoặc sáu năm; cũng tùy tình hình... nếu mọi chuyện ổn thỏa, thì đây sẽ là bước đệm cho ta tiến vào Ấn Độ.”

Trong lúc đó, ông có vô khối sách để đọc. Thư ký của Napoleon thuật lại rằng ông thường thích được người khác đọc sách cho nghe hơn: “Nếu tôi đọc thơ ông ấy sẽ ngủ thiếp đi, nhưng nếu ông ấy bảo đọc quyển Cuộc đời của Cromwell thì tôi chắc rằng mình sẽ phải ngồi đọc đến khá khuya.”

Chúng ta đã di chuyển từ thành phố Cairo thời Hồi giáo đến đầu nguồn của Nile Xanh, rồi khi nói về Bruce ta lại quay trở về Cairo nơi các chiến binh Mamluk “sông nước” vẫn đang nắm quyền, mặc dù giờ đây nó đang nằm dưới sự bảo trợ của quân Thổ Ottoman, thế lực chinh phạt Ai Cập thành công vào năm 1517. (Trên danh nghĩa, Ai Cập vẫn nằm trong sự kiểm soát của chính quyền Ottoman cho đến ngày 5 tháng 11 năm 1914.) Với vũ khí và những chiến thuật cổ xưa, các thống lĩnh Mamluk của Ai Cập nhanh chóng bị vượt mặt về vũ trang. Napoleon đem quân oanh tạc từ Alexandria đến Cairo và ở đấy, binh lính của ông mặc nhiên chiếm dụng đất đai nhà cửa, thèm khát bao trò tiêu khiển và phụ nữ.

Một sĩ quan hộ tống trẻ tên Niello Sargy sau này đã ghi chép lại trải nghiệm tại Ai Cập của mình như sau: “Phụ nữ thường dân thì xấu tệ. Nhưng các bey, chức danh dành cho người Mamluk cầm quyền đất nước, đã để lại vài cô Armenia và Georgia rất xinh xắn, và mấy ông tướng đã cuỗm họ đi ngay, xem như chiến lợi phẩm quốc gia.” Napoleon, bị Josephine cự tuyệt khi bà nhất quyết không đi cùng ông đến phương Đông, có lẽ cũng thấy hơi “đụng chạm” khi biết rằng một vị quân vương nào ở phương Đông cũng phải có hậu cung. Nhờ vị tướng tâm phúc Junot, giờ đây Napoleon nhận ra rằng Josephine đã liên tục phản bội ông, bà không những qua lại với Charles mà còn với những người bạn có quyền thế của chồng mình. Mặc dù vị quân vương ở phương Đông thường sẽ có quyền nạp bất kỳ người phụ nữ nào vào hậu cung, nhưng trên thực tế có rất ít trường hợp như thế. Những nhà cai trị như Saladin thường sẽ kết hôn với các góa phụ của bạn bè hoặc người thân để bảo đảm cuộc sống an toàn cho họ khi về già – dù gì thì niềm kiêu hãnh hàng đầu của họ là con cái chứ không phải các bà vợ. Napoleon lại là một người châu Âu và cũng chẳng tự tin là bao, nên ông muốn có một cô vợ khiến mọi người ái mộ. Có lẽ, ông cũng đang nghĩ về Julius Caesar – người châu Âu chinh phục Ai Cập trước đó. Ông cũng cần một Cleopatra cho riêng mình. Phụ nữ danh giá nhất lúc đó là tình nhân thuộc chủng tộc da trắng Caucasian[*] của các thống lĩnh Ottoman đã bị truất quyền. Napoleon “lúc đầu cảm thấy thoải mái với những người phụ nữ của các bey và của người Mamluk. Nhưng rồi ông thấy những người phụ nữ Georgia xinh đẹp đó không biết cách đáp lại, thiếu duyên dáng trong giao tiếp. Ông cảm nhận được lỗ hổng trong tính cách con người họ, và cứ tương tư mãi sức quyến rũ của phụ nữ Ý và tính thân thiện của phụ nữ Pháp.” Có thật là những người phụ nữ bị bỏ rơi của các bey đã tỏ ra lạnh lùng với Napoleon? Hay chỉ vì các tướng lĩnh của ông đang hớn hở với phụ nữ địa phương nên ông muốn nhắm mục tiêu cao hơn và tìm cho mình một cô gái người Pháp chân thật?

Người Caucasian (người Kavkaz) sống ở vùng Caucasus (Kavkaz), một khu vực địa lý nằm giữa châu Âu và châu Á, bao gồm các nước Gruzia, Azerbaijan, Armenia và một phần miền Nam Nga. Khu vực này có dãy núi Caucasus, được bao bọc hai bên bởi Biển Đen và Biển Caspi – BT.

Vợ của các bey chắc chắn khôn lanh hơn những ông chồng bị truất quyền của họ, ít nhất là có một cô như thế. Ibrahim Bey, nhà cầm quyền người Ai Cập dưới thời Ottoman, đã cho bắt giam tất cả người châu Âu ở Cairo trong một cung điện tại hòn đảo trên sông Nile khi Napoleon đặt chân đến đây. Chính cung điện trên đảo Roda này, hàng thế kỷ về trước, là nơi các chiến binh Mamluk Bahri chọn làm sở chỉ huy (vài năm sau thời điểm này, hậu duệ của họ sẽ có một kết cục khủng khiếp).

Sau đó, Ibrahim Bey ra lệnh hành hình tất cả những người châu Âu đó. Vợ ông là Zuleyha Hanem đã ngăn cản hành động này, bảo rằng Đấng Tiên tri đã tiên đoán người Pháp sẽ chiếm được Ai Cập. Rồi bà cho tất cả những người bị bắt ẩn nấp trong khu vực cung điện của bà cho đến khi thời gian chín muồi để họ có thể tẩu thoát an toàn. Khá khen cho Bonaparte đã không thưởng công bằng cách quyến rũ bà, mà trao cho bà giấy phép thông hành an toàn và một cận vệ riêng. Khôn ngoan đến lúc cuối cùng, Zuleyha đã dùng giấy thông hành để âm thầm trốn khỏi Ai Cập rồi tái hợp với chồng mình ở Syria.

Trong cuộc tìm kiếm người phụ nữ cho mình, Napoleon đã thử nỗ lực lần nữa: ra lệnh đưa sáu người phụ nữ quyến rũ nhất Cairo đến cung điện mà ông đã chiếm dụng từ tay Alfi Bey. De Bourrienne[*] đã viết rằng: “vẻ béo phì kém duyên của họ khiến ông khó chịu và ra lệnh giải họ đi ngay lập tức”. Có lẽ, “gu” của ông đã bị Paris làm cho tha hóa.

Louis-Antoine Fauvelet de Bourrienne (1769-1834): nhà ngoại giao người Pháp, nổi tiếng với tác phẩm Memoirs of Napoleon Bonaparte (Hồi ký của Napoleon Bonaparte).

Hồi đó, ở Paris, cách mạng thời trang đã tiếp nối cuộc cách mạng lật đổ chế độ quân chủ. Đây là thời kỳ của “thời trang khỏa thân”, ngay cả nữ văn sĩ Jane Austen cũng đã có vài dòng ghi nhận từ Hampshire xa xôi trong một lá thư viết vào năm 1801. Bức thư gửi cho một “Quý bà Powlett [người] đã khoác lên những trang phục khỏa thân đắt tiền”. Từ “khỏa thân” ám chỉ các bộ váy bằng vải muslin gần như trong suốt nhằm mô phỏng lại các loại trang phục của phụ nữ các thành bang Hy Lạp thời cổ đại với tính giản đơn không cầu kỳ. Đã qua rồi thời kỳ của những chiếc áo nịt ngực, những bộ ngực đẫy đà giả tạo, và bờ mông được đệm thêm; đã qua rồi những mái tóc được trát đẩy “hợp chất hoàn toàn xa lạ”. Giờ đây là thời của những “mảnh vải trắng như tuyết”, mặc dù một nhà quan sát đương thời đã nhận xét rằng: “một vài quý cô thiếu suy nghĩ đã lao vào chân trời tự do một cách quá mức, và đã thể hiện bản thân qua một hình thức hoàn toàn phản cảm, chẳng còn gì là đứng đắn nữa”.

Một trong những quý cô như thế là Pauline Fourès, tên thật là Pauline Bellisle, sinh ngày 15 tháng 3 năm 1778, một nhân vật được ái mộ và phù hợp để diện những bộ trang phục Paris mới nhất vì bà là một nhà thiết kế váy đầm kiêm buôn bán các loại nón. Bà là con gái của một đầu bếp và một thợ chế tác đồng hồ. Bà cũng là một quý cô thích phiêu lưu và khi mặc đồng phục thì trông rất đỏm dáng. Khi tuần trăng mật của bà cùng trung úy Jean-Noël Fourès bị gián đoạn vì ông bị triệu hồi cho cuộc xâm lược Ai Cập manh nha xảy ra, bà đã thề nguyện sẽ đi theo chồng mình và khoác chiếc áo quân phục của ông lẻn lên con tàu La Lucette đang chở hạm đội Pháp tiến về Alexandria. Cùng với nó là những con tàu hộ tống chứa 300 người phụ nữ khác được phân bổ đường hoàng, mặc dù họ không được phép lên tàu. Nhưng 300 cô này chẳng tiến xa bao nhiêu khi mắc kẹt giữa 25.000 quân lính...

Khi đến được Cairo, Pauline liền thay ngay trang phục nữ. Hẳn là bà đã không tiện mặc nhiều nội y – theo đúng nghĩa gốc sẽ bao gồm cổ áo, cổ tay, khăn quàng hình tam giác, và đường diềm xếp nếp bằng vải lanh cao cấp; bà sẽ phải tận dụng thân hình mỹ miều của mình trong lớp áo lót màu hồng không nổi bật là bao lấp ló dưới lớp đầm vải muslin màu trắng, có xẻ tà một bên, để bất cứ vị tướng chinh phục thế giới nào đi ngang qua cũng thoáng thấy được bộ tất dài màu hồng. Những chiếc đầm này sẽ được bó chặt dưới phần ngực với đường viền cổ trễ xuống, giúp bộ ngực lộ ra nhiều hơn. Trên thực tế, một vài mỹ nữ Paris được biết đến vì không có mảnh vải che ngực nào cả. Nhưng chắc chắn là lúc đầu Pauline Fourès đã không quá đà đến thế.

Chồng của Pauline, vị trung úy Fourès với nhiều tham vọng ghê gớm, đã nài nỉ Pauline tham dự các bữa tiệc của các sĩ quan đang diễn ra khắp thành phố Cairo. Theo như quan sát của Sargy, 300 phụ nữ Pháp đích thực có vẻ ngoài khá nam tính, vì để lên được tàu đến Cairo thì “chỉ vài người cải trang thành đàn ông mới lên tàu trót lọt”. Họ có tay thô ráp, nhiều người trong số họ là đầu bếp hoặc thợ giặt quần áo, giờ đây “tỏa sáng giữa một đội quân”. Pauline hẳn là ngôi sao sáng nhất trong số đó. Lúc ấy bà chỉ mới 20 tuổi, với mái tóc nâu và đôi mắt đen tuyền. Người ta miêu tả bà với dáng vóc nhỏ bé, đáng yêu và hơi mũm mĩm (nhưng chắc chắn không béo phì), và có trí tuệ. Bà có đủ học vấn để trò chuyện một cách tự tin, mang đến kiểu ve vãn và dí dỏm mà những người lính Pháp hằng mong nhớ.

Sau khi Pauline đồng ý tham gia một bữa tiệc của các sĩ quan nhằm giúp chồng mình tiến xa hơn trong tương lai, chẳng lâu sau bà đã được mọi người săn đón ráo riết. Ngay cả trung úy Fourès còn thấy bất ngờ vì vận may đã đến. Ông bắt đầu nhận được những lời mời đến các buổi vũ hội dành cho các quan chức cấp cao nhất, những chỉ huy quân sự được trọng dụng nhất. Pauline khiêu vũ với tất cả mọi người. Chồng bà đã ra lệnh như thế. Nếu không để giúp ích cho chồng mình, thì bà chịu khổ lẻn vào một buồng tàu tăm tối ẩm ướt để làm gì chứ? Bà bảo với chồng mình: “Em đến đây vì em yêu chàng.” Cuối cùng thì ngày ấy cũng đến, Napoleon để mắt đến bà. Ông mời bà nhảy một điệu. Ông khen chiếc mũ bà đang đội. Bà đã tự làm nó hay sao? Ông cũng xuýt xoa về mái tóc của bà, không dùng bất cứ loại thuốc bôi hay hóa chất gì như mấy cô gái Circassia[*] vẫn ưa chuộng. Không thể nói đó là kiểu tán gái của một bậc thầy cám dỗ phụ nữ, nhưng để cho phù hợp với danh phận của một lãnh đạo tầm thế giới, ông đã cho phép một viên tướng của mình giúp hoàn thành “điệp vụ”. Junot nói với Pauline theo kiểu đầy ép buộc: “Nếu từ chối chân tình của ngài ấy thì cô ắt hẳn là một người tàn nhẫn và vô cảm”. Junot, rõ ràng là đã trở nên không tỉnh táo cho lắm sau khi bị thương ở đầu trong chiến dịch tại Ý của Napoleon vài năm về trước, nói rằng nếu Pauline chiều theo mong muốn của Napoleon thì chồng bà sẽ được thăng chức cao. Pauline từ chối với lời giải trình đáng khâm phục bà sẽ thấy xấu hổ với bản thân nếu đồng ý với một đề nghị như thế. Vả lại, được đề bạt chức cao đột ngột như thế thì mọi người sẽ biết và gièm pha ngay.

Một dân tộc thuộc Tây Bắc Caucasus, trên bờ Biển Đen – BT.

Junot nở một nụ cười đau khổ và trình báo lại với vị quân chủ của mình: “Sẽ không dễ dàng đâu.”

Giờ đây, Napoleon “trong lòng sục sôi và mơ tưởng đến những phương thức nhằm sở hữu được thứ ông khao khát”. Người trị vì mới của Nile Đỏ mong ước có được người bầu bạn với đam mê cháy bỏng mà dòng sông mang lại.

Napoleon mời vợ chồng trung úy Fourès đến dùng bữa trưa tại cung điện cũ của Alfi Bey. Bàn tiệc có sẵn năm chỗ ngồi và Junot đã ở đó. Tiếng kèn lệnh trumpet báo hiệu người cầm quyền mới của toàn Ai Cập đã có mặt, đi cùng tướng Berthier. Napoleon lôi kéo người trung úy trẻ tuổi (cũng trạc tuổi ông lúc ấy, khoảng 29 tuổi) vào cuộc tán gẫu nhã nhặn về sự nghiệp của mình, có vẻ hơi cố tỏ ra thân thiện. Đến cuối bữa ăn, Napoleon đặt tay lên trán, để ra dấu như đã bàn tính trước. Junot liền chồm người sang phía Pauline và cố tình làm đổ cốc cà phê nhỏ lên chiếc đầm trắng đẹp tuyệt của bà. Ra vẻ sốt sắng quan tâm, Junot đề nghị bà sang phòng bên để thay đồ. Bà lưỡng lự. Junot dịu dàng khuyên nhủ: “Trong phòng có nước, ít nhất cô cũng sẽ cứu được chiếc đầm.” Ông chỉ lối cho bà rồi trở lại bàn ăn. Lúc này Napoleon với điệu bộ mệt mỏi rõ rệt cũng cáo lui cùng với Berthier, trong khi đó, Junot mở thêm chai rượu brandy và bắt đầu nói chuyện vui vẻ thân mật với anh chàng trung úy đang được tâng bốc hết lời. Thế là Napoleon nhanh chóng đi qua một cánh cửa khác để vào phòng Pauline. Với một bậc thầy về chiến lược như ông thì chuyện này nào khó gì.

Napoleon lập tức quỳ gối để tỏ bày tình yêu của mình, nhưng Pauline “nhận ra ngay ông muốn gì ở cô, kháng cự lại vị vua chinh phục, òa khóc và có vẻ như không hứng thú gì với ngài”.

Trung úy Fourès đang trong thế tiến thoái lưỡng nan. Nỗ lực để lấy lòng cấp trên của ông đã có kết quả vượt ngoài mong đợi. Ta có thể hình dung cuộc trò chuyện trên cỗ xe ngựa tiến về nhà của hai vợ chồng:

Pauline: “Ông ấy cố dụ dỗ em!”

Fourès: “Nàng chắc chứ?”

Pauline: “Chắc à?”

Fourès: “Thì ông ấy cũng là đàn ông mà.”

Pauline: “Chàng chỉ nói được vậy thôi sao? Ông ấy đã cưỡng chế em.”

Fourès: “Được rồi. Ông ấy là quái vật!”

Pauline: “Em cũng đã nói thế. Em bảo em sẽ không bao giờ phản bội chồng. Dù chuyện gì xảy ra đi nữa.”

Fourès: “Ông ấy đã nói gì? Ông ấy có nhắc đến tên ta không?”

Pauline: “Không”

Fourès: “Không một lần nào?”

Pauline: “Không. Nhưng còn những dự định của chàng? Mong muốn thăng tiến của chàng? Em thấy có lỗi.”

Fourès: “Mặc kệ họ. Chúng ta sẽ trở về Pháp và sống cuộc đời bần cùng nhưng với danh dự nguyên vẹn.”

Pauline: “Em cũng nói với ông ấy giống y như thế!”

Fourès: “Thật sao?”

Pauline: “Và em nói rằng nếu chàng phát hiện ra, khả năng cao là chàng sẽ đòi lấy công bằng…”

Fourès: “Nàng đã ngỏ ý với vị thống soái quân đội ở Ai Cập rằng ta sẽ thách đấu tay đôi với ông ấy?”

Pauline: “Đúng thế.”

Đến nước này có lẽ trung úy Fourès sẽ chồm người ra trước, gục đầu vào cánh tay rồi thút thít xin tha mạng.

Bonaparte cảm động vì sự ngây thơ của Pauline nhưng vẫn tiếp tục “tấn công”. Hàng loạt những bức thư tình và quà tặng cao cấp được gửi đến cho bà. Tiếp sau đó hẳn đã có rất nhiều cuộc cãi vã trong khuôn viên nhà Fourès. Sau một cuộc chinh phục dài đằng đẵng, Pauline Fourès đã mủi lòng và trở thành người tình của Napoleon.

7. Phiến đá

Con rận còn sót lại trên mái đầu hói cất lời: “Ôi mảnh đất của tổ tiên tôi!”[*]
- Ngạn ngữ Sudan -

Nguyên văn The land of my fathers, trùng hợp cũng là tên tiếng Anh thông dụng của bài quốc ca xứ Wales.

Trong khi đó, ở nơi tận cùng của dòng Nile, tại một thị trấn mang tên Rashid dọc theo nhánh kênh phía bên phải chảy ra Địa Trung Hải trong tĩnh lặng, người dân đã cảm nhận được ảnh hưởng của Napoleon. Tại Rashid, với cái tên phổ biến hơn là Rosetta, pháo đài của người Thổ Nhĩ Kỳ tại địa phương được xây dựng vào thế kỷ XV đã được cải tạo và xây kiên cố hơn. Mọi loại đá quanh đấy đều được sử dụng để gia cố tường thành. Ở Ai Cập, người ta luôn tái sử dụng các phiến đá từ những công trình trước đó. Tương truyền rằng, đá từ Memphis được sử dụng để xây dựng Cairo dưới thời La Mã; và những phiến đá bọc ngoài của các kim tự tháp là nguồn cung tốt nhất để xây dựng Cairo dưới thời Hồi giáo. Trên lãnh thổ Rosetta, khi một phiến đá với ba hệ thống chữ viết sắp bị nện vào tường của pháo đài thì có một trung úy trẻ tuổi thuộc đội kỹ sư để ý thấy hình thù đặc biệt của nó. Anh bình thản báo cáo cho cấp trên của mình, vị chỉ huy lập tức nhận ra tầm quan trọng của nó và cột nó lên lưng lạc đà gửi về Cairo (nhìn chung đường sá lúc ấy không đủ bằng phẳng để dùng xe kéo, mặc dù Napoleon dĩ nhiên đã cải thiện tình hình). Napoleon có 167 savant đồng hành cùng ông trong cuộc chinh phạt nhằm tìm hiểu mọi khía cạnh của Ai Cập (và cho ra đời một ngành mới là Ai Cập học). Một trong số họ là Michel Ange Lancret, ông đã khảo cứu phiến đá diorit bí ẩn này đến từng chi tiết khi nó được trưng bày ở một cung điện tại khu vực Ezbekiya thuộc Cairo (sau này người ta lại lầm tưởng nó là đá bazan vì lớp sáp mà nó sắp phải khoác lên mình).

Chúng ta hãy cùng bàn về Napoleon trong giây lát trước khi trở lại với phiến đá. Đã từng có quân xâm lăng nào trong lịch sử khăng khăng nghiên cứu về con người và nơi chốn mà họ chiếm đóng? Mặc dù một số người cho rằng hệ quả Napoleon gây ra chỉ toàn là phá hoại, nhưng không ai có thể phủ nhận khát khao thu nhận tri thức của ông để có thể hưởng lợi từ nó. Hầu hết những kẻ xâm lược đều nghĩ họ biết tuốt. Cromwell không có ý định học tiếng Gael khi ông bắt đầu điên cuồng hoành hành khắp Ireland. Hitler không tiến vào Ukraine với một chiếc kính hiển vi và lưới bắt bướm. Chỉ có một trường hợp khác biệt, và cũng lại là những kẻ chinh phục sông Nile: người Ả Rập. Họ đã mang theo mình một nền văn hóa góp phần “khởi động” thời đại Phục hưng, với việc dịch thuật những tác phẩm của Aristotle và lối tư duy nghiên cứu, tìm tòi rất mới mẻ. Một sự thật thú vị là gần 1.000 năm trước khi phiến đá Rosetta được một người Pháp giải mã, đã có một học giả người Ả Rập khám phá ra phần lớn ý nghĩa của chữ tượng hình Ai Cập cổ đại. Nhưng tri thức đó lại bị thất lạc ở phương Tây đến tận thế kỷ XIX.

Với nhóm savant đồng hành, có cảm tưởng như Napoleon đã linh tính rằng chinh phục dòng Nile không chỉ là một cuộc xâm lăng hỗn tạp mà cần phải có sự tôn trọng nhất định. Mục tiêu của ông không phải giao thương, mà là quân sự – ông mong muốn thâu tóm phương Đông và tấn công vào quyền lực của nước Anh tại Ấn Độ. Ông đang hướng về vinh quang. Nhưng để thực hiện được điều đó, ông cũng cần phải nâng cao kiến thức. Điều này cũng giống như việc một nhà thám hiểm “bào chữa” cho máu ham phiêu lưu của mình bằng cách đem về những thông tin và dữ liệu khoa học từ những nơi hiểm nguy trắc trở mà họ đặt chân tới. Có lẽ cũng chẳng bất ngờ khi cuộc xâm lăng “tri thức” của Napoleon trên dòng sông Nile lại có tác động lâu dài hơn so với cuộc xâm lăng quân sự. Khao khát kiểm soát luôn tự mình mất đi, nhưng khao khát hiểu biết có thể giúp liên kết chặt chẽ hơn với các sự kiện và với thiên nhiên, qua đó đảm bảo lợi ích lâu dài.

Một học giả của Napoleon, người đầu tiên nhìn thấy phiến đá được tìm thấy ở Rosetta, ngay lập tức hiểu được sự phi thường của nó. Họ đã quyết định cách tốt nhất là chuyển mẫu vật về Pháp và gửi Viện Hàn lâm nghiên cứu.

8. Thất bại ê chề của khinh khí cầu vĩ đại tại Cairo

Kẻ ngốc ngủ ở đâu cũng nghĩ là nhà
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Dẫu sao định mệnh cũng đã dẫn lối cho phiến đá Rosetta theo một cách bí ẩn. Một phần của câu chuyện đó liên quan đến Nicolas-Jacques Conté, người phát minh ra cây bút chì thời hiện đại – chì màu Conté – và một vài chiếc khinh khí cầu không mấy thành công.

Ngày nay, bất kỳ du khách nào đến Luxor đều có cơ hội hiếm có chiêm ngưỡng sông Nile và những ngôi đền tuyệt diệu từ một chiếc khinh khí cầu, thường là vào thời điểm bình minh. Đó là những cỗ máy khổng lồ chạy bằng khí nóng, với một buồng đốt propan phun ra những ngọn lửa xanh thẳng lên trên trong phạm vi của một cái giỏ chứa được 25 người. Từ trên khinh khí cầu, các ngôi đền trông như một chiếc bánh kem có trang trí bị đập dẹp, và rắc chút xíu cát ăn mòn. Những du khách đi cùng bạn sẽ cười đùa chút đỉnh, có lẽ còn bàn về chai bia Luxor ướp lạnh được tặng miễn phí sau khi chuyến bay khí cầu kết thúc. Một vài người, như tôi đây, có lẽ đang cố che giấu sự hồi hộp – bởi vào năm 2009, một trong những “quái thú khổng lồ” này đã vướng vào một trạm phát sóng điện thoại và rơi xuống, làm 16 người bị thương nghiêm trọng. Khi người ta tắt buồng đốt, bầu không khí tĩnh lặng bao trùm. Từ từ, khi trải nghiệm mới mẻ đó dần tan biến, âm thanh bắt đầu len lỏi vào tai bạn; bạn sẽ bắt đầu để ý thấy tiếng kẽo kẹt của sợi dây cáp, tiếng rít của vỏ khí cầu bên trên. Có người cất tiếng hỏi có hút thuốc được không – tất nhiên chỉ để bông đùa – và câu trả lời là được, cứ hút thoải mái: một pha ăn miếng trả miếng, nhưng chẳng ai dám thử cả.

Khi mặt trời ló dạng, đường chân trời bị nứt làm đôi như một cái nháy mắt mãnh liệt, khiến cho toàn bộ cảnh tượng tràn ngập trong ánh sáng và hơi ấm. Sông Nile rất dễ nhận ra khi ánh dương tràn đi thật nhanh, để lộ những khúc sông uốn lượn quanh co hoàn hảo. Dải cây cọ màu xanh rậm rạp mọc cao trên bờ tây tương phản hoàn toàn với màu vàng tươi của cát và màu xanh xám nhạt của dòng sông. Trông nó giống như một sợi dây thừng chùng lại, một nửa được chôn sâu dưới lòng tự nhiên, cần ai đó siết chặt lại và kéo nó ra khỏi mặt đất trập trùng. Ơn Chúa, chiếc khinh khí cầu đã không nổ tung. Ngay cả trước vụ tai nạn năm 2009, đâu phải lúc nào chúng cũng an toàn. Nỗ lực cho bay chiếc khinh khí cầu đầu tiên là của Conté, một sĩ quan được Napoleon trọng dụng, một nghệ sĩ, một nhà phát minh và cũng là người đã đổ sáp bọc phiến Rosetta. Sự việc này xảy ra sau khi Napoleon Pauline đã một buổi viếng thăm đặc biệt để xem phiến đá.

Napoleon nhận xét về Conté: “ông ấy là một nhân vật đại chúng, có khiếu thẩm mỹ, hiểu biết và tư duy thiên tài, có khả năng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật của nước Pháp ngay giữa sa mạc Ả Rập”. Khi còn ở Pháp, Conté có sở thích táy máy thử nghiệm với khí cầu hydro và khí cầu khí nóng. Ông hào hứng đến Ai Cập để khiến người dân ở đấy lác mắt với những trò ảo thuật từ phương Tây. Napoleon cũng đã một lần thử “khoe khoang” như thế cùng với savant Claude Berthollet của mình, người đã thực hiện những thí nghiệm mới nhất về hóa học và từ học (magnetism) cho một nhóm các học giả Hồi giáo. Cả nhóm này đều tỏ ra thờ ơ thấy rõ. Khi họ được đề nghị cho ý kiến, Sheikh El-Bekri hỏi: “Ông ấy có thể cho tôi hiện diện ở Morocco và ở đây cùng lúc không?” Berthollet trả lời rằng không thể. “Ồ, thế thì ông ấy còn chưa bằng một nửa của thầy phù thủy!”

Conté có ý định chế tạo khinh khí cầu để khôi phục lại nhân tố gây ấn tượng mạnh mẽ cho ngành công nghệ ưu việt của Pháp. Conté lao động ngày đêm để “thiết bị” của mình sẵn sàng hoạt động, mặc dù ông bị phân tâm bởi một dự án khác mà Napoleon hối thúc: đưa ra bản sao chép chính xác của bộ chữ trên phiến đá Rosetta. Conté không chắc phải làm thế nào nên đã chuyển sự tập trung sang thứ ông nắm rõ – khinh khí cầu. Ông ra lệnh cho in bản thông báo về sự kiện ra mắt, trên đó có ghi: “Vào thứ Sáu ngày 21, chúng tôi dự định sẽ cho bay một phương tiện (khinh khí cầu) qua hồ al-Ezbekiya bằng những thiết bị thuộc về dân tộc Pháp.”

Rồi ngày ấy cũng đến, trước sự chứng kiến của 100.000 người tại khoảng sân trống ở Ezbekiya Place, một cỗ máy kỳ cục sẵn sàng lên đường. Conté cực kỳ tự hào về vỏ khinh khí cầu với ba màu đỏ, trắng và xanh – ông đã yêu cầu rất nhiều thợ may lành nghề trong khu chợ bán lều ở Cairo ráp nối lại. Phần vỏ này được một cây trụ lớn giữ cho mở rộng ra. Treo lơ lửng bên dưới là một cái giỏ hình trụ có chứa một cái vạc to đựng đầy dầu, từ đó có một sợi dây bấc khổng lồ nối dài ra. Với tiếng hò reo và kèn trumpet vang trời, người ta châm lửa sợi bấc.

Vị học giả Ả Rập Abd al-Rahman Al-Jabarti, người ghi chép về cuộc xâm lăng của Napoleon trên đất Ai Cập, đã viết rằng: “Cột khói bay hướng vào trung tâm quả cầu nhưng lại không có đường thoát khí, nên nó đã kéo cả hệ thống lên không trung. Họ cắt dây thừng và nó bay lên trời cao... rồi nó bắt đầu lượn theo chiều gió trong chốc lát.”

Nhưng đại họa đang ập đến. Trong một lần thử nghiệm trước đó, chiếc khinh khí cầu đã bắt lửa cháy giữa sa mạc. Lần này cũng tương tự, nhiệt độ cao phát ra từ sợi bấc cỡ to đã làm cháy những sợi dây thừng giữ nó cố định. Al-Jabarti viết tiếp: “cái vạc cùng sợi bấc rơi xuống và quả cầu vải cũng rơi theo. Người Pháp cảm thấy bẽ mặt với cú rơi này. Họ từng tuyên bố thiết bị này giống như một phương tiện để con người ngồi vào rồi di chuyển đến những quốc gia khác, giúp khám phá những điều mới lạ, nhưng những tuyên bố giả dối đó đều đã không trở thành sự thật. Ngược lại, nó giống như những con diều mà đám gia nhân thường tạo ra để phục vụ cho các ngày hội hoặc những dịp lễ mừng khác.”

Lại một cú phản lưới nhà dành cho người Gaul[*] khoe khoang.

Gaul (tiếng Latinh: Gallia) là một khu vực thuộc Tây Âu, bao gồm cả Pháp, Luxembourg, Bỉ, hầu hết Thụy Sĩ, Tây Bắc Ý, cũng như những phần đất của Hà Lan và Đức bờ phía tây sống Rhine.

Conté chuyển qua tập trung vào phiến đá bí ẩn và cách ghi chép lại nội dung của nó một cách hoàn hảo nhất. Kinh nghiệm trong ngành in ấn cho thấy rõ rằng ông có thể dùng phiến đá có những dòng chữ và hình ảnh khắc đó như một khuôn in. Ông trét sáp lên (lớp sáp tồn tại đến năm 1999 mới được rửa sạch), phiến đá được đặt vào một hệ thống tài tình do Conté hồ hởi chế tạo. Tận dụng trọng lượng lớn của phiến đá (hơn 762 kilôgam), ông đặt nó vào một cái khung để có thể nghiêng và in nó lên một tờ giấy. Dùng một cây lăn mực lên phiến đá, trọng lượng của nó đè lên tờ giấy sẽ để lại đường nét như một chiếc máy in. Ông đã cho in rất nhiều bản sao và phân phối khắp nơi, để mọi người đều có thể thử giải mã bí mật của phiến đá.

Phiến đá Rosetta là một cổ vật nổi tiếng, được chuyển đến Alexandria để đưa lên tàu về Pháp ngay khi có thể.

9. Phiến đá Rosetta về tay người Anh như thế nào

Bọn lừa nói rằng: “Chả có con đồi nào bọn tôi chưa đánh rắm cả”
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Một sự thật được chứng thực là Napoleon với xuất thân từ Corsica[*] – vùng đất bị chiếm đóng bởi người Anh dưới thời Nelson vào năm 1794 – từ khi còn trẻ đã mong mỏi được gia nhập lực lượng Hải quân Hoàng gia. Dù Napoleon đã rất nỗ lực, thì Hải quân Hoàng gia Anh vẫn luôn là lực lượng hải quân tinh nhuệ nhất thế giới. Ông có xin nhập ngũ không? Có vẻ như ông đã nhờ vả một ông chú tìm cách móc nối giới thiệu mình. Nhưng sau một vài tuần học trường quân đội, ông nhận ra tương lai nằm ở lực lượng pháo binh và đam mê của ông đối với hải quân cũng vơi dần.

Corsica (tiếng Pháp: Corse) là hòn đảo thuộc Pháp nằm trên biển Địa Trung Hải, về phía Đông Nam nước Pháp – BT.

Nếu Napoleon tham gia vào Hải quân Hoàng gia Anh, thì có lẽ thế giới đã tránh được rất nhiều phiền toái. Có lẽ Napoleon sẽ phụng sự thay vì chống lại Nelson[*]. Nhưng không, cuộc đời hai chiến binh vĩ đại này đã được sắp đặt sẽ giao nhau tại Ai Cập – còn nơi nào khác nữa? Nhưng lỡ như hệ quả thực tế và lâu dài không phải là quân Pháp thua Anh – ít nhất là trong “hiệp một” – mà là nước Anh tình cờ nắm giữ được phiến đá Rosetta nhờ đánh bại quân Pháp? Lỡ như giá trị chủ yếu ngay thời điểm đó không phải những cuộc tàn sát và tập hợp tàu chiến của hai bên, mà đơn giản chỉ là một cuộc đổi chác chiến lợi phẩm? Dù sao thì hãy cứ giả sử như thế.

Horatio Nelson (1758-1805): đô đốc Hải quân Anh, hy sinh trong trận thủy chiến nổi tiếng Trafalgar giữa Anh và liên quân Pháp-Tây Ban Nha – BT.

Trong một năm ròng rã, quân Anh chiếm ưu thế trên Đại Tây Dương nhưng vẫn chưa vào được Địa Trung Hải, tất cả là do uy thế của quân Pháp tại hải phận này. Khi tin tức Napoleon xâm chiếm Ai Cập lọt ra ngoài, hạm đội của họ sẽ ngay lập tức vượt eo biển Gibraltar để tham chiến.

Định vị quân Pháp không hề dễ dàng. Nelson dừng chân tại Sicily và thậm chí còn đi tham quan chút đỉnh ở Syracuse. (Sau khi kết thúc trận chiến sắp được đề cập, Nelson lần đầu diện kiến phu nhân Hamilton, vợ của đại sứ Anh, khởi đầu cho một mối tình tay ba sau này.) Ngay cả khi họ tìm thấy quân Pháp và muốn tranh thủ tấn công trước khi mặt trời lặn, Nelson vẫn ung dung dùng bữa cùng các sĩ quan của mình. Trong lúc đó, quân Pháp lại đang tiệc tùng hơi quá đà. Khi quân Anh bắt đầu lộ diện, quân Pháp vẫn đang tụ tập trên thuyền của đô đốc Brueys tham dự tiệc tối giao ban.

Ta đang ở đâu nhỉ. Ngay nhánh tận cùng bên trái nơi sông Nile đổ ra biển, trước khi đến địa phận Alexandria. Nhưng là từ phía biển, không phải từ nhánh sông. Hạm đội Pháp giữ vị thế chiến lược giúp họ giữ chân bất kỳ đội quân nào muốn xâm nhập vào Ai Cập và tiến vào sông Nile. Nelson không hề hay biết rằng mục tiêu duy nhất của mình lúc này là nắm giữ một phiến đá có khắc vài nét chữ cổ đại nguệch ngoạc, và ông đang ngày càng tiến gần hơn đến hạm đội Pháp đang neo đậu.

Rất nhiều quân Pháp đang ở trên đất liền và thủy thủ buộc phải được chia ra để tiếp tế nhân lực cho những con tàu mà họ ít khi phục dịch. Quân Anh di chuyển chậm dần để cố định dây chéo của mỏ neo, một kỹ thuật giúp họ cố định vị trí sát bên các tàu chiến Pháp và bắn phá dồn dập không cho họ đường thoát. Quân Anh tranh luận rất kỹ về quyết định chen vào giữa các tàu chiến Pháp và đất liền: Nelson và các sĩ quan cấp dưới lập luận rằng sẽ có đủ chỗ để quay đầu, không thì quân Pháp đã không neo tàu ở đó. Nhưng có vẻ như đây là một chiến thuật thiếu dứt khoát, chủ yếu dựa vào yếu tố bất ngờ và khả năng duy trì sức tấn công mãnh liệt của Nelson.

Tin Đức cha Cooper Willyams là một giáo sĩ trên tàu HMS[*] Swiftsure. Ông đã ghi chép lại trải nghiệm của mình trong trận đánh:

Viết tắt của His/Her Majesty Ship, là một tiếp đầu ngữ cho các con tàu thuộc Hải quân Hoàng gia Anh.

Kẻ thù xuất hiện với thế trận đáng gờm nhất: tàu được neo sát nhau, và cũng thấy rõ là rất gần bờ; hai bên sườn có trang bị tin pháo hạm, tàu chở bom và 4 tàu khu trục cỡ lớn; một đại đội súng ống và súng cối nằm sẵn trên một hòn đảo gần nơi chúng tôi phải đi ngang qua. Thế trận này đã đem lại ưu thế quá rõ ràng cho quân Pháp với kĩ năng và sự hoàn hảo có tiếng trong việc sử dụng pháo binh. Điều này cũng thường giúp họ giữ vững chiến thắng vẻ vang trên bờ: và giờ đây họ đang mong ngóng thành công lần nữa; mỗi con tàu neo vào đúng vị trí, là một đại đội pháo binh vững chắc.

Kế hoạch của quân Anh là khi đêm xuống, họ sẽ bắt đầu nổ súng từ cả hai phía nhằm đánh lạc hướng quân Pháp. Nelson ra lệnh mỗi con tàu phải treo bốn chiếc đèn trên hai thanh gỗ đỡ cột buồm, và một cờ hiệu màu trắng được chiếu sáng bởi một chiếc đèn dầu treo giữa thuyền. Mục đích là ra dấu nhận diện, để không bắn nhầm vào quân mình trong khi vẫn nã pháo tới tấp vào hạm đội Pháp đang neo đậu.

Một kế hoạch tài tình. Khi quan sát qua ống nhòm, Nelson và các chỉ huy thấy hạm đội Pháp đang chỉ dùng mỏ neo thả trôi chứ không buộc dây chéo mỏ neo nhằm xoay con tàu khi nó nằm cố định. Thế là họ đưa ra hai suy luận: một là quân Pháp sẽ phản ứng chậm khi bị tấn công, và hai là như ta đã thấy, mực nước giữa các tàu đã neo và bờ biển là đủ sâu (mặc dù nhìn từ ngoài thì không thấy vậy).

Họ bắt buộc phải tấn công trước, khi quân Pháp vẫn đang ỷ y rằng quân Anh sẽ chờ đợi vì trời đã quá tối. Một trong những khẩu hiệu của Nelson là tiến thẳng vào trận chiến sẽ tốt hơn việc trì hoãn và lập chiến lược; có lẽ hàm ý của nó là người chỉ huy nên có sẵn chiến lược trong tay nhằm tận dụng triệt để vận may thời thế. Vì lẽ đó, quân Anh tấn công. Quân Pháp đã không lường trước một hành động táo bạo như thế, và mặc dù có những pháo thủ trên bờ nhưng không có cây súng nào ngắm từ đất liền ra phía biển để bảo vệ vùng biển nằm giữa hạm đội Pháp và đất liền. Một điều kiện thuận lợi khác cho cuộc tấn công là các sĩ quan Pháp đang dự tiệc giao ban với đô đốc Brueys: trong lúc rối loạn vì cuộc tấn công bất ngờ, các sĩ quan đã phải dùng thuyền chèo tay để người nào trở về tàu của người nấy. Một vài người đã không thoát thân. Quân Pháp nhìn chung là đã phải chống trả với lực lượng bị thiếu hụt khá nghiêm trọng, thủy thủ phải kiêm luôn vị trí pháo thủ, trong khi cả hai lực lượng này đều đang mỏng người, khiến họ không thể vừa cho căng buồm vừa chiến đấu cùng một lúc.

Những viên đạn đại bác nóng đỏ được bắn vào những cánh buồm của tàu Pháp. Mấy cánh buồm bốc cháy. Cột buồm gãy đổ. Đô đốc Brueys – một nhà quý tộc sống sót qua cuộc Cách mạng Pháp và phải chứng kiến một nửa gia đình mình bị sát hại – bị thương hai lần và gần như bị cắt làm đôi bởi một quả đạn đại bác. Ông đã hy sinh tại đài chỉ huy của mình vào khoảng 9h tối, hành động kiên cường bất khuất này đã chuộc lại sai lầm chiến thuật của ông.

Và Brueys không biết rằng mình đã mất phiến đá.

Nelson cảm thấy một vật gì đó bổ vào đầu, một bên mắt bỗng nhiên giàn giụa máu và một miếng da treo lủng lẳng khiến ông không thể thấy gì. Mảnh đạn vỡ đã gây ra một vết thương sâu hơn 7 xentimét, khiến một phần xương sọ của ông lộ ra. Nelson đã sẵn sàng hy sinh khi tham chiến lần này, và giờ đây ông đang được chuyển khỏi boong tàu, ỉ ôi rằng mạng ông thế là hết (rõ ràng là ông từng hình dung ra một cái chết tương tự, và nếu vẫn còn sống thì vẫn sẽ hình dung như thế) và hãy nhớ chuyển lời lại với vợ ông, phải nhớ thật kỹ... Nhưng trước khi ông nói ra lời nhắn nhủ vợ mình, các nhà phẫu thuật đã khâu lại miếng da và cầm được máu. “Thưa ngài, đây là cái mà người ta vẫn gọi là gần vết thương phần mềm.” Thế là chỉ chưa đầy 20 phút sau, Nelson đã trở lại boong tàu và nắm quyền chỉ huy. Mặc dù trông vết thương không có gì nghiêm trọng, nhưng phải rất lâu mới lành hẳn và đem lại những cơn đau dai dẳng suốt phần đời còn lại của ông – kéo dài thêm bảy năm nữa.

Cuộc chiến tiếp diễn xuyên đêm đến sáng. Có vẻ như quân Anh đã thắng. Bằng chiến thuật kiểm soát lối vào sông Nile, họ đã kiểm soát toàn Ai Cập. Tuy vậy, khi cuối cùng phải đầu hàng quân Anh, thông qua các tướng lĩnh quân Pháp vẫn trụ lại Ai Cập, Napoleon đã thương lượng thành công để mọi tài sản tích lũy được ở Cairo có thể chuyển đến Viện Bảo tàng Louvre[*]. Từ đó bắt đầu thời kỳ trỗi dậy huy hoàng của các nghiên cứu Ai Cập học do người Pháp thực hiện. Nếu khi đó Ai Cập không lưu ý rằng mọi hàng hóa đang trong quá trình chuyển tiếp tại Alexandria sẽ thuộc quyền sở hữu của người Anh, thì ngay cả thời kỳ nghiên cứu Ai Cập học huy hoàng ấy có lẽ cũng sẽ thuộc về người Anh. Và đó là nguyên nhân vì sao phiến đá Rosetta đóng trong chiếc thùng gỗ tại bến tàu lại về đến Anh. Hóa ra như vậy sẽ tốt hơn, vì mặc dù phiến đá cuối cùng được chuyển ngữ bởi một người Pháp, nhưng có một người Anh đã mở đường cho ông đến thành công. Và nếu phiến đá không chuyển đến London một cách hoàn toàn tình cờ, thì nhân vật người Anh đó, nhà thông thái Thomas Young, sẽ không bao giờ thử giải mã bí mật của nó. Nếu vậy, có lẽ đến tận giờ đây ta vẫn sẽ vò đầu bứt tóc với chữ tượng hình, giống như với hệ thống chữ viết Lưu vực sông Ấn, chữ Olmec[*] và ngôn ngữ Linear A vẫn chưa giải mã được từ nền văn minh Minoan[*].

Là viện bảo tàng nghệ thuật rộng lớn nhất thế giới, cũng là một di tích lịch sử, nằm ở Paris, Pháp.

Olmec: nền văn minh cổ đại ở Mexico, xuất hiện vào khoảng năm 1600 - 1500 TCN – BT.

Minoan: nền văn minh cổ đại ở Hy Lạp, giai đoạn 2700 - 1450 TCN – BT.

10. Phụ nữ đổ máu trong trận chiến trên sông Nile

Bởi người dũng cảm vắng mặt nên trận chiến sẽ không trì hoãn
- Ngạn ngữ Nubia -

Trong câu chuyện về Nile Đỏ, tất cả trận chiến mà con sông gây ra đều làm thắm đỏ thêm dòng nước của nó. Chúng ta đã thấy thập tự quân và người Ả Rập ra tay tàn sát để gìn giữ sông Nile cho hết nhà cai trị này đến nhà cai trị khác. Nhưng trận chiến của Nelson có lẽ là trận đầu tiên có sự tham gia của cả phụ nữ và trẻ em.

Trận chiến đã làm sáng tỏ vai trò của những người phụ nữ Pháp, như Pauline Fourès, người đã lẻn lên tàu để đi theo hạm đội Pháp. Thật khó để tin rằng họ đã giấu được khoảng hơn 300 phụ nữ trên tàu, và hiển nhiên là không phải thế – cả hải quân Pháp và Anh đều nhắm mắt làm ngơ trước những việc như vậy. Chúng ta có thể thấy điều đó khá kỳ lạ, vì đã quen với chế độ hà khắc của hải quân hiện đại. (Chẳng hạn như trong hải quân Hoa Kỳ, binh lính không còn được tự do bia bọt như xưa, thay vào đó là quy định cứ 50 ngày mới được đụng đến một ly bia khi ở ngoài khơi. Tất nhiên là họ cũng tìm cách để bù đắp lại: trên các tàu sân bay lớn, việc binh lính “phê pha” bằng cách hít dung môi lau rửa máy bay là chuyện bình thường.)

Tuy nhiên, vào thời của Nelson thì bia rượu nhiều vô kể, và dường như phụ nữ và trẻ em cũng nhiều không kém. John Nicol, người chiến đấu cùng quân Anh trên tàu HMS Goliath trong trận chiến trên sông Nile, là một trong số ít thủy thủ phụ tá (ordinary seaman) viết nhật ký. Ông viết rằng: “Tôi rất ít thấy hoạt động này... Mọi thông tin chúng tôi có được đều đến từ những phụ nữ và trẻ em mang thuốc súng.” Mà thuốc súng lại được lấy từ kho vũ khí, trung tâm của mọi hoạt động trong một trận chiến. Từ đó ta thấy được gia đình của các thủy thủ thông thường đã thâm nhập vào đời sống trên một con tàu đến nhường nào. Nicol viết:

phụ nữ cũng biểu hiện tốt như đàn ông, cũng nhận quà khen thưởng cho lòng dũng cảm từ thuyền trưởng... Tôi rất biết ơn vợ của một pháo thủ vì thỉnh thoảng vẫn mang cho tôi và chồng bà chút rượu vang, nó giúp chúng tôi cảm thấy bớt mệt mỏi nhiều lắm. Có một số phụ nữ bị thương và một phụ nữ từ Leith còn thiệt mạng... Một người phụ nữ đến từ Edinburgh đã sinh hạ con trai ngay trong khói lửa chiến trận.

Chuyện sinh con nghe có vẻ kỳ lạ nhưng lại không quá hiếm hoi – sức nóng và tiếng ồn từ trận chiến kích thích việc chuyển dạ. Trong trận chiến trước đó tại mũi St. Vincent, có 23 phụ nữ và 20 trẻ em trên tàu, và con số đó có thể đã tăng lên rất nhiều trong trận chiến sông Nile. Chúng ta đã nghe về người phụ nữ tên Ann Hopping, vợ của một pháo thủ. Bà được thuê làm thợ may trên tàu cho đến khi có hiệu lệnh “dọn boong tàu để chiến đấu”; sau đó bà đảm nhiệm việc mang thuốc súng và hỗ trợ vị bác sĩ phẫu thuật khi ông thường xuyên phải cắt bỏ phần tay chân tan nát của các thủy thủ ngã xuống. Có ít nhất 5 phụ nữ trên tàu Goliath; 4 người đã mất chồng và Thuyền trưởng Foley đã có một quyết định hiếm thấy là ghi tên họ vào danh sách các lực lượng quân sự tham chiến, nhờ đó họ nhận được chút trợ cấp và lương thực. Một người phụ nữ trên tàu Majestic về sau đã viết thư cho Nelson, kể với ông chuyện bà đã ở trên tàu chăm sóc người bệnh như thế nào. Chồng bà đã hy sinh và bà muốn được bồi thường.

Quan niệm hiện đại cho rằng phụ nữ và trẻ em cản trở những cảm xúc mạnh mẽ cần thiết khi chiến đấu. Quan niệm đó khiến ta tin rằng đàn ông sẽ cố gắng bảo vệ phụ nữ (và cả trẻ em) khỏi bị thương, vì vậy mà trốn tránh bổn phận của họ. Bằng chứng từ quá khứ lại cho thấy điều ngược lại. Ann Hopping đã tham gia thực hiện ca cắt cụt tay (thuốc gây mê duy nhất là rượu rum) cho một cậu nhóc 13 tuổi mang cấp bậc chuẩn úy hải quân: “Suốt ca phẫu thuật, đứa trẻ tội nghiệp không hề rên một tiếng nào, và khi kết thúc, nó quay đầu về phía [tôi] và hỏi: ‘Cháu đã chịu đựng cơn đau như một người đàn ông nhỉ?’ Những lời ấy vừa thốt ra thì một cơn ớn lạnh ập đến và ngay khoảnh khắc đó, linh hồn cậu trai trẻ bước vào vùng đất của sự sống vĩnh hằng.”

Người Pháp bắt đầu mất phương hướng sau cái chết của đô đốc Brueys. Đến sáng, hạm đội của họ đã bị đánh chìm, tàu nào không chìm thì cũng bốc cháy dưới những tia nắng mặt trời buổi sớm. Để giành thắng lợi thì quân đội buộc phải kiểm soát vùng biển. Dường như cuộc phiêu lưu đầy tham vọng của Napoleon đã kết thúc khi chưa kịp bắt đầu. Người ta đồn rằng khi nghe tin, Bonaparte đã thốt lên: “Ôi Brueys đáng thương – ngươi đã làm gì?” Nhưng rất nhanh, ông lấy lại bình tĩnh. “Giờ thì các quý ông, chúng ta được tập hợp lại để làm nên những điều phi thường. Ta không chiếm giữ được những vùng biển nằm giữa chúng ta và Tổ quốc, nhưng chẳng có biển nào giữa chúng ta và châu Phi, hoặc châu Á!”

Thế là binh lính được tập hợp lại và có thêm cả những phương thức “động viên” khác cũng như những bài phát sắc bén: sĩ quan nào lẩm bẩm đã đến lúc rời khỏi Ai Cập sẽ bị đe dọa bắn bỏ; những người Ả Rập nào xúi giục nổi loạn và phát ngôn chống lại người Pháp sẽ bị cắt lưỡi. Nhưng cũng chẳng ích lợi gì. Napoleon đã mất quyền kiểm soát sông Nile.

Giờ hãy quay lại vấn đề quan trọng hơn về phiến đá bí ẩn Rosetta: 117 x 76 x 30,5 xentimét và... nặng khủng khiếp. Ngay cả một người nghiệp dư như Napoleon cũng có thể nhận ra nó là chìa khóa để mở cánh cửa bước vào thế giới Ai Cập cổ đại; trở ngại nằm ở những chi tiết chạm khắc trên phiến đá – và cả những chi tiết đã mất đi. Trong số 54 dòng chữ Hy Lạp, 26 dòng cuối cùng đã bị hư hại – cũng như 14 dòng chữ tượng hình cuối cùng. Và trong số 34 dòng chữ tượng hình bình dân (kiểu chữ tượng hình giản thể), 14 dòng đầu tiên đã bị hư hại nghiêm trọng. Để giải được nó, ta cần thực hiện rất nhiều phỏng đoán tài tình hết mực.

11. Giải mã phiến đá

Dù có yêu thương con chó của mình đến đâu, người chủ cũng sẽ không cắt bao quy đầu của nó
- Ngạn ngữ Sudan -

Tất nhiên phiến đá sẽ chứa thông tin về sông Nile – chắc hẳn bạn cùng lờ mờ đoán được điều này – nhưng làm thế nào để tìm ra? Ừ thì chúng ta sẽ khám phá ra thôi, nhưng trước tiên hãy chuyển hướng đến sa mạc Ai Cập.

Tôi đã có mặt tại ốc đảo Dakhla để ngắm nhìn ngôi đền Deir el-Hagha xây dựng vào thời La Mã. Chính tại đây vào năm 1873, nhà thám hiểm Schweinfurth đã khắc tên mình lên một cột đá. Giống như việc tìm kiếm những manh mối do Arne Saknussemm để lại trong tác phẩm Hành trình vào tâm Trái đất[*] của Jules Verne, tôi luôn thích lần theo đầu mối do những nhà thám hiểm đi trước để lại. Khi xem xét cột đá, tôi phát hiện ra chữ Copt đã thay thế chữ tượng hình nhanh như thế nào. Một góc của ngôi đền có khắc chữ tượng hình, tại một góc khác lại là một bức bích họa treo tường thô ráp hình thập tự giá và những từ được viết bằng chữ Copt – sự kết hợp của bảng chữ cái Hy Lạp và những chữ bình dân. Người bảo vệ ngôi đền đã chỉ cho tôi bức bích họa trong một hốc tường sau khi tôi dúi cho anh ta vài bảng Ai Cập.

Trong truyện, Arne Saknussemm là một nhà giả kim ở thế kỷ XVI, người tuyên bố đã phát hiện ra một lối đi đến trung tâm Trái đất thông qua núi lửa Snafellsjökull ở Iceland. Giáo sư Lidenbrock, nhân vật chính của truyện, đã giải mã được lời nhắn của Arne Saknussemm và thực hiện một cuộc hành trình đến địa điểm được đề cập ở Iceland.

Việc sử dụng chữ tượng hình biến mất chỉ trong một thế hệ. Dòng chữ tượng hình cuối cùng được khắc vào năm 394 tại đảo Philae. Chữ tượng hình bình dân vẫn tiếp tục được vẽ lên tường thêm 50 năm nữa, và sau đó chẳng còn gì ngoài chữ Copt. Vì tôn giáo cũ đã bị cấm bởi dòng Kitô giáo mới[*], ngôn ngữ thiêng liêng của nó cũng bị cấm đoán theo.

Ý nói dòng Kitô giáo Copt (Chính thống giáo Copt) ở Ai Cập.

Nhưng sẽ có người đặt nghi vấn – vậy người ta đã dùng ngôn ngữ gì để nói? Bạn không thể thay đổi một ngôn ngữ nói chỉ trong một thế hệ. Tiếng Copt hẳn phải xuất phát từ đâu đó. Tất nhiên nó vẫn là ngôn ngữ của Ai Cập cổ đại nhưng bấy giờ được viết bằng hệ chữ Hy Lạp – kiểu chữ viết được thần thánh hóa và dùng để ghi chép Kinh Tân Ước. Vì có những âm trong tiếng Ai Cập cổ đại không thể mô phỏng bằng hệ chữ Hy Lạp, 4 ký tự từ chữ tượng hình bình dân đã được thêm vào và hình thành nên bộ chữ cái Copt, đó cũng là di sản cuối cùng của các Pharaoh.

Khi người Ả Rập đổ bộ vào Ai Cập vào thế kỷ VII, họ bắt đầu quá trình chuyển đổi dần sang tiếng Ả Rập. Đến thế kỷ XI, tiếng Copt chỉ được sử dụng bởi tín đồ Kitô giáo. Và đến thế kỷ XV, nó xem như đã bị xóa sổ, chỉ dùng trong các thánh lễ tại nhà thờ, mặc dù có những từ điển để dịch tiếng Copt sang tiếng Latinh.

Nhưng người châu Âu lại chẳng ngó ngàng đến mối liên kết trọng yếu từ tiếng Copt. Họ đã bị phiến đá mê hoặc quá đỗi. Một trong những bản in của Conté đã đến tay Thomas Young, nhà thông thái người Anh. Khi nghe tin phiến đá Rosetta thực sự đang ở London, ông đã đến xem tận mắt. Trong khi đó tại Pháp, Jean-François Champollion, một cậu bé bị ám ảnh bởi phiến đá, khi đó mới 10 tuổi mà đã thể rằng chỉ mỗi mình cậu mới có thể trở thành người giải mã bí ẩn của chữ tượng hình. Cả hai nhân vật đều cực kỳ thông minh và có khiếu về ngôn ngữ. Trước khi bước sang tuổi 14, Young đã học tiếng Latinh, Hy Lạp, Pháp, Ý, Do Thái, Chaldea[*], Syria, Samaria[*], Ả Rập, Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ và Ethiopia. Ngay cả khi trình độ các ngôn ngữ trên của ông, mới chỉ ở cấp độ GCSE[*] chẳng hạn, thì cũng đã quá ấn tượng rồi. Tại Cambridge, “Hiện tượng Young”, cái tên mọi người vẫn gọi ông, tiến bộ vượt bậc và trở thành một nhà khoa học thực thụ. Có thể nói ông đã trở thành người kế thừa Ibn Haytham – ông nghiên cứu ánh sáng và đôi mắt cũng như mô tả bản chất của ánh sáng phải tồn tại dưới dạng sóng, bằng cách dùng các thí nghiệm khe hở, làm ta nhớ đến Ibn Haytham cùng phát minh phòng tối của ông. Vào năm 1814, trong kỳ nghỉ thường niên tại thị trấn Worthing, Young quyết định giải mã phiến đá Rosetta, điều này rõ ràng cho thấy ông thích phiêu lưu qua tâm trí hơn hành động. Trong khi đó, tại một khu nghỉ mát khác trên đảo Elba, Napoleon – người đã khởi động toàn bộ quá trình giải mã này, đang âm thầm di chuyển trong bóng đêm đến đất liền để thực hiện nỗ lực phản kháng cuối cùng của mình[*].

Một quốc gia tồn tại từ khoảng cuối thế kỷ X TCN đến thế kỷ VI TCN ở Lưỡng Hà, sau đó lãnh thổ và dân cư của nó dần sáp nhập và đồng hóa vào Babylonia.

Người Samari là một cộng đồng người sống ở Samaria – một khu vực phía bắc Jerusalem, giờ đây đã gần như tuyệt chủng.

Viết tắt từ General Certificate of Secondary Education, là chương trình trung học cơ sở 2 năm được phát triển bởi Đại học Cambridge. Chương trình thiết kế dành cho học sinh lứa tuổi 14-15 và được công nhận trên toàn cầu. Kiến thức của chương trình GCSE được xem tương đương với lớp 10 THPT ở Việt Nam.

...

[] Napoleon bị đày ra đảo Elba năm 1814, sau đó nỗ lực quay lại Pháp để nắm quyền một lần nữa vào năm 1815, trước khi bị đánh bại hoàn toàn trong trận Waterloo (tháng 6/1815) – BT.

Và tại Paris, Champollion “đầy ám ảnh” thực sự cũng chẳng tiến gần hơn đến đáp án cuối cùng, mặc dù trước năm 14 tuổi ông đã học qua tiếng Latinh, Hy Lạp, Phạn, Zend[*], Pahlavi[*], Ả Rập, Chaldea, Ba Tư và Trung Quốc. Ông còn đam mê tiếng Copt đến nỗi viết cả nhật ký bằng ngôn ngữ này khi còn là một anh chàng tuổi mới lớn. Chúng ta sẽ quay lại chuyện này sau. Nhưng mặc cho tất cả vốn tri thức ngôn ngữ này, Champollion thực sự vẫn “giậm chân tại chỗ”. Trên thực tế, bất cứ khi nào cảm thấy bế tắc, ông dành phần lớn thời gian để học các ngôn ngữ mới (À, đến đây thì tôi nghĩ rằng một số ngôn ngữ trong danh sách ở trên được ông học sau khi bước qua tuổi 14 – tiếng Trung hẳn phải mất kha khá thời gian đúng không?), và đây sẽ là hành trang quý báu cho ông trong nhiệm vụ “nặng đô” phía trước.

Còn có tên là Avesta, một ngôn ngữ hành lễ, thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu.

Pahlavi là một ngôn ngữ Trung Ba Tư, được sử dụng chủ yếu từ cuối triều đại Achaemenes (559-330 TCN) cho đến sự ra đời của đạo Hồi vào thế kỷ VII.

Thật không may là vấn đề đã được giải quyết từ 8 thế kỷ trước bởi học giả Ả Rập Ibn Wahshiya. Đây là phát hiện của tiến sĩ Okasha El-Daly, một nhà Ai Cập học làm việc tại Trường Đại học London (UCL), người cũng có khả năng đọc hiểu các bản thảo tiếng Ả Rập cổ đại. Đáng lẽ Young và Champollion cũng có thể học ngôn ngữ này, nhưng rõ ràng là họ đã không hề nghĩ đến. Tiến sĩ Okasha đã đưa ra bằng chứng thuyết phục – thực tế là bạn có thể xem quyển sách của Ibn Wahshiya trên mạng – rằng khi Ibn Wahshiya sống ở Cairo vào thế kỷ IX, ông đã khám phá ra được bản chất ngữ âm của chữ tượng hình, và cho hay ngôn ngữ này rất giống với tiếng Copt – giống đến nỗi Ibn Wahshiya gọi chữ tượng hình là ngôn ngữ “Copt cũ” và ngôn ngữ Copt được viết bằng ký tự Hy Lạp là “Copt mới”. Ông cũng nắm rõ các từ hạn định[*] và hậu tố khác nhau được dùng trong chữ tượng hình. Tuy nhiên, ông làm thế là để phục vụ mục đích thực tế của mình. Sau khi giải mã, ông đã sử dụng chữ tượng hình để nghiên cứu các bản thảo Ai Cập cổ đại nhằm khám phá bất kỳ kiến thức khoa học nào mà người Ai Cập có thể đã sở hữu. Dù việc khám phá thông tin về Ai Cập khi đó chỉ mới nổi lên, nhưng sự bùng nổ của phong trào thu nhận tri thức dưới thời Ả Rập không hề mang tính giáo điều mà là ham thích tìm hiểu mọi thứ. Nó cũng là một phần trong phong trào tri thức có sự góp mặt của Maimonides và Ibn Haytham. Tuy nhiên, sau các cuộc Thập tự chinh, định kiến đối với ngôn ngữ của người ngoại đạo khiến nhiều công trình khoa học Ả Rập vẫn chưa được chuyển ngữ cho đến ngày nay.

Các từ hạn định hay chỉ định từ là những từ thường được đặt trước các danh từ xác định để chỉ một người/sự việc/sự vật cụ thể hoặc đặc biệt mà bạn đang đề cập đến.

Nhưng Ibn Wahshiya lại may mắn hơn. Quyển sách của ông đã được dịch ra – dù cũng phải đến tận 8 thế kỷ sau – bởi Joseph von Hammer-Purgstall vĩ đại[*] (ông cũng có tác phẩm về lịch sử của Hội Sát thủ). Năm 1806, ông đã xuất bản công trình của Ibn Wahshiya dưới nhan đề Ancient Alphabets and Hieroglyphic Characters Explained (Giảng giải bảng chữ cái cổ và các ký tự chữ tượng hình). Điều này đem lại nhiều cơ hội hấp dẫn. Nam tước Silvestre de Sacy, đồng nghiệp của Champollion, chắc chắn biết quyển sách này và hiển nhiên cũng đã đề cập nó với Champollion.

Nhà Đông phương học và sử gia người Áo.

Nhưng giống như nhiều người đang tập trung say mê một điều gì đó, Champollion cũng ngờ nghệch một cách rất riêng. Vào năm 1808, khi nghe tin có ai đó đã giải mã được chữ tượng hình, ông đã ngất đi hoàn toàn chỉ vì ghen tị. Hóa ra đó là một tin đồn hiểm ác – Champollion vẫn còn trong “cuộc chơi”. Nhưng trong mười năm, tất cả những gì ông làm dường như chỉ là miệt mài nghiên cứu về các ngôn ngữ Zend, Ethiopia, và Pahlavi. Vẫn giậm chân tại chỗ. Thậm chí còn không sử dụng tiếng Copt mà đáng lẽ ông đã biết rồi.

Trong khi đó, không biết chút tiếng Copt nào, và còn gọi nó là “trò tiêu khiển trong vài giờ rảnh rỗi”, nhưng Young thực sự đã giải quyết được công đoạn khó khăn nhất trong việc dịch chữ tượng hình – một kết quả vô cùng ấn tượng so với mười bốn năm phí hoài của Champollion.

Young phát hiện ra rằng các ký tự được khoanh tròn, hoặc cartouche[*], là những cái tên thật và chữ tượng hình cũng có những nét chỉ ngữ âm. Và phát hiện này đã đúng trong phần lớn các chữ tượng hình mà ông dịch – chẳng hạn như chữ “Ptolemy” và “Berenice”. Thật không may, kiến thức về tiếng Trung của ông lại phản tác dụng. Trong tiếng Trung, các từ và tên nước ngoài được đánh vần theo ngữ âm; số còn lại được viết dưới dạng ký tự tượng hình. Và trong tiếng Trung, một nét đặc biệt, tương tự như cách viết cái tên được bao quanh theo kiểu chữ cartouche, là để biểu thị một từ nước ngoài. Young vật lộn rồi cũng từ bỏ, và chuyển tâm trí “lan man” sang một thứ khác – xuất bản những phát hiện của mình trong Bách khoa toàn thư Britannica năm 1819.

Trong chữ tượng hình Ai Cập, một cartouche là một hình bầu dục với một đường ngang ở một đầu.

Chắc chắn là Champollion đã đọc quyển bách khoa toàn thư này, mặc dù ông chưa bao giờ thừa nhận mình vay mượn kiến thức từ Young. Và Young, một người mang tinh thần chính trực, công bằng và lý trí của giới học thuật, đã lên án công trình của Champollion là dễ mắc sai lầm, không hợp lý và hoàn toàn thiếu tính chính xác. Câu đó có thể hiểu là: Tôi muốn tên mình được nhắc đến.

Có được những kiến thức của Young, Champollion đã có những bước đột phá mới. Ông nghiên cứu chữ tượng hình từ những thời xa xưa hơn, khi những ký tự cartouche không thể biểu thị cho những từ nước ngoài. Và bước đột phá to lớn của ông (lần này cũng khiến ông ngất xỉu) là phát hiện biểu tượng ☉ trông giống mặt trời (tương tự tiếng Trung, lần này lại giúp ích) có thể được phát âm là Ra, vì trong tiếng Copt nó có nghĩa là “mặt trời”. Điều này giúp ông đưa ra được từ Ramses – tên của vị Pharaoh vĩ đại nhất Ai Cập cổ đại. Từ đó, bằng cách sử dụng tiếng Copt và phương pháp phân tích mật mã, ông đã giải mã toàn bộ ngôn ngữ chữ tượng hình trong hai năm.

Việc chữ Copt được viết bằng các ký tự Hy Lạp cộng với 4 ký tự chữ tượng hình bình dân cho những âm không có trong tiếng Hy Lạp chắc chắn là một manh mối lớn cho thấy chữ tượng hình bình dân và chữ Copt rất giống nhau. Và chữ tượng hình bình dân rõ ràng là một hình thức giản thể của chữ tượng hình, tại sao một người được cho là nói lưu loát tiếng Copt lại mất thời gian lâu đến vậy mới phát hiện ra mối liên hệ đó? Young chỉ mất vài giờ, còn Champollion lại cần đến nhiều năm để đi đến kết luận tương tự. Chỉ đến khi sử dụng kiến thức tiếng Copt của mình, Champollion mới có tiến triển thực sự. Tôi ngờ rằng ông đã học tiếng Copt muộn hơn thời gian ông tuyên bố, có lẽ là sau khi đọc văn bản đột phá của Ibn Wahshiya vào thế kỷ IX.

12. Trận chiến sông Nile thứ hai

Những người hàng xóm xấu tính lấy số lần mượn thuổng ra để cãi cọ
- Ngạn ngữ Nubia -

Không phải một trận chiến nữa đâu! Bởi lẽ, với lối so sánh theo kiểu Borges[*], cuộc xâm lược của Napoleon chẳng đem lại gì ngoài việc phát hiện được phiến đá Rosetta, nên có thêm một trận chiến nữa trên sông Nile có vẻ như hơi quá đà. Nhưng đây là quyển sách về những lần chạm trán đẫm máu, vì vậy, chúng ta phải kể câu chuyện cho bằng được. Những ai không thích mô tả về khói lửa và đại bác thì hãy chuyển sang phần tiếp theo.

Jorge Francisco Isidoro Luis Borges (1899-1986), nhà văn, nhà thơ, dịch giả người Argentina, được coi là cha đẻ của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh, là người có kiến văn uyên bác.

Nelson có lẽ đã chấm dứt một cách hiệu quả số phận cuộc viễn chinh đến Ai Cập của người Pháp, gần như trước khi cuộc xâm lược thực sự bắt đầu. Nhưng điều đó không có nghĩa là về sau Napoleon không thể lật ngược tình thế. Thực chất ông đã suýt thành công trong công cuộc bành trướng tại Trung Đông, trong chiến dịch nhằm vào Syria. Nếu khi đó ông làm được, thì có thể đã có một Đế quốc Pháp ở Ấn Độ, chứ không phải một Đế quốc Anh.

Nhưng trước khi có thể làm điều đó, ông còn phải tham chiến một lần nữa tại sông Nile. Khi Napoleon đang từ Alexandria tiến về Cairo thì giới cầm quyền Ottoman đang cai trị quyết định lập chốt chặn ở đoạn bờ tây sông Nile, đối diện quận Bulaq thuộc trung tâm Cairo. Phải rồi, chúng ta đã quên rằng mặc dù Napoleon đang chiến đấu chống lại người Anh, hoặc ngược lại, thì Ai Cập khi ấy vẫn nằm dưới sự thống trị của Đế quốc Ottoman, hay đúng hơn là sự cai trị của người Mamluk dưới sự sắp đặt của Đế quốc Ottoman. Napoleon phải đánh bại lực lượng binh lính Ai Cập dưới quyền người Thổ Nhĩ Kỳ trước.

Trong khi đó, phần còn lại của quân đội Pháp vừa di chuyển lên bờ sông Nile từ đồng bằng châu thổ vừa cướp bóc. Tại mỗi ngôi làng và thị trấn đi qua, họ đều vấp phải sự phản kháng. Tại một làng, một sĩ quan phụ tá đã di chuyển trước các đội quân tiếp viện khá xa. Khi đó có một phụ nữ bế em bé trên tay, có lẽ để đánh lạc hướng sự chú ý, đã đến đủ gần và dùng một chiếc kéo cắt quần áo mà cô giấu dưới tấm mạng che mặt móc cả hai mắt người sĩ quan phụ tá đó ra. Tướng Berthier vô cùng tức giận vì hành động xảo trá này và đã bắn người phụ nữ ngay tại chỗ, còn đứa bé được đưa cho một người nông dân vẫn còn ngơ ngác khi chứng kiến sự việc.

Một trong những nguyên lý xâm lược của Napoleon và cách ông kiểm soát những đội quân hùng hậu như vậy là: binh lính phải tìm cách xoay xở miếng ăn từ bất kỳ vùng đất nào mà họ đi qua, hoặc bắt người dân bản địa nơi họ xâm chiếm phải nộp thuế thực phẩm. Dù bằng cách nào, nguyên tắc của ông là không bao giờ trả tiền, trừ phi có lý do thiết thực. Trong giai đoạn đầu của chiến dịch, bỏ tiền mua lúa mì dễ hơn là ăn cắp. Dù vậy đã có trường hợp tại một ngôi làng, một thủ kho quân đội và người hầu của ông ta bị người Bedouin ở Ai Cập tấn công, đốt xác và buộc vào một cái cây. Napoleon cực kỳ tức giận và đã ra lệnh san bằng toàn bộ ngôi làng, người dân bị xử tử bằng súng hoặc kiếm. Hành động này khá giống với cách làm của Đức Quốc xã 140 năm sau, trong cuộc thảm sát ở ngôi làng Oradour tại Pháp! Một hành động hết sức phi lý vì những fellahin (nông dân) trong làng lẽ ra không liên quan, và cũng không phải chịu trách nhiệm, cho hành động của người Bedouin du mục.

Khi một vị linh mục đồng hành cùng quân Pháp được lệnh xem xét một số bản thảo giấu trong một chuồng bồ câu, ông gọi chúng là “những quyển sách ma thuật”. Cũng có thể ông đã đúng, vì những quyển sách như thế thực sự có tồn tại, nhưng sau đó ông lại ra lệnh đốt cháy chuồng bồ câu. Hành động này gần như đi ngược lại sứ mệnh mà Napoleon đề ra nhằm tìm hiểu mọi thứ có thể về vùng đất kỳ lạ này.

Hiển nhiên, hành vi như vậy khiến người fellahin Ai Cập hết sức phật lòng, vì họ khét tiếng bởi bản tính cố chấp cũng như tập quán bảo vệ chặt chẽ đất đai và vật dụng của họ. Trong mọi trường hợp, khi những người fellahin cố gắng giao dịch, họ chẳng coi tiền của người Pháp ra gì. Người Pháp vẫn chưa có tiền Ai Cập nhưng nhanh chóng phát hiện ra rằng các nút áo trên đồng phục của họ được yêu thích hơn cả tiền xu. Tin này lan nhanh và chẳng mấy chốc, mọi người lính đã lột hết nút khỏi áo khoác của họ. François Bernoyer – một thợ may trước khi trở thành sĩ quan hậu cần – đã viết rằng một số người khá thất vọng khi thấy chỉ có đồng phục của pháo binh và binh lính dùng súng cạc bin mới đổi chác được; những bộ đồng phục đó có nút áo bằng đồng đỏ và đồng thau được đánh bóng, trong khi đồng phục của kỵ binh và bộ binh chỉ có nút gỗ.

Cho đến khi quân Pháp đến Cairo vào tháng 7 năm 1798, đồng phục của họ đã rách tả tơi và nóng không chịu nổi. Thế là Napoleon đã lệnh cho Bernoyer phát đồng phục mới làm từ vải cotton: một chiếc habit-veste[*] màu chàm có hàng nút dọc theo thân áo trước và quần vải lanh chưa tẩy trắng, được nhuộm màu xanh biển cho bộ binh. Vào tháng Chín, những chiếc áo bành tô vải cotton cũng được phân phát để giữ ấm vào buổi tối khi trời dự báo sắp trở lạnh. Mọi thứ đều do các thợ thủ công địa phương làm ra, bao gồm một chiếc mũ khá mới lạ – một chiếc mũ bảo vệ đỉnh nhọn làm từ da cừu nhuộm đen với vành gấp để bảo vệ tai và cổ. Về sau chiếc mũ này được phổ biến rộng rãi hơn bởi Binh đoàn Lê dương Pháp. Trên đỉnh chiếc mũ đội đầu khá ấm áp này là một chòm lông mào bằng len được nhuộm theo nhiều màu khác nhau cho mỗi lữ đoàn. Khi đội quân đến Syria, những chiếc mũ này trở thành công cụ hữu ích bảo vệ họ khỏi những cơn gió lạnh nơi đồi núi.

Một chiếc áo khoác vạt ngắn với ve áo kiểu sơ mi có nút cài kín.

Quân Pháp được triển khai dọc theo bờ tây sông Nile trong khi những chiếc thuyền trên sông chiến đấu trên chiến tuyến trọng điểm ở giữa dòng. Mọi thứ đều đang bất lợi cho quân Pháp. Chuẩn đô đốc Perrée, chỉ huy tiểu hạm đội, báo cáo rằng: “Quân Thổ Nhĩ Kỳ đang khiến ta chịu nhiều thiệt hại hơn... đạn dược của chúng ta sẽ sớm cạn kiệt.” Quân đội Pháp trên đất liền vẫn còn cách đó quá xa, không thể hỗ trợ gì nhiều. Bourrienne viết rằng quân Thổ Nhĩ Kỳ, hay người Ai Cập dưới quyền Đế quốc Ottoman, đánh chiếm những chiếc thuyền hai buồm hùng mạnh nhất của quân Pháp và “tàn sát thủy thủ đoàn trước mắt chúng tôi. Với bản tính hung dữ dã man, họ còn cho chúng tôi xem đầu của những người đã tử trận.” Perrée đã gửi lời cầu cứu giúp đỡ đến Napoleon. Ngay lúc đó, xuất hiện một vận may theo kiểu vẫn hay xảy ra với chàng trai trẻ Bonaparte: cánh buồm của con tàu Thổ Nhĩ Kỳ do đại tá Kürdlü chỉ huy đã bốc cháy. Cánh buồm chính to lớn dọc theo chiều dài con tàu cháy phần phật trong biển lửa, những đoạn dây buộc cột buồm đang bốc cháy, thậm chí còn bén lửa sang hàng cọ dọc sông Nile. Ngọn lửa lan đến kho vũ khí chính, tiếp sau đó là hai tiếng nổ vang dội cùng một cột nước cuồn cuộn, báo hiệu kho vũ khí chính chứa đầy thuốc súng đã nổ tung – giết chết toàn bộ thủy thủ đoàn và cả vị đại tá. Sự việc này đã giáng một đòn tâm lý mạnh mẽ xuống quân Thổ, bởi họ đã tập hợp đông đảo và đang chiếm ưu thế tại thời điểm đó. Trong lúc bối rối, họ giảm dần những đợt tấn công nhằm phân tích kỹ càng hơn tình hình chiến trận.

Vào thời điểm gián đoạn bất ngờ đó, quân đội đóng trên đất liền của Napoleon đã đến sau cuộc hành trình dài mệt mỏi từ biển. Bonaparte đã không triển khai thế gọng kìm để bắt tất cả đội quân nô lệ Mamluk, mà lại tiến thẳng về phía sông Nile để cứu tiểu hạm đội của mình. Khi các thủy thủ Thổ Nhĩ Kỳ nhìn thấy đội quân đang tiến đến, họ nhổ neo và vội vã băng sông về phía Cairo. Thất bại này mang tính quyết định – bởi chỉ sau vài ngày, toàn bộ đội quân nô lệ Mamluk đang chiếm đóng và những bey người Thổ Nhĩ Kỳ thuộc Đế quốc Ottoman, những người đã kiểm soát Ai Cập từ năm 1517 (người Mamluk phục vụ nhiều thủ lĩnh khác nhau từ thế kỷ IX), sẽ bị lật đổ bởi một người Pháp 29 tuổi.

13. Kết thúc một cuộc tình

Ngay cả một con rắn cũng muốn tìm đến sự thật
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Ảnh hưởng từ sự chiếm đóng của quân Pháp đối với phụ nữ Cairo được thể hiện trước hết qua trang phục họ mặc. Người ta ghi nhận vào thời điểm đó: “Với sự bảo hộ của người Pháp, phụ nữ và những cô gái trẻ Hồi giáo xuất hiện mà không đeo mạng che mặt trên phố. Ai cũng biết quân đội sẽ mua và uống rượu vang.” Sự phẫn nộ dành cho cánh phụ nữ có vẻ hơi không thỏa đáng. Đằng nào thì phụ nữ cũng sẽ vứt bỏ tấm mạng che mặt, nhưng Cairo đầu thế kỷ XIX, ngay cả trước khi người Pháp đến, cũng chẳng phải là nơi đức hạnh gì cho cam. Theo nhà bình luận đương thời Al-Jabarti, đàn ông Pháp tìm cách làm hài lòng những người phụ nữ của họ và tránh tranh cãi ngay cả khi những phụ nữ đó chửi rủa hoặc đánh họ. Rõ ràng Al-Jabarti thấy rất khó chịu khi chứng kiến cảnh phụ nữ địa phương vừa đi vừa cười trên đường phố và được lính Pháp bảo vệ. Thậm chí còn bất mãn hơn nữa, ông nói thêm: “phụ nữ ra lệnh và cấm đoán, họ đặt ra luật pháp”. Trong nhiều thế kỷ, Cairo luôn được xem là một thành phố giải trí, danh tiếng mà ngày nay vẫn được các du khách đến từ Vùng Vịnh yêu thích. Cairo theo một cách nào đó tương tự như Thái Lan trong thời gian diễn ra cuộc chiến tranh ở Việt Nam: một nền văn hóa mại dâm địa phương lan rộng và biến thành một thứ dịch bệnh bởi sự hiện diện của quá nhiều binh lính Pháp. Niello Sargy thuật lại rằng ông khá ngạc nhiên khi thấy vài vụ việc ầm ĩ diễn ra như thế nào, “mặc cho nạn mại dâm vẫn đang tồn tại”. Gần nơi ở của Bonaparte trong cung điện Alfi Bey, những người lính Pháp say xỉn đã đột nhập vào harem, khu vực dành riêng cho phụ nữ trong một dinh thự hay ngôi nhà. Một sĩ quan phải vào ngăn chặn tình trạng hỗn loạn vì “đã có nhiều người tập trung trước dinh thự lớn tiếng thể hiện sự phẫn nộ của họ”. Bên trong, người sĩ quan phát hiện “binh lính từ các trung đoàn khác nhau đang tự buông thả với sự vô độ và bạo lực, vì đã phải nhịn thèm quá lâu – một điều tuy không để biện minh, nhưng ít nhất cũng giúp chúng ta thông cảm đôi chút”. Những người lính bị đuổi khỏi dinh thự, dù vậy, việc những thị nữ, hay dàn thê thiếp, bị hãm hiếp tập thể đã kích động một cuộc biểu tình công khai trên diện rộng.

Vấn đề là mại dâm ở Cairo dường như đã trở thành một hình thức nghệ thuật, trong đó những phụ nữ biểu diễn âm nhạc, nhảy múa và thường kéo dài đến khi nào người đàn ông thỏa mãn. Phong cách “kỹ nữ hạng sang” này vẫn tiếp tục sau khi người Pháp rời đi, một phong cách được nhiều nhân vật nổi tiếng theo đuổi chẳng hạn như Kuchuk Hanem[*], người mà tận 50 năm sau vẫn khiến tiểu thuyết gia Gustave Flaubert day dứt nhớ thương. Nhưng lúc này đây thì mọi thứ rất thô thiển và khó coi. Nhà in và savant Antoine Galland nhận xét rằng: “Người ta thấy những bé gái 12 tuổi hoàn toàn khỏa thân ở giữa quảng trường để kiếm vài đồng xu.”

Vũ công xinh đẹp xứ Esna, được nhắc đến trong hai câu chuyện du ngoạn đến Ai Cập vào thế kỷ XIX của tiểu thuyết gia Pháp Gustave Flaubert và nhà thám hiểm Hoa Kỳ George William Curtis.

Trong khi đó ở một diễn biến khác, chồng của Pauline Fourès bị điều xuống sông Nile để không làm kỳ đà cản mũi Napoleon! Trung úy Fourès đi đến tận cảng Rosetta nhưng sau đó đã vắng mặt mà không báo cấp trên và quay về để cầu xin vợ mình. Về đến thành phố tối đen như mực vào đêm muộn, ông tìm đường đến nhà của Bernoyer, sĩ quan hậu cần xuất thân từ thường dân. Lúc này ông trở nên quẫn trí khi hay tin vợ mình đã chuyển đến sống cùng Bonaparte và hiện đang ở tại một căn hộ ngay bên cạnh nhà mình. Bernoyer vốn tử tế thấy cảm động trước sự đau khổ của người đàn ông này, và đề nghị giúp đỡ bằng cách trò chuyện với một người bạn của bà Pauline vào sáng hôm sau. Nhưng nhiệm vụ thất bại bởi Pauline từ chối gặp chồng mình, nói rằng tất cả mối ràng buộc giữa họ đã không còn – như bà dự đoán – bởi tham vọng ngạo mạn của ông. Bà nói mối quan hệ của họ kết thúc hoàn toàn là lỗi của ông; hết lần này đến lần khác ông đã không chịu nghe lời bà. Fourès trở nên cuồng loạn khi hay tin. Bernoyer đã phải ngăn ông xông vào căn hộ riêng của Pauline. Bernoyer gửi bà một lời nhắn nói rằng trung úy Fourès có thể làm bất cứ điều gì – thậm chí là tự sát. Pauline hồi âm và bắt bẻ một cách lãnh đạm rằng: “Bình tĩnh đi. Tôi hiểu rõ chồng mình mà, anh ta chắc chắn sẽ không gây ra tai tiếng, và cũng chẳng gây ra hành động ngu xuẩn nào đâu. Anh ta quá quý trọng mạng sống của mình và sẽ không hy sinh nó dễ dàng... anh ta nên quay lại nơi công tác của mình càng sớm càng tốt, vì ông biết đấy, Bonaparte muốn cấp dưới tuân thủ mệnh lệnh” – và bà còn ám chỉ một lời đe dọa – “đặc biệt là khi mệnh lệnh đó liên quan đến việc phục vụ cho quân đội của ông ấy.”

Bernoyer cố gắng khích lệ Fourès, gợi ý rằng khi quay lại Pháp sẽ có nhiều phụ nữ khác cho ông lựa chọn để thay thế Pauline bội bạc. Fourès vẫn không thể chấp nhận sự thật; nhưng mang trái tim tan vỡ, ông thất thểu quay lại cảng như một kẻ hèn nhát thấp kém, chờ đợi mệnh lệnh từ vị chỉ huy mà cũng là kẻ chiếm đoạt Napoleon Bonaparte. Có lẽ Pauline đã rỉ tai gì đó rồi, nhưng đích thân Napoleon đã ra lệnh cho Fourès, yêu cầu ông ta đến Malta, Ý rồi về lại Paris, ở đây, ông ta phải giao một số giấy tờ cho Paul Barras. Đây hẳn là kiểu hài hước châm biếm của Napoleon để trả đũa vì Barras đã “cắm sừng” ông khi qua lại với Josephine. Nhưng cũng có một phần thưởng trong chuyến công tác này; ông yêu cầu Fourès đến gặp anh trai ông là Joseph Bonaparte để nhận báo và một số giấy tờ – Fourès được “móc nối” một mối liên hệ rất hữu ích. Và khoản tiền mà Napoleon thanh toán cho Fourès không phải vài đồng bạc mà là tận 3.000 franc “để kết chuyển chi phí”.

Khi không có Fourès, chuyện tình giữa Pauline và Napoleon cũng thăng hoa. Người ta bắt gặp Pauline mang trên mình những món đồ trang sức và quần áo xa hoa. Bà còn có sở thích mặc quần áo của Bonaparte, thậm chí là đồng phục của ông – hoặc là Bernoyer đã cấp cho bà một bộ giống hệt: một chiếc áo khoác màu xanh biển cổ cao thêu chỉ đỏ và vàng, vạt áo được trang trí xa xỉ với lá sồi bằng vàng, một chiếc cravat màu đen trên nền chiếc sơ mi vải cretonne[*] trắng, chiếc băng đeo chéo màu đỏ vắt hờ ở một bên bả vai nhằm tăng thêm độ rực rỡ, quần cưỡi ngựa màu trắng và đôi bốt cưỡi ngựa cổ lật. Bà đã thực sự gây xôn xao. Bà còn thể hiện kỹ năng của người thợ làm mũ bằng cách buộc một chiếc khăn ba màu vào chiếc mũ bê-rê tuyệt đẹp rồi đội nó lên đầu. Quân đội gọi bà là La Générale (Nữ Đại tướng) hoặc Clioupatre (Cleopatra). Bà đã thay thế cho chồng mình khi được thăng chức và nhận một bộ đồng phục mới (và cũng không có bằng chứng nào từ các tài liệu cho thấy Fourès đã tiến xa hơn cấp bậc trung úy!). Bà cưỡi một con ngựa Ả Rập được trang bị dành riêng cho mình và được hộ tống bởi các sĩ quan phụ tá của Bonaparte. Một trong số họ là con trai của Josephine, và ta có thể hiểu khi anh con trai thấy hơi bất bình với cách cư xử của cha dượng. Sự khó chịu lên đến đỉnh điểm khi anh ta buộc phải cưỡi ngựa theo sau cỗ xe chở Pauline và Bonaparte khi họ đi dạo buổi chiều tối. “Không thể chịu đựng sự sỉ nhục thêm nữa, tôi đã đến gặp tướng Berthier và yêu cầu được chuyển về một trung đoàn. Kết quả là cha dượng và tôi đã tranh cãi khá lớn tiếng; nhưng ông đã dừng lại ngay thời điểm ông ngồi trên xe ngựa với người phụ nữ đó.” Bonaparte có thể đã chịu nhún nhường nhưng ông không bỏ cuộc. Ông và Pauline đã dự định sẽ có con với nhau; nếu điều đó xảy ra, ông gần như chắc chắn sẽ ly dị Josephine.

Một loại vải thường làm từ sợi cotton hoặc lanh khá bền.

Nhưng không có đứa trẻ nào ra đời. Fourès giờ quay trở lại với chúng ta. Người ta không rõ liệu ông ta có đến Pháp hay không. Có người kể rằng con tàu của ông ta bị người Anh chặn lại, họ biết được nhiệm vụ tầm thường chẳng có gì đáng ngờ của ông, đồng thời cũng khám phá ra rằng chồng của người tình Napoleon đang ở trên tàu. Để khiến kẻ chinh phục vĩ đại bối rối hơn, người Anh đã cho Fourès trở lại Ai Cập. Dù sự thật có là gì thì Fourès đã nổi cơn thịnh nộ khi trở về vì phát hiện vợ mình đã đi quá xa, từ một nhà thiết kế mũ nhút nhát sắp thôi việc giờ đã biến thành nhân vật được cả thị trấn bàn luận. Ông yêu cầu được gặp bà và nói với tất cả những người chịu lắng nghe rằng ông sẽ lấy một chiếc sabot (một loại guốc từ vùng Pyrenees quê hương của bà) để tét vào cặp mông duyên dáng của bà. Pauline vẫn chẳng e sợ: bà yêu cầu ly hôn “để bảo vệ bản thân trước sự tàn bạo của anh ta”. Nhờ Sartelon, ủy viên của Napoleon ở Ai Cập, cuộc hôn nhân ấy được hủy bỏ trong vòng tám ngày.

Cuộc đời Pauline nở rộ với vai trò là nữ chủ nhân của các buổi họp mặt lớn. Những buổi dã ngoại của bà tại kim tự tháp, nơi ghi dấu chiến thắng vĩ đại của Napoleon trước quân Mamluk vào năm trước đó, là những cuộc tụ tập thú vị nhất, được mọi người háo hức mong chờ nhất. Bà học chơi oud, nhạc cụ bản địa giống đàn luýt, và theo mọi người thì bà là người chơi thành thạo nhất. Bà cũng học chơi đàn hạc, giai điệu êm dịu khiến Napoleon thư thái phần nào, bởi thắng lợi ở Ai Cập của ông đang dần trở nên mờ mịt. Bị người Anh phong tỏa, không thể đánh bại quân Ottoman ở Syria, ông nhận được tin rằng chính nước Pháp cũng đang ở trong một tình trạng nguy hiểm và dễ bị tấn công. Ông nói với Pauline rằng mình chỉ “đi lên vùng đồng bằng châu thổ” trong vài ngày nhưng lại nhanh chóng rời đi vào nửa đêm đến Paris. Người đàn ông sau này sẽ chinh phục châu Âu và đốt Moscow lại sợ người tình của mình đến nỗi không dám nói rằng ông sẽ rời bỏ bà. Sau đó, ông có viết một lá thư giải thích mọi chuyện, và Pauline với bản năng sinh tồn của mình, đã tự giải cứu mình bằng cách làm tình nhân của người kế vị Napoleon ở Ai Cập, tướng Kléber. Người ta cho rằng bà đã mài giũa kỹ năng phân biệt những viên kim cương giả và thật. Khi được tặng một viên kim cương, bà sẽ nhỏ một giọt nước lên bề mặt của nó và di chuyển nó vòng quanh với một chiếc đinh ghim trên nón. Thao tác này chắc chắn rất khó để thực hiện thành công mà trông vẫn “sang chảnh”. Nếu viên ngọc là thủy tinh hoặc đá quý nhân tạo, giọt nước sẽ lan rộng, còn nếu đó là một viên kim cương thật thì nó sẽ vẫn giữ nguyên hình dáng giọt nước.

Pauline trở lại Pháp vào năm 1800, không lâu sau đó người Pháp cũng từ bỏ tham vọng chiếm đóng Ai Cập. Năm 1801, bà kết hôn với một sĩ quan có địa vị cao đã nghỉ hưu, Henry de Ranchoup, một cuộc hôn nhân được bảo đảm nhờ vào lời chỉ bảo của Napoleon dành cho Ranchoup. Bà không bao giờ gặp lại Bonaparte, ngoại trừ một lần tại buổi khiêu vũ vào năm 1811. Lúc đó, ông rốt cuộc cũng ly dị Josephine và đã cưới nữ đại công tước Marie Louise của Áo được một năm. Có lẽ Napoleon và Pauline đã không nhảy chung với nhau bài nào vào dịp đó.

Ranchoup được trao chức lãnh sự ở Santander như một món quà cưới, và vào năm 1810, ông được điều đến Thụy Điển. Pauline ở lại Paris, trở thành một trong những nữ chủ vĩ đại của các buổi họp mặt. Bà vẽ vời, chơi đàn hạc và viết ba quyển tiểu thuyết: Lord Wenworth (1813), Aloïze de Mespres (1814) và sau một khoảng nghỉ khá dài – cùng thời gian mà Napoleon thất bại và qua đời khi đi đày – là quyển Une châtelaine du XIIe siècle (1834). Trong số 112 tác phẩm tại thư viện của Napoleon trên đảo St. Helena, không có tiểu thuyết nào được viết bởi người tình cũ của ông.

Ranchoup qua đời vào năm 1826. Để đổi vận, Pauline đã đến Brazil để khởi động việc đầu tư, bà hợp tác với một sĩ quan Vệ binh Hoàng gia đã nghỉ hưu để thu mua gỗ cứng nhiệt đới. Bà thành công và trở về Pháp vào năm 1837, từ đó sống một cuộc đời giàu sang và lập dị. Bà tập tành hút thuốc, khét tiếng vì đã mang con chó cưng của mình vào nhà thờ và nuôi một bầy khỉ nhỏ trong khu nhà kính trồng cam của bà. Bà qua đời ở tuổi 91 vào năm 1869, cũng là năm kênh đào Suez – công trình của một người Pháp khác, Ferdinand de Lesseps – cuối cùng cũng mở cửa.

Tôi đã đi tìm cung điện của Alfi Bey và căn hộ nơi Pauline Fourès sinh sống. Nó nằm trong khu phố Ezbekiya, nơi giờ đây được biết đến với khu chợ sách cũ ngoài trời rộng mênh mông. Cung điện chẳng còn lại gì – dù vậy cái tên vẫn còn tồn tại nơi nhà hàng truyền thống Alfi Bey’s nằm trên đường Alfy, đối diện câu lạc bộ múa bụng nhếch nhác ở New Arizona. Xa hơn chút nữa là một trong những nhà nghỉ yêu thích của tôi, quán bar Windsor Hotel; tôi ghé vào uống chúc mừng cho sự nghiệp phi thường của Pauline Fourès, tình nhân của Napoleon ở Cairo.

14. Muhammad Ali – từ người thu thuế đến vị vua sông Nile

Muốn biết tin tức thì đừng hỏi người già, mà hãy hỏi một du khách
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Đó là vào năm 1805. Hải quân của Napoleon đang dốc toàn lực cho trận chiến cuối cùng tại Trafalgar, nơi Nelson lại trúng đạn một lần nữa và phải bỏ mạng. Trong khi đó, Ai Cập trở thành miếng mồi ngon cho những ai muốn chiếm giữ. Người Mamluk vẫn đang nắm mọi quyền hành nhưng uy tín của họ đã bị hủy hoại sau cuộc xâm lược của Napoleon. Trong giai đoạn “thiếu chủ nhân” này xuất hiện một người thu thuế đầy quyết tâm đến từ Albania – Muhammad Ali, người sẽ để lại dấu ấn không thể xóa nhòa trên sông Nile, từ Cairo cho đến tận đầm lầy Sudd mênh mông.

Cũng như Alexander Đại đế, Muhammad Ali sinh ra ở Macedonia, mặc dù cha mẹ ông là người Albania. Thật kỳ lạ khi nghĩ về mối liên kết giữa Alexander, Napoleon và Muhammad Ali, ngoài tham vọng ngạo mạn và sự tương đồng về tính cách, thì họ còn có Ai Cập là mục tiêu chính trong hoài bão của mình. Nếu không có tấm gương từ Napoleon và cơ hội ông để lại sau cuộc xâm chiếm Ai Cập, Muhammad Ali sẽ vẫn là một bolukbashi, hay người thu thuế, ở Macedonia. Mặc dù cha ông là một nhà buôn thuốc lá, Muhammad Ali lại được người chú chăm sóc và bảo hộ. Nhờ những mối quan hệ của người chú, đầu tiên ông trở thành một người thu thuế được việc và sau đó là lãnh đạo của trung đoàn tình nguyện Kavala, một trong số nhiều nhóm người đã đến Ai Cập vào năm 1801 để chiếm lại đất nước này cho chế độ Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman. Khi Napoleon rời đi và để lại khoảng trống quyền lực, quân Ottoman đã chiến đấu với đội quân Mamluk, sức mạnh quân sự ở Ai Cập kể từ thế kỷ IX, lúc này đã vô cùng yếu ớt. Bằng cách cẩn thận chơi thế nước đôi với cả hai phe nhưng luôn để mắt đến cả người dân và các chức sắc ở thánh đường Hồi giáo Al-Azhar, Muhammad Ali đã thể hiện mình là một người cai trị có năng lực. Ông ta thành công đến mức vào năm 1805, các ulema (học giả Hồi giáo) đã yêu cầu Ahmed Khushid Pasha[*] từ chức wali (thống đốc) của Ai Cập và cho phép Muhammad Ali tiếp quản.

Pasha (hay Paşa, bashaw), là một cấp bậc cao trong hệ thống chính trị và quân sự của Đế quốc Ottoman, thường được trao cho các thống đốc, tướng lĩnh, chức sắc và những chức vụ khác, và sẽ được đính kèm sau tên của người đó khi họ gọi nhau.

Nhân phẩm và tính cách của ông phù hợp với những nhiệm vụ lớn lao phía trước. James Augustus St. John, người sau này đến thăm Ai Cập dưới sự cai trị của Muhammad Ali, đã dành thời gian với vị wali này và quan sát ông như sau:

Mohammed Ali có vóc người trung bình, mạnh mẽ cùng tính cách kiên cường, cực kỳ chính trực, và vẫn còn rất tráng kiện và năng động ở độ tuổi 65. Ông mang những đặc điểm giống người Tartar hơn là người Thổ Nhĩ Kỳ bình thường ở châu Âu, nét mặt chất phác, nếu không nói là hơi thô ráp; nhưng lại trở nên sáng ngời nhờ trí thông minh vượt trội cùng ánh mắt màu xám đen rạng rỡ. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu một người quen thuộc với khuôn mặt của ông nghĩ rằng ông khá đẹp trai.

St. John cho hay Muhammad Ali Pasha ngủ rất ít, và những người châu Âu ở cùng lều với ông trong một chuyến đi đều phàn nàn rằng ông luôn đặt câu hỏi không ngừng trong đêm, mà cuộc trò chuyện với ông thường diễn ra rất lâu sau giờ đi ngủ của họ. Ông thức dậy trước buổi bình minh và nhanh chóng cưỡi ngựa đến nội các hoặc văn phòng của mình, ở đó tất cả kiến nghị, thư từ, báo cáo đang chờ ông xem xét và ra ý kiến. Sẽ có người đọc chúng cho ông, còn ông thì đi qua đi lại và phán định câu trả lời. Muhammad Ali có thói quen cần người đọc hầu hết thư từ, chính vì vậy làm dấy lên tin đồn dai dẳng giữa phần nhiều người dân Ai Cập bấy giờ, rằng người đang nắm quyền chỉ là một kẻ mù chữ. Biết đọc chữ là yêu cầu bắt buộc đối với một người thu thuế, ngoài ra còn có nhiều bằng chứng cho thấy ông có thể đọc bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, nếu không thì cũng là tiếng Ả Rập. St. John cho biết một trong những trò tiêu khiển của ông là nghỉ ngơi nơi bờ kênh, có người hầu trải một tấm thảm cho ông ngồi lên, và trong khi cà phê đang được chuẩn bị, ông sẽ ngồi đó đọc và niêm phong những bức thư của mình. Sau đó, ông sẽ thưởng thức cà phê và shisha, trước khi trở lại cung điện. Tại harem hay hậu cung, khu vực riêng tư của cung điện vốn chỉ dành cho hoạn quan và phụ nữ, ông sẽ đọc hoặc sai người đọc những quyển sách cho ông, hoặc “tự tìm thú vui bằng cách trò chuyện với những hoạn quan thông thái”. Vào những lúc rảnh rỗi, ông đọc tự truyện của mình cho người hầu viết lại hoặc chơi cờ, thú vui ông cực kỳ đam mê. “Trên thực tế, với tính cách luôn tay luôn chân và năng động, ông không bao giờ để bản thân nhàn rỗi; và khi không phải giải quyết những vấn đề quan trọng hơn, ông thậm chí còn hạ mình can thiệp vào chuyện của người khác.” Sự quan tâm của ông dường như hiện diện từng giờ từng phút. Một giáo viên toán người Ai Cập có học thức tham gia hướng dẫn một nhóm sĩ quan trẻ ở Alexandria, được lệnh từ ông phải đưa ra những ghi chép chính xác về sự tiến bộ của từng sĩ quan trong quá trình học tập. Khi hạm đội của Muhammad Ali đang được lắp ráp, ông sai người chèo thuyền chở mình ra đó mỗi ngày để quan sát các thợ đóng tàu làm việc, thúc giục họ bằng sự hiện diện của chính mình. Mặc dù thường ngủ muộn nhưng ông sẽ nghỉ ngơi, hoặc ít nhất là lui vào harem của mình, từ khoảng 11h sáng đến 3h chiều. Sau đó, ông sẽ trở lại giải quyết công việc tại nội các cho đến 11h đêm, hoặc thậm chí muộn hơn.

Những trở ngại do thời tiết gây ra không bao giờ cản trở ông làm việc. Những cơn mưa mà hầu hết người dân Cairo đều phàn nàn, không bao giờ ngăn cản được ông. Thật vậy, ông đã từng có một chuyến đi giữa cơn mưa như trút nước rồi đổ bệnh rất nặng. Bất cứ nơi đâu bạn cũng thấy được dấu ấn về sức mạnh ý chí để khởi đầu, theo đuổi, hoàn thành một điều gì đó của ông. Lộ trình di chuyển của ông có tiếng là thình lình và bất ngờ. Hôm nay ông có thể ở Cairo và vài ngày sau lại ở Alexandria, đến chẳng hề bảo trước; điều đó giúp duy trì sự tỉnh táo của các quan chức trong bộ máy nhà nước tốt hơn so với những lời nhắc nhở từ thủ đô. Nhiều người cho rằng đó là hành động ra vẻ hoặc cũng chỉ là tính khí thất thường của ông; nhưng dù sao thì nó cũng mang lại hiệu quả.

Có một góc phòng nhỏ trong cung điện Shubra, nơi vị Pasha sẽ ngồi vào khoảng 11h hoặc 12h đêm để trấn tĩnh lại, đôi khi trong một tiếng, đôi khi ít hơn. Theo hồi tưởng của St. John: “Từ góc phòng nhỏ này có thể nhìn thấy hai lối nhỏ trải dài giữa hai hàng cây bách, cây cam và cây sả, sau đó mở rộng ra toàn bộ chiều dài của cung điện. Trong những đêm sáng yên tĩnh của phương Đông, dưới ánh trăng hay ánh sao, khi không khí thấm đượm hương thơm của những đóa hoa thanh nhã nhất, ta chẳng thể tìm thấy nơi nào lãng mạn hoặc ngọt ngào hơn.”

Muhammad Ali có một người vợ, người ta nói rằng ông vô cùng tôn trọng bà. Bà được biết đến là một phụ nữ đầy nghị lực và có ảnh hưởng lớn đến ông. Khi bà qua đời, ông không bao giờ tái hôn, mặc dù có giữ một số nữ nô lệ trong harem của mình.

John Barker, Tổng lãnh sự Anh tại Ai Cập, kể về lần gặp đầu tiên với Muhammad Ali để trình quốc thư đồng thời chuyển giao sắc chỉ Hoàng gia, hoặc sắc lệnh, từ Thổ Nhĩ Kỳ – quốc gia cai trị trên danh nghĩa của Ai Cập. Vị Pasha chẳng đoái hoài gì đến tập tài liệu. Thay vào đó, ông nói về các tàu khu trục mới với chất lượng hoàn hảo mà ông đang xây dựng. Vị Pasha ca ngợi vị tiền nhiệm của John Barker, người chẳng bao giờ phản đối hoặc không tôn trọng ý kiến của ông. Tuy nhiên, Muhammad Ali kết luận rằng làm vậy cũng không khó bởi những lời nói và hành động của ông luôn hợp lý và đúng luật. Vị thống lĩnh nói thêm: “Tôi sẽ kể cho anh một câu chuyện”.

Tôi sinh ra tại một ngôi làng ở Albania [đúng như nguyên văn] và cha tôi có 10 người con, ngoài tôi ra, tất cả đều chết; nhưng khi còn sống không một ai trong số họ từng mâu thuẫn với tôi. Mặc dù tôi đã rời khỏi vùng núi quê hương trước tuổi trưởng thành, nhưng những người quan trọng trong làng không bao giờ ra những quyết định liên quan đến người dân mà không hỏi trước xem điều đó có hợp ý tôi không. Khi đến đất nước này, tôi vẫn còn là một nhà thám hiểm vô danh; và khi tôi còn là một bimbashi, một thiếu tá, ngày nọ, sĩ quan quân nhu phải cấp cho mỗi bimbashi một cái lều. Họ đều là đàn anh của tôi, và hiển nhiên mong muốn được ưu tiên hơn tôi; nhưng viên sĩ quan nói – “Tất cả hãy tránh sang bên: cậu thanh niên này, Mohamed[*] Ali, sẽ được cấp trước.” Và tôi đã được cấp đầu tiên; và sau đó tôi tiến lên từng bước từng bước một, vì Chúa sẽ hài lòng khi tấn phong; và giờ tôi đã có mặt ở đây.

Theo đúng nguyên tác, đây cách viết khác của Muhammad.

Sau đó ông lại liếc nhìn sắc lệnh Hoàng gia: “Anh thấy đấy, tôi chưa bao giờ có chủ nhân.”

Trên hết, vị Pasha là một người giản dị. (Bạn cũng nghe điều tương tự về Franco và Stalin![*]) Khi St. John hỏi Muhammad Ali về cuộc đời của mình, ông ta được nghe một câu chuyện dài về những chuyến viễn chinh thắng lợi của vị Pasha đến Sennar, Nubia, Kordofan, Hejaz và Syria. St. John viết rằng: “Tuy nhiên, tôi quan sát thấy rằng trong bảng liệt kê những thành tựu của mình, ông không hề đề cập đến sự hủy diệt của người Mamluk. Nhưng chắc chắn rằng, khi ông lần tìm trong dòng ký ức, hồi ức về ngày đẫm máu đó (khi Muhammad Ali đã giết 499 người Mamluk] lại trỗi dậy giữa những hồi ức tươi sáng hơn, như Satan giữa những người con trai của Chúa; hơn nữa, lương tâm có thể đã thì thầm nhắc nhở ông rằng những người lắng nghe ông cũng sẽ nhớ sự kiện đó.”

Hai nhà lãnh đạo theo phong cách độc tài của Tây Ban Nha và Liên Xô trong thế kỷ XX – BT.

Tuy nhiên, Muhammad Ali sẽ chẳng bao giờ có hứng thú để bình luận về số phận của người Mamluk. Ông đã loại họ ra khỏi ký ức của mình và ra khỏi cả lịch sử.

15. Napoleon và Muhammad Ali

Than hồng, đứa con của lửa, cũng có thể thiêu đốt một người
- Ngạn ngữ Nubia -

Bất kể ai trị vì sống Nile, từ Cleopatra đến Sadat, luôn sợ bị chuốc độc. Napoleon, bị lưu đày sau thất bại tại Waterloo và cuống cuồng viết hồi ký tại đảo St. Helena, cũng không ngoại lệ. Ông tin rằng mình là nạn nhân bị đầu độc, kiểu đầu độc ngấm dần (bằng chứng từ tóc của ông gây tranh cãi rằng ông đã bị ngộ độc thạch tín). Tuy nhiên, ngay cả khi lo lắng cho sức khỏe của mình, ông vẫn không ngừng nghĩ về Ai Cập. Ông viết trong cuốn nhật ký tù đày: “Rồi sẽ có ngày con người bắt tay vào xây dựng đập trên hai nhánh của sông Nile ngay tại đoạn bắt đầu vùng đồng bằng châu thổ, để toàn bộ lượng nước của nhánh này có thể đổ vào nhánh kia và ngược lại, và cơn lũ sẽ được nhân lên gấp đôi.”

Muhammad Ali, đang ngồi tại Cairo, đã lệnh cho người biên dịch đọc cho ông nghe mọi thứ do Napoleon viết ra. Muhammad Ali xem vị hoàng đế người Pháp là một tấm gương – dù sao thì Napoleon không những đã giao cho ông toàn bộ Ai Cập mà còn truyền cảm hứng cho ông thực hiện các cuộc chinh phục toàn bộ khu vực. Các lời khuyên về thủy văn của Napoleon cũng rất hợp tình hợp lý, mặc dù được viết dưới dạng giản lược. Ban đầu, Muhammad Ali muốn chặn nhánh sông chảy qua Rosetta và để nó chuyển dòng vào một nhánh khác chảy qua thành Damietta. Kỹ sư thủy lợi người Pháp của Muhammad Ali là Louis Linant đã lên tiếng phản đối vì công trình này sẽ rút sạch nước ngọt cung cấp cho thành Alexandria. Louis Linant cũng chính là người đặt nền tảng cho việc xây dựng kênh đào Suez. Kế hoạch tiếp theo của vị Pasha là phá hủy các kim tự tháp mà ông xem là công trình tiêu khiển của dân ngoại đạo, và sẽ dùng các tảng đá ở đó để xây đập cho cả hai nhánh của dòng Nile. Kế hoạch này cũng chưa hoàn thiện: con đập trữ nước hoặc đập chắn nước được xây dựng, nhưng kỳ quan thứ bảy của thế giới lại không phải là nguồn cung vật liệu xây dựng với lý do thiết thực là việc vận chuyển quá khó khăn (vì chúng nặng và cồng kềnh). Từ đây ta có thể hình dung được người Ai Cập cổ đại tài giỏi đến thế nào khi họ đã xây dựng được một tượng đài vĩ đại đến mức có thể chống lại “mưu đồ” phá hủy chỉ bằng cân nặng và tầm vóc của nó.

Mặc cho dịch bệnh và chiến tranh hoành hành tại Sudan, Muhammad Ali đã bắt ép một đội ngũ lao động cưỡng chế không công khởi công xây đập chắn, đập nước đầu tiên trên sông Nile. Thật ra, đập chắn cũng là một kiểu đập nước, xét theo khía cạnh đập chắn sẽ không bao giờ chặn hẳn dòng chảy của con sông – mục đích đơn thuần của nó là nâng mực nước của đoạn sông phía sau nó. Sẽ chẳng hợp lý chút nào khi xây dựng một hồ trữ nước không có dòng chảy. Một con đập chắn chỉ tích nước sông, làm nó di chuyển chậm lại nhưng không khiến nó ngừng hẳn. Khi mực nước dâng lên, các hệ thống kênh rạch nằm trên thượng nguồn tính từ rào chắn sẽ được tiếp nước sông trong thời gian lâu hơn. Những khó khăn khởi đầu khi xây dựng đập chắn được cho là phải mất nhiều năm mới khắc phục được, nhưng khi đó đập chắn sẽ giúp tăng sản lượng cây bông vô cùng hiệu quả.

Đập chắn sông Nile ra đời tức là cuối cùng người ta cũng có thể sản xuất cây bông theo số lượng, vì loài cây này không sống được trong nước lũ mà cần được tưới tiêu đều đặn suốt mùa hè. Với con đập chắn giúp tích nước đoạn sông Nile hướng về Cairo, cùng với hệ thống kênh dẫn, máy bơm và ống siphon được lắp đặt, người dân có thể tưới tiêu cả một khu đất rộng lớn mà trước đó họ bắt buộc phải bỏ hoang vào mỗi mùa hè.

Bước qua tuổi 70, Muhammad Ali, người chiếm được ngôi trị vì nhờ vào cuộc xâm lăng của Napoleon, người được Napoleon truyền cảm hứng, thỉnh thoảng được con trai của Napoleon – bá tước Walewski – đến thăm trả lễ. Theo như cách bá tước viết về Muhammad Ali, có người nghi ngại rằng người con trai sinh lòng đố kỵ muốn giữ gìn tiếng tăm cho cha mình: “Tài trí của ông ấy trong công tác truyền bá văn minh vượt trội hơn trong công tác tổ chức. Ông ấy không hề có đôi mắt tinh tường của loài đại bàng để quan sát con người và mọi vật từ trên cao, cũng không có trí thông minh siêu việt giúp ông ấy đưa ra các quyết định mà có thể lúc đầu sẽ gây kinh ngạc. Nhưng ông ấy có trí tuệ sắc bén, tính kiên trì, ý chí mạnh mẽ và tài khéo léo đến không ngờ. Nếu được sinh ra trong đất nước của chúng tôi, ông ấy sẽ trở thành một Metternich[*] hay một Talleyrand[*] chứ không phải một Napoleon.”

Hoàng thân Klemens Wenzel von Metternich (1773-1859) là một chính trị gia xứ Rhineland và là một trong những nhà ngoại giao quan trọng nhất thế kỷ XIX. Một trong những nhiệm vụ đầu tiên của ông là dàn xếp căng thẳng với nước Pháp bằng cách gả nữ đại công tước Áo Marie Louise cho hoàng đế Napoleon.

Charles Maurice de Talleyrand-Périgord (1754-1838) là một nhà chính trị, một nhà ngoại giao thời cận đại. Ông nổi lên như là một nhân vật khôn ngoan, quyền biến và có ảnh hưởng to lớn trên vũ đài chính trị nước Pháp và thế giới thời bấy giờ.

Muhammad Ali vô cùng hâm mộ các tác phẩm của Napoleon, nhưng lý do chỉ là vì Napoleon thể hiện tri thức của mình thông qua hành động lẫn lời nói. Khi được người hầu đọc cho nghe sách của Machiavelli[*], sau 40 trang thì Muhammad Ali đã phán rằng: “Ta chẳng thể học được gì từ người này. Nói về mưu mẹo, ta còn hiểu rõ hơn ông ta.” Thế là ông lại quay về đọc các tác phẩm của Bonaparte, hoặc sai người hầu đọc.

Niccolò di Bernardo dei Machiavelli (1469-1527) là một nhà ngoại giao, nhà triết học và nhà văn thời Phục hưng người Ý, nổi tiếng với tác phẩm Quân vương (II Principe), được viết vào năm 1513.

Rõ ràng, khi nói về sự vĩ đại và tầm ảnh hưởng, người học trò không thể vượt mặt người thầy của mình. Nhưng Muhammad Ali sống đến tận năm 80 tuổi, và có lẽ so với những gì Napoleon đã làm, sự tác động từ ông thậm chí kéo dài hơn đối với mảnh đất Ai Cập và sông Nile. Di sản của ông chắc chắn là đẫm máu hơn rồi.

16. Cuộc truy sát 499 người

Người ta không ngợi ca đội quân khi ra trận, mà là khi họ trở về
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Có tổng cộng 500 chiến binh – và 500 người đã được gọi vào cung. Một người còn ngủ trên giường nhưng rồi không còn ai, không còn ai ngoài anh ta. 499 người còn lại đều bỏ mạng, bị chặt thành từng mảnh, bị đạn chùm đại bác súng hỏa mai xé xác, rồi bị rải quanh những con hào dọc Thành lũy, nơi thi thể của Shajar al-Durr đã bị vứt bỏ, cũng là nơi vứt xác quen thuộc của chính những người Mamluk.

Muhammad Ali đã lập kế hoạch phản bội kỳ công đến mức ngay cả Machiavelli cũng không thể nghĩ ra. Nói đúng ra thì vị quân chủ người Albania không đủ thời gian để bày trò cáo già như nhà ngoại giao người Ý. Kế hoạch khá đơn giản: lùa hết mọi chiến binh Mamluk phiền toái vẫn còn nghĩ rằng quyền lực nên thuộc về họ vào một chỗ. Rồi giết sạch!

Những “chiến binh sông nước” biết rõ số phận mình sắp đến hồi kết, nhưng họ đã thuyết phục Muhammad Ali cho mình một vai trò mới. Cũng như bất kỳ ai, họ cố níu kéo quyền lực của mình, vì quyền lực là thứ khó từ bỏ nhất. Đến 150 năm sau, người Anh cũng buộc phải rời bỏ quyền lực của mình trên sông Nile và điều đó khiến Churchill đau đớn cõi lòng, vì khi còn trẻ, ông đã có mặt trong trận chiến Omdurman và giúp quân Anh giành được thứ quyền lực ấy.

Thế nên người Mamluk bị ngờ vực, nhưng bản thân họ thì lại... không nghi ngờ gì Muhammad Ali! Các chiến binh sông nước thoát thời chinh chiến từ khắp đất nước Ai Cập tề tựu về đây với kiếm giáp tơi tả từ những lần bại trận trước Napoleon, dưới cờ hiệu sắc đỏ và xanh lục, để được tôn vinh bởi nhà cai trị người Albania.

Tất cả 499 chiến binh ấy, trừ một người vẫn còn nằm trên giường. Nghe giống như một câu chuyện với bài học cảnh cáo với nội dung đảo ngược. Con chim đến trễ không những có được con sâu, mà còn được tung cánh tự do và sống phần đời còn lại ở vùng Levant. Đây chính là điều đã xảy ra. Những người còn lại đều bị thảm sát.

Giết 499 chiến binh không phải chuyện dễ dàng. Họ đều cưỡi tuấn mã Ả Rập, có người hầu cận, phi ngựa dọc theo hẻm núi dài vòng quanh chân của Thành lũy cho đến ngày nay. Bạn vẫn có thể thấy nó khi phóng nhanh qua trên quốc lộ tiến về sân bay hoặc trung tâm thành phố.

Không dùng súng máy. Không dùng khí ga. Không dùng bom lõi uranium đã cạn kiệt (DU) để thi hành mệnh lệnh. Chỉ cần súng hỏa mai bắn phát một và đạn chùm đại bác là đủ, hoặc gần như đủ. Phần kinh hãi nhất là truy lùng những kẻ sống sót và kết liễu những kẻ bị thương, công tác này được thực hiện bởi Anwar – người theo tôn giáo Druze – và đội sát thủ của y. Anwar là một người có vóc dáng rất to lớn, với cơ ngực và bụng vạm vỡ làm căng phồng chiếc áo tunic, cánh tay to khỏe của người thợ rèn, dù vậy, sự thật là y chưa bao giờ sống một ngày trên đời làm chuyện chính nghĩa. Cánh tay to khỏe ấy là minh chứng cho một thời tuổi trẻ buôn lậu tàu thuyền trên bờ biển Syria. Giờ đây y là một tên sát nhân có uy tín, cầm chặt trong tay thanh kiếm lưỡi cong rồi sẽ sớm bị cùn vì chém lìa quá nhiều cái đầu. Y bảo với nhóm lính của mình: “Đâm vẫn tốt hơn chém, vì nó nhanh hơn và lưỡi kiếm đỡ bị cùn hơn.” Nhưng y không thể ngừng việc chém giết, rồi chém giết, rồi lại chém giết. Rất nhanh sau đó, máu ngựa, hòa trộn cùng máu người Mamluk và những người hầu của họ tràn ngập con hào đến tận mắt cá chân.

Còn số phận người thoát nạn kia? Anh ta dậy trễ và quyết định không rời khỏi điền trang của mình tại vùng đồng bằng châu thổ. Nhưng rồi tin tức đến tai anh ta rằng không một người Mamluk nào trở về. Chỉ thế là đủ. Anh ta lợi dụng bóng tối để lẻn lên một chiếc sà lan buôn hàng đang di chuyển xuôi dòng xuống Rosetta. Từ đây, anh ta được lén đưa lên một tàu đánh cá đi đến Cyprus rồi đến Jaffa. Gia đình anh ta sống ở Jaffa đến năm 1948, khi họ lại phải tẩu thoát lần nữa, kỳ lạ thay lại trở về Ai Cập. Tôi biết được câu chuyện này là vì hậu duệ duy nhất của người Mamluk thoát nạn ngày ấy kể cho tôi nghe.

17. (Những) cái chết trên sông Nile

Ai tìm hiểu về loài báo sẽ sống
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Máu cứ đổ không dứt – không những dọc chiến hào của Thành lũy, mà còn chảy trên bờ sông Nile, ở Ai Cập và Sudan. Đã có rất nhiều đám tang. Muhammad Ali khao khát kiểm soát hoàn toàn dòng Nile; ông là người trị vì đầu tiên nhìn ra rằng kiểm soát dòng Nile thì sẽ kiểm soát được của cải của cả châu Phi – nô lệ, ngà voi và vàng.

Muhammad Ali đã thực hiện nhiều cuộc viễn chinh ngược xuôi sông Nile, dập tắt những tàn dư cuối cùng của nhóm người Mamluk, những hậu duệ của Baiburs, những người đã bị vị thủ lĩnh người Albania mưu mô đẩy đến chỗ diệt vong. Như ta đã thấy, ông được cho là đã lừa 499 chiến binh bằng cách ra lệnh triệu tập họ ở Cairo. Nhưng những người khác, bao gồm cả chính Muhammad Ali (nhưng cớ gì ta phải tin ông ấy?), xác nhận rằng ông không bất cẩn như thế. Trong một câu chuyện khác, người ta kể lại rằng trong khoảng thời gian vài năm, ông đã cho trừ khử từng tướng lĩnh Mamluk một trên khắp đất nước. Cuộc thảm sát cuối cùng chỉ là để thanh trừng hết vài người còn sót lại, một chiến dịch gột rửa. Trong một tư liệu khác có gợi ý rằng chỉ có 24 người Mamluk trình diện, để rồi bị giết. Dù đã có chuyện gì xảy ra ở Thành lũy, Muhammad Ali đã tạo dựng được danh tiếng không thể chối cãi của một vị quân chủ Ai Cập. Cuộc viễn chinh về phía nam của ông đã thành công trong việc thôn tính các bộ lạc thuộc Sudan và Thượng Ai Cập. Với một vài người, ông được xem là người khai sáng, nhưng với phần lớn người dân, ông lại là kẻ mang đến cái chết. Những đám tang dọc theo sông Nile đánh dấu bước chân của đoàn quân Muhammad Ali.

Quân đoàn này giết cả tín đồ Kitô giáo và Hồi giáo. Ở Ai Cập, đa phần tang lễ của Hồi giáo và Kitô giáo đều giống nhau. Đây chính là dấu hiệu cho thấy dịch vụ mai táng vẫn còn cổ xưa và thực chất là ra đời trước cả hai tôn giáo này. Nhưng cũng có chút khác biệt. Người Kitô giáo sẽ được chôn trong các quan tài, theo truyền thống của Ai Cập cổ đại thì quan tài sẽ làm bằng đá, nhưng hiện đại hơn thì sẽ dùng gỗ. Người Hồi giáo chỉ dùng một, hoặc một vài tấm vải liệm. Không lâu sau cuộc xâm chiếm của Napoleon, đã có một vụ việc người Hồi giáo chiếm dụng đất của tín đồ Copt. Hóa ra khu đất này lại là một nghĩa trang, và khi được đào lên thì người ta thấy mộ có chứa các cỗ quan tài. Chính vì là đất nghĩa trang của tín đồ Copt nên nó đã được trả về cho chính chủ.

Trong cả hai tôn giáo, việc chôn cất buộc phải diễn ra trong vòng 24 giờ sau khi tử vong. Trên đường đến phần mộ, người theo Kitô giáo sẽ hát những khúc thánh ca và kinh cầu. Còn đoàn tang lễ Hồi giáo sẽ được dẫn đầu bởi một hoặc một nhóm ca sĩ được thuê để tụng Kinh Koran.

Tín đồ Copt có lối sống gần người cổ đại hơn, thể hiện ở điểm họ được chôn cất với những trang phục lộng lẫy nhất, bao gồm cả một vài món trang sức. Vải liệm của một người giàu có sẽ có hoa văn trang trí bằng vàng và bạc. Nếu người chết đã từng hành hương đến sông Jordan thì trang phục người ấy mặc lúc đó sẽ được an táng cùng. Còn nếu không phải người hành hương, người chết sẽ được quấn trong chiếc áo choàng đã mặc trong lần đầu nhận lãnh Bí tích Thánh thể. Tang lễ của người Hồi giáo và Kitô giáo đều có nghi thức đọc lời cầu nguyện và thắp hương để tiễn đưa linh hồn người đã khuất.

Người Ai Cập cổ đại chọn bờ sông phía tây làm nơi chôn cất người chết và bờ sông phía đông để sinh sống. Hành trình băng sang sông Nile, cũng như sang sông Styx [*], là một phần không thể tránh khỏi trên con đường dẫn đến cái chết của một người. Sự chủ tâm của người Ai Cập cổ đại đối với cái chết thể hiện ở mọi nơi. Minh chứng cho sự chú tâm đó vẫn còn tồn tại đến ngày nay thể hiện qua những nghi lễ rất công phu thực hiện tại các ngôi mộ sau 7 ngày, 40 ngày, một năm và bảy năm sau khi một người qua đời. Lễ giỗ 40 ngày, với tên gọi arbyeen, đều được người Hồi giáo và Kitô giáo Copt trân trọng, cho thấy tập quán này chắc hẳn đã bắt nguồn từ thời Pharaoh. Nile vẫn là một dòng sông gắn kết với cái chết, những cái chết tự nhiên và vòng tuần hoàn của cơn lũ có vẻ như song hành cùng nhau. Nhưng cho đến thế kỷ XIX, con người lại nỗ lực thay đổi tự nhiên. Sớm thôi, dòng Nile sẽ trở thành một con sông của những cái chết “phi tự nhiên”.

Trong thần thoại Hy Lap, Styx là con sông, và cũng là một nữ thần, tạo nên ranh giới giữa trần gian và âm phủ – thế giới thuộc quyền cai trị của thần Hades. Khi một người qua đời, linh hồn sẽ phải sang sông Styx trên con đò của người lái đò Charon, để bước vào thế giới bên kia.

PHẦN V
SÔNG NILE BỊ “ĐẬP” TƠI BỜI

— Loài voi, sự thám hiểm và chiếc rương của Agatha Christie —

1. Khám phá của Mougel Bey

Đừng sợ những người nói nhiều
- Ngạn ngữ Eritrea -

Napoleon đã ra đi mãi mãi, Muhammad Ali dần thực hiện được giấc mơ của vị hoàng đế người Pháp nóng vội và cho xây đập trữ (dam) hoặc đập chắn (barrage) trên dòng Nile. Năm 1840 đánh dấu việc khởi công xây dựng và mãi đến 20 năm sau, tức năm 1860, đập chắn đầu tiên này mới được hoàn thành, và chỉ được đưa vào hoạt động vào năm 1889. Một con đập chậm chạp hết cỡ. Nhưng hành động xây dựng đập nước trên sông Nile lại là một bước ngoặt. Ôi chao, cuối cùng thì Muhammad Ali biết, hoặc chỉ là ảo tưởng mình biết, rằng ông có thể chinh phục dòng sông này.

Như ta đã thấy, khao khát xây đập trên sông Nile khởi nguồn từ thời các Pharaoh, đạt đỉnh cao lần đầu tiên với các kế hoạch điên rồ của Caliph Hakim và Ibn Haytham, rồi “chìm xuồng” dần cho đến khi Napoleon xuất hiện. Napoleon ngay lập tức thấy được sự hữu ích của việc xây đập trên sông, nhưng chưa bao giờ có đủ sức để theo đuổi hoạch định lớn lao ấy giữa bộn bề những hoài bão vĩ đại khác của ông. Có một sự tương quan mật thiết giữa những con đập lớn và những người hoang tưởng tự đại. Khi một người lên đường chinh phạt nhiều quốc gia để thỏa mãn khao khát bành trướng sự thống trị của mình, thì người đó cũng có thể chế ngự thiên nhiên, và dễ thấy nhất là thông qua việc ngăn dòng chảy của những con sông vĩ đại và hùng mạnh nhất.

Nhìn nhận theo một cách nào đó, việc Muhammad Ali theo đuổi dự án xây đập trên sông Nile là hoàn toàn có thể đoán trước. Và mong muốn tiếp tục xây đập trên con sông của người kế vị ông sau hàng thế kỷ, Gamel Abdul Nasser, cũng không có gì bất ngờ cả. Nhưng để thành công, cả hai nỗ lực đó đều cần đến sự trợ giúp của người châu Âu.

Con đập chắn là công trình đập đầu tiên bắc ngang sông Nile. Nhưng nó có phải là một con đập, hay đập chắn, thực sự? Trong 50 năm đầu tiên của quá trình xây dựng, nó chẳng là cái nào cả, vì nó không thể giữ lại lượng nước sông mà không xuất hiện các đường nứt đáng ngại. Vì thế, các thợ xây đập bất đắc dĩ phải yêu cầu để mở hoàn toàn các cửa chắn. Từ đó cho đến đầu thập niên 1880, nó chỉ phục vụ với tư cách là một chiếc cầu mỹ lệ và hữu ích bắc ngang sông Nile.

Kỹ sư người Pháp Linant Bey[*] là người châu Âu đầu tiên được tuyển mộ để xúc tiến dự án trì trệ này. Trên thực tế, ông cũng là người đã cứu các kim tự tháp để chúng giữ dáng hình như ta thấy ngày nay. Chúng ta đã nhắc đến thông tin này, nhưng nó xứng đáng được nhắc lại: không có Linant Bey thì kỳ quan thứ bảy của thế giới cũng sẽ không tồn tại. Như khi chính quyền Taliban cho phá hủy hai tượng Phật vĩ đại[*], Muhammad Ali cũng khao khát thay thế những kỳ tích hùng vĩ nhất của quá khứ bằng một công trình thuộc thời ông và phải vĩ đại hơn. Chúng ta có thể hình dung được nỗi sung sướng của ông khi nhận ra mình có thể bắn một mũi tên trúng hai đích (hoặc nhiều hơn thế), vừa loại trừ được các kim tự tháp đối thủ vừa sử dụng được các phiến đá của chúng để xây dựng một công trình lớn hơn và hữu ích hơn. Tuy nhiên, không như những người kiến tạo nên kim tự tháp, Muhammad Ali lại rất nóng vội. Có lẽ rốt cuộc, đây chính là bộ mặt thật của chứng hoang tưởng tự đại – người mắc chứng này sẽ vì quá vội vã mà không đạt được mục tiêu cuối cùng của mình. Sự nóng vội của Napoleon trong cuộc chinh phạt thế giới đã khiến ông thất bại trong việc xây dựng một lực lượng hải quân đủ lớn – một điều kiện tiên quyết để trở thành bá chủ thế giới ở thế kỷ XVIII và XIX. Sự nóng vội của Hitler khi cố gắng trở thành một Napoleon ở nước Nga đã dẫn đến một cuộc chiến tranh ở cả hai mặt trận và không thể nào thắng lợi. Mặc dù tốc độ cũng đem lại nhiều lợi ích – những cuộc hành quân thần tốc của Napoleon và chiến thuật chiến tranh chớp nhoáng của Hitler là bằng chứng – nhưng cuối cùng thì cả hai vị chỉ huy này đã vượt quá sức mình và buộc phải dừng lại. Còn những nhà kiến tạo kim tự tháp thì chỉ cần mẫn làm việc của mình, hết ngày này sang ngày khác, cho đến khi hoàn thành những tượng đài vĩ đại của họ. Xây kim tự tháp gấp rút chẳng khác nào tra tấn! Nhưng nếu được thực hiện chậm rãi, nhẫn nại thì nó hoàn toàn khả thi.

Louis Maurice Adolphe Linant de Bellefonds (1799-1883), hay còn được gọi theo chức danh là Linant Bey rồi Linant Pasha, kỹ sư Pháp – BT.

Là hai bức tượng Đức Phật thế kỷ thứ VI, được khắc sâu vào núi đá ở Thung lũng Bamyan (thuộc vùng núi Hazarajat ở trung tâm Afghanistan) bị quân Taliban dùng thuốc nổ đánh sập vào tháng 3 năm 2001.

Linant Bey, mặc dù rất hồ hởi xây con đập – thật ra là đến hai con đập: một trên nhánh sông Nile chảy qua Rosetta, và một trên nhánh chảy qua Damietta – nhưng lại không hề muốn lưu danh sử sách với vai trò là người san bằng các kim tự tháp (dù Caliph Hakim điên rồ suýt đạt được danh hiệu này). Nhưng Muhammad Ali đã ra lệnh cho Linant Bey thực hiện điều đó. Thế là Linant đã hành động như bao người dưới trướng một vị quân chủ điên loạn: ông bắt tay vào làm thật nghiêm túc, đến nỗi ông cảm thấy thôi thúc phải có trong tay số liệu so sánh về chi phí và thời gian thực hiện – thời gian là nhân tố quan trọng nhất và quyết định nhất lúc này. Ông so sánh giữa hai công tác phá hủy kim tự tháp với cắt đục các phiến đá theo đúng kích thước yêu cầu từ mỏ đá gần sông Nile rồi cho chúng trôi xuôi dòng. Lượng thời gian và tiền của tiết kiệm được từ phương án thứ hai lớn đến nỗi Muhammad Ali phải bất đắc dĩ chấp thuận giữ lại các kim tự tháp.

Nhưng một phần sự hứng khởi ban đầu cũng bay biến theo đó, như thể khi mất đi cơ hội được nêu danh hai lần trong sử sách – bằng công cuộc kiến thiết và hủy hoại quy mô tầm cỡ – thì động lực mà ông tha thiết cần có cũng mất đi. Khi niềm hứng thú với dự án không còn, chẳng lâu sau Linant cũng bị cách chức với một khoản trợ cấp và thay vào vị trí của ông là một người Pháp nhiệt thành tên Charles Mougel[*], người sẽ sớm trở thành Mougel Bey.

Dieudonné Eugène Mougel (1808-1890), hay gọi theo chức danh là Mougel Bey, kỹ sư Pháp – BT.

Mougel Bey đặt chân đến Ai Cập để hỗ trợ công tác mở rộng bến tàu ở Alexandria. Thành công từ công việc đó đã giúp ông tiếp quản dự án xây đập. Mougel Bey cải thiện kế hoạch của Linant và dời đập chắn lên một đoạn để nó có thể cùng lúc chắn cả hai nhánh sông. Nhưng ông vẫn phải hứng chịu áp lực như Linant ngày trước. Đã có lúc Muhammad Ali ra lệnh cho đổ khoảng 1.000 mét khối bê tông mỗi ngày – không cần biết có cần thiết hay không. Đấy chính là dấu hiệu của chứng hoang tưởng tự đại.

Đến khi Muhammad Ali qua đời vào năm 1849, toàn bộ đập chắn vẫn chưa hoàn thành, mặc dù họ đã xây dựng nó từ năm 1843. Chưa gì nó đã xuất hiện các vết nứt và chỗ rò rỉ phun nước. Những người kế vị của Ali là Abbas, rồi đến Ismail, cũng chẳng màng sửa sang lại những chỗ hư hỏng vì xây dựng quá gấp rút đó. Hoàn toàn kiệt sức và nghèo túng, Mougel Bey không có tiền, mà cũng chẳng muốn trở về Pháp. Ông đã kết hôn và có con, nhưng đập chắn vẫn chưa bao giờ được thử nghiệm. Nó tiêu tốn thời gian đến nỗi thời thế cũng đổi thay. Khi Ai Cập vỡ nợ vào năm 1876, nước Anh lại có được vị thế mới và quyền uy lớn trong các sự vụ của đất nước này, vượt xa tầm ảnh hưởng của người Pháp.

Ai Cập dưới sự cai trị của Ismail – cháu nội của Muhammad Ali – đã chi quá nhiều tiền để xây dựng công trình vĩ đại tiếp theo gồm kênh đào Suez và tái thiết Cairo theo kiểu châu Âu. Thế là quốc gia này vỡ nợ. Người Anh đã cho Ai Cập trừ nợ, đổi lại việc kiểm soát kênh đào Suez. Khi người dân nổi dậy vào năm 1882 nhằm đe dọa cộng đồng người Anh sinh sống trên đất nước này, quân Anh đã nã pháo vào Alexandria và lại thâu tóm được quyền kiểm soát ít nhiều tại Ai Cập.

Người Anh cũng có những hoạch định lớn lao dành cho sông Nile; đầu tiên là xây hệ thống đập bài bản cho nó. Tống cựu nghênh tân; đại tá Colin Scott-Moncrieff vừa đến từ xứ Punjab, đã quan sát con đập chắn để xem liệu có nên bỏ mặc nó, như mọi cấp dưới người Ai Cập của ông đề xuất, và cho xây một hệ thống mới, có thể là dùng máy bơm, để hỗ trợ việc cấp nước cho kênh rạch.

Điều khiển Scott-Moncrieff ngỡ ngàng khi ngắm nhìn công trình 40 năm tuổi là ở thiết kế tinh vi cũng như vị trí tài tình của nó, và chúng đã khơi dậy trí tò mò của ông về lý do thất bại của con đập. Ông đã tìm ra một lời giải đáp tại phần nền bị xây dựng gấp rút để trám kín phần chân đế của con đập nhằm ngăn nước thấm qua – lớp vôi phủ ngoài hàng tấn bê tông đã bị trôi đi trước khi nó bám được vào, để lại một phần nền có nhiều lỗ nhỏ cục bộ, là nguyên nhân khiến nước phun ra ở phần dưới con đập. Hệ thống lưới sắt đặt vào phần đế của các cống cửa van càng gây ra va chạm, hủy hoại thêm phần chân đế của con đập; một số kết cấu bị rỉ nước có thể được khắc phục bằng tường bao ngăn nước. Tóm lại, không có lý do khả dĩ nào để quyết định không nên tiếp tục xây dựng và giúp đập chắn hoạt động đúng cách.

Chỉ sau khi bắt đầu tiến hành xây dựng, Scott-Moncrieff mới nghe được một tin đồn: nhà kiến tạo nên con đập đang hấp hối trong một khu ổ chuột ở Cairo. Lúc đang trát vữa lại cho con đập và xây dựng đập tạm thời bằng đất để có thể tiếp cận phần đáy của con đập, vị đại tá tạm nghỉ phép và bắt đầu cuộc tìm kiếm người kỹ sư trưởng của đập chắn. Cảnh tượng ông phải chứng kiến rất đáng buồn: vị kỹ sư hàng đầu ngày nào đang nằm trên chiếc trường kỷ bệ rạc tại những con đường lộng gió nằm phía sau ngõ Midaq – khu chợ của Khan al-Khalili, sau này trở nên nổi tiếng nhờ vào tiểu thuyết gia Naguib Mahfouz (ông đã rời khỏi khu vực này năm 12 tuổi). Mougel Bey nghèo đến nỗi chỉ có thể ăn thịt hai lần một tháng, sức khỏe của ông đã trở nên tồi tệ và người con trai cả cũng mang bệnh tình nghiêm trọng.

Khá khen cho Scott-Moncrieff khi vừa làm việc nơi con đập, vừa không ngừng gửi đơn kiến nghị lên chính quyền Anh tại Cairo yêu cầu họ cấp cho Mougel Bey một khoản tiền trợ cấp tương xứng với thành tựu vĩ đại của ông này, với tư cách là người đầu tiên trong lịch sử xây đập trên sông Nile. Khi nhận ra Mougel Bey cũng cần hỗ trợ về tinh thần, Scott-Moncrieff thường xuyên đến thăm và xin ông lời khuyên để cải thiện con đập. Người ta kể rằng ông đã đối xử với Mougel với lòng tôn kính hết mực, báo cáo tiến trình về con đập với ông lão già yếu “như thể với cấp trên của mình”.

Vào ngày thử nghiệm toàn bộ con đập với thành công rực rỡ, Ngài Colin (ông được phong tước hiệp sĩ vào năm 1887) chạy vội đến ngõ nhỏ nơi ông lão Mougel Bey sinh sống. Ông thấy một nhóm người đứng than khóc – con trai của Mougel Bey đã qua đời sáng hôm ấy. Ông lão đau buồn không nói nên lời, cứ đung đưa người trong u mê. Ngài Colin phải rời đi nhưng đã tự nhủ rằng sẽ bày tỏ sự thương tiếc của mình. Khi nghiêng mình về phía ông lão, ông không biết nên nói gì nên chỉ thì thầm báo tin mới nhất vào tai ông lão: “Con đập chắn đã giữ được mực nước cao ba mét.”

Kết quả đó quả thực là không ngờ tới, nhưng đã soi sáng tâm hồn của một người đảm nhiệm những dự án vĩ đại nhất. Mougel Bey đứng bật dậy và vung hai cánh tay trong niềm hân hoan khôn xiết. “Các bạn đã nghe rồi đấy!” Ông hò reo. “Ba mét! Ba mét!”

2. Thông tin quan trọng về thủy lợi (nếu cần thì vẫn có thể bỏ qua)

Hỡi hạt muối! Vì quyền lợi của chính mình, hãy mang hương vị thơm ngon – không thì họ sẽ nghĩ ngươi là đá và vứt ngươi đi!
- Ngạn ngữ Sudan -

Từ những ngày đầu hình thành, nền nông nghiệp Ai Cập chủ yếu phụ thuộc vào một hệ thống tưới be bờ. Vào tháng Tám, vùng đất sẽ được tưới ngập nước khi lũ sông Nile kéo về. Các hồ nước mênh mông hình thành từ cơn lũ và giữ cố định bởi một loạt các kè và đê đắp cao sẽ thấm đẫm nước trong sáu tháng, tạo điều kiện cho lớp trầm tích tối quan trọng bổ sung dưỡng chất cho vùng đất. Tầm tháng Mười một, mực nước rút xuống gần hết và trên vùng đất ấy, người ta sẽ gieo vụ mùa đông gồm lúa mì, lúa mạch, đậu và cỏ ba lá Ai Cập bersim – loại thức ăn gia súc tiêu chuẩn cho những con lừa lê bước trên đường phố Cairo. Cây hồ đào cũng được trồng vào mùa đông, và cả đậu lăng nữa. Bersim lớn nhanh như thổi nên có thể được trồng vài lần trong năm, nhưng mọi cây trồng mùa đông khác đều chỉ thu hoạch được duy nhất một vụ trên đất sau cơn lũ.

Dọc theo rìa sông, người ta có thể trồng vụ hè, nhưng cần phải có hệ thống tưới tiêu trên diện rộng. Lúa, chàm, mía, bông đều được gieo trồng vào mùa hè. Những giống cây trồng này đều rất cực công và cần nước tưới liên tục, nên phải dùng hệ thống sakia (bánh xe nước) kéo bằng sức bò hay shadouf lắc lư (hệ thống vận chuyển nước bằng xô và cầu trục).

Thêm một loại cây trồng có thể được gieo khi dòng Nile dâng lên, và nó cũng cần hệ thống tưới tiêu trên diện rộng, chủ yếu thông qua kênh rạch kết nối với sông Nile. Dưới thời trị vì của Muhammad Ali, một trong những nỗ lực đầu tiên nhằm tăng sản lượng cây trồng là cho đào thêm nhiều kênh rạch. Ông sử dụng lực lượng lao động cưỡng chế (corvée) nhưng vẫn trả lương cho họ, mặc dù hình thức này rất hiếm hoi. Cánh đàn ông bị buộc phải rời bỏ gia đình, hoặc cả nhà có thể cùng đi theo họ, sống bằng số tiền lương một piastre một ngày ít ỏi cùng với khẩu phần ăn gồm ngũ cốc và thịt hai lần một tuần. Khi số kênh rạch tăng lên, nhu cầu bảo trì cũng tăng, và lực lượng lao động cưỡng chế vẫn là người thực hiện chúng. Tập quán thuê nông dân để đào và nạo vét kênh rạch đã giúp hình thành một lực lượng lao động cưỡng chế có kỹ năng và kinh nghiệm phục vụ cho việc xây dựng đập chắn sông Nile và sau này là kênh đào Suez.

Các kim tự tháp cũng được xây dựng bằng việc sử dụng lực lượng lao động tương tự – không hẳn là nô lệ, nhưng cũng không hẳn là người tự do. Đó là kiểu lao động dồn tổng lực, và sở dĩ lực lượng này có thể làm được là nhờ những ngày tháng nghỉ ngơi sau đợt lũ sông Nile. Không có cơn lũ ấy, những nỗ lực lớn lao này của nhân loại sẽ không bao giờ xảy ra: sông Nile sẽ thúc giục con người không ngừng cố gắng thật nhiều và nhiều hơn nữa.

Lực lượng lao động cưỡng chế có tiềm năng của một đội quân, mặc dù hoạt động của họ tập trung vào việc xây dựng, cống hiến điều gì đó cho lợi ích chung. Một đội quân cũng có thể bảo vệ người dân, từ đó đóng góp cho lợi ích chung. Nhưng ta lại bỏ qua một vài chi tiết nữa rồi. Lực lượng lao động cưỡng chế đã đem lại cho Muhammad Ali một ý tưởng mới hết sức hấp dẫn. Ông đã xây dựng một đội quân vượt trội hơn hẳn những kẻ cắt cỏ mù chữ: một băng cướp đông đảo đi cướp phá tận phía nam Ai Cập, ngốn sạch mọi thứ trên đường di chuyển dọc theo dòng sông Nile. Nhiệm vụ mà “đội quân” này tuyên bố chính là: đem lại hòa bình...

3. Kiểm soát bằng nỗi sợ

Một người từ chối mọi lời khuyên vẫn sẽ nghe Satan khuyên bảo
- Ngạn ngữ Nubia -

Vào năm 1820, Muhammad Ali cử con trai đến Sudan để dẹp loạn những bộ lạc miền Nam bất kham – nhưng mục tiêu thực sự là để giành quyền kiểm soát những đường giao thương sinh lợi trên sông Nile ở châu Phi. Đồng hành cùng đoàn quân này có anh vợ của con trai ông, một quan chức Defterdar[*] nổi danh vì sự tàn nhẫn vô biên, khiến bao người khiếp sợ và căm ghét. Cũng vì những hành động man rợ của ông ta mà người dân cảm thấy yên lòng hơn khi đi theo đường lối của một thủ lĩnh quân nổi dậy tự nhận mình là Mahdi[*]. Người thủ lĩnh này hứa hẹn sẽ loại bỏ người Thổ Nhĩ Kỳ tham lam ra khỏi Sudan (việc này cuối cùng sẽ dẫn đến hành động sát hại tướng Gordon[*], đại diện cuối cùng của chính quyền Anh – Thổ – Ai Cập tại Sudan).

Tương đương với Bộ trưởng Tài chính thời nay.

Nghĩa là “thủ lĩnh” hay “người cứu thế”.

Charles George Gordon (1833-1885): chỉ huy quân sự người Anh, từng tham gia nhiều chiến dịch lớn trong chiến tranh Crimea 1853-1856, rồi Trung Quốc (dẹp loạn Thái Bình Thiên Quốc, đầu những năm 1860). Năm 1873 ông sang phục vụ cho Khedive (Phó vương) Ai Cập Ismail, rồi trở thành Toàn quyền Sudan sau đó. Gordon thất bại và tử trận trong cuộc bao vây Khartoum bởi quân Mahdi của người Hồi giáo Sudan năm 1885 – BT.

Theo một tài liệu, có một người dân nghèo xin diện kiến vị Defterdar. Một người lính Thổ không những bắt trộm con cừu mà còn mắng nhiếc ông thậm tệ. Vì mong muốn Defterdar sẽ có cách đền bù cho mình, ông đã phải chờ tên bạo chúa ác độc bắt vài con ruồi bằng tay không – một thú vui giết thời gian ưa thích của y. Sau khi nghe xong sự tình, Defterdar nổi trận lôi đình: “Sao ngươi dám trình báo một vụ việc tầm thường như thế trước mặt ta? Ngươi sẽ phải đứng trước kadi vì thói xấc xược đó!” Người dân nghèo đó tưởng rằng cuối cùng mình cũng đòi được công lý, vì kadi trong tiếng Ả Rập nghĩa là một vị “thẩm phán”. Nhưng kadi của Defterdar lại là một khẩu đại bác được đặt ngay phía sau trường kỷ của y. Người đàn ông nghèo bị trói chặt trước họng súng đại bác và bị nổ tung thành trăm mảnh chỉ vì dám mở miệng than phiền.

Có một người đàn ông tấn công một người khác trong khu chợ và cũng được diện kiến Defterdar. “Ngươi đánh hắn bằng tay nào?” Y hỏi. “Tay phải ạ.” Để thị phạm hậu quả của những ai dám tự tay thực thi pháp luật, Defterdar đã ra lệnh lột da lòng bàn tay của người này cho đến phần dây chằng. Việc lột da được thực hiện bài bản bằng một cỗ máy nhỏ do chính Defterdar thiết kế. Trong khi thi hành hình phạt đầy tàn bạo đó, nạn nhân đã thét lên trong đau đớn, thế là anh ta bị ghì chặt xuống sàn rồi bị cắt lưỡi vì dám quở trách Defterdar.

Vào ngày đại tiệc trong dịp lễ Bairam[*], theo phong tục thì người chủ tặng quà cho cấp dưới của mình. Trong ngày ăn mừng đó, tầm 20 người chăm sóc ngựa cho Defterdar tự cho rằng nếu họ cùng nhau xin Defterdar bất cứ gì, thì họ sẽ được y ban tặng. Mỗi người hôn lên tay kẻ bạo chúa và xin được ban cho một đôi giày để mang lên bàn chân trần của mình. Sang ngày hôm sau, mỗi người trong số họ nhận được một đôi giày làm bằng sắt, đóng đinh cố định vào chân mình.

Hay còn gọi là Eid al-Fitr, ngày lễ quan trọng của người Hồi giáo, đánh dấu sự kết thúc của tháng ăn chay Ramadan.

Cuối cùng, Muhammad Ali Pasha chán cảnh phải nghe những câu chuyện như thế trong triều của mình. Ông đã ra lệnh đầu độc đứa con rể quái ác bằng cây kỳ nham. (Triệu chứng: co giật, mờ mắt, mê sảng, mạch không liên tục, hôn mê, tử vong. Cách giải độc: thông dạ dày hoặc kích nôn, một liệu nhỏ cà dược, cao mù tạc, cà phê mạnh.) À, sông Nile và độc dược – một dòng nước đem đến sự sống, một dòng nước kia thì chắc chắn là đem đến cái chết. Mệnh lệnh được thi hành nhanh chóng và không như thường lệ, chẳng ai tranh luận để thoái thác nhiệm vụ chuẩn bị cốc nước có chứa chất độc chết người.

4. Mã nguồn

Linh cẩu ăn thịt đã thâm đen, nhưng phân của nó lại màu trắng
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Nhưng sông Nile, toàn bộ sông Nile, từ đầu đến cuối, dòng Nile Đỏ nằm ở phía nam Ai Cập đã tỉnh giấc. Nó sẽ không bao giờ thinh lặng nữa. Giờ đây, tiếng gọi của nó sẽ không bao giờ bị phớt lờ. Nhưng vào năm 1840, vị thủ lĩnh người Albania già cả sắp từ giã cõi đời lại cử một đoàn thám hiểm khác đi xa hơn về phía nam để tìm kiếm đầu nguồn sông Nile. Cuối cùng, ông đã đầu hàng trước những giấc mơ mà ông đã cố tránh né cả đời mình. Chính trong chuyến thám hiểm này, và trong quyển sách kể lại hành trình do một trong những thành viên người châu Âu là Ferdinand Werne viết (trưởng đoàn thám hiểm là Suliman Kashef, một sĩ quan người Circassia), đã khơi gợi khát khao cháy bỏng tìm lời giải đáp về “vấn đề của sông Nile”. Nói cách khác, đó là niềm khát khao tìm ra phía đầu nguồn, một lần cho mãi mãi, chinh phục dòng sông và kiểm soát nó. Werne là một bác sĩ y khoa người Đức, sách của ông đã được đề cập trong quyển Năm tuần trên khinh khí cầu của Jules Verne xuất bản năm 1863. Vì quyển sách của Verne là sách bán chạy nhất trong nhiều năm liền, nên điều này cũng giống như thấy tên một quyển sách du lịch được nhắc đến trong một quyển sách của Frederick Forsyth hoặc thậm chí là J. K. Rowling. Mặc dù không hề nổi tiếng chút nào, nhưng những đề cập như thế sẽ đảm bảo rằng ý niệm về sông Nile sẽ luôn tồn tại trong tâm trí mọi người. John Petherick, Burton, Baker và những nhà thám hiểm khác gần như chắc chắn đã đọc sách của Werne. Petherick đã dùng thủ thuật đặt thuốc súng vào một cái tẩu thuốc và khiến nó nổ tung bằng “ma thuật” để khiến người bản địa kinh ngạc. Ông đã học chiêu này từ sách của Werne, hoặc từ một thủy thủ trên thuyền của Werne mà sau này ông có dịp gặp gỡ tại Khartoum.

Quyển sách của Werne, Expedition to Discover the Sources of the White Nile (Cuộc thám hiểm tìm kiếm các đầu nguồn của Nile Trắng) mang màu sắc phê phán gay gắt hơn bình thường so với những quyển sách du lịch của thế kỷ XIX: “Sự suy đồi hoàn toàn của thế giới Á châu, ngay cả khi mang dáng hình bất động và bất lực của một cộng đồng đang dần tan rã trong sự bất ổn mục nát, vẫn luôn sôi sục tính tàn bạo với những kẻ man rợ tràn lan ở phương Đông, và phơi bày bản chất của nó với những trò trụy lạc dâm đãng, đến mức độ gây ô nhục cho nhân loại và phỉ báng mối thân tình thiêng liêng giữa các quốc gia. Tàn bạo là bản tính đích thực của họ...”. Nhưng cái nhìn ác cảm về châu Á này cũng tương tự như cách ông chỉ trích những người bạn đồng hành người Thổ trong chuyến thám hiểm, và cũng không bất ngờ là bao, về cả những bộ lạc châu Phi mà họ gặp gỡ. Thật ra Werne là người có óc quan sát và thậm chí cả sự cảm thông. Có đoạn ông miêu tả cảnh Capitan Selim (chỉ huy con thuyền thám hiểm) phát quà: “Chẳng hạt ngọc nào được cho không cả; người nghèo sẽ phải chạy tán loạn, khiến người Thổ bật cười trước tiên, mua vui cho họ, rồi họ mới quyết định ném những viên đá thủy tinh lên bờ biển, mặc dù Capitan Selim sở hữu rất nhiều số hạt đó, và rồi sự hào phóng đó chỉ là để chứng kiến cảnh bát nháo và náo loạn...”. Khi quan sát điệu nhảy Dinka, ông viết rằng: “cánh đàn ông lắc bộ ngực của họ với tốc độ và cường độ mà tôi chưa từng thấy ở những điệu nhảy Ả Rập. Tất cả các môn thể dục thể thao của ta đều thua kém sự nhanh nhẹn tự nhiên này, với tính linh hoạt của tứ chi giống như loài hổ và sư tử!”

Werne cũng ghi nhận rằng giữa cộng đồng người Shilluk sinh sống ở ven “Sông Trắng”, tức sông Nile, có một số người thích hành hình tù nhân với gậy tày có đầu quả đấm hoặc chùy thay vì bằng thương: họ “đánh tù nhân đến chết như đánh một con chó bằng một cây chùy nặng ký có đuôi vuốt nhọn”. Chỉ có vua mới giết tù nhân bằng thương, và sẽ chính tay ông đâm họ chết, không có nghi lễ gì, khi đang ngồi dưới một tán cây to. Chúng tôi phát hiện rằng, dưới tán cây đó, vị vua sẽ thực thi công lý với một cây thương nặng trĩu trong tay và “ra vẻ giận dữ vô cùng”. Có lẽ nét mặt giận dữ đó sẽ khiến họ sợ hãi. Chưa gì cuộc thám hiểm đã gay cấn.

Cuộc thám hiểm của Werne cùng với Kashef và Capitan Selim quả thực là một bước ngoặt trong lịch sử khám phá sông Nile. Nó là hành trình đầu tiên ghi nhận đủ đầy lợi ích đáng kinh ngạc của súng ống. Werne lập lộ trình cho một cuộc thám hiểm khác chỉ với hai phụ tá, nếu họ có súng trong tay thì sẽ đủ sức đe dọa cả một đám đông người bản địa. Sau này chính Stanley và Frederick Lugard sẽ là người vun đắp giấc mơ đẫm máu này ra hoa kết quả.

Werne hỏi người bản địa về đầu nguồn sông Nile. Tại đây, ở khoảng 4 độ vĩ Bắc, người dân bảo họ rằng đầu nguồn nằm cách đây 30 ngày di chuyển, rằng sẽ có 4 dòng suối và chúng chỉ sâu đến mắt cá chân. Họ cũng nghe nói rằng có rất nhiều quặng đồng ở đầu nguồn, một lời khẳng định từ các tác gia cổ đại khi nói về Dãy núi Mặt trăng và được xác thực bằng việc những mỏ đồng xung quanh hồ Albert được đưa vào khai thác vào đầu thế kỷ XX.

Nhưng điều gieo rắc nỗi sợ hãi vào tâm trí các nhà thám hiểm chính là thông tin về Niam Niam. Cả đoàn đã luôn truyền tai nhau về tộc Niam Niam, rằng họ sẽ di chuyển bằng tứ chi như loài chó và sẽ ăn thịt bất kỳ ai lảng vảng vào lãnh địa của họ. Có người bảo rằng họ còn ăn cả đầu chó, nhưng người Dinka tranh luận rằng tộc Niam Niam gần như giữ gìn trọn vẹn hàm răng của mình (trong khi tộc người Dinka và Shilluk, mà đoàn thám hiểm đã gặp, lại nhổ cả 4 chiếc răng hàm dưới theo nghi lễ nào đó) – vậy thì càng tốt để gặm thịt người. Werne cố tỏ ra dũng cảm và phỏng đoán rằng thông tin về hành động bò bằng bốn chi chỉ là một cách ám chỉ rằng họ không tham chiến công khai, mà sẽ lén lút đến gần rồi ra tay, và có lẽ sẽ ăn thịt những nạn nhân dễ bị lôi đi nhất.

Cũng vì nỗi sợ tộc Niam Niam cùng với bãi đá ngầm lởm chởm rải rác dọc lòng sông lộ ra khi mực nước thấp vào mùa khô, đoàn thám hiểm quyết định quay về. Rất nhiều nhóm người bản địa diễu hành dọc theo con thuyền và tỏ ý đe dọa họ. Khi Capitan Selim tỉnh dậy vào sáng sớm để cầu nguyện, ông nhìn thấy vô vàn những đám lửa do người bản địa nhóm lên dọc theo bờ sông. Ông mất hết dũng khí và từ chối đi tiếp.

Nhưng cống hiến của đoàn người “hổ lốn” có cả người Thổ và châu Âu này đã đủ thuyết phục – họ đã cho chúng ta thấy rằng hành trình thâm nhập sâu vào những nơi tăm tối nhất của châu Phi là khả thi. Cuộc đua tìm đến đầu nguồn sông Nile đã thật sự bắt đầu.

5. Ngành du lịch tình dục trên sông Nile

Cô gái khóc than để được kết hôn, và đến ngày kết hôn lại khóc lần nữa
- Ngạn ngữ Sudan -

Có thể Muhammad Ali đã khởi động cuộc đua khám phá đầu nguồn sông Nile, nhưng ông cũng vô tình khai mở một điểm đến du lịch tình dục đầu tiên của thế giới. Trong hàng thế kỷ, Cairo đã là nhà chứa của phương Đông. Cũng không phải tình cờ mà những câu chuyện dâm dục trong Nghìn lẻ một đêm (còn được biết đến với cái tên Đêm Ả Rập) được sưu tầm từ Cairo. Mặc dù bối cảnh của quyển sách là ở thành Baghdad nhưng các biến cố được miêu tả trong đó đều lấy thông tin từ sự vô độ và khoái lạc trong lối sống ở Cairo. Quân đội của Napoleon khiến cho nhu cầu mại dâm tại Cairo tăng cao chóng mặt, và sau khi ông rời đi vào năm 1801 nhu cầu đó vẫn không hề giảm. Muhammad Ali trân quý việc học hỏi tri thức của người Pháp và những người kế vị ông cũng trân quý văn hóa Pháp. Napoleon còn đề xướng một chương trình liệt kê tất cả tượng đài trên cả nước nhằm phổ cập kiến thức về Ai Cập cổ đại cùng với việc xây dựng đập chắn theo chuyên môn của người Pháp. Với tất cả những điều trên, cũng chẳng ngạc nhiên là bao khi những du khách đầu tiên đến thưởng ngoạn sông Nile chính là những nhân vật người Pháp thích phiêu lưu, chẳng hạn như Gustave Flaubert. Họ đều bị cám dỗ bởi cả hai yếu tố: tình dục và sự huyền bí của các tượng đài cổ đại. Những du khách này buộc phải lên thượng nguồn sông Nile mới có thể tận hưởng được hết giá trị của nó, vì Muhammad Ali vào năm 1834, trong nỗ lực xóa nhòa “di sản” phóng đãng của quân đội Napoleon, đã trục xuất các kỹ nữ hạng sang ở Cairo về phía nam – đến các thị trấn ven sông Nile thuộc Asyut, Esna và Luxor.

Vào năm 1840, du khách tham quan sông Nile tên James Augustus St. John đã ghi chép về nhóm almeh hoặc ghawazi – những cô kỹ nữ hạng sang bị trục xuất của sông Nile. St. John viết rằng: “Trên thực tế, cụm từ ‘điệu nhảy kỹ nữ’ là loại hình nhạc kịch của Đông phương. Mọi tầng lớp, mọi giới tính, già lẫn trẻ đều yêu thích màn trình diễn này; và các tì thiếp trong hậu cung, được chính cô kỹ nữ hạng sang hướng dẫn cho môn nghệ thuật này, sẽ diễn ở phòng riêng của mình để phục vụ văn nghệ cho gia đình.” St. John tìm đường đến một ngôi làng ở ngoại ô Cairo, nơi nhóm almeh sinh sống. “Họ đều là những phụ nữ trẻ, có lẽ chưa ai quá tuổi đôi mươi; phần lớn chỉ tầm 10 đến 16 tuổi. Một vài cô trông khá hấp dẫn, thậm chí so với phụ nữ London, nhưng đa phần chẳng có gì nhiều để tiến cử ngoài tuổi trẻ và những màn biểu diễn nghệ thuật hấp dẫn làm kế sinh nhai của họ.” St. John được dẫn vào một quán cà phê có khoảng 100 cô gái đang nhảy múa hết mình để tận hưởng phút giây hiện tại. “Những cô gái này không quen uống rượu, nhưng có vẻ như cà phê giúp mang lại sự phấn khích và niềm hoan hỉ nũng nịu cho họ tương tự như cảm giác mà loại rượu sâm panh hay burgundy đôi khi gây ra cho phụ nữ châu Âu”. Màn trình diễn bắt đầu và St. John tường thuật về bài múa bụng: “Tôi e rằng một đoàn kỹ nữ đủ năng lực, được tuyển lựa bởi một nhà quản lý nhạc kịch, sẽ thu hút người đến xem chật kín nhà hát ở Paris hay London.” Ông cũng cậy nhờ vào tiếng Hy Lạp: “Điệu nhảy này mô phỏng porneia[*], biểu trưng cho một chuyện tình, ít nhất cũng là thứ tình yêu theo định nghĩa phương Đông.”

Một từ Hy Lạp có nghĩa là ngoại tình, dan díu.

Nhưng ông chẳng hề nhắc đến bất cứ điều gì về phương cách chính thống mà các vũ nữ trong quán cà phê nâng cao thu nhập của mình. Trước khi ra lệnh cấm các cô gái này hoạt động, Muhammad Ali đã tuyển mộ một Pezawink bimbashi – chức tổng quản kỹ nữ hạng sang, nhằm coi sóc hoạt động trụy lạc trong nước cho ông. Các cô gái được chia thành bốn đẳng cấp và mỗi cấp đều phải trả một loại thuế đặc biệt cho chính phủ. Vị tổng quản sẽ phải đi thu thuế theo danh sách tên của các cô. St. John ghi nhận: “Gần đây, nhân vật đáng kính này, sau một thời gian dài làm chuyện bất minh, đã bị kết án vì những hành động bất chính nhất. Trong đó có tội danh tự thêm thắt danh sách kỹ nữ hạng sang, rõ ràng là để trả thù, với vài cái tên của các phu nhân đứng đắn: vợ và con gái của những người cấp cao hơn ông...!”

6. Flaubert và “người phụ nữ bé nhỏ” của ông

Khi rơm ven sông bốc cháy, chiếc sàng rơm ở nhà cũng khóc theo
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Và những du khách muốn trăng hoa đã đến. Một trong những người nổi tiếng hơn cả là Gustave Flaubert. Là một người vừa lãng mạn vừa nghiện tình dục, tất nhiên Flaubert có những lý do khác nữa cho chuyến thăm phương Đông của mình. Vào giữa thế kỷ XIX, không có chuyến đi nào lãng mạn hơn hành trình ngồi trên dahibiya, một loại nhà thuyền chạy bằng buồm, để chiêm ngưỡng những di tích vĩ đại của sông Nile tại Luxor, Kom Ombo và Aswan.

Flaubert trong cuộc tìm kiếm sự lãng mạn mà ông đã tưởng tượng ra trong quyển tiểu thuyết đầu tiên The Temptation of St Anthony (Sự cám dỗ của St. Anthony), đã khởi hành chuyến đi lên thượng lưu sông Nile cùng người bạn thân cũng đam mê tình dục không kém là Maxime du Camp. Maxime du Camp là nhiếp ảnh gia tiên phong đã chụp những bức ảnh đầu tiên về các di tích của Ai Cập – từ các kim tự tháp đến ngôi đền tại Luxor. Ông cũng chính là người đã khuyên Flaubert đốt quyển tiểu thuyết Temptation sau ba ngày vùi đầu miệt mài đọc nó. Ngoài khoảng thời gian qua đêm với gái mại dâm, Flaubert dành nhiều thời gian để suy tư về vẻ đẹp của những thác nước lớn, hay ghềnh thác, trên đoạn sông Nile tại Aswan. Những lá thư và nhật ký của ông cho thấy chính tại đây, Flaubert đã nảy ra ý tưởng cho quyển tiểu thuyết vĩ đại Bà Bovary của mình.

Tôi đã đến Aswan để tìm hiểu về Flaubert. Như kiểu tôn kính những thứ rất đời thường theo phong cách của Alain de Botton[*], tôi muốn tìm ra vị trí chính xác nơi dòng văn học hiện đại ra đời. Nhưng thay vì những dòng chảy cuồn cuộn xuyên qua những hòn đảo lởm chởm đá granite đen, tôi chỉ thấy dòng nước êm đềm của hồ Nasser và bức tường bê tông uốn cong đồ sộ của đập Aswan. Những thác nước lớn ầm ầm nước đổ, đã từng mê hoặc Flaubert và khiến ông phải suy nghĩ lại toàn bộ ý tưởng văn học của mình, giờ đã biến mất, bị nhấn chìm dưới hàng tấn bê tông. Nói cho cùng, có lẽ đó là một lời tri ân thích hợp.

Được mệnh danh là triết gia đại chúng với những tác phẩm triết học đời thường dành cho tất cả mọi người.

Nhưng điều gì đã khơi gợi ý tưởng có tầm quan trọng về một quyển tiểu thuyết hoàn toàn thực tế với nội dung về tình dục và tình yêu, thay thế cho sự lãng mạn ấm áp của St. Anthony? Phải chăng là do cuộc gặp gỡ của Flaubert với người kỹ nữ huyền thoại Kuchuk Hanem chỉ mười ngày trước đó?

Ông cùng nhiếp ảnh gia Maxime du Camp đã đến điểm xa nhất về phía nam trên hành trình sông Nile của mình, đó là tại thác nước lớn thứ hai, nơi giờ đây đã bị hồ Nasser nhấn chìm. Flaubert thán phục trước sự vĩ đại của dòng sông: “Nước sông Nile hơi vàng; nó mang theo nhiều đất. Sẽ có người nghĩ rằng nó đã mệt mỏi khi chảy qua vô số quốc gia, mệt mỏi với tiếng rì rầm vô tận của những lời phàn nàn đơn điệu giống hệt nhau rằng nó đã chảy quá xa rồi đấy. Nếu sông Niger và sông Nile là cùng một dòng sông, vậy thì nước từ đâu đến? Dòng sông đã chứng kiến những gì? Giống như đại dương, dòng sông này đưa suy nghĩ của chúng ta về lại những khoảng cách gần như không thể đong đếm được.”

Chính tại thác nước lớn thứ hai này, ông quyết định từ bỏ mong muốn viết lại một câu chuyện tình lãng mạn về phương Đông và thay vào đó trở nên cực kỳ khắt khe. Cũng tại đây, giữa không khí cổ xưa bao trùm, ông quyết định viết quyển tiểu thuyết hiện đại đầu tiên trên thế giới, Bà Bovary.

Flaubert đến Ai Cập vì nhiều lý do: để trốn chạy thất bại, để trẻ hóa văn phong của mình, để đồng hành cùng người bạn du Camp; nhưng không thể phủ nhận lý do đơn thuần là để tận hưởng nắng ấm và tình dục. Có thể nói ông là nguyên mẫu của kiểu du khách hiện đại – du lịch không hẳn chỉ vì tình dục, nhưng nó lại là yếu tố thúc đẩy, và còn được “tặng thêm” món quà tuyệt vời từ những tàn tích và những chuyến du ngoạn trên sông.

Như chúng ta đã thấy, những cô gái điếm, bị đuổi khỏi Cairo vào năm 1834, đã bỏ trốn lên thượng nguồn sông Nile. Tuy nhiên, hai người đàn ông đầy quyết tâm vẫn xoay xở kiếm được vài “mối” ở Cairo. Sau khi cả hai đã thỏa mãn, Flaubert cho những người hầu của mình tiền để vui thú với gái mại dâm địa phương và nhận xét: “Tôi sẽ không bao giờ quên động tác thô bạo của người đánh xe lừa cũ của mình khi gã lao vào một cô gái... tất cả chỉ trong một động tác kèm theo tiếng cười với hàm răng trắng toát của gã... những mảnh vải quấn quanh phần dưới đôi chân bệnh tật của gã.” Flaubert đã nhanh chóng hợp nhất quan điểm về một phương Đông lãng mạn trước đây với một phương Đông đôi khi khắc nghiệt và thường khá kỳ quái: “Một tuần trước tôi thấy một con khỉ nhảy lên lưng con lừa và cố thủ dâm cho nó. Con lừa kêu la và tung cú đá, thế là người chủ của con khỉ mắng nó, con khỉ thì ré lên, và ngoài hai ba đứa trẻ khác bật cười thì chẳng ai thèm để ý cả, còn tôi thì thấy cảnh tượng thật khôi hài.”

Đến Cairo, họ ở tại khách sạn Hôtel du Nil trong hai tháng. Bức ảnh duy nhất của Flaubert ở tuổi đôi mươi được chụp trong khu vườn của khách sạn này. Nó cũng là một trong những bức ảnh được chụp sớm nhất ở Ai Cập, theo phương pháp calotype, được tạo ra bằng cách ngâm giấy vẽ Thổ Nhĩ Kỳ tốt nhất trong dung dịch iốt bạc và phơi sáng nó trong hai phút qua máy ảnh. Flaubert hẳn đã đứng gần như bất động. Đầu của ông đội một thứ gì đó trông giống một chiếc mũ đầu đuôi seo (fez) màu đen đặt trên đỉnh một chiếc turban màu trắng. Ông có râu và lực lưỡng, như một chú gấu vậy.

Trong khu vườn của khách sạn vào năm 1850, tư thế chụp hình của ông rất giống hình ảnh một người Hồi giáo sùng đạo trong khoảnh khắc đứng yên trước khi cầu nguyện. Ánh mắt của Flaubert nhìn chằm chằm vào mặt đất phía trước cách ông vài mét. Có thứ gì đó màu đen ở cạnh dưới của bức ảnh, có lẽ là gờ cửa sổ. Đúng thế rồi: du Camp từ trong khách sạn chụp ảnh cho Flaubert e thẹn, người sau đó viết rằng: “Tôi sẽ không bao giờ cho phép bất cứ ai chụp ảnh mình. Max đã chụp một lần, nhưng lần đó tôi mặc trang phục người Nubia, đang đứng và được chụp từ khá xa, trong một khu vườn.” (Người ái kỷ thực sự từ chối chụp ảnh; họ “cực đoan” tới mức tương đương với những người luôn khăng khăng muốn được chụp ảnh với chế độ liên tục.)

Khách sạn Hôtel du Nil là “bản doanh” của Flaubert và du Camp ở Cairo. Chủ khách sạn là hai người Pháp: Bouvaret và Brochier. Bouvaret là một cựu diễn viên tỉnh lẻ, một người có gu thẩm mỹ kém với khao khát biến khách sạn của mình thành “thành tựu tuyệt vời nhất của chủ nghĩa Paris”. Flaubert chế nhạo Bouvaret cũng như ước muốn đó, nhưng lại “đánh cắp” tên của ông ta[*]. Nhiều tháng sau đó, Flaubert nhớ lại cái tên khi đứng tại thác nước lớn thứ hai, khi đó ông quyết định viết quyển Bà Bovary.

Hai cái tên “Bouvaret” và “Bovary” đọc lên nghe gần giống nhau – BT.

Cuối cùng, hai người bạn giương buồm bắt đầu chuyến đi ngược dòng sông Nile trên một chiếc thuyền rồng, hay còn gọi là cange. Maxime du Camp đã ghi chú về những người bạn đồng hành của họ như sau:

Rais Ibrahim. Thuyền trưởng của con thuyền. Một anh chàng đẹp trai khoảng 24, 25 tuổi ... khi nổi giận với các thủy thủ, anh ta sẽ nhổ nước bọt vào họ và đấm họ. Trong suốt năm tháng phục vụ chúng tôi, anh ta không để chúng tôi phải phàn nàn điều gì.
Hadji Ismael. Anh này là người tôi thích nhất trong tất cả thủy thủ. Anh ta có bản tính đáng mến với khuôn mặt xấu xí, độc nhãn, cơ bắp cuồn cuộn.
Khalil. Cựu bardash [người đồng tính]. Trên thực tế anh ta cũng có nét duyên ngầm, thường biểu hiện ra khi anh ta nhảy xuống nước với các thủy thủ khác.
Farghali. Vị triết gia già. Người duy nhất vẫn giữ được thể lực tốt khi kết thúc hành trình của chúng tôi, khi tất cả những người khác đã kiệt sức đến mức không thể nhận ra.
Mohamed, người mà Gustave gọi là Narcisse vì anh ta giống một người hầu cùng tên từng phục vụ Gustave. Anh ta để những sợi tóc ở phần gáy mọc rất dài.
Tất cả những người này, ngoại trừ thuyền trưởng, đã cắt ngón trỏ bên phải để trốn nghĩa vụ quân sự.

Với tốc độ chậm rãi, họ giương buồm ngược dòng sông xanh xám vĩ đại, chống chọi với dòng chảy liên tục của nó nhưng cũng may lại được xuôi theo hướng gió, hầu như luôn thổi bắc xuống nam. Làn gió này đã giúp giữ thăng bằng và chế ngự dòng chảy ngược gió của con sông, cũng chính nó khiến sông Nile trở thành một đường dẫn tuyệt vời qua nhiều thế kỷ. Flaubert yêu dòng sông với những khúc cong và đoạn kéo dài nhưng cũng nhanh chóng trở nên chán nản với những tàn tích mà tất cả khách du lịch cảm thấy có trách nhiệm phải đến xem. Ông mơ về những cuộc hoan lạc với ghawazi, những vũ nữ mại dâm bị trục xuất khỏi Cairo. Trong tác phẩm Manners and Customs of the Modern Egyptians (Phong tục và tập quán của người Ai Cập hiện đại) của E. W. Lane[*], xuất bản lần đầu vào năm 1836, tác giả đã viết: “Ai Cập từ lâu đã được tôn vinh vì có những vũ nữ nơi công cộng, nổi tiếng hơn cả là một bộ lạc khác biệt với tên gọi ‘Ghawazee’”. Họ khác với người Ai Cập, sống tách biệt với phần lớn dân cư, có phong tục khác biệt, cấu trúc xã hội riêng và thậm chí có thể nói cả một ngôn ngữ khác.

Nhà Đông phương học người Anh.

Khi thuyền của họ đến Esna, một thị trấn hoang tàn đầy bụi và đá vỡ, Kuchuk Hanem, ghawazi nổi tiếng nhất thời đó, đã phái “tú bà” của nàng, người có một con cừu nuôi làm thú cưng, đến dòng sông để gặp Flaubert và du Camp. Bộ len của con thú cưng được tô vẽ bằng những đốm nhuộm lá cây henna màu vàng, và nó có một cái rọ bằng nhung trên mũi. Họ được dẫn đến nhà Kuchuk Hanem, nơi nàng “chiêu đãi” họ theo cách long trọng nhất.

... Kuchuk Hanem có vóc người cao, đẹp tuyệt trần, màu da nhạt hơn người Ả Rập. Đến từ Damascus, làn da của nàng, đặc biệt là trên thân người, có màu nâu cà phê nhạt. Khi nàng uốn éo, da thịt nàng óng ánh lên những gợn màu đồng. Đôi mắt nàng đen sẫm và to, lông mày nàng đen tuyền, lỗ mũi nàng mở rộng, đôi vai ngang rộng, bộ ngực đầy đặn hình quả táo. Nàng đội một chiếc mũ tarboosh[*] lớn, trên đỉnh trang trí một chiếc đĩa lồi bằng vàng.

Loại mũ khăn, bằng nỉ, không có vành, giống mũ fez của người Hồi giáo đội ở một số nước.

Flaubert vô cùng phấn khích. Ông viết: “Người ta có thể học được rất nhiều điều tại một nhà thổ, và cảm nhận được nỗi buồn, cũng như mơ ước khát khao có được tình yêu...”

Đâu chỉ có một văn sĩ phải lòng Kuchuk Hanem! Cũng vào năm mà Flaubert gặp Kuchuk Hanem, George William Curtis nhận xét trong tập ghi chép đã bị lãng quên từ lâu Nile Notes of a Howadji (Những ghi chép về dòng Nile của một Howadji) (howadji nghĩa là “người ngoại quốc”): Kuchuk Hanem “lung linh hơn một nụ hoa, nhưng e ấp hơn một đóa hoa nở rộ”. Khi mọi thứ dần lên đến cao trào, ông trở nên rụt rè, viết rằng: “và rồi, lúc này đây bức màn buông xuống”. Flaubert thì lại chi tiết hơn. Ông viết: “Con bướm xinh của nàng cứ như một cuộn vải nhung khi nàng khiến tôi lên đỉnh. Tôi cảm thấy mạnh mẽ như một con hổ.” Trong một bức thư khác, ông viết: “Đến cuối cùng, có chút gì đó buồn bã và yêu thương vương vấn trong cái ôm giữa chúng tôi”.

Chính tại thời điểm này, Flaubert và du Camp đã tiến xa hơn đến tận thác nước lớn thứ hai nơi thượng lưu. Lúc này đây văn phong của Flaubert cũng đã không còn là kiểu văn xuôi màu tím mộng mơ như trong St. Anthony. Thay vì mô tả một khung cảnh chìm trong ánh trăng, ông viết: “ánh trăng đang chiếu vào chân phải của tôi và phần tất trắng nằm giữa ống quần và đôi giày của tôi”.

Về sau, du Camp đã nhận xét về khoảng thời gian này: “Quyển tiểu thuyết sắp ra đời của Flaubert đã khiến anh ấy mê mẩn. Anh nói với tôi: ‘Tôi bị nó ám ảnh’. Giữa khung cảnh châu Phi, anh ấy mơ về vùng Normandy... trên đỉnh Gebel Abusir, nơi nhìn ra Thác nước lớn Thứ hai, khi chúng tôi đang ngắm nhìn dòng chảy sông Nile vỗ vào những tảng đá granite đen sắc nhọn, anh ấy đã gào lên: “Tôi đã tìm ra rồi! Eureka! Eureka! Tôi sẽ gọi cô ấy là Emma Bovary!”

Trên đường trở về hạ lưu sông Nile, du Camp và Flaubert một lần nữa ở tại khách sạn Hôtel du Nil. Có lẽ đó là lúc bức ảnh nổi tiếng được chụp. Dáng đứng của Flaubert rất giống khi ta chuẩn bị rời đi, khi ta phải chia tay trong buồn bã. Sau lần gặp thứ hai và cuối cùng với Kuchuk Hanem, Flaubert đã viết rằng: “Tôi nếm trải mọi nỗi cay đắng của cuộc chia ly một cách sâu sắc; đó mới là điều quan trọng, và tôi có thể cảm nhận nó trong từng khúc ruột của mình.”

Trong bức ảnh đó, Flaubert bị hai tòa nhà xập xệ phía sau làm cho lu mờ. Có lẽ có những con cò làm tổ trên hai mái nhà đó. Khu vườn hiu hắt như mùa đông, khung cảnh bên phải của bức hình là một vài cây keo thấp và một cái cây cao, có lẽ là một loại cọ. Có đoạn Flaubert muốn miêu tả hình ảnh quý bà Bovary là một kẻ ngốc lãng mạn si mê, ông đã viết bài tưởng tượng ra mình và Rodolphe sống hạnh phúc trong một ngôi nhà mái phẳng thấp dưới bóng cây cọ.

Trên đường về nhà, Flaubert đã viết từ Constantinople rằng: “Tại sao tôi lại mang một nỗi khát khao u uất muốn trở về Ai Cập, giương buồm ngược dòng sông Nile và đến gặp Kuchuk Hanem? Dù sao thì đêm tình yêu với nàng là khoảng thời gian mà người khác không thường có được, nhưng tôi đã được tận hưởng trọn vẹn đêm hôm ấy.” Ông vẫn qua lại với gái mại dâm. Không gì đáng ngạc nhiên khi du Camp và Flaubert đều mắc bệnh hoa liễu – nhưng không phải ở Ai Cập, mà có lẽ là ở Lebanon.

Kuchuk Hanem đã ảnh hưởng đến Flaubert đến nỗi những miêu tả của ông về đêm mặn nồng của họ trong một bức thư gửi về nhà đã được nhà thơ Louis Bouillet phổ thơ. Trong bài thơ, người kỹ nữ mang hình ảnh “buồn bã như một góa phụ” sau khi chàng Flaubert trẻ trung cường tráng rời đi (họ đã làm tình năm lần trong khoảng 36 giờ). Bài thơ này đã khiến nàng thơ và cũng là người tình của Flaubert, Louise Colet, ghen tị. Flaubert đã viết thư cho Colet, bày tỏ tâm trạng thực tế rằng: “Nàng và ta đang cùng nghĩ về Kuchuk Hanem, nhưng nàng ấy chắc chắn không nghĩ về chúng ta. Chúng ta đang tạo ra một bức tranh hoa mỹ quanh nàng ấy, trong khi người du khách đặc biệt thú vị này, người được vinh dự chiếm hữu chiếc trường kỷ của nàng ấy, đã biến mất hoàn toàn khỏi trí nhớ của nàng, cũng như bao người khác.” Trong lời văn của Flaubert, Kuchuk Hanem xuất hiện trong điệu nhảy của Salome[*], điệu nhảy dẫn đến việc Thánh John mất đầu.

Theo Tân Ước, Salome là con gái riêng của Herodias, vợ vua Herod, nổi tiếng với điệu nhảy bảy lớp mạng che, điệu nhảy quyến rũ đến nỗi được vua Herod hứa sẽ ban thưởng bất kỳ điều gì. Salome đã nghe theo lời mẹ – người rất căm tức Thánh John – và yêu cầu phần thưởng là cái đầu của Thánh John (John Tẩy Giả).

Hai mươi năm sau chuyến thăm của Flaubert, vào năm 1869, người tình cũ của ông đã đến thăm Ai Cập để tham dự lễ khánh thành kênh đào Suez. Bà cảm thấy bị thôi thúc phải ngồi thuyền ngược dòng Nile để tìm kiếm Kuchuk Hanem. Bà tuyên bố mình đã gặp một phụ nữ già nua và đầy bệnh tật mang tên Kuchuk Hanem. Sự trả thù cuối cùng của một người tình bị ruồng bỏ chăng? Chúng ta sẽ theo dấu bà trong cuộc tìm kiếm này ở những phần sau.

Flaubert một lần nữa trở lại Ai Cập để lấy cảm hứng cho quyển tiểu thuyết cuối cùng của mình. Ông vẫn còn nhớ về những người chủ khách sạn Hôtel du Nil khi đặt hai cái tên Bouvard và Pécuchet cho hai nhân vật tự học ngu ngốc trong tác phẩm dự định sẽ trở thành kiệt tác của ông, một tác phẩm không bao giờ được hoàn thành. Vài ngày trước khi qua đời vào năm 1880, Flaubert đã viết cho cháu gái: “trong hai tuần qua ta đã bị bóp nghẹt bởi khao khát được nhìn thấy một cây cọ nổi bật trên nền trời xanh và nghe tiếng lách cách phát ra từ chiếc mỏ một con cò trên đỉnh tòa tháp giáo đường”.

Ngày nọ, tôi lên đường tìm kiếm khách sạn Hôtel du Nil ở trung tâm thành phố Cairo. Trong cẩm nang du lịch xuất bản năm 1857 của Murray, khách sạn nằm đối diện với khu vườn Ezbekiya, trên con phố ngày nay gọi là Goumraya. Tôi đã sục sạo tìm kiếm dấu vết khách sạn khắp con phố, nơi giờ đây chủ yếu dành riêng để bán máy nén khí và dụng cụ cơ khí. Nhưng giống như thác nước lớn thứ hai trên sông Nile, khách sạn từ lâu đã bị nhấn chìm bởi các công trình thời hiện đại. Luồn lách giữa những chiếc taxi phóng điên cuồng và bao quanh bởi tiếng còi xe inh ỏi, cuối cùng tôi đi đến kết luận rằng khoảng sân trước náo nhiệt của trạm xăng MISR chính là nơi tọa lạc ngày xưa của khu vườn khách sạn Hôtel du Nil.

7. Hành trình xuôi dòng Nile – 2007

Khách đến nhà thấy được cả những con gián sinh con
- Ngạn ngữ Nubia -

Tôi nghĩ về hình ảnh Flaubert đi dạo dọc theo sông Nile ở Cairo và tưởng tượng rằng các hòn đảo giữa dòng, chứ không phải hai bờ, sẽ là khung cảnh gần giống nhất với 150 năm về trước. Nhưng chỉ có phà địa phương mới đến được các hòn đảo đó. Chẳng có du khách nào đến tham quan chúng cả (tôi đang nói về những hòn đảo không có cầu nối với đất liền). Tôi quyết định thực hiện chuyến đi của riêng mình bằng đường thủy xuyên qua Cairo để xem những hòn đảo ở giữa dòng. Trên đó có người sinh sống nhưng không có khách du lịch và cũng không có xe hơi đi lại. Bạn có thể bắt gặp một chiếc xe máy đơn độc lượn lách qua các cánh đồng, nhiều khi là một con lừa. Vào mùa lũ, những hòn đảo này ắt hẳn đã bị nhấn chìm dưới dòng nước; khá khẩm nhất thì cũng trở thành đầm lầy. Nhưng kể từ khi con đập đầu tiên tại Aswan được xây dựng hơn 100 năm trước, những hòn đảo đã trở thành những phần đất sinh sống lâu dài của Cairo. Hòn đảo lớn nhất có cả một nhà thờ Kitô giáo và một thánh đường Hồi giáo; cây cầu Mounib khổng lồ bắc ngang giữa đảo và đất liền, nhưng không có lối vào đảo từ cây cầu này. Thay vào đó, bạn phải bắt một chiếc phà nhỏ với giá tương đương 5 bảng Ai Cập. Có những hòn đảo khác nhỏ hơn, tất cả đều được dùng cho hoạt động nông nghiệp và là nơi có lối sống đã “tuyệt chủng” nơi đất liền.

Để di chuyển tôi cần một thứ gì đó không gây chú ý, thậm chí không thể nhìn thấy được. Người ta không khuyến khích người ngoại quốc đi thuyền của riêng họ dọc sông Nile mà không có hình thức bảo vệ chính thức nào, hoặc lý thuyết là vậy. Dù sao thì xuất hiện quá rùm beng sẽ thu hút nhiều sự chú ý không mong muốn. Tôi đã từng đi cùng một nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp trong ngôi chợ sách tại Ezbekiya và bị cảnh cáo bởi những nhân viên an ninh quốc gia đầy vẻ hầm hố, nên tôi không hề muốn bị để mắt như thế trong chuyến phiêu lưu ngắn của mình.

“Maxime du Camp” của tôi là một người bạn tên là D’Arcy Adrian-Vallance, một người hào hứng với hầu hết hoạt động dưới nước – chúng tôi đã từng chèo trên những cánh đồng tại Oxfordshire trong những đợt lũ tồi tệ nhất. Anh cũng nhắc tôi nhớ mình đã từng khoe khoang rằng một chiếc thuyền phao đi biển là phương tiện tốt nhất để di chuyển trên sông Nile. Thử thách bắt đầu. Chiếc thuyền đi biển của tôi giá tầm 20 bảng Anh, dài khoảng 2,7 mét với những chiếc cột chèo cao su và đủ chỗ cho hai người – mỗi người một đầu. Tôi có hai mái chèo nhỏ để chèo. D’Arcy rất thích thú với vai trò hoa tiêu và giữ khẩu phần lương thực duy nhất của chúng tôi – một chai nước và vài miếng bánh quy. Tôi thầm cảm ơn phần nước uống này vì tôi có cảm giác vật vờ, và đã tay không xuất hiện tại điểm hẹn, chỉ có mỗi chiếc thuyền buộc vào mui xe của mình. Chúng tôi bơm phồng nó tại một garage địa phương ở Maadi, rồi với số tiền “boa” 2 bảng cho chủ chiếc felluca gần nhất, chúng tôi hạ thủy từ cầu tàu bên cạnh quán TGI Friday’s. Những chiếc felucca rong ruổi trên sông Nile tại mọi thành phố lớn. Nhưng những cây cầu ở Cairo lại giới hạn số lượng felucca bởi cột buồm của chúng quá cao, không thể đi qua bên dưới vài cây cầu. Chiếc thuyền phao của chúng tôi thì không gặp khó khăn như vậy.

Chẳng mấy chốc, chúng tôi đã ra đến giữa dòng và di chuyển với tốc độ nhanh xuôi theo dòng chảy. Trong suốt chiều dài của mình, dòng Nile chưa bao giờ chảy chậm chạp, ì ạch – nó vẫn là một dòng sông trẻ, hoặc cho ta cảm giác như thế, à mà không, không đúng, nó là một dòng sông đầy sinh lực, nó tự biết tâm thế của chính mình. Nó không hề uể oải chút nào.

Tôi đã và vẫn luôn ngạc nhiên khi thấy rất ít rác thải trôi nổi trên sông Nile ở Cairo. Chắc hẳn bạn sẽ nghĩ rằng sau đoạn sông dài hàng kilômét, sông Nile ở đoạn này phải là một cống rãnh thực sự. Những con kênh rẽ nhánh từ dòng sông thì khủng khiếp thật. Kênh nào chưa được che đậy sẽ giống như những bãi rác đầy ruồi nhặng hoặc những cống nước thải lộ thiên. Bạn sẽ thấy những cậu bé tắm cho ngựa trên những con kênh này, chúng cưỡi ngựa xuống dòng kênh ngập tới tận u vai ngựa. Nhưng không hề, riêng dòng chính của sông Nile thì lại sạch sẽ, giờ càng sạch sẽ hơn khi đã có một hệ thống thoát nước giúp đưa chất thải thành phố ra ngoài sa mạc để xử lý. Tôi nhìn xuống dòng nước và chẳng thấy con cá nào, dù tôi đã từng nhìn thấy những đàn cá ở đoạn nước cạn dưới cái nắng oi bức gần bờ sông. Tôi tiếp tục chèo, cảm nhận ánh mặt trời chiếu lên khuôn mặt đang mất nước của mình nhưng lòng thì ngập tràn hạnh phúc. D’Arcy đùa nghịch với dòng nước chảy qua ngón tay mình, hay đúng hơn là chúng tôi “chảy” theo nó, một dòng chảy với tốc độ hơn 1,3m/s đang đưa chúng tôi tiến đến trung tâm Cairo.

Khi đến được mũi đảo lớn với cái tên Geziret Bahrein, lũ trẻ bắt đầu hò reo và vẫy tay với chúng tôi. Bạn sẽ chẳng bao giờ được chào đón như thế trong thành phố – trẻ em nơi đó đã quá nhàm chán và cũng có quá nhiều người nước ngoài đi bộ xung quanh nên chẳng còn gì mới lạ. Chúng tôi đi ngang một bãi biển nhỏ nơi những người phụ nữ đang rửa những chiếc nồi nấu ăn bằng nhôm khổng lồ, và trong một cái hồ bê tông bập bềnh nước sông, họ đang đập quần áo xuống nước. Các cậu bé lặn xuống để bơi về phía chúng tôi, nhưng theo một kiểu xã giao mặc định, chúng vẫn giữ khoảng cách với chiếc thuyền nhỏ bé buồn cười của chúng tôi, mặc dù khuôn mặt của chúng rạng rỡ với mái đầu ướt sũng nước cùng hàm răng trắng. Chúng tôi từ chối mọi lời kêu gọi lên đất liền và tiếp tục chèo ngang qua một chiếc dhow hai cột buồm khổng lồ, mà người dân địa phương gọi là sandal, lau sậy mới cắt chất đầy tràn ra cả hai bên mạn thuyền. Trông nó như một đống cỏ khô khổng lồ đang trôi lềnh bềnh. Những tấm bảng đặc biệt, màu xám và trông đã cũ nát, được gắn vào mép thuyền để nâng cao mạn thuyền. Điều này có nghĩa là lau sậy đã được chất lên đến tận chân của cánh buồm. Không có động cơ trên thuyền, có lẽ đó là chiếc thuyền buồm cuối cùng còn dùng được ở Cairo – tôi không bao giờ nghĩ rằng mình có thể nhìn thấy một thứ như vậy trong thế kỷ XXI. Bánh lái đặc biệt đồ sộ, dường như được đẽo từ gỗ dày 30 centimét với phần trục bẻ lái uốn cong tuyệt hảo như một cành cây. Những người đàn ông lấp ló sau những đám lau sậy cao, vui cười réo gọi chúng tôi. Có vẻ như chúng tôi đã tìm thấy cách lý tưởng để di chuyển vào Cairo.

Cách đó chưa tới 275 mét là tuyến đường Corniche khét tiếng, đường đua dọc theo bờ sông Nile. Sẽ không có gì lạ nếu thấy một chiếc xe hơi... nằm trên một cái cây nơi đây – như một chiếc xe đua Công thức 1 gặp tai nạn văng khỏi mặt đất. Điều này cho thấy tuyến đường có thể nguy hiểm nhường nào. Bạn đã bao giờ bị một chiếc xe hơi với tốc độ 161km/h vượt mặt từ bên phải và đồng thời lại bị một chiếc xe hơi với tốc độ 145km/h vượt mặt từ bên trái? Tôi không ngạc nhiên khi những tay lái ngoại quốc quyết định bám lấy làn đường tốc độ chậm với bất cứ giá nào, mặc dù như vậy họ sẽ phải chạy gần đám cây hơn, và gần cả dòng sông nữa. Mà như vậy đã là an toàn nhất rồi. Kỳ lạ thay, chúng tôi đang làm khá tốt. Chúng tôi mất chưa tới hai tiếng cho quãng đường khoảng 10 kilômét từ quán TGI Friday’s ở Maadi đến đảo Zamalek. Khi giao thông rất tệ, tôi mất một tiếng rưỡi cho quãng đường tương tự bằng đường bộ. D’Arcy và tôi hào hứng bàn luận về việc lái một chiếc thuyền chạy bằng động cơ để di chuyển ra vào Cairo một cách dễ dàng. Nhưng chúng tôi sẽ không bao giờ làm điều đó; chèo thuyền lênh đênh trên dòng nước sẽ thú vị hơn nhiều so với việc va đập ầm ầm vào những con sóng và tạo nên những gợn sóng lớn khiến các ngư dân đang bủa lưới khó chịu, mặc dù họ cũng chẳng bao giờ thể hiện ra mặt vì đã quen với việc bị xúc phạm.

Chúng tôi đi ngang qua chân đài phun nước khổng lồ ở giữa dòng, bên dưới nhà hàng xoay sừng sững trên bầu trời nối liền với khách sạn Grand Hyatt. Làn nước đánh tràn qua phần trụ bê tông, chúng tôi thấy một chiếc thang bảo trì nhỏ và nắm lấy. Ngồi lọt lòng trong một chiếc thuyền nhỏ như vậy, quy mô của thế giới dường như thay đổi, như thể chúng tôi là Những người vay mượn tí hon[*] đang chạy nhốn nháo khắp thế giới của những người khổng lồ.

Nhân vật trong quyển tiểu thuyết cùng tên (The Borrowers) dành cho thiếu nhi của nhà văn người Anh Mary Norton.

Cuối cùng chúng tôi đến khu vườn bán nông sản được canh tác trải dài dọc theo rìa ngoài của quận Zamalek. Có những khu vườn tương tự dọc theo sông Nile. Bất kỳ mảnh đất nào gần nguồn cung nước đều trở thành một luống đất để trồng thứ gì đó. Khi họ đốt các trạm gác của cảnh sát trong cuộc cách mạng năm 2011, chỉ những khu vườn bên cạnh là vô sự. Người Ai Cập giỏi làm vườn hơn mọi thứ trên đời – khu vườn nào tôi thấy cũng gọn gàng, mang đầy nét nghệ thuật và đẹp mắt. Ở châu Âu, những người làm vườn giỏi thì hầu như chỉ có trí tưởng tượng ngang với... những nhà thiết kế trạm xăng. Những người trồng hoa đôi khi có chút sáng tạo hơn các chuyên gia trồng rau, nhưng không nhỉnh hơn nhiều. Nhưng một khu vườn Ai Cập tuyệt vời nhất là khi chủ yếu trồng rau củ. Chúng sẽ được trồng một cách có trật tự nhưng mang lại cảm giác dễ chịu, xen kẽ một hoặc hai bông hoa – một phương thức góp phần làm cả khu vườn tăng trưởng tốt hơn, mà người châu Âu mới biết gần đây. Khi thấy những khu vườn của người Ai Cập, vườn bán nông sản và vườn rau, bạn sẽ hiểu làm thế nào họ có thể xây được kim tự tháp – từng khối đá một, mỗi khối đá được chế tác riêng biệt nhưng tổng thể lại tương tự nhau, đồng thời lại không giống nhau về mặt cơ học. Tôi nghĩ đó là lý do những khu vườn này trông rất hợp nhãn.

Chúng tôi kéo thuyền vào bờ. Xì hơi nó, vẫy một chiếc taxi, đặt nó lên nóc xe và về lại Maadi sau nửa tiếng. Lúc đó hãy còn sớm và tuyến đường Corniche chẳng có một ai.

8. Danh tiếng của Kuchuk Hanem

Tin vào Chúa, nhưng hãy buộc con lạc đà của mình lại trước
- Ngạn ngữ Ả Rập -

Flaubert ở Ai Cập trong hai năm 1849-1850, Florence Nightingale cũng vậy và như đã từng đề cập, còn có cả George William Curtis, tác giả người Mỹ của tập ghi chép Nile Notes of a Howadji. Sau này, Curtis trở thành biên tập viên của tuần báo Harper's Weekly, và giống như Flaubert, ông quan tâm đến văn hóa phương Đông bí ẩn hơn là các cổ vật cổ đại. Ông đã viết một bản mô tả dài về những vũ nữ ở Esna, và cũng bị khuất phục trước những khoái cảm mà Kuchuk Hanem mang lại. Ông đoán khi đó nàng gần 30 tuổi, và còn gọi nhầm là Kushuk Arnem. Trong những mô tả hoa mỹ của Flaubert, Kuchuk Hanem như thể bức tượng khổng lồ của Memnon[*], đôi môi cong và được chạm khắc trên đá. Curtis, một nhà văn kém cạnh hơn, lại khiến nàng trở nên sống động: “Chúng tôi chỉ giao tiếp với nhau qua nụ cười và ngôn ngữ cơ thể, một từ tiếng Ý duy nhất mà nàng biết – buono[*]. Ôi chao! Biết bao nhiêu là thứ buono trong buổi tối tuyệt diệu đó. Đôi mắt, làn môi, mái tóc, dáng người, trang phục, tất cả mọi thứ những người phụ nữ chúng tôi mới gặp sở hữu hay khoác lên người, đều cực kỳ buono. Múa hát, hút thuốc, cà phê, buono, buono, buonissimo! Biết bao nhiêu ý nghĩa mà một từ có thể chuyển tải!”

Là cặp đôi tượng đá lớn của Pharaoh Amenhotep III (1386-1353 TCN), nằm ở phía tây thành phố Luxor, một trong số những bức tượng vĩ đại và quan trọng nhất của Ai Cập cổ đại.

Nghĩa là: đẹp, tuyệt vời, hay. Buonissimo là một từ nhấn mạnh nghĩa của buono.

Với người cộng sự trẻ tuổi Xenobi cùng một cặp vợ chồng luống tuổi đánh trống và chơi vĩ cầm một dây, Kuchuk Hanem bắt đầu nhảy múa. Chúng ta lập tức thấy được hình ảnh một vũ công múa bụng chuyên nghiệp đang trổ tài:

Nàng nâng hai bàn tay lên, vỗ hai chiếc castanet[*] vào nhau, rồi từ từ uốn éo, lấy chân phải làm tâm, xoay tròn một cách kỳ diệu tất cả cơ bắp trên cơ thể. Sau khi đã hoàn thành một vòng hoàn hảo ngay vị trí đứng của mình, nàng chậm rãi tiến lên, mọi cử động cơ thể đều hòa theo điệu nhạc, và theo đúng nhịp phách.

Là một nhạc cụ bao gồm hai mảnh gỗ khoét lõm, ghép lại với nhau bởi một sợi dây, khi gõ chúng vào nhau sẽ tạo ra âm thanh.

Đó là một hoạt động rèn luyện thể chất kỳ thú và tuyệt diệu. Chẳng có bước nhảy duyên dáng nào – một lần duy nhất nàng dùng động tác nhảy là khi tiến về phía trước – hất một chân lên trước chân thể kia như điệu nhảy của những người gypsy. Phần còn lại đều là những chuyển động mang đến cảm giác khoái lạc nhất – không phải kiểu ve vãn hời hợt yếu đuối, mà là cả một tâm hồn đam mê lan tỏa từ mọi giác quan, khiến mọi nơi trên cơ thể đều run rẩy. Chính là ở chuyển động với cường độ cực kỳ cao, cô đọng và liên tục... Đột nhiên Kushuk cúi xuống, trong khi mọi cơ bắp vẫn lắc lư, nàng khuỵu gối xuống và quằn quại trên sàn nhà với cả cơ thể, cánh tay và đầu... khoảnh khắc này vô cùng ấn tượng... đó là lời tình ca mà từ ngữ cũng không thể diễn tả nổi – sâu sắc, đậm nét phương Đông, mãnh liệt và khủng khiếp.

Than ôi, Louise Colet đáng thương chẳng có cơ hội nào!

9. Colet tìm kiếm Kuchuk Hanem

Linh cẩu sẽ lẻn vào bằng cái lỗ mà con chó cưng phá hàng rào chui qua
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Louise Colet lớn hơn Flaubert mười tuổi. Bà qua đời năm 1876, trước ông bốn năm. Trong giai đoạn ảm đạm của cuộc tình nhiều ngang trái kéo dài tám năm 1846-1854 của hai người, Flaubert đã qua đêm với Kuchuk Hanem. Sau khi ông khai báo tất cả với Louise Colet, ý niệm, hình ảnh, sự ganh đua, người phụ nữ này, người ngoại quốc bẩn thỉu này, tất cả vẫn cứ lởn vởn trong đầu Colet. Chúng đã khiến Colet hao mòn và dĩ nhiên, bà lẽ ra nên buông bỏ niềm day dứt này. Thay vào đó, vào năm 1869, bà giở mánh khóe và xoay xở có được một lời mời từ cháu nội của Muhammad Ali, Ismail Pasha. Cũng như thủ đoạn với những giải thưởng Académie Française (Viện Hàn lâm Pháp), người ta nói rằng bà là chuyên gia trong việc lôi kéo những người có ảnh hưởng can thiệp thay mình. Để ăn mừng kênh đào Suez đi vào hoạt động, Ismail đã sẵn lòng chi rất nhiều tiền: một chiếc thuyền sẽ giương buồm ngược dòng lên thượng lưu sông Nile, với tầm cỡ sánh ngang với một trong những chiếc thuyền gale[*] của Cleopatra, và trên thuyền là những bộ óc vĩ đại nhất của giới văn học châu Âu, những “siêu sao” thời đó, những nhà quý tộc cùng những người giàu có và có sức ảnh hưởng. Tất cả cùng hội tụ trên một chiếc thuyền đi qua kênh đào Suez và sau đó tiếp tục hướng lên thượng nguồn sông Nile đến tận Aswan, tất nhiên sẽ dừng lại tại Esna, quê hương thứ hai của Kuchuk Hanem. Như một trò đùa của số phận, Colet và Hanem không cùng độ tuổi – 60 tuổi và 50 tuổi, hai người phụ nữ chia sẻ cùng một người đàn ông, cũng là cha đẻ của tiểu thuyết hiện đại vào khoảng 20 năm trước. Một người là trí thức Pháp, một nhà thơ, một nữ chủ của các buổi tiệc tùng. Người kia là một kỹ nữ, có lẽ là một cô gái điếm, nhưng cũng là một vũ công tuyệt kỹ, một nhạc sĩ, ca sĩ.

Gale (Galley): thuyền có sàn thấp, chạy bằng buồm và chèo.

Như tất cả những người trí thức, Colet ghen tị với tất cả bùa mê thể xác có thể chế ngự những người trí thức. Nói vậy không có nghĩa là Colet thời trẻ không đẹp, nhưng cả đời ngồi đọc sách sẽ không giúp cơ thể có những đường cong quyến rũ như khi nhảy múa và thông dâm. Miêu tả về Kuchuk Hanem của Flaubert nhấn mạnh đôi vai rộng, cái đầu mạnh mẽ và, đúng rồi, cổ họng xinh đẹp của nàng có mùi thơm ngọt ngào của nhựa thông.

Cuộc hành trình ngược dòng Nile diễn ra đúng như Colet mong đợi. Bà viết trong nhật ký: “Sông Nile còn vĩ đại hơn tất cả những bức ảnh nhưng chỉ khi bạn giữ chặt chiếc mũ của mình – gió thổi dữ dội lắm.” Bà đặt chân lên Esna chỉ với một điều trong tâm trí, để tìm và nói chuyện với người tình cũ của người yêu bà.

Lần này không có người “tú bà” cùng con cừu được trang trí để gặp Louise như khi Flaubert và du Camp đến năm xưa. Chiếc thuyền sẽ neo lại một ngày hai đêm. Hầu hết các vị khách được đưa lên carrotta, những chiếc xe kéo bằng lừa, để tham quan di tích tại Kom Ombo. Louise đi bộ lên ngọn đồi theo hướng dẫn của một người thông ngôn trên thuyền. Trên đường đi, anh ta luôn cố gắng thuyết phục bà rằng chẳng có ai tên Kuchuk Hanem cả – cố gắng giải thích rằng kuchuk hanem chỉ có nghĩa là “người phụ nữ bé nhỏ” mà thôi. Trong bóng tối, những người do thám đang theo dõi.

Đêm thứ hai bà lại quay lại. Một lần nữa, những người do thám của Kuchuk Hanem báo cáo với bà về người phụ nữ lạ mặt này. Cuối cùng, để giải khuây, Kuchuk Hanem đã cho gọi người đẹp người Pháp già nua đến ngôi nhà phố rộng rãi của mình, được xây dựng với của cải từ một nghìn cuộc tình bà thu phục được. Hai người Nubia vạm vỡ đứng chờ đón hai người phụ nữ, một kẻ chỉ có một mắt.

Hanem trông già hơn Colet tưởng tượng với vòng eo hơi to; bà nhìn Colet với đôi mắt vẫn còn rất mãnh liệt. Mắt cá chân của bà vẫn đẹp cùng đôi chân thon.

Đúng là thế, bà được biết đến với cái tên Kuchuk Hanem. Điều đó có ý nghĩa gì với howadji (người ngoại quốc) này? Hanem nói đùa với người giúp việc của mình, lớn tuổi hơn bà, một người phụ nữ với đôi mắt vô cùng thấu hiểu và mái tóc hoa râm, khoác một chiếc áo choàng đen và hai cánh tay thô ráp nổi đầy gân vì lao động. Vẻ ngoài của bà chẳng còn mang chút kháng cự nào, có lẽ bởi hàng thế kỷ cai trị chuyên chế bởi đàn ông và các Pharaoh, hoặc có lẽ bởi cả cuộc đời làm hầu gái cho Kuchuk Hanem và nhiều người khác.

Đôi mắt của Hanem rất to, mang màu hạnh nhân tuyệt đẹp, phấn kohl viền mắt vừa đủ để khiến mỗi con mắt vẫn là một vật vô cùng quý giá. Bà lắng nghe câu chuyện liến thoắng và hiểu được. Từ thời Flaubert, bà đã thông thạo cả tiếng Ý và tiếng Pháp. Colet khăng khăng hỏi một điều: “Bà ấy có nhớ người đàn ông này không?” Colet đưa ra tấm ảnh. Kuchuk Hanem gật đầu. Bà vẫn nhớ hai người đàn ông này – những nhiếp ảnh gia đầu tiên từng đến thượng lưu sông Nile. Làm thế nào mà không nhớ cho được?

Giờ là phần nhạy cảm đây: ông ấy trông như thế nào, đêm tình yêu của họ ra sao? Kuchuk Hanem cười phá lên: “Chẳng có đêm tình yêu gì! Chỉ có vào ban ngày chúng ta mới tưởng tượng ra những điều như vậy. Bà nói chồng mình là một nhà văn, đúng không? Không nghi ngờ gì, đó lại là một câu chuyện hay để ông ấy kể với thế giới.”

Thế nhưng khi Colet rời đi, Kuchuk Hanem đã nhìn lại bức ảnh mà Flaubert đưa bà, bức ảnh mà ông đã nài nỉ Maxime du Camp để lại như một vật lưu niệm, một kỷ vật cho vài tiếng đồng hồ của nhiều năm về trước.

10. Tiếng gọi

Mắt của con ngựa chính là chiếc hàm thiếc của nó
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Maxime du Camp chụp những sự vật và con người vĩ đại. Ông cưỡng lại sự thôi thúc muốn chụp dấu chân của một cô gái trẻ độc thân đã được lưu giữ trên cát vài tuần bởi người hướng dẫn viên du lịch si mê ở Luxor, dù cho địa điểm đó có là một nơi thiêng liêng đi nữa. (Từ sự kiện này mà người ta nghĩ ra ý tưởng tăng lượng khách du lịch: dấu chân của du khách sẽ lưu lại khoảng ba phút ở hầu hết địa điểm tại Ai Cập ngày nay). Đó là dấu chân của Florence Nightingale, người mà ta đã đề cập trước đó, đang du hành lên thượng lưu sông Nile cùng thời gian với vị tiểu thuyết gia có vẻ ngoài hào nhoáng nhưng lại không đáng tin.

Florence không đi du lịch cùng bố mẹ mà đồng hành với những người bạn của gia đình. Mục đích của bà là chiêm ngưỡng những tàn tích vĩ đại của sông Nile, và xem xét thêm trước khi có quyết định gì đó về hôn nhân. Bà vừa từ chối lời cầu hôn từ một trong những người độc thân trẻ tuổi hội đủ điều kiện nhất nước Anh, Richard Monckton Milnes – thi sĩ, chính trị gia giàu có và là bạn của nhiều người có quyền cao chức trọng. Ông sẽ trở thành một trong những người bạn thân nhất của Richard Burton – nhà thám hiểm sông Nile và cũng là dịch giả của quyển Nghìn lẻ một đêm (một trong những quyển sách yêu thích nhất của Florence, nhưng một bản dịch khác mới là cuốn sách gối đầu giường của bà trong hành trình trên sông Nile). Milnes đã thực hiện chuyến đi sông Nile của riêng mình với một người bạn thân khá tai tiếng, người này mang theo một cây búa và đục ra bất kỳ “diềm mái khắc chữ tượng hình” nào hút hồn ông. Họ cũng mang theo các tấm kính để bịt kín các cửa sổ của chiếc dahabiya, tức nhà thuyền, để ngăn cái lạnh và lũ muỗi (bạn có thể phải chịu đựng cả hai vào mùa đông dọc sông Nile). Milnes trở về Anh với biệt hiệu “người Anh đầu tiên bước vào hậu cung (harem)”. Đây không phải là điều khiển Florence chần chừ. Bà yêu Milnes. Bà cũng không quan ngại về sự hứng thú của ông đối với những thói hư hỏng đồi trụy (mặc dù bà có thể đã không nhận thức đầy đủ về nó). Lý do bà từ chối tình cảm của ông là vì cảm thấy mình có một mục đích cao cả hơn, một mục đích cuộc đời mà bà sẽ khám phá tại Ai Cập, trên dòng Nile.

Việc Florence Nightingale suýt kết hôn với người viết những tác phẩm khiêu dâm nổi tiếng nhất nước Anh – danh hiệu sau này của Milnes – là điều mà chỉ một người ngoài Trái đất mới thích thú. Ý tôi là, nếu bà ấy đồng ý kết hôn thì sao? Monckton Milnes là một quý ông và là nhà thơ, một người hoạt bát, một người giải trí tuyệt vời và hào phóng, với bao người bạn tốt và vĩ đại quanh mình. Việc Milnes có hứng thú với các tác phẩm của Hầu tước de Sade[*] và để nó vào vị trí trang trọng trong bộ sưu tập Aphrodisiopolis (Những liều thuốc kích dục) của mình thì có ảnh hưởng gì chứ?

Tên thật là Donatien Alphonse François (1740-1814) là nhà quý tộc, nhà văn và nhà cách mạng người Pháp. Ông nổi tiếng nhất với những tiểu thuyết mang tính khổ dâm và bạo dâm, mô tả những cảnh tình dục mang tính tàn bạo, trong đó nhân vật bị tra tấn, hành hạ đau đớn; đặc biệt lồng ghép nội dung khiêu dâm với các chủ đề triết lý, xã hội, đả kích nhà thờ... Thuật ngữ Sadism trong tiếng Anh (nghĩa là bạo dâm) được đặt theo tên của Hầu tước de Sade.

Việc Florence không kết hôn với một nhà sưu tập tác phẩm khiêu dâm đơn giản là bởi bà đã lên một chuyến tàu đi dọc sông Nile. Dĩ nhiên là nếu điều đó xảy ra thì sẽ không tốt cho nghề điều dưỡng của bà sau này, và có lẽ hàng nghìn người sẽ phải chịu đựng và có thể chết, trong khi bản thân bà đã mong muốn trở thành một y tá. Nhưng vẫn có một điều gì đó ngoan cố thôi thúc tôi hình dung ra cuộc đời Florence Nightingale cùng người đàn ông có bộ sưu tập hình ảnh tục tĩu nhất châu Âu. Một năm sau khi trở về từ Ai Cập, bà vẫn còn viết: “Tôi biết rằng nếu tôi được gặp lại anh lần nữa... chỉ cần nghĩ đến thôi tôi đã thấy bị khuất phục. Tôi biết rằng kể từ khi từ chối anh, không một ngày nào trôi qua mà tôi ngừng nghĩ về anh.”

Mặc dù Florence đã từ chối Milnes trước khi đi Ai Cập, ông rõ ràng đã cho bà thời gian để suy nghĩ lại. Chuyến đi sông Nile cùng vài người bạn của gia đình là nhằm giúp bà quyết định hoặc hoàn toàn quên ông đi. Thay vào đó, nó giúp hợp nhất những mơ ước từ lâu của bà và tiếp thêm sức mạnh cho tiếng gọi mãnh liệt của chúng. Ngẫm lại thì hầu hết mọi cuộc đời mang thành tựu và vẻ xuất chúng bên ngoài đều là những sự kiện không tránh khỏi, nhưng với Florence Nightingale, tác động của chúng gây chú ý một cách khó hiểu. Gần như định mệnh đã sắp đặt cuộc đời bà là dành cho công cuộc bảo vệ quyền lợi của phụ nữ.

Cha bà, William, vào năm 21 tuổi đã có cơ hội thừa kế 100.000 bảng Anh – tương đương với 7.000.000 bảng Anh hiện nay (giá trị tiền ngày ấy cao hơn rất nhiều do sự chênh lệch lớn về thu nhập) – nếu ông đồng ý đổi họ từ Shore sang họ của ông cậu tốt bụng nhưng không có con của mình, Peter Nightingale. Cái khó là nếu William Nightingale không có con trai thừa kế, ông sẽ buộc phải gạt các cô con gái của mình sang bên và chuyển phần tiền cho người nam thân nhân gần nhất với ông trong gia phả.

Tất nhiên ông đồng ý với điều kiện này, bỏ họ Shore, trở thành một người nhà Nightingale và mong đợi được làm cha của một vài đứa con trai. Ông có hai cô con gái. Một người sinh ra ở Naples và được đặt theo tên Hy Lạp của thành phố đó, Parthenope; người kia sinh ra ở Florence và may mắn vẫn được gọi là Florence chứ không phải Firenze. Parthenope là chị của Florence, và cũng không có tham vọng làm y tá. Cái tên Parthenope Nightingale nghe hơi là lạ (thế còn Napoli Nightingale thì sao?). Parthenope thường xuyên bị ốm; thực tế thì khi còn trẻ cả hai cô con gái đều hay ốm đau, và Florence thường chăm sóc người chị. Parthenope sau đó sẽ viết với sự hiểu biết của một người chị nhưng chẳng mang chút tình cảm nào: “Tôi tin rằng em ấy có rất ít hoặc chẳng có thứ gọi là lòng nhân từ hay bác ái, em ấy tham vọng – rất tham vọng, và còn muốn tái tạo thế giới bằng một cuộc đảo chính lớn hoặc một thể chế tốt đẹp.”

Sự tương đồng giữa bà và Flaubert, một người trẻ đầy tham vọng khác cũng đang du hành trên sông Nile đúng vào thời điểm đó, đã thu hút sự chú ý của chúng ta nhờ vào các nghiên cứu miệt mài và tài tình của tác gia Anthony Sattin. Cả hai đều mong muốn tạo dấu ấn của riêng mình với thế giới nhưng lại không có ý tưởng rõ ràng nào, cho đến khi họ bắt đầu một chuyến hành hương lên sông Nile đến tận những lãnh địa cao hơn của nó. Tuy nhiên, trong khi Flaubert là một người theo chủ nghĩa khoái lạc rõ ràng, không ngừng tìm kiếm thú vui để khỏa lấp tất cả nỗi sầu muộn và buồn bã, Florence lại là một người đầy sôi nổi và nhiệt huyết, cháy bỏng với khao khát phụng sự và được tiếp thêm năng lượng với tâm niệm rằng Chúa có kế hoạch riêng cho bà. Đây là lý do tại sao nhận định của chị bà có cái nhìn sai lệch. Florence, mặc dù tham vọng, nhưng không hề nông cạn hay tầm thường. Trên thực tế, văn phong của bà mang lại cảm giác rằng bà là một người rất đáng mến.

Dần dà theo thời gian của chuyến đi, Florence cũng nhận ra những thay đổi trọng yếu đang xảy ra trong đời sống tâm linh của mình. Phần lớn sự chuyển biến này xuất phát từ sự cảm kích của bà dành cho tính hợp nhất của tôn giáo Ai Cập cổ đại giữa Kitô giáo và Hồi giáo về phương diện tâm linh. Nền tảng Giáo hội Unitarian[*] có lẽ đã giúp bà dễ dàng thấu hiểu được mối tương quan đó; tuy nhiên, nó cho thấy bà hoàn toàn không phải kiểu tín đồ Kitô giáo trực giải theo Kinh Thánh, những người không nhìn thấy giá trị gì ngoài sự man rợ trong các công trình cổ đại. Florence đã viết rằng hình ảnh của Ramses[*] khi cầu nguyện “đã dạy tôi nhiều hơn tất cả các bài giảng giáo lý tôi từng đọc” về mối quan hệ giữa con người và thần linh. Tại Abu Simbel, bà đã nhấn mạnh trong một bức thư: “Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng mình nên xem một ngôi đền Ai Cập là một người bạn hay một mái nhà đến hết đời.” Bà không phải là người nhạy cảm về mặt tâm linh đầu tiên nghĩ như thế: người mặc khải thuộc nhánh Hồi giáo Sufi, Dhun-Nun al-Misri, được người đời biết đến vì đã sống vài năm trong một ngôi đền Ai Cập cổ đại mặc dù là người Hồi giáo; ông cũng được cho là có thể đọc được chữ tượng hình, vào thế kỷ VIII, vẫn còn những người nói tiếng Copt có thể diễn giải chúng.

Còn gọi là Nhất vị, hay Nhất thể thần giáo, cho rằng Thiên Chúa là một ngôi vị, khác với giáo lý Thiên Chúa có Ba Ngôi của hầu hết các nhánh Kitô giáo khác.

Một Pharaoh của Ai Cập cổ đại – BT.

Florence học 5 thứ tiếng khi còn nhỏ – được cha cô dạy tại nhà – và giờ đây bà học cách đọc chữ khắc tượng hình. Thái độ hăng hái của bà mang sinh lực hơn nhiều so với phản ứng “dễ mến” của Flaubert tại Abu Simbel – “Tôi ngán những ngôi đền đến tận cổ rồi”. Florence đã trải nghiệm một sự mặc khải trong đền thờ Seti ở bờ tây Luxor – bà chỉ đơn giản ghi chú lại rằng: “Chúa lại trò chuyện với tôi.” Tại Philae, trong căn phòng thờ Osiris, bà đã chôn cây thánh giá vàng của mình, để tượng trưng cho sự hợp nhất đâm chồi nảy lộc giữa thần Osiris và Chúa Jesus trong tâm trí của bà.

Chúng ta đang sống trong một thời đại của sự hoài nghi và nhạo báng, hai công cụ hữu hiệu để đối phó với những kẻ đạo đức giả và lừa đảo, nhưng không phải mọi thứ nằm ngoài vùng an toàn hiện tại của chúng ta đều là sai trái. Dáng điệu chuẩn mực và khoan thai của một kẻ theo chủ nghĩa hoài nghi trung thực khiến chúng ta dễ nhầm lẫn với những người có trải nghiệm khai sáng thực tiễn nhưng lại dùng thứ ngôn ngữ chất phác. Khi nói rằng Chúa đã trò chuyện với Florence, người ta chỉ đơn thuần ám chỉ rằng bà đã nhận được một sự thôi thúc bắt nguồn từ những gì bà cho là thần bí. Nhưng ở đây, chúng ta thấy được sự thức tỉnh tâm linh về một niềm tin muốn giúp đỡ người khác và hy sinh tất cả hy vọng về một cuộc sống hôn nhân thông thường. Monckton Milnes chẳng có cơ hội nào.

Nhưng làm thế nào bà có thể biến những trực giác này thành hành động? Từ lâu, bà đã thích chăm sóc người bệnh. Thật vậy, trong một trận dịch cúm ở Anh năm bà 16 tuổi, bà đã chăm sóc cả gia đình và 15 người hầu bị bệnh – đó là “kinh nghiệm thực tế duy nhất” thời trẻ của bà. Khả năng xuất sắc của bà trong việc quán xuyến những việc như vậy hẳn đã quá rõ ràng với tất cả mọi người. Nhưng chẳng có người phụ nữ quyền quý nào trở thành y tá vào những năm 1850. Y tá thời đó luôn gắn liền với hình ảnh say rượu và lăng nhăng. Cha mẹ bà thậm chí không cho phép bà học môn này.

Nhưng bà quay về Anh và không từ bỏ. Tham vọng của bà đã thúc đẩy bà viết một quyển tiểu thuyết mang tên Cassandra, lên án tình trạng phụ nữ không có nhiều cơ hội trong xã hội. Những quyển sách về điều dưỡng sau này của bà đã chứng minh rằng bà là một nhà văn có thực lực, nhưng đoạn văn tuyệt vời trích từ những lá thư viết từ sông Nile của bà mới cho thấy tài năng thực sự: “Cát vàng ở mọi nơi, đông, tây, nam, bắc, chỉ ngoại trừ nơi dòng Nile màu xanh chảy qua, nơi đây rải đầy đá granite tím rực rỡ, những dãy núi đen thẳm phía đông và phía tây, những tảng đá núi lửa, những ngọn đồi đen tuyền khổng lồ.” Bất cứ ai đã ghé thăm phía nam Aswan đều sẽ nhận ra cảnh tượng này ngay lập tức.

Tuy nhiên, viết lách là chưa đủ. Khi bà đã xác định rõ ràng mình sẽ theo đuổi sự nghiệp điều dưỡng bằng bất cứ giá nào, người cha đã đồng ý sẽ gửi bà 500 bảng Anh mỗi năm – một số tiền để bà dư sức sống tự lập mà không cần kết hôn. Ông đã khôn ngoan “lách” các điều khoản về giới tính trong quy định thừa kế của mình. Florence đã xoay xở đi học ở Paris và Đức. Một nguồn cảm hứng tuyệt vời của bà là Elizabeth Blackwell, một phụ nữ trẻ người Anh, người đã phát hiện ra rằng nơi duy nhất một người phụ nữ có thể học ngành y là tại Trường Y bang New York (New York State Medical School). Khi bà đến, toàn bộ nam sinh viên đã bỏ phiếu xem liệu bà có nên được phép học cùng họ hay không. Bà đã “được” học và sau đó tốt nghiệp đứng đầu lớp. Năm 1853, Florence được phép đảm nhận vị trí giám đốc viện dưỡng lão cho những người phụ nữ quyền quý ở London. Một năm sau đó, khi cuộc chiến Crimea nổ ra, bà bắt đầu chu du nhiều nơi với tư cách là thành viên của một nhóm y tá tình nguyện. Những cống hiến của bà không hề bị lu mờ bởi vẻ ngoài xinh đẹp nổi bật, khiến bà được mệnh danh là “người phụ nữ với cây đèn”. Nữ hoàng Victoria từng yêu cầu được gặp bà và nhờ vậy Florence đã có thể đưa ra những gợi ý để nâng cao chất lượng điều dưỡng còn kém cỏi tại Anh.

Kỳ lạ là 100 năm sau tại Cairo, vào những năm 1950, điều dưỡng vẫn chưa được coi là một ngành nghề phù hợp cho một phụ nữ trẻ trong gia đình Ai Cập khá giả. Hành vi sống phóng đãng ngày nào vẫn bị quy chụp cho giới y tá Ai Cập với mức lương thấp. Nhưng thời thế đang thay đổi, các học viện điều dưỡng quân sự do người Anh điều hành đã mang tinh thần Florence Nightingale trở lại sông Nile. Chính mẹ vợ tôi cũng đã phải đấu tranh với sự hoài nghi của cha mẹ bà để trở thành y tá thực tập sinh tại một học viện quân sự. Sau đó bà vươn lên chức quản trị viên của một bệnh viện, và nói với tôi rằng những giáo viên tuyệt vời nhất của bà là những chị em người Anh tại trường đại học đào tạo đầu tiên của bà. Chắc chắn rằng tinh thần của Florence hợp nhất với thần Osiris cũng sẽ đồng tình với nhận định đó.

11. Hòn đảo

Tình yêu giữa mèo và chuột: chúng ăn thịt lẫn nhau khi đang chơi đùa
- Ngạn ngữ Nubia -

Những câu chuyện trong Nghìn lẻ một đêm hiện diện nơi dòng Nile hệt như những câu chuyện trong Kinh Thánh. Những Đêm Ả Rập ấy, thậm chí trước cả bản dịch hoàn chỉnh của Richard Burton, đã len lỏi sâu vào quan niệm của người châu Âu về phương Đông. Nhưng ở phương Đông, những câu chuyện này lại có vẻ bị xem thường. Nghìn lẻ một đêm luôn là truyện của quần chúng, là nguồn giải trí cho bộ phận thất học. Lý do không phải chỉ vì nội dung thô tục của một vài câu chuyện – như chuyện về một kẻ nghiện hashish thủ dâm để lộ dương vật cương cứng tại nhà tắm công cộng ở Cairo thì không thể là truyện đọc trước khi ngủ của giới thượng lưu – mà bởi vì tính cường điệu trong văn hóa và niềm tin tôn giáo mù quáng. Nhưng đó lại chính là bí quyết giúp nó tồn tại đến ngày nay. Những câu chuyện ấy không chỉ chứa nội dung mang tính giải trí hoặc thậm chí đạo đức đơn thuần; mà giống như rất nhiều truyện dân gian với bài học không bao giờ lỗi thời khác, giá trị của chúng nằm ở chỗ giả định một tình cảnh oái oăm của con người một cách đầy đủ, chính xác và lược bỏ chi tiết không liên quan, cung cấp những bài học hữu ích cho người nghe. Mặc dù không hề muốn biến Nghìn lẻ một đêm thành một quyển sách phát triển bản thân (self-help), nhưng rõ ràng một số mẩu chuyện, hoặc chuyện lồng ghép trong chuyện, hoàn toàn có thể khơi dậy quan điểm về cuộc sống rất hữu ích trong thế kỷ XXI. Chúng đã luôn như thế từ khi được hình thành qua các chuyện truyền miệng, và từ khi được tập hợp lại lần đầu tiên vào thế kỷ X tại Cairo.

Một triệu chứng kỳ lạ đối với một số người mắc chứng Asperger là khi còn nhỏ họ rất ghét các câu chuyện. Một đứa trẻ như thế sẽ hoàn toàn trái ngược với phần lớn trẻ em, vốn có bản tính từ khi sinh ra đã thích được nghe đủ loại chuyện. Đứa trẻ bất thường này sẽ giải khuây bằng cách ghi nhớ tên gọi của các thủ đô, tên các loài chim, “những con số thú vị”. Để thu hút một đứa trẻ mắc chứng này, hãy hỏi nó về “vô cực cộng một”; nhưng nếu kể chuyện thì sẽ gây mệt mỏi về thể chất cho nó, vì nó không có đủ khả năng hiểu chúng. Đây là một thông tin đáng chú ý. Con người ai mà chẳng hiểu những mẩu chuyện chứ? Chắc chắn chúng là phương thức cơ bản trong mọi tương tác bằng ngôn ngữ nói – dù là trong lĩnh vực tôn giáo, khoa học hay xã hội? Không thể hiểu một câu chuyện đơn giản nhất tức là không có khả năng biết được phần nào của câu chuyện là quan trọng và phần nào không. Để hiểu được ý nghĩa một câu chuyện, bạn phải có hiểu biết cơ bản về nguyên nhân của những động lực, những mong muốn, khao khát, nỗi sợ hãi của con người – đây cũng là lý do mà các em học sinh chưa tốt nghiệp phổ thông cho rằng các tác phẩm văn học vĩ đại thật nhàm chán, vì chúng vẫn chưa tự mình quan sát được những “tình tiết” tương tự trong cuộc sống thực tiễn.

Đương nhiên, một đứa trẻ căm ghét những câu chuyện và thích nói về các con số hơn vẫn có thể trở thành một kỹ sư xuất chúng. Chỉ cho đến gần đây, khi sự tôn sùng của chúng ta đối với những tuyệt tác cơ khí bắt đầu thuyên giảm bởi thái độ hoài nghi về giá trị tối thượng của chúng, ta mới chứng kiến một “cuộc lội ngược dòng” lạ lùng. Một đứa trẻ quái gở, căm ghét những câu chuyện lại trở thành một biểu tượng văn hóa, một nhà tiên phong, một nhân vật quan trọng trong cộng đồng ấy. Mặc dù hình thức kể chuyện đã không ngừng được “hồi sinh” kể từ thập niên 1970, nhưng nó vẫn chưa vượt mặt được các dãy số liệu và những giả thiết “có thể kiểm chứng được”, điều vẫn đóng vai trò là nhân tố thay đổi quan trọng trong cuộc đời chúng ta.

Tuy thế, những con người xuất chúng thuộc mọi lứa tuổi đều được những câu chuyện tạo động lực – những câu chuyện họ được kể cho nghe khi còn bé và những câu chuyện họ thu nhặt được trên đường đời. Trên sông Nile, hướng dẫn viên du lịch và người lái thuyền ở Aswan luôn kể cho những người khách nghe những mẩu chuyện họ còn ghi nhớ khi nghe kể Nghìn lẻ một đêm. Trong câu chuyện về Anas el-Wogud, chàng trai có số phận bất hạnh này được đức vua yêu quý, và chàng đem lòng yêu con gái của một vị tể tướng. Cô con gái tên là Zahr el-Warda, nghĩa là Đóa hồng nở rộ. Mặc dù được vua yêu thương, Anas vẫn không phải là một hoàng tử, và bất kỳ người tể tướng được trọng vọng nào cũng mong muốn con mình kết hôn với hoàng tộc.

Khi biết về tình cảm của chàng cận thần trẻ, tể tướng đã giam hãm con gái mình trên một hòn đảo xa xôi. Nhưng ông đã không ngờ đến sự bền chí của Anas el-Wogud, người đã lên đường tìm kiếm con gái ông khắp chốn. Cuối cùng, Anas bắt gặp một người ẩn sĩ đang ngồi trong hang động ở chốn sa mạc và trầm ngâm về cõi vĩnh hằng. Vị ẩn sĩ chỉ lối cho Anas đến hòn đảo nhưng cảnh báo rằng sẽ có nhiều trở ngại trên đường đi – đặc biệt là lũ cá sấu quấy phá vùng nước. Vậy mà Anas lại tìm được một chú cá sấu thân thiện, chàng nhảy lên lưng nó dưới sự chứng kiến của nhóm lính canh tiến vào giải cứu tình yêu của mình, người mà tất nhiên chàng sẽ lấy làm vợ.

Những người lái thuyền sẽ nói với bạn rằng hòn đảo đó chính là Philae, nơi có căn phòng thờ thần Osiris, nơi Florence Nightingale đã chôn giấu sợi dây chuyền của mình, và cũng là nơi động phòng của Anas và Đóa hồng của chàng. Chúng ta biết rằng có thể Florence lúc ấy đang đọc Đêm Ả Rập xuất bản năm 1840 do Edward William Lane chuyển ngữ – một bản dịch mà Richard Burton đánh giá là “cùng lắm chỉ có chất lượng đáng thương hại”. Ắt hẳn Florence đã cảm thấy xúc động khi nghe thông ngôn của Aswan kể lại câu chuyện theo phiên bản của người dân đảo Philae, và trong không gian động phòng ngày nào của Anas và Zahr, Florence đã nguyện thề dâng hiến cuộc hôn nhân của mình cho mục đích nhân đạo. Bà cho rằng đấy mới chính là “bản ngã đích thực” của mình, so với những bản ngã ít cống hiến cho cộng đồng hơn và chỉ mong muốn một cuộc hôn nhân cũng như một cuộc sống thường tình như ai.

Một lớp nghĩa của câu chuyện này là về tình yêu, nhưng bài học đích thực của nó trở nên rõ ràng khi ta xem hình ảnh cô con gái của vị tể tướng là những điều ta có thể đạt được trong đời, còn Anas chân thật đại diện cho một người bình thường mang tâm trạng hoang mang đã phải lập mưu mẹo với lũ cá sấu và cai ngục để tìm ra và “giải cứu” tương lai đúng đắn cho bản thân mình.

12. Vụ án mạng thay đổi thế giới

Dù không có bò nhưng túi anh ta vẫn chứa đầy roi da
- Ngạn ngữ Sudan -

Vào năm 1854, khi Florence Nightingale tất bật trong nỗ lực thuyết phục cha mẹ cho phép mình học nghề y tá một cách nghiêm túc, và khi Flaubert đang vật lộn với bản thảo của quyển Bà Bovary hết lần này đến lần khác, thì một vụ án mạng trên bờ sông Nile đang được lên kế hoạch. Sự kiện này không chỉ thay đổi thế giới theo nghĩa bóng, mà còn theo đúng nghĩa đen, vì nó đã thay đổi cả “bản đồ” thế giới.

Trong hoàng tộc của Đế quốc Ottoman, việc ám sát thật ra không hề hiếm. Giống như con ong chúa sẽ giết chết những con ong chúa cạnh tranh với mình, các hoàng tử Ottoman đều quen thuộc với việc trừ khử đối thủ. Ở Ai Cập, người ta hành sự văn minh hơn, cho đến khi Abbas Pasha (một người cháu nội của Muhammad Ali) có vẻ đã bất đồng với người cô gốc Thổ của mình vì tranh chấp quyền thừa kế. Bà cô bèn cử hai chiến binh nô lệ Mamluk “trung thành” (gốc Thổ chứ không phải Ai Cập) đến chỗ Abbas Pasha, một hành động gợi ta nhớ về Saladin. Hai chiến binh này làm công tác đánh bóng thẻ trang trí bằng đồng trên bộ thắng yên cương ngựa và nhồi đầy bông cho các tấm nệm trong cung điện của Abbas, và chờ đợi thời cơ đến.

Abbas vốn không ưa người châu Âu. Động thái nhượng bộ duy nhất của ông với tình hình hiện đại là cho phép George Stephenson xây dựng đường tàu hỏa đầu tiên của châu Phi từ Cairo đến Alexandria vào năm 1853. Abbas chẳng hứng thú gì với những giấc mộng luôn ám ảnh người Pháp từ khi Napoleon đặt chân đến đây, ở lại ít lâu rồi rời khỏi Ai Cập. Giấc mộng ấy chính là khôi phục và đào một con kênh nối liền dòng Nile với Biển Đỏ. Thật ra, Stephenson chính là kỹ sư tư vấn trong kế hoạch xây dựng kênh đào Suez thuở ban đầu, một kế hoạch mà Abbas đã nhanh chóng gạt phăng. Nếu Abbas vẫn còn nắm quyền, kênh đào Suez đã chẳng bao giờ được xây dựng.

Hai sát thủ người Mamluk có một sở thích: sưu tầm lông đuôi từ các con ngựa cưng của Abbas. Bộ sưu tập lông ngựa của họ cũng khá ấn tượng (chúng dài hơn loại lông ngựa dùng để nhồi nệm, nhưng cũng rất dễ giấu trong đó). Họ dùng tay xoắn những sợi lông dài này lại thành một sợi dây chắc chắn. Vào ngày 13 tháng 7 năm 1854, Abbas lui về nghỉ sớm trong phòng riêng của mình, nhưng ông không phải là người duy nhất trong đấy. Cú thắt cổ bằng sợi dây làm từ lông ngựa đã kết thúc thời cai trị của ông chỉ trong vài phút kịch liệt ngắn ngủi.

Người chú Muhammad Said kế vị ông lại là một người có quan điểm khác. Ông này rất thích ý tưởng về một kênh đào vĩ đại.

Theo thông tin của các tác gia cổ điển sau này, 4.000 năm về trước, dưới thời cai trị của Pharaoh Sesostris I, một con kênh nối liền đoạn sông Nile phía bắc Memphis với Biển Đỏ đã được xây dựng. Một dòng chữ khắc gợi ý về sự tồn tại của nó được tìm thấy ở đền Amon thuộc quần thể Karnak có ghi rằng: kênh đào đó có thể vẫn được sử dụng vào năm 1290 TCN, tức là sau khi xây dựng khoảng 600 năm.

Ắt hẳn đã có tàu di chuyển từ Địa Trung Hải lên thượng nguồn sông Nile, hay nói đúng hơn là chèo dọc theo nhánh sông phía rìa đông của vùng đồng bằng châu thổ đến thành Bubastis (gần với thành phố mang cái tên xinh đẹp Zagazig thời nay). Từ Bubastis, kênh đào chảy xuyên qua cụm hồ Bitter Lakes, lúc đó đang đổ ra vịnh Suez thuộc Biển Đỏ.

Đến thế kỷ VI TCN, cụm hồ Bitter Lakes sau một thời gian dài đã bị cát trôi làm tắc nghẽn, nên Pharaoh Necho quyết định tạo một con kênh mới dẫn nước từ cụm hồ này ra vịnh Suez. Herodotus cho chúng ta biết rằng kế hoạch này đã cướp đi mạng sống của 120.000 người Ai Cập. Chắc chắn đó là một con số phóng đại, nhưng nó lại trường tồn với thời gian. Vào năm 1956, Tổng thống Nasser đã đọc bài diễn văn về việc quốc hữu hóa kênh đào Suez. Trong đó ông tuyên bố rằng đã có 120.000 người Ai Cập bỏ mạng trong quá trình xây dựng con kênh thời hiện đại này! (Con số thực tế ước tính khoảng 5.000 đến 10.000 người – mặc dù đây chỉ là thống kê sơ bộ.) Một năm trước, tôi đang ngồi tàu điện ngầm đến Maadi và đọc một quyển sách về kênh đào Suez. Một người Ai Cập tầm tuổi trung niên đứng kế bên tôi bảo rằng anh ta hiện đang sinh sống tại Hoa Kỳ và “về thăm Thế giới thứ Ba[*]” trong kỳ nghỉ. Anh ta thấy quyển sách tôi đang đọc và tỏ vẻ buồn bực của một người ái quốc, hỏi rằng tôi không biết là đã có 120.000 người Ai Cập hy sinh khi xây dựng kênh đào Suez sao? Tôi hỏi anh ta đã đọc sách của Herodotus chưa? Anh ta bảo chưa nghe đến tên ấy bao giờ. Tôi đưa ra con số thực tế và anh ta bảo tôi đã lầm. Tôi đành thừa nhận có lẽ tôi lầm thật và bước ra khỏi tàu điện ngầm.

Hàm ý những nước đang phát triển ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh.

Đã có một lời tiên tri cảnh báo Pharaoh Necho rằng người dân Ai Cập sẽ không hưởng hết lợi thế do kênh đào này mang lại, mà là lũ người man rợ. Nhìn vào hoạt động manh nha của các lực lượng ngoại quốc xung quanh kênh đào Suez, dường như lời tiên tri lại ứng nghiệm một cách lạ lùng. Thế là Necho cho ngừng việc xây dựng, nhưng vị vua Darius của quân xâm lược Ba Tư đã hoàn thành công trình kênh đào khoảng 100 năm sau đó. Kênh đào là một thành công vang dội, được Alexander Đại đế sử dụng và sau đó được mở rộng thêm bởi hoàng đế La Mã Trajan vào khoảng năm 100. Đến thế kỷ V, cùng với sự sụp đổ của thành Rome, kênh đào lại một lần nữa bị nghẽn bùn.

Khi quân Ả Rập xâm chiếm Ai Cập, họ cũng để mắt đến kênh đào và đến thế kỷ VIII, một con kênh điều hướng được thiết lập giữa Cairo Cổ và Biển Đỏ. Khi bay nhanh dọc theo duyên hải Corniche, bạn vẫn có thể thấy những tàn tích khi con kênh còn đầy nước. Theo một chuyên luận cổ đại do Dicuil[*] soạn thảo, một tu sĩ người Anh tên Fidelis đã đi thuyền buồm trên con kênh đó trong chuyến hành hương đến Đất Thánh vào thế kỷ VIII. Mặc dù đoạn nối dài của sông Nile đổ ra Biển Đỏ này đã bị chặn rồi thông lại vài lần cho đến năm 1000, cuối cùng nó đã bị nghẽn bùn và hư hại dần. Phải đến khi Napoleon đặt chân đến, mọi chuyện mới thay đổi.

Là một tu sĩ và nhà địa lý học người Ireland, sinh vào khoảng nửa sau thế kỷ VIII. Ông được biết đến qua bộ 5 cuốn sách về thiên văn học.

Người Anh gần như không hề muốn xây dựng một con kênh xuyên qua eo đất Suez. Trên thực tế, họ đã phản đối kế hoạch đó gần như đến tận lễ khánh thành kênh đào. Phải đi thuyền vòng quanh châu Phi có thể tốn thời gian thật, nhưng như thế thì họ sẽ không bị giữ làm con tin bởi bất kỳ thế lực nào đang kiểm soát dòng Nile – vì có được dòng Nile cũng có nghĩa là có kênh đào Suez và mọi hoạt động thông thương đi qua nó. Và dòng Nile không nằm trong tay người Anh, mà là Napoleon. Ông cực kỳ hứng thú với việc xem xét tàn tích của những con kênh cũ. Ông nhận ra tiềm năng xây dựng một bến cảng mới lẫy lừng nơi thị trấn Suez hoang tàn này. Thế là Napoleon ra lệnh khởi công. Trong lúc đó, kỹ sư trưởng của ông là Jean-Baptiste Lepère lên kế hoạch cho một con kênh đào. Sự ngu ngốc của người kỹ sư này giờ đây có thể khiến ta kinh ngạc, nhưng nó lại có sức ảnh hưởng trong suốt 50 năm. Vì lỗi của thiết bị đo lường, Lepère đã hoàn toàn sửng sốt khi đến nơi và phát hiện ra Biển Đỏ lúc triều lên sẽ cao hơn Địa Trung Hải lúc triều xuống tận chín mét, nên không thể đào một con kênh nối trực tiếp được. Lepère tranh luận (và chỉ có một vài nhà toán học sáng suốt lên tiếng phản đối ông) rằng xây một con kênh như thế chẳng khác nào tạo điều kiện cho sóng thủy triều ập vào nơi họ đào kênh và gây ngập lụt vùng đồng bằng châu thổ sông Nile. Nếu đúng như thế thì hiện tượng này hẳn đã xảy ra hàng nghìn năm trước khi người cổ đại xây dựng kênh đào. Lầm tưởng của Lepère đã đủ sức khiến dự án bị ngắt quãng cho đến vụ ám sát hoàng gia năm 1854.

Nhưng nhận định của Lepère còn có ảnh hưởng sâu rộng hơn cả việc ông hủy bỏ dự án. Ông xuất bản quyển sách The Canal of the Two Seas (Kênh đào nối hai biển), và nó đã truyền cảm hứng cho nhà ngoại giao đã nghỉ hưu tên Ferdinand de Lesseps rằng phương Đông và phương Tây thực sự có thể được kết nối. Việc hợp nhất huyền bí của hai phương trời này là một phần triết lý của nhóm tư tưởng Saint-Simon[*] do Prosper Enfantin đứng đầu. Họ tin rằng mối liên kết hữu hình thông qua Suez (và Panama) là điều kiện tiên quyết cho sự giao thoa về tâm linh của hai nền văn hóa. Enfantin dành cả cuộc đời – khi ông không tham gia chiến dịch ủng hộ kênh đào Suez – để tìm kiếm một biểu tượng tính nữ hoàn hảo làm “nửa kia” cho một mối duyên khác. Ông mặc một chiếc áo tunic thùng thình với chiếc quần bó và dòng chữ “Le Père”[*] ngang ngực. Người vợ tương lai của ông sẽ bị ép mặc bộ cánh tương tự nhưng thay bằng chữ “La Mère”[*] ở trước. (Cũng thật oái oăm khi Lepère và Le Père đều là hai nhân vật quan trọng trong câu chuyện này.) Nhưng định mệnh đã không cho Le Père cơ hội tìm thấy người phụ nữ hoàn hảo để cân xứng với người đàn ông hoàn hảo trong ông, cũng như con kênh đã không bao giờ được xây xong lúc ông sinh thời.

Là một phong trào ủng hộ ý tưởng của Henri de Saint Simon (1760-1825) ra đời nửa đầu thế kỷ XIX. Saint Simon là người đầu tiên đề xướng chủ nghĩa xã hội không tưởng.

Tiếng Pháp, nghĩa là “người cha”.

Tiếng Pháp, nghĩa là “người mẹ”.

Enfantin thực ra là một người nhìn xa trông rộng, nhưng rõ ràng cũng rất điên rồ. Có thể mãi đến sau này chúng ta cũng sẽ phát hiện ra những hàm ý hữu dụng tương tự trong lời nói của David Icke[*]. Có thể là không. Nhưng chúng ta cần một người thực tế cho việc xây dựng kênh đào, một người không chùn bước trước những dự án lớn lao. De Lesseps là một ứng viên ít ai nghĩ đến. Sự nghiệp ngoại giao của ông đã bị đình trệ, ông lấy ý tưởng của Lepère và Le Père rồi tìm cách để thực hiện nó. Khi Abbas Pasha rơi vào bẫy của hai người hầu Mamluk và bị sát hại chỉ sau một thời gian trị vì Ai Cập ngắn ngủi, thời của de Lesseps đã đến. Khi còn trẻ, ông từng là cận thần và thầy dạy liễu kiếm cho người kế vị Ai Cập tiếp theo, Muhammad Said. De Lesseps cũng quen biết Linant Bey, người đã cứu những kim tự tháp và phác thảo những hình ảnh đầu tiên của con đập chắn bắc ngang sông Nile. Linant hẳn sẽ lập một nhóm kỹ sư nòng cốt đảm nhiệm thiết kế kỹ thuật cho con kênh, một kỹ năng mà de Lesseps chưa được đào tạo bao giờ.

David Icke, sinh năm 1952, người Anh, là một người theo thuyết âm mưu, nổi tiếng với những thuyết âm mưu được cho là vô căn cứ, ví dụ như tự nhận mình là con của Thượng đế, thế giới đang bị một loài bò sát cai trị, bò sát đội lốt người...

De Lesseps biết rõ cơ hội đã đến, vì vào đúng ngày ông đệ trình ý kiến lên người bạn Said Pasha của mình, một cầu vồng như triết lý hợp nhất của nhóm tư tưởng Saint-Simon đã xuất hiện trên bầu trời kéo dài từ Đông sang Tây. Said vẫn chưa quên người bạn và người thầy cũ của mình – ông lập tức đồng ý rằng họ nên xây một kênh đào như vậy.

Kênh đào sẽ không được xây dựng nếu không có lực lượng lao động cưỡng chế (corvée) – một lực lượng tồn tại nhờ vào sông Nile. Nhưng rất lâu trước khi việc đào bới lòng kênh phát sinh các trở ngại, de Lesseps đã phải tranh đấu với người Thổ Nhĩ Kỳ và Anh để có thể bắt tay vào xây kênh đào. Thông qua thư từ trao đổi của ông, ta có được cả một cuốn cẩm nang về cách đối phó những trở ngại lớn lao. Ông chưa bao giờ ngờ vực rằng mình sẽ không thành công. Ông sẵn sàng tiếp tục cho đến khi gục ngã (vợ ông đã qua đời và ông đã thề sẽ không bao giờ tái hôn cho đến khi biến giấc mơ Suez thành hiện thực – và trong chuyến du ngoạn dịp khánh thành xuyên qua kênh đào với sự tham gia của Louise Colet, tình nhân của Flaubert, ông đã tái hôn). De Lesseps không bao giờ viết thông tin tiêu cực. Và cuối cùng ông đã thành công. Mười lăm năm sau ngày người học trò Said (thời điểm này đã qua đời) đồng ý với kế hoạch xây dựng của ông, kênh đào đã mở cửa hoạt động.

Kênh đào đã thay đổi vị thế của Ai Cập gần như chỉ trong một đêm. Nó kéo dài sông Nile về phía đông, và trở thành cửa ngõ vào Ấn Độ. Người Anh từ thái độ ngờ vực bỗng dưng chuyển sang coi trọng giá trị của nó. Như ta đã thấy, khi người kế vị của Said là Ismail khiến Ai Cập vỡ nợ vì công cuộc tái thiết Cairo, người Anh đã gánh vác phần nợ cho Ismail và giành quyền cai trị đất nước này. Từ giây phút Anh trở thành thế lực cầm quyền ở Ai Cập, số phận sông Nile sẽ do họ định đoạt. Để tăng cường ngân khố quốc gia, người Anh quyết định sẽ cải thiện hệ thống thủy lợi nhằm tăng sản lượng nông nghiệp. Mặc dù Lord Cromer – lãnh sự Anh tại Ai Cập – bị rất nhiều người căm ghét, nhưng ông và các chuyên gia thủy lợi sông Nile như Scott-Moncrieff và William Willcocks đã đưa Ai Cập từ một quốc gia vỡ nợ thành một quốc gia hưởng lợi từ sự phát triển bùng nổ về thương mại.

Tôi cứ nghĩ mãi về de Lesseps. Con người ông quá đỗi bình thường nhưng cũng quá đỗi phi thường trong những nỗ lực của mình. Cuối cùng, ông trở nên hơi điên loạn và đã phải chịu án tù treo vì tội tham nhũng trong dự định lớn lao tiếp theo của mình – kênh đào Panama. Lúc ấy ông đã 88 tuổi.

Trong một quyển sách nhiếp ảnh trắng đen, tôi đã thấy ảnh chụp bức tượng khổng lồ của de Lesseps nằm giữa một đống dây cáp gỉ sét và phế liệu kim loại tại cảng Said. Tôi đã lên đường đi tìm bức tượng đó, vì đã phát hiện được thông tin rằng nó đã được dựng lên ngay tại lối vào kênh đào Suez và do Emmanuel Frémiet điêu khắc. Nhưng đứng sừng sững tại lối vào kênh đào không phải là bức tượng của de Lesseps mà là một bức tượng gần giống với Nữ thần Tự do. Một nhà điêu khắc người Pháp khác tên Frédéric Bartholdi đã đến gặp vị quân chủ Ai Cập Ismail, và đề xuất cho tạc bức tượng người nữ nông dân Ai Cập cầm trong tay ngọn đuốc, nhằm biểu trưng cho ngọn hải đăng tại lối vào kênh đào Suez. Ông đã lên phác thảo và mô hình nhưng rồi dự án bị đình trệ bởi cuộc chiến tranh Pháp-Phổ, khi đó nhà của Bartholdi bị người Phổ chiếm mất.

Bartholdi đã đem các phác thảo và mô hình đó sang Hoa Kỳ, giờ đây ông lại khao khát được xây dựng một bức tượng tỏa sáng tại cửa ngõ tiến vào New York. Dần dà, ông được nhiều người ủng hộ hơn. Cấu trúc bên trong của bức tượng khổng lồ này được thiết kế bởi Gustav Eiffel (cũng tình cờ là người đã xây dựng một trong những cây cầu nổi tiếng bắc ngang sông Nile tại Cairo). Bức tượng khổng lồ được quyên tặng người Mỹ vào dịp ăn mừng lễ kỷ niệm 100 năm ngày độc lập Hoa Kỳ. Chủ tịch hội đồng đưa ra quyết định này không ai khác chính là Ferdinand de Lesseps – điều này đã giải thích cho mọi mối liên hệ của nó với văn hóa Ai Cập. Nếu bạn đã từng thắc mắc tượng Nữ thần Tự do được tạc theo hình mẫu của ai, thì chính Bartholdi đã tuyên bố rằng thật ra nó là của một cô gái nông dân Ai Cập sinh sống ven sông Nile, biểu trưng cho “ánh sáng giữa thế giới” (mặc dù bức tượng có vài nét tương đồng rõ rệt với mẹ ông). Nếu bạn là một du khách người Ai Cập đến Hoa Kỳ, hình ảnh của một người đồng hương đứng sừng sững ở một vị trí nổi bật như thế ắt hẳn sẽ làm bạn vững tâm, mặc dù có lẽ bạn không nên đề cập đến nó khi bị tra hỏi tại sân bay JFK[*]...

Sân bay John F. Kennedy, một sân bay quốc tế ở Queens, New York, Hoa Kỳ.

Bức tượng de Lesseps cao chín mét oai nghiêm, một thời đứng bảo vệ cửa ngõ từ Địa Trung Hải vào con kênh đào, đã bị đánh bom bật khỏi bệ tượng bởi những người yêu nước Ai Cập nhiệt thành vào năm 1956. Cũng trong năm này, Tổng thống Nasser tiến hành kế hoạch xây dựng đập Aswan của mình. Bức tượng hư hỏng nặng được đưa về bãi phế liệu của công ty Suez Canal. Giờ đây nó vẫn ở đấy, tuy nhiên đã được dựng lên lại trong một khu vực quan sát trải sỏi hay đại loại thế, xung quanh nó là những cuộn dây cáp đã cũ và các công cụ nâng vật nặng bị vứt đi. Người giám sát bãi phế liệu nói với tôi rằng gia đình của de Lesseps phải chi trả cho phần đất tưởng niệm nhỏ bé đó và họ sẽ đến thăm viếng hàng năm. Thật đáng hổ thẹn, vì nếu họ đặt lại bức tượng lên phần bệ thì người Ai Cập ái quốc sẽ than phiền. Còn nếu họ bán bức tượng ra nước ngoài thì tin tức đó sẽ lan tỏa một cách tiêu cực. Vậy là, trong một sự thỏa hiệp đích thực của người Ai Cập, người đem đến cho đất nước này nguồn thu quốc gia lớn thứ tư đang an nghỉ tại một nơi chứa đầy những động cơ cũ kỹ bê bết dầu, phế liệu gỉ sét và những ống nước hư hỏng.

13. Chỉ cần một con ruồi để giải quyết mọi vấn đề của Petherick

Dù lũ ruồi có tụ thành đàn, chúng cũng không nhấc nổi nắp nồi
- Ngạn ngữ Sudan -

Sông Nile có hai điểm đặc thù: một là chiều dài của nó vì chúng ta không biết bất kỳ con sông nào khác trong thế giới có sự sống này có chiều dài vượt trội hơn nó, với đầu nguồn là những con suối chảy từ Dãy núi Mặt trăng tức là nằm tại 11 độ vĩ nam từ đường xích đạo; hai là mực nước của nó dâng lên khi các con sông khác cạn nước, vì mực nước sông Nile bắt đầu cao dần khi đợt ngày dài sắp kết thúc và chạm đến mức cực đại vào ngày Thu phân, lúc này các hệ thống kênh rạch sẽ được mở để cho nước tràn về mọi vùng đất. Abdullah el-Baghdadi (năm 1200).

Kênh đào Suez khánh thành vào năm 1869 – đúng vào năm Burton và Speke sẽ chạm trán khi tranh cãi về đầu nguồn sông Nile. Nhưng chúng ta phải lùi về quá khứ một chút, tầm thập niên 1850, trước khi có bất kỳ thế hệ nhà thám hiểm sông Nile mới nào bắt đầu khởi hành. Cũng thật kỳ lạ khi ta luôn mặc định các nhà thám hiểm đến trước du khách, nhưng với sông Nile thì không phải vậy. Một vài du khách thời đầu, như Flaubert và Monckton Milnes, đã đặt chân đến đây đầu tiên và có lẽ truyền cảm hứng cho các nhà thám hiểm đi xa hơn nữa đến những điểm tận cùng của dòng sông. Chúng ta biết rằng Richard Burton ắt hẳn đã nghe kể về sông Nile từ người bạn thân Milnes của mình. Và mặc dù các thương nhân thường theo sau những nhà thám hiểm, nhưng một vài người lại so kè ngay cạnh họ, nhất là trong cuộc đua dính dáng đến những mặt hàng giá trị cao như nô lệ và ngà voi.

Mấu chốt của vấn đề chính là khu vực được biết đến với tên gọi tỉnh Equatoria thuộc Ai Cập và sau này là Nam Sudan, do bị đầm lầy Sudd ngăn trở. Khi thông tin về chuyến thám hiểm của Muhammad Ali trong tài liệu của Werne (và cả Verne) được truyền đến châu Âu, đã có rất nhiều người hạ quyết tâm sẽ tiến xa hơn thế, dù là xuyên qua vùng Equatoria của Ai Cập hay đi vào đất liền từ bờ biển phía đông châu Phi. Burton và Speke tiến vào theo hướng tây từ Zanzibar, còn John Petherick đi từ phía bắc. Họ đi theo con đường buôn nô lệ hoặc mở ra cung đường mới mà sau này sẽ được giới buôn nô lệ sử dụng.

John Petherick, người kỹ sư khai thác mỏ đáng mến từ Wales không cùng đẳng cấp với Baker, Speke hay thậm chí là Burton. Ông rõ ràng thuộc lớp dưới của phân tầng xã hội, cũng như Livingstone và Stanley. Có vẻ như các nhà thám hiểm chỉ đến từ hai thái cực của giai cấp xã hội và hiếm khi từ giai cấp trung lưu ăn no mặc ấm: hoặc là họ không còn gì để mất, hoặc họ quá dư dả đến nỗi mất mát cũng chẳng thành vấn đề. Lịch sử đã đối xử với Petherick rất hà khắc. Ông dành nhiều năm trời để khám phá những vùng đất ít được biết đến hơn của vùng thượng lưu sông Nile, và bị Speke – một người thất thường, không đáng tin tưởng – quở trách một cách thiếu công bằng sau khi Petherick không đích thân đến được Gondokoro để chào mừng Speke khi nhà thám hiểm này thành công đến được đấy... muộn hơn ông một năm. Tôi nghĩ trễ hẹn đến một năm thì cũng đủ lý do để người bị cho leo cây đến muộn một chút chứ. Nhưng Speke lại không nghĩ thế, hễ đi đâu hay gặp ai, Speke đều cố hết sức để bôi tro trát trấu lên tên tuổi của Petherick. Thế là vị kỹ sư phản kháng lại, và nhận được lời xin lỗi cũng như đền bù vì đã hủy hoại thanh danh của ông, nhưng vẫn không khắc phục được hậu họa. Sách của Petherick rất khó tìm nhưng chứa đựng thông tin đáng ngưỡng mộ. Lòng dũng cảm của ông cũng chẳng hề thua kém những nhà thám hiểm nổi tiếng hơn, và còn sáng tạo hơn họ nhiều. Năm 1854, bảy năm trước khi Burton và Speke bắt đầu hành trình khám phá sông Nile một cách nghiêm túc, Petherick đã tiến sâu hơn nữa đến phía nam của Sudan, tới tận vùng sinh sống của bộ lạc Dinka, Nuer và Djibba dọc theo những lưu vực ở thượng nguồn xa xôi của dòng Nile. Bộ lạc Djibba đeo dao trên cổ tay: “với chiếc vòng tay anh ta có thể gây ra vết thương nghiêm trọng trên mặt đối thủ”. Người Djibba dùng tóc của kẻ thù bị họ đánh bại, đan chúng vào tóc mình tạo thành “một đuôi tóc dài gần chạm đất” để làm đẹp thêm cho mình. Petherick là một trong những người châu Âu đầu tiên vượt qua được sông Sobat, một nhánh sông Nile chảy vào vùng đất thấp hơn của Ethiopia. Bốn mươi năm sau, cuộc thám hiểm Marchand[*] của người Pháp đi ngược dòng Sobat bằng con thuyền thép mà trước đó họ đã phải kéo lê qua hàng trăm kilômét trong rừng rậm. Đây cũng là hành trình khám phá châu Phi đầu tiên từ bờ tây sang bờ đông.

Cuộc thám hiểm do Jean-Baptiste Marchand dẫn đầu.

Petherick nghèo túng và phải chạy tiền bằng việc buôn bán để chuẩn bị chi phí cho bất kỳ nỗ lực thám hiểm nào của mình. Trong 5 năm trời, ông buôn bán gum Ả Rập[*] tại thị trấn giao thương Al-Obeid thuộc Sudan. Thị trấn này do người Ai Cập gốc Thổ thành lập vào năm 1821 nhưng sau này bị phá hủy bởi quân đội của Mahdi. Khi gum Ả Rập không đem lại lợi nhuận nữa, tâm trí của Petherick hướng về sông Nile, “sợi dây nguồn” chứa đựng của cải của cả châu Phi đang luồn lách vào rừng sâu. Trong cuộc thám hiểm do Muhammad Ali Pasha tài trợ vào năm 1840, Capitan Selim đã đặt chân đến vị trí 4 độ 42 phút vĩ bắc. Cuộc thám hiểm này đã khẳng định rằng Nile Xanh không phải là đầu nguồn duy nhất của sông Nile – rằng lời phán của người cổ đại về một đầu nguồn xa xăm hơn bên trong trung tâm châu Phi là đúng sự thật. Bạn của Petherick là Alphonse de Malzac – một nhà buôn ngà voi kiêm tùy viên tại Đại sứ quán Pháp ở Athens – cũng đã khám phá được vài bộ lạc ở 7 độ vĩ bắc, nhưng lúc ấy ông vừa qua đời tại Khartoum. Petherick có khối việc phải làm, và nếu ông tình cờ tìm được đầu nguồn của sông Nile thì càng tốt.

Là loại nhựa chiết xuất từ hai loại thuộc giống cây keo là Acacia senegal và Vachellia seyal, có ứng dụng đa dạng trong ngành chế biến thực phẩm.

Petherick cũng rất bền bỉ. Trong ghi chép của mình, ông cho biết mình đã phát sốt trong hai năm đầu nhưng hoàn toàn khỏe mạnh trong chín năm tiếp theo. Không hề có ý phán xét, ông miêu tả các cách chữa bệnh bản địa như cách làm “có thể giết một con ngựa”, kiểu chữa bệnh như tiêu hóa nửa cân bơ khi bụng đói, và nếu nội tạng quá đau thì hãy đóng dấu bằng sắt nung đỏ lên da. “Chứng tiêu chảy, kiết lỵ, các bệnh về gan và bệnh giun Guinea là những căn bệnh phổ biến nhất; đậu mùa là căn bệnh nguy hiểm nhất, bệnh tả và bệnh dịch hạch thì khá hiếm.” Ông viết về bệnh giun Guinea như sau:

Căn bệnh gây biến chứng đáng sợ này chỉ xảy ra với nhóm cư dân đi chân đất, và khoảng thời gian mắc bệnh chỉ giới hạn trong mùa mưa. Thường thì nó sẽ tấn công vào chân trước, rồi phần sưng tấy sẽ lan đều đến đầu gối với mức độ ghê sợ, khiến người bệnh vô cùng đau đớn. Cuối cùng sẽ xuất hiện một nốt phồng mềm nhỏ, như thể sự mưng mủ đã đến mức tối đa, họ sẽ dùng một cây đinh nóng đỏ và đâm mạnh vào đấy; thế là chín trong mười trường hợp mắc bệnh đều được chữa khỏi trong vài ngày bằng cách này. Tuy nhiên, đôi khi, có hai nốt phồng hoặc hơn lại xuất hiện ở những vị trí khác nhau trên chân, bắt buộc phải đâm nhiều lần, cuối cùng chúng trở nên “quá nóng” và phải tiêu dần. Một phương pháp khác nhưng không được áp dụng nhiều, là để cho nốt phồng đó mưng mủ đến lúc tự vỡ ra, để lộ ra một thứ nhìn giống sợi dây. Đấy chính là thủ phạm gây ra bao cơn đau và hiện tượng sưng tấy, một con giun dài như vô tận, màu trắng tinh, và cấu tạo cơ thể giống một sợi cotton dày. Con giun thò ra đủ để có thể nắm cố định được, rồi quấn nó quanh một que sậy dày bằng cái ống hút, và thường họ sẽ rút con giun ra bằng cách xoay vòng que sậy đó cho đến khi có cảm giác bị cản lại... Sáng và chiều tối mỗi ngày, con giun sẽ bị kéo ra khỏi nơi ẩn nấp “không mời mà đến” của nó; và với bàn tay của một chuyên gia, toàn bộ con giun sẽ được rút ra thành công trong vài ngày, khi đó bệnh nhân cũng sẽ hết bệnh. Nếu không may, con giun bị đứt trong quá trình rút ra, nó sẽ tiếp tục tra tấn người bệnh; và cơn đau khủng khiếp sẽ lại tiếp diễn ở một vị trí khác, khi đó quá trình quấn và kéo nó ra sẽ lại bắt đầu.

Tỷ lệ chữa bệnh đậu mùa thành công lại không cao như thế: người bệnh khỏa thân hoàn toàn và được đặt nằm trên chiếc giường phủ đầy tro rồi nhỏ nước ép hành tây sống liên tục vào mắt. Họ chỉ dừng thực hiện phương cách này khi người bệnh phủ đầy tro khỏi bệnh hoàn toàn hoặc... qua đời.

Để gây thêm quỹ cho các chuyến đi của mình, Petherick định sẽ buôn bán ngà voi và chuẩn bị sẵn hành trang gồm “vài tấn hạt ngọc thủy tinh, vỏ ốc tiền và rất nhiều thứ vặt vãnh khác mà người da đen ưa chuộng”. Từ vùng Kordofan, ông được hộ tống bởi một nhóm vũ trang gồm 20 người Maghreb – những người Ả Rập sống ở vùng Bắc Phi chuyển đến định cư tại Sudan nhiều thế kỷ trước.

Đoàn người nhanh chóng vượt qua được khu vực do chính quyền Ai Cập của người Thổ Nhĩ Kỳ quản lý. Thuyền của họ băng qua một mê cung đầy những hòn đảo rậm rạp cây cối, với những chú khỉ nhỏ màu xanh biển chuyền từ cây này sang cây khác. “Chủ yếu là cây mimosa và heglig [cây chà là sa mạc, có quả giống quả mận với hạt rất to và ngừa được bệnh sán máng]; tôi không thể diễn tả hết sự tuyệt diệu và vẻ đẹp của những tán cây um tùm của chúng.” Tiến lên thượng nguồn, họ bắt gặp người Shilluks, Dinka và Nuer. Khi một tộc trưởng Nuer leo lên thuyền, ông ta đã trầm trồ thán phục những con dao và cây súng của nhóm hộ tống Petherick. Ngay lập tức, tộc trưởng “đứng bật dậy [và] chộp lấy bàn tay phải của tôi, lật lòng bàn tay lên, nhẹ nhàng vỗ lên nó; rồi sau đó, ông nhìn thẳng vào mặt tôi và lặp lại quá trình đó. Với sự việc bị vỗ vào lòng bàn tay (hành động này ở Ai Cập thường dẫn đến một cuộc cãi cọ), Petherick đã viết: “Kinh ngạc trước hành động táo bạo của tộc trưởng, thôi thúc đầu tiên của tôi là đánh gục ông ấy; nhưng gương mặt của ông lại biểu lộ lòng chân thành sâu sắc đến nỗi tôi đã tự hả giận bằng cách đáp lại mọi lời khen bằng tất cả sự chú tâm. Vẻ hân hoan của ông có vẻ hơi thái quá và khi trở về chỗ ngồi của mình, ông đã thể hiện với nhóm người đồng hành cùng mình rằng ông tin chắc tôi hẳn là một tộc trưởng vĩ đại.”

Petherick cố gắng đi xa hơn lên thượng nguồn sông Nile, vượt qua vị trí 8 độ vĩ, bước vào một khu vực hồ đầm lầy rậm rạp cây sậy: đầm lầy Sudd. Loài hà mã lúc này đã phổ biến hơn. Dòng sông trở thành một mê hồn trận đầy khó khăn. Cuối cùng họ thấy một hòn đảo và định sẽ lên bờ. Chẳng biết từ đâu, bỗng có “vài trăm người da đen tập hợp trên phía bờ đối diện của dòng kênh, la hét trong cơn thịnh nộ cuồng loạn, vung giáo và chùy lên cao, thách thức chúng tôi dám lên bờ của họ... Tôi nhận ra không ai dám theo tôi lên bờ, và cũng chẳng có thủy thủ nào dám điều khiển con thuyền... Không còn cách nào khác, tôi đành phải quay về.”

Người nào ít máu phiêu lưu và lòng quả cảm hơn sẽ cứ để mọi chuyện kết thúc như thế, nhưng chỉ một năm sau, năm 1854, Petherick đã quay trở lại với đoàn người đông đúc hơn, quyết tâm sẽ vượt qua được hòn đảo đầy thù địch đó – “điểm xa nhất phía nam” mà ông đã đặt chân đến lần trước. Bất ngờ thay, lần này chẳng có thái độ thù địch gì và một nhúm hạt ngọc nhỏ làm quà biếu đã giúp họ nhanh chóng tạo mối thâm giao. Có vẻ như nhóm người hung tợn ngày nào không thuộc tộc Raik như nhóm cư dân lần này, mà là một băng nhóm cướp bóc người Nuer. Petherick quyết định rời sông Nile để dò la phía trong đất liền, và ông nghe đồn có những bộ lạc cách đó không xa lắm trữ rất nhiều ngà voi.

Đoàn của ông di chuyển qua nhóm bộ lạc này đến nhóm bộ lạc khác, dần dần kết nạp thêm nhiều người dẫn đường và khuân vác trên đường đi. Ai cũng nói với họ rằng bộ lạc tiếp theo sẽ có nhiều ngà, nhiều vô số. Tộc trưởng bộ lạc Wadj Koing đã để Petherick chờ ba tiếng đồng hồ rồi mới xuất hiện, “vây quanh bởi cư dân bộ lạc, ai cũng đánh giá và cười nhạo chúng tôi, và tự chúc tụng nhau vì nhờ ý trời mà chiến lợi phẩm có giá trị đã rơi vào tay họ.” Người tộc trưởng cuối cùng cũng ra mặt và đập cái chùy của ông ta xuống nền đất rối nói với Petherick rằng họ không có ngà, rằng Petherick và đoàn của ông phải rời đi ngay lập tức. Petherick không dễ bỏ cuộc như thế. Ông bảo vị tộc trưởng rằng nếu ông ta không hiếu khách hơn thì người của ông sẽ phá hủy cả ngôi làng và đốt túp lều của họ, túp lều của tộc trưởng sẽ là mục tiêu đầu tiên. Sau khi phơi bày số súng ống của mình như mọi khi, thái độ thù địch lại được thay thế bằng niềm hứng thú trao đổi thức ăn để lấy hạt ngọc. Nhưng không lâu sau đó, họ nhận ra rằng người tộc trưởng tên Tschol đã có những toan tính khác.

Đêm đó, nhóm phu khuân vác người châu Phi đã bị dọa chạy mất và người dẫn đường cũng biến mất tăm. Petherick và đoàn của mình giờ đây chỉ còn cách phải để lại lượng hàng hóa dùng để trao đổi mới mong được cho đi – và dĩ nhiên đó là kế hoạch của Tschol. Petherick dẫn dụ Tschol vào trong túp lều của chính người tộc trưởng và nói rằng ông sẽ bắn Tschol trước lúc hoàng hôn, trừ phi họ được cấp nước uống: người tộc trưởng sợ hãi ra hiệu cho đoàn thám hiểm được phép uống nước. Về thực phẩm, cả đoàn ăn thịt do Petherick săn được là đủ rồi. Ông phái hai nhóm nhỏ lên đường, một nhóm có chú lừa của ông thồ hết số hạt ngọc – cả đoàn chỉ có một chú lừa duy nhất, ban đầu đem đi là để Petherick cưỡi. Đó cũng là lần đầu tiên cư dân bộ lạc nhìn thấy một người cưỡi một con vật, và họ quả quyết rằng con “quái thú” là một phần của Petherick, rằng bằng một cách nào đó hai cá thể là một – kiểu nhân mã bé nhỏ của thế kỷ XIX. Thật thú vị biết bao khi ta suy đoán rằng nguồn gốc huyền bí của các sinh vật nửa người nửa ngựa có thể xuất phát từ những ghi nhận về phản ứng đầu tiên của con người đối với “kỵ binh xâm lược”. Nhưng Petherick lại không suy đoán xa xôi đến thế. Ông chỉ hy vọng rằng một trong hai nhóm được cử đi sẽ gặp được một bộ lạc thân thiện và trao đổi được số hạt ngọc, để kết nạp đủ số phu khuân vác giúp họ trở về và giải cứu số của cải của ông.

Sau hai tuần chờ đợi, tình hình trở nên khá tuyệt vọng. Tschol quan sát thấy Petherick uống rượu brandy mỗi tối nên đã xin nhấm thử. Tschol biết rõ đấy là thức uống có cồn vì chính ông ta cũng uống bia ủ từ sắn. Petherick chỉ còn lại một chai brandy cuối cùng nên đã thay một ly giấm chua rồi đưa cho người tộc trưởng. Từ đó, không còn lời đề nghị uống thử brandy nữa.

Mỗi ngày, Petherick đều đi săn và đọc vài quyển sách ông mang theo mình. Người tộc trưởng công nhận rằng đáng lẽ họ đã giết Petherick từ lâu nếu không phải vì e ngại “hành động phù phép của tôi với những vết đen nhỏ trên giấy”. Họ sợ rằng trò ma thuật của Petherick sẽ khiến bộ lạc bị tiêu diệt. Petherick nghe thế lại thấy có chút hứng khởi, và lợi dụng tình hình hạn hán đang diễn ra, ông bảo người tộc trưởng (sau khi đã công khai “hỏi ý” một bản sao tuần báo Weekly Times từ rất lâu) rằng ông có thể đem mưa về với điều kiện bộ lạc phải vượt qua một bài kiểm tra đặc biệt.

“Cử vài người đi bắt sáu con ruồi to, loài ruồi trông giống ruồi trâu nhưng to hơn”, sau đó Petherick dùng chút bột để giữ chân đám ruồi trong một cái chai. Rồi ông lắc cho phần bột dính lên đám ruồi trước khi bảo ban dân làng rằng họ đã làm điều sai trái, đã bắt cóc phụ nữ từ những bộ lạc láng giềng, đã giết người và thường cư xử không đúng mực, và chỉ khi họ bồi thường bằng cách cấp gia súc cho những nạn nhân của họ thì trời mới đổ mưa. Cư dân bộ lạc phủ nhận mọi tội lỗi trên nhưng Petherick bảo ông có công cụ để biết họ đang nói dối: chai đựng ruồi. Nếu họ có thể bắt được đám ruồi khi ông thả chúng ra, tức là họ đang nói sự thật. Nhưng nếu không bắt được, họ sẽ phải ăn năn và chấp nhận việc đền bù bằng gia súc. Bằng cách nào đó Petherick đã thu hút được sự chú ý của cư dân bộ lạc khiến họ thấy hứng thú, và ai cũng đều chăm chú nhìn đám ruồi bị phủ bột đang vo ve trong chai.

Hàng trăm cây chùy và giáo giơ lên cao, giữa tiếng la hét inh tai “Thả chúng ra! Thả chúng ra!” Tôi cầu nguyện cho đám ruồi của mình được an toàn rồi giơ cái chai lên, đập nó vào nòng súng trường của tôi, sự thỏa mãn trào dâng trong tôi khi thấy những con ruồi thỏa thích bay lượn khi được thả tự do. Đàn ông, phụ nữ, trẻ em đều tranh nhau vô lấy chúng... mãi đến sau khi mặt trời lặn thì những gương mặt não nề cuối cùng mới quay về. Họ chỉ bắt thành công được hai con ruồi, mặc dù có vài con giả mạo nữa nhưng rất dễ bị phát hiện bởi chúng không có dấu bột trên người.

Sau khi hội ý kỹ càng, và hoàn toàn tin vào “lời tiên tri ruồi”, cư dân bộ lạc đồng ý sẽ đền tội bằng gia súc. Nhưng đây là lúc kế hoạch của Petherick hé lộ mưu mô của mình: họ không thống nhất được sẽ đền bù bằng gì và cho ai, cuộc tranh cãi cứ thế kéo dài, và việc hành hình Petherick lại phải dời thêm vài ngày nữa.

Ngay lúc ông từ bỏ mọi hy vọng, một hàng người dài nối đuôi nhau vác theo ngà voi xuất hiện từ trong đám bụi rậm. Hai đoàn người ông cử đi đều đã thành công – không những giao dịch được với bộ lạc Girwi và Ajack mà còn bảo đảm được nguồn thực phẩm và phu khuân vác. Petherick xúc động: “Tôi gặp gỡ người của mình như thể những người bạn cũ thân tình, chứ không phải cấp dưới.” Ông nói thêm: “Những người bắt bớ tôi, bộ lạc Wadj Koing, khi thấy người Girwi và Ajack... mang vác ngà voi, giờ lại tiếp cận tôi, nhưng chỉ vài người, để đề nghị làm phu khuân vác cho tôi... cho tôi cơ hội được quay về thuyền của mình... Chúng tôi gặp thuận lợi khi gió đã nổi lên và nước sông cũng dâng cao, không còn lâu nữa, chúng tôi sẽ đến lãnh địa của Ai Cập và Khartoum.”

14. Giết một con voi

Một con voi không giết chết kẻ dối trá, nó chỉ ngửi rồi đi qua
- Ngạn ngữ Sudan -

Buôn bán nô lệ là ngành giao thương có giá trị nhất, nhưng ngà voi cũng dần có chỗ đứng khi việc di chuyển dọc sông Nile và khắp Sudan trở nên dễ dàng hơn. Ngay cả thời ấy, khi người bản địa không hề trang bị vũ khí, cũng thật may là giết voi rất khó khăn và nhọc công, nhất là đối với những con voi to lớn và hung tợn. Trước khi cuộc chinh phục của người Ai Cập gốc Thổ mở đường cho việc buôn bán ngà voi nở rộ, đã có hàng trăm vùng đất phong nhỏ lẻ ở Đông Phi cạnh tranh nhau, một số nơi săn voi và một số thì không. Vùng nào săn voi, các chiến binh phải liều mình chịu thương tích và cả cái chết để có được uy tín của một thợ săn voi (khá giống với cương vị người đấu bò), cùng với rất nhiều thịt mà một con voi có thể cung cấp cho cả bộ lạc – bởi vì trước khi các nhà thám hiểm và thương buôn xuất hiện, voi được săn lùng để lấy thịt không phải để lấy ngà.

Petherick là một trong những nhà thám hiểm đầu tiên quan sát các phương thức săn voi khác nhau của người bản địa mà không phải dùng đến súng ống. Mặc dù là một phần của hệ sinh thái bền vững, quá trình săn voi vẫn rất tàn bạo. Một vài người gan dạ bậc nhất sẽ dấn thân xuyên qua những bụi cây rậm rạp đến nơi một con voi có thể sẽ đi ngang qua. Một nhát chém thật nhanh từ lưỡi kiếm chế tác bởi dân bản địa sẽ khiến gân ở chân con voi bị thương nghiêm trọng. Con vật sau đó sẽ bị lần theo và giết chết. Một thủ thuật săn voi khác an toàn hơn là dùng thương hoặc giáo.

Năm mươi người đàn ông thành công trong việc dồn con voi vào bẫy và đứng vòng quanh đó; trong khi đó con voi chưa đến tuổi trưởng thành vô cùng giận dữ, với cặp ngà dài khoảng 30 centimét, rống lên trong nỗi bất mãn... Một cậu nhóc 16 tuổi nhảy vào giữa vòng người hướng về phía con voi; khi còn cách nó tầm 9-10 mét, cậu ta nhảy thêm một bước nữa về trước, phóng chiếc giáo trúng vào bàn chân con voi, một ngón nghề điêu luyện giúp cậu có được quyền lấy bộ ngà... Con quái thú nổi cơn cuồng nộ dùng vòi nhổ cây giáo ra, rồi rít lên tức tối, nó bẻ đôi cây giáo và xông thẳng tới nhóm người đã khiến nó bị thương. Cùng lúc đó, nhóm người liên tục tấn công bằng cách đâm giáo vào phía trái của nó, và chặn được nó không tấn công họ trong lúc giận dữ; không lâu sau họ ra tay đâm khoảng nửa tá giáo vào bên phải, lực phóng giáo mạnh đến nỗi đâm xuyên qua được hốc mắt. Con vật phát rồ bỗng đứng sững lại, dùng vòi phun nước lên những vết thương, rút ra vài cây giáo trên người rồi bẻ gãy chúng; khi nó đang tập trung làm thế thì lại tiếp tục bị tấn công dồn dập, cho đến lúc mất hết kiên nhẫn, nó phi thật nhanh để tháo chạy với vài cây giáo vẫn còn dính lại trên cơ thể. Nhóm người da đen đuổi theo nó thật nhanh và lại dồn được nó vào bẫy lần thứ hai... Con voi, sau nhiều lần bị tấn công, đã bỏ cuộc. Niềm hân hoan của dân làng trong dịp vui này lớn lao vô cùng.

Những biện pháp đỡ tốn nhân lực hơn bao gồm phương thức đào hầm bẫy ở gần hố nước hoặc dòng suối mà đàn voi thường ghé qua uống. Nếu đàn voi thường đi xuyên qua những lối mòn hoặc hẻm núi hẹp, thì đấy cũng là chỗ phù hợp để đào hầm bẫy. Chắc chắn một người sẽ cảm nhận rằng trí thông minh của loài voi thể hiện qua cách phòng vệ của chúng cũng tương tự như của con người trong cách đặt bẫy. Petherick ghi nhận lại sự việc một con voi bị ngã xuống hố đã được cả đàn giải thoát bằng cách dùng vòi quấn vào vòi của nó rồi cùng kéo nó ra khỏi hố. Thêm một thủ thuật săn voi khác mà Samuel Baker cũng có ghi nhận, sử dụng những cây giáo chắc chắn, dài 1,5 mét: “đầu giáo có dáng như cây chùy, đường kính khoảng 10 xentimét, họ dùng dây buộc chặt một viên đá vào đầu này để tăng trọng rồi trát đất sét bao phủ, khiến cho cây giáo càng nặng càng tốt”. Sau đó, người thợ săn sẽ trèo lên một cái cây nằm ngay phía trên khu vực mà họ cho là con mồi hay lai vãng vào buổi trưa. “Khi [một con voi] vào vị trí ngay phía dưới mình, thợ săn sẽ vận hết sức bình sinh để phóng cây giáo vào lưng và vai của nó. Khi cây giáo đã đâm vào đúng chỗ, con voi sẽ vật lộn vòng quanh trong ít lâu, khiến vết thương càng sâu vì sức lay của cây giáo, như vậy sẽ khiến nó chết nhanh hơn.”

Chẳng lâu sau, chính Petherick cũng trở thành một thương buôn ngà voi. Khi ông nhờ một người phiên dịch nói với một người tộc trưởng đầy lưỡng lự rằng ông muốn mua ngà voi:

Phản ứng của người tộc trưởng vô cùng phấn khích; việc họ có thể thu được một món đồ giá trị như hạt ngọc thủy tinh bằng cách trao đổi ngà voi vô dụng là một điều phi thường. Một vài người trong số họ phi thẳng về ngay lập tức và [người tộc trưởng] hứa rằng ngày hôm sau sẽ chuyển đến rất nhiều ngà voi... Chẳng ai ở lãnh thổ xa xôi mà tôi vừa đặt chân đến này biết gì về việc giao thương cả... công dụng duy nhất của ngà voi đối với người Niam Niam là dùng làm trang sức, như vòng tay và vòng cổ; một vài mảnh sẽ được tỉa một cách khéo léo để nhại hình dáng vỏ ốc tiền; và những miếng ngà mài thật mỏng như vảy cá, được đính lại với nhau một cách kỳ quặc thành một dải dài và phụ nữ sẽ đeo chúng quanh cổ.

Dĩ nhiên, sự xuất hiện của những thương buôn ngà voi thúc đẩy dân bản địa săn voi nhiều hơn số họ cần để lấy thịt. Điều này đã đẩy nhanh tiến trình tàn lụi đáng buồn của những đàn voi đông đúc. Tuy nhiên, Petherick đã có mặt vào những buổi đầu của cuộc tàn sát này tại những lưu vực thượng nguồn xa xôi của sông Nile.

Họ đánh trống tom-tom ra hiệu có một đàn voi 18 con đang ở quanh đấy. Những ông lão, bà lão xấu xí, chiến binh, phụ nữ và trẻ em tụ họp lại với hy vọng lạc quan nhất; tôi hồi hộp chứng kiến cảnh tượng này và đồng hành cùng nhóm thợ săn: những người đàn ông với thể chất cường tráng hơn và nhanh nhẹn hơn hẳn những gì tôi từng thấy. Nhóm nô lệ, nhiều người trong số họ thuộc bộ lạc Baer, nhưng hầu hết đều từ những bộ lạc chưa được biết đến ở phía tây, gần như tất cả đều có màu da đen, theo hầu những người chủ mang vẻ ngoài danh giá hơn và có màu da ôliu[*]. Một cuộc hành quân kéo dài hai tiếng... xuyên qua những bụi rậm hùng vĩ để đến một vùng đất bằng phẳng rộng rãi trước mắt, phủ đầy loài cỏ khô cao đến hông; nơi những con voi đang đủng đỉnh dạo bước về phía chúng tôi. Khoảng 500 người da đen, di chuyển nhanh như loài linh dương, tản ra vây quanh đàn voi, và dùng tiếng la hét của họ để khiến cả đàn voi đông đúc phải sững lại. Như có phép màu, cả cánh đồng cỏ bằng phẳng bỗng bốc cháy, và giữa tiếng gào thét cùng tiếng tanh tách từ ngọn lửa, chúng tôi không thể thấy rõ đàn voi giữa làn khói mờ mịt. Từ nơi tôi đứng đến tận nơi xa nhất của hàng thợ săn mà tôi có thể thấy được, đám cỏ khô đã được giẫm bẹp xuống để tránh đám cháy lan rộng ra khỏi vòng người; và trong thời gian ngắn – chưa đến nửa tiếng – đám cháy đã tự tắt ngúm, và làn khói mù mịt dần tản đi, để chúng tôi lại quan sát được đàn voi giờ đây đang đứng yên như đã hóa đá. Một khi tàn dư đám cháy đã hoàn toàn lụi tắt, người da đen hò reo tiến gần vào con mồi của mình từ mọi phía. Ngọn lửa và làn khói đã làm mờ mắt [đàn voi]; và mất khả năng chống cự, chúng lần lượt ngã quỵ vì những cây giáo của đám người tấn công. Cảnh tượng thật hùng tráng, mặc dù ngà của chúng có giá trị lớn lao, nhưng tôi đã xúc động trước cuộc tàn sát này.

Chỉ nước da có màu nâu trung bình với sắc thái vàng và lục nhạt.

Trước khi giao dịch, Petherick phải gây ấn tượng đủ tốt với một tộc trưởng, để mình khỏi bị cướp hoặc bắt giữ. Một cách gây ấn tượng mà ông thường áp dụng là dùng súng của cả đoàn, gọi chúng là “tiếng sấm của chúng tôi”, đôi khi để bắn một con voi từ khoảng cách xa không thể phóng giáo được. Tuy nhiên, ngay cả một tộc trưởng e sợ trước súng ống vẫn có thể giở trò gian xảo. Petherick mượn chiêu thức tỏ vẻ thần thông của Werne khi ông phát hiện dân bản địa rất thích thuốc lá sợi, họ gọi nó là taab.

Họ hút rất nhiều thuốc lá sợi, do họ tự trồng, trộn với vỏ một giống chuối bản địa của đất nước này. Tôi hết sức bực dọc, vì sau khi hút thử bằng cái tẩu của tôi, [người tộc trưởng] tỏ vẻ rất ưng ý thuốc lá sợi của tôi; không biết từ chối ông ấy bằng cách nào, đồng thời hết sức lo lắng vì muốn giữ lại được phần thuốc lá sợi cỏn con của mình, tôi buộc phải giở trò mưu mẹo. Tôi lệnh cho người hầu lui vào bên trong túp lều để bỏ thêm thuốc vào tẩu. Trong lúc đó, tôi giải thích với Dimoo [người tộc trưởng] rằng nếu người nào hút thuốc lá sợi của tôi mà lại không có thiện chí tốt đẹp dành cho tôi, thì nó sẽ làm lộ rõ chân tướng của người đó bằng cách làm vỡ tẩu thuốc trước mặt tôi. Không hề e ngại lời cảnh báo, ông nhận chiếc tẩu đã được nhồi đầy thuốc, trong khi người hầu của tôi ra hiệu rằng anh ta đã làm đúng lời tôi dặn. Dimoo, ngồi đối diện tôi cùng với một nhóm khoảng tám đến mười người có quyền thế trong bộ lạc, bắt đầu hút lấy hút để, và một vụ nổ từ thuốc súng được đặt trong tẩu thuốc đã đánh bật nó và cả người tộc trưởng cùng nhóm người của ông ta ra xa. Dimoo, sau khi trấn tĩnh, đã xin tôi tha thứ, và hứa sẽ không bao giờ che giấu điều gì với tôi; và ý xấu duy nhất ông có chỉ là giữ tôi lại với họ cho đến khi chiếm được hết mọi tài sản của chúng tôi... Sau vụ việc nho nhỏ đó, họ xem tôi gần như là một đấng siêu phàm, và theo đó mà tỏ lòng tôn trọng tôi hết mực.

15. Thêm chút thông tin về loài voi

Họ khiến một kẻ ngốc bật cười rồi đếm số răng của anh ta một cách xảo trá
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Nhưng xuôi theo dòng Nile hiện đại, tôi đến đây không phải để giết voi – không giống như Bob Parsons, nhà sáng lập kiêm chủ tịch hội đồng quản trị của Go Daddy, “gã khổng lồ” trên internet. Trong “vlog” của Bob Parsons, những phụ nữ trẻ với bộ ngực nở nang mặc áo phông có dòng chữ Go Daddy sẽ thực hiện cuộc phỏng vấn mô phỏng với ông về những lời khuyên để phát triển bản thân (phải thừa nhận rằng có vài lời khuyên khá thú vị: tôi đặc biệt tiến cử vlog về Top 10 mẹo kinh doanh của ông). Dù sao thì câu chuyện là thế này: khi Bob đang đi săn ở châu Phi, vài người dân bản địa nghèo khổ nhờ ông giết một con voi bụi rậm lẻ bầy hung hãn đang phá hoại mùa màng của họ. Ở vùng đất Zimbabwe này, người dân cũng chẳng có thịt để ăn – con voi mà Bob bắn hạ sẽ trở thành nguồn thịt cho họ. Với sở thích thu hút sự chú ý quái gở, Bob đã đăng tải đoạn video quay cảnh mình ngồi dạng chân lên con voi bị tàn sát, còn người dân bản địa thì mặc những chiếc áo phông Go Daddy và xẻo thịt con thú.

Đúng là ở nhiều vùng của châu Phi, số lượng voi nhiều đến nỗi vùng đất nơi chúng sinh sống cũng không chứa nổi. Ở Nam Phi, họ đã bắt đầu giết bớt voi – không phải để lấy ngà, mà vì số lượng đã quá tải. Nhưng quanh sông Nile và tại các đầu nguồn của nó thì thực trạng lại đối nghịch – những con voi đang biến mất nhanh chóng, chúng là nạn nhân của nạn buôn ngà voi do người Trung Quốc phát động. Vì vậy, tôi đến đây không phải để chém giết, tôi đến để nghe ngóng.

Tôi đang ở thác Murchison, cách không xa nơi những đàn voi đông đúc lững thững đi xuyên cánh rừng, mặc dù đến giờ tôi vẫn chưa bắt gặp con nào. Tôi đã thấy voi sông Nile bên hồ Albert và ở đầm Sudd, một đàn voi cái nhỏ đứng ngay bờ sông, đắn đo không biết nên lội xuống nước hay chỉ đứng trên bờ. Trong rừng, voi tạo ra tiếng động nhỏ hơn nhiều so với hình thù đồ sộ của chúng, trong khi loài gấu lại ồn ào hơn bạn nghĩ. Nếu quan sát từ một chiếc thuyền trên sông, ta sẽ thấy một con voi đang cố len lỏi qua một vài cây cúc gai khổng lồ trên bờ trông to lớn đến nỗi ta tự hỏi liệu còn con nào trên đời nữa không. Voi “ngốn” đến hơn 181 kilôgam rau củ mỗi ngày, nên mồm chúng luôn nhai nhóp nhép. Nếu không bị làm phiền, bụng của chúng sẽ phát ra thứ âm thanh tiêu hóa thức ăn bằng khí đáng kinh ngạc nhất. Nhưng nếu đánh hơi thấy mùi của bạn, chúng có khả năng kỳ lạ để “tắt” tiếng ầm ầm của dạ dày ngay lập tức, chỉ còn một sự tĩnh lặng đáng sợ, đồng thời bạn có thể lường trước cảnh mình sẽ bị rượt đuổi và bị giẫm bẹp.

Cũng chẳng ngạc nhiên khi âm thanh phát ra từ quá trình tiêu hóa của voi lại ồn đến vậy – chỉ 40% lượng lớn thức ăn khổng lồ mà chúng nạp vào là thực sự được tiêu hóa. Còn phải tính đến nước nữa – chẳng lạ gì khi loài voi cần tới sông Nile, bởi chính xác là chúng cần hơn 113 lít nước mỗi ngày. Loài voi chỉ ngủ hai tiếng mỗi đêm và có thói quen ăn đêm, một cuộc đột kích lúc bình minh. “Đó là thời điểm lý tưởng nhất để quan sát chúng,” Carl Meurer, một nhà quan sát nhận dạng động vật người Đức mà tôi gặp ở khu trại bên sông cho hay. “Chỉ cần tìm những con cò ruồi trắng bên bờ sông – chúng luôn có mặt ở nơi có voi.”

Đam mê chính của Carl là âm thanh của muông thú. Anh có một chiếc iPod chứa đầy những tiếng động lạ: tiếng cá voi, tiếng nói chuyện của tinh tinh và phát hiện mới nhất của anh, thứ mà tôi nghe có vẻ giống tiếng một chiếc máy giặt công nghiệp. Carl vô cùng phấn khích: “Nó đó, đây là tiếng máy giặt đặt cạnh chuồng voi trong khu sở thú. Còn đó là tiếng một con voi bắt chước âm thanh máy giặt!” Hai âm thanh giống nhau đến lạ kỳ, nhưng Carl nói với tôi rằng những con voi trong bụi rậm giờ đây thường phát ra tiếng xe tải gầm rú trên đường, tiếng một chiếc Land Cruiser khởi động, hoặc tiếng rít của chiếc máy cắt khi lướt qua đám cỏ. Chúng cũng có thể tạo ra những âm thanh tự nhiên như tiếng ếch kêu ộp ộp hay tiếng gừ của những con thú thuộc họ nhà mèo.

Kỹ năng bắt chước siêu phàm của chúng có vẻ thích hợp nhất với những âm thanh tần số thấp mà chúng có thể phát ra và thu nhận, nằm dưới phổ thính giác của con người. Vòi và thậm chí cả phần chân giúp voi nghe được âm thanh cách xa vài kilômét. Vòi và mỗi bàn chân của voi chứa nhiều đầu dây thần kinh có chức năng ghi nhận âm thanh kết hợp với các dây thần kinh thính giác trong tai. Nếu thực sự cần nghe, một con voi sẽ đặt vòi áp xuống mặt đất và nhấc một chân lên. Động tác khó thực hiện này gia tăng áp lực lên ba chân còn lại và tăng cường thính giác của chúng.

Những kỹ năng mới được phát hiện gần đây này đều xuất phát từ các cách thức tài tình mà những con voi này tự thiết lập, cả trong bầy đàn hay khi lang thang một mình qua thảo nguyên và những khu rừng thuộc vùng thượng lưu sông Nile. Carl vừa nốc một ngụm bia Nile Gold vừa nói: “Voi thông minh hơn tinh tinh rất nhiều. Trên thực tế, chúng còn thông minh hơn cả con người đấy.”

Anh kể tôi nghe về một thí nghiệm trên loài voi mà trước đây được thiết kế để kiểm tra khả năng suy luận và sáng tạo của tinh tinh. Bài kiểm tra yêu cầu hai con voi giải quyết một bài toán cơ học bằng cách kéo dây thừng để lấy thức ăn. Nếu chỉ có một con voi thì sẽ không làm được. Chúng cần phải hợp tác mới lấy được thức ăn. Những con voi không những đã hợp tác, một số con thậm chí còn không thèm làm gì cho đến khi con voi thứ hai được thả vào để hỗ trợ. Một con voi to lớn còn đoán trước được giải pháp và nghĩ ra cách dùng chân đè lên sợi dây để lấy thức ăn theo cách đó – điều mà ngay cả những người thực hiện thử nghiệm cũng chưa hề nghĩ tới.

Những con voi có vết bôi trát đặc biệt khắp mặt được cho diễu hành qua những tấm gương lớn. Đối tượng thí nghiệm này đã sử dụng nhận thức khôn ngoan của mình, hoặc có lẽ là tính cách chú trọng vẻ bên ngoài mới được khơi dậy, khéo léo dựa vào hình ảnh trên gương, rồi dùng vòi để xóa dấu vết trên mặt chúng. Đó là với điều kiện chúng có thể nhìn rõ tấm gương: loài voi nổi tiếng là có thị lực kém. Những thợ săn voi cho hay có trường hợp họ đứng cách tầm nhìn trống trải của con voi không tới 5,5 mét nhưng nó cũng chẳng nhận ra. Tất nhiên, khi đang đứng ngược gió, khứu giác của voi có khả năng đánh hơi được nguy hiểm cách nó cả cây số, kết hợp với thính giác phát triển đặc biệt, giúp loài voi có năng lực tự vệ rất tốt.

Voi châu Phi gồm hai loài – voi rừng và voi bụi rậm. Hai loài này vẫn có thể giao phối với nhau, nhưng chuyện này hiếm khi xảy ra. Voi bụi rậm lớn hơn nhiều và có ít hơn một móng chân, một sự khác biệt nhỏ thôi nhưng đã đủ để tách biệt chúng thành một loài khác. Một con voi bụi rậm đực to lớn có thể nặng tới 10 tấn. Và lượng máu bên trong chiếm đến 10% trọng lượng cơ thể của nó. Vậy nên giết một con voi có thể làm chảy ra cả một tấn máu, theo đúng nghĩa đen.

Voi sử dụng trí thông minh của mình để tránh sự đổ máu này theo nhiều cách đáng ngạc nhiên. Những thợ săn ghi nhận các đàn voi cái bảo vệ con đực to lớn bằng cách vây xung quanh nó và di chuyển một cách đồng đều, như vậy thợ săn không thể nhắm bắn vào con đực với cặp ngà quý giá được (voi cái châu Phi cũng có ngà, nhưng chúng nhỏ hơn và cong hơn so với ngà những con đực).

Trong sách giáo khoa hiện đại có thông tin rằng voi châu Phi sống thành đàn chỉ có con cái, còn con đực trưởng thành sống một mình hoặc tạm thời sống cùng đàn với các con đực mới lớn. Nhưng đây cũng có thể là một sự thích nghi thông minh của loài voi từ vấn nạn giết voi hàng loạt diễn ra trong 100 năm qua, với sự xuất hiện của súng trường liên thanh. Aviatrix Beryl Markham đã viết về chuyến bay quan sát những đàn voi đông đúc bên dưới vào những năm 1920, trong đó có vài cá thể đực đi giữa “một rừng” những con cái. Bà suy đoán rằng việc thay đổi sang hành vi voi cái sống thành đàn riêng lẻ và voi đực sống đơn độc đã giúp tăng cơ hội sống sót, bởi đàn voi kiểu vậy ít thu hút thợ săn hơn.

Người ta hy vọng loài voi có thể nghĩ ra phương thức mới nào đó để đánh bại thứ vũ khí tân tiến nhất chống lại chúng: săn bắt bằng trực thăng. Mặc dù Hoa Kỳ đã tài trợ chính phủ Uganda hàng triệu đô la để săn lùng bằng được Joseph Kony, lãnh đạo “Quân đội kháng chiến của Chúa” (ta sẽ bàn nhiều hơn về nhân vật này sau), nhưng có nhiều báo cáo chứng minh rằng trực thăng đã được sử dụng để bắn và vận chuyển ngà voi ở Uganda và miền Nam Sudan. Kony bị buộc tội tài trợ cho đội quân phiến loạn trẻ em của mình trong nhiều thập kỷ bằng cách buôn ngà voi, được vận chuyển đến Trung Quốc qua Khartoum. Chắc chắn việc người Trung Quốc tham gia vào hoạt động thương mại khắp Trung Phi đã góp phần thúc đẩy sự bùng nổ của vấn nạn giết voi bất hợp pháp gần đây: sự tham gia đó cũng giúp quy trình vận chuyển ngà voi về Trung Quốc dễ dàng hơn nhiều. Các công nhân được tư vấn (thông qua các trang web Trung Quốc về việc lấy ngà) nên dùng giấy thiếc bọc ngà voi để không bị máy X quang tại sân bay dò ra – mà chắc cũng chỉ cần làm thế ở sân bay châu Phi chứ không phải Bắc Kinh. Liệu loài voi châu Phi sẽ cùng chung số phận với loài tê giác trắng phương Bắc? Sừng tê giác trắng được bán ở Trung Quốc với giá 30.000 đô la cho 500 gram, đắt hơn cả vàng. Tê giác trắng hầu như đã tuyệt chủng trong thế giới hoang dã, trong khi người ta cho là có từ 472.000 đến 689.000 con voi ở châu Phi, mặc dù tất nhiên rất khó để đưa ra con số chính xác.

Nếu săn từ trên trực thăng thì loài voi có thể không có nhiều cơ hội sống sót, nhưng nếu săn trên mặt đất thì loài động vật trên cạn lớn nhất thế giới này lại là một sinh vật khá nguy hiểm. Chúng có thể phi nước đại nhanh hơn cả Ernst, người Na Uy từng chạy dọc sông Nile, đạt vận tốc 48km/h khi tăng tốc. Bị một thứ nặng hơn sáu tấn với tốc độ 48km/h đâm vào sẽ giống như bị một chiếc xe tải hạng siêu nặng tông vậy, chẳng hạn như một chiếc xe tải sàn thấp vận chuyển chai nước Coca-cola. Tính từ khi chúng ta bắt đầu nuôi voi hoang dã trong sở thú, năm nào cũng có voi chết ở đó, ít nhất là 2 con và thường lên đến tận 4 con mỗi năm. Những con voi làm chết người không còn bị xử tử, mặc dù trước đây đã từng có hình phạt như vậy. Một số sẽ bị bắn và một số thì bị treo cổ theo nghi lễ nhân hóa lạ thường nào đó, nhưng quái đản nhất có lẽ là số phận của “Topsy Bốn Chân”, con voi này đã giẫm chết một vị khách trong một buổi xiếc thú vào năm 1903 tại Hoa Kỳ. Khi con voi “sát nhân” sắp bị treo cổ, Thomas Edison đã can thiệp và đề nghị cho giật điện nó tại đảo Coney. Lý do ông đưa ra là việc ấy sẽ cho thấy được mức độ nguy hiểm của dòng điện xoay chiều (được sử dụng trong hành quyết bằng điện giật) so với dòng điện một chiều mà công ty ông cung cấp. Người ta còn chuẩn bị cà rốt tẩm xyanua phòng khi máy của Edison thất bại. Dòng điện lên tới 6.000 volt và con vật tắt thở chỉ sau vài phút – toàn bộ quá trình được quay lại bởi hãng phim Edison Film Company mới thành lập. Bạn có thể xem bản sao đoạn phim hành quyết dã man khủng khiếp này trên YouTube, mặc dù bạn sẽ nhận được cảnh báo rằng nó có thể khiến một số người xem bị ám ảnh. Cũ kỹ và u ám, nó thực sự rất ám ảnh.

Vào thời La Mã, đấu sĩ nào rút phải cây thăm ngắn sẽ chịu số phận bị ném vào giữa bầy voi. Sử gia Josephus, người chưa bao giờ bỏ lỡ một câu chuyện hay, kể lại rằng Ptolemy IV, người trị vì Ai Cập từ năm 221 TCN đến 204 TCN, muốn bắt tất cả người Do Thái sinh sống dọc sông Nile làm nô lệ và đóng dấu biểu tượng của Dionysus[*] lên người họ. Người Do Thái kháng cự và bị kéo vào một đấu trường đầy những con voi đang gầm rống, để rồi bị giẫm đạp đến chết. Josephus kể rằng một phép lạ đã xảy ra; các thiên thần đã can thiệp và người Do Thái được giải cứu.

Tên một vị thần rượu nho trong thần thoại Hy Lạp, là con trai của thần Zeus.

Không gì ngạc nhiên khi những con voi từ châu Phi được gọi là Jumbo hoặc Dumbo – tên của chúng trong tiếng Swahili[*] là tembu, không giống trong tiếng Ả Rập là fil. Tuy nhiên, khi nghe cái tên tembu được sử dụng lần đầu tiên, tôi lại thấy nó hoàn toàn hợp lý: voi trong tiếng Ai Cập cổ đại là yebu, trùng hợp thay cũng là tên của một ngôi làng trên đảo Voi ở đoạn sông Nile thuộc Aswan.

Là một ngôn ngữ của các dân tộc sinh sống ở khu vực trải dài dọc bờ Ấn Độ Dương từ phía bắc Kenya tới miền Bắc Mozambique, bao gồm cả quần đảo Comoros, được cho là ngôn ngữ duy nhất có nguồn gốc lịch sử của châu Phi.

16. Đảo của loài voi

Thời gian là thứ kết thúc cuộc đời một con voi và khiến phần ngà của nó trở nên đắt đỏ
- Ngạn ngữ Nubia -

Tại đảo Voi, dòng Nile châu Phi trở thành dòng Nile Ai Cập; với cư dân là người Nubia và thứ hàng hóa họ trao đổi từ thời cổ đại là ngà voi. Thật ra thì từ ivory (ngà voi) là một trong số ít các từ tiếng Anh có nguồn gốc từ Ai Cập cổ đại. Abuw hay yebu, như tôi vừa đề cập, có nghĩa là “voi” trong tiếng Ai Cập cổ đại. Khi người La Mã đến Ai Cập, từ này được họ gán nghĩa thành “ngà voi” – ebor – và với quy tắc biến âm “b tương đương v” thường gặp, nó trở thành ivory trong tiếng Anh.

Tuy nhiên, các tình tiết dây mơ rễ má trong những câu chuyện và tri thức về loài voi không dừng lại ở đó. Nếu dựa theo kiểu “Học thuyết về Dấu hiệu”[*], dường như tạo hóa đã sắp sẵn cái tên cho hòn đảo với hình dáng uốn cong trông như ngà voi. Elephantine, tên “mới” của đảo Voi (tên cũ là Yebu, như chúng ta vừa đề cập vẫn được dành riêng cho ngôi làng chính trên đảo) xuất phát từ chữ eliphas trong tiếng Hy Lạp – nghĩa là ngà voi. Dọc theo bờ sông, những tảng đá granite tròn nhẵn màu xám khổng lồ trông giống hệt những con voi đang tắm – giống đến nỗi một hướng dẫn viên sẽ nói với bạn rằng đây là lý do thực sự tại sao nó được gọi là đảo Voi. Thêm vào đó, đảo Voi còn là điểm giao thương cuối cùng, hoặc đầu tiên, trước khi đến những thác nước lớn không thể vượt qua (đối với thuyền buôn) và châu Phi – nguồn cung của tất cả ngà voi – giờ thì bạn đã có thể hiểu tại sao nó phải như vậy.

Doctrine of signatures: học thuyết cho rằng hình thức hoặc màu sắc của thảo mộc, rau củ nào đó giống với bộ phận nào trong cơ thể người sẽ có thể đem lại nhiều lợi ích về mặt sức khỏe cho bộ phận đó.

Đây là một trong những địa điểm luôn có người sinh sống lâu đời nhất dọc sông Nile, và 6.000 năm trước có lẽ đã có nhiều đàn voi sống quanh đó – cụ thể là một loài voi hiện đã tuyệt chủng, nhưng được đặt cho một cái tên gợi sự tò mò, loài voi Bắc Phi ẻo lả. Có lẽ nó đã là một hòn đảo nhiều voi ngay cả trước khi ngà voi bắt đầu được vận chuyển xuống vùng hạ lưu. Từ Aswan đi sâu vào đất liền hàng trăm kilômét, tôi đã tận mắt nhìn thấy hình ảnh những con voi khắc trên những tảng đá trong sa mạc.

Đảo Voi nằm ngay đối diện Aswan; quả thực là vào thời cổ đại, Yebu từng nắm vị trí quan trọng hơn Aswan. Như Eratosthenes đã chứng minh, vào ngày hạ chí, Aswan nằm ngay bên dưới chí tuyến Bắc, theo cách nhìn thần bí thì điều này lại càng khiến đảo Voi trở thành tâm điểm của một điều gì đó quan trọng. Bạn bắt đầu nhận ra lý do tại sao các linh mục nói với Herodotus rằng đây là nơi sông Nile khởi nguồn. Trên đảo Voi luôn có những ngôi đền – trong đó ngôi đền thờ phụng vị thần lũ lụt Khnum với cái đầu cừu đực được xây dựng rất tài tình dựa theo hình hài vị thần. Khách sạn Mövenpick phô trương trên đảo đã cố gắng mô phỏng thiết kế của ngôi đền trong tòa tháp khổng lồ của mình: đó là một công trình kiến trúc tôn vinh đầy thất bại, như tôi đã nói trước đây, trông nó giống như một lỗ thông khí khổng lồ, hoặc có lẽ là một chiếc thùng rác ở công viên giải trí chỉ chờ được nhét đầy các hộp burger và vỏ chai Coca-cola.

Tôi ngồi trong quán Yebu Café tại Aswan, đây là một trong những quán rẻ nhất với một điểm trừ là tầm nhìn thẳng vào tháp Mövenpick. Một thực khách gần đó khiến tôi chú ý khi đang cố gắng kỳ kèo để giảm giá cho bữa ăn tối vốn đã cực kỳ rẻ. Cũng không ngạc nhiên lắm vì anh ta là dân du lịch bụi người Pháp, nhưng nhìn vào những bện tóc vàng hoe đầy chất nghệ sĩ của anh ta, chẳng ai đoán được anh ta cũng là một nhà buôn ngà voi.

Ý tưởng rằng nếu có lệnh cấm việc buôn ngà voi trên toàn thế giới thì hoạt động này sẽ chấm dứt – sau khi tồn tại 6.000 năm – thật tuyệt diệu nhưng cũng có gì đó đầy hứa hẹn. Hiển nhiên nó sẽ làm sụt giảm đáng kể số lượng ngà voi trên thị trường, nhưng một số người sẽ tranh luận rằng chính sự hủy hoại môi trường sống sẽ chấm dứt đời sống hoang dã của loài voi, chứ không phải hoạt động săn lùng ngà của chúng. Dĩ nhiên mọi thứ đều có mối tương quan lẫn nhau. Tuy vậy, rõ ràng là ngay khi con người bắt đầu sử dụng súng thì sự tồn tại của loài voi cũng đến hồi kết. Kể từ năm 1831, mỗi năm có hơn 4.000 con voi bị giết để lấy ngà. Cơn sốt đàn dương cầm càng thúc đẩy nhu cầu ngà voi tăng cao hơn nữa. Người ta cho rằng số lượng đàn voi Kenya khổng lồ sụt giảm vô cùng nghiêm trọng vào thế kỷ XX là do nhu cầu dùng ngà để làm bàn phím dương cầm của Hoa Kỳ. Mặc dù cơn sốt dương cầm ở Trung Quốc cũng cao xấp xỉ nhưng bàn phím của chúng lại làm từ nhựa; giờ đây người Trung Quốc chỉ dùng ngà voi cho các mặt hàng xa xỉ, đồ chạm khắc, khảm, hay các bộ cờ.

Một nhà buôn ngà voi người Pháp theo phong cách hippy mà tôi quen đã kể tôi nghe về hành động tàn bạo dã man hơn: đó là vụ tàn sát được phát hiện gần đây ở Chad, thực tế là vào năm 2011, hơn 30 tấn ngà voi bất hợp pháp đã bị thu giữ (tương đương với cái chết của 4.000 con voi). Nhưng Fabrice vẫn khoanh tay làm ngơ trước những lời kêu gọi vì môi trường sinh thái hay thậm chí không có thái độ chống lại sự tàn ác. Anh ta nói: “Nghe này, thực trạng sẽ luôn tiếp diễn. Người Trung Quốc khiến nó xảy ra. Đâu phải tại tôi. Tất cả những gì tôi làm là tìm những người yêu thích ngà voi và móc nối họ với những người châu Phi nghèo khó có ngà voi trong tay để bán.” Anh ta cho tôi hay có vài chiếc xe tải chở đầy người tị nạn từ Sudan vượt qua biên giới Ai Cập mỗi tuần. Một số người mang theo ngà voi để chi trả chi phí đến châu Âu: ở Aswan họ có thể tìm thấy những người có nhu cầu mua như Fabrice. Tôi đã không hỏi làm thế nào anh ta “tuồn” được số ngà voi ra nước ngoài. À, tôi đã hỏi câu đó và nhận được một ánh mắt ngờ vực đầy chế nhạo điển hình của người Pháp. Nhưng anh ta cũng tiết lộ rằng mình luôn chọn những hãng hàng không Đông Âu giá rẻ đến Luxor, và tôi đoán rằng hải quan ở Moldova hay Bulgaria sẽ ít quan tâm đến đồ tạo tác từ “xương lạc đà” hơn là những nhân viên tại sân bay Charles de Gaulle[*].

Một sân bay lớn ở Paris, Pháp.

Fabrice huyên thuyên về cái được gọi là đường Schreger trên ngà voi nguyên chất, giúp ta xác định nguồn gốc và giá trị của nó. Xương lạc đà – thường bị giả mạo làm ngà voi – không có những đường vân như vậy. Ngà voi ma mút tuyệt chủng – khai thác từ tầng đất đóng băng lâu năm đang tan dần ở Siberia và trở thành nguồn cung ngà voi lớn – có những đường vân Schreger góc hẹp, trong khi ở voi châu Phi thì đường vẫn có góc bo tròn hơn. Fabrice thì thầm: “Đẹp hơn”.

17. Chế độ nô lệ

Thân phận nô lệ cấm tôi nói; sự thật cấm tôi giữ im lặng
- Ngạn ngữ Sudan -

Một trăm năm mươi năm trước tại đảo Voi hẳn là đã có hàng núi ngà voi, chứ không phải số lượng ít ỏi mà Fabrice giao dịch. Và thay vì cảnh tượng khách du lịch bị vây quanh, soi mói và cò kè đến từng đồng xu, ta sẽ thấy một loại hàng hóa “con người” đáng thương hơn nhiều: nô lệ.

Aswan và đảo Voi nằm ở đoạn cuối tuyến đường Bốn mươi ngày, tuyến đường sa mạc xuyên qua Sudan được sử dụng để tránh các thác nước lớn không thể vượt qua trên sông Nile. Nô lệ được vận chuyển dọc theo tuyến đường Bốn mươi ngày này từ các khu vực ở thượng lưu sông Nile hướng đến Cairo và Đế quốc Ottoman.

Khi đi bộ cùng những chú lạc đà dọc theo đoạn đầu của tuyến đường này, tôi đi qua nhiều trạm cối xay bằng đá – những khối đá murhaga hình bát to lớn và dường như bị bỏ hoang, xung quanh luôn có vài viên đá granit mòn nhẵn. Những chiếc cối này dùng để xay ngô. Rất hợp lý, thay vì phải mang những vật nặng như vậy, hoặc những thứ dễ rơi vãi như bột mì, lữ khách trên sa mạc từ thời cổ đại cho đến tận gần đây, đều dừng chân cắm trại tại các trạm như vậy để xay ngô rồi làm đủ số bánh mì họ cần mang theo. Số lượng bánh mì cũng chẳng nhiều, bởi du khách lúc đó là thợ săn hoặc dân du mục. Nhưng khi con người bắt đầu định cư thì nhu cầu dành cho bánh mì của họ cũng tăng lên. (Một người tộc Bedouin đi cùng tôi đôi khi còn mang những viên đá về để làm đá mài dao.)

Georg August Schweinfurth, nhà thám hiểm chúng ta đã gặp và còn tái ngộ nhiều lần nữa, đưa ra một quan điểm thú vị về sự gia tăng tình trạng chiếm hữu nô lệ ở các khu vực châu Phi dọc theo sông Nile. Cối đá murhaga để xay ngô gồm một tấm đá phẳng to được dùng làm cối và một khối đá có kích thước nhỏ cỡ bàn tay được dùng làm chày. Một ngày lao động nặng nhọc với phương thức xây này chỉ có thể làm ra đủ lượng thức ăn cho 5-6 người. Nhu cầu cần người dành cả ngày để xay ngô tăng lên khi nền kinh tế săn bắn chuyển sang nền kinh tế nông nghiệp, cùng với sự di cư của người Sudan gốc Ả Rập đến phía nam Khartoum, vào lãnh địa của những seriba (Một seriba đơn giản là một hàng rào gai bao quanh một ngôi làng, nhưng sau này nó lại mang nghĩa là các khu vực sinh sống do người di cư phương bắc thiết lập.) Ai sẽ làm một công việc nặng nhọc như vậy? Một người nô lệ. Theo Schweinfurth, mỗi cư dân Nubia sở hữu khoảng ba nô lệ. Các cuộc di cư vào thế kỷ XIX đã cung cấp đủ lý do để duy trì chế độ nô lệ tại Sudan; đất nước này cũng là nơi trung chuyển để xuất khẩu nô lệ ra thế giới bên ngoài, đến Trung Đông và xa hơn nữa.

Người Ả Rập phương bắc đã thúc đẩy quá trình định cư của người Sudan, theo đó tình trạng chiếm hữu nô lệ có lẽ cũng đã gia tăng theo, nhưng họ không phải là người “phát minh” ra tình trạng đó. Chế độ nô lệ ở các khu vực thượng nguồn Nile Trắng được đề cập trong Periplus of the Erythraean Sea (Chuyến đi vòng quanh biển Erythraean), một tài liệu giao thương bằng tiếng Hy Lạp vào thế kỷ I ở Biển Đỏ mô tả hoàn chỉnh các hướng dẫn về di chuyển bằng thuyền buồm. Burton suy đoán rằng hoạt động giao thương cổ xưa với miền Nam Ả Rập là nguyên nhân dẫn đến chế độ nô lệ châu Phi tại khu vực này. Tuy nhiên, nguồn gốc đó lại bị “che khuất bởi quá khứ u ám”. Nhưng đến thế kỷ XIX, chế độ nô lệ gần như là tình trạng phổ biến tại quốc gia nằm giữa sông Nile và Ấn Độ Dương này. Không phải tất cả các bộ lạc đều “xuất khẩu” nô lệ từ nội địa châu Phi tới vùng đất Ả Rập; nhiều bộ lạc cũng là người mua và là chủ nô.

Ban đầu các thương nhân Ả Rập dựa vào các bộ lạc châu Phi để lấy hàng từ nội địa. Những du khách đầu tiên đặt chân đến những nơi này, những người như Petherick, đã chỉ cho họ một tuyến đường khả dĩ và trực tiếp hơn – nếu họ được trang bị vũ khí. Các thương nhân và nhà thám hiểm Ả Rập ngày càng đi sâu hơn vào lãnh thổ châu Phi. Những thương nhân này không chỉ muốn ngà voi, họ còn muốn cả nô lệ. Chế độ nô lệ đã tồn tại kể từ khi lịch sử bắt đầu được ghi chép lại. Những nô lệ ở Ai Cập cổ đại không xây dựng kim tự tháp mà làm việc nội trợ hoặc làm thê thiếp. Lúc này, con của một người nô lệ vẫn là nô lệ ngay cả khi cha hoặc mẹ là người tự do, không giống như địa vị nó có được trong thời trị vì của người Hồi giáo sau này. Thời Ai Cập cổ đại, chỉ có con của hai người tự do mới có thể được coi là tự do. Vậy thì nô lệ đến từ đâu? Giờ đây chúng ta đã biết rằng vào thời Cổ Vương quốc, sa mạc chắc chắn không phải là một rào cản, rất nhiều nô lệ từ trung tâm châu Phi có thể đã trực tiếp băng qua sa mạc. Một nguồn cung nô lệ khác có lẽ là ở dọc sông Nile hoặc từ đoạn bờ biển Đông Phi đến các bến cảng ở Biển Đỏ.

Dưới thời các Vương triều Ptolemy, buôn bán nô lệ đã là một hoạt động giao thương có chỗ đứng vững chắc phục vụ cho vùng Ấn Độ Dương. Cảng biển Berbera ở Somalia, được biết đến với tên gọi Malao vào thời cổ đại, được đề cập trong quyển Periplus nói trên, là nơi xuất khẩu “chất nhựa thơm, một ít trầm hương, quế cứng, duaca[*], nhựa copan và macir[*] Ấn Độ; và nô lệ”. Đi xa hơn xuống phía nam dọc theo đường bờ biển ta sẽ thấy đảo Zanzibar, một nơi trung chuyển nô lệ khác. Hoạt động trung chuyển ở Zanzibar đã tác động thấy rõ đến toàn khu vực Đông Phi, nhưng các khu vực thuộc vùng xích đạo thì chưa ảnh hưởng gì cho đến khi cuộc xâm lược của người Ai Cập gốc Thổ diễn ra vào năm 1820. Ở một số khu vực phía bắc Sudan, đến tận Khartoum và Obeid, chế độ nô lệ đã bị đội quân xâm lược của Muhammad Ali kiểm soát từ sau những năm 1820. Năm 1840, một du khách người Anh đến Cairo đã viết về thị trường nô lệ của thành phố này:

Một loại trầm hương (frankincense), chế từ nhựa của một cây họ Trám.

Một loại vỏ cây có mùi hương.

Các nô lệ, tất cả phụ nữ và bé gái, bị giam lỏng trong một dãy phòng nhỏ xập xệ với những tấm chiếu chắn ngay lối vào, khi bất kỳ vị khách nào xuất hiện tấm chiếu sẽ được kéo sang một bên như một bức màn... Giả sử chúng tôi muốn trở thành người mua, các jellabis [người buôn nô lệ] sẽ ra lệnh cho những phụ nữ trẻ, tất cả đều đang ngồi xổm trên mặt đất khi chúng tôi đến, đứng dậy và tự phơi bày bản thân; và họ đã làm vậy, mà không hề có biểu hiện ghê tởm hay miễn cưỡng nào, mặc dù trông họ gần như ở trong “trạng thái tự nhiên”. Chẳng có cô nào xinh đẹp cả, nhưng cũng có vài cô với vóc dáng đầy đặn và duyên dáng... cô lớn nhất cũng chỉ khoảng 16 tuổi, trẻ nhất thì không quá 8 tuổi. Giá cao nhất được đưa ra là 62 đô la.

Xa hơn về phía nam, chế độ nô lệ còn hỗn loạn hơn nhiều và, theo Petherick, cũng mang nét đặc thù:

Canh tác [hoa màu] được chú trọng, và công việc này được thực hiện bởi những người nô lệ, các thành viên của bộ lạc đều sở hữu một số lượng nô lệ đáng kể – một số cá nhân thậm chí có đến cả trăm nô lệ; và trong trường hợp khẩn cấp, nô lệ còn chiến đấu cùng chủ nhân của mình. Theo hiểu biết của tôi, như mọi nơi khác trên lãnh thổ châu Phi [trước khi dân buôn nô lệ thương mại xuất hiện], nô lệ được đối xử tử tế, và nói chung thì cả chủ và tớ đều tự hào về nhau: trong các gia đình người da đen, tôi thường quan sát thấy sự chú ý dành cho nô lệ còn nhiều hơn con cháu trong nhà. Nhưng những người da đen tự do và nô lệ đều đảm bảo với tôi rằng nếu một nô lệ tộc Niam Niam bỏ trốn và bắt lại, người đó sẽ bị tàn sát và ăn tươi nuốt sống để làm gương. Tôi cũng nghe từ người Niam Niam, bộ lạc dường như nổi danh vì tập tục ăn thịt người của mình, rằng những người già trong tộc, và thực sự là tất cả những ai đang gần đất xa trời, đều bị giết và ăn thịt.
Người Niam Niam không thừa nhận một vị thủ lĩnh tối cao nào; nhưng giống như bộ lạc Dor, bộ lạc Niam Niam được chia thành nhiều nhóm do các tộc trưởng đứng đầu. Họ đều là chủ sở hữu của rất nhiều nô lệ, sự tôn trọng và vị thế của các tộc trưởng phụ thuộc vào số lượng nô lệ mà họ sở hữu. Điều này cho thấy tầm quan trọng của tùy tùng cũng như người lao động; không có việc nô lệ bị hàng xóm bắt để phục vụ cho mục đích đặc biệt của riêng họ, cũng không có việc trao đổi nô lệ giữa các tộc trưởng hoặc các bộ lạc gần nhau. Do đó không hề thấy có người buôn nô lệ trong nước.

Sau này khi Baker đến, ông có viết về giá cả nô lệ ở vương quốc Bunyoro thuộc miền Tây Uganda. Một cô gái trẻ khỏe đáng giá một chiếc ngà voi “thượng hạng” hoặc một chiếc áo mới. Ở những khu vực khác, “nơi dân bản địa là những thợ may và người thuộc da thú cực kỳ tài giỏi”, ta có thể đổi 13 cây kim lấy một cô gái. Nhưng “việc đổi chác vô tư” này đã sớm bị phá vỡ bởi những nhà buôn như Abou Saoud[*], người nhận thấy rằng “bắt cóc các cô gái trẻ sẽ thuận tiện hơn, như vậy sẽ đỡ phải mặc cả số lượng kim và áo”.

Abou Saoud còn được viết là Aboo Sood hay Abou Saood trong các ghi chép của Baker, được tác giả trích dẫn lại – BT.

Sau khi đưa ra một “bài thuyết giáo” về những tệ nạn trong buôn bán nô lệ, Baker nói với một tộc trưởng bộ lạc Sheir rằng, thật đáng buồn vì những đứa con trai của ông đã chết. Người tộc trưởng nói với ông: “Tôi có một đứa con trai, chỉ một đứa duy nhất. Nó là một đứa bé ngoan – một đứa bé rất tốt bụng. Tôi muốn anh gặp con tôi – giờ nó gầy lắm; nhưng nếu ở lại với anh, nó sẽ sớm béo lên thôi. Nó thực sự rất ngoan và lúc nào cũng đói... Anh sẽ thích nó lắm; nó sẽ không gây ra rắc rối gì miễn là anh cho nó ăn thật nhiều... Nó là một cậu bé ngoan, con trai duy nhất của tôi. Tôi sẽ bán nó cho anh để đổi lấy một molote! [một chiếc thuổng sắt của bộ lạc].” Baker kết luận: “Tôi chỉ đơn giản là kể lại một câu chuyện nhỏ vì cũng không có gì khẳng định rằng lối cư xử đó là lệ thường trong bộ lạc. Đồng thời, cũng khá chắc chắn là trong các bộ lạc sống ven dòng Nile Trắng, ta có thể mua bất kỳ đứa bé trai nào từ cha mẹ chúng – đặc biệt là trong giai đoạn khan hiếm.”

Baker chỉ rõ ra rằng hoạt động buôn nô lệ, ví dụ như ở La Mã cổ đại và Ai Cập – nơi nô lệ có thể đạt đến địa vị được trọng vọng và được khen thưởng – không hoàn toàn xấu xa, nhưng dựa trên mọi tài liệu thì các hoạt động của thợ săn và thương buôn nô lệ mới là tội ác thực sự. Đội quân săn nô lệ lang thang nơi những vùng nông thôn, được vũ trang đầy đủ hơn những người mà họ săn lùng, đồng thời họ cũng vơ vét mọi thứ mình cần để sống sót. Baker giải thích rằng: “Khi những thợ săn nô lệ tìm ngô, họ có thói quen bắt dân làng và nướng phần mông của nạn nhân bằng cách đè chúng lên miệng một bình nước bằng đất lớn chứa đầy than hồng. Nếu lối tra tấn bằng cách nướng sống này không moi được thông tin, họ thường cắt cổ họng của những nạn nhân đang đau đớn, nhằm khiến những người đi cùng khiếp sợ và tiết lộ nơi trữ ngô bí mật để tránh số phận tương tự.”

Schweinfurth, cũng thám hiểm vào cuối những năm 1860 như Baker, đã tận mắt chứng kiến những hành động tấn công tàn bạo đầy ghê sợ trong hoạt động buôn bán nô lệ. Không có du khách châu Âu nào (ngoài các thương nhân như Andrea De Bono người Malta) muốn dung thứ cho hoạt động buôn bán nô lệ do người Thổ Nhĩ Kỳ và người Ả Rập ở Khartoum quản lý, mặc dù Schweinfurth ít chủ động tiếp cận hơn Sam Baker. Ông nhìn cảnh một nô lệ đang thoi thóp và bị quất roi để “chứng minh liệu anh ta còn sống hay không”. Những thương buôn nô lệ sau đó tiếp tục “thi nhau lấy chân đá vào thân thể co quắp của nạn nhân vẫn đang hấp hối... Cuối cùng anh ta cũng bị kéo vào rừng, sau đó vài tuần tôi tìm thấy hộp sọ của anh, rồi gửi nó cùng với hộp sọ của những nạn nhân như anh đến Bảo tàng Berlin.”

Không phải tất cả nô lệ đều như nhau. Những nô lệ đến từ vùng Bongoland (vùng đầm lầy Sudd ở miền Nam Sudan) được ra giá cao “vì họ dễ dạy bảo, ngoan ngoãn và trung thành, bên cạnh đó còn ưa nhìn và cần cù”. Các nữ nô lệ từ tộc Azande hay Niam Niam rất được ưa chuộng, “họ trông đáng yêu hơn nhiều so với những nô lệ có giá trị nhất từ Bongo, nhưng họ cực hiếm nên cũng khá khó để định giá”. Nô lệ người Babuckur lại có tiếng là khó bảo: “được sống thoải mái hay được đối đãi tử tế đến thế nào cũng không thể vượt qua được lòng yêu tự do của họ”.

Theo Schweinfurth, những kẻ xâm lược Nubia giữ các nô lệ cho mục đích riêng và chia họ thành 4 nhóm:

1/ Các cậu bé từ 7 đến 10 tuổi làm người vận chuyển súng và đạn dược cho chủ nhân của chúng. Khi lớn lên, chúng sẽ gia nhập vào tầng lớp thứ hai.

2/ Binh sĩ chiến đấu bản địa sát cánh cùng các ông chủ Ả Rập của họ. “Trong mọi công tác, nhiệm vụ khó nhằn nhất đều do họ gánh vác.” Những nô lệ này có vợ con, và những nô lệ giàu có hơn thậm chí còn có cả những cậu bé nô lệ của riêng mình để giúp mang vũ khí. Sau mỗi cuộc đột kích vào bộ lạc Niam Niam, họ sẽ rất vui mừng nhận một chiếc áo cotton và một khẩu súng của riêng mình; họ cũng luôn được thăng cấp bậc bởi những người Niam Niam trẻ sẽ sẵn sàng bán mình làm nô lệ, “vì họ bị hấp dẫn bởi hy vọng tìm được thức ăn ngon hơn ở Seriba so với quê hương hoang dã của mình”.

3/ Nữ nô lệ phải ở trong nhà. “Những phụ nữ này bị chuyền tay như những tờ đô la, quá trình này là nguyên nhân chủ yếu khiến tình trạng hỗn loạn kinh khủng nhanh chóng lan rộng, trong đó những vùng đất thuộc phạm vi quyền hạn của các Seriba đều bị quấy phá kể từ khi rơi vào tay người Khartoum.” Tuy nhiên theo luật Hồi giáo, con của bất kỳ nô lệ nào cũng được nuôi dưỡng như một đứa con hợp pháp và người mẹ cũng được nhận chức danh người vợ. Đi kèm theo một lực lượng 200 binh sĩ Nubia thường có 300 phụ nữ và các bé trai, “một đội hình không những kéo dài lê thê thời gian diễu binh, mà còn khiến tình trạng huyên náo trở nên dai dẳng và đôi khi rơi vào bế tắc, với tiếng lách cách của dụng cụ nấu ăn và những cuộc tranh cãi không bao giờ dứt”.

4/ Nô lệ nam hoặc nữ được dùng riêng trong hoạt động nông nghiệp. Chỉ có nô lệ cao cấp – các giáo sĩ và người thông ngôn – mới được cày cấy trên đất và sở hữu gia súc. Những người lính nô lệ có thể phải làm quân dịch để hỗ trợ công tác thu hoạch, và những bà già quá yếu không thể làm bất cứ việc gì sẽ được thuê để nhổ cỏ dại.

Schweinfurth ghi nhận giá của nô lệ trong các seriba vào năm 1871 như sau: 8 kilôgam đồng đỏ sẽ có được một sittahsi – tức một đứa trẻ cao tầm 1,37 mét, khoảng 8-10 tuổi. Nữ nô lệ được gọi là nadeef, nghĩa là “tinh khiết”, có giá 13,6 kilôgam đồng đỏ hoặc 15 đô Marie-Thérèse[*], những người đến định cư cần rất nhiều nữ nô lệ. Phụ nữ trưởng thành mạnh khỏe nhưng xấu xí thì rẻ hơn, và phụ nữ lớn tuổi “có thể chỉ đáng giá một khoản tiền ít ỏi”. Người ta thích phụ nữ hay trẻ em hơn, bởi trao đổi nô lệ nam khá rắc rối (giữ lại phục vụ cho bản thân sẽ đỡ phiền phức hơn).

Một loại tiền xu bằng bạc, sử dụng trong thương mại thế giới, nhất là ở Trung Đông từ giữa thế kỷ XVIII. Đồng tiền này được đặt theo tên nữ hoàng Marie-Thérèse, người cai trị Áo, Hung và Bohemia trong giai đoạn 1740-1780 – BT.

Burton đã viết: “Công lý khiến ta phải thừa nhận rằng thực trạng sử dụng nô lệ khủng khiếp hiếm khi được để tâm ở Đông Phi... trên thực tế, bản chất lao động cưỡng chế không lương của chế độ nô lệ có lẽ phổ biến ở quốc gia độc lập Ấn Độ hơn là ở Đông Phi... quy luật chung này có những ngoại lệ khủng khiếp... một người hướng dẫn đi cùng một đoàn thám hiểm đang trở về từ Ujiji, đã phải nán lại phía sau trong vài ngày vì nữ nô của ông bị đau chân đến nỗi không đi bộ được. Quá mệt mỏi vì phải chờ đợi, ông đã chặt đầu cô, bởi lo sợ rằng cô sẽ trở thành ‘tài sản’ của người đàn ông khác.”

18. Các loại bệnh tật

Một cái gai được gỡ bỏ bằng một cái gai khác
- Ngạn ngữ Sudan -

Sông Nile xuất hiện như một dòng sông của sự sống, chảy qua vùng đất chết chóc của sa mạc Sahara, mang lại độ ẩm thấm đẫm sự sống cho con người, cây cỏ và muông thú. Tuy nhiên, vào thế kỷ XIX, sông Nile lại là một “ổ bệnh” – những vết lở loét do căn bệnh lây lan qua đường tình dục mà Flaubert mắc phải, những cơn rét run và sốt cao của nhà thám hiểm này, bệnh sốt rét, dịch hạch, cái chết. Rồi cả những con bọ và côn trùng cắn người. Speke bị điếc khi một con bọ bò vào tai ông, gặm nhấm màng nhĩ, co quắp và chết trong đó.

Đúng vào thời điểm Speke lần đầu tiên nhìn thấy hồ Victoria và tuyên bố nó là đầu nguồn của sông Nile, ngài Richard Francis Burton đã trải qua một cơn thập tử nhất sinh. Burton có lẽ đã mắc bệnh giang mai, bị nhiễm ở Somalia, và luôn để tâm đến sức khỏe của mình. Một khoảng thời gian dài trong chuyến thám hiểm đến đầu nguồn sông Nile, ông được khiêng trên một chiếc cáng treo từ một cây sào. Burton chắc chắn hiểu rõ về bệnh tật.

Ông là cây đại thụ của các nhà thám hiểm, bởi hầu như lúc nào ông cũng trở về với nhiều thông tin về những nơi xa lạ và đã đặt chân đến nhiều nơi kỳ lạ hơn bất kỳ ai khác – từ Ả Rập đến Đông và Tây Phi, Nam Mỹ và Ấn Độ. Có thể nói rằng rất ít người trong thế kỷ XIX có nhiều kinh nghiệm tổng hợp từ nhiều tri thức, cả về ngôn ngữ và văn học, như Richard Burton. Lỗi lầm của ông là mang trong mình sự nhiệt thành quá mức và khao khát muốn gây chấn động, chúng thậm chí còn khiến dư luận đầy đa cảm thời hiện đại khó chịu hơn nhiều so với thời Victoria vốn cứng nhắc hơn. Khi đọc tài liệu của Burton mà không để ý đến bối cảnh, ta thỉnh thoảng sẽ thấy bản thân trong hình ảnh người nông dân Boer ngông cuồng nhất, nhưng đến đoạn tiếp theo mọi thứ lại hoàn toàn đảo ngược: “địa vị xã hội của người phụ nữ là một phép thử chắc chắn của hành trình tiến đến sự văn minh”, đây hoàn toàn không phải là một câu nói thốt ra từ một kẻ phản động thiếu suy nghĩ. Ông cũng không phải là một người độc ác. Bất chấp mọi lời đồn (tự ông đưa ra), không có bằng chứng nào cho thấy Burton từng giết bất kỳ ai. Nhà thơ Algernon Swinburne đã viết về ông như sau: “Bạn không thể hình dung được anh tốt bụng và chu đáo với tôi đến thế nào đâu... Lần đầu tiên tôi biết được cảm giác có một người anh trai. Anh là người bạn thân thiết nhất, cảm thông nhất với tôi... và thật tuyệt khi cuối cùng mọi sự chú ý của anh đều dành riêng cho tôi... Tôi hơi có ác cảm với bà Burton khi bà ấy đến đây vào thứ Hai... khi chúng tôi đang trên đường lên Puy de Dôme [một ngọn núi lửa ở vùng Massif Central, Pháp], anh ngay lập tức bắt đầu hái những đóa hoa để gây ấn tượng cho bà ấy.”

Burton là người khá phức tạp. Phần lớn bài viết của ông nhằm mục đích đánh bật con người ra khỏi sự tự mãn của họ. Khi được yêu cầu phải đưa ra thông tin chính xác, ông cũng đã làm vậy; ham muốn hiểu biết về mọi thứ mà ông thể hiện trong The Lake Regions of Central Africa (Khu vực hồ ở Trung Phi) khiến nó trở thành quyển sách giáo khoa “mẫu mực” cho các nhà thám hiểm tiếp bước ông trên hành trình khám phá sông Nile. Stanley là một trong số ít người thừa nhận mình đã vay mượn kiến thức từ quyển sách của Burton; còn Speke thì tất nhiên hiếm khi thừa nhận mình đã học được gì từ Burton.

Theo tiên nghiệm[*], đến thăm các khu vực đầu nguồn của sông Nile là một việc làm nguy hiểm đến tính mạng, một phần là do nguy cơ mắc phải những chứng bệnh chưa từng trải qua tại nơi đó. Trong sách Lake Regions, Burton mô tả: “đủ chủng loại bệnh tật gieo rắc nỗi buồn đau lên các chủng người văn minh hơn khi họ co cụm trong những không gian hẹp, và thậm chí cả cái tên của những căn bệnh đó còn chưa được biết đến ở Đông Phi”. Nhưng cũng không thiếu những căn bệnh “có tên”. Ông nhận xét rằng sốt là căn bệnh chủ yếu, và đậu mùa là căn bệnh đáng sợ nhất và nguy hiểm nhất. Ông kể về việc nhìn thấy các đoàn phu khuân vác với hơn 20 người mắc bệnh đậu mùa nghiêng nghiêng ngả ngả, “bị mù và gần như mất cảm giác”, và “những bà mẹ ôm những đứa trẻ, cả người mẹ và đứa con đều đang ở giai đoạn nguy kịch của căn bệnh hiểm nghèo”.

A priori: tiếng Latinh, nghĩa là “trước kinh nghiệm”, thuật ngữ để chỉ loại tri thức có trước kinh nghiệm hoặc không thể giải thích bằng kinh nghiệm.

Ông nói thêm rằng cả người Ả Rập và người Thổ Nhĩ Kỳ đều tiêm chủng để phòng bệnh đậu mùa, hoạt động này cũng đã có từ xa xưa ở Nam Phi: “người ta đưa mủ vào một vết rạch ở trán, nằm giữa hai lông mày”. (Một bước đột phá của Ngài Edward Jenner, nhà khoa học thế kỷ XVIII, là đã sử dụng bệnh đậu mùa ở gia súc làm vắc-xin chứ không phải bệnh đậu mùa ở con người.) Cũng có một loại đậu mùa nhẹ hơn, giống như thủy đậu, có thể chữa khỏi bằng cách tắm nước lạnh và bôi đất đỏ lên cơ thể.

Burton ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh kiết lỵ ở các du khách đến các khu vực hồ thuộc Trung Phi là khá cao, và lưu ý rằng “cũng như ở Ai Cập, hầu hết người dân đều mắc bệnh trĩ”. Ông ghi chép rằng bệnh scurvy[*] xuất hiện ở thượng lưu sông Nile mặc dù ở đó luôn có thịt sống và rau tươi, và người Bồ Đào Nha đã phải chịu đựng những cực hình từ triệu chứng gây khó chịu của căn bệnh. Mặc dù biết rằng chế độ ăn uống nghèo nàn là nguyên nhân chính, Burton đã suy đoán sai khi cho rằng không khí ẩm thấp và khí trời lạnh cũng góp phần gây ra căn bệnh này. Gần như chắc chắn là các nhà thám hiểm khi tiến sâu vào bên trong nội địa đều không ăn đầy đủ thức ăn địa phương, có thể vì sợ bị đầu độc.

Bệnh về máu do thiếu hụt vitamin C trong chế độ ăn hằng ngày.

Người ta cho rằng chứng động kinh sẽ được chữa khỏi bằng tủy xương chân của tê giác, và thoát vị rốn có thể được chữa bằng cách thoa cần sa dạng bột và bơ tan chảy. Có nhiều ca bệnh người ta dùng đúng một cách để chữa, đó là xua đuổi những linh hồn xấu xa chiếm hữu và gây ra bệnh tật, loại thuốc tẩy uế thường dùng là vỏ cây kalákalá, thường được nấu với cháo. Đối với các loại bệnh khác, người dân địa phương sẽ dùng phương thức đốt mô da: “họ thường xuyên rạch da nhau chảy máu... một vị trí yêu thích là nơi đỉnh đầu”. Burton lưu ý rằng “họ không thể chữa trật khớp và cũng không bao giờ cố gắng cố định hoặc nẹp xương gãy”.

Bệnh được chia thành loại không rõ nguyên nhân và loại gây ra bởi uchawi, ma thuật hắc ám. Phát hiện ra uchawi là công việc của mganga hoặc thầy mo, xung quanh thắt lưng của họ treo đầy những quả bầu khô có chứa chất lỏng bùa chú và thuốc chữa. Người tộc Usumbara tống một cái rìu nung đỏ vào miệng người bị cáo buộc; tính chất và mức độ của vết bỏng sẽ quyết định xem người đó có tội hay không. Tại các bộ lạc ở gần hồ Tanganyika, người bị cáo buộc sẽ bị đâm một que sắt nóng vào một bộ phận nhạy cảm nào đó của cơ thể và bị đánh hai lần bằng một khúc gỗ; những bộ lạc khác thì người đó phải nhúng một bàn tay vào nước sôi hoặc dầu sôi; còn tộc Wazegura ngày trước sẽ dùng những sợi lông cứng nhất trên đuôi của con linh dương đầu bò để chọc vào tai. Một bộ lạc liên minh thì lại dùng thịt để thử tội, nếu là người vô tội thì sẽ mắc nghẹn. Những bộ lạc khác thì dùng nước có vỏ cây tẩm độc và dùng một con gà mái béo để thử nghiệm. Nếu con gà mái còn sống, người bị cáo buộc có quyền kháng án và người đó sẽ bị ép đổ một loại thuốc sắc độc hơn vào miệng. Trong các phép thử của ma thuật hắc ám này, nếu sống sót sau vòng thử tội, có thể (mặc dù không phải lúc nào cũng vậy) mang ý nghĩa là bạn có tội; và nếu “trượt”, mặc dù mang ý nghĩa vô tội, nhưng đến lúc đó thì bạn cũng đã bị thương nặng hoặc bỏ mạng rồi. Dường như một khi đã bị nghi ngờ, bạn chỉ còn đường chết.

Các mganga cũng là nhà tiên tri chính trong việc dự đoán mưa. Như Burton nhận xét vắn tắt: “họ là người giỏi đoán thời tiết, và những cơn mưa ở vùng đất nhiệt đới có thể dễ dàng dự đoán được. Tuy nhiên, họ cũng thường xuyên đưa ra những lời tiên tri sai; và khi tất cả mưu mẹo đều thất bại, họ phải cao chạy xa bay để tự cứu mạng sống của mình khỏi những nạn nhân đã sống trong ảo tưởng.”

19. Tại mộ phần của Burton

Vì e sợ con lừa, họ chỉ đánh vào bao tải trên lưng nó
- Ngạn ngữ Ả Rập -

Càng đọc nhiều, bạn sẽ càng phát hiện ra rằng Burton dường như có một mối gắn kết với sông Nile. Ông là nguồn trợ lực cho Speke – người phát hiện ra đầu nguồn sông Nile – đồng thời quyển sách của Burton đã mở ra con đường khám phá sông Nile cho các nhà thám hiểm nói tiếng Anh. Lake Regions là văn bản vô cùng quan trọng đối với các nhà thám hiểm châu Phi. Không có Burton, Livingstone có lẽ đã trụ lại phía nam và Stanley thì ở nhà.

Burton cũng là bạn của một người du hành sông Nile khác, Monckton Milnes, cả hai đều có sở thích với thể loại “văn học kỳ ảo”. Chúng ta đã gặp Milnes trước đây, khi ông bị Florence Nightingale từ chối. Có lẽ Milnes cũng có ảnh hưởng đến quyết định thành lập doanh nghiệp xuất bản có trụ sở tại Benares của Burton (thực ra là ở Stoke Newington, nhưng được quảng bá là Benares để tránh bị truy tố) để in các quyển sách tục tĩu, đáng chú ý nhất là phiên bản không kiêng kỵ gì của Nghìn lẻ một đêm. Những ai có tuổi thơ gắn liền với những câu chuyện về Sinbad và Aladdin sẽ thấy khá sốc khi biết 10% những câu chuyện trong Nghìn lẻ một đêm không hề phù hợp là chuyện kể cho bé trước giờ đi ngủ, ngay cả một nghìn năm sau khi chúng được thu thập lần đầu tiên bên bờ sông Nile ở Cairo. Cairo là thành phố của những câu chuyện và kỹ nữ – nó vẫn luôn là thế – và sông Nile dường như cũng phản ánh điều này. Một dòng sông, mang sắc đỏ từ lớp phù sa “máu” của cơn lũ, hẳn phải là cội nguồn của mọi đam mê, hay cứu rỗi – những câu chuyện và tình dục có thể mang đến cả hai. Không phải ngẫu nhiên mà người kể chuyện gợi cảm và xinh đẹp Scheherazade đã đánh đổi những câu chuyện để giữ lại mạng sống của mình. Chính sông Nile đã mang lại sự sống cho Cairo. Nghìn lẻ một đêm trở thành quyển kinh thánh không chính thức của sông Nile, mang đến toàn cảnh những câu chuyện về ham muốn và hành trình tìm kiếm trong tâm thức, cũng như bản Kinh Thánh thực sự đã chỉ đường dẫn lối cho các tín đồ dọc theo bờ sông. Bằng một sự ngẫu nhiên không mấy khó khăn, hai tác phẩm Kinh Thánh và Nghìn lẻ một đêm đều là bạn đường thân thiết của nhiều lữ khách đi ngược sông Nile, tiêu biểu như Florence Nightingale – người đã dành niềm say mê mãnh liệt cho cả hai tác phẩm.

Nhưng mối quan hệ của Burton với phương Đông và các câu chuyện phương Đông còn sâu đậm hơn nhiều. Ông đắm mình trong thơ Sufi và tất cả bằng chứng đều cho thấy ông đã bắt đầu đi theo Hồi giáo Sufi. Một bằng chứng thuyết phục đã bị các nhà viết tiểu sử tài giỏi nhất của ông bỏ qua khi bác bỏ tác phẩm hay nhất của ông, vì họ mong muốn thu lợi từ bản dịch thơ của Omar Khayyam bởi Edward Fitzgerald. Tác phẩm đó là bài thơ dài mang tên The Kasidah, trong đó có những dòng thơ như:

Hãy kiên cường giữa khổ đau, hãy can trường trong hạnh phúc,
Hãy làm điều tốt bởi thực hiện điều tốt là một việc tốt,
Hãy chối bỏ mọi sự mua chuộc từ Thiên đường và mối đe dọa từ Địa ngục

và:

Chẳng có ai ngoài ta mong đợi sự tán thưởng,
Ai sống cuộc đời cao quý nhất và cũng chết cái chết cao quý nhất,
Người tạo ra và gìn giữ quy luật của riêng mình

và:

Và chỉ có thế, vì điều này chúng ta sinh ra để khóc than đôi chút và chết!
Vậy nên kẻ hát rong nông cạn cất tiếng hát, khi đời anh vẫn còn trăn trở với chữ “tôi”.

The Kasidah, với triết lý của Hồi giáo Sufi, đã rất thành công trong việc giải thích sự mâu thuẫn trong hành vi công khai của Richard Burton – đáng chú ý nhất là do ông đi theo “con đường đổ lỗi”, một kiểu hành đạo Sufi nổi tiếng trong đó sử dụng sự chỉ trích để thấy rõ những người bạn đích thực cũng như giảm bớt sự kiêu căng đang ngày càng tăng.

Hiểu được ý nghĩa cốt lõi của The Kasidah đối với Burton, tôi cùng với Johnny West (một người bạn đã bơi qua sông Nile, anh sẽ xuất hiện ở phần sau của quyển sách này) và các nhà văn viết về du lịch Christopher Ross và Matthew Leeming, quyết định tổ chức một buổi cầu nguyện nửa đêm tại nghĩa trang Mortlake, nơi có ngôi mộ dạng túp lều Ả Rập của nhà thám hiểm Burton. Mộ phần còn có những chiếc chuông lạc hoen gỉ hoạt động bằng điện từ (vợ ông là người chi trả bằng số tiền thu được từ tiểu sử của chồng). Bấy giờ là vào năm 1990 – đúng 100 năm ngày mất của Ngài Richard Francis ở Trieste[*].

Tức Richard Francis Burton (1821-1890), vì ông qua đời ở Trieste, khi đó thuộc đế quốc Áo-Hung – BT.

Quận Mortlake cách khá xa sông Nile, nhưng lại gần với sông Thames. Chúng tôi trèo qua bức tường nhà thờ và tiến đến ngôi mộ (có một tấm kính trên mái ngôi mộ để bạn có thể nhìn thấy Richard và bà Isabel vợ ông, họ nằm cạnh nhau như một đôi hiệp sĩ Thập tự chinh). Chúng tôi lấy ra 4 ngọn nến và bắt đầu đọc The Kasidah. Đó là một bài thơ dài. Đến 2h sáng, chúng tôi đồng ý rằng đọc bấy nhiêu là đủ rồi. Chúng tôi dập nến, lặng lẽ khép sách lại, rồi băng qua dòng sông trở lại với cuộc sống thường nhật của mình. Chúng tôi cũng đã lượm lặt được chút gì đó từ nội dung chính của sách, đó là tư tưởng chủ đạo trong cuộc đời phi thường của nhà tiên phong sông Nile, Ngài Richard Burton. Nói tóm lại, nguyên lý chính để có một cuộc đời phi thường là hãy trở nên phi thường; ít nhất là đừng ngần ngại thử sức.

Hỡi loài người, hãy dừng thương tiếc, dừng khóc than; để tận hưởng những giờ nắng ấm của mặt trời. Chúng ta nhảy múa dọc theo bờ vực băng giá của thần Chết, nhưng liệu điệu nhảy có kém vui?

20. Nơi ở của nhà vua ăn thịt người

Một người dù bụng đau vẫn ăn, dù mắt mỏi vẫn khóc
- Ngạn ngữ Uganda -

Chúng ta đã từng nhắc đến cái tên Bongoland, nhưng vị trí chính xác của nó nằm ở đâu? Hãy nhìn vào bản đồ vùng Trung Phi vào 25 năm cuối thế kỷ XIX. Bạn sẽ thấy Bongoland nằm ngay điểm giao “căng thẳng” giữa ba nước Congo, Sudan và Uganda với cùng vùng nước thượng nguồn của sông Nile. Bongoland và cư dân ăn thịt người của nó đã trở thành một phần của truyện thần thoại khôi hài vào thế kỷ XXI, nhưng nó lại lan đến phương Tây nhờ vào những khám phá của các nhân vật như Petherick và sau đó là Schweinfurth. Phải nói rằng, cả hai nhà thám hiểm này đều lưỡng lự không muốn quy kết tập quán ăn thịt người cho các bộ lạc châu Phi trừ phi họ nắm trong tay bằng chứng không thể chối cãi. Có người đặt giả thuyết rằng tập tục ăn thịt người của một số thành viên tộc Azande – còn được các nhà thám hiểm trước đó gọi là Niam Niam theo tiếng Dinka – khởi nguồn từ mong muốn chia rẽ của các thương buôn ngà voi và nô lệ, nhưng nó lại không thuyết phục cho lắm. Petherick đã có mặt ở đó trước các chủ nô và dân buôn ngà voi Ả Rập từ rất lâu; trên thực tế, như ta đã thấy, ông đặt chân đến đây khi ý niệm về giao thương vẫn còn chưa được biết đến tại khu vực này. Điểm mấu chốt là không phải bộ lạc nào trong vùng này cũng ăn thịt người: tộc Shooli, sau này gọi là Acholi – thủ lĩnh Joseph Kony của “Quân đội kháng chiến của Chúa” cũng thuộc tộc Acholi – theo ghi chép lịch sử thì không phải bộ lạc ăn thịt người (mặc dù hiện giờ một số người tin là có).

Cảnh tượng mà Schweinfurth bắt gặp tại xứ sở Azande rất tương đồng với những gì mà người du khách tên Ewart Grogan chứng kiến trong chuyến đi từ Cape Town đến Cairo 30 năm sau đó. Grogan miêu tả rằng mỗi ngôi nhà đều có một cây cột phơi bày chiến tích của gia chủ trong cuộc đi săn và chiến tranh: “đầu lâu của khỉ nhỏ và của khỉ đầu chó to lớn, đầu lâu của lợn rừng và của tinh tinh, và tôi phải dứt khoát bổ sung, có cả đầu lâu của người! Chúng được buộc chặt trên cao như các món quà trên cây thông Giáng sinh, nhưng thay vì là quà cho trẻ em, chúng là báu vật đối với vị chủ nhân với kỹ năng giải phẫu tạm được.” Ông còn phát hiện xương người với các vết chém bằng dao và rìu chất đống gần các ngôi nhà, “và trên những cành cây gần đấy treo đầy tay chân người, một nửa đã khô quắt chỉ còn phần xương... một mùi hôi ghê tởm không thể nào chịu nổi làm ô uế bầu không khí.”

Nhưng chính ở phía nam khu vực sinh sống của tộc Niam Niam, lẫn trong bộ tộc Monbuttoo, hay Mengbutu, người ta đã tìm thấy những kẻ ăn thịt người đáng sợ nhất. Tộc Monbuttoo phát triển vượt bậc, họ là thợ kim khí lành nghề, chuyên gia âm nhạc và chế tác nhạc cụ, phụ nữ rất tự lập – đơn cử, khi được hỏi một món đồ quý có giá bao nhiêu, một người đàn ông Monbuttoo sẽ trả lời: “Hỏi vợ tôi ấy – món đồ là của cô ấy.” Họ nấu ăn rất ngon, thích dùng dầu cọ khi không thể tìm ra nguyên liệu mà họ ưa thích hơn: mỡ người. Dù có nền văn hóa vượt trội, nhưng theo Schweinfurth thì: “tập tục ăn thịt người của tộc Monbuttoo là có tiếng nhất ở châu Phi”.

Xác chết của những người tử trận sẽ được chia đều cho những người chiến thắng tham lam, thi thể của họ sẽ được phơi khô trước khi vận chuyển. Vị vua Munza thích ăn một đứa trẻ mỗi ngày. Schweinfurth thường bắt gặp người dân đang sơ chế thịt người để ăn. Có lần, ông chen ngang vào nhóm một vài người phụ nữ trẻ đang dùng nước sôi để cạo lông phần dưới một thi thể. “Tác dụng của quá trình này đã khiến màu da đen trở thành màu xám pha lẫn chút nâu vàng, và cảnh tượng gớm ghiếc đã buộc tôi liên tưởng đến quá trình ngâm và cọ rửa một con lợn được vỗ béo.” Trong một ngôi nhà khác, ông thấy một cánh tay người đang treo lủng lẳng trên ngọn lửa – “rõ ràng là để phục vụ mục đích vừa hong khô vừa xông khói”. Trong một bữa ăn, khi Schweinfurth hỏi vị vua vì sao lúc này họ không ăn thịt người, vị vua trả lời ông tôn trọng các vị khách của mình bởi ông biết họ có ác cảm với tập tục này. Nhưng vị vua cũng cam đoan với các vị khách là họ vẫn ăn trong bí mật. Bạn có thể cảm nhận rõ ràng những mâu thuẫn nội tâm của Schweinfurth đối với những thứ ông chứng kiến:

Tôi không cần phải... diễn tả cách họ lấy mỡ người, hoặc mô tả chi tiết một lần nữa quá trình xẻo thịt thành các miếng dài và phơi khô trên ngọn lửa để sơ chế trước khi ăn. Rất nhiều đầu lâu hiện đang trưng bày ở Bảo tàng Giải phẫu học tại Berlin thực ra chỉ là những gì còn sót lại từ những bữa ăn của họ, tôi đã dùng những mảnh đồng để mua từng cái một từ họ, và tôi cũng đã thành công trong việc chứng minh được rằng không một quốc gia nào trên thế giới có thể vượt mặt tộc Monbuttoo trong tập tục ăn thịt người. Nhưng nhìn chung, tộc Monbuttoo là một chủng tộc cao quý...

21. Án mạng do đầu nguồn sông Nile gây ra

Khi một người nhìn kẻ ngốc bằng ánh mắt căm hờn, kẻ ngốc sẽ nghĩ đó là tình yêu
- Ngạn ngữ Ả Rập -

Những nhân vật cừ khôi và vĩ đại đều đã đến đấy. Có Ngài Roderick Murchison, Chủ tịch Hiệp hội Địa lý Hoàng gia Anh (Royal Geographical Society, RGS) làm người xúi giục; có tiến sĩ David Livingstone huyền thoại; có Ngài Henry Rawlinson, Ngài Charles Lyell và Lord Milton; có Francis Galton, người đã soạn thảo sổ tay cho nhà thám hiểm; và có cả Clements Markham, người sẽ cử Robert Falcon Scott đi thám hiểm Nam Cực nhiều năm về sau.

Chúng ta cách sông Nile rất xa, nhưng lại đang ở “đầu nguồn” của nó. Chúng ta đang có mặt ở thành phố Bath tại Anh, bản thân nơi đây cũng là một nguồn nước khoáng, lạ lùng thay là địa điểm khá thích hợp dành cho Burton. Khi còn trẻ, nhà thám hiểm đại tài này đã chối bỏ thói quen của cha mẹ mình là tận hưởng suối nước khoáng thời thượng hết nơi này đến nơi khác ở châu Âu, để rồi khi già đi một chút ông lại làm y hệt như thế, thực ra là khi già đi và vẫn còn đau đáu vì những điều mà ông đã nói và chưa nói tại Bath. Thành phố này là nơi ông phải tranh luận, dưới sự bảo trợ của RGS, với người bạn cũ và giờ đây là đối thủ của mình: trung úy Speke. Chủ đề tranh luận: điểm khởi nguồn chính xác của sông Nile.

Từ thuở sơ khai, chính câu hỏi này, câu hỏi tối thượng của công cuộc khám phá, đã khiến mọi vị quân chủ từng “có việc” đến sông Nile phải vò đầu bứt tai hoặc lo lắng khôn nguôi. Nói vậy có thể là phóng đại, nhưng cũng không quá nhiều. Chúng ta đang cách sông Nile rất xa, nhưng thật ra việc ta đang có mặt ở Anh cũng không có gì bất hợp lý, vì đây chính là thời khắc nước Anh bắt đầu thắt chặt gọng kìm không thể lay chuyển lên sông Nile, một sự cưỡng chế dẫn đến cuộc chiến ở Omdurman, rồi Uganda trở thành thuộc địa, rồi những con đập khổng lồ được xây dựng ở thác Owen và ở Aswan. Khi tranh luận về đầu nguồn của một dòng sông ở một đất nước khác, bạn đang tuyên bố, và thúc đẩy một hình thức sở hữu.

Speke tâm sự với một người bạn rằng nếu ông phải bước lên đài tranh luận với Burton thì ông sẽ đá vào người Burton. “Thề có Chúa ông ấy sẽ đá tôi thật đó!” Burton nhấn mạnh khi nghe được chuyện đó. Nhưng cả hai người đã vài năm rồi chẳng nói chuyện với nhau, hay đấm đá gì nhau cả. Ấy vậy mà Burton đã không ngoảnh mặt đi khi Speke bước vào hội trường tranh luận tại Bệnh viện Mineral Water cũ kỹ; thay vào đó, ông đã hướng ánh nhìn chòng chọc mãnh liệt nổi tiếng của mình vào Speke, người rõ ràng đang run lẩy bẩy. Ngày hôm sau, Speke dường như càng kích động hơn. Ông bỏ về (mọi người đều cho là để nghỉ giải lao trong chốc lát) và nói rằng: “Ôi tôi chịu hết nổi rồi.” Có người hỏi Speke: “Ông có muốn quay về ghế ngồi không?” Ông trả lời: “Hy vọng là không” – một câu trả lời kỳ quặc từ một người đáng lẽ phải quay lại trong cùng ngày để tiếp tục tranh luận với Burton.

Trong lúc đó, những nhân vật đáng kính cũng bàn luận sôi nổi về công cuộc khám phá. Đã sắp đến giờ lên sàn đấu. Rồi bỗng nhiên có tin báo đến. Vị chủ tịch với nét mặt tái nhợt đọc to thông báo: Speke đã chết, khi đang đi săn trong quá trình giải lao giữa những phiên tranh luận. Burton suy sụp. Bấy giờ người ta mới hiểu được vẻ ngoài vẫn luôn phản kháng của ông dành cho Speke. Lâu nay ông chỉ xem nó là một cuộc dạo chơi. Ông không hề mong muốn điều không hay đến với Speke. Cũng có thể ông đã mong muốn điều đó, nhưng dù gì Speke đã không còn trên đời.

Nguyên nhân tử vong: súng săn bắn vào ngực. Vào thế kỷ XIX, những cái chết do vô tình bị súng bắn trúng – có khoảng 100 trường hợp mỗi năm – không nhiều bằng những vụ dùng súng tự tử. Thật ra, một vết thương do khẩu súng của chính mình gây ra nhiều khả năng là tự tử, chứ không phải do tai nạn thuần túy.

Theo nhận định của William Guy trong quyển sách của ông The Principles of Forensic Medicine (Các nguyên tắc trong ngành pháp y) xuất bản năm 1844: “Các vết thương do tự sát có đặc điểm mà ta rất hiếm gặp ở các vết thương do tai nạn, và đôi khi ở vết thương do bị sát hại, đó là chúng sẽ nằm ở trước trán hoặc vùng gần tim.” Vết thương của Speke nằm ở phía trên ngực trái. Nhiều năm trước đó, trong một chuyến săn hà mã ở Đông Phi, Burton cũng đã để ý thấy rằng, dù cho thuyền có bị tấn công và suýt bị chìm thì “[Speke] không bao giờ chĩa họng súng về phía mình hoặc về phía người khác.”

Phải chăng dòng Nile, sông Nile Đỏ, đã gây ra cái chết này để đòi lại phí tổn? Hoặc là một lời cảnh cáo: dòng sông này không phải để các người đùa giỡn? Cũng hoàn toàn tương thích với Nile Đỏ khi những ai quyết định khám phá nó đều sẽ kết thúc bằng một cái chết thê thảm. Cả thế giới lâu nay vẫn tranh cãi liệu cái chết của Speke là tai nạn hay tự tử. Nhận định của tôi là chẳng phải cái nào. Tôi nghĩ Speke đã bị sát hại.

Mọi sự khởi đầu từ một lời xúc phạm. Chính xác là xúc phạm kiểu gì? Speke cảm thấy mình đã phải chịu đựng quá nhiều lời lăng mạ, khi phải là kẻ ti tiện dưới cơ so với Richard Burton. Nhưng thường thì chỉ cần một lời xúc phạm cũng đủ làm nứt bộ giáp cứng cáp, từ đó cảm giác tủi nhục lan tràn và tiêm nhiễm vào đầu Speke những ý niệm chống lại người bạn trước đây của mình. Chắc chắn phải có giọt nước làm tràn ly. Lời xúc phạm nào đã gây ra mọi chuyện? Có phải là những lời đàm tiếu về tính hèn nhát khi Speke lùi bước trong cuộc tấn công của người Somali chuyên phóng giáo và Burton đã phải ra lệnh cho ông tiến lên? Có phải là biểu hiện coi trọng nhưng đồng thời lại từ chối bản thảo nhật ký hành trình khám phá Somali của ông? Hay là những lời dị nghị rằng nếu không biết nhiều ngôn ngữ thì ông chỉ là một nhà thám hiểm vô dụng, và Burton mời ông đồng hành cùng chỉ vì thấy thương hại ông?

Mức độ quan tâm về hành trình khám phá sông Nile đã đạt đến đỉnh điểm trong cuộc tranh luận do RGS bảo trợ, giữa Richard Francis Burton và John “Jack” Hanning Speke. Mối quan hệ của hai người đã sứt mẻ từ lâu, một mâu thuẫn sâu sắc đã có từ hồi năm 1855 khi họ cùng đi thám hiểm Somalia. Chính trong chuyến đi này, Speke đã mất một lượng đáng kể tư trang của mình, và rơi vào cảnh túng quẫn suốt chuyến thám hiểm. Ngoại trừ thành công của Burton khi vào được khu thành cấm xứ Harar, thì cả chuyến đi là một thất bại ê chề; cả hai đều bị thương khi người Somali tấn công lều của họ vào ban đêm. Một mũi giáo phóng xuyên qua mặt Burton, và trên đường tẩu thoát ông phải dùng hai tay để giữ cho thân giáo không bị kéo lê dưới nền đất. Speke bị thương ở đùi. Nhưng cả hai đã thoát khỏi cảnh bị bắt giữ. Ta có thể thấy mối rạn nứt giữa họ đã phát sinh trong lần đấu tranh sinh tồn này. Mặc dù Jack Speke rõ ràng rất nể phục bạn mình, nhưng cũng như mọi kẻ tự đại thầm lặng khác, ông vẫn cho rằng ông có vài thế mạnh riêng. Có người ngờ rằng lòng dũng cảm là một trong số đó – nhưng trong lúc bị tấn công, ông lại chùn bước và Burton phải hét lên: “Cố chống cự đi chứ, anh bạn!” Trong cơn phản ứng thái quá, Speke đã xông lên phía trước, khiến cuộc tấn công mà họ muốn tránh né đã nổ ra, chỉ bởi vì từng tế bào trong ông đều lo lắng sẽ bị gán danh hèn nhát. Speke không sợ cái chết, dù cho ông đã cuống lên khi bị người bộ lạc tấn công. Speke từng thổ lộ rằng ông đến châu Phi là để bị giết, ông chẳng còn hứng thú gì với cuộc sống văn minh nữa.

Và đây mới là hành trình vĩ đại của họ: đi sâu vào đất liền từ bến cảng xứ Zanzibar để thám hiểm hồ Tanganyika rộng lớn. Họ đã làm được. Tuy nhiên, khi Burton trở bệnh, cả hai người đều đồng ý để Speke thực hiện một chuyến đi ngoài lề đến xem một hồ nước khác – hồ nước mà ông đặt tên là Victoria. Gần như chỉ nhìn thoáng qua hồ nước, ông đã tuyên bố ngay đó chính là đầu nguồn sông Nile. Đấy là một trong những phỏng đoán chính xác nhất trong lịch sử thám hiểm.

Không phải ai cũng du hành cùng Burton được, trừ phi họ là tùy tùng hoặc phải cực kỳ vui tính. Từ các tài liệu đã được công bố, ta có thể thấy Burton là một người hay pha trò, một người hài hước bậc nhất. Còn Speke thì không vui nhộn, cũng chẳng thích mấy trò bông đùa. Ông không hiểu những câu đùa của Burton, nhưng lại thành công trong việc khoác lên mình tấm áo của một môn đệ. Speke thể hiện thái độ rất ngoan ngoãn trước Burton nhằm che giấu đi cảm xúc thật của mình. Trong các bức thư gửi về quê nhà, ông khinh miệt người thủ lĩnh của mình, nhưng Burton lại chẳng hay biết gì.

Một điều Burton đã không lường trước được là tác động của cơn sốt và sự cô độc lên tâm trí của Speke. Speke ắt hẳn hết sức ức chế khi bị gạt ra ngoài lề trong mọi cuộc thương thảo xảy ra giữa họ và người Ả Rập, không phải trong nhiều tuần, hay nhiều tháng, mà là suốt hai năm. Tương tự ở thời hiện đại ta có trường hợp của quyển sách A Reed Shaken by the Wind (Cây sậy đung đưa trong gió) của Gavin Maxwell, người ta tranh cãi rằng nó hay hơn quyển The Marsh Arabs (Người Ả Rập đầm lầy) của Wilfred Thesiger. Chúng ta có thể cảm nhận được nỗi chán chường và bất lực của Maxwell khi phải ngồi hàng giờ trong cuộc trò chuyện với các bô lão người Ả Rập, Thesiger thì đang huyên thuyên còn Maxwell vì không biết tiếng Ả Rập nên chỉ vẽ nguệch ngoạc trên sổ phác thảo của mình. Có người cho rằng Burton hẳn cũng chẳng cố gắng để lôi kéo người bạn của mình vào cuộc. Speke vì ngạo mạn nên cũng không chịu học tiếng Ả Rập nhưng theo quan sát của Burton, lại ngoan cố dành rất nhiều giờ đồng hồ để hoàn thiện kỹ năng dùng kính lục phân và các công cụ khảo sát. Vậy đấy, Speke là một nhân vật cố chấp nhưng giả vờ làm người hầu cận, và sẽ chớp ngay thời cơ khi có lợi cho mình. Khi Burton trở bệnh, Speke đã cuỗm ngay cơ hội khám phá “hồ nước rộng lớn còn lại” mà mọi người vẫn luôn đồn đại.

Ngay khi Speke đặt chân đến Anh (Burton về muộn hơn 2 tuần), ông đã gửi thư cho Murchison ở RGS. Chỉ trong vài ngày, ông đã trở thành đối tượng được bàn tán xôn xao. Ông đã tìm ra được hồ nước đầu nguồn của sông Nile! Khi Burton về đến Anh, có vẻ như chẳng còn ai quan tâm đến hồ Tanganyika nữa. Burton cũng biết thêm rằng một đoàn thám hiểm mới sẽ sớm lên đường nếu thông tin của trung úy Speke về sông Nile là chính xác. Không, Burton sẽ không phải là trưởng đoàn này, mà là Speke. Và Speke đã yêu cầu được quyền chọn phó đoàn cho mình. Từ quan điểm của Burton, hành động này là một sự phản bội rành rành.

Speke đã cẩn trọng chọn một phó đoàn không biết ngoại ngữ nào và không có kinh nghiệm thám hiểm – James Grant, một nhân vật ta sẽ gặp gỡ ở phần sau, khi ông đi cùng quân Anh chống lại vị hoàng đế Điên loạn Theodore của Ethiopia (và vô tình trở thành người đầu tiên đặt chân đến cả hai đầu nguồn sông Nile). Burton, nhà tiên phong khai phá con đường dẫn vào vùng đất của những hồ nước vĩ đại, đã bị lợi dụng và tiếm quyền.

Ta biết một điều bất thường là Speke coi nhẹ mạng sống của mình. Và chắc chắn đó là biểu hiện cho lòng dũng cảm. Thời ấy, ông còn có khuynh hướng ngược đãi bản thân. Vấn đề là, liệu Speke có dễ bị người khác tác động không?

Khi Burton đến Buenos Aires vào năm 1868, ông gặp gỡ Wilfrid Scawen Blunt, khi đó đang là một tùy viên trẻ tại Bộ Ngoại giao. Blunt và Burton đã dành rất nhiều thời gian giao lưu và một ngày nọ Burton đề nghị... thôi miên anh bạn trẻ. Blunt viết rằng: “Sắc mặt của ông khi nhìn chăm chăm vào đôi mắt tôi không có gì ngoài sự hung tợn. Chỉ cần tôi bị cuốn vào ánh nhìn đó dù trong chốc lát – ông đồng thời nắm chặt ngón tay cái của tôi – chắc chắn rằng ông sẽ chiếm lĩnh được tôi. Nhưng tâm trí tôi cũng vững vàng, và ngay khi chạm vào ánh mắt của một con quái thú hoang dại... tôi gạt phăng tay ông, và không để ông làm thế nữa.”

Tuy nhiên, Speke khi ấy đã gần như sụp đổ. Chúng ta đã thấy ông xông ra khỏi phòng họp của RGS vào buổi sáng đó, nói rằng: “Tôi chịu hết nổi rồi”, tức là mọi thôi thúc và căng thẳng là không thể tránh khỏi khi Burton nhìn xoáy vào ông. Isabel Burton đã thuật lại rằng khuôn mặt của Speke khi nhìn vào Burton “chất chứa nỗi buồn đau, mong mỏi và hoang mang. Rồi khuôn mặt ông hóa đá.” Như thể Speke đang dùng ngôn ngữ cơ thể chứ không phải lời nói để cầu khẩn Burton hãy từ bỏ cuộc chiến chống lại ông, người khám phá sông Nile đang lo sốt vó. Dĩ nhiên là Burton đã không quay đi, mà xoáy sâu “ánh mắt sắc bén” về phía kẻ yếu thế hơn mình. Có khi nào Burton đã thôi miên Speke? Có khi nào Burton đã tìm ra cách để gieo vào tâm trí Speke một “đề xuất” mà sau đó sẽ tự kích hoạt khi Speke cầm trong tay công cụ hủy diệt bản thân: một khẩu súng săn đã nhồi thuốc nổ và nạp đạn.

Trong cùng một khu dân cư thành thị ở thành phố New York, tỷ lệ tự sát của lính cứu hỏa thấp hơn 4 lần so với lực lượng cảnh sát. Có một lý giải đơn giản đến đắng lòng là vì lính cứu hỏa không có công cụ để tự tử. Cảnh sát luôn mang súng, lính cứu hỏa thì không. Công cụ ở ngay sát bên mình – trong những thời khắc sau nửa đêm, giữa những lúc suy sụp chán nản, chỉ cần một quyết định vụt qua cũng có thể dẫn đến tự sát. Speke có công cụ trong tay. Ông chắc chắn đang trong giai đoạn cực kỳ tệ hại. Là một người không thạo việc phát ngôn trước công chúng với kỹ năng ngành địa lý đang bị cười chê, ông không hề mong đợi cái cảnh thất bại ê chề trước một trong những bộ óc tài trí nhất nước Anh. Bên cạnh đó còn có thông tin nhất định về chuyện ông đã phản bội Burton, đã không giữ trọn lời hứa của mình. Cây kim trong bọc này rồi cũng sẽ lòi ra trước công chúng. Speke là một kẻ ra vẻ đạo đức, hoài mong người đời sẽ tôn trọng danh dự của ông.

Burton thường thôi miên vợ mình là Isabel – như một màn trình diễn trong các buổi tiệc tùng. Liệu ông có thôi miên Speke trong những chuyến đi dài đằng đẵng cùng nhau? Gần như là có, nhưng điểm mấu chốt của thuật thôi miên là người bị thôi miên phải muốn được chi phối, mà Speke thì không phải thế, có lẽ cho đến tận thời điểm cuối cùng. Liệu biểu cảm phục tùng của Speke khi đó đã đủ để Burton lôi ông vào một trạng thái thôi miên và tự hủy hoại mình? Có phải khi khuôn mặt của Speke đột ngột chuyển sang biểu cảm hóa đá là dấu hiệu cho thấy “đề xuất” của Burton đã thâm nhập vào tâm trí ông? Speke đã không nói gì nhiều sau khi thấy Burton vào cuộc đối mặt định mệnh cuối cùng đó; cũng oái oăm thay, bài thơ dài đầu tiên của Burton có tựa đề là Stone Talk (Đá cất lời), nhưng Speke hóa đá lại chỉ lặng thinh.

Điều này nghe có vẻ hơi phóng đại, nhưng hành vi của Burton sau đó khá kỳ quặc. Khi biết tin về cái chết của Speke, Burton đã bàng hoàng thấy rõ. Ông thay thế bằng một diễn văn về Vương quốc Dahomey[*] rồi xin cáo lui. Isabel kể lại rằng Burton đã đau đớn não nề, cứ luôn miệng gọi tên Speke. Những điều trên đều biểu hiện cảm giác tội lỗi. Liệu có phải khi thôi miên, ông đã không chỉ truyền tải một thông điệp mong muốn đối phương phải thất bại, phải chịu khuất phục, phải từ bỏ, mà thật ra là một mệnh lệnh siêu linh cụ thể rằng đối phương phải chết? Có phải nó chỉ là một phút lầm lỡ của Burton, một bản án tử hình ban ra và không bao giờ có thể rút lại, dù ông có muốn đến nhường nào?

Một vương quốc ở Tây Phi (ngày nay là Benin), tồn tại trong giai đoạn 1600-1904.

Chúng ta có thể chắc chắn một điều là Burton đã lĩnh hội ánh nhìn thôi miên tử thần của cộng đồng Yezidi có nguồn gốc từ người Kurd với tôn giáo được cho là kết hợp giữa Hỏa giáo và Hồi giáo Sufi. Burton học được thuật này khi ông còn là trung úy tại Sind[*]. Ánh nhìn tử thần được dùng để truyền sóng siêu linh vào sâu thẳm trong tiềm thức không được bảo bọc của nạn nhân. Nó nổi danh là có thể gây điên loạn, ảo tưởng, tê liệt và cái chết. Chỉ khi một người tưởng tượng bản thân bị giam giữ trong một kim tự tháp ảo ảnh trong suốt thì ánh nhìn tử thần mới bị vô hiệu hóa. Người ta cho rằng đây chính là nguồn gốc thực sự của mắt quỷ, và chắc chắn là có mối liên hệ giữa Ai Cập, người du mục Digan và Giáo phái Thiên thần Công[*] của người Yezidi, như Burton đã nêu ra trong quyển The Jew, the Gypsy and El Islam (Người Do Thái, du mục Digan và Hồi giáo) được xuất bản sau khi ông qua đời.

Một tỉnh ở đông nam Pakistan ngày nay, là quê hương mang tính lịch sử của người Sindhi.

Peacock Angel Cult, là tôn giáo chính của cộng đồng Yezidi. Trong truyện sáng thế của họ, Chúa Trời tạo ra thế giới, và ủy thác nó vào tay của 7 thiên thần, trong đó Thiên thần Công là biểu tượng trung tâm.

Sau khi Speke phóng ra khỏi phòng hội nghị ở Bath nơi đang diễn ra cuộc tranh luận hệ trọng, ông đã đến trang trại của người anh họ cách đó 16 kilômét với ý định bắn vài phát súng để bình tĩnh lại – có lẽ là một hành động không lạ lùng lắm với một người yêu thích đi săn và giết thú. Chắc chắn việc bắn súng vào mục tiêu sẽ khiến ta bình tĩnh lại vì nó đòi hỏi sự tĩnh lặng. Nhưng đây lại là một phát súng đầy chông gai.

Người anh họ của ông đang ở cách đó khoảng 90 mét thì nghe tiếng súng và thấy Speke ngã xuống khi đang trèo qua một bức tường. Lập tức chạy ngay đến, người anh họ thấy một lỗ đạn lớn trên ngực Speke, đâu đó gần phía nách – một vị trí khá bất thường cho một ca tự sát. Nòng súng săn dài nên bạn sẽ không thể với tay đến cò súng nếu nhắm thẳng vào tim, nhưng Speke đã suýt làm được. Hầu hết các vụ tự tử bằng súng săn trông nhầy nhụa hơn nhiều, vì nạn nhân sẽ nhét cả hai nòng súng vào miệng mình. Để bắn được vào tim thì phải cần đến một sợi dây hoặc có lẽ một cành cây bẻ cong móc vào cò súng. Hoặc có lẽ cò súng đã va vào ngay một chỏm đá nhô ra trên bức tường mà Speke đang leo lên.

Dù là gì đi nữa, gia đình của Speke hẳn không muốn thừa nhận ông đã tự tử. Ngay cả các gia đình thời nay cũng muốn giấu giếm nếu thành viên trong nhà cố tự tử, vào 150 năm trước, hành động đó lại càng bị đàm tiếu hơn nhiều. Cho nên rõ ràng vẫn có khả năng là Speke đã thực sự dùng một cành cây để kéo cò hoặc để súng va vào một hòn đá và phát nổ.

Nhưng Speke không phải là thủ phạm giết chính mình. Ông chắc chắn đang trong giai đoạn suy nhược. Khi mang tâm trạng đó, người ta không cẩn trọng như bình thường. Các tài xế bị suy nhược thường “thách thức” người khác trên đường, lái xe khi không cài dây an toàn và vượt làn cẩu thả. Speke là một tay súng thiện xạ. Burton cũng đã khẳng định Speke sẽ không bao giờ chĩa họng súng về phía mình hoặc những người khác; là con của một người nông dân và là sĩ quan quân đội, mọi quy tắc dùng súng hẳn đã ngấm vào máu của Speke. Tất cả những ai làm việc liên quan đến súng ống đều rất thận trọng – tôi có biết những cựu chiến binh thấy rất khó chịu khi có một (người lớn cầm) khẩu súng đạn bi trẻ em chĩa vào mình, bởi vì đối với họ mọi hành động “chơi đùa với súng ống” đều sai rành rành. Tôi nghĩ khả năng Speke tự bắn chính mình sẽ rất khó xảy ra khi ông ở trạng thái bình thường. Mà ngay cả khi bị suy nhược, tôi nghĩ bản năng dùng súng trong ông vẫn sẽ chiến thắng sự bất cẩn. Tuy nhiên, tôi cho rằng ý chí của ông ấy đã vỡ vụn trước ánh nhìn tử thần. Chồng chất lên tâm trạng suy sụp của mình, có khi nào Speke cũng giống như người tài xế vượt làn ở góc mù bởi anh ta chẳng màng đến chuyện mình sống hay chết nữa? Liệu Speke đã cố tình lôi khẩu súng để nó va đập vào bức tường một cách vụng về chỉ vì ông không còn quan tâm và vì ông muốn thách thức số phận?

Tôi sợ rằng sự thật còn đau lòng hơn thế. Ánh nhìn tử thần đã tước Speke khỏi bản năng sinh tồn, cũng chính là hàng nghìn quyết định nho nhỏ giúp chúng ta giữ mạng sống mỗi ngày. Ông đã lỡ bóp cò khi leo lên tường và cảm nhận áp lực từ nòng súng bên trái ép chặt lên ngực mình, cú bắn “hướng lên trên và thẳng về phía xương sống, xuyên qua lá phổi và cắt đứt mọi mạch máu lớn cận tim.”

Trong những giờ phút trò chuyện thành khẩn hiếm hoi, Ngài Richard Burton đã thú nhận ông chưa bao giờ giết một người nào, nhưng ông đã lầm. Speke đã bị sát hại bởi một ánh nhìn duy nhất.

22. Chuyện sẽ không kết thúc khi chưa có được số đo của các quý cô mập mạp

Với tình yêu thuần khiết, một con quạ đem cái xác thối rữa tặng bạn mình
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Chuyến đi thứ hai của Speke cùng Grant giống như một phim truyền hình dài tập về chủ đề thám hiểm. Petherick, Samuel Baker và vợ Baker là Florence đóng vai phụ, và Burton chỉ đứng ở ngoài phim trường chờ được gọi tên. Hành trình này mặc dù đầy hào hùng và khó khăn vô cùng, nhưng vẫn không thể giải đáp câu hỏi về đầu nguồn của sông Nile. Câu trả lời chỉ lộ ra từng chút một – khi Stanley và gia đình Baker cùng những người khác dần dần thêm vào những mảnh ghép để cuối cùng chứng minh được Speke đã đúng. Nhưng trong hành trình trở về cùng Grant, Speke đã không nắm trong tay bằng chứng cần thiết để thuyết phục mọi người. Cái ông có là một vài mẩu chuyện tục tĩu kể lại quá trình đo đạc những người phụ nữ tại nơi ở của vua Rumanika trong khu vực xung quanh hồ Victoria. Phải công nhận là những người phụ nữ này béo kinh khủng. Béo đến nỗi dường như họ chỉ bò chứ không đi!

Điều trớ trêu của lòng căm ghét là: người ghét và người bị ghét không tránh khỏi việc có những hành động tương tự nhau. Người bị căm ghét, cũng như người được yêu thương, sẽ bắt chước hành vi của người áp chế mình trước đó. Lòng căm ghét và tình yêu đều cần sự chú ý quá mức cần thiết, và khi nhìn thứ gì đó quá nhiều, ta không tránh khỏi việc sao chép nó. Đây là quy luật tự nhiên. Người Israel cô lập người Palestine, hệt như cách họ bị cô lập ở châu Âu, vùng ngoại ô Hoa Kỳ “noi” theo cách ăn mặc của các giai cấp tội phạm mà họ vô cùng e sợ: quần jeans thụng không dây nịt (phòng trường hợp tên thủ ác tự tử) và xăm trổ. Cho nên, Speke cũng nhại theo phong cách của Burton, đến nỗi ông đi đo đạc những người phụ nữ béo tại nơi ở của vua Rumanika. Nếu Burton là người thực hiện hành động đo đạc này rồi kèm theo thông tin bổ sung bằng tiếng Latinh và rất nhiều chú dẫn thì kiểu gì cũng sẽ được cho qua, nhưng khi Speke làm vậy thì trông như ông chỉ muốn làm chuyện “giật gân”. Nếu là Burton, có lẽ ông sẽ đo đạc hết tất cả mọi người, cả đàn ông lẫn phụ nữ, hoặc chỉ kể lại trong phần chú dẫn. Nhưng Speke chọn việc đo đạc các quý cô như một tiết mục giải trí tại bữa tiệc, cho thấy ông hoàn toàn thiếu nhạy cảm về những hành động dâm tục – và cũng chính động thái này đã làm dấy lên làn sóng phản đối ông, mở màn cho cuộc tranh luận đình đám. Những “ông lớn” của hiệp hội RGS đều không kiên định: họ muốn dạy Burton một bài học, nên ban đầu đã chiều theo ý Speke và cho ông thực hiện chuyến thám hiểm này. Nhưng giờ đây, Speke trở về sau hành trình hai năm với số đo của mấy quý cô béo và chẳng có chút số liệu gì của sông Nile. Một nhà địa lý chỉ ra rằng tài liệu của Speke đưa ra gợi ý sông Nile có một đoạn 144 kilômét chảy lên dốc. Một người khác nói rằng Speke đã thấy hồ nước nhưng chỉ từ xa, và chủ yếu dựa vào thông tin của dân địa phương để đưa ra kết luận của mình. Speke miêu tả thác Ripon như một dòng suối trên vùng cao, điều này khiến mọi người ngờ rằng nó có thể là đầu nguồn của sông Nile vĩ đại. Dĩ nhiên, ông đã nói đúng. Nhưng, như lời nói của một người Ả Rập mà Burton trân quý: “Lời nói sai của người thầy vẫn đúng hơn lời nói đúng của người học trò.”

23. Người Dinka đang lùn đi

Đối với con bò, sừng của nó cũng không nặng là bao
- Ngạn ngữ Sudan -

Dù có mắc bao nhiêu lỗi lầm, Speke không hề phân biệt chủng tộc. Ông thoải mái ở cùng với nhiều nhóm ăn thịt người và săn đầu người khác nhau. Có thể ông phản đối kịch liệt thói quen ăn uống và cách cư xử trên bàn ăn của họ, nhưng ông không hèn hạ đến độ dùng các tính ngữ cay độc mà kẻ căm ghét một chủng tộc thường làm. Tại một số văn phòng của Hiệp hội Địa lý Hoàng gia Anh, người ta công khai nói với nhau rằng Speke quá gần gũi với người bản địa, rằng ông làm họ thấy xấu hổ, nhưng tôi cho rằng khi thôi để tâm đến những điểm yếu và lòng căm ghét ngốc nghếch của ông dành cho Burton, có lẽ ông đã thực sự yêu quý con người của vùng thượng lưu sông Nile.

Giai đoạn di chuyển bằng đường bộ trong hành trình của mình, khi phải đi vòng qua đầm lầy vĩ đại Sudd, Speke đã đi cùng người Dinka, tộc người nổi tiếng với chiều cao bậc nhất châu Phi.

Vào thập niên 1950, lần đầu tiên người ta tập hợp được một nhóm người Dinka đủ để tiến hành đo đạc và rút ra chiều cao trung bình của họ là 1m82. Dĩ nhiên có nhiều người cao hơn thế, một vài người Dinka đang chơi cho Hiệp hội Bóng rổ Quốc gia Hoa Kỳ. Nhưng vào năm 1955, chiều cao trung bình của họ đã tụt xuống còn 1m76. Nguyên do: hơn 20 năm nội chiến và xung đột, cùng với tình trạng khu vực sinh sống bị tàn phá.

Vào năm 1983, một nhóm người Ả Rập từ phương bắc Sudan có vũ trang súng Kalashnikov, họ là bộ lạc Baggara sống tại vùng thượng lưu sông Nile. Họ bắt đầu tấn công bản làng của người Dinka nhưng vẫn dùng trường kiếm vì muốn tiết kiệm đạn dược. Người Baggara đã từng nô dịch người Dinka vào thời của Petherick và Baker. Giờ đây họ được trang bị đủ hỏa lực để tiếp tục thực thi quyền nô dịch đó. Họ cưỡi ngựa vào bản làng và giết hết đàn ông, rồi bắt cóc phụ nữ và trẻ em trên lưng ngựa.

Văn hóa của người Dinka, cũng như người Nuer và Acholi, bắt đầu chuyển giao từ văn hóa chăn nuôi gia súc sang văn hóa súng ống. Nhưng chúng ta không thể ăn súng, nên gia súc vẫn được giữ lại, mặc dù không được coi trọng như trước khi súng trường Kalashnikov xuất hiện. Trước cuộc nội chiến thứ hai vào thập niên 1980, người Dinka ở thượng lưu sông Nile đã lột bỏ tập quán xa xưa của mình, chuyển đến các thị trấn, và cải đạo sang Kitô giáo. Chiến tranh đã gián đoạn quá trình này, và rất nhiều người Dinka đã tẩu thoát đến các trại tị nạn ở Kenya và Ethiopia. Nhiều người cũng rời bỏ quê nhà xuôi theo dòng Nile xuống Ai Cập. Một vài người sang đến tận Hoa Kỳ. Ngày nay, sau khi Nam Sudan giành độc lập năm 2011, một vài người Dinka tha hương đã trở về, nhưng truyền thống cũ không còn hiện diện trong đời sống hằng ngày nữa. Chúng không thể được tái hiện dưới những hình ảnh đẹp đẽ như xưa. Mọi người chỉ có thể nâng niu truyền thống trong tim mình thông qua những câu chuyện.

Người Dinka là tộc người chuyên chăn gia súc, chúng gần như không bao giờ bị giết. Chúng có mặt trong các nghi lễ tôn giáo. Kỳ lạ thay, nhiều người Dinka bỏ trốn sang Hoa Kỳ cuối cùng lại làm trong những lò giết mổ lớn, chặt thịt gia súc. Họ cũng mừng vì được làm với thứ mình quen thuộc, mặc dù chỉ là những cái xác.

Truyền thống có thể kỳ quặc, hoặc thậm chí sai trái. Từ rất xa xưa, có thể ta sẽ bắt gặp cảnh một cậu bé Dinka cố kích dục con bò cái bằng cách liếm âm hộ của nó, đây là một phương pháp đã được kiểm chứng là có thể giúp tăng sản lượng sữa. Người ta nghi ngờ những mẩu chuyện như thế, nhưng đến thập niên 1980, nhiếp ảnh gia Kazuyoshi Nomachi đã chụp được ảnh một cậu bé gí mặt vào âm hộ của một con bò. Tấm ảnh được phát hành với sự hợp tác với Geoffrey Moorhouse.

Tẩu thuốc của người Dinka có dây đồng đỏ và đồng thau quấn bên ngoài. Lá thuốc họ dùng là Nicotiana rustica, một giống cây thuốc lá dại có thể cũng được tìm thấy ở Nam Mỹ, và người ta từng cho rằng đó là xuất xứ của nó. Nhưng khi Petherick đến gặp các bộ lạc, mỗi tộc người đều đã có một danh từ riêng để chỉ “thuốc lá sợi”, một dấu hiệu rõ ràng cho thấy các bộ lạc đã hút thuốc lá từ rất lâu, chứ không phải chỉ vài trăm năm như mọi người đã từng giả định.

Người Dinka nhổ 4 chiếc răng trước ở hàm dưới vì mục đích thẩm mỹ. Họ thường khỏa thân hoàn toàn, cơ thể sẽ được phủ tro lờ mờ, những đường vẽ màu trên mặt như những vết nứt đen trên một chiếc mặt nạ màu xám. Họ sẽ đắp tro đi ngủ và trét tro lên người để chống muỗi, và cũng vì thế mà họ dùng phân gia súc để đốt lửa cháy cả đêm. Vào buổi sáng, sau khi đã thả gia súc ra, phân tươi sẽ được xúc ra đem phơi dưới nắng, và được nắn lại thành nhiều viên nhỏ để dễ bén lửa hơn. Vào ban đêm, cả đàn gia súc, mỗi con sẽ được cột vào một cọc riêng để chúng không hoảng loạn giẫm đạp lên nhau nếu có chuyện xảy ra. Những cây cọc đều được đặt giữa các túp lều, càng gây khó khăn cho bọn cướp bóc.

Một ngôi làng của người Dinka vào buổi bình minh sẽ trông khá giống một rừng cây bị bắn phá trong Thế chiến I, đó là khung cảnh hoang tàn mờ ảo trên vùng bình nguyên khô cằn bao quanh đầm lầy Sudd, những nhánh cây khô nhô lên từ mặt đất, chúng là những gì còn sót lại từ phần nền móng của các căn lều hình tròn ngày trước. Trông ngẫu nhiên, nhưng rất hiệu quả. Khi các căn lều được xây xong, người dân sẽ phủ một lớp áo bằng cỏ theo hình dạng lều tuyết lên kết cấu bằng gỗ thô sơ đó. Đỉnh mái sẽ thu hẹp dần thành một chóp nhọn, như phần tua rua trên đỉnh chiếc nón len của người Nepal.

Hầu hết đàn ông Dinka không cắt bao quy đầu, họ đeo một chiếc vòng cổ hình tròn, nhiều chiếc vòng đeo ở cùi chỏ làm bằng ngà voi, một sợi dây trang trí quanh eo, và nhiều chiếc vòng cổ chân bằng sợi đồng. Họ ngủ khỏa thân hoặc đắp một mảnh vải bằng kích cỡ chiếc khăn tắm cỡ nhỏ lên phần dưới của cơ thể. Đôi khi họ mặc một chiếc áo nịt làm bằng hạt cườm quanh eo, nhưng trên và dưới đều để hở, và đôi khi đội một chiếc mũ len. Người Dinka, cũng như hầu hết mọi bộ lạc phía nam Sudan, đều tô điểm gương mặt mình bằng những vết sẹo lồi. Không như loại sẹo trông như hạt cườm chạy theo lông mày của người Shilluk, người Dinka có 3 hoặc 4 vết sẹo hình chữ V ở phần phía trên cao của trán.

Người Dinka biểu hiện sự tận tụy đối với đàn gia súc của họ qua hành động đánh bóng cặp sừng của chúng. Các loài gia súc này có cặp sừng cỡ đại, hệt như những mảng điêu khắc trên diềm mái của người Ai Cập cổ đại, những cặp sừng dài đến 90 xentimét. Khi họ không bận bịu với đàn gia súc, lớp thanh niên có thể sẽ thư giãn bằng cách nhảy múa, hút thuốc, hoặc dệt dây buộc gia súc từ cỏ voi. Một ông cụ tận hưởng thời gian thảnh thơi bằng việc dùng một cái gai của cây keo châu Phi để chải tóc. Những người tận tụy với công việc sẽ bận bịu nhồi tro vào bìu của một con dê, để sau này dùng trong nghi lễ hiến tế tôn giáo.

Vì khan hiếm nước, một bé trai người Dinka sẽ rửa sạch tóc mình khỏi tro và đất dưới dòng nước tiểu vào ban sớm từ một con bò cái gần đấy. Họ rất hiếm khi ăn thịt gia súc. Người Dinka lấy máu chúng để nấu thành huyết hoặc uống máu tươi; lấy sữa để uống hoặc chế biến thành sữa chua và phô mai. Một lần nữa, trong nền văn hóa không tách biệt nhiều giữa người và thú, một cậu bé sẽ mút sữa trực tiếp từ núm vú bò cái, và có thể đấy là nguồn thực phẩm duy nhất cho bữa sáng của cậu. Nếu cần trữ sữa, họ sẽ dùng trái bầu đã khoét rỗng làm bình đựng.

Tộc Dinka sông nước sống trên những hòn đảo nổi giữa hệ thống những nhánh sông nhỏ chằng chịt của dòng Nile khi đi qua Sudd; từ trên cao, những túp lều bằng vải chống chọi ánh mặt trời trông như một tác phẩm sắp đặt của nhà điêu khắc tiên phong Christo[*]. Nhóm người Dinka ven sông là ngư dân, hệ cơ bắp của họ phát triển hơn hệ chi dài của nhóm người Dinka sống ở bình nguyên. Một vài hòn đảo nổi được tạo ra bằng cách chồng chất những bãi sậy khổng lồ; những hòn đảo khác là do tự nhiên hình thành từ các tán cây và cây lau.

Christo Vladimirov Javacheff (1935-2020), hay Christo, là một nghệ sĩ người Bulgaria. Ông nổi tiếng với các tác phẩm sắp đặt theo môi trường (environmental installation), có quy mô lớn.

Lối sống của người Dinka vẫn còn tồn tại qua sự tàn phá của chế độ nô lệ và chủ nghĩa thực dân, nhưng liệu nó có sống sót được trong thế giới hiện đại với vũ khí tự động và văn hóa toàn cầu?

24. Mẹo du lịch cho nhà thám hiểm sông Nile

Với người nghèo thì nước mũi là muối
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Ngài Francis Galton, em họ của Charles Darwin, là nhà phát minh ra hệ thống phân loại dấu vân tay và bài kiểm tra IQ. Ông cũng là một nhân vật cực kỳ quan trọng trong sự hình thành thuyết ưu sinh[*]. Không như Speke, ông xem những bộ lạc như người Dinka là bằng chứng xác thực cho quan điểm phân biệt chủng tộc hiểm độc của mình. Ông tin rằng người châu Phi, sau bao nhiêu thế hệ, đã đạt mức tối ưu về thể chất chứ không phải về trí tuệ. Bản thân Galton cũng không phải một người có vẻ ngoài hấp dẫn, nhưng ông lại sáng dạ – ông chính là người sáng tạo ra thuật ngữ thời tiết anti-cyclone (hiện tượng xoáy nghịch) và cho ra đời “bản đồ sắc đẹp theo số liệu ở Anh”, cũng khá trở trêu cho một người xấu trai như ông. Trong bản đồ đó, người London là đẹp nhất, và người Aberdeen là đứng chót bảng.

Eugenics (thuyết ưu sinh): khoa học ứng dụng, hoặc phong trào sinh học-xã hội ủng hộ việc sử dụng các phương thức nhằm cải thiện cấu tạo gen của dân số. Nổi tiếng vào đầu thế kỷ XX, sau này thuyết ưu sinh không còn phổ biến do dính dáng tới Đức Quốc xã, khi họ lạm dụng thuyết này trong những hành động như “rửa sạch chủng tộc”, thí nghiệm trên người và tiêu diệt những nhóm dân tộc “không mong muốn”.

Galton còn là nhà thám hiểm châu Phi thời kỳ đầu. Hành trình đến hồ Ngami của Galton đã khơi dậy niềm hứng thú suốt đời ông đối với công cuộc khám phá châu Phi, và nhất là sông Nile. Ông là chủ tọa của cuộc họp gây nhiều tranh cãi tại Brighton nơi Stanley cố gắng bảo vệ niềm tin của Livingstone rằng sông Lualaba chính là sông Nile. Galton đã hỏi Stanley liệu nước ở hồ Tanganyika có vị ngọt hay vị mặn. Stanley tưởng rằng mình đang bị chế giễu và trả lời: “Để pha trà thì nước ở đấy là ngọt nhất trên đời”. Sau đó Stanley bắt đầu phản đòn, gọi Galton là “nhà địa lý chủ tọa dễ dãi”, “Thưa ông Francis Galton FRGS, FRSZYZ và tôi không biết có bao nhiêu chữ cái khác nữa.” Stanley lúc đó cư xử hơi bất công. Có thể Galton là một người cố chấp và thẳng thắn, nhưng ông cũng là một nhà thám hiểm đích thực, và quyển sách The Art of Travel (Nghệ thuật du lịch) xuất bản năm 1872 của ông là tinh hoa của rất nhiều trải nghiệm thực tiễn. Nó cũng là sách gối đầu giường của mọi nhà thám hiểm Nile Đỏ biết tự trọng, cùng với quyển The Lake Regions of Central Africa của Burton.

Khi nói về bọn lừa – Petherick và Stanley luôn cưỡi lừa mỗi khi họ có cơ hội – Galton đã viết rằng người ta có thể dạy lũ lừa không được đá. “Mungo Park bảo rằng người da đen ở nơi ông đi qua đã dạy bảo bọn lừa thế này: họ chẻ một khúc cây ra ở một đầu, và nhét phần bị chẻ vào miệng con lừa, giống như một phần của dây cương.” Hai đầu chẽ ra thì vòng qua gáy của con lừa rồi buộc lại, phần đầu còn lại của khúc cây sẽ nhô ra phía trước và chạm vào nền đất nếu con lừa cúi đầu xuống. “Cách này đã được kiểm nghiệm là vô cùng hiệu quả.”[*]

Khi lừa muốn đá hậu thì phải cúi đầu, nên nếu họ cấm không cho chúng làm thế thì sẽ ngăn được lừa tung cú đá.

Để một con lừa ngừng kêu la, họ sẽ buộc một hòn đá nặng vào đuôi nó. Mỗi khi kêu la, con lừa thường sẽ nâng đuôi lên; với hòn đá trĩu nặng phần đuôi xuống “nó sẽ không dám cất tiếng. Trong những bản làng kém thân thiện, nhất cử nhất động đều phải trong thinh lặng và không công khai, tốt hơn hết nên áp dụng phương thức khá kỳ quái này.”

Người ta có thể dùng “phà nổi châu Phi” để băng sông. Hai quả bầu to được cắt phần đầu nhỏ và nối lại với nhau tạo nên một bình chứa có trọng lượng nhẹ và hoạt động như một chiếc phao nổi. Hành khách sang sông sẽ đặt hành lý trên chiếc phao này và bám lấy nó. Người chèo “phà” sẽ cân bằng con phà lắc lư này bằng cách nắm chặt vào bên còn lại của chiếc phao rồi vừa bơi vừa đẩy toàn bộ người lẫn hành lý sang sông.

Dĩ nhiên, những căn bệnh là mối đe dọa chính đối với các nhà thám hiểm sông Nile thuở ban đầu. Galton đã học ngành y vào đầu thập niên 1840, ông khuyên rằng “thuốc gây nôn, thuốc xổ, và thuốc rửa mắt liều mạnh là những phương thuốc phổ biến nhất”. Ông cũng khuyên các nhà thám hiểm nên ghi nhớ câu ngạn ngữ “Mặc dù giữa bác sĩ giỏi và dở có sự khác biệt lớn, nhưng giữa bác sĩ giỏi và người thường lại chẳng khác nhau là mấy.”

Để áp dụng liều thuốc gây nôn mạnh, ông đề xuất “hãy uống một lượng thuốc súng tương đương với lượng trong một viên đạn, pha vào một cốc nước ấm lớn hoặc bọt xà phòng, rồi cù vào cổ họng”. Đối với các cơn sốt, ông đề nghị dùng quinine (ký ninh)[*] để phòng bệnh nhưng cũng chỉ ra rằng phương pháp này đã không có tác dụng với tiến sĩ Livingstone. Cuối cùng, ông kết luận rằng khu vực bờ sông thường ít có nguy cơ mắc bệnh hơn các con đồi thấp nhìn ra bờ sông. Ông dặn dò đừng bao giờ cắm trại thuận chiều gió thổi từ khu đầm lầy, phải ngủ giữa hai đống lửa lớn và nếu phải khởi hành vào buổi sáng thì tránh đi quá sớm.

Là một chất tách chiết từ vỏ cây cinchona. Quinine đã được thêm vào nước tonic để điều trị sốt rét trong nhiều thế kỷ.

Với chứng tiêu chảy khá phổ biến, ông chỉ đề xuất hai cách là ăn cháo hoặc uống nước gạo. “Chỉ cần một miếng bánh mì hoặc thịt nhỏ xíu cũng đủ khiến ta bị tiêu chảy trở lại.” Tuy nhiên, tai họa thực sự từ sông Nile, nhất là đoạn chảy qua Ai Cập và Sudan, luôn là căn bệnh viêm mắt. Ông đề nghị dùng kẽm sulfat làm thuốc rửa mắt. Nó phải ở độ se phù hợp, có thể kiểm nghiệm bằng cách nếm thử. Cơn đau răng cũng có thể làm hỏng một chuyến thám hiểm. Galton nhận định: “Khả năng cao là một du khách tay mơ sẽ làm hỏng chuyện khi nhổ chiếc răng đầu tiên. Bằng cách liên tục lung lay chiếc răng đau, nó sẽ dần lơi ra và có thể sau vài tuần, chiếc răng sẽ rơi ra.” Đối với cơn khát, ông đưa ra đề xuất: “Hãy uống nước bằng thìa uống trà; như thế vòm miệng vẫn thỏa mãn như khi bạn nốc cả cốc lớn, mà lại giảm đáng kể khả năng gây rối loạn tiêu hóa”. Đối với cơn đói: “Cứ mỗi 15 phút, hãy cho một người đói lả đi từ 2 đến 3 hớp [thức ăn, cháo sẽ tốt hơn].”

Đối với bọ chét thì “phấn chống bọ chét của Ý... rất hiệu quả.” Galton thuật lại trải nghiệm của một nhà thám hiểm đi cùng ông: “Tôi thấy rằng một cái túi làm bằng vải cotton mỏng hoặc vải lanh thường sẽ là công cụ phòng chống bọ chét tấn công rất hiệu quả. Tôi từng trườn cả người vào trong túi và cột chặt dây ở phần cổ, thế là có thể thách đấu với nhiều đoàn quân bọ chét.” Đối với “sâu bọ trên người”, hay còn gọi là chấy rận, “bạn hãy lấy 14,7ml thủy ngân, rồi trộn với lá trà để lâu được nhai nhuyễn thành một chất bột nhão trước đó. Nước bọt thường được thêm vào để pha loãng hỗn hợp này; nước thường sẽ không mang lại tác dụng tương tự... Bạn thấm hỗn hợp này vào một sợi bông, nhẹ nhàng xoắn vài vòng, rồi vòng nó quanh cổ; bọn chấy chắc chắn sẽ cắn vào miếng mồi nhử, từ đó sẽ bị sưng lên, hóa màu đỏ rồi chết... hãy thay chiếc vòng cổ hữu hiệu này mỗi tháng một lần.”

Vết rắn cắn: “Buộc chặt một sợi dây ở ngay trên vết cắn, mút vết thương và đốt ăn da để diệt độc càng nhanh càng tốt. Nếu không có chất ăn da, cho nổ thuốc súng vào vết thương.” Bọ cạp cắn thì “phần dầu cạo từ tẩu hút thuốc là phương thuốc hiệu quả”.

Để di chuyển người bệnh, Galton khuyến hãy chế một cái cáng. Để người bệnh nằm trên một chiếc chăn, rồi đặt vào giữa một cái khung làm từ hai cây gậy dài có hai thanh đỡ ngang ở hai đầu. Buộc các góc và hai mép bên của chiếc chăn vào hai thanh dọc dùng để vác lên, hai thanh này đã được cố định bởi hai thanh ngang nên sẽ không bị xộc xệch.

Dĩ nhiên những đề xuất nêu trên đều sẽ không hữu dụng mấy nếu những người bản địa dưới trướng bạn không tuân thủ mệnh lệnh. Để làm được như thế, ông hướng dẫn các nhà thám hiểm tương lai về việc “Quản lý nhóm người hoang dã”. Đầu tiên, Galton chỉ bảo:

Cách tốt nhất là hãy cư xử thẳng thắn, vui vẻ nhưng quả quyết, đồng thời biểu hiện niềm tin đối với sự lương thiện của người bản địa nhiều hơn cảm giác thực sự của mình. Kết quả quan sát cho thấy một thuyền trưởng trên tàu biển thường thành công trong việc tạo ấn tượng tốt với các tộc người hoang dã: những người dân bản địa này hoàn toàn trân trọng tri thức thường thức, sự thật và tính thẳng thắn; và không hề ngu ngốc như người ngoài thường nghĩ. Nếu một người hoang dã giở trò tinh quái, hãy nhìn vào anh ta như cách bạn nhìn một con la đang tung cú đá hoặc một con thú hoang dã với bản chất ngang bướng và nguy hiểm, và hãy giữ thái độ bình chân như vại.

Ông báo trước rằng khi đến khu lều của người bản địa, người dân thường sợ hãi chạy trốn. Ông khuyên “cứ dõng dạc đi vào lều của họ, chỉ lấy những thứ mình muốn, và để lại đúng số tiền tương ứng. Trong các tình huống này, nếu tỏ ra quá thận trọng thì sẽ rất kỳ quặc.”

Galton nhận thấy được tầm quan trọng của việc sử dụng những ngày tiệc tùng và nghỉ lễ để giữ vững tinh thần hăng hái. “Hãy nhớ rằng người hoang dã không chịu được nhịp lao động đều đặn, một bản chất mà người Anglo-Saxon chúng ta đã nuôi dưỡng lâu nay. Họ vốn đã quen với nhịp sống luân phiên giữa sự lười biếng và gắng sức tột độ. Hãy cật lực khuyến khích hoạt náo, hát hò, đùa nghịch và những điều tương tự như thế.”

Ông rất thận trọng trong việc dùng roi quất người. Hầu hết các nhà thám hiểm châu Phi chỉ chọn cách quất roi để trừng phạt những phu khuân vác trộm đồ hoặc cố gắng bỏ trốn. Stanley chỉ đề xuất dùng roi mềm, nhưng những người khác lại thích roi da hà mã có thể cắt vào da với cú quất đầu tiên. Galton viết: “Các bộ lạc khác nhau sẽ có những tập quán nhục hình khác nhau: có vài nhóm sẽ dùng sự sỉ vả và những lời xúc phạm nghiêm trọng. Vì thế một người du hành non trẻ phải biết cách phân biệt và cẩn trọng xem khi nào được dùng đến cây gậy, không thì sẽ dây vào rắc rối đáng buồn.”

Về việc đếm số: “Khi bạn muốn một người hoang dã đếm số, hãy đưa cho anh ta một sợi hạt cườm.” Khi một món hàng được chuyền qua mặt, anh ta sẽ tung một hạt cườm từ đầu dây buông ở trước ngực về phía đầu dây đang vắt qua phía sau vai.

Dĩ nhiên, nếu công tác quản lý người hoang dã có trục trặc thì buộc phải dùng đến bạo lực. Galton lập một danh sách dài những vũ khí phù hợp để chống lại một cuộc công kích của người bản địa: với những cuộc tấn công cự ly gần thì “đạn chì cỡ to và đầu đạn cỡ nhỏ sẽ tốt hơn đạn có bọc đồng”, nhưng để tạo hiệu ứng kinh hãi tột độ, ông đề xuất dùng pháo sáng:

Trong tất cả phát minh của người châu Âu, không có gì khiến những người hoang dã ấn tượng và sợ hãi bằng pháo hoa, đặc biệt là pháo sáng. Tôi không thể nói chắc về tác dụng tuyệt vời của chúng, nhưng có vẻ như ở bất cứ lãnh địa nào thì chúng cũng có hiệu quả như nhau. Một quả pháo sáng, khi được phóng lên một cách khôn ngoan, có khả năng cao khiến quân địch đang dự định tấn công sợ hãi, từ đó ngăn chặn đổ máu. Nếu nhà du hành được trang bị trái pháo sáng nào thì cũng đừng dùng nó để giải trí đơn thuần, mà hãy để dành cho những tình huống cực kỳ khẩn cấp.

Với công tác canh phòng, ông đề xuất sử dụng loại ống nhòm xem kịch, và “tôi cũng vui mừng khi hay tin có một người du hành đã dùng thử loại ống nghe hình phễu và hiệu quả khá khả quan.”

Ông cũng đưa ra một mẹo thông minh trong trường hợp bị cướp: nếu kẻ cướp có vũ trang xông đến và ra lệnh bạn nằm xuống sàn, trong khi hắn vơ vét của cải của bạn, hãy rút ra cây súng lục ổ quay và vừa chửi thề vừa nói: “Nếu cây súng này có đạn thì ngươi đừng hòng làm thế với ta!” Sau đó ngã ra sàn khi tên cướp tiến lại gần trong vẻ đắc thắng. Khi hắn nằm trong tầm ngắm thì hãy bắn hắn bằng khẩu súng “chưa nạp đạn”, vì dĩ nhiên nó luôn được nạp đạn đầy đủ. Một chiêu trò khác nữa là giữ một khẩu súng ngắn đã nạp đạn và lên cò trong túi quần. Khi bị kẻ cướp đe dọa phải đưa tiền, thò tay vào túi và bắn kẻ tấn công xuyên qua lớp vải quần.

Nếu cần phải bắt giữ một người làm tù nhân, có thể là để dẫn đường, như các nhà thám hiểm sông Nile đôi khi sẽ làm, hãy bắt anh ta để hai tay ra sau lưng và trói chặt hai ngón tay cái với nhau, nhờ vậy ta tiết kiệm được cả khối dây thừng.

25. Mua một nô lệ da trắng

Kẻ giết sư tử không ngoáy mũi như một đứa trẻ
- Ngạn ngữ Nubia -

Vào thế kỷ XIX, như chúng ta đã thấy, có hai con đường để khám phá đầu nguồn của sông Nile – thâm nhập bằng đường đất liền băng qua châu Phi hoặc cố gắng đi bằng đường thủy từ Cairo lên đến thượng nguồn. Chưa ai từng thành công đi hết chặng đường thủy đến thượng nguồn, kể cả đặc phái viên của Alexander Đại đế hay quân đoàn của Nero, cả Napoleon, Capitan Selim và Petherick đáng kính cũng thế. Mãi đến khi nhà thám hiểm thời Victoria là Samuel Baker và vợ ông – người luôn đồng hành cùng ông trong mọi chuyến đi – xuất hiện thì hành trình ngược dòng Nile mới thực sự được hoàn thành. Và vợ của Baker, người mà ông yêu thương hết mực, chắc chắn cũng không tầm thường – ông đã mua bà tại một phiên đấu giá nô lệ xứ Circassia.

Giá thị trường cho một nô lệ da trắng ở vùng Balkan vào năm 1859 là khoảng 10 bảng Anh cho một trinh nữ trong độ tuổi từ 12 đến 18, tuy vậy khi lượng cung quá nhiều, giá có thể giảm chỉ còn 5 bảng, có lẽ tương đương 300 bảng hiện giờ. Nô lệ đến từ nhiều nơi: Georgia, Circassia, các khu vực biên giới của Hy Lạp và những nơi hoang vu hơn thuộc Albania và Serbia. Các quốc gia chư hầu của Thổ Nhĩ Kỳ ở châu Âu đặc biệt dễ “dây dưa” vào nạn buôn nô lệ. Ở một số quận của Bulgaria, mỗi gia đình phải từ bỏ một đứa trẻ như một loại “thuế máu”.

Chính trong bối cảnh đó, Samuel Baker, có thể nói là người đáng mến nhất trong những nhà thám hiểm châu Phi vĩ đại, đã “nhào lên sân khấu” với mong muốn được giải khuây trong khu chợ nô lệ ở Widdin, nằm ở tây bắc Bulgaria ngày nay. Baker bấy giờ 38 tuổi, góa vợ và là cha của 4 người con gái hiện được chị ông chăm sóc (hai người con trai và một người con gái khác đã chết).

Có một phiên bản truyện kể rằng vị Pasha xứ Widdin trả giá cao hơn Baker cho nữ nô lệ Florenz Sass 18 tuổi người Hungary, xuất thân từ một vùng nói tiếng Đức của Transylvania. Baker bị cô gái mê hoặc đến nỗi ông nhất quyết không để Florenz trở thành nô lệ của vị thống đốc Thổ Nhĩ Kỳ lớn tuổi. Đêm đó, ông tìm cách sắp xếp cho cô tẩu thoát, và cả hai cùng nhau theo dòng sông Danube hướng đến cuộc đời tự do. Trong tình huống khả quan nhất thì đây vẫn là một câu chuyện khó tin, bởi khi đó Baker đang trong kỳ nghỉ săn bắn với hoàng tử Ấn Độ Duleep Singh. Gần như chắc chắn là Florenz đã lọt vào đôi mắt lãng tử của Baker trong phiên đấu giá nô lệ và ông chỉ đơn giản là mua cô gái này.

Khúc dạo đầu khác thường này đã đơm hoa kết trái cho sự xuất hiện của cặp vợ chồng thám hiểm vĩ đại nhất mà thế giới từng thấy, hoặc có khả năng sẽ thấy. Phải mất hai năm Baker mới có thể khởi động kế hoạch ngược dòng để đến đầu nguồn sông Nile của mình, cố gắng đạt được thành công mà mọi cuộc thám hiểm kể từ thời cổ đại đã không chạm đến được. Speke có thể đã tuyên bố tìm thấy đầu nguồn sông Nile, nhưng dường như việc khởi hành từ đảo Zanzibar không ấn tượng bằng việc di chuyển hết chiều dài của con sông, đặc biệt là khi bạn thực hiện nó với người phụ nữ mình yêu thương (khi đó ông vẫn chưa cưới Florenz). Baker đã khước từ nguồn bảo trợ thông thường từ Hiệp hội Địa lý Hoàng gia (RGS). Thay vào đó, ông tìm kiếm sự hỗ trợ từ một cựu chuẩn đô đốc là Henry Murray, một người độc thân sống tại tòa nhà Albany trên phố Piccadilly và có mối quan hệ với nhiều nhà thám hiểm cũng như thợ săn thú lớn. Murray không cho phép phụ nữ, thậm chí cả nô lệ nữ, bén mảng vào căn hộ của mình; trong phòng ngủ của ông có một dãy xà song song mà những vị khách nam có thể dùng để rèn luyện thể lực khi cuộc trò chuyện dần trở nên vô vị. Thông qua Murray, Baker có được tất cả những đầu mối liên hệ quan trọng, đặc biệt là ở Ai Cập. Murray, được biết đến với biệt danh “người đội trưởng”, luôn nhiệt tình ủng hộ việc duy trì kỷ luật bằng roi vọt, mặc dù theo Baker, ở Murray toát lên “một sự dịu dàng và lịch sự gần giống phái nữ”. Một đầu mối liên hệ khác là William Oswell, viên phụ tá trước đây của Livingstone, thợ săn thú lớn được nhiều người ngưỡng mộ. Oswell đã cho Baker mượn món vũ khí có giá nhất của ông: khẩu súng trường khổng lồ hai nòng đường kính cỡ 19,6mm có tích hợp thêm nòng súng ngắn. Trong khi đó “người đội trưởng” trao cho ông một chiếc kính thiên văn hải quân. Baker đã sẵn sàng để lên đường.

Năm 1861, từ Alexandria, Baker yêu cầu người nhà gửi cho ông những khẩu súng trường, 113 kilôgam thuốc súng, một hộp dụng cụ lớn và một rương y tế chứa đầy quinine. Không giống phần lớn các nhà thám hiểm thế kỷ XIX, bản thân Baker là một người giàu có. Ông yêu cầu công ty gia đình quản lý phần tài sản thừa kế của mình tạo ra nguồn tiền không giới hạn cho “cuộc tấn công” vào sông Nile. Ông lên đường vào ngày 15 tháng 4 năm 1861: “Rời Cairo lúc 6h sáng trong một làn gió lồng lộng đầy khoan khoái.” Sổ ghi chép của ông không còn mới, và đã có những ghi chép về khoảng thời gian 8 năm làm người quản lý đồn điền ở Ceylon và hành trình trên sông Danube khi ông mua Florence (cái tên hiện dùng của Florenz). Nét chữ viết tay của ông cũng thay đổi kể từ ngày đó: nhỏ hơn, ít ngoáy hơn, và ngay hàng thẳng lối hơn.

Tại Aswan, một nhóm người Nubia đã lên tàu để xin chút tiền. Họ trần như nhộng. Baker nhận xét trong nhật ký: “Tôi cứ nghĩ mãi về việc những người phụ nữ phải học được bao nhiêu thứ, từ một chuyến đi sông Nile với nhiều cơ hội nghiên cứu về bản chất con người như thế này.” Sau đó họ chuyển qua di chuyển trên đất liền trên 16 con lạc đà, ngang qua các thác nước lớn cho đến khi “tái ngộ” với dòng Nile tại Berber. Florence (hãy lưu ý rằng đây là nàng Florence thứ hai của dòng Nile) không thích khí hậu lúc này chút nào. Baker viết: “F. sinh bệnh nặng vì mệt mỏi và nóng nực”. Nhưng họ vẫn kiên cường đi tiếp đến biên giới Abyssinia, nơi họ dành nhiều tháng sau đó để thích nghi với việc di chuyển ở những nơi xa xôi hẻo lánh.

Cuối cùng, họ trở lại dòng Nile và tiếp tục hành trình đến Khartoum. Tại đây, họ đã gặp những người buôn nô lệ Ả Rập và lên kế hoạch thâm nhập sâu hơn vào khu vực thượng lưu sông Nile. Đến Gondokoro, họ tưởng rằng Speke đã chết trong chuyến thám hiểm của mình. Nhưng sau một thời gian ngắn lưu lại đấy, Speke cũng đến với nhà thám hiểm đồng hành cùng ông là James Grant. Baker đã hy vọng rằng chính ông là người sẽ giải cứu Speke khỏi rắc rối gần đầu nguồn sông Nile. Nhưng Speke, mặc dù mệt mỏi và bồn chồn, đã nói với ông rằng: “Chuyện khám phá sông Nile đã đâu vào đấy rồi.” Baker hỏi ông liệu còn gì để tìm tòi trên dòng sông không. Câu trả lời là: “Hãy tìm hồ Nzige.” Với mong muốn thoát khỏi vị vua tham lam xứ Bunyoro, người đã lấy đi gần như tất cả hành trang của Speke, ông đã rời khỏi sông Nile ngay sau khi thấy được dòng sông chảy ra khỏi hồ Victoria và di chuyển đến Gondokoro bằng đường đất liền. Do đó, Speke đã bỏ lỡ một đoạn phân nhánh rộng lớn của Nile Trắng mà theo thông tin của người dân bản địa, chảy qua một hồ nước khổng lồ tên Luta Nzige. Baker bèn quyết định lên đường tìm kiếm hồ nước này.

Quyết định đó cho thấy sự can đảm: dẫu biết mình sẽ phải ứng phó với Kamrasi, vua xứ Bunyoro, Baker vẫn tiếp tục với kế hoạch của mình. Speke đã nhiều lần cảnh báo ông về bản chất quỷ quyệt và đáng ghét của Kamrasi, nhưng Baker chắc chắn rằng mình sẽ được phép tiếp cận hồ nước. Ông hoàn toàn tự tin với thể lực cường tráng của mình, điều mà ông đinh ninh sẽ là điểm mấu chốt để gây ấn tượng với người châu Phi. Kamrasi có cặp mắt lồi kỳ quặc và bản tính thất thường. Ông nói rằng Baker tất nhiên có thể đi đến hồ. Ông thậm chí còn cử một nhóm chiến binh vũ trang đi theo để bảo vệ Baker. Nhưng đổi lại, ông muốn có Florence.

Đây là yêu cầu cuối cùng trong số rất nhiều yêu cầu mà đoàn người của Baker đã phải đáp ứng trong những tuần họ lưu lại lãnh thổ của Kamrasi. Trước đó, họ đã phải nộp lên người thủ lĩnh tối cao một tấm thảm Ba Tư rộng 1,4 mét vuông, một tấm khăn choàng từ Kashmir, một khẩu súng trường hai nòng, vài đôi vớ len, một số vòng tay và dây chuyền, thậm chí cả chiếc khăn vuông trùm đầu màu vàng mà Florence quấn trên đầu. Nhưng không, vị thủ lĩnh muốn nhiều hơn thế. Kamrasi thậm chí còn không cho phép họ ở lại trong “thủ đô” của mình. Thay vào đó, đoàn người Baker phải ở bên ngoài thị trấn trong những túp lều trên một bãi cỏ lầy lội, kế sát một đầm lầy đầy muỗi.

Nhưng Kamrasi đã không lường trước được sức mạnh của người anh hùng Sam Baker. Sau khi yêu cầu được dịch ra – và còn “khuyến mãi” thêm vài thê thiếp châu Phi để đút lót Sam Baker nổi điên lên, rút khẩu súng lục ổ quay hải quân ra khỏi dây thắt lưng của mình và lao về trước. Dù đang sốt nhưng Baker vẫn cố hết sức nắm chặt khẩu súng cách ngực của vị vua vài mét, và trong cơn thịnh nộ điên cuồng, ông nói với Kamrasi rằng nếu còn đưa ra yêu cầu đó một lần nữa, Baker sẽ giết ông ta ngay lập tức. Florence cũng lên tiếng ủng hộ chồng mình bằng tiếng Ả Rập (một ngôn ngữ mà Kamrasi không hiểu) và sau đó nữ phiên dịch viên cũng về phe họ.

Kamrasi lúc này biết mình đã đi quá xa. Khuôn mặt khó ưa của ông vẫn bình thản khi ông chọn những món quà ít gây mếch lòng hơn. Chiếc váy kilt[*] mà Baker đã mặc khi đến đây (Baker luôn diện bộ trang phục truyền thống Scotland khi muốn gây ấn tượng với các thủ lĩnh bản địa) – Kamrasi có thể có nó không? Hoặc là chiếc la bàn mà Baker đã cho ông xem? Dù sao thì Speke tốt bụng cũng đã cho ông một chiếc đồng hồ bấm giờ. Những lời vòi vĩnh cứ tiếp tục, nhưng Baker vẫn bình chân như vại. Không quà cáp gì nữa cho đến khi họ được phép rời đi. Kamrasi nhún vai. Họ có thể đi. Ông ta nói sẽ mất 20 ngày để đến hồ nước. Nhưng ông còn e ngại gieo thêm một câu: “Đừng đổ lỗi cho tôi nếu các anh không thể quay về.”

Một kiểu váy dài đến gối và có xếp ly ở phần thân sau. Váy có nguồn gốc từ bộ trang phục truyền thống của nam giới ở vùng núi phía bắc Scotland vào thế kỷ XVI. Từ thế kỷ XIX trở đi, kilt đã trở thành một biểu tượng truyền thống của người Scotland nói riêng và của nền văn hóa Celt nói chung.

Sức khỏe Baker và Florence vốn đã yếu do bệnh sốt rét và thương hàn. Họ hy vọng sẽ có thêm lượng quinine bổ sung từ rương thuốc Speke để lại, rủi thay nó đã bị Kamrasi vét sạch từ lâu. Nhưng khám phá ra một hồ nước mới sẽ làm nên tên tuổi của họ. Họ rời đi với những người dẫn đường và một đoàn gồm 100 chiến binh hộ tống. Baker viết: “Tôi tin rằng trên đời này không còn ai như Kamrasi – không ai có thể cục súc hơn thế”. Nhưng điều đó hóa ra không đúng!

Đây vốn là bản chất của việc thám hiểm, cũng chính là điều khiến nó vô cùng khác biệt với lứa du khách sau này chỉ cần đi theo một con đường đã vạch sẵn. Bạn phải nằm trong sự kiểm soát hoàn toàn của các thủ lĩnh ở từng địa phương. Bạn phải đi qua những vùng đất bằng cách dựa dẫm vào những người dẫn đường bạn thu nạp trên đường đi. Bạn buộc phải tin tưởng, nhưng tin tưởng quá mức đôi khi có thể mang lại thảm họa. Nhà thám hiểm phải hội đủ 3 phẩm chất khác xa nhau: vừa là người bị ám ảnh bởi một điều gì đó, vừa cần có tâm trạng lạc quan và tâm lý kiên định. Mọi tuyên bố của Baker về tầm quan trọng của thể lực chính là ám chỉ về sức mạnh tinh thần, đó là nhân tố tạo nên một nhà thám hiểm thành công. Ý chí sắt đá luôn tiến về phía trước của Florence là một minh chứng hoàn hảo cho nhận định này.

Baker cưỡi bò để giữ sức. Sức khỏe suy yếu sau nhiều tháng phát sốt, Florence phải di chuyển trên angarep – một chiếc kiệu do 12 người đàn ông khiêng. Tình trạng của cô ngày càng tồi tệ. Một buổi tối, Baker ra lệnh gắn một chiếc tay cầm mới vào chiếc cuốc của mình để chuẩn bị đào phần mộ cho cô. Nhưng Florence đã sống sót, và họ vẫn tiếp tục hành trình. Một loạt dãy núi ngày càng gần hơn trong tầm mắt. Chỉ nghĩ đến việc phải vượt qua chúng thôi đã quá khủng khiếp rồi. Những người dẫn đường không tiết lộ gì thêm cho họ ngoại trừ lộ trình ngày hôm sau. Cuối cùng họ đến được một ngôi làng mà theo Baker hiểu, gọi là Parkani – nghĩa là “rất gần”: hồ nước nằm ngay phía trước những ngọn núi, chỉ cách đó nửa ngày đi bộ.

Họ đã không kìm được nỗi hưng phấn trong lòng. Hồ nước khổng lồ này lớn thứ bảy toàn châu Phi, trải dài hơn 161 kilômét và có diện tích gấp tám lần hồ Constance. Nó thực sự xứng đáng được đặt theo tên của chồng nữ hoàng Victoria là hoàng tử Albert – hồ Albert! Dù phấn khích là thế nhưng khi nhìn thấy hồ nước, Baker đã quá sững sờ hoặc quá mệt mỏi để bắt nhịp cho cả đoàn cùng tung hô ăn mừng “theo truyền thống cổ xưa của người Anh” như ông đã lên kế hoạch từ rất lâu trước đó. Trong tình cảnh phát sốt và không đủ sức để đi tiếp hay quay lại, Baker đã hoàn thành giấc mơ được nuôi dưỡng từ lần đầu tiên nghe về Livingstone và sau đó bị từ chối một suất tham gia vào chuyến đi của nhà thám hiểm người Scotland này. Giờ đây ở tuổi 42, Baker đã không còn là một thợ săn thú lớn giàu có và một nhà phiêu lưu nữa – cũng như Livingstone, ông đã trở thành một trong những nhà thám hiểm vĩ đại nhất thế giới.

Dù vậy Baker biết rằng mình không thể quay lại cho đến khi xác minh được rằng sông Nile chảy vào và ra khỏi hồ Albert. Hồ nước dài và hẹp này chứa tất cả nước sông trong khu vực – lấp đầy cả một thung lũng hình thành từ vết giãn nứt nằm khoảng 1 đến 2 độ vĩ bắc – với những ngọn núi chạy dọc hai bờ. Hồ nước tạo thành một rào chắn ghê gớm đến nỗi hệ động vật ở hai bờ cũng phải thay đổi theo. Bờ hồ phía bên kia không còn thấy bóng dáng của châu chấu – điều này lý giải cho cái tên ban đầu là Luta Nziga, nghĩa là “ánh sáng chói lòa tiêu diệt lũ châu chấu”.

Thông tin của Speke là chính xác – sông Nile chảy vào và ra khỏi đầu phía bắc của hồ Albert, dòng sông được lấp đầy đáng kể bởi các đầu nguồn khác chảy vào hồ nước dài này. Có thể nói rằng ba đầu nguồn chính của sông Nile bao gồm Nile Xanh, hồ Victoria và hồ Albert.

Sam và Florence phải tiếp tục chờ. Cư dân bản địa nơi hồ nước sống bằng nghề nạo muối ven hồ (Albert là một hồ nước rất mặn, không giống như dòng nước ngọt ở hồ Victoria). Họ buộc nhóm Baker ở lại chờ và cố “đào” được càng nhiều hạt cườm và đồ trang sức rẻ tiền càng tốt, cũng vì đó mà đoàn người Baker phải chịu nhiều cơn sốt hơn. Đàn ông không phải người “moi” muối mà là phụ nữ, họ hoàn toàn khỏa thân, lội qua những con mương sủi bọt chứa lưu huỳnh đang hòa vào lớp nước phía trên mặt hồ. Những người phụ nữ sẽ ngăn phần bùn nóng chứa muối lại trong các rãnh nhỏ, sau đó hỗn hợp bùn và muối sẽ được gói vào lá chuối, đặt trong những mảnh tre dài để có thể dễ dàng mang theo dọc những con đường mòn nhỏ hẹp trong rừng rậm.

Nếu biết những khó khăn này, Baker có thể đã không chờ và băng qua hồ để tiếp tục tiến đến Dãy núi Mặt trăng, chỉ cách đó tầm 80,5 kilômét nhưng bị màn sương mù gần như vĩnh viễn che phủ. Vậy là thế giới sẽ phải chờ thêm 20 năm nữa đến khi Stanley khám phá được dãy Rwenzori. Đây cũng là khu vực sinh sống của tộc người lùn thuộc bộ lạc Twa. Dựa trên thông tin từ các du khách Hy Lạp và Ai Cập, Aristotle đã tuyên bố rằng những người tí hon sống trong các hang động trên Dãy núi Mặt trăng. Nhưng Baker có những suy tính của riêng mình. Khi cuối cùng cũng xoay xở có được hai chiếc thuyền độc mộc dài 9,7 mét (ông lo sợ cho an nguy của cả đoàn nên không dùng những chiếc thuyền chỉ làm bằng cây cói mỏng manh và không ổn định), Baker lại phát hiện ra rằng người của ông không thể chèo chúng trên một đường thẳng. Cũng thật hài hước khi nghĩ đến tình cảnh Baker đã đi suốt một chặng đường dài để đến được đây, giờ lại phải dành cả ngày quay vòng vòng quanh hồ, nhưng đó lại là điều đã xảy ra. Đêm đó, Sam đã dùng dao và rìu của mình để đẽo hai mái chèo thành bánh lái cho hai chiếc thuyền độc mộc. Ông cũng biến một trong những chiếc chăn kẻ sọc vuông không bị Kamrasi cuỗm mất thành một cánh buồm. Người dân địa phương hết sức ngạc nhiên: đó là chiếc thuyền buồm đầu tiên được nhìn thấy trên hồ Albert. (Nhiều năm về sau, truyền thống đi thuyền du ngoạn trên hồ của châu Âu sẽ dẫn đến sự tồn tại của chiếc tàu thủy Robert Coryndon, mà theo lời Hemingway là “thư viện nổi tuyệt nhất thế giới”. Con tàu này đã rong ruổi trên hồ Albert trong nhiều năm cho đến khi chìm vào năm 1964. Suốt 40 năm sau đó, ta vẫn có thể nhìn thấy được xác tàu bị gỉ sét ở đầu phía bắc của hồ, trông như một chiếc Titanic thu nhỏ mắc cạn, nhưng nó đã bị dời đi vào năm 2012.)

Sam và Florence đi thuyền lên khu vực đầu hồ. Họ để ý thấy một cửa sông đầy lau sậy đánh dấu nơi dòng nước thoát ra. Lối vào cửa sông khá gần đó, họ bắt đầu di chuyển lên theo hướng đó để xác minh rằng nó thực sự là sông Nile, chảy ra từ hồ Victoria. Một điều khiến Baker khó hiểu là độ cao tương ứng của hồ Victoria và hồ Albert. Mặc dù chỉ cách nhau 270 kilômét, bài kiểm tra độ cao so với mặt nước biển của Baker – thực hiện bằng cách cẩn thận đo đạc các điểm sôi của nước – cho thấy hồ Albert thấp hơn hồ Victoria rất nhiều. Nhiệt kế của ông cho kết quả 207,8 độ, nghĩa là họ đang đứng ở độ cao 728 mét so với độ cao 1.128 mét của hồ Victoria. Trừ khi có một thác nước thật lớn, nếu không thì đây không phải là cùng một dòng Nile. Florence lúc ấy đã vô cùng yếu nhưng bảo ông hãy tiếp tục với cuộc tìm kiếm ngược dòng của họ. Cô nói: “Tai nghe không bằng mắt thấy”.

Hai bên bờ sông đầy cỏ dại nhường chỗ cho các vách đá dựng đứng. Sau khi đi một đoạn 16 kilômét, con sông thu hẹp dần chỉ còn vài trăm mét. Rồi họ nghe thấy một tiếng ầm ầm vang vọng, sau khúc ngoặt của dòng sông uốn khúc và cũng là nơi dòng sông thu hẹp nhất xuất hiện thác nước vĩ đại nhất trên sông Nile, trút ào ào xuống từ một khe núi hẹp chỉ rộng 7 mét. Làn sương mù mịt bốc lên cao qua đầu thác nước và chính khe núi cũng là một cuộn nước trắng đục cuồn cuộn. Độ cao 43 mét của nó đã đủ lý giải cho độ chênh lệch bất thường của hai hồ nước. Baker đã đặt tên thác nước theo tên vị Chủ tịch của Hiệp hội Địa lý Hoàng gia Roderick Murchison – một động thái khá khôn ngoan từ một nhà thám hiểm. Với cách đặt tên đó, họ thực sự đã bảo tồn được dòng Nile cho hậu thế ở châu Âu.

Giờ đây việc cần làm chỉ còn là chuyến đi về nhà – qua lãnh thổ của Kamrasi lần nữa. Trước đó vị vua đã gửi một thông điệp khẩn tới Baker yêu cầu nhà thám hiểm trở về và hỗ trợ ông trong cuộc chiến đang diễn ra với một bộ lạc láng giềng. Baker không hề biết rằng đây là khởi đầu cho sự tan rã của các vương quốc tại thượng lưu sông Nile khi các đội quân buôn bán nô lệ, do những người như nhà thám hiểm người Malta De Bono chỉ huy, đang theo bước các nhà thám hiểm và ngày càng tiến sâu hơn vào khu vực châu Phi xích đạo[*]. Các nhà buôn nô lệ kích động các bộ lạc đấu đá lẫn nhau, để có thể vơ vét phần ngà voi từ chính lãnh thổ đó ra bên ngoài. Kamrasi phải cầu xin sự giúp đỡ khi đang chiến đấu chống lại một bộ lạc có lực lượng buôn nô lệ hậu thuẫn như vậy. Baker đã từ chối. Đúng với bản chất của mình, Kamrasi quyết định bỏ đói Baker, cắt đứt nguồn cung lương thực và đánh tiếng với cư dân quanh hồ cấm không cung cấp lương thực cho họ. Cuối cùng, họ buộc phải ăn một loại rau chân vịt dại và uống trà làm từ cỏ xạ hương mọc bên bờ sông. Sau khoảng hai tháng, Baker quyết định gửi lời rằng nếu Kamrasi phái 50 người cùng thức ăn đến, ít nhất ông sẽ tiến hành đàm phán về việc giúp đỡ Kamrasi với chính người và súng của mình. Thức ăn và nhân lực đến, Baker và Florence bắt đầu hồi phục sức khỏe bằng chế độ ăn mới với thịt và sữa. Họ lên đường trở về thủ đô Kisoona và bắt đầu đàm phán. Baker đồng ý hỗ trợ phòng thủ nhưng không tham gia bất kỳ cuộc tấn công nào. Tên bắt nạt già Kamrasi muốn chạy trốn vào bụi rậm khi phải đối mặt với đội quân các nhà buôn nô lệ do chính De Bono thành lập. Baker ra lệnh mở bộ trang phục truyền thống đã được đóng gói của mình, và khi đã diện chiếc váy kilt lên người, ông cam đoan với Kamrasi rằng họ sẽ ở lại và chiến đấu. Ông giơ cao quốc kỳ Anh trong thị trấn và chào đón những viên sứ thần hèn nhát của De Bono đang do thám quanh thủ đô để chuẩn bị tấn công. Baker nói với những người này rằng nếu họ không rút khỏi Bunyoro, ông sẽ báo tin về Khartoum rằng De Bono đã xâm chiếm một quốc gia nằm dưới sự bảo hộ của người Anh. Nếu Baker làm thế, thủ lĩnh của họ chắc chắn sẽ bị treo cổ. Trò lừa gạt đã thành công và Kamrasi càng kính nể Baker hơn. Các nhà buôn nô lệ đã rút lui nhưng để lại vài lá thư cho vợ chồng Baker, chúng được gửi từ Anh thông qua Khartoum (rõ ràng những người buôn nô lệ khi đến Khartoum đã giả vờ là bạn của nhà Baker). Phải mất hai năm những lá thư này mới đến được tay hai vợ chồng – đây chính là dịch vụ bưu chính đầu tiên dọc theo chiều dài sông Nile. Florence nhận được vài bản sao của tuần báo London Illustrated News có minh họa về những xu hướng thời trang nữ mới nhất. Vì Kamrasi đã không thể có được cô dâu da trắng của riêng mình, Florence đã chu đáo cắt hình ảnh những phụ nữ trong tờ báo và gửi chúng cho nhà vua.

Equatorial Africa (châu Phi xích đạo) là một thuật ngữ mơ hồ, đôi khi được dùng để chỉ khu vực xích đạo của vùng châu Phi cận Sahara đi qua đường xích đạo, hoặc mở rộng hơn đến vùng châu Phi nhiệt đới, hoặc về mặt sinh học và môi trường địa lý, là mở rộng hơn đến khu vực rừng mưa nhiệt đới thuộc châu Phi nhiệt đới.

Cuối cùng cũng đến mùa di chuyển dễ dàng trên sông Nile và họ khởi hành để về lại Gondokoro và Khartoum. Hành trình diễn ra khá chậm chạp. Để đẩy nhanh tốc độ, họ đã băng qua sa mạc đến Biển Đỏ và sau đó ngồi tàu hơi nước đến Suez. Baker vẫn chưa kết hôn với Florence, người bạn đồng hành trung thành cùng ông trong 6 năm đầy lý thú. Khi gần về đến Anh, ông trở nên lo sợ về sự tiếp đón dành cho “người phụ nữ đồng hành” của ông. Baker đánh điện báo cho cậu em trai James đến gặp ông ở Paris. Tại đây, họ ấp ủ một kế hoạch để Florence có được sự chấp thuận của gia đình ông – và của cả nước Anh. Cuối cùng họ cũng về đến Anh nhưng chẳng có cuộc diễu hành hay chào đón phô trương gì cả. Baker không nói với ai và sống lặng lẽ trong ba tuần ở London để đáp ứng các yêu cầu của nhà thờ đối với một cuộc hôn nhân bằng giấy phép đặc biệt. Chỉ có hai người tham dự lễ cưới tại nhà thờ St. James’s Piccadilly – một nhà thờ lớn đủ để tổ chức một hội thánh cho 2.000 người. Hai người đó chính là vợ chồng người em James Baker và Louise, cả hai sau đó đều trở thành những người bạn tâm giao của nàng Florence 24 tuổi. Sau cùng thì một trong những cuộc tình “kịch tính” nhất trong lịch sử đã được công nhận, theo đúng lẽ thường, tại nơi thánh đường.

26. Chôn sống

Một người sống thoải mái nghĩ rằng mọi người cũng đều thoải mái
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Baker là nhà thám hiểm Nile Đỏ vĩ đại nhất. Ông đã di chuyển khắp mọi nơi trên sông Nile chứ không chỉ riêng một chuyến đi ngắn đến đầu nguồn (được rồi, đó là một chuyến đi ngắn – hai năm!) Cũng như tất cả nhà thám hiểm Nile Đỏ tài giỏi, ông “đánh hơi” được những điều phi thường và rùng rợn.

Cái chết của một vị vua vĩ đại của người dân xứ Bunyoro nơi thượng lưu sông Nile, nay thuộc miền Tây Uganda, là một sự kiện phi thường. Người Bunyoro kiểm soát gần như toàn bộ khu vực giữa hồ Albert và hồ Victoria và những nhà vua của họ – Kamrasi và sau này là Kabarega[*] – là một cái gai trong những tham vọng to lớn của Baker. Khi Baker trở lại vào năm 1871, ông chẳng buồn chút nào khi nghe tin Kamrasi đã chết. Ông mô tả lễ tang long trọng như sau:

Kabarega còn được gọi với cái tên Kabba Rega hay Kabalega – BT.

Khi một vị vua của Bunyoro qua đời, di thể nhà vua nằm lộ thiên trên một dàn khung đóng từ gỗ mới đốn, như một cái vỉ nướng khổng lồ, đặt trên một ngọn lửa cháy âm ỉ. Di thể dần dần cháy khô, cho đến khi nó trông như một con thỏ rừng nướng lò.
Di thể được ướp, bọc trong lớp vải làm từ vỏ cây mới tinh, và đặt ở vị trí long trọng trong một ngôi nhà lớn được xây dựng đặc biệt phục vụ cho việc viếng tang lễ. Những người con trai chiến đấu để có được ngai vàng (là một món đồ nội thất cực kỳ nhỏ và cổ xưa). Cuộc nội chiến có thể kéo dài trong nhiều năm, nhưng trong giai đoạn không có ai nắm ngôi vị này, di thể của vị vua quá cố vẫn chưa được chôn cất.
Cuối cùng, khi một trong những người con trai giành chiến thắng… tổ chức tang lễ cho cha là nghĩa vụ đầu tiên của vị tân vương.
Người ta sẽ đào một cái hố hoặc một con hào rộng lớn có khả năng chứa đến vài trăm người. Cái hố này được lót bằng lớp vải vỏ cây mới. Vài người vợ của vị vua quá cố cùng ngồi dưới đáy hố, quỳ gối và cùng nâng di thể của vị quân chủ đã qua đời.
Đêm trước tang lễ, một trung đoàn hoặc đội cận vệ riêng của nhà vua sẽ bao vây các khu dân cư và làng mạc, bắt giữ người dân một cách vô tội vạ khi họ mở cửa ra ngoài vào sáng sớm. Những tù nhân này sẽ bị đưa đến miệng hố. Chân tay họ bấy giờ đã bị chùy đánh gãy, họ bị đẩy xuống hố, rơi xuống phía trên di thể nhà vua và dàn thê thiếp của ông.
Tiếng inh tai nhức óc của dàn trống, kèn, sáo dọc cổ, tiếng huýt sáo, quyện cùng tiếng la hét của đám đông điên cuồng, đã lấn át tiếng kêu gào thảm thiết của những người dưới hố, hàng nghìn kẻ cuồng tín sẽ xúc đất vào hố và dẫm đạp lên đó, bọn họ nhảy múa trên ụ đất lỏng lẻo để nén nó lại thành một khối đất chắc chắn; để các nạn nhân của hoạt động cúng tế kinh khủng này không thể mò mẫm thoát ra, biện pháp phòng ngừa trước đó cũng đã được thực hiện bằng cách bẻ gãy xương tay chân của họ. Sau một khoảng thời gian dài, đống người bị nghiền nát đã bị chôn và vùi lấp dưới nấm mộ đất, và mọi thứ chìm vào tĩnh lặng. Tang lễ kết thúc.

Tại tộc Dinka, người tạo mưa được coi là nhân vật có địa vị cao nhất trong bộ lạc. Khi trở nên ốm yếu vì tuổi già, đặc quyền của họ cũng là được chôn sống.

Xuyên suốt lịch sử, việc chôn sống thê thiếp và người hầu của nhà vua diễn ra trên khắp thế giới. Ở Ethiopia, người ta nói rằng những người con trai của Prester John cũng được chôn sống cùng cha họ. Trên đường trở về Cairo, Baker hướng sự chú ý về Ibn Battuta, người đã thuật lại cái chết của một vị thủ lĩnh (Khan) ở Bắc Kinh: được chôn cùng với 4 nữ nô lệ, 6 nam nô lệ và những cái xác của người nhà và bạn bè thân thiết đã bị tàn sát của ông. Trong lời kể của Ibn Battuta, những người nô lệ bị giam cầm sẽ phải uống thuốc độc khi vẫn còn sống. Nhưng Ibn Battuta sau đó lại liên hệ đến một câu chuyện mà ông nghe được tại phía nam Sudan “từ những người mà bạn có thể hoàn toàn tin cậy, rằng trong số những cộng đồng ngoại đạo ở các quốc gia này, khi nhà vua qua đời, một hầm chứa được xây dựng để đặt di thể nhà vua cùng với một số lượng nhất định các cận thần và đầy tớ của ông... cẳng tay của những người này bị bẻ gãy trước tiên, cùng với chân của họ, đoạn dưới đầu gối...”

Những lời kể của Ibn Battuta được viết ra vào năm 1346. 500 năm sau, các nghi thức tang lễ tương tự vẫn được thực hiện ngay tại chính khu vực đó. Nhưng trong vòng 50 năm tất cả sẽ chấm dứt.

27. Sự điên loạn của vua Theodore và những con voi tham chiến

Chuyện phóng đại: khúc đầu là lửa, khúc sau là nước
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Mọi thứ cũng thay đổi ở đầu kia sông Nile, phía Nile Xanh thuộc Ethiopia. Một vị tân vương phi thường theo đạo Công giáo tên là Theodore đã bắt đầu chinh phục và đánh bại tất cả phe tham chiến xung quanh hồ Tana, đầu nguồn của Nile Xanh. Năm 1855, ông tự xưng là hoàng đế Ethiopia, người cha của Nile Xanh và cố gắng xóa bỏ chế độ nô lệ. Việc ông sau này trở thành chủ nô của những người khác cho thấy nỗ lực bãi bỏ của ông cùng lắm cũng chỉ thành công phần nào.

Sinh năm 1818, Theodore tự xưng mình là con cháu thuộc dòng dõi Solomon và Alexander Đại đế; trong thực tế, ông là con trai của một tộc trưởng địa phương nhỏ và chẳng dính dáng gì đến hoàng tộc. Tự lực cánh sinh lên đến được vị trí quân chủ, Theodore thực sự có thể khiến những kẻ chế nhạo ngai vàng hợp pháp của ông phải run rẩy. Sau khi chinh phục tất cả những bộ lạc Hồi giáo đang xung đột và thống nhất các thần dân theo Công giáo của mình, ông tự xưng là hoàng đế Theodore III. Thế giới bắt đầu biết đến Theodore. Người Anh thậm chí còn cử một lãnh sự là Walter Plowden đến để ký một hiệp ước với ông. Đó là vào cuối những năm 1840, khi người Anh nhận ra rằng bờ Biển Đỏ là khu vực đáng để giành quyền kiểm soát, và việc làm bạn với Theodore là một động thái hợp lý.

Theodore đã yêu thương Walter Plowden như một người anh em. Khi Walter bị những cư dân bộ lạc gần Gondar giết vào năm 1860, Theodore đã trả thù cho ông bằng cách giết và xẻo thịt 2.000 thành viên của bộ lạc ấy. Con số đó là rất nhiều, thậm chí theo tiêu chuẩn của Ethiopia.

Người Anh lại cử một lãnh sự khác đến là Charles Cameron (thuộc cùng một gia tộc nhưng không phải là họ hàng trực hệ với David Cameron, Thủ tướng Anh trong tương lai). Mặc dù không phải là một kẻ ngốc nhưng Cameron không có duyên và có sức hút bằng Plowden. Rõ ràng là ông thiếu một phẩm chất nào đó. Tầm nhìn xa? Trí tuệ? Dù điểm thiếu sót có là gì, nỗ lực thiếu thận trọng của ông nhằm lấy lòng nước chủ nhà Ethiopia đã khiến đất nước đó và cả nước Anh rơi vào một cuộc chiến tranh tốn kém tại đầu nguồn của Nile Xanh, một cuộc chiến có sự đổ bộ và tham chiến của loài voi trên đường thủy lần đầu tiên và cũng là cuối cùng trong lịch sử. Đó có thể xem là câu chuyện phi thường nhất trên một dòng sông của những câu chuyện phi thường.

Cameron đã tặng Theodore một cặp súng lục – một món quà thú vị nhưng cũng có thể khá rủi ro đối với một người đàn ông có tính khí thất thường và thích xẻo thịt. Cameron sau đó đã phạm phải sai lầm nghiêm trọng khi gợi ý Theodore viết thư cho chính quyền Anh để ký kết các hiệp ước có lợi cho cả hai (nghĩa là có lợi cho người Anh!) Theodore đã hết sức nghiêm túc trong việc này. Ông biết rằng người Anh có một vị nữ hoàng là Victoria – bà hẳn sẽ xúc động khi nhận thư từ một hoàng đế cùng địa vị như bà chứ?

Bức thư dài khoảng một trang rưỡi, đầy những câu chữ về việc tiêu diệt người Thổ Nhĩ Kỳ, những người đã gây sức ép từ Sudan và Ai Cập. Ngoài ra, nó cũng bày tỏ vừa đủ thái độ lịch sự cơ bản cùng một nỗ lực làm thân để chống lại kẻ thù chung giả định là Hồi giáo. Bức thư được gửi đi và Theodore háo hức chờ đợi hồi âm.

Chẳng có gì cả. Người Anh có những mối bận tâm khác. Khi ấy cuộc Nội chiến Hoa Kỳ đang diễn ra và giá bông đã tăng gấp 4 lần. Thay vì nhận được hồi âm bằng cách nhận về lại túi ngoại giao[*] (một quy trình có thể phải mất vài tháng), Cameron được yêu cầu lên đường đến Sudan để tìm hiểu xem nơi đó có thích hợp để trồng bông hay không.

Túi ngoại giao (diplomatic bag) là túi văn kiện được gửi đến và đi từ các đại sứ quán nước ngoài. Túi ngoại giao được luật pháp bảo vệ, không ai được phép mở túi ngoại trừ quan chức hoặc đại sứ quán của quốc gia nhận túi.

Sudan vốn là kẻ thù truyền kiếp của Ethiopia. Đã hơn một năm trôi qua mà vẫn không có hồi âm. Chẳng những không có mà giờ đây vị lãnh sự của nữ hoàng còn bị điều đến quốc gia thù địch của Ethiopia. Theodore lại nổi cơn thịnh nộ, tình trạng ngày càng xảy ra thường xuyên (người vợ đầu tiên, một người có tầm ảnh hưởng nhất định với ông, đã chết – giờ đây ông say xỉn và dễ nổi giận hơn). Ông hướng sự chú ý của mình sang khoảng 50 người châu Âu, chủ yếu là các nhà truyền giáo và con cái của họ, bấy giờ đang sống tại Ethiopia – tất cả đều ở Gondar. Ông tống họ vào tù, và khi Cameron quay trở lại không chút nghi ngờ từ chuyến đi tìm hiểu nghề trồng bông của mình, ông cũng bị xích và tra tấn bằng những thủ pháp và sự tàn độc mà chỉ có ở những người am hiểu nghệ thuật hắc ám như vua Theodore Điên loạn mới có thể thực thi bài bản.

Ông già Cameron tội nghiệp dù bị thương nhưng vẫn còn sống và tìm cách lén lút tuồn một thông điệp ra khỏi buồng giam. Nó buộc phải ngắn gọn. Có lẽ là do ít giấy và cũng không có nhiều chỗ để giấu: “Tự do của tôi sẽ mãi vô vọng trừ khi nhà vua nhận được hồi âm.” Thông điệp nhuốm màu ngục tù và bị vò nát này cũng đến được Anh, lần này vào tay những người có địa vị cao nhất (người ta cho rằng bức thư đầu tiên đã thất lạc đâu đó trong Bộ Ngoại giao). Một lời hồi âm thân thiện và nịnh nọt đủ độ đã được trình lên và ký bởi Victoria R.[*] tại Balmoral vào ngày 26 tháng 5 năm 1864.

Tức nữ hoàng Victoria (1819-1901), người cai trị vương quốc Anh từ năm 1837 đến khi qua đời – BT.

Nhưng ai sẽ nhận trách nhiệm giao nó? Xem xét kiểu hành xử của Theodore, người Anh sẽ cần một người đàn ông dũng cảm mạo hiểm tiến vào cung điện của vị vua thịnh nộ. Là những bậc thầy thương thuyết, người Anh đã phái đi Hormuzd Rassam, một tín đồ Công giáo người Iraq, theo học tại Oxford và đã nhập quốc tịch Anh. Đó có vẻ là một kế hoạch hay và Rassam dường như cũng muốn chứng tỏ ông là một người gan dạ.

Rassam lên đường đến bờ Biển Đỏ thuộc lãnh thổ Ethiopia, tại đây ông được cảnh báo mình không thể di chuyển vào đất liền nếu không được hoàng đế cho phép. Thế là ông đợi... trong sáu tháng trời. Sau đó, ông quyết định rằng mình sẽ cần một món quà hấp dẫn hơn nữa để thuyết phục được Theodore. Lần này không có súng lục. Rassam đưa tàu đến Cairo và mua những chùm đèn thủy tinh lộng lẫy (Theodore sống trong một căn lều), gương, đồ thủy tinh pha lê cao cấp nhất, rất nhiều vật dụng thường thức và hai thùng rượu Curaçao, nhắm vào thói nghiện rượu của Theodore. Tất cả đều được vận chuyển bằng tàu và sau đó được chất lên lưng những con lạc đà đang phản kháng bởi Rassam không muốn lãng phí thời gian chờ đợi cấp phép nữa và tiến đến căn cứ của Theodore tại đầu nguồn sông Nile – trên bờ phía tây của hồ Tana.

Cuối cùng vào năm 1866 họ cũng đến nơi – Abay Nhỏ hoặc Nile Xanh Nhỏ – sừng sững ở giữa là chiếc lều trắng khổng lồ của Theodore, bao quanh là hàng nghìn chiếc lều nhỏ hơn. Câu hỏi đặt ra là: liệu những chiếc gương bị nứt và chùm đèn bị sứt mẻ có làm rách những chiếc lều này không? Đáng buồn thay, bấy giờ Rassam không biết rằng Theodore chỉ coi trọng những món quà tặng là vũ khí thôi.

Vị hoàng đế gửi đi thông điệp rằng ông rất vui khi Rassam cùng đoàn của mình đến thăm. Những món quà được dâng lên, cũng như bức thư từ nữ hoàng Victoria. Theodore đẩy lá thư sang một bên – dĩ nhiên ông ta sẽ làm vậy – và huyên thuyên một lúc về những vấn đề ông gặp phải với các bộ lạc đang làm loạn cùng những lời lăng mạ từ các nhà truyền giáo dành cho ông. Nhưng ông cũng nhận những món quà và ra lệnh thả con tin. Ông trưng ra cặp súng lục hai nòng mà người bạn Plowden đã tặng ông và tự hào nói rằng chúng là món quà từ chính nữ hoàng Anh. Niềm hy vọng trong Rassam tăng lên. Mọi chuyện tưởng như đã êm xuôi.

Ngay khi mọi thứ dường như sắp được giải quyết, Theodore tuyên bố rằng thủ đô của ông cần được di dời. Hai mươi nghìn căn lều khởi hành đi dọc đất nước, có khi đoàn người di chuyển đến tận 48 kilômét trong một ngày. Mỗi ngày, nguồn cung cấp cho đoàn tùy tùng hoàng gia đông đảo được đánh cướp từ những ngôi làng xui xẻo dọc đường.

Nhóm người khiêm tốn của Anh được trao một vị trí vinh dự trong đoàn người đi đầu, Theodore vô cùng chu đáo và gửi họ quà tặng mỗi ngày: những con gà gô đã vặt lông, một con linh dương, súng ống, cùng với những thông điệp trấn an rằng chi phí của họ cũng sẽ do ngân khố của Ethiopia gánh vác. Cuối cùng, họ nhận được một bức thư nói rằng một biệt đội giải cứu đã được phải đến Magdala, nơi những tù nhân đang bị giam giữ. Bức thư đi kèm với một món quà mới – hai con sư tử đực con.

Nhóm tù nhân thuộc tầng lớp nghèo khó, gồm khoảng 30 người châu Âu trưởng thành và 23 đứa trẻ – họ đến từ Anh, Pháp, Thụy Sĩ và Đức, một số còn có vợ người Ethiopia. Không phải tất cả đều là nhà truyền giáo; có 7 người Đức là những nghệ nhân lành nghề đã được thu nhận dưới trướng Theodore để chế tác cho ông những cỗ máy cơ khí tài tình. Điều này gợi ta nhớ về những nhà phát minh bị cầm tù trong truyện Chitty Chitty Bang Bang[*]. Dù có nhiều tự do trong khu trại giam hơn những nhà truyền giáo, nhưng những nghệ nhân vẫn sẽ không được trả tự do, hay là chưa được.

Một tiểu thuyết dành cho thiếu nhi của Ian Fleming (1908-1964), nhà văn Anh nổi tiếng với series tiểu thuyết về điệp viên James Bond – BT.

Theodore đã thay đổi ý định. Ông quyết định rằng Rassam nên tổ chức một phiên tòa thẩm vấn những hành vi sai trái của Cameron, người mặc dù đã bị trừng phạt nhưng có vẻ vẫn chưa đủ. Rassam đã đến thăm nhà vua tại khuôn viên hoàng gia mới của ông tại bán đảo Zage trên hồ Tana, một nơi đến giờ vẫn còn nổi tiếng với cà phê và loài trăn bản địa. Thật vậy, Rassam đã được tặng hai con trăn khi đặt chân đến. (Thật khó để biết ông đã làm gì với những món quà này. Có phải hai con sư tử con đã tấn công lũ trăn khi ông đang đàm phán ở bên ngoài?) Dù sao thì ông cũng có những vấn đề nghiêm trọng hơn để lo nghĩ: thêm một tên người Anh ngáng đường nữa mang tên Beke.

Charles Beke tự xưng là chuyên gia về Ethiopia và đã tuyên bố với thân nhân của các tù nhân rằng so với Rassam có vẻ chậm chạp, ông là một người đàm phán con tin tài giỏi hơn nhiều. Beke thu thập các bức thư từ những người thân và đặt chân lên lãnh thổ Ethiopia từ bờ Biển Đỏ. Ông gửi một thông điệp tới Theodore yêu cầu diện kiến và bàn về việc thả tù nhân.

Vậy là, khi Rassam vừa mới nhích dẫn đến được một kết quả khả quan, Beke đã đến và làm rối tung mọi thứ. Đối với một người hoang tưởng như Theodore, nó trông giống như thủ thuật đánh lạc hướng con mồi. Có lẽ Beke là nhân vật tiên quyết cho một cuộc xâm lược đã ấp ủ bấy lâu và Rassam là một con ngựa thành Troy? Tất cả đã vượt sức chịu đựng của Theodore, vì vậy ông đã làm điều mình vẫn thường làm, ra lệnh bắt và xích Rassam cùng những người khác lại trong khi mình thì chè chén linh đình trong ba ngày. Nhiều ngày sau, nhà vua say xỉn với cặp mắt đỏ ngầu bắt đầu đọc một danh sách những cáo buộc đáng kinh ngạc chống lại Rassam, nhưng rồi khi đang đọc giữa chừng, ông cáo lỗi, bỏ ngang bài diễn văn tố cáo và cho người dẫn các tù nhân vào ngủ trong một căn lều.

Những tù nhân được đưa đến một pháo đài nơi đích thân Theodore trải thảm, một hành động thể hiện sự tôn trọng điển hình của người đàn ông này. Một ngày sau, ông ném tất cả con tin vào ngục tối. Ông đi xuống và xin lỗi họ, nói rằng trước đây ông không tin mình bị điên nhưng nay ông biết mình đã sai trước những bằng chứng rành rành. Ông vẫn không thả họ ra.

Bị giam cầm trong gông cùm và đôi khi có thêm xiềng xích, Rassam và những người khác được đưa trở lại nhà giam trên đỉnh núi tại Magdala, cao đến tận 2.438 mét và cao hơn vùng bình nguyên bao quanh nó đến 305 mét. Nó được coi là bất khả xâm phạm – chỉ có thể tiếp cận qua một con đường hẹp quanh co. Rassam chẳng có hy vọng trốn thoát.

Trong khi đó, những chuyên gia khoa học kỹ thuật người Đức bị cáo buộc đang tạo ra một siêu vũ khí – một khẩu súng cối khổng lồ làm từ một khối kim loại cứng cáp nặng 70 tấn. Đó là ý tưởng của Theodore. Ông nói: “Người châu Âu các anh rất thông minh. Vậy thì hãy làm cho tôi một khẩu súng có thể nã ra một khối lượng 454 kilôgam.” Người của ông lùng sục khắp đất nước để khai thác kim loại. 50 vạc đồng lớn bị nung chảy. Nhưng vẫn không đủ. Nồi, chảo, những ngọn giáo cũ và đinh đồng cũng bị nung. Cuối cùng, để bù đắp sự thiếu hụt, Theodore đã cho nung chảy 490 đồng tiền thaler bạc mà ông phát hiện khi cướp phá thị trấn Gondar. Tất cả đống phế liệu này được đun nóng lên và đổ vào một cái khuôn khổng lồ – nòng của khẩu siêu súng cối có đường kính hơn 60 xentimét. Sau ba ngày hồi hộp chờ đợi, khuôn nung được đập vỡ ra. Khẩu súng trông thật hoàn hảo. Cũng như Saddam và khẩu siêu đại bác[*], Theodore đặt hết niềm tin vào món vũ khí này.

Tác giả muốn nói tới “Dự án Babylon” năm 1988 của Tổng thống Iraq Saddam Hussein, với mục tiêu sản xuất loại “supergun” (siêu đại bác, siêu súng), theo thiết kế là loại đại bác với đầu đạn cực lớn (600-2.000 kilôgam) và tầm bắn xa tới 1.000 kilômét hay hơn – BT.

Người Anh nỗ lực lần cuối cùng, lần này họ cử một phái đoàn đại diện gồm những nhân công lành nghề (để cạnh tranh các chuyên gia Đức) cùng nhiều quà tặng đến bờ Biển Đỏ. Thỏa thuận đưa ra rất đơn giản: thả con tin thì sẽ có cả nhân công cùng quà, và mọi chuyện sẽ chấm dứt tại đây. Nhưng Theodore muốn cả hai. Và những nghệ nhân lành nghề sẵn sàng hy sinh đó là ai? Những lời đường mật nào đã được đưa ra để khiến họ sẵn sàng đổi vị trí với những người đã bị bắt làm con tin trong nhiều năm? May mắn thay họ đã không phải trải qua chuyện đó. Sau đó thỏa thuận dần đi vào bế tắc, các nhân công được gửi về nhà, những món quà cũng về lại tay người Anh.

Một năm rưỡi lại trôi qua tại Magdala. Rassam tìm được niềm vui từ những hạt giống rau củ của Anh được nhập lậu từ bờ biển. Quả thật ông rất trân quý lối sống của người Anh. Ông gieo trồng và nuôi dưỡng chúng rất cẩn thận. Ông viết: “Nếu không tính đến gông cùm thì cuộc sống cũng không quá tệ.” Ở độ cao có khí hậu ẩm ướt và gần xích đạo, các loại rau củ phát triển thần tốc. Những cây đậu cao 1,5 mét, khoai tây to khủng khiếp, bằng cỡ quả bóng đá, cà chua thì ra hoa quanh năm. Cảnh tượng này khiến ta nhớ đến một đầu nguồn khác của sông Nile, dãy núi Rwenzori, nơi những loài thực vật khổng lồ cũng phát triển rực rỡ – có thể nói chúng chính là hai Vườn Địa đàng. Các con tin được ăn uống khá đầy đủ; bữa tối có thể gồm xúp, cá, vài món khai vị, một phần thịt cừu hoặc linh dương, bánh pudding, tráng miệng với bánh mì nướng cá cơm hoặc phô mai kem. Rượu arak, rượu mật ong và cà phê luôn có sẵn miễn phí. Họ chơi bài whist[*] suốt ngày đêm, và Rassam đã nhử hàng trăm con chim biết hót của Ethiopia đến miếng gỗ để thức ăn cho chim trong vườn của mình.

Một trò chơi dùng bài tây ở Anh, có bốn người chơi và chia thành hai cặp.

Cuối cùng người Anh cũng chuẩn bị cho chiến tranh. Đó là năm 1867 và nhờ công của James Bruce và vợ chồng Baker mà Nile Xanh được xác nhận là khởi nguồn của cơn lũ. Một lần nữa việc kiểm soát sông Nile trở thành nguồn cơn của một cuộc chiến tranh. Ngay từ năm 1093, khi có một trận lũ với mực nước đặc biệt thấp, một đoàn người đại biểu Ai Cập đã được cử đến gặp hoàng đế Ethiopia để yêu cầu ông xả thêm nước (kỳ lạ thay, 1.000 năm sau, khi đập Tana mới trên Nile Xanh được hoàn thành, người Ai Cập vẫn phải cầu cạnh để được xả thêm nước). Vào năm 1093, người Ai Cập biết rằng Ethiopia kiểm soát phần lớn sông Nile. Năm 1867, họ cũng biết điều đó. Người Anh cần khẳng định thanh thế của mình ở châu Phi và Biển Đỏ. Còn cách nào tốt hơn ngoài việc kiểm soát toàn bộ sông Nile? Niềm tự hào chủng tộc cũng góp phần thúc đẩy chút ít. Họ đâu thể để một người nước ngoài điên loạn như Theodore buông lời chế nhạo từ thành trì trên núi cao của y? Vậy là người Anh đã tập hợp một đội quân gồm 32.000 lính, với 44 con voi chiến cùng 55.000 con vật thồ hàng và các loài khác nữa. Họ muốn để lại dấu ấn, như khi Hoa Kỳ và quân đồng minh xâm chiếm Iraq gần 140 năm sau.

Người ta tìm đến nhà thám hiểm Baker để xin tư vấn về vấn đề tiền tệ. Làm thế nào quân đội có thể mua thức ăn khi họ đến Ethiopia? Baker trả lời rằng hãy dùng đô la Marie-Thérèse, nhưng chỉ dùng của đợt đúc tiền năm 1780, ông giải thích: “Tôi tin rằng hình nổi của nữ hoàng trên đồng tiền, với chiếc váy trễ ngực và bộ ngực nở nang, là kiểu nhan sắc quyến rũ phù hợp với khẩu vị người Ả Rập”. Có lẽ người Ethiopia cũng sẽ thích! Các tòa nhà tài vụ ở châu Âu không có đủ lượng tiền yêu cầu, do đó thông qua một chấp thuận đặc biệt, Sở Đúc tiền Hoàng gia ở Vienna đã phát hành một phiên bản chỉ có 500.000 đồng tiền dành riêng cho chi phí hành quân.

Hai chiếc tàu mới được đóng chở những con voi đến từ Bombay, những khoang cửa trên đó đã được cải tạo để đối phó với viễn cảnh khủng khiếp khi những con voi bị say sóng. Một nhóm kỹ sư bí mật đã đến thị trấn Zula trên bờ Biển Đỏ mà không gặp trở ngại nào và nhanh chóng xây dựng một bến tàu. Đội quân xâm lược cập cảng và tướng chỉ huy Robert Napier cưỡi trên con voi đầu đàn của một dãy 19 con voi chiến (những con voi còn lại ở trên một chiếc thuyền khác), lên bờ bằng cầu tàu đã được gia cố. Lương tháng của ông là 580 bảng Anh. Người quản tượng ngồi sau tai con voi của Napier và kiểm soát nó thì chỉ nhận mức lương 1 bảng mỗi tháng. Có lẽ từ thời Alexander Đại đế, đây là lần đầu tiên voi Ấn Độ được nhìn thấy ở châu Phi.

Một phần nhiệm vụ của đội tượng binh này là gây ra sự sợ hãi, đồng thời chúng còn chuyên chở những khẩu pháo hạng nặng trên địa hình gồ ghề và trắc trở ở Ethiopia. Đồng hành với đội quân là một đội tình báo có sự hiện diện của thiếu tá Grant, người bạn đồng hành tốt bụng của Speke trong hành trình khám phá ra đầu nguồn Nile Trắng vài năm trước. Thật vậy, Grant là người đầu tiên đặt chân đến cả hai đầu nguồn – người thứ hai là Stanley. Trước khi trở thành nhà thám hiểm, Stanley là phóng viên nước ngoài của nhật báo New York Herald. Stanley đến đây để lấy tin về cuộc chiến với Theodore và nhận nhiệm vụ hối lộ người trực máy điện báo tại Aden để chặn tất cả tin nhắn của phóng viên các tờ báo khác lại (chẳng hạn như của nhà văn G. A. Henty chuyên viết truyện cho nam lứa tuổi thiếu niên, người cũng đang ở đó viết bài cho tờ Standard của London), tất nhiên ngoại trừ tin nhắn của riêng Stanley. Thành quả đạt được đã làm tăng mức độ tín nhiệm của các ông chủ tờ báo dành cho Stanley, qua đó họ đồng ý tài trợ cho cuộc tìm kiếm Livingstone của ông. Vì vậy, theo một cách nào đó, sự điên rồ của Theodore đã là bệ phóng cho sự nghiệp của Stanley.

Trong khi đó, vị hoàng đế đang đứng ngồi không yên. Phải mất 500 người để lôi khẩu súng cối khổng lồ của Đức lên núi Magdala. Nó là vũ khí tiên quyết cho hệ thống phòng ngự của ông, như một tên lửa V-2[*] dành cho những người Ethiopia đang bị bao vây.

Một loại tên lửa của Đức Quốc xã trong Thế chiến II – BT.

Khi đội quân của Napier lê bước qua Ethiopia, các biệt đội được phái đến những ngôi làng dọc đường đi, cùng một con voi để khiến người dân kính sợ. Các bộ lạc nhanh chóng “bắt tay” với quân xâm lược để cùng chống lại kẻ áp bức điên cuồng của họ. Cuối cùng, người Anh cũng có thể đứng ưỡn ngực xưng tên dưới chân vách núi Magdala. Phía trước họ là một đội quân khoảng hơn 5.000 chiến binh người Ethiopia ăn mặc hoang dã, chắn phía sau là khẩu súng cối khổng lồ của người Đức.

Napier ra lệnh phóng hỏa tiễn. Khẩu súng cối bắt lửa và nổ tan tành. Tay nghề của người Đức cũng chỉ đến thế. Người Ethiopia thất bại thảm hại trước tài bắn súng trường điệu nghệ của binh lính Anh (những người được vũ trang với khẩu súng trường Snider-Enfield nòng 14,7mm, có tầm bắn hiệu quả trong 550 mét, gấp 4 lần so với những khẩu súng nạp đạn đằng nòng của người Ethiopia). 1.000 người Ethiopia đã bỏ mạng và chỉ có 27 người Anh bị thương. Mọi thứ đã chấm hết cho vị vua điên loạn.

Theodore tranh cãi rất lâu đến tận đêm với các tướng lĩnh của mình, vừa nói vừa nốc một chai rượu arak. Một số người gợi ý nên giết tất cả con tin, nhưng Theodore đã bác bỏ. Họ phải được thả tự do. Ông nói: nếu không thì tất cả chúng ta đều sẽ chết. Giữa cuộc tranh luận gay gắt và quan trọng này, Theodore đã vồ lấy khẩu súng lục ổ quay hai nòng quý giá của mình, một món quà của nữ hoàng Victoria R., lên cò súng, nhét đầu súng vào miệng mình và bóp cò.

Không có chuyện gì xảy ra. Nhà vua đã lên sai cò súng, hoặc bóp nhầm cò. Ngay lập tức các tướng lĩnh nhào đến, vật lộn để tước lấy khẩu súng từ vị vua. Khẩu súng cướp cò và viên đạn làm cháy sém phần tai của Theodore. Cú bắn bất ngờ dường như làm ông bình tĩnh lại. Sáng hôm sau, ông đến gặp Rassam và hỏi xin lời khuyên.

Theodore nói: “Ta tưởng rằng người của anh là lũ đàn bà nhu nhược nhưng sau đó muộn màng nhận ra họ là đàn ông đích thực, những người chiến đấu anh dũng. Ta không thể chống chọi được, vì vậy phải nhờ anh đứng ra hòa giải.”

Rassam biết rằng nếu ông đi sai nước cờ chí tử này, bốn năm nỗ lực sẽ bị lãng phí, chưa kể đến thời gian sống trong gông cùm và những ngục tối rỉ nước. Ông bảo hoàng đế cử một phái viên đến gặp đội quân của Napier. Ông rất muốn tự đề cử mình nhưng biết rằng chẳng đời nào được chấp thuận. Hai tù nhân khác đã được phái đi.

Napier đã gửi lại một thông điệp yêu cầu Theodore đầu hàng và hứa hẹn sẽ tha mạng cho Theodore.

Rassam được yêu cầu tập hợp các con tin lại. Ông đến chào tạm biệt Theodore. Theodore nói: “Đã quá muộn rồi. Hãy để bọn họ tiếp tục lên đường nhưng anh hãy ở lại một đêm cuối cùng với ta.”

Rassam nói: “Bất cứ điều gì ngài muốn.”

Rassam đã vượt qua bài kiểm tra. Theodore công nhận điều này bằng cách tỏ vẻ thay đổi ý định của mình.

Theodore nói với một nụ cười méo mó trên mặt: “Được rồi, anh đi đi, nhưng nhớ rằng hãy luôn giữ tình bạn của hai ta nếu không ta sẽ trở thành một nhà sư hoặc tự kết liễu đời mình.”

Rassam rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan cực độ. Mọi dây thần kinh trong cơ thể ông đều căng cứng, lý trí thúc giục ông hãy biến ngay khỏi đấy. Chẳng phải Theodore đã bảo ông đi sao? Nhưng nếu bây giờ ông rời đi, thì những tù nhân còn lại, những người đang đứng sau ông (bao gồm cả Cameron đã bị “thất sủng”), sẽ có khả năng bị vị hoàng đế thất thường giữ lại. Rassam nhỏ nhẹ mở miệng:

“Cảm ơn ngài, nhưng những người bạn đồng hành của tôi vẫn còn đang ở phía sau.” Và chờ đợi.

Nhưng Theodore vẫy tay bảo ông hãy đi tiếp. Rassam chần chừ. Lại là một bài kiểm tra quái ác nữa. Nếu Rassam tiếp tục chờ đợi, điều đó cho thấy ông đã không còn tin tưởng Theodore. Ông buộc phải tin tưởng. Theodore sẽ phản ứng tồi tệ nếu không được tin tưởng ở bước cuối cùng này.

Rassam cất bước và kỳ diệu thay, những tù nhân cũng nối bước phía sau ông một đoạn.

Theodore đã gửi 1.000 con bò và 500 con cừu như một động thái mưu cầu hòa bình khác, dù vậy Napier đã từ chối và gửi trả hết bởi ông được báo rằng chấp nhận nghĩa là ông đã tha thứ cho Theodore và sẽ để yên không động đến pháo đài của nhà vua.

Người Anh đã không đưa 44 con voi chiến đến chỉ để làm màu rồi ra về. Napier được tin rằng Theodore có thể sẽ cố gắng trốn thoát qua một con đường chăn dê bí mật ở phía sau núi Magdala. Bấy nhiều cơ hội đầu hàng mà vị tướng 57 tuổi trao cho nhà vua xem như đã đủ. Đã đến lúc dùng đến những khẩu súng to lớn chất trên lưng voi.

Theodore, trong một nỗ lực can đảm đáng ngưỡng mộ cuối cùng, đã cưỡi ngựa ra phía trước dàn binh lính Anh đông đảo và thách thức Napier đấu tay đôi. Người Anh đã từ bỏ lý tưởng hào hiệp này từ lâu (mặc dù nó chắc chắn sẽ bớt tốn kém hơn rất nhiều so với chiến tranh hiện đại – hãy nghĩ đến cảnh tượng chúng ta cử George W. đến đấu một trận sống mái với Saddam, đi cùng ông chỉ có Tony Blair giữ hộ chiếc áo khoác cho George W.?[*]). Không ngạc nhiên khi Napier đã từ chối cuộc đấu tay đôi. Các tướng lĩnh cầu xin Theodore trở về, thế là ông cho ngựa quay đầu và mất hút trên núi.

Tác giả muốn nói tới Saddam Hussein (cựu Tổng thống Iraq) và George W. Bush (cựu Tổng thống Mỹ) – BT.

Kết cục xảy đến thật quá bất ngờ. Sau một cuộc oanh tạc ầm ầm và một tuyến phòng ngự chẳng còn sức chống cự, người Anh ùa vào cửa thành Magdala. Pháo đài hoàn toàn thất thủ trong khi chỉ có 15 người Anh bị thương, hai trong số đó về sau cũng qua đời.

Ban đầu chẳng ai để ý đến một xác chết bầy hầy mất một nửa đầu nằm ở nơi nó ngã xuống, bảo vệ cổng thành đến phút cuối cùng. Trong tay nó là một khẩu súng lục hai nòng mà lần này đã được nhắm bắn chính xác, kết thúc cuộc đời của nó trước khi bị bắt. Rassam xác định người này là hoàng đế Theodore. Những kẻ săn đồ lưu niệm nhào lên thi thể ông, nhưng Rassam đã đánh bật họ ra. Ngày hôm sau, ông giám sát việc chôn cất Theodore tại nhà thờ Magdala.

Stanley viết rằng nạn cướp bóc diễn ra điên cuồng và khủng khiếp. Những kẻ phạm tội ghê gớm nhất lại là những con tin trước đây, cũng không loại trừ các nhà truyền giáo, họ tháo chạy với những chiếc cốc và đĩa bằng vàng nạm châu báu, mũ tế và vương miện, đồ sứ Sèvres, những thùng sâm banh Moët (sao lúc trước họ không cho con tin uống thứ này thay vì rượu mật ong nhỉ?), bộ lông chồn ermine và lông gấu, áo choàng da báo và da sư tử, yên ngựa trang trí công phu và những chiếc ô to lớn cầu kỳ, lều, thảm và những chiếc rương đầy tràn ngọc lục bảo, ngọc bích và kim cương bạc – tất cả kho báu của Prester John.

28. Chiến đấu chống lại chế độ nô lệ trên dòng Nile Trắng

Khi dòng sông chảy sai hướng, hãy chắc rằng bạn đang ở vị trí bạn nghĩ mình nên đứng trước khi chờ đón một phép màu
- Ngạn ngữ Sudan -

Sự biến chuyển của khu vực thuộc thượng lưu sông Nile bắt đầu với một ý định rất tốt lành: chấm dứt chế độ nô lệ tàn ác. Năm 1869, Samuel Baker và Florence trở lại sông Nile để cố gắng cải thiện tình trạng mà họ đã thấy trong chuyến đi đầu tiên. Được vị Khedive (danh hiệu của người cai trị dưới sự bảo hộ của Sultan thuộc Đế quốc Ottoman, đây là danh hiệu mới thay cho chức Wali trước đó) bổ nhiệm chức tổng chỉ huy của quân đội Ai Cập với mức lương 10.000 bảng Anh mỗi năm, Baker đã hành quân cùng 1.700 binh lính, con số này giảm rất nhiều khi ông di chuyển qua Khartoum và tiến sâu vào địa phận châu Phi. Đi cùng ông không chỉ có người vợ Florence đáng kính, mà còn có cả cháu trai của ông, trung úy Baker. Ngay dưới thác Murchison nơi thượng lưu Nile Trắng, họ đã tìm thấy tuyến đầu của hoạt động buôn bán nô lệ đang ngày càng mở rộng. Thác nước mà Baker khám phá ra 5 năm trước, giờ đây đang thu hút sự chú ý của những người buôn nô lệ ở Khartoum.

Không phải các nhà thám hiểm mà chính những kẻ cướp dưới trướng Abou Saood, những kẻ cuỗm nô lệ và gia súc ngay từ những ngày đầu đến đây, mới là người “nghiên cứu” các quốc gia mới và quan trọng. Hành vi như vậy sẽ dẫn đến tình trạng tàn phá lan rộng, đi vào đúng vết xe đổ mà mọi quốc gia bị các thương gia nô lệ của Nile Trắng chiếm giữ đã phải trải qua. Tôi tin rằng mình sẽ mang đến một cuộc cải cách lớn, và khôi phục sự tự tin trên phạm vi cả nước... Abou Saood đã tuyên thệ sẽ trung thành. Tất nhiên tôi không tin tưởng ông ta...

Baker cũng xem xét các phương thức khai thác tài nguyên của đất nước mà không dính dáng đến việc khai thác nô lệ. “Có vẻ như nhu cầu dành cho hạt ngọc tại vùng Langgo là rất lớn bởi người dân bản địa kết chúng thành nhiều kiểu trên mái tóc bện thành múi của họ. Trữ lượng ngà voi lớn nhưng lại ít hoặc không có giá trị. Người dân bản địa từ chối mang vác và vận chuyển ngà voi, họ đục một lỗ ở phần đầu rỗng của chiếc ngà rồi luồn một sợi dây qua; sau đó để một con lừa kéo lê chiếc ngà trên mặt đất. Vì vậy mà ngà voi bị hư hại nghiêm trọng…”

Có lúc Baker đã có cơ hội bắt giữ kẻ buôn nô lệ khét tiếng Abou Saoud, người đang tuyển mộ các tộc trưởng địa phương để chiến đấu và bắt những người láng giềng của họ ở các vùng phía nam của đất nước làm nô lệ. “Có vẻ như mọi người nghĩ rằng tôi có quyền lực tuyệt đối và tối cao nhưng lại khoan dung một cách vô lý đối với Abou Saood, người mà tôi biết là một kẻ vô cùng xấu xa... nhưng nếu tôi áp dụng các biện pháp nghiêm khắc hoặc cực đoan chống lại Abou Saood, tôi có thể sẽ phá hỏng cuộc viễn chinh ngay từ khi bắt đầu.”

Baker chỉ có 212 người và đang cố gắng đến được đường xích đạo. Bấy giờ ông còn cách đó khoảng 266 kilômét. Ông dự định sẽ giải thoát nô lệ tại các trại nô lệ của Abou Saoud nhưng nhận ra nhiều vấn đề. “Trại Fatiko của Abou Saood chứa đầy nô lệ. Người của ông ta đều được trả công bằng nô lệ. Các trại ở Fabbo, Faloro và Farragenia cũng ngập tràn nô lệ... Nếu tôi cố gắng thả tự do cho hàng nghìn nô lệ từ các trại khác nhau, tôi sẽ cần cả một lực lượng quân sự hùng hậu chiếm đóng các trại đó cũng như kiểm soát toàn bộ những kẻ săn nô lệ.” Ông nhận ra rằng những người nô lệ không thể trở về nhà dễ dàng vì họ bị bắt đi từ một vùng rất rộng lớn. Ông cũng không thể nuôi sống họ với số lương thực của mình. Hiện tại, ông không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phớt lờ hoạt động buôn bán nô lệ đang tàn phá khắp nơi và tiếp tục tiến lên.

Đội quân nhỏ của Baker khiến một nhóm thợ săn bản địa bất ngờ, họ bỏ chạy và để lại những ngọn giáo dùng để đâm voi. Về sau khi gặp lại, người của Baker đã trả những ngọn giáo bị vứt lại cho nhóm người bản địa đang sợ hãi. Điều này khiến người dân vô cùng ngạc nhiên bởi họ đã quen với việc những kẻ xâm lược cướp đi của họ mọi thứ.

Để xoa dịu Kabba Rega, một tộc trưởng địa phương, và thuyết phục ông ngừng hỗ trợ thương buôn nô lệ Ả Rập ở phương bắc, Baker đã tặng ông ta những món quà:

Một mảnh vải nhuộm thẫm màu đỏ Thổ Nhĩ Kỳ, một mảnh vải in hoa xám, 5,4 kilôgam đủ loại hạt ngọc tốt nhất, ba chiếc gương bằng kẽm, hai chiếc dao cạo râu, một con dao đồ tể dài, hai cây kéo, một cái tù và bằng đồng, một cái kèn của Đức, hai mảnh khăn tay màu đỏ vàng, một mảnh cùng loại màu vàng, một chiếc khăn choàng cổ Ấn Độ có hình chim công, một chiếc chăn màu xanh, 6 chiếc thìa bạc của Đức, 16 cặp khuyên tai đủ loại, 12 chiếc nhẫn, 24 chiếc chuông treo trên bộ yên của con la, 6 lò xo bằng đồng nặng co dãn, nửa kilôgam lông ngựa trắng dài, 3 chiếc lược, một chiếc khay làm từ giấy bồi, một ống tiêu làm từ gỗ hoàng dương, một chiếc kính vạn hoa.

Sau khi bàn giao những thứ này, Baker “tuyên bố với tất cả các bên rằng thời kỳ khủng bố đã chấm dứt”.

Nhưng không phải vậy.

Có một khoảng lặng ngắn khi các phái viên do Quốc vương Uganda M’tese cử đến viếng thăm người bạn Speke của ngài. Họ mang theo những món quà nhận được từ Speke và Grant nhiều năm trước đó thay cho ủy nhiệm thư: một quyển sách in, vài bức tranh màu nước trong đó có bức vẽ một con gà sao, và quyển sách gấp nhỏ chứa những nét vẽ phác thảo binh lính Anh từ nhiều trung đoàn khác nhau. Baker đã khiến đoàn người bản địa ấn tượng với chiếc lều du lịch xa hoa bậc nhất của mình, những chiếc gương lớn và nhiều món đồ quý hiếm khác: “Một cú giật điện của pin từ tính kết thúc màn giải trí, và đoàn người sẽ có rất nhiều thông tin hay ho để báo cáo với vị chủ nhân hoàng gia của họ khi trở về Uganda”. Trước khi họ rời đi, Baker đã nói với họ về cái chết của Speke ở Anh. “Họ tỏ vẻ quan ngại khi nghe về cái chết của Speke đáng thương; và tiếp tục kêu than trong vài phút: “Wah! Wah! Speekee! Speekee! Speekee! Wah! Speekee!”

Nhưng Baker có nhiều mối bận tâm quan trọng hơn. Kabba Rega là một người vô cùng không đáng tin cậy, tỏ ra thiên vị những người buôn nô lệ Ả Rập mặc dù họ đang tàn phá đất nước của chính y. Baker và đoàn tùy tùng của mình đã dựng lên chiến tuyến của họ tại Masindi và chờ đợi.

Kabba Rega đã gửi đồ ăn thức uống đến để thử và xoa dịu Baker. Họ đã nhận bảy lọ rượu chuối lá và phân phát cho người của Baker. Không lâu sau bữa tối, một người phụ tá căng thẳng chạy đến thông báo cho Baker rằng, “rất nhiều binh sĩ dường như sắp chết, và rõ ràng họ đã bị đầu độc bởi rượu chuối lá!”

Là một người chưa bao giờ hoảng loạn, Baker thuật lại:

Tôi ngay lập tức nhào đến hòm thuốc của mình... chiếc hòm nhỏ bé này đã đồng hành cùng tôi suốt 25 năm. Tôi khẩn cầu vợ mình hãy nhanh chóng trộn và chuẩn bị hỗn hợp mù tạt và muối cô đặc, nhiều nhất có thể... Tôi thấy người của mình đang trong tình trạng khủng khiếp. Một số nằm bất động, trong khi cổ họng của khoảng 30 người đang co thắt dữ dội khiến họ gần như ngừng thở. Triệu chứng này còn đi kèm với cơn co thắt và đau rát ở dạ dày, mê sảng, liệt một phần chi dưới và trong trường hợp xấu nhất, hoàn toàn mất đi ý thức. Tôi mở hàm của những người bất tỉnh và đổ vào khoảng 10ml nước chứa khoảng 0,2 gram chất gây nôn.

Ông cũng nhồi nhét càng nhiều mù tạt và muối vào miệng họ càng tốt cho đến khi “bệnh nhân bắt đầu cảm thấy các triệu chứng như vừa trải qua một đợt biển động ở eo biển Bristol”.

Đến sáng hôm sau, binh lính “mặc dù vẫn còn yếu ớt, nhưng đã qua giai đoạn nguy hiểm”. Ngay lúc đó người của Kabba Rega tấn công vào. “Đột nhiên, chúng tôi giật mình khi bị đánh úp bởi những tiếng la hét man rợ từ hàng nghìn cái miệng!” Baker là một mục tiêu dễ thấy bởi ông mặc một bộ quần áo cotton trắng. Khi ông đi về phía căn phòng riêng hoặc túp lều của mình, viên trung sĩ đi cạnh ông đã bị bắn chết. “Hàng nghìn người bản địa có vũ trang túa ra từ mọi hướng tràn vào nơi đồn trú của họ.”

Với khẩu súng trường đôi nạp ở khóa nòng Hà Lan được “chế tạo tuyệt đẹp”, Baker bắt đầu xả đạn vào đám đông tấn công. Ông ra lệnh cho binh lính đốt những “tòa nhà rơm khổng lồ” gần đó của Kabba Rega. Với những khẩu súng trường Snider, phe Baker bắt đầu chiếm thế thượng phong trước cuộc tấn công bằng những cây giáo và súng trường kém hiệu quả hơn từ phe Kabba Rega. Riêng Kabba Rega, “thanh niên hèn nhát, đã bỏ trốn cùng với tất cả phụ nữ của y trước khi cuộc tấn công bắt đầu, cùng với chiếc bamba hoặc ngai vàng ma thuật và chiếc trống thiêng liêng của mình”.

Trận chiến tại Masindi đã giành thắng lợi, nhưng Mansoor, người cấp dưới vô cùng trung thành của Baker đã bị giết chết, chịu 32 vết đâm bằng giáo – theo như Baker miêu tả là “bị phản bội và sát hại, thay vì tử trận trong một trận đấu cân tài cân sức”.

Thật thú vị là khi hiểu rõ chuyện, Idi Amin[*] vẫn tìm cách để Kabarega quay trở lại địa vị cao quý và xứng đáng hơn. Amin nhấn mạnh rằng Kabarega thực sự là một anh hùng, một dũng sĩ chống lại chế độ thuộc địa. Với khiếu hài hước khó đoán của mình, Amin đã ra lệnh đổi tên thác Murchison, vốn được đặt theo tên người bạn tuyệt vời và đồng minh của Baker tại Hiệp hội Địa lý Hoàng gia, thành tên của kẻ thù không đội trời chung với Baker ở Bunyoro – Kabarega.

Idi Amin (1920-2003): Tổng thống Uganda 1971-1979, khét tiếng độc tài, được đặt biệt danh là “Đồ tể Uganda” – BT.

29. Florence lên tiếng nên Gordon phải lên đường

Con muỗi ngủ trong nhà, nhưng con ong lại ngủ ngoài sân
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Gia đình Baker lui về sống tại Devon, tại đây Sam trở thành một nhân vật lập dị nhưng cũng đáng kính trong vùng. Khi đang thơ thẩn trên đường, nếu gặp tay thợ rèn, thợ thiếc, thợ sửa đường hoặc dân du mục Digan nào, ông đều sẽ mời họ về điền trang của mình tại Sandford Orleigh để uống trà trong phòng chơi bi-da. Ông được bầu làm chủ tịch Hiệp hội Devonshire, và ủy viên hội đồng thị trấn Newton Abbot. Nhưng bản chất ngày nào của một Baker có khả năng hạ một con hươu đực chỉ với hai bàn tay và một con dao đi săn vẫn luôn chực chờ trỗi dậy. Khi một lực sĩ đi diễn dạo mời khán giả bắt chước ngón nghề bẻ gãy sợi xích quấn chặt bắp tay của mình, Sam Baker đang ngồi ở hàng đầu cùng Florence đã chấp nhận thách thức. Vẫn còn đó cánh tay vạm vỡ đã từng khiến cư dân bản địa ở thượng nguồn sông Nile phải e sợ, Baker gồng mình nhăn mặt như muốn vỡ mạch máu, thở phì phò và bứt sợi xích ra làm hai.

Florence luôn giữ cho ngôi nhà ngăn nắp y như bà còn ở khu trại tại Sudan. Cuộc sống vật chất nơi đây rõ ràng xa hoa hơn nhiều. Bà thích đội những chiếc vương miện kim cương. Họ có một người hầu đến từ Abyssinia, và khi một người hầu bàn lỡ làm đổ súp lên người một vị khách, bà ân cần dặn dò: “Ngươi nên bị quất bằng roi.” Nếu ở Gondokoro, người hầu đó có lẽ sẽ bị xử phạt như vậy, nhưng ở Devon thì không; câu nói đó chỉ là một lời nhận xét chứ không phải mệnh lệnh. Trên thực tế, nhà Baker sống rất phân minh. Khi cậu con trai của một vị khách đến chơi dám đá vào người quản gia, nhà Baker đã nhốt cậu trong phòng cả ngày, chỉ cho ăn bánh mì và nước. Nữ chủ nhân có quá khứ làm nô lệ tuyên bố: “Người hầu cũng là bạn chúng ta. Chẳng ai đá bạn mình cả.” Sam cũng hà khắc không kém với những vị khách được chiều chuộng đâm ra hư hỏng. Khi hai cậu nhóc láu cá – vua George V tương lai và anh mình – đến chơi vào một cuối tuần, Sam Baker đã đánh chúng bầm giập vì làm gãy cành của một cái cây nhiệt đới mà trước đó ông đã cấm không cho leo trèo. Cha của hai cậu bé là hoàng tử xứ Wales hẳn là cũng đồng tình với Sam, vì ông vẫn luôn dành sự mến mộ cho gia đình Baker, mặc dù mẹ ông lại phản đối chuyện Florence từng đi chu du cùng Sam khi cả hai vẫn chưa kết hôn.

Người thay Sam Baker cầm quyền tại Equatoria[*] là tướng Gordon (ngoài việc khám phá ra Equatoria, Baker còn được chính quyền Ai Cập bổ nhiệm là nhà cầm quyền đầu tiên của vùng đất này). Trong quá trình quyết liệt theo đuổi mục tiêu của Baker là đẩy lùi nạn buôn bán nô lệ, tướng Gordon đã có thêm nhiều kẻ thù. Bấy giờ, mọi người đều bàn tán về việc Gordon nên soán ngôi và trị vì cả nước Sudan. Trong một bài viết cho báo The Times, Baker đã nhận định: “Vì sao tướng Gordon Pasha không được mời vào hỗ trợ chính phủ. Hiện thời, ngoài ông ra thì chẳng còn ai có đủ khả năng hoặc phù hợp làm đại diện cho nền công lý mà vương quốc Anh cần thiết lập tại Soudan[*].” Gordon chẳng dại gì lại rước trọng trách vào mình. Ông không hề muốn đảm nhiệm vị trí đó, nhưng ông hiểu mình phải tìm được người thay thế. Nếu xoay xở tránh được nhiệm vụ ở Khartoum, ông có thể lựa chọn đi cùng Stanley khám phá Congo, một hành trình hấp dẫn hơn so với việc bị kẹt lại trong thủ đô đầy khói bụi của Sudan. Thế nên, Gordon đã gợi ý cho anh em nhà Baker tiếp quản nhiệm vụ đến Khartoum. Ở đó, Baker sẽ đảm nhiệm chức thống đốc, và người em Valentine Baker, một sĩ quan quân đội cấp cao, nhận chức tổng chỉ huy. Gordon với quyết tâm từ chối chức vụ đã đến Devon và lái xe vòng quanh cùng Baker để cố gắng thuyết phục ông bạn già của mình lên nắm quyền. Khi họ về đến điền trang của Baker để uống trà, mọi thứ đã đâu vào đấy. Gordon phủi tay với gánh nặng và hai anh em nhà Baker sẽ đến Khartoum. Ở tuổi 62, nhà thám hiểm một thời giờ đây hết sức phấn khởi, nhưng ông đã quên không tính đến bà vợ Florence. Bà cẩn thận dùng hai tay đặt chiếc cốc bằng sứ xương (bone-china) xuống bàn và cất chất giọng mang âm hưởng Đức của mình: “Anh đã hứa với em sẽ không bao giờ trở về Sudan mà không có em. Em không đi. Nên anh không được đi.”

Là một vùng phía nam của nước Cộng hòa Nam Sudan, dọc theo phần thượng lưu của Nile Trắng. Do Samuel Baker lập ra năm 1870, Equatoria nguyên là một tỉnh thuộc Ai Cập, từng bao gồm hầu hết phần phía bắc của Uganda ngày nay gồm cả hồ Albert.

Giữ nguyên gốc của tác giả, là cách viết Sudan trong tiếng Pháp.

Ít ai hiểu rõ được sự đóng góp của Florence trong thành công của Baker. Có người ngờ rằng bà đã cho ông sự phán đoán tinh tường mà ông còn thiếu sót. Nếu Baker đến Khartoum, có lẽ ông cũng sẽ có kết cục như Gordon. Cũng nên nói thêm rằng, Gordon không hài lòng chút nào khi có bất kỳ ai ngáng đường mình, và vợ của người khác cũng không phải ngoại lệ. Baker dẫn Gordon rời khỏi phòng vẽ với tâm trạng âu sầu. Ông bảo: “Gordon thân mến của tôi, ông thấy tình thế của tôi rồi đấy – làm sao tôi có thể rời bỏ mọi thứ ở đây?” Sau này Florence nhận xét rằng Gordon có đôi mắt xanh mãnh liệt đến mê hoặc, rất khó cưỡng lại – bà không trách cứ chồng mình khi bị ánh mắt đó thu phục, nhưng bà không bao giờ tha thứ cho Gordon khi ông cố đùn đẩy một sứ mệnh chết người cho người bạn đã qua tuổi nghỉ hưu của mình.

Gordon được cử đến Sudan như dự kiến, với nhiệm vụ dàn xếp việc rút quân trước sự lấn át của các lực lượng do Mahdi cầm đầu. Chính quyền Anh thực sự đã chọn nhầm người, mặc dù Gordon đã dành bao năm trời để xây dựng lực lượng quân Anh nơi đây và dập tắt đường buôn bán nô lệ của người Ả Rập. Ông đã bỏ quá nhiều công sức và điều này dẫn đến thái độ chần chừ khiến vị thế của ông dần sụp đổ. Nhưng có lẽ Gordon đã tránh được thất bại ê chề, nếu một bức điện tín nhất định chưa được gửi đi. Trong hồi ký của mình, Lord Cromer đề cập rằng khi biết tin Gordon đang trên đường đến Khartoum thông qua cảng Suakin trên Biển Đỏ, ông đã cho gửi ngay một bức điện tín cảnh báo hành động này là không khôn ngoan, vì đang có cuộc nổi dậy của các bộ lạc sinh sống giữa Suakin và Khartoum. Nếu Gordon tiếp tục di chuyển qua Suakin, ông có thể bị giữ lại và cuối cùng phải quay về – đến lúc đó thì sự có mặt của ông ở Khartoum sẽ không cần thiết nữa. Nhưng Gordon lại thay đổi lộ trình và chọn đi qua Cairo, con đường dẫn đến sự suy tàn của ông. Cromer viết: “Nếu tôi không can thiệp vào lộ trình của tướng Gordon, dù vào thời điểm đó nó là một yếu tố đáng lo ngại, thì lịch sử của Soudan có lẽ đã thay đổi và rất nhiều mạng sống quý báu, có thể bao gồm cả mạng sống của chính tướng Gordon, đã được cứu sống.” Và mười năm sau đó, có lẽ trận chiến ở Omdurman với biết bao người thiệt mạng cũng đã không xảy ra, và một người trung úy tên Winston Churchill đã không có cơ hội trở thành một nhân vật xuất chúng.

Vào năm 1893, vợ chồng Florence và Sam Baker dự định sẽ đến Somaliland[*] trong năm tiếp theo để săn sư tử. Lúc này Sam cực kỳ béo và thỉnh thoảng lại tái phát bệnh gout. Ông qua đời vì cơn đột quỵ trước khi lên đường. Dường như có linh tính mách bảo, ông đã yêu cầu được thiêu tại lò hỏa táng đầu tiên của Anh, mới được xây dựng ở Woking.

Một vùng thuộc Somalia, ở Đông Bắc châu Phi – BT.

Florence sống thêm 25 năm nữa tại Devon. Mỗi khi có khách đến chơi, bà đều khoác lên mình những bộ trang phục lộng lẫy, những thứ bà không được mặc trong những chuyến đi tại châu Phi. Và vị khách nào cũng bị ép phải dùng bữa trà chiều đề huề mà chồng bà đã từng rất thích.

30. Một biến cố kỳ lạ

Sông Nile vĩ đại thật, nhưng một người đàn ông thành thật thừa nhận lỗi lầm của mình vẫn vĩ đại hơn
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Tuy nhiên, câu chuyện không dừng lại ở đó. Viết một quyển sách như thế này luôn đòi hỏi việc tìm nguồn tài liệu từ hàng trăm tập sách cũ kỹ và thường rất khó tìm. Trong quá trình đó, những sự kiện trùng hợp hoặc những lần may mắn “vớ được vàng” sẽ luôn khiến bạn trầm trồ về đóng góp của chúng trong quyển sách/ tác phẩm hoàn thiện của mình. Tôi bắt đầu viết quyển sách này khi ở Ai Cập, trước khung cảnh của dòng Nile. Cuộc cách mạng Mùa xuân Ả Rập vào năm 2011 đã khiến tôi ngẫm lại về địa điểm phù hợp nhất để tiếp tục quá trình nghiên cứu cần thiết cho một dự án lớn thế này mà không bị gián đoạn. Thế là tôi quyết định đến sống ở Dorset, khá gần với nơi sinh sống của một người bạn tôi ở làng Dowlish Wake tại Somerset. Nơi ấy hóa ra lại là quê hương tổ tiên của dòng họ Speke. Sau đó tôi lên phía bắc và thuyết trình tại một trường học ở hạt Dumfries. Tôi phát hiện ra rằng Joseph Thomson đã sinh ra tại thị trấn Thornhill này (chính xác là cách Thornhill tầm 3 kilômét!). Ông là nhà thám hiểm lục địa châu Phi và là người đầu tiên đặt tên cho loài linh dương Thomson (lâu nay tôi cũng đã đọc về ông khi nghiên cứu về công cuộc thám hiểm sông Nile). Tôi bắt đầu thu thập sách, cả cũ lẫn mới, và rất nhiều quyển từ dịch vụ cho thuê sách liên thư viện tuyệt vời. Tại một hiệu sách cách nhà tôi chừng 2,5 kilômét, tôi đã tìm được ấn phẩm tái bản của Ismailia, một tác phẩm của Samuel Baker thuật lại nỗ lực đẩy lùi nạn buôn bán nô lệ ở nam Sudan. Quyển sách bị khuyết một tấm bản đồ và chỉ có giá 10 bảng Anh – một cái giá khá hời đấy. Khi về đến nhà, tôi thấy có một lá thư màu xanh mỏng được đánh máy ghi ngày 20 tháng 7 năm 1963 kẹp trong sách – nó vẫn còn nguyên vẹn và có tuổi tương đương tuổi đời của tôi! Lá thư được viết bởi Valentine E. Baker, chắt trai của Sam Baker, hẳn là được đặt tên theo em trai của ông, mặc dù thông tin trên mạng chẳng cung cấp gì ngoài một người tên Chet Baker hát bài My Funny Valentine. Lá thư viết về chuyến viếng thăm của cậu chắt Valentine này đến thành phố Gulu ở Uganda, nơi có một ngôi trường mang tên Samuel Baker. Cậu đã đến đấy vào thập niên 1960 để quyên tặng sách do Baker viết cùng bức thư viết tay Baker gửi cho Abou Saoud (hoặc Aboo Sood, bởi thỉnh thoảng Baker cũng viết như vậy), một người buôn nô lệ hai mang mà Sam Baker đã đánh bại trong nỗ lực xóa sổ nạn buôn nô lệ.

Nhưng câu chuyện nơi thượng nguồn sông Nile này lại khúc khuỷu như chính dòng Nile vì trường Samuel Baker chỉ cách nơi sinh thành của Joseph Kony, người sáng lập “Quân đội Kháng chiến của Chúa” (Lord’s Resistance Army), khoảng một giờ đi đường. Kony đã tổ chức các cuộc đột kích vào ký túc xá của trường này và bắt cóc trẻ em để phục vụ cho đội quân của y. Một trong những nam sinh từng theo học tại trường Sam Baker là Moses, sau này ông vươn lên trở thành một trung úy được tín nhiệm trong đội quân của Kony trước khi từ bỏ quân đội trở về với cuộc sống bình thường nhằm tiếp tục việc học hành dở dang. Moses đã được phỏng vấn bởi Matthew Green, tác giả quyển sách viết về Kony với tựa đề The Wizard of the Nile (Thầy phù thủy sông Nile). Tôi đã liên lạc với Matthew và lại thêm một tình tiết bất ngờ, khi phát hiện ra chúng tôi học chung trường đại học và thậm chí còn từng học chung nhiều môn cùng nhau.

Bức thư gửi cho gã buôn nô lệ xuất hiện ở trang 138 của quyển Ismailia. Vậy là chắt trai của tác giả đã sao chép bức thư gốc và gửi cho ai đó (chỉ đề cập người nhận là ông Hudson), người này đã kẹp bức thư đó vào trong quyển sách có in một bức tương tự. 50 năm sau, tôi ghé một tiệm sách cũ ở Dorset chỉ vì có thể đi bộ từ nhà đến được, và đã mua trúng quyển sách đó. Thư viết:

Gửi anh Aboo Sood,
Anh đến đây vào ngày 10 tháng này cùng vô số gia súc mà anh và người của anh đã trộm được.
Mặc dù anh biết rõ người Bari bản địa đang chống đối chính phủ, nhưng vẫn giao tiếp thân mật với họ mỗi ngày.
Người của anh khiến tộc Bari trên đất nước này tỏ thái độ thù địch với toàn bộ hệ thống chính quyền trung thực nơi đây. Người của anh đi trộm gia súc và nô lệ từ bên ngoài rồi đem về đây, và dập tan mọi mong muốn cải thiện bản tính hoang dại của một dân tộc đã bị hành động của anh dẫn dắt và biến chất thành quân cướp của tệ hại nhất.
Do đó ta không thể để việc này tiếp diễn. Vậy nên, ta ra chỉ thị có hạn định rằng khi hợp đồng của anh chấm dứt [trên danh nghĩa, Aboo Sood làm việc cho Baker], anh phải nghe lệnh ta mà rút toàn bộ người của mình ra khỏi khu vực đó.
Đồng thời ta tuyên bố chính quyền sẽ tước quyền sở hữu của anh đối với số gia súc mà anh đã ngang nhiên bắt đi dưới sự giám sát từ nhà chức trách của ta.

Ký tên
Sam W. Baker
Thống đốc

Bức thư gốc đang được giữ ở trường Samuel Baker là lá thư viết tay. Tôi gấp bản sao chép do chắt trai của Baker gửi đi và trả nó về nơi an toàn trong quyển sách của ông cố cậu ấy. Tôi chắc rằng viên trung úy Moses của Kony đã thấy bức thư gốc này khi còn học ở trường. Chắc chắn tôi sẽ kể cho Matthew Green nghe, có thể là trong lần họp lớp đại học sắp tới. Tôi bắt đầu nhận ra vì sao sông Nile lại có thể thao túng con người như thế: nó liên kết mọi câu chuyện lại với nhau.

31. Dãy núi Mặt Trăng số hai

Lời của Chúa Trời như thể một hòn đá mài
- Ngạn ngữ Sudan -

Có thể dòng Nile Đỏ thực sự liên kết mọi câu chuyện, nhưng chắc chắn rằng nó luôn đưa ta trở về với những câu chuyện xưa cũ. Hàng nghìn năm sau ngày Aristotle viết về Dãy núi Mặt trăng kỳ lạ, hình ảnh của nó lại thấp thoáng tái hiện trong những tài liệu của các nhà thám hiểm mới từ châu Âu.

Burton và Speke dĩ nhiên có giả thuyết khác nhau về vị trí chính xác của dãy núi này. Tuy nhiên, cuối cùng chỉ có nỗ lực siêu phàm của Stanley mới có thể xác định được địa điểm thực sự của nó.

Burton đã chỉ ra chính xác nhiều lỗ hổng trong lập luận của Speke rằng hồ Victoria là đầu nguồn của sông Nile, hay thậm chí nó chỉ là một hồ duy nhất chứ không phải một cụm hồ nước. Nhưng sau khi Hiệp hội Địa lý Hoàng gia Anh quyết định ủng hộ cuộc thám hiểm của Speke, Burton đã không tìm cách chứng minh những giả thuyết của mình trước công chúng. Công cuộc tìm kiếm đó được truyền lại cho Stanley, người đã đi vòng quanh hồ Victoria và hồ Tanganyika trong cuộc viễn chinh phi thường của mình từ năm 1874 đến 1876, từ đó chứng minh phỏng đoán đầy cảm hứng của Speke về đầu nguồn là chính xác. Cuộc viễn chinh cũng đã chứng minh được yếu tố địa lý gợi ý về đầu nguồn sông Nile trong bản đồ của Ptolemy gần như là chính xác. Chỉ còn một điều nữa phải giải đáp – Dãy núi Mặt trăng nằm ở đâu và chính xác là cái gì? Vào năm 1876, người trợ lý giỏi giang của Stanley là Frank Pocock khẳng định rằng ông nhìn thấy những ngọn núi chóp trắng qua làn sương mù khi họ đang cắm trại gần hồ Edward. Hồ nước này giao với hồ Albert và tạo thành một bể trữ nước chính, chứa nước từ trên núi chảy vào sông Nile Trắng. Nhưng mãi đến tận hồi kết của chuyến thám hiểm tai họa kéo dài từ năm 1887 đến 1889 do Emin Pasha dẫn đầu, Dãy núi Mặt trăng mới thực sự được phát hiện.

Emin Pasha là một người Đức giả vờ làm người Thổ. Stanley là một người xứ Wales giả vờ làm người Mỹ. Emin Pasha được bổ nhiệm quản lý khu vực Equatoria thuộc Sudan, thay thế cho tướng Gordon. Emin Pasha lên đường để lại người vợ và đàn con ở quê nhà tại Đức, nhưng ông cũng tự làm mới bản thân, trở thành một người ham thích học hỏi và khoa học. Khi Gordon – lúc này đang nắm quyền trên lãnh thổ Sudan – từ chối sơ tán Khartoum, và đội quân tu sĩ Hồi giáo của phiến quân Mahdi đã nhanh chóng đánh chiếm thành công thành phố này. Ban đầu, một tu sĩ Hồi giáo (dervish) là người đi tìm chân lý, một nhà huyền môn trong tương lai. Những vị tu sĩ này khi chạm đến được chân lý họ tìm kiếm sẽ trở thành môn đồ Sufi, và toàn bộ khu vực Bắc Phi và Ả Rập chính là nơi cư ngụ của rất nhiều nhóm Sufi và tu sĩ Hồi giáo. Trong cuộc cách mạng Ai Cập vào năm 2011, các nhóm thuộc Hồi giáo Sufi thực hiện cuộc phản kháng ôn hòa chống lại Selafi – phe Hồi giáo cực đoan do Ả Rập Saudi thúc đẩy và tài trợ. Nhìn chung, lực lượng phản kháng này có mục đích cao đẹp. Tuy nhiên, vào thế kỷ XIX ở Sudan, từ “tu sĩ Hồi giáo” lại bị sử dụng sai lệch và mang ý nghĩa những người cuồng tín Hồi giáo – mà ngày nay ta có thể gọi là jihadist. Họ để cho người lãnh đạo của mình, “Mahdi cuồng loạn”, lôi kéo kích động họ theo xu hướng bài xích người châu Âu. Những “tu sĩ Hồi giáo” này trở thành lực lượng quân đội nòng cốt, sau này đã thuyết phục các bộ lạc trong khu vực khởi động một cuộc nổi loạn tầm quốc gia.

Emin Pasha lúc này ở khá xa về phía nam, đủ xa để vượt khỏi tầm với của những người ủng hộ Mahdi. Khi dẫn đội ngũ nhân viên và quân đội, cả người Ai Cập lẫn châu Âu, của mình tiến xa hơn về phía nam, Emin Pasha bắt đầu có thói quen đi tuần tra quanh hồ Tanganyika trên một chiếc thuyền chạy bằng hơi nước. Ông cũng gửi đi nhiều thông điệp cầu cứu đến chính phủ Anh. Hóa ra, Emin Pasha lại là một kẻ vô cùng ngốc nghếch, một sự thật mà Stanley chỉ phát hiện ra sau một năm ròng rã cố gắng giải cứu ông.

Người Anh, trong tâm trạng lo sợ phải chịu thêm một thảm họa như Gordon ngày trước, đã vui mừng khôn xiết khi có người đề xuất Stanley thực hiện cuộc viễn chinh giải cứu. Vì bản chất không hoàn toàn chính thức của hành trình đó, hoặc vì nó sẽ vận chuyển một lượng lớn vũ khí và đạn dược đến cho Emin Pasha đang bị vây hãm, hay dù lý do là gì đi nữa, Stanley lần này lại không chiêu mộ người từ các giai cấp xã hội thấp hơn mình như ông vẫn thường làm, những người mà ông có thể hoàn toàn chế ngự. Thay vào đó, ông tiếp cận một vài sĩ quan quân đội Anh và con trai của các tầng lớp giàu có. Quyết định đó về sau đã trở thành sai lầm nghiêm trọng. Khi đoàn viễn chinh buộc phải chia lực lượng ra làm hai, đội quân hậu phương do thiếu tá Edmund Barttelot chỉ huy ngày càng suy đồi trong thói vô tổ chức và niềm tuyệt vọng vì phải sống trong rừng thiêng nước độc. Những người lính và dân quý tộc trẻ đánh đập người hầu bản địa của mình không thương tiếc. Ai cũng cặp kè với các cô gái địa phương, một lối hành xử mà Stanley không đồng tình chút nào.

Rồi tình hình còn trở nên rùng rợn hơn khi James S. Jameson, người thừa kế của gia đình chuyên làm rượu whisky Jameson ở Ireland, đã mua một cô gái nô lệ trẻ, sau đó để những kẻ ăn thịt người nấu và ăn thịt cô. James S. Jameson thì ký họa lại toàn bộ quá trình đó. Stanley không thể tin được sự việc này đã xảy ra, nhưng đến khi ông cuối cùng cũng giải vây được cho đội quân hậu phương và mở chiếc hộp cá nhân của Jameson giờ đây đã bỏ mạng, ông tìm thấy những bức ký họa đó. Tội lỗi này, cùng với các cáo buộc về tội sát hại và tàn bạo dành cho các sĩ quan dưới trướng Stanley đã khiến tên tuổi của ông bị hủy hoại mãi về sau. Người ta đặt biệt danh cho ông là Mata Bulair, “người phá vỡ những tảng đá”, vì sự cống hiến quên mình của ông khi sát cánh với những người thợ làm đường bản địa trong dự án thiết lập các trạm giao thương tại Congo. Nhưng khi những sự việc rùng mình từ chuyến giải cứu Emin Pasha được tiết lộ, thì biệt danh của Stanley lại mang một sắc thái tăm tối hơn. Mặc dù có những tài năng bẩm sinh ai cũng thấy, Stanley lại rất kém cỏi trong việc đánh giá nhân phẩm của những người thuộc tầng lớp xã hội cao hơn mình. Ông bị vua Leopold thần kinh của Bỉ lừa hết lần này đến lần khác, ông bị nhà phiêu lưu ma lanh Pierre de Brazza giở trò chơi khăm và khi tiếp xúc với các thành phần yếu kém trong giới cầm quyền thì Stanley lại luôn cho rằng họ sẽ sống xứng đáng với niềm danh dự và trách nhiệm mà họ đã hùng hồn nêu lên khi còn học tại trường.

Khi liên lạc được với Emin Pasha, người ta cho hay ông vẫn không chắc mình có muốn được giải cứu hay không. Chắc chắn lượng hàng tiếp tế và đạn dược mà đoàn viễn chinh của Stanley mang đến đã bị hao hụt thảm hại sau nhiều lần bị cướp phá. Trên thực tế, Emin Pasha còn phải cung cấp lương thực cho người của Stanley vì họ đã phải cầm chừng hàng tháng trời bằng việc sục sạo cả khu rừng Ituri. Dù cái tôi nhạy cảm của Emin Pasha không cho phép ông thừa nhận, nhưng sự thật là uy quyền của ông đối với cấp dưới đã suy yếu rất nhiều. Khi nhóm lính chậm chạp không theo kịp đoàn viễn chinh, ông cũng không ra lệnh bắt họ phải cố theo bằng được. Khi lính của ông công khai nổi dậy, ông cũng không làm gì để dập tắt cuộc bạo loạn. Nhưng cuối cùng, ông cũng chịu rời khỏi đó cùng với những thành viên còn lại của một “chính phủ” còn non trẻ tại vùng Equatoria thuộc Sudan.

Từ nhà thám hiểm Sam Baker đến chiến sĩ Gordon đến nhà khoa học Emin Pasha, cuối cùng cả ba nhân vật này đều bị đất nước Ai Cập và điều kiện tự nhiên của nó đánh bại. Đến khi đặt chân lên Dãy núi Mặt trăng, Stanley gần như không thể đi nổi thêm 90 mét. Một đoàn viễn chinh gồm 1.000 người đã mất một ngày rưỡi để băng qua sông Semliki bằng ba chiếc ca-nô – vậy là nhanh rồi, mặc dù họ còn bị tấn công bởi 50 người tộc Warasura khiến hai thành viên trong đoàn của Stanley tử nạn. Từ khi rời khỏi vùng địa hình thấp hơn của Congo, đoàn quân của Stanley đã vấp phải nhiều cuộc đánh phá dai dẳng khiến quân lực kiệt quệ, nhưng giờ đây tình trạng đó đã dừng hẳn. Cư dân sống quanh hồ Edward liên tục bị đàn áp bởi người Warasura và khi đoàn quân của Stanley xuất hiện, họ đã hân hoan chào mừng bằng số lương thực dồi dào: “Họ chẳng đòi lấy của chúng tôi một hạt ngọc hay một mét vải nào.” Stanley xác minh đầu nguồn của sông Semliki nằm ở hồ Edward, và vì nước sông Semliki chảy vào hồ Albert suy ra dãy Rwenzori chính là một trong những đầu nguồn đích thực của sông Nile – hệt như phỏng đoán trên bản đồ của Ptolemy. Nếu trước đây Burton không quyết tâm áp đặt vai trò thực sự của hồ Albert cho hồ Tanganyika, có lẽ ông đã không “vạch áo cho người xem lưng” sai lầm của mình trong việc xác định đầu nguồn chính xác của sông Nile. Dù gì đi nữa, Stanley cũng đã khiến mọi chuyện ổn thỏa: bí ẩn về sông Nile đã thực sự được giải đáp – ít nhất là với giới địa lý học.

Dãy Rwenzori được hình thành từ những tảng đá kết tinh trồi lên từ khoảng ba triệu năm trước. Cùng một hoạt động dịch chuyển kiến tạo đã hình thành nên thung lũng tách giãn tại hồ Albert và hồ Edward – đồng thời chặn dòng chảy của lưu vực sông Nile vào hồ Tanganyika (nếu phỏng đoán mà Burton đưa ra là về sông Nile vài triệu năm trước, thì có lẽ ông đã đúng). Dãy núi kéo dài khoảng 120 kilômét và rộng khoảng 64 kilômét, và như ta đã biết, nó nổi tiếng là một môi trường sống “giống như Vườn Địa đàng” rất đặc thù của khu vực châu Phi xích đạo. Một trong các sĩ quan đi cùng Stanley là William Stairs đã leo dốc cao hơn 3.000 mét trên dãy Rwenzori, nhưng mãi đến cuộc thám hiểm của công tước Abruzzi vào năm 1906 thì hầu hết mọi đỉnh núi trong dãy này mới được chinh phục.

Đoạn sau của cuộc đời Stanley đầy những ngang trái kỳ thú. Có vẻ như sau khi rời khỏi châu Phi ông đã mất phương hướng. Ông kết hôn với Dorothy Tennant – theo ông là một người phụ nữ thuộc giai cấp thượng lưu – và bà đã lấn lướt “người phá vỡ những tảng đá” một cách không thương tiếc. Stanley được đề bạt làm người cầm quyền de facto của hai nước Kenya và Uganda đang trong giai đoạn sơ khai, nhưng vợ ông (làm ta liên tưởng đến Florence Baker) lại cấm cản ông, nói nhẹ nhất cũng là gây áp lực cảm xúc cho ông đến nỗi ông phải từ chối lời đề nghị. Dorothy Tennant say mê hoạt động chính trị và trên thực tế cũng đã ép ông tranh cử vào nghị viện ở Lambeth. Ông đắc cử, và nhận ra giới chính trị gia hoàn toàn giống hình dung của ông – thâm hiểm và không đáng tin cậy, toàn nói chứ không hành động. Hạnh phúc lớn lao nhất đối với ông giờ đây là những cuộc tản bộ một mình và chăm sóc đứa con trai nuôi của mình – cũng là một đứa con hoang, nhưng không như Stanley lúc còn bé, cậu được yêu thương hết mực.

32. Thanh kiếm của Mahdi

Mưa sẽ luôn trút xuống, dù con người có phán điều ngược lại
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Hãy để Stanley tạm thời rời khỏi mạch chuyện của chúng ta. Trong lúc này, trở lại với vùng tăm tối nhất của châu Phi, người kế vị Sam Baker nắm giữ vị trí lãnh đạo tỉnh Equatoria thuộc Ai Cập không ai khác chính là tướng Gordon. Thành công của Gordon trong công cuộc đẩy lùi nạn buôn nô lệ rất đáng ghi nhận; nhưng nó đã không che giấu được dã tâm thao túng toàn bộ lãnh thổ Sudan mà các cấp trên tại Cairo mong muốn ông triển khai bằng quyền hành của mình. Trên danh nghĩa, chức vụ của ông là phó vương Ai Cập dưới sự cai trị của Thổ Nhĩ Kỳ, còn trên thực tế ông cũng chính là đại diện cho chính quyền Anh. Kẻ thù của họ là Mahdi[*], người đã thành lập một đội quân tại Sudan chống lại giới chức trách Ai Cập-Thổ đang trị vì đất nước này. Cuối cùng, đoàn quân tu sĩ của Mahdi cũng sẽ giết đại diện của chính quyền Anh, tướng Gordon.

Muhammad Ahmad (1844-1885), hay còn gọi là “Mahdi” (người cứu thế, thủ lĩnh) là một lãnh tụ Hồi giáo người Sudan, vào năm 1881 đã lãnh đạo cuộc nổi dậy chống lại ách thống trị của Ai Cập và sau đó là nước Anh, thành lập một vương quốc Hồi giáo rộng lớn từ Biển Đỏ tới vùng Trung Phi – BT.

Như những chiến binh thần thoại, Mahdi cũng được tiếp thêm sức mạnh khi mang bên mình một thanh kiếm đặc biệt “mang đến vận may”. Thanh kiếm là món quà của Sultan xứ Darfur, vị Sultan này lại không hiểu dòng chữ khắc trên kiếm nên đã không biết rằng nó là một thanh kiếm của người Frank, từng nằm trong tay của một chiến sĩ thập tự quân với ý định giải phóng Tunis khỏi ách đô hộ của người Ottoman. Thanh kiếm nặng 1,19 kilôgam, với lưỡi kiếm bằng thép được rèn bằng búa và chuôi kiếm bằng đồng thau có khắc dòng chữ “Charles V, hoàng đế La Mã thần thánh”. Lưỡi kiếm dài 80,6 xentimét, tay cầm dài 15,8 xentimét. Một thanh kiếm như thế lại lọt vào tay của một kẻ ngoại đạo thì quả thật là một điều bí ẩn.

Hoàng đế La Mã thần thánh Charles V đã trị vì ở Tây Ban Nha, Áo và Hà Lan vào thế kỷ XVI, và ông đã dùng số vàng được Francisco Pizarro lấy từ người Inca để lo liệu cho chi phí của cuộc tái chiếm thủ đô Tunis từ tay người Ottoman. Vậy là thanh kiếm này có được sau một cuộc xâm chiếm và lại được dùng trong một cuộc xâm chiếm khác. Khi Tunis thất thủ vào năm 1574, Beylik chính là những người cai trị mới tại đây, họ là những người Thổ Nhĩ Kỳ thay mặt cho đế quốc Ottoman. Họ là những nhà thám hiểm thương gia, được trang bị với loại vũ khí thượng thừa nhất làm từ thép Damascus, và chẳng thèm bận tâm đến số chiến lợi phẩm mà quân Frank đang tháo chạy để lại. Mặc dù là một thanh kiếm tuyệt đẹp, nhưng nó lại được trao đổi với một tộc trưởng người Tuareg[*]. Ông ta giữ nó bên mình suốt 60 năm rồi truyền lại cho con trai thêm 40 năm nữa. Thanh kiếm đã tung hoành khắp sa mạc Sahara, nhuốm đẫm máu người trong những trận cướp phá của người Tebu sống ở Tibesti. Có lần, một haddad, một thợ rèn sắt đáng sợ và bị khinh miệt nhưng lại rất cần thiết của châu Phi, đã nện búa và mài mỏng một vết mẻ sâu trên lưỡi kiếm. Người thợ rèn bảo với chủ nhân của thanh kiếm, lúc này là một người thuộc tộc Garam, rằng nó là thanh kiếm thần thánh của người Frank, nhưng rồi thông tin đó cũng sớm chìm vào quên lãng. Thanh kiếm được chà sạch bằng cát sa mạc, rửa bằng máu và được mài bén bằng những hòn đá mài hình tròn do người tiền sử để lại từ cái thời Sahara còn có nguồn nước ôn hòa, với muông thú sinh sống, có linh dương, hươu cao cổ và khỉ đầu chó. Đến thế kỷ XVIII, khí hậu trở nên tồi tệ hơn, khô nóng hơn, dẫn đến sự suy yếu của tất cả bộ lạc sống quanh núi Uweinat, cư ngụ ngay trên biên giới của ba nước Sudan, Libya và Ai Cập thời hiện đại. Tộc Garam bị phân tán và một vài nhóm đã bị các bộ lạc Darfuri chinh phục. Có người đã tịch thu thanh kiếm trong bao kiếm bằng da thuộc được may rất kỹ lưỡng và làm quà cống nạp cho ông cố của vị Sultan. Giờ đây, ai cũng biết rằng nó là thanh kiếm của người Frank, mặc dù chẳng ai đọc được dòng chữ khắc trên nó, dòng chữ mà họ tin rằng sẽ mang ý nghĩa đặc biệt vào một ngày nào đó. Có người còn bảo rằng thanh kiếm này thuộc về Richard Sư Tử Tâm, người đã đề nghị em gái mình kết hôn với Saladin. Thanh kiếm này có thể được xem là của thập tự quân, nên Mahdi thấy hoàn toàn đúng đắn và phù hợp khi sử dụng nó để chống lại người Anh, thế lực chống lưng cho người trị vì Ai Cập, đất nước bấy giờ đang nằm trong tay người Thổ Nhĩ Kỳ.

Người Tuareg (còn được gọi Twareg hay Touareg) là một dân tộc mục đồng du cư Berber. Họ là những người sinh sống chủ yếu ở nội địa sa mạc Sahara thuộc Bắc Phi.

Gordon bị sát hại ngay trên bậc tam cấp bước vào cung điện của mình. Ông chiến đấu anh dũng đến phút cuối cùng. Có thể ông không nhìn xa trông rộng, nhưng ông không phải kẻ hèn nhát. Thủ lĩnh Mahdi đã có ý định dùng thanh kiếm này kết liễu cuộc đời Gordon. Y muốn dùng nó để chặt đầu Gordon. Nhưng cuối cùng, trình lên cho Mahdi lại là cái đầu với đôi mắt xanh và mái tóc sáng màu của vị tướng người Scotland treo trên chóp cây giáo của một tu sĩ Hồi giáo. Cái đầu bị đem dựng ngay bên ngoài cung điện của Gordon và ai đi ngang qua đều ném đá vào nó.

Một năm sau trận chiến ở Omdurman và cuộc tái chiếm Khartoum, khi người kế vị Mahdi là Khalifa cuối cùng cũng bị tiêu diệt, chẳng ai biết về tung tích của thanh kiếm. Khalifa bị bắn khi đang ngồi cùng người của mình. Trong nhóm người thân cận của Khalifa chỉ có một người sống sót là Osman Digna, y đã tẩu thoát khi bị thương ngay từ đầu cuộc chiến. Trước đó Digna đã khiến quân Anh nhục nhã vì y là người chỉ huy nước ngoài đầu tiên có thể phá vỡ trận hình ô vuông nổi tiếng của kỵ binh Anh. Trong trận chiến Tebai, quân lính của Digna khiến quân Anh bất ngờ khi tấn công vào khe hở trong trận hình ô vuông, một thế trận quân sự mà từ trước thời điểm Napoleon thất trận đến nay chưa bao giờ bị phá vỡ. Các kỵ binh Anh bối rối bèn rút lui tán loạn, mặc dù cuối cùng họ vẫn là phe giành phần thắng. Khi được hỏi làm thế nào họ đã thực hiện được chiến tích đó, một trong những binh lính cấp thấp nhất của Digna đã trả lời: “Bởi vì chúng tôi không biết rằng trận hình ô vuông đó là bất khả chiến bại. Chẳng ai nói gì với chúng tôi cả.”

Một năm sau đó, Digna bị bắt giữ và bị giam 8 năm tại Rosetta, nơi dòng Nile chảy ra biển. Cũng từ nhà tù này, nửa thế kỷ trước, phiến đá Rosetta đã được kéo ra từ trong bức tường thành. Digna luôn khẳng định y đã đưa thanh kiếm ấy về sa mạc, giao cho một tộc trưởng Hồi giáo giữ gìn cẩn trọng, chờ đến thời điểm thích hợp để sử dụng một lần nữa.

33. Chặng bơi bão táp

Chúa chẳng vội vàng. Nhưng những gì Người gửi xuống hạ giới sẽ luôn đến nơi
- Ngạn ngữ Sudan -

Đây là một quyển sách dài nên tôi quyết định sẽ nghỉ ngơi, để người khác tiếp tục thay tôi một đoạn. Anh bạn tốt Johnny West của tôi bơi giỏi hơn tôi rất nhiều. Thực tế thì tôi phát hiện ra rằng mình không những bơi dở, mà còn rất hèn nhát. Nhưng thay vì “xỉ vả” bản thân, tôi quyết định sẽ lôi anh bạn tài năng của mình vào để hoàn thành “sứ mệnh” mà tôi tự đặt ra: bơi dọc dòng Nile Đỏ. Nhiều năm về trước, tôi và Johnny West ở chung trong một căn hộ tại London. Anh vào làm cho hãng thông tấn Reuters còn tôi qua Nhật Bản để dạy tiếng Anh và học aikido. Địa điểm công tác đầu tiên của anh là Cairo, và vì anh mời, nên tôi đã đến đó thăm anh. Thành phố đã khơi dậy trong tôi những ấn tượng ban đầu đầy phấn khởi và thích thú, khiến tôi quyết định chuyển đến Cairo sống. Vì một phần quyển sách này “đâm hoa kết trái” từ cuộc sống của tôi tại Ai Cập, nên ta có thể xem Johnny West là người đã khơi mào quyển sách.

Cũng thật tình cờ, anh đang có mặt tại Khartoum và đồng ý sẽ bơi “chay” một đoạn mà không có đồ bảo hộ, một thử thách vượt xa khả năng xuềnh xoàng của tôi. Điều xảy ra tiếp theo chính là phiên bản thử thách bơi Nile Đỏ của Johnny “Song Nile” West, một phóng viên mặt trận đa tài sáng sủa, hiện giờ đang làm tư vấn viên dầu mỏ. Sở dĩ gọi là “Song Nile” vì anh sẽ cố gắng bơi qua đoạn giao giữa Nile Xanh và Nile Trắng. Hoàn toàn hợp lý khi anh chọn thời điểm đầu tháng 5, trước khi cơn lũ chính tràn về (đó là khi Nile Trắng chảy mạnh hơn Nile Xanh). Sau thời điểm này, dòng chảy cuồn cuộn của Nile Xanh sẽ khiến cho thử thách đó trở nên dại dột hơn...

“Hai ngày trước tôi đã đi khảo sát cùng Mahmoud, người tài xế khách sạn. Tôi đã quyết định sẽ bắt đầu từ phía đoạn cuối của Nile Xanh, nơi dòng chảy đang bẻ cua gắt về phía tây, đến chỗ hai sông Nile giao nhau tôi sẽ quay lại và kết thúc chặng bơi tại Omdurman ở bờ bên kia. Đầu tiên chúng tôi tìm chỗ xuất phát, ngay cạnh khu vườn công cộng rộng lớn có vài quán trà. Từ chỗ chúng tôi đứng, bờ sông đầy bùn đổ dốc rất cao, phủ đầy rác rưởi từ hàng tiêu dùng thời hiện đại – chai nước ép cắm ống hút, bao bì nhựa, vỏ bao bánh quy hình thành một ‘lớp sóng’ lềnh bềnh phế thải của con người. Ta phải cố lội qua lớp sóng trên đất liền đó rồi mới xuống được mép nước cách bờ 2,7 mét.

“Khi chúng tôi nhìn xuống lòng sông, Mahmoud nói: ‘Dòng chảy nguy hiểm lắm đấy.’ Tôi cười nhã nhặn. Đai an toàn trong chiếc taxi của anh ấy bị hư và cứ nhìn cách anh ấy lạng lách qua làn xe đông đúc thì tôi biết ngay anh không thành thạo trong việc điều khiển chiếc taxi lai tạp méo mó của mình cho lắm. Anh ấy cũng chẳng phải kiểu thích an toàn.

“Khi chúng tôi phóng qua cây cầu qua Omdurman để tìm vị trí làm đích đến, Mahmoud hỏi: “Tôi đã nói anh nghe về cá chích điện chưa? Nếu có nhiều con, thì chúng có thể làm anh tê liệt đấy. À, rồi đống lưới của ngư dân nữa. Dễ mắc vào rồi bị kéo xuống lắm.” Anh vừa nói vừa né được một người phụ nữ vạm vỡ đang cầm rất nhiều túi mua sắm trong gang tấc vì anh đã tăng tốc để vượt một chiếc taxi trông còn tồi tàn hơn.

“Chắc Mahmoud đang thích thú lắm. Sao lại không chứ? Khi anh thường xuyên làm chuyện mạo hiểm như chặng bơi lần này, anh sẽ nhận ra mình tiếp thêm sức mạnh cho nỗi hoang tưởng của người khác, và thậm chí cho cả cảm giác hạnh phúc của họ trên nỗi khổ của người khác. Có lần tôi đang khảo sát chặng bơi ở sông Derwent chảy qua Hobart, Tasmania và bắt chuyện với một người câu cá bên sông. ‘Ôi, bọn cá mập sẽ táp anh đấy, anh bạn.’ Ông bảo: ‘Sông này nhiều cá mập lắm.’ Nghiên cứu sau đó cho thấy lần cuối cùng có thông tin một người bị cá mập tấn công tại nhánh sông đó là từ năm 1878. Ôi trời, tôi thầm nghĩ khi nhìn ông ta: ông già chán chường này đang hù dọa mình cho vui đây mà! Từ ngày đó, tôi rút ra bài học rằng, khi muốn xin lời khuyên của ai đó về chuyện bơi lội trong bất kỳ vùng nước nào, phải luôn tính đến chuyện họ sẽ lấy cảm giác hả dạ làm động lực.

“Và Mahmoud, cùng một vài người khác nữa, đã luôn hành động như thế. Hết hù dọa về dòng chảy, đến bị chích điện, rồi lưới của ngư dân. Cuối cùng chúng tôi cũng tìm được vị trí mà tôi có thể lên bờ, nằm giữa những tàn tích của pháo đài nơi Mahdi đã chống cự trong những phút cuối cùng vào năm 1898. Chúng tôi lái xe quay về và nhất trí là tôi sẽ hội ngộ với Mahmoud ở trước khách sạn vào 6h sáng mai.

“Lúc sáng, Khartoum đã đông đúc rồi, hoặc ít nhất là những con đường chính băng qua các cây cầu nối ba cụm khu vực riêng lẻ của thành phố. Tôi ra khỏi xe và bì bõm lội qua làn sóng dập dìu đồ nhựa xuống đến mép nước. Tôi đưa kính và quần áo cho Mahmoud giữ ở trên bờ, rồi nhảy ùm xuống dòng Nile Xanh.

“Ban đầu, khi vẫn bồn chồn tự hỏi liệu nỗ lực này ngay từ đầu có phải là một lựa chọn thông minh hay không, tôi đã lập kế hoạch: bơi thẳng một đường 90 mét qua đến đảo Tuti, rồi đi vòng, hoặc xuyên qua, vùng đất trồng trọt đầy ắp phù sa, tìm chỗ phù hợp ở phía bên kia của đảo rồi bơi băng qua Nile Trắng đến vị trí lên bờ đã định sẵn ở Omdurman. Nhưng một khi cảm nhận được Nile Xanh, với dòng chảy nhanh và không phải dạng vừa nhưng cũng không mang ý định xấu xa gì, tôi lại ứng biến một kế hoạch mới.

“Đến giữa dòng, tôi sẽ thả trôi để dòng nước đưa mình xuống đến điểm giao của hai đoạn sông Nile, vòng qua đảo Tuti, rồi bơi thật nhanh và chếch dần để băng qua sông Nile Trắng. Nếu tôi bắt đầu bơi từ chỗ cách đích đến định trước khoảng 800 mét về phía hạ lưu, chắc là tôi sẽ thành công.

“Vậy là tôi cứ trôi nhẹ nhàng trên sông, dòng nước ấm chứa đầy bùn vỗ về tôi thật bình yên. Lúc nào cũng thế, hễ được hòa mình với dòng sông thì không khí của thành phố cũng tan biến. Tôi đã có cảm giác tương tự khi bơi băng qua sông Thames ở Cầu tháp London. Anh sẽ không có cảm nhận gì khi ở mép nước, mà chỉ khi hòa trong dòng nước. Con sông trở thành một bộ lọc để ta ngắm nhìn thành phố, chứ không phải chiều ngược lại. Khung cảnh náo nhiệt của 7 triệu cư dân thành phố Khartoum đang loay hoay với cuộc sống thường nhật giờ đây đã tắt tiếng và trở thành phông nền cho những con chim tò mò – phải chăng là một loại bồ câu? – bay là đà trên đầu và theo tôi về phía hạ lưu. Một vài chiếc thuyền của ngư dân nhấp nhô qua lại rồi bỗng dưng tôi hoảng hồn khi thấy chân mình đụng vào một chiếc lưới. Ta luôn bị sốc khi đang bơi thỏa thích tự do mà lại chạm phải thứ gì dưới nước. Tôi vẫn luôn mong ước khôn nguôi rằng sự kiện 11 tháng 9 đã không xảy ra, và đi đâu tôi cũng có thể mang con dao quân đội của Thụy Sĩ bên mình. Nhưng tôi đã vẫy chân thoát được mảnh lưới rồi trôi xuống đoạn hai con sông Nile gặp nhau. Vào lúc này, có lẽ tôi đã ở dưới nước tầm 15 phút, qua được gần hết 1,6 kilômét nhưng thực sự bơi thì lại chưa đến vài trăm mét.

“Ngay tại điểm giao nhau, dòng nước bắt đầu chảy mạnh hơn hẳn. Sông Nile Trắng đánh vào bờ đảo Tuti dồn dập – bạn có thể xem các bản đồ cũ để thấy hình dáng của hòn đảo phù sa này đã thay đổi đáng kể, ngay cả từ thời kỳ thuộc địa. Hai con sông luồn qua rìa tây của hòn đảo hướng lên phía bắc, về phía Ai Cập và Địa Trung Hải. Dòng chảy hiện giờ có lẽ tương đương với tốc độ chạy bộ thư thả: cũng nhanh đấy, khi so sánh tốc độ trôi của mình với phần đất liền bất động.

“Nhưng đây là một con sông mà! Dòng chảy sẽ xuôi theo phần đất khô, chứ không đối nghịch. Nếu không quan tâm mình phải lên bờ ở đâu, thì dù có bơi trên con sông chảy nhanh nhất thế giới dọc theo đôi bờ thẳng tắp cũng chẳng ảnh hưởng gì cả. Chỉ cần chuẩn bị tâm lý đi bộ ngược lại vài kilômét trong chiếc quần bơi của mình. Tôi lắng nghe tiếng xe cộ ồn ào cứ văng vẳng mãi. Tôi có thể thấy hàng dài các phương tiện nối đuôi nhau chạy qua cây cầu sáu làn xe để đến Omdurman ở phía nam.

“Dòng chảy nhanh đến nỗi tốt nhất không nên ngồi chờ thời. Cố giữ sức ở giữa dòng, rồi khi thời điểm chín muồi, rẽ dòng nước bơi vào bờ, thật nhanh và mãnh liệt. Khi pháo đài của Mahdi vừa lọt vào tầm mắt, tôi vung hai cánh tay và phô diễn cho hai dòng Nile thấy cú bơi sải cừ nhất của mình. Rất dễ bị mất khả năng phán đoán khoảng cách giữa một dòng nước mênh mang như thế, nên tôi cũng không biết mình đã bơi qua được một đoạn bao xa. Tôi nhìn thấy Mahmoud và chiếc xe taxi màu vàng tàn tạ đang đứng chờ... rồi bơi ngửa một hồi, nhìn lại lên bờ thì anh ấy đã biến mất. Tôi đã bơi lố mất rồi.

“Tôi đã thôi không còn sợ dòng sông sẽ nhấn chìm mình. Nhưng tôi lại rất quan tâm đến việc không để mình lên bờ ở điểm quá xa về phía bắc để rồi phải ngâm mình trong hàng đống nước thải từ thành phố. Tôi ngụp mặt mình xuống dòng nước lần nữa và lại thực hiện một cú bơi sải hoàn hảo. Tôi cứ liên tục ngước lên nhìn vào bờ nhưng vẫn cách điểm lên bờ định sẵn trước đó vài trăm mét về phía hạ lưu. Cây cầu ngày càng gần hơn và thấp thoáng phía sau nó là hình ảnh không vui vẻ gì của một khu công nghiệp phức hợp gì đấy, nhưng hình như còn khá xa tôi mới đến được giữa dòng.

“Cho đến khi tôi đặt chân xuống chạm lòng sông.

“Và tôi nhận ra rằng mặc dù còn cách bờ khoảng 45 mét, nhưng mực nước chỉ cao đến đùi. Một khúc sông uốn quanh đã hình thành nên một đoạn sông nông gần bờ bên rìa tây. Thế là tôi bì bõm bước lên bờ chờ Mahmoud lái xe đến rước; lúc nãy anh ấy đang đọc bài kinh cầu nguyện. Về chặng bơi này, Mahmoud tỏ vẻ vui mừng và cảm phục theo cái thói hù dọa có từ lâu đời. Mười phút sau, chúng tôi trở lại khách sạn Acropole đúng lúc dùng bữa sáng, vẫn còn phấn khích với chặng bơi bí mật đó. Tôi thuật lại câu chuyện cho ông chủ khách sạn đang hồi hộp George Pagoulatos, và khá hài lòng với bản thân mình.”

34. Dân tóc xù

Sông Nile nói với cá sấu: “Ta có thể sống thiếu ngươi nhưng ngươi không thể sống thiếu ta.”
- Ngạn ngữ Nubia -

Đây chính là dòng sông mà họ tranh giành nhau. Một bên là người Anh, và bên kia là nhóm người có kiểu tóc đặc trưng. Những chiến binh hung ác đến từ sa mạc, với biệt danh dân tóc xù, một trong những bộ lạc ủng hộ thủ lĩnh Mahdi điên loạn, và được người Anh xem là một mối đe dọa nghiêm trọng, thực sự thì họ là ai?

Cách Cairo khoảng 200 kilômét về phía nam, người ta tìm thấy manh mối về họ trong các hang động ở khu nghĩa trang Ai Cập cổ đại Beni Hassan. Những bức tranh vẽ trên tường thực sự phi thường. Hình vẽ một hàng dài miêu tả hai người đàn ông đang vật nhau sẽ giúp bạn có hình dung chính xác về các môn võ thuật của 4.000 năm trước. Chính tại Beni Hassan, Bruce Chatwin đã tìm thấy các hình vẽ về một tộc người có mái tóc xù phồng cúi rạp mình nhằm thể hiện sự tôn kính trước Pharaoh, họ chính là dân du mục Beja sống ở Ai Cập và Sudan (người Anh gọi họ là chiến binh tóc xù, nhưng thực chất họ là những chiến binh hung tàn trứ danh). Những hình vẽ có niên đại 5.000 năm; các Pharaoh từ lâu đã không còn nữa nhưng người Beja vẫn tồn tại.

Sau khi đi tham quan các hang động ở khu nghĩa trang Beni Hassan, tôi tìm đến đoạn sông Nile ở thủ phủ Minya. Không như cái không khí xám xịt cáu bẩn của Cairo, Minya sạch sẽ tinh tươm, một trung tâm đô thị đích thực. Tôi thuê một chiếc felucca để cảm nhận đoạn sông Nile nơi đây. Lòng sông có vẻ hơi rộng hơn ở Cairo – dòng Nile một lần nữa khiến ta bất ngờ khi càng gần về đầu nguồn thì càng trải rộng ra, ít nhất là cho đến Sudan. Gió thổi phấp phới trên sông, dù Herodotus đã khẳng định rằng sông Nile không tạo ra cơn gió nào, nhưng nó luôn lộng gió và gần như luôn thổi từ bắc xuống nam, ngược dòng chảy nên rất có ích cho thuyền đi ngược dòng. Người lái con thuyền felucca tôi thuê là một thủy thủ già nghiêm nghị, ông hút thuốc trong cơn gió lộng ấy, lấy tay che đầu lọc một cách điêu luyện khi thuyền đi ngược gió.

Ngay tại thủ phủ Minya vào thế kỷ XIX, con trai của Muhammad Ali là Ibrahim Pasha đã nghe tin về nạn cướp bóc tràn lan trên đoạn sông Nile này, khi ông đang trên đường trở về từ chuyến viễn chinh để chế ngự tộc Senaar ở Sudan. Người ta cho rằng một vài ngôi làng đã tham gia vào phong trào “cướp biển” nói trên. Ibrahim Pasha đã lệnh cho kiasheff, tộc trưởng của một trong các ngôi làng bị tình nghi, phải đưa lũ cướp quấy phá lưu vực này đến trình diện ông. Tộc trưởng không chịu khai báo nên để buộc người thủ lĩnh phải khai ra, Pasha đã phạt ông 500 roi kourbash, một hình phạt thực sự đáng sợ. Kourbash là một loại dây bện từ da hà mã, dài khoảng một mét; phần mép cứng cùng với đầu dây mảnh phơ phẩy của nó khét tiếng về khả năng cắt vào da thịt của nạn nhân. Nó là một công cụ đàn áp của ách thống trị Ottoman bị rất nhiều người căm phẫn suốt dọc sông Nile; như Churchill đã viết: “Lòng yêu nước không thể lớn lên dưới đòn roi kourbash.” (Thật kỳ lạ, loại roi chicote mà dân buôn nô lệ Congo sử dụng và sjambok của chế độ apartheid[*] ở Nam Phi đều làm từ da hà mã!)

Chính sách phân biệt chủng tộc, trong giai đoạn từ 1948 đến đầu thập niên 1990, do Đảng Quốc gia (NP) thực thi khi người Afrikaner (người da trắng Nam Phi) cầm quyền.

Nhưng dù có bị đánh 500 roi thì người tộc trưởng cũng không thú tội hay tiết lộ bất cứ cái tên nào. Thế là Ibrahim ra lệnh lột đồ và đánh ông với một cây gậy sắt nóng đỏ. Không thể chịu nổi nhục hình, tộc trưởng khai ra 200 cái tên, 150 tên trong đó bị hành hình. Nếu xem xét cách thu thập thông tin, thì có khả năng là tất cả những người bị khai tên đều vô tội.

Trước khi đến Beni Hassan, tôi đã tham gia một lễ hội văn hóa tại thị trấn ven Biển Đỏ tên Marsa Alam. Người Anh và Thổ Nhĩ Kỳ đã rời đi từ lâu, nhưng ở đây vẫn còn các vũ công người Beja với mái tóc xù, nhưng không còn đánh nhau nữa mà chỉ cười đùa và trình diễn âm nhạc với cây đàn violin một dây và trống. Họ vẫn sinh sống nơi đây, vẫn có mái tóc như ngày nào.

35. Thổ dân da đỏ Iroquois trên sông Nile

Tai than khóc: “Hỡi ôi cái lưỡi, ta bị tát vì ngươi.”
- Ngạn ngữ Sudan -

Rốt cuộc thì người Beja cũng sát hại Gordon già đáng thương, nhưng sự kiện đó chỉ xảy ra sau cuộc viễn chinh do tướng Lord Wolseley chỉ huy, nhằm giải cứu Gordon trong hai năm 1884-1885. Kế hoạch giải cứu này bị trì hoãn đáng kể vì đoàn tàu không thể khởi hành đi ngược sông Nile đến Khartoum (tuyến đường bộ bị cản trở bởi sa mạc và những bộ tộc hung hăng). Thử thách trên đường thủy nằm ở các thác nước lớn, các đoạn ghềnh khiến Nile Trắng đôi lúc biến thành dòng nước cuồn cuộn bọt trắng xóa giữa Aswan và Khartoum. Không người lái thuyền bình thường nào có thể đối kháng với những khúc ghềnh thác như thế. Họ cần đến chuyên gia, và phải là chuyên gia từ Canada. Điều này lý giải vì sao cuối cùng thổ dân da đỏ Caughnawaga[*] thuộc tộc Iroquois lại có mặt để chiến đấu chống lại Nile Đỏ.

Là nhóm người da đỏ Iroquois cải đạo sang Công giáo La Mã, rời bỏ quê hương của người Iroquois tại bang New York, Hoa Kỳ và chuyển đến định cư tại Canada trong thế kỷ XVII.

“Tôi tên là Louis Jackson; một nửa dòng máu của tôi là thổ dân da đỏ Caughnawaga; tôi biết ngôn ngữ của họ vì tôi đã sống cùng họ cả đời mình. Khi tướng Lord Wolseley có ý tuyển mộ người lái thuyền Canada lành nghề nhất để đưa đoàn viễn chinh giải cứu Gordon lên thượng lưu sông Nile, ông đã yêu cầu tìm người da đỏ Caughnawaga. Tôi không hề có ý định tham gia vì tôi đã nghe nhiều câu chuyện gây nản lòng về sông Nile ở Ai Cập, hơn nữa, tôi cũng bận bịu bảo vệ hoa màu của mình. Nhưng có người giải thích rằng với khả năng tiếng Anh, tôi là ứng cử viên thích hợp nhất để tham gia hành trình đó và coi sóc những cậu thanh niên Caughnawaga, nên rốt cuộc tôi cũng đồng ý.

“Người Caughnawaga thật ra là một phân nhánh của người Mohawk, một thành viên của Sáu Bộ tộc[*], trước đây bị chiếm đóng và phải rời khỏi vùng đất mà họ sinh sống, nay là bang New York. Người Pháp biết đến chúng tôi với tên gọi chung là Iroquois. Ngày xưa, người Caughnawaga được tái định cư tại đầu đoạn ghềnh thác của sông St. Lawrence trước mặt thành phố Lachine, trên một dải đất rộng khoảng 2.500 hecta. Không như các tộc thổ dân anh em khác của chúng tôi, tinh thần của người Caughnawaga không hề bị lu mờ trên mảnh đất nhỏ này, vì họ nhanh chóng trở thành chủ nhân thật sự của dòng sông, và những dòng sông thuộc lãnh thổ các tỉnh ở Canada đều không có điểm kết. Mang trong mình một chút dòng máu của người da trắng, người Caughnawaga vẫn luôn giữ gìn phong tục, tập quán và ngôn ngữ của thổ dân da đỏ; còn cả tính cảnh giác và sức chịu đựng bền bỉ của tổ tiên họ. Họ biết rõ sông nước; họ biết cách lèo lái một chiếc ca-nô làm từ gỗ bạch dương và đưa được cả người qua những mỏm đá và thác nước lớn một cách an toàn. Nếu không có họ, đoàn quân giải cứu sông Nile sẽ chẳng tìm được lối thoát, có lẽ một lần khi tiến lên thượng lưu, và chắc chắn một lần nữa trên đường trở về. Hiển nhiên sự có mặt của họ đã chẳng có ích gì, vì ngay từ đầu Gordon đã mất mạng, nhưng chuyện đó chẳng quan trọng. Người thổ dân da đỏ Caughnawaga đã hoàn thành nhiệm vụ: 85 người lên đường và chỉ mất 5 người khi trở về.

Sáu Bộ tộc trên sông Grand (Six Nations of Grand River) là khu bảo tồn văn hóa thổ dân quốc gia lớn nhất nếu tính theo dân số và đứng thứ hai về kích thước ở Canada. Nó là khu bảo tồn duy nhất ở Bắc Mỹ, nơi 6 bộ tộc Iroquois sinh sống cùng nhau – Mohawk, Cayuga, Onondaga, Oneida, Seneca và Tuscarora.

“Đại tá [James] Alleyne bảo với chúng tôi rằng một đoàn quân chỉ tinh nhuệ khi có lương thực. Chúng tôi có lương thực đủ đầy, và cả đoàn người nối đuôi phía sau cũng thế, vì chúng tôi dùng phà để vận chuyển lương thực cho họ lên thượng lưu, vượt qua đá và vùng nước đọng, qua những nơi thác ghềnh hung hãn nhất của sông Nile. Chúng tôi có thịt bò của hãng Armour, thịt xông khói, thịt đông lạnh, thịt dê – ướp muối và đóng hộp cùng lớp mỡ – rau củ, đậu giã của hãng Ebswurt khi nấu nhừ sẽ ra món súp rất thơm ngon, dưa muối, tiêu, muối, giấm, bánh quy cứng, bột, yến mạch, gạo, đường, trà và cà phê, phô mai đóng hộp, mứt, nước cốt chanh, thuốc lá sợi. Tất cả con thuyền đều được đóng gần giống kiểu thuyền York[*], kiểu thuyền săn cá voi có sống ở đáy để giăng buồm; và đủ sức chứa và chuyên chở lương thực thơm ngon, như tôi vừa liệt kê, cho 100 người trong mười ngày. Con tàu cũng có thể chở thêm 10 người cùng với mọi thiết bị và quân dụng cùng khoảng 500 kilôgam đạn dược. Peter Canoe không biết tiếng Anh nhưng lại giao tiếp trôi chảy với đội ngũ “kình ngư” người Ả Rập hơn cả những người biết tiếng Ả Rập. Người Caughnawaga không bao giờ bơi và lấy làm tự hào vì điều đó, họ xem mình như được sinh ra trên chiếc ca-nô và nếu phải rời khỏi thuyền thì họ thà chết chứ không bơi. Khi nhìn thấy các đoạn ghềnh thác, James Deer phán rằng nếu dùng ca-nô làm từ gỗ bạch dương của người da đỏ chúng tôi thì đã an toàn hơn nhiều, và ông ấy đã đúng. Nhưng với đoàn binh lính chỉ biết chèo bằng mái chèo một lưỡi, họ sẽ không thể điều khiển chiếc ca-nô của chúng tôi vì chúng dùng mái chèo hai lưỡi. (Và chúng tôi đã đem theo mái chèo hai lưỡi từ tận St. Lawrence, nghĩ rằng họ sẽ dùng ca-nô.)

Một loại thuyền được đặt tên theo công ty sản xuất York Company, dùng để vận chuyển hàng hóa và lông thú trong nội địa. Nó có chiều dài 14 mét và loại lớn nhất có thể tải 6 tấn hàng hóa, mũi tàu nhọn, đáy bằng, và phần đuôi tàu cong lên một góc 45 độ.

“Thuyền đưa chúng tôi đến Alexandria và sau đó chúng tôi ngồi tàu hơi nước đi xuyên qua Ai Cập. Chúng tôi nhìn thấy đàn gia súc nằm bất động trong nước, chỉ chừa mỗi phần đầu nhô lên khỏi mặt nước. Cảnh tượng đó khiến mấy cậu thanh niên da đỏ của tôi phát hoảng, vì nó cho thấy càng đi xuống phía nam thì thời tiết sẽ càng nóng bức hơn. Cái nóng như thiêu đốt, nhưng cũng may là luôn có gió. Chúng tôi gọi sông Nile là con sông lộng gió vì nó nhiều gió hơn bất kỳ con sông nào chúng tôi từng biết ở Canada – luôn thổi từ phía bắc, một lợi thế quan trọng khi đi ngược dòng.

“Rất nhiều đoạn của con sông này có chiều rộng tương đương với sông St. Lawrence chảy qua khu Caughnawaga, mấy cậu thanh niên cũng thường nói với nhau như thế. Tại một khu định cư của người Ai Cập, chúng tôi thấy người dân sống trong các túp lều nhỏ đắp bằng đất bùn và chỉ nhìn sơ qua tôi đã nhận ra cả đời mình chưa bao giờ thấy nhiều chuột như thế. Thuyền của họ làm từ gỗ, dài khoảng sáu mét, mép thuyền làm bằng bùn nung cứng cao 90 xentimét có khả năng chống nước rất tốt; cánh buồm có hình dáng kỳ lạ, được giăng từ phía chân cột buồm. Loài cừu ở nơi đây trông như mấy con chó đang kéo lê chiếc đuôi dài của chúng trên đất, còn loài chó thì lại trông như giống chó Esquimaux mà tôi từng thấy ở Manitoba.

“Trước khi đến Assouan, chúng tôi dừng lại ở một chỗ, cũng là lần duy nhất chúng tôi nghỉ chân vào ban ngày. Một người Ai Cập Công giáo đưa tôi đến một cái cây linh thiêng với sức mạnh chữa lành tuyệt vời. Nếu bạn có ước muốn chữa bệnh cho một ai đó, hãy đóng một cây đinh vào cây, và tôi phải nhấn mạnh rằng ở đất nước này, đinh còn khan hiếm hơn cả tiền. Hình dáng của cái cây cũng chẳng có gì đặc biệt, bị đóng đầy đinh thuộc đủ chủng loại, nó cao tầm 1,2 mét rồi vươn nhánh là đà gần mặt đất khoảng 9 mét.

“Tôi nghe nói ở Abu Simbel có các bức tượng khổng lồ cao 18 mét với bàn chân dài gần một mét nhưng tôi thấy tiếc đã không đi xem chúng vì phải loay hoay lấy dây đai chống dịch tả cho đoàn người của mình. Tất cả mọi người, từ binh lính đến thủy thủ đoàn, đều được yêu cầu phải đeo loại dây đai làm bằng vải nỉ rộng khoảng 30 đến 38 xentimét này. Các anh lính đã từng phục vụ trong quân đội rất lâu ở Ai Cập và Soudan bảo với tôi rằng chúng rất hữu hiệu trong việc chống cái rét và ẩm thấp – môi trường lý tưởng cho bệnh tả và kiết lỵ lây lan.

“Binh lính người Anh ai cũng khỏe mạnh và trẻ tuổi; tôi không thấy ai quá tuổi 30 cả. Dù sao thì trước khi rời sông Nile, tôi đã có vinh dự chứng kiến hai thanh niên người Iroquois của tôi giành giải nhất vòng chạy đua vào ngày hội thao United Services Sports dưới sự bảo trợ của sĩ quan chỉ huy đồn binh tại Wady Halfa.

“Chúng tôi dần di chuyển xa hơn về phía thượng lưu, những con tàu nối đuôi nhau theo hàng dài vượt qua những con thác lớn. Chúng tôi có 8 cư dân bộ lạc Dongola[*] đồng hành cùng mình, khi vừa qua được đoạn sông kinh hoàng nhất, một vài người trong số họ nhận thấy có xung đột trên bờ nên đã rời đoàn để gia nhập hoặc can ngăn trận ẩu đả, thế là số phận tôi lúc này hoàn toàn do dòng sông định đoạt. Cuộc sống quả là muốn màu! Người Dongola hoàn toàn không quen sử dụng tàu và luôn hành động trái với mong đợi của bạn. Họ bơi rất cừ và có thể bơi qua sông gần như ở bất cứ đoạn nào. Khi phải bơi một khoảng xa, họ sẽ tận dụng những chai nước làm bằng da dê, giữ đầy khí trong đó; chửi rủa họ chẳng có ích lợi gì vì họ chẳng hiểu tiếng mình và cũng chẳng quan tâm. Tôi có thể chỉ ra một đặc trưng kỳ quái khác của họ. Mỗi người Dongola đều có đầy sẹo khắp người. Tôi phát hiện ra lý do khi có một người bị ốm: thành viên khác của nhóm sẽ dùng dao cắt một đường trên da người bệnh và nhét đầy cát vào trong vết cắt đó.

Là một nhánh của tộc Nubia sinh sống ở nam Sudan, chủ yếu gần thác nước lớn thứ ba của sông Nile và al A Dabbah.

“Đến mùa thì nước sông cạn dần, chúng tôi thấy nhiều cá sấu hơn. Peter Canoe bảo ông ấy từng cho một con cá sấu ăn chiếc giày đanh mình mang trên chân, và chúng tôi vì lịch sự mà không phản đối ông tiếng nào. Đại tá Alleyne và Abbé Bouchard, với sự trợ giúp của một chiếc ống nhòm công hiệu, thông báo có một con cá sấu phơi mình tắm nắng trên một khối đá trơ trọi ở phía xa, nó dài khoảng 7 mét. Khi tôi báo đến giờ ăn tối, mọi người tiến lên bờ và đây chính là lúc Louis Capitaine mất tích một cách bí ẩn, chỉ trong phạm vi cách bờ 18 mét. Louis ngồi chèo ở mũi tàu của Peter January và đứng lên khi gần đến bờ. Cậu là một thổ dân da đỏ Caughnawaga vững vàng như bao thành viên khác nhưng lại bị mất thăng bằng và rơi xuống dòng suối nguy hiểm. Mãi đến đoạn cách đó chừng 30 mét thì chúng tôi mới thấy anh trồi lên. Trung úy Peter, một người tốt tính và luôn có mặt kịp thời khi cần cứu hộ, thẩy một chiếc phao xuống sông, mặc dù nó cách Louis khá xa trong khi cậu chắc chắn đang vật lộn mới giữ mình nổi được trên mặt nước. Trung úy Peter cho gọi ngay “kình ngư” Ả Rập giỏi nhất của đoàn là Suleiman, không có đội ngũ này thì chúng tôi đã tiêu đời từ lâu. Suleiman lặn xuống như một mũi tên, rẽ dòng nước và chỉ với một vài cú sải tay đã đến được vị trí phát hiện thấy Louis. Nhưng trong lúc chúng tôi dõi theo Suleiman, trong thời khắc ngắn ngủi ấy, Louis Capitaine lại mất dấu. Tôi ở cách tàu của Peter tầm 54 mét ở phía sau và lấy mái chèo gỗ sồi dài 3,6 mét của mình hì hục chèo đến gần, khuấy động cả một vùng nước, cố hết sức lao vào vùng nước sâu đáng sợ, nhưng cũng không giúp ích được gì. Nhưng niềm thương tiếc của tôi không là gì so với đại tá Alleyne, ông đã nhận lãnh hoàn toàn trách nhiệm của sự việc lên vai mình. Tôi những tưởng ông sẽ khóc nhưng không hề, ông chỉ chẳng động đến chút gì từ số thức ăn chúng tôi bày ra vào buổi tối hôm đó, khi cả đoàn tề tựu lại để nhóm lửa và nấu khẩu phần thịt bò hãng Armour mà họ cung cấp mỗi ngày. Suleiman vẫn lặn ngụp trong nước cho đến khi trời sập tối và tìm thấy mũ bảo hộ của Louis, anh giữ chặt nó trước ngực; cả người anh run rẩy. Tối đó, đại tá Alleyne mở một cuộc điều tra và cử tôi đến trạm điện tín ở Semnah nhằm báo tin buồn về cái chết của Louis. Ông còn thuê cả thợ lặn ở địa phương để tiếp tục tìm kiếm Louis và để lại tiền cho họ làm một tang lễ đàng hoàng nếu tìm thấy xác; nhưng vì phải tiếp tục lên đường nên tôi không biết họ có bao giờ tìm được cậu hay không. Câu chuyện này còn bao gồm một bảng cáo phó dành cho Louis: vài tuần sau sự kiện đáng tiếc, đại tá Kennedy đưa tôi xem tờ báo Ottawa Free Press. Trong đó có một bài viết dài và màu mè về cái chết của một người là Thuyền trưởng Louis Jackson (Captain Louis Jackson[*]). Chúng tôi đều thấy phật lòng nhưng Peter cười to mà nói với chất giọng chói tai rằng giờ đây Louis Capitaine đã được thăng chức thành thuyền trưởng, còn bà vợ của tôi (Louis Jackson) có thể lãnh tiền “tử tuất” của anh ấy.

Do tờ báo này viết nhầm, thay vì tên người tử nạn là Louis Capitaine, thì lại ghi là Captain (thuyền trưởng) Louis Jackson – BT.

“Tôi cũng nên đề cập đến một khung cảnh quái lạ mà tôi chứng kiến tại tang lễ của một người Ai Cập. Trước khi hạ thi thể xuống mồ, họ đặt một đồng xu nhỏ vào miệng người chết. Họ tin rằng người chết phải băng qua con sông để đến được với ‘vùng đất đi săn hạnh phúc’ và sẽ dùng đồng xu để trả phí cho người lái đò.”

{Dựa theo lời kể của Louis Jackson trong tài liệu Our Caughnawaga Indians on the Mighty River Nile (Thổ dân da đỏ Caughnawaga của chúng ta trên sông Nile vĩ đại)}

36. Súng máy maxim và sông Nile - Lược sử súng máy

Bạn không thể chụp lại đuôi ngọn giáo khi đã ném nó đi, lời nói thốt ra trong vội vã cũng vậy
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Vậy là cuộc giải cứu Gordon đã thất bại. Dù có khởi hành sớm hơn đi nữa, đội quân cứu viện vẫn có thể bị lực lượng hùng hậu của Mahdi đánh bại, vì họ thiếu đi một món vũ khí đặc biệt quan trọng, công cụ hiệu quả nhất để đặt châu Phi dưới sự thống trị của chủ nghĩa thực dân: súng máy Maxim. Khi tướng Kitchener trở lại (ông cũng tham gia trong chuyến cứu viện Gordon), lần này với vai trò là chỉ huy lực lượng báo thù cho vụ sát hại Gordon đầy sỉ nhục, ông mang theo bên mình những khẩu Maxim. Súng cơ đã có từ trước, nhưng chẳng có cây nào nhẹ, hiệu quả và có tốc độ bắn nhanh như Maxim. Đến tận ngày nay, súng máy vẫn còn lưu lại kiểu dáng thiết kế cơ bản của Maxim, một minh chứng cho tài năng thiên phú đầy quỷ quyệt của Hiram Maxim.

Hiram Maxim[*] có lẽ không phải kiểu người mà bạn muốn quen biết. Ngoài việc phát minh ra cỗ máy giết người hiệu quả nhất thế giới vào khoảng năm 1880, ông còn có nhiều người vợ cùng một lúc, rồi đột ngột rời bỏ gia đình mình ở Hoa Kỳ và không bao giờ trở lại. Ông dính đến nhiều vụ kiện tụng đang chờ tòa xét xử với hầu hết những người ông giao thiệp. Ông không bao giờ quên dù chỉ là một chuyện nhỏ nhặt nhất. Ông cũng là một thiên tài máy móc. Những phát minh nổi tiếng khác của ông có thể kể đến: chuyến bay thử có dây buộc đầu tiên (một chiếc máy bay chạy bằng hai động cơ hơi nước), một ống hít phế quản được gọi là “ống dẫn hòa bình”, một bóng đèn sợi đốt (ngày nay người ta vẫn còn tranh cãi liệu ông hay Edison hoặc Swan mới là người phát minh ra đầu tiên), nhiều thiết bị vô tuyến khác nhau và một chiếc trực thăng đời đầu.

Hiram Maxim (1840-1916): nhà phát minh người Mỹ, nổi tiếng vì chế ra súng máy, loại súng tự động đầu tiên – BT.

Maxim là khẩu súng máy hoàn toàn tự động đầu tiên trên thế giới. Đó là một phát minh mang tính đột phá bởi vì nó thực sự tự động – mỗi phát bắn giật lại sẽ đưa viên đạn tiếp theo vào ổ đạn. Mặc dù trọng lượng 27 kilôgam không hề nhẹ, nhưng cũng đã nhẹ hơn nhiều so với khẩu Gatling sáu nòng. Nòng súng chiếm phần lớn trọng lượng cũng như chi phí sản xuất của một khẩu súng, vì vậy một nòng vẫn được ưa chuộng hơn sáu nòng. Ngoài ra, muốn dùng khẩu Gatling thì phải quay tay cầm, trong khi khẩu Maxim sở hữu tính tự động thần kỳ, chỉ một cú chạm vào cò súng đã đủ để nó “bắn đi” sự chết chóc khắp chiến trường. Điều này nghĩa là Maxim chỉ cần một người vận hành – một lợi thế quan trọng khác so với khẩu Gatling cần đến hai người. Đặc điểm cuối cùng khiến Maxim vô cùng hiệu quả là tầm bắn tương đối xa, trên 1.828 mét, so với tầm bắn chỉ được 366 mét của khẩu Gatling.

Trong chuyến cứu viện Emin Pasha vào năm 1887, Stanley đã mang cùng ông: hai tấn thuốc súng, 350.000 kíp nổ, 100.000 viên đạn Remington, 50.000 viên đạn Winchester và một khẩu súng máy Maxim thử nghiệm có giá đỡ di động. Stanley vô cùng tức giận khi mọi người nghĩ rằng ông cần lượng vũ khí này để chinh chiến khắp châu Phi. Ông thanh minh rằng tại sao mình phải cần đến chúng, khi ông từng làm điều đó chỉ với những khẩu súng trường Snider. Lượng đạn dược khổng lồ cùng khẩu Maxim là để Emin Pasha sử dụng khi họ đến được nơi của vị Pasha. Tuy nhiên, cuối cùng Stanley đã phải sử dụng khẩu Maxim chống lại bộ tộc Wasukuma trong giai đoạn cuối cùng của chuyến đi cứu viện Emin Pasha từ năm 1887-1889, một giai đoạn vốn được cho là khá dễ dàng. Trong suốt 32 năm sau chuyến đi băng ngang châu Phi đầu tiên của Burton và Speke vào năm 1857, ngày càng nhiều các nhà thám hiểm và sau đó là các nhà truyền giáo đã di chuyển qua vùng bình nguyên giữa Ấn Độ Dương và hồ Victoria. Stanley nhận thấy mức phí quá cảnh hay hongo là khá cao – một số nhà truyền giáo phải trả đến 270 bảng Anh cho hành trình ba ngày trên đất liền này. Súng cũng không phải vật hiếm lạ. Khi người Wasukuma bắt đầu hội quân, Stanley cố gắng hòa giải nhưng vô ích. Khi quân Wasukuma tràn vào trại của Stanley và giết một người lính; những phu khuân vác người Wangwana của Stanley đã bắn 17 người Wasukuma nhằm ăn miếng trả miếng. Hàng trăm người Wasukuma tụ tập xung quanh trại lính, vung giáo và khua dao dài lên mặt những tấm khiên. Trước đó trong những lần đàm phán hòa bình, Stanley bị giáo đâm nhưng không đánh trả. Giờ thì tình thế đã khác: từ bộ giá đỡ để phục vụ việc chuyên chở, khẩu Maxim được gỡ xuống, nòng súng được cẩn thận gắn vào, dây đạn mở ra. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, một khẩu súng máy tự động được xả ra trong cơn giận dữ. Có lẽ trung úy Stairs, sĩ quan chỉ huy đạo quân bọc hậu, là người đã nổ súng. Kết quả vô cùng thú vị: chỉ một người bị giết bởi... những người khác đã tháo chạy. Tiếng 600 viên đạn xả ra mỗi phút bất thình lình đánh tan sự tĩnh lặng của vùng thảo nguyên, đủ để khiến những kẻ tấn công phải chạy trối chết.

Stanley đã rất miễn cưỡng sử dụng khẩu súng, bởi việc phải dựa vào một thứ vũ khí đáng sợ như vậy đi ngược lại với những kế hoạch vĩ đại của ông ở châu Phi: dù gì đi nữa thì làm sao bạn có thể nói rằng mình đang giúp những người này nếu tất cả những gì bạn làm là giết chóc? Nhưng những thế hệ tiếp theo lại không cẩn trọng như vậy. Khẩu Maxim xuất hiện quá muộn và không kịp tham gia vào cuộc thám hiểm sông Nile, nhưng chắc chắn đóng một phần quan trọng trong cuộc chinh phục dòng sông này. Frederick Lugard, người được công ty East Africa của Anh cử đến Uganda, đã lấy chính khẩu súng Maxim thử nghiệm của Stanley để tăng cường uy quyền của mình, và còn giết nhiều người hơn cả Stanley. Đã có những tranh cãi kéo dài với bản thử nghiệm đầu tiên của khẩu Maxim, sau đó nó cũng được sử dụng trong cuộc chiến Matabele ở Rhodesia năm 1893. Trong trận chiến ở Shangani, 50 người với 4 khẩu Maxim đã hoàn toàn áp đảo lực lượng 5.000 chiến binh Ndebele phe địch. Nhưng những thắng lợi to lớn hơn còn ở phía trước. Những người tin vào sự ưu việt của người Anh vẫn luôn tuyên bố rằng Sudan được quản trị chỉ bởi 83 viên chức Anh trong những năm đầu thế kỷ XX. Trên thực tế, nó được vận hành bởi danh tiếng của khẩu Maxim trong trận Omdurman.

Đúng như lời của Hilaire Belloc[*]:

Hilaire Belloc (1870-1953): nhà văn và sử gia Anh – BT.

Dẫu ra sao chúng tôi cũng có
Khẩu Maxim mà họ không có.

37. Cuộc tàn sát

Khi băng qua một dòng sông, hãy hỏi về những dòng sông tiếp theo mà bạn cần băng qua
- Ngạn ngữ Sudan -

Lực lượng của Mahdi không được phép cai trị Sudan. Lực lượng này bấy giờ nằm dưới quyền của Khalifa[*], vị phó tướng của Mahdi. Thủ lĩnh mới này bắt đầu đe dọa Ai Cập, thậm chí phát động các cuộc chiến quy mô nhỏ qua biên giới. Theo lý giải của giới cầm quyền ở Cairo và London, nếu không ai ngăn quân Mahdi lại, toàn bộ khu vực Trung Đông có thể bốc cháy. Người Anh đã kiên nhẫn chờ đợi thời cơ, và giờ đây vào năm 1898, họ có một kế hoạch.

Abdullah al-Khalifa (1846-1899), hay ngắn gọn là Khalifa: một trong những phó tướng của Mahdi. Sau cái chết bất ngờ của thủ lĩnh Mahdi năm 1885, ông lên nắm quyền và xưng là Khalifat al-Mahdi, tức là “người kế vị Mahdi”. Khalifa tiếp tục cuộc đấu tranh với những phe phái chống đối nội bộ, đồng thời chiến đấu với quân Anh – Ai Cập. Sau thất bại trong trận Omdurman năm 1898, lực lượng của Khalifa dần suy yếu, cuối cùng ông bị giết vào năm 1899 – BT.

Một điều trớ trêu khó tin là Kitchener đã có mặt tại đợt oanh tạc Alexandria vào năm 1882, đó cũng là sự kiện châm ngòi cho động thái nhúng tay vào Ai Cập của người Anh. Vào năm 1884, Kitchener là một sĩ quan phụ tá và đã làm mọi cách để phát động một chiến dịch giải cứu Gordon trước khi quá muộn. Chính phủ Anh thiếu quyết đoán, rốt cuộc giao nhiệm vụ đó cho Wolseley, và khoảng thời gian chần chừ khi Gordon sụp đổ. Mười năm sau cái chết của Gordon, Kitchener, giờ đây đã là một vị tướng, tìm cách trả thù bằng cách tái chiếm Khartoum. (Một thông tin ngoài lề thú vị là tình yêu duy nhất suốt cuộc đời Kitchener, vị hôn thê Hermione, chính là con gái của Valentine Baker – em trai của Sam Baker. Đáng buồn là bà qua đời vì sốt thương hàn ở Cairo.) Kitchener tin rằng phải chiếm được Khartoum, không thì nên rút hết quân ra khỏi châu Phi. Bấy giờ, việc kiểm soát sông Nile cũng trở nên cấp thiết bởi hoạt động trồng bông dọc con sông cần nước tưới tiêu. Đây có thể là “cuộc chiến trên sông” (river war) đầu tiên trong lịch sử.

Cũng như Gordon, Kitchener là một kỹ sư. Ông học tại gia ở Ireland, sau đó gia nhập quân đội, và từ rất sớm đã được mọi người thán phục vì công trình vẽ bản đồ vùng Levant. Biên giới của Israel và Lebanon vẫn giữ nguyên đến ngày nay vì đó là nơi Kitchener ngưng cuộc khảo sát của mình. Ông là kiểu người thích ở một mình, nói tiếng Ả Rập khá tốt và không màng đến những sự trợ giúp mà ông không yêu cầu hoặc những lời phê bình thiếu thân thiện. Nếu vẫn chưa làm sáng tỏ được một sự việc để thỏa mãn bản thân, ông cũng sẽ chẳng đoái hoài gì đến lời người khác. Khi được hỏi về chiến lược tái chiếm Sudan, ông trả lời rằng: xây dựng một tuyến đường sắt. Một câu trả lời đậm chất kỹ sư. Một đạo quân đông đảo khó có thể di chuyển sống sót qua vùng sa mạc luôn thiếu nước trầm trọng. Sông Nile đã từng đánh bại họ trước đó dù họ có trong tay những tay chèo thuyền người Iroquois. Biện pháp hợp lý duy nhất là một tuyến đường sắt.

Vậy là Kitchener đã bắt tay vào xây dựng một tuyến đường sắt, và thêm một cây cầu. Một cây cầu dài 305 mét bắc qua sông Atbara, một nhánh chính khác thuộc hạ lưu sông Nile sau đoạn Nile Xanh. Cây cầu được một công ty của Hoa Kỳ hoàn thành trong 42 ngày, máy móc cũng được nhập khẩu phục vụ cho việc xây dựng. Đây quả là một dấu hiệu cho sự thay đổi trật tự thế giới.

Tuyến đường sắt hoàn thành, Kitchener dàn xếp đội quân hùng hậu của mình vào vị trí một cách êm thấm như một người lướt đi trên đường ray, nhằm chống lại lực lượng tu sĩ Hồi giáo (lực lượng Mahdi). Ông nắm trong tay 8.000 lính Anh và 17.000 quân Ai Cập, trong khi đội quân Hồi giáo lên tới 50.000 người.

Sau này Winston Churchill có viết lại trải nghiệm bản thân về diễn biến tiếp theo của cuộc chiến đẫm máu nhất trên Nile Đỏ trong quyển The River War. Quyển sách là thành tựu phi thường đối với một tác giả chỉ mới 23 tuổi. Nó giải thích rõ ràng quá trình người Anh đối đầu với đội quân Hồi giáo đông đảo, cho thấy một phần góc nhìn của chính Churchill bấy giờ với tư cách là một sĩ quan kỵ binh cấp thấp trong trận chiến. Có ba yếu tố đã tạo nên sự khác biệt to lớn trong trận Omdurman, và trên thực tế cũng đã trở thành khuôn mẫu chiến thuật gây nên hậu quả vô cùng thảm khốc trong Thế chiến I, đó là: lực lượng pháo binh với độ chuẩn xác cao, những phát súng trường tầm xa nhanh và chính xác, cuối cùng là súng máy Maxim. Với ba yếu tố này, các tu sĩ Hồi giáo thực sự không có cơ hội chống trả khi buộc phải dàn quân và chiến đấu trên khu vực bình nguyên trống trải – một địa hình không có nhiều chỗ núp và dễ dàng bị quét sạch với sự chính xác của pháo binh.

Đầu tiên, hãy cùng phân tích lực lượng pháo binh. Không phải ngẫu nhiên mà Napoleon cũng là một pháo binh. Vào thế kỷ XIX, những khẩu súng to lớn xuất hiện và trở thành nhân tố quyết định của một trận chiến. Vào năm 1803, Henry Shrapnel phát minh ra đạn sát thương có bi (còn gọi là đạn shrapnel, đặt theo tên ông) và đã tạo động lực cho toàn bộ quá trình phát triển của các loại đạn ghém ra từ những khẩu súng. Vào những năm 1860, dải chống thấm khí trên vỏ đạn được hoàn thiện, từ đó đạn có thể được bắn qua nòng súng trường với độ chính xác tăng đáng kể. Ngay cả khi không có súng máy, pháo và đạn ghém được ngắm bắn chính xác ở tầm xa cũng đủ gây ra sức tàn phá ghê gớm.

Yếu tố tiếp theo là độ chính xác của những phát súng trường tầm xa. Quân đội Anh chủ yếu sử dụng súng trường Lee-Metford trong trận Omdurman, có đường kính nòng 7,7mm. Sau này, súng Lee-Metford đã được phát triển thành loại vũ khí cực kỳ thành công trong Thế chiến I và Thế chiến II – súng trường Lee-Enfield. Khẩu Lee-Metford có khả năng bắn 8 phát (hoặc 10 phát tùy theo mẫu súng) cực kỳ nhanh, nhờ vào một cơ chế chốt. Súng trường nạp đạn từ khóa nòng sử dụng hộp đạn đầu tiên của Anh – khẩu Snider-Enfield – đã được Samuel Baker sử dụng trong các cuộc tấn công chớp nhoáng chống chế độ nô lệ của mình. Khẩu Snider-Enfield vốn đã là một cải tiến vượt bậc so với bất kỳ loại vũ khí nào mà các thủ lĩnh người Ả Rập hoặc tộc trưởng bản địa được trang bị. Như đã đề cập, khẩu Snider có tầm bắn chính xác lên đến 549 mét. Một người lính bình thường có thể bắn ra 10 viên đạn một phút với khẩu Snider, trong khi đó một xạ thủ giỏi cũng chỉ bắn được 3 viên đạn một phút với khẩu súng nạp đạn đằng nòng. Khẩu Snider sử dụng ổ đạn bằng kim loại có thể di chuyển xa và chịu được va chạm mạnh. Tóm lại, khẩu Snider đã khôi phục lợi thế về súng ống cho những quốc gia thực dân đế quốc trên thế giới. Sau đó khẩu Martini-Henry đã củng cố thêm lợi thế ấy, nhưng chính khẩu LeeMetford với khả năng bắn nhiều phát mà không cần nạp đạn lại đã giúp lợi thế đó tăng gấp bội.

Yếu tố cuối cùng là súng máy Maxim. Khẩu súng có thể bắn ra đến 600 viên đạn một phút – tương đương với 200 lính sử dụng súng nạp đạn đằng nòng. Nhưng một khẩu Maxim chỉ cần một người vận hành (mặc dù hai người thì sẽ dễ dàng hơn). Như chúng ta đã thấy, Maxim được Stanley sử dụng lần đầu tiên trong cuộc giải cứu Emin Pasha và hiện diện trong suốt quá trình thực dân hóa châu Phi. Nó không chỉ gây ảnh hưởng từ đặc tính cơ học của mình, mà còn tàn phá về mặt tâm lý cho những ai phải hứng chịu làn đạn liên tục như vậy – trong trường hợp của quân đội châu Phi, có lẽ cũng là lần đầu tiên trong đời họ.

Ngoài những đơn vị pháo binh trên đất liền, còn có các tàu chiến trên sông Nile, neo đậu ở hai đầu của quân Anh và Ai Cập, bảo vệ an toàn cho hai bên sườn của đội quân và cả dòng sông. Trên tàu chiến là những khẩu súng có đầu đạn nặng 5,4 và 5,7 kilôgam, súng bắn đạn trái phá đường kính nòng 102mm, súng máy Maxim và đèn pha rọi cực mạnh. Hải quân Hoàng gia là lực lượng điều khiển súng trên tàu, mặc dù thủy thủ đoàn có cả người Sudan, Ai Cập và Anh. Các tàu chiến được rã ra từng bộ phận và vận chuyển bằng đường biển và đường sắt, sau đó ráp lại trên sông Nile. Có tổng cộng 10 tàu chiến, và dù cho diễn biến trên đất liền tại Omdurman có ra sao đi nữa thì những chiếc tàu này đã nắm trong tay vận mệnh của dòng Nile. Thế là Omdurman trở thành một sân khấu dành riêng cho một cuộc tàn sát. Khi đội quân Hồi giáo hùng hậu tràn qua khoảng đất trống trải để tấn công, những khẩu súng của người Anh vẫn im lìm một cách đáng sợ. Sau đó đội pháo binh khai trận. Churchill đã mô tả tình hình khi đó:

Một phút nữa thôi, họ sẽ lọt vào tầm nhìn của những đơn vị pháo binh. Họ có nhận ra điều họ sẽ phải đối mặt là gì không? Lực lượng địch đang di chuyển rất gần nhau, cách đơn vị pháo binh số 32 và các tàu chiến khoảng 2,5 kilômét. Tầm ngắm đã được xác định. Yếu tố quyết định thắng thua giờ đây nằm ở máy móc... Họ lên đến đỉnh đồi và hoàn toàn nằm trong tầm nhìn của cả đội quân. Cờ hiệu trắng khiến họ hoàn toàn bại lộ... Ngay lập tức các tàu chiến, đơn vị pháo binh số 32 của Anh, và những khẩu súng khác từ zeriba [trại lính đã được bảo vệ kiên cố] bắt đầu xả hỏa lực lên họ. Chỉ trong một phút đầu tiên, khoảng 20 quả đạn pháo đã bắn trúng. Một số quả nổ trên không trung, một số nổ ngay vào mặt họ. Những quả đạn pháo khác một lần nữa lao xuống cát, rồi mới nổ tung, những đám mây bụi đỏ, mảnh vụn và xác đạn bắn tung tóe giữa hàng ngũ của họ. Cờ hiệu trắng vương vãi khắp nơi... Đó là một cảnh tượng khủng khiếp, bởi họ chưa hề gây ra được tổn thương gì cho chúng tôi, và đó dường như là một lợi thế không công bằng khi tấn công tàn nhẫn trong khi họ chẳng thể chống trả.

Vậy là đội quân Hồi giáo đã bị đánh bại ngay cả trước khi giao tranh với quân Anh. Tuy nhiên, vẫn còn đó một vài cuộc giao tranh công bằng hơn – đợt tấn công cuối cùng của những kỵ binh dùng thương thuộc quân đội Anh. Churchill may mắn được tham gia trong đợt tấn công này. Ông được xếp vào đội kỵ binh dùng thương số 21 (21st Lancers) thực hiện đợt tấn công, mặc dù thực sự thì ông là một sĩ quan của đội kỵ binh nhẹ số 4 (4th Hussars).

Tất nhiên đó hoàn toàn là một điều tình cờ. Đội kỵ binh dùng thương số 21 được phái đi để truy kích một số tu sĩ Hồi giáo vẫn còn kháng cự. Nhóm quân địch họ cần xử lý dường như “chưa đến 100 người”. Nhưng những người này đã không bỏ chạy, họ quỳ xuống và bắt đầu nổ súng. “Ngay khi toàn bộ 16 phân đội [khoảng 350 lính] nhanh chóng quay đằng sau và dàn thành một hàng dài phi ngựa tiến lên, đội kỵ binh dùng thương số 21 đã sẵn sàng tiến vào đợt tấn công đầu tiên của họ trong trận chiến... những viên đạn dội vào lớp sỏi cứng rồi bắn lên trời, những kỵ binh thì nghiêng phần nón bảo vệ của họ về phía trước như những kỵ binh mặc giáp trong trận Waterloo, để lớp bụi bỏng rát không thể quất vào mặt họ. Họ tiến lên với tốc độ vô cùng nhanh và khoảng cách với quân địch lại ngắn.”

Thế rồi, khi những kỵ binh phi nước đại về phía trước, một khe nứt trên mặt đất, đúng hơn là một dòng nước cạn, lộ ra một bí mật khủng khiếp: “Từ khe nứt, đột ngột như một hiệu ứng kịch câm và một tiếng hét the thé, xông ra một đội quân áo trắng đông nghịt, kéo dài gần bằng tiền tuyến của đội quân chúng tôi và khoảng 12 hàng xếp phía sau”. Ngay lúc đó, đội kỵ binh buộc phải duy trì vận tốc tấn công và xuyên qua phòng tuyến này. “Các đội kỵ binh Anh điên tiết thét lớn và xông thẳng vào quân địch hung hãn. Cú va chạm vô cùng khủng khiếp. Gần 30 kỵ binh cầm thương, cả lính và ngựa, và ít nhất 200 người Ả Rập đều bị hất tung. Cả hai bên đều thấm đòn với cú sốc, và trong khoảng mười giây “huy hoàng” đó, chẳng ai để ý đến kẻ thù của mình... một số kỵ binh đã ngã khỏi ngựa thậm chí còn có thời gian để leo lên lại. Trong khi đó, động lực của đoàn kỵ binh đã giúp họ tiến bước.”

Cuộc chiến tiếp tục: các tu sĩ Hồi giáo không hề khoan nhượng, tấn công vào gân kheo của ngựa, ấn những khẩu súng trường vào da thịt ngựa và nổ súng, vô cùng khéo léo ném những ngọn giáo và vung những thanh kiếm nặng nề của họ. Các kỵ binh chiến đấu hết mình với thương và súng lục trong tay. Dù vậy, mọi thứ kết thúc chỉ trong hai phút, đội kỵ binh đã đột phá vòng vây và xóa sổ hết những tu sĩ. “Những người lính bồn chồn khi phải băng ngang qua xác địch trên đường trở về... [chiến trường chính] có thể xem là một cuộc thảm sát; nhưng cuộc chiến tại đây là công bằng, bởi chúng tôi cũng đã chiến đấu với gươm và giáo. Rõ ràng họ nắm lợi thế về địa hình và số lượng.”

Nhưng hiện thực phũ phàng nhanh chóng hé lộ. Trong vòng 120 giây giao chiến, 5 sĩ quan, 65 người lính và 120 con ngựa đã bị giết hoặc bị thương. Các kỵ binh xuống ngựa và đẩy lùi kẻ thù với những khẩu carbin Lee-Metford chuẩn xác, thứ vũ khí hoàn toàn vượt trội so với những khẩu súng hỏa mai của địch quân. Cuối cùng thì vũ khí hiện đại đã ca khúc khải hoàn một lần nữa. Phần còn lại của trận chiến chỉ là chiến dịch thu dọn tàn cuộc.

38. Kitchener củng cố danh tiếng

Người con trai ra trận vào buổi sáng; và quay về nhà khi Chúa bằng lòng
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Lực lượng của Khalifa đã thất trận tại Omdurman – trận chiến không cân sức bậc nhất trên thế giới, với 10.500 người Ả Rập bị tàn sát và chỉ 47 lính Anh thiệt mạng (cùng 382 người bị thương). Những con số này không phải của một cuộc chiến, mà là một cuộc thảm sát. Tuy nhiên, vũ khí và chiến thuật, hệ thống liên lạc và hậu cần của người châu Âu đã tạo nên sự mất cân bằng này. Dĩ nhiên, thắng lợi tuyệt đối này càng củng cố thêm sự tự tin mãnh liệt của các nước châu Âu khi họ bắt đầu cuộc chiến tranh quy mô nhỏ của riêng mình vào năm 1914. Dù vậy, cuộc tàn sát hàng loạt từ cả hai phía trong Nội chiến Hoa Kỳ mới là mô hình chiến tranh thực sự của tương lai.

Kitchener sau đó gặp phải một vấn đề, đó là phải làm gì với xương cốt của Mahdi. Một người châu Âu ít kinh nghiệm về khu vực Trung Đông có lẽ sẽ để chúng lại trong lăng mộ ở Khartoum. Kitchener dày dạn kinh nghiệm hơn thế. Ngôi mộ đã bị phá hủy hoàn toàn. Xác ướp tự nhiên của Mahdi cũng bị đưa đi. Phần đầu được quẳng vào trong dầu hỏa – theo như lời của Kitchener tàn nhẫn là “để sau này xử lý”. Người ta đã phải khuyên can ông ta đừng lấy phần đầu lâu làm lọ đựng mực! Phần còn lại của thi thể bị ném xuống sông Nile.

Hành động này có tính đối xứng lạ kỳ, như thể Kitchener, mặc dù đã gắn bó lâu dài với khu vực này, lại chỉ hiểu một nửa những đặc tính thần thoại của dòng Nile. Chúng ta biết rằng vào thời cổ đại, chết đuối ở sông Nile được cho là sẽ mang lại sự bất tử. Việc ném xương của Mahdi xuống sông có lẽ không phải sự tận diệt, mà tượng trưng cho sự tái sinh của ông ta. Vào năm 1947, một trong những người con trai út của Mahdi đã xây lại ngôi mộ cho ông; giấc mơ về một nhà nước Hồi giáo thuần khiết vẫn còn hiện diện khá rõ ràng trong đời sống của chúng ta, rất lâu sau khi người đời chỉ nhớ về Lord Kitchener với bộ ria mép ấn tượng cùng mệnh lệnh: “Đất nước của bạn cần BẠN” (Your country needs YOU).

Một địa điểm lý tưởng để tưởng nhớ Kitchener là tại hòn đảo trên sông Nile của ông gần Aswan, một món mà chính phủ Ai Cập (đúng hơn là chính phủ “được người Anh hậu thuẫn”) dành tặng ông. Hòn đảo là nơi tập hợp nhiều loài thú hoang dã bởi Kitchener là người yêu động vật. Hòn đảo nằm ở vị trí mang tính biểu tượng quan trọng nhất trên sông Nile, tâm điểm của dòng sông trong thế giới Ai Cập cổ đại.

39. Hai quý ông làng Fashoda

“Hỡi dòng sông, sao ngươi lại chảy rền vang như thế?”
“Những viên đá cản đường ta!”
“Hỡi viên đá sao ngươi lại ầm lên bực tức đến vậy?”
“Dòng sông chảy đập vào chúng ta.”
- Ngạn ngữ Sudan -

Đó là vào năm 1898, khi Kitchener đang bận rộn trong nỗ lực tái chiếm Sudan. Trong khi đó người Pháp, kẻ thù truyền kiếp của Anh suốt một nghìn năm trước, đang bận rộn với kế hoạch của riêng họ để thống trị thế giới. Bằng cách nào đó, họ đã đánh mất kênh đào Suez vì Khedive[*] Ai Cập bấy giờ thiếu năng lực, khiến đất nước này vỡ nợ qua đó trao cho người Anh cơ hội “mua đứt” Ai Cập. Người Pháp không muốn mất luôn cả dòng Nile. Trong những thời khắc sơ suất, người Pháp đã tiết lộ niềm tin sâu sắc của họ rằng dòng sông này thực tế thuộc về người Pháp, không thì cũng là trên giấy tờ, với lý do vì Napoleon là người châu Âu đầu tiên chinh phục sông Nile. Jan Potocki, người Ba Lan, là một khách du ngoạn trên sông Nile. Ông dùng tiếng Pháp để sáng tác và là tác giả của quyển tiểu thuyết tương tự Nghìn lẻ một đêm, có tên gọi The Saragossa Manuscript (Bản thảo Saragossa). Cuốn sách này sau đó được chuyển thể thành một bộ phim tuyệt vời vào thập niên 1960 mà Jerry Garcia và Martin Scorsese rất yêu thích. Trong bài tường thuật của mình mang tên Voyage in Turkey and Egypt (Chuyến du ngoạn đến Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập), Potocki đề cập rằng người Pháp là một dân tộc của trí tuệ, người Tây Ban Nha là một dân tộc của đam mê và người Anh là một dân tộc của hành động. Ông ngụ ý rằng, khi các dân tộc này cố gắng thực hiện một điều gì đó nằm ngoài lĩnh vực chuyên môn của mình, họ hoặc sẽ tràn đầy cảm hứng hoặc sẽ vô cùng lố bịch – một niềm đam mê của người Anh, một lý thuyết của người Tây Ban Nha, một cuộc phiêu lưu của người Pháp. Và như ta đã biết, sự cố Fashoda thực sự là một cuộc phiêu lưu của người Pháp.

Khedive là tước hiệu của Sultan, hay phó vương Ai Cập trong giai đoạn 1805-1914. Sau khi Muhammad Ali đánh bại quân Pháp và giành lại Ai Cập cho Đế quốc Ottoman, chính quyền Ottoman công nhận ông ta làm thống đốc Ai Cập, với tước hiệu Pasha hay Wali. Tuy nhiên, với tham vọng lớn hơn, Muhammad Ali đã tự xưng là Khedive (phó vương), dù về danh nghĩa vẫn thần phục Ottoman. Vùng đất mà ông ta và con cháu cai trị rất rộng lớn, bao gồm Ai Cập, Sudan, Israel, Lebanon, Jordan, Syria, Hy Lạp, Cyprus..., khi đó được gọi là Khedivate – BT.

Dù vậy người Pháp cũng khá cẩn trọng. Họ không muốn làm mất lòng người Thổ Nhĩ Kỳ, những người cai trị bù nhìn tại Ai Cập, dù họ rất muốn lật đổ người Anh, thế lực đằng sau tấm bình phong này. Lâu nay đã dòm ngó khu vực Tây và Trung Phi, người Pháp biết rằng kiểm soát sông Nile nghĩa là làm chủ toàn bộ lục địa. Trong The River War, Churchill đã sai khi tuyên bố rằng sông Nile chảy qua một phần tư châu Phi, bởi con số thực tế chỉ là “một phần mười”. Nhưng lời phóng đại đó cũng có một phần sự thật – sông Nile kiểm soát một phần tư lục địa châu Phi, có lẽ là hơn. Ta sẽ hiểu lý do tại sao khi nhìn vào bản đồ: phía bắc châu Phi bị phong tỏa bởi sa mạc Sahara, các điểm kiểm soát chiến lược trên Địa Trung Hải là Cairo và Gibraltar, một vùng lãnh thổ đã thuộc về Anh. Chúng ta đã thấy ai kiểm soát sông Nile cũng nắm Cairo trong tay, và kéo theo đó là cả khu vực phía đông Địa Trung Hải cùng cửa ngõ quan trọng nhất để đến Ấn Độ và phương Đông. Nhưng đó là Địa Trung Hải; còn châu Phi thì sao? Khu vực trung tâm của châu Phi có hai cửa ngõ, sông Congo và sông Nile. Hãy chinh phục cả hai con sông, và thế là bạn kiểm soát cả vùng trung tâm. Sông Congo đã nằm trong tay người Pháp, nhưng nếu không có sông Nile, họ sẽ phải dừng bước ở phía tây của lục địa. Nếu tính thêm cả Nile Xanh và Nile Trắng, toàn bộ nửa phía đông của châu Phi cho đến tận đường xích đạo thực sự đã nằm trong tầm ngắm – bạn có nguồn nước và cả phương tiện giao thông.

Chủ quyền của người Anh ở Ai Cập trông có vẻ bất khả xâm phạm, nhưng sông Nile lại không bắt nguồn từ Ai Cập. Nếu người Pháp có thể chặn dòng chảy của nó ở đâu đó thật xa về phía thượng nguồn, họ sẽ đạt được mục đích như một kẻ chơi khăm đứng từ xa giẫm lên ống nước ở sân vườn trong khi người làm vườn cầm đầu phun bối rối không hiểu vì sao không có nước.

Người Anh không hề xem trọng ý tưởng này cho đến khi Victor Prompt, một nhà thủy văn người Pháp và cũng là bạn của Tổng thống Pháp, trình một văn bản lên Viện Khoa học Ai Cập ở Paris giải thích cách kiểm soát sông Nile với một con đập tại Fashoda, nơi cực nam của Sudan. Ông nói: “Ai Cập có thể sụp đổ” với hành động báo thù khi xây dựng con đập này. Và khi Ai Cập sụp đổ, hoặc mối đe dọa từ nó sụp đổ, người Pháp có thể chiếm lại phần nào quyền kiểm soát kênh đào Suez.

Người Pháp quyết định cử một đoàn viễn chinh để chặn đứng dòng Nile và chiếm nó cho riêng mình, theo một cách thực sự lãng mạn (một trí thức khi dấn thân phiêu lưu thì luôn trở nên... lãng mạn). Đoàn người rời lãnh thổ của Pháp ở Gabon, hành quân qua những vùng đất khắc nghiệt nhất ở Trung Phi để đến được sông Nile tại Fashoda. Người được phái đi là Jean-Baptiste Marchand, người sẽ thực hiện một chuyến đi xuyên châu Phi bằng đường sông ngang ngửa với chuyến đi của Stanley, nhưng điều khác biệt là Marchand sẽ rời lục địa này như một kẻ thất bại, đê tiện, khoác lác và cả gan chiếm quyền.

Jean-Baptiste Marchand sinh năm 1863, là anh cả trong một gia đình có 5 người con. Cha ông làm nghề đóng tủ, chẳng dư dả gì. Jean-Baptiste bỏ học năm 13 tuổi và làm thư ký sao chép học việc cho một luật sư địa phương, ông được thuê chủ yếu là nhờ nét chữ tròn trịa, rõ ràng. Jean-Baptiste có vầng trán rộng, cặp mắt to nhưng sâu thẳm, và một cái đầu nhỏ với hình dáng không có gì nổi bật, nhưng theo lời mọi người, ánh mắt của ông lại vô cùng mãnh liệt; biệt hiệu của ông trong quân đội, cũng không mấy ngạc nhiên, là “John the Baptist”. Ông làm thư ký trong 6 năm, lúc nào cũng chất chứa những “vọng tưởng” mãnh liệt về một hành trình khám phá châu Phi trong tương lai. Ông thần tượng những nhà thám hiểm vĩ đại – Baker, Burton, Speke, Stanley, đặc biệt là Stanley, và tất cả đều là người Anh. Ông là người theo đạo, nhưng lại tìm kiếm cảm hứng từ mọi tôn giáo. Có thời điểm, ông bị cuốn hút bởi đạo Hồi đến nỗi đã ăn mặc và sinh sống như một tín đồ Hồi giáo ngoan đạo.

Với sự giúp đỡ của người chủ luật sư, ông được nhận vào lực lượng lính thủy đánh bộ, qua đó có được cơ hội tốt nhất để được cử đến châu Phi. Sau ba năm đứng trong hàng ngũ, cuối cùng tại Pháp người ta cũng nhận ra tham vọng cháy bỏng và năng lực tuyệt vời của ông, và ông được giao một nhiệm vụ. Ông được cử đến châu Phi, đặt chân lên Dakar vào tháng 2 năm 1888. Bấy giờ ông 25 tuổi – không tệ chút nào. Một lời nhắn nhủ dành cho những ai khăng khăng cho rằng sẽ chẳng có cơ hội cho những người muốn gia nhập vào sảnh đường linh thiêng của những nghề nghiệp thường được độc chiếm bởi giới giàu có và quyền thế: vẫn còn đó đầy rẫy những ví dụ minh chứng cho điều ngược lại trải dài khắp biên niên sử của nghề thám hiểm: Stanley, Petherick, Marchand, Livingstone (Livingstone làm việc tại một nhà máy dệt năm 13 tuổi, nhưng bằng cách tham gia các lớp học ban đêm, ông đã có đủ trình độ học vấn để trở thành bác sĩ). Điểm đặc trưng của tất cả những nhà thám hiểm này là khao khát mãnh liệt được đến châu Phi.

Marchand bị những cơn sốt và bệnh tật đeo bám dai dẳng suốt 7 năm, nhưng ông lại là người thích nghi với khí hậu tốt hơn ai hết. Ông thích thú với khí hậu châu Phi. Ông cũng đã hình thành ý tưởng, hay nói đúng hơn là tinh chỉnh kế hoạch mà ông đã mơ mộng khi còn là một cậu bé ở Thoissey, một thị trấn nhỏ gần Lyons. Ước mơ đó là: vượt mặt Stanley. Ông đã không trở lại Thoissey mãi cho đến tháng 9 năm 1895. Trong kỳ nghỉ về lại quê hương lần đầu tiên đó, ông đã trình một kế hoạch chính thức lên Bộ Thuộc địa: ông sẽ là người đầu tiên giương quốc kỳ Pháp đi khắp châu Phi. Lộ trình của ông là con đường hoàn toàn mới mà không một người châu Âu nào trước đây từng đi qua. Ông sẽ đi xa hơn và nhanh hơn Stanley. Cuối cùng ông cũng sẽ sánh vai với những vị thần thời trẻ của mình, những người hùng của ông, và sẽ sống với những giấc mơ hão huyền của mình.

Bảy năm sinh sống ở châu Phi vẫn không khiến ông bớt đi những mộng tưởng, nhưng cũng như nhiều người, ông cần dập tắt nguồn cảm hứng ngây ngô trẻ con của mình để đạt được mục đích: ông bắt đầu căm ghét những người mà ông đã từng thần tượng – người Anh. Đồng quan điểm với các soudani đồng nghiệp của mình – tên gọi dành cho những sĩ quan ở vùng Sudan thuộc Pháp, nằm ở cực đông của khu vực Tây Phi thuộc Pháp – ông thấy rằng người Anh đứng sau mọi thứ gây nên rắc rối ở châu Phi. Họ hậu thuẫn những người buôn nô lệ mặc dù tuyên bố chống lại chế độ nô lệ, họ vận động để các vị vua bản xứ thù địch với sự cai trị của người Pháp, và họ đã thành công trong việc chặn đứng mọi tham vọng của người Pháp ở châu Phi. Nói cách khác, họ chính là quyền lực chi phối lục địa này. Ngược lại, người Đức lại được kính trọng hơn. Không có quyền lực thì cũng dễ lấy lòng người.

Trong số các bản kế hoạch của Marchand, thì bản đơn giản nhất đã được phê chuẩn: đánh bại và đẩy lùi người Anh lên thượng nguồn sông Nile. Tuyến đường sắt của Kitchener khi ấy vẫn chưa khởi công. Omdurman bấy giờ cũng chỉ là một địa danh. Mọi thứ đều thuận lợi.

Nhưng vào tháng 7 năm 1896 khi Marchand đến Libreville, thủ đô của Congo thuộc Pháp, tình hình đất nước này đang vô cùng hỗn loạn. 150 người Senegal đã được phái đi cùng đoàn quân viễn chinh, nhưng họ đã bị thống đốc de Brazza giữ lại, vị thống đốc tuyên bố rằng quân đội nào không do ông kiểm soát trực tiếp đều sẽ làm đảo lộn sự cân bằng mỏng manh của Congo. Tình trạng cân bằng có vẻ đang bất ổn, nhưng Marchand vẫn dẫn quân tiến lên; cuối cùng ông chất vấn de Brazza về sự thiếu thốn hỗ trợ vũ trang và về tình trạng của đất nước. Nếu không hợp tác, ông sẽ báo cáo vấn đề của de Brazza lên cấp chính quyền cao hơn. De Brazza nhượng bộ và Marchand bắt đầu lập lại hòa bình cho đất nước nằm giữa Luongo và Brazzaville này (nực cười là lại cùng tên với người kiểm soát nó). Sáu tháng sau khi đến Congo, đoàn quân viễn chinh đã đến khởi điểm thực sự của họ. Theo lời Burton, có rất nhiều “khởi điểm” cho một cuộc viễn chinh. Họ kéo theo 13.000 kiện hành lý dự định cho cuộc viễn chinh, để tiếp tế cho các tiền đồn của Pháp trên đường đi, và để thiết lập các pháo đài dự kiến tại Fashoda.

Một kiện hành lý to cỡ nào? Chắc chắn một người phu khuân vác không thể mang quá 3-4 kiện. Một kiện hành lý gồm một hộp hạt giống, trong đó có hạt đậu cô ve. Sau này Émile Landeroin, một trung úy dưới trướng Marchand, sẽ trồng hạt đậu cô ve này trong những đầm lầy trên sông Nile. Trên đường hành quân, ngay cả trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt của đầm lầy và những cơn sốt, vị trung úy vẫn có thể mang đến những món ăn cao cấp, bao gồm nước cốt hảo hạng và nước xốt làm từ bơ có xuất xứ bản địa và bột ngô, rưới lên bất cứ thứ gì họ bắt được: cá rô sông Nile, cá rô phi, linh dương lau sậy, trâu, cá sấu. Họ di chuyển ngược dòng trên một con tàu hơi nước mang tên Faidherbe, người bạn đồng hành “vững chãi” của họ cho đến phút cuối cùng.

Marchand luôn đứng ra làm gương. Bác sĩ của đoàn viễn chinh viết rằng: “Thủ lĩnh của chúng tôi rất nhiệt tình, giỏi thuyết phục, ông giải quyết mọi việc bằng chính tấm gương của mình... ông dường như chẳng bao giờ nghỉ ngơi. Mọi người đều bị cuốn vào sự khẩn trương của ông và muốn theo bước ông, để trở thành một người như ông.”

Hơn một năm sau, đoàn tàu viễn chinh cũng lên đến một trong những nhánh hẹp nhất của sông Congo, nhánh M’bomu, và xoay xở để đến được vị trí cách 209 kilômét từ nơi họ hy vọng sẽ là một nhánh thuộc thượng lưu sông Nile mà tàu thuyền có thể di chuyển. Giữa đoạn đầu nguồn sông Congo và sông Nile là một cao nguyên rừng rậm cao 610 mét. Một bên là dòng nước chảy vào sông Congo, một bên chảy vào sông Nile, nhưng ở giữa lại chẳng có dòng nước nào để con tàu Faidherbe có thể di chuyển. Trong một động thái gợi nhớ đến bộ phim Fitzcarraldo năm 1982 của Werner Herzog, họ đã cho tháo rời con tàu chạy bằng hơi nước nhỏ để những người khuân vác có thể vận chuyển chúng qua khu vực phân chia này. Lại thêm hành lý để mang vác. Phải mất nhiều tuần vận chuyển theo một cách có hệ thống để con tàu có thể được lắp ráp lại khi đến bờ bên kia. Bản thân Marchand cũng có mối quan tâm quái gở đối với việc tháo dỡ con tàu, chính xác đến từng con ốc, từng cái chốt và từng con đinh tán – mất một cái chốt trong rừng Ituri thì có khi con tàu sẽ chẳng bao giờ chạy được nữa! Họ có rất nhiều phu khuân vác để mang vác những thứ đó, những người bộ lạc Yakoma cường tráng, nhưng có một bộ phận quan trọng của con thuyền không thể chia nhỏ: lò hơi. Họ mất vài ngày để nghĩ ra cách vận chuyển. Marchand khuyến khích cả đội động não suy nghĩ ra giải pháp. Bạn có thể tưởng tượng sự nhiệt tình theo phong cách Pháp sẽ làm nảy ra những ý tưởng tài tình gì. Họ nghĩ ra một loại ghế có mái che với những cây cọc nối dài để người khuân vác mang – nhưng không khả thi bởi nó quá nặng. Họ nghĩ đến việc vận chuyển lò hơi bằng một loại võng kết bằng dây – nhưng bác bỏ vì quá khó sử dụng. Cuối cùng, Marchand với kiểu thông minh mang chút ngây thơ của mình, đã đánh trúng vào trọng tâm của vấn đề: họ sẽ phát minh lại bánh xe; họ quyết định sẽ lăn lò hơi trong suốt 209 kilômét về phía sông Nile.

Nhưng để lăn bánh xe bạn cần một con đường. Và thế là họ xây một con đường.

Cần đến 1.000 phu khuân vác để làm ra một con đường đủ rộng rãi và bằng phẳng. Họ khảo sát được một đường mòn và phát quang nó, sau đó mở rộng và làm phẳng. Những khúc gỗ được đặt để tạo nên một con đường thô sơ. Vị kỹ sư trưởng, Jean Souyri, gần như phát điên khi nhìn chiếc lò hơi quý giá của mình xóc nảy trên những thân cây đẽo thô sơ nằm trên những vách đá cheo leo, những dòng nước đã khô cạn, những dải đất hẹp và hố đất, lắc lư khi nó bị giật mạnh từ hòn đá này sang hòn đá khác, và ngày càng tiến gần đến điểm đến bấy giờ được cho là thiêng liêng của sông Nile. Lò hơi dài 4,3 mét với đường kính khoảng 1,2 mét. Vì lò hơi cần được lăn khi đặt nằm ngang, nên con đường cũng phải rộng 4,3 mét. Trên thực tế, nó rộng đủ cho cả một chiếc humvee[*]; và thật không may là họ lại không sở hữu chiếc xe đó.

Loại xe dùng trong quân đội Mỹ từ đầu thập niên 1980. Tên đầy đủ của nó là “xe đa dụng với tính năng di động cao” – High Mobility Multipurpose Wheeled Vehicle (HMMWV), đọc và viết tắt là humvee – BT.

Sau hơn một năm di chuyển, giờ đây đoàn viễn chinh đã đi được khoảng hơn 1.600 kilômét của đất nước. Dòng thông tin liên lạc gần như đã bị kéo căng tối đa, nhưng Marchand vẫn dấn thân như một nhà tiên tri loạn trí quyết tâm đến được thượng lưu sông Nile trước khi người Anh có thể chiếm cứ nó. Con tàu Faidberbe không phải là tàu thuyền duy nhất mà họ mang theo: ở phía sau là hai chiếc thuyền đánh bắt cá voi bằng kim loại, cũng đã được rã thành nhiều bộ phận, và những người phu khuân vác Yakoma sẽ nhấc chúng qua đầu và di chuyển trong tiếng hát đều đều.

Hãy tưởng tượng hình ảnh lăn một lò hơi từ London đến Birmingham, và lại còn phải mang vác vài thứ khác nữa. Xung quanh Coventry, rừng rậm bắt đầu nhường chỗ cho những bình nguyên bụi bặm đầy đất đá thuộc lưu vực sông. Đường sá vẫn còn rất khó đi, và giờ họ phải cẩn trọng với những hố nước và những cái cây mọc rời rạc; cuối cùng họ đặt chân đến thượng lưu sông Sueh, nơi dòng chảy đổ vào phía cao nhất của đầm lầy Sudd và cuối cùng sẽ hòa vào Nile Trắng.

Như chơi trò lắp ráp Imperial Meccano thách thức trí não, giờ đây họ phải ráp lại Faidherbe và tiếp tục cuộc hành trình. Mặc dù Marchand đã ghi chú rõ ràng, nhưng việc lắp ráp vẫn khá tốn thời gian. Khi mọi người nai lưng lắp những mảnh ghép hình của chiếc tàu hơi nước lại với nhau, thời gian một lần nữa đang chống lại họ. Mùa mưa sắp qua đi, và mực nước sông đang ngày càng hạ thấp, họ quan sát thấy những hồ nước lởm chởm đá đầy điềm dữ đang dần lộ ra. Có vẻ như những người phu khuân vác lại phải mang vác nặng nhọc một lần nữa – cùng với đó là 90.000 viên đạn, hàng trăm thùng rượu bordeaux, sâm banh, rượu Banyuls và “thịt bò bắp”, mặc dù món cuối cùng không được ưa chuộng cho lắm. Khi mực nước hạ xuống, đoàn người đẩy nhanh tiến độ lắp ráp tàu Faidherbe không lò hơi và kéo nó thêm 161 kilômét thác ghềnh nữa (nếu có lò hơi con tàu sẽ chìm quá sâu và chạm phải lớp đá). Họ hy vọng sẽ gặp được một con sông lớn để đưa họ lên phía bắc mà không cần động cơ nữa. Nhưng giờ đây, cạnh một nhánh sông lầy lội, cuối cùng họ cũng phải đầu hàng và đợi cho đến mùa mưa tiếp theo. Bốn tháng nữa... và giờ họ lại còn bị “cách ly” khỏi trái tim của con tàu – lò hơi.

Khi không có lò hơi, con tàu Faidberbe cao quý trở nên vô dụng khi phải đi ngược dòng. Nó không có buồm và cũng chẳng chèo được vì quá nặng. Vậy là họ lại phải tạo ra một con đường gỗ nữa, mà giờ đây khi thoải mái nhìn nhận lại, ta thấy nó rõ ràng nhại lại tuyến đường sắt của Kitchener. Con đường chạy dọc theo dòng sông khô cạn, và lò hơi sẽ được lăn theo nó để đến “nơi tập kết” mới của tàu Faidherbe.

Vậy là, ở phía nam là những người Pháp có đam mê nhưng phi thực tế, đang chế tạo một tuyến đường sắt bằng gỗ để lăn phần lò hơi của một con tàu. Ở phía bắc là những gã người Anh không đam mê cũng chẳng có ý tưởng, đang xây dựng một tuyến đường sắt thực sự – đầy đủ đường ray, tà vẹt này kia – và họ đang thắng thế. Đội quân của Kitchener đã đến nơi hợp dòng của sông Atbara và Nile Trắng, ngày càng tiến gần hơn. Người Anh có tàu hỏa hơi nước trong khi người Pháp thậm chí còn không có lò hơi.

Kỹ sư trưởng Souyri phẫn nộ đến nỗi bỏ cuộc và về lại Congo. Nhiều ngày sau khi ông rời đi, chiếc lò hơi được vận chuyển đến nơi. Đoàn người của Marchand sau đó ráp lại động cơ một cách từ từ, cẩn thận, dựa vào sơ đồ trong những quyển sổ tay giờ đã mục nát của họ.

Trong khu vườn của nhà bếp, vị bác sĩ của đoàn viễn chinh trồng xà lách xoong, cải củ, rau chân vịt, cà tím, dưa leo. Có một tộc trưởng người Dinka đi bộ 48 kilômét với một người anh em nghe nói là bị táo bón đã bảy tuần, đây là một căn bệnh khủng khiếp cần được chữa trị sớm. Vị bác sĩ đã trộn một phương thuốc gồm rau chân vịt, dầu gan cá, vỏ quả senna và hạt tiêu. Nghe nói phương thuốc vô cùng hiệu quả. Thế nhưng mùa mưa vẫn chưa đến.

Marchand không hề hay biết rằng trong thời gian đó người Anh đã thắng một cuộc chiến khác – cuộc tàn sát đội quân của Mahdi và chiếm Omdurman, tất cả đều theo kế hoạch. Có lẽ Thủ tướng Salisbury đã đưa ra một phương án giữ thể diện cho người Pháp. Vùng lãnh thổ mà Marchand đã đi qua ở đoạn Bahr el-Ghazal đã có thể thuộc về người Pháp, và nếu thời điểm đó chính phủ Pháp không thất bại hoàn toàn trong vụ án Dreyfus thì có lẽ họ đã có thái độ hòa giải hơn. Nhưng Nội các của Salisbury không có óc ngoại giao như vậy. Họ đã thắng một cuộc chiến tốn ít sinh mạng nhưng lại mất rất nhiều nỗ lực; sẽ không gì có thể thách thức quyền hạn tuyệt đối của họ đối với sông Nile.

Người Anh có một đội quân hùng hậu đóng rất gần với Fashoda. Mặc dù đã sẵn sàng để giao tranh, nhưng người Pháp lại đang trong quá trình điều động lực lượng hải quân, và phải còn rất lâu mới đủ khả năng giao chiến ở châu Phi trên một diện tích đầm lầy rộng vài hecta. Người Anh đã sẵn sàng, họ có một đội quân tại chỗ và một lực lượng hải quân đông đảo hoàn toàn có thể áp đảo Pháp. Nhưng những điều này cũng không ngăn được người Pháp vạch ra một kế hoạch xâm lược – không phải ở châu Phi mà là nước Anh! Tầm ảnh hưởng của sông Nile đã vươn ra khắp mọi nơi. Việc kiểm soát một con sông ở châu Phi lại có thể dẫn đến một cuộc chiến tranh quy mô lớn ở châu Âu.

Con tàu Faidherbe được neo đậu trên sông Nile tại Fashoda, nơi Marchand và đoàn người của ông đã từng xây dựng quân trại. Xuôi dòng vài kilômét ta sẽ bắt gặp người Anh, họ đã di chuyển lên thượng nguồn ngay sau khi chiến thắng trận Omdurman. Người Anh yêu cầu người Pháp rời khỏi đây, nhưng người Pháp không nghe theo. Mọi thứ ngoài mặt trông vô cùng nhã nhặn. Chẳng có nỗ lực xé bỏ quốc kỳ Pháp nào. Kitchener đủ khôn ngoan để biết rằng mình không nên quá nặng tay. Tình hình án binh bất động kéo dài vài tháng. Kế hoạch xâm lược trở nên không thực tế và đã bị hủy bỏ.

Trong khi đó người Pháp có một cơ hội cuối cùng để khẳng định bản thân: một lực lượng 10.000 người Ethiopia, một vài lính đánh thuê Cossack, một công dân Pháp tên Faivre và một công dân Thụy Sĩ với cái tên Potter kỳ khôi.

Hoàng đế Ethiopia lúc bấy giờ là Menelik II (trước khi trở thành hoàng đế, ông đã bị Theodore điên loạn cầm tù, mặc dù cuối cùng ông đã kết hôn với con gái của Theodore) đã bắt đầu phái quân từ vùng cao nguyên đất nước đến phía nam và phía tây để mở rộng thêm lãnh thổ châu Phi cho đất nước mình. Đi cùng với họ là những cố vấn châu Âu, những người hiển nhiên cũng tìm cách thúc đẩy lợi ích cho châu Âu. Những người cố vấn này có thể sử dụng quyền lực của mình để giành được chủ quyền chung cho Pháp và Ethiopia đối với vùng nước thượng nguồn sông Nile. Vấn đề duy nhất là binh lính Ethiopia không nhận ra được tiềm năng của vùng châu Phi Xích Đạo đầy đầm lầy và dịch bệnh hoành hành. Họ nhận ra điều kiện đi lại quá tồi tệ, mặc dù đến được sông Nile nhưng lực lượng chỉ còn lại 800 người, số còn lại đã đào ngũ hoặc qua đời vì bệnh kiết lỵ và sốt rét. Khi muốn tuyên bố chủ quyền của Pháp bên cạnh của Ethiopia, họ sẽ cắm hai lá cờ phấp phới cạnh nhau bên bờ sông. Hai người Ethiopia lại bơi ra một hòn đảo để mở rộng chủ quyền của họ ra thêm vài mét nữa, nhưng trong số binh lính Pháp và Thụy Sĩ, chỉ có mỗi Potter (hoặc có khi nào là “con buôn không có môn bài” mà người Anh cài vào?) là biết bơi, mà giờ anh ta lại đang sốt đến mê sảng.

Ngay cả với thất bại này, chính phủ Pháp vẫn nuôi hy vọng về một giải pháp có lợi cho họ. Cuối cùng, họ đã ra lệnh cho Marchand, khá nhục nhã là phải thông qua một lá thư gửi qua tay Kitchener, phái một sĩ quan đến Cairo và sau đó đến Paris để tiếp tục quá trình ra quyết định. Thời gian dần trôi, và điều kiện ăn ở phía người Anh rõ ràng là tồi tệ hơn nhiều so với người Pháp. Người Pháp biết cách sống hưởng thụ. Hàng ngày họ gửi cho Kitchener và lính của ông các giỏ sản phẩm từ khu vườn gieo trồng rau củ châu Âu của họ. Đội quân của Kitchener đang phải sống nhờ vào bánh quy quân đội, thịt hà mã nướng và một loại cỏ dại sông Nile mà họ nghĩ là có dinh dưỡng. Có hàng chục ca tử vong mỗi tuần trong trại lính của người Anh, nằm trên bãi bồi đầy cóc nhái xuôi xuống hạ lưu từ Fashoda. Nhiệt độ thường xuyên ở mức cao hơn 40 độ và ngay cả các sĩ quan của Kitchener cũng không có màn chống muỗi, trong khi Marchand và mọi người trong bộ lạc Senegal và Yakoma của ông đã có màn chống muỗi kể từ khi họ rời bờ biển phía tây châu Phi.

Cuối cùng Marchand cũng không chịu nổi 5 tháng chờ đợi dài đằng đẵng. Ông đã tự mình đến Cairo để cầu xin Đại sứ Pháp ủng hộ việc chiếm đóng thiếu thực tiễn của mình tại Fashoda. Đại sứ Pháp không đồng ý, không những vậy lời từ chối đó ngay lập tức đã biến Marchand từ người dẫn dắt một lực lượng những người quả cảm thành một nhà thám hiểm bị cô lập, một kẻ đam mê điên cuồng đầy ám ảnh, một nỗi nhục nhã. Người ta cảnh báo ông đừng mặc đồng phục của mình ở Cairo vì sợ gây phản cảm. Không thể cứu văn thể diện, chính phủ ở Paris đã tìm cách sử dụng Marchand làm người giơ đầu chịu báng, tuyên bố rằng pháo đài được dự trữ đầy đủ của ông ở Fashoda đang “sắp cạn kiệt”.

Marchand cảm thấy ghê tởm đến mức không bao giờ nhắc đến Fashoda nữa. Cũng như chính phủ của mình, ông khao khát vĩnh viễn xóa sạch ký ức về sông Nile ra khỏi cuộc đời. Marchand đã bật khóc trong buổi lễ bàn giao cho người Anh.

Để chứng minh chuyến đi là đúng đắn, có lẽ là chẳng cho ai ngoài bản thân mình, Marchand quyết định tiếp tục hành trình với con tàu dũng cảm Faidherbe, ngược dòng Sobat tiến vào Ethiopia. Chính dòng Sobat đã đổ phù sa “trắng” vào sông Nile và đem đến cái tên cho dòng Nile Trắng ở hạ lưu. Tốc độ di chuyển chậm và quanh co bởi lúc này họ đang đi ngược dòng. Dòng sông cạn dần và bắt đầu xuất hiện đá lởm chởm, Faidberbe va chạm vào đá và cuối cùng phần đáy tàu đâm phải một mỏm đá vôi, nước bắt đầu tràn vào. Con tàu sẽ chẳng đi xa thêm được nữa. Thay vì chỉ việc bỏ lại tàu, đoàn viễn chinh nhất trí rằng nó xứng đáng có một nơi “an nghỉ” trang nghiêm hơn. Hai ngày ròng làm việc vất vả, họ hoàn thành một bến tàu nhỏ trên cạn. Họ nỗ lực hết sức để kéo Faidherbe lên và chào tạm biệt nó, sau đó nâng ly chúc mừng với một trong những chai sâm banh cuối cùng còn sót lại: “Con thuyền nhỏ dũng cảm của chúng ta! Hãy yên nghỉ nhé.”

Họ tiếp tục đi bộ trong 6 tuần đến Addis Ababa, Harar và cuối cùng đến bến cảng của Pháp tại Djibouti. Chặng đường khá chông gai và đầy đất đá nhưng đã tốt hơn rất nhiều so với đầm lầy và rừng rậm. Ở rìa Ấn Độ Dương, họ kéo quốc kỳ Pháp lên, lá cờ mà họ đã giương cao với biết bao hy vọng để rồi hạ xuống trong nhục nhã tại Fashoda. Marchand có lẽ đã lại rơi nước mắt. Không có ghi chép gì về điều này. Trở lại Pháp, đoàn viễn chinh bị chính phủ bỏ rơi, nhưng qua nhiều năm, danh tiếng về cuộc hành trình phi thường của Marchand lại tăng lên – mặc dù chỉ trong những khu vực nói tiếng Pháp trên thế giới. Ở Anh, chiến tích của ông hoàn toàn không được biết đến.

Phần gỉ sét còn sót lại của con tàu chạy bằng hơi nước Faidherbe đến nay vẫn còn nằm trên bờ sông ở thượng lưu Sobat, để tưởng nhớ đến quyết tâm của thuyền trưởng Jean-Baptiste Marchand. Nhưng đáng buồn thay, lò hơi đã bị lấy mất và chế thành những vũ khí của các bộ lạc, nhiều năm về trước.

40. Du khách đầu tiên đi xuyên lục địa châu Phi, vào khoảng năm 1898

“Đừng đến với ta, ta sẽ đến tìm ngươi”, căn bệnh sốt rét nói
- Tục ngữ vùng thượng sông Nile -

Thời đại của những nhà thám hiểm sông Nile ngày trước đang hòa dần vào một kỷ nguyên mới của công cuộc mở rộng thuộc địa, với công thức chung: nhà thám hiểm + súng máy Maxim = thuộc địa. Trong giai đoạn chuyển giao sang thế kỷ XX, các quốc gia châu Âu ngày càng mở rộng hoạt động xâm chiếm vào vùng lãnh thổ quanh sông Nile, điều này đã giúp việc di chuyển trở nên an toàn hơn – dĩ nhiên nếu bạn ở bên phe đang chiếm ưu thế. Theo đó những hành trình xuyên lục địa châu Phi dài ngày hơn giờ đây cũng đã trở nên khả thi.

Có lẽ một trong những du khách thiếu tế nhị trên chính trường quốc tế nhất chính là người có công “mở mang bờ cõi” Ewart Grogan. Trong hai năm 1898-1900, ông là người đầu tiên đi từ thủ đô Cape Town của Nam Phi đến Cairo, thông qua vùng nước đầu nguồn sông Nile. Đường học vấn từ phổ thông đến đại học tại Anh của Grogan chẳng suôn sẻ mấy, và ông đã đến Nam Phi để gầy dựng cơ đồ. Khi ông cầu hôn một cô gái trẻ, cô ấy bảo sẽ đồng ý nếu ông chứng minh được mình có thể thành công trong lĩnh vực nào đó. Thế là ông vội vã quyết định tiến hành kế hoạch trở thành người đầu tiên đi hết châu Phi từ nam chí bắc.

Grogan được Cecil Rhodes[*] cố vấn, và nhận ra rằng châu Phi là một miếng mồi ngon để người Anh có thể bành trướng đế quốc của họ – và phải nói rõ là bằng rất nhiều công sức, chứ không chỉ bằng việc chiếm đoạt. Grogan cực kỳ kiên cường và gan dạ, đã từng bỏ học trường Cambridge và là một tay súng thượng hạng. Có lẽ, những lời bình luận của ông về “người có màu da tối hơn” là lý do khiến bản ghi chép thú vị của ông về hành trình đi bộ từ Cape Town đến Cairo không được in tiếp nữa. Thực ra, đó là một ấn phẩm xuất sắc, và giờ đây chúng ta chỉ còn những bản sao chép được làm theo yêu cầu với chất lượng kém cỏi, vài trang còn không đọc được.

Cecil Rhodes (1853-1902): doanh nhân và chính trị gia Anh, trùm khai mỏ ở Nam Phi, người sáng lập Công ty Kim cương De Beers lừng danh. Ông cũng là người lập nên vùng lãnh thổ Rhodesia ở nam châu Phi (cái tên Rhodesia được đặt theo tên ông – Rhodes), ngày nay là nước Zimbabwe. Rhodes là người nhiệt thành ủng hộ chủ nghĩa đế quốc Anh và là một nhân vật vô cùng quan trọng trong lịch sử khu vực nam châu Phi cuối thế kỷ XIX – BT.

Grogan xuất hiện trong câu chuyện của chúng ta khi ông đặt chân đến lưu vực sông Nile tại phía đông Rwanda. Hướng dẫn viên người Watusi của ông đã giới thiệu về “các sinh vật trông như khỉ không đuôi, lia mắt nhìn tôi từ sau những tán cây chuối”. Một “sinh vật” này được diễn tả như sau: “Một người đàn ông cao với cánh tay dài, bụng to phệ, và chân ngắn của loài khỉ không đuôi, đầu nhỏ và hàm nhô ra rất dễ nhận biết”. Những thổ dân này rất cảnh giác, nhưng ngay khi nhận thấy Grogan không có ác ý, họ đã dùng ngôn ngữ ký hiệu để giải thích chính xác cách bắt voi – một trong những thú vui của Grogan (một phần, ông xem cả chuyến đi là một kỳ nghỉ đi săn kéo dài). Grogan viết như sau:

Thật khó để tôi xác định chính xác địa vị của họ, nhưng từ sự khinh thường mà người Waruanda dành cho họ, ắt hẳn họ thuộc tầng lớp rất thấp tại địa phương. Họ mang đặc tính phần “con” nhiều hơn phần “người” đến nỗi tôi nên đặt giống loài này vào thứ hạng thấp hơn trong thước đo nhân loại so với tất cả bộ lạc bản địa mà tôi đã từng gặp ở châu Phi. Giống loài này khá khác biệt..., dựa vào tầm 20, 30 cá thể mà tôi đã thấy, họ rất nhất quán. Khuôn mặt, cơ thể và tứ chi đều phủ đầy lông tóc thô cứng, cánh tay dài khỏe khoắn trĩu xuống đất, dáng người hơi gù, vẻ mặt trống rỗng đầy ám ảnh, tổng thể tạo nên một minh chứng có hình ảnh kích thích thị giác cho thuyết Darwin. Hai người trong số họ đã đồng hành cùng tôi đến Mushari... họ chỉ tôi cách nhóm lửa bằng que lửa dễ dàng đến thế nào.

Giống người nguyên thủy này không phải người lùn pygmy – bởi họ không hề lùn chút nào – vậy họ là ai? Dĩ nhiên, có thể Grogan chỉ bốc phét. Nhưng trước đó, khi được cho xem một cái xác thối rõ ràng là của một con khỉ đột núi, ông cũng đâu có thêm mắm dặm muối rằng mình đã từng nhìn thấy một con còn sống. Tuy nhiên, Grogan có ghi nhận lời đồn tại địa phương rằng bọn khỉ đột này sẽ thỉnh thoảng cuỗm mất thiếu nữ trong làng. Truyền thuyết về King Kong hẳn đã in đậm vào lòng người.

Dĩ nhiên, ai cũng bốc phét để khiến câu chuyện của mình hấp dẫn hơn – và còn tình tiết nào đáng chú ý hơn một cuộc chạm trán trực tiếp với loài trung gian giữa vượn và người tiền sử (còn gọi là vượn người quá độ)? Ghi chép của Grogan biểu hiện sự áp đảo của người châu Phi hiện đại đối với loài họ Người nguyên thủy – cũng chính là tổ tiên của ông – qua đó ủng hộ quan niệm thượng đẳng tương tự của người châu Âu đối với người châu Phi, một quan niệm mà Grogan chắc chắn tán thành.

Nhưng cũng cần phải lưu ý một yếu tố quan trọng là Grogan sống trong một thời đại khác chúng ta, và khi đọc tài liệu của ông, chúng ta thấy rõ ông hoàn toàn vẫn chưa thông suốt về khả năng của những người trông rất khác mình. Tôi nghĩ rằng ông chưa bao giờ mảy may tự vấn về vị thế thượng đẳng mà mình áp đặt lên người châu Phi bản địa. Và tôi cũng cho rằng phẩm chất mà ông biểu hiện ra bên ngoài, chất phác và khá cởi mở, cũng phù hợp khi có chút ẩn ý ranh mãnh nhằm tuyên truyền tư tưởng về chủng tộc. Ông là người phân biệt chủng tộc, nhưng không hề toan tính và giáo điều, một kiểu người “yêu quý” (và có thái độ kẻ cả với) người châu Phi thay vì căm ghét và coi thường họ. Ông cũng không xem người châu Phi là “mối đe dọa”, mà là những người châu Âu đang chực chờ chiếm châu lục này thành thuộc địa nếu người Anh không hành động khôn khéo.

Những kẻ bốc phét chẳng bao giờ cẩn trọng khi nói dối. Họ cứ thốt ra những điều đó một cách thao thao bất tuyệt. Nếu đọc tài liệu của một kẻ nói dối như đại tá Fawcett (người mất tích trong khu rừng rậm ở Brazil trong những năm 1920), ở mỗi trang giấy bạn sẽ luôn tìm thấy những thay đổi bất chợt và bao điều kỳ thú như con trăn khổng lồ dài 18 mét (chưa bao giờ có một con trăn khổng lồ nào bị bắt và ghi nhận có thân dài hơn 6,7 mét), những thành phố mất tích trong rừng rậm và một loại hỗn hợp nhão mà người thổ dân da đỏ dùng làm tan chảy đá. Kẻ nói dối sẽ không chỉ buông một lời bịa đặt vô nghĩa trong một quyển sách dày 378 trang rồi dừng ở đó.

Nếu lời của Grogan là đáng tin, mà chắc là vậy vì giọng văn của ông rất thực tế, không thêm thắt chút kịch tính nào, thì có khả năng cao là ông đã bắt gặp nhóm họ Người cuối cùng còn sống sót, có thể là Homo ergaster/erectus (ergaster thường được cho là có mặt trước loài erectus, nhưng đôi khi hai cái tên này được dùng thay thế cho nhau). Dựa vào các bằng chứng khảo cổ về hoạt động sử dụng lửa, chúng ta biết rằng loài Homo ergaster có thể dùng lửa và họ biết sử dụng công cụ. Thông tin về bộ lông thô cứng phủ đầy thân mình của sinh vật mà Grogan bắt gặp cũng tương xứng với những gì ta biết về loài Homo ergaster và cả loài tiền-Homo sapiens trước đó nữa. Một quần thể như thế có thể sống sót qua quá trình cô lập lâu dài là một điều phi thường, nhưng cũng không hẳn là bất khả thi. Ta biết chắc rằng cách đây gần 10.000 năm thì loài Homo erectus vẫn còn tồn tại ở châu Á. Còn ở mọi lãnh thổ khác trên thế giới, loài này đã tuyệt chủng từ 200.000 năm trước – hoặc là người ta đã tin như thế. Gần đây, người ta đã chấp nhận sự thật rằng có lẽ người Neanderthal và loài Homo sapiens hiện đại đã giao phối với nhau. Một vài người còn cho rằng loài Homo ergaster/erectus về sau có thể cũng đã giao phối với loài Homo sapiens. Có khi nào “loài trung gian giữa vượn và người” của Grogan chính là quần thể lai đấy? Dựa vào bằng chứng hóa thạch, chúng ta biết rằng hai loài Homo habilis và Homo erectus đã sinh sống cùng nhau qua hàng nghìn năm. Có lẽ điều tương tự cũng đã diễn ra giữa hai loài Homo erectus và Homo sapiens trong khoảng thời gian lâu hơn ta tưởng...

Nhưng thông tin kể trên không phải là cái thu hút sự chú ý của chính quyền Anh tại Cairo, lúc Grogan trình báo (có thể là một cách hổn hển?) với họ sau khi hoàn thành chuyến đi bộ tuyệt vời của mình. Ernst, người Na Uy thích chạy đua[*], có lẽ sẽ tự hào về Grogan. Không như ta nghĩ, thông tin mà chính quyền Anh ao ước có được là về sông Atem. Grogan gợi ý rằng con sông này có thể được dùng làm một con đường thủy thay thế để thâm nhập sâu hơn vào sông Nile vì đường thủy hiện giờ hoàn toàn bị chặn bởi đám cây cói và cỏ voi nơi đầm lầy Sudd. Sau này, chính sông Atem sẽ hiện diện trong các bảng kế hoạch của kênh Jonglei. Dòng Nile dần dà đã phải khuất phục dưới bàn tay kiểm soát của con người, hoặc trông có vẻ như thế.

Nhân vật Mensen Ernst, vận động viên chạy người Na Uy, đã được nhắc tới trong Phần IV, Mục 5: Chạy dọc sông Nile – BT.

41. Kết nối và kiểm soát

Dòng nước hữu ích vào mùa khô lại bị nguyền rủa vào mùa mưa
- Ngạn ngữ Trung Phi -

Đây có phải là thời điểm thích hợp để đề cập chuyện này? Tôi không chắc. Nhưng dù gì nó cũng phải được nói ra, đâu đó trong hành trình dài hơi dọc sông Nile của chúng ta. Sự thật là sông Nile lúc này đang đánh mất vẻ thần bí, ma thuật. Nó đang bị dòm ngó, trở thành đối tượng để vẽ bản đồ, đo đạc, nạo vét và xây đập. Vào năm 1904, thiết bị đo đạc dòng chảy được lắp đặt trên dòng sông. Từ lúc này trở đi, người ta sẽ có được thông tin chính xác về tốc độ của sông Nile quanh năm. Trước đó, người ta đã tiến hành kiểm tra ngẫu nhiên tốc độ của dòng sông bằng cách thả một cái phao xuống sông, sau đó ghi nhận thời gian nó trôi qua một đoạn sông được đo đạc trước đó. Kitchener cũng đã tái lắp đặt thiết bị Nilometer tại Khartoum; trên thực tế, một trong những động thái đầu tiên người Anh thực hiện ngay khi tiến vào Sudan là lắp đặt các đồng hồ đo tại Dongola. Cao ủy Ai Cập, Lord Cromer[*], đã nói với chính quyền Anh rằng họ không nên “đánh giá quá cao” tầm quan trọng của những số liệu đo đạc đó đối với đất nước Ai Cập.

Evelyn Baring, hay bá tước Cromer (1841-1917): nhà ngoại giao và quan chức thuộc địa, từng giữ nhiều chức vụ ngoại giao đại diện cho nước Anh tại Ai Cập trong giai đoạn 1878-1907, trên thực tế nắm quyền lực tối cao về tài chính và hành chính tại Ai Cập – BT.

Vấn đề là phương thức đo đạc. Vào thế kỷ XIX, các số liệu đo đạc được tiêu chuẩn hóa, từ đó các phương thức đo đạc cũng lên ngôi... và cả quá trình tiêu chuẩn hóa đó cũng vậy. Nếu một vật di chuyển, nó sẽ được đo đạc, mà nếu không di chuyển thì nó cũng được đo đạc! Nếu phải gián đoạn việc di chuyển để đo đạc, thì phải chấp nhận thôi.

Sau khi đo đạc thì sẽ đến quy trình tiêu chuẩn hóa. Như thế mọi việc sẽ dễ dàng hơn. Nỗi khát khao phải đo đạc mọi thứ là một hành vi ấu trĩ. Đứa trẻ nào cũng thích đo đạc, thích đếm số đá lát trên đường, thích liệt kê các con số. Nhưng kết quả của hành vi đó lại rất hữu ích cho những ai muốn nắm quyền kiểm soát.

Một thể loại đo đạc khác đã được tướng Gordon khởi xướng trong nhiệm kỳ làm thống đốc tỉnh Equatoria thuộc Ai Cập – giờ đây là nam Sudan. Gordon là người đầu tiên tiến hành lập bản đồ khoa học của vùng thượng lưu sông Nile và các nhánh sông chảy qua đầm lầy Sudd. Cuối cùng, toàn bộ dòng Nile sẽ được lên bản đồ – chi tiết hơn bất kỳ con sông nào ở châu Âu. Chắc chắn là chi tiết hơn nhiều so với sông Amazon, sông Mekong hoặc sông Oxus vĩ đại (sông Amu Darya ngày nay).

Sông Nile thu hút rất nhiều mẩu chuyện. Nó là con sông “đong đầy” nhiều mẩu chuyện nhất trong thời đại của những câu chuyện và truyền thuyết. Để rồi khi con người tiến vào thời đại khoa học, con sông lại trở thành đối tượng bị đo đạc và vẽ bản đồ. Nhưng trong khi những câu chuyện dẫn lối con người đến với đầu nguồn, bản đồ và việc đo đạc lại khiến con người bạo dạn hơn. Chúng mê hoặc con người bằng lời hứa quyền lực. Những mẩu chuyện kết nối mọi thứ với nhau – vai trò của chúng là thế. Con người chỉ cần kể lại và truyền miệng cho nhau. Việc đo đạc chỉ thực sự hữu ích khi nó hứa hẹn cho phép con người (không tính đến những đối tượng bị hội chứng Asperger) kiểm soát một thứ gì đó giá trị. Kiểm soát là một năng lực đầy cám dỗ, vì nó trao cho ta quyền lực.

Tìm kiếm đầu nguồn của sông Nile là cuộc tìm kiếm thông tin dẫn đến sự hình thành các bản đồ, rồi đến kiểm soát, rồi đến các con đập, rồi đến việc chia tách con sông. Lạ lùng thay, sông Nile khơi nguồn sống tại nơi giao thoa của rất nhiều con sông nhỏ, để rồi trở thành một thực thể duy nhất qua lăng kính trừu tượng của các nhà thủy văn: lưu vực sông Nile thâu tóm một phần mười diện tích châu Phi. Giờ đây, khi các dự án xây đập đang được triển khai ở Ethiopia và Uganda, ta có thể nhận ra nó lại bị chia dòng lần nữa thành các dòng chảy nhỏ tại địa phương, không còn là một thể thống nhất nữa.

Nếu chúng ta có thể “đào bới”, hoặc “khai quật” tác động của sông Nile đối với cả lịch sử nhân loại, ắt hẳn phải dùng đến kiến thức trong lĩnh vực psychohistoriogaphy – một ngành học xác định vai trò của địa điểm và thời gian đối với tư duy của con người. Vị tướng chỉ huy xe tăng đầu tiên của thế giới J. F. C. Fuller đã viết rằng mục đích của chiến tranh “là thay đổi tư duy của kẻ thù”. Dòng Nile đã và vẫn đang thay đổi tư duy của nhân loại. Nhưng trước kia nó thay đổi tư duy thông qua những câu chuyện, thì giờ đây là thông qua sự hứa hẹn, sự cám dỗ của quyền kiểm soát.

Tất nhiên, ngay cả trong quá khứ, sông Nile đã từng bị kiểm soát. Chẳng phải Menes đã chuyển hướng dòng chảy của nó sao? Chẳng phải hồ Moeris là phiên bản nguyên thủy của hồ Nasser sao? Cũng gần đúng! Nhưng sự kiểm soát lúc ấy bị giới hạn bởi công nghệ yếu kém và đã không thể thay thế sức mạnh của những câu chuyện sông Nile, vì những câu chuyện đem đến sự hiểu biết sâu rộng hơn. Việc đo đạc cũng nhắm đến hiểu biết sâu rộng hơn, nhưng để thực sự “thấu hiểu” mọi sự tình, thì việc đo đạc phải trở thành một phần của câu chuyện, dù đó là một câu chuyện khoa học. Khi con người muốn kiểm soát, họ ra tay hành động trước khi hiểu rõ điều gì và khiến sự thấu cảm sâu sắc phải chết yểu.

Hiểu càng rõ, thì ta càng trì trệ. Và đó là một điều tốt. Willcocks, nhà thiết kế đập Aswan, mãi về sau mới biết rằng hệ thống tưới tiêu quanh năm dùng để thay thế hệ thống tưới be bờ lâu đời đã khiến loài sán máng sinh sôi nảy nở và gần như hủy hoại sức khỏe của tầng lớp fellahin (nông dân) Ai Cập. Thậm chí đến ngày nay, người ta cho rằng người dân vùng Thượng Ai Cập đã bị suy nhược đến độ đe dọa mạng sống bởi tác động của bệnh sán máng và bởi việc hút bango (cần sa) để giúp thuyên giảm triệu chứng của nó. Xây đập để làm gì chứ? Để gia tăng lượng bông xuất khẩu sao? Đó luôn là lý do biện minh cho việc xây dựng các con đập trước đó trên sông Nile.

Hiểu biết dẫn đến sự trì trệ – một trạng thái có sức tàn phá nặng nề. Người Nuer gọi đầm lầy Sudd là “Toich”, nghĩa là “Quà tặng từ mẹ”, họ sẽ mất kế sinh nhai của mình nếu kênh đào Jonglei hoàn thành. Nếp sống của họ gắn liền với Sudd, họ tận dụng các nhánh sông như đầm lầy để làm bơm hút, như một cách để trữ nước dùng cho mùa khô. Đối với những chủ nô Ả Rập và các nhà thám hiểm tiếp sau họ, Sudd đơn thuần chỉ là một rào cản cần phải bị thiêu đốt và đốn trụi, để chúng ta có thể kiểm soát con sông chặt chẽ hơn. Sự thiếu hiểu biết của người Nuer có lẽ khiến ta phải ra tay hành động như thế. Nhưng một khi hiểu họ hơn, thì ta sẽ thấy mình càng không nên can thiệp.

Những câu chuyện kết nối với nhau, dẫn đến sự hiểu biết. Việc đo đạc có thể đưa ta đến những câu chuyện khoa học hay ho hơn, nhưng chúng lại thường có xu hướng tiếp thêm sức mạnh cho những ảo tưởng về sự kiểm soát. Kiểm soát là đưa ra hành động trước khi kịp hiểu rõ vấn đề. Chúng ta lướt sóng không phải để kiểm soát những con sóng, mà để “cưỡi” chúng, để hòa mình với những thế lực vĩ đại của tự nhiên, chứ không phải nỗ lực ngăn chặn và quật ngã chúng. Kiểm soát gây ra những phản ứng dữ dội, những tình huống khôn lường, và những cách vận hành thiếu bền vững. Bạn có thể lướt ván trên sông Nile không? Có thể, ở một vài nơi ngay bên dưới thác Owen, và một vài đoạn trên Nile Xanh. Nhưng không nhiều. Có lẽ đó là dấu hiệu cho thấy vì sao mọi nỗ lực kiểm soát sông Nile luôn trong tình trạng “tiến một bước, lùi một bước”. Sống hòa hợp với thiên nhiên không dễ dàng gì, nhưng chúng ta cần phải làm. Khi những ảo tưởng về sự kiểm soát phai nhạt và những câu chuyện thay vì để truyền cảm hứng lại chứa đầy tai ương, con cháu chúng ta sẽ hướng về những câu chuyện khác với những hứa hẹn tích cực hơn. Chỉ có những câu chuyện áp dụng quy luật lướt sóng tôi nói khi nãy, thay vì đối đầu với mẹ thiên nhiên, thì mới để lại được những câu chuyện “ai cũng có lợi” cho đời sau.

Dù đã có đủ mọi lời kêu gọi hướng đến sự bền vững hợp tình hợp lý, rằng mọi quy trình phát triển cần được xem xét qua câu hỏi giản đơn “Liệu nó có bền vững trên quy mô toàn cầu không?”, vẫn tồn tại đâu đó nỗi ngờ vực mơ hồ rằng có khi nào ta đang nhìn nhầm vấn đề. Để nói rõ hơn, thì từ khi công trình đập chắn đầu tiên hoàn thành, dân số Ai Cập đã tăng lên gấp mười lần. Còn sau đập nước thứ hai, đập cao được xây dựng vào năm 1970, dân số đã tăng từ 34 triệu lên 82 triệu vào năm 2012. Từ góc nhìn sinh học, con số tăng vọt đó là một thành công lớn. Từ khi Malthus đưa ra những dự đoán u ám từ năm 1798 đến 1826, người ta luôn cho rằng dân số tăng đột biến là dấu hiệu báo trước sự sụp đổ. Cậu của vợ tôi đã kể với tôi rằng ông còn nhớ lúc loài thỏ chiếm lĩnh một hòn đảo trên sông Nile (tôi thậm chí còn không biết ở Ai Cập có thỏ, nhưng có thật đấy!) khi ông còn nhỏ; chúng ngấu nghiến mọi thứ và rồi ông chứng kiến chúng rơi vào cảnh đói khát, ngày càng ốm đi rồi chết dần vì không con nào có thể tìm ra lối thoát khỏi đảo (còn giờ đây có lẽ chúng sẽ bị ăn trước, vì công cuộc tranh giành đất đai của con người tại Ai Cập đang tăng dần). Ấy vậy mà lần nào con người cũng tìm ra cách để chống lại lời tiên đoán gây chán nản kia. Thực tế là nhân loại càng ngày càng bành trướng. Một điều ta có thể chắc chắn rằng cái giá phải trả sẽ là mạng sống của những loài khác – của cả thỏ nữa không chừng. Muông thú hoang dã, những đàn trâu và voi đông đúc di chuyển giữa những đoạn uốn lượn của vùng thượng lưu sông Nile – tất cả đều đã biến mất, hoặc đang biến mất nhanh chóng. Nạn săn bắt lấy ngà và thịt rừng ngày càng trở nên nghiêm trọng, nhất là với thực trạng nhu cầu ngà voi từ Trung Quốc tăng tỉ lệ thuận với sự phồn thịnh của quốc gia này.

Hoặc lấy ví dụ điển hình của 100.000 người Nubia đã phải lập tức rời khỏi quê cha đất tổ của mình khi hồ Nasser bị cơn lũ nhấn chìm. Liệu nguồn điện cấp cho dân nghèo có đủ bù đắp cho mất mát của họ? Liệu tăng cường hệ thống tưới tiêu có dẫn đến tăng sản lượng thực phẩm và dẫn đến tăng dân số? Để rồi lượng dân số tăng lên đó bắt đầu xây dựng trên đất nông nghiệp – gợi nhớ đến câu chuyện loài thỏ ngày nào – nhưng lần này họ lại được “cứu rỗi” bởi lúa mạch rẻ mạt nhập khẩu từ Nga và Hoa Kỳ.

Như chúng ta đã thấy, mọi nỗ lực kiểm soát sông Nile, dù là để tăng trưởng sự giàu mạnh về kinh tế cho Ai Cập hay để hưởng lợi từ vị trí giám hộ chiến lược trên vành đai Biển Đỏ – Địa Trung Hải, thường sẽ khiến dòng sông nhuộm đỏ màu máu. Có lẽ chẳng có cái lợi nào mà không phải trả giá. Hơn cả thế, hầu như chẳng có thay đổi nào mà không chất chứa đau thương.

Cải tiến công nghệ làm tăng dân số, từ đó chiến tranh bùng nổ, và những cuộc chiến đó lại thường sử dụng “quả ngọt” từ chính những cải tiến công nghệ ban đầu. Khi chiến tranh toàn diện quá “tốn kém”, thì xung đột lại diễn ra dưới các hình thức khác như chiến tranh ủy nhiệm[*], nội chiến, chiến tranh tội phạm, chiến tranh về ý thức hệ v.v... Nạn khủng bố – tuy khủng khiếp và đầy tính chia rẽ – không sát hại nhiều người bằng tai nạn giao thông. Nếu nhìn từ quy mô toàn cầu, nó chỉ là một thứ cỏn con, vậy mà ta lại dồn mọi sự chú ý vào nó vì dưới áp lực dư luận, nhu cầu gây bất hòa trong ta luôn cần phải có nơi “xả” ra. Thể thao dường như cũng có mục đích tương tự, một sự giải phóng khỏi cơn bức bối vì bị giam giữ quá lâu trong cuộc sống hiện đại, nhưng nó mang lại kết quả hữu ích chứ không nguy hiểm.

Chiến tranh ủy nhiệm (proxy war) là một cuộc xung đột vũ trang giữa hai quốc gia hoặc các chủ thể phi quốc gia diễn ra vì sự xúi giục hoặc nhân danh các bên khác không liên quan trực tiếp đến chiến sự.

Chìa khóa của việc kể chuyện không phải là sự kiểm soát. Bạn không thể “hoạch định” một câu chuyện hay ho. Thay vào đó, bạn phải lên đường, chẳng hạn như rong ruổi trên một con sông lớn, để xem nó dẫn mình đến đâu. Lời khuyên hữu ích nhất là tái dựng lại chuyện đã xảy ra, nhưng dưới một góc nhìn mới mẻ. Những người kể chuyện cười luôn dùng chiêu thức này, nhắc lại một thứ đã đề cập mười phút trước đó trong một bối cảnh mới và dí dỏm. Như Hitchcock đã nói: “Nếu bạn rút cây súng ra trong vài phút đầu thì sau đó phải cho thấy bạn sử dụng nó, khán giả muốn thấy điều đó.” Cho nên, dù những câu chuyện diễn biến theo dòng thời gian, nhưng chúng lại đang thực sự nhìn về quá khứ, thêu dệt những gì đã xảy ra cùng hàm ý của chúng thành một bức tranh thú vị hơn. Hãy so sánh việc này với khao khát kiểm soát tương lai. Bạn đang nhìn về phía trước, hy vọng rằng mình đã tính toán được mọi đường đi nước bước. Không có chỗ cho việc ứng biến. Mọi thứ phải được hoạch định kỹ càng từ trước. Bạn đâu thể ứng biến bằng ý tưởng xây dựng một con đập khổng lồ.

Vấn đề của những ý tưởng về thứ to lớn như đập nước là: con người thường trở nên mù quáng vì chúng. Thế là họ thản nhiên từ chối xem xét bằng chứng từ mọi phương diện. Họ đã trút quá nhiều tâm tư vào đứa con tinh thần của mình, ấy là chưa kể đến phương diện tiền nong – hợp đồng, thuê lao động. Đáng tiếc là những người kiến tạo tương lai lại gần như đặc biệt... không có tố chất để dự đoán nó. Thế là gánh nặng đổ lên vai những người kể chuyện, những người dám phân định những ý nghĩ dại dột của nhân loại nhằm cho ta cái nhìn về viễn cảnh trong tương lai, những cái nhìn hết sức thấu đáo nếu ta chịu xem xét cẩn trọng.

Chúng ta đã lạc lối quá lâu trong tiến trình nhìn nhận sự kiểm soát và hiểu biết. Nếu ta thực sự quan tâm đến tương lai, tôi thấy rằng chỉ có một câu hỏi liên quan duy nhất ở đây: chuyện gì sẽ xảy ra với đập Aswan khi nó bắt đầu sụp đổ? Liệu nó có được xây dựng lại cứ sau vài thập kỷ, như các ngôi đền ở Nhật Bản vẫn được giữ nguyên thiết kế trong 750 năm và chỉ thay loại gỗ mà thôi? Ở Nhật Bản, cách đào tạo nghệ nhân của họ vẫn không thay đổi qua 750 năm. Có lẽ ta không phải làm vậy với đập Aswan; vào thời của nó thì công trình này dù xây dựng qua loa nhưng vẫn hoạt động ổn. Nhưng chúng ta có thực sự đã nghĩ đến viễn cảnh ngăn đập một con sông cho đến khi con người không còn làm chủ hành tinh này nữa? Có thứ gì đó trong tôi muốn chống đối suy nghĩ này. Tôi cũng không rõ vì sao, nhưng tôi cho rằng sẽ có một ngày sông Nile được chảy suôn sẻ từ đầu nguồn ra đến biển. (Trong mộng tưởng đó, tôi còn thấy người người vẫy chào con sông đang trôi qua, thay vì vẫy chào ngọn đuốc Thế vận hội từ những ngôi làng phía xa.) Có lẽ chúng ta chỉ cần học cách từ bỏ. Khao khát kiểm soát là đặc tính của phàm nhân, biết cách buông bỏ mới đích thực là vĩ nhân.

42. Thêm nhiều người ăn thịt đồng loại ở đầu nguồn sông Nile

Sau khi chiến tranh qua đi, kẻ ngốc phán: “Tôi sẽ mua một cây giáo.”
- Ngạn ngữ Sudan -

Những ảo mộng kiểm soát đạt đỉnh điểm vào năm 1898. Lúc ấy, khi cư dân ven sông Nile bị xem là những kẻ ăn thịt người khát máu hoặc chỉ là một loài “trung gian” giữa vượn và người, thì việc mơ tưởng về việc kiểm soát sông Nile cũng dễ dàng hơn. Nếu những cư dân đó lâm vào khốn khó khi chúng ta ngăn đập các nhánh sông và xây dựng kênh đào, thì cũng có ai thèm quan tâm? Họ đâu phải là “con người” hoàn chỉnh!

Những kẻ ăn thịt người. Sông Nile không thể tồn tại mà không có họ. Khi chưa gặp “loài trung gian” đó, Grogan thỉnh thoảng đi săn thú lớn hoặc lội qua các đầm lầy, phát quang để đi xuyên qua những cánh rừng ở Trung Phi. Ông cũng bắt gặp bộ lạc ăn thịt người ở lưu vực sông Kagera.

Chúng ta đã từng nhắc đến sông Kagera: nó chảy vào hồ Victoria và tạo thành đầu nguồn xa xôi nhất của sông Nile. Để công nhận một con sông, chứ không phải một hồ nước, là đầu nguồn của sông Nile thì dòng chảy của con sông đó phải đủ mạnh để chảy xuyên qua rồi thoát ra đầu bên kia của hồ nước đó. Vào năm 1994, điều này đã được kiểm nghiệm dựa vào một hiện tượng ghê rợn khi thi thể của những người Tutsi bị tàn sát trôi lềnh bềnh xuyên qua hồ và hướng về phía “lối thoát” tại thác Ripon. Một trăm năm trước đó, Ewart Grogan đã phát hiện những thi thể tương tự.

Grogan bảo rằng ông dấn thân vào hành trình vì Rhodes đã truyền cho ông cảm hứng về ý tưởng một tuyến tàu hỏa chạy từ Cairo đến Nam Phi. Vào cuối thập niên 1890, tuyến đường đó thậm chí còn chưa có ai đi lại, nói gì tới khảo sát! 20 năm trước đó, trong chuyến đi xuyên vùng Trung Phi trên sông của mình, Stanley đã nhiều lần phải chiến đấu với người dân bản địa phẫn nộ, và điều này khiến tất cả mọi người ngần ngại, trừ những ai can đảm nhất hoặc dại dột nhất. Grogan thuộc về một thế hệ khác khi ông khởi hành vào năm 1898. Ông đã thấm nhuần hiểu biết về lục địa này từ khi ở Nam Phi. Ông không sợ người châu Phi, và ông xem châu Phi như một quê hương đầy tiềm năng, chứ không phải một mảnh đất địa ngục để chinh phạt rồi bỏ ngỏ. Ông cũng sở hữu một lợi thế vô hạn là khởi đầu hành trình với những người ông quen thuộc và tin tưởng; nếu có sự việc kinh hoàng xảy ra, ông vẫn còn mối quan hệ đó để dựa vào. Và cuối cùng, mặc dù sẽ có nhiều khó khăn trên lãnh thổ này – con người khó uốn nắn, lượng thực phẩm cung cấp không đủ – nhưng ông vẫn có một lợi thế tâm lý cao ngất trời khi biết rằng có những người thám hiểm như ông đã từng đặt chân đến đó. Tuy chưa ai đi đúng hành trình mà ông định ra, nhưng mỗi chặng đường đều đã được một tên tuổi lừng lẫy trước đó hoàn thành vào khoảng 20-30 năm trước. Grogan chỉ đơn thuần là kết nối những điểm rời rạc lại. Đơn thuần thế thôi. Hành trình này sẽ kéo dài trong hai năm và biến Grogan thành một nhân vật nổi tiếng. Sau đó ông còn trở thành lực lượng sáng lập tại Kenya, cho xây dựng xưởng cưa, lò gạch đầu tiên, và công trình khách sạn lớn nhất và đắt đỏ nhất tại Nairobi.

Đơn thuần là thế. Mà cũng không hẳn, bởi hành trình ấy vẫn đầy chông gai và hiểm nguy. Ở Rwanda, trong những khu rừng chứa đầu nguồn sông Nile, ông đã bắt gặp cảnh tượng gần giống như cuộc tàn sát người Tutsi sau này. Ông viết rằng mình đã thấy “những bể máu khô, những bộ xương khô quắt, những hộp sọ cười nhe răng và hàng cỏ bị giẫm đạp, mọi cảnh tượng đều đậm chất châu Phi... cư dân bản địa đang tiến nhanh về phía trước gây ra tiếng động cực kỳ hãi hùng, khiến tôi nhận ra rằng đây là một chuyện nghiêm trọng. Tôi hỏi hướng dẫn viên của mình về ý định của họ và chẳng hề an tâm chút nào khi anh ấy ngây thơ trả lời rằng: ‘Họ đang đến để ăn thịt chúng ta.’” Grogan dùng khẩu súng trường bắn vào những kẻ tấn công và họ biến mất. Khi lục soát lều của bộ lạc ăn thịt người vừa mới bị bỏ trống, ông kể tiếp:

Khủng khiếp, kinh tởm, một cơn ác mộng kinh hoàng thật gớm ghiếc; nhưng tôi cũng sẽ miêu tả ngắn gọn những gì tôi nhìn thấy.
Một bộ ruột người phơi khô trên một cành cây.
Một nồi súp chứa mỡ màu vàng óng ánh.
Một bộ xương còn bọc da, nằm ngay giữa các ngôi lều; rõ ràng đã chết tầm ba tháng.
Một cánh tay bị gặm sống.
Ba gói chứa những miếng thịt nhỏ, rõ ràng là để ăn dọc đường lẩn trốn, nhưng phút cuối lại để quên.
Một cái đầu, vẫn còn cái thìa thọc vào bộ não.
Một cái đầu, bị ăn một bên má, bên kia đốt thành than; tóc cháy rụi, da đầu bị rạch từ đỉnh trán như vỏ cam; mất một con mắt, chắc đã bị ăn, con còn lại nhìn chằm chằm vào bạn.
Nội tạng, nước thải.
Một thứ mùi hôi thối không thể hiểu được, cùng những người bạn đồng hành hợp cảnh: một đàn quạ bay lởn vởn phía trên và những con kền kền ghê tởm với chiếc cổ khẳng khiu.

Ngôi làng nào họ đi qua “đều đã bị thiêu rụi toàn bộ, và khi tôi tẩu thoát khỏi đất nước này tôi thấy xương người, xương người khắp mọi nơi; với những dáng hình như thế thì câu chuyện của chúng sẽ khủng khiếp thế nào... Trên bản đồ, địa điểm này là một mảng màu vàng đẹp đẽ, viền bằng đường chấm đỏ với hình vẽ nhiều lá cờ, biểu thị cho các đồn trạm của Nhà nước Tự do Congo[*]... toàn bộ hệ thống chẳng hề tồn tại... tất cả các trạm được đánh dấu đều không có thực. Hãy đọc, ghi nhận và từ từ tiếp thu: Tôi phải bỏ tiền mua một bằng chứng nhận để mang theo súng trên đất nước này.”

Congo Free State (Nhà nước Tự do Congo), tồn tại trong giai đoạn 1885-1908, là một “nhà nước – doanh nghiệp” thuộc sở hữu cá nhân của vua Bỉ Leopold II (1835-1909). Dưới chế độ này, hàng triệu người Congo bị bóc lột và tàn sát dã man. Năm 1908, dưới sự phản đối gay gắt của quốc tế, nhà vua phải từ bỏ quyền kiểm soát cá nhân với vùng đất này, biến nó thành Congo thuộc Bỉ. Chế độ thuộc địa tiếp tục từ đó cho tới năm 1960 mới bị bãi bỏ, và Congo thuộc Bỉ trở thành nước Cộng hòa Dân chủ Congo ngày nay – BT.

Một năm trước khi tác phẩm Giữa lòng tăm tối của Joseph Conrad được phát hành dưới hình thức nhiều kỳ, Grogan đã chứng kiến những cảnh tượng như thể được trích ra từ quyển tiểu thuyết đó. Thủ phạm là những băng cướp phá đến từ Congo, chúng được thúc đẩy bởi thí nghiệm phi luân lý của người Bỉ khi muốn sử dụng hoạt động sát nhân và nô lệ để bòn rút cao su cùng ngà voi ra khỏi khu rừng. Lính bản địa Askari, hay còn gọi là Lực lượng Công cộng (Force Publique), được người Bỉ trang bị vũ khí, đã dẫn đầu một cuộc bạo động trộm cắp và giết chóc tiến vào các vùng lãnh thổ kề cận. Theo sau họ là các bộ lạc ăn thịt người thuộc Congo như Baleka, hoặc Bareka. Dựa theo nghiên cứu của Grogan, họ “trông đàng hoàng và dễ nhìn, chiều cao trung bình không vượt quá 1,52 mét. Đồ dùng của họ – rổ rá, khiên, dao... – rất thô sơ, và váy áo của họ chỉ là không khí, thỉnh thoảng có vài mảnh da thuộc treo lơ lửng, có thể là da người hoặc động vật khác. Tôi không chắc họ có một quốc gia xác định rõ ràng không; một vài người bản địa bảo tôi là có, đi về phía tây của Kivu trong nhiều ngày sẽ thấy, trong khi phần lớn lại nói họ có lối sống du mục như một đàn cào cào vậy, ăn bất cứ thứ gì mà họ bắt gặp trên đường.”

43. Đội quân của Chúa...

Dòng sông nói: “Xem ta làm được gì này” rồi chảy đi. Dòng sông lại nói “Hãy nghe theo những dòng nước của ta” rồi gào thét. Khi có một người chết đuối, dòng sông nói: “Ngươi nói ta có lỗi vì đã ăn người này sao?”
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Chúng ta hãy cùng nhau “tua nhanh” qua một thế kỷ. Lúc này đây, vùng thượng lưu sông Nile đã trải qua thời thuộc địa và sau đó là cuộc rút quân của người châu Âu, tiếp theo là nền độc lập tại Uganda, Congo và Sudan. Tại ngôi trường ở Uganda được đặt theo tên của nhà thám hiểm Samuel Baker (ngôi trường mà lá thư kẹp vào quyển sách của tôi đã nhắc đến[*]), học sinh bị bắt cóc để gia nhập vào đội quân trẻ em lớn nhất châu Phi, từ đó chúng có được danh tiếng hoàn toàn khác biệt, thậm chí là tai tiếng. Giống như cách tộc Bareka lang thang khắp nơi tuyển mộ những chiến binh trẻ vào thời của Ewart Grogan, thủ lĩnh Joseph Kony thuộc bộ lạc Acholi cũng chuyên bắt cóc thanh thiếu niên, nhiều đứa còn chưa đến tuổi vị thành niên, nhằm chiến đấu giành lấy độc lập cho Uganda khỏi những nhà cầm quyền Buganda. Bộ lạc Acholi không bao giờ ăn thịt người, khác hoàn toàn với người Azande (trước đó được biết đến với cái tên Niam Niam).

Độc giả xem lại Phần V, Mục 30: Một biến cố kỳ lạ – BT.

Từ khi Joseph Kony và “Quân đội kháng chiến của Chúa” của y sống cuộc đời du mục quanh quẩn tại điểm giao của Uganda/Sudan và Congo trong suốt hơn 20 năm, mục tiêu thành lập quốc gia của họ vẫn chưa gặt hái được nhiều thành công. Trong giai đoạn này, khi họ tung hoành ngang dọc Nile Trắng, hết lần này đến lần khác, đoàn quân trẻ em giờ đây đã trưởng thành hơn bị cáo buộc vào đủ mọi tội danh tàn độc. Chủ yếu, họ bị buộc tội bắt cóc trẻ em về làm vợ hoặc làm lính, dùng chày giã hạt kê đánh nông dân đến chết, cắt bỏ phần môi của những ai phản bội họ và chặt chân những ai lái xe đạp, vì xe đạp là phương tiện truyền tin nhanh nhất giúp đối phương biết sắp bị tấn công và kịp thời ngăn chặn. Joseph Kony có thù hằn cá nhân với xe đạp, chắc là do đã nhiều lần phải triển khai quân vì những lời cảnh báo sớm từ phương tiện này. Khi nhà báo Matthew Green muốn phỏng vấn y, ông có mang theo một tuýp dầu bôi giảm đau ngứa khi bị côn trùng cắn và nó suýt gây lớn chuyện vì trông giống tuýp dầu dùng để sửa ruột xe đạp! Cũng không bất ngờ lắm khi Kony thường được miêu tả như một kẻ tâm thần. Trong quyển sách của Green, The Wizard of the Nile (Phù thủy xứ Nile – mặc dù không bao giờ nhắc tới Phù thủy xứ Oz nhưng lại có cái tên tương tự), ông kể lại mình đã sốc thế nào về cách hành xử bình thường của Kony khi cuối cùng cũng có dịp gặp nhau. Adolf Eichmann và Heinrich Himmler cũng khiến người khác có cảm nhận tương tự. Mọi tin tức rằng Kony là một kẻ quái ác đều được lan truyền bởi chính quyền của Tổng thống Museveni, trong nỗ lực có được những khoản tiền từ “kho bạc” của phương Tây. Họ luôn ám chỉ rằng sự tàn bạo của Kony dường như có liên quan đến những trải nghiệm cuộc sống dưới ách thuộc địa vào đầu thế kỷ XX. Nhưng thật khá ngây thơ khi giả định rằng ách thống trị thuộc địa chỉ kéo dài gần 60 năm lại có thể tác động đến quang cảnh và những con người đã tôi luyện qua hàng nghìn năm. Kony vẫn luôn là một ẩn số. Trên thực tế, buổi phỏng vấn duy nhất mà y đồng ý thực hiện lại bị cắt ngang khi y đang cố giải thích quan niệm của mình: rằng trong rừng rậm họ không có thuốc thang nhưng lại có vô vàn linh hồn, chính những linh hồn này đã chỉ dẫn họ phải làm gì và phải ăn gì để cải thiện sức khỏe. Y đã gỡ bỏ mọi ràng buộc về văn hóa và bàn về trực giác, rằng ta có thể chuyển hướng sự tập trung để đạt được sự thấu hiểu có lợi cho bản thân, bằng cách không để kết quả mong muốn chi phối cảm xúc của mình. Hầu hết các nhà toán học và vật lý đều cho hay họ đã sử dụng tiến trình “vi diệu” như thế để dẫn dắt bản thân đến với những giả thuyết của mình.

Ta thường rơi vào thế khó xử khi phải chỉ ra điểm tốt của một kẻ sát nhân hàng loạt và kẻ bắt cóc trẻ em. Nhưng vấn đề cốt yếu, như Hassan al-Turabi (bộ não đằng sau công cuộc Hồi giáo hóa ở Sudan vào cuối thế kỷ XX) đã nhanh chóng nhìn nhận, là: người châu Phi đã không ném bom nguyên tử, nổ tung Dresden hoặc xây dựng các trại tập trung! Chúng ta đã “tiện thể” quên mất lịch sử gần đây của chính mình khi vội vàng kết tội một quốc gia khác. Ở châu Âu, chúng ta đơn thuần là có những cỗ máy giết người tân tiến hơn. Không phải vì ta muốn ra tay làm điều tàn độc; mà nói đúng hơn, ta chỉ không muốn sinh sống tại một bờ vực tối tăm nơi những hành động hiểm ác khiến trí tưởng tượng bay xa. Vì mục đích riêng của mình, tôi thấy cũng thích hợp khi nêu ra rằng Kony chỉ đơn thuần là một nhân vật nổi bật và rõ ràng nhất trong truyền thống “đưa thầy mo lên làm thủ lĩnh” (witchdoctor leaders), chính tập tục này đã định hình đặc thù của mô hình chính trị hiệu quả hơn ở châu Phi. Ở Pháp sẽ có người nói rằng họ cũng có những trí thức đi lên từ giới “thầy mo”; ở châu Mỹ các guru[*] tự rèn luyện và doanh nhân chính là thầy mo – ý tôi muốn nói đến những người truyền lại một “công thức” hoàn chỉnh cho tất cả “tín đồ”, họ cảm thấy hài lòng khi can thiệp vào đời sống của những “tín đồ” ở cấp vi mô và hầu như không hề mảy may nghi ngờ bản thân mình hoặc hình thành khao khát dứt bỏ khỏi những “tín đồ” đó. Nếu bạn không muốn dùng từ thầy mo, thầy cúng hay phù thủy, thì có thể dùng từ guru.

Một người có chuyên môn bậc nhất và truyền dạy kiến thức cho người khác.

Joseph Kony vẫn ẩn nấp trong bụi rậm, chỉ huy đoàn quân thiếu nhi trong những lãnh địa càng ngày càng thu hẹp trải dài từ Uganda đến Congo và có thể lại quay về Nam Sudan khi giờ đây đất nước này đang có chiến tranh với Bắc Sudan. Trước đó, Kony có nhận tiền của phe Bắc Sudan để gây bất ổn cho miền Nam, và chắc chắn y sẽ nhận tiền để gây rối loạn lần nữa. Ta có thể hình dung được rằng y sẽ sống cả đời mình trong vai trò một lãnh chúa lang thang – có lẽ là thủ lĩnh chiến binh cuối cùng của vùng thượng lưu sông Nile.

44. Trận bóng đá đầu tiên ở thượng lưu sông Nile

Một người nếu đã không nhận ra ẩn ý thì dù có nói thẳng cũng sẽ không hiểu. Nhưng hãy cứ thử xem!
- Tục ngữ Ethiopia -

Những người được Kony tín nhiệm nhất đều xuất thân từ cùng bộ lạc Acholi với y. Nhưng họ là những người như thế nào? Có lẽ ta cần phải bàn về giả thuyết nhận diện quốc gia trong bộ môn bóng đá, hoặc có lẽ không cần... Một vài người cho rằng cách một quốc gia chơi bóng đá sẽ bộc lộ những phẩm chất bên trong của quốc gia đó, nhưng dĩ nhiên đây chỉ là một giả thuyết không thể kiểm chứng được. Nhưng tôi cũng xin đề cập luôn ở đây.

Thế giới bên ngoài hầu như không hề biết đến bộ lạc Acholi của Joseph Kony cho đến khi các nhà truyền giáo đặt chân đến đây vào năm 1902. Đức cha Albert B. Lloyd viết rằng người của bộ lạc đầy hãnh diện và hiếu chiến này tô điểm bản thân bằng những chiếc vòng bằng sắt và ngà voi, họ lấy chai thủy tinh, cắt thành các que nhỏ dài khoảng 12 xentimét rồi xỏ qua môi dưới. “Món trang sức này tạo ra hiệu ứng kỳ lạ nhất, đặc biệt khi người đeo nó đang nổi giận, vì anh ta sẽ rút nó lên, đẩy nó về phía trước, như một vết chích của ong vò vẽ.” Đức cha miêu tả chi tiết kiểu tóc của các “thanh niên trẻ trâu”, với một búi tóc bện vào nhau thành hình nón, trên đỉnh gắn một vỏ đạn rỗng. Trên đỉnh đầu, ngay phía sau búi tóc hình nón đó có một thanh nhọn uốn cong làm từ ngà voi, đầu nhọn hướng ra phía trước. Những thanh nhọn này có độ dài khác nhau, dao động từ 5 đến 15 xentimét. Cổ tay của nhiều thanh niên có đeo những lưỡi thép hình tròn và có da thuộc độn giữa chúng và cổ tay. Loại vũ khí này nổi tiếng ở khu vực xa hơn về phía bắc và đông nhưng chưa bao giờ xuống tận phía nam của lãnh thổ bộ lạc Acholi. Đội quân của Kony vẫn mang những lưỡi dao ở cổ tay như thế trong thế kỷ XXI.

Người Acholi mang bên mình một “chiếc gậy khí giới kỳ quái” – một thanh dài với một vòng sắt vuốt nhọn dần ở một đầu. Nó nặng khoảng một kilôgam “và vết lõm trên hộp sọ của nạn nhân bị tấn công bởi loại vũ khí này khá phổ biến ở tất cả làng bản”. Và đến thời đại hiện nay, chiếc gậy này cũng được thay thế bằng thanh chày giã hạt kê.

Lloyd và nhà truyền giáo đồng hành với ông, “cả hai đều rất thích bóng đá, đã nghĩ ra ý tưởng giới thiệu bộ môn này cho người Acholi”. Cả hai ông đều không rành tiếng Acholi, nên không thể giải thích hết mọi luật chơi. Hai ông hy vọng những chiến binh Acholi trẻ tuổi sẽ hiểu ra khi xem họ chơi và tập từ từ. Ban đầu, cánh đàn ông Acholi nhìn nhau như muốn nói: “Mục đích là để đánh nhau hay chỉ chơi cho vui?” Và ngay khi có ai kịp bật ra câu hỏi, quả bóng đã bị ai đó chụp lấy.

Rồi người đó lại bị tóm lấy, lôi đi và lắc lư cho đến khi chịu buông quả bóng ra. Khung thành bị bỏ mặc, thành viên hai đội đổi qua lại như chong chóng và “vết va chạm, bầm dập xuất hiện khắp người chúng tôi... trong nửa giờ chơi đầu tiên, chúng tôi ngã ra đất nhiều hơn chạy!”

Nếu cầu thủ nào bị cứa một vết sâu thì phương thuốc truyền thống là khâu nó bằng cách dùng một chiếc gai nhọn dài ém chặt phần thịt, rồi dùng dây xơ túm hai đầu vết thương lại. Một khi vết thương đã lành, họ sẽ tháo gai và sợi dây ra. Một phương thức khâu vết thương tài tình hơn nữa là dùng kiến bulldog trứ danh, bộ hàm to của nó một khi đã kẹp sẽ không buông ra trừ phi nó bị giết. Người dân sẽ kéo hai mép thịt lại gần nhau, giữ chặt con kiến và cho phép nó cắn thủng hai mép vết thương và kéo chúng lại gần nhau. Sau đó họ sẽ ngắt phần thân nó đi. Một dãy đầu kiến như thế sẽ kẹp chặt phần mép vết thương cho đến khi lành hẳn – cũng là lúc những chiếc đầu kiến bắt đầu rã ra. Vào thời nay, chúng ta gần như có thể bắt gặp hình ảnh binh lính của Kony vẫn phải dùng những phương thức như trên bởi họ không có chỉ khâu vết thương kiểu hiện đại.

Dần dần người Acholi, sau nhiều lần bị cứa rách da rồi bị thương khi đang chơi bóng đá, cũng hiểu ra rằng mục đích của bộ môn này không phải để đánh nhau mà để tận hưởng trò chơi, và đá quả bóng vào gôn mới là mục tiêu chính. “Một vài người trong số họ chạy rất cừ và với đôi chân dài họ có thể đạt được những thành tích mà người văn minh chúng ta hằng ao ước khi khoác lên người đủ loại trang phục và những đôi giày nặng trịch”. Bóng đá trở thành một sự kiện chính thức diễn ra vào 4h30′ mỗi buổi chiều, trừ phi tiếng trống làng báo hiệu đến giờ có chầu rượu. Nếu thế, Lloyd sẽ tuyên bố “hết” bóng đá, vì “các thanh niên sẽ ùa ra chơi bóng trong tình trạng say mèm và không thể luyện tập trong im lặng được”. Ông có thể đưa ra kết luận: “Tôi sẽ bồi hồi nhớ về những trận đấu tuyệt vời diễn ra ở đấy, sau khi các thanh niên Acholi đã nhận ra không cần phải đổ máu.

45. Đường tắt: kênh đào Jonglei

Một con hẻm tuy nhỏ nhưng có thể dẫn ta đến với con đường lớn
- Ngạn ngữ Sudan -

Mặc dù ngày nay người Acholi sinh sống ở phía bắc Uganda, nhưng bộ lạc này xuất thân từ Bahr el-Ghazal thuộc vùng đầm lầy vĩ đại Sudd. Giống như Dãy núi Mặt trăng, Sudd là một trong những khu vực trên sông Nile mà bất kỳ ai cũng sẽ phải đi vòng quanh và quay lại, một “nhân vật” tối quan trọng trong câu chuyện của sông Nile.

Ôn lại kiến thức một chút, đầm lầy Sudd đóng vai trò như một bể chứa nước điều hòa ngay tại trung tâm của sông Nile. Như bất cứ yếu tố tự nhiên nào, con người cho rằng “thiết kế” của nó thật tệ hại, hệ thống hoạt động rườm rà và đầy chi tiết thừa thãi. Nhưng chức năng của Sudd không chỉ dừng lại ở việc làm hao tổn lưu lượng dòng sông; nó giúp dòng chảy của Nile Trắng trở nên êm đềm hơn và là nam châm khí tượng của cả vùng Trung Phi, làm cầu nối trung gian cho thời tiết và đời sống hoang dã, bảo vệ vùng đất này khỏi xu hướng không thể đảo ngược của hiện tượng sa mạc hóa. Nhưng đối với một thợ cơ khí thời Victoria, Sudd chỉ đơn thuần là một vũng lầy mênh mông. Nó phải bị loại bỏ. Tác phẩm tạo hóa của Chúa cần được cắt tỉa đôi chút. Nhất là khi giờ đây, sông Nile cuối cùng đã được ngăn đập.

Sau sự xuất hiện của các nhà thám hiểm, những kẻ buôn nô lệ, rồi đến những cuộc chiến tranh, giải pháp cuối cùng này đã ra đời. Nó được xem là dự án bắt tay của Anh và Ai Cập vì toàn bộ sông Nile giờ đây đang nằm trong thẩm quyền của người Anh. Nếu một loạt đập nước có thể mọc lên từ đầu nguồn đến khi sông Nile đổ ra biển, thì vấn nạn lũ lụt và đói kém lâu đời sẽ được giải quyết. Ngài William Garstin là một kỹ sư kiên cường dám thực hiện cuộc khảo sát đúng nghĩa đầu tiên trên đoạn sông thuộc thượng lưu sông Nile (các nhà thám hiểm trước đó luôn chọn đường đi tắt trên đất liền thay vì men theo khúc quanh của dòng sông mỗi khi việc di chuyển trở nên quá khó khăn giữa các hẻm và rãnh núi). Ông phát hiện ra rằng từ góc nhìn thủy văn, đầu nguồn đích thực của sông Nile không phải là hồ Victoria mà là hồ Albert. Chúng ta cũng đã từng đề cập đến điều này. Lý do là vì lượng nước tại các hồ đầy bùn lầy nằm giữa hồ Victoria và hồ Albert không có hiện tượng dâng lên – tức là bao nhiêu nước chảy ra từ hồ Victoria đều chảy vào hồ Albert. Đập nước đầu tiên có thể được xây dựng ở hồ Albert, và vì bờ hồ rất dốc nên đập nước sẽ dễ dàng trở thành một bể chứa khổng lồ. Nhưng vấn đề đáng lo ngại nhất là tất cả lượng nước trữ được sẽ phải chảy qua Sudd – vùng đầm lầy lớn nhất thế giới. Nếu thế, một lượng lớn nước trữ sẽ bị hao hụt.

Garstin trước đó đã băng qua đầm lầy, chỉ huy một đội ngũ hùng hậu quyết tâm phát quang được một dòng chảy đầu tiên xuyên qua nó. Để làm được điều này, họ buộc dây cáp vòng quanh nhiều mảng cói rộng lớn, rồi cố tách chúng ra. Nhiều đoạn trên sông Nile huyền thoại chỉ sâu tầm 90 xentimét. Nhưng một khi rẽ được dòng chảy xuyên qua đầm Sudd, họ càng nhận rõ được vấn đề thực sự của dòng Nile: quy mô thực sự của Sudd.

Đầm lầy Sudd có diện tích rộng hơn nước Anh, và chỉ toàn bùn lầy, một hố nước thải khổng lồ của dòng Nile Trắng chảy ra từ Uganda. Tên của nó xuất phát từ chữ sadd trong tiếng Ả Rập, nghĩa là “chặn” hoặc “rào cản”, và qua hàng thế kỷ, Sudd đã tồn tại đúng với tên gọi của nó.

Vùng ngập nước cũng giống như những cánh đồng hoang vu, lũ lụt, sa mạc, những hiện tượng thiên nhiên mà ta vẫn chưa thấy được ý nghĩa thực sự của chúng, trừ việc chúng trông đẹp mắt. Giờ đây người ta công nhận rằng Sudd cũng có vai trò của riêng nó, chứ không chỉ là một vũng lầy mênh mông làm hao phí nguồn nước quý giá của sông Nile. Nhưng thời điểm 100 năm trước, khi ý tưởng xây dựng kênh đào Jonglei đang thai nghén, ưu điểm sinh thái của nó đã không được đánh giá cao. Con kênh thẳng tắp một đường với chiều dài 362 kilômét sẽ cung cấp một con đường tắt xuyên từ đầu đến cuối của vùng đầm lầy, chia cắt vùng đất ngập nước với một đường vòng khổng lồ. Đến đây, khi tính đến các thảm họa tự nhiên tại hồ Chad và biển Aral – cả hai đều đã cạn nước chỉ còn lại chừng một phần mười diện tích ban đầu – ta mới thấy rằng rút nước từ một đầm lầy không phải là một hành động đơn lẻ. Chúng ta không thể lường trước mọi hậu quả từ hành động đó vì mỗi vùng ngập nước có đặc điểm khác nhau, có hệ sinh thái phụ thuộc rất riêng, bao gồm con người và những sinh vật khác. Ta có thể tìm đường vượt qua đầm lầy Sudd bằng hàng loạt các lối phát quang cây cỏ. Đã có vài lần trong lịch sử, nhiều hơn ta tưởng tượng, sông Nile bị chặn đứng hoàn toàn. Khi Samuel Baker tiến về phía nam xuôi theo dòng Nile vào năm 1864, ông đã dọn sạch cả một hàng rào thực vật và tình cờ khiến mảng đầm lầy đó bị rút hết nước, thế là đoàn thuyền của ông bị mắc kẹt trên vùng đất khô cứng. Ông thoát khỏi tình huống khó khăn này bằng cách xây một đập nhỏ bằng đất sét và gỗ phía sau đoàn thuyền của mình; giúp mực nước dâng lên và thuyền lại nổi trên mặt nước. Vào năm 1911, con lạch mà Baker đã phát quang ngày trước lại được dọn dẹp lần nữa bằng đoàn tàu nạo vét nhưng vẫn um tùm trở lại như cũ vào Thế chiến I. Mãi cho đến sau Thế chiến II, người ta mới cho phát quang triệt để hàng loạt lạch nước xuyên qua vùng đầm lầy. Sau khi vượt qua các chướng ngại vật này, ta sẽ đặt chân đến một mạch sông kéo dài 482 kilômét với tên gọi Bahr el-Jebel. Đứng nhìn từ boong tàu máy bám đầy bụi, cảnh vật suốt chặng đường cũng chẳng thay đổi nhiều là mấy vì mảng thực vật cao 3,6 mét đã chặn tầm nhìn cả hai bờ, ngoại trừ lối rẽ trêu ngươi vào các đầm phá. Ban đầu, Jonglei là tên một ngôi làng nhỏ chỉ với vỏn vẹn một vài túp lều. Các nhà thủy văn người Anh thuộc Bộ Thủy lợi Ai Cập đã chọn nó làm địa điểm xây dựng một kênh đào vĩ đại, giải quyết được tất cả những chướng ngại vật nói trên bằng cách đào xuyên qua phần đất khô ráo hơn nằm phía bên phải.

Sau 60 năm nuôi dưỡng kế hoạch, công cuộc đào bới khởi công vào năm 1979. Tất cả mọi đập nước vĩ đại đều đòi hỏi máy móc thượng thừa. Chúng gần như là những vị thần cơ khí hứa hẹn những điều lớn lao nhưng cuối cùng cũng bị đánh bại. Tại Canada, đập nước Bennet trên sông Peace hình thành một vùng nước rộng lớn nhất trong dãy Rocky. Trước khi xây đập nước này, toàn bộ khu vực ngập nước sau này phải được đốn bằng. Hai cỗ máy nghiền/cán/đẩy siêu việt khổng lồ đã được dùng để dọn sạch khu vực đó. Một chiếc đã bị kẹt và chôn vùi dưới dòng triều cường. Chiếc còn lại vẫn nằm ở bên ngoài thị trấn Mackenzie – một quái thú to kếch xù màu vàng, vừa trông giống chiếc máy xới, giống chiến binh robot biến hình, vừa giống một tác phẩm cơ khí khổng lồ bị thất bại. Cả hai đều đã không hoàn thành được nhiệm vụ đề ra, vì phần đất quá nhấp nhô khiến các cỗ máy khổng lồ không thể di chuyển qua lại được. Như một chiếc xe tăng thất thế trong Thế chiến I, hễ đi vào rãnh nước hay khe núi nào thì chúng cũng bị mắc kẹt.

Dự án Jonglei lại có một tay đào đất thực sự bất hủ – trông nó như một quái thú đồ chơi Meccano khổng lồ, được lắp ráp từ một con tàu hơi nước chạy guồng ở Mississippi phối hợp với một nhà máy thức ăn nông nghiệp. Ấy thế mà bánh xe xúc đất to ở phía trước lại hoạt động hiệu quả. Chiếc máy cắt khổng lồ này được đặt tên là Sarah, nó đã xới tung lớp đất đá ong mềm và lớp đất sét nằm bên dưới với tốc độ ấn tượng. Tính đến năm 1984, trong số 362 kilômét phải đào xới, chỉ còn 120 kilômét nữa là sẽ hoàn thiện. Mặc dù Sarah hoạt động trơn tru, nhưng thế giới quanh nó bấy giờ lại rơi vào chiến tranh.

30 năm sau, Sarah vẫn đứng đấy, hoen gỉ, nhưng cũng không đến mức như bạn tưởng tượng, nhất là khi nó còn bị một quả hỏa tiễn lạc mục tiêu đánh trúng trong cuộc nội chiến kéo dài giữa hai miền Nam và Bắc Sudan. Bạn có thể ngắm nghía tầm vóc to lớn của cỗ máy từ ứng dụng Google Earth tại vị trí xa nhất về phía nam mà nó đã đặt chân đến. Giờ đây khi hiệp ước hòa bình đã được ký kết, những cuộc bàn luận về việc hoàn thành kênh đào Jonglei lại trỗi dậy. Hãy hy vọng điều đó không trở thành hiện thực, hãy để Sarah gỉ sét trong bình yên.

46. Tình yêu nơi dòng Nile

Khi yêu quý người mẹ, họ sẽ hôn đứa con gái
- Ngạn ngữ Nubia -

Kênh đào Jonglei có thể không bao giờ trở thành hiện thực, đặc biệt là khi quốc gia Nam Sudan vừa mới thành lập[*] có một mối quan tâm cấp bách hơn, đó là khả năng nổ ra chiến tranh với miền Bắc. Thiếu sót mắt xích này khiến cho chuỗi các yếu tố kiểm soát sông Nile chưa được hoàn thiện, nhưng xuyên suốt thế kỷ XX, các yếu tố còn lại đều dần dần được sắp đặt thỏa đáng.

Năm 1820, Sudan bắt đầu bị Ai Cập cai trị, dưới triều đại của Phó vương (Khedive) Muhammad Ali, và đến cuối thế kỷ XIX có thêm cả người Anh, theo một cơ chế “đồng cai trị” giữa Anh và Ai Cập, sau thất bại của phong trào Mahdi. Sudan được trao trả độc lập năm 1956, và lập tức rơi vào cuộc nội chiến dai dẳng. Nội chiến Sudan lần thứ nhất kéo dài đến năm 1972, dẫn đến sự ra đời của Khu Tự trị Nam Sudan, tồn tại trong giai đoạn 1972-1983. Sau đó là cuộc Nội chiến Sudan lần thứ hai (1983-2005), với cả độ dài và sự tàn phá nặng nề hơn. Sáu năm sau khi kết thúc cuộc chiến này, năm 2011 nước Cộng hòa Nam Sudan (Republic of South Sudan) chính thức giành được độc lập – BT.

Ngài William Willcocks là người kỹ sư vĩ đại chịu trách nhiệm xây dựng đập Aswan đầu tiên, đập nước này đã thực sự thay đổi cách nhìn nhận về sông Nile. Vào cuối đời, Willcocks không chắc liệu việc xây đập trên sông có phải hoàn toàn tốt đẹp như mình từng nghĩ hay không. Trong những năm tháng nghỉ hưu, ông đã cố gắng ngăn việc xây dựng một con đập khác ở Sudan, và đã không thành công.

Đã có rất nhiều ghi chép và bằng chứng về tác động sinh thái của đập nước, việc lạm dụng đánh bắt cá và sự lây lan của bệnh sán máng, nhưng có một lợi ích thường bị coi nhẹ: ảnh hưởng của đập nước với sự lãng mạn, ảnh hưởng của đập nước với niềm đam mê.

Như đã đề cập, đập nước đầu tiên tại Aswan được xây dựng vào năm 1902. Nó tiên liệu một kỷ nguyên mới với sự phát triển của du lịch bằng tàu hơi nước vốn gặp nhiều khó khăn trước đây do các thác nước lớn nằm giữa Aswan và Wadi Halfa. Đập nước đã mở ra kỷ nguyên của những chuyến du ngoạn vừa túi tiền trên sông Nile, một hình thức nghỉ dưỡng lãng mạn bậc nhất. Với tuyến đường sắt chạy từ Cairo, người ta không còn phải đi những chặng đường dài qua miền Trung Ai Cập, nơi mà những nhà du hành “cứng cựa” như Flaubert đã sải bước qua. Thay vào đó, họ sẽ lên tàu tại Luxor, ngược dòng lên Aswan và Wadi Halfa, hai địa điểm hiện đã bị hồ Nasser nhấn chìm nhưng vào thời đó lại là một thành phố cảng thịnh vượng của sông Nile. Đập nước đầu tiên nâng cao mực nước sông và khiến vài ngôi đền ngập một nửa trong làn nước, giúp khách du lịch có cơ hội trải nghiệm một hành trình “nửa cạn nửa nước” độc đáo, ngắm nhìn các công trình dường như có số phận éo le như bất kỳ mối tình lãng mạn nào.

Đập nước thứ hai đi vào hoạt động vào năm 1970, nhưng đã đầy nước từ 6 năm trước đó, và nhấn chìm hoàn toàn một vùng đất: Nubia. Đó là một vùng đất lãng mạn mà những vị khách du lịch giữa Thế chiến I và Thế chiến II là những người cuối cùng ghé qua, trong đó có Agatha Christie.

Christie đã nhiều lần viếng thăm Ai Cập. Trong chuyến đi lần thứ nhất, bà phải lòng người chồng đầu tiên là Archie Christie. Nhưng không hiểu sao bà lại có ác cảm với việc đi thuyền trên sông Nile cho đến khi kết hôn với người chồng thứ hai, Max Mallowan, một nhà khảo cổ học kém bà 14 tuổi. Khi bà bước sang tuổi 43 vào năm 1933, họ thực hiện một chuyến du ngoạn lãng mạn trên sông Nile, và hiển nhiên nó đã trở thành nguồn cảm hứng và nguyên mẫu cho quyển trinh thám mang tên Death on the Nile (Án mạng trên sông Nile) của Agatha Christie.

Hành trình sông Nile của Agatha Christie diễn ra 10 năm sau khi lăng mộ của Tutankhamen được phát hiện. Khám phá đó khiến mọi người phấn khích và đã mang đến động lực mới cho ngành du lịch sông Nile. Christie đã đến thăm hầu hết mọi điểm tham quan dọc sông Nile, trong đó có cung điện của Pharaoh Akhnaten tại Amarna. Bà say mê Akhnaten đến nỗi đã viết hẳn một vở kịch về vị Pharaoh này. Vở kịch chỉ được trình diễn vài lần hiếm hoi bởi các nhóm kịch nghiệp dư và tại các nhà hát trình diễn theo mùa. Nó chưa bao giờ được trình diễn ở khu West End[*], có thể bởi vì kịch bản có tới 11 lần chuyển cảnh và hơn 20 phần thoại. Dù vậy, tôi cho rằng sẽ rất tuyệt nếu vở kịch Akhnaten (hoặc có lẽ phải là Akhnaten!) được chuyển thành một vở nhạc kịch; với sự góp mặt của cả Nefertiti, Akhnaten và Tutankhamen, đó sẽ là một kiệt tác thực sự.

West End là một khu vực rộng lớn thuộc London, tập trung nhiều địa điểm du lịch, cửa hàng, doanh nghiệp, tòa nhà chính phủ lớn của thành phố và các địa điểm giải trí, bao gồm nhiều nhà hát.

Chuyện tình giữa Christie và dòng Nile không chỉ cho ra đời tiểu thuyết Án mạng trên sông Nile với nhân vật thám tử Poirot, mà bà còn hợp tác với nhà Ai Cập học Stephen Glanville trong một quyển truyện trinh thám lấy bối cảnh Ai Cập cổ đại mang tên Death comes at the end (Tận cùng là cái chết).

Việc Christie có trao đổi thư từ thân mật với Glanville cho thấy mối quan hệ giữa hai người luôn giữ ở mức thuần khiết nhưng lại mang đủ cung bậc tình cảm của một mối tình. Agatha vẫn luôn mô tả Glanville, trẻ hơn bà 10 tuổi, là “một tài năng thiên bẩm”. Glanville thú nhận với bạn bè rằng ông yêu nữ văn sĩ trinh thám giản dị; về phần mình, bà cũng đóng gói và giữ những lá thư của Glanville cùng với thư từ chồng mình. Khi Agatha viết thư cho Max Mallowan và kể về Stephen, bên cạnh những lời ngợi khen dành cho nhà Ai Cập học bà cũng không quên chêm vào những lời khen ngợi thái quá về chồng mình. Stephen vẫn hay nói đùa với người bạn Max về sức hút của ông đối với Agatha, và có lẽ Max đã lựa chọn thái độ bàng quan với những gì đang thực sự diễn ra.

Bản thân Mallowan là một nhà nghiên cứu về Assyria chứ không phải Ai Cập, và chắc chắn là Agatha yêu ông. Có lẽ đối với bà, tình yêu vô điều kiện và tình dục là dành cho Mallowan, trong khi tình yêu nam nữ và một giấc mơ chung về tình yêu trên dòng Nile lại dành riêng cho Stephen Glanville.

Quyển tiểu thuyết lấy bối cảnh Ai Cập của Christie Tận cùng là cái chết (bản in tái bản năm 2001 tôi mua được có cảnh báo rằng đó là “một quyển tiểu thuyết về lòng ghen tuông, sự phản bội và án mạng vào năm 2000 TCN”) chứa một số đoạn hội thoại vụng về nhất mà bà từng viết. Thông thường, các nhân vật của bà ăn nói hoàn toàn thuyết phục trong bối cảnh hạn hẹp nhưng được miêu tả rất tỉ mỉ của họ. Ở đất nước Ai Cập cổ đại, vị kiến trúc sư đầu tiên trên thế giới Imhotep đi đi lại lại và nói: “Chẳng lẽ ta không thể làm theo ý mình trong chính ngôi nhà của ta sao? Chẳng lẽ ta không giúp đỡ con trai ta và vợ chúng sao? Chẳng phải mỗi ổ bánh mì chúng ăn là nhờ vào ta sao? Chẳng phải ta vẫn luôn nói với chúng như vậy sao?” Có lẽ Imhotep đang đóng vai Victorian Dad[*], dù vậy vẫn thiếu đi nét văn phong thường gặp ở Agatha, trong đó nắm bắt chính xác những giáo điều, lối nói và tính cách đương thời. Có lẽ Agatha nên gắn bó với bối cảnh đương đại, và bà biết điều đó: chỉ có tình yêu dành cho dòng Nile mới khiến bà lạc lối như vậy.

Một nhân vật trong Viz, tạp chí truyện tranh dành cho người lớn của Anh. Victorian Dad sống trong thời đại đương đại nhưng lại nhại theo cách ăn mặc và hành động của một quý ông khuôn mẫu sống trong thời Victoria.

47. Chiếc va ly của Agatha

Con bò không rống lên khi ở một đất nước xa lạ
- Ngạn ngữ Sudan -

Bẵng đi một thời gian, khi xem lại bộ phim Án mạng trên sông Nile sản xuất năm 1978, tôi có cảm giác như đã được ngồi thuyền du ngoạn trên dòng sông vĩ đại này. Quyển tiểu thuyết và bộ phim đều là tư liệu tinh túy của Christie, đôi khi ta sẽ thấy những nỗ lực phá án của vị thám tử Poirot (người Bỉ) đẫy đà nhưng vô cùng sắc sảo lại có nét tương đồng với việc giải mã những bí ẩn trong quá khứ, hay có thể nói là giải mã ẩn ý nơi những công trình khảo cổ. Bảo tàng khảo cổ học về Ai Cập đầu tiên do một người Pháp tên là Auguste Mariette sáng lập: từ khi những savant xuất hiện dưới thời Napoleon, người Pháp vẫn luôn xem mình là người tiên phong trong việc nghiên cứu văn minh Ai Cập cổ đại. Dù sao thì người giải mã chữ tượng hình cũng là một người Pháp, François Champollion. Và kỳ lạ thay, một số cuộc đấu tranh gay gắt nhất trong cuộc cách mạng năm 2011 cũng diễn ra ở chính phố Champollion, ngay phía sau bảo tàng lớn nói trên ở Cairo, như thể quyền kiểm soát Ai Cập phải được định đoạt dưới con mắt của người Pháp vốn đã rời đi từ lâu. Vậy là trí tuệ vượt trội của người Pháp, hoặc thậm chí là người Bỉ, trong hoạt động giải mã bí ẩn đã đóng vai trò quan trọng đối với phân cảnh Poirot trên sông Nile. Trí tuệ đó “thúc đẩy” Poirot trong quá trình phá án, như kiểu một nhân tố này có thể thúc đẩy một nhân tố khác phát triển đến một ngưỡng giới hạn rồi bùng nổ. Cũng như quyển Con chó săn nhà Baskerville đã làm nên tên tuổi Sherlock Holmes, Án mạng trên sông Nile dường như không chỉ làm nên hình ảnh Agatha Christie mà còn định hình cả một số nhân tố trọng yếu của sự lãng mạn trên dòng Nile.

Có lẽ có cách giải thích đơn giản hơn. Sông Nile chính là dòng sông của cái chết. Như chúng ta đã thấy, băng qua bờ tây nơi tất cả lăng mộ tọa lạc, cũng là nơi số phận của tất cả những người đã chết được định đoạt, sông Nile thực sự trở thành dòng sông Styx nơi âm phủ. Người ta thậm chí còn nói rằng Christie đã tình cờ phát hiện ra bản chất của màu đỏ sông Nile – bởi vì hiển nhiên Án mạng trên sông Nile là câu chuyện về niềm đam mê bị ngăn trở và cả những vụ án mạng nữa.

Tôi vẫn luôn cho rằng Christie chỉ đến thăm Ai Cập một lần, nhưng hóa ra là khá nhiều lần. Tôi trở nên hăng hái lần theo một số tình tiết trong trải nghiệm sông Nile của chính bà, không hẳn là để hiểu sâu hơn về tác phẩm của bà mà là do tình giao hảo dành cho một du khách sông Nile có tiếng từ lâu.

Khách sạn yêu thích nhất của Agatha Christie tại Cairo không phải là Mena House, nằm ngoài quần thể kim tự tháp và luôn được mời chào là “khách sạn của bà” (thực tế thì bà chỉ ở đó trong một thời gian ngắn và cũng chẳng mấy hài lòng). Nơi ưa thích của Agatha khi đó là khách sạn Gezira Palace, giờ đây là khách sạn Marriott trên đảo Zamalek. Agatha lưu lại đó lần đầu tiên vào năm 1910 cùng mẹ. Họ ở lại ba tháng để ăn mừng “mùa lễ”. Đó là khoảng thời gian Agatha ăn mừng lễ trưởng thành của mình – chi phí rẻ hơn nhiều so với một hoạt động tương tự ở London mà chất lượng lại gần như tương đương. Bến tàu nổi tiếng của công ty Thomas Cook cũng từng nằm trên hòn đảo này. Từ hòn đảo, người ta có thể đến Luxor hoặc Aswan bằng cách đi tàu hơi nước Setti, tàu hơi nước có mái chèo Tewfik hoặc lựa chọn con tàu hơi nước có mái chèo Karnak như Agatha – đây cũng là hình mẫu cho con tàu hơi nước có mái chèo trong Án mạng trên sông Nile. Chính tại cầu cảng này vào năm 1923, người ta đã dỡ xuống những chiến lợi phẩm khảo cổ nổi tiếng từ lăng mộ của Tutankhamen, khi đang trên đường vận chuyển chúng từ Luxor đến Bảo tàng Ai Cập ở Cairo.

Vào thời của bà, khách sạn Gezira Palace tọa lạc trong một khu đất rộng 24 hecta với nhiều khu vườn xinh đẹp. Khách sạn nằm giáp với sông Nile, vốn là cung điện được xây dựng cho hoàng hậu Eugénie, vợ của Napoleon III, khi bà đến tham dự lễ khánh thành kênh đào Suez. Người ta tin rằng bà đã vụng trộm và làm tình với Khedive Ismail[*] tại một trong những vọng lâu trong khu vườn của khách sạn. Ngày nay, phần trung tâm của khách sạn Geriza Palace vẫn rất giống với khung cảnh vào thời Agatha. Trần nhà cao và những chiếc quạt treo tít phía trên đầu bạn, chầm chậm thổi mát không khí. Vào năm 1933 khi Agatha quay lại cùng với Max Mallowan, bà hẳn đã thất vọng vì không được trú tại Gezira; bởi vào đầu những năm 1920, nó đã trở thành dinh thự riêng của Habib Lotfallah Pasha, và mãi đến năm 1961 mới trở lại làm khách sạn. Nhưng đảo Zamalek, còn được gọi là đảo Gezira (nghĩa là “hòn đảo” trong tiếng Ả Rập), luôn là khởi điểm của mọi hành trình ngược dòng Nile. Từ đây, có lẽ bà đã tiếp tục đến Luxor và trú tại một khách sạn yêu thích khác là khách sạn Cataract tại Aswan. Trong mọi chuyến đi, hành lý của Agatha không lúc nào là gọn nhẹ, và thật thú vị khi khám phá những gì bà thực sự mang theo từ lời kể của chính bà.

Ismail (1830-1895), cũng gọi là Ismail Pasha hay Ismail Huy hoàng, Phó vương (Khedive) Ai Cập từ 1863 đến khi bị người Anh truất phế năm 1879. Ông có công canh tân kinh tế Ai Cập và Sudan, nhưng cũng để lại một khoản nợ quá lớn, khiến Ai Cập phụ thuộc nặng nề vào nước Anh. Ismail là con thứ của Ibrahim và cháu nội của Muhammad Ali – BT.

Trong cuốn hồi ký về quãng thời gian giúp đỡ cho hoạt động khảo cổ của người chồng Max, Come, Tell Me How You Live (Hãy đến và kể tôi nghe bạn đã sống ra sao), bà kể lại nỗi xấu hổ khi phải mua quần áo size “O.S” – “ngoại cỡ” – cho chuyến đi của mình. Bà đã buộc phải chọn quần áo thuộc “gian hàng nhiệt đới”, đầu tiên là một chiếc mũ bấc (“màu nâu, trắng và phủ da bóng”), mặc dù bà thích mê một chiếc mũ vành bẻ cong màu hồng sẵn có tại gian hàng hơn. Mũ vành bẻ cong là chiếc mũ dành cho khách du lịch rất được ưa chuộng vì nó có hai lớp vải, giúp bảo vệ phần đầu khỏi ánh nắng mặt trời. Agatha không mặc vừa những chiếc quần dài đi thuyền hoặc quần cưỡi ngựa, bà đành chọn những chiếc áo khoác trơn và váy bằng vải lụa shantung. Shantung là một loại vải lụa được dệt thô, có bề mặt vải không mịn đều, khó mặc và được vợ của những người kiến thiết đế chế ưa chuộng. “Tôi đã trở thành một memsahib![*]”

Từ dành cho một phụ nữ nước ngoài da trắng có địa vị xã hội cao ở Ấn Độ; đặc biệt là vợ của một quan chức người Anh.

Các loại quần áo đặc biệt khác gồm một chiếc áo khoác và váy hiệu Burberry – đặc biệt hữu ích vào những đêm đông lạnh giá có thể xuất hiện trên sông Nile. Bộ đồ này “hòa quyện vẻ tự do phóng khoáng của phần trên một chiếc áo khoác Norfolk cùng những nếp gấp mở rộng, với vẻ thanh lịch từ phần thắt lưng trở xuống của một chiếc áo khoác dài tới đầu gối”. Người ta khuyến nghị mặc bộ đồ này khi bắn súng, đi bộ và chơi golf; và Agatha là một golfer cừ khôi, đặc biệt là khi còn trẻ. Bà thậm chí từng thử chơi lướt sóng khi dừng chân ở Hawaii trong chuyến đi vòng quanh thế giới với người chồng đầu tiên. Kỳ lạ thay, bà có lẽ là người phụ nữ Anh đầu tiên đặt chân lên tấm ván lướt sóng.

Nhưng sẽ chẳng có những hoạt động đó trong chuyến du ngoạn sông Nile thảnh thơi. Bà có thể mang theo một cặp quần lót chẽn gối bằng lông cừu mua từ cửa hiệu Dickins and Jones, lại một lần nữa là để giữ ấm trong những đêm lạnh đáng ngạc nhiên của Ai Cập. Agatha còn là một tay lái mô tô tài tình và trong khí trời ẩm ướt, bà cũng có trang bị bộ đồ đi mưa làm bằng vải gabardine với lớp lót lông lạc đà.

Bà có khá nhiều đầm dạ hội dành cho những dịp đặc biệt. Những bộ đầm đó cần miếng độn hoặc miếng bảo quản – một món đồ vô cùng cần thiết bởi rất ít đầm dạ hội ta có thể giặt mà không làm hư hại trong khi tiệm giặt khô lại hiếm hoi và cách khá xa. Miếng độn được đặt dưới nách, giúp bộ đầm không bị thấm mồ hôi nặng mùi. Nó đặc biệt hữu ích khi ta mặc đầm khiêu vũ. Vào thời đó, trước khi chất khử mùi được sử dụng rộng rãi, người ta không thấy phản cảm với mùi mồ hôi của phụ nữ. Thật vậy, vào thời Agatha còn trẻ hay đi dự các buổi khiêu vũ, “các quý ông vẫn hưởng thụ cái mà chúng ta gọi là một mùi hương của bó hoa nhỏ”.

Tiếp đến là phụ kiện: quai nón, khăn choàng cổ khi đi mô tô, khăn quấn đầu (băng đô để giúp chống nắng tốt hơn), tất và mũ trùm đầu khi ngủ, nịt tất và dây đeo kính, dây giày bốt và thắt lưng áo khoác ngoài; đế giày làm từ bần, thắt lưng, vài chiếc quạt hiệu Liberty, hai bộ “phụ kiện nội trợ” (gồm kim, chỉ và kéo nhỏ), dây buộc tóc, nhiều loại gạc Ấn Độ, quần lót chẽn gối bằng lụa Milan, váy lót dài bằng lụa màu kem Nhật Bản, quần lót chẽn gối bằng vải lanh và áo choàng dài màu trà. Còn có cả tá khăn tay bằng vải lanh mịn trang trí cầu kỳ và một tá khăn tay có viền là hai chữ viết tắt “A.M.” chứ không phải “A.C.”[*].

A.M. nghĩa là Agatha Mallowan, gọi theo tên chồng; còn A.C. là Agatha Christie – BT.

Agatha ghét khóa kéo nhưng có mua một chiếc túi du lịch có khóa kéo: “Cuộc sống ngày nay bị những chiếc khóa kéo phiền phức chi phối và khiến mọi thứ trở nên phức tạp”. Trong va li còn có một vài “bút mực và bút máy ngòi ống”. Agatha luôn tin rằng khi ở Anh bạn có thể dùng một cây bút trong nhiều năm mà chẳng hề hấn gì, nhưng nó sẽ “đình công” ngay khi bạn ra nước ngoài, “hoặc bắn mực bừa bãi lên người, quần áo, sổ ghi chép của tôi và bất cứ thứ gì trong tầm tay tôi, nếu không thì cũng phản kháng không chịu làm gì ngoài việc nguệch ngoạc những nét bút không ra mực lên giấy”. Bà chỉ đem theo hai cây bút chì, vì bút chì “may mắn là không hoạt động thất thường”.

Tiếp đến, bà đem theo không chỉ một mà là bốn chiếc đồng hồ đeo tay: một để đeo, ba chiếc còn lại đóng gói theo cùng. Những đợt gió cát thổi quanh những tàn tích cực kỳ độc hại và sẽ khiến một chiếc đồng hồ đeo tay thông thường của những năm 1920 và 1930 hư hỏng nhanh. Bà đoán rằng một chiếc đồng hồ có thể sống sót nhiều nhất là một tuần.

Và tất nhiên là có cả sách nữa. Thường thì bà phải nhường chỗ cho sách của chồng. Ngoài ra còn có một tấm thảm kẻ sọc cho những chuyến dã ngoại. Có vẻ như bà đã sẵn sàng cho mọi thứ, ngay cả cho tình yêu nơi dòng Nile.

48. Loài chim én của vua Tut

Những loài chim trên các dòng sông khác nhau nói những ngôn ngữ khác nhau
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Sau khi kết hôn với một nhà khảo cổ học, Agatha đã gặp Howard Carter vài lần. Trong những năm đầu tiên sau khi Howard Carter có khám phá vĩ đại về lăng mộ Tutankhamen vào năm 1922, vào mỗi mùa đông, ông luôn náu mình trong căn nhà trên sa mạc để phân loại những tàn tích mà ông đã tìm thấy. Nơi ông ở là một căn nhà hình khối vuông xây bằng bùn đất, và có một khu vườn nhỏ nằm gọn dưới bóng râm của ngôi nhà. Phòng thí nghiệm nơi ông mở các lớp vải liệm xác ướp nằm trong “Thung lũng các vị vua”. Ông dùng mỏ hàn để làm tan chảy lớp nhựa thông niêm phong các lớp vải liệm, bên dưới lớp vải liệm là đồ trang sức châu báu thậm chí còn lộng lẫy hơn những thứ được xếp đống trong lăng mộ của Tutankhamen. Sau này, khi Agatha Christie chiêm ngưỡng những vật trang sức đó, có một thứ đã hấp dẫn bà: một chiếc nhẫn làm từ đá carnelian có màu đỏ như máu và được chạm khắc hình một con chim yến đang di cư. Cùng với chim én, chim yến cũng là loài vật thường xuyên di cư đến thung lũng sông Nile vào mùa đông. Một mảnh có hình thù mặt trời đỏ được kết liền với chim yến, ánh mặt trời lặn phải chết đi mỗi khi đêm xuống, linh hồn rồi sẽ như loài chim yến bay đến một xứ sở xa lạ.

Tôi đã từng nhìn thấy một con chim yến lóng ngóng đậu xuống đỉnh một vách đá ở sa mạc phía Đông. Hành động đó mang một vài mối nguy tiềm tàng. Nếu con chim yến không thể bay tới vách núi để thả mình xuống luồng không khí nóng bốc lên, nó sẽ chết, vì lúc này đôi chân của nó đã quá yếu để có thể bay đi đâu, nó lại chẳng thể đậu hoặc đi được. Chim yến thu thập vật liệu làm tổ khi đang bay – những cọng cỏ khô trôi nổi, lông vũ, hay vỏ hạt rơi xuống đất – và đưa chúng đến địa điểm mà nó đã “chấm” trước đó, nơi có mái hắt hoặc tảng đá nhô ra. Công trình tổ ấm của chim yến được trát dính bằng nước bọt, kết quả không duyên dáng bằng ngôi nhà của loài chim nhạn xây tổ. Chỗ trú xuất chúng của loài nhạn được làm từ những viên bùn ướt và cỏ trát dính vào vách tường.

Tôi sinh ra tại Anh và trải qua những ngày tháng tuổi thơ bên những chú chim nhạn làm tổ dưới mái hiên nhà, bên những chú chim én và chim yến “đánh chén” côn trùng trên cánh đồng ngô vào lúc hoàng hôn. Dù chẳng thúc ép gì nhưng tôi ngày càng cảm nhận rõ ràng rằng những gương mặt quen thuộc trong thế giới mà tôi đã biết cứ liên tục xuất hiện trong suốt hành trình sông Nile của tôi – dù là qua những trang sách hay những chuyến thực địa. Chúng như muốn nhắc nhở tôi rằng bản thân cuộc sống cũng có những kết nối như một hệ thống sông ngòi vậy, rằng nhu cầu vươn tới sự hợp nhất luôn mạnh mẽ hơn hẳn sự hỗn loạn của chính hệ thống đó. Nói tóm lại, tôi đã thấy những cánh chim yến xuôi theo dòng chảy sông Nile và bay về phương nam. Chúng là những nhà thám hiểm đầu tiên của sông Nile, từ biển cả đến đầu nguồn và xa hơn nữa.

Nếu nhìn từ xa, ta sẽ dễ dàng nhầm lẫn chim nhạn, chim én và chim yến. Nếu nhìn gần hơn, ta sẽ thấy chim yến to hơn, có dáng thon gọn hơn, có thể bay nhanh hơn mà không tốn sức, trong khi chim nhạn nhỏ nhất và mũm mĩm nhất, có phần bụng dưới màu trắng để phân biệt. Cả ba loài chim đều bay về phương nam vào mùa đông. Tôi đã từng nhìn thấy một con chim nhạn kiệt sức trên sa mạc, nó đậu trên chiếc gương hậu của một chiếc Land Cruiser và dường như đang thở hổn hển. Người lái xe Bedouin cho nó uống nước trong một cái đĩa và thế là nó lấy lại sức và tiếp tục bay về phía hồ Nasser..

Mặc dù Aristotle có đề cập đến việc chim én di cư dọc theo sông Nile, nhưng kiến thức này không phổ biến rộng rãi. Cho đến tận thời của Gilbert White, nhà tự nhiên học và cũng là mục sư xứ Selborne (Anh) vào thế kỷ XVIII, người ta vẫn cho rằng một số loài chim có tập tính ngủ đông. Chim én hiếm khi di cư theo những đàn rất lớn, trừ phi chúng bị sương mù hoặc thời tiết khắc nghiệt cản bước; khi đó, các nhóm nhỏ sẽ tụ họp lại, trông như cảnh tượng khi một nhóm người đi bộ túm tụm lại ngay trước một thanh chắn ngang. Chúng khởi hành vào những thời điểm khác nhau và bay ngang qua châu Âu vào mùa thu, băng qua Địa Trung Hải và xuôi dòng sông Nile về phía đông và Nam Phi.

Những người đầu tiên di cư lên phương bắc chỉ việc đi theo những con chim bay trên đầu. Chắc hẳn họ đã theo những đàn chim này xuôi dòng sông Nile, ra biển và đến những vùng đất xa xôi hơn nữa. Và hàng thiên niên kỷ sau lại đến lượt những người di cư mới, kiểu như Agatha Christie và Howard Carter, mỗi năm đều quay về phương Đông, như những chú chim én và chim yến bằng chính nỗ lực của chúng.

PHẦN VI
MÁU NƠI DÒNG NILE

— Từ ám sát đến cách mạng —

1. Nơi tận cùng dòng Nile

Một cái gai nhọn trôi theo dòng chảy con sông sẽ đâm một người mà không bị nhìn thấy
- Ngạn ngữ Rwanda -

Sông Nile mê hoặc lòng người. Dòng sông thu hút những vị khách du lịch như Agatha Christie, đồng thời cũng chiếm trọn tâm trí của những người muốn nắm giữ quyền lực và ảnh hưởng. Mối quan hệ giữa ảnh hưởng và quyền lực cũng tương tự như mối liên kết giữa gạc của một con hươu đực và vị thế của nó: người ta có giả định về mối tương quan hữu ích giữa kích cỡ bộ gạc và khả năng chiến đấu, nhưng mối tương quan này không phải là bất biến. Một con hươu yếu ớt với bộ gạc tốt vẫn có thể lừa phỉnh mọi người trong một thời gian rất dài. Thật thú vị khi ngắm nhìn những bức tượng và diềm mái vùng Lưỡng Hà mang hình ảnh đầy tính biểu tượng của những con hươu đực với bộ gạc sừng sững, như thể chúng đang muốn nói rằng đây là một con người. Còn với dòng Nile, kiểm soát con sông mang lại uy thế to lớn hơn bất kỳ sức mạnh tự nhiên nào mà nó có thể tạo ra.

Nhưng nó đã có ảnh hưởng của riêng mình. Và xây dựng đập nước là cách tập trung và tăng cường ảnh hưởng đó trong thế kỷ XX.

Ba trong số những kỳ công kỹ thuật vĩ đại nhất thế giới vẫn còn hiện diện ở Ai Cập: tất nhiên phải nói đến những kim tự tháp, và cả kênh đào Suez cùng đập cao Aswan. Hai công trình sau (và có thể là cả các kim tự tháp) đều không phải do một kỹ sư chuyên nghiệp, một nhóm các nhà kỹ trị có trách nhiệm hay một bộ thuộc chính phủ xây dựng nên. Cả kênh đào Suez và đập cao Aswan đều là thành quả của hai con người nghiệp dư với quyết tâm không bao giờ từ bỏ. Trong trường hợp của kênh đào Suez, đó là nhà ngoại giao người Pháp thất bại trong sự nghiệp, Ferdinand de Lesseps. De Lesseps đã tận dụng vai trò gia sư cho người cai trị Ai Cập lúc bấy giờ là Khedive Ismail, nắm quyền trong những năm 1863-1879. Khi xưa, vị lãnh đạo hoàng gia béo ú này bị cha mình bỏ đói nhưng de Lesseps đã bí mật cho ông ăn mì spaghetti. Vị Khedive không bao giờ quên và nỗ lực khiến kế hoạch của de Lesseps được thông qua, dù ban đầu ông phải đối mặt với những người Pháp cứng đầu và sự phản đối của chính phủ Anh.

Khi nhìn lại lịch sử của Nile Đỏ, người ta ngờ rằng lịch sử của nó không phải do những nghị viện, ủy ban, công ty tạo dựng nên – mà dù đúng hay sai, nó được gầy dựng nên bởi những cá nhân đầy quyết tâm hoặc những nhóm nhỏ của những cá nhân đầy quyết tâm. Cũng giống như việc Lenin lật đổ nước Nga Sa hoàng cùng 19 đồng chí cách mạng, rất nhiều sự kiện trên Nile Đỏ mà chúng ta xem xét đều là kết quả từ những hành động cá nhân của những con người kiên quyết, nếu không muốn nói là ám ảnh, mà có thể không hề có sự ủng hộ chính thức nào. Họ phần lớn là những người ngoài cuộc, nhưng lại có sự bền bỉ tuyệt đối ở đúng nơi vào đúng thời điểm, để có thể chớp được cơ hội duy nhất và “mã đáo thành công”!

Trong trường hợp của đập cao Aswan, trong nhiều năm người Anh vẫn luôn coi đoạn sông Nile thuộc Ai Cập chỉ là một mảnh ghép khác của cả dòng sông. Họ dự tính kiểm soát con sông ở đoạn gần đầu nguồn hơn – sử dụng đập thác Owen để biến hồ Victoria thành một hồ trữ nước, xây một con kênh cắt ngang Jonglei, thoát nước từ đầm lầy Sudd và sử dụng các đập nước trên Nile Xanh, tất cả đều nhằm kiểm soát hoàn toàn con sông từ đầu nguồn đến khi nó đổ ra biển. Nhưng hoạt động chính trị sẽ không bao giờ để điều này xảy ra. Các quốc gia thượng nguồn như Sudan, Ethiopia và Uganda có thể bị ép buộc và miễn cưỡng hợp tác nhưng không bao giờ được tin tưởng và giao quyền kiểm soát nguồn cung nước của Ai Cập. Đập nước đầu tiên tại Aswan – hoàn thành năm 1902 và được nâng lên vào năm 1912 và 1933 – được xem là một công trình xuất sắc về mặt kỹ thuật xây dựng. Vấn đề là chưa từng có ai nghĩ đến việc xây dựng đập nước thứ hai ở đó, lớn đến mức có thể biến toàn bộ vùng Nubia màu mỡ thành một hồ nước khổng lồ. Trong suy nghĩ của người Anh, một hành động tàn nhẫn như vậy đối với quê hương của một dân tộc bản địa là điều không thể tưởng tượng nổi. Dù người ta có nói gì về Đế quốc Anh đi nữa, thì hành động bảo vệ các nền văn hóa thiểu số và văn hóa bộ lạc ở các quốc gia mà họ cai trị vẫn tuyệt vời hơn nhiều so với cách đối xử mà nhiều nước phải gánh chịu sau khi giành được độc lập. Người Anh đối xử với người Nagas ở Ấn Độ, người Penan ở Borneo và người Nubia ở Ai Cập tốt hơn nhiều so với những chính sách hà khắc giáng xuống họ sau khi nhóm đa số của các nước đó lên nắm quyền. Những người nông dân ở hạ nguồn sông Nile được hưởng lợi khi Ai Cập có được một hệ thống thủy điện và một nguồn cung nước bền bỉ. Nhưng nó lại chẳng mang đến lợi ích gì cho 100.000 người Nubia khi họ mất đi mảnh đất quê hương mà họ đã sinh sống kể từ thời các Pharaoh.

Không, chẳng có một kỹ sư người Anh ăn lương chính phủ nào lại có thể đề ra một ý tưởng táo bạo đến thế: chặn đứng dòng chảy sông Nile vĩnh viễn và nhấn chìm khu vực Nubia. Thật điên rồ. Nhưng một người Ai Cập gốc Hy Lạp lại nảy ra một ý tưởng như thế, đó là Adrian Daninos. Không như kỹ sư vĩ đại Isambard Kingdom Brunel, người đã tuyên bố rằng công trình để đời của ông chỉ là biến các ý tưởng mà ông có trước năm 18 tuổi thành hiện thực, Daninos, theo học nghề nông học, đã đưa ra phần đầu tiên trong kế hoạch của mình vào năm 1912 khi chỉ mới 25 tuổi. Cha ông từng là một nhà khảo cổ học, ban đầu ông được đào tạo về nông học ở Cairo và sau đó học nghề luật sư ở Paris. Ông kết hôn với một phụ nữ xứ Wales và sống cả đời ở Cairo.

Vào năm 1912, ông đưa ra ý tưởng bổ sung một trạm thủy điện cho đập nước đầu tiên năm 1902 ở Aswan. Bao gồm trong kế hoạch tổng thể là ý tưởng xây dựng một nhà máy phân đạm. Kế hoạch này được trình lên chính phủ Ai Cập hết lần này đến lần khác với nhiều cải tiến và thay đổi. Trải qua hai cuộc thế chiến, đến năm 1948 nó đã biến thành một kế hoạch lần đầu tiên được thảo luận để đưa vào thử nghiệm nhằm chặn đứng toàn bộ cơn lũ sông Nile đằng sau một đập nước duy nhất. Hành động thách thức thiên nhiên này vừa phi lý nhưng cũng hết sức trọng yếu. Daninos đã thực hiện nhiều chuyến đi đến Nubia và tính toán rằng họ có thể xây dựng một đập nước duy nhất để giữ lại toàn bộ lượng nước từ thung lũng sông Nile trong phạm vi hàng trăm kilômét ở đoạn phía trên Aswan. Có thể nó sẽ tạo ra một cái hồ khổng lồ. Tất cả kế hoạch trước đây đều được thiết kế để làm chậm dòng sông nhưng ít nhất vẫn xả một lượng nước lũ hằng năm của nó. Kế hoạch mới quả quyết rằng mọi thứ có thể được trữ và xả ra khi cần thiết và không bị lãng phí trong những đợt nước lên cao vào mùa hè. Các kế hoạch trước đây chỉ dự tính giữ lại 10 tỷ mét khối nước, còn Daninos thì thực hiện một cú nhảy vượt bậc sang một kế hoạch đề xuất giữ lại đến 142 tỷ mét khối nước. Đặt niềm tin vào ý tưởng về con sông vĩ đại nhất thế giới bị giữ chân sau một bức tường bê tông quả là một kỳ vọng quá lớn. Kỹ sư hàng đầu của chính phủ, tiến sĩ Harold Hurst nhận xét về đề xuất của Daninos: “Những tuyên bố có phần phóng đại và những khó khăn bị ngó lơ. Sẽ là một chặng đường rất dài từ giai đoạn này đến khi có thể thuyết trình phiên bản cuối cùng của dự án...”, và một lần nữa kế hoạch về con đập cao có khả năng sẽ bị lãng quên. Vào thời điểm đó, Daninos đã bổ sung vào kế hoạch một nhà máy luyện thép sử dụng năng lượng thủy điện được tạo ra và một cửa đập để tàu bè có thể đi qua đập nước.

Nếu Nasser không lên nắm quyền vào năm 1952, rất có khả năng con đập đó không bao giờ được xây dựng. Nếu vậy Nubia đã không bị hủy diệt, đã không có vấn nạn thiếu phù sa ở đồng bằng châu thổ, không có sự sụp đổ của nghề đánh bắt cá mòi vốn đang phát triển mạnh mẽ khi dòng nước lũ sông Nile đổ ra Địa Trung Hải, không có sự lây lan của bệnh sán máng qua các kênh rạch tù đọng đáng lẽ được sử dụng quanh năm, và tất nhiên, không có thủy điện, không có nhà máy luyện thép, không có sự gia tăng sản lượng nông nghiệp, không có sự giải thoát khỏi gọng kìm kiểm soát dòng sông của người châu Phi, không có những vụ mùa thất thu trong những năm hạn hán xảy ra vào thập niên 1970 và 1980.

Những ai cho rằng con đập là nhân tố thiết yếu cho phúc lợi của Ai Cập đều chẳng hiểu ngọn ngành. Không một kỹ sư Anh giàu kinh nghiệm nào nghĩ rằng con đập là khả thi, dù họ đã có hơn một thế kỷ can thiệp vào sông Nile, chứ đừng nói đến việc nó là công trình cần thiết. Chỉ có lòng nhiệt thành mong muốn mang đến những thay đổi cách mạng của Nasser mới giúp một ý tưởng táo bạo như vậy thành hiện thực. Các tranh luận về lợi ích tổng thể của con đập bỏ sót một điểm: đập nước một khi đã xây dựng thì không thể nào dỡ bỏ. Lượng phù sa từng bao phủ và nuôi dưỡng vùng đồng bằng châu thổ giờ đây đang trải dài dọc theo lòng hồ Nasser, một trong những hồ nước nhân tạo lớn nhất thế giới với chiều dài 563 kilômét. Theo ước tính ban đầu, trong vòng 500 năm, hồ nước sẽ bị phù sa bồi lấp hoàn toàn và không thể xây đập. Nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy quá trình bồi đắp phù sa chậm hơn nhiều so với dự tính.

Thật kỳ lạ là ngay khi kế hoạch của Daninos được thực hiện, ông đã bị các nhà thầu Nga, Anh và Ai Cập gạt sang một bên: họ mới là những người thực sự xây dựng con đập! Năm 1976, Daninos sống những ngày tháng cuối đời của mình trong một căn hộ nhỏ ở trung tâm Cairo, cố gắng thu hút sự quan tâm của thế giới với một kế hoạch mới, trong đó hệ thống kênh đào chằng chịt sẽ kết nối khắp hành tinh và chấm dứt tình trạng thiếu lương thực vĩnh viễn.

2. Bên trong chiếc dahabiya cùng Sadat

Vào ngày loài chim học cất tiếng, chúng sẽ nói: “Biến đi! Biến đi!”
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Chúng ta lại bỏ qua một vài tình tiết rồi, bị dẫn về phía trước bởi giấc mơ của những người như Daninos. Đó là những giấc mơ sông Nile, được Nasser và sau đó là người kế nhiệm Anwar Sadat, dùng để giúp Ai Cập không chỉ độc lập về quyền lực và lương thực, mà còn tránh khỏi những mục tiêu chiến lược vĩ đại của các cường quốc trong thế kỷ XX.

Hãy tiếp tục từ hành trình mà ta bỏ ngỏ cùng Agatha, nhưng lần này sẽ đề cập đến một cư dân cùng thời ít lãng mạn hơn sống trên chiếc dahabiya: Anwar Sadat. Có lẽ ta có thể nhìn nhận cuộc sống của ông từ một góc nhìn khác, một góc nhìn từ sông Nile, bắt đầu từ lúc ông sinh ra tại ngôi làng Mit Abu el-Kom trên đồng bằng châu thổ sông Nile, sau đó di chuyển ngược dòng trên một nhà thuyền (houseboat) xoàng xĩnh và chấm dứt đời mình với vụ ám sát đau thương vào năm 1981.

Tên khai sinh của Sadat là el-Sadaty, nghĩa là “tín đồ của những bậc thầy”. Cái tên này liên quan đến một trong nhiều nhóm Hồi giáo Sufi hiện diện khắp Ai Cập, và trên toàn bộ khu vực Bắc Phi và Trung Đông. Richard Burton (cũng là một tín đồ Hồi giáo Sufi) có ghi nhận lại sự phát triển nhanh chóng và ảnh hưởng của những nhóm Hồi giáo này. Và như chúng ta đã biết, trong cuộc cách mạng năm 2011 nhiều năm sau đó, các nhóm Hồi giáo Sufi, với ý định hủy diệt nhân danh một người Hồi giáo hoàn toàn xa lạ với hầu hết người dân trong khu vực, đã đối chọi với trào lưu Hồi giáo chính thống Salafi.

Nhưng Anwar el-Sadaty không theo Hồi giáo Sufi, có lẽ đó là lý do tại sao ông đổi tên mình sau cuộc cách mạng đầu tiên vào năm 1952.

Dù sinh ra trong một gia đình nông dân rất nghèo, nhưng cha Sadat lại được giáo dục khá tốt nhờ những nỗ lực không ngừng của bà mẹ, người phải gõ cửa từng nhà của những nông dân giàu có hơn để bán bơ. Sau đó, cha của Sadat lọt vào mắt xanh của một bộ phận thuộc Quân đoàn Y tế Anh (British Medical Corps), khi ấy họ đang nghiên cứu về sự gia tăng đáng báo động của bệnh sán máng được ghi nhận ở vùng đồng bằng kể từ khi áp dụng hệ thống tưới tiêu quanh năm. Họ cần một thông dịch viên và một người nào đó để giữ liên lạc với dân làng địa phương. Vậy là một căn bệnh thường gặp nơi dòng sông đã trở thành tấm vé thoát nghèo cho Sadat và cha ông.

Cha Sadat di chuyển cùng Quân đoàn Y tế đến Sudan. Mẹ của ông tìm cho ông một người phụ nữ đã từng là nô lệ để kết hôn, đó là Sitt el-Barrein, “người phụ nữ của hai bờ sông” – một cái tên đậm nét sông Nile. Không có tài liệu nào ghi nhận việc bà đã được rao bán nơi đoạn sông Nile nào ở thượng nguồn. Bất chấp những nỗ lực hết mình của Baker và Gordon, hoạt động buôn bán nô lệ vẫn tiếp diễn cho đến tận thế kỷ XX. Tôi đã từng được giới thiệu với một người châu Phi hay cười ở Siwa mà mọi người thường gọi là “gã nô lệ”. Ông khoảng 50 tuổi và cha ông từng là nô lệ được vận chuyển qua tuyến đường sa mạc từ Chad hoặc Sudan.

Việc mẹ của Sadat là một người châu Phi sống bên dòng Nile đã kết nối ông với đầu nguồn sông Nile; nó hình thành trong con người ông những tính cách đặc trưng của châu Phi, những đặc tính đang ngày càng được chú ý trong thế giới ông đang sống; nó cũng là nguồn gốc của mọi sự sỉ nhục và tủi hổ trong những năm tháng trưởng thành của ông khi cả gia đình chuyển đến Cairo. Cha Sadat lấy vợ khác, rồi một người vợ khác nữa đã sinh cho ông 9 người con. Sitt el-Barrein có địa vị thấp nhất trong gia đình, bị đánh đập ngay trước mặt đứa con trai bất lực của mình khi bà không dọn dẹp nhà cửa đúng cách. Những tiểu thuyết của Naguib Mahfouz đầy rẫy những kẻ bạo ngược gia đình như cha của Sadat. Đó là một hành động được nạn nhân của chúng khuyến khích, bởi họ thực sự tin rằng kẻ bạo ngược đó sẽ bảo vệ họ khỏi những kẻ bạo ngược thấp hèn khác. Trong trường hợp của Sadat, hành động đó khiến bề ngoài ông tỏ ra đặc biệt cam chịu và phục tùng, nhưng tất cả bằng chứng cho thấy bên trong ông đang bùng cháy một cơn thịnh nộ đầy tham vọng – một cơn thịnh nộ đã thúc đẩy ông tham gia một nhóm ủng hộ Đức Quốc xã hoạt động bí mật và hỗ trợ cho nỗ lực gây chiến của người Đức dưới con mắt giám sát của những kẻ xâm lược Anh, những người đã cung cấp cho cha ông sự giàu có để trở thành kẻ bạo ngược như bấy giờ.

Khi sống ở Sudan, cha mẹ Sadat thường xuyên di chuyển qua lại giữa vùng đồng bằng châu thổ và thác nước lớn đầu tiên ở Aswan trên một chiếc thuyền vận chuyển thư từ, một chiếc tàu hơi nước đông nghịt người hoặc một chiếc thuyền buồm miệt mài đập nước. Khi mẹ ông mang thai, tổng cộng là 4 lần, bà sẽ thực hiện chuyến hành trình dài trở lại đồng bằng sông Nile, để con mình không phải sinh ra ở Sudan. Khi còn chưa chào đời, Sadat đã cảm nhận được nhịp điệu chậm rãi của dòng sông khi xuôi về phương Nam trong bụng mẹ; khi còn là một cậu bé, ông lớn lên chơi đùa trong dòng nước của sông Nile. Ông hẳn đã biết về trận lụt và tất cả những gì mà nó gây ra. Những ký ức hạnh phúc nhất của Sadat đều diễn ra nơi ngôi làng ven sông Nile này, khoảng thời gian hạnh phúc ấy đột ngột kết thúc khi ông lên 6 tuổi và cùng gia đình chuyển đến Cairo. Cha ông đóng quân tại doanh trại Abbasiya, cách không xa nơi Sadat sau này bị ám sát.

Khi còn là một cậu trai trẻ lớn lên ở Cairo, Sadat hẳn đã biết rằng nhà thuyền dahabiya là nơi mà các diễn viên có thể thư giãn sau một buổi biểu diễn. Sadat vốn ước mơ trở thành một diễn viên – ông từng viết thư đáp lại một quảng cáo tìm kiếm tài năng mới trên tạp chí, trong đó ông tuyên bố: “Tôi là một chàng trai trẻ với vóc dáng mảnh mai, cặp đùi rắn chắc và có những đường nét nổi bật. Đúng vậy – tôi không phải người da trắng, nhưng cũng không hẳn là người da đen. Màu da đen của tôi mang sắc ửng đỏ nhiều hơn.”

Dahabiya là phương tiện giao thông chính trong thời kỳ hoàng kim của ngành du lịch sông Nile, từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX. Nó trông hơi giống một chiếc sà lan, không khác mấy những chiếc sà lan của Câu lạc bộ thuyền buồm Đại học Oxford neo đậu trên sông Thames, với phần đáy phẳng và mớn nước nông. Nó có thể được coi là “hậu duệ” trực hệ của loại sà lan mà Cleopatra và tất cả những người du hành sông Nile trong kỷ nguyên Hồi giáo sau đó đã sử dụng; nó có thể được chèo hoặc chạy bằng buồm bằng cách sử dụng hai cột buồm – một cột buồm mũi lớn và một cột buồm phía lái nhỏ hơn – cả hai đều được trang bị với cánh buồm tam giác, loại cánh buồm mà ta thấy trên những chiếc dhow rong ruổi khắp vùng. Các buồng tàu đều nằm ở trên boong, sạch hơn, nhẹ hơn và tiện lợi hơn so với buồng tàu dưới boong. Boong trên là khu vực dành cho hành khách; boong dưới là nơi ở của thuyền viên.

Nhà bếp là một gian thuyền nhỏ có một bếp than, nằm gần đầu thuyền, đoạn ở giữa cột buồm mũi và mũi thuyền. Gian thuyền nhỏ và một tấm vải bạt di động được dùng để che chắn việc nấu nướng khỏi bị gió tạt. Một chiếc dahabiya có chiều dài khoảng 18-30 mét. Một số chiếc còn được trang bị xa hoa với đại dương cầm, gương thiếp vàng, tủ sách và trường kỷ. Thuyền viên không có buồng riêng – chỉ có một chiếc hộp chứa ít đồ dùng và một tấm chăn màu nâu để cuộn lại ở boong trước. Mặc dù gió trên sông Nile thường thổi ngược chiều dòng chảy từ phương Nam, nhưng khi gió thổi xuôi chiều dòng chảy, thuyền viên có thể phải dùng dây kéo thuyền dọc theo bờ sông từ bình minh cho đến hoàng hôn. Người ta ghi nhận họ làm điều này một cách vui vẻ, hát hò, hút thuốc và nhai mía hái được từ bờ. Khi không có lối đi để kéo, họ sẽ dùng sào chống xuống lòng sông cả ngày để đẩy sà lan đi.

Vào những tháng hè, dahabiya sẽ được thả neo tại Boulaq ở Cairo, ở đó thuyền trưởng, hoặc reis, sẽ giám sát quá trình đại tu cho chúng. Dần dà, một vài chiếc dahabiya đang neo đậu đó trở thành nhà thuyền nhằm phục vụ cho những mục đích tìm vui bất chính, nhưng chúng cũng có thể được cho thuê đơn thuần để làm nơi ở. Chẳng lâu sau, dahabiya trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống ở Cairo, đến nỗi Naguib Mahfouz đã viết một quyển tiểu thuyết về cuộc sống trên nhà thuyền cho một nhóm nghệ sĩ theo chủ nghĩa khoái lạc. Trong Thế chiến II, khi hai gián điệp người Đức cần tìm nơi ẩn náu ở Cairo, họ đã chọn một nhà thuyền có đường dây anten lớn được ngụy trang thành dây phơi đồ. Người chế tạo ra dây anten đó có tên là Anwar Sadat, một sĩ quan liên lạc trong quân đội Ai Cập. Ông gần như đã hóa thân thành một diễn viên vậy, lúc đầu thì thần tượng phong cách Phổ, thậm chí còn đeo cả kính một mắt, sau đó “nhập” những vai mang tính khiêu chiến hơn như gián điệp và lính kháng chiến.

Nhờ vào sự duyên dáng và may mắn của mình, Sadat đã không gặp phải số phận tương tự như một gián điệp thời chiến. Từ một người trực vô tuyến ngầm, ông dần vươn cao lên nấc thang danh vọng và trở thành một trong những đồng minh của Nasser trong âm mưu chống lại người Anh.

3. Cuộc phiêu lưu của vị thủ lĩnh hướng đạo sinh Hungary

Trước khi ăn thịt bạn, con linh cẩu sẽ không ré lên
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Cho đến giai đoạn Thế chiến II, khi nhắc đến sông Nile, người ta chỉ nghĩ đến Ai Cập. Khi nhắc đến Nile Đỏ, người ta chỉ nghĩ đến Ai Cập: đây là nơi sẽ xảy ra cuộc đọ sức gay cấn giữa sắc Đen mới và sắc Đỏ mới – Đen của các nước thuộc phe Trục[*] và Đỏ của các nước đồng minh với Liên Xô, những nước mà từ năm 1941 trở đi đã phải gánh chịu phần nặng nề nhất của cuộc chiến tranh châu Âu. Hai phe Đỏ và Đen này “choảng” nhau ở sa mạc phía Bắc Phi trong khi các nhà ngoại giao ở Cairo trở nên vô cùng lo lắng và đốt mọi giấy tờ của họ. (Sadat có thể đã bắt gặp họ tại trận, và sự thật là khi ông trở thành tổng thống, ông đã biến hoạt động đốt giấy tờ thành nghi thức thường niên. Ông sẽ tự nhóm một ngọn lửa trong khuôn viên ngôi nhà bên sông Nile của mình {hiện vẫn còn thuộc về gia đình Sadat. Năm 2009, Jehan Sadat chào đón khách du lịch đến đó bằng một bữa tiệc cocktail độc nhất – vị cựu Đệ nhất Phu nhân đã phải hạ mình thực hiện mánh lới quảng cáo cho một chuyến du ngoạn sông Nile đắt đỏ}, hoặc nghi thức đốt lửa thường niên đó sẽ được thực hiện tại ngôi làng Mit Abu el-Kom quê hương ông, thiêu hủy tất cả những tài liệu vi phạm và buộc tội đã tích lũy trong 12 tháng qua.)

Trong những năm 30 của thế kỷ XX, các nước phát xít Đức, Ý và Nhật Bản đã liên kết với nhau thành liên minh, còn được gọi là Trục Berlin-Rome-Tokyo hay phe Trục. Khối này tăng cường các hoạt động quân sự và gây chiến tranh xâm lược ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới.

Quay trở lại những năm 1940, sông Nile đang chờ đợi những chủ nhân mới của mình. Mặc dù người Anh đã kiểm soát khu vực đầu nguồn của Nile Trắng thuộc Sudan và Uganda, nhưng họ biết rằng chỉ kiểm soát khu vực ven sông là không đủ trong thời điểm này. Phải kiểm soát được sông Nile về mặt quân sự thì mới thực sự mang ý nghĩa kiểm soát cả Cairo.

Khi phe Trục tiến vào Cairo, họ cần đến hoạt động tình báo tại thành phố này. Trong ít lâu, người Đức được hưởng lợi từ sự rò rỉ an ninh của Hoa Kỳ do người Ý rắp tâm thực hiện. Như thế vẫn chưa thấm vào đâu. Rommel quyết định cài thêm một số gián điệp vào ngay trung tâm Cairo, kỳ lạ thay, trên một chiếc thuyền sông Nile.

Năm 2006, khi lái xe qua sa mạc phía tây của Ai Cập, gần với biên giới Libya và cao nguyên hoang dã khổng lồ Gilf Kebir, Richard Netherwood và nhóm các nhà sử học và nhà thám hiểm sa mạc nghiệp dư của mình đã phát hiện ra trại gián điệp ban đầu của bá tước László Almásy, nhà phiêu lưu, nhà thám hiểm, người lính và đặc vụ gián điệp người Hungary. Cuộc đời của ngài bá tước là cảm hứng cho quyển tiểu thuyết của Michael Ondaatje nhan đề The English Patient (Bệnh nhân người Anh), và bộ phim cùng tên năm 1996 của Anthony Minghella. Tôi đã gặp Netherwood tại Cairo và rất ấn tượng với cách tiếp cận “cứ quyết tâm sẽ thành công” của ông đối với ngành khảo cổ sa mạc hiện đại. Trong trại gián điệp, họ tìm thấy pin do Đức sản xuất, những tờ báo Đức và lốp xe Đức – tất cả đều được không khí sa mạc bảo quản tốt (lốp xe vô cùng bền – khi nhìn từ xa, bề ngoài được đánh bóng bằng cát khiến chúng trông rất đen và mới). Phương pháp tìm kiếm của Netherwood dựa trên chính kinh nghiệm lái xe trên sa mạc dày dạn của ông. Khi nhìn thấy một nơi trông giống như một địa điểm cắm trại tiềm năng, ông chắc chắn rằng nó cũng sẽ lọt vào mắt xanh của “Bệnh nhân người Anh” vào khoảng 60 năm trước.

Bằng cách nghiên cứu những quyển sách của Almásy, so sánh các địa điểm cắm trại khả dĩ với mô tả của Almásy và hình ảnh có được từ Google Earth, nhóm của Netherwood khoanh vùng một số địa điểm có thể là nơi mà nhóm người Đức đã nghỉ ngơi khi cài hai gián điệp vào Cairo năm 1942. Đó là Chiến dịch Salaam, sau đó đã trở thành nguồn cảm hứng cho những tiểu thuyết như The Key to Rebecca (Chìa khóa giải mã Rebecca) của Ken Follett, The English Patient (Bệnh nhân người Anh) của Michael Ondaatje, và bộ phim không được đánh giá cao Cairo Foxhole (Hố Cairo), một thiên anh hùng ca ra mắt năm 1960 với sự góp mặt của Michael Caine trong một vai khá hấp dẫn. Tuy nhiên, không có tác phẩm nào trong số này làm nổi bật được vai trò của Anwar Sadat, vị Tổng thống tương lai và nhà lãnh đạo của người dân Ai Cập.

Sadat đã cố gắng để học hành thành tài như cha ông. Là một người có tham vọng, ông phẫn nộ với sự hiện diện của những kẻ xâm lược người Anh. Không giống những người Ai Cập giàu có, tách biệt mình khỏi sự ngạo mạn của quân đội Anh khi ngồi trong cung điện và những chiếc xe hơi, những người nghèo hơn cảm nhận được rõ ràng sự bất công của một kẻ thống trị ngoại lai. Sadat đã viết về nỗi căm ghét của ông khi chứng kiến cảnh một hạ sĩ quan Anh thuộc đội quân cảnh phóng xe máy hết ga trên đường phố Cairo, buộc mọi người phải nhảy sang bên để nhường đường cho hắn. Và cả nỗi căm ghét với hệ thống tư pháp hai cấp, theo đó các đối tượng người Anh không bị xét xử tại tòa án Ai Cập cho những tội ác họ gây ra tại Ai Cập, điều khiến mọi người yêu nước Ai Cập đều tức giận.

Thế chiến II rõ ràng đã khiến nỗi ác cảm đó lên đến đỉnh điểm khi hàng trăm nghìn lính Anh và đồng minh hành quân qua Cairo. Có lần tôi cùng mẹ vợ của mình xem một bộ phim về Thế chiến II, khi cuộc chiến bùng nổ thì bà mới 10 tuổi và đang sống ở Cairo. Bà đã nhận xét về đoạn ẩu đả trong quán rượu giữa những người lính Scotland say khướt với lính Anh trong phim rằng: “Cứ như ở Cairo vậy.” Không lâu sau khi tôi lấy vợ, bố vợ kể tôi nghe việc ông tuần hành phản đối chiến tranh khi còn là một sinh viên trẻ ra sao. Cũng như ở Ấn Độ, thái độ chống đối người Anh đã lan tràn. Hitler trở thành một cái tên phổ biến. Thật vậy, người ta hiếm khi nhắc đến việc tên đầy đủ của vị tướng đứng đầu hội đồng quân sự cầm quyền sau khi Mubarak bị phế truất vào năm 2011 là Mohamed Hitler Tantawi, phần “Hitler” trong cái tên này đã lặng lẽ bị loại bỏ vào những năm 1970. Cũng như nhiều người Ai Cập, Sadat không thực tâm tìm cách trợ giúp Đức Quốc xã, mà vì mục đích tiêu diệt kẻ thù chung là Đế quốc Anh.

Cũng thật kỳ lạ khi ban đầu Bệnh nhân người Anh muốn giúp đỡ người Anh chứ không phải người Đức. Bá tước Almásy đi học một thời gian ở Eastbourne và có nhiều bạn trong một nhóm các nhà thám hiểm thuộc Câu lạc bộ Zerzura. Sở dĩ nó có tên như thế là vì để được kết nạp làm thành viên, một người cần phải dành thời gian tìm kiếm ốc đảo Zerzura đã mất. Almásy là con người khá phức tạp; ngoài việc thích khám phá này kia, ông còn là người sáng lập phong trào Hướng đạo sinh Hungary, một nhà vô địch tàu lượn, một người nghiện thuốc lá và là một người đồng tính. Trong Thế chiến I, ông đã từng điều khiển máy bay trong lực lượng không quân Áo – Hung; điều này cùng với xuất thân khác thường đã khiến người Anh từ chối lời đề nghị giúp đỡ của ông, mặc dù ai cũng thấy ông có kiến thức chuyên môn về sa mạc. Rommel lại ít cẩn trọng hơn và Almásy được thuê để “tuồn” hai người Đức là Johannes Eppler và Hans Sandstede vào Cairo, ngay dưới mũi của những người Anh đang chiếm đóng.

Sau khi lái xe hàng trăm kilômét qua sa mạc – và dừng chân tại trại gián điệp mà Netherwood tìm thấy – Almásy có thể đến được đoạn sông Nile cách phía nam thành phố Cairo 966 kilômét. Từ đó, hai gián điệp cải trang thành lính Anh và tiếp tục lên tàu hỏa đến Cairo. Ở đó, họ thuê một nhà thuyền, và thật khó tin là họ ở cùng một vũ công múa bụng. Bạn có thể đoán họ đang nghĩ gì trong đầu: thay vì lén lút như gián điệp, hãy cứ hoạt động công khai giữa ban ngày ban mặt. Các sĩ quan tận hưởng thời gian nghỉ tại câu lạc bộ Kit Kat, sau đó họ được khuyến khích tiếp tục bữa tiệc trên nhà thuyền. Eppler lớn lên ở Ai Cập nên có thể giả trang dễ dàng thành một người Ai Cập giàu có, trong khi Sandstede đóng giả một người Mỹ. Mặc dù người Anh tại Bletchley Park[*] đang theo dõi hành trình của Almásy thông qua đường truyền vô tuyến do Rommel tạo ra, họ không biết ông đang vận chuyển gián điệp. Nếu Eppler bớt phô trương thì bộ đôi này có thể đã không bao giờ bị phát hiện.

Là một dinh thự nông thôn ở Milton Keynes (Anh), được sử dụng như một trung tâm mật mã của phe Đồng minh trong Thế chiến II – BT.

Sadat được chỉ định làm chuyên gia sóng vô tuyến cho thước phim hài này. Ông viết: “Tôi đã hẹn gặp họ để nhìn qua bộ phát hiệu vô tuyến. Điều đầu tiên làm tôi ngạc nhiên là họ đang sống ở chiếc nhà thuyền trên sông Nile thuộc sở hữu của vũ công nổi tiếng Hikmet Fahmy (người đã nhảy phục vụ cho Mussolini trước chiến tranh). Hẳn là tôi đã không giấu được vẻ ngạc nhiên, bởi vì Eppler đã cười hỏi: ‘Anh nghĩ chúng tôi ở đâu? Trong một trại lính Anh à?’”.

Eppler tự hào nói với Sadat rằng một người trung gian Do Thái đã đổi tiền cho họ. Ông còn khoe khoang việc các cô gái Ai Cập gốc Do Thái đã biến những ảo tưởng tình dục của ông thành hiện thực bằng cách giả làm trinh nữ. Ông nói rằng tối nào mình cũng “phá trinh” một người. Không chỉ một mình Sadat cho rằng chiến lược che giấu thân phận này có vẻ không hữu dụng mấy. Hikmet Fahmy trở nên ghen tị và bắt đầu phàn nàn về “những người Đức”. Không lâu sau người Anh bắt đầu điều tra. Không khó để phát hiện ra một đường dây vô tuyến trên tàu vì đây là chiếc thuyền duy nhất có dây phơi đồ bằng cáp chứ không phải dây thừng. Sadat không thể sửa bộ phát tín hiệu vô tuyến đã được vận chuyển qua sa mạc, nhưng ông đã sửa một vài chỗ trên bộ phát tín hiệu vô tuyến của Hoa Kỳ mà cặp gián điệp khôi hài sử dụng, đó là một chiếc máy vô tuyến thu được từ Công sứ Thụy Sĩ. Khi Eppler và Sandstede bị bắt, Sadat đã được cho đi. Quân cảnh đã khám xét nhà ông, nhưng chiếc máy vô tuyến lại nằm trong khu vực dành cho phụ nữ và cảnh sát lo sợ đụng chạm đến truyền thống phương Đông nên đã không kiên quyết lục soát khu vực “hậu cung”. Không có bằng chứng chống lại ông, Sadat tránh được bản án tử hình. Ông đã trải qua thời gian còn lại của cuộc chiến trong các nhà tù với nhiều mức độ lỏng lẻo khác nhau – khi ở nhà tù Zeitoun, ông còn có thể đi taxi tới thị trấn vào ban đêm, dành một buổi tối tại một khách sạn nhỏ do một phụ nữ Pháp quản lý và tham quan cung điện Abdin trên đường về nhà, nơi ông đã khiếu nại về tình trạng nhà tù với đoàn tùy tùng hoàng gia của vua Farouk, những người dù bất lực nhưng vẫn đầy căm phẫn với sự can thiệp của Anh vào Ai Cập.

Mặc dù sau đó Sadat có tham gia vào cuộc cách mạng phế truất vua Farouk vào năm 1952, nhưng ông vẫn còn rất hữu ích cho cung điện. Ông trở thành đầu mối liên lạc cho sát thủ Hussein Tewfik, người đã nâng tầm sự nghiệp của mình từ việc đi giết những tên lính Anh say khướt cho đến ám sát những chính trị gia thân Anh có địa vị cao trong quốc hội Ai Cập. Cuộc đời của Sadat kết thúc bằng một viên đạn, hoặc nhiều viên đạn, của một sát thủ ghim vào cơ thể, nghe có vẻ như là quả báo cho ông vì đã từng là “người dẫn khách” cho một sát thủ trước đây. Người Anh không chuyên quyền: có lần họ đã lén lút đưa Sadat ra khỏi nhà tù canh phòng kém của mình để hỗ trợ một vụ ám sát, sau đó trở lại phòng giam.

Sadat không bao giờ che giấu quá khứ làm sát thủ của mình. Trong cuốn tự truyện, ông kể mình đã giao hai quả lựu đạn cho Tewfik để làm kế hoạch dự phòng trong vụ ám sát chính trị gia Amin Osman; ông khoe khoang cách Tewfik có thể dễ dàng trốn thoát sau khi ra tay (thay vào đó ông lại bị bắt). Khi đến lượt Sadat bị ám sát, ngoài đạn còn có 4 quả lựu đạn được sử dụng; một trong những sát thủ có thể trốn thoát nhưng cũng đã bị bắt...

4. Lawrence trên Nile Xanh

Uống cà phê thì cần có thức ăn vặt, trò chuyện với nhà vua thì cần có quà
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Hãy lội ngược dòng thời gian một chút, ta lại trở về năm 1941. Hãy hình dung phần danh đề (credits) chạy trên các phim thời sự của hãng Pathé – với hình ảnh những bánh xích xe tăng đầy bùn nhão và những chiến sĩ đang vẫy tay chào. “Khi các tiểu đoàn thép của Hitler đổ bộ vào nước Nga quê hương đất mẹ thì ở châu Phi, hy vọng đã tắt ngúm...”. Trong nhiều tháng liền, tình thế trông như thể quân Anh sẽ bị tống ra khỏi Ai Cập bởi sức mạnh của quân đội phe Trục. Nếu Rommel có thể giữ đà tiến công như thế, thì quân Đức và Ý sẽ đến được sông Nile và quyết định số phận của kênh đào Suez. Như đã đề cập trước đó, quân Anh không tin tưởng phòng tuyến của mình đến nỗi họ đã bắt đầu cho đốt mọi tài liệu trong đại sứ quán. Đám khói ngùn ngụt bốc ra từ tầng trệt của dinh thự quân Anh lúc đầu còn khiến mọi người tưởng rằng tòa nhà đã bị trúng một quả bom lửa.

Đi xa hơn về phía nam của Sudan, không chú chó nào sủa báo động khi thấy quân Anh; người Sudan ưa những kẻ đô hộ người Anh hơn người Ý. Người Anh có thể cử một đội quân theo dòng Nile ập vào Khartoum, kìm kẹp Ai Cập từ cả hai phía. Hèn gì họ phải đốt tài liệu ở Cairo.

Tại châu Âu, sự việc cũng chẳng triển vọng hơn là bao. Quân Anh đã bị đánh đuổi khỏi Dunkirk. Nhiều chiến dịch tại Na Uy và đảo Crete đã thất bại. Quân Đồng minh cần phải có một chiến thắng, ở đâu cũng được.

Lúc này đây Orde Wingate (1903-1944) xuất hiện, ông là một trong những vị tướng chỉ huy kỳ quặc nhất trong Thế chiến II. Khi giao chỉ thị cho cấp dưới, ông vừa khỏa thân vừa dùng bàn chải đánh răng để bắt lũ chí ở phần lông mu của mình. Cũng là sự trùng hợp ngẫu nhiên khi Wingate cũng đã từng lùng sục sa mạc Ai Cập để tìm ốc đảo Zerzura thất lạc, y như nhà phi công lỗi lạc Almásy người Hungary (mặc dù ai cũng sẽ tưởng tượng ra được cảnh ông cười chế nhạo khi bị gọi là thành viên của một tổ chức không tên tuổi như câu lạc bộ các nhà thám hiểm). Wingate được giao nhiệm vụ bảo vệ đầu kia của sông Nile – hồ Tana, phần đầu nguồn gây ra cơn lũ. Nếu Ethiopia an toàn thì Nile cũng sẽ an toàn. Lối cửa hậu vào Sudan và Ai Cập sẽ bị chặn. Dù Ai Cập có thất thủ, ít nhất quân Anh cũng có khả năng sẽ thực hiện được điều mà những nhà cầm quyền người Ý ở Ethiopia đã hứa hẹn trong 6 năm trời nhưng vẫn chưa làm được: chặn đứng dòng chảy của Nile và khiến Ai Cập phải cúi mình khuất phục.

Kế hoạch của người Ý là điều hướng lượng nước đã đổi chiều chảy qua một đường hầm dài 48 kilômét, thay vì để nó chảy ra khỏi hồ Tana tại Tis Abay hoặc thác Tissisat (cũng thích đáng khi một dự án như thế cuối cùng cũng do một nhà thầu Ý xây dựng, ngoài việc khiến người Ai Cập phải cúi mình khuất phục). Đường ống dẫn trong kế hoạch sẽ đưa nước về những vùng bình nguyên cằn cỗi, nhờ vậy người dân sẽ trồng được đủ loại hoa màu – có thể sẽ thành công như những luống rau khổng lồ của Rassam.

Thâu tóm Abyssinia lại là một kế hoạch khó nhằn. Căn cứ của đội quân Wingate rất khiêm tốn, chưa đến 100 người và được chia nhỏ thành các nhóm hành động, mỗi nhóm gồm một sĩ quan dẫn đầu, năm hạ sĩ quan và một nhóm lính phòng ngự người Sudan làm nòng cốt. Kế hoạch chỉ thành công khi những nhóm lính này có thể tuyển mộ và chỉ huy hàng nghìn người Ethiopia đang nung nấu mối căm thù với những kẻ đô hộ người Ý của họ. Nói ngắn gọn, đó chính là Lawrence xứ Ả Rập[*] trên dòng Nile Xanh.

Tác giả muốn nói về bộ phim sử thi Lawrence xứ Ả Rập (Lawrence of Arabia, 1962) kể về cuộc sống của nhân vật lịch sử có thật là đại tá T. E. Lawrence tại Ả Rập thời Thế chiến I, đặc biệt là trận tấn công của ông vào Aqaba, Damascus.

Ở Ai Cập, người Anh đang vật lộn với “vai diễn” kẻ áp bức của mình; xa hơn về phía thượng lưu của sông Nile, họ đánh liều nhập vai đối nghịch, đó chính là phe giải phóng. Trước đó ở Palestine, Wingate đã thành công trong việc tạo dựng một lực lượng phòng ngự người Do Thái chống lại các cuộc xâm lược của người Ả Rập. Ông trở nên trung thành, nếu không muốn nói là mù quảng tin theo chủ nghĩa phục quốc Do Thái, liên tục thúc đẩy người Israel dùng lưỡi lê đâm chết bọn “Ả Rập bẩn thỉu”. Wingate đặt niềm tin rất lớn vào hiệu ứng hãi hùng mà một thanh thép lạnh lẽo dài 20 centimet có thể gây ra khi thọc vào ổ bụng một người.

Biểu hiện và hành vi của Wingate như thể một bản sao trích từ Kinh Cựu Ước. Ông xem Kinh Thánh như binh pháp của mình, thích dùng ánh sáng và tiếng huyên náo để tấn công vào ban đêm, hệt như Gideon dùng đuốc và tiếng nồi đập chan chát vào nhau để tạo hiệu ứng của một lực lượng lớn mạnh hơn thực tế. Ông gọi đội quân người Ethiopia của mình là “Lực lượng Gideon” (Gideon Force). Một sĩ quan công tác cùng ông là W. E. D. Allen đã viết: “Những người đồng cấp thường có xu hướng đùa bỡn khiến ông tức giận, còn những người dễ dãi hơn thì lại e sợ ông. Nhưng rồi ông cũng là người quả quyết rằng lòng quả cảm của họ phải được công nhận, bằng chính sự nhiệt thành mà ông hay dùng để trêu chọc người khác.”

Để đến được Ethiopia, Wingate đã đi ngược tuyến đường của Bruce, cố tiến lên phía bắc xuyên qua Sudan và theo dòng Nile Xanh. Sau đó vì một lý do nào đấy, có thể là để tránh bị lộ đường đi nước bước của mình, ông đã khăng khăng phải hành quân bám sát tuyệt đối theo hướng la bàn chỉ dẫn thay vì men theo các tuyến đường có sẵn. Đáng lẽ có thể di chuyển được 48 kilômét mỗi ngày như đoàn người của vua Theodore, đoàn quân của Wingate lại phải len lỏi qua những bụi gai và bãi cây kế. Và để nhắc lại một lần nữa câu chuyện tôi từng đề cập lúc trước – phải nhắc lại vì nó quá ư kỳ quặc – bất cứ khi nào bắt gặp một cái giếng hay vũng nước, Wingate lập dị sẽ ùa ra phía trước đội hình, tụt hẳn quần ngoài quần trong và trầm bộ mông lõa lồ của mình xuống nguồn nước đó. Kỳ lạ thay, người của ông cũng hăng hái làm theo. Allen viết: “Đôi mắt híp màu xanh của ông luôn cháy bỏng một ánh nhìn tham lam vô độ. Thân hình trần trụi trơ xương của ông với dáng đi lom khom trông như một con thú hoang đang rượt con mồi, nhưng chưa gì đã đói và nghĩ đến con mồi của đêm sau. Có một linh hồn quái ác nào đó đã rượt đuổi Wingate qua những vùng cao nguyên [của Ethiopia]... có lẽ để đến được với cái gọi là sự vĩ đại, hoặc có lẽ là sự bất lực trong việc dung hòa [nhiều bản ngã trong một nhân cách] mà ta hay gọi là sự bất hạnh.” Wingate không hẳn đã được nhiều người ưa, không hề. Nhưng trong chiến tranh và hòa bình, được yêu mến và được binh lính phục tùng là hai thứ hoàn toàn khác nhau. Ai cũng có cảm nhận rằng người nào có quen biết Wingate đều sẽ tất thắng.

Mọi chuyện cũng không suôn sẻ hoàn toàn. Các tộc trưởng địa phương khôn lỏi lắm, họ muốn có được vũ khí mà không cần phải sát cánh chiến đấu cùng quân Anh. Wingate chia Lực lượng Gideon của mình thành nhiều nhóm nhỏ dưới trướng các sĩ quan châu Âu khác nhau, mỗi nhóm sẽ đi chiêu mộ nhân dân cả nước cùng chiến đấu cho mục tiêu của ông. Ông tận dụng tối đa nước cờ lợi thế của mình. Dẫn đầu đoàn quân của ông là hoàng đế Haile Selassie[*] cưỡi trên một con la, vị hoàng đế này bị phế truất sau khi chiến đấu chống lại quân xâm lược người Ý vào năm 1936.

Haile Selassie (1892-1975), nhiếp chính Ethiopia 1916-1930, hoàng đế Ethiopia 1930-1974. Ông là nhân vật quan trọng nhất trong lịch sử Ethiopia hiện đại – BT.

Selassie, tên thánh là Tafari, sau này trở thành Ras Tafari (ras nghĩa là “lãnh đạo” hoặc “thủ lĩnh”), đồng thời trở thành đấng cứu rỗi của nhân dân Jamaica. Leonard Howell, một người Jamaica với quan niệm tôn giáo rõ ràng và đang du ngoạn khắp thế giới, tình cờ có mặt tại buổi lễ đăng quang của Haile Selassie (cùng tham dự còn có Wilfred Thesiger, một trong các chỉ huy thuộc Lực lượng Gideon của Wingate – thậm chí có khả năng hai nhân vật này đã có lúc đứng cạnh nhau). Howell hết sức ấn tượng với vị hoàng đế người châu Phi và trên đường trở về Jamaica, ông bắt đầu thuyết giáo những thông tin tốt lành mà sau này sẽ trở thành phong trào Rastafari[*]. Mặc dù Howell và Bob Marley[*] sống cùng một thời (cả hai đều qua đời vào năm 1981), nhưng Howell chưa bao giờ để tóc dreadlocks[*].

Một phong trào tôn giáo và xã hội của Jamaica, xuất hiện vào thập niên 1930, với giáo lý coi Haile Selassie là đấng cứu thế hay Thiên Chúa hiện thân. Leonard Howell (1898-1981) là một trong những người sáng lập phong trào này – BT.

Bob Marley (1945-1981): ca sĩ, nhạc công nổi tiếng của Jamaica – BT.

Là một dạng tóc bện thừng, được xem là một trong những biểu trưng tinh thần của phong trào Rastafari.

Selassie lúc bấy giờ cũng là một người có sức hút rất riêng. Cùng với Wingate là người khởi xướng toàn bộ kế hoạch, cả hai đã cùng nhau thuyết phục tất cả các phe phái bộ lạc ở Abyssinia rằng người Ý sẽ bị lật đổ. Lần mò xuyên qua vùng đồng quê đồi núi đầy gai góc cùng những con la và lạc đà, đội quân khiêm tốn của Wingate dần dà cũng tích lũy được sự hỗ trợ từ cư dân bản địa. Cuối cùng, ông hành quân đến Addis Ababa cùng Haile Selassie. Tàn quân Ý tại Ethiopia đã bị quấy phá và truy đuổi bởi 4-5 người châu Âu, 140 người Sudan và vài trăm người Ethiopia. Quân Ý bỏ mặc một hẻm núi nhỏ có Nile Xanh chảy qua, đây là nơi họ đã cố trấn giữ lâu nay và nhanh chóng rút quân lên vùng núi phía bắc. Thesiger là một trong số ít người châu Âu thuộc Lực lượng Gideon chiến đấu tại đây, sau này ông trở nên nổi danh với tư cách nhà thám hiểm sa mạc. Wingate ra lệnh cho Thesiger trấn giữ doi đất hẹp trên vùng đất nằm giữa hai lòng chảo. Trong khi đó, Wingate tấn công từ phía sau. Tổng cộng có hơn 8.000 binh lính Ý đầu hàng. Đến cuối cùng, có đến hơn 20.000 lính thuộc đội quân thuộc địa Ý đã bị bắt giam. Nile Xanh một lần nữa rơi vào tay người Anh. Wingate đã mang tin thắng lợi về cho quê hương, củng cố thêm lòng tin quyết thắng cho phần còn lại của quân Đồng minh đang tham chiến trong chiến dịch ở Bắc Phi.

Chúng ta biết nhiều về Wingate điên loạn không chỉ nhờ vào danh tiếng lẫy lừng của thú vui lập dị “mát trời ông địa” của ông, mà còn bởi ông có những người đồng hành xuất chúng trong đoàn quân khiêm tốn của mình (không tính đến người Ethiopia và Sudan). Ngoài Thesiger, còn có Laurens van der Post và Hugh Boustead. Thesiger tiếp tục sự nghiệp trở thành nhà thám hiểm biểu tượng của những năm 1950. Van der Post viết những quyển sách tuyệt vời về thời gian ở Nhật trong giai đoạn sau của cuộc chiến tranh – chúng đã được chuyển thể thành phim Merry Christmas Mr Lawrence (Giáng sinh hạnh phúc, ông Lawrence!) của David Bowie; ông còn trở thành người thân tín của hoàng tử Charles (người đã gặp gỡ Sadat – kẻ khủng bố một thời – khi đang hưởng tuần trăng mật với Công nương Diana, đúng theo giả thuyết 6 chặng phân cách[*]). Boustead cũng là thành viên của Câu lạc bộ Zerzura cùng với Almásy và Wingate; trước đó ông cũng đã thực hiện hai chuyến thám hiểm đỉnh Everest.

Six degrees of separation (6 chặng phân cách): một ý tưởng của nhà văn người Hungary tên Frigyes Karinthy về thế giới nhỏ bé ra sao. Ông cho rằng hai người bất kỳ có kết nối với nhau, chỉ cần thông qua 6 người khác, hoặc ít hơn.

Một sĩ quan công tác cùng Thesiger miêu tả ông như sau: “tài trí nhưng nghiêm nghị, rụt rè nhưng cũng toát lên kiểu sống bất cần còn hơn cả Wingate”. Van der Post khiến mọi người kính nể bởi ông làm việc hăng say và có năng lực trong cả hai ngành thú y và cứu thương. Ông là người duy nhất không bị mất con lạc đà nào khi đi qua các đoạn đường đèo lởm chởm đá trên hẻm núi sâu 1,6 kilômét mà Nile Xanh chảy qua. Ông cũng công khai theo Kitô giáo, mặc dù ông thể hiện điều đó qua hành động giúp đỡ người khác chứ không phải truyền giáo, nhưng vẫn rất được mọi người hoan nghênh.

Những nhân vật thú vị và khác thường này bị thu hút và được truyền cảm hứng bởi nhân vật quái gở bậc nhất là Orde Wingate. Wingate nhìn nhận chiến tranh dưới lăng kính tôn giáo. Đối với ông, cuộc chiến nào cũng là thánh chiến. Nếu không thể biến nó thành thánh chiến, thì ông sẽ chẳng có hứng thú nhúng tay vào. David Ben-Gurion nói rằng, ở Palestine với vai trò là một người đam mê chủ nghĩa phục quốc Do Thái, Wingate đã truyền dạy cho cộng đồng dân định cư Do Thái mọi kiến thức cần có để có thể giành quyền kiểm soát mảnh đất mà sau này sẽ là quốc gia Israel. Trong một vài năm đầy sự kiện kịch tính, Wingate còn cố gắng tự sát, thành lập đội quân Chindit ở Miến Điện, mắc bệnh thương hàn vì bốc đồng muốn uống nước từ một bình hoa ở Iran (đây là kiểu tinh thần Gideon mà ông mến mộ – Gideon chỉ chọn những người tớp nước như động vật thay vì những người nhã nhặn dùng tay để vớt nước lên uống) và cuối cùng qua đời trong tai nạn rơi máy bay trước khi Thế chiến II kết thúc.

Biết quá nhiều về những người anh hùng mình nể phục đôi khi cũng chẳng ích gì. Khoảng mười năm trước khi Thesiger qua đời, chúng tôi gặp nhau tại căn hộ ở London của ông. Khi ấy ông bảo tôi rằng: “Van der Post đã rời đi, bắt đầu nhập tâm vào việc tuyên truyền của mình. Nhưng lúc tôi biết anh ấy ngày trước, anh ấy tốt lắm.” Bản thân Thesiger cũng là ví dụ điển hình của sự tự ti. Ông nấu cơm cà-ri đóng sẵn trong bao và cho tôi xem chiếc xương đùi hươu cao cổ ông đã dùng để đánh trả một tên cướp ở Kenya.

Vào một dịp khác, tôi gặp gỡ thành viên còn sống cuối cùng của Câu lạc bộ Zerzura – Rupert Harding Newman 95 tuổi. Khi tôi nhắc đến tên Hugh Boustead, Harding Newman (ông cũng biết Almásy) đã nói: “Một người tệ hại. Một người bé nhỏ xấu tính.” Ta còn nói gì được nữa đây? Những nhà thám hiểm, những anh hùng chiến tranh, những “vĩ nhân”, đều bị con sông thôi thúc thực hiện chuyến phiêu lưu sông Nile cuối cùng… những kẻ lập dị, quái gở, sống ngoài lề xã hội cuối cùng cũng tìm được chốn cho riêng mình giữa dòng đời xuôi ngược.

5. Đập cao thay đổi số mệnh

Một dòng sông chảy vào hồ nước chỉ có thể ra đến biển bằng cách biến đổi bản chất của mình thành mây và mưa
- Ngạn ngữ Sudan -

Và với sự giúp đỡ của những nhân vật như thế, quân Anh đã thắng trận. Đến phần ghi công rồi đây. À, phần hai sẽ là: họ đã đánh mất đế quốc của mình như thế nào?

Phải chăng những kỹ sư thủy văn người Anh tuyệt vời đã quá sa lầy vào đầm Sudd? Mất luôn lý trí trong quan điểm chính trị của mình? Hay phải chăng họ đã chuyển nguyện vọng kiểm soát con người sang chỉ kiểm soát nguồn nước mà thôi? Dù lý do phức tạp có là gì, vào cuối những năm 1940, toàn bộ Đế quốc Anh dần tan rã, dân cư sinh sống ven bờ sông Nile thì đang muốn lấy lại quyền kiểm soát “gia tài” nghìn đời của mình. Và xây dựng một đập nước vĩ đại là một cách để hiện thực hóa điều đó.

Tôi bắt đầu nghiên cứu cho quyển sách này với một nỗi căm ghét không giấu giếm đối với đập cao Aswan. Giờ đây, tôi lại không chắc lắm. Nhìn con đập cao, ta gần như không thể ngó lơ bằng chứng của sự ngạo mạn, của việc loài người lại một lần nữa cư xử không đúng mực. Càng tìm hiểu về nỗ lực mà Daninos, nhân vật người Ai Cập gốc Hy Lạp, đã phải bỏ ra chỉ để đưa dự án này vào hoạch định, ta sẽ bắt đầu cảm thấy nể phục quy mô hoành tráng của công trình này. Từ năm 1912 đến 1956, Daninos đã liên tục gửi đơn kiến nghị dự án lên chính phủ, trong quá trình đó đã diễn ra ba cuộc chiến tranh và một cuộc cách mạng.

Để xây dựng đập nước trên nền cát và sỏi, họ không thể dựng một đập chắn bê tông thẳng tắp như đập Aswan cũ với chiều cao thấp hơn. Thay vào đó, họ tận dụng hiệu quả quy tắc đang nở rộ trong ngành cơ học đất để biến khu đất thành một con đồi nhân tạo, một nhân tố mới của địa hình nơi đây. Cũng như kênh đào Suez, đập cao Aswan cũng là một nỗ lực cải tạo thiên nhiên và thay đổi thế giới bằng hành động.

Nhìn từ mặt bên, đập Aswan trông như một ngọn đồi rải sỏi thoai thoải. Tỷ lệ xây đập thông thường là cứ mỗi 4,57 mét chiều dài sông thì chiều cao con dốc tăng lên 0,91 mét. Vậy mà đập Aswan kéo dài hơn 800 mét lên phía thượng lưu, nên điểm cao nhất của nó thực sự khá thấp! Đúng là một độ dốc rất thấp cho một đập nước. Khi có độ dốc trải dài lên phía thượng lưu như thế, đập nước sẽ tạo điều kiện cho phù sa lắng xuống và bảo đảm độ vững chắc cần thiết để chống lại bất cứ tai nạn nứt vỡ nào. Người ta vẫn luôn e ngại rằng con đập sẽ bị người Israel đánh bom phá hủy trong thời kỳ xung đột diễn ra vào nửa sau thế kỷ XX (lần gần nhất là vào năm 1998 khi Avigdor Lieberman buông lời đe dọa rằng có khả năng Israel sẽ đánh bom nguyên tử vào đập Aswan, sau này ông trở thành Bộ trưởng Ngoại giao của Israel nhưng lại bị truất quyền vì tội mưu gian). Mặc dù chưa lãnh đòn tấn công trực tiếp nào bằng vũ khí nguyên tử, nhưng kích cỡ thực sự bên dưới phần lộ thiên của đập nước cũng sẽ đủ để nó đứng vững trước mọi lực phá hủy.

Như đã đề cập, các nghiên cứu gần đây về quá trình lắng phù sa cũng cho thấy kết quả đáng ngạc nhiên: lượng phù sa đọng lại hóa ra lại ít hơn nhiều so với con số ước lượng trước đó. Gần như chắc chắn rằng việc dòng chảy sông Nile chậm lại trước khi đổ vào hồ Nasser đã khiến phù sa lắng lại ở đoạn xa hơn phía thượng lưu. Điều này làm giảm đáng kể độ dốc và tốc độ chảy của dòng sông trước khi nó đổ vào hồ Nasser. Mặc dù người ta ước tính rằng hồ nước này sẽ lắng đầy phù sa trong vòng 500 năm, nhưng sự thật là chẳng ai biết rõ quá trình đó sẽ kéo dài bao lâu. Và giờ đây, với việc tiến hành xây dựng một đập nước lớn hơn trên dòng Nile Xanh, đồng thời nhánh sông Atbara cũng đã bị ngăn đập, thì lượng phù sa sinh ra sẽ càng giảm thiểu hơn nữa.

Các vấn đề kỹ thuật của đập cao Aswan không chỉ liên quan đến khâu dịch vụ hậu cần và việc xúc một lượng lớn đá nghiền vào đúng vị trí. Nó còn đòi hỏi một phương pháp che chắn hiệu quả xuống tận đáy đập nước nhằm ngăn nước thấm qua lòng sông qua phía bên kia của con đập – hiện tượng này thường xuyên xảy ra với đập chắn cũng được xây trên nền cát (như chúng ta đã phát hiện trước đây, lòng sông Nile đầy đá có độ sâu đến hàng kilômét tại vùng đồng bằng châu thổ). Phần “màn chắn” ở Aswan là phát minh của một kỹ sư người Ai Cập, đó là một dãy các “ống nước” chứa vữa trộn xi măng và cát. Chúng được nén sâu 41 mét xuống phần đế granite dưới đập nước (phần đế này vốn do các kỹ sư người Đức thực hiện ở độ sâu 25 mét cho đến khi có người kiểm tra công trình và những kỹ sư này đã bị đuổi vì làm việc tắc trách, có thể dẫn đến thảm họa ngập nước phía dưới con đập). Lớp chắn bao gồm các ống đặt sát nhau theo chiều dọc chạm đến phần đế granite. Dãy ống nước ngầm dày đặc này phủ hết chiều rộng của lòng sông và tiếp tục phủ lên cả 20 mét phía thượng nguồn tính từ phần đế của đập nước. Nước có thể sẽ thấm qua hỗn hợp cát, đá và sỏi của con đập nhưng nó không thể xuyên qua tấm chắn này.

Người Nubia ở Sudan mất đi một nửa thị trấn Wadi Halfa của họ. Rất nhiều người được di dời đến thị trấn mới, gọi là New Halfa, rất gần với đập nước trên sông Atbara. Họ có vui mừng không? Có ai vui mừng khi mất quê cha đất tổ chứ. Mặc dù trước đó họ đã chịu nhiều thiệt hại khi đập nước đầu tiên được xây dựng, và lại một lần nữa gánh chịu khó khăn khi con đập đó được nâng cao lên, nhưng có vẻ như họ không tức giận mà chỉ nhẫn nhịn khi bị di dời.

Sau khi người Nga muốn tự thân thầu dự án và thuê lao động Ai Cập nhưng thất bại, các nhà thầu Ai Cập nhận nhiệm vụ xây dựng đập nước và cộng tác với người Nga và họ đã khẳng định rằng mỗi năm có 50 người mất mạng trong quá trình xây dựng công trình. Một trong những người có chức danh cao nhất đã phải bỏ mạng chính là kỹ sư trưởng Amin el-Sherif, một người có niềm thôi thúc ám ảnh với công trình này. Ông chuyển đến định cư tại Cairo và dành hơn 15 giờ mỗi ngày trong văn phòng của mình tại công trường xây dựng đập mới. Ông áp dụng hệ thống ca làm đêm vào mùa hè để chống chọi lại thời tiết nóng bức. Những chiếc đèn điện báo lũ chạy bằng các máy phát điện kết nối với đập nước cũ thắp sáng một cảnh tượng khủng khiếp, nơi đó máy xúc và xe ben làm việc thâu đêm để xây dựng một công trình đất vĩ đại. Mỗi ngày, el-Sherif đều phải báo cáo số lượng đá đã được chuyển đi, và ông đã xoay xở đưa được dự án trễ hạn một năm này bắt kịp tiến độ vào cuối năm 1962. Nhiệm vụ hoàn thành, ông thoải mái ngồi trong chiếc VW Beetle đen và lái một vòng khảo sát thành quả của mình. Khi không thấy chiếc xe di chuyển, các công nhân đến gần để xem xét tình hình và phát hiện el-Sherif, mới 50 tuổi, đã qua đời ngay tại ghế lái.

Mặc dù người Đức, người Anh và người Nga đều muốn giành công trạng trong dự án đập cao Aswan, nhưng nó không thể thành hiện thực nếu không có lực lượng lao động Ai Cập, và một nhân tố rất thường bị xem nhẹ – năng lực kỹ thuật cao siêu của người Ai Cập.

6. Chiến tranh lạnh bôi nhọ danh tiếng sông Nile

Khi giằng co với một người dũng cảm, chẳng ai nên rụt rè
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Đập cao Aswan thực sự khơi dậy niềm hứng thú của dư luận. Vào năm 1963, hàng trăm sinh viên tình nguyện đến hỗ trợ hoàn thành mục tiêu xây dựng nó. Tại đây, Tổng thống Nasser không những giành lại quyền kiểm soát kênh đào Suez mà còn giao cho toàn dân một dự án khổng lồ mà bất kỳ ai cũng có thể góp sức chung xây và ca tụng. Mặc dù sau này thế giới biết đến công trình đập cao với tư cách là một thắng lợi của người Ai Cập do người Nga đài thọ, nhưng trên thực tế, nỗ lực mới nhất của Ai Cập trong việc chinh phục dòng Nile này lại bắt nguồn từ những giấc mộng không thành của người Anh cùng với đối thủ cạnh tranh mới trên chính trường quốc tế của họ – Hoa Kỳ.

Câu chuyện ta thường nghe là Nasser thuyết phục được người Anh, người Mỹ và Ngân hàng Thế giới tài trợ cho công trình đập nước, sau đó khi ông mua vũ khí từ Tiệp Khắc, thỏa thuận đó cũng chấm dứt theo. Nhưng tấm bình phong Chiến tranh Lạnh thực ra đã che mờ sự thật. Đầu tiên, thỏa thuận với Hoa Kỳ và Anh được ký kết sau khi Nasser thương lượng mua vũ khí với các phe cánh do Liên Xô kiểm soát. Người Anh chấp nhận để Nasser mua vũ khí từ Khối phía Đông[*], miễn là họ vẫn nắm quyền kiểm soát sông Nile.

Eastern bloc, còn gọi là Khối Xô Viết. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, nó được dùng để chỉ Liên Xô và các đồng minh ở Trung và Đông Âu (Bulgaria, Tiệp Khắc, Đông Đức, Hungary, Ba Lan, Romania và – đến đầu thập niên 1960 – Albania).

Kế hoạch là thế này: khi chấp thuận tài trợ xây dựng đập nước, người Anh hy vọng có thể bảo toàn quyền kiểm soát lưu vực sông Nile trong nhiều năm nữa. Nhìn từ ngoài vào, nước Anh đã phá sản vì Thế chiến II nhưng vẫn nhất quyết cố đấm ăn xôi bằng cách dựa dẫm vào mối quan hệ đặc biệt với Hoa Kỳ đang ngày một tức tối. Ngân hàng Thế giới và Hoa Kỳ sẽ cấp hầu hết chi phí cho con đập mới, nhưng người Anh lại mong chờ sẽ hưởng lợi nhiều nhất khi chiếm lĩnh phần hoạch định trong công cuộc kiểm soát sông Nile trong 20 năm tiếp theo – sở dĩ tính như thế vì họ nghĩ con đập sẽ mất chừng đó thời gian để xây xong.

Trong khi đó, người Mỹ lại đang bận bịu với kế hoạch bí mật vẫn đang diễn ra của mình – đó là giảm thiểu ảnh hưởng của người Anh đối với Trung Đông và hoàn toàn thay người Anh nắm quyền ở đó. Người Mỹ đồng ý cấp vốn cho người Anh để họ thực hiện mong muốn khôi phục lại vai trò quan trọng như trước Thế chiến II. Qua đó, “gã khổng lồ” Hoa Kỳ đã lợi dụng tri thức và hoạt động tình báo của người Anh để phát động quá trình xâm nhập vào Trung Đông của riêng mình – một phần để bảo toàn trữ lượng dầu mỏ và một phần để tìm kiếm thị trường buôn bán vũ khí. Cuộc đối đầu giữa người Mỹ và người Anh rồi sẽ vượt xa mối quan ngại về ảnh hưởng của Xô Viết và tìm thấy được đấu trường riêng, đó chính là mối bận tâm dài hơi nơi lưu vực sông Nile.

Người Mỹ, với một tài sản kếch xù mà nước Anh đang ở thế kẹt tiền trong những năm 1950 không dám mơ đến, đang cố thúc đẩy một vài dự án hỗ trợ thủy văn dọc theo sông Nile. Họ đặt tên dự án là Force 4, quản lý dự án là một người nhiệt thành đang làm việc tại Ethiopia. Điều này làm Haile Selassie cảm kích vô cùng trong khi người Anh lại đứng ngồi không yên. Sau khi trở lại vương vị với sự giúp sức của Wingate quái dị, giờ đây Selassie lại được Force 4 giúp sức để hồi sinh một kế hoạch đình trệ bấy lâu, đó là khai thác lợi ích từ Nile Xanh thay vì để Ai Cập mặc nhiên phí hoài. Người Anh rất lo ngại nhưng chẳng làm gì được. Họ đang lệ thuộc vào số tiền của người Mỹ ở nơi khác và buộc phải chấp thuận kế hoạch của Mỹ, không thì sẽ bị ngó lơ.

Nasser lên nắm quyền hành nhờ hất cẳng được vị tướng chỉ huy cuộc đảo chính phế truất vua Farouk. Ông đã lợi dụng chuyện người Mỹ không ưa quyền lực của người Anh tại vùng Trung Đông để xây dựng mối liên kết bền chặt với CIA[*]. Những đường dây liên kết này sẽ giúp trang trải kinh phí cho dự án của Daninos mà ông đã lưu tâm gần như ngay sau khi ông và các Sĩ quan Tự do[*] trứ danh (bao gồm Sadat) – đội hình chỉ huy cuộc đảo chính – bước lên nắm quyền.

CIA (Central Intelligence Agency) – Cục Tình báo Trung ương Mỹ.

Phong trào Sĩ quan Tự do (Free Officers Movement), dẫn đầu bởi Muhammad Naguib và Gamal Abdel Nasser, lãnh đạo cuộc cách mạng Ai Cập năm 1952.

Đầu tiên, dưới sự tán thưởng nồng nhiệt của người Mỹ, Nasser phải loại trừ được nguy cơ đến từ các thành viên cánh tả khi họ muốn giành công trạng của cuộc cách mạng về phía mình. Sau đó ông phải ra tay thanh trừng các thành viên của tổ chức Anh em Hồi giáo. Động thái này cho thấy Nasser hoàn toàn không cùng chung chiến tuyến với Moscow, và điều này khiến người Mỹ rất hài lòng (đại diện của CIA tại Cairo là Miles Copeland, cha của Stewart Copeland – cựu ngôi sao nhạc pop của nhóm nhạc Police). Cho nên chẳng có do gì mà Hoa Kỳ không hỗ trợ tài chính xây đập cho Nasser, mặc dù ông vừa mua vũ khí giá rẻ từ Tiệp Khắc. Phe Nasser vẫn tốt hơn người Anh, một phe cánh đang gây phiền toái hết sức khi muốn giành quyền thay mặt thế giới quyết định chính sách về sông Nile.

Động cơ khiến người Anh chiều theo kế hoạch xây đập cao đơn thuần là để có được chiếc ghế tại bàn nghị sự. Ban đầu họ đã thất kinh khi nghe tin kế hoạch “trữ nước thế kỷ” ngày trước, bao gồm các hồ nước ở vùng Trung Phi, kênh đào Jonglei và dòng Nile Xanh (nhằm thiết lập một hồ trữ nước với quy mô tương đương lượng nước mưa thu được trong một thế kỷ), sẽ bị bãi bỏ hoặc có thể bị cho ra rìa. Nước Anh dưới thời của Thủ tướng Churchill, gần 60 năm sau khi ông tham gia cuộc chiến trên sông tại Omdurman, đột ngột thay đổi chủ kiến và vẫn tin rằng họ có thể biến chiếc ghế thành viên trong hội đồng xây dựng đập cao thành một vị trí có sức ảnh hưởng hơn so với đóng góp tài chính mà họ mang lại. Và đập cao sẽ mất nhiều năm để xây dựng, nhất là khi phải thỏa mãn mọi điều khoản đi kèm khoản tiền vay mượn.

Dĩ nhiên Nasser từ chối tuân thủ rất nhiều điều kiện trong đó và người Anh mừng thầm để cho dự án tiếp tục “cầm hơi”, vì họ biết rõ còn có một khối đá ngáng đường nghiêm trọng hơn đó là việc mất đi vùng lãnh thổ Nubia thuộc Sudan khi hồ Nasser bắt đầu có triều cường. Có vẻ như Ai Cập sẽ khó lòng đạt được thỏa thuận nào với Sudan, và người Anh đã xung phong làm trung gian để có được thỏa thuận như thế, hiển nhiên là để qua đó có thể tăng cường quyền kiểm soát trong khu vực. Churchill đã chứng kiến nước Anh từ khi còn là chủ nhân cao quý của dòng Nile cho đến khi phải hạ mình chờ đớp miếng mồi chẳng ngon lành gì. Mọi diễn biến điên cuồng dẫn đến hậu quả khôn lường tại Suez đều có thể xuất phát từ sự cứng nhắc không đáng chê trách là bao của những người bỗng dưng rơi vào thế bần cùng.

Nasser, tiếp bước Muhammad Ali (người đã từng dõng dạc tuyên bố chẳng học được gì về mưu mẹo từ Machiavelli!), đã có động thái cáo già và vượt mặt người Anh khi thiết lập quan hệ với quân đội tại Sudan. Những người này, một vài trong số họ trước đó đã được đào tạo cùng với Nasser tại Ai Cập, cũng đồng lòng với cuộc cách mạng của người Ai Cập. Vào năm 1958, quân đội Sudan thực hiện một cuộc đảo chính. Khi thủ tướng của Sudan buộc phải từ chức, họ leo lên nắm quyền và nhanh chóng lập thỏa thuận với Nasser với thiện chí lớn lao: Ai Cập sẽ bồi thường 15 triệu bảng Anh cho thiệt hại do lũ lụt gây ra trên mảnh đất của người Nubia (sau đó Sudan sẽ nhận thêm 30 triệu bảng Anh nữa để khắc phục mọi hậu quả mà đập nước gây ra).

Giờ đây người Anh có muốn cũng chẳng được đóng vai trò trung gian nữa. Có vẻ như Nasser sẽ hoàn thành chuyện này nhanh hơn mọi người suy đoán. Không còn người Anh để lôi ra phỉ báng và ức hiếp, người Mỹ cũng chẳng còn lý do gì để tài trợ tiền xây dựng đập cao – và họ cũng đã nắm quyền kiểm soát Nile Xanh thông qua dự án ở hồ Tana. Nasser ngờ rằng họ sẽ hủy kèo – và để kiểm chứng, ông bất ngờ đồng ý với mọi điều kiện nghiêm ngặt mà họ đưa ra đối với khoản vay. Nghe phong thanh tin này, người Mỹ ngay lập tức hủy bỏ đề nghị giúp đỡ, và tiết lộ lý do là vì Nasser manh nha ủng hộ Khối phía Đông – một dự đoán rất dễ thành sự thật. Tuy nhiên, người Nga lại cho rằng Nasser không dễ bị tác động.

Quan điểm cho rằng chính sự đối đầu giữa người Anh và người Mỹ đã làm tiêu tùng khoản vay xây đập Aswan càng được củng cố thêm bởi làn sóng phản kháng gay gắt trước hành động chiếm giữ bạo gan của Nasser tại khu vực quanh kênh đào Suez vào tháng 12 năm 1956. Người Anh bị làm bẽ mặt, và người Mỹ tiếp tục chống lưng cho Nasser chống họ. Giờ đây, cả hai khu vực hạ lưu sông Nile và kênh đào đã được giải thoát khỏi sự kìm kẹp kéo dài 70 năm của Đế quốc Anh đang chết dần chết mòn. Nội các chính phủ Anh xem xét thận trọng kiến nghị “tắt” nguồn nước của dòng Nile tại đập thác Owen, dù công trình này chỉ mới đưa vào hoạt động vài năm trước đó. Nhưng ngoài mục đích trả thù nhỏ nhen thì trừng phạt Nasser tinh ranh bằng cách đó cũng không có ích gì. Nasser đã thắng.

Đảo Zamalek trên sông Nile tại Cairo cũng được William Willcocks “tiện tay” khai hóa. Ở đấy có tòa Tháp Cairo nổi tiếng với quán cà phê xoay trên đỉnh. Lúc tôi lên đó, quán cà phê không xoay gì cả nhưng quang cảnh lại rất đáng để leo vào chiếc thang máy hơi đáng sợ. Người Mỹ đã rút chân tài trợ cho dự án đập Aswan, nhưng ban đầu họ cũng đã chi tiền phát triển dự án. Nasser đã dùng chính số tiền đó để xây dựng Tháp Cairo. (Giờ đây có một nhà hàng xoay đẹp hơn, cao hơn, thích hợp đi vào buổi tối, nằm trên sân thượng của khách sạn Grand Hyatt tọa lạc ở một đầu của đảo Roda, hòn đảo cũ của các chiến binh Mamluk sông nước. Khi lên đến tầng 40 của khách sạn, bạn gần như có thể quan sát được toàn bộ quang cảnh Cairo).

7. Đếm ngược đến thời điểm ám sát

Máu sẽ không chảy, trừ phi mạch máu bị cắt
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Dòng Nile vẫn tiếp tục chảy. Ngay cả sau khi bị ngăn đập tại Aswan, nó vẫn chảy. Người Israel đã lợi dụng cấu trúc thiếu vững chắc của đập nước để làm lợi cho mình. Như đã đề cập, cứ cách một khoảng thời gian đều đặn, một thành viên Knesset[*] cứng cựa sẽ lẩm bẩm về khả năng đánh bom con đập này! Nhưng họ sẽ không bao giờ làm thế. Mà giả dụ họ đánh bom thật, nếu vỡ đập thì hàng triệu người sẽ mất mạng: trong một đất nước có hơn 80 triệu người, sẽ có ít nhất 60 triệu người sống trên “đường càn quét” của con sóng thần do đập Aswan bị phá hủy gây ra.

Quốc hội Israel.

Sadat[*] hiểu rõ những cơ hội tiềm năng khi bắt tay với Israel. Khi thực hiện động thái khôn khéo ghi danh sử sách của mình nhằm giành lại quyền kiểm soát Sinai, ông đã nhận ra một điều: dù trận thua nhục nhã trong Chiến tranh Sáu ngày vào năm 1967 là bi kịch thảm thương cho người Palestine, trong đó Jordan, Ai Cập và Syria đều mất địa phận của mình, nhưng người Ai Cập chỉ gặp khó khăn nếu họ không thể giành lại được địa phận vừa vụt khỏi tầm tay. Sadat đã xoay xở được chuyện đó bằng Hiệp ước Hòa bình năm 1979 và thậm chí còn nhận được giải thưởng Nobel Hòa bình. Ban đầu, Henry Kissinger gọi ông là “con lừa”, nhưng giờ đây Sadat đã leo lên vị thế được mọi người ca tụng, trong đó có cả Kissinger, là một chính khách “vĩ đại cỡ Bismarck”. Nhưng điều đó cũng không giúp ông thoát cảnh bị sát hại.

Anwar Sadat (1918-1981): Tổng thống Ai Cập từ năm 1970 đến khi bị ám sát bởi những phần tử Hồi giáo cực đoan năm 1981. Lý do chính của việc ông bị ám sát là do năm 1978 ông đã ký một hiệp ước hòa bình với Thủ tướng Israel là Menachem Begin (cả hai người đều được trao giải Nobel Hòa bình vì việc này) – BT.

Sadat là tổng thống chân chính của Nile Đỏ. Ông mang một nửa dòng máu của người da đen châu Phi, khi xưa đây là nguồn cơn khiến ông thấy hổ thẹn, nhưng giờ ông có thể tung hoành đắc chí với gốc gác châu Phi của mình. Ông xem sông Nile là công cụ để kết nối tất cả quốc gia châu Phi phía sau một quốc gia tầm cỡ quốc tế: Ai Cập. Ông chọn Aswan làm nơi trú ngụ ưa thích vào mùa đông, bởi nó là tâm điểm biểu tượng của sông Nile và là cánh cửa bước vào châu Phi; ông sẽ là tiếng nói cho cả châu Phi. Trên thực tế, Sadat đắm chìm trong công tác ngoại giao đến nỗi ông đã không đoái hoài đến diễn biến đang xảy ra hai bên bờ sông Nile phía Thượng Ai Cập trên chính đất nước mình – cư dân tại Sohag và Asyut cùng 100 thị trấn dọc sông Nile khác đã hết sức phẫn nộ với công cuộc hiện đại hóa khi nó chỉ đem đến giá trị và tài sản dồi dào hơn cho một bộ phận dân cư ít ỏi. Vào năm 1977, khi Sadat gặp gỡ nhà lãnh đạo Nam Tư là thống chế Tito ở Aswan, vị khách hỏi vì sao lại có những tòa nhà bốc cháy trong thị trấn. Anwar Sadat đã phải gọi điện cho văn phòng của mình tại Cairo mới phát hiện ra rằng người dân của ông đang bạo loạn vì đợt tăng giá bánh mì.

Quá trình xây dựng đập cao dẫn bước Ai Cập gia nhập thời đại công nghiệp, với việc tăng trưởng nguồn cung năng lượng và một hệ thống thủy lợi được cách mạng hóa. Điều này mang lại những thay đổi lớn lao – tăng sản lượng thu hoạch hoa màu, nhưng đồng thời cũng thay đổi phương thức lao động. Những người ở Thượng Ai Cập có thể kiếm được nhiều tiền hơn hẳn khi làm việc trong các nhà máy tại Helwan (giờ đây nó không còn là một thị trấn nghỉ dưỡng bình dị với những suối khoáng thiên nhiên mà đã chuyển thành một thị trấn bê tông cốt thép của Ai Cập dưới bàn tay người tiền nhiệm của Sadat, vài người nhất quyết cho rằng nó thật trớ trêu khi sau này khu Helwan được xem là nguồn cơn gây ra thay vì chữa trị những căn bệnh hô hấp). Người dân Thượng Ai Cập nói trên và người Nubia sau khi bị di dời nhận làm các công việc như bawab (người giữ cổng), thợ xây công trình đá và tài xế tại hai thành phố đang ngày càng khuếch trương với tốc độ chóng mặt là Cairo và Alexandria. Tại đây, bản chất thủ cựu của họ đã trở thành mồi lửa cho những kế hoạch thâu tóm quyền lực kéo dài của Anh em Hồi giáo, một tổ chức Hồi giáo bị cấm hoạt động nhưng sau này lại có được ghế trong cơ quan nhà nước Ai Cập vào cuộc bầu cử năm 2012.

Với một vài người, tiến trình hiện đại hóa dọc sông Nile mang lại sự thịnh vượng; nhưng với số khác, như ta đã thấy, tiến trình đó lại là căn nguyên của bệnh bạch hầu, nó phá vỡ những phương thức canh tác nông nghiệp lâu đời và thay thế văn hóa “làm việc cực khổ vô cùng rồi nghỉ ngơi đầy đủ” bằng một văn hóa lao động “đòi hỏi phải hùng hục không ngừng nghỉ”. Thật là một lời chào mừng kém thiện chí khi tiến vào thế giới hiện đại. Dù Muhammad Ali là người đã phát động bước chuyển giao sang thế giới hiện đại này, và người Anh đã xúc tiến nó, nhưng chính Nasser mới là người khiến tiến trình đó trở nên tiêu cực mà lại giành hết công trạng; và Sadat sẽ là người nhận lãnh mọi tội lỗi. Sadat sắm vai kỳ đà cản mũi trên chính trường quốc tế khi làm người trị vì Nile Đỏ; và ông sẽ xuống mồ cùng danh nghĩa ấy khi bị bắn hạ bởi chính người của mình vì họ cho rằng ông đã dẫn dắt đất nước đi quá xa khỏi những phẩm chất truyền thống rút ra từ tư tưởng sống chan hòa với dòng Nile...

Chuyện xảy ra vài ngày trước Lễ Diễu binh ngày 6 tháng 10 năm 1981. Sự kiện này được tổ chức hằng năm để kỷ niệm chiến thắng của quân Ai Cập trong Chiến tranh Yom Kippur năm 1973[*] với Israel (giúp giành lại quyền kiểm soát Sinai theo mục tiêu của Sadat, nhưng về mặt chiến lược, thắng lợi duy nhất nó mang lại là đã giúp người Ai Cập băng qua kênh đào Suez). Lễ Diễu binh thật ra để tưởng niệm cuộc đánh chiếm bất ngờ trên kênh đào này, và đồng thời cũng là để kỷ niệm một cây cầu bắc ngang sông Nile cùng khu ngoại ô mới của Cairo với tên gọi Thành phố Ngày Sáu tháng Mười. Sự kiện này luôn kéo dài vài tiếng đồng hồ, với những chiếc xe chở binh lính, xe tăng và xe chở súng diễu hàng ngang qua Sadat và các tướng chỉ huy của ông cùng các nhân vật chủ chốt an tọa trên một bục quan sát bằng bê tông có dốc nghiêng.

Còn gọi là Chiến tranh Ramadan hay Cuộc chiến tháng 10, diễn ra từ ngày 6 đến 26 tháng 10 năm 1973 bởi liên minh các quốc gia Ả Rập dẫn đầu bởi Ai Cập và Syria chống lại Israel. Cuộc chiến khởi phát khi quân Ai Cập và Syria bất ngờ đồng loạt tấn công Israel trong ngày lễ Yom Kippur, ngày lễ sám hối thiêng liêng của người Do Thái.

Vào ngày ấy, một gói hàng hấp dẫn không cưỡng nổi từ London đã đến tay Tổng thống Ai Cập. Sadat rất phấn khích khi biết rằng các thợ may hãng Savile Row của ông đã hoàn thành bộ đồng phục mới trước hạn định. Trong dinh thự ven sông của mình tại Giza, một công trình bị tịch thu từ tay một cựu sĩ quan quân đội thuộc chế độ cũ, Sadat bình thản thử bộ đồng phục mới này. Nó được cắt may rất khéo, vừa vặn đến nỗi khiến cho Phó Tổng thống Hosni Mubarak (người kế nhiệm Sadat) trông tẻ nhạt hẳn so với ông, dù trẻ hơn ông đến 10 tuổi. Sadat nhận ra những đường cong ôm sát của bộ đồng phục sẽ mất tác dụng nếu phải mang một chiếc áo chống đạn, nên ba ngày sau đó, khi vận bộ trang phục ấy trong Lễ Diễu binh ngày 6 tháng 10, ông đã để áo chống đạn ở nhà.

Cũng như nhiều lãnh đạo thế giới khác, Sadat luôn mủi lòng trước các bộ trang phục và lối trang hoàng phô trương – ông có đồng phục thiết kế bởi Pierre Cardin và cả các thợ may hãng Savile Row. Thuở thiếu thời, ông thích để tóc ngắn, đeo kính một bên mắt và cầm một chiếc gậy chỉ huy. Khi trở thành tổng thống, ông cầm cây gậy chỉ huy nguyên soái của mình như gậy ankh của các Pharaoh và gắn huy chương đầy ngực. Chỉ đến gần đây, ông mới tự thưởng cho mình dải “khăn quàng vai đại diện công lý” bằng lụa màu xanh lục. Thôi thúc được làm diễn viên của ông như tăng thêm sau rất nhiều giờ quay hình truyền hình mà ông “đóng vai chính”. Càng ngày, ông càng thích dành hàng giờ một mình xem các băng ghi hình cũ, những thước phim ghi lại thắng lợi huy hoàng trong quá khứ: bài diễn văn ông đọc trước nghị viện sau cuộc chiến tranh năm 1973, hành trình của ông đến Jerusalem, vài lần ông xuất hiện trên truyền hình ở Hoa Kỳ. Phần lớn thời gian trong ngày của ông đều dành cho các buổi phỏng vấn, hầu hết đều có ghi hình. Buổi tối, ông chỉ ăn nhẹ và gặp gỡ thêm nhiều người, từ 10h tối trở đi, ông sẽ xem các phim từ nước ngoài nhập về hoặc vừa ra mắt (thậm chí trước khi nó đến tay ban kiểm duyệt) trong phòng chiếu phim của riêng mình. Mỗi tối ông thường xem hai phim, dù có thể chưa hết bộ thứ hai là ông đã ngủ mất và ngáy vang. Cho đến khoảnh khắc bị ám sát, vị “Pharaoh” thời hiện đại này gần như sống trọn đời mình trong thế giới riêng mà ông tự bày vẽ nên.

Vào ngày 6 tháng 10, ngày cuối cùng Sadat có mặt trên đời cũng bắt đầu như bao ngày trong những năm cuối nhiệm kỳ tổng thống của ông. Đêm trước ông đã đi ngủ hơi muộn sau khi xem xong một bộ phim. Ông thức dậy vào khoảng 9h30’ sáng và ăn món mứt hoàng gia trộn với mật ong ưa thích, rồi uống thêm một tách trà. Sau đó, ông nhấm nháp thêm phô mai ít béo và bánh xốp ít calorie. Sadat ăn ít vì ông rất thận trọng với cân nặng của mình. Sau đó, ông tập thể dục nhẹ nhàng và được massage như thường lệ mỗi ngày.

Trước đó vài ngày, Sadat tuyên bố ông sẽ đến dự Lễ Diễu binh trên chiếc Cadillac mui trần của mình. Ông đã từng di chuyển bằng chiếc xe này (với hình dáng khá giống với chiếc xe chở John F. Kennedy khi ông bị ám sát), nhưng các sát thủ chưa bao giờ dự liệu một cuộc tấn công khi ông ngồi trên xe, có lẽ vì tuyến đường ông đi chưa bao giờ được tiết lộ trước với công chúng. Cũng như mọi lãnh đạo thế giới khác, chắc chắn tính mạng của Sadat sẽ được bảo đảm an toàn nhất khi không có thông báo trước về lộ trình của ông. Như thế, ông có thể trà trộn vào một đám đông mà không cần bảo vệ, bởi các sát thủ cần rất nhiều ngày để chuẩn bị. Dường như nghề sát thủ không thu hút kiểu người thích làm việc ngẫu hứng.

Sải bước ra khỏi dinh thự ở Giza, Sadat để lại gậy chỉ huy nguyên soái trên bàn cạnh giường ngủ. Sau này, vợ ông, bà Jehan Sadat, nói rằng bà xem đó là điều chẳng lành, mặc dù bà đã không biết nó sẽ tệ đến mức nào.

Họ không hề thiếu thận trọng trong công tác bảo đảm an ninh. Có tin đồn rằng qua nhiều năm, người Mỹ đã đóng góp tổng cộng 20 triệu đô la để giữ mạng cho Sadat. Trong đó bao gồm tình báo điện tử và một đơn vị tinh nhuệ được Mỹ huấn luyện để đối phó với mọi âm mưu đe dọa mạng sống của Sadat. Nhưng Sadat lại muốn xuất hiện một mình không rườm rà lính gác trước ống kính truyền hình thế giới, nên đội ngũ tinh nhuệ đó buộc phải lùi về sau bục quan sát để không lộ mặt vào khung hình. Vị tổng thống chẳng khác gì một siêu sao Hollywood – những người mà nếu không xuất hiện trên màn ảnh hay băng ghi hình thì coi như không tồn tại! Khi hoàng tử Charles và người vợ mới cưới Diana đang hưởng tuần trăng mật và đi ngang qua Ai Cập vào tháng 8 năm đó, họ đã yêu cầu đừng quay phim buổi dã ngoại giữa họ và Sadat. Tổng thống Sadat đã rất khó chịu và lúng túng. Không như ông tưởng, đam mê xuất hiện trên màn ảnh của ông chắc chắn không phải là nguyên nhân khiến ông nổi tiếng.

Sau này, trưởng đội cận vệ của tổng thống, một sĩ quan cấp bậc thiếu tướng, giải thích rằng nhiệm vụ chính của ông là bảo đảm khách mời ngồi vào đúng vị trí trên bục và đích thân kiểm tra đồ ăn thức uống phục vụ cho Sadat. Đúng là thói quen khó bỏ của các nhà trị vì sông Nile. Cứ như thể họ đang phải đối phó với các sát thủ thời trung cổ ra tay bằng độc dược, trong khi đáng lẽ họ phải lo ngại những kẻ sát thủ trang bị súng trường và lựu đạn.

Thật ra, chiếc xe tải chở những sát thủ đã phải mất vài giờ mới đi ngang qua được bục quan sát mà Sadat đang an tọa. Bục quan sát này trông như một phần nhỏ của sân vận động bóng đá, đặt ngay trục đường chính hướng ra phi trường. Giờ đây nó vẫn còn ở đấy, nhưng lớp bê tông bị bắn vỡ vụn phía trước đã được sửa lại từ lâu. Bạn có thể thấy rằng mặt trước của bục bê tông rất dày, và nếu người nào nằm xuống sát mặt tường phía trong (Hosni Mubarak đã làm thế) thì sẽ bảo toàn tính mạng trong cuộc nổ súng. Tuy nhiên, Sadat đã không nhanh trí hành động cho đến khi quá muộn.

Tại bục quan sát cuộc diễu binh, Sadat yêu cầu Giám mục Samuel của Giáo hội Copt và Đại giáo sĩ của đền Al-Azhar[*] ngồi kế bên ông. Dĩ nhiên là để ghi điểm trên màn ảnh – người trị vì đất nước chung sống hòa thuận với cả hai tôn giáo – nhưng nó cũng là một thông điệp đúng đắn để gửi đi cho toàn bộ Ai Cập đang manh nha chia rẽ; tuy nhiên, hành động này lại quá muộn màng và không thể hàn gắn những rạn nứt đang chực chờ nuốt chửng lấy Tổng thống Sadat. Định mệnh đã không công bằng với mọi tôn giáo: Giám mục Samuel bị giết nhưng Đại giáo sĩ Al-Azhar lại sống sót.

Sheikh of Al-Azhar: người lãnh đạo cao nhất của Hồi giáo Sunni Ai Cập – BT.

Những chiếc xe tải chở súng, với các vòng kim loại trên mái để cố định miếng vải bạt che chắn, bỗng dừng lại. Cũng dễ hiểu vì sao chẳng ai mảy may nghi ngờ. Trong một thước phim do đội ngũ tin tức đến ghi hình sự kiện cung cấp, chiếc xe dường như bị chết máy. Kế hoạch ám sát ban đầu dự định cài người của đội sát thủ làm tài xế xe tải, nhưng chuyện đó là bất khả thi. Tên cầm đầu đội sát thủ là Khaled đã nghĩ ra một mưu mẹo đơn giản là gí súng vào người tài xế và lệnh cho anh ta dừng chiếc xe tải. Nó thậm chí còn không chệch khỏi làn xe diễu binh tí nào. Lại thêm một tình tiết cực kỳ may mắn trong kế hoạch ám sát tổng thống. Mọi thứ đều đã được sắp đặt ổn thỏa nhằm chống lại Sadat, như thể định mệnh đã an bài rằng thời huy hoàng của ông đã thực sự đến hồi kết. Nếu theo đúng kế hoạch, chiếc xe tải dưới sự điều khiển của người tài xế đáng thương sẽ dừng tại vị trí gần bục quan sát hơn. Thế nhưng nó lại ngừng cách bục đến 64 mét. Với khoảng cách xa như thế, lẽ ra Sadat đã được cảnh báo nguy hiểm và có thể đã kịp cúi người xuống núp phía sau lớp tường bảo vệ bằng bê tông của phần bục. (Sẽ có người nghĩ rằng sao họ không đơn giản là lắp một cửa sổ dài bằng kính chống đạn nơi bờ tường bê tông của bục quan sát – thực ra Jehan Sadat đã đứng ở một ban công có lắp cửa như thế ngay bên cạnh phần bục chính). Dĩ nhiên, Sadat sẽ không đồng ý làm như thế, vì sẽ trông rất giống ông đang lẩn trốn. Trước đó khi có người cố ám sát mình, Tổng thống Nasser còn bình chân như vại và buông lời thách thức đến những kẻ sát nhân trong tương lai ngay tại hiện trường, tuyên bố ông không hề sợ chết.

Tên sát thủ cầm đầu Khaled Islambouli (1955-1982) xuất thân từ một thị trấn nhỏ tên Mallawi ở ven sông Nile. Mallawi không những có một cộng đồng tín hữu Copt khá đông đảo, mà còn là dinh giám mục của Giáo hội này. Thị trấn này cũng nổi tiếng vì đã từng được Thánh gia ghé qua trên hành trình tiến vào Ai Cập. Kum Maria cách Mallawi không xa được tương truyền qua bao đời là nơi mà Đức Trinh nữ Mary đã đặt chân lên bờ trong chuyến đi lên thượng nguồn sông Nile của Thánh gia. Nhưng chính những thị trấn có sự hiện diện đặc hữu của dòng Copt này lại là nơi sinh sôi phát triển của thành phần khủng bố thuộc tổ chức EIJ (Egyptian Islamic Jihad). Trong tình trạng bất ổn đi đôi với quá trình hiện đại hóa, những xung đột xưa cũ một lần nữa lại trỗi dậy và trở thành “nguyên do đích thực” của những vấn nạn hiện tại.

Khaled từng là một sinh viên giỏi giang. Dù vẫn chưa đủ khôn ngoan để gia nhập đội ngũ tinh nhuệ của lực lượng không quân, anh ta vẫn đủ điều kiện được huấn luyện sĩ quan trong lực lượng pháo binh. Trong rất nhiều chuyện trớ trêu, có một điều đáng nói là nếu trở thành phi công trong không quân, anh ta có lẽ sẽ không bao giờ trở thành người tước đi mạng sống của Sadat.

Trong một năm trời, từ khi Sadat thực hiện cuộc thanh trừng tất cả những ai phản đối ông bằng cả lời nói lẫn hành động, nhất là bằng lời nói, thì nhiều nhóm bí mật đã công khai bàn tán – nếu họ thật sự làm được – rằng Tổng thống sẽ bị ám sát. Trong hầu hết các lối diễn dịch từ lời dạy của Nhà tiên tri, giết hại một vị thủ lĩnh là điều cấm kỵ. Nhưng những thành viên trẻ tuổi và thích gây hấn trong các phong trào jihadist Hồi giáo lại được truyền cảm hứng từ những thủ lĩnh Hồi giáo Mông Cổ thuộc thế kỷ XII, những người đã phá lệ mà uống rượu và ăn thịt lợn trong khi vẫn huênh hoang tự nhận mình là tín đồ Hồi giáo. Baiburs đã từng đánh bại những thành phần cầm quyền Mông Cổ như thế, nên việc tập cầm vũ khí chống lại một thủ lĩnh không mang dòng máu Hồi giáo “chính thống” được xem là hành động hợp pháp. Có một quyển sách do thầy tế Hồi giáo tên Farag Atiya viết và cho in riêng đã cực lực ủng hộ quan điểm này.

Một lần nữa, chuyện Khaled từng tình cờ đọc quyển sách ấy hay gặp gỡ tác giả của nó là rất hiếm hoi nhưng lại xảy ra. Khaled muốn cưới vợ (lịch sử thế giới đã rẽ sang hướng khác nếu khi ấy anh ta lấy được vợ) và để làm được điều đó, anh ta cần tậu một căn nhà riêng. Khi đang thơ thẩn qua các khu phố ở Boulaq, anh ta nghe thấy tiếng giảng đạo rất hăng hái và phấn khích tại một thánh đường Hồi giáo gần đấy. Bấy giờ là năm 1980, một năm trước khi xảy ra vụ ám sát. Khaled tiến đến gần người thuyết giáo, Farag Atiya, với hy vọng ông có thể giúp anh tìm một căn nhà. Farag nhận ra rằng anh sĩ quan quân đội trẻ tuổi này chính là người ông cần. Ông kết bạn với Khaled và đưa cho anh ta một bản in quyển sách của mình, The Absent Prayer (Lời cầu nguyện khuất mặt). Khaled là một trong số ít người có cơ hội đọc quyển sách này, vì khi sự tồn tại của nó đến tai đại tá Zumr, người sáng lập Islamic Jihad tại Ai Cập (và trên toàn thế giới), tiền thân của tổ chức Al-Qaeda, vị đại tá đã tuyên bố (vào thời đại trước khi có sự xuất hiện của internet cùng chức năng ẩn danh của nó) rằng quyển sách có màu sắc kích động và sẽ chỉ gây hoài nghi trong dư luận khiến nhiều người bị bắt. Vì lẽ đó, hơn 450 trên tổng số 500 bản in của quyển sách đã bị đốt trụi.

Bản thân quyển sách không hẳn là lý do khiến Khaled cải đạo, mà là niềm vinh dự khi mình là người được đọc một trong 50 bản in đầu tiên hiếm hoi của nó. Cũng khá giống cảm giác hợm hĩnh của các đối tượng được chọn để đọc quyển tiểu thuyết Harry Potter đầu tiên khi nó phát hành với số lượng ít ỏi. Giờ đây, Khaled hiểu rằng mình sẽ phải ra tay phục vụ “chính nghĩa”.

Vào ngày 23 tháng 9, cơ hội của Khaled đã đến, nhưng anh ta lại một lần nữa tránh né nhiệm vụ cuối cùng. Sĩ quan chỉ huy của Khaled gọi anh ta đến và giao nhiệm vụ chỉ huy 11 xe chở súng của Tiểu đoàn Pháo binh 333 trong Lễ Diễu binh ngày 6 tháng 10. Khaled xin phép khước từ nhiệm vụ. Anh ta đã báo với gia đình sẽ về Mallawi vào ngày 8 tháng 10, nhằm vào dịp đại lễ hiến sinh Eid el-Adha. Vị chỉ huy tỏ thái độ kiên quyết: Khaled buộc phải dẫn đầu đoàn xe chở súng trong Lễ Diễu binh. Vậy có nghĩa là Khaled sẽ dẫn đầu 11 chiếc xe tải chất đầy súng có đường kính nòng 131mm. Vào thời khắc ấy, Khaled biết rằng định mệnh đã an bài cuộc đời anh ta. Quyết tâm trừ khử Sadat khỏi thế giới này của Khaled, cùng với cố gắng trốn tránh số phận của anh ta, cho thấy một thông điệp rõ ràng rằng cuộc ám sát này đã được chỉ định.

Nhiều phương thức sát hại vị tổng thống đã được đề ra và bị bác bỏ: tấn công trực thăng của Sadat sẽ hoàn toàn bất khả thi vì ông luôn sử dụng 3 trong số 5 chiếc trực thăng thuộc quyền sở hữu của quân đội Ai Cập (miễn là Sadat đừng cho các siêu sao điện ảnh đến thăm Ai Cập mượn trực thăng là được – khi Elizabeth Taylor đến chơi, ông đã gọi bà là “nữ hoàng” như vai diễn Cleopatra của bà, và để Elizabeth Taylor trưng dụng một trong những chiếc trực thăng của ông). Thường thì chẳng ai biết ông sẽ có mặt trên chiếc nào.

Một cuộc không kích vào nhà nghỉ của Sadat tọa lạc gần đập chắn (dinh thự này đã được sửa sang lại khá nhiều, nó chính là nơi Mougel Bey và sau đó là Scott Moncrieff dùng làm sở chỉ huy chiến dịch nhiều năm về trước) cũng bị chính đại tá Zumr chứ chẳng phải ai khác bác bỏ, lấy lý do Sadat chưa chắc sẽ bỏ mạng. Zumr xuất thân từ ngôi làng ven sông Nile ngay cạnh đập chắn, nên có lẽ đã không muốn quê hương của mình trở thành tâm điểm của một chiến dịch như thế và cả hành động trả thù sau đó. Sau cuộc ám sát, Zumr bị bắt giam và được tha vì đã chống đối cuộc tấn công này. Với kinh nghiệm chỉ huy cuộc nổi dậy bất thành tại thị trấn Asyut thuộc thượng lưu sông Nile, Zumr luôn cho rằng kế hoạch bắn chết Sadat diễn ra không đúng thời điểm.

Thêm một điều trớ trêu lạ lùng nữa, Zumr sẽ phải ngồi tù trong suốt thời gian Mubarak nắm quyền. Khi cuộc cách mạng Mùa xuân Ả Rập diễn ra vào năm 2011, ông được thả tự do. Sau 30 năm sống trong cảnh tù đày, ông tuyên bố: “Thời kỳ tiếp theo không nhất thiết phải có xung đột vũ trang với người trị vì.” Một sự kiện khá quái gở là Mubarak, người đã bắt giam ông, giờ đây lại đang phải ngồi tù.

Khaled đến gặp người thầy Farag Atiya của mình (rõ ràng là anh đã từ bỏ ý định sở hữu một ngôi nhà từ lâu), kể thầy nghe về nhiệm vụ anh được giao trong Lễ Diễu binh, và bày tỏ niềm tin rằng đây chính là khoảnh khắc được sắp đặt để tước đi mạng sống của Sadat. Có lẽ một nhân tố khiến Khaled càng củng cố thêm quyết tâm lần này là vì người anh trai sinh sống tại Mallawi của anh ta là thành viên của một trong các nhóm theo phong trào chính thống bị lực lượng an ninh vây bắt vào ngày 3 tháng 9 – chỉ 20 ngày trước khi Khaled nhận lệnh chỉ huy đoàn xe trong Lễ Diễu binh.

Khaled nhờ Farag tìm cho mình hai đồng phạm. Sau hai ngày, Farag chiêu mộ được ba người, trong đó có Muhammad Farag (không họ hàng gì với Farag Atiya cả), tay này là “lính thiện xạ” và là nhà vô địch hạng mục bắn trúng mục tiêu trong quân đội 7 năm liền. Tất cả đều hiểu rõ nhiệm vụ này sẽ có “nhân tố tử vì đạo”. Một nhân tố! Một kiểu suy nghĩ viển vông, hay có lẽ là một cách nhận thức sắc sảo nhằm chôn vùi cảm xúc và không để nỗi sợ hãi chiếm lĩnh. Cả ba người này hẳn biết rõ mình sẽ phải bỏ mạng, nhưng đều nhất trí rằng sự hy sinh ấy là xứng đáng. Cả ba đều từng đi lính hoặc là lính dự bị đang làm những công việc của dân thường, và cả ba đều nuôi bộ râu rậm rạp đặc trưng của người mộ đạo. Họ phải vì nhiệm vụ mà cạo râu trước ngày thực thi kế hoạch. Người Ả Rập có lưu truyền một câu nói cảnh báo khá kỳ lạ đối với những người quá cuồng tín, không hề có hàm ý mỉa mai, rằng: “Bạn tôi ơi, tôi e rằng bộ râu của anh quá dài đến nỗi giờ đây nó đang chồng chất thử thách lên mái tóc trên đầu anh.” Vậy là, ba người họ, mày râu nhẵn nhụi, nhưng vẫn giữ đúng tinh thần cuồng tín ấy, càng tiến gần hơn đến đích ác mộng của mình.

Vấn đề duy nhất mà Khaled gặp phải là người lái xe tải là tài xế duy nhất trong đội hình, nên không ai thay thế anh ấy, và chắc chắn người tài xế này cũng chẳng đồng cảm với sứ mệnh của họ. Theo lịch trình, anh ta sẽ tham gia Lễ Diễu binh và rất mong chờ đến giờ phút ấy. Khaled đề xuất giải pháp cho anh tài xế uống thuốc ngủ trước khi diễn ra sự kiện rồi Khaled sẽ đích thân cầm lái vào phút cuối. Nhưng khi những kẻ bày mưu thử cho tay súng thiện xạ Muhammad uống thuốc ngủ thì lại chẳng có tác dụng gì, thế là kế hoạch đó bị gạt đi. Chính lúc này, Khaled chọn giải pháp đơn giản là gí súng ép người tài xế phải dừng xe.

Rào cản tiếp theo là mệnh lệnh tháo gỡ mọi đầu đạn và kim hỏa trước Lễ Diễu binh. Điều này cho thấy Sadat thậm chí cũng không hoàn toàn tin tưởng quân đội của chính mình. Mệnh lệnh này khiến Khaled phần nào rối trí, trong khi đó, dù có chút khó khăn nhưng Farag cũng xoay xở tậu được bốn khẩu súng lục, vài quả lựu đạn và kim hỏa dành cho súng trường tự động. Nhưng hóa ra người tập hợp đạn dược và kim hỏa của từng đội hình cũng chính là đội trưởng của đội đó – trung úy Khaled. Xem như may mắn nhân đôi, vì kim hỏa mà Farag kiếm được một cách bất hợp pháp lại bị lỗi thời và không khớp.

Cài ba đồng phạm của mình vào chiếc xe tải là một công tác cực kỳ dễ dàng. Dù anh tài xế rất phấn khởi khi tham gia (có lẽ vì được cầm lái), nhưng binh lính thường không thích thú với Lễ Diễu binh này. Họ sẽ phải ngồi hàng giờ dưới trời nắng mà không có thức ăn và nước uống. Cho nên, tìm được “vé ngồi” trên xe tải chẳng khó gì. Một người lính đáng lẽ phải tham gia đã ngã bệnh, và hai người nữa xin nghỉ phép – họ khá vui lòng vì đã được chấp thuận. Mọi giấy tờ và chứng minh lai lịch cần thiết đều do Khaled lo liệu, dù gì thì đây cũng là công việc quen thuộc mà anh ta phải làm cho đội hình của mình.

Thay thế ba thành viên của đội bằng ba sát thủ, Khaled đã ám chỉ rằng các thành viên mới này đến từ bên “tình báo”, có lẽ vào đội nhằm để mắt đến mọi người. Khi sĩ quan Khaled chia sẻ phần ăn của mình cho các “binh nhì” vừa mới gia nhập đội, người hầu cận của anh ta đã rất bất ngờ và cho rằng Khaled đang cố nịnh hót phe tình báo.

Một ngày trước Lễ Diễu binh, mọi đơn vị đều phải cắm trại trong lều. Khaled vào khu trại với chiếc cặp Samsonite tả tơi có chứa đạn và kim hỏa. Người chỉ huy lữ đoàn chạy xe quanh khu trại với chiếc loa phóng thanh, thông báo rằng mọi loại vũ khí phải được tập trung về các lều trữ đồ đặc biệt. Khaled chỉ định hai người lính mới từ bên “tình báo” chịu trách nhiệm bảo vệ an ninh cho đội hình của mình. Một người thu thập kim hỏa và người kia canh gác căn lều nơi cất giữ vũ khí.

Vào ngày diễn ra cuộc diễu binh, ngày 6 tháng 10, Khaled cùng nhóm của mình thức dậy lúc 3h sáng, sẵn sàng xuất phát lúc 6h. Khaled lấy 4 khẩu súng trường xung kích AKM của Ai Cập – loại súng máy bán tự động với báng súng tháo rời được – từ kho vũ khí trong lều và chất chúng lên xe tải, đặt 4 quả lựu đạn phóng tay trong một chiếc mũ bảo hiểm phủ bằng chiếc khăn quàng cổ. Để định vị được cây súng nào có nạp đạn trong hàng đống vũ khí chất chồng lên nhau, Khaled nhét một tấm vải vào nòng súng của mỗi cây súng “có đạn”.

Lệnh xuất phát được ban hành. Lúc này, lại một lần nữa Khaled gặp may khi xe tải của anh ta được xếp ở rìa phải trong hàng ngũ ba chiếc, tức là gần với bục quan sát nhất.

Tại Lễ Diễu binh, sáu chiếc máy bay phản lực Mirage vừa bay lượn trên không vừa phun khói màu từ ống xả. Mọi người có mặt ở buổi lễ đều nhớ cảnh tượng này và bằng cách nào đó, luôn cho rằng nó có liên đới với vụ ám sát. (Trong cuộc cách mạng năm 2011, sự xuất hiện của những chiếc máy bay phản lực tại Quảng trường Tahrir, bay lượn phía trên sông Nile cũng báo hiệu hồi kết của chế độ Mubarak, thay vì sự hồi sinh như ông Tổng thống này dự định.) Chính vào thời khắc này, chiếc xe tải của Khaled trờ đến ngay sát bục, một vỏ bọc dù có tính toán kỹ cũng không thể hoàn hảo hơn được nữa. Lúc này Sadat đang ngồi trên ghế. Khaled rút khẩu súng lục Makarov ra và bảo tài xế tấp vào lề. Người tài xế khiếp sợ chỉ biết nhấn ngay vào bàn đạp thắng. Khaled không hề muốn tranh cãi gì, anh ta chỉ với tay xuống phía dưới ghế ngồi để lấy lựu đạn rồi nhảy khỏi xe. Khaled chạy thẳng đến mục tiêu và ngay lúc ấy Sadat cũng đứng lên, vì ông tưởng rằng đây là một phần của cuộc diễu binh, rằng người sĩ quan kia có lý do để tiến về phía ông – để được tay bắt mặt mừng với vị tổng thống của mình.

Khaled ném ngay một quả lựu đạn vào bên trong bục dưới chân Sadat, nhưng lựu đạn không nổ. Ngay lúc ấy, Sadat lẽ ra nên núp xuống để tìm chỗ che chắn. Khaled lại tung thêm một quả lựu đạn nữa. Bấy giờ tay súng thiện xạ Muhammad đã đứng lên từ phía sau xe tải và nhắm bắn kỹ càng, đặt chiếc súng trường trên thanh chắn bên của chiếc xe tải hở mái. Muhammad bắt đầu nổ súng.

Một vài người sống sót sau này kể lại rằng những tiếng bắn đứt quãng của súng trường nghe như nó đã bị nổ ngược. Và dựa theo bằng chứng từ cuộc cách mạng năm 2011, tiếng súng nghe cũng giống như thế, chỉ khác rằng khẩu AKM phát ra âm thanh đằm hơn một chút. Nhưng cũng dễ nghe lầm, nhất là khi người ta không lường trước được mình sẽ phải nghe tiếng nổ của súng trường.

Thành viên đội cận vệ của tổng thống đứng gần hiện trường nhất là thiếu tướng Sarhan. Ông cũng cúi người xuống thật nhanh như mọi người, và còn kịp nói Sadat hãy núp đi. Nhưng Sadat vẫn đứng đấy, thậm chí khi biết rõ rằng mình đang bị tấn công – một hành động cho thấy cái tôi quá lớn của ông đã không thể “lĩnh hội” được sự bất lực của mình. Người ta thuật lại rằng ông đã nhìn vào Khaled và la lớn: “Mishma’oul! Mishma’oul!” (Thật quá đáng! Thật quá đáng!) trước khi ngã quỵ. Cứ như thể ông tin rằng quyền lực to lớn của mình có thể khiến những lời phản kháng đó chặn đứng được phát súng của tên sát thủ.

Một nỗi khiếp sợ bao trùm 2.000 người ở phía trong và xung quanh bục chính. Rất nhiều người sau đó kể lại rằng họ đã nghĩ những chiếc máy bay phản lực cũng sẽ tấn công, và chúng là một phần của cuộc ám sát phối hợp. Phía trong bục quan sát, ai cũng đều rụt người thấp xuống khi Khaled tiến đến gần và nã súng liên tục. Quả lựu đạn thứ ba phát nổ, Muhammad và đồng phạm nhảy xuống từ chiếc xe tải (với độ cao đáng kể) và chạy lên phía trước, kê súng trên vai và cứ thế nã đạn. Khaled đứng ngay trước mặt Sadat bắn hết phát này đến phát khác vào người ông, mặc dù báo cáo về sau cho rằng nguyên nhân tử vong là từ một viên đạn nảy chứ không phải một cú bắn trực tiếp. Tổng thống trúng 37 viên đạn. Một tình tiết nổi tiếng là Khaled đã hét lên bảo Mubarak và những người đứng gần Sadat tránh ra chỗ khác, anh ta chỉ muốn lấy mạng vị tổng thống mà thôi. Trong suốt một phút, không có động thái phản kháng nào đối với những kẻ tấn công. Trên thực tế, tay súng thiện xạ Muhammad không những bình yên vô sự, mà còn xoay xở tẩu thoát êm đẹp trong cảnh tán loạn. Những kẻ ám sát khác là Khaled Islambouli và Essam el-Qamari đều bị thương và bị tống vào tù, sau đó bị đánh đập rất dã man. Cả hai đều bị nứt hộp sọ và gãy xương đầu gối trong quá trình tra khảo. Thành viên thứ tư của đội, người tự ứng cử tham gia nhiệm vụ, đã mất mạng trong cuộc tấn công. (Đội sát thủ đã gặp nhau tại căn nhà của anh này, và dù Khaled chỉ yêu cầu hai người yểm trợ, nhưng sau đó cũng đồng ý cho anh ta gia nhập.)

Sadat cùng 7 người khác đã bị giết và 28 người bị thương.

Trong đoạn phim ghi hình cuộc ám sát, giữa những phát súng liên hoàn, bạn có thể thấy cựu Thủ tướng Mamdouh Salem đã cố gắng bảo vệ vị tổng thống trong vô vọng bằng cách ném những chiếc ghế về phía Sadat. Ngay khi cuộc nổ súng kết thúc, người ta thấy Mubarak được hộ tống di chuyển đến nơi an toàn. Mọi người biết ngay rằng Sadat đã qua đời và xem Mubarak như người lãnh tụ mới.

Tay súng Muhammad tẩu thoát được đến nhà của những người họ hàng (trong đoạn ghi hình bạn có thể thấy nhóm sát thủ chạy trốn như bọn trẻ con đi học ùa ra khỏi vườn ăn quả vì bị bắt quả tang đang hái trộm trái cây). Có lẽ anh đã tin rằng cuộc khởi nghĩa yếu ớt tại Asyut với sự phối hợp của đại tá Zumr sẽ lan rộng ra cả nước. Thay vì như thế, các lực lượng an ninh đã thực thi hành động cố hữu của họ và tìm cách khai thác thông tin từ những người họ hàng cho đến khi bắt được Muhammad. Sẽ khá thú vị khi ta phỏng đoán rằng nếu Muhammad lên sẵn kế hoạch tẩu thoát – một kẻ buôn lậu người Bedouin sẵn sàng chở anh qua biên giới Libya chẳng hạn – có lẽ anh ta đã được an toàn mãi về sau. Thay vào đó, anh ta đã trông chờ vào một cuộc cách mạng không bao giờ nổ ra và nhận lãnh kết cục tử vì đạo cùng với Khaled Islambouli.

8. Anh em sát thủ

Mọi dòng sông đều muốn hòa vào nhau. Con người nói họ cũng muốn vậy nhưng lại sống khác đi
- Ngạn ngữ Sudan -

Ngay cả việc ám sát các lãnh đạo thế giới cũng có thể được thực hiện theo kiểu “kinh doanh gia đình”. Vào năm 1995, anh trai của Khaled[*] đã mưu toan ám sát Hosni Mubarak ở Ethiopia.

Có lẽ tác giả nhầm, vì Muhammad Islambouli, sinh năm 1957, là em trai của Khaled Islambouli (1955-1982) – BT.

Mubarak đã thoát chết trong đường tơ kẽ tóc dưới tay của Muhammad Islambouli và những kẻ khủng bố khác đi cùng y. Trên đường phố thủ đô Addis Ababa, Ethiopia, người lái xe nhanh trí của Mubarak đã thực hiện một cú xoay xe hoàn hảo khi phải đối mặt với những tay súng, và phóng như bay trở lại phi trường, nơi chiếc chuyên cơ tổng thống đã khởi động sẵn sàng.

Cũng xin nói thêm, chính giám đốc cơ quan an ninh Omar Suleiman (người đã lên cầm quyền một thời gian ngắn sau khi Mubarak bị phế truất) đã ra lệnh cho họ quay về chiếc chuyên cơ và cứu Mubarak khỏi một cuộc tấn công tiếp theo. Cách nơi tấn công đầu tiên không xa là nhóm sát thủ thứ hai đang chuẩn bị để hoàn thành công việc còn dang dở. Từ thuở ban đầu, mọi âm mưu chính trị dọc sông Nile đều mang trong mình sự trớ trêu, và với trường hợp của Khaled cũng vậy. Một trong những nguyên nhân khiến Khaled tham gia vào cuộc tấn công Sadat ngay từ ban đầu là bởi người anh trai Muhammad. Hãy nhớ rằng Khaled cầm vũ khí một phần là vì Muhammad bị tống giam. Giờ đây, Muhammad cũng theo “nghiệp nhà”, đó là chống lại và ám sát Mubarak. Tổng cộng Mubarak đã sống sót qua 6 lần ám sát[*].

Hosni Mubarak (1928-2020): Tổng thống Ai Cập suốt 30 năm 1981-2011, cuối cùng phải từ chức sau những cuộc biểu tình lớn của nhân dân – BT.

Về phần các sát thủ, người mẹ già 85 tuổi của họ là bà Umm Khaled Islambouli không hề tỏ ra hối lỗi. Trong một cuộc phỏng vấn vào năm 2012, bà nói mình “rất tự hào” về Khaled và Muhammad, riêng Muhammad sống nhiều năm ở Tehran, “nơi có một con đường mang tên con trai tôi”. Thậm chí tệ hơn, con gái của Muhammad chẳng hề ăn năn và kết hôn với Osama bin Laden, bà này hiện đang sống ở Qatar cùng con. Muhammad cuối cùng rồi cũng chán ngán Iran và bay về Ai Cập. Y ở tù vài năm, nhưng giờ đã được tự do và vẫn sống ở Ai Cập với mẹ của mình.

Vậy đó, một phụ nữ đã sinh ra đời hai sát thủ đẳng cấp thế giới, và có một người chắt là con của ông trùm khủng bố bị truy nã gắt gao nhất thế giới! Chúng là những đứa con của dòng Nile Đỏ.

9. Đừng quên đây là dòng sông đỏ

Khách viếng thăm giống như một cơn lũ đi qua
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Herodotus từng viết, Ai Cập là món quà của sông Nile (mặc dù bạn tôi, nhà văn châm biếm Mahmoud Zeydan, lại gọi Ai Cập là “của nợ của sông Nile”). Người Ai Cập xem sông Nile và Ai Cập là một thể tương hợp. Hiển nhiên là còn hơn cả thế. Chuyện xưa của dòng Nile Đỏ đã dẫn dắt câu chuyện của chúng ta ngược xuôi dòng Nile. Có khi ta tập trung vào Ai Cập, khi khác lại là Sudan hoặc các vùng đất ngay tại đầu nguồn con sông ở Uganda và Ethiopia. Vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, khi các công trình đập nước được đề xuất và chia cắt con sông thành nhiều đoạn, ý nghĩa của việc kiểm soát con sông cũng bị “chia cắt” theo. Khi đập cao hoàn thành, Ai Cập cũng bước vào một giai đoạn tự trị mới. Lần đầu tiên trong lịch sử, đất nước này không còn phụ thuộc vào những cơn mưa ở Trung Phi và Ethiopia. Nhưng những khu vực thượng nguồn này vẫn không thể tách rời khỏi sông Nile. Chúng rõ ràng là một phần của Nile Đỏ, và câu chuyện khủng khiếp sau đây sẽ minh chứng điều đó.

Khi một xác chết rơi xuống nước, tốc độ thối rữa sẽ thay đổi, “sự lụi tàn của hơi ấm xác thịt” sẽ tăng tốc, hiện tượng co cứng tử thi cũng xảy ra nhanh hơn. Khi những sinh vật, gồm cả con người, bị săn đuổi đến chết, tử thi sẽ co cứng đặc biệt nhanh. Và những người ta sắp đề cập đúng là đã bị săn đuổi đến chết.

Nhưng liệu đây có phải là cách thích hợp để bắt đầu câu chuyện này? Chúng ta hiển nhiên có thể xem sự diệt vong đã từng xảy ra nơi đây là ngẫu nhiên, nhưng sự ngẫu nhiên vẫn có thể được lan truyền và đọng lại trong tâm trí chúng ta một thời gian dài. Nơi này mang dáng hình một con sông có kích cỡ trung bình với dòng nước màu nâu thấm đượm bùn đất; thác nước đáng kể duy nhất của nó là Rusomo mang dáng hình một “chiếc máy giặt màu nâu”, một thác nước “nhỏ gọn” với dòng nước nâu đổ xuống một khe nước hẹp. Đây là nơi cây cầu duy nhất bắc qua sông Kagera được xây dựng, cây cầu đã giúp rất nhiều người dân đến nơi an toàn trên đường trốn chạy vào tháng 4 năm 1994. Ta sẽ không thể quên được những thứ trôi bên dưới cầu, những thứ trôi theo dòng sông.

Cư dân ven hồ lại càng không thể quên. Bạn bè, kẻ thù, hàng xóm, học trò, chủ nhân của họ đều bị cư dân ven sông chém giết nhưng họ lại chỉ chịu đựng. Họ đã chịu đựng được một thảm họa, và cũng sẽ chịu được một thảm họa khác. Cư dân ven hồ sống bên cửa sông Kagera, họ quây quần tại một nơi gọi là bãi Kasensero. Đây là một bãi biển ở ven hồ Victoria, cách cửa ra của dòng sông nâu Kagera khoảng 1,6 kilômét, và uốn lượn vào trung tâm châu Phi ngập tràn bệnh tật.

Vào năm 1982, bãi Kasensero là nơi chẩn đoán ca nhiễm bệnh “mảnh mai”[*] đầu tiên ở các khu vực ven hồ thuộc Trung Phi. Đây cũng là ca nhiễm AIDS đầu tiên ở Uganda, Kenya và Tanzania. Mặc dù căn bệnh được cho là bùng phát ở Congo từ những năm 1930 và lan sang Haiti (nhiều người Haiti đã làm việc ở Congo trong những năm 1960 và 1970), nhưng chính từ ngôi làng Kasensero ven hồ khốn cùng này, AIDS đã lây lan và tràn vào châu Phi như một bệnh dịch.

“Slim” – Tên gọi được người dân ở các vùng nông thôn Uganda sử dụng nhằm chỉ hội chứng suy mòn do HIV. Căn bệnh có đặc trưng là tiêu chảy kéo dài, sốt và suy mòn cơ thể nghiêm trọng.

Kasensero không phải một nơi dễ sống. Bãi đất này thu hút những người không chốn dung thân, những người rày đây mai đó, những người không được chào đón trong chính ngôi làng của họ. Người ta nói rằng những người đánh cá nơi đây thường xuyên say xỉn. Họ đã tận dụng triệt để lượng gái mại dâm đông đảo trong thị trấn. Từ những con người này, từ thị trấn này, căn bệnh lây lan qua hồ, vào đến Kenya và Tanzania, rồi tràn xuống các tuyến đường cao tốc của châu Phi đến Zambia và Zimbabwe. Sau đó nó di chuyển lên phía bắc đến Kinshasa và Entebbe.

Trong nhiều năm, Kasensero được biết đến với danh xưng “ngôi làng AIDS”, nhưng nó còn nổi tiếng vì những lý do khác nữa. Có thể bạn sẽ cho rằng một khu định cư với những ngôi nhà lợp bằng thiếc, những con đường đất và một phòng khám tồi tàn bị căn bệnh AIDS giày vò đã là quá đủ. Dù cho giờ đây bệnh AIDS đã xâm nhập hoàn toàn vào châu Phi, Kasensero cũng chỉ có 3 y tá làm việc toàn thời gian tại phòng khám AIDS của họ. Có những gia đình, người ông hoặc bà phải chăm sóc tận 24 đứa bé.

Nhưng hỡi ôi, khi tìm cách trừng phạt Job[*], Chúa đâu đã dừng lại sau “hiệp một”. Ngài vẫn tiếp tục gieo rắc tai họa. Khi tìm cách trừng phạt vị Pharaoh, Chúa đã giáng xuống hết tai họa này đến tai họa khác, và Ngài biến dòng sông thành màu đỏ như máu. Đó cũng là những gì xảy ra với Kasensero. Đó là những gì xảy ra với con sông Kagera sau những sự kiện ngày 6 tháng 4 năm 1994.

Để thử thách lòng tin của Job, Chúa đã khiến tất cả con cái ông đều bị giết và chính ông cũng mắc phải một chứng bệnh ghê gớm.

Con người buộc phải viện đến các điển tích trong Kinh Thánh khi muốn tìm kiếm một câu chuyện để giải thích những gì đã xảy ra. Người Tutsi là con cháu của Ham; họ được cho là có nguồn gốc Hamitic[*], những người chăn gia súc rong ruổi từ quê hương của họ ở Ethiopia về phía tây nam suốt nhiều thế kỷ. Họ đã tìm thấy những khu vườn trái cây chín mọng mà họ ưng ý trong rừng nhiệt đới ở Rwanda và Burundi. Họ mang theo gia súc và dễ dàng đánh chiếm chỗ ở của tộc người lùn nguyên thủy, tộc Twa. Về phần những người nhập cư khác, người Hutu có nguồn gốc Bantu, họ gần như hình thành nên một quần thể xã hội cùng với dân tộc thiểu số Tutsi. Sự khác biệt dần bị xóa nhòa nhờ vào một số cuộc hôn nhân liên bộ tộc, nhưng theo kiến thức thường thức thì người Tutsi được trời phú cho chiếc mũi thẳng và làn da sáng màu hơn cùng xu hướng sở hữu gia súc, trong khi người Hutu làm nông nghiệp thường sống khá cam chịu.

Là một nhóm các dân tộc Bắc Phi, bao gồm người Ai Cập cổ đại và người Berber, được cho là hậu duệ của Ham, con trai của Noah.

Không có tài liệu nào ghi nhận về phản ứng của người tộc Twa trong tiến trình này. Cũng không có sách nào viết bằng tiếng Twa, một ngôn ngữ bí truyền và gần như đã biến mất, vì người Twa thời hiện đại chủ yếu sử dụng phương ngữ xuất phát từ các ngôn ngữ Bantu như Rundi và Kiga. Vào năm 1994, người Twa chỉ còn chiếm 1% dân số, họ là một bộ phận thất thế trong lịch sử mà ta chưa bao giờ nghe đến.

Cây cầu là nơi kết nối hai “thế giới”. Người Bỉ xuất hiện ở bờ bên kia vào năm 1916 và tiếp quản quyền kiểm soát từ người Đức – những người cai trị “chết yểu” – đồng thời người Bỉ cũng thêm thắt những tình tiết bất ngờ của riêng họ vào thiên tiểu thuyết về người Hutu và Tutsi. Họ khiến mối bất hòa giữa hai bộ tộc trầm trọng hơn, họ còn sử dụng thẻ nhận dạng để ghi nhận và đóng dấu tên bộ tộc. Sau khi giành được độc lập vào những năm 1960, những chiếc thẻ này vẫn còn được sử dụng.

Dòng sông sẽ bị tắc nghẽn. “Co cứng tử thi” không phải là hiện tượng lạ ở những nạn nhân gánh chịu cái chết thê thảm, khi họ bị kích động khủng khiếp và suy kiệt thần kinh. Ta cũng sẽ thường xuyên thấy những biểu lộ cảm xúc của cái chết trên chiến trường, khuôn mặt cứng đờ của thi thể vẫn sẽ giữ nguyên biểu cảm khi chết, tay vẫn nắm chặt vũ khí. Một số thi thể đã ở trong tình trạng như thế: vẫn nắm chặt tay một đứa trẻ cũng đã chết, cả hai thi thể trôi xuống dòng sông màu nâu, giờ đây đã nhuốm đỏ. Nhiều thi thể mất đầu, nhiều thi thể đàn ông đã bị cắt mất bộ phận sinh dục. Người dân Kasensero đã phải chứng kiến tất cả, bởi họ là những người được Chúa Trời kêu gọi để chôn cất những người bị sát hại, chủ yếu là người Tutsi và bộ phận những người Hutu làm thân với tộc Tutsi.

Con số tử vong chính xác đã và sẽ luôn là vấn đề gây tranh cãi. Học giả người châu Phi Alex de Waal đưa ra con số hơn 750.000 người bị sát hại. Đừng nghĩ người Tutsi không có một lịch sử đầy bạo lực của riêng họ. Một trong những vụ thảm sát ít được biết đến nhất thời gian gần đây là vào năm 1971, khi đó người Tutsi và những người ủng hộ họ đã tàn sát 100.000 người Hutu ở Burundi. Chẳng lẽ có điều gì đáng nguyền rủa về nơi này, chẳng lẽ nguyên nhân nằm ở vị trí địa lý? Cả hai bộ tộc Tutsi và Hutu đều đến từ các khu vực khác nhau của châu Phi. Chỉ có người Twa mới là dân bản địa đích thực. Không có một ghi nhận nào khác về cư dân tộc Twa sống nơi rừng sâu ngoài việc họ là những người ưa chuộng hòa bình. Lẽ ra không ai nên động vào họ. Con người có một niềm hy vọng ngây ngô rằng tốt nhất hãy cứ sống yên thân đừng động chạm gì nhau, nhưng chúng ta đã không như vậy, và sẽ không bao giờ như vậy.

Ngay bên dưới cây cầu ở thác Rusomo, con sông trông giống như sông Wye ở xứ Wales sau một trận mưa lớn. Cứ mỗi phút lại có một thi thể trôi qua dưới cây cầu, ngày này qua ngày khác – tính ra là 60 thi thể một giờ, 1.440 thi thể một ngày, 10.080 thi thể một tuần. Cứ thế tuần này qua tuần khác. Nhiều phụ lưu nhỏ hơn của sông Nile chảy vào sông Kagera, ngay cả những phụ lưu ở nơi đầu nguồn xa nhất. Thật khó để phủ nhận rằng đấy là hành động báng bổ đối với chính sông Nile. Người ta nói rằng người Hutu phát ngán khi người Tutsi cứ dõng dạc tuyên bố họ đến từ Ethiopia. Họ rất muốn “trả” người Tutsi về lại nơi Nile Xanh hợp dòng với Nile Trắng.

Hiện tượng co cứng tử thi diễn ra đặc biệt sớm ở các cơ phát triển yếu ớt của trẻ sơ sinh. Khi thi thể bị chặt đầu, hiện tượng này lại diễn tiến chậm, có lẽ sau 10 hoặc 12 giờ – nhưng sẽ kéo dài hơn một tuần, ngay cả trong thời tiết ấm áp. Người dân có thể dễ dàng di chuyển một số thi thể cứng như đá trôi dạt vào bãi biển ở Kasensero nơi chôn cất của họ.

Nhưng nhiều thi thể không trôi dạt vào bờ, chúng trôi dạt vào bên trong hồ. Sông Kagera là đầu nguồn thực sự của sông Nile và ta có thể cảm nhận được dòng chảy của nó từ cửa sông đến khi đổ xuống thác Ripon, hiển nhiên khu vực này giờ đã bị nhấn chìm trong nước. Dòng chảy chậm chạp này đẩy các thi thể vào bên trong hồ. Chúng bắt đầu kết dính với nhau và thối rữa dưới ánh mặt trời vùng Xích đạo.

Nhưng trước khi thối rữa, thi thể sẽ xuất hiện vết hoen tử thi. Phần da mất đi tính đàn hồi và phần thịt mất đi độ săn chắc, còn phần máu vốn được phân bổ đều giờ đây sẽ tụ lại ở những vùng trũng nhất trên cơ thể. Quá trình này khiến phần gáy và lưng, cũng là nơi chứa phổi và não, dần dần ứ đầy máu và chuyển sang sắc tím đậm. Vết hoen lan rộng là dấu hiệu đặc trưng của một cái chết đột ngột – bởi nạn nhân không mất máu đáng kể khi bị giết. Khi phần tay và đầu bị cắt bỏ, thi thể sẽ không còn lại nhiều máu để khiến xác chết biến màu, tuy nhiên nó minh chứng cho một cái chết hết sức tàn bạo.

Sau đó thi thể bắt đầu thối rữa. Từ một đến ba ngày sau khi chết, phần bụng sẽ chuyển sang sắc xanh lục. Nhãn cầu trở nên mềm mại và không chịu được áp lực. Bạn sẽ nhìn thấy thi thể với phần bụng căng phồng như quả bóng trên mặt hồ, rồi một quả bóng nữa, rồi lại một quả bóng nữa ở phía xa. Bạn còn thấy cả một chú quạ tò mò đậu trên đầu gối một thi thể.

Từ ba đến năm ngày, bộ phận sinh dục màu xanh nâu bẩn thỉu sẽ lộ ra, với điều kiện chúng vẫn chưa bị cắt đi. Toàn bộ phần bụng giờ đây có màu xanh đậm hơn. Các mảng màu xanh lục xuất hiện ở lưng và các chi dưới. Như chúng ta đã thấy, phần khí đã làm trương phình bụng và giờ đây nó đẩy bọt máu ra khỏi miệng và mũi, tất nhiên là với điều kiện những phần này vẫn còn trên thi thể.

Sau một tuần, thi thể thối rữa sẽ bốc mùi vô cùng hôi thối. Đó là một mùi hôi không ai chịu nổi, và cũng sẽ chẳng thể quên được. Mùi chướng khí này bám vào những đợt sóng đánh vào bờ hồ. Ngay cả loài cá, đã gần cạn kiệt trong những năm gần đây, cũng phải “tháo chạy”. Đó là lý do tại sao người dân Kasensero bắt đầu thu gom thi thể từ những bè thịt thối rữa và chôn cất. Một cư dân nơi đây cho hay: “Thị trường đánh bắt cá đang khó khăn nên chúng tôi buộc phải tự mình đem thi thể đi chôn ở những địa điểm khác nhau.”

Đây vẫn là một vấn đề gây tranh cãi. Người ta cho rằng hơn 6.000 thi thể đã dạt vào bờ hồ hoặc được người dân đưa ra khỏi hồ và chôn cất tại Kasensero. Khu mộ tập thể được dựng nên dành cho vụ tàn sát ở Kagera lại chỉ chứa được 3.000 thi thể. Ở phía xa hơn của hồ nước, những thi thể không bị gió và sóng đánh dạt vào bờ sẽ bị dòng nước cuốn đi, ai biết được đã có bao nhiêu con người chìm sâu nơi đáy sông, một đáy sông tương đối nông của hồ Victoria? (Chưa kể những thi thể đã trôi qua hết chiều dài hồ và đổ xuống thác Bujagali.)

Người dân băng qua cầu để trốn sang Tanzania. Bên dưới cầu, những thi thể bị ném xuống sông. Nạn diệt chủng và những dòng sông đều có một lịch sử xa xưa. Vào thời của Tòa án dị giáo Tây Ban Nha[*], những người theo đạo Tin Lành ở Hà Lan bị đánh gãy lưng bằng roi sắt và sau đó bị ném xuống sông. Trước khi có phương pháp hỏa thiêu, vứt xác xuống sông được cho là cách nhanh nhất để tống khứ những ai bất đồng với bạn.

Spanish Inquisition (1478-1834), cơ quan tư pháp bề ngoài được thành lập để chống lại tà giáo ở Tây Ban Nha. Trên thực tế, nó nhằm củng cố quyền lực trong chế độ quân chủ của vương quốc Tây Ban Nha mới thống nhất, và đã đạt được mục đích đó thông qua các phương pháp tàn bạo khét tiếng.

Phần nội tạng có tốc độ thối rữa riêng. Bộ não của trẻ sơ sinh thối rữa nhanh nhất, rồi đến dạ dày, lá lách và gan. Tiếp theo là bộ não của người lớn. Thận, bàng quang và tuyến tụy có tốc độ thối rữa chậm hơn. Cuối cùng là tử cung. Sau 10 ngày, giác mạc xẹp xuống, tĩnh mạch trở thành những sợi dây đỏ có thể nhìn thấy bên dưới bề mặt, cơ vòng hậu môn giãn ra. Không lâu sau, phần da sẽ bắt đầu bong tróc.

Dao rựa, súng trường AKM và AK47 kết liễu nhiều người châu Phi hơn bất kỳ phương thức giết người tiên tiến nào khác. Bên trong hồ, các thi thể bị giết bằng những công cụ thậm chí còn đơn giản hơn: cuốc, rìu, những cọc gỗ nặng nề với phần đầu bọc sắt.

10. Câu chuyện của Rehab

Một người có thể gục ngã bảy lần và cũng sẽ vùng dậy bảy lần
- Ngạn ngữ Nubia -

Có vài người Rwanda cho hay thi thể sẽ trôi ra đến biển. Cũng khó xảy ra, vì chúng phải trôi qua vài đập nước và đầm Sudd ù lì, mặc dù theo thời gian các mảnh rã ra từ thi thể cũng sẽ đi qua Ai Cập và trôi ra biển. Sông Nile đã từng và sẽ lại bị báng bổ, mặc dù hiển nhiên sẽ có người phản đối suy nghĩ như vậy.

Những mảnh thi thể từ cuộc tàn sát trôi ngang qua Ai Cập và các fellahin của đất nước này làm điều họ vẫn luôn làm trước giờ: đào bới. Họ đào kênh, họ đào đê, họ đào đất trồng hoa màu. Và họ cân đo đong đếm tỉ mỉ phần nước của họ với tâm thái của một nhà khoa học – họ không còn để nước tràn lan khắp nơi nữa, có lẽ để không lập lại lỗi lầm từ những cơn lũ lớn thừa mứa ngày xưa.

Như chúng ta đã thấy, sau khi Sadat bị ám sát, Ai Cập nằm dưới sự cai trị của người Phó Tổng thống may mắn của ông, Hosni Mubarak. Mubarak cũng trúng một phát súng nhưng may mắn sống sót, và đó là tấm vé an toàn để không ai có thể thực sự đổ tội chủ mưu cho ông (mặc dù những người theo thuyết âm mưu đã rất cố gắng). Các dự án xây dựng, chủ yếu ở Ai Cập và Sinai, đã tạo ra ngày càng nhiều của cải, nhưng cuộc sống của bộ phận người nghèo hơn ở đồng bằng và ven bờ sông Nile chẳng được cải thiện là bao. Người dân vẫn vô cùng bất mãn. Bản thân sông Nile có tội không?

Chẳng ai đoán trước được ảnh hưởng của đập nước trên thực tế. Hệ thống tưới tiêu quanh năm đã làm tăng sản lượng lương thực. Tuy nhiên, như đã đề cập trước đây, thiếu hụt phù sa do dòng nước lũ mang đến đồng nghĩa với việc cần nhiều phân bón hơn. Sản lượng lương thực tăng nhưng chi phí của nó cũng tăng theo. Nguồn điện từ đập nước giúp đất nước ngày càng hiện đại hóa hơn. Thực phẩm nhiều hơn và dịch vụ chăm sóc sức khỏe tốt hơn đi đôi với việc tăng dân số, một dân số ngày càng xa dần với sự sung túc mà Ai Cập hiện có. Chính sách “mở cửa” của Sadat vẫn tiếp tục và ngày càng có nhiều hàng hóa nhập khẩu vào Ai Cập cũng như ngày càng nhiều khách du lịch đến với thị trấn mới bùng nổ Sharm el-Sheikh (Mubarak yêu thích nơi này đến nỗi ông đã sống ở đó hầu như suốt năm). Ai Cập cũng trượt dài vào tình trạng tham nhũng ngày càng trầm trọng và sự gia tăng của một tầng lớp doanh nhân tàn nhẫn sẵn sàng lợi dụng mối quan hệ của họ với gia tộc Mubarak.

Nhiều người không bị cuốn vào vòng xoáy này và lựa chọn rời bỏ Ai Cập để kiếm tiền gửi về nhà, đây là một trong số ít những cách để cải thiện mức sống trong một đất nước nơi bạn cần đến wasta, hay mối quan hệ có ảnh hưởng, để có được một công việc. Thật vậy, nguồn thu ngoại tệ lớn nhất của Ai Cập đến từ kiều hối của người lao động ở nước ngoài, chỉ đứng sau doanh thu có được từ kênh đào Suez, ngành sản xuất khi đốt và ngành du lịch.

Trước khi đến Ai Cập, tôi sống ở Oxford. Khi ấy hai đứa con của chúng tôi còn rất nhỏ, thế là vợ tôi đã sắp xếp một cô gái từ Ai Cập sang sống cùng chúng tôi trong một năm để phụ giúp. Cô gái đó tên là Rehab. Cô không nói tiếng Anh. Cô 22 tuổi, làn da lốm đốm tàn nhang, và mang một đôi giày đế dày mà sau đó mẹ vợ tôi đã ném đi vì thấy quá nặng mùi. Thật sự mà nói, Rehab cũng không thích tắm gội cho lắm. Phòng của cô là phòng làm việc cũ của tôi, mùi ngột ngạt, nồng nặc nhưng cũng không hẳn là khó chịu. Chúng tôi cung cấp cho cô một chiếc TV nhỏ nhưng cô chẳng xem bao giờ. Cô thường đi ngủ vào khoảng 8h30-9h tối, và thế là hết ngày. Ngủ sớm nhưng cũng… không dậy sớm – ngày nào tôi cũng phải gõ cửa phòng đánh thức cô ta!

Khuôn mặt Rehab rất đáng yêu khi nở nụ cười. Nhưng nếu bạn làm gì khiến cô ngỡ ngàng, khuôn mặt điềm tĩnh sẽ trở nên nhăn nhó, thực sự trông rất dữ tợn. Cô chăm sóc đứa con gái mới chào đời của tôi với sự kiên nhẫn vô hạn, đẩy nó đi vòng vòng quanh vườn để nó ngủ yên giấc. Bởi vì cô không biết tiếng Anh nên đứa con trai 2 tuổi của tôi cũng sớm bập bẹ tiếng Ả Rập. Sau đó, Rehab tự chọn ra những từ tiếng Anh kỳ quặc và sử dụng chúng một cách vô cùng sáng tạo. Cô thường ngồi nơi ngưỡng cửa, hay mastaba như cách họ gọi ở Ai Cập, và bắt chuyện với những người qua đường. Số người trên phố mà cô quen biết trong 1 năm còn nhiều hơn cả chúng tôi trong 3 năm trước đó. So với vốn tiếng Ý vớ vẩn của tôi, tiếng Anh của cô thậm chí còn không được như thế. Cô luôn vui vẻ và tươi cười, luôn thích làm quen với mọi người, luôn chào hỏi. Cô thường đi siêu thị và nhắm mục tiêu vào những người trông có vẻ biết tiếng Ả Rập. Có lần cô đã thực sự tìm thấy một người phụ nữ Ai Cập sống cách chúng tôi hai con phố – bà đã kết hôn với một người Anh cải đạo sang Hồi giáo. Rehab làm quen với các cô con gái của bà – những cô gái người Anh hơi ngơ ngác trong chiếc khăn trùm đầu và không biết tiếng Ả Rập. Rehab còn gặp một cô gái người Mexico và hỏi chúng tôi liệu cô có thể mời cô gái Mexico đó đến nhà không, như một kiểu chiêu đãi. Rehab thích hẹn gặp mọi người trên đường phố, mặc dù có một chàng trai Pakistan tỏ ra quan tâm quá mức và chúng tôi buộc phải khuyên ngăn. Tôi nghĩ Rehab đã đính hôn với một thanh niên ở quê nhà. Chuyến đi xa năm nay là để kiếm đủ tiền mua một chiếc máy giặt, một tham vọng lớn lao. Cô cũng yêu thích các cửa hàng từ thiện, có khá nhiều cửa hàng như thế với hàng hóa chất lượng cao trong khu Oxford giàu có. Cô mua hàng đống quần áo trẻ em cho những đứa cháu ở quê nhà và một chiếc va li lớn. Sau một năm ở Anh, chúng tôi đưa cô trở về Ai Cập, khi đó chiếc va li nặng gấp 2,5 lần số hành lý cho phép.

Rehab đã từng làm những công việc tồi tệ hơn nhiều so với thời gian ở với chúng tôi. Trên thực tế, mặc dù không có nhiều dịp nói tiếng Ả Rập, nhưng việc giữ trẻ cho chúng tôi là thiên đường so với công việc cô đã làm trong 2 năm ở Lebanon, ở đó cô bị nhốt trong nhà khi những người chủ đi ra ngoài. Cô đã đi làm từ năm 12 tuổi, mặc dù cũng có đi học nhưng không liên tục. Cô biết đọc, biết viết. Dù vậy, tôi vẫn luôn tự hỏi về bộ mặt cau có của cô – mãi cho đến khi cô kể với tôi về công việc đầu tiên của mình.

“Tôi 12 tuổi, nên họ để tôi làm việc ở các cánh đồng. Ở đó tôi được giao công việc tồi tệ nhất vì tiếng ồn của nó: trông coi máy bơm. Cứ khoảng một giờ, tôi phải đổ đầy dầu nhiên liệu vào máy bơm. Nếu để máy bơm khô, họ sẽ đánh bạn rất đau vì nó làm hỏng máy bơm. Bạn phải ngồi suốt 12 tiếng đồng hồ để canh chừng máy bơm, bạn chẳng thể làm gì, chơi cũng không được vì nó ồn lắm, nhưng bạn vẫn cứ chơi. Nhưng bạn phải cẩn thận không để máy bơm khô dầu, vậy mà tôi đã phạm phải một lần.”

Sông Nile luôn có sakieyeh, tức những guồng nước với những con trâu đi vòng quanh để kéo, và cả shadouf, để đưa nước vào kênh đào hoặc thường là để làm cạn những nơi có quá nhiều nước. Nhưng kể từ khi người Anh xây dựng đập nước vào năm 1902, hoạt động điều nước này diễn ra quanh năm thay vì chỉ tập trung vào khoảng 3 tháng lũ. Cơn lũ làm tăng mực nước, nên nếu không có nước lũ tràn về, độ chênh lệch giữa nơi nước thấp và cao sẽ tăng lên. Vấn đề này trở nên trầm trọng hơn khi đập cao xuất hiện, nhưng sau đó đã được “giải quyết” với sự ra đời của máy bơm diesel nhan nhản khắp nơi, âm thanh máy bơm chính là thứ tiếng bạn sẽ nghe thấy khi đi qua vùng đồng bằng, vang lên từ những cánh đồng được canh tác hoàn hảo đến mức không một khoảng đất nào bị lãng phí.

Chúng tôi được cấp một mảnh đất ven sông tại Oxford và khi chúng tôi đến, Rehab đã dùng nụ cười và ngôn ngữ cơ thể của mình để mượn một chiếc thuồng từ người hàng xóm 80 tuổi của chúng tôi (có nằm mơ chúng tôi cũng chẳng nghĩ đến việc đi mượn các công cụ), sau đó Rehab bắt tay vào đắp một luống đất cao để trồng cà rốt. Các thị trấn và làng mạc ở Ai Cập có thể trông lộn xộn, nhưng tôi vẫn nhắc đi nhắc lại là những khu vườn Ai Cập lại rất xinh đẹp. Với con mắt thẩm mỹ không quá cao siêu, họ “bày biện” các loại rau củ trên những cánh đồng vừa đủ làm chúng ta thấy mãn nhãn. Ở Hà Lan, từng tấc đất cũng được chăm chút kỹ lưỡng như ở Ai Cập, nhưng lại thiếu đi sự tinh tế cần có. Người Ai Cập sẽ cho bạn biết rằng họ điểm xuyết một vài khóm hoa vào giữa các luống hoa màu để chống sâu bệnh, nhưng cũng để làm tăng thêm nét đẹp của các cánh đồng. Thói quen đã ăn sâu vào họ. Mấy anh cảnh sát học việc sẽ tưới nước và chăm sóc luống đất đắp cao bên cạnh trạm canh gác lợp tôn sơ sài của họ, nơi đáng lẽ họ phải thực hiện nhiệm vụ trông coi đường phố. Xuất thân là nông dân, họ sẽ khom người tưới nước và kê 3 cục đá để nhóm lửa pha trà khi sếp của họ đi vắng. Nếu đi bộ dọc sông Nile ở trung tâm Cairo, ở Maadi, ở Zamalek hay Imbaba, bạn sẽ thấy những khu vườn nông sản trang nhã và xinh đẹp, dường như hoàn toàn tương phản với sự xấu xí, tàn lụi của những công trình bê tông và xe hơi quanh bạn. Tại sao lại như vậy? Lại là một bí ẩn khác của dòng Nile. Dù sao thì Rehab có khiếu làm vườn bẩm sinh, cô nhanh nhẹn, làm việc hiệu quả và lúc nào cũng luôn tay luôn chân.

Bạn đọc thông tin về sản lượng nông nghiệp, và chắc chắn nó đã tăng lên kể từ khi cả hai đập nước được xây dựng. Nhưng khi không có phù sa sông Nile, lần đầu tiên người nông dân Ai Cập phải tự tay bón phân cho các cánh đồng của mình; giờ đây họ sử dụng hóa chất và hoàn toàn phụ thuộc vào phân bón. Rồi thì xuất hiện đủ mọi vấn đề về sản lượng cá sụt giảm, sự phát triển của tảo, kênh rạch bị tắc nghẽn bởi thảm thực vật, bệnh sán máng. Nhưng đọng lại trong tôi, chỉ còn lại hình ảnh cô gái Ai Cập Rehab luôn tươi cười, nhưng khi không làm gì lại mang nét cau có vì ám ảnh của chiếc máy bơm ngày xưa.

11. Kế hoạch Toshka đầy tham vọng

Chỉ cần chạm vào núm vú bò thì cũng sẽ có ngày đi trộm sữa
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Cũng hợp lẽ thường khi di sản của Sadat sẽ trường tồn nơi con kênh mang tên ông. Kênh đào Sadat, giống như kênh đào Joseph thuở xưa, được thiết kế để “di dời” một lượng nước sông Nile khi nó vượt qua mức có thể được trữ. Các bức ảnh vệ tinh chụp từ trên cao ban đầu cho thấy ở phía tây của hồ Nasser, có một chuỗi 3 hồ nước chảy ra từ hồ nước chính và dần lan rộng. Nhưng khi chảy vào sa mạc, các hồ nước này lại xuất hiện những hiện tượng kỳ thú. Hồ nước thứ ba có vẻ như đã khô cạn; 2 hồ còn lại thì bị lau sậy và đầm lầy gây tắc nghẽn. Nếu là Willcocks, ông sẽ thấy ngay vấn đề không phải là ở chỗ dẫn nước, mà là thoát nước. Nước từ hồ không thoát đi đâu được ngoại trừ bốc hơi lên trời cao. Giống như hồ Qarun ở Fayoum, chúng ngày càng mặn hơn, chứa nhiều phù sa hơn, và chết dần chết mòn.

Nhưng dự án Toshka ở Ai Cập mang ý nghĩa to lớn hơn 3 hồ nước “phụ” này. Toshka, còn được gọi là “Kim tự tháp của Mubarak”, là nỗ lực cuối cùng mà vị thủ lĩnh sông Nile nảy ra trong tuyệt vọng nhằm thay đổi vận mệnh. Vận mệnh của ông, của đất nước ông và của cả dòng Nile.

Toshka là kế hoạch hoành tráng nhất mà một chính phủ Ai Cập từng thai nghén (nếu không tính một kế hoạch của người Anh vào những năm 1930, với tham vọng đổ đầy nước biển vào hố tử thần Qattara[*] ở phía tây đồng bằng châu thổ sông Nile, để có thể chạy một guồng nước nằm bên rìa hố, xung quanh hố tử thần này là nơi diễn ra trận chiến Alamein). Toshka đơn giản là một nỗ lực tạo ra một dòng Nile mới, một thung lũng thứ hai chạy song song với dòng Nile cũ. Theo kế hoạch, bằng cách điều hướng dòng nước dọc theo các kênh đào chảy ra từ hồ Nasser, các ốc đảo của sa mạc phía tây có thể liên kết với nhau để trở thành những trung tâm công nông mới với quy mô rộng lớn. Khoảng 20% dân số Ai Cập sẽ di dời đến đó. Chỉ với một động tác nhanh gọn lẹ (à không, hình như cũng khá chậm!), mọi vấn đề của Ai Cập có thể được giải quyết. Tăng dân số, thiếu thốn đất đai, nhu cầu lương thực tăng cao, cung cấp công ăn việc làm, tất cả đều sẽ được xử lý.

Qattara Depression – hố tử thần tự nhiên lớn nhất thế giới, dài 80 kilômét, rộng 120 kilômét và sâu tới 133 mét. Hố tử thần (hay còn gọi là hố sụt) được sinh ra do hiện tượng sụt lún địa chất, do lớp đất phía dưới bề mặt bị rỗng nên không có khả năng chống đỡ lớp đất trên bề mặt.

Đập cao Aswan được thiết kế nhằm giải quyết mọi vấn đề của Ai Cập trong những năm 1950, và hiển nhiên mục tiêu đó đã không thành. Kế hoạch Toshka cũng như vậy. Ý tưởng của ngài Tổng thống Mubarak là một viễn cảnh đầy ảo tưởng, ông biết rằng mình đã chẳng làm gì nhiều ngoài việc duy trì hiện trạng đất nước từ sau cái chết của Sadat. Là một tổng thống đã từng lăn lộn nơi tầng lớp nghèo khó trong xã hội, Mubarak đủ thông minh để biết rằng lứa dân số ngày càng trẻ của Ai Cập sẽ không cam chịu tình trạng thất nghiệp dồn ứ mãi mãi. Nhưng Toshka không phải là câu trả lời thích hợp. Cũng như tôi, vào năm 1997-1998, những đứa trẻ thuộc thế hệ đó đã xem những bộ phim tuyên truyền liên miên trên TV về giấc mơ Toshka, chúng cũng đã đọc những quyển sách thiếu nhi của các nhà văn hàng đầu Ai Cập với nhiệm vụ gieo niềm tin về ảo tưởng Toshka (trong một quyển sách, một cư dân của thung lũng “mới” viết thư cho anh em họ của cô ở thung lũng “cũ”, kể về việc nhà của cô rộng lớn ra sao, khu vườn của cô đẹp thế nào!!!) Đến năm 2011, những đứa trẻ đó bước vào độ tuổi đôi mươi. Thay vì sống với giấc mơ Toshka, chúng ném đá vào cảnh sát và nhen nhóm một cuộc cách mạng.

Đến năm 2005, kế hoạch Toshka bắt đầu chững lại. Nhãn hiệu thuốc lá “Toshka” (phải đấy, họ thậm chí còn sản xuất hẳn một nhãn hàng!) không còn nữa. Con đường dẫn đến “thành phố Toshka” vẫn vô cùng mờ mịt. Nước được bơm vào kênh đào Sheikh Zayed, nhưng nó cũng chẳng đi đến đâu; thậm chí đến giờ con kênh vẫn còn cách ốc đảo đầu tiên là Baris 64 kilômét. Tôi đã từng có một chuyến đi trên lưng lạc đà với một người tộc Bedouin đến từ Baris (trớ trêu thay, hầu hết người Ai Cập đều gọi “Paris” là Baris). Anh nói với tôi rằng nhiệt độ vào mùa hè thường trên 45 độ, quá nóng cho một con kênh có dòng chảy chậm mà lại bốc hơi nhanh. Sa mạc cũng làm phức tạp mọi thứ. Lớp cát ngậm nước của sa mạc gây nhiễu loạn dòng nước tưới tiêu, khiến độ mặn tăng lên. Người bạn Bedouin nói với tôi: “Chúng tôi chủ yếu trồng chà là và ô liu trên đất được tưới tiêu ở sa mạc là có lý do chính đáng, bởi mọi loại cây khác đều biến đất thành muối.”

Rau củ nhãn hiệu Toshka có mặt tại các siêu thị dành cho giới nhà giàu như Metro và Carrefour. Một số thậm chí còn được xuất ra nước ngoài. Chỉ các công ty nông nghiệp tư nhân mới có thể khai thác triệt để nguồn lợi từ đất. Đồng tiền thông minh không được tạo ra bằng cách cung cấp lương thực cho người nghèo Ai Cập mà bằng cách lót túi những người vốn đã giàu có. Cũng coi là tạm ổn, nếu số tiền đó từ từ “chảy” trở lại vào dự án Toshka – nhưng điều đó không xảy ra. Nếu được lựa chọn, không một người Ai Cập tỉnh táo nào lại muốn sống ở đó. Vào năm 1997, ta nghe rất nhiều thông tin về các trường học và bệnh viện sắp được xây dựng, nhưng đến nay vẫn chẳng có gì.

Bảy năm trước, chính phủ đã lặng lẽ dừng lại “giai đoạn thứ hai” của kế hoạch – đáng lẽ trong giai đoạn này, 809.371 hecta sa mạc sẽ được cải tạo thành đất nông nghiệp chính cho cả vùng. Diện tích sa mạc đã được cải tạo vẫn còn gây tranh cãi. Một số người cho rằng 6.474 hecta đã được canh tác. Số khác đưa ra một con số thấp đến kinh ngạc là 404 hecta.

Tóm lại, dự án “khủng” đó thực sự là một thảm họa. Thông qua nhiều hình thức viện trợ, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ cũng đã tài trợ một phần dự án Toshka. Theo bộ này, ngân sách cho toàn bộ dự án thất bại này là con số 87 tỷ USD đáng kinh ngạc. Nhưng các số liệu công khai về ngân sách Ai Cập thậm chí còn không đề cập đến dự án Toshka.

Sông Nile đúng là một kẻ lừa đảo. Dòng sông nhen nhóm những ý tưởng vĩ đại vào đầu các nhà độc tài và sau đó lại không để chúng trở thành hiện thực. Sự sụp đổ về tầm nhìn của Mubarak dành cho Ai Cập đã trở thành sự sụp đổ của cả kế hoạch vĩ đại theo đúng nghĩa đen. Tổng thống mới của Ai Cập là Muhammad Morsi, thuộc tổ chức Anh em Hồi giáo. Ông lên cầm quyền nhờ vào cuộc cách mạng, sau đó cũng quay lưng với dự án Toshka từ rất sớm, một phần vì nó liên quan đến Mubarak, nhưng một phần vì đó là một hành động lý trí. Tổ chức Anh em Hồi giáo đã nói: “Câu trả lời cho vấn đề của chúng ta không nằm ở các dự án lớn. Nó nằm ở những điều đơn giản... nhà ở giá cả phải chăng và những khoản đầu tư tạo nên công ăn việc làm.”

Năm 2005 là khi giấc mơ Toshka đi đến hồi kết. Mubarak cũng đã chuyển giao rất nhiều quyền quyết định ở Ai Cập cho con trai mình là Gamel trong khoảng thời gian này. Từ năm 2005 trở đi, tôi nhận thấy người Ai Cập ngày càng ảm đạm và u sầu hơn. Người giàu thì cứ giàu lên nhờ tham nhũng qua các dự án xây dựng (một dự án lớn theo “phiên bản” Gamel), còn người nghèo thì vẫn cứ chạy nhốn nháo khắp nơi và cứ thế nghèo đi trong một thế giới đang phát triển chóng mặt.

12. Cuộc cách mạng trên sông Nile

Lưỡi rìu không cắt được đá
- Ngạn ngữ Ai Cập -

Đây là những gì đã xảy ra: một đất nước xuất hiện nhờ vào món quà của tạo hóa, sự may mắn tuyệt đối, tất cả nhờ vào một trận lụt, một trận lụt mùa hè giúp người dân dễ dàng gieo trồng được lượng lúa thóc dồi dào. Đất nước đó trở nên giàu có, thịnh rồi lại suy, bị xâm lược rồi lại đẩy lùi quân xâm lược. Rồi thì những người nắm giữ quyền lực ra quyết định sẽ giết con ngỗng đẻ trứng vàng, như câu chuyện ngụ ngôn về người nông dân và con ngỗng vàng của anh ta. Họ xây đập trên sông. Ban đầu, việc xây đập là để nhiều loại cây lương thực được gieo trồng hơn, nhiều người được hỗ trợ hơn, và dân số cũng theo đó tăng lên một cách dễ dàng. Thế là một con đập khác lại được xây trên sông và thậm chí có thể cung cấp lương thực cho nhiều người hơn nữa. Nhưng vòng tuần hoàn này không thể tiếp tục mãi mãi. Vấn đề phát sinh là dòng sông biến đổi không ngừng đã bị một mô hình tăng trưởng kinh tế tĩnh thay thế – một mô hình rõ ràng là không bền vững ở một đất nước như Ai Cập. Ngày càng có nhiều người vô gia cư; họ di cư đến các thành phố, học tập và rồi thất nghiệp. Họ là những con người của cách mạng. Họ sẽ hạ bệ người lãnh đạo đất nước, cũng là lãnh tụ tinh thần kế vị của người đã “đập” sông Nile. Có lẽ đó là một màn trả thù đầy chất thơ của lịch sử.

Bạn sẽ không tin cuộc cách mạng đã bắt đầu như thế nào đâu. Tất cả các cuộc chiến tranh, cách mạng và thảm họa đều có khoảnh khắc hoài nghi này. Đó có thể là cảm giác nhất quyết không tin – khi nhìn thấy Tòa tháp đôi[*] sụp đổ, thoạt đầu tôi nghĩ mình đang xem một bộ phim và bấm nhầm nút chuyển kênh. Cũng có thể chỉ là một cảm giác hoài nghi nho nhỏ và chẳng có gì khác thường. Ngày nọ, tôi đến nhà người bạn thân Roland. Anh ấy và người vợ Lucy đều là nghệ sĩ, cô đang dạy tại một trường quốc tế lớn có nhiều trẻ em Ai Cập giàu có theo học. Hôm đó là thứ Hai, cô ấy đi dạy về và nói: “Tất cả bọn trẻ đều nói rằng cuộc biểu tình ngày mai sẽ rầm rộ lắm.”

Ý nói tới vụ khủng bố 11/9/2001 tại New York, Mỹ – BT.

Tôi đã chẳng mảy may suy nghĩ về điều đó. Vợ tôi Samia là nhà báo và hẳn phải biết những chuyện như vậy, dù gì thì đó cũng là công việc của cô ấy. Đêm hôm đó, vợ tôi thôi nhìn chiếc máy tính xách tay đang phát sáng của mình và quay sang nói với tôi: “Sẽ chẳng có gì đâu. Đồn đãi thôi mà.”

Đó là cuộc biểu tình lớn nhất trong lịch sử Ai Cập.

Đó là khi tôi biết rằng mọi thứ sẽ không bị lãng quên. Nếu vào một ngày thứ Ba mà đã có nhiều người xuống đường như vậy, thì vào ngày thứ Sáu, chắc chắn sẽ là một đám đông khổng lồ.

Một lần nữa, ngay cả khi tận mắt chứng kiến cảnh tượng ấy, bạn vẫn sẽ không tin vào mắt mình. Nhưng bạn sẽ tin vào những âm thanh vang lên nơi khu phố bạn đang sinh sống, bạn sẽ tin vào cảnh những chàng trai trẻ cầm thanh sắt, gậy gộc và những chai xăng đã vơi một nửa chạy ngang qua nhà mình.

Người Ai Cập chưa bao giờ đứng lên chống lại lãnh đạo của họ. Nasser đã làm dấy lên làn sóng chống đối người Anh, không phải làn sóng chống đối hoàng gia. Trước đó, kể từ thời Cleopatra, cũng chỉ có các cuộc xâm lược nối tiếp nhau, đất nước được “chuyền tay” từ người này sang người khác, trong khi giai cấp fellahin vẫn tiếp tục trông nom các kênh đào, hồ tưới tiêu, shadouf và lo lắng về cơn lũ. Những người Ai Cập sắc bén luôn cố gắng vươn lên đỉnh cao, và Ai Cập luôn có cách biến bất cứ ai lưu trú tại đất nước này trở thành người Ai Cập.

Còn với chính người dân Ai Cập: “Anh không thể giữ họ ngoài cuộc,” Giáo sư George Scanlon trầm ngâm nói với tôi như vậy vào một buổi tối tại Câu lạc bộ Ý, không lâu trước khi cuộc cách mạng nổ ra. Câu nói của ông bao hàm hết mọi vấn đề khi ấy: không chỉ là áp lực từ một nền dân số ngày càng tăng và đòi hỏi lợi ích cho mình, mà còn như một loại van an toàn của người Ai Cập. Đất nước Ai Cập có cách bẻ cong các quy tắc nhằm thúc đẩy một kiểu thể chế công bình. Khi các mối giao thiệp thuộc bộ phận dân cư nghèo khó xoay xở và tìm được cách len lỏi vào một “địa phận” độc quyền, những người giàu có sẽ rời khỏi đó và xây dựng một câu lạc bộ, trường học, khu nghỉ mát bãi biển khác. Nhưng đó chỉ là tạm thời; chẳng ai có thể ngăn chặn quá trình tiến đến thể chế công bình, và chính quá trình đó mới giúp đất nước trở nên bình đẳng cũng như loại bỏ những khác biệt có thể ngăn trở và làm tổn hại một nền văn hóa kém linh hoạt hơn. Scanlon là một Giáo sư Nghệ thuật Hồi giáo, sống ở Cairo từ cuối những năm 1940. Ông là người đã khai quật tàn tích của Fustat, thủ đô Cairo đầu tiên dưới thời Hồi giáo. Giờ đây ông vừa nghỉ hưu sau khi trường Đại học Mỹ chuyển khuôn viên của họ từ Midan Tahrir đến một khu vực sa mạc được cải tạo nằm ngoài đường vành đai. Trớ trêu thay, tính độc quyền của ngôi trường lại càng giảm đi trong một khuôn viên trường rộng lớn hơn, xấu xí hơn, có thể đào tạo nhiều sinh viên hơn.

Có vẻ như kể từ thuở sơ khai, người Ai Cập đã cố gắng tìm cách thích nghi với những người cai trị họ. Giờ đây dường như họ đang thay đổi tư tưởng và muốn thực hiện một cuộc lật đổ.

Trước cuộc cách mạng, chúng tôi đã rời khỏi căn hộ ven sông Nile, mặc dù tôi vẫn lui đến đó để viết lách. Tổ ấm mới của chúng tôi nằm ở New Maadi, cách dòng sông nửa giờ đi bộ. Khá gần với khu căn hộ của chúng tôi, người ta đã tìm thấy hài cốt của “người Maadi”, tổ tiên thời tiền sử của những người Ai Cập cổ đại đã xây dựng nên Kim tự tháp. Người Maadi đã sống nhờ vào sự dồi dào từ một con suối đổ vào sông Nile, giờ đây được gọi là Wadi Degla. Có chút gì đó mang tính biểu tượng khi người ta đặt những đường ống khổng lồ vào lòng suối khô cạn để làm cống thoát nước cho các thị trấn mới đang được xây dựng trên sa mạc. Khi đi bộ đến nơi làm việc, tôi có thể men theo đường cống để ra tới dòng sông, nghe có vẻ ghê tởm nhưng thực tế không đến nỗi nào.

Khi cuộc cách mạng nổ ra, từ căn hộ của chúng tôi (ở tầng ba) bạn có thể nghe thấy tiếng súng trên đại lộ Corniche. Vợ tôi đã muốn tham gia biểu tình vì cô ấy là người Ai Cập, và đồng tình với ý tưởng hạ bệ Mubarak. Mubarak là một kẻ cầm đầu băng đảng tội phạm, dù khá lành tính, nhưng tôi biết, ông vẫn là một kẻ nằm trong băng đảng. Điều này quá rõ ràng. Tại một đất nước do dân băng đảng cai trị, người nghèo và người không có địa vị sẽ bị cảnh sát đày đọa. Tại một nhà nước cảnh sát, ví dụ như Morocco, giới giàu có là mục tiêu để kiếm tiền boa và những khoản hối lộ giao thông nho nhỏ. Trong suốt thời gian ở Ai Cập, tôi lái một chiếc xe hơi hai cầu[*] sang trọng và chỉ bị cảnh sát chặn lại một lần – mà là để xin quá giang. Ở Ai Cập, nếu bạn có một chiếc xe hơi hai cầu to hoặc một chiếc Mercedes và có thể là một chiếc BMW, thì quãng đường bạn đi sẽ chỉ gặp đèn xanh thôi... nhưng “phước phần” đó sẽ chẳng tồn tại lâu.

Còn gọi là dòng xe 4x4 hoặc 4WD (4 Wheel Drive) với hệ thống dẫn động 4 bánh bán thời gian.

Tôi thực sự rất phân vân. Tôi biết Mubarak và những người bạn nối khố giàu có của ông tham nhũng, nhưng tôi cũng hưởng lợi chút ít từ sự tham nhũng đó. Tôi đã viết các tập sách quảng cáo du lịch cho Ủy ban Du lịch Ai Cập, cơ quan này thu tiền từ doanh thu ở Sharm el-Sheikh – thành phố được dựng nên từ tiền tài trợ và các ưu đãi của Mubarak. Tôi đã sử dụng Internet tốc độ cao ở Cairo, và đó là kết quả trực tiếp từ các quyết định của Thủ tướng – một người theo phe Mubarak. Rất nhiều những đứa trẻ giàu có hiện biểu tình chống lại Mubarak đều sử dụng Internet như tôi. Tôi thực sự rất bối rối. Khi đó, tôi nhận thấy rằng người khởi xướng cách mạng luôn là những người trẻ tuổi và những người lớn tuổi thiếu trí óc hoặc đang sống trong phẫn uất. Một người bình thường khi già đi đều sẽ hiểu được hệ sinh thái của chính trị và cải cách phức tạp đến nhường nào. Mỗi thứ đều phụ thuộc vào mọi thứ khác. Xét về một khía cạnh, Mubarak có thể đã lừa dối người Ai Cập, nhưng ông cũng đã giúp họ sống yên bình không chiến tranh trong suốt 38 năm. Ở Trung Đông, đó đã là một thành tựu đáng tán dương. Tôi đã hưởng lợi từ đường truyền Internet tốc độ cao mà ngài Thủ tướng, cũng là dân công nghệ, đã mang lại. Tôi thấy mình có thể đăng nhập nhanh hơn tại Cairo so với tại Oxford. Tôi còn hưởng lợi từ các cây ATM và loại xăng cực kỳ rẻ mạt – 10 bảng Ai Cập một lít, dầu diesel còn rẻ hơn nữa. Loại xăng đó đã “nạp nhiên liệu” cho những kỳ nghỉ rẻ tiền trên sa mạc, phóng qua những đụn cát với 200 lít xăng dự trữ phía sau và cũng chẳng ngại nếu phải đổ đầy chúng lần nữa. Tôi sẽ tốn khoảng 300 bảng để đổ đầy 200 lít xăng ở Anh. Tôi hưởng lợi nhưng đồng thời cũng có mất mát. Các quy định mới nới lỏng hoạt động cho vay, qua đó thúc đẩy lượng dân cư mới sử dụng xe hơi, tổng số người sử dụng cũng tăng lên khoảng 300% ở nhiều khu vực. Con đường dọc sông Nile ngày đêm nườm nượp xe cộ. Những vụ tai nạn rất khủng khiếp. Ở những khu giàu có như chỗ chúng tôi ở, mọi đứa trẻ đều có xe hơi riêng. Con đường vắng vẻ mà tôi vẫn thường tản bộ giờ chẳng còn nơi đậu xe. Đi qua con đường đó có cảm giác như đang sải bước chen chúc với một lô lốc máy móc điên cuồng. Tôi đang than vãn về giao thông và bên ngoài cửa sổ phòng tôi, một cuộc cách mạng đang diễn ra.

Bản thân cụm từ cũng đã bảo chứng cho trải nghiệm mà ta sẽ có. Chính xác thì một cuộc cách mạng là gì? Có phải phương tiện sản xuất sẽ đổi chủ? Lãnh đạo thuộc chế độ cũ[*] có bị xử tử hay không? Thành thật mà nói, tôi đã nghĩ về điều này khi nằm thao thức lắng nghe âm thanh của cuộc cách mạng bên ngoài và tiếng chuông điện thoại reo vang khi bạn bè và người thân gọi đến để thông báo tình hình bên ngoài căn hộ của họ. Vào thứ Sáu đầu tiên đó, không khí chẳng giống một cuộc cách mạng cho lắm. Người ta lo sợ một cuộc đàn áp thẳng tay sẽ xảy đến. Thế rồi sự cuồng loạn leo thang và chúng tôi sững sờ khi thấy những chiếc xe cảnh sát và xe tải bốc cháy, trên truyền hình, và trên khắp Cairo.

Tiếng Pháp ancien régime – một hệ thống cũ, đặc biệt là một hệ thống chính trị hoặc xã hội, đã được thay thế bằng một hệ thống hiện đại hơn.

Tiếng chuông cửa đánh thức tôi dậy: đó là Umm Sabrine, bà đến vào mỗi thứ Bảy để dọn dẹp căn hộ chúng tôi – dù có gió mưa hay... cách mạng. Umm Sabrine, nghĩa là “mẹ của Sabrine”, đã băng qua thành phố từ nhà bà ở khu dân cư nghèo Sayeda Zeinab. Theo lời bà kể, người dân địa phương nơi đó đã đốt đồn cảnh sát khét tiếng vì hành động tra tấn và lạm dụng các nghi phạm. Bà nói rằng nhiều kẻ tấn công đến từ các lò mổ trong khu vực đó và hai phe chỉ giao tranh trong một thời gian ngắn rồi cảnh sát tháo chạy. Tôi thậm chí không biết tên thật của Umm Sabrine, dường như không ai biết, dù tôi đã từng gặp con gái của bà là Sabrine, cô ấy không tử tế bằng một nửa bà. Umm Sabrine hẳn đã 70 tuổi; bà phàn nàn về sức khỏe của mình nhưng vẫn tiếp tục làm việc không nghỉ ngày nào. Bà luôn đến sớm và không sợ độ cao – bạn sẽ thường thấy hình ảnh bà nghiêng người ra hẳn bên ngoài cửa sổ như một vận động viên leo núi, quyết tâm lau sạch cả hai mặt cửa sổ. Bà không biết chữ, nhưng lại khéo ăn nói và biết khi nào nên nói gì. Bà khiêm tốn nhưng quyết đoán – một sự kết hợp tuyệt vời. Bà nói với tôi một cách nghiêm túc rằng con gái bà đã nhìn thấy thư viện Suzanne Mubarak bốc cháy và các cửa hàng trên phố Nasre bị đánh cướp và phá hủy. Tính cách hèn nhát trong tôi đấu tranh kịch liệt với một tâm hồn đầy tò mò. Tôi quyết định lên đường điều tra.

Mọi ngõ ngách đều vô cùng tĩnh lặng, mặc dù thỉnh thoảng vẫn có tiếng súng vọng lại từ nơi xa, rồi bạn sẽ sớm trở thành một chuyên gia nhận biết tiếng súng thôi. Khi con người được tự do xả đạn, họ bắn nhiều đến nỗi sắc thái âm thanh của mỗi loại vũ khí như hằn sâu vào ý thức của bạn. Tôi đã từng hoài nghi mấy lời thoại trong những bộ phim chiến tranh, khi một nhân vật nói “địch tấn công” và đoán trúng phóc loại vũ khí và hướng di chuyển của chúng. Giờ đây tôi thấy việc đó còn dễ hơn nhiều so với hoạt động quan sát nhận dạng chim, vì số loại súng hẳn là ít hơn số loài chim và âm thanh của chúng đều rất dễ phân biệt. Tiếng súng Kalashnikov nghe như tiếng kim loại vang lên dứt khoát nhưng không mấy đặc biệt. Tiếng súng bắn đạn trái phá nghe như tiếng pháo hoa vang dội. Súng săn có tiếng phản hỏa (backfire) đặc trưng. Tôi không chắc mình có nghe thấy tiếng súng lục nào không. Tôi tự khen mình khi quan sát được như thế, và vì tôi đã bắt đầu hiểu hơn về các loại vũ khí và chiến tranh.

Ban đầu, tôi chỉ gặp lác đác vài người, nhưng càng lúc càng đông hơn khi đến gần bùng binh ở phố Nasre – nơi ngày hôm sau một cảnh sát sẽ bị sát hại. Người ta nói đây là viên cảnh sát từ lâu đã bị mắng nhiếc vì lấy tiền của dân, nhưng tôi cũng đã nhiều lần lái xe không thắt dây an toàn chạy ngang qua mặt anh ta (chỉ khi Gamel, con trai của Mubarak, lên nắm quyền thì hành vi đó mới bị coi là vi phạm luật giao thông). Một cuộc cách mạng chắc chắn là thời điểm thích hợp để trả thù. Nhưng ngay lúc này chẳng có bóng dáng cảnh sát nào. Không một ai. Ở một nhà nước cảnh sát thì điều này vô cùng kỳ lạ. Nó mang lại cảm giác không ngờ đến và bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra; nó khiến tôi nhớ lại cảm giác khi còn là một đứa trẻ ở Anh, thức dậy và thấy tuyết rơi trong đêm. Cảnh sát đã tháo chạy và bỏ lại xe.

Nhiều chiếc còn bị đốt cháy. Họ đã bỏ lại những trạm canh gác nho nhỏ ưa thích của mình, những trạm canh lợp thiếc mang lại bóng râm cùng dãy hàng rào gai cấm phương tiện lái qua. Tất cả các trạm này đều đã bị phá hủy, đến tận viên gạch cuối cùng. Đấy là thể loại công trình mà tôi vẫn luôn bực bội khi đang đi trên vỉa hè thì phải bước xuống đường để vòng qua nó, tôi cũng ghét luôn tay sĩ quan kiêu ngạo ngồi trong chiếc Toyota bán tải màu đen với tấm bạt che được nâng cao ở phía sau cho lính ngồi – cái trạm nhỏ bé của anh ta đã bị phá hủy hoàn toàn. Thật tuyệt khi thấy điều đó, và tôi để ý rằng khi không có cảnh sát, mọi người đều lịch sự hơn nhiều, hơn rất nhiều.

Tại siêu thị duy nhất tôi thấy mở cửa, một hàng người dài lê thê đang đợi mua thực phẩm. Có một phụ nữ ăn mặc chỉn chu, trang điểm lộng lẫy, thuộc kiểu người thường hay chen ngang hoặc tỏ ra ngạo mạn và thô lỗ, thế nhưng cô này lại rất khiêm tốn và lịch sự – thật ra đấy là kiểu cư xử bình thường, sự sợ hãi khiến cô ấy phải cư xử bình thường. Giờ đây tôi lại ngẫm nghĩ sao người ta say sưa với cách mạng đến vậy. Đó là bởi trật tự xã hội bị đảo lộn: người ở đáy xã hội sẽ leo lên tầng lớp cao nhất và ngược lại.

13. Roland và những chiếc máy bay phản lực

Gỗ ướt nhặt từ dưới sông bắt buộc phải bị đốt
- Ngạn ngữ Ethiopia -

Tôi ngồi ở nhà Roland tận hưởng cảnh trí từ ban công. Tôi không rõ vì sao anh ấy lại sống ở Cairo, có lẽ vì quang cảnh nơi đây đẹp hơn so với ở Anh. Cũng như tôi, anh ấy theo đuổi chất liệu làm giàu cuộc sống. Roland chủ yếu vẽ tranh phong cảnh sa mạc và đôi khi cũng có cảnh thành phố. Dưới nét cọ của anh, chúng trông như các vách núi hoặc dốc đứng trên sa mạc vì đúng là chúng cũng thường bao gồm những đặc trưng đó: ngọn đồi Moqattam hòa quyện rất nhịp nhàng vào trong Thành lũy và khung cảnh bắc Cairo. Roland là một anh chàng tướng tá đồ sộ, cũng không gì lạ khi anh vừa là họa sĩ vừa là thợ hàn. Thực ra, anh tiết lộ rằng mình đã từng kiếm sống bằng nghề thợ hàn trước khi tranh của anh bán được giá.

Cũng như nhiều nghệ sĩ khác, Roland cũng khá quan tâm đến quân đội, nhất là với máy bay, nhưng xe tăng cũng được! Anh kể tôi nghe về cuộc giằng co giữa bọn cướp phá và quân đội mà anh chứng kiến ngày hôm qua từ ban công nhà mình. Bọn cướp phá muốn đột nhập qua bức tường của khu vực đặt vệ tinh đối diện nhà anh (một trong các trung tâm viễn thông lớn của Ai Cập với các đĩa vệ tinh khổng lồ hướng ra vũ trụ). Bức tường này thường được phòng vệ bởi các anh cảnh sát ngái ngủ trong các tòa tháp canh giống như ở trại giam, hiện giờ thì quân đội đang thay thế họ, nhưng trong ba ngày qua thì chẳng một ai đứng trực cả. Bức tường lỗ chỗ rất nhiều vết đạn từ khẩu AK74 và còn cả một vài lỗ hổng do khẩu súng máy trên xe tăng gây ra – có thể là khẩu có đường kính nòng 12,7mm theo như Roland phỏng đoán. Lỗ đạn khá to, nhưng ngay cả các phát súng nòng 5,54mm cũng có thể xuyên thủng tường bê tông nếu được bắn đúng góc. Thông điệp ở đây là: đừng nghĩ rằng mình sẽ an toàn đằng sau bức tường đúc bê tông trừ phi nó dày hơn 7,6 xentimét hoặc nhiều hơn thế. Bọn cướp phá, hay như mọi người vẫn gọi là “du côn” (dịch theo nghĩa đen của chữ baltagi trong tiếng Ả Rập) cũng trang bị AK74. Quân đội giết hai người trong số chúng và tóm được một tên khác. Số còn lại đều trốn thoát.

“Giết chết à?” Tôi hỏi,

“Ừ, nhìn từ trên này thì tôi khá chắc là họ ngủm rồi.”

Đây là một thông tin vui buồn lẫn lộn. Chủ yếu vẫn là tin vui. Nếu bọn du côn là nguồn gốc của tệ nạn, mà trong trường hợp này là vậy, thì bất kỳ cái chết nào cũng khiến người khác nhẹ nhõm.

Nếu gia đình bạn đang trốn trong nhà đằng sau cánh cửa được rào chắn cẩn thận, chỉ có mỗi một cây đao săn đầu người mà tôi nhặt được ở Nagaland cùng với một vài con dao làm bếp và một thanh kiếm gỗ, thì bất cứ kẻ xấu nào bỏ mạng đều sẽ được hoan nghênh. Chúng ta biết họ là kẻ xấu vì họ tấn công những người biểu tình với “tội danh” duy nhất là ngồi yên vị tại Quảng trường Tahrir. Người biểu tình đa số là thanh thiếu niên, tôi cũng thân thiết với vài người trong đó như Amr chẳng hạn, cậu bé đã có mặt tại quảng trường vào cái đêm nhóm biểu tình bị tấn công bởi đàn ngựa và lạc đà. Amr kể rằng sự việc đáng sợ hơn bên ngoài nhìn vào. Cậu bảo đáng lẽ phần thắng đã thuộc về chính phủ nếu họ không quá ngu ngốc đi chặn hết các lối ra. Lực lượng của chính phủ định bụng sẽ tàn sát đẫm máu đám người xấu, nhưng cuối cùng họ lại vụt mất chiến thắng và thất thủ.

Quân đội được cho là phe thiện vì họ ngăn cản bọn du côn tấn công đẩy lùi dân thường khỏi Tahrir, mặc dù quân đội vẫn chưa truy bắt Mubarak. Trong quảng trường, binh lính chỉ đứng nhìn và chờ đợi.

Bọn du côn bao gồm các băng đảng vũ trang do các doanh nhân tuyển mộ trong cả chục năm qua nhằm bảo vệ quyền lợi của riêng họ. Ở Cairo, khi một cửa hàng tranh chấp với một cửa hàng khác, họ sẽ cử một vài tên cầm gậy sắt đập tan nát mặt tiền cửa hàng kia và thượng cẳng chân hạ cẳng tay với vài người. Họ còn ném đá, và thậm chí là cả những chậu cây. Mấy chậu cây của chúng tôi có lần cũng đã trở thành vũ khí tấn công khi quán cà phê Internet tầng dưới chúng tôi muốn trả đũa cửa hàng nội thất trên lầu vì đã treo bảng hiệu quá thấp, che mất bảng hiệu của tiệm net. Trận choảng nhau đầy quyết liệt và nguy hiểm, nhưng không có đổ máu dù ai cũng cầm trên tay mấy cây gậy sắt đầy vẻ nguy hiểm và chết chóc. Những trận đánh nhau, giằng co và chiến tranh đều như thế cả – nhìn số vũ khí sử dụng bạn sẽ không đoán được số vết thương gây ra lại thấp đến thế. Trừ Thế chiến I, cuộc tàn sát người Hutu-Tutsi và một vài trường hợp ngoại lệ khác. Chắc là tôi đang muốn nói đến chiến tranh khi được dùng làm công cụ chứ không phải vũ khí hủy diệt.

Băng du côn tăng cường thêm nhiều thành viên là các tù nhân mãn hạn tù từ nhà giam Tora, từ chỗ chúng tôi ở băng qua đường cao tốc là đến nhà giam này. Đi qua cầu vượt bê tông và đi thêm tầm 800 mét dọc theo những con đường ngoại ô phủ đầy lá là đến nhà chúng tôi. Các băng du côn đã bị phe chủ nhà đẩy lùi vào tối thứ Bảy, đấy là đêm tranh đấu gay cấn nhất trong khu phố chúng tôi ở. Đến sáng Chủ nhật, quân đội cho một chiếc xe tăng đậu ngay ngã tư cách con phố của chúng tôi 90 mét. Một chiếc xe tăng to lớn màu nâu vàng nhạt. Người dân cầm gậy và dao để bảo vệ cửa hàng và ngôi nhà của mình, và bắt đầu dựng rào chắn đường. Đây là một khu dân cư sang chảnh. Tôi luôn nói tiếng Anh ở các chốt chặn đường và thường sẽ có người nở nụ cười. Khi không mang trong mình nỗi sợ hãi, người Ai Cập rất có khiếu hài hước, có khi đứng nhất thế giới cũng nên. Nhưng khi sợ hãi, họ sẽ mất hoàn toàn bản chất vui tính của mình. Có lần tôi lái xe qua một trạm kiểm soát mà không cầm giấy phép từ Sinai và còn cả gan chọc cười anh cảnh sát đang bốc hỏa bảo tôi dừng xe. Bình thường thì anh ta đã cười cho qua, nhưng ở Sinai họ mang nỗi sợ trong mình và tôi không bị bắt hoặc làm khó chỉ vì lúc đó tôi đang đi cùng con trai. Nhưng anh cảnh sát hôm ấy cũng đã la mắng tôi một lúc. Căng thẳng. Sợ hãi. Không có tính hài hước. Tôi bảo với Roland khi cả hai cùng nhìn ra quang cảnh trước mắt, và cả hai đều đồng ý rằng dù tính khôi hài của người Anh được đánh giá cao quá mức ở nhiều nơi, nó không được phép tiêu biến khi tình hình đến hồi gay cấn nhất. Mà nó phải được “trao nhiều đất diễn”, và một bộ mặt hào hùng nữa. Thực ra, tôi nghĩ ra được vài người Ai Cập lúc nào cũng nói đùa, nên có khi tôi đã nhận định sai.

Nhưng tôi và Roland cảm thấy như chúng tôi đang ở trong một cuộc chiến tranh, nó mang lại cảm giác hay ho cho đến khi tiếng súng vang lên. Roland nói: “Đằng kia” – tuyệt kỹ quan sát của chúng tôi ngày một thành thạo hơn. Roland có ống nhòm nhưng cả hai chúng tôi đều đã xem tình huống này trên phim. Phần ống kính có thể phản chiếu ánh sáng, và tiết lộ vị trí của chúng tôi. Tôi nói “Mình vào nhà nhé?”. Chúng tôi đi vào và quan sát từ bên trong qua cánh cửa ban công để mở. Tội gì phải liều lĩnh chứ. Giờ đây bạn mới vỡ lẽ ra: Bạn luôn tự hỏi: “Tội gì phải liều lĩnh chứ?” rồi rốt cuộc sẽ ru rú trong nhà mà không ra ngoài. Ngoại trừ một điều, thế giới bên ngoài tuyệt đối an toàn, có khi lại an toàn hơn trước đây vì ít xe cộ hơn nhiều.

Bạn thấy an toàn hơn khi ngồi trong xe, cho đến khi có người ra lệnh bạn dừng lại, thế rồi bạn rơi vào hoảng loạn, cảm giác bị mắc kẹt; bạn nghĩ cách làm thế nào để mở cửa xe, lăn xuống mặt đường đầy bụi rồi ba chân bốn cẳng bỏ chạy. Bạn đã sớm hiểu rõ vì sao những phóng viên mặt trận lại dấn thân vào một công việc mà nhìn từ bên ngoài chỉ thấy thật tệ hại. Họ chọn nó vì cảm giác mới mẻ phi thường bạn có được khi thấy một đất nước từ cảnh an nhàn bỗng dưng trở nên hoàn toàn không thể lường trước. Tôi đi ra khỏi nhà mình, dạo bước về phía thư viện Mubarak. Đường phố vắng tanh, chỉ có một vài chiếc xe hơi cháy rụi, một chiếc xe tải cảnh sát vẫn còn cháy âm ỉ và một vài thanh niên lấy điện thoại chụp hình chiếc xe ấy. Trông các cậu ấy khá đàng hoàng. Sự việc thót tim duy nhất là khi tầm 5 chiếc mô tô chở hai người chạy ầm ầm qua mặt tôi. Bọn baltagi thường lái xe máy và theo sau sẽ có vài chiếc Peugeot đầy mấy tên hầm hố. Nhưng chúng cũng đã biến mất dạng. Thư viện Mubarak vẫn lành lặn. Không cướp phá, không có đám cháy, ngay cả lá cờ trên tòa nhà vẫn đang phấp phới, và hai người trông coi thư viện trong bộ đồng phục xanh vàng trông có vẻ cảnh giác nhưng cũng hân hoan có chừng mực.

Cái cảm giác mới mẻ phi thường này, cảm giác như bạn là người khám phá ra một vùng đất mới, sẽ không phai nhạt đi vì mỗi ngày lại có những diễn tiến mới, những phẫn nộ mới và những dấu hiệu mới. Một ngày nọ, người ta đưa tin rằng xe buýt của Đại sứ quán Hoa Kỳ bị một đám đông tấn công – bị ném đá. Nghe khủng khiếp đấy chứ, nhưng khi tôi nói chuyện với một người ngồi trên chiếc xe buýt ấy thì mới vỡ lẽ: chỉ có một hòn đá ném xuyên qua cánh cửa sổ ở phía sau xe và mọi hành khách đều ổn cả. Nhưng như thế cũng đủ để thuyết phục những người Mỹ gan lì nhất rời khỏi đất nước này. Tôi bắt đầu lập ra một quy định: nếu một tin tức không có bằng chứng tại địa phương thì đó là tin phóng đại hoặc một lời nói dối trắng trợn. Có tin tức nói rằng người nước ngoài đang bị tấn công. Tôi chẳng thấy có bằng chứng nào trong khu tôi ở, nhưng rồi tất cả người nước ngoài đều khăn gói lên đường. Ngày nào cũng là cảnh tượng não nề của những đoàn xe microbus và loại xe hơi hai cầu mà họ ưa thích. Tôi cứ thầm nghĩ: “Lũ hèn nhát, một lũ doanh nhân thối nát, lũ công nhân dầu mỏ, lũ nhân viên ngân hàng chết tiệt. Các người ra vẻ hống hách với tất thảy nhưng khi tình hình khó khăn thì lại kiếm đường tẩu thoát! Lũ chết bầm!”

Một ngày sau đó tôi hỏi han về “chuyến bay đi cuối cùng” do Đại sứ quán Anh đài thọ. Sau khi xác minh rằng chúng tôi đích thị là người Anh, họ ra vẻ hỗ trợ hết mình theo cái kiểu nói giảm nói tránh và thành thạo chuyên biệt của người Anh. Trong những hoàn cảnh như thế này, có người sẽ nghĩ nếu sự kiện ngày 11 tháng 9 xảy ra ở Anh, các dịch vụ cấp cứu hẳn đã cứu được tất cả không chừa một ai, dù hiển nhiên sẽ có người không đồng tình và có khi lại huyên thuyên thuyết giảng. Cảnh một người Mỹ khóc lóc rên rỉ ở phi trường cũng khá ấn tượng. Ông này tầm 55 tuổi, béo như một chiếc bánh kem bơ, thân hình như hình chóp nón trong chiếc áo Hawaii của mình. “Tôi đã ở đây được 25 năm. 25 năm vui sống”, ông thút thít mãi. Thôi đi, lão béo, đừng nói nữa. Rõ ràng ông ta thích mê khi được sống và làm việc ở nước ngoài nên đã chọn ở lại lâu dài. Những buổi tiệc nướng, những chiếc xe hơi to lớn, những chuyến đi tận hưởng trên bãi biển, cưỡi ngựa vòng quanh kim tự tháp lúc bình minh, được dịp la hét vào mặt những người thấp kém hơn mình trong “chuỗi thức ăn”. Thôi đừng nói nữa, lão béo, giữ sức mà hưởng thụ thêm một ngày nữa! Nhưng đấy đều là viễn cảnh tương lai sau khi tôi phải chịu đầu hàng, thôi phản kháng, và phải trốn khỏi cuộc cách mạng.

Sau khi rời nhà Roland, tôi mở rộng phạm vi di chuyển khi đến thăm anh bạn Matthew, một thủ thư tại Đại học Hoa Kỳ (American University). Trên đường đi, tôi nghe rất nhiều tiếng súng khá gần mình. Khi tôi đến nhà Matthew thì thấy anh đang thu xếp hành lý, chuẩn bị rời đi. Tôi bảo anh tình hình không tệ lắm đâu, nhưng bị ngắt lời bởi một tràng súng dài nhất tôi từng nghe trong đời. Tiếng súng nghe điếc cả tai. Đến mức này thì cũng khó lòng mà phản biện. Matthew nói những giáo viên người Mỹ khác đã nhất trí sẽ bảo vệ khu nhà bằng việc thay nhau canh gác theo ca suốt đêm. Nhưng rồi họ bắt đầu uống bia tầm 9h tối và đến 11h30’ thì say mèm chẳng làm được gì nhiều, thế là họ về phòng ngủ, để lại một mình Matthew canh gác cho cả khu nhà thâu đêm (cùng với ông gác cổng người Ai Cập và trợ lý của ông). Xét cho cùng, chuyện đó cũng chẳng quan trọng vì họ không bị tấn công, nhưng cũng dễ hiểu vì sao Matthew lại nổi điên và mệt mỏi. Tòa nhà tôi ở có một thánh đường Hồi giáo sát bên nên không bao giờ sợ thiếu người bảo vệ. Chiếc loa phát thanh cộng đồng của thánh đường được gắn chặt vào một cây cột chỉ cách ban công nhà chúng tôi 30 centimét, giờ đây nó trở thành nguồn âm thanh xoa dịu và hỗ trợ tinh thần cho mọi người thay vì phát ra những lời kêu gọi cầu nguyện lúc 5h sáng. Thánh đường phát thông tin suốt đêm: “Nhóm côn đồ đang ở dãy phố cạnh bên. Quân đội đang ở ngã tư. Nhiều côn đồ hơn trên đường Gazeir.” Thật là dễ chịu biết bao. Đại diện cho đoàn thể tư nhân trên phố tôi ở là hai tiệm cà phê internet được nhiều cậu nhóc lui đến, chúng hay đứng dựa vào xe hơi của chúng tôi và làm gãy gương chiếu hậu. Từ khi tôi đến sống, hai quán cà phê này chẳng đóng góp được gì cho cộng đồng, ngoại trừ là nơi bọn trẻ nhỏ đến chơi mấy trò bắn súng dù cũng có chơi ở nhà rồi. Trong thời điểm căng thẳng này, hai quán cà phê đã đóng và che chắn cửa sổ bằng song sắt. Thánh đường Hồi giáo không bao giờ đóng cửa và thực sự là một nhân tố thúc đẩy tinh thần đoàn kết và hỗ trợ cộng đồng khi bị tấn công. Và tôi cũng chẳng ưa gì người trông nom thánh đường ấy, một ông già quái quỷ cộc cằn với dấu hằn khi cầu nguyện to đùng trên trán.

Vậy là Matthew cuốn gói ra đi, Roland gọi điện và bảo anh ấy cũng sẽ đi. Samia, vợ tôi, bảo là cô ấy sẽ ở lại và tôi nên rời đi. Tôi bảo tôi cũng ở lại, nhưng ngày hôm sau lại có thêm tin báo nhiều người nước ngoài bị tấn công tại trung tâm thành phố. Sẽ ngày càng khó để tranh cãi với những tin đồn khi mà chúng dường như ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi bản thân bạn. Tôi bắt đầu suy tính thiệt hơn. Con trai tôi quyết tâm không muốn ra ngoài, còn con gái tôi ít nhất cũng chịu đi vòng quanh khu phố với tôi mỗi khi tôi ra khỏi nhà “thám thính”. Con trai tôi lấy hết đồ chơi của mình và dựng thành một rào chắn mà nó gọi là “cái ổ”. Chúng tôi có thể trở về Anh và theo dõi mọi tình hình trên tivi ở nhà bà ngoại, chơi bóng đá ở công viên và nghe những câu chuyện lịch sử khủng khiếp bằng sách nói, chứ không phải ngang bướng tiếp tục tình cảnh như thế này. Chẳng cần mất quá nhiều thời gian, tôi quyết định ra đi. Mua vé máy bay trực tuyến (giờ thì họ mở internet lại rồi) chỉ với hai cú click chuột. Vậy là chúng tôi sẽ lên đường vào ngày mai, đơn giản thế thôi.

14. Vị tác giả từ bỏ câu chuyện của mình

Cây rìu không thể tự mài sắc
- Ngạn ngữ Sudan -

Tôi đã ở đây được 7 năm; tôi những tưởng mình sẽ ở thêm 7 năm nữa. Giống như 7 năm dư dật và đói kém trong Kinh Thánh, 7 có vẻ là con số may mắn. Giờ tôi lại chuẩn bị ra đi, chạy trốn về nhà, một mái nhà khác.

Con trai tôi thốt lên trên đường đến phi trường: “Con chưa bao giờ thấy một chiếc xe tăng ngoài đời, vậy mà giờ con thấy được tận 9 chiếc.” Đúng đấy, xe tăng thật với những khẩu súng xoay nhắm vào bạn khi bạn chạy lại gần, xe tăng ở mọi lối vào cao tốc, ngay đoạn đường chuyển làn, canh chừng cho lực lượng quân đội tỏa ra khắp nơi. Cả nước bế quan tỏa cảng, không ai có thể lái xe qua đường vành đai nếu mấy chiếc xe tăng này quyết định cố thủ ngay làn giữa, để đến được phi trường chúng tôi lại phải đi qua chính con đường vành đai đó.

Tôi có kế hoạch cả rồi, đại khái là phải rời đi sớm nhưng không được quá sớm. Giờ giới nghiêm qua đêm kết thúc lúc 7h sáng, hay là 8h nhỉ? Dường như chẳng ai biết rõ. Điều đầu tiên tôi biết là mọi người vẫn chưa dỡ các rào chắn trong khu vực xuống và ai ai cũng đều mệt mỏi, bồn chồn sau một đêm thức trắng canh gác. Đến 9h sáng thì mọi thứ trở nên bình thường hơn và trở về với cuộc sống thường nhật. Đến 11h sáng thì tình hình bắt đầu hơi căng thẳng, và ngày càng tệ đi cho đến khi giờ giới nghiêm bắt đầu vào 3h chiều, hay là 4h nhỉ? Cho nên, chiến thuật tốt nhất là ra đến đường vành đai tầm 9h-9h30 sáng, mặc dù chuyến bay của chúng tôi là vào tận 2h chiều.

Đúng thế, so với cuộc oanh tạc của lực lượng SAS[*] xuống Benghazi mà tôi mới đọc được ngày hôm trước, thì hành trình đến phi trường của chúng tôi khá nhạt nhẽo: ngồi trên chiếc taxi do người tài xế mà chúng tôi tin tưởng tên Gamel cầm lái, xe chỉ bị một nhóm binh lính đang khá chán chường yêu cầu dừng lại một lần duy nhất, họ muốn kiểm tra cốp xe khi chúng tôi đến gần phi trường. Mọi người trên xe đều cảnh giác, sẵn sàng ứng phó nếu có điều gì bất ngờ xảy ra. Cảm giác phấn khích nhưng cũng hơi nhàm chán. Phương diện đáng chán của chiến tranh là bạn không thể sống tiếp như trước nữa. Ban đầu, có cuộc sống mới như thể trút bỏ được gánh nặng to lớn, và tôi chắc rằng chiến tranh đã đem đến một lối thoát dễ chịu cho rất nhiều anh hùng chiến tranh đã từng có một cuộc đời tẻ nhạt và bức bối. Còn cuộc đời tôi, dù đánh giá theo chuẩn mực nào cũng khá vô vị, nhưng vẫn có một vài điểm thu hút. Tôi có được niềm vui thú khi lén lút đi vòng quanh và xuyên qua các rào chắn đường và trạm kiểm soát, xem chỗ nào đã bị cướp phá và chỗ nào chưa. Nhưng một khi thú vui đó trở nên kém thú vị – chứ không phải thành một thói quen, tôi lại muốn trở về làm những thứ mình muốn. Chẳng hạn như đi du ngoạn ngược dòng Nile đến Luxor để tìm tòi thứ gì đó cần thiết cho quyển sách này. Thế nên mặc dù trải nghiệm trong cuộc cách mạng tại Ai Cập lần này hay ho là thế, nhưng nó cũng không thay đổi cuộc đời tôi. Tôi không hề có ý định từ bỏ tất cả và trở thành phóng viên mặt trận.

Special Air Service (Đặc nhiệm đổ bộ đường không) là một trong những lực lượng đặc nhiệm tinh nhuệ nhất thế giới của quân đội Hoàng gia Anh.

Một phần là vì tôi không sở hữu những bản năng cần có ở các phóng viên mặt trận. Anh bạn Steve của tôi từng bị người Israel bắn trúng, bồng bế trẻ em Palestine bị thương và làm một bộ phim về hậu quả của cuộc tàn sát Jenin. Steve cho rằng cuộc cách mạng này là để xác định được thực tế đang diễn ra. Các tay súng bắn tỉa ban đêm đang bảo vệ Bộ Nội vụ; anh ấy cứ tiếp tục tiến lại gần hơn cho đến khi đi ngang qua một nhóm người đang chuyển một xác chết ra khỏi đó. Họ van nài anh hãy quay lại nhưng anh vẫn đi tiếp. Rồi anh bắt gặp một vài người khiêng thêm một xác chết nữa, họ càng kiên quyết năn nỉ anh quay về. “Hành động nài nỉ đó không xuất phát từ kiểu người gieo hoang mang bình thường mà anh hay gặp ở Ai Cập, nó không hề ồn ào, nó chứa đựng một sự thật ngấm ngầm.” Steve quay lại. Nhưng chỉ sau khi anh đã quay được cảnh các bệnh viện và rình mò khắp nơi. Và không như tôi với vẻ ngoài giống người Ai Cập cho đến khi tôi cất tiếng nói, Steve trông hoàn toàn ngoại lai, và cao lớn, lại còn mang theo bên mình vài chiếc máy quay. Nhưng anh vẫn xông pha mọi nơi mà không sợ hãi gì. Tôi thường có xu hướng tránh né tất cả những nơi mà mọi người đổ xô vào. Sao phải đến Quảng trường Tahrir chứ? Sao phải cầm máy quay rình mò xung quanh? Đây đâu phải đất nước của tôi. Đây đâu phải cuộc cách mạng của tôi. Tôi xác định khá rõ ràng như thế. Tôi đoán rằng điều đó có nghĩa là tôi không có sẵn tinh thần cách mạng trong mình, dù trước đó tôi cũng đã có những hành động phản đối. Tôi thích lén lút đi vòng quanh khu phố của mình, để xem nó đã thay đổi ra sao, để trông thấy những điều tôi biết và quen thuộc, nhưng dạo này tôi hầu như chẳng bao giờ đi đến trung tâm, mà nếu có thì để làm gì chứ? Đọc kinh à?

Tôi không giỏi làm việc đội nhóm và mọi cuộc cách mạng đều cần những con người với tố chất đó. Tôi không phải người Ai Cập và nhìn chằm chằm vào người khác có vẻ là một hành động ngu ngốc. Vợ tôi đi vào trung tâm thành phố để hòa mình vào đám đông một ngày cho biết – giờ đây nhìn lại thì đấy có vẻ là ngày mang tính bước ngoặt cho cuộc cách mạng khi nhóm baltagi cưỡi ngựa và lạc đà vào quảng trường. Vợ tôi rời đi trước khi sự việc đó xảy ra, cũng may là thế, vì họ đã phong tỏa quảng trường cho đến 12h trưa. Như tôi đã nói, anh bạn Amr bảo rằng nếu không có lệnh phong tỏa đó, anh và mọi người đáng lẽ đã tẩu thoát được. Nhìn ở một phương diện nào đấy, quân đội đã cứu cánh cuộc cách mạng thông qua việc ép buộc những người biểu tình phải đối mặt với phe baltagi... và chiến thắng.

Sau khi vợ tôi vào trung tâm lần đấy, tôi hỏi sao phải đi lần nữa? Cô ấy muốn đi nhưng tôi cho rằng vợ mình đã bày tỏ đủ tinh thần đoàn kết rồi. Tôi bảo gia đình mình cần em ở đây, bình an vô sự. Phải nói vài lần như thế. Vậy mà Samia vẫn ở lại, để chăm sóc mẹ mình và căn hộ của chúng tôi, hoặc căn hộ chỉ là phụ thêm, tiện thể đảm nhiệm khi chăm sóc người thân. Căn hộ cũng có thể quý giá lắm chứ. Tôi đã mất chiếc xe hơi – bị lấy trộm tại một nơi đáng ra rất an toàn, gần với nơi xảy ra cướp bóc tại đại siêu thị Carrefour.

Sau đó, khi quan sát bọn cướp “hành nghề” tại Anh, tôi nhận ra vụ cướp ở Carrefour đã được điều phối nhịp nhàng đến thế nào. Không những toàn bộ đại siêu thị bị quét sạch sành sanh lượng hàng hóa mà các cửa hàng xung quanh đấy cũng chung số phận. Một người anh họ của vợ tôi sống gần đấy (xe hơi của tôi bị trộm ngay đoạn đường trước cửa nhà anh ấy) thuật lại rằng đợt cướp bóc “đều đặn như một cơn gió” suốt đêm dài, xe tải rồi xe van rồi xe hơi, không cãi vã, không cuồng loạn, chỉ vơ vét có hệ thống chậm rãi và đều đặn, để lại một đại siêu thị gần như trống không vào sáng hôm sau. Sau đó, có tin đồn rằng có thể chính phủ đã khuyến khích hành động tập trung vào cộng đồng này nhằm chứng minh đất nước đang bị tấn công. Những ác nhân tham lam thường bị cho là ngu dốt, nhưng họ cũng tránh không biểu hiện quá khôn lanh và tinh vi. Cái xấu và lòng tham về lâu về dài không thể đồng hành cùng sự sáng tạo và trí tưởng tượng; kẻ gian tà thường có xu hướng bám trụ với những gì có hiệu quả và cứ thế lặp lại. Những ác nhân tham lam trị vì Ai Cập từ lâu đã thành thạo chiêu thức “vừa đánh vừa xoa”. Thả cửa cho chút hành động cướp bóc xảy ra có thể đem lại cho các băng du côn chút lợi lộc và ra hiệu cho thế giới rằng Ai Cập đang bị chĩa mũi dùi tấn công. Vì sao lại chọn Carrefour mà không phải nơi khác, con phố nơi tôi sống chẳng hạn? Vì Carrefour sẽ được đưa tin. Trong trải nghiệm của tôi, sự việc ấy là lần cướp bóc nghiêm trọng nhất từng diễn ra. Tôi phát hiện một chiếc máy bán nước tự động bị hỏng ngay con phố nhà mình. Chỉ có thế thôi. Rồi mẹ vợ của tôi bị cướp – ngay ngày chúng tôi đến phi trường. Sự việc đó càng thôi thúc chúng tôi rời khỏi Ai Cập, dù tôi khá chắc rằng mẹ vợ chứ không phải tôi mới là người muốn rời đi? Có hai gã trông cũng bình thường, không giận dữ gì, ăn vận khá bảnh bao, chạy xe máy tiến đến gần trong khi chúng tôi đang loay hoay gần chiếc taxi với đống vali và túi xách rõ rành rành. Chỉ vài giây, chiếc xe đã đến ngay sát chỗ chúng tôi đứng. Tôi còn nhớ mình đã nghĩ “Chiếc xe đó làm gì chạy sát mình thế nhỉ?” – đó cũng là lúc bà mẹ vợ 76 tuổi của tôi giằng co níu lại chiếc túi, nhưng bà cũng khôn ngoan bỏ tay ra để không bị té ngã. Tôi rượt theo chiếc xe máy được chừng ba bước, bà chạy theo một quãng còn xa hơn. Khó khăn khôn xiết. Tôi sẽ không bao giờ quên gương mặt của kẻ giật túi đó. Chẳng hung ác hay đắc thắng gì – chỉ đơn thuần là biểu cảm khi đã hoàn thành công việc, có lẽ là một việc khó hơn tưởng tượng của anh ta, gần giống như cái nhìn đăm chiêu; dù đến hàng trăm năm nữa, bạn cũng sẽ không bao giờ nghĩ anh ta là một kẻ cướp. Vẻ ngoài anh ta trông như một trợ lý cửa hàng hoặc một thư ký chính phủ.

Chú tài xế đáng tin cậy Gamel của chúng tôi bắt đầu đưa ra những lời bào chữa về vấn đề tim mạch, rằng ông không thể đuổi theo họ vì ông bị bệnh tim. Tôi bảo không sao, tôi cũng có đuổi theo đâu. Muốn cũng không được, chúng đã vượt mặt chúng tôi quá xa, dù từ đó trở đi hễ khi nào thấy xe máy chở hai người tôi đều hết sức thận trọng. Tôi sẽ không bao giờ quên khuôn mặt đó.

Sau đó, chiếc quần dài của tôi bị trộm mất. Thực ra, thứ bị mất đầu tiên là chiếc xe hơi – phương tiện di chuyển yêu thích nhất của tôi, một chiếc Land Cruiser của hãng Toyota có trục cơ sở ngắn được thiết kế đặc biệt nhằm thích nghi với việc di chuyển trên sa mạc, với lá nhíp nặng một tấn và không có băng ghế sau... Mỗi lần ngồi vào xe, tôi lại nở một nụ cười vui thích và thỏa mãn cùng một cảm giác đàn ông trỗi dậy khi nhấn bàn đạp ga và khiến chiếc xe gầm lên, làm rúng động thùng hàng nằm trên 4 lốp xe to đùng. Nó đã bị cuỗm mất, và có lẽ giờ đây đang ở Libya hoặc Sinai với một bệ phóng tên lửa siết chặt vào phía sau xe. Tuy nhiên, nó cũng có một vài vấn đề kỹ thuật cần sửa chữa, và kỳ lạ thay, sau cảm giác tức “trào máu họng”, tôi lại cảm thấy một cảm giác nhẹ nhõm thoáng qua – rốt cuộc tôi không phải sửa nó nữa.

Nhưng chiếc quần dài của tôi thì không như thế. Nó lại là một món đồ ưa thích của tôi. Tôi đã mặc chiếc quần có thể tháo ống (zip-off trousers) hiệu North Face trong vài lần lang thang khám phá sa mạc, và hoàn toàn ưng nó về mọi phương diện. Tôi đã tin tưởng giao nó cho cậu bé nhận giao đồ giặt còn ướt của chúng tôi, cậu đựng đồ trong một cái giỏ nhựa gắn phía sau xe đạp và chở chúng đến tiệm giặt là quần áo, với chi phí cỏn con. Cậu bé để chiếc xe đạp bên ngoài tòa nhà chúng tôi ở và nhờ người gác cổng (bawab), một gã lười biếng chảy thây, trông xe giùm. Cậu vào cửa hàng, chắc là để mua thuốc lá vì ở tuổi 13 mà cậu đã hình thành thói hút thuốc nhiều. Ở Anh, đồng ý trông chừng đồ đạc của người khác là một hành động liều lĩnh. Nó mang đến thứ trách nhiệm có thể khiến ta hơi căng não. Ở Ai Cập thì không. Mọi người đồng ý làm những việc thường được cho là có trách nhiệm lớn lao (như trông xe hơi giùm tôi) mà chẳng cần đắn đo. Nếu bạn muốn hiểu về Ai Cập, hãy nghĩ đến một đất nước chỉ toàn sinh viên: đầy nhiệt thành, hài hước, thích tiệc tùng, không đáng tin cậy, thích tụ tập, vui vẻ, không nên giao cho họ một chiếc xe nếu nó không thuộc quyền sở hữu của họ, hoặc có khi là quần tây nữa...

Trong quá trình diễn ra cuộc cách mạng, tội ác cũng tăng theo cấp số nhân. Thực ra, nếu tôi và gia đình là nạn nhân của các kiểu phạm tội trong thời gian ngắn ngủi vài tuần – thì có lẽ số lượng phạm tội đã cao ngất ngưởng rồi đấy. Chúng một phần là tội phạm cơ hội – và Ai Cập lâu nay an toàn đến mức người ta thường sẽ lơ là hơn so với ở London. Tôi nghĩ Cairo có thể giống với bất kỳ nơi nào khác trên thế giới – London, Paris, New York. Nó vẫn an toàn hơn nhiều so với Nairobi hay Johannesburg.

Dù sao thì xe đạp của cậu bé đã bị trộm mất và chiếc quần của tôi cũng không cánh mà bay theo. Người thuê cậu bé đó và cũng là chủ cửa tiệm là quần áo đồng ý bồi thường 50 bảng Anh cho tôi. Tôi chẳng tin điều đó, nhưng cuối cùng ông ta cũng đã đưa tôi 20 bảng Anh. Thôi, có còn hơn không…

Sau đó chúng tôi nhận được một cuộc gọi từ cảnh sát (chuyện này xảy ra sau khi tôi đã quay trở lại Ai Cập – chúng tôi chạy nạn, ở nước ngoài trong 6 tuần, nhận ra mọi thứ đều ổn, ngoại trừ chuyện trộm cắp, và quyết định quay lại). Họ thông báo đã bắt được kẻ giật túi của mẹ vợ tôi. Họ gọi đến lúc 8h tối và vợ tôi bắt máy. Hai mẹ con được hướng dẫn đến đồn cảnh sát Bassateen để xác nhận tên tội phạm giật túi. Tôi hỏi: “Giờ này đi Bassateen có hơi trễ không?”, nhưng cả hai mẹ con gạt tôi ra rìa vì niềm khát khao thực thi công lý. Tuy nhiên, khi họ ngồi taxi đến nơi thì phát hiện ra rằng đồn cảnh sát đã bị vây hãm bởi đủ thể loại nhóm biểu tình, tất cả đều đang hô hào khẩu hiệu và đều được vũ trang. Bên trong đồn, nghi phạm giật túi là một cậu bé tầm 15 tuổi, vợ tôi bảo trông cậu chẳng giống một người có khả năng phạm tội. Nhưng ông thanh tra cứng rắn bảo rằng cậu ta xuất thân từ một gia đình tội phạm khét tiếng nhất khu vực và đã thực hiện rất nhiều vụ cướp bằng xe máy. Nhưng cậu ta không phải người giật túi mẹ vợ tôi. Sau đó, thừa cơ hội cuộc náo loạn đang gay cấn, gia đình của chính cậu bé đó đã tiến vào đồn cảnh sát để cứu cậu ra. Người thanh tra vừa chạy ra khỏi đồn vừa rút súng ra khỏi bao da, để lại vợ tôi và mẹ cô ấy với mấy tên tội phạm đang bị xích và cười toe toét. Toàn bộ lực lượng cảnh sát đã được điều động, nã súng phía trên đầu của nhóm biểu tình lúc này đã lặn ngụp dưới đất để né đạn, và gia đình cậu bé nghi phạm cũng bắn trả cho đến khi họ tẩu thoát trên một đoàn xe Peugeot 504 tồi tàn. Trước khi họ thoát được, vợ tôi và mẹ ngồi trong đồn với mấy tên côn đồ bị trói tay, ngó nghiêng tìm kiếm cửa hậu của đồn cảnh sát đó, nhưng vô ích. Cuối cùng, một trong những tù nhân bị còng tay đã chỉ cho họ cánh cửa phụ. Họ rời khỏi đồn và được chính anh tài xế taxi nhanh trí chở họ đến lúc nãy đón đi, anh đã đi vòng quanh khu vực đó chờ đến khi họ ra khỏi đồn. Nói tóm lại, đấy là một đêm đáng nhớ.

15. Những cuộc chiến của khỉ đầu chó

Tình thương của loài khỉ đầu chó: khi sương sớm con mẹ lấy thân mình che chở con, khi trời đổ mưa con mẹ cõng con mình trên lưng
- Ngạn ngữ Sudan -

Trong những chuyến đi dọc sông Nile của mình, tôi đã từng chạm trán hà mã và cá sấu, đồng thời cũng học được cách cảnh giác với cả hai loài này. Nhưng tôi cẩn trọng nhất với lũ khỉ đầu chó (baboon). Dù các nhà nghiên cứu linh trưởng có nói gì với bạn đi nữa, một con đực đầu đàn luôn có thể là mối đe dọa thực sự. Chúng ta đã nghe kể rồi đấy, nó mạnh đến nỗi có thể xé đứt đầu bạn. Tôi nghĩ các vị thần khỉ đầu chó của người Ai Cập cổ đại hoặc các hình vẽ khỉ đầu chó trong hang động thời xưa chính là một lời cảnh báo. Theo một cách giản đơn và trực diện, những chi tiết kể trên cho thấy một vài người khi có quyền lực sẽ trở nên tàn bạo như thế nào, và điều này giờ đây còn được chứng thực bởi nhiều nghiên cứu động vật học chuyên sâu. Những hình vẽ trong hang động có đầu người và thân khỉ đầu chó, một vài cá thể lại là khỉ đầu chó không đầu, có lẽ cũng là loại nguy hiểm nhất.

Các nhà nghiên cứu linh trưởng cho hay một con đực đầu đàn, đứng đầu một quần thể, có khoảng ba năm sống thư thái. Sau đó sẽ có con khác cố gắng tước đi quyền lãnh đạo của nó. Trong thời kỳ nắm quyền của mình, con đực đầu đàn gần như chỉ phải gật đầu hoặc nhăn mặt thì một con đực mới lớn sẽ phải chạy mất dạng. Sự hiện diện của nó khiến mọi thứ có trật tự ôn hòa. Nhưng khỉ đầu chó cũng chấp nhận thành viên mới. Những con đực muốn gia nhập đàn là vì chúng muốn có chút vị thế, muốn mở rộng vốn gen đồng thời hộ vệ các con cái trong đàn. Một trong những con đực mới vào này cũng có thể dại dột thách đấu con đầu đàn, và rồi sẽ bị đánh bầm dập. Cũng chẳng làm sao. Những ai hình thành quan niệm về chuyện đánh đấm từ môn boxing sẽ không biết rằng bại trận là chuyện... ít đáng lo ngại nhất. Bại trận gần như chẳng là gì. Điều quan trọng là thời gian hồi phục và niềm khao khát, hoặc sự bướng bỉnh, để thách đấu một lần nữa. Mubarak không còn thời gian hồi phục nữa; sớm thôi, dòng Nile sẽ có một người trị vì mới.

LỜI KẾT

Τôi viết những dòng cuối cho quyển sách này ở chính nơi tôi bắt đầu, trong căn hộ ven sông Nile, từ khung cửa sổ hình vuông phóng tầm nhìn ra khung cảnh xanh thăm thẳm. Nó chính là viên đá thử vàng của tôi, là kết nối giữa tôi và dòng sông. Mặc cho những bất ổn xung quanh cuộc bầu cử, mặc cho tin đồn về cái chết của Tổng thống Mubarak (thời điểm tôi viết dòng này vào tháng 1 năm 2013, có tin đồn râm ran rằng Mubarak chết trong bệnh viện chứ không phải ngục tù, bệnh viện đó cũng là nơi bố vợ của tôi gắn máy hỗ trợ nhịp tim), mặc cho những cuộc biểu tình với sự tham gia của một triệu người tại Quảng trường Tahrir có khả năng kéo dài không dứt, thì mọi thứ dường như chẳng khác mấy so với ký ức trong tôi. Đường phố vẫn đầy xe hơi, thực ra là nhiều quá mức, chạy qua chạy lại. Các trung tâm mua sắm trông có vẻ vẫn đông đúc, và dù lượng khách du lịch đã giảm xuống 30%, nhưng người nước ngoài vẫn mang dép lào mặc quần sọt đi loanh quanh với chiếc ba lỗ nhỏ trên vai. Chung quy thì sông Nile vẫn tiếp tục chảy, dù tình hình có “đỏ lửa” đến đâu.

Chúng ta đã thấy được sức hút của dòng sông này đối với những câu chuyện về khát vọng và đổ máu, chúng ta đã chứng kiến cảnh tượng dòng Nile lần đầu tiên vỡ bờ và tràn ra biển chỉ mới vài nghìn năm về trước, chúng ta đã học được rằng nó là một dòng sông khá trẻ so với những ngọn núi đồi già cỗi mà nó chảy qua. Ấy vậy mà nó vẫn là dòng sông của lịch sử, lịch sử nhân loại, và là dòng sông của thời đại cổ xưa, thời đại của người Hy Lạp, La Mã hay Ai Cập cổ đại.

Một điều ta phải thừa nhận là công việc viết về lịch sử, hay tiểu sử, của một dòng sông sẽ chứa đựng một câu chuyện vừa ngắn ngủi và cũng đầy mơ hồ. Nhưng sông Nile thì không bao giờ như thế. Từ thời của Kinh Thánh cho đến cuộc chiến Omdurman, sông Nile đã chứng kiến cảnh đổ máu và đủ mọi kịch tính trên quy mô rộng lớn. Làm thế nào để gói gọn tất cả vào những trang giấy vừa dễ đọc vừa dễ hiểu luôn là thử thách dành cho chúng tôi trong dự án này.

Gần đây, tôi lại có cơ hội đến thăm Sudan. Thật may mắn khi phi cơ của chúng tôi bay qua địa phận của Khartoum vào ban ngày và phải bay lòng vòng trên không một lúc mới được đáp xuống. Trong một vòng lặp tưởng chừng như vô tận, chúng tôi hết lần này đến lần khác bay ngang qua nơi Nile Xanh giao hòa với Nile Trắng. Cứ như thể Nile Xanh đang cố thu lại một liều tiêm chứa những điều cũ kỹ và không còn phù hợp vào cánh tay trắng của một người họ hàng lớn tuổi, và rồi, như dòng máu ứa ra từ mũi tiêm của một tên nghiện ngập, ta có thể thấy dòng sông đỏ từ hàng nghìn mét trên không trung.

Khi nước trở nên khan hiếm nhất vào mùa hè, cơn lũ lại tràn về lấp đầy nước theo chu kỳ, và điều đó nghĩa là sông Nile không dễ bị khô cằn, không dễ bị tiêu diệt, chẳng như những con sông tàn tạ của Trung Quốc với lượng nước bị vắt kiệt trước khi chảy ra đến biển. Con người ngắm nhìn sông Nile, một hình ảnh của hiện thực cuộc sống thay đổi không ngừng, và cố gắng áp đặt mộng tưởng bất di bất dịch của mình lên nó. Con người nỗ lực biến dòng sông thành một thực thể có thể thuần hóa và dễ đoán biết, một nguồn tài nguyên để khai thác. Nhưng như ta đã thấy, một con sông luôn có xu hướng thu hút sắc đỏ, luôn tác động đến cuộc sống theo mọi cách lạ thường và khôn lường.

Vào năm 2013, cuộc cách mạng Ai Cập dường như cũng đi theo lối mòn của mọi cuộc cách mạng khác trên thế giới: nổ ra bởi sự ủng hộ của quần chúng, tập hợp lực lượng lại và cuối cùng bị tấn công bởi các lực lượng thiện chiến và có tổ chức bài bản nhất trong nước. Trong trường hợp này chính là tổ chức Anh em Hồi giáo (Muslim Brotherhood), và Salafi – một nhóm Hồi giáo cực đoan hơn do Ả Rập Saudi hậu thuẫn. Rất nhiều người dù ủng hộ việc phế truất Mubarak nhưng không hề mong muốn con trai ông ta lên nắm quyền. Chỉ mới đây thôi, họ rõ ràng còn rất căm hờn Mubarak nhưng giờ lại bắt đầu vương vấn thời cầm quyền của ông. Ai Cập đang gánh chịu số lượng tăng vọt của các ca phạm tội vặt, lợi nhuận ngành du lịch giảm sút, và người dân thì luôn có cảm giác rằng vị tổng thống mới không thể kiểm soát được người ủng hộ mình – có lẽ là do phải chứng kiến việc ông ngấm ngầm cho phép hành động xâm chiếm Đại sứ quán Hoa Kỳ, một động thái chẳng ai dám nghĩ tới ngay cả tại thời điểm cao trào nhất của cuộc cách mạng khi Mubarak vẫn còn nắm quyền. Ai Cập đang rơi vào vết xe đổ của toàn bộ khu vực Trung Đông trong kỷ nguyên này – đó là tiến đến sự chia rẽ và hỗn loạn hơn nữa. Người dân lo lắng và so với trước đây, họ cũng chẳng hạnh phúc hơn, nhưng họ vẫn ngẩng cao đầu khi có thể, để nếm mùi của sự tự do, một sự tự do đắt đỏ vô ngần vì họ đã lựa chọn đi theo cuộc sống hiện đại đầy xa xỉ.

Đúng đấy, thế còn dòng Nile thì sao, dòng Nile Đỏ thuộc phần lãnh thổ này của thế giới đã len lỏi vào huyết mạch kiến thức của chúng ta? Tôi hào hứng và không mảy may tức tối khi đọc được thông tin rằng kế hoạch cũ của người Ý nhằm xây dựng một đập nước khổng lồ khác ở đoạn xa hơn của hồ Tana, ngay đầu nguồn Nile Xanh, sau này được người Mỹ khôi phục cùng Haile Selassie, và giờ đang được triển khai. Cơn lũ của dòng Nile Xanh vĩ đại sẽ lại bị con người chế ngự nhiều hơn nữa. Cũng có tin khác là dự án kênh đào Jonglei sẽ tái khởi động, mặc dù giờ đây có lẽ khó xảy ra hơn vì tình trạng thù địch leo thang giữa Bắc và Nam Sudan. Những ý tưởng do Willcocks đưa ra từ giai đoạn hoàng kim trong công cuộc kiểm soát sông Nile của người Anh cũng từ từ bị các nước liên quan “lấy làm của riêng”. Những hiệp ước ngày xưa do người Anh ký kết vẫn chưa thay đổi gì dù các nước thuộc địa đã giành được độc lập, chúng đang chịu nhiều sức ép và cần phải được chỉnh sửa. Khi điều đó xảy ra, một kỷ nguyên mới trong công cuộc hợp tác, hay tan rã, giữa các quốc gia liên quan đến sông Nile sẽ mở ra. Nó vẫn là con sông ấy, một dòng sông hợp nhất, dòng sông vĩ đại. Nhưng cũng giống như khi một cậu bé tách rời từng bộ phận của một con bướm, có lẽ đã đến lúc chúng ta cần đặt câu hỏi: “Nó đâu rồi? Con bướm đâu mất rồi? Điều gì đã khiến dòng sông vĩ đại nhất trên thế giới có thể biến mất?”

Và, vẫn như mọi khi, những câu chuyện sẽ là điều còn sót lại.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO CHỌN LỌC

Sách là “cha đẻ” của sách và những quyển sách khổng lồ lại càng cần nhiều sách hơn. Tại Cairo, anh Matthew Ismail tử tế đã cho phép tôi sử dụng thư viện AUC, còn tại Anh, tôi sử dụng thư viện Bodleian cùng dịch vụ thuê sách liên thư viện vô giá độc nhất vô nhị, mặc dù đáng buồn là đã không còn miễn phí nữa. Những năm qua, tôi đã mua rất nhiều sách từ những nhà bán sách nổi tiếng ở khu chợ sách Ezbekiya Gardens (đây cũng là một nội dung trong quyển The Extinction Cub của tôi, xuất bản tại London vào năm 2001). Tôi cũng tìm được nhiều quyển sách xuất sắc bằng cả tiếng Anh lẫn tiếng Ả Rập trong hiệu sách Kotob Khan tuyệt cú mèo nằm trên phố Maadi tại Cairo (nhân tiện chia sẻ đó cũng là một nơi tuyệt vời để nhâm nhi cà phê).

Thay vì liệt kê hơn 20 trang tất cả những bộ sách mà mình đã tham khảo hoặc rút ra một chi tiết hay thông tin xác thực, tôi đã lập danh sách mọi thứ mình dùng và cho rằng độc giả sẽ thấy thích thú. Đôi phần sẽ có nhiều tựa sách gợi ý hơn, nhưng đó chỉ là sự tình cờ trong nghiên cứu chứ không phải là một sự thiên vị ngấm ngầm dành cho thời đại đó. Nếu bạn có vài đam mê cụ thể chỉ có thể thỏa mãn bởi một tuyển tập sách thâm thúy hơn và không được liệt kê bên dưới, vui lòng liên hệ qua trang web của tôi: Web.taisachnhanh.cloud

Phần I - Dòng sông Nile tự nhiên

R.E. Cheesman, Lake Tana and the Blue Nile, London 1936

George Cotter, Ethiopian Wisdom, volume 1, Ibadan, Nigeria 1996

J.S.R. Duncan, The Sudan, London 1952

F. Clark Howell, African Ecology and Human Evolution, London 1964

H.E. Hurst, The Nile, London 1952

Richard Leakey, The Making of Mankind, London 1981

Patrick Synge, Mountains of the Moon, London 1937

William Willcocks, Sixty Years in the East, Edinburgh 1935

Phần II - Sông Nile cổ đại

Kenneth Bailey, Jesus through Middle Eastern Eyes, 2008

Wallis Budge, The Nile: Notes for Travellers, London 1890

Richard Carrington, Tears of Isis, London 1959

Amelia Edwards, 1000 miles up the Nile, Leipzig 1878

William Golding, An Egyptian Journal, London 1985

Adrian Goldsworthy, Antony and Cleopatra, London 2010

Matthew Ismail, Wallis Budge, Kilkerran, Scotland 2011

Barbara Mertz, Red Land, Black Land, New York 1978

Barbara Mertz, Temples, Tombs and Hieroglyphs, New York 2007

Alan Moorehead, The Blue Nile, New York 1962

Alan Moorehead, The White Nile, New York 1960

Karol Mysliwiec, Eros on the Nile, New York 2004

Paul Perry, Jesus in Egypt, New York 2003

Anthony Sattin, The Pharaoh’s Shadow, London 2000

Stacy Schiff, Cleopatra, New York 2010

Phần III - Dòng sông của những tín đồ

Philip K. Hitti, History of the Arabs, London 1967

Robert Irwin, The Middle East in the Middle Ages, 1986

Joel Kraemer, Maimonides, New York 2008

Stanley Lane-Poole, Saladin and the Fall of Jerusalem, London 1898

Amin Maalouf, The Crusades through Arab Eyes, London 1984

Fatima Mernissi, The Forgotten Queens of Islam, Cambridge 1994

P.H. Newby, Saladin in his Time, London 1983

Ahmed Al Shahi, Wisdom from the Nile, Oxford 1978

Bradley Steffens, Ibn Al-Haytham, Greensboro, North Carolina 2007

Phần IV - Dòng Nile nối dài

James Bruce, Travels to Discover the Source of the Nile, 5 tập, Edinburgh 1790

Juan Cole, Napoleon’s Egypt, Cairo 2008

Louise Colet, Lui, Athens, Georgia 1986

Max Gallo, Napoleon, Paris 1997

Al Jabarti, Napoleon in Egypt, Princeton 2010

Martin Kalfatovic, Nile Notes of a Howadji, London 1992

Philip Marsden, The Barefoot Emperor, London 2007

Francine du Plessix Gray, Rage and Fire, New York 1994

Anthony Sattin, A Winter on the Nile, London 2010

Ataf al-Sayid Marsot, Egypt in the Reign of Muhammed Ali, Cambridge 1984

James St John, Egypt and Mohammed Ali, London 1834

Ferdinand Werne, Expedition to Discover the Sources of the White Nile in the Years 1840, 1841, 2 tập, London 1849

Phần V - Sông Nile bị “đập” tơi bời

Richard Burton, The Kasidah, London 1974

Richard Burton, The Lake Regions of Central Africa, London 1860

Agatha Christie, An Autobiography, London 1977

Agatha Christie, Death Comes as the End, London 1945

Agatha Christie, Death on the Nile, London 1937

Winston Churchill, The River War

Cromer, Modern Egypt, 2 tập, London 1908

Matthew Green, The Wizard of the Nile, London 2008

Richard Hall, Lovers on the Nile, London 1980

John Hanning Speke, Discovery of the Source of the Nile, London 1863

Arthur Hawkey, Hiram Maxim, Staplehurst, Kent 2001

Mary S. Lovell, A Rage to Live, London 1998

Dan Morrison, Black Nile, New York 2010

John Petherick, Travels in Central Africa, London 1869

Georg Schweinfurth, The Heart of Africa, London 1873

Laura Thompson, Agatha Christie, London 2007

Patricia Wright, Conflict on the Nile, London 1972

Phần VI - Máu nơi dòng Nile

Paul Carell, Foxes of the Desert, London 1960

Mohamed Heikal, Autumn of Fury, London 1983

Tom Little, High Dam in Aswan, London 1965

Samir Raafat, Cairo, the Glory Years, Alexandria 2005

Anwar el-Sadat, In Search of Identity, London 1978

Viscount Wavell, Allenby in Egypt, London 1943

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời biết ơn chân thành đến mọi người: Matthew Ismail, Ian Preece, Bea Hemming, Andrew Kidd, Samia Hosny, Wak Kani, Shaun Bythell, Joyce and Ian Cochrane, George Feltham-Parish, Maria Golia, Zohra Merabet, Steve Timpe, Jon Bjornsson, Mahmoud Sabit, Haajar and Mustapha Majzub, Paul Gordon and Lynne Chandler, Jihan, Mario and Manel Trinidades, Steve Mann, Ed O’Grady, Charon Mokhzani, Chris Ross, Richard Head, Richard Netherwood, Dave Morrison, Roland Prime, Lucy Westwood, Jessica Fox, Mahmoud Mohareb, Yusuf Zeydan, Steve Carter, John, Will and Rupert Seldon, Marie Shelton, Nick Owen, Gerard and Barbara Flynn, Naomi Darlington, Denys Johnson-Davies, Dan Morrison, John Paul Flintoff, John Crockett, Matthew Green, Paola Crochian, D’Arcy Adrian-Vallance, Hugo Dixon, Mark Dixon, Adrian Turpin, Arita Baaijens, Carlo Bergmann, Ramsay Wood, Gill Whitworth, George Scanlon, Patty Schneider, Ian Sansom, Ian Belcher, Boris Johnson, Richard and Claudia Mohun, Hassan, Homda, Ian Singleton, Chris Stewart, Tahir and Rachana Shah, Leon and David Flamholc, Aaron Fuest, Hassan Webster, Mihail Ivey, Floyd Evans, Peter Davies, Ryan McCliment, Christoper Watson, Jug Rushbrooke, Sonali Wijeyrathne, Stuart Dodd, Martyn White, Johnny ‘Sone Niles’, Doris Odden, tất cả những nhà tài trợ cùng bạn đọc blog trung thành. Abu Nasr, Mohamed, Hassan Ezzat, Pius, Theodore, Father Ecklund, James Carter III, William Coles, Antony and Jean Twigger, Babu Ramlingham, Peter Davies, Aoife O’Driscoll, Frank Nasre, Ben Forster, Tarquin, Anu and Al Hall, Garry Shaw, Clara Twigger-Ross, Rachel Barker, Enrique Turbot, Nigel Hale, Stu Pask, Jeffrey Lee.

~ HẾT ~